Отсканировано
17-18 апреля 2013 года
специально для эл. библиотеки
паблика «Бæрзæфцæг»
(«Крестовый перевал»).
Скангонд æрцыд
2013 азы 17-18 апрелы
сæрмагондæй паблик «Бæрзæфцæг»-ы
чиныгдонæн.
http://vk.com/barzafcag

ТЫБЫЛТЫ АЛЫКСАНДРЫ НОМЫЛ ХУССАР
ИРЫСТОНЫ ПАДДЗАХАДОН УНИВЕРСИТЕТ
ДЗИЦЦОЙТЫ ЮРИ
ЧЫСАЙНАГ
НЫХАСЫЗДÆХТЫ
ЦЫБЫР АФЫСТ
Зонадон редактор: Цыхуырбаты Замирæ,
филологон зонæдты кандидат
«Хуссар Алани»
Цхинвал 2008

81(Осет)
Рецензенттæ: Медойты Боболкæ - филологон зонæдты
кандидат, профессор, Дзабиты Зарбег - филологон
зонæдты кандидат, доцент, Битарты Зойсе - филологон
зонæдты кандидат, доцент.
Дзиццойты Ю.А. Очерк чисанского говора осетинского языка. -
Цхинвал, «Южная Алания», 2008.
13В^ - Издательский №2 © Дзиццойты Ю.А., 2008

РАЗНЫХАС
Ирыстоны стæм разындзæн, чысаны кой чи нæ фехъуы-
ста, ахæм адæймаг. Фæлæ цымæ цы зонæм чысанæн сæ
цардыуаг, се ’взаг æмæ сæ историйы тыххæй? Æвæццæгæн,
бирæ ницы. Мæ ныхас бафидар кæныны сæраппонд æрхæс-
дзынæн ахæм факт, æмæ нæм чысайнаг ныхасыздæхты мо-
нографион афыст дæр нæма ис. Ацы хъыгаг хабар æвзæ-
рæрдæм æндавы куыд ирон диалектологийы фарстытæ æв-
зарыны хъуыддагыл, афтæ Хуссар Ирыстоны этникои исто-
рийы фарстытыл дæр.
Адæттæ хынцгæйæ, Хуссар Ирыстоны паддзахадон уни-
верситеты зонадон куыстыты планмæ гæсгæ æз бацæттæ
кодтон чысайнаг ныхасыздæхты цыбыр афыст. Синхронон
афысты æмрæнхъ бафæлвæрдтон диахронон афыст радтын
дæр.
Ацы чиныджы цы æрмæг ис, уымæн йæ иу хай æрæм-
бырд кодтон мæ чысайнаг информанттæй. Уыдонæн сæ зын-
гæдæртæ сты: Цгъойты Клим (Дзимыргоймаг), Наниты
Асиат (Цъиры хъæу), Дриаты Изолдæ (Лехурагом, Орцъо-
саны хъæу), Хуриты Гиви (Гъдулет), Дудайты Герсан (Ме-
дзыдагом, Махисы хъæу), Куыдзеты Юри (Медзыдагом,
Члианайы хъæу), Æлборты Уасил (Чысыл Леуахийы ком,
Дменисы хъæу) æмæ æндæртæ. Уыдонæй Дриан удæгас нал
у. Иннæтæй алкæмæн дæр зæрдиаг арфæ кæнын сæ зæрдæ-
хæлар æххуысы тыххæй.
Чысайнаг æрмæг æмбырд кæнынмæ бавнæлдтон 1994
азы Лехурагомы дæлвæзты, Гъдулет, Цъинагар, Орцъосан
æмæ Земехъуры хъæуты. Фæлæ æппæты интенсивондæр
куыст бакодтон 2006-2007 азты, ацы чиныгыл кусын куы
райдыдтон, уæд.
Æрмæгæн йæ иннæ хай ист у алыхуызон иртасæн куыс-
тытæй. Ацы фиппаинаг фылдæр хауы фонетикон æрмæгмæ.

4 Дзиццойты Ю.А.
Фæлæ лексикон æрмæгæн дæр йæ ахсджиаг хай ист у Хъо-
далаты Герсаны уацæй1.
Аннæ хай систон фолклорон мыхуыргонд æмæ архивон
тексттæй.
Уымæй дарддæр ма спайда кодтон Чысанæй рацæугæ
фысджыты уацмыстæй. Уыдон сты: Букуылты Алыкси, Икъа-
ты Владимир, Наниты Асиат, Хъазиты Мелитон, Хъодалаты
Герсан æ. æ. Кæддæр, йæ чингуытæй иуы кой кæнгæйæ, Гер-
сан йæхæдæг афтæ загъта, зæгъгæ, уымæн ис «чысайнаг ко-
лорит» [Хъодалаты 2000: 59]. Фæлæ афтæ зæгъæн ис, цы ав-
торты ранымадтон, уыдон уацмыстæн сæ фылдæрæй.
Æз ма спайда кодтон Къæбысты Уардены уацмыстæй
дæр, уымæн æмæ Уарден иуæрдыгæй чысаиы æхсæн фæ-
царди, иннæрдыгæй та йæ иуæй-иу уацмысты чысаны цард
æвдисы.
Фысджыты уацмысты цы чысайнаг лсксикæ ссардтон,
уымæй фæфарстон мæ информантты, цæмæй хуыздæр базо-
нон, кæмыты æмæ цы хуызы пайда кæнынц иу кæнæ иниæ
дзырдæй, цавæр нысаниуæгтæ йын ис æндæр æмæ æндæр
чысайнаг регионты.
Ацы куысты руаджы сбæрæг кодтон авторон окказиона-
лизмтæ дæр æмæ уыдон, кæй зæгъыи æй хъæуы, мæ чиныг-
мæ нæ бахастон.
Чысайнаг лексикон æрмæджыты сæрмагонд хуызыл æм-
бæлæм Цхуырбаты Замирæйы монографийы [Цховребова
2007]. Ам, 1830-æм æмæ 1831-æм азты камералон афысты
æрмæджыты æхсæн, разынд иттæг бирæ топонимтæ, мыгга-
гон æмæ сæрмагонд нæмттæ. Уыдонæн сæ фылдæр хай у
чысайнаг.
Ацы ономастикон æрмæджыты ’руаджы нæ бон у чысаны
историон диалектологийы иуæй-иу фарстытæ раиртасын.
Антропонимиои æрмæджытæ йæ рæстæджы æрæмбырд
кодта зынгæ финнаг ахуыргонд академик Андрей Шёгрен
1 Герсанмæ ранæП-рæтты æмбæлы иумиаг ирон лексикæ дæр, æмæ уый нæ ба-
хастои ацы куыстмæ, зæгьæм: æхсæоæрæг, ивæрзын, гæс\ пыскъуыл* сæгъмæцъы,
тадзгæ-баргæ, тарозæгъдæн, тауыс, фæОæргæвст æ. а. л.

Дзигщойты Ю.А.
5
дæр. Уый 1836 азы, Калакæй Дзæуджыхъæумæ рабалц кæн-
гæйæ, ныффыста, йæ фæндагыл цы ирон кæмттæ уыд, уы-
дон цæрджыты сæрмагонд нæмттæ. Уыцы кæмттæй иу у
Хъуды ком (Гудское ущелье), иннæ та, Шёгрен йæхæдæг
рæдыдæй «Ламурское ущелье» кæй схуыдта, уый. Фæлæ,
ацы комы цы ирон мыггæгтæ цардис (Биганошвили, Дзу-
цешвили, Гурцишвили, Кисиашвили), уыдон хынцгæйæ,
этнограф Уарзиаты Вилен æрцыд раст хатдзæгмæ, зæгъгæ,
Шёгрен ам кæны Дзимыргомы кой [Уарзиати 1998: 150].
Æмæ æцæгдæр, ацы ком гуырдзы хонынц Жамури. Шёг-
ренмæ цы транскрипци æмбæлы, уый у гуырдзиаг формæ-
йы хæлд хуыз.
Дзимыргомы2 А. Шёгрен ныффыста 289 антропонимы
[Шёгрен 1998: 93-96]. Ацы æрмæджытæ æрæджыйы онг
зындгонд нæ уыдысты.
Æрмæг бацæттæ кæныны хъуыддаджы мын чи баххуыс
кодта, уыдонæн сæ кой скæнын æмбæлы.
Фыццаджыдæр мæ фæнды мæ информантты кой скæ-
нын. Уыдонимæ бирæ фæкуыстон Цхинвалы дæр æмæ Чы-
саны зæххыл дæр. Литературæ æмбырд кæнынæн мын зæр-
диаг æххуыс бакодта Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-
ституты хистæр зонадон кусæг Цхуырбаты Замирæ. Уый ма
средакци кодта чиныджы къухфыст æмæ мын хæлар зæр-
дæйæ ранымадта йæ фиппаинæгтæ.
Се ’ххуысы хай бакодтой чиныджы рецензенттæ Медой-
ты Боболкæ, Битарты Зойæ æмæ Дзабиты Зарбег дæр. Ал-
кæмæн дæр сæ зæрдæбын арфæ кæнын сæ цæстуарзон æх-
хуысы тыххæй.
Ацы чиныг рауадзынмæ мæ сразæнгард кодта Хуссар
Ирыстоны паддзахадон университеты зонадон куысты фæ-
дыл проректор Остъаты Джульеттæ. Мæ зæрдæбын арфæ-
тæй уымæн дæр хай кæнын.
А. Шбгрен, æвæццæгæн, Дзнмыргоммæ не ссыд. Цы антролонимион æрмæг
ныффыста, уый, æвæццæгæн, æрæмбырд кодта, Хъуды комы, науæд та Къобы цы
Дзимыраг информантыл (кæнæ информанттыл, уымæн æмæ йæ æрмæгæн иухуы-
зон фонетикои миниуджытæ нæП) фсмбæлд, уыдонæй.

6
Дзиццойты Ю.А.
Ам цы зонадон литературæйæ спайда кодтон, уыдонæй
иу уац - Георг Розены куыст - хæстæджыты никуы разынд
æмæ йæ ссардтон Германы зæххыл. Уырдыгæй мæм æй
сæрвыста, ирон культурæ æмæ ирон адæмы историйæн
стыр аргъ чи кæны, ахæм хæлар лæг Олаф Панир. Стыр
бузныг зæгъын уымæн дæр.
Сæрмагонд арфæйы ныхас мæ фæнды зæгъын мæ цар-
дæмбал Уалыты Мадинæйæн - уый куынæ уыдаид, уæд
ацы чиныг хур нæ федтаид.

БАЦÆУÆН НЫХАС
1. Чысан æмæ Чысаны зæхх
1.1. Чи сты æмæ кæмыты цæрынц чысан? Хуссар Иры-
стоны хуссар-скæсæйнаг хайы, ныры Ленингоры районы
æмæ Цхинвалы районæн йæ иу хайы, цæры ирон адæмы
субэтнос - чысан, зæгьгæ. Уыдон дзурынц сæхи ныхасыз:
дæхтыл æмæ ахсынц цыппар комы: Чысангом, Лехурагом,
Медзыдагом æмæ Чысыл Леуахигом [Тыбылты 1988: 69;
Ахвледиани 1960: 55; Бекоев 1985: 174]3. Ацы кæмттæ
сæхæдæг дæр дих кæнынц къаннæгдæр кæмттыл. Зæгъæм,
Чысангомы нсДзимыргом (гуырдз. ЖамураL, Ломисы ком
(гуырдз. Ломисис хеви), Уехеры ком (гуырдз. Охерис хевиM,
Дочиты ком (? гуырдз. Дочианис хеви), Цъуртайы ком,
Мудзыхгом, Алеугом, Баланы ком (гуырдз. Балаант хеви),
Карцухы ком, Цъорцьохы ком (? абар гуырдз. Джорджо-
хули\ Цхразмисхеу (гуырдз. Цхрадзмула), Цхаватъы ком
[Къахиани 1975: 29]6 æ. а. д. Лехурагомы ис Захъхъоргом,
Цъиры ком, Цъолды ком æ. а. д. Медзыдагомы та ис Арди-
сы ком, Бендеры ком, Бихъары ком (кæнæ Бихъаргом
3 Æндæр ран Тыбылты Алыксандр йæ хъуыды бынтон раст нæ равдыста: «Чы-
сайнаг æвзагæй дзурынц Белоты ир, Андореты, Лехурайы æмæ Ахалгуры ир»
[Тыбылты 1988: 44]. Хъодалаты Герсан, чысайнаг ныхасыздæхты ареалыл дзур-
гæйæ, Чысыл Леуахийы комы крй нæ кæны: «Чысайнаг ныхас чи кæны, уыдонмæ,
сæйраджыдæр, хауы æртæ комы: Медзыдагом, Лехурагом æмæ Чысангом» [Хъо-
Далаты1987,11:81].
4 Ацы комы номимæ абар абхазаг сæрмагонд нæмттæ Джьимир, Адзшшр, кæе:
[Инал-Ипа2002:75,81].
Иронау æй хонынц Уехер кæнæ Уæхер, фæлæ, мæ информант Мæргъиты
Алексийы хъуыдымæ гæсгæ, растдæр формæ у Охир, уымæн æмæ, дам, равзæрд
дзырдбаст «Ох мр!»- æй. Фæстаг «этимологи» адæмон у æмæ йын зонадон тых
нæй.
Къ. Къахиани ма кæны æндæр кæмтты кой дæр: Цоцхвирис хеви, Адеули, Бу-
нисхееи [Уым].

8 Дзщцойты Ю.А.
[ИАА, III: 291]) æ. а. д. Чысыл Леуахийы комы ис Гиугъы
ком, Ортъеуы ком, Ацъырсхеуы ком æ. а. д. Чысыл Леуахи-
йы былтыл чысан цæрынц, суанг Стыр Леуахиимæ кæм иу
кæны, уый онг. Уый та ис Гуырдзыстоны зæххыл, Гуры
районы, иронау Тхъиауы быдыр кæй хонынц7, уым.
Уымæй дарддæр ма чысан компактон æгъдауæй цæрынц
Гуырдзыстоны иннæ районты: Къасп, Душет æмæ Мцхе-
тайы районты.
Чысаны цæрæнбынæттæ се ’ппæт иумæ иуæй-иу автор-
тæ хонынц Чысангом. Зæгъæм, йæ рæстæджы Коцойты Ар-
сен ахуыргæнæгæй куыста Лехурагомы (Захъхъоры хъæ-
уы). Йæ автобиографийы та фыссы, зæгъгæ, куыста Чысан-
гомы [Коцойты 1972: 311, 312]. Æндæр автор, Туаты Иван
та, Уалыты мыггаджы равзæрдыл дзургæйæ, фыссы: «Фæс-
тæдæр Уалы йæ бинонтимæ алыгъд Чысангоммæ, Зонкъар
кæй хонынц, уыцы хъæумæ» [Туаты 1999: 54]. Афтæмæй та
Зонкъар ис Чысыл Леуахийы комы.
Иннæ автортæм та чысаны цæрæнбынæтты иумиаг номы
нысаниуæг ис топоним Чысан-æн. Зæгъæм, Секъамæ: «Чы-
сан хуыйны мæ бæстæ» [Гæдиаты 1981: 166]. Ахæм ныса-
ниуæг ын ис Нигермæ дæр: «Чысанæй Лабæмæ» [Нигер, I:
92]. Æнгæс нысаниуæг ын ис топоним «Чысаны хæхтæ»-йы
дæр [Икъаты 2005: 197] æмæ дзуары ном Чысаны Уа-
стырдэ/си-ны [Алборов 1979: 194].
Чысаны цæрæнбынæттæн сæ иумиаг номы хуызы гео-
графион ном Чысангом кæй рардæуыд, уый рæдыд у.
Растдæр уаид топоним Чысаны зсехх-æй пайда кæнын. Чы-
сангом та у, Чысаны зæххыл цы кæмттæ ис, уыдонæй иу.
Гуырдзиаг ахуыргæндтæм Чысангом нымад у Гуырдзы-
стоны историон провинци Шида Картлийы историон æмæ
географион хайыл [Макъалатиа 1968: 3; Рчеулишвили 1985:
34, 35; Итонишвили 1994: 10; Гвасалиа 1994: 75, 76]. Фæлæ
уый бынтон раст нæу: Шида Картлийы цæгаттаг арæн ны-
ры Хуссар Ирыстоны хуссайраг арæнæй зына-нæзына уæл-
7 Плиты Харитонмæ кæсæм: «Аззади сидзæр, гæмæхæй Тхъиауы быдыр æваст»
[Плиты 1972:251].

Дзиццойты Ю.А. 9
дæр уыдис [Гаглойти 2005] æмæ, адæттæ хынцгæйæ, раст-
дæр уаид афтæ зæгъын, зæгъгæ, Чысангомæн æрмæстдæр йæ
хуссайраг хай уыд Шида Картлийы сконды. Бæлвырддæр
дзургæйæ та, Чысангом гуырдзиаг ахуыргæндтæ сæхæдæг
дих кæнынц дыууæ хайыл: уæллаг хайыл (земо мхаре), ома
Чысандоны гуырæнæй Одзисы хъæуы онг, æмæ дæллаг
хайыл (квемо нацъили) - Одзисæй Къуары доны онг [Макъа-
латиа 1968: 3]. Æмæ уæдæ Шида Картлийы скондон хай уыд
Чысангомы «дæллаг хай», стæй, æвæццæгæн, «уæллаг хайæ»
Икъоты хъæуæй Одзисы æхсæн цы гæппæл ис, уый дæр.
Чысайнæгтæ се ’ппæт дæр сæхи ирæттæ хонынц. Авто-
этноним чысан-хи пайда кæнынц, æрмæстдæр къуыдаримæ
куы фембæлынц, уæд. Хады комы цæрæг гуырдзымæ дæр
этнонимтæ чысан æмæ ир синонимтæ сты. Цæвиттон, Со-
девейы цæрæг гуырдзы Чысангоммæ цæуæг æфцæг хонынц
Осебис хъели дæр, ома ’Ирæтты æфцæг’, æмæ Кснис хъели
дæр, ома ’Чысаны æфцæг’ [Хорнаули 1983: 113]8.
1.2. Этноним чысан-ы равзæрд. Ирзонынады кæронмæ
нæма аскъуыддзаг ис, чысайнаг субэтнос, стæй чысайнаг
ныхасыздæхт кæд æмæ куыд сæвзæрдысты, уыцы фарст.
Кæронмæ бæрæг нæу этноним чысан-ы равзæрд дæр. Ацы
æртæ фарсты кæрæдзийыл æнгом баст сты, æмæ мæ
иртасæн куысты нысæнттæй иу уый мидæг ис, цæмæй сын,
гæнæн уæвгæйæ, дзуапп радтон. Фæлæ уал развæлгъау рав-
зарын хъæуы ахæм фарст: куыд равзæрд этноним чысан,
æмæ цавæр æндæр нæмттæй хонынц ацы субэтнос?
Йæ рæстæджы профессор Æлборты Барысби этноним
чысан æрæмных кодта, нæ эрæйы VII æнусы фыст «Соми-
хаг географийы» цы дачан-тх ис, уыдонимæ [Алборов
1930: 258]9. Фæлæ, фæстæдæр куыд рабæрæг ис, афтæмæй
ацы дыууæ этнонимы æхсæн иумиагæй ницы ис.
Цгъойты Климы ныхæстæм гæсгæ та чысаны ном рав-
8 Цымыдисаг у, Чысангомы цæрæг гуырдзы та ацы æфцæг Хандос хьели кæй
хонынц, уый [Итонишвили 1986: 136], ома ’Хандойы æфцæг*.
9 Сомихаг цыртдзæвæн бынтон хорз уавæры нæй æмæ иуæй-иу автортæ дачан-
ы бæсты кхсынц рачан.

ГО Дзиццойты Ю.А.
зæрд, Къуар æмæ Чысандон кæм иу кæнынц, уым цы цæ-
рæнбынат ис, Ксан, зæгьгæ, уый номæй [Цгъойты 2007: 8].
Мæнмæ æппæты растдæр кæсы ахæм хъуыды, зæгъгæ,
этноним чысан равзæрд топоним Чысан-æй [Абаев 1949:
495;Калоев1971:63].
Топоним Чысан райдианы уыд æрмæстдæр иу комы
æмæ уыцы комы цæуæг доны ном. Иронау сæ хонынц Чы-
сангом, Чысаны ком [ИАА, III: 238, 239; Хъазиты 1982:
103] æмæ Чысаны дон [Гæдиаты 1981: 164; ИАА, III: 195]ш.
Топонимист Цыхуырбаты Замирæйы хъуыдымæ гæсгæ
раздæр сæвзæрд гидроним Чысаныдон, фæстæдæр та - то-
поним Чысангом [Цховребова 1979: 20]. Иннæ кæмттыл
дæр ардыгæй апырх ис чысаны ном11. Ацы хъуыдыйы рæс-
тдзинад зыны мæ информант Къудухты Жорайы (Бендеры
хъæу, Медзыдайы ком) ахæм ныхæстæй дæр, зæгъгæ, сæ
комы цæрджыты хонынц гыццыл чысан, Чысангомы цæр-
джыты та - стыр чысан. Æнгæс информаци ныффыстон
мæ иннæ информант Æлборты Уасилæй: «Ленингор сты
стыр чысан, кæнæ сыгьдæг чысан, мах та (ома Чысыл Леу-
ахийы комы цæрджытæ - Дз. Ю.) - гыцъыл чысан». Ам
эпитеттæ «гыццыл» æмæ «стыр» баст сты территорийы, на-
уæд адæмы бæрцимæ нæ, фæлæ, чысаны иу хай иннæ хай-
мæ цы цæстæй кæсы, уыимæ. Ома чысаны фылдæр хай Чы-
сангом нымайынц сæ рагондæр фыдызæххыл. Абар æнгæс
топонимтæ: Стыр Нар [Калоев 1971: 56], Стыр Гнугъ,
гыццыл Гуфта [Дзабиты 1999: 107], стыр Куырттатæ
[Чеджемты 1997: 127], СтырДыгур [Чеджемты 1997: 138-
141; Хъайтыхъты 1998: 62, 65], стыр Елхот [Чеджемты
1997: 171], Стыр Заманхъул [Уым: 386], Стыр Ксесæг [Че-
джемты 1997: 140, 141; Хъайтыхъты 1998: 6], Чысыл Кæ-
сæг [Алборов 2005: 283], Стыр Мызур [Хъайтыхъты 1998:
54], абхазаг Апсынду ’Стыр Абхаз’, Апсынхвычы ’Чысыл
10 Йæ гуырæнтæм хæстæг ацы дон хонынцДзимырдон (Цгъойты К.).
11 Ахæм семантикон эволюцийæн ис типологон параллелтæ. Зæгъæм, Абхаш
стырдæр цæугæдон хуыйны Бзып. Ацы гидронимæй цæуы топоним Бзып(ан)%
Бзыпын Тудауты район’, ’Ныгуылæйнаг Абхаз’ æмæ этникон бзыпаа •бзибæгтæ’
[Кварчия 2006: 133].

Дзиццойты Ю.Л. М
Абхаз’ [Кварчия 2006: 98] æ. æ. а. Гыццыл Гуфта-иы тых-
хæй мын мæ Цъыруйаг информант мæнæ цы радзырдта:
«Цъыруйы цæрджытæ Гуфтайæ ралидзгæ сты. "Гыццыл
Гуфта" дæр æй уымæн хонынц» [«Ф» 1996, № 1: 89]. Ома,
чи цы территорийæ (хъæуæй кæнæ комæй) ралыгъди, уый
хоны «стыр», кæдæм æрлыгъди, уый та хоны «гыццыл»,
«чысыл». Типологон æгъдауæй абар ноджыдæр иу факт.
Цъунары цæрджытæ сæхи Нарæй ралидзгæ хонынц, сæ
хъæуы ном та (адæмон этимологимæ гæсгæ) хонынц «Цъус
Нар» > Цъунар. Ацы «этимологи» куы абарæм цъунайрæг-
тæн сæ метрополийы ном «Стыр Нар»-имæ, уæд та фендзы-
стæм, «колонийы» цæрджытæ сæ цæрæнуат сæ «метропо-
лийы» къаннæгдæр хайыл кæй нымайынц, уый.
Мæ æртыккаг информант Дудайты Герсаны ныхасмæ
гæсгæ та Чысангомы цæрæг чысайнæгты иннæ чысан хо-
нынц «æцæг чысан».
Топоним Чысан-хи йæхи равзæрд бæрæг нæма у. Гуыр-
дзы йæ хонынц Ксани кæнæ Кснис хеоба ’Чысаны ком-
(бæстæ)\ йæ цæрджыты та йын хонынц кснелеби [Макъала-
тиа 1975: 62, 66], ома ’чысайнæгтæ’. Гидроним Ксани фыст
æрмæджыты фыццаг хатт фæзынд XI æнусы гуырдзиаг аз-
фыст«Картлис цховреба»-йы [Цховребова 1979: 20-21]12.
Гуырдзиаг формæ Ксани-йхи гуырдзы дæттынц ахæм
адæмон этимологи: гуырдзиаг æвзаджы ис апеллятив ксани-
уæзтæ барыны иуæг: 141 граммы бæрц [Джанашвили 1904:
72, фипп. 282; абар: Макъалатиа 1968: 4]. Æмæ, дам, гидро-
нимы равзæрд баст у ацы дзырдимæ, уымæн æмæ, дам, Чы-
саны доны уæз у иннæ дæттæн сæ иу ксаны бæрц, стæй,
дам, у пайдаджын æмæ кæсадджын дон [Вахуштъи 1941:
63]. Ацы «этимологи» рæдыд кæй у, уый йæ рæстæджы
æмбæрста М. Г. Джанашвили дæр, æмæ нæ гидронимæн
радта æндæр этимологи - бабаста йæ гуырдзиаг мивдисæ-
гон уидаг кс-имæ, абар: ксуу ксева ’быстрый, дикий, стре-
мительный’ [Джанашвили 1904: 72, прим. 282]. Фæлæ, С.
12 Вахуштъи йæ цæмæдæр гæсгæ хоны Ксани дæр [Вахуштьи 1941: 63] æмæ
Късани дæр [Уым: 68].

12 ___^___ Дзигщойты Ю.А.
Макъалатиайы хъуыдымæ гæсгæ, гидроним Ксан-ы рав-
зæрд абон дæр бæрæг нæма у [Макъалатиа 1968: 4]. Ацы
ахуыргонд ма дзуры, зæгъгæ, бæрæг нæу, нæ гидронимæн
сомихаг дзырд ксаникъ 4чыссæ’-имæ исты иудзинад ис æви
нæ, уый дæр [Уым: 4, фипп. 2]. К. Харадзе гидроним Ксан
хоны, æнæдæуццаг гуырдзиаг равзæрд кæмæн ис, ахæм,
фæлæ йын этимологи нæ дæтты [Харадзе 1994: 159, 166].
Гуырдзиаг формæ Ксани-иæ цæуы чысаны уырыссаг
ном дæр: ксанцыи’. Ардыгæй зонадон литературæйы æрфи-
дар ис чысайнаг ныхасыздæхты ном: ксанскии говор.
Фæлæ термин чысайнаг (ксанский) ацы ныхасыздæхтæн
йæ иунæг ном нæу. Чысайнаг фонетикæ хæстæг лæууы
ирон диалекты иниæ ныхасыздæхтыты фонетикæмæ, æмæ,
уый хынцгæйæ, Г. Ахвледиани ацы ныхасыздæхтыл сæвæр-
дта æндæр ном - юэюноиронский, зæгъгæ [Ахвледиани
1960: 53, 55, 63]. Ис ма йын æртыккаг ном дæр - уый та
арæзт у чысаны ареалы дыууæ кæройнаг комы нæмттæй:
маполиахвско-ксанская речъ [Ахвледиаии 1960: 62].
Ацы терминтæ се ’ппæт дæр раст сты, фæлæ термии
южиоироиский Абайты Уасойы куыстыты у къуыдайраг
диалекты синоним [Абаев 1949: 510; Абаев 1958: 74; Абаев
1989: 217]. Уасойы фæзмгæйæ, иуæй-иу æндæр ахуыргæнд-
тæ дæр къуыдайраг диалект хонынц «хуссайраг ирон диа-
лект» (ЗоиЙ11гоп (Иа1ес*) [СЬеип§ 2000: хху, 190]. Æмæ уæ-
дæ, хæццæдзинад ма æруадзыны охыл, растдæр уаид тер-
мин чысайнаг-хй пайда кæнын. Стæй уæд уырыссагау дæр
пайда кæнын хъæуы гуырдзиаг формæйæ нæ, фæлæ, чысан
сæхæдæг куыд хонынц се ’взаг, уымæй, ома чисанский.
1-3. Куыд апырх ис этноним чысаи Чысангомæй иннæ
кæмттыл? Фыццаг фæкастæй афтæ зыны, цыма чысаны
фыдæлтæ фыццаг æрцардысты Чысангомы æмæ уырдыгæй
13 Уырысы æфсæддон администраци XIX æнусы райдианы кæрæдзийæ хицæн
кодтой чысаны (ксанцы), дзауаг ирæтты (осетинцы) æмæ къуыдары (кударцы).
Лбар 1808 азы арæзт документы: «осетинцев и ксанцев» [ИДМ, П: 262], «просьбу,
гюлученную ог ксанцев» [Уым: 263], «осетннцы, которые около Цхинвала делали
шалости» [Уым]. 1814 азы документы: «ксанцам дать знать (...)» [Уым: 285]. 1830
азы документы: «кударцы» [Уым: 319).

Дзиццойты Ю.А. 13
ахæлиу сты иннæ кæмттыл, сæ этноним семæ рахæсгæйæ.
Фæлæ историон æмæ фолклорон æрмæджытæ ахæм гипо-
тезæйы фарс нæ лæууынц. Цæвиттон, Чысангомы мыггæг-
тæн сæ фылдæр хай Куырттаты ком æмæ Туалгомæй рацы-
дысты, æмæ раст ахæм равзæрд ис Лехурагом, Медзыдагом
æмæ Чысыл Леуахигомы цæрæг мыггæгтæн дæр. Уæдæ ма
сын иумиаг ном куыд фæзынд?
Иуæй-иутæ куыд хъуыды кæнынц (зæгъæм, мæ инфор-
манттæ Куыдзеты Юри æмæ Æлборты Уасил), афтæмæй
чысанæн иумиаг ном ис, се ’ппæт дæр г/-гæнаг ныхасæй кæй
дзурынц, уый тыххæй. Гъе фæлæ Хуссар Ирыстоны ис æн-
дæр */-гæнаг ныхасыздæхтытæ дæр - цъалагоймаг, кæнæ ру-
къаг, æмæ хъудаг, фæлæ уыдоныл дзурджыты чысан ничи
хоны. Стæй сæ куы хониккой, уæд дæр уый нæ фарстæн дзуапп
нæ уаид: иу комы ном иннæ кæмттыл цы хуызы ахæлиу ис,
уый нæма базыдтам. Уæдæ цымæ цæй мидæг ис хъуыддаг?
Ацы фарстæн бæлвырд дзуапп нæма ис, фæлæ мæм ис
ахæм кусæгон гипотезæ. Чысаны ерыстауты фыдæлтæ уыды-
сты Сидæмонтæ, номхуындæй та Бибылтæ. Сæ байзæддаджы
сын хоиынц Бибилури-тæ, стæй уæд географион нæмтгæй:
Ларгвели (Ларгуели), Квенипневели (Куенипневели). Уыдон
Цæгат Ирыстонæй Урстуалтыл14 рахызтысты æмæ Чысанго-
мы æрцардысты VI æнусы15. ХШ-ХУ1 æнусты сæ хицауиуæ-
гад ахæлиу ис сыхаг кæмттыл, суанг Чысыл Леуахийы онг
[Гвасалиа 1983: 62-71]. ХУКХУШ æнусты чысаны ерыстауты
политикон æмæ экономикон центр ссис Ахалгур (ныры Лени-
нгор) [Макъалатиа 1968: 24, 57-58]. ХУШ æнусы сæ къухтæм
бахаудысты Аунеу æмæ Тигьуа дæр [Гвасалиа 1983: 73-74].
Ерыстаутæ афтæ фидар уыдысты, æмæ, 1830-æм азы ано-
нимон авторы загъдау, «весьма мало, а иногда и совсем не
1830-æм азы анонимон автор фæбæлвырд кодта, зæгьгæ, Сидæмонтæ, Урсту-
алтыл рахизгæйæ, фыццаг æрбынат кодтой Едысы хъæумæ хæстæг [ППК, 1: 34].
С. Макъалатиайы хъуыдымæ гæсгæ, «Дзегли эриставта»-йы ацы
"нформацийæн аргъауы (таурæгъы) ахаст ис, æмæ, дам, историон рæстдзинад нс
*дисы. Ацы информацийыл куы сразы уæм, уæд, дам, афтæ цæуы, зæгьгæ, Чы-
сангом Гуырдзыстоны паддзахадæн йе ’скондон хай нæ уыдис æмæ дзы византиаг
император хицауиуæг кодта [Макъалатиа 1968: 19-20].

14
Дзшщойты Ю.А.
повиновапись грузинским царям» [ППК, I: 45]. Æмæ уæдæ
уыцы дуджы дзырд чысайнаг амыдта канд «Чысангомы цæ-
рæг» нæ, фæлæ ма «Чысаны ерыстауты дæлбаруæвæг» дæр.
Æмæ, чизоны, этноним чысан дæр уæды дуджы ахæлиу ис
чысаны иннæ кæмттыл, уыимæ Дзимыргомыл дæр16. Фæстаг
комæй Секъа мæнæ цы зæгъы: «Дзимыркомы адæм дæр еры-
стау æлдары цагьар уыдысты» [Гæдиаты 1991:369].
Чысангомы фарсмæ Хады комы дæр хицауиуæг кодтой
Чысаны ерыстауты иу къабаз - Бибылтæ. Чысаны ерыстау-
тæ Хъуды коммæ дæр хъавыдысты, фæлæ, Секъайы уац-
мыстæй куыд зыны, афтæмæй Хъуды цæрджытæ ерыстау-
ты сæхимæ æввахс дæр не ’рбауагътой, сæрибар адæмæй
баззадысты. Мæнæ Секъайæн йæхи ныхас: «Дзимсер, Чы-
саны ерыстау, Хады коммæ чысылгай-чысылгай æвналын
байдыдта... Фæлæ Хъуды коммæ нæ уæндыд; уымæн æмæ
Хъуды комы ирон адæм сæ фæнд иу скодтой æмæ Чысаны
ерыстаутæй сæхимæ цæуæг нал уагътой æмæ сæрибар уы-
дысты» [Гæдиаты 1991: 352].
Æмæ уæдæ ерыстауты хицауиуæгадæн Хъуды комы уыд
номиналон ахаст, æмæ уый аххосæй хъудаг ирæтты чысаны
номæй ничи хоны. Æниу, Хады комыл дæр нæ ахæлиу ис
ацы этноним, æвæццæгæн, уымæн, æмæ, 1830-æм азы анони-
мон авторы информацийæ куыд зыны, афтæмæй «Два вла-
детельных рода в Осетии, ксанских и арагвских эриставов,
питали непримиримую между собой вражду» [ППК, 1:49].
Ардыгæй хорз зыны, Арагуийы кæмттыл этноним чы-
сан-ъ\ апырхæн социалон уавæртæ кæй нæ уыди, уый.
2. Чысайнаг ныхасыздæхт æмæ йæ сахуыр
кæныны истори
2.1. Чысайнаг ныхасыздæхт. Нæ ныхасы сæр цы ныха-
сыздæхт у, уымæн йæ сахуыр кæныныл хорз бакуыстой
16 Раст нæу Дж. Гвасалиайы ахæм хъуыды, зæгьæ, ир (о$(а то$ах1еоЬа) фыццаг
Леуахийы гуырæнты æрцардысты, стæй - Медзыдайы æмæ фæстæдæр та - Чысан-
гомы [Гвасалиа 1983: 169].

Дзиццойты Ю.А. [5
Абайты Уасо, Ахвледиани Георги, Бекъойты Димитр, Би-
тарты Зойæ æмæ æндæртæ. Абайты Уасо сарæзта чысайнаг
ныхасыздæхтæн йæ иумиаг цыбыр афыст æмæ бафæлвæр-
дта уыцы зонæнты бындурыл ацы ныхасы истори раирта-
сын. Г. Ахвледианийы куыстытæй иу-цалдæры мидæг ис
чысайнаг ныхасæн йæ фонетикон æмæ лексикон миниу-
джыты кой, стæй уæд йæ сырæзты историйы фæдыл бæл-
вырд хъуыдытæ. Чысайнаг фонетикæйы иуæй-иу фарстаты
кой кæны Битарон дæр. Ацы ныхасыздæхты æппæты æх-
хæстдæр афыст дæтты Бекъойты Димитр. Уый, сæйраджы-
дæр фонетикон миниуджытыл æнцой кæнгæйæ, архайы чы-
сайнаг ныхасыздæхтæн йæ бынат ирон ныхасыздæхтыты
æхсæн фæбæлвырд кæныныл æмæ йын иумиагæй йæ исто-
ри рафæлгъауыныл. Поэт Хъодалаты Герсан та æрæмбырд
кодта спецификон чысайнаг лексикæ.
Фæлæ ацы ныхасыздæхт уæддæр кæронмæ ахуыр нæма
у. Цæвиттон, йæ миниуджыты монографион афыст дæр нæ
къухы нæма ис, æмæ, уæлдæр цы ахуыргæндты кой ракод-
тон, уыдонæн та арæх сæ ныхас кæрæдзийыл нæ бады. Адæт-
тæ хынцгæйæ, кæй зæгъын æй хъæуы, æнæмæнгхъæуæг у
чысайнаг ныхасыздæхты æххæст афыст радтын. Фæлæ ацы
куысты æз мæ разы ахæм хæс не ’вæрын. Мæн ам фæнды
æрмæстдæр йæ сæйраг миниуджытыл æрдзурын æмæ йын
йæ историйы фæндæгтæ фæбæлвырддæр кæнын.
Чысайнаг ныхасыздæхт æмæ чысанæн сæхи равзæрды
фæдыл Абайты Уасо фыста: «Если заселение осетинами
джавского и кударского районов, а тем более туальского
следует относить к достаточно отдаленной эпохе, отодви-
гая его на несколько столетий, то нельзя того же сказать о
ксанском. И исторические и языковые факты подтвержда-
*от, что поселение ксанских осетин в теперешних местах по
Ксанскому ущелью произошло не так давно, примерно в
последние 200 лет. Они выселялись, гонимые малоземель-
ем и нищетой, из различных высокогорных районов Север-
ной и Южной Осетии и принесли с собой мешанину гово-
Ров и наречий. И вот здесь, в процессе сожительства и об-

16
Дзиццойты Ю.А.
ров и наречий. И вот здесь, в процессе сожительства и об-
щения друг с другом и с грузинами, все эти говоры теряют
понемногу свои индивидуальные особенности, нивелиру-
ются, приходят к одному знаменателю. При этом то новое
наречие, которое вырабатывается, не есть результат победы
какой-либо одной из первоначальных диалектических
групп, а нечто во многих отношениях Иовое. Процесс этот
еще не закончился, и быть может было бы поэтому прежде-
временно и неосторожно говорить об едином ксанском на-
речии» [Абаев 1949: 501]17.
Куыд уынæм, афтæмæй Уасо сарæзта цалдæр ахсджиаг
хатдзæджы: 1) чысайнаг ныхасыздæхт сæвзæрди иу-200
азы размæ; 2) йæ саразыны хъуыддаджы хайад райстой
Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны æндæр æмæ æндæр ны-
хасыздæхтытыл дзурджытæ (фæлæ цавæр ныхасыздæхтытæ
сты, уый нæ загьта); 3) йæ сырæзты процессыл бандæвтой
гуырдзы дæр; 4) чысайнаг ныхасыздæхт XX æнусы райдиа-
ны дæр арвистоны хуызæн уыд, æмæ дзы иумиаг ныхасыз-
дæхт иæма сырæзт.
Фæлæ Уасойы хатдзæгтæ æгæр къаннæг æрмæджыты
бындурыл коид сты æмæ бауыриинаг нæ рауадысты.
2.2. Чысайнаг ныхасыздæхтæн йæ нырыккон уавæр.
Уасомæ «арвистон» цы фæкаст, уый у чысайнаг перифери-
он фæзынд. Бекъойты Димитр куыд зæгъы, афтæмæй чы-
сайнаг ареалы хæццæ ныхасыздæхтытæ æмбæлынц æр-
мæстдæр иуæй-иу периферион регионты: Къохат, Дменис,
Дзимыргом, Цъурта, Ломис æмæ Дзорты. «Что же касается
собственно территории ксанцев, то в ней не паходим меша-
нииы говоров. Ксанцы говорят на едином. шюлне оформ-
17 Ам Уасо фæлхатт кæны, йæ дуджы чысаны равзæрды фæдыл цытæ фыстой,
уыдонæн сæ сæйрагдæр бынæттæ. Зæгъæм, мæнæ цы фыста Арсен 1912 азы:
«Кæддæр, тынг раджы, æфцæджы фæстæ хæххон адæм кæрæдзп куы цагътоП.
мыггаг мыггаджы ныхмæ куы сыстад, алы хъæу дæр хæстон фидарм хумзæи куы
уыд, йæ кæрæтты бæрзонд мæсгуытæ, афтæмæй, - уæд бирæтæ ралыгъдысты
ардæм, Гуырдзыстонмæ... Ам æрцардысты, сабыр цардмæ чн бæллыд, кæнæ Пæ
туджджынтæй чи лыгьд, ахæмтæ. Æрбынат кодтой гуырдзыйы æлдæртты
зæххытыл æмæ сæрибар адæм систы хъазайраг зæхкусджытæ - хизантæ» [Коцой-
ты 1971: 371; абар: Коцойты 1972: 234-235].

Пзгтцойты Ю.А. \1
от сев. иронских цокающих говоров, сохранил архаические
формы древнеосетинского цокающего наречия» [Бекоев
1985: 188-189]18.
Ома, Димитры хъуыдымæ гæсгæ, чысайнагу, сæрмагонд
миниуджытæ кæмæн ис, æмæ кæронмæ чи «бахсыстис»,
ахæм ныхасыздæхт. Уымæн йæхи мидæг ис къуымон, кæнæ
æхсæйнаг ныхасыздæхтытæ. Уыдонæй иу у дзимыраг ны-
хас, Битарон æй хоны «подговор ксанского» [Битарова 1987:
100; абар: Битарова 1981: ЗЗ]19. Иннæтæ сты цъуртайаг æмæ
ломисаг, Битарон сæ хоны «чуртинский говор» [Битарова
1981: 33, 36], «переходные говоры» [Уым: 33]. Аннæтæ сты
къохаттаг, дменисаг æмæ дзортаг æхсæйнаг ныхасыздæх-
тытæ.
Адæттæ Уасо бынтондæр нæ равзæрста. Афтæмæй та,
чысайнаг ныхасыздæхтæн æхсæйнаг ныхасыздæхтытæ кæй
ис, уый у иттæг цымыдисаг факт, уымæн æмæ нын дæтты
йæ равзæрды истори хуыздæр бамбарыны фадат.
2.3. Гуырдзиаг æвзаджы æндæвдад чысайнаг ныхасыз-
дæхтыл. Ахуыргæндты иу хаймæ уыд ахæм хъуыды, зæгъ-
гæ, хуссарирыстойнаг ныхасыздæхтытæн сæ сæйрагдæр
миниуджытæ фæзындысты гуырдзиаг æвзаджы æндæв-
дадæй [Миллер 1882: 44-45; Хъоцыты 1930: 6]. Гуырдзиаг
æндæвдад, дам, æппæты ирддæрæй фæзынд лексикон æм-
вæзадыл. Хуссарирыстойнаг ныхасыздæхтыты цы бирæ гуыр-
дзиаг дзырдтæ ис [Абаев 1949: 502-505; Тедееви 1983]20, уы-
донæн та сæ фылдæр хай æмбæлы чысайнаг ныхасы [Бекоев
1985:265].
Тыбылты Алыксандр мæнæ цы зæгъы чысайнаг ныха-
сыздæхтыл гуырдзиаг æндæвдады тыххæй: «Характерное
для северо-осетинских диалектов цокающее произношение
Димнтры ныхæстæм бафтауын хъæуы ахæм аргумент" дæр: чысаиæн, иннæ ц-
^наг ныхасыздæхтытыл дзурджытимæ абаргæйæ, ис сæрмагонд акцентуаци.
ъыгагæн, ацы фарст бынтондæр нæу нртæст.
Мæ информант Æлборты Уасилы ныхасмæ гæсгæ, «Дзимыр сыгъдæг чысан
?^»чь1сайнæггæн сæ ныхас æндæрхуызон у».
^ястаг чиныджы цы æрмæг ис, уымæн Пæ фылдæр хай ист у хуссарирыстой-
агкьуымонлексикæйæ [Гæбæраты 1984].

18
Дзшщойты Ю.А.
(...) сохранилось в Ксанских ущельях, несмотря на порчу
Ксанского говора обильной примесью элементов грузинс-
кого языка» [Тыбылты 1988: 26]. Йæ иннæ уацы Алыксандр
фæбæлвырд кодта, цавæр «гуырдзиаг элементты» кой кæ-
ны, уый: «Чысан ивазгæ ныхас кæнынц æмæ се ’взаг слакъ-
он кодтой гуырдзиаг дзырдтæй: гуырдзиаг æвзаджы тæваг
æмæ гуырдзиаг ныхæстæ зынгæ бахъуызыдысты чысайнаг
æвзагмæ» [Уым: 44]. Æмæ ноджы: «В лексике ксанского
говора чувствуется энергичное воздействие грузинского
языка. Грузинские варваризмы в изобилии вкоренились в
язык ксанских осетин» [Уым: 69].
Фæлæ лексикон æндæвдады бындурыл ныхасыздæхтæн
йæ равзæрды фæдыл ахсджиаг хатдзæгтæ саразæн нæй. В. Мил-
леримæ быцæу кæнгæйæ, Г. Ахвледиани мæнæ цы зæгъы
гуырдзиаг æндæвдады тыххæй: «Но это влияние настолько
незначительно даже в отношении лексических заимствова-
ний, что оно не позволяет говорить [о кударском как] о гюд-
наречии. (...) Близкое соседство ксанских осетин с грузинс-
ким населением, по нашему миению, не уходит дальше на-
чалаХК столетия» [Ахвледиани 1960: 62-63].
Г. Ахвледианийы ацы хъуыды бынтондæр нæу бауыр-
нинаг. Чысайнаг ныхасыздæхтæн йæ къабæзтыл гуырдзиаг
æвзаг иухуызон нæ бандæвта. Уый хорз æмбарынц ацы
ныхасыздæхтыл дзурджытæ сæхæдæг дæр. Уый фæдыл мæ-
нæ цы зæгъы мæ информант Дудайты Альберт: «Леиинго-
ры ирон ныхас гуырдзиагвæлдæхтдæр у. Уым иронау лыс-
тæгдæр дзурынц».
Æмтгæй сисгæйæ, Хуссар Ирыстоны ныхасыздæхтытыл
гуырдзиаг æвзаджы æндæвдадæн раСт аргъ нæма счынди,
фæлæ чысайнаг ныхасыздæхт гуырдзиаг æвзаджы æидæв-
дадæй кæй нæ сæвзæрд, уый æз равдисдзынæн ацы иртасæн
куысты.

I. ФОНЕТИКОН МИНИУДЖЫТÆ
Чысайнаг ныхасыздæхты фонетикон миниуджытæн ис
дыууае дихы акæнæн. Фыццаг хаймæ ахæссын хъæуы иу-
миаг чысайнаг æмæ къуымон чысайнаг фонетикон миниу-
джытæ, дыккаг хаймæ та - æрмæстдæр иуæй-иу дзырдты
æмбæлæг миниуджытæ. Фыццаг къорды миниуджытæн ис
регулярон ахаст æмæ уыдон, кæй зæгъын æй хъæуы, рагон-
дæр сты. Дыккаг къордмæ та хауынц, æрæджы чи фæзынд
æмæ хуымæтæг тенденцийы ахаст кæмæн ис, ахæмтæ.
1. Иумиаг æмæ къуымон фонетикон
миниуджытæ
1.1. Чысайнаг и æмæ дз. Чысайнаг ныхасæн йæ сæйраг
фонетикон миниуæг уый у, æмæ дзы кæй ис цъæхснаг аф-
фрикатæтæ дз æмæ ц. Ацы миниуæг фидар цæгтæй бæтты
чысайнаг ныхасыздæхт Цæгат Ирыстоны ирон ныхасыз-
дæхтытимæ. Зæгъæм, рагон ирайнаг мивдисæгон бындур
*сусп>- ирон диалекты радта цæу(ын), къуыдайраг диалекты
(Æгъуызаты Иуанейы дуджы) чæу(ын), нырыккон гиæу(ын),
чысайнаг ныхасыздæхты та цæу(ын). Рагон ирайнаг *с1гаг-
и>- ирон диалекты радта дзур(ын)9 къуыдайраг диалекты
(Æгьуызаты Иуанейы дуджы) джур(ын), нырыккон жур-
(ын)9 чысайнаг ныхасыздæхты та дзур(ын).
Ацы фонетикон æмахастытæ æмбæлынц алы позицийы
Даер æмæ æххæссынц ирон лексикæйыл æмвæтæнæй, иу-
Цалдæр дзырды куынæ нымайæм, уæд (кæс дæлдæр).
Ардыгæй хорз зыны, рагон ирайнаг фонемæтæ *с æмæ *&-
иы рефлекстæн ирон æвзаджы кæй ис дифференциалон ны-
саниуæг. Уый у æппæты сæйрагдæр дифференциалон ми-

20 Дзиццойты Ю.А.
ниуæг, æмæ ацы миниуæгмæ гæсгæ чысайнаг ныхасыздæхт
баст у къуыдайраг диалектимæ нæ, фæлæ ирон диалектимæ.
Уый та ууыл дзурæг у, æмæ чысайнаг ныхасыздæхт йæ
равзæрдæй у ирон диалекты иу хай.
Иумиаг ирон фонемæтæ ц æмæ дз XIX æнусы кæрон
Цæгат Ирыстоны спирантизацигонд æрцыдысты æмæ рад-
той с æмæ з. Ацы процесс фæзынд æмæ айтынг ис лингвис-
тон географийы закъæттæм гæсгæ. Ома ареалы центрæй ан-
хъæвзта периферион регионтæм. Фæлæ чысайнаг ныхас
географион æгъдауæй æгæр дард разынд æмæ йæм абон
дæр нæма фæхæццæ ис ацы инноваци.
1.2. Чысайнаг ч. дж æмæ чъ. Иуæй-иу чысайнаг дзырд-
ты г/, дз æмæ г/ь-йы бынаты æмбæлынц ч, дж æмæ чъ:
ачырдæм 4ацырдæм\ учырдсем *уыцырдæм\ кæчырдæм
4кæцырдæм\ чом 4цом\ чад *цад\ чъыф *цъыф\ чъугт
1цъупп\ джорт-джорт 1дзортт-дзортт’ [Бекоев 1985: 193;
Битарова 1981: 35]21. Æз цы информанттимæ куыстон, уы-
донæн дæр се ’взаджы хаттæй-хатт фæзынынц ацы «æнæза-
къонбæрцон» мыртæ. Зæгьæм, цъинагайраг Болататы Агра-
фин A932 а.г., чызгæй Икъортайы цардис) дзуры чæдзыиг
’цæджындз’, æнчайын ’æнцайын’, фæлæ иннæ рæтты дзу-
рынц цæджынг, æнцайын11. Мæ информант Цгъойты Клим
мын куыд загъта, афтæмæй чысайнаг «/, дж9 æмæ чъ Дзи-
мыргомы не ’мбæлынц. Фæлæ уыйхыгъд, Г. Ахвледианийы
хъуыдымæ гæсгæ, ацы мыртæ æмбæлынц иуæй-иу рагон
чысайнаг топонимты: 1) Бехъчо (вариант Бехчо) - хохы ном
Чысыл Леуахийы комы; йæ дыккаг хайы ис рагон къуыдай-
раг -чо, абар дыгурон -цо9 ирон -дзу (цæуын-хи)\ 2) Еренд-
жаг - мæсыджы ном Чысангомы; 3) Карчох - хъæуы ном
21 Мæ информант Дудайты Алберты ныхæстæм гæсгæ, иыртæккæ Бихъары аф-
тæ дзурынц æрмæстдæр зæрæдтæ.
22 Дцы информанты ныхасы ма •/ фæзыпы æнлæр позимиты дæр. Зæгьæм,
цæхджын-ъ\ бæсты Афафин дзуры чæхчын, тыхджын-ы бæсты - чыхчын. фæлæ,
ацы дзырдтæ цы субстантивтæи равзæрдысты, уыдон та дзуры лæндагонтнмæ:
цæхх æмæ тых. УыП ууыл дзурæг у, æмæ, ацы дыууæ дзырды разæй цы палаталон
аффрикатæ ис, уый фæзынд æрæджы, стæП фæзыпд регрессивон ассимиляцийы
руаджы.

Пзиццойты Ю.А. 2\
Чысангомы, абар Карца Куырттаты комы [Ахвледиани
1960:58].
Цымæ цæуыл дзурæг у ацы фонетикон фæзынд? Г. Ахв-
ледиани куыд зæгъы, афтæмæй ам чысайнаг топонимтæ
æвдисынц рагон къуыдайраг (рагон туаллаг) диалекты фо-
нетикон миниуджытæ [Уым]. Æнгæс хатдзæг сарæзта Бита-
рон дæр, уæлдæрæрхаст лексикæйы фонетикон миниуджы-
тыл дзургæйæ [Битарова 1981: 35]23.
Фæлæ хъуыддаг канд уæлдæрранымад топонимтæ æмæ
лексикæйыл нæ хицæн кæны. XIX æнусы арæзт документ-
ты, уæлдаидæр та, ацы æнусы 30-æм æмæ 31-æм азты Гур
æмæ Душёты уездты цæрджытæн цы камералон афыст са-
рæзтæуыд, уым Чысаны зæххы топонимтæ, чысайнаг мыг-
гæгтæ æмæ сæрмагонд нæмттæ фыст æрцыдысты ч æмæ
дж-имæ, афтæмæй та сæ ныр дзурынц ц æмæ дз-имæ. Æр-
кæсæм уыцы æрмæгмæ.
Чысайнаг топонимтæ Ахмадз, Дзангат æмæ Мудзых ис-
торион документты лæвæрд сты Ахмаджи (\&30J49Джан-
гаткари A802, 1830) æмæ Муджухи-иы A830) хуызы
[ИДМ, II: 28; Цховребова 2007: 19, 28-30 55]. Чысайнаг
мыггаг Будзитæ 1778-æм азы документы æмбæлы Буджиа-
швилщ зæгъгæ, ахæм хуызы [ИДМ, I: 131]. Чысайнаг мыг-
гагон нæмттæ Куыдзетæ, Хацыртæ, Гуырцъытæ, Гуцца-
тæ, Къæдзилтæ, Дзебысатæ, Дзобетæ, Хынцæгтæ, Быр-
нæцтсе, Цопанатæ, Цинуатæ, Дзадзитсе, Цæбитæ, Дзыны-
хътæ9 Адзитæ, Циукьатæ æмæ Цæриатæ камералон афыс-
Фæстæдæр къуыдайраг диалектæн йæхи мидæг рагон ч спирантизацигонд
æрцыд æмæ радта ш; чь та, чысайнаг ныхасы æндæвдадæй, рахызт 1/ъ-мæ [Ахвле-»
диани 1960: 53]. Ацы ныхасы æндæвдадæй ма къуыдайраг диалекты иуæй-иу (экс-
прессивон) дзырдты {гыццыл, фыццыл, дзызза), стæй иуæй-иу фонетикон позици-
ты {æз сын > æз цын) фæзындысты мыртæ ц æмæ дз дæр. Æниу, Цæгат Ирыстоны
лæр «Бирæтæ 3-аг цæсгомы энклитикон формæты бирæон нымæцы Ив., Ир., Ар.,
Æт.-бын. æмæ Мид.-бын. хауæнты арæх дзурынц цыну цæ, цæм, цыл» [Багаты
»948: 110, 123-124; ИÆО: 25]. Фыццаг ирон чиныджы дæр A798) сæ-йы бæсты
«мбæлы ца [Алборов 1979: 27]. Ацы фæзындыл æмбæлæм чысайнаг ныхасыз-
Д*хтæн йæхи мидæг дæр [Битарова 1981: 34].
Къæлæтты амынд у документ ныффыссыны аз.

22 Дзщцойты Ю.А.
ты æмбæлынц ахæм хуызы: Кудэюашвилщ Хачирашвилг?5,
Гурчишвили, Гучашвили, Гаджилашвили I Кадэюилашвили.
Дэюебисашвили, Дэюобишвили, Хинчагашвили, Берначашви-
ли I Брначишвили, Чопанашвили, Чинишвили, Дэюадэюишви-
ли, Чабишвили, Дэюиникашвили, Аджашвили I Адэюишви-
ли1ь, Чиукашвили, Чарошвили [Цховребова 2007: 21, 25, 26,
29, 39, 41,43, 45,46,47,48,49, 57, 58, 65, 68].
Ардæм бафтауын хъæуы æндæр документты æрмæг: Чи-
гов (Дзимыр, 1802) [ИДМ, II: 25] æмæ Чигошвили A830)
[ИДМ, II: 352], ома Цгъойты27; Кудэюашвили A802, 1821)
[ИДМ, I: 239; ИДМ, II: 288], ома Куыдзеты. А. Шёгрен та
1836-æм азы ныффыста ирон мыггаг ТзсН1^о]е/ {- Чигойев
- Цгъойты) Хиуы комы [Шёгрен 1998: 89] æмæ Хъуды ко-
мы [Уым: 90]. Дзимыргомы та ныффыста ирон мыггæгтæ:
йзНеЬтазсШИ (= Джебисашвили - Дзебысатæ), ОийзЫ-
зсНуШ (= Дуджишвили ~ Дочитæ) [Уым: 93], АЖМзсИуШ (=
Аджишвили ~ Адзитæ), ОиейзЫзсН^Ш / Сис1зНезсНуШ (=
Гуеджишвили / Гуджешвили ~ Гуджитæ) [Уым: 94],
ТзсНщозсНшИ (= Чугошвили ~ Чугутæ) [Уым: 96].
Ноджы фылдæр æрмæг нын дæттынц чысайнаг сæр-
магонд нæмттæ. 1821 азы арæзт документтæй иуы ис: Ба-
дэюи (абар нæмттæ Бадзе, Бадзи [Цогойты 1990: 10]), Бат-
радэю (абар ном Бат(ы)радз), Чаги (абар нæмттæ Цагщ
Цагъи [Цогойты 1990: 65]), Куджи (абар ном Кудзи), Куд-
эюана (абар ном Куыдзан), Савкудэю (абар ном Саукуыдз),
Чомак (абар ном Цомахъ), Куджета (= Куыдзетæ!) [ИДМ,
II: 288-290]. 1830-æм азы документы ис чысайнаг нæмттæ:
Кудэюана, Дэюива (абар мыггагон ном Дзиуатсе) [ИДМ, II:
25 Æндæр документы сæ хонынц Хачирашвшевы (Цъубены хъæу, 1865) [ИДМ,
III: 46]. Ардыгæй цæуы топоним Хачираант-къари (Чысыл Леуахийы ком, 1833)
[ИДМ, II: 58], ома «Хацырты хъæу».
26 Абар абхазаг мыггагон ном (уырыссаг документты) Аджиев [Инал-Ипа 2002:
2291, Аджьба [Уым: 251,266].
2 Абар абхазаг сæрмагонд ном Чигва [Инал-Ипа 2002: 76], мыггагон ном Чыг-
вба, Чыгаа, Чыгбау Чыгуба% Ачигуба æмæ топонимтæ Чыгврха *Долина Чиговых*
[Кварчия 2006: 139, 286], Чыгрытиь *край Чиговых* [Уым: 147], Чыгкыта 4Село
Чиговых’ [Уым: 286].

Дзиицойты Ю.А. 23
352]. Ацы азы фыст уацтæй иуы дæр ис ном Куджан (То-
гойтæй, дзимыргоймаг) [ППК, I: 37, 38].
Камералон афысты та иомДзиккуыр лæвæрд у Джикура
[Цховребова 2007: 120], Чикура [Уым: 44, 121] æмæДжи-
хура-мы хуызы [Уым: 132]28; ном Кудзи / Кудза / Куыдзе -
Куджи [Уым: 63, 126, 130, 134], Куджий [Уым: 134], Куд-
жа [Уым: 129], Гуджа [Уым: 134], Гуджи [Уым: 121] æмæ
Кучи-ны хуызы [Уым: 18, 124]29; Куыдзан - Куджан-ы хуы-
зы [Уым: 19,44, 119, 121, 122, 125, 129, \3\]М);Адзи-Аджи
[Уым: 130]; Бец(кьо) / Биц(кæ)/ Бицо [Хъайтыхъты 1998:
123] - Бечо [Цховребова 2007: 135], Беча [Уым: 119] æмæ
Бечи [Уым: 134]31; Габыц - Габича [Уым: 119, 121, 130,
132] æмæ Габичий [Уым: 128]; Гæбудза [Хъайтыхъты 1998:
122] - Габуч [Цховребова 2007: 129]; Гаци - Гаче [Уым:
126, 131], Гадже [Уым: 126] æмæ Гачи [Уым: 132, 133]32;
Гуырдзыхаи -• Курджихан [Уым: 18, 19, 122, 124]; Дæхци -
Дахчи [Уым: 134]; Дæхцыхъо - Дахчико [Уым: 19, 30, 119,
122, 123, 133, 135|; Саукуыдз - Савкуджа [Уым: 40, 63,
121, 126, 127, 128, 131, 132, 133, 134], Шавкуджи [Уым:
119] æмæ Шавкуджа [Уым: 134]33; Доц (абар мыггагон ном
Доцтæ) -Дочо [Уым: 108] æмхДочи [Уым: 85, 126]; Дзабо
(ном Дзамболат-ы диминутивон вариант) - Джабо [Уым:
119, 126]34; Дзан(а) (абар мыггагон номДзанайтæ) -Джа-
на [Уым: 130]; Дзеран (абар мыггагон ном Дзерантæ) -
Къаспы райомы цæрæг чысанмæ мыртæккæ æмбæлы Зинкъуыр, зæгъгæ, ахæм
хуызы [«МД» 2007, № 12: 38]. НомДзыкур æмбæлы абхазмæ дæр, кæс: [Инал-Ипа
2002: 23].
Фæстаг вариант абон дæр æмбæлы чысанмæ Куца, зæгьгæ, ахæм хуызы
[Хъодалаты 1989: 334]. Ном Квыджь(и), Квыджьма æмбæлы абхазмæ дæр, кæс:.
[Инал-Ипа 2002: 27, 29, 47, 106]. Сухумы рагон нæмттæй иу уыд Тхакуджи, æмæ
уый дæр йæ равзæрдæй баст у ацы сæрмагонд номимæ [Уым: 47]. Картлийы та
æмбæлы хъæууат Куджаепш [Гълонтъи 1975: 17] æмæ уый ном дæр равзæрд ирон
антропонимæй.
^ Æвæццæгæн ардæм хауы ном Киджа дæр, кæс [Цховребова 2007: 119].
и Абар: Бочко Хубашвили [ИДМ, II: 362].
Абар ноджыдæр чысайнаг мыггаг æмæ хъæуы(?) ном Гæцойты хыеубæате
[Хъодалаты 1974: 191].
Фыццаг хатт æмбæлы 1802 азы арæзт документы: Пухашвили Шавкуджа
(Уанат)[ИДМ,И:20].
Абар ноджыдæр чысаПнаг номДжабини [Цховребова 2007: 126].

24 Дзщцойты Ю.А.
Джерана [Уым: \\\]\ Дзандар - Джандара [Уым: 119];
Дзанте - Джантия [Уым: 122]; Дзатте - Джате [Уым:
127], Джато [Уым: 126, 128, 130], Дэ/сати [Уым: 127],
Дэ/сата [Уым: 127] æмæ Дэ/садо [Уым: 126]; Дзæха (абар
мыггагон ном Дзæхатæ) - Дэ/сахо [Уым: 120], Дэ/саха [Уым:
132] æмæ Дэ/сахи [Уым: 134]; Дзæцци - Дэ/саче [Уым: 112,
120, 128]355/ф/што [Уым: 119, 127] æмæДжючо [Уым: 123];
Дшбя - Джибо [Уым: 126, 128] æмæ Чибо [Уым: 124];
Дзидз(о) (абар мыггагон ном Дзидзойтæ) - Дэ/сиджо [Уым:
\22]; Дзиу-Дживи[Уьм: 119, 123, 130], Джио [Уым: 129]
æмæ Дэ/сива [Уым: 128, 129, 130]; Дзылы - Дэ/сула [Уым:
134]; /Съядз (абар мыггагон ном Къадзтæ) - Яячи [Уым:
134]; Манидзсе - Маниджа [Уым: 125]; Мæцыхьо - Мачико
[Уым: 124]; Тотырадз - Тотрудэ/си [Уым: 134]36; Тотырдзан
- Тотредэ/сан(а) [Уым: 127, 130, 131, 133];^шыц-А2шуча
[Уым: 121]; Хъанцау - Канчава [Уым: 120, 122, 128, 134]
æмæ Канча [Уым: 129]; Цæрадзон - Чараджан [Уым: 128];
Цæргæс (абар мыггагон ном Цæргæсатæ) - Черкеза [Уым:
119, 121, 122, 126, 131, 132]37; Дзубя - Дасуба [Уым: 119],
Цыппу - Чг/ио [Уым: 126], Цин(о) (абар мыггагон ном
Цинуатæ) - Чино [Уым: 119, 123, 130, 131, 132, 134] æмæ
Чмш [Уым: 129], ^æбал - Ч&бал [Уым: 129, 130].
Цымыдисаг æрмæг ис А. Шёгренмæ дæр. Дзимыргомы
уый ныффыста ахæм ирон нæмттæ: Аг<31$Ъе\ап (= Арджеван
- къуыдайраг Аржеван), АгидзИап (= Аруджан - ?), Ве1$Ъо
(= Бечо ~ абар Бечи), Ве1асЫка (= Бечика - Бецкъо), ВЫьсЪо
/ Ви&сЪо] (= Бучо(й) - Буцой), йасЫзсЪа (= Дахча -
Дæхцы(хъо^. ПагрЖЪапа <= Дареджана - Даредзан),
35 Фыццаг хатт æмбæлы 1802 азы арæзт документы : Валишвили Джаче (Уанат)
[ИДМ, II: 20]. Æхслебы хъæуы иу хай хуыйны Джæччитæ [Цховребова 1979:97].
Чысангомы ис Дзæццойтæ, зæгьгæ, ахæм мыггаг. Гæбæраты мыггагæй Залдайы
фыццаг чи æрцард, уый дæрДжсеччи хуынди [«Ф» 1994, .№ 4: 108-110].
16 Ам гуырдзиаг æвзаг æвдисы метатезæ -ы/?- > -#у-. Абар ирон топоним Тырсы
> гуырдзиаг Трусо. Къахеты дæр ис Трусисхеоба Трусское ущелье’ [КРЛ, II: 120]
æмæ уый дæр ирон топонимæй цæуы. ХУШ-æм æнусы гуырдзиаг историк Папуна
Орбелианимæ Тырсыйы ном æмбæлы Турса, зæгьгæ, ахæм хуызы [ИДМ, I: 74],
ома, ирæттæ йæ куыд хуыдтой, афтæ.
37 Æндæр документы та: Черкес Кисашвили A830) [ИДМ, II: 361].

Дзитоиты Ю.А. 25
ОосЫзсЫ (= Дохчи - Дохцы(хъо)), В^НаЬо (= Джабо ~ Дза-
бо), В^ЫЪо (= Джибо - Дзыбо), В^НасИа (= Джаха ~ Дзæха),
Г)8ИасИо1 (= Джахот - Дзаххотт), ВзНаЛ^Ы (= Джаджи -
Дзадзи), ОзИа^о (= Джаго - Дзæго), В^Иапа (= Джана ~ Дза-
най(тæ)), 08Пап§ег (= Джангер ~ Дзанг?), ЭзИазсНа (= Джас-
ха? - ?), В8На1A) (= Джат(и) ~ Дзатти), В^ИаХсНап (= Джат-
хан? ~ Дзатхан?), О^Иауа (= Джава ~ Дзау), ИШр (= Джиги
- Дзыги), ЭзЫШа (= Джилда ~ ?), В^ИосИаг (= Джохар ~ ?),
ВзИосИи (- Джоху ~ ?), 08Ио88сИапа (= Джосхана ~ Дзус),
йзИиЪа (= Джуба ~ Дзуба), ВзкьикЫ (= Джуджи ~ Дзудзу),
СаЬИзсНа (= Габича ~ Гæбыц), Са(зсИа (= Гача ~ Гæдза),
СийзИа (= Гуджа ~ Гуыдза), СийзЫз (= Гуджиз ~ ?),
СигйзИа^а (= Гурджага ~ Гуырдзиаг?), СигйзЫсНапа (=•-
Гурджихана ~ Гуырдзыхан), КаЪИзсНе (= Кабиче ~ Габыци),
Ко18сИо (= Кочо ~ Коцо(й)), КогзсЫ (= Кочи ~ Коц(тæ)),
Кис1зНа§а (= Куджага ~ Куыдзæг), КийзИапа (- Куджана ~
Куыдзан), КиЖИазза (= Куджаса ~ Хъодзас(тæ)), КийзЫ (~
Куджи ~ Куыдзи), Кис1зЫ§изНа (= Куджигуса? ~ Куыдзыгус),
Киг<18Иа88а (= Курджаса ~ ?), КигйзЫззсИап (= Курджисхаи ~
?), КШзсЫп (= Кучири ~ Куыцыри), КШзсНо (= Кучо ~ Куы-
ци?), РаггайзИ (= Патрадж ~ Батрадз), РегзсИо (= Печо ~
Пеццо), ЗаукисЬИе (= Саукудже ~ Саукуыдз), ТаЬШзЫ (= Та-
биджи ~ ?), ТаЬи(8сИа (= Табуча ~ ?), То1гШ8Напа (= Тотрид-
жана ~ Тотырдзан), Т8сИаЬа1 (= Чабап ~ Цæбæл), ТзсНаЬиа (г
Чабуа ~ Цабо), ТзсИа%1 (= Чаги ~ Цаги), Т^сИаШЬа (= Чалаба
- ?), Т8сИатакШа (= Чамакута ~ Цæмæхъуыд), Т8сИа1у (= Ча-
ти ~ ?), 7$с/*ею (= Чеза ~ ?), 7*сШ (= Чиби ~ Циби),
ТзсИМсНирг (= Чимихупи ~ ?), ТзсЫпо (= Чино ~ Цину),
Тяс/фи (= Чипу ~ Цыппу) [Шёгрен 1998: 93-96].
Ардæм бафтауын хъæуы, йæ нырыккон ирон эквивалент
бæлвырд кæмæн нæу, камералон афысты уыцы чысайнаг
нæмттæ дæр: Джбит (Дзыбыртт?) [Цховребова 2007: 124],
Джамара (= Дзаммæрз?) [Уым: 123, \Ъ4\Кече / Кедэюл / Ке-
^[Уым: 124, 130,134]38, Чаэ/си [Уым: \24\ Джимгиор [Уым:
Абар къуыдайраг ном Геча æмæ апеллятив гечо *рæуæд* (сывæллæтты
«взагыл).

26
Дзгпщойты Ю.А.
124], Татуча [Уым: 127, 128, 129, 132], Гичо / Гиджо [Уым:
127, 132]39, Чечи [Уым: 128, 133], Чеко [Уым: 129]40, Тагуч(и)
[Уым: 130, 133],Дэ/сохоро [Уъм: \30]9Джене [Уым: 130], Чйн
ги [Уым: 132], Кочора [Уым: 134], Бахчико [Уым: 134], У«ш
[Уым: 134], Чишша/Чинела[Уым: 134, 135].
Цымæ ацы ономастикон æрмæджыты чысайнаг ц æмæ
д>йы бынаты XIX æнусы райдианы ч æмæ бЪ/е* цæмæн
æмбæлынц? Фысджыты рæдыды аххос у? Кæй зæгъын æй
хъæуы, нæ. Цæвиттон, цы ономастикон æрмæг æрхастон,
уый иуæрдыгæй æгæр дзæвгар у, иннæрдыгæй алыхуызон
бынæтты æмæ æндæр æмæ æндæр рæстæджыты фыст у, ан-
нæрдыгæй та иуæй-иу нæмттæ цалдæргай хатт æмбæлынц.
Æппæты ахсджиагдæр та уый у, æмæ ирон ономастикон
æрмæджытæ æмбырдгæнджыты æхсæн уыд иттæг хорз
лингвист А. Шёгрен. Æмæ уæдæ рæдыды аххосæй нæ фæ-
зындысты ацы формæтæ.
Камералон афысты æрмæджытæ арæзт сты уæды рæс-
тæджы административон гæххæттытæ æмæ аргъуаны чин-
гуыты бындурыл. Хуссар Ирыстоны администрацийы æмæ
дины кусджытæн сæ фылдæр гуырдзиæгтæ уыдысты, æмæ
чизоны исчи афтæ ахъуыды кæна, зæгъгæ, чысайиаг ч æмæ
дж субституцийы руаджы фæзындысты. Фæлæ гуырдзиаг
æвзаджы ис куыд ч æмæ дж, афтæ ц æмæ дз дæр. Æмæ
уæдæ чысайнаг ц æмæ дз гуырдзы цæмæн хъуамæ баивта-
иккой ч æмæ (Ъ/с-йæ? Æвæццæгæн, ам гуырдзиаг æвзаджы
мидæг нæй хъуыддаг41. Зæгъæн ис, чысайнаг топонимтæ,
стæй уæд мыггагон æмæ сæрмагонд нæмттæ цы аффри-
катæтимæ хъуыстой, фысгæ дæр сæ уыдоиимæ кодтой.
м Абар къуыдайраг нæлгоймаджы ном Гыжы (< *Гыджы). Абар ноджыдæр
сылгоймаджы ном Гидзиу Цæгат Ирыстоны [Хъайтыхъты 1998: 118]. Чысайнаг
ном Гызын [Хъодалаты 1989: 245] кæд *Гыдзын-х\\ равзæрд, уæд уыП дæр ардæм
хауы.
40 Абар нрои мыггагон ном Чекошше [Хъайтыхъты 1998: 125]. Фæлæ абоны •/
уæды дуджы хъуамæ уыдаид к (*Кекошпæ). Абар къуыдайраг чызджы ном
Джеко.
41 Битарты Зойæ мын куыд зæгъы, афтæмæй Чысангомы гуырдзыйæ иронау чи
раПдайы дзурын, уый ирон ц æмæ 4?-Пы бæсты ныртæккæ дæр дзуры >/ æмæ дж.
Ацы цымыдисаг факт кæронмæ раиртасинаг у.

Пзиуцойм** Ю.А. 27
Хъуыддаг æцæгдæр афтæ кæй уыд, уымæн ис ахæм æвди-
сæн.
Иу-цалдæр чысайнаг мыггагон æмæ сæрмагонд номы
камералон афысты лæвæрд сты ц æмæ дз-имæ: Мдзатæ /
Мзатсе - Мдзашвили [Цховребова 2007: 41, 133|12, Едзе-
тсе - Едзешвили [Цховребова 2007: 51, 117]; Куыцыри -
Куцури [Уым: 119]; Пуцæ /Пыц(ыкк) - Пуца, Пуцуна [Уым:
135, И9]43; Цыбыр(хъо) - Цбрико [Уым: 124]; Фадз(ай) -
Пацуа [Уым: 124]; Батыц(?) - Батица [Уым: 126];
Хъаныцæ(?) - Кануце [Уым: 129]44; Хъамылцæ(?) - Камилце
[Уым: \29]\Дзиго (кæнхДзигъа) -Дзига [Уым: 130]; Цаца
- Цаца [Уым: 130, 134]45; Хоранцæ(?) - Хоранце [Уым:
135]. Ирон ном Баци / Бсеци (абар мыггагон ном Бæциатсе)
Сатихъарæй суанг Орчъосан, Дзангат æмæ Къулбиты онг
æмбæлы Беция-ны хуызы [Уым: 108, 110, 118, 127, 128,
129]. Æнгæс формæтæ ис æндæр документты: Дзибреил
A871) [ИДМ, III: 128], Гицо A891) [Уым: 421].
Цъæхснаг аффрикатæтæ æмбæлынц, А. Шёгрен Дзи-
мыргомы цы æрмæг æрæмбырд кодта, уым дæр: ВеАхт /
Вайзт(а) (= Бедзин / Бадзин(а) - Бадзи?), Ве&таг (- Бедзи-
зар - ?), ВШзта (= Бидзина - Бидзина), Вайыа (= Дадзиа ~
Дадзи), Кийппа (= Кудзина - Куыдзын), РаАзта (= Падзи-
на ~ ?), Т^аИа (= Цаца ~ Цаца) [Шёгрен 1998: 93-96].
Цымæ ацы нæмттæ иннæты уæлдай цæмæн сты ц æмæ
дз-имæ фыст? Гуырдзиаг æвзаджы субституци куы уаид,
уæд цымæ ацы нæмттæй цæуылнæ сарæзта *Мдэ/сашвили,
*Еджешвили, *Кучури æ. а. д.? Кæд, мыййаг, гуырдзиаг
4з Абар Мизашвили A855) [ИДМ, II: 110].
Фæлæ фæстæдæры документтæП иуы ис Пуча Пилишвили A855) [ИДМ II:
106]. Ацы нæмттæн ис вариант Буца дæр [Хъайтыхъты 1998: 111].
Нырыккон ирон ном Хъанцау-ы халдих? 1812-1813-æм азты арæзт документы
ис нарон Отарашвили Канча-йы кой [Гамкрелидзе 1994: 176]. Абар пом Хышча
[Алборов 1979:231]. Абар ноджы мыггагон ном Хъонцатæ [Беджызаты 1958: 21].
Ацы цæвиттон бынтон ирд нæу: фыццаг Цацайæн йæ мыггаг у Джебисашви-
Лд’ \"омЦщаæмбæлы ХуссарИрыстоны,фæлæйæзонынцЦæгатИрыстоны дæр.
Дзадза, зæгъгæ, ахæм хуызы [Чеджемты 1997: 235]. Цымыдисаг у ахæм парал-
ль: чысайнаг мыггагон ном Цабайтæ дыгурмæ æмбæлы Дзабайтæ, зæгъгæ,
æм хУь,3ы [Уым: 329]. Ном Чача ис абхазмæ дæр [Инал-Ипа 2002:44].

28 Дзиццойты Ю.А.
фысджытæ ацы нæмтты чысайнаг ц æмæ дз кæй хъуыстой,
уый аххосæй сæ ныффыстой цъæхснаг аффрикатæтимæ?
Ацы хатдзæджы рæстдзинад хорз зыны параллелон
формæтæй дæр. Цæвиттон, ирон Буцæ / Буцой (абар мыгга-
гон ном Буцойтæ) камералон афысты æмбæлы дыууæ хуы-
зы: куыд Бучой I Бучуа [Цховребова 2007: 62, 130] æмæ
куыд Буцо [Уым: 120]; ирон Бадзи /Бадза /Бадзе [Цогойты
1990: 10; Хозиты 1999: 262] æмбæлы куыд Баджи(я) /Ба-
джип дæр [Цховребова 2007: 126, 127, 128, 132, 134, 135]
æмæ куыд Бадзия дæр [Уым: 123, 129, 132, 135]; ирон Га-
гуыдз æмбæлы куыд Гагучи дæр [Уым: 124] æмæ Какуца
дæр [Уым: 125]; ирон Кудзи æмбæлы канд Куджи-йы хуы-
зы нæ (кæс уæлдæр), фæлæ ма Куци-иы хуызы дæр [Уым:
122]46; ирон Дзиба канд Джибо-йы хуызы нæ (кæс уæлдæр),
фæлæ маДзибо-йы хуызы дæр [Уым: 124, 132]; ирон Дзиу
канд Дживи-йы хуызы нæ (кæс уæлдæр), фæлæ ма Дзывы-
йы хуызы дæр [Уым: 135].
Параллелон формæтæ ис æндæр документты дæр. Уæл-
дæр нæм уыд Дзебысаты мыггаджы кой. Камералон афы-
сты сæ фыссынц Джебисашвили, фæлæ 1869, 1871, 1888,
1891 азты арæзт документты систы Дзебисашвили-тх
[ИДМ, III: 104, 128, 289, 396, 421, 431, 434]. Мыггагон ном
Чугутæ камералон афысты æмбæлы Чугушвили æмæ Чого-
швили-иы хуызы, 1890 азы документы та ис хъæуы ном Цу-
гуант кари [ИДМ, III: 304], ома «Цугуты хъæу». Ном Тот-
радз 1830-æм азы фыст у Тотруджи, 1867 азы документы
та Тотрадз Маргишвили (Цъолд) [ИДМ, III: 74]. Ном
Куыдзæг 1871 азы документы æмбæлы Кудзаг-ы хуызы (йæ
мыггаг Битарашвили) [ИДМ, III: 131,132], 1869 азы арæзт
документы та - Куджага-иы хуызы (йæ мыггаг Бигаиашви-
ли) [ИДМ, III: 104].
Фæлæ æппæты цымыдисагдæр у, 1830-æм азы мыхуыры
чи рацыд, æбæрæг уырыссаг афицеры уыцы уац. Уым
дзырдæуы Хуссар Ирыстоны хабæрттыл. Автор арæхдæр
46 Куыцитæ, зæгьгæ, мыггагон ном дæр ис - уыдон Гуырцъыты иу хай сты.
æмæ сæ Косиани-тх ныффыстой (Цгъойты К.).

Дзиццоиты Ю.А. 29
каены чысаны ерыстауты дæлбаруæвæг ирæтты кой. Уыць!
ирæттæ чысан кæнæ дзимыр кæй уыдысты, ууыл дызæрдыг
кæнын нæ хъæуы. Гъе æмæ, иннæ хъуыддæгты æмрæнхъ,
автор ракодта Ирыстоны (= Чысангомы) этнографийы
кæйттæ дæр. Иу ран, фыдгæнæг йæхи тыхджыитыл куыд
бафæдзæхсы, ууыл дзургæйæ, автор æрхаста ирон фразæ:
«Асс массер да фетибатаг, тон нерди зонес; амма да хоцав
кудмеба вер зене из дел багувеи дентен». Автор йæхæдæг
ацы фразæ афтæ тæлмац кæны уырыссаг æвзагмæ: «Я свою
голову привязал к твоей поле, ты вместе с своим богом
должен меня защищать и не давать ни в какую обиду, а по-
тому смело участь мою вверяю твоему великодушию»
[ППК, I: 42]. Уырыссаг тæлмац хынцгæйæ, æз ирон фразæ
афтæ дих кæнын: «Асс ма ссер да фет<чий>и батагтон; нер
ди зонес амма да хоцав, куд ме баверзене; из дел ба{г}увен-
де{н}тен». Ома фæндзæм дзырды иу уæнг рауагьдæуыд,
фæстаг дзырды та ис дыууæ уæлдай дамгъæйы. Цухгонд
уæнг йæ бынаты куы бавæрæм, уæлдай дамгъæтæ та æп-
паргæ куы акæнæм, уæд ирон фразæ райсдзæн ахæм хуыз:
«Æз мæ сæр дæ фæтчийы батыхтон. Ныр ды зоныс æмæ дæ
Хуыцау, куыд мæ бавæрдзынæ! Æз дыл баууæндыдтæн».
Мæ хъуыдымæ гæсгæ, уый у, нæ къухы цы чысайиаг
тексттæ ис, уыдонæн сæ рагондæр. Æмæ цымыдисаг куын-
нæ у, Хуыцауы ном дзы */-имæ фыст кæй у, мивдисæг ба-
вæрдзынсе та - з-имæ. Ацы дыууæ факты комкоммæ амо-
нынц, чысайнаг ныхасыздæхт уæды дуджы A830 аз) г/-
гæнаг кæй уыд, уымæ. Цæвиттон, дз-йы бæсты автор з кæй
фыссы, уый спирантизацийы фæстиуæг у. Фæлæ з у <)?-йы
спирантизацигонд вариант, сЪ/с-йы спирамтизаци та з-мæ пе
’ркæны, фæлæ лс-мæ.
1846 азы рацыд немыцаг ахуыргонд Г. Розены иртасæн
куыст ирон æвзаджы фæдыл. Розен фылдæр кæны къуы-
дайраг диалекты кой, фæлæ йæм ранæй-рæтты фæзыны ц-
гæнаг ныхасы формæтæ дæр. Уыцы формæтæ, мæ хъуыды-
мæ гæсгæ, фыст æрцыдысты чысайнаг информантæй (Розен
Ие рмæджы фылдæр хай Гуры æрæмбырд кодта). Розенмæ

30
Дзшщойты Ю.А.
«чысайнаг» формæтæ æмбæлынц мæнæ ахæм дзырдты: 1ги-
раг ’цыппар’, /опдг ’фондз’ (йæ фарсмæ ис къуыдайраг
формæ д&р:/оп% [= фондж]), ЬгираМаз ’цыппæрдæс’, зскк
’ссæдз’ (йæ фарсмæ ис къуыдайраг формæ дæр: за% [=
ссседж]) [Яозеп 1845: 372], 1гсмт ’цæуын’, (гНоп ’цыдтæн’,
B11 ’цу!’ [Уым: 384]47, сИШгаю ’хуыцау’, Лгиаг ’дзуар’ [Уым:
391], (гафаг ’цагьар’ [Уым: 392], скШ ’дзидзи’ [Уым: 393],
ггасЪ ’цæхх’ [Уым: 395], ггасЪагадоп ’цæхæрадон’ [Уым:
397].
Фæстæдæр, 1873 азы, гуырдзиаг автор Ф. Натишвили
Ортъеуаг ирæтты кой кæнгæйæ, æрхаста се ’взагæй иу-
цалдæр дзырды: хадзар ’хæдзар’, кабар кардзин ’хъæбæр
кæрдзын’ [ППК, I: 182, 183, 186]. Ома Х1Х-æм æнусы чы-
сайнаг ныхасыздæхт йæ ареалы сæйрагдæр регионты уыд
г/-гæнаг.
Фæлæ кæд 1830-æм азы чысайнаг ныхасыздæхт г/-гæнаг
уыд, уæд ма куыд фæзындысты ч æмæ дз/с-имæ формæтæ
та? Науæд цæуыл дзурæг сты параллелон формæтæ? Ам иу
хъуыддаг хъæуы зæрдыл дарын. Цæвиттон, ч æмæ дз/е-имæ
цы чысайнаг формæтæ ис, уыдон се’ппæт дæр ономас-
тикæйæ сты, ц æмæ дз-имæ формæтæ та - ономастикæйæ
дæр æмæ апеллятивон лексикæйæ дæр. Ономастикон лекси-
кæ арæх сæрмагонд фонетикон закъæттæм гæсгæ кæй рæзы,
уый раджы бафиппайдтой ахуыргæндтæ. Уый фæдыл мæнæ
цы фыссы зынгæ итайлаг лингвист В. Пизани: «Замечено,
что имена лиц и названия местностей (антропонимика
и топонимика) часто отклоняются от фонетического
развития или преобразуют свои звуки способом, отличным
от местной нормы» [Пизани 1956: ’93]. В. Пизани нæ
фæбæлвырд кодта, ономастикæйы цæй аххосæй фæзынынц
иумиаг фонетикон рæзтæй иуæрдæм ахизыны факттæ, фæлæ
ныртæккæ бæрæг у, уыдонæн сæ мидис арæхдæр кæй вæййы
уый мидæг, æмæ, иннæ лексикæимæ абаргæйæ, ономастикæ-
йы мидæг фонетикон ивындзинæдтæ уæззаудæр темптæй
47 Фæлæ ацы формæты æхсæн Розенмæ ис №\ч&тап ’цæуджынæн’ [Козеп 1845:
384], æмæ бæрæг нæу, уый цавæр диалекты нормæ у, уый.

Лзиццойты Ю.А. 3^1
æрцæуынц. Уый фæдыл зынгæ словакаг лингвист Ладислав
Згуста афтæ зæгъы, зæп>гæ, сæрмагонд нæмттæн сæ
спецификæ ис сæ консерватизмы мидæг, æмæ уый аххосæй
нæмтты иу хай бавæры, сæ хицæутты дзургæ æвзагæй рагон-
дæр чи у, ахæм фонетикон хуыз [2§из1а 1955: 7-8].
Фæлæ, мах цы ирон цæвиттонтæ æвзарæм, уым ма ис иу
нюанс - нырыккон цæрджытæ иу диалектыл дзурынц, цы
ономастикои æрмæг æвзарæм, уый та æндæр диалекты
миниуджытæм амоны. Æмæ ам растдæр уаид æидæр лин-
гвистон фæзынды кой скæнын. Бæрæг куыд у, афтæмæй
цыфæнды æвзаджы дæр фольклор, «уæздаи» æвзаг æмæ
иуæй-иу æндæр социалон диалекттæн се ’взагæн ис уæл-
диалектон ахаст. О. Н. Трубачевы хъуыдымæ гæсгæ, раст
ахæм миниуæгæй хайджын у ономастикæ дæр: «Оиомасти-
ка (гидронимия и топонимия) таюке в значительной своей
части наддиалектна». Уæлдиалекты сæйрагдæр миниуæг та
у - йæ консерватизм: «Естественно, что наддиалект консер-
вативнее, чем низовые диалекты, поэтому трудно ожидать
на уровне территориальных диалектов и их лексики полио-
го совпадения с ономастическими ареалами» [Трубачев
1985: 10-11]. Ацы хатдзæгмæ антропонимикæ дæр куы
бафтауæм, уæд иттæг хорз рафидаудзæн, мах цы æрмæг
æвзарæм, уый интерпретацийыл. О. Н. Трубачевы фиппаи-
нæгтæй ма иу нæ зæрдыл бадарæм æмæ афтæмæй æркæсæм
не ’рмæгмæ. Уæлдиалектон лексикæйы историон интерпре-
тацийы фæдыл уырыссаг ахуыргонд фыссы: «В любом над-
диалектном, "аристократическом" (а если продолжить этот
ряд относительно синонимов, то и общенародиом, литера-
турном) слове любого языка поражает как раз возможность
разглядеть, в конечном счете, народную, "низкую" диа-
лектную первооснову или, по крайней мере, ее строитель-
ные элементы» [Уым: 10]. Æмæ уæдæ чысайнаг ареалы æм-
оæлæг ономастикæйæн та цавæр сты йæ аразæн элементтæ?
Уаелдæр цы чысайнаг ономастикæйы кой скодтон, уый
Д^Р, æвæццæгæн, æвдисы, апеллятивон лексикæйæ архаи-
КОНдæР чи у æмæ нырыккон диалектон нормæимæ нæ,

32 Дзгщцойты Ю.А.
фæлæ æндæр диалектон нормæимæ баст чи у, ахæм фоне-
тикон хуыз. Æвæццæгæн XIX æнусы размæ Чысаны зæх-
хыл цардысты */-гæнаг æмæ //-гæнаг ныхасыздæхтытыл
дзурджытæ. Уыцы ч-гæнаг дзурджытæ, кæй зæгъын æй
хъæуы, уыдысты рагон къуыдайраг (рагон туаллаг) диалек-
тыл дзурджыты иу хай, æмæ уыдон //-гæнаг дзурджытæй
раздæр æрцардысты Чысаны зæххыл. Дыууæ ныхасыздæх-
ты куы схæццæ сты, уæд //-гæнаг ныхас фæтыхджындæр ис.
Фæлæ ч-гæнаг ныхасæн йæ позицитæ баззадысты иуæрды-
гæй хицæн дзырдты мидæг (ачырдæм, чад æ. а. д.), ин-
нæрдыгæй та ономастикæйы, уымæи æмæ лексикæйы ацы
хай г/-гæнаг нормæмæ уæззаугайдæр хызти. Æвæццæгæн
XIX æнусы райдианы чысайнаг ныхасыздæхт æмвæтæнæй
//-гæиаг уыдис. Фæлæ суанг XIX æнусы æмбистæм ц æмæ
дз чысайнаг ономастикæйы сæ бынат фидарæй нæма æр-
цахстой48. Æмæ уæдæ дыууæ ныхасыздæхты миксацийы
процессæн йæ райдайæн ахæссын хъæуы XVIII æнусæй но-
джы раздæры дугтæм.
Цымыдисаг у ахæм хабар дæр. Рагон чысайнаг ч æмæ
дж кæм ис, ахæм формæтæ консервацигонд æрцыдысты
чысаны фарсмæ цæрæг гуырдзыйы æвзплжы дæр. Зæгъæм,
Чысангомы ис хъæу Хъочиани, ома «Хъочиты цæрæнуат»,
цæрынц дзы Хъочиашвши-тх [Гаситъашвили 1975: 141],
кæнæ Хъочишвши-тх [Гъогъоберидзе 1975: 226]. Уыцы
Хъочи(а)щвилитæ абоны Хъоцыты иу хай сты, фæлæ
сгуырдзиаг сты. Ирæттæ ма куы уыдысты, уæд сæ мыггагон
ном сæхæдæг куыд дзырдтой, гуырдзиаг æвзаджы дæр
ахæм хуызы баззад. Цымыдисаг у Гудамахъар æмæ Хады
комы топоними дæр, цыран æмбæлыиц, ирон равзæрд кæ-
мæн ис, ахæмтæ дæр. Се ’хсæн ис: Чочиашп иасахлареби
’Цоциты хæдзаруæттæ’, Горджабаха (гуырдзиаг гора
48 Æвæццæгæн, уыцы атгы рагон чысайнаг чъ та цадæггай раивта //г-мæ. Абар
1821 азы арæэт документы чысайнаг мыггаг Хучисташвили (= Хуыцъистатæ)
[ИДМ, II: 290], 1869 азы документы Гурчишвили (= Гуырцъыты) [ИДМ, III: 104]
æ. а. д., 1890 азы документы та Гурцианткари (= Гуырцъыты хъæу), Дзоциантка-
ри (= Дзоцъиты хъæу) [ИДМ, III: 304]. Абон дæр ма чысан дзурынц Орчъосан дæр
æмæ Орцьосан дæр.

Дзиццойты Ю.А. 33
’къуылдым’ + дзæбæх), Чадис г\ихе ’Цады мæсыг’ [Хорнау-
ли 1983: 120,62, 124].
Æнгæс уавæрыл æмбæлæм гуырдзиаг апеллятивон лек-
сикæйы: ирон бодз гуырдзиаг æвзаджы хиуаг диалекты
радта бодзо ’бодз, цæу\ хъепсураг диалекты та - боджи
[Тедееви 1988: 7-8], ирон къæдзил радта хиуаг къадэ/силаи
’фысы дымæг’ [Уым: 14], ирон (рæ)дзагъд, цагъд радта
гуыдайнаг чахтъи æмæ хиуаг чагъди ’хъæды лыггæгты рæ-
дзагъд’ [Уым: 35], ирон цыдсер радта хиуаг чидармидара
’æнæбары адæймаг, ницыгар’ [Уым], ирон дзабыркæнæй
радта хиуаг дзабригана ’дзабыркæнæн’ [Уым: 36], ирон
дзураг радта хъепсураг дзираки ’хæдæвзаг’ [Уым: 37]. Ома,
чысаны фарсмæ цы гуырдзы цæры, уыдонмæ ирон дзырдтæ
бафтыдысты кæм // æмæ дз-имæ, кæм та ч æмæ сЪ/оимæ.
1.3. Чысайнаг с. з æмæ ш. ж. Ирон спиранттæ с æмæ з
Цæгат Ирыстоны ирон ныхасыздæхтытæн сæ фылдæр хайы
ныртæккæ æмбæлынц л’ æмæ 2-йы хуызы, чысайнаг ныха-
сыздæхты та с æмæ з-йы хуызы. Г. Ахвледиани куыд зæ-
гъы, афтæмæй ам чысайнаг ныхасыздæхт æвдисы рагондæр
хуыз, уымæн æмæ, дам, сын ирон диалекты иннæ ныхасыз-
дæхтыты дæр раздæр уыд раст ахæм хуыз, фæлæ, дам, фæс-
тæдæр уым раивтой л’ æмæ г-мæ, чысайнаг ныхасыздæхты
та, дам, æнæивгæйæ баззадысты [Ахвледиани 1960: 62].
Æнгæс хъуыды ис Бекъойты Димитрмæ [Бекоев 1985: 192]
æмæ Битаронмæ дæр [Битарова 1981: 34].
Æндæр хъуыдыйыл лæууыд Абайты Уасо. Рагон ирон
æвзагæй æндæр æвзæгтæм цы ирон дзырдтæ бахауд, уыдо-
ныл æнцой кæнгæйæ, уый фыста: «Из аланского идет, по-
видимому, груз. &/у/ ’черный’, где Æ- отражает полушипя-
Щее произношение этого сибилянта в большинстве осетин-
ских говоров; ср. в этом отношении 8ага%ах имя питиахша
в Грузии II в. н. э. (...) = ос. жгæ%ан ’невредимый’» [Абаев
1979: 43]49. Æндæр ран та, уырыссаг гидроним Ропша-пь\
^^Дзь1рд 8аи *сау’ æмбæлы сомихаг æвзаджы дæр. Аны (|юрмæ йæ равзæрдæй
^тьжц персаг з^уаИ *сау’-имæ, (|иелæ сомихаг дзырдæп йæ анлаугы равзæрд бæрæг
"*У. И. Гершсвичы хъуыдымæ гæспе, рагон нрайнаг *хуа\а- ’сау’ рагон персаг æвзаджы
Р*и* дыууæ рефлексы: *$>г7га- (> иырыккон персаг 81уак) æмæ *0уæш- > *$уйю- >
^^ккагперсаг^/^сомихаг^/ГСег^куисЬ 1985:198,211].

34 Дзшщойты Ю.А.
ирон равзæрдыл дзургæйæ, Уасо фыста: «Относительно ш
(§) в Ропша следует заметить, что древнеиранские л* и 5 сов-
пали в осетинском и, вероятно, уже в скифском в одном си-
билянте, который был чем-то средним между 5 и л\ Поэтому
скиф. *гаираза- дало Ротиа, а не *Ропса» [Абаев 1973:
434]. Уырыссаг шануть ирон æс-сон-ын-имæ бабæтгæйæ
[Абаев 1995: 637], Уасо фыста: «В осетинском совпали ста-
рые $ и л\ и полученный сибилянт имеет полушипящее про-
изношение» [Уым: 639]50.
Æндæр аргументты бындурыл æнгæс хатдзæгмæ æрцыд
И. Г. Добродомов дæр: «Характерное для осетинского язы-
ка колебание в произношении переднеязычных сибилянтов
от с, з до ш, ж в весьма широких пределах и непротивопос-
тавление свистящих шипящим может быть перенесено в
глубь истории, хотя греческая графика скифо-сарматских
собственных имен точного ответа на вопрос о противопос-
тавлении шипящих и свистящих у скифов и алаи не дает»
[Добродомов 1985: 90]51.
Уасо цы факттæ æрхаста, уыдонмæ бафтауын хъæуы
Хъæрæсе æмæ Балхъары ирон топонимтæ дæр, цыран с-йы
бынаты æмбæлы ш: Шау-кам ’Сау ком\ Шау-дан ’Сау
дон\ Шау-ыфчык 4Сау æфцæг’, Шау-мюскю ’Сау мæсыг\
Шау-шюгит ’Сау сыджыт’ æ. а. д. [Абаев 1979: 43].
Ардæм ма бафтауын хъæуы абазаг дзырд шыидаг ’тол-
стая нитка (льняная, пеньковая, шерстяная)’ æмæ балхъайраг
шинтагы ’шерстяная нитка’ - дыууæ дæр цæуынц алайнаг
æвзагæй: абар дыгурон сундакьæ ’шерстяная нить’. Абхазаг
æвзаджы ис дзырд арн^та^ др$<&та ’хæдзары хицау’.
Уымæн йæ рагон абхазаг хуыз уыд *ар§<ёта æмæ равзæрд
ирон (алайнаг) */(и)$итæ-иæ (нырыккон ирон фысым)
50 Ацы цæвиттонтæм ма Уасо хæссы рагон ирон *хи 4сыкъа’ > уырыссаг шутыи
’безрогий’ [Абаев 1979: 181]. Фæлæ ацы лзырд æмбæлы иннæ славяйнаг æвзæгты
дæр [Фасмер IV: 492] æмæ сын сæ равзæрд та бæтгыиц пидоевропæйаг *кзе!Н-
имæ[Куркина 1981: 18-20].
51 И. Г. Добродомовы аргумснттæ ахуыргæндгы иу хаймæ дызæрдыгдзинад
сæвзæрыи кодто»1 [Одинцов 1989: 180-181].

Пшццойты Ю.А. 35
[Абаев 1958: 502; СНеип§ 2000: 62, 63, 68]. Абар ноджыдæр:
хъæрæсейаг шугут (джылан) ’козуля’ [Хабичев 1980:
129]52 < ирон сæгуыт; хъæрæсе-балхъайраг агихын ’желу-
док’ [РКБС: 162] < ирон ахсæн5*. Ома алайнаг æвзаджы,
суанг сæрмæттаг дугæй райдайгæйæ, диалекттæн сæ иу ха-
йы уыд æхсæйнаг сибилянттæ л’ æмæ г. Æмæ уæдæ æвзæры
фарст: ацы сибилянттæ райдианы уыдысты æви нæ чысай-
наг ныхасыздæхты?
Ныртæккæ нæ фарстæн зын у фидар дзуапп радтын, фæ-
лæ, кæд уыдысты, уæд сæ фесæфыны процесс хъуамæ баст
уыдаид къуыдайраг диалекты æндæвдадимæ: цæвиттон,
ацы диалекты æхсæйнаг сибилянттæ, æвæццæгæн, никуы
уыд54. Цымыдисаг у ам дæр, чысаны фарсмæ цы гуырдзы
цæры, уыдон æвзаджы ирон лексикон элементтæм æркæ-
сын.
Ирон æртыскæн гуырдзиаг æвзаджы радта ахæм фор-
мæтæ: гуыдайнаг, хиуаг æмæ хъепсураг арцискъана, хадаг
асцискъана ’æртыскæн’ [Тедееви 1988: 4], ирон æваст рад-
та гуыдайнаг абастъад ’æвиппайдьГ [Уым: 3], ирон бæстæ
радта тушаг баштъе, баштъи, баштъа ’скъæт’ [Уым: 6-7],
ирон бос радта хиуаг боси ’бæттæн, бос’ [Уым: 7], ирон ны-
хас радта гуыдайнаг е-хас-еба ’æмныхас уæвын’ [Уым: 9]
32 «Уырыссаг-хъæрæсе-балхъайраг дзырдуат» уырыссаг ’козуля/косуля’-йæн
джтты æрмæстдæр ахæм тæлмац: джур [РКБС: 240]. М. А. Хабичев та ирон
сæгуыт рæдыдæй нымайы хъæрæсе-балхъайраг æвзагæП æрбайсгæ дзырдыл [Ха-
бичев 1980: 129].
М. А. Хабичев ирон ахсæн рæдыдæй хоны хъæрæсе-балхъайраг æвзагæй
«рбайсгæ дзырд [Хабичев 1980: 17]. Ирон ахсæн мивдисæг адгсьш-æй кæй
равзæрд, уый æнæдæуццаг у. Семантикон параллелтæ йыи æрхаста О. Н. Труба-
чев: немыцаг 1аЬ, ЬаЬта%еп *сычуг* равзæрд немыцаг 1аЬеп *тешить, услаждать;
квасить’-æй, уырыссаг сычуг - сы/ишяь-æй, кæс: [Фасмер, III: 822 (Трубачевы
раххæсткæнинаг)]. Иу семантикон параллель æрхаста А. Е. Аникин дæр: украинаг
(Диалектон) ловитися ’хвататься’ > *скисать, густеть (о молоке)’ [Аникин 1986:
29-30].
Æниу, чизоны, ирон диалекты æндæвдад къуыдайраг диалектыл дæр
Фæзынди. Битарты Зойæ мын ме ’ргом аздæхта ахæм фактмæ: къуыдайраг диа-
скты (арæхдæр къуайсайаг ныхасыздæхты) абон дæр ис фехъусæн æвжæр
«взæр*. Мæ хъуыдымæ гæсгæ, уый у иумиаг къуыдайраг æвзæр-ы экспрессивон

36 Дзищойты Ю.А.
æмæ картиаг нахаршоба ’ныхас кæнын’ [Уым: 20], ирон>г
радта гуыдайнаг уши ’сылгоймаг’ [Уым: 27], ирон касдоп
радта хиуаг кашдони [Уым: 29], ирон æхсын радта хиуаг
(ква)схуна ЧДУР) æхсын’ [Уым: 29], ирон синаг (< *сыйнаг,
абар дыг. суйиаг) радта хиуаг шоинаги, шоинакьи ’дзæби-
дыры мардбæттæн гæрз’55, ирон хист радта хиуаг хиштъаи
’хист [Уым: 39], ирон ахсæп радта хиуаг æмæ хадаг хсени
’(цыхт) ахсæн’ [Уым: 39-40].
Ома ирон с гуырдзиаг диалектты æппæты арæхдæр рад-
ты с, стæм хатт та ш.
Ахæм уавæрыл æмбæлæм, Хад æмæ Гудамахъары
топонимтæй ирон равзæрд кæмæн ис, уыдоны дæр. Абар,
иуæрдыгæй, топонимтæ Боршати (< Борсатæ), Хушкъиани
(< хуыскъ + суфф.), Шилоии (< сыл + суфф.), Шиукъас ма-
мули (< Сиукъайы уæзæг), Шиукъаис сатиби (< Сиукъайы
угæрдæн), Шиукъиант иацихвари (< Сиукъаты мæсыгуат),
Шиукъаис иасахчари (< Сиукъайы хæдзаруат) [Хорнаули
1983: 80, 82, 90, 94, 102, 119, 131], иниæрдыгæй та -Хурса-
ли (< хуссар), Сосриаит цъисквили (< Сосриты куырой),
Зулагини I Зулагинти (< зул + суфф. -джын\ Иахсари [Хор-
наули 1983: 95, 110, 118, 134] æ. а. д. Ацы топонимты скон-
ды ис мæнæ ахæм ирон антропонимтæ æмæ апеллятивтæ:
Борса(тæM6, хуыскъ, сыл ’цъой’, Сиукъа(тæ), хуссар, Со-
сыратæ, зул, Æхсар.
Ацы формæтæ ууыл дзурæг сты, æмæ гуырдзиаг диа-
лекттæн контакттæ уыд куыд ирон сыгъдæг сибилянтджын
диалектимæ (æвæццæгæн, къуыдайраджы фыдæл), афтæ
æхсæйнаг сибилянтджын диалектимæ дæр (æвæццæгæн,
чысайнаджы ирон фыдæл).
Фæлæ, кæд чысайнаг ныхасыздæхтæн йæ ироы фыдæл
æхсæйнаг сибилянтджын уыд, уæд, цымæ, уыцы сибилянт-
тæ кæцы дуджы ахаудысты æмæ сæ бынаты кæд фæзынды-
55 Тедеты Олгьа ацы |уырдзиаг дзырд рæдыдæП бабаста ирон цуашшг-имх. ома
«цуанæн хъæуæг 1-арзæг» 1Тедссви 1988: 33]. Фæлæ ирон æвзаджы æсæм дзырд
нæН.
л Абар ноджыдæр чысайнаг мыггаг Ьоржтæ [Хъодалаты 1969: 65].

Дзшщойты Ю.А. 37
сты иуфокусон с æмæ з? Фыст æрмæджытæй цух кæй стæм,
уымæ гæсгæ ацы фарстæн бæлвырд дзуапп радтæн нæй.
Æркæсæм та историон документтæм, анонимон авторы
текстмæ æмæ камералон афысты ономастикæмæ.
Райдайæм уал камералон афысты æрмæгæй. Дменис
æмæ Сатихъарæй суанг Душеты æмæ Къаспы районты чы-
сайнаг топонимты æмæ мыггагон æмæ сæрмагонд нæмттæн
сæ фылдæр хайы æмбæлынц иуфокусон с æмæ з. Абар то-
понимтæ: Сарби-ели «Салбиар», Сослан-ети «Сослан»
[Цховребова 2007: 59, 60-62]. Мыггагон нæмттæ: Киси-
швили «Чысиатæ», Валгаса-швили «Уæлгæстæ», Хоси-шви-
ли «Хоситæ», Хосро-швили «Хосротæ», Сако-швили
«Сагкатæ», Салби-ишили «Сæлбитæ», Гуси-швили «Гусой-
тæ», Муза-ев I Муза-швили «Музиатæ», Дэ/себиса-швили
«Дзебысатæ», Коса-швили «Кæсойтæ», Коза-швили «Коза-
тæ», Зарбег-овы «Зæрæбегтæ», Алгузони «Алгъуызон», Би-
со-швили «Бисойтæ», Мзика-швили «Мизигатæ», Персаш-
вили «Персатæ», Дугуза-швили «Дыгъуызтæ», Корбесаш-
вили «Хъорбестæ», Зозро-швили I Зозара-швили «Зозыратæ»
[Уым: 18, 21, 22, 24, 34, 37, 37-38, 39, 40, 41, 43, 45, 46, 47,
49,51,52,57,59,64,68].
Сæрмагонд нæмтгæ: Савкудэюа «Саукуыдз», Мамсир /
Мамзир «Мамсыр», Бестава «Бестау», Сосия «Сосе», Тасия
«Тасо», Сидония (Сидсе + суфф. -он\ Сидамон «Сидæмон»,
Хосро «Хосро-тæ», Сумпан (?), Аслан «Аслан», Сухий «Сухи-
тæ», Хазуа (?), Солтаио «Солтан», Беслаи «Беслæн», Ботоз /
Батаз «Ботаз», Зозир / Зозора / Зозрика / Зазрико «Зозыр-а-
тæ», Ачмазхан «Алмасхан», Томаз «Таймаз-тæ», Мирза /
Мурза «Мырзæ», Савва «Сæууа», Вазбег «Уазбег»57, Кази /
Казы «Хъази», Алгузон «Алгъуызон», Хазна «Хæзна», Аса
«Аса-тæ», Султаибег «Солтанбег», Баразбия «Барысби»,
Газа «Гæзза», Кизнал «Чызнал», Хамирза «Хамырзæ», Задио
«Зады-тæ», Сосана «Сосана», Мистала «Мистъала», Базира
Абар Дзимыраг юпопим УаюиОарæп: «Уазби лзы Пæ фос ларлта» (Цп>ой-
Г|>| К.).

38
Дзигщойты Ю.А.
«Базыр»58 [Уым: 40, 106, 107, 108, 112, 119, 120, 121, 122,
123,124,125,126, 127,128,129,130,132,134].
Æнгæс факттæ дзæвгар ис иннæ документты дæр: Сида-
монидзе «Сидæмонтæ» A723) [ИДМ, I: 111]; Гуси
«Гус(ойтæ)» A791, 1800; Исролы ком) [ИДМ, I: 169-170,
199]; Беставашвили «Бестаутæ» A821) [ИДМ, II: 288, 290],
Сусана «Сосана» A830) [ИДМ, II: 352], Кисашвили «Чы-
сиатæ» A830) [ИДМ, II: 361], Дугузашвили «Дыгъуызтæ»
A830) [ИДМ, II: 364].
Куыд уынæм, афтæмæй чысайнаг ныхасыздæхты XVIII-
æм æнусы кæрон - XIX æнусы райдианы уыд иуфокусон с
æмæ з. Кæй зæгъын æй хъæуы, чысайнаг нæмтты æхсæн ис,
ш æмæ ж кæм æмбæлынц, ахæмтæ дæр. Уыдонæн сæ фыл-
дæр хай сты гуырдзиаг æвзагæй æрбайсгæ нæмттæ: Шалва
/ Шалуа, Шио, Шощия æ. а. д. [Цховребова 2007: 107, 108,
134]. Фæлæ се ’хсæн ис ирон нæмттæ дæр.
Ам фыццаджыдæр зæгъын хъæуы топоним Сапершет-ы
тыххæй. Уый равзæрд Са-перш-ет-и-иæ, цыран фыццаг
æмæ дыууæ кæройнаг элементы сты гуырдзиаг аффикстæ,
астæуккаг та - ирон мыггагон ном Перса-тсе-йы бындур
[Цховребова 2007: 40-41]. Ацы этимологийæн йæ рæстдзи-
над фыццаг фæкастæй дæр бæрæг у, фæлæ, цымæ, ирон с-
йы бынаты топонимы ш цæмæн ис? Кæд иннæ рæтты гуыр-
дзиаг фысджытæ ирон с сæхи æвзагыл с-йæ ныууадзынц,
уæд æй, цымæ, ацы топонимы цы уæлдай хъуамæ баивтаик-
кой ш-йæ? Кæд миййаг, Сапершеты цы Персатæ цардис,
уыдонæн се ’взаджы уыд æхсæйнаг 5, æмæ сæ мыггаг сæ-
хæдæг дзырдтой РегШсе, æмæ йæ гуырдзы дæр уымæн айс-
той -перш-ы хуызы?
Ацы хъуыдыйы рæстдзинад зыны æндæр цæвиттонтæй
дæр. Ирон мыггаг Сиукъатæ камералон афысты æмбæлы
Шиукашвили-йы хуызы (Орчъосаны хъæу) [Цховребова
2007: 57, 110]59, ирон мыггаг Джызойтæ Гижошвили-иы
58 Ацы ном æмбæлы 1840 азы арæзт документы дæр [ИДМ, II: 415].
59 Чысангомы, Мудзыхæй чысыл дæлдæр Сиукъаты хъæу абон дæр гуырдзиа-
гау хуыйны Шиукъаани.

йзгщцогипы Ю.А. 39
хуызы (Ломисы хъæу) [Уым: 47]; ирон ном Ардасен (абар
мыггагон ном Ардасентæ) Ардашен-ы хуызы (Къулбиты
хъæу) [Уым: 111], ирои ном Саукуыдз æппæты арæхдæр
æмбæлы Савкуджа-иы хуызы (кæс уæлдæр), фæлæ дыууæ
ран та - Шавкуджи (Цихебдавы хъæу) [Уым: 119] æмæ
Шавкуджа-иы хуызы (Чъандары хъæу) [Уым: 134]60, ирон
ном Саулох (абар мыггагон ном Саулохтæ) Шавлох-ы хуы-
зы [Уым: 121]61, ирон ном Сæууа(й) иу хатт æмбæлы Савва-
йы хуызы (Салбиары хъæу) [Уым: 122], иу хатг та Шава-
йы хуызы (Монастъеры хъæу) [Уым: 133]62.
Цæуыл дзурæг сты ацы формæтæ? Æвæццæгæн ууыл,
æмæ XIX æнусы райдианы чысан пайда кодтой куыд з æмæ
2, афтæ 8 æмæ 2-йæ дæр, фæлæ 8 / 2 æмбæлдысты арæхдæр,
8 / 2 та стæмдæр хатт. Уæды дуджы 8 / 2 æмвæтæнæй нæма
фæтыхджын сты Чысаны зæххыл.
Чысайнаг 8 æмæ 2 абон дæр æмбæлынц Дзимыргомы,
стæй уæд Ломис æмæ Цъуртайы кæмтты (фæстаг дыууæ ко-
мы сыгьдæг 8 æмæ 2-имæ параллелои æгъдауæй) [Битарова
1981: 33]. Уый фæдыл мæнæ цы фыста Тыбылты Алык-
сандр: «В рокском говоре и в говорах Верховий Ксанки и
Малой Лиахвы общеосетинские с и з приближаются к пе-
редненебным ш и ж» [Тыбылты 1988: 82].
Ацы фонемæтæ къуымон ныхасыздæхтытæй кæмыты
æмбæлынц, уый тыххæй цымыдисаг информаци ис Бекъой-
ты Димитрмæ: «Говор жителей (...) Дзимурского ущелья,
относящегося к территории ксанского цокающего говора,
по произношению зубных сибилянтов [с] и [з] отделяется
от ксанского цокающего говора и примыкает к речи ирон-
цев горной Осетии. Говор же жителей Ломис и Чурта по
произношению зубных [с] и [з] занимает промежуточное
положение между дзимурским и ксанским говорами, т. е.
говор одних селений ущелья Чурта соответствует дзимур-
Формæ Шавкуджа æмбæлы 1802 азы документы дæр [ИДМ, II: 20].
61 Мыггагон ном Саулохтæ уырыссагау дæр фыссынц Шавлах-ов, уымæн æмæ
йæ Цъалагомы дзурынц §ап1ох1а:
62 Абар абхазаг мыггагон ном Шьаууа [Инал-Ипа 2002: 333].

40
Дзиццойты Ю.А.
скому, других - ксанскому. Так, например, в говоре с. Куц-
хат общеосетинским переднеязычным сибилянтам [с] и [з]
соответствуют среднеязычные [с] и [з]: хос ’сено\ ’лекар-
ство’; хæссын ’носить’; зæгьыи ’сказать’ и т. д., хотя иногда
здесь можно услышать и переднеязычный сибилянт [с]:
ыстæй ’потом’, устытсе ’женщиньГ и т. д. Говор сел Дзор-
ти и Цкунет представляет собой смесь дзимурского и ксан-
ского говоров. Общеосетинские [с] и [з] в говоре этих сел
произносятся то как переднеязычные [с] и [з], подобно
ксанскому говору, то как среднеязычные [с] и [з], подобно
дзимурскому говору. Но он ближе к ксанскому говору, по-
тому что среднеязычные [с] и [з] в говоре этих сел, по
сравнению с переднеязычными [с] и [з], произносятся реже.
Говор сел Чурта и Джангат по произношению [с] и [з] пол-
ностью соответствует ксанскому (...). Говор Ломисского
ущелья также представляет собой смесь дзимурского и
ксанского цокающего говоров, но он ближе к ксанскому
говору, так как общеосетинские [с] и [з] в этом говоре про-
износятся, подобно ксанскому цокающему говору, как [с] и
[з], но в нем имеется и произношение среднеязычных [с] и
[з], подобно дзимурскому говору» [Бекоев 1985: 188-189].
Иннæ чысайнаг массивы «Общеосетинские переднея-
зычные сибилянты [с] и [з] сохранились в архаической
форме» [Бекоев 1985: 192]. Фæлæ ам дæр иу-цалдæр дзыр-
ды мидæг æмбæлы дыууæфокусон ш: «В ксанском говоре и
в речи некоторых осетин, проживающих на территории
Грузии, двухфокусная63 5 появляется в некоторых словах:
$от, гарот, шщ, цт и т. д.» [Битарова 1981: 34]; «Многие
из информаторов вместо зубного сибидянта [с] в отдельных
словах и собственных именах произносят шипящий спи-
рант [ш]: шом ’завтра’, рагшом ’завтра утром’, муш ’гум-
но\ хуш 6сухой’, шау ’черный’, Шаша (Саша), Маруша
(Маруся), Шероз (Сережа) и т. д.» [Бекоев 1985: 192]64.
*•’ Тексты рæдыдæй ис «двухфокусныс».
м Мæ информант Дудайты Алберты ныхæстæм гæсгæ, ацы фæзынд Бихъары нс
’мбæлы. Уыйхыгьд Къаспы раПоны Сæрибары хъæуы (Лехурайы ком) цæрæг

Дзиццойты Ю,А. 41
Дзимыраг, Ломисаг æмæ Цъуртайаг з æмæ 2, æвæццæ-
гæн, æрæджы фæзындысты цæгатирыстойнаг ног мигрант-
ты æвзаджы æндæвдадæй. Цымыдисаг у, ХУШ-æм æнусы
кæрон æмæ Х1Х-æм æнусы райдианы Чысаны зæххыты
фарсмæ цы ирон территоритæ уыд, уым ш æмæ ж арæх
кæй æмбæлынц, уый. Æркæсæм уыцы æрмæгмæ.
1723-æм азы документы нарон Хетæггаты Сидæханы ном
фыст у Жидахан [ИДМ, I: 11 ]]. Ам гуырдзиаг фыссæг ж-йы
хуызы равдыста æхсæйнаг 8. Раст ахæм хуызы урстуаплаг
хъæу Сыба-йы ном Вахуштъимæ æмбæлы Жба-йы хуызы
[Цховребова 1979: 73-74], туаллаг хъæуы ном Згьил та -
Жгъеле-йы хуызы. Ныгуылæн Гуырдзыстоны æмбæлы то-
поним Жошха æмæ йæ рæстагæй бæтгынц ирон топоним
Сохс-нмæ [Гамрекъели 1958: 67]. Уымæй дарддæр ма, 1776-
æм азы документы тырсыйаг ирæтты æхсæн ранымадæуыд
ахæм мыггæгтæ: Гушалишвили «Гусалтæ», Гушашвили
«Гусойтæ», Каишшвили «Касатæ» [ИДМ, I: 127, 129].
Фæлæ сæйраг чысайнаг ныхасыздæхты ш (æмæ ж)в$
æрæджы нæ фæзындысты. Уыдон равзæрдысты рагон ирон
5 æмæ 2-йæ. Цымыдисаг у, мæздæггаг ирæтты ныхасыз-
дæхты дæр æхсæйнаг .у иуæй-иу дзырдты дыууæфокусон ш-
мæ кæй рахызт, уый. Абар: башта = байста, рашом = рай-
сом, уыш = уись ашæрста = айсæрста, шмах = сымах æ. а.
д. [Алборов 1979: 154]. Раст ахæм фæзындыл æмбæлæм
дыгурон диалекты озрекъаг æмæ мæздæггаг ныхасыздæх-
тыты [Цагаева 1959: 72]. Ацы ныхасыздæхтыты рагон ирон
6 лæууыд, палаталон рæнхъмæ йыл кæронмæ чи ахæцыд,
ахæм мырты фарсмæ: кæнæ æрдæгхъæлæсон й-йы фæстæ,
кæнæ хъæлæсонтæ и æмæ ь/-йы фарсмæ. Æнгæс аххосæгты
руаджы рагои чысайнаг *у дæр рахызт лх-мæ. Ома, чысайнаг
ныхасыздæхтæн йæ ирон фыдæл Хуссар Ирыстонмæ куы
чысайнаг ирæттæм æмбæлынц ахæм нæмтгæ: Аиуша (абар къуыдайраг ном Ану-
сиЪДуиш (=Д)’сл). Шаша (= Саша) [«МД» 2007. № 12: 8,24,26,28].
65 Бскъойты Димитр æмæ Битарои кæнынц æрмæстдæр чысайнаг ш-йы кой,
фæлæ йæ фарсмæ ж дæр кæй уыд. уыП бæрæг у мæ члианайаг информашы ахæм
ныхасæй. зæгьгæ, иумнаг чысайиаг мызул уыдонмæ мыжул хонынц (кæс
дæлдæр).

42
Дзиццойты Ю.А.
æрбафтыди, уæд йæ фонологон сконды уыдысты з / 2,
фæлæ бынаты цы диалект æрæййæфта - ома рагон къуы-
дайраг (рагон туаллаг) диалект, уым та нæ уыд ацы
фонемæтæ. Уым уыд сыгъдæг с æмæ з. Дыууæ диалекты
кæрæдзи мидæг куы ауадысты, уæд фæзынд ног ныхасыз-
дæхт, цыран æхсæйнаг сибилянттæн сæ бынат бацахстой
сыгъдæг иуфокусон сибилянттæ. Фæлæ з æмæ г иу-цалдæр
дзырды сæ позицитæ бавæрдтой æмæ фæстæдæр рахызты-
сты дыууæфокусон ш æмæ ж-мæ.
Æхсæйнаг сибилянтты ахауыны процесс, æвæццæгæн,
райдыдта ХШ-Х1У æнусты66 æмæ ахаста иу-цалдæр æнусы.
Кæронмæ кæд ахицæн ис, уый бæлвырд нæу, фæлæ цымы-
дисаг у топоним Сапершет-ы абарст мыггагон ном Перса-
швши-имæ. Топонимæн йæ бындуры мыггагон ном кæй ис,
уый æнæдæуццаг у, фæлæ ма уæд иу ран ш цæмæн ис, иннæ
ран та с?
Æвæццæгæн, хъуыддаг уый мидæг ис, æмæ ацы топоним
цы дуджы сæвзæрд, уыцы дуджы мыггагон ном хъуыстис
Першатæ. Хъæуы ном Сапершети фыццаг хатт фембæлд
Вахуштъи Багратъионимæ (XVIII æнусы райдиан) [Цхов-
ребова 1979: 94-95]. Йæ сæвзæрд ын ахæссын хъæуы XVII
æнусмæ, кæнæ уымæй размæйы дугмæ. XVIII æнусы
æмбисы ацы хъæуы цæрæг нал уыд, йæ ном ма баззад комы
номы хуызы [Уым]. Гуырдзы æмæ сыхаг ир ацы топоним
фыццаг хатт куыд фехъуыстой, ахæм хуызы йæ бавæрдтой,
фæлæ Персатæ та, æндæр рæттæм ралидзгæйæ, сæ ныхасы
миниуджытæй сæмхуызон сты иннæ чысайнаг иримæ, æмæ
æхсæйнаг сибилянттæ раивтой иуфокусонтæй. Гъе уый
аххосæй XIX æнусы райдианы дæр æмæ абои дæр нæ къу-
хы ис дыууæ параллелон формæйы: гуырдзиаг æвзаджы
консервацигонд чи æрцыд, ахæм рагон формæ -перш- æмæ
нырыккон ирон формæ Перс-.
Ардыгæй саразæн ис ахæм хатдзæг, зæгъгæ, æхсæйнаг
сибилянттæ чысайнаг ныхасыздæхтæн йæ ареалы сæйрагдæр
66 Чысангомы, Сидæмонты фыдæлтæ кæм æрбынат кодтой, уым ацы процесс
ноджы раздæр райдыдта.

Дзшщойты Ю.А. 43
хайы фесæфтысты XIX æнусы размæ. Нæ ныхасæн æвди-
сæн у, уæлдæр цы анонимон авторы фразæ æрхастон, уый
дæр. Æркæсæм ма йæм иу хатт æмæ йын равзарæм йæ си-
билянтты уавæртæ. Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй ано-
ним фыссы: «Асс ма ссер да фет<чий>и батагтон; нер ди зо-
нес амма да хоцав, куд ме баверзене; из дел ба{г}увен-
де{н}тен». Ам сибилянт с æмбæлы мæнæ ахæм дзырдты:
ссер (= сæр) æмæ зонес (= зоныс). Фыццаг дзырды дывæр сс
кæй ис, уый цымыдисаг у. Æнгæс уавæрыл æмбæлæм фыц-
цаг ирон чыныджы A798 аз), цыран ис-ы бæсты ис исс,
усы-иы бæсты - усси, цæйас-ы бæсты - цеасс [Алборов
1979: 26]. Ацы текстты дывæр с иуфокусон с кæй амоны,
уый бæрæг у. Цæвиттон, ам уырыссаг тексты авторыл
фæзынд немыцаг кæнæ французаг æвзаджы æндæвдад: ацы
æвзæгтæн сæ алфавитты иу з æппæты арæхдæр амоны [г],
дывæр 55 та - [$]. Æмæ уæдæ анонимон тексты дзырд ссер-
ы хъæуы уынын иуфокусон сибилянт. Раст афтæ номивæг
асс (= æз) та амоны иуфокусон з-мæ. Фразæйы реконструк-
цигонд хуыз ахæм у: «Æз мæ сæр дæ фæтчийы батыхтон.
Ныр ды зоныс æмæ дæ Хуыцау, куыд мæ бавæрдзынæ! Æз
дыл баууæндыдтæн». Ома ирон æз æмбæлы дыууæ хатты:
асс æмæ из-ы хуызы. Уæды дуджы чысан з-йы бæсты ж
куы дзырдтаиккой, уæд тексты уаид ашш кæнæ иэ/с. Дзырд
зоныс æмбæлы зонес-ы хуызы, æмæ уый амоны иуæрдыгæй
чысайнаг з-мæ, иннæрдыгæй та с-мæ.
Уæлдæр цы аххосæгты кой скодтон, уыдон хынцгæйæ,
ацы æвдисæндартæ ономастикæйæ ахсджиагдæр сты: фоне-
мæты эволюци апеллятивон лексикæйæ райдайы. Æмæ уæ-
дæ чысайнаг сибилянтты истори рауад чысайнаг аффрика-
тæты историйы æнгæс: дыууæтæ дæр рацыдысты къуыдай-
раг фонемæтимæ контаминацийы фæндагыл; дыууæтæ дæр
ХУШ-æм æнусы кæрон апеллятивон лексикæйы банцады-
сты иу вариантыл (ц / дз, с / з), фæлæ ономастикон лек-
сикæйы суанг Х1Х-æм æнусы æмбисмæ сæ варианттæй не
сцух сты (ч/дж, ш/э!с)\ дыууæтæн дæр сæ варианттæ абон

44
Дзшщоиты Ю.А.
дæр зынынц иуæй-иу дзырдты (чад, джортт-джортт\
шом, мыжул æ. а. д.).
Цымыдисаг у æхсæйнаг æмæ сыгъдæг сибилянтты фем-
бæлд иуæрдыгæй ч / д-ж-имæ, иннæрдыгæй та ц / <)>имæ.
Камералон афысты цы чысайнаг ономастикæ ис, уым
сыгьдæг с æмæ з æппæты арæхдæр фембæлынц ч æмæ дж-
йыл: Джебисашвили, Савкуджа, Чёркез. Уый у рагон
къуыдайраг (рагон туаллаг) диалекты консонантизмы сæй-
рагдæр миниуæг. Фæлæ æмбæлы ш (< $) æмæ дз Л/-йы ком-
бинаци дæр: Саперметы хъæуы цардысты МЛгатæ / Мд^аш-
вили, Орчъосаны та Я/иукъашвили-ты æмрæнхъ уыд ном
Бе*/ия. Уый та у чысайнаг ныхасыздæхтæн йæ рагон ирон
фыдæлы консонантизмы сæйраг миниуæг. Уымæй дарддæр
ма æмбæлы æнахуыр комбинаци ш - дж дæр: Я/авкуджи.
Ацы комбинацийæн ис алыхуызæттæ бамбарæн. Чизоны ам
гуырдзиаг фыссæг ирон номы фыццаг хай бабаста гуырдзи-
аг шави *сау’-имæ. Ома ам ис контаминацийы фæзынд.
Фæлæ чизоны рагон ирон диалект бандæвта къуыдайрагыл
æмæ ранæй-рæтты сæвзæрд хæццæ формæтæ ирон гй/э/с
æмæ къуыдайраг ч/дж-йх. Зæгъæм, мæ информант Болата-
ты Аграфин, æмтгæй сисгæйæ, дзуры г/-гæнаг ныхасыздæх-
тыл, фæлæ йæ ныхасы мидæг фæзыны æхсæйнаг л’-йы реф-
лекс дæр (райшом) æмæ рагон къуыдайраг ч дæр (чæдзынг).
Ахæм хæццæ формæтæ сæвзæрд Хъæрæсе æмæ Балхъары
зæххыл дæр (кæс уæлдæр Я/ау-ыф«/ык), уымæн æмæ уым
дæр алайнаг ч-гæнаг ныхасыздæхт схæццæ ис алайнаг ц-
гæнаг ныхасыздæхтимæ.
2. Æнæзакъонбæрцон ивындзинæдтæ
вокализмы67
2.1. Мырты рахызт æндæр мыртæм. Уый у æппæты
арæхдæр æмбæлæг фонетикон миниуæг. Ам цы цæвиттон-
’,7 Иумиаг чысайнаг вокализмы архаикоп минпулжыты тыххæй кæс [Бекоев
1985: 191-192].

Лзшщойты Ю.А. __ 45
тæ хæссын, уыдонæн сæ фылдæр хай ист у, дæлдæр цы лек-
сикон æрмæг æвзарын, уырдыгæй.
- Ирон æ > чыс. е (умлауты фæстиуæг): ирон кусдзæии >
чыс. кусдзеии æ. а. д., ирон стæй > чыс. ыстей, ирон æр-
дыгæй > чыс. ырдге [Бекоев 1985: 191-192]. Ацы фæзынд у
иумиаг чысайнаг ныхасыздæхтæн æмæ къуыдайраг диалек-
тæн [Тыбылты 1988: 83]. Абар ноджыдæр: тæбæкк ~ то-
бекк. Фæстаг цæвиттоны æ-\лъ\ бæсты е умлауты аххосæй
нæ фæзынд. Æвæццæгæн, ам ис идеофонон вариаци.
- Чыс. æ ~ чыс. о: чыс. тæбæкк ~ тобекк.
- Ирон æ > чыс. ы: ирон æууæрць > чыс. æввылгр*, ирон
æхсæикь > чыс. æхсыикь, дыгурон дæргьæидзæг ~ чыс. дæ-
ргъыидзæг, ирон хæрыикъа > чыс. хырыикьа. Ирон æ иннæ
ныхасыздæхтыты дæр рахызт ы-мæ [Абаев 1949: 510-511].
Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй анонимон авторы тексты
чысайнаг номивæг æз æмбæлы дыууæ хуызы: асс æмæ из.
Ам дыккаг формæ амоны чысайнаг ыз-мæ. Кæд ацы хъуы-
ды раст у, уæд æ > ы-мæ райдыдта хизын Х1Х-æм æнусы
райдианы.
- Ирон и > чыс. æ: ирон ивазыи, ивæзыи > чыс. æвазып,
æвæзыи. Æвæццæгæн, ардæм хауы ахæм цæвиттон дæр:
ирон гæрдыи > чыс. æгæрдыи (кæс дæлдæр). Дыгурон диа-
лекты озрекъаг ныхасыздæхты дæр анлаутон и рахызт æ-
мæ[Цагаева 1959:71].
- Ирон о > чыс. у: ирон хохо > чыс. хуху(ли)9 абар къуыд.
хыхы\ ирон ахорыи > чыс. ахурыи. Ардæм ма хауы иу
æнгæс цæвиттон: Захъхъоры тыххæй Хъодалаты Герсан
фыссы, зæгъгæ йæ иуæй-иу зæронд лæгтæ «хуыдтой За-
хьхьур дæр» [Хъодалаты 1987,1: 60]. Ацы цæвиттонтæм ма
бафтауын хъæуы иу: ирон аходыи > чыс. ахудыи. Фæлæ
кæд формæ ахурыи иумиаг у чысайнаг æмæ къуыдайраг
ныхасæн, уæд формæ ахудыи та чысайнаг ныхасыздæхтæн
йæхи мидæг дæр периферион бынат ахсы. Стæй ацы
мивдисæгæй равзæргæ номдар аходсеи та йæ вокализм
бынтондæр нæ аивта. Цымыдисаг у, иумиаг ирон хъоргь
къуыдайраг диалектыл дзурджыты топонимийы хъургъ-ы

46
Дзшщойты Ю.А.
хуызы кæй æмбæлы, уый:Дадæзы хъургъ, Уæлхохы хьургь /
Зæлланггæнæг хьургь, Хьургьыты къæдзæх [Цховребова
1978: 134,141,143].
Формалон æгъдауæй ардæм хауы ирон порти, чыс. бур-
ти дæр. Фæлæ фæстаг цæвиттоны ирон о фæзынд ратгæг
æвзаджыд^-йы бынаты.
- Ирон уы > чыс. æ: ирон уыргьуыйау > чыс. æргь(у)иау.
- Ирон ы > чыс. и: ирон хъыб-ыл > чыс. къиб-сг, ирон ды-
митбос > чыс. димикъбос; ирон гсеццы > чыс. къæцьи.
- Чыс. ы ~ е: булылы ~ булеле.
2.2. Мырты комплексы æлвæст
- Ирон аи > чыс. и: ирон фæуаин > чыс. фсеуин [Наниты
1979: 182]; фæуид [Хъазиты 1985: 60]; ирон суаиккой > чыс.
суиккой [Хъодалаты 1989: 252]; «Мæ удæй дæр уымæн
куынæ уид ыскъуынæн!» [Хъодалаты 1974: 117]. Ацы фо-
нетикон ивыидзинад æрцыд къуыдайраг диалекты дæр. Йæ
аххосаг ис аналогийы: цæуып - цæуин - фæуын - фæуин.
Абайты Уасо, ифтындзæджы ирон æмæ дыгурон парадигмæ-
тæ кæрæдзийыл абаргæйæ, скодта тыхджын æмæ лæмæгь
формæты кой. Фыццаг къордмæ ахаста уаин (дыг. уаинæ\
уаис (дыг. уаисæ), уаид (дыг. уаидæ), дыккаг къордмæ та -
уин (дыг. уинæ), уис (дыг. уисæ), уид (дыг. уидæ) [Абаев
1949:410].
- Рагон ауа > чыс. а: *сембауай > чыс. æмбай.
- Ирон æи > чыс. е: ирон цæимæ > чыс. цемæ.
- Ирон семæ > чыс. е: ирон цæмæн(нæ) > чыс. ценнæ. Ам
чысайнаг æмæ къуыдайраг æвдисынц æнгæс формæтæ.
Ацы номивæгæн ис синкопæгонд формæ дæр.
- Ирон æу > чыс. ы: ирон фæцсеут > чыс. фсецыт [Хъа-
зиты 1982: 255], ирон ацæут > чыс. ацыт [Хъазиты 1985:
165; Хъазиты 1989: 153]; нрон рацæут > чыс.рацыт [Хъа-
зиты 1985: 156]. Абар къуыд. ашыт.
- Ирон уый > чыс. и: ирон уыргъуыйау > чыс. æргъиау.
Абар зæронд чысайнаг *сыйнаг (> гуырдз. шоинакъи) > ны-
рыккон чысайнаг синаг. Абар ноджыдæр иумиаг ирон
гуырдзыйаг > гуырдзиаг.

Дзиццойты Ю.А. 47
- Ирон ыфæ > чыс. е: ирон цы фæци > чыс. цеци.
2.3. Аферезис
- Ирон седзселгъседы > чыс. дзселгъседы, ирон
сегас+цсеуай > чыс. гасуай. Æнгæс фæзындыл æмбæлæм
мæздæггаг ираггты æвзаджы: всеццæгæн, нахуыр æ. а. д.
[Алборов 1979: 151].
2.4. Апокопæ
- Рагон ирон æфсæрмы (~ къуыд. сефссермы) > ног ирон
сефссерм, чыс. æфссерм.
- Ирон æвиппайды (~ къуыд. севиппайды ~ дыг.
æвеппайди) > чыс. севиппайд.
2.5. Протезæ
- Ирон уь«/ > чыс. я?уйг (сеуыи). Æмбæлы къуыдайраджы
дæр: æум.
- Ирон уьш > чыс. о?у;и (сеуым). Æмбæлы къуыдайраджы
дæр: æул*.
- Ирон уыцы > чыс. æу*/ы (сеуыцы). Æмбæлы къуыдай-
раджы дæр: сеушы.
- Ирон фондз > чыс. сефондз. Æмбæлы къуыдайраджы
дæр: сефондэ/с.
Ацы протезæйон формæтæ чысайнаджы (æмæ къуыдай-
раджы) æмбæлынц нормалон, æнæпротезæйон формæты
æмрæихъ: у(ы)й, у(ы)м, у(ы)цы, фондз. Æнгæс протезæ
æмбæлы иумиаг ирон нымæцон сенудæс-ы [СЬеип§ 2000:
78]. Фыццаг фæкастæй афтæ зыны, цыма ардæм хауы чы-
сайнаг сегсердын дæр. Фæлæ уый, æвæццæгæн, раст нæу.
Цæвиттон, ирон гæрдын йæхæдæг ксердын-æн равзæрд,
æмæ йæ рагон ирайнаг этимон та у *у/-/гаг/- [Абаев 1958:
515]. Ома *& > #-мæ рахызт, интервокалон позицийы кæй
лæууыд, уый аххосæй. Фæстæдæр аферезисы руаджы
разæфтуан *у/- ахауд, фæлæ йæ фæд нырма дæр зыны ды-
гурон диалскты: игсердуи. Ахæм формæ йын уыд рагоы
ирон диалекты дæр. Æмæ чизоны чысайнаг сегсердын у уы-
Цы формæйы модификацигонд вариант, мæнæ ивазын >
севазын куыд у, афтæ.
2.6. Синкопæ

48
Дзгщцойты Ю.А.
- Рагон ачы+сеппæт > чыс. алæппæт.
- Ирон æфсымæр > чыс. æфсмсер (фæлæ æппæты
арæхдæр æмбæлы нормалон формæ æфсымæр).
- Ирон далсе ум, уалсе ум > чыс. далум-уалум.
- Ирон дзсенхъа+ирд > чыс. дзæихъирд.
- Ирон уагъылы > чыс. *уагълы (> уалгъ(у)ы). Æмбæлы
къуыдайраджы дæр. Абар æнгæс синкопæ: Бигъуылатæ >
Бигълатæ~
- Чыс. хъуыррус > чыс. хърус.
2.7. Архаикон» кæнæ «этимологон» формæтæ
- Ирон бæлон < *бселæуон? > чыс. бæлыуон, бселыуан.
- Ирон галуан < *галæуан > чыс. галыуан.
3. Æнæзакъонбæрцон ивындзинæдтæ
консонантизмы
3.1. Мырты рахызт æндæр мыртæм
- Чыс. б - г: бырдым - гырдым.
- Къуыдайраг б > чыс. т къуыд. буци > чыс. пуци.
- Ирон в > чыс. б: ирон фадыварц [Миллер 1934: 1335;
ИУД: 432; Дзесты 1972: 221]68 > чыс. фадыбарц [Хъазиты
1985: 219]. Абар къуыдайраг фадбарш: «Дæ фадбаршæн
фæлдыст фæу!» (Санахъоты Л. ныхас).
- Ирон в > чыс. у (м>). Иуæй-иу информантты ныхасы
мидæг иумиаг ирон <?-йы бынаты хъуысы æрдæгхъæлæсон
у: ирон сывселлон > чыс. сыуселлон (Дриаты И.), ирон æв-
вахс > чыс. æууахс (Болататы А.) æ. а. д. Цымыдисаг у, ацы
æмæ иннæ информантты ныхасы иумиаг ирон æрдæгхъæ-
лæсон у~иы бынаты та арæх кæй фæзыны в (кæс дæлдæр).
Мæздæггаг ныхасыздæхты дæр бавдæл-ы бæсты дзурынц
баудæл [Алборов 1979: 158].
г* Тыбылты Алыксанлрмæ дæр æмбæлы формæ фадыварц [Тыбылты 1988: 272,
310, 317, 339,403], фæлæ уый, æвæццæгæн, къуыдайраг формæ нæу. Кьуыдайраг
диалекты æз мæхæдæг зонын формæ фадбарш. Цымыдисаг у лексемæ конды варц
дæр[Барахъты 1975: 121].

Дзшщогтт Ю.А.
49
- Ирон в > чыс. ф: ирон дæвдæг > чыс. тæфтæг.
- Ирон г- > чыс. къ-: ирон *гæпп-æг > чыс. късеппсег;
ирон гсерчъыздухсен > чыс. късерццыздухсен; ирон гæццы >
чыс. къæцъи. Ардæм ахæссын хъæуы ирон галя > чыс.
(цъираг) къшш дæр.
- Ирон д > чыс. т: ирон дæвдæг > чыс. тæфтæг.
- Ирон д^ > чыс. ^: ирон кæрвæдзæг > чыс. ксервæзсег.
Спирантизацийы ацы хуыз Цæгат Ирыстоны ныхасыздæх-
тыты æмвæтæнæй анхъæвзта, æмæ уым абон дзурын-ы бæс-
ты ис зурын æ. а. д. Спирантизаци, æвæццæгæн, райдыдта
XVIII æнусы кæрон. Цæвиттон, 1798 азы цы ирон чиныг
рацыд, уым дыууæ раны дз-ны бæсты æмбæлы з [Алборов
1979: 22]. Чысайнаг ныхасыздæхты ма абар ноджыдæр:
мивдисæг бавсердзынсе - анонимон автормæ A830 аз, кæс
уæлдæр) баверзене, ома бавсерзынсе? Абар ноджыдæр каме-
ралон афысты чысайнаг сæрмагонд ном Зива [Цховребова
2007: 123], ома Дзиу, стæй нырыккон чысайнаг ном Зинкъ-
уыр [«МД» 2007, № 12: 38], ома Дзинкъуыр. Ацы ном цы
апеллятивæй равзæрд, уый дæр чысанмæ æмбæлы зинкъ-
уыр, зæгъгæ, ахæм хуызы [Хъодалаты 1989: 245,373].
Æнгæс спирантизацийы цæвиттонтæ зынынц, Чысаны
зæххыл цы рагон туал (къуыдар) цард, уыдон сæрмагонд
нæмтты дæр. Цæвиттон, Джиго-йы бынаты иу ран æмбæлы
Жиго [Цховребова 2007: 120], Кендже-иы бынаты (нырык-
кон Чендзё) - Кенже [Уым: 132]. Ома XIX æнусы кæрон
æнæхъæн Ирыстоныл чи апарахат ис, уыцы спирантиза-
цийæн йæ фыццаг бæрджытæ Чысаны зæххыл фæзындысты
ацы æнусы райдианы.
- Ирон дз > чыс. зз: ирон дзидза > чыс. дзизза. Спиран-
тизацийы ацы хуыз баст у, йæ хæд размæ цы фонетикон
миниуæджы кой кодтон, уыимæ.
- Ирон дт (тт) > чыс. ст (диссимиляцийы фæстиуæг):
ирон згъордта > чыс. нызгъорста [Наниты 1979: 206], раз-
гъорстон [Хъодалаты 1987, I: 79], азгъорстой [Хъазиты
1989: 45], фæцæйзгъорстащ азгъорстай [Букуылты 1975:
28, 106]; ирон рседывд - рседывдтытæ > чыс. рседыв-
4*

50 Джццойты Ю.А.
стытæ [Хъодалаты 1974: 115; Хъодалаты 1987, I: 79]. Фæ-
лæ ацы формæты æмрæнхъ чысанмæ æмбæлы нормалон
формæгæ дæр: сызгъордта, разгъордта [Хъазиты 1985: 11,
14].
- Ирон з > чыс. д: ирон зыгъгъуытт > чыс. дыгъгъ-
уытт. Фæстаг формæ зонынц къуыдар дæр (Цыхуырбаты
Замирæ).
- Ирон з > чыс. дз: ирон кьæзгæ > чыс. кьæдзгæ.
- Ирон з > чыс. зз: ирон хъыз(ын) > чыс. хъыззы. Экс-
прессивон геминаци.
- Ирон кь > чыс. хъ: ирон кьуылчугт > чыс. хъуылчупп.
Фæстаг формæ зонынц къуыдар дæр.
- Ирон н > чыс. мA): ирон дзындз > чыс. дзымдзыма.
- Чыс. // > чыс. /; (регрессивон ассимиляцийы фæс-
тиуæгæн): *хъуын + рус > хъуыррус.
- Ирон п > чыс. м: ирон. чъепс (+ чъегт) > чыс. чъемс.
- Ирон п > чыс. ф: ирон къуыпхы > чыс. къуыфхы.
- Ирон /7 > чыс. ч: ирон (æмæ къуыдайраг) пипитæ >
чыс. чичитæ.
- Ирон пъ > чыс. б: ирон пъыззы > чыс. быззы. Абар
æнгæс мыривд: гуырдзиаг пъитъна > ирон битъна (фæлæ
чыс. питъна).
- Иронр > чыс. д (ассимиляцийы фæстиуæг): ирон фыр-
тæвд > чыс. фыдтæвд.
- Ирон р > чыс. л: ирон æууæрцъ > чыс. æввылцъ.
- Ирон р > чыс. //: ирон лæтæр > чыс. лæтæн.
- Ирон с > чыс. х: ирон са?///и > чыс. хæит. Формæ хæнт
Цъалагомы дæр æмбæлы, зонынц æй къуыдар дæр (Цы-
хуырбаты Замирæ). Фæлæ фонетикон фæзынд йæхæдæг уæ-
рæхдæр у, стæй тынг рагон. Абар ирон фæхт \ дыгурон
фæстæ, ирон сæлфынæг \ дыгурон сæлфунæг, хæлфинæг.
Ацы формæтæн сæ фонетикон миниуджытыл дзургæйæ,
Абайты Уасо амоны славяйнаг æвзæгты х æмæ .?-йы кæрæ-
дзиивынадмæ [Абаев 1958: 466; Абаев 1979: 62-63]. Раст
ахæм ахастытæ ис ирон рус æмæ дыгурон ирух *цæсгом’-ы
æхсæн дæр [Абаев 1973: 432]. Уасойы æрхæсгæ факттæм

Дзигщойты Ю.А.
51
бафтауын хъæуы канд сæит // хæит нæ, фæлæ ма,
æнхъæлцау лг-йы бынаты с кæм ис, ахæм цæвиттонтæ дæр:
сæхтæг, сусæн [Абаев 1979: 97-98, 174-175].
Фонетикон альтернаци $/Н æмбæлы иннæ ирайнаг æвзæг-
ты дæр. Вахайнаг æвзаджы историон фонетикæйыл дзур-
гæйæ, И. М. Стеблин-Каменский фыссы: «имеются случаи
появления И и х в тех словах, где *И в авест. и др.-перс. за-
свидетельствовано не было (...). Возможно, для некоторых
арийских диалектов следует реконструировать альтернацию
А/д/ноль звука» [Стеблин-Каменский 1999: 25].
Цымыдисаг сты персаг æвзаджы факттæ дæр. Ацы
æвзаджы дзырдтæ зап% ’дур’, атап ’арв’ æмæ Рагзг ’пер-
саг’ фæзындысты æнхъæлцау формæтæ *Иап& *аИтап æмæ
*РаИ11-ны бынаты [ОегзНеуксН 1985: 114].
Кæй зæгъын æй хъæуы, ирон вахайнаг æмæ персаг
æвзæгты банысангонд вариацийы аххосæгтæ иу не сты.
Персаг цæвиттонты мыр л-йы истори иттæг вазыгджын у.
Цæвиттон, рагон ирайнаг *а&ап%а ’дур’ рагон персаг
æвзаджы хъуамæ радтаид (æмæ бæгуыдæр радта) ава(п)%а,
æмæ ацы формæйæ та нырыккон персаг æвзаджы хъуамæ
рауадаид *Иа(п)%. Æмæ кæронмæ бæрæг нæу, йæ бынаты
формæ зап% цæмæн ис, уый [ОегзИеуйсН 1985: 195].
Вахайнаг цæвиттонтæн æндæр истори ис. Зæгъæм, ва-
хайнаг гэхйп(фг- ’ауындзын; æрцауындзын’ равзæрд рагон
ирайнаг *$га-&апс-ъ% фæлæ рагон персаг æвзаджы ацы
мивдисæджы рефлекс >*{гаИсГ}- ’вывешивать наружу’, æмæ
уый бындурыл И. М. Стеблин-Каменский реконструкци
кæны дыууæ рагон ирайнаг этимоны: *8ап%- æмæ *Иап%-
’ауындзын’ [Стеблин-Каменский 1999: 302-303].
В. С. Расторгуева æмæ Д. И. Эдельман ацы рагон ирай-
наг бындур реконструкци кæнынц æрмæстдæр анлаутон *И-
имæ: *Иа%- : Иа}- I Иап%- : Иап/-9 æмæ йæм хæссынц куыд
рагон персаг}гаИа(п)}-, афтæ бирæ æндæр ирайнаг дзырдтæ
дæр (уыдонимæ ирон ахсын, ныхсын æ. æ. а.), фæлæ сæм
вахайнаг дзырды кой нæй [Расторгуева, Эдельман 2007:
317-320]. Уыйхыгьд ацы рагон ирайнаг бындурмæ бахастой

52 Дзиццойты Ю.А.
ирон сæхтæг дæр æмæ йын сарæзтой ахæм комментарий:
ирон дзырд, дам, арийаг *&ах1ака-иæ куы равзæрдаид, уæд,
дам, анлауты хъуамæ фæзындаид А-. Фæлæ, дам, ирон
дзырд домы архетип *У1-ш^-(ака-, цыран ариаг *№%- у ра-
гон ирайнаг */юг#-æн йæ халдих. К1Ж1-ЙЫ фæткоймæ гæсгæ
ариаг *л’ куы фæлæууы ариаг */-йы фæстæ, уæд ирайнаг
æвзæгты *И нал радты, фæлæ *& [Расторгуева, Эдельман
2007: 319, 8]. Æнгæс æгъдауæй æмбарын кæнынц ирон
суссен-ы равзæрд дæр: уый домы рагон ирайнаг этимон *у/-
натапа- (абар рагон ирайнаг *Наш- : Аи$-, арийаг *заи$- :
лш- ’сушить; сухой’) [ВаПеу 1979: 494; Расторгуева,
Эдельман 2007: 390].
Æвæццæгæн, æнгæс аххосæгтæм гæсгæ фæзындысты
варианттæ сæит æмæ хæнт дæр.
- Ирон с > чыс. ц: ирон бустæ > чыс. буцтсе; ирон хсе-
цын : хсест, хсестытсе > чыс. хсецын : хæст, хсецтытсе.
Фæстаг формæйыл æмбæлæм иу ран [Наниты 1979: 164].
Уый у хсестытæ æмæхсецын-ы контаминацийы фæстиуæг.
Цæгат Ирыстоны «Бирæтæ 3-аг цæсгомы энклитикон
формæты бирæон нымæцы Йв., Ир., Ар., Æт.-бын. æмæ
Мид.-бын. хауæнты арæх дзурынц цын9 цсе, цæм9 цыл» [Ба-
гаты 1948: 110, 123-124; Алборов 1979: 155]69. Тыбылты
Алыксанр йæ рæстæджы фыста, зæгъгæ, «местоименная
форма сæ в юго-осетйнских говорах никогда не встречается
в виде цсе» [Тыбылты 1988: 83]. Æнгæс хъуыды ис Бекъой-
ты Димитрмæ дæр [Бекоев 1985: 193, 235], фæлæ уый раст
нæу. Ацы фæзындыл æмбæлæм куыд чысайнаг ныхасыз-
дæхты [Битарова 1981: 34], афтæ къуыдайраг диалекты
дæр.
- Ирон т > чыс. къ: ирон дымитбос > чыс. димикъбос.
- Чыс. у (\») > чыс. б: чыс. далум-уалум > чыс. далум-
балум.
- Ирон у(у) [\\>(\у)] > чыс. в(в): ирон æууæрць > чыс.
æввылцъ, ирон беу > чыс. беввы. Ацы фонетикон фæзынд
’" Ам Багагы Никъала нварон хауæны кой дæр кæиы, фæлæ ацы хауæн ист у
иоон гоаммашкæйæ.

Дзиццойты Ю.А. 53
цас анхъæвзта чысайнаг ныхасыздæхты, уый зæгъын мæ
бон нæу. Йæ кой кæнынц Абайты Уасо [Абаев 1949: 502]
авмæ Тыбылты Алыксандр. Цымыдисаг сты Алыксандры
комментаритæ: «Существует мнение, что в ксанском говоре
неслоговой у имеет тенденцию переходить в в: дыууæ -
дыввсе, дзуар - дзвар, уидыг - видыг. Однако, фактами наб-
людения такой переход не подтверждается. Если в единич-
ных случаях отмечается такая тенденция, и не только в
ксанских говорах, то она обусловливается и индивидуаль-
ными особенностями артикуляционной базы говорящего
субъекта. В таких случаях не исключается возможность
влияния грузинского языка» [Тыбылты 1988: 84].
Бекъойты Димитры хъуыдымæ гæсгæ, ацы фæзынд
æмбæлы æрмæстдæр дыууæ хъæуы - Дзангат æмæ Сапер-
шеты [Бекоев 1985: 194], фæлæ æз цы цæвиттонтæ
æрхастон, уыдон фыст сты Земехъуры цæрæгæй (Орцъоса-
ны сæрмæ) æмæ Захъхъойраг фыссæг Хъодалаты Герсанæй.
Къæбысты Уарден дæр, йæ чысайнаг персонажы æвзагон
миниуджытæ равдисыны алфæн, дæтты ахæм формæтæ
(дзурæг ма къæзæнæг дæр уыдис, æмæ уымæ гæсгæ автор
дæтты дывæргонд æмхъæлæсонтæ): ввыдзæн ’уыдзæн’,
ввæд ’уæд\ Ввырыгатæ ’Уырыгатæ’, ввый ’уый’ [Къæ-
бысты 1985: 40], ввселсеффтаусен ’уæлæфтауæн’ [Уым: 45]
æ. а. д.
Ацы фæзындæн йæ равзæрд бæрæг нæма у. Туркаг ирæт-
ты æвзаджы дæр и> стæм хатт рахизы у-мæ [Тордарсон
1972: 99]. Æнгæс æмахастытæ ис иу-цалдæр ирон æмæ ды-
гурон дзырды æхсæн: нæрв / нæрусе, фсерв / фсерусе, цырв /
цируæ [Абаев 1949: 374].
- Ирон хь- > чыс. г- (сывæллæтты æвзаджы миниуæг):
ирон хъыб-ыл > чыс. гиб-а.
- Ирон хъ- > чыс. къ- (сывæллæтты æвзаджы миниуæг):
ирон хъыб-ыл > чыс. къиб-а.
- Ирон хъ > чыс. *: ирон *пæлхъ II фселхъ > чыс. пæлх.
Ацы фонетикон фæзынд æмбæлы гуырдзиаг æвзаджы дæр
æмæ, чизоны, уый æндæвдадæй фæзынд чысанмæ? Фæлæ

54
Дзицг\ойты Ю.А.
абар ирон диалекты: хьыпп > хыпп? Чеджемты Æхсармæ
кæсæм: «Хуыцауæй уæ бауырнæд, иунæг схыпп дæр нал
бафæраздзæн» [Чеджемты 1997: 117]. Абар ноджыдæр:
чыс. хъохъо ~ чыс. хухули9 чыс. хьархъаса ~ чыс. хархаса.
- Ирон хъ > чыс. чъ: ирон хъеллау > чыс. чъеллау. Абар
ирон хъыллипп // чъыллипп.
- Ирон ц > чыс. дз: ирон цæгтæ > чыс. дзæгтæ.
- Ирон ц > чыс. с: ирон цæрдхуынкь > чыс. сæртхуынкъ.
- Ирон ц > чыс. /;; (контаминацийы руаджы): ирон
рæцугъын + рæтигъын > чыс. рæтигъын. Ардæм бафтауын
хъæуы геминацигонд формæтæ дæр: чыс. дыгъуырццæг >
чыс. дыгъуырттæг.
- Ирон цц > чыс. гр>: ирон гæццы > чыс. къæцьи.
- Ирон */ъ > чыс. дз: ирон */ъа/ш > чыс. дзæгт-ы-тæ.
- Къуыд. */ъ > чыс. з: къуыдайраг цъецъелæг > чыс.
зезелæг. Ацы дыууæ формæйы æхсæн ис формæ дзедзелæг9
æмæ нырыккон чысайнаг формæ у уый спирантизацигонд
вариант. Абар æнгæс процесс къуыдайраг диалекты (Додо-
ты хъæу): зына ’цъына’ (< гуырдз. дзиа).
- Чыс. цъ > чыс. къ(?): чыс. къæцъи > чыс. къæкъи.
- Ирон чъ > чыс. цц: ирон гæрчъыздухæн > чыс. кьæрц-
цыздухæн.
3.2. Аферезис
- Ирон халагъуд > чыс. ачагъуд (фæлæ арæхдæр
æмбæлы халагъуд).
3.3. Синкопæ
- Ирон æгас+цæуай > чыс. гасуай.
- Чыс. цæмæннæ > чыс. *цææннæ > чыс. цæннæ.
3.4. Апокопæ
- Чыс. *гуыдан > чыс. гуыда9 ирон цæмæн > чыс. г/демде.
3.5. Метатезæ
- Ирон а-ны/? > чыс. ярын.
- Ирон кæрвæдзæг > чыс. кæрзæвæг.
- Ирон ысхойын > чыс. æхсойын.
- Чыс. *уагълы > чыс. уачгъ(у)ы.

/Ыпщойты Ю.А. 55
- Ирон цасм > чыс. цамс. Ахæм метатезæйыл æмбæлæм
дыгурон диалекты дæр: дзырд цасм дыгуронау у цанс.
3.6. Геминаци
- Ирон аходæн > чыс. ахходæн (фæлæ арæхдæр æмбæлы
аходæн).
- Ирон беу > чыс. беввы.
- Ирон, чыс. гуымы > чыс. гуыммы.
- Ирон куынæ > чыс. куыннсе. Ам чысайнаг формæ у
ирон формæйы экспрессивон вариант.
- Ирон хьыз(ын) > чыс. хъыззы.
- Ирон цъыз > чыс. цъыззы.
3.7. Эпентезæ
- Ирон ирвæзын > чыс. ирвæрзыщ ирон рæтъузын > чыс.
рæнтъузын (контаминацийы руаджы), чыс. уалгъы > чыс.
уалгъуы; чыс. фазæбыр > чыс. фалзæбыр.
3.8. Парагогæ
- Ирон ноджы > чыс. ноджын; ирон хæргæвс > чыс.
хæргæвст. Ам фыццаг чысайнаг формæйы кæройнаг -н
кæцæй фæзынд, уый бæрæг нæу. Æнгæс парагогæ æмбæлы
Г. Розены фыстыты: къуыдайраг дымгæ йæм фыст у ахæм
хуызы: сИпщап ’\УтсР [Яо$еп 1845: 390]. Абар ноджыдæр
ирон формæтæ тъахти æмæ тъахтин [Абаев 1979: 352].
Формæ тъахтин æмбæлы чысанмæ дæр [«МД» 2007, № 12:
8, 27, 34]. Ацы формæйы дæр кæройнаг -// кæцæй фæзынд,
уый бæрæг нæу.
3.9. Идеофонон вариаци
- Ирон (туаллаг) сæли-уæли - чыс. лæсæ-уæсæ ~ дыг.
шс-пæс.
3.10. Архаикон» кæнæ «этимологон» формæ
- Ирон амидингæнæг < гуырдз. аминдФ. > чыс. амин-
дигæнæг; ирон æнтъыхт < ? > чыс. æнтъыгъд; ирон куын-
нæ < куыд + нæ > чыс. куыднæ; ирон дзæкьæн < *закап- >
чыс. ссекъæн.

II. МОРФОЛОГИ ÆМÆ ДЗЫРДАРÆЗТ
1. Номдарты бирæои нымæц
Чысайнаг ныхасыздæхты бирæон нымæцы формæтæ сты
иннæ ирон ныхасыздæхтыты формæты халдих. Фæлæ
иуæй-иу дзырдты фæзынд инновацион формæтæ.
1.1. Мад - мæдтæ. Ирон æвзаджы дзырд люд-æн йæ
бирæон нымæцы формæ у мадæлтæ [ИОД: 359; Джусойты
æ. и. 2005: 103]. Чысайнаг ныхасыздæхты тъмседтæ. Абар
мыхуыргонд литературæйы: «Куыд хъусынц сæ мæдтæм, сæ
ахуыргæнджытæм» [Хъодалаты 1986: 78]; «Мæ хиуæттæ, мæ
зонгæ сылгоймаг-мæдтæн цас фæдзырдтон (...)» [Хъазиты
«МД» 2000, № 7: 115]; «Иунæджы хицау мæдтæ иууылдæр
æмхуызон мæгуыр сты» [Наниты 1979: 21]; «Институтмæ
сæхи цæттæ кæнынæй сæ мæдты удтæ схаудтой» [Хъазиты
1982: 217]; «Хъахъхъæнæм нæ сауцæст хоты, Урсдадали
мæдты» [Хъазиты 1995: 20]; «Сæ ирон мæдты нæмын æмæ
сурын райдыдтой» [Уым: 30]; «... Иры зынгхуыстыты
мæдтæй» [Уым: 128]; «... социализмы фæрцы дыгай мæдтæ
чи датта» [Уым: 263]; «... нæ мæдтæм» [Уым: 286]; «... цы
мæдтæн ыскодтой физонæг» [Уым: 291].
Формæ мæдтæ стæм хатт фембæлы Цæгат Ирыстоны
дæр [Тахъазты 1989: 57]. Чеджемты Æхсармæ кæсæм:
«Уыцы зын бонты нæ хъæбатыр лæппутæ Ирыстоны се
стыр Мад хуыдтой æмæ сæ гыццыл мæдтæм нал хъуыстой,
се стыр Мад хъахъхъæнгæйæ» [Чеджемты 1997: 449].
Цæгат Ирыстоны, Дыгургомы, ис топоним Хоримæдтæ
æмæ йæ Цагъиан афтæ æмбарын кæны: «Матери солнца»,
уымæн æмæ, дам, йæ равзæрдæй баст у æндæр дыгурон
топонимимæ -Хоримад [Цагаева 1975: 369]. Ома дыгурон
диалекты дæр стæм хатт фæзыны бирæон нымæцы формæ
мæдтæ.

Дзиццойты Ю.А. 57
1.2. Фыд - фыдтæ. Æнгæс формæйыл æмбæлæм хæстæг-
дзинады иннæ термины: ирон æвзаджы фыд - фыдæлтæ
[ИОД: 617; Джусойты æ. и. 2005: 103], чысайнаг ныхасыз-
дæхты та фыд - фыдтæ. Абар мыхуыргонд литературæйы:
«Мæнæй-ма, сæ фылдæрæн сæ фыдтæ нæ уыд!» [Наниты
1979:20].
Бирæон нымæцы формæтæ мседтсе æмæ фыдтсе æмбæ-
лынц къуыдайраг диалекты дæр [СНеип§ 2000: 190]. Г. Ро-
зены куыстæй куыд зыны, афтæмæй ацы формæтæ къуы-
дайраг диалекты уыдысты XIX æнусы фыццаг æмбисы
дæр. Г. Розен дæтты къуыдайраг срыд 6с1ег Уа*ег’, ацы дзыр-
ды бирæон нымæцы формæ фыдтсе, фæлæ йæ уæлвæд æр-
хаста формæ срыдæлтæ дæр, æмæ уый та тæлмац кæны
куыд 4сИе Уог&Нгеп’ [Козеп 1845: 366], ома «предки».
Ирон æвзаджы орфографийы фыццаг рауагъды уырыс-
саг отчества иронау фыст у фыдты нæмттæ [ИÆО: 44].
Ома формæ срыдтæ Цæгат Ирыстоны дæр цадæггай йæхи-
цæн бынат ары.
Чысайнаг формæтæ срыдтсе, мседтсе, æвæццæгæн, къуы-
дайраг диалекты æндæвдадæй фæзындысты.
1.3. Саг - сæгтæ. Ацы номдарæн йæ бирæон нымæцы
формæ ирон [ИОД: 488] æмæ къуыдайраг диалектты у саг-
тæ. Формæ сæгтсе æмбæлы дыгурон диалекты [ДУД: 442].
Стæм хатт аблаутон формæ фембæлы чысайнаг ныхасыз-
дæхты дæр: «Рæхджы йæ уæлхъус балæууыдысты сæгтæ»
[Хъодалаты 1964: 36]; «Æрдзы фидыц - сæгты хъалдæр»
[Хъодалаты 1977:94].
1.4. Суффикстæ -æг æмæ -ыг-ыл фæудгæнæг номдарты
бирæон нымæцы формæ. Суффикстæ -æг æмæ -ыг-ыл цы
номдартæ фæуд кæнынц, уыдонæн бирæон нымæцы æп-
пæты арæхдæр вæййы формæтæ -сегтсе, -ыгтæ, кæнæ -
джы-тæ, стæм хатт та -гуытæ [Гуыриаты 1989|: 20-24; Та-
хъазты 1989: 56]. Багаты Лади куыд зæгъы, уымæ гæсгæ
фæстаг модель Хуссар Ирыстоны арæхдæр æмбæлы, зæ-
гъæм: мæлдзыг - Цæгат Иры мæлдзыджытсе, Хуссар Иры
мæлдзгуытсе, дидинсег - Цæгаты дидинджытæ, Хуссары та

58
Дзиццойты Ю.А.
дидиигуытæ [Багаты 1948: 74]. Лади нæ фæбæлвырд кодта,
хуссарирыстойнаг формæтæ цавæр диалектæй ист сты, уый,
фæлæ нæ бон у фидарæй зæгъын, зæгъгæ, къуыдайраг диа-
лекты кой кæны. Чысайнаг ныхасыздæхты дæр арæхдæр
æмбæлынц фæстаг моделыл арæзт формæтæ. Абар:
дидииæг - дидингуытæ [Букуылты 1960: 155]. Формæ
дидингуытæ æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр. Чысайнаг
ныхасыздæхтмæ дæр, æвæццæгæн, уырдыгæй бафтыд. Фæ-
лæ чысанмæ æмбæлы формæ дидинджытæ дæр [Хъазиты
1985:31].
уæзæг - уæзгуытæ [Хъазиты 1989: 98], Цæгат Ирыстоны
уæзæгтæ [ЙОД: 567]. Формæ уæзгуытæ æмбæлы къуыдай-
раг диалекты дæр. Чысайнаг ныхасыздæхтмæ дæр, æвæц-
цæгæн, уырдыгæй бафтыд.
цæссыг - цæссыгтæь фæлæ: «"цæссыгты" æмрæнхъ нæм
фехъусдзынæ "цæсгуытæ" дæр» [Хъодалаты 1987, II: 87]. Уый
у аналогимæ гæсгæ арæзт формæ. Цæгат Ирыстоны æрмæ-
стдæр цæссыгтæ [ИОД: 663]. Формæ цæсгуытæ къуыдайраг
диалекты не ’мбæлы æмæ у сыгьдæг чысайнаг инноваци.
хъæздыг - хъæздгуытæ [Хъазиты 1989: 99], Цæгат Иры-
стоны дæр хъæздгуытæ [ИОД: 648], фæлæ къуыдайраг диа-
лекты хъæзныджытæ [Медойты 2003: 69].
1.5. Æмбырдон номдартæ. Æмбырдон нысаниуæг кæмæн
ис, ахæм номдартæ ирон æвзаджы бирæон нымæцы суф-
фиксимæ стæм хатт æмбæлынц [Медойты 2003: 57]. Ахæм
номдартæй иу у зæнæг [Джусойты æ. и. 2005: 100]. Чысай-
наг ныхасыздæхт ам дæр сарæзта, иннæ ирон ныхасыздæх-
тыты чи нæ æмбæлы, ахæм формæ: мадызæнæгтæ [Хъази-
ты 1995:70].
2. Миногонты барæи бæрцы тасындзæг
Миногонты барæнбæрцы формæтæ куы тасындзæг кæ-
нынц, уæд суффикс дæр æвæрд вæййы бындурæй флексийы
æхсæн [Медойты 2003: 105]. Чысайнаг ныхасыздæхты ацы

Дзиццойты Ю.А. 59
фæтк арæх хæлд æрцæуы, абар: «Æхсызгон-æй-дæр» [На-
ниты 1979: 85], куыдхæпарзæрдæиæдæр [Хъазиты 1985: 35].
3. Мивдисæджы æргом здæхæны суинаг
афоны формæтæ
Ирон диалекты мивдисæг æргом здæхæны суинаг афоны
иууон нымæцы афтæ.ифтындзæг кæны:
(Æз) цæу-дзыи-æн
(Ды) цæу-дзыи-æ
(Уый) цæу-дзæн-(ис)
Ацы парадигмæйы бынаты нырыккон къуыдайраг диа-
лекты ис70:
(Æз) гиæу-дж-æн
(Ды) шæу-дж-æ
(Уый) шæу-джен-и(с)
Ацы парадигмæ фæстаг сæдæ азы дæргъы фæзындаид,
фæлæ бæлвырдæй кæд сæвзæрд, уымæн фыст æрмæджы-
тæм гæсгæ нæй базонæн. Г. Розены фыстыты æмбæлæм па-
радигмæйы рагон хуызыл: байхъусджынæн, баихьусджы-
нæ9 байхъусджæни [Ко$еп 1845: 378], чæрджынæн,
чæрджынæс11, чæрджæни [Уым: 380,383-384,376] æ. а. д.
Æнгæс парадигмæ фæзынд чысайнаг ныхасыздæхты дæр:
(Æз) цæу-дз-æи
(Ды) цæу-дз-æ
(Уый) цæу-дз-ен.
Абар мыхуыргонд тексты: «Иу тамако ма [мын радт].
Мæ хъусы сæр æй авæрдзæн» [Хъазиты 1982: 240].
*’ Ацы парадигмæйы кой кæны Дзатгиаты Гиуæрги лæр. фæлæ йæ уацы редак-
11ийы аххосæй(?) аирвæзт рæдыл: 3-аг цæсгомы формæйæн æм ис ахæм иллюст-
раци: «æз кусджæи (или кутджен)»щ 2-аг цæсгомæн та «ды кусжæ (или кусджæ)»
[Дзаттиаты 1985: 85]. Ам, кæй зæгъын æй хъæуы. æз кусджæн у фыццаг цæсгомы
формæ, (уый) кусджен та, æиæгæйдæр. 3-аг цæсгомы формæ. Дыккаг цæсгомы
формæтæй вариант ды кусжæ æз никуы фехъуыстон.
1 Иууон нымæцы дыккаг цæсгомы формæйы Розсны фыстыты арæх фæзыиы
кæройнаг -с, фæлæ уый рæдыд формæ у.

60
Дзиццойты Ю.А.
Цымыдисаг у ацы ног парадигмæйы равзæрд. Мæ хъуы-
дымæ гæсгæ, йæ фæзынды бындуры ис фонетикон аххо-
сæгтæ [Дзиццойты 2006: 129-130]. Æппæты сæрæй ивын-
дзинæдтæ фæзындысты фыццаг цæсгомы формæйы: æз
цсеу-дзын-сен гаплологийы руаджы радта æз цæу-дз-æн. Фæ-
лæ ацы ног формæ рауад æртыккаг цæсгомы формæйы
æнгæс: æз цæу-дзæн //уый цсеу-дзæн-(ис), æмæ уый аххосæй
дыууæ цæсгомы формæйы ивддзæгтæ кодтой æмæ кæрæдзи
хъыгдардтой. Цæмæй ацы дыууæ формæйы ивддзæгтæ
мауал кодтаиккой, уый тыххæй æвзаг ссардта иттæг хорз
фонетикон фæрæз: умлауты руаджы аффикс -дзсен-и(с)-хи
сарæзта дзен-и(с), æмæ фæстæдæр кæройнаг -и(с) бынтон-
дæр аппæрста. Афтæмæй фæхицæн сты фыццаг æмæ
æртыккаг цæсгомы формæтæ. Иугæр парадигмæйы фыццаг
цæсгомы -æи æппæрст куы æрцыд, уæд ма аффикс -дзæн-
æй цы -дз- баззад, уый йæхимæ райста аффиксы функци,
æмæ ахæм хуызы рахызт дыккаг цæсгомы формæмæ дæр:
ды цсеу-дзын-æ > ды цсеу-дз-æ.
Æвзаг кæддæриддæр тырны æвзагон фæрæзты эконо-
мимæ. Раст ахæм фæзындыл æмбæлæм, цы ног парадигмæ-
йы кой кæнын, уый сæвзæрды историйы.
4. Фæдзæхстон здæхæны æртыккаг
цæсгомы формæтæ
Йæ рæстæджы къуыдайраг ныхасы Тыбылты Алыксандр
цы морфологон миниуджытæ ссардта, уыдонæй иу ахæм у
[Тыбылты 1988: 46, 71]. Литературон æвзаджы фæдзæхстон
здæхæны æртыккаг цæсгомы иууон нымæцы кæрон у -æд,
бирæон нымæцы кæрон та - -æнт. Ифтындзæджы парадиг-
мæйæн ис ахæм хуыз:
(Æз) - (Мах) -
(Ды) цу (Сымах) цæ(у)-ут
(Уый) цсеу-сед (Уыдон) цæу-æнт

Дзидцойты Ю.А. 61
Къуыдайраг диалекты ацы парадигмæйæн ис æндæр
хуыз:
(Æз) - (Мах) -
(Ды) чу (шу) (Сымах) шæ(у)-ут
(Уый) шæу-æт (Уыдон) шæу-æт
Ома æртыккаг цæсгомы иууон æмæ бирæон нымæцы
формæтæ сты иухуызон. Раст ахæм формæтыл æмбæлæм
чысайнаг ныхасыздæхты дæр [Бекоев 1985: 193] æмæ, И.
Гершевичы загъдау, ацы морфологон фæзынд «æмтгæй хи-
цæн кæны хуссарирыстойнаг ныхас цæгатирыстойнагæй»
[СегзЬеуксЬ 1991: 222]. Чысайнаг парадигмæйæн ис ахæм
хуыз:
(Æз) - (Мах) -
(Ды) 1/у (Сымах) цæ(у)-ут
(Уый) цæу-æт (Уыдон) цæу-æт
Абар мыхуыргонд тексты: «Сывæллæтты бафæдзæхс,
хæдзар дзæгъæл ма ныууадзæт» [Наниты 1979: 206].
Тыбылты Алыксандры хъуыдымæ гæсгæ ам къуыдайраг
(æмæ чысайнаг) кæрæттæ бавзæрстой фонетикон ивындзи-
нæдтæ: фыццаг цæсгомы кæроны зылангон д рахызт æзы-
лангонмæ (-сед > -æт\ æртыккаг цæсгомы кæроны та раха-
уд фындзон н [Тыбылты 1988: 71]. Фæлæ, И. Гершевич
куыд зæгъы, афтæмæй Алыксандры ныхæстæй иу дæр
бауырнинаг нæу, уымæн æмæ ирон æвзаджы фонетикон
закъæттæм гæсгæ ауслаутон зылангонтæ æзылангонтæм нæ
хизынц. Иннæрдыгæй та уый, æмæ, дæндагон мырты раз
цы фындзонтæ ис, уыдон никуы рахауынц.
И. Гершевичæн йæхи хъуыдымæ гæсгæ, рагон ирон æв-
загон дуджы къуыдайраг диалекты æрцыдис дыууæ хицæн
ирайнаг форманты контаминаци, æмæ дзы уый руаджы фæ-
зындис иухуызон формант фыццаг æмæ æртыккаг цæсгомы
[СегзЬеуйсЬ 1991;СегеЬеуксЬ 1998].
Нæ къухы Æгъуызаты Иуанейы тексттæ куынæ уаиккой,
уавд сразы уаиккам И. Гершевичы хъуыдыйыл. Фæлæ Иуа-
немæ æртыккаг цæсгомы ис, ирон диалекты иннæ ныхасыз-
Дæхтыты цы кæрон ис, уый, ома -сент. Иуане фыста XIX

62
Дтщойты Ю.А.
æнусы райдианы, æмæ, уый хынцгæйæ, рагон ирайнаг фор-
мантты контаминацийы гипотезæйæи ам бынат нал базза-
дис. Гъе, фæлæ иннæрдыгæй та æнæбафиппайгæ нæй ахæм
хъуыддагæн, æмæ кæрон -æнт Иуанейы текстты фæдзæх-
стон здæхæны иууон нымæцы фыццаг цæсгомы дæр арæх
кæй фембæлы [Абайты 1927: 55, 56; Тедееви 1985: 36-37]72.
Цæуыл дзурæг у уый? Æвæццæгæн ууыл, æмæ къуыдай-
раг диалекты императивы æртыккаг цæсгомы иууон æмæ
бирæон нымæцты кæрæттæ контаминацигонд æрцыдысты,
æмæ се ?хсæн цы хицæндзинад ис. уый дзурджытæ нал ха-
тыдысты. Уый аххосæй иутæ дыу\æ цæсгомы дæр пайда
кодтой иууон нымæцы кæронæй (-а-т)ч иниæтæ - дыууæ
цæсгомы дæр бирæон нымæцы кæронæй (-æнт\ аннæтæ та -
дыууæ кæронæй дæр.
Ахæм уавæрыл фембæлæн ис хуымæтæг æвзаджы дæр:
бирæон нымæцы ис æрмæстдæр кæрон -æпи иууон нымæцы
та - æппæты арæхдæр кæрон -сет, стæм хатт та, уæлдайдæр
хуыцаумæ кувыны текстты, кæрон -æит. Абар мыхуыргонд
тексты: «Фарсхæцæг сын мауал уæнт» [Хъазиты 1982: 194].
Ам зæгъинаджы бирæон нымæцы формæ (уæнт) сæйрати-
мæ баст иæу (фарсхæцæг). лигературоп ;ц;;аг куыд домы,
афтæ, фæлæ æххæстгæмæнимæ (еыиУ \
Куыд сæвзæрдис ацы хæццæдзинад къуыдайраг æмæ
чысайнаг ныхасы, уый ныртæккæ зыи равзарæн у. Æвæц-
цæгæн йæ бындуры ис фонетикон аххосаг, фæлæ Алык-
сандр цы аххосагмæ бацамыдта (зылангонты æзылангон-
тæм рахызт), уый нæ. Чизоны, райдианы ивындзинад æр-
72 Дж. Чснг дæр нæу разы И. Гсршсвичм хъуыдыйьш: кьуыдайраг кæрон -æ/-
æп, лам. архаикон схоныны тыххæй ницы аргументгæ ис. Ацы авторы хъуыдымæ
гæсгæ. «хуссарирыстойнаг» флекси ~æт бирæон нымæцмæ рахызт иууон
нымæцæП [СНеип§ 2000: 148]. Къуыдайраг мивдисæджы паралигмæтæ дæтгы Г.
Розен дæр. фæлæ, мах ныртæккæ цы фарст æвзарæм, уый рпйхачыиæн ницы
æххуыс сты. уымæн æмæ фæдзæхстон здæхæны 3-аг цæсгомы формæты æфсон
Розсн дæтгы бадзырдон здæхæны формæгæ: чæра, чæрой [Ко$еп 1845: 380]. кæна,
кæной [Уым: 377].
7; Æнгæс рæлыд арæх фæзыиы Хуссар Ирыстоны газетгæ æмæ гелеуынынады
æвзаджы [Джноты 2005]. стæй уæд хуссарирыстойнаг (къуыдайраг) фысджыгы
уацммсты [Длщцойты 2006: 130-133].

йзипцойты Ю.А.
63
цыдис æрмæстдæр мивдисæг >>-йы фæдзæхстон здæхæны
формæйы: мивдисæг.уок) æмæ фæрсдзырд уæд «тогда» кæ-
рæдзи хъыгдардтой æмæ уый аххосæй семантикон супер-
ацийы руаджы фыццагддод рахызт^отю-мæ æмæ фæстæдæр
ацы формæ хæццæ кæнын райдыдта æртыккаг цæсгомы
формæимæ (усент). Ноджы фæстæдæр та ацы хæццæдзинад
апырх ис æнæхъæн парадигмæйыл.
Уæлдæр куыд загътон, афтæмæй ацы фæзындыл æмбæ-
лæм Æгъуызаты Иуанейы тæлмацгонд уацмысты дæр, æмæ
уæдæ йæ фæзындыл цæуы 200 азæй фылдæр. Ам дæр та
къуыдайраг бандæвта чысайнагыл.
5. Фæдзæхстон здæхæны дыккаг
цæсгомы формæ
Хъодалаты Герсан фыссы: «"Цомут, ацæуæм"-ы æм-
рæнхъ фæдзурынц "цомтыт, ацæуæм" дæр» [Хъодалаты
1987, II: 87]. Раст ахæм формæ Тыбылты Алыксандр ссард-
та къуыдайраг диалекты: чомут æмæ шомтыт [Тыбылты
1988:71].
Ам фæдзæхстон здæхæны бирæон нымæцы дыккаг цæс-
гомы кæрон у -тыт. Ахæм кæрон ирон æвзаджы æндæр ран
никуы æмбæлы. Уый у, инклюзивы нысаниуæг кæмæн ис,
ахæм кæрон, ома «мемæ (кæнæ махимæ) сымах дæр (цо-
мут)». Йæ равзæрд бæрæг у: бирæон нымæцы суффикс -тæ
+ цæсгомон кæрон -ут (*цом-тæ-ут). Формæ цомут йæхæ-
дæг дæр инклюзивон нысаниуæгджын у, фæлæ йын суффикс
-тæ, æвæццæгæн, фæтыхджындæр кодта йæ нысаниуæг.
Формæ -ыт (-ут-ы бæсты) æмбæлы иуæй-иу æндæр чы-
сайнаг мивдисджыты дæр: рацыт [Хъазиты 1995: 42], ома
рацсеут, ацыт [Уым: 84, 213], ома ацæут. Ахæм формæтæ
ис къуыдайраг диалекты дæр: рашыт, ашыт. Равзæрд фо-
нетикон аххосæгтæм гæсгæ (синкопæ): гассемпн > *гасци1 >
гасу1.

64 Дзгщцойты Ю.Л.
6. Дзырдарæзтон миннуджытæ
Чысайнаг ныхасыздæхты нæй сæрмагонд дзырдарæзтон
моделтæ æмæ элементтæ. Ирон æвзаджы дзырдаразыны
сæйрагдæр фæрæзтæ сты аффиксаци, дзырдтæ (бындуртæ)
кæрæдзимæ æфтауын æмæ конверси. Ацы фæрæзты руа-
джы, ирон æвзагæн йæ аразæн элементтæй пайдагæнгæйæ,
чысайнаг ныхасы сырæзы ног дзырдтæ, кæнæ дзырдты
æнахуыр формæтæ.
6.1. Аффиксаци
6.1.1. Мивдисæджы разæфтуан иæ-. Ирон æвзаджы
дзырдарæзты ахсджиагдæр фæрæзтæй иу у префиксаци.
Цæгат Ирыстоны ирон диалекты мивдисæджы формæтæ цы
превербтæй рæзынц, уыдонæй иу у цсе-. Ацы превербæн йæ
семантикæ хæстæг лæууы преверб иы-мæ. Префикс цсе-
йæн йæ равзæрд бæрæг нæу. А. А. Фрейман æй абарста со-
гъдаг префикс с-имæ [Фрейман 1934: 1635], Абайты Уасо
та йæ бабаста гуырдзиаг префикс ш-имæ [Абаев 1927: 103].
Ирайнаг этимологи йын.дæтты Д. И. Эдельман дæр
[Эдельман 1990:244].
Уасойы хъуыдымæ гæсгæ преверб цсе-щ йæ законбæрцон
къуыдайраг хуыз шæ-Иы хуссайраг ныхасыздæхтыты «упо-
требляется чаще, охотнее чем в североосетинских» [Абаев
1927: 103]. Æнгæс хъуыдыйыл лæуд сты ирон æвзаджы
грамматикæйы автортæ дæр: «преверб цæ- употребляется
как в литературном языке, так и во всех его говорах; дигор-
скому он не известен» [ГОЯ 1963: 244]. Афтæмæй та пре-
верб цæ- нæдæр къуыдайраг диалекты æмбæлы [Тыбылты
1988: 71-72, 85], нæдæр чысайиаг ныхасыздæхты, æмæ уый
у Хуссар Ирыстоны диалектологийы иумиаг морфологон
миниуæг [Бекоев 1985: 193; Медойты 2003: 198] . Æнгæс
74 Æрмæстдæр лнтературон æвзаджм æндæвдадæй фæзыны нуæи-иу хуссари-
рысгоПнаг фысджыты æвзаджы прсфикс цæ- [Букуылты 1975: 7]. Цымыдисаг у
уый, æмæ. ирон нрефнкстыл дзургæйæ. Дю/пыккагы Зæидæ ацы превербы кои
бышондæр кæй не скодта (Джусойты æ. и. 2005: 84-85. 128-129]. Йæ рæстæджы Г.
Розен дæр ранымадта, къуыдайраг лиалекты цы нревербтæ ис. уыдон [Ко$еп 1845:
375], æмæ сс ’хсæн нæй преверб *чæ-.

Дзиццойты Ю.А. 65
хъуыды йæ рæстæджы загъта Æлборты Барысби дæр. Фыц-
цаг ирон чиныджы æвзагæн анализ аразгæйæ, уый æрхаста
формæ нивтеом ’ныфтауæм’ æмæ йын ахæм комментарий
сарæзта: «Приставку "ны" употребляют южные осетины.
Иронцы говорят цæфтауæм» [Алборов 1979: 32].
Къуыдайраг диалекты æмæ чысайнаг ныхасыздæхты
преверб шсе- /цсе- æмбæлы æнæпродуктивон дзырдарæзтон
элементы хуызы иу-цалдæр дзырды мидæг: шæхъш-мæ-
хылл / цæхъил-мсехъш, шæпиттыртæ / цæпиттыртæ.
Кæд преверб цсе- йæ равзæрдæй æцæгдæр ирайнаг у, уæд
чысайнаг ныхасыздæхтæй ахауд къуыдайраг диалекты
æндæвдадæй. Ацы преверб ирон диалекттæ æмæ ныхасыз-
дæхтытæй иуæй-иуты кæй нæ ис, уый у дыгурон-къуыдай-
раг-чысайнаг морфологон изоглоссæ.
6.1.2. Интерфикс
-уд-а-вар; æрм-и-дур, сехссев-и-дар.
6.1.3. Суффиксалон дзырдарæзт
6.1.3.1. Суффикс -а: гсед-ыл-а [Хъодалаты 1974: 121],
гис-а, годз-а, дзудз-а, дзым-дзым-а, кьиб-а, къитъ-а, лсепъ-
а, фыдæрм-иц-а, хсебын-а, хуыпп-а. Ацы суффикс ныртæк-
кæ продуктивон нал у, фæлæ кæддæр активон уыд дзырда-
разыны процессы. Абар: сендæр - сендсера, хъуын - хъуына.
Æмбæлы экспрессивон дзырдты дæр: бсер-бсера [Джусойты
æ. и. 2005: 87]. Дыгурон диалекты уыд ноджы активондæр:
лишг’мах’, сехуседсегка ’йæхæдæг’, нура ’ныр’ [Абаев 1949:
422].
6.1.3.2. Суффикс -аг: Зсепп-аг, рухсаг-(г)-аг, кæуинаг-(г)-
аг, саукъсейн-аг.
6.1.3.3. Суффикс -ар: гапп-ар. Ацы æнæпродуктивон
суффикс æмбæлы бирæ æндæр ирон дзырдты сконды.
6.1.3.4. Суффикс -æг: късепп-сег, мæзæр-сег.
6.1.3.5. Суффикс -сей: дсетт-æй.
6.1.3.6. Суффикс -сел: дзедз-сел-сег, тсег-сел. Ацы суф-
фиксы равзæрд бæрæг нæу. Æвæццæгæн ын иумиагæй ни-
Цы ис, хæстæгдзинады терминты цы -æл-суффикс фæзыны,
уыимæ, абар: мад-æл-тæ, фыд-æл-тæ, æрвад-сел-тæ.
$

66
Дзищойты Ю.Л.
6.1.3.7. Суффикс -гар: исты-гар, ницы-гар.
6.1.3.8. Суффикс -дæр: афтид-дæр, канд-дæр.
6.1.3.9. Суффикс -е: гал-е, бетъ-е II пъепъ-е II хетъ-е,
хуыдэ/с-е. Ацы суффикс ирон æвзаджы стæм хатт æмбæлы,
фæлæ арæх у сæрмагонд нæмтты: Дзул-е, Чендз-е æ. а. д.
Абар ноджыдæр сабиты хъазты ном галеле-булеле (Дзабиты
Зарбег).
6.1.3.10. Суффикс -и: пуц-и, хъуыз-и. Ацы суффикс ирон
æвзаджы стæм хатт æмбæлы: хымх-и (< *хым-хым-и?),
фындз-и [Джусойты æ. и. 2005: 87], дæл-æц-и. уæл-æи-и
[Алборов 1979: 159]. Арæх у сæрмагонд нæмтгы: /Ефсапыи
Бур-и, Гæбутдзал-и, Наф-и, Сау-и, Хан-и æ. а. д. Иæ рав-
зæрдæй баст у суффикс -е-имæ.
6.1.3.11. Суффикс -ил: чыс. хъуыз-и - дзимыраг хъуьп-
ил. Абар суффикс -ела: сонтела [Джусойты æ. и. 2005: 87].
6.1.3.12. Суффикс -ии: зæдæнв-иц{1), фыдæрм-иц-а.
6.1.3.13. Суффикс -къи (> -чъи): сыл-къи, тул-у-чъи. Иу
дзырды чысайнаг ныхасыздæхт æвдисы æнæсуффиксалои
формæ: ирон хуырычъи - чыс. хуыри.
6.1.3.14. Суффикс -о: боб-о, бопп-о, гисо-гисо, дад-о,
лопъ-о.
6.1.3.15. Суффикс -ой: дзиб-ыл-ой, къæпп-ой, сас-ыл-ой.
6.1.3.16. Суффикс -ол: сæт-ол.
6.1.3.17. Суффикс -он: рæнт-он.
6.1.3.18. Суффикс -у: хъуынд-у. Ацы суффикс арæх
æмбæлы, сабиты æвзагæй цы дзырдтæ рацыд, уым: лæпп-у.
гукк-у, пап-у.
6.1.3.19. Суффикс -ул: мыз-ул, пыс-ул.
6.1.3.20. Суффикс -и: кал-ц-æг, уæр-ц.
6.1.3.21. Суффикс -ыз: къуыб-ыз, къуыркъ(у)-ыз, лæгиь
ыз, тъыг(у)-ыз. Абар цæгатирыстойнаг дзырд тæгуыз 4ка-
мышеобразное растение’ [Цагаева 1975: 473].
6.1.3.22. Суффикс -ыл: гсед-ыл-а [Хъодалаты 1974: 121].
сас-ыл-ой.
6.1.3.23. Суффикс -ыи: ивгъу-ыц, тъыг(у)-ыц. Ацы стам^
суффикс æмбæлы иумиаг ирон дзырд фидъщ-ъ\ дæр [Мс

Цзигмойты Ю.А. 67
дойты 2003: 18], стæй сæрмагонд нæмтты: Биб-ыц, Хæм-ыц
ав. а. д. [Дзиццойты 1999]. Йæ вариант у суффикс -æц ахæм
дзырдты (мæздæггаг ныхасыздæхт): дæл-æц-и, уæл-æц-и
[Алборов 1979: 159].
6.1.4. Полисуффиксалон дзырдарæзт
6.1.4.1. Суффикстæ -æг-гай: иу-æг-гай.
6.1.4.2. Суффикстæ -æл-æг: дзедз-æл-æг.
6.1.4.3. Суффикстæ -æп-дæр: æрмæст-æи-дæр, раст-æн-
дсер.
6.1.4.4. Суффикстæ -æу-он: *бæл-æу-он.
6.1.4.5. Суффикстæ -ии-а: фыд-æрм-иг^-а.
6.1.4.6. Суффикстæ -л-а: шышы-л-а.
6.1.4.7. Суффикстæ -он-æг: æртæ-хъус-он-æг.
6.1.4.8. Суффикстæ -ул-и: хух-ул-и.
6.1.4.9. Суффикстæ -ыл-ой: дзиб-ыл-ой, сас-ыл-ой.
6.1.4.10. Суффикстæ -ын-дзæг: дæргъ-ын-дзæг. Ам
кæронæй ис, ирон æвзаджы тынг стæм хатт чи æмбæлы,
ахæм суффикс -дзæг. Уый йæ фæд ныууагъта ахæм ирон
дзырдты: лывдзæг, уалдзæг, хъæлдзæг. Дыууæ суффиксы
иумæ дæр æмбæлынц: дзæгъ-ын-дзæг, кæу-ын-дзæг.
Арæхдæр æмбæлынц дыгурон диалекты: дзор-ун-дзæг ’го-
ъо$пшът\уар-ун-дзæг ’дождь’ [Абаев 1949: 423].
6.2. Дзырдтæ (бындуртæ) кæрæдзимæ æфтауын
6.2.1. Дыууæ кæнæ фылдæр бындуры кæрæдзимæ
æфтауын: бад(ын) + цæу(ын) + лæг = баддзулæг, сæ +
*итæ + æгас = седыгас75, сæ + едзаг = седзаг, уай + давын
= уайдавын, фат (æмæ) æрдын = фатæрдыи, хъис + хæрын
в хъисхор, хъуын + рус = хъуыррус, цæмæн + нæ =
цошæннæ.
62.2. Иу бындур фæлхатт кæнын
6.2.2.1. Бындур æнæаивгæйæ сфæлхатт кæнын: быр-быр-
*псе, гисо-гисо, дзым-дзым-а, шы-шы(ла).
6.2.2.2. Бындуры мыртæй иу аивын æмæ йæ афтæмæй
^Фæлхатт кæнын: далум-уалум, лæсæ-уæсæ, сир-сур, хир-
*УР.
Кæнæ: сæ + æд + æгас. Абар седыппæт æмæ æдæппæт.

68
Дзиццойты Ю.А.
6.2.3. Дыууæ дзырды кæрæдзимæ æфтауын
Дзырдарæзты сæрмагонд хуыз у дзырдтæ кæрæдзимæ
бафтауын. Ахæм дзырдтæн арæх дзырдбасты хуыз вæййы.
Ирайнаг зонынады сæ хонынц ореп сотроипй [СегзЬеуйсЬ
1985: 17-18]. Ацы фæрæзы тыххæй В. А. Виноградов фыс-
сы: «Некоторые типы сложных слов приближаются по
структуре к словосочетаниям и состоят из комбинации це-
лых слов» [Виноградов 1990: 469]. Ардæм хауынц: галуад-
зынафон, гуытты хъсеу, зонды дсендаг, тыны ксердæг,
цæсты дæндаг.
6.2.4. Хæццæ фæрæзтæ. ома аффиксаци æмæ дыууæ
кæнæ фылдæр дзырды (бындуры) кæрæдзимæ бафтауын:
æрм-и-дур, сертæ-хъус-он-æг, сехсæв-и-дар, быр-быр-тсе,
уд-а-вар, хъсест-гæн-æн9 хъуыр-гъуынд-сег9 цыппар-хъус-ын.
6.3. Конверси
Конверсийы цæвитгонтæ бирæ не сты. Абар туаг (ми-
ногон) ’кислый’ > туаг (номдар) ’сæрмагонд хæринаджы
ном1; сырх ’тахынæг’, тсенсег %луаси\

III. СИНТАКСИСОН МИНИУДЖЫТÆ
Чысайнаг ныхасыздæхты синтаксис, æмтгæй сисгæйæ, нæ
хицæн кæны ирон синтаксисæй. Фæлæ се ’хсæн стæм хатт
фæзыны хицæндзинæдтæ дæр. Хъыгагæн, чысайнаг синтаксис
рæстмæ иртæст нæма у, æмæ дæлдæр чиныгкæсæджы размæ
цы æрмæг хæссын, уымæн ис хицæн фиппаинæгты ахаст.
1. Фарстон хъуыдыйад номивæг куыд-нмæ
Ирон синтаксис домы, цæмæй фарстон хъуыдыйады
фарстон номивæг куыд лæууа зæгьинаджы разæй. Фæхи-
цæнгæнæн сын ис модалон дзырдæй. Фарстон хъуыдыйады
номивæг куыд-имх куы уа модалон дзырд дæр (зæгъæм,
хьуамæ\ уæд се ’хсæн ахæм фидар синтаксисон бастдзинад
сæвзæры, æмæ сæ суанг иу акцентуалон комплекс рауайы.
Уыцы бастдзинадæн нæй фæхицæнгæнæн æндæр
дзырдтæй. Хъуыдыйады сæ бынат вæййы зæгъинаджы
размæ. Ахæм хъуыдыйады æххæстгæнæн дæр куы уа, уæд
уый та фæлæууы кæнæ зæгъинаджы фæстæ, кæнæ фарстон
номивæджы разæй. Æххæстгæнæнæн ницы хуызы ис
бавæрæн фарстон номивæгæй зæгьинаджы æхсæн. Чысай-
наг ныхасыздæхты ацы фæтк арæх хæлд æрцæуы. Абар:
«Уæд стæй куыд хурмæ хъуамæ цæуон?» [Наниты 1979:
114]; «Æмæ куыд хурмæ цыдаид æнæ уый?» [Букуылты
1960: 90]. Ам дыууæ ран дæр æххæстгæнæн хурмæ йæ бы-
наты нæй. Ирон синтаксис домы ахæм конструкци: «Уæд
сгæй куыд хъуамæ цæуон хурмæ?», «Æмæ куыд цыдаид
хурмæ æнæ уый?». Науæд та афтæ: «Уæд стæй хурмæ куыд
хъуамæ цæуон?», «Æмæ хурмæ куыд цыдаид æнæ уый?».
Синтаксисон ахастытæ æнгæс æгъдауæй хæлд æрцæуынц
^Урæгъон хъуыдыйæдты дæр. Абар: «Æхсары цыма ничи

70
Дзщцойты Ю.А.
уадиссаг зыдта» [Хъазиты 1985: 236], ома «уадиссаг ничи
зыдта».
Къуыдайраг диалекты синтаксис дæр ацы ран у ирон диа-
лекты синтаксисы хуызæн, æмæ æрхæсгæ конструкцитæ чы-
сайнаг ныхасыздæхты куыд фæзындысты, уый бæрæг нæу.
2. Эиклитикон номивæг ссе
2.1. Цавæрдæр къордæй искæй(ты) рахицæн кæныны
тыххæй ирон литературон æвзаджы фæпайда кæнынц энк-
литикон номивæг ссе-иæ. Ацы номивæг цы æххæстгæнæны
фæстæ фæлæууы, уый вæййы дæттынон хауæны. Зæгъæм:
Лæппутæн сæ хуыздсер. Фæлæ æххæстгæнæн иртæстон
хауæны куы уа, уæд йæ фæстæ энклитикон номивæг нæ до-
мы, зæгъæм: Лæппутсей иу.
Чысайнаг ныхасыздæхты ацы фæтк арæх хæлд æрцæуы.
Абар: «Хъæуы раззагондæртæй сæ иу» [Хъазиты 2006:
150]; «Лæппутæй ссе иу фæцæттæ» [Хъодалаты 1969: 29];
«Адæмæй æцæгдæр ссе иуæй-иутæ сыстадысты» [Уым: 51];
«сдзырдта чызджытæй сæ иу» [Наниты 1979: 88]; «уыдо-
нæй сæ иу» [Букуылты 1960: 259]. Ам алы ран дæр фыссын
хъуыд: «Хъæуы раззагондæртæй иу»; «сдзырдта чызджы-
тæй иу»; «уыдонæй иу» æ. а. д.
Цæгат Ирыстоны дæр номивæг ссе алы хатт йæ бынаты
нæ вæййы. Зæгъæм, Чеджемты Æхсармæ ис ахæм хъуы-
дыйад: «Хæдзары дзаг бинонтæй ссе алкæмæн дæр рæвдыд
ныхасæй йæ зæрдæ балхæнынмæ чи арæхст (...)» [Чеджем-
ты 1997: 3511. Ам «сæ алкæмæн» иу комплексы хуызæн зы-
ны, æмæ æмбæлы æндæр хъуыдыйады дæр: «Сæ алкæмæн
дæр сæ йæхи хъысмæт æмæ йæхи бынат ис» [Уым]. Уый
ирон синтаксис нæу. Абар ноджыдæр: «Æрмæст фæндæг-
тæн сæ кæцытæ сты амондджын?» [Уым: 433].
Ацы хæццæдзинад æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр
[Дзаттиаты 1985: 84]. Чысайнаг ныхасыздæхты дæр, æвæц-
цæгæн, къуыдайраг диалекты æндæвдадæй фæзынд.

Пзищойты Ю.А. 1\
2.2. Здæхгæ номивæг кæрæдзи хауы бирæон нымæцы
авртæ цæсгоммæ дæр. Ныхасы мидæг æрмæстдæр мивди-
сæджы цæсгомон формæйы руаджы фæбæрæг вæййы, ацы
номивæг кæцы цæсгоммæ хауы, уый. Фæлæ стæм хатт дзу-
рæг йæ ныхасмæ бафтауы, цæсгомон формæ чи фæбæл-
вырддæр кæны, ахæм энклитикон номивджытæ: мах нæ ксе-
рæдзи\ сымах уæ кæрæдзи; уыдон сæ кæрæдзи. Ахæм фор-
мæтæ Цæгат Ирыстоны кæнæ бынтондæр не ’мбæлынц, кæ-
нæ та, кæд æмбæлынц, уæд стæм хатт. Нæ зæрдыл æрлæу-
уын кæнæм Къостайы æмдзæвгæтæй иу рæнхъ: «кæд кæрæ-
дзийы фаг нæ рæвдыдтам, кæд кæрæдзийæн фаг нæ фæ-
дзырдтам?» Ам дыууæ ран дæр уыдис зæгъæн «нæ кæрæ-
дзи», фæлæ уый Къостайы ныхасæн йæ миниуæг нæу. Уый-
хыгъд чысайнаг ныхасыздæхты (æмæ къуыдайраг диалек-
ты) номивæг кæрæдзи-их арæх фæпайда кæиынц энклити-
кон номивджытимæ, уæлдайдæр та номивæг со?-имæ, зæ-
гъæм: «Уыдон сæ кæрæдзимæ бакæстытæ кодтой» [Хъода-
латы 1969: 48]; «Мызул бæласау сæ кæрæдзийыл ныхæст
куы нæ уыдысты» [Хъазиты 1985: 162]. Æнгæс фæзындыл
æмбæлæм дыгурон диалекты. Абар дыгурон фолклорон
тексты: «И дууæ æнсувæри йеци рауæн фæххилæ ’нцæ, сæ
кæрæдзей рамардтонцæ» [Нартæ 1990: 85].
3. Дывæр æппæрццæг
Ирон синтаксис иу мивдисæджы цур дыууæ æппæрццæг
хайыджы нæ быхсы. Ис зæгъæн: «нæ зонын», ис зæгъæн
«ницы зонын», фæлæ нæй афтæ зæгъæн: «ницы нæ зонын».
Уымæн æмæ ни- æмæ нæ æппæрццæг хайыгтæ сты. Уырыс-
саг æмæ гуырдзиаг æвзаг быхсынц дывæр нæ: «ничсго не
знаю», «арапери ар вици». Æвæццæгæн ацы æвзæгты æн-
Даевдадæй ирон æвзаджы дæр фæзынд дывæр нæ. Æппæты
араехдæр ын ис фехъусæн Хуссар Ирыстоны, уыимæ чы-
сайнаг ныхасыздæхты дæр [Дзаттиаты 1981: 65-66; Бекоев
’985: 236; Гуыриаты 19892: 152-154].

72
Дзщцойты Ю.А.
Ацы фæзынд цадæггай йæхицæн фæндаг айгæрста чысай-
наг авторты уацмыстæм дæр:
«Нырма æз никуы не схастон мæ сæрмæ зæрдæмæ зонгæ
схонон хорзы ’взæр» [Хъодалаты 1974: 28]; «Уый сын нсе
бадары ничи сæ цæстмæ» [Уым: 47]; «Нæдæр йæ бæр
хæрзиуджытæ нæ радтаид Зæрæстон» [Уым: 79]; «Фæлæ-иу
мæ мачи ма схонæд æдылы» [Уым: 134]; «Макуы ма
сбæззон æмбалæн...» [Уым: 175]; «Фæлæ нæ бафтыд нищл
къухы» [Уым: 192]; «Нæй мын нмсæдæм ахæтæн» [Хъода-
латы 1977: 54]; «Уæ дзыхтæ макуы донæй йедзаг ма уæнт»
[Хъазиты 1982: 290]; «æмæ лшкуы ма ауигъут дидиныл уæ
къух» [Хъазиты 1982: 293].
4. Дзырдты фæлхатт
Чысайнаг ныхасыздæхты (æмæ къуыдайраг диалекты)
ис фехъусæн ахæм хъуыдыйæдтæ:
«Кæдæм цæуыс, кæдæм?», «Рацу нæм хæдзармæ, рацу»:
Ирон литературон æвзаг ахæм фæлхатт нæ домы [Бекоев
1985: 235-236]. Абар ноджыдæр: «Тæрай, ардæм ма рацу,
ардæм!» (Хуриты Г.)
Димитр цы хъуыдыйæдтæ æрхаста, уыдонæй фыццаг
абон арæхдæр дзурынц ахæм хуызы: «Кæдæм цæуыс, кæ?».
Æнгæс фæлхаттыл æмбæлæм фарстон номивджытимæ
арæзт хъуыдыйæдты дæр:
«Цы уæм рауад, цы?» [Хъазиты 1985: 186]; «Цæмæй
фæтарстæ, цæ?!» [Уым: 197]; «Дзых та цъуттавæрдæй куыд
фæрæзта, куы?» [Уым: 255]; «Уæдæ мын "цом хъæмæ" нæ
зæгъыс, нæ?» [Уым: 246]; «Ау, уымцы схъомпал стут,
цæ?!» [Хъодалаты 1974: 174]; «сыгъдвæндаг цæмæн фæцис,
цæ?» [Хъодалаты 1989: 69].
Фæстаг хъуыдыйадтæй иуы литературон нормæмæ гæс-
гæ хуыздæр сфидауид фарстон хайыг и: «Уæдæ мын "цом
хъæмæ" нæ зæгъыс, и?».

Пзиццойты Ю.А. 73
5. Комкоммæ ныхас фæрсаг
ныхасмæ раивын
5.1. Комкоммæ ныхас фæрсаг ныхасмæ ивын куы бахъæ-
уы, уæд Цæгат Ирыстоны арæхдæр спайда кæнынц бавæр-
гæ дзырд зсегъын-æи, чысайнаг ныхасыздæхты (æмæ къуы-
дайраг диалекты) та - ызын-хи: «Аланæн захтон, ызын,
уазджыты-иу махмæ ракæн» [Бекоев 1985: 236-237].
5.2. Комкоммæ ныхас фæрсаг ныхасмæ раивыны фæ-
рæзтæй иу у бавæргæ дзырд зсегъгсе. Ацы фæрæзæй чысай-
наг ныхасыздæхты (æмæ къуыдайраг диалекты) арæх нæ
пайда кæнынц. Йæ бынаты стæм хатт фæзыны бæттæг цы-
ма. Абар: «Бирæ скъоладзаутæ та афтæ æнхъæлынц, цыма,
ахуыргæнæджы йедтæмæ бар никæмæн ис "ма кæ" зæгъы-
нæн» [Хъодалаты 1969: 19].
Æнгæс уавæрыл æмбæлæм Тыбылты Алыксандры ирон
уацмысты: «Миллер афтæ зæгъы, цыма хуссайраг "æ" хæс-
тæг лæууы "е"-мæ» [Тыбылты 1988:43].
Бавæргæ дзырд зæгъгсе-йы бæсты ма чысан (æмæ къуы-
дар) фæпайда кæнынц хайыг ома-мæ дæр, зæгъæм: «Иу-
цасдæр рæстæджы фæстæ сæ рауагътой ахæм дзырдæй, ома
марæджы кæд не ссарат, уæд уæ фæстæмæ ардæм хъæуы»
[Хъазиты 1989: 32].
6. Оайудо еШси§
Номивæг дын (дæттынон хауæны формæ) арæх свæййы,
дзурæг цы дзуры, уымæ йæ ахаст æвдисæг. Зæгъæм: «Уæд
дын ацахудыдта æмæ сæ кæстæртæм авæрдта» [Архив, ф. 4,
арх. № 4, аф. 1, сыф 247 (ф.ф.)]. Ацы фæзынд ирон æвза-
джы хорз зындгонд у, фæлæ, Бекъойты Димитры хъуыды-
мæ гæсгæ, æппæты арæхдæр æмбæлы къуыдайраг диалекты
авмæ чысайнаг ныхасыздæхты [Бекоев 1985: 237].

74
Дзшщойты Ю.А.
7. Бæллиццаг здæхæны формæтæ æргом
здæхæны нысаниуæджы
Чысайнаг ныхасыздæхты (æмæ къуыдайраг диалекты)
æргом здæхæны цæсгомон формæты бæсты арæх фæпайда
кæнынц бæллиццаг здæхæны формæтæй: «Иу хатт дын
хъæдмæ куы ацæуин», ома «Иу хатт хъæдмæ ацыдтæн» [Бе-
коев 1985: 237-238]; «Иу бон æм (= мыстмæ) нæ цъæх гæды
хъузоны куы ’рбадид» [Хъодалаты 1989: 92], ома «æрбадти».
8. Архайды æдзухондзинад
равдисыны фæрæз
Архайд арæх кæй цæуы, фæлхатт кæй кæны, науæд та
архайдæн æдзухон хуыз кæй ис, уый равдисыны сæрап-
понд чысайнаг ныхасыздæхты (æмæ къуыдайраг диалек-
ты) арæх фæпайда кæнынц мивдисæг байдайын-æи. Уый
фæдыл Тыбылты Алыксандр мæнæ цы фыссы: «Хуссар
Ирыстоны диалектты ирон дзырд "байдайын" сбадтис æх-
хуысгæнæн дзырды бынаты. Нæ ног фæсивæд ницæй
тыххæй зæгъдзысты: "Æз кусын, æз куыстон". Уый бæсты
дзурынц: "Æз кусын байдыдтон, æз кусын байдайдзы-
нæн"» [Тыбылты 1988: 63].
Ацы фæзынд Цæгат Ирыстоны бынтондæр не ’мбæлы.
Фæлæ арæх у къуыдайраг æмæ чысайнаг дзургæ æвзаджы,
стæй бынат æркодта фысджыты æвзаджы дæр, абар: «Цы-
дæргъуызон мын дзурын зын вæййы, ме ’взаг мæ комы нал
фæададзы, Дзерассæйыл мæ цæст куы ныдзæвын байдайы,
уæд» [Хъодалаты 1969: 17].
9. Преверб æмæ мивдисæджы æхсæн
бастдзинад
Ирон диалекты преверб æмæ мивдисæджы æхсæн ис
фидар бастдзинад, кæрæдзийæ сын ис фæхицæнгæнæн æр-

Цзиццойты Ю.А. 75
мæстдæр хайыг цæй-их [Абаев 1949: 421; Каражаев 1987:
114-115]. Ацы миниуæгæй хайджын у чысайнаг ныхасыз-
дæхт дæр, фæлæ хъуыдыйады мидæг преверб æмæ мивди-
сæг стæм хатт кæрæдзийæ фæхицæн вæййынц. Зæгъæм:
«Уæлæ арвыл цæхæртæ калгæ цы стъалытæ зынынц, уыдон
дæр "бамдзырд" кодтой, цæмæй истæмæй фæрог кæной
Сона æмæ Дзерассæйы рис» [Хъодалаты 1969: 23]. Ли-
тературон нормæ ам домы æрмæстдæр æмдзырд бакддтой.

IV. ЛЕКСИКОН МИНИУДЖЫТÆ
1. Бацæуæн ныхас
Чысайнаг лексикæ ныры уонг иртæстæуыд 2 хуызы: 1)
æрбайсгæ дзырдтæ æмæ 2) Цæгат æмæ Хуссар Иры
ныхасыздæхтытимæ лексикон изоглоссæтæ ссарыны аспек-
ты. Бекъойты Димитр рахицæн кодта, æрмæстдæр Цæгат
Ирыстоны ныхасыздæхтыты чи æмбæлы, ахæм дзырдтæ76,
æмæ æрцыд ахæм хатдзæгмæ, зæгъгæ, уыцы дзырдтæ «или
заимствованы из арабского и из соседних с ними (= север-
ными осетинами - Ю.Дз.) кавказских и тюркских языков,
или построены своеобразно, необычно для южноиронских
говоров» [Бекоев 1985: 240-250]. Уыцы цæгатирыстойнаг
дзырдтæ, дам, чысайнаг ныхасыздæхты дæр не ’мбæлынц.
Фæлæ чысайнаг лексикæйы сæрмагонд миниуджытæ канд
уый мидæг не сты. Димитр не скодта, чысайнаг ныхасыз-
дæхты чи ис, фæлæ ирон диалекты иннæ ныхасыздæхтыты чи
нæ æмбæлы, ахæм лексикæйы кой. Афтæмæй та спецификон
чысайнаг лексемæтæ иуæрдыгæй дзæвгар сты, иннæрдыгæй
та - итгæг ахсджиаг. Сæ раиртасыныл бакуыста поэт Хъода-
латы Герсан [Хъодалаты 1987, II: 81-88]. Фæлæ йæ уацы чы-
сайнаг лексикæ æххæстæй æвдыст не ’рцыд.
Димитр ма не скодта, чысайнаг ныхасыздæхты æмæ
къуыдайраг диалекты чи æмбæлы, фæлæ Цæгат Ирыстоны
ныхасыздæхтыты чи нæ æмбæлы, ахæм дзырдты кой дæр.
Нæй йæм чысайнаг-дыгурон изолексæты кой дæр.
Мæнæн мæ зæрды ис чысайнаг лексикæйы ацы аспектты
кой ракæнын дæр æмæ уый руаджы чысайнаг ныхасæн йæ
истори æмæ ирон ныхасыздæхтыты æхсæн йæ бынат фæ-
бæлвырддæр кæнын.
76 Æниу, Димитр цы дзырдтæ ранымадта, уыдон æхсæн ис, Хуссар Ирыстоны
дæр чи æмбæлы, ахæмтæ: азат, къуыллупп, амидин, тæгæл, цъапп.

Дзищойты Ю.А.
11
Фолклорон æмæ авторон тексттæй куыд зыны, афтæмæй
чысайнаг лексикæйы сæйрагдæр хай ницæмæй хицæн кæны
ирон диалекты иннæ ныхасыздæхтыты лексикæйæ. Фæлæ
йæм ис бæрæг лексикон æмæ семантикон миниуджытæ дæр.
Ам лексикон миниуæгыл нымад у ахæм фæзынд: кæд
æмæ 1. дзырд йæхæдæг, 2. кæнæ дзырдæн йæ нысаниуæг, 3.
кæнæ дзырдæн йæ формæ æмбæлы æрмæстдæр кæнæ арæх-
дæр чысайнаг ныхасыздæхты. Фыццаг къордмæ хаст цы
дзырдтæ æрцыдысты, уыдон æхсæн ис ахæмтæ дæр: а) ирон
диалекты чи ис, фæлæ Хуссар Ирыстоны ныхасыздæх-
тытæй æрмæстдæр чысайнаджы чи æмбæлы, æ) чысайнаг
ныхасы æмæ Хуссар Ирыстоны иннæ рæтты дæр чи æмбæ-
лы, фæлæ Цæгат Ирыстоны чи нæ æмбæлы.
Дзырдты нысаниуæг æххæстæй райхалыны охыл, стæй
дзырдæй пайда кæныны арæхад (частотность) равдисыны
охыл хæссын цитатæтæ литературон æмæ фолклорон
уацмыстæй. Нырыккон чысайнаг фысджыты уацмыстæй цы
лексикон æрмæг систон, уымæй фæфарстон мæ информан-
тты æмæ-иу кæд уыдон дæр зыдтой уыцы лексемæтæ, æр-
мæстдæр-иу сæ уæд бахастон мæ куыстмæ. Цæвитгон, фыс-
джытæ алы хатт дæр бакусынц сæ уацмысты æвзаг срæ-
сугъд кæныныл, æмæ, зæгъæм, дзырд кьибе ’асин’ иунæг
фыссæгмæ дæр не ссардтон, уымæн æмæ уыдон се ’ппæт
дæр пайда кæнынц литературон дзырд асин-æй. Афтæмæй
та мæ информантты фылдæр хай пайда кæны гуырдзиаг æв-
загæй æрбайсгæ дзырд къибе-иæ. Ома чысайнаг фысджыты
æвзаг литературон æвзаджы нормæтæй хайджын у, æмæ
объективон æгьдауæй не ’вдисы хуымæтæг дзурджыты ны-
хасы нормæтæ.
Иннæрдыгæй та уый, æмæ иуæй-иу фысджытæ райсынц
дыгурон дзырдтæ дæр æмæ сын ирон хуыз раттынц. Ахæм
уавæр тæссаг у мæнг чысайнаг-дыгурон изолексæтæ
рафæлгьауынæй. Зæгъæм, Хъазиты Мелитонмæ æмбæлы
дзырд æндæуæгъ 4знаг(?); соперник’ [Хъазиты 1985: 93, 95,
123, 161, 256]. Кæй зæгьын æй хъæуы, уый у дыгурон æн-
дæогъ ’враг, недруг, соперник’ [Абаев 1949: 441], æндæуогъ

78 • Дзтщойты Ю.А.
’противник, соперник’ [ДУД: 90]77. Ацы дзырд чысайнаг
ныхасыздæхтыл дзурджытæ нæ зонынц æмæ йæ мæ дзыр-
дуатмæ нæ бахастон. Нæ бахастон, авторон уацмыстæй кæй
систон, бирæ æндæр ахæм дызæрдыггаг дзырдтæ дæр.
Объективон аххосæгтæм гæсгæ мæ къухы ис фылдæр
лехурагоймаг æмæ леуахигоймаг лексикæ.
Чысайнаг лексикæ чысанæн арæх иумиаг нæ вæййы.
Уый фæдыл мæнæ цы фыссы Хъодалаты Герсан: «Лехура-
гомы ныхасы бирæ ирон дзырдтæ æмæ дзырдбастытæ ис,
æндæр рæтты кæй нæ фехъусдзынæ, стæй уæд дзырдуаты
дæр кæуыл нæ фембæлдзынæ» [Хъодалаты 1987, II: 81].
Æмæ уæдæ ацы куысты хæстæй иу уый мидæг ис, цæмæй
сбæрæг кæнæм иумиаг æмæ къуымон чысайнаг лексикæ.
Иумиаг чысайнаг лексикæйыл нымад у ахæм дзырд, Чыса-
ны кæмтты æмвæтæнæй чи æмбæлы, кæнæ та Стыр Чысаны
æмæ Гыццыл Чысаны кæмттæй фæйнæйы чи æмбæлы.
Æрмæст иу комы кæнæ иу хъæуы цы дзырд æмбæлы, уый
та у къуымон дзырд.
Иумиаг æмæ къуымон чысайнаг дзырдтæ бæрæг кодтон
информанттимæ, стæй уæд Чысанæй рацæугæ фысджы-
тимæ кусгæйæ. Уыцы куысты фæстиуджытæ æвдыст сты
вокабулæйæ семантемæйы æхсæн къæлæтты мидæг: кæд
дзырд алы комы дæр æмбæлы, уæд къæлæтты ис цыппар
плюсы: (++++). Ам алы плюс дæр амоны цыппар комæй иу.
Фыццаг бынаты ис Чысангом (Дзимыргомимæ), дыккаг -
Лехурагом, æртыккаг - Медзыдагом, цыппæрæм та - Чы-
сыл Леуахигом. Кæд дзырд кæцыдæр комы не ’мбæлы, уæд
къæлæтты йæ ныхмæ ис ахæм нысан -, зæгъæм: (+-++).
Кæд æрмæст иу комы æмбæлы, уæд та æртæ минусы,
зæгъæм: (—+-). Кæд кæронмæ бæрæг нæу, дзырд æмбæлы
æви нæ иу кæнæ иннæ комы, уæд йæ ныхмæ æвæрд ис фар-
сты нысан, зæгъæм: (+?++). Кæд дзырд комы информант-
" Аиы лыгурон дзырд Абайты Уасо йæ этимологон дзырдуатмæ нæ бахаста.
Йæ равзæрдæй сыгьдæг ирайнаг у: æндæ ’æддæ’ + (у)огь. Фæстаг дзырд хицæнæй
нал æмбæлы, равзæрд рагон ирайнаг *аи{»а- *тых’-æй. Композит райдианы амыдта
«æддагон тых».

Дзшщойты Ю.Л. 79
тæй иутæ зонынц, иннæтæ та нæ, уæд къæлæтты ис æвæрд
+, фæлæ фиппаинæгты нысангонд у, цы фæрсаг комы йæ
нæ зоиынц, науæд кæцы хъæуы, уый, зæгъæм: «(?+??) ...
Цъиры йæ нæ зонынц».
Иллюстративон æрмæджы фæстæ цæуы мæ комментари,
æмæ уый фæхицæн кæнынæн спайда кодтон ахæм ныса-
нæй: ¦.
2. Чысайиаг лексикæ
ад ’æфстау’, кæс адгур.
ададзми A + 1--) ’арæхсын’. «Йе ’взаг йæ дзыхы нал
ададзы. Ома афтæ сфæлахс, æмæ дзурын дæр йæ бон нал у,
йе ’взаг ныууади» [Хъодалаты 1987, II: 82]; «Ме ’взаг мæ
комы нал фæададзы» [Хъодалаты 1969: 17]; «Йæ ком ных-
хус, чъырццæйæ нал ададзы йе ’взаг» [Хъодалаты 1986:
66]; «Де ’взаг (...) ададзы» [Хъодалаты 1989: 367] ¦ Æмбæ-
лы æмбарынгæнæн дзырдуаты Бестауты Гиуæргийы дзы-
хæйдзургæ иллюстрациимæ [ИÆД: 48]. Ома ам дæр чысай-
наг арсалæй æддæмæ нæ хизæм. Ацы дзырд æмбæлы дыгу-
рон диалекты дæр, фæлæ йæ нысаниуæг æндæр у: ададзун
’быть незанятым, свободным(?)’ [Абаев 1949: 439; ДУД:
17]. Кæд чысайнаг æмæ дыгурон дзырд сæ семантикæйæ
хицæн кæнынц, уæддæр сæ равзæрд иу у.
адæппæт ’атæппæт’: адæппæтадæм (??+?).
адæргæйæ (-+++) ’адæргæй’. «Ахæм маст мын скодта
нана, ахæм, æмæ фырадæргæйæ фæрынчын дæн» [Наниты
1979: 133]; «Фырадæргæйæ ма цы сарæзтаит, уый нал зыд-
та» (Хуриты Г.); «Фырцинæй, фырадæргæйæ стыхсти
Ацæмæз» [Хъодалаты 1969: 34]; «Æмæ хатт мæ мад æмæ
мæ фыдæй адæргæйæ хъаст кæнын дæр сисын» [Хъодалаты
1989: 434]; «Чызг фырадæргæйæ йæ къаба нал хицæн кодта
йæ хæдонæй» [Хъазиты 1995: 33-34] ¦ Литературон
æвзаджы ис æрмæстдæр формæ адæргæй [ИОД: 15; ИУД:
19], æмæ нымад у, хицæнæй чи нæуал æмбæлы, ахæм дзырд

80
Дзгщцойты Ю.А.
*адсерг-ы иртæстон хауæны формæйыл [Абаев 1958: 29].
Чысайнаг формæ та у мивдисæгон бындур *а-дæрг-æй
арæзт фæрсагми. Æмбарынгæнæн дзырдуаты æмбæлы
формæ адæргсейсе дæр, фæлæ йæ иллюстраци ист у Бестау-
ты Гиуæргийы уацмыстæй [ИÆД: 52], ома ам дæр мах стæм
чысайнаг ныхасыздæхты ареалы. Æвæццæгæн ацы формæ-
йыл æмбæлæм Нигермæ дæр: «Сау, фидар дурыл | Уый (=-
уари) адæргæйы | Æдых, мæстыйæ, | Йæ риу куы хоста»
[Нигер, I: 383]. Ома нæ разы ис чысайнаг-туаллаг изоглосс-
сæ? Чысайнаг фысджытæм ма æмбæлы формæ фырыдсергсе
дæр [Хъодалаты 1977: 60,61].
адгур (+»++) ’æфстау курæг; хъавгæ(?)\ «Адгур = исты
куы курай» (Наниты А.); «Адгурæн нæ кæндзынæн дæ
зынгæй» [Хъодалаты 1989: 419]; «Аг уыдис кæмæдæр
адгурæн» [ИАА, III: 137]; «Уымæн (= кадæн) ады дæттан
нæй» [Къусраты Е. «Советон Ирыстон», № 82, 1986: 3];
«Иуизæр та Къуыбыррихи Амырханты дуармæ адгур куы
балæууыд, мæ цæвæг асастис, зæгъгæ, уæлдай цæвæг уæм
кæд уыдзæнис (...)» [Хъазиты 1982: 19]; «Ногбон райсом,
дам, уæм (хæйрæг?) искæй хуызы æхсæвы цъæхыл адгур
зындзæнис» [Уым: 307]; «Адгур-адгур æм бацыди, ома
хъавгæ бацыди» (Хуриты Г.) ¦ Ацы дзырд æмбæлы Секъа-
мæ дæр: «Фатмæ сыхæгтæм цыдæр адгурæн ацыд» [Гæдиа-
ты 1981: 208]. Æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр: «Мæ-
гуыр лæг Уастырджимæ башыди адгур» [ИАС, II: 276;
абар: «Ф» 1988, № 6: 85; ИÆД: 52]. Хорз зындгонд у дыгу-
рон диалекты дæр: йад, ад ’одолжение’, адгор ’кто просит
об одолжении’ [Абаев 1958: 563; ИАС, II: 648]78. Ацы
дзырд у чысайнаг-къуыдайраг-дыгурон изоглоссæ.
ай (+??+) йæ нысаниуæг æххæст бæрæг кæмæн нæу,
ахæм æвастхъæр: ’гье!\ ’кæс ма!’. «Ныр афтæ у, ай!» [Хъа-
зиты 1985: 257] ¦ Æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр.
78 Уасо нæ зыдта къуыдайраг æмæ чысайнаг факттæ, дыгурон дзырдæм та радта
рæдыд (туркаг) этимологи. Растдæр у ирайнаг этимологи: *&//-, абар рагон индиаг
аШи ’залог, заклад; арендная плата\ шугнайнаг аЛ ’соглашение, договор; обяза-
тельство; обещание’.

Дзищойты Ю.А. 81
айæппæт (++++) ’атæппæт’. «Ай æппæт фыдбылызтæ
мæн тыххæй цæуынц» [Хъазиты 1989: 27]; «Ай æппæт
адæм дæу тыххæй æртымбыл сты» [Хъазиты М. «Ф» 2001.
№ 1: 100]; «Айæппæт адæм» [Букуылты 1975: 194] ¦
Дзырдуæтты нæй. Кæс д,æпдæр уыйæппæт.
айеды(ты) (++++) ’айфыццаг, амæйразмæ’ [Хъодалаты
1987, II: 82] ¦ Формæ айеды Хуссар Ирыстоны иннæ рæтты
дæр æмбæлы. Бынат ын разыид нæ дзырдуæттæй иуы
[ИÆД: 72].
алагъуд (-+—) ’халагъуд\ «Халагъуды бæсты бирæтæ
дзурынц алагъуд» [Хъодалаты 1987, II: 82] ¦ Цъиры йæ иæ
зонынц (Наииты А.).
алæй-булæй (+???) ’чындзхæссыны зарæджы базард’.
«"Алсей-булсегГ- нæ дыккаг хæдзæрттæ чындз æркодтой
æмæ йын мæ фыдымад афтæ арфæтæ кодта» (Цгъойты К.) ¦
Æмбæлы Цæгат Ирыстоны [Миллер 1927: 579; ИАС, II:
526, 643; ИАА, II: 271; Алборов 1979: 105; Агьниан 1978:
135; ОДНИ: 111; «МД» 1989, № 5: 88; ПНТО 1992: 93, 112,
144, 145]. Ис ын вариант æлла-билла(тсе) [Хъайтыхъты
1998: 6]. Æвæццæгæн æй зыдтой Урстуалты дæр [«Ф» 1994,
№ 1: 100], фæлæ йæ Хуссар Ирыстоны иннæ рæтты нæ зо-
нынц. Ацы базардæн йæ равзæрд дæр бæрæг нæу. Абар уы-
рыссаг диалектон алещ олей, булей ’масло’ < грекъаг
’еАххюу ’зети’ [Бондалетов 1982: 75].
алæппæт (++++) ’алцы(дæр)’. «Æхца алæппæт дæр ара-
зы» [Хъазиты 1989: 102]; алыппæт (Хуриты Г.).
амæн (æмæ) (++++) ’уымæн (æмæ)’. «Амæн æмæ» [Ар-
хив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 6, 7 (ф.ф.), 9 (ф.ф.)]; «Д®У
æфсад нæ хъæуы, амæн æмæ уый дæуæн де ’фсады куы фе-
на, уæд фæтæрсдзæн» [Уым: сыф 37(ф.ф.)-38] ¦ Раст ахæм
номивæгыл æмбæлæм Æгъуызаты Иуанейы текстты: «Æмæ
нæ уыди удонæн зæнæг, амæн æмæ Елисабед уыди хуыскъ»
[Бекоев 1985: 73]; «Амæн æмæ уый уыджæн ысдыр е разы
Хичауæн» [Уым: 74]. Æмбарынгæнæн дзырдуаты æмбæлы
хуссарирыстойнаг авторты иллюстрацитимæ [ИÆД: 102].
Чысайнаг-къуыдайраг изоглоссæ.
6’

82 Дзгщцойты Ю.А.
аминдигæнæг (++++) ’амидингæнæг; зачинщик, за-
стрельщик’. «Уымæй йæ, Нуци хъуыддаджы аминдигæнæг
кæй уыдис, уый зæгьын фæндыд канддæр» [Къæбысты
1985: 6]; «Уас дæ бацамонджыты æмæ дæ самиидигæи-
джыты зæрдæты дæ мады зæрдæйы уаг иыххауа» [Наниты
1979: 94] ¦ Дзимыргомы ацы формæ нæ зонынц (Цгьойты
К.). Формæ аминдигæнæг æмбæлы иу ирон дзырдуаты
[ИИД: 55]. Цæгат Ирыстоны йын ис формæ амидингæнæг
[ИУД: 34; ИОД: 35; Хозиты 1999: 114]. Бекъойты Димитр
æй рæдыдæй бахаста, æрмæстдæр Цæгат Ирыстоны чи æм-
бæлы, ахæм дзырдты хыгъдмæ [Бекоев 1985: 241]. Дзыр-
дæн йæ бындуры ис, æвæццæгæн, гуырдзиаг аминди ’боны-
гъæд’. Кæд афтæ у, уæд чысайнаг бавæрдта дзырды архаи-
кон хуыз.
арвы мæра (???+) схур райсомæй йæ сæр кæцæй сдары,
арвы уæлæ ахæм бынат’. «Хур арвы мæрайæ уыдон тыххæй
дæр кæй кæсы...» [Хъазиты 1985: 111].
арвы иæмыг (++++). «(Арфæтæгæнæг усмæ уыдис) ар-
вы нæмыг. Кæд-иу рынчын тарст уыдис, уæд-иу баарфæтæ
кодта доныл, ныппæрста-иу дзы арвы нæмыг, æмæ-иу уы-
цы дон бадардтой рынчынæн. Уыйадыл-иу (рынчын) сдзæ-
бæх ис. Бабастой ма-иу арвы нæмыг авдæныл дæр, цæмæй
йæм хæйрæг ма уæнда, зæгъгæ» [Хуыбылты 1999: 1-2];
«Къæвда бон уыдис, æмæ (Гъдулеты) хъæуы лæгтæ махмæ
навесы бын лæууыдысты. Арв ныццавта, æмæ, кæм ныц-
цавта, уым фæздæг скалдис (...). Ацыдысты, арв кæм ныц-
цавта, уырдæм. (Уым) арвы нæмыг сæмбæлд бæласыл - бæ-
ласæн йæ иу фарс ссыгъдис. Стæй (арвы нæмыг) бæласæй
зæхмæ (ацыд), æмæ, зæххыл кæм сæмбæлд, уым фæдæй
баззад бынмæ. Скъахтой йæ, æмæ дзы ссардтой79 арвы нæ-
мыг80. Схастой йæ хъæумæ. Лашейы81 сæрмæ уыдис мустæ
/9 Ссардта йæ арфæтæгæнæджы лæгы мады ’фсымæр (информанты фиппашшг).
80 Мæ куырдиатмæ гæсгæ Хуыбылты Диаиæ фенмны алфæн ракуырдта уыиы
«арвы нæмыг» сæ хьæуы арфæтæгæнæгæй. Уый уыд, йæ диамстр 3 саитимстрма-
хæстæг кæмæн у æмæ рæстæджы дæргъвæтннæй чн ныссау, ахæм æфсæПнаг (æвн
æндон?) къори.

Пзиицойты Ю.А. 83
æмæ уым адæм куыстой. Уым ыл фæархайдтой цъæл
кæныныл. Арфæтæгæнæг дзы пайда кодта тарстæн (хос кæ-
ныны хъуыддаджы). Йæхимæ ма ноджы уыдис арвы нæ-
мыгы æрдæг. Иу хатт æм æрбахастой сæ къухтыл сывæл-
лон, куыд мард, афтæ82. Æмæ йыл баарфæтæ кодта: арвы
нæмыг дзамийы83 доны ныппæрста æмæ йын уыцы дон ба-
дардта, æмæ сывæллон рабадт. Уый фæстæ арфæтæгæнæ-
гæн лæвæрттæ фæкодтой» [Уым: 7-8]; «Иу хатт нæм иу
лæг, Тасойтæй, къæвдайы рæстæджы гæдыйы бын84 балæу-
уыди, æмæ йæ арв ныццавта. Арвы нæмыг, дам, ыл сым-
бæлд, æмæ нал аирвæзти» (Цгьойты К.); «Арв куы ныц-
цæвы, уæд-иу уым цыдæр ссардтой, æмæ уый у арвы
нæмыг» (Наниты А.); «Арвы нæмыг = арвы цæф» (Хуриты
Г.); «Арв куы æрцæвы, уæд уый арвы нæмыг у. Арвы
нæмыг, дам, дæ ныццæвæд!» (Дудайты Г.); «Арв нæры æмæ
куы ныггырах кæны, уæд уый арвы нæмыг у» (Дудайты А.);
«Махмæ иу хатт арв ныццавта æмæ æртæ раны сымбæлд:
цъерийыл æмæ дыууæ столбайыл. Иу столба дзы суанг йæ
астæуы онг ныскъуыдтæ кодта. Уый арвы нæмыг уыд»
(Куыдзеты Ю.); «Арвы нæмыгау атахти» (Æлборты У.) ¦
Нæ разы ис иттæг рагон æмæ иттæг ахсджиаг мифологон
æмæ этнографион реали. Таурæгъты арвы нæмыгæй са-
рæзтæуыд кард [ИАА, III: 246-247]. Ацы таурæгъ æмбæлы
Дзугаты Георгимæ дæр, æмæ йæ уый та хоны «арвы тæвд
нæмыг» [Дзугаты 1971: 249-250]. Нарты кадджыты йæ хо-
нынц æрвнæмыг [Нартæ 1975: 205]85. Æнгæс дзырд æмæ
мифологон реали ис абхазаг æвзаджы дæр: а/эгхэ ’громовая
пуля’, комкоммæ та «пуля божества Грозы» - Сасрыхъуа-
Йæн дзы сарæзтой кард [Ардзинба 1988: 270]. Чысайнаг
аврмæгæн йæ хорздзинад уый мидæг ис, æмæ у мифологон
нæ, фæлæ этнографион реалийы ном.
Лаше - суадон. Цæхджын дон у, æмæ йæ уымæн хонынц афтæ, ома гуырдзиа-
Щшате ’цæхджын’ (Хуыбылоны фиппаинаг).
82 Ома æрдæгмардæй.
Дзами - къус (гуырдз.).
и Ома гæдыбæласы бын.
ад Ис ын æндæр нæмтгæ дæр [Дзиццойты 2003: 117-118].

84
Дзищойты Ю.А.
арм (+?+?) ’къух’. «Тъариел æм (= къуылых лæгмæ) ба-
уад æмæ йын йæ иу арм ысрæдывта: иу къах дæр, дам, дын
нæй, æмæ, дам, дыууæ армæй иу къахимæ цы кæныс» [Ар-
хив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 35 (ф.ф.)] ¦ Дзырд арм ирон
æвзаджы хицæнæй стæм хатт æмбæлы, æмæ йæ нысаниуæг
у ’кисть руки’. Фæлæ вазыгджын дзырдты сконды æмбæлы
’æнæхъæн къух’-ы нысаниуæджы [Абаев 1958: 67-68]. Фæ-
стаг нысаниуæг бæлвырдæй зыны нæ цитатæйæ дæр. Æмæ
уæдæ ам ис семантикон архаизм.
армист кæс æрмист.
артæндзуринаг (—++) ’диссаг; диссаджьГ. «Базондзы-
стут ма, йæ уадындзы зард куыд артæндзуринагæн баззад,
уый дæр» [Хъазиты 1982: 118]; «Æвзыгъд лæппуйæ фæ-
дзурынц: бакæс-ма, артæндзуринаг, дам, у» (Дудайты А.) ¦
Дменисы йæ æндæр хуызæн зонынц: артæнбаззаинаг ’дис-
саг’ (Æлборты У.). Медзыдайы комы йæ иутæ зоныиц
(Куыдзеты Ю., Дудайты А.), иннæтæ нæ (Дудайты Г.).
’арын (+++-) ’цавæрдæр фæстиуæгмæ æркæнын; исты
фæстиуæг расайын’; кæс уарын. «Мæ зондмæ кæй нæ хъу-
сыс, уый дын ноджы бирæ цыдæртæ ныййардзæн, фæлæу»
[Наниты 1979: 58] ¦ Медзыдайы комы йæ иутæ зонынц
(Куыдзеты Ю.), иннæтæ нæ (Дудайты Г.).
2арын (-++-) ’а-ныр’. «Арын æрфынæй уа, афтæ йæм
’рбацыдис лæг (...)» [Хуыбылты 1999: 9].
аса (++?+) сазар; цъус’. «Зæххы аса бацыд, уæ мæрсæн?»
[Къæбысты 1985: 50]; «Аса бацыди, цавæр гыццыл мыи дзы
æркодтай, æркæн дзы фылдæр æмæ дзы бахæрон!» (Хуриты
Г.); «ласа - зæххы азар» (Дудайты Г.); «Бæстыл аса бацы-
дис = никуы ницы ис» (Æлборты У.) ¦ Дзимыргомы æмæ
йæ Члианайы нæ зонынц (Цгъойты К., Куыдзеты Ю.). Стæм
хатт фембæлы Хуссар Ирыстоны иннæ рæтты дæр [ИÆД:
147]. Литературон æвзаджы аса амоиы «дæргъæлвæст чы-
сыл стæг, фысы фæстаг агъды» [«Р» 1988, 5 ноябрь, ф. 3;
абар: «МД» 1989, № 2: 67]. Дыгурон диалекты æмбæлы æн-
дæр хуызы: асауседзсе [Абаев 1949: 440]. Йæ равзæрд бæрæг
нæу.

Цзиццойты Ю.А. 85
афтиддæр (-+++) ’æрмæстдæр’, йæ синоним у канддæр.
ахудыи (агьудын) : ахудыд- (+-++) ’аходын : ахуыст’.
«"Хистæртæ куы скувой, уæд нуазæнмæ86 цæттæ лæуу,
æмæ-иу сæ ды ацагъуд". Уæд дын хистæртæ акуывтой, фæ-
беджит сæм ис уцы лæппу æмæ сæ райста, уæд дын ацаху-
дыдта æмæ сæ кæстæртæм авæрдта» [Архив, ф. 4, арх. № 4,
аф. 1, сыф 247 (ф.ф.)]; «Сгуытæ чи ацахудыдта» [Уым];
«Дæ сывæллонæн, дам, ды ацахудын кæн» [Уым: 249];
«Ацахудыдта» (Æлборты У.) ¦ Букуылты Алыксимæ
æмбæлы нормалон формæ: «Абондæргъы йæ къæбæр аца-
ходынмæ не ’рывдæлд» [Букуылты 2000: 67]. Ахæм формæ
зонынц нæ информанттæ дæр. Вокализмы æнгæс ивындзи-
над æрцыд номдар ахурын-ы. Абар ахходæн.
ахурын (++++) ’ахорын’. «Ныр ссæуæн кæмæн нал ис,
уыцы ахурæнтæ æгæр арф ахъардтой йæ уæнггы» [Букуыл-
ты 1960: 102] ¦ Къуыдайрагау дæр - ахурын [Бекоев 1985:
254]. Литературон æвзаджы - ахорын.
ахходæн (—+-) ’аходæн’ [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1,
сыф 252 (ф.ф.)] ¦ Дывæргонд *-йы фæзынды аххосаг бæрæг
нæу. Мæ информанттæ Дудайты Герсан æмæ Куыдзеты
Юри (Медзыдагом) ахæм формæ нæ зонынц. Абар уæлдæр
ахудын.
ацыппæт (++++) ’атæппæт’ (Хуриты Г.). «Ацы æппæт
сывæллæттæй ма та цы арæзтат» [Наниты 1979: 149].
æвазын (—+-+) ’ивазын’. «...æмæ йын йæ зæрдæ цыдæр
æлхъывта йæ цыргъ ссырты астæу, æвæзта йын æй бынмæ»
[Хъазиты 1985: 247]; «Иу гыццыл къæбæр дзы æвазгæ саст
ракодта» [Хъазиты 1995: 112]; «Гафезы æмдзæвгæты хицæн
циклтæ кæнæ хицæн темæтыл нывæзт уацмыстæ кадæджы
фæлгæттæм кæй æвазынц сæхи, уый хуымæтæджы нæу»
[Хъазиты 2006: 89] ¦ Литературон æвзаджы - ивазын, фæ-
лæ абар Елбыздыхъомæ: «Бабыз фырæфсæстæй йæ уæнггæ
азвазгæ иннæ цадмæ хаттæй-хатт бафты» [Бырытъиаты
1982: 4].
Тексты, æвæццæгæн рæдыдæй, ис нуазæншке.

86
Дзиццойты Ю.А.
æввылцъ (?++?) ’æууæрцъ’ (Дриаты И. 9.04.1999; Ду-
дайты Г.); вылць ’пысырайы æууæрст’ (Хуриты Г.) ¦ Ирон
æмæ къуыдайраг диалектты - æууæрцъ [Хозиты 1999: 229],
сеууæрцъы [Хъайтыхъты 1998: 131]. Чысан дæр æй фылдæр
хонынц сеууæрцъ(ы) [Хъодалаты 1987, II: 85; Наииты 1979:
3987; Дудайты А.]. Цæгат Ирыстоны ма йæ хонынц æууæрц-
цæг [Тменаты 2000: 186]. Ам дзырд цæуы æрмæстдæр фо-
нетикон миниуæгыл.
æвдылын: æвдылд (++++) схауын(?)’. «Иугæр "Мосе"
ном йæ былалгъæй сæвдылд чызгæн, уæд...» [Къæбысты
1985: 12]; «Хъуыддаджы фæдыл дзы цы сывдылы, уый йет-
тæмæ дзурагтæ нæу» [Уым: 57] ¦ Дзимыргомы йæ нæ зо-
нынц (Цгъойты К.).
æгæрдын (—++) ’гæрдын’ [Икъаты 2005: 113, 122].
«Æгæрста рудзынджы авг» [Хъазиты 1985: 196].
æддæдзу (+++-) ’дзæгъæлдзу’ (Дудайты Г.; Куыдзеты
Ю.). «Уасил базыл йæ сæр никуыуал æрæвæрдта, кодта æд-
дæдзу цард, иста хъæздыджыты мулк æмæ сæ мæгуыртæн
лæвæрдта» [Хъодалаты 1987, I: 75] ¦ Ирон дзырдуæттæй
æмбæлы иу ран Хъодалаты Герсаны иллюстративон ци-
татæимæ [ИÆД: 241].
æлгъдзæг (++++) ’хæппæр; мокрота’ (Дриаты И.
9.09.1995). «Хуыфы æмæ æлгъдзæг калы» (Наниты А.);
«Æлгъдзæг цы æппарыс, мæ зæрдæ дзы хæццæ кæны» (Ху-
риты Г.) ¦ Ирон дзырдуæттæй æмбæлы иу ран хуссариры-
стойнаг авторы иллюстративон цитатæимæ [ИÆД: 251].
Æмбæлы дыгурон диалекты дæр: «æлгъдзæг ’плевок’»
[ДУД: 60]. Иннæ ирон ныхасыздæхтыты æмæ къуыдайраг
диалекты æлгъдзæг / æлгъэюæг амоны ’къуымбилæн йæ
даргъ хъуын’ [Пухаева 1971: 146]. «Хъуын», зæгъгæ, ахæм
нысаниуæджы æмбæлы фольклорон тексты дæр: «Арыхъ-
хъы рувасау сырх æлгъдзæг куы дæ» [«МД» 1941, № 6: 57].
Æнгæс нысаниуæг ын ис ноджы иу тексты: «Биаслантæ би-
рæ сты - хъæды хих æмæ кæрдæджы æлгъдзæг цæй бæри
сты, уый бæрц» [ИАС, I: 603]. Ирон æмæ къуыдайраг æя-
87 Ацы чиныджы рæдыдæй фысту>>«?/и/г>ы (Наниты А.).

Дзиццойты Ю.А. 87
гъдзæг / æлгъжæг сæ равзæрдæй баст сты дзырд #лгъ-имæ.
Сæ идеосемантикæйæн ис ахæм параллелтæ: ирон цъупп
’верхушка, вершина’ æмæ дыгурон цъопп ’шерсть, клок’
[Абаев 1958: 337], кæрдæджы цъупп ’кæрдæджы гуцъула’.
Фæлæ чысайнаг æмæ дыгурон æлгъдзæг-æн йæ равзæрд
бæрæг нæу. Чизоны баст у æлгъ кæнын-имæ?
æлхуый (+-»-++) ’къухы стæг’. «Йæ цонджы æлхуый аса-
сти» (Хуриты Г.); «Цонг фæкъæдзгæнæнæй размæ æлхуый
хуыйны, тымбылкъух та - уæдæртт» (Дудайты Г\); «(Куы-
дзæн) йæ дзыхы - лæджы къухы æлхуый!» [Хъазиты 1982:
53]; «Æлхуый хъæн уыд, фæлæ цъæл нæ разынд æмæ йын
фæцис гас кæнынмæ» [Уым: 55]; «Мад-бирæгъæн топпы
нæмыг ахызт йæ раззаг галиу къахы дыууæ \лхуыйы астæу-
ты» [Уым: 89]; «Фестъæлфыд та зæронд ус, рабадт та йе
’лхуый цоиджы ’нцой» [Уым: 207] ¦ Члианайы æмæ йæ
Дменисы нæ зонынц (Куыдзеты Ю.; Æлборты У.). Ирон
дзырдуæттæй æмбæлы иу ран хуссарирыстойнаг авторы ил-
люстративон цитатæимæ [ИÆД: 254-255]. Абар дыгурон
æлхойтæ 4локтевая и лучевая кость’ [ДУД: 62]. Чысайнаг-
къуыдайраг-дыгурон изоглоссæ?
æмбай (-++--) ’æвастхъæр бустæ кæныны нысаниуæ-
джьГ: «Æмбай, сывæллонмæ-иу бакæс, æз ам куынæ вæй-
йын, уæд!» (Дриаты И., 27.05.1996) ¦ Дудайты Герсаи ацы
дзырд нæ зоны. Цъиры комы æмæ Гъдулеты дæр ацы дзырд
нæ зонынц, уым дзурынц «бын бауай!». Дзырд æмбай 1ро-
весник’ у йæ омоним. Чизоны йæ равзæрдæй баст у дыгу-
рон мивдисæг æмбаун ’гноить’-имæ: *æмбауай > æмбагП
Ома «бамбийай» = «бастъæлай».
æммыст (++++) ’тæхуды, æй-джиди’. «Æммыст, цъус
куы фенцаид мæ рыст!» [Хъодалаты 1988: 60]; «Æммыст,
аемæ уыцы ’лгъаг бырæгой уалдзæджы куыиал рауаид
хъал!» [Хъодалаты 1989: 78]; «Иудадзыг ын Нуци куы бус-
тæ кæнид æммыст» [Къæбысты 1985: 17]; «Æммыст уый
уæддæр бахауид институтмæ» [Уым: 31]; «Æммыст уæ мæ
сæр истæмæн бахъæуид» [Уым: 52]; «Æммыст фæстæмæ
куы фæзылдаид æмæ дуарæн æддейæ куы фæуыдаид»

88 Дзгщцоиты Ю.А.
[Уым: 57]; «Ныртæккæ сæ уды бæллиц, сæ сæйраг æммыс-
таг техникон къамисимæ иумиаг æвзаг ссарын уыд» [Уым:
107]. Цæвиттонтæ кæс ноджыдæр: [Уым: 79, 80, 81]:
«Æмыст (з1с!) фен еныр уыцы лæджы!» (Дудайты Г.);
«Æммыст кæм ма йæ федтаин?» [Букуылты 1975: 64]; «О,
дунескæнæг, æммыст зон, цæмæй конд у ацы сылгоймагæн
йæ зæрдæ» [Уым: 170]; «æммыст ныр йæ размæ балæу æмæ
йæ намысæй афæрс» [Уым: 188]; «Æммыст уæм æцæгæй
куы бацæуин» [Уым: 221] ¦ Æмбæлы къуыдайраг æмæ
ирон диалектты дæр [ИÆД: 277], фæлæ æппæты арæхдæр -
Хуссар Иры [Дзиццойты 20051: 101].
æмхъуыйын (?+??). «Цы рымхъуыдтай, уагæр, цæуыл
кæныс сагъæс?» [Хъодалаты 1964: 13]; «Цы рымхъуыдтай,
ныууадз ма мæ мæ мæгуырыл! = ома цавæр стыр диссаг
дзы сарæзтай» (Хуриты Г.).
æнæном сабат (++—) ’æгуыдзæг’ (Цгъойты К.). «Нæ
хъæуы давын чи нæ зыдта, уый "æнæном сабат" хуыдтой»
[Хъодалаты 1987, II: 90] ¦ Цъиры йæ нæ зонынц (Наниты
А.). Этнографион литературæйы æмбæлы æндæр нысаии-
уæгимæ: «æнсеном сабат ’вдова, к которой не сватаются’»
[Чочиев 1985: 39].
æнгуьфой (+??+) ’æрмгуырой’ (Битарты 3.; Дыгъуызты
Д).
æндæра (++++) ’кæддæра’. «Фæлæу-ма, æз æй мæ уæлæ
æрбакæнон æмæ мæм æрбакæсут сымах, æндæра мыл куыд
фидауы!» [Букуылты 1975: 202]; «Бафæрс адæмы мæнæй
суанг Къаралетæй уæлæмæ, æндæра мæ æвзæр цы зæгъик-
кой» [Хъазиты 1989: 25]; «Уæдæ фенæм, æндæра чи кæй
амарид» [Уым: 119]; «Кæддæра Чысангом дзурыиц,
æндæра та - Къуыдаргом» (Æлборты У.) ¦ Литературон æв-
заджы йын ис æндæр нысаниуæг - скæннод\ Æмбарынгæ-
нæн дзырдуат дæтты дыууæ нысаниуæджы дæр [ИÆД:
336]. Чысайнаг ныхасыздæхты æндæра ’кæддæра’ кæй амо-
ны, уый фыццаг Абайты Уасо фæнысан кодта [Абаев 1958:
155]. Къуыдайраг диалекты дæр ын раст ахæм нысаыиуæг
ис [Дзаттиаты 1981: 62-63].

Дзшщойты Ю.А. 89
æнтъыгьд (?+++) ’æнтъыхт; æндыгъд’. «Фыры сыйы сæ
æндон æнтъыгъд куы ныккæнид, уый - йæ бæллиц» [Хъа-
зиты 1982: 310] ¦ Дзимыргомы æмбæлы формæ æпдыгъд
(Цгъойты К.). Ацы формæ ис Лехурагомы [Хъодалаты
1977: 15] æмæ, æвæццæгæн, Леуахигомы дæр, абар: «Йе
’ндыгъд дæндæгтæ сæ кæрæдзийæ нал куымдтой фæхицæн
кæнын» [Хъазиты 1985: 131]. Йæ равзæрдæй у мивдисæг
æнтъухын-ы ивгъуыд афоны миногми. Фæлæ ацы мивди-
сæгæй арæзт миногми у æитъыхт [Абаев 1958: 167]. Фоне-
тикон æмахастытæ æнгæс сты, ирон цыхт æмæ дыгурон
цигъд-ы æхсæн цы ахастытæ ис, уыдонимæ. Абар ноджы-
дæр ирон тухын : тыхт, дыгурон тохун : тугъд [Абаев
1979: 314]. Ацы цæвиттонты дыгурон диалект бавæрдта ар-
хаикондæр формæтæ [Эдельман 1986: 150]. Ома ирон диа-
лекты дæр кæддæр уыд формæ *цыгъд, *тыгъд æ. а. д. Чи-
зоны чысайнаг æнтъыгъд дæр у раст ахæм архаикон фор-
мæ. Абар ноджыдæр æнгæс чысайнаг формæ: «Æмæ авдæн-
хъæдыл, тайгæ, арвыронау цонг æртыгъд» [Хъодалаты
1977:79].
æнуд (++++) ’æхгæд (фындзM. «Мæ фындз æнуд у "У
меня заложен нос"» (Дриаты И. 27.09.1997); «Мæ фындз
ныннуд и» (Куыдзеты Ю.) ¦ Ацы дзырд Ирыстоны иннæ
къуымты æмбæлы æндæр нысаниуæджы: «без воздуха,
душный, затхлый; спёртый воздух, духота» [ИУД: 116;
ИÆД: 342-343]. Фæлæ йын Уæлладжыры комы ис æнгæс
нысаниуæг: «Æхснырсæджы рæстæджы, цæмæй фындз ма
ныннуд уа, уый тыххæй-иу...» [Хъайтыхъты 1998: 131].
Ирон-чысайнаг изоглоссæ. «Нос заложен»-ы нысаниуæджы
къуыдайрагау фæдзурынц: мсе фындж сыхгæдта. Абар чы-
сайнагау дæр: «Йæ фындз сæхгæдта, фæлæ йæ дзыхæй улæ-
фыд» [Хъазиты 1982: 106].
æргьиау, æргьуыйау (++++) ’уыргъуыйау’. «Уыцы
æбуалгъы цаутæ комбæсты сæргъиау кодтой» [Хъодалаты
19982: 91]; «Иугæр ахæм хъомпалдзинад куы федта, уæд
фергъуыйау» [Хъодалаты 1969: 51]; «Æз фергъуыйау дæн»
[Уым: 76]; «Фергъиау виппайдæй = растерялся» (Хури-

90
Дзгщцойты Ю.А,
ты Г.); «Фергъиау ис фыр цинæй» (Дудайты А.); «Фергьиау
ис - сыгъдæг чысайнаг дзырд у, къуыдармæ йæ никуы
фехъуыстон» (Æлборты У.) ¦ Дзимыргомы æмбæлы формæ
сергъуиау (Цгъойты К.).
æрмæстæндæр (-+-+) ’æрмæстдæр’. «Æз фæбæллын
æрмæстæндæр цардмæ» [Икъаты 2005: 80].
æрмидур (-+—) ’мæсыг амайыны рæстæджы: къухæй-
къухмæ дæтгæ дур’ [Хъодалаты 1987, II: 82]. «Чи йæм
фæлæвæрдта афтæ бæрзонд ранмæ æрмидуртæ?» [Хъодала-
ты 1987,1: 68] ¦ Иу фолклорои тексты æмбæлы армы дур-ъ\
хуызы [ИАС, I: 559]. Ирон дзырдуæттæй иу ран фембæлд
æрмдур, зæгъгæ, ахæм хуызы [ИОД: 171], иннæ ран та
æрмидур-ы хуызы, фæлæ йæ нысаниуæг æндæр у: «армы,
къухы сисæн кæмæн ис, ахæм къаннæг дур» (Дзесты Куы-
дзæджы иллюстративон цитатæимæ) [ИÆД: 429]. Этногра-
фион литературæйы æмбæлы æрмидур-ы хуызы (Куыртта-
ты ком) æмæ йын ис чысайнаг дзырды нысаниуæг [Чочиев
1985: 24]. Дзимыргомы йæ хоныиц хæдхопгæ дур (Цгъойты
К.)88, Дменисы йæ нæ зонынц (Æлборты У.). Куыдфæн-
дыйæ дæр архаикон æмæ, бæрæг-бæлвырд ареалы чи æмбæ-
лы, ахæм дзырд у. Ис ын схонæн куырттатаг-туаллаг-чы-
сайнаг изоглоссæ.
æрмист, армист (++++) ’искæмæй/истæмæй иртæст;
къух кæуыл систæуыд, ахæм исты/исчи’. «Искæй куы фæ-
хъыг кæнай, уæд (фæдзурынц) - æрмист, дам, дзы фæдæн»
(Цгъойты К.); «Цыма фæци дзыллæйæ ’рмист» [Хъодалаты
1968: 46]; «Æмæ та фæдæ ныфсæй æрмист» [Хъодалаты
1989: 397]; «Æрмист мæ фæкодта мæ профессорæй» [Бу-
куылты 1975: 300]; «Аннæмæй æрмцст фæдæ» [Хъазиты
** Фæлæ хæдхонгæ фу>-æн. æвæшшæн, æндæр нысаниуæг нс. Урстуалты уыд
ахæм таурæгь, зæгьгæ. Зылды мæсыджы еп>ау дуртæ адæм не ’рхастой. фæлæ.
дам, сæхæдæг æрцыдысты. Цæвттон, ацы мæсыг самадтой. дуртæ. адæймагау.
удджын куы уыдысты æмæ дзурын куы зыдтой, уæд. Мæсыгамайджытæ дуртимæ
баныхас кодтон, æмæ уыдон сæхæдæг æрцыдысты мæсыджы бынатмæ. Æнгæс
таурæгъ, æвæццæгæн, уыд Дзимыргомы ТогоПты мæсыгыл дæр - таурæгьгæиæг
куыд зæгъы, афтæмæй уыП дæр хæдхонгæ фу;-æй уыд амад [ИАА, III: 287: Дзат-
тиаты2002:31].

Дзшщойпт Ю.А.
91
1982: 251]; «Макуы йыл уæм макæдбон æрмист!» [Икъаты
2005: 100]; «Адæмæй, дугæй -æрмист!» [Уым: 221]; «Мый-
йаг дæ бынтон куы фермист он» [Къæбысты 1985: 22];
«Дæу тыххæй (...) мæ ныййарджытæй дæр армист фæдæн»
[Наниты 1998: 38] ¦ Ирон дзырдуæттæй æмбæлы дыууæ
ран [ИОД: 171; ИÆД: 429]. Фæстаг дзырдуаты йын ис хус-
сарирыстойнаг иллюстративон цитатæтæ. Хорз зындгонд у
къуыдайраг диалекты.
æртæкъухыг кæс æртыкъухыг.
æртæхъусонæг (++—) ’æртæ ныххæцæны кæмæн ис,
ахæм цæджджинаг’. «Уæд æй уæйгуытæ фæлварынц [чыз-
джы]: "Зынг дын ратдзыстæм, фæлæ-ма деттæ уыцы æртæ-
хъусонæг уæлдæр æрывæр"» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1,
сыф 24 (ф.ф.)] ¦ Цъиры комы ис формæ æртсехъусон (На-
ниты А.). Литературон æвзаджы - дыхьусыг ’котел с двумя
ушками’ [Абаев 1958: 383]. Дзимыргомы йæ нæ зонынц
(Цгъойты К.). Абар дæлдæр цыппархъусып. Æртæ дзырдæн
дæр сæ бындуры ис дзырд хъус. Уырыссаг ушат дæр
равзæрд дзырд >ш>йæ [Фасмер, IV: 180]. Абар ноджыдæр
шугнайнаг с/и-%йхак ’сосуд с двумя ушками’ [Карамшоев, I:
479] (Л/ ’дыууæ’, %йх ’хъус’).
æртыкъухыг (+++?) ’цымы къалиуæй арæзт æрмæрины
дæргъæн мигæнæн æртæ сиукимæ; кас, цымгæ, цæрвæхси-
дæн змæнтæн, цалынмæ не сбæзджын вæййынц уæларт,
уæдмæ’ [Хъодалаты 1987, II: 82]; ’цымы къалиуæй арæзт
лобиацъæлгæнæн’ (Дудайты Г.); «(Махмæ) æртæкъухыг
хуыйны» (Дудайты А.). «Æртыкъухыг мæ уаз мысинаг у.
Гыцци дзы змæста кас, цымгæ, хару» [Хъодалаты «Ф»
1999, № 1: 68] ¦ Литературон æвзаджы абар æртыкъахыг
’деревянные вилы с тремя зубцами’ [ИУД: 137], фæлæ
формæ æртыкъухыг дæр ис дзырдуæтты [ИИД: 71; ИÆД:
449]. Фæстаг дзырдуаты йын ис хуссарирыстойнаг иллюст-
ративон цитатæтæ. Æлдаттаты Виктор дæтты афыстон тер-
мин: «Сæрмагонд æртæсаджилон цымгæ змæнтæн къæцæл»
[«МД» 2000 № 6: 129]. Æнгæс реали æмбæлы Чысангомы
цæрæг гуырдзымæ дæр, хуыйны самтъотъа джохи ’æртæ-

92
Дзгпщойты Ю.А.
къабузджын лæдзæг’ [Джикиа 1975: 214]. Типологон æгъ-
дауæй абар ноджыдæр вахайнаг о&кам ’мешалка для по-
хлебки’ - ветка с развилками на конце [Стеблин-Каменский
1999:254].
æууæрцъы кæс æввылцъ.
æууындзын : æууындзыд- (?), æууыгьд (++—) ’тыр-
нын(?), фæнд кæнын(?); хъавын(?); рæвдзытæ кæнын’.
«Мæн æхсарæй æууындзы мæ сагъæс» [Хъодалаты 1964: 4];
«Мæхи æууындзын уалдзыгон куыстмæ» [Хъодалаты
«МД» 1988, № 6: 7]; «Мæхи æууындзын байдыдтон дыккаг
бонмæ» [Хъодалаты «Ф» 2001, № 1: 83]; «Уæ тых, уæ Ра-
зæнгарды рухсæй æнæууыгъд ма ныууадзут мæн!» [Хъода-
латы 1986: 123]; «Сонт зæрдæтæ сæхицæн бынат нал ард-
той, сæ бæрæг базонынмæ æдзух сæхи æууындзыдтой»
[Къæбысты 1985: 16]; «Ничи кæсы мæ цумайы чызгмæ, æн-
æфæныкæй йæхи кæдæм баууындзыдта» [Уым: 67]; «Куы-
дзæг дзуапп раттынмæ йæхи куыд баууындзыдта, афтæ те-
лефоны дзæнгæрæг райхъуыст æмæ уымæ фæцис» [Уым:
75]; «Искæй ус байсынмæ дæхи куыд баууындзыдтаис»
[Уым: 132] ¦ Цъиры комы æмæ йæ Дзимыргомы нæ зонынц
(Наниты А.; Цгъойты К.). Ирон дзырдуæттæй ис дыууæ ран
[ИИД: 152; ИÆД: 481]. Фæстаг дзырдуаты йын ис хуссари-
рыстойнаг иллюстративон цитатæтæ. Дыгурон дзырдуаты
кæсæм: «æуундзун ’приспособляться’» [ДУД: 138]. Чизоны
чысайнаг æууындзыи-нмæ иу дзырд у? Йæ равзæрд ахæм у:
*сем-уындз-ын, цыран уид&гуындз- у мивдисæг а-уындз-ын-
ы уидаджы халдих. Сæ бындуры цы ирайнаг уидаг ис,
*утк-, зæгъгæ, уый шугнайнаг æвзаджы радта ашс/гйп ’ви-
сячий, висящий, повисший, свисающий; привязчивый’ [Ка-
рамшоев, I: 44]. Фæстаг нысаниуæг у ахæсгæ, æмæ чысай-
наг мивдисæг дæр æвдисы æнгæс семантикон эволюци:
«истæуыл / искæуыл хи ауындзын» > «искæмæ / истæмæ
тырнын».
æу(ы)й (++++) ’уый’ [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф
133; Хъодалаты 1977: 24; Хъодалаты 1989: 263; Къæбысты
1985: 130]. «Æуй æппæт» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф

Дзиццоиты Ю.А. 93
243]; æуыдон [Хъодалаты «Ф» 1999, № 1: 65] ¦ Къуыдайраг
диалекты æуи. Урстуалты сеуый [Беджызаты 1958: 74, 93].
æу(ы)м (++++) ’уым’. «Æуым ма кæд исчитæ ис, уæд сæ
арвитыныл бацауд!» [Къæбысты 1985: 71]; «Æум иу хъуг
ис, æмæ йæ хъуамæ радавон» [ИАА, II: 37].
æуцы (++++) ’уыцьГ. «Æуцы æлдар» [Архив, ф. 4, арх.
№ 4, аф. 1, сыф 250]; «æуыцы саг» [Хъодалаты 1977: 84].
æфондз (?+++) ’фондз’. «Аластой æфондз марды дæр»
[Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 251]; «Æфондз лæджы
мæсыг самадтой» [Хъодалаты 1987, II: 89]; «Йе ’фондз
фырты» [Хъодалаты 1987, I: 82]; «Йе ’фондз азы йæхи фес-
ты» [Хъазиты 1982: 269]; «Молодец! Æфондз, хорз æй
сахуыр кодтай!» [Хъазиты 1985: 157]; «Æфондз соммæ
фездæхт фæстæмæ» [Уым: 196]; æфондзазон [Хъодалаты
1977: 84]; æфондзтигьон стьалы [Хъодалаты 1986: 78] ¦
Дзимыргомы йæ нæ зонынц (Цгъойты К.). Къуыдайраг
диалекты дæр ис фехъусæн æфондж. Абар Гафезмæ: «Ныр
ыл æфондз азы цæуы» [Гафез 1983: 109]. Протетикон æ
фæзынд, йæ фæстæ цы нымæцон цæуы, æхсæз* зæгъгæ, уый
æндæвдадæй. Раст афтæ ма нымæцон нудæс-æн дæр фæ-
зынд вариант æнудæс, уымæн æмæ, йæ разæй цы нымæ-
цонтæ цæуы, уыдон райдайынц æ-иæ [СНеип§ 2000: 208].
æфсæрм (?+?+) ’æфсæрмы, æфсарм’. «Йæ хойæ æфсæрм
кæндзæн» [Хъодалаты 1969: 71]; «Лæппуйы ма ’фсæрм
кæн!» [Хъазиты 1985: 70]; «Æфсин бафсæрм уазæгæй»
[Уым: 71]; «Мæхæдæг сæфсæрм дæн» [Уым: 101] ¦ Абайты
Уасо дæтты дыууæ ирон формæйы: "Тзæгт æмæ æ&агт
[Абаев 1958: 482]. Ацы дыууæ формæйыл (æфсарм^
æфсæрм) æмбæлæм «Ирон-уырыссаг дзырдуат»-ы [ИУД:
141, 142] æмæ Æмбарынгæнæн дзырдуаты дæр [ИÆД: 482,
483]. Къуыдайраг диалекты та ис æфсарм æмæ æфсæрмы.
Ома чысайнаг æмæ ирон æфсæрм лæууынц къуыдайраг
æфсæрмы-йь\ ныхмæ. Къуыдайраг формæ архаикондæр у.
Цæвиттон, ирон æвзаджы историон фонетикæ афтæ амоны:
рагон ирайнаг цыбыр *а дзырды дыууæ кæройнаг æм-
хъæлæсоны раз куы фæлæууы, уæд аивæзы (адаргь вæййы),

94 Дзиццойты Ю.А.
æмæ ирон æвзаджы æ нал ратты, фæлæ а. Æмæ уæдæ рагон
ирайнаг *1?агта- > рагон ирон *Я5агт > *Г§агт > нырыккон
ирон æфсарм. Формæ æфсæрм дæр ацы этимонæй рав-
зæргæ хонынц [Абаев 1958: 482; СЬеип§ 2000: 157], фæлæ
уый рæдыд этимологи у: астæуккаг -æ- цыбырæй цæй
аххосæй баззад, уый бæрæг нæу. Ацы дызæрдыгæн рæстмæ
дзуапп дæтты къуыдайраг формæ æфсæрмы. Уый домы
æндæр этимон: кæнæ *раптуа ’æфсæрмиаг’ (мæнæ, дæсны
< рагон ирайнаг *с!аытуа-иæ [СНеип§ 2000: 178] куыд у,
афтæ), кæнæ *$агтаЪуа- ’æфсармимæ баст (æнкъарæн)’
(генетивон-локативон флекси -аИуа-имæ, мæыæ дзы < рагон
ирайнаг *Иаса + -акуа-йæ [СИеип§ 2000: 180-181] куыд у,
афтæ). Цыбыр дзырдæй, формæ æфсæрм-хн йæ уидагон
вокализм фæзынд, кæронæй ма дзы иу уæнг кæй уыд, уый
аххосæй, æмæ уыцы уæнг бавæрдта къуыдайраг формæ.
Чысайнаг (æмæ ирон) формæйы кæройнаг -ы-йы ахауд абар
æнгæс фæзындимæ: ирон æвиппайды (къуыд. æвиппайды,
дыгурон æвеппайди) > чыс. æвиппайд [Хъодалаты 1974: 82;
Хъазиты 1985: 101, 120, 148, 181]. Ирон диалекты, уыйимæ
чысайнаг ныхасыздæхты дæр, кæройнаг -ы фæзыны инфи-
нитивон формæйы: æфсæрмы кæнын [ИУД: 142; ИÆД: 484;
Хъодапаты 1968: 64; Хъазиты 1985: 143, 285]. Фæлæ æм-
бæлы æфсæрм кæны дæр [Хъазиты 1985: 194], æфсæрм
кодтон [Уым: 249]. Фæрсаг хауæнтæй дæр хорз зыны, кæ-
ройнаг ы кæй рахауд, уый: æфсæрмæй [Хъодалаты 1969:
78].
æфсмæр (++-+) ’æфсымæр’ [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф.
1, сыф 25, 25 (ф.ф.)] ¦ Дзимыргомы йæ нæ зонынц (Цгъой-
ты К.). Æмбæлы æххæст формæ æфсьшæр-имх иумæ [Ар-
хив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 27]. Чысайнаг ныхасыздæхты
иуæй-иу дзырдбастыты райсы шмсер, зæгъгæ, ахæм хуыз
дæр: ме ’шмæр. «Мæ гыццыл ышмæр» (Хуриты Г.); «Ме
"шмæр дзурынц Леуахигомы» (Дудайты Г.); «Ме ’шмæр -
ис нæм уый (= ома дзурынц нæм афтæ - Дз. Ю.)» (Дудайты
А.); «Махмæ æфшымæр дæр дзурынц æмæ ме *шмæр дæр»
(Æлборты У.); «Ме ’фшмæр зæгъдзынæ æрмæстдæр дæ ад-

Дзшщойпт Ю.Л. 95
джын адæймагæн» (Куыдзеты Ю.). Абар: «Амадтам-иу
бæллицтæй мæсгуытæ, ме ’шмæр» [Хъазиты 1995: 284].
æфсырд (?+—) 4тутт\ «"Мæ хуым иууылдæр æфсырд у,
йæ тауинаг дæр нал æркæндзæн". Ома æфсир сæфтыдта,
фæлæ тутт сты» [Хъодалаты 1987, II: 82] ¦ Цъиры æмæ йæ
Дзимыргомы нæ зонынц (Цгъойты К.; Наниты А.). Ацы
дзырд зындгонд у Цæгат Ирыстоны, фæлæ дзырдуæтты
стæм хатт æмбæлы [ИÆД: 487]. В. Ф. Миллермæ кæсæм:
«æ в с ы р д ’угроза’. Тас æмæ æвсырдæй "страхом и угро-
зой"» [Миллер 1929: 588]. Нарты кадджыты ис ахæм хъуы-
дыйад: «Куыд æвсырд хуыз дæ?» [Ыартæ 1975: 180]. Ацы
текстæн арæзт глоссарийы кæсæм: «Æвсырд - мæллæг,
æфхæрд» [Уым: 355]. Секъамæ иу ран ис ахæм хъуыдыйад:
«Цы кæнæм иунæгæй? Нæ зæрдæ куы ныфсырд» [Гæдиаты
1981: 257]. Хъодзаты Æхсармæ: «Искуы та къуымы æф-
сырдæй нынныгъуылис!» [«МД» 2005, № 9: 140]. Мæ
цъæййаг информант мын ацы дзырд афтæ бамбарын кодта:
«Æвсырд = æмпылд. Мæнæн бинонтæ нæй, мæ бон ницы у
= æвсырд дæн». «Дыгурон-уырыссаг дзырдуат»-ы та ис:
«Æфсурд - истощенный» [ДУД: 140]. Ацы цæвиттонтæй
хорз зыны, Миллеры тæлмац раст кæй нæ у, уый. Герсан
ын цы нысаниуæг радта, уый æмбæлы æрмæстдæр чысан-
мæ. Йæ равзæрд бæрæг нæу. Чизоны домы ирайнаг этимон
*аЫ-$ис1га-, цыран дыккаг хай баст у рагон индиаг кхис/гак
’маленький, незначительный; низкий, подлый’-имæ. Тынг-
гæнæг разæфтуан (усилительный префикс) *аЫ- æмбæлы
цалдæр ирон дзырды сконды: æфсин, æлвисып (< *æвлисын\
æвгæныи, æвджид [СНеип§ 2000: 109]. Нæ дзырд архаизаци-
гæнæг тæлмацæй амоны «тынг мæллæг». Уидаг -сырд æмбæ-
лы ахæм дзырды дæр: сырдвыд ’поджарый, мусскулистый’
[Миллер 1929: 1167], сырдоп фыд ’кусæрттагæн йæ цармы
уæлæ цы тæнæг дзидзайы фæлтæр баззайы, уый\
æхсæвидар (++++) ’привидение’. «Æхсæвы тар. Махмæ
йæ æхсæвыгæтты, уæлдайдæр та æнафоны уæзгуыты чи
рацу-бацу кæны исты радавыны охыл, уый хонынц афтæ.
Ис ын фыдымбæлæджы фæлгъуыз дæр» [Хъодалаты 1987,

96
Дзгщцойты Ю.А.
II: 82]; «æхсæвидарау нал уыдзæн хæтæнхуаг» [Хъодалаты
1969: 72]; «Æхсæвидар - æнафоны уазæг» (Хуриты Г.) ¦
Ирон дзырдуæттæй æмбæлы дыууæ раи. Абайты Уасомæ:
«а’х$æуИаг ’зловещее ночное привидение в виде темного
силуэта всадника5» [Абаев 1989: 232]. Æвæццæгæн, арды-
гæй бахауд дыгурон дзырдуатмæ дæр: «æхсæведар ’злове-
щее ночное привидение’» [ДУД: 143]. Уасо ацы дзырды
фæдыл информаци систа иуæрдыгæй Г. Ф. Чурсины ирта-
сæн куыстæй, иннæрдыгæй та - Секъайы уацмыстæй. Ома
дыууæ иллюстрацийы дæр цæуынц Хуссар Ирыстонæй.
Æмбарынгæнæн дзырдуаты ацы дзырд æмбæлы Секъайы
иллюстративон цитатæимæ [ИÆД: 494]. Дыгургомы, чи-
зоны, зонгæ дæр нæ кæнынц ацы дзырд: дыгурон дзыр-
дуаты автор æмвæтæнæй рафыста ирон дзырдтæ йæ дзыр-
дуатмæ, дыгурон хуыз сын радта, афтæмæй (кæс: [Дзиц-
цойты 20052]). Дзырд æхсæввдар дæр, æвæццæгæн, уыдо-
нæй у. Фæлæ уыйхыгъд Андиаты Барисы фыст нæртон
кадджыты ис ацы дзырд: «Æхсæвидарæй уым фалтæнуатæй
æрбацæуы сæм Бæргъуыны фырт дæр» [Нартæ 1975: 181].
Ома нæ разы ис куырттатаг-хуссарирыстойнаг изоглоссæ?
Дзырды равзæрдыл дзургæйæ нымаинаг у æндæр дзырд
дæр: изæрдартæ ’сумерки’ [Калоты 1976: 204].
æхсæвтæппæлæгæй (???+) ’æхсæвыцъæхæй’. «Цы ха-
бар, дам, у уæдæ æхсæвтæппæлæгæй?!» [Хъазиты 1985:
165].
æхсойын (-+++) ’схойын’. «Куыдзæппарæн къæдзæхæй
дæ фехсойдзæн» [Наниты 1979: 81]; «Уый йедтæмæ ма йæ
фæстейæ æхсойгæ дæр фæкæнæм» [Хъодалаты 1969: 15] ¦
Иæ раст формæ у (ы)схойын [Абаев, 1989: 279; ИУД: 393;
ИОД: 535-536]. Метатезæгонд формæ æмбæлы къуыдайраг
диалекты дæр.
æхсынкъ (++++) ’æхсæнкъ’. «Фæлæ гуыппырсартæм
æртхъирæн фæкаст лыст æхсынчъы хæцын» [Хъодалаты
1986: 130]; «Æхсынкъ мыл фæхæцыд» [Хъодалаты 1989:
207]; «Æхсынкъæй пыл чи аразы (...)» [Хъазиты 1995: 158]
¦ Къуыдайраг диалекты дæр æхсынкъ [Бекоев 1985: 254:

Дзшщойты Ю.А. 97
Абаев 1989: 227]. Ацы хуссарирыстойнаг формæ Æмбарын-
гæнæн дзырдуаты лæвæрд у куыд сæйраг, афтæ [ИÆД:
502], формæ æхсæнкъ та - куыд уæлæмхасæн (диалектон?)
[ИÆД: 497]. Æвæццæгæн, Цæгат Ирыстоны дæр ирон диа-
лекты сæйраг ареалы ацы дзырд æхсынкъ-ы хуызы æм-
бæлы. Уый фæдыл Æлборты Барысби фыссы, зæгъгæ, мæз-
дæггаг ирæтты æвзаджы ирон æ «не перешел еще в "ы",
как, например, в следующих словах: уалдзæгощ æхсæнкъ,
донæскъфæн...» [Алборов 1979: 150].
æхтонг (арæхдæр бир.ным. æхтæнгтæ) (-+++) ’бре-
телька, подтяжка (на сарафане, на брюках)’ (Дриаты И.
4.04.1999) ¦ Ацы дзырд чысайнаг фолклорон тексты æмбæ-
лы йæ комкоммæ нысаниуæджы: «Уæд ын [= бæхæн] Аф-
тандил сылвæста йæ ’хтæнгтæ» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф.
1, сыф 42]. Бæхы фæлысты номæй адæймаджы «фæлысты»
номмæ рахызт æрмæстдæр чысайнаг ныхасыздæхты.
æххыту (++++): æххыту кæнын ’æфхæрын, фыдгой
кæнын’. «Адæм къæрныхыл фæсномыгæй æххыту кодтой»
[Хъазиты 1982: 189]; «Адæм ыл æххыту кодтой» [Уым:
208]; «(...) уый æххытуйаг кæй у» [Хъазиты 1995: 173];
«Адæм дын дæ чъизи цæсгомыл куыд кæной æххыту!» [Бу-
куылты 1975: 165] ¦ Æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр
[ИÆД: 507]. Йæ равзæрдæй у мырфæзмæн. Абар персаг ах
кагдап ’ту кæнын’, вахайнаг эх саг- ’ту кæнын’ [Стеблин-
Каменский 1999:453].
баби кæнын (++—) ’æвæрын, æфснайын’ (сывæллæтты
æвзагыл) (Дриаты И.; Хуриты Г.) ¦ Кæс дæлдæр гале.
баддзулæг (-+-?) «Конд у мивдисæгон дзырдтæ бадын
+ цæуын æмæ номдар лæг-æн. Йæ нысаниуæг: бадын æмæ
Цæуынæй дарддæр ницы аразы, ома - æнæпайда лæг»
[Хъодалаты 1987,11: 82] ¦ Дзырдуæтты не ’мбæлы.
базгъора (?+??) ’æйтты рæгъ’. «Цъолдаг нуазæн у:
кæмæн æй дарыс, уымæн йæ бæрзæй æрцахс æмæ йын æй
тыхдард бакæн» (Цгьойты К.); «Мæ фыд-иу дзырдта: баз-
гъбрайы ма, дам, рахæссут уазæгæн, æмæ, дам, ын уымæй
бадарон! Цæмæй нуæзтой, уымæй стырдæр нуазæн уыди»
г

98
Дзиццоиты Ю.А.
(Хуриты Г.) ¦ Зонынц æй Цъалагомы дæр. Урсдзуайраг
Дзиццойты Зауырæй мæнæ цы ныффыстон: «Базгьораиы
рæгь - кæстæртæ дæлыйæ уæлæмæ цы рæгъ рауадзынц,
уый»B8/01/05).
байбын (?+++) ’подбой’; ’крыльцо’. «Ингæны мидæмæ
бакъахынц; мæхи фыды мын афтæ бавæрдтой; уый фыр-
буцæн афтæ кæнынц: цæмæй, дам, ыл сыджыт ма æруæз
кæна» (Наниты А.); «Ингæн бынмæ куы ныкъкъахынц, уæд
æй стæй фæрсырдæм бакъахынц (сæры ’рдыгæй). Марды
бынмæ куы ауадзынц, уæд ыл стæй фæрсырдæм бахæцынц.
Мæ фыд дæр афтæ ныгæд у» (Куыдзеты Ю.) ¦ Дзимыры
ацы дзырдæн ис æндæр нысаниуæг: «Махмæ дзы [бай-
бынтæй] иу ран уыди - (уый у) дыууæ хæдзары æхсæн ахи-
зæн зæххы бын» (Цгъойты К.). Цъунары хъæуы дæр ингæн
афтæ арæзтой: бынмæ-иу арф ныкъкъахтой (иуæй-иутæ
экскаваторæй) æмæ-иу стæй бынæй фæрсырдæм бакъахтой
æмæ-иу мард уым æвæрдтой. Ахæм ингæн хуыдтой байбып
(Мамиты Л.). Этнограф Кокойты Азæ мын куыд загъта,
афтæмæй раст ахæм ингæнтæ арæзтой Знауыры районы
иуæй-иу хъæуты, Чысыл Леуахигомы (Сарабукъ, Къохат,
Джер, Хъларс, Арцеу æмæ иннæ хъæуты) æмæ Медзыдаго-
мы дæр, æмæ сæ уымыты дæр хуыдтой байбынтæ89. Ам
иттæг хорз зынынц алайнаг мардæвæрыны æгъдæуттæ.
Дзырд йæхæдæг та у къуыдайраг-чысайнаг семантикон
изоглоссæ, уымæн æмæ байбыи иннæ диалектты амоны
’место в горах, укрытое от дождя нависшей скалой’, "пеще-
рообразное углубление в скале’ [Абаев 1958: 231; ДУД:
158]; ’выемка, углубление’ [ИУД: 158]. Ирон дзырдимæ
этимологон æгъдауæй цы ирайнаг дзырдтæ сты баст,
уыдонæй дæр «ингæны сæрмагонд хуыз» никæцы амоны
(кæс [Стеблин-Каменский 1999: 101]).
байраг (+???). «Хъæндæлы цъуппыл фæзыны егьау
къуыбыр, æмæ цалынмæ нæ райхæлы, уæдмæ йæ афтæ хо-
нынц» (Цгъойты К.).
Х9 Зæрлиаг арфæ кæиын Кокойты Азæйæн. йæ æнæныммыхуыргонд æрмæгæ»’
спайда кæныны бар мын кæП радта, уыи тыххæп.

Пзигщоиты Ю.А. 99
балдон (-+—) ’бæласы цъарæй арæзт дзæкъул’. «Гыц-
цыл дзæкъулы хуызæн балдæттæ-иу куы арæзтам æмæ-иу
саурæгъæд дыргъæй "мачъари" куы дыгътам. Куыд адд-
жын-иу уыдис балдоны "дзидзийæ" сырх-сырхид тæнгъæд
цъирын!» [Хъодалаты 19982: 94] ¦ Дзырдуæтгы нæй. Йæ
нысаниуæгæй хæстæг лæууы дзырд сæмбу-мæ ’роевня, ко-
нус из вишневой коры, употребляемый при пересадке пчел
всапетки’ [Миллер 1929: 1057].
бапни(тæ) (++++): «æхсымцъы, къуырынцхы æмæ чы-
лауийыл цы туттгомау дæргъæццон, урсбын гагатæ æрзайы
æнæниз дыргъты æхсæн, уыдон махмæ хонынц "баппитæ".
Се ’мгагадыргътæй уыдон хæрынæи сбæззыиц бирæ
тагъддæр æмæ сæ сабитæ фæтонынц» [Хъодалаты 1987, II:
82]. «Баппи æхсынцъыйыл вæййы. Йæхи хуызæн нæу -
стырдæр вæййы æмæ фæлурсдæр, ахæрынæн адджындæр
у» (Хуриты Г.); «Йæ баппитæ йын аппар = ома дыргътæ æд
баппитæ ма бахæр» (Дриаты И. 9.04.1995); «Къуркъайы
мидæг цы апп ис, уый бшти хуыйны. Сывæллонæн-иу за-
гътой: баппитæ дын бахæрын кæнон?» (Куыдзеты Ю.);
«Фæлмæнгонд вæййы (дыргъ), фæлæ йæ мидæг апп нæ
вæййы» (Дудайты А.); «Кæрдæджы мыггаг у: æртыдтам-иу
æй æмæ-иу æй ахордтам. Тымбылсыф у. Æхсынцъытæй
æнæапп чи у, уый дæр афтæ хонынц» (Цгъойты К.) ¦
Дзырдуæтты нæй. Æвæццæгæн, æмбæлы къуыдармæ дæр:
Медойты Боболкæ мын куыд зæгъы, афтæмæй сæ Уелиты
хъæуы бæтттæ хонынц.
басгæрдæг (?+—) ’укроп’. «Гуырдзиаг "къамайы" мах-
мæ бирæтæ хонынц "басгæрдæг"» [Хъодалаты 1987, II: 82]
¦ Ирон дзырдуæтты стæм хатт æмбæлы [ИОД: 232]. Йæ ны-
саниуæг у ’петрушка’ (Дзабиты 3.). Ацы зайæгхалæн Цъо-
ны хъæуы (къуыдайраг диалект) уыд æндæр ном - хьа-
шæн(тæ) (Медойты Б.). Басгæрдæгæй кодтой ирон адæмон
хостæ [Хъайтыхъты 1998: 130, 131], фæлæ ам басгæрдæг
«петрушкæ» нæу, уымæн æмæ пертушкæйæ дæр арæзтой
хос, æмæ ацы зайæгойы ирон ном Хъайтыхъты Азæмæт хо-
ны «петрушкæтæ» [Уым: 132]. Литературон æвзаджы 4ук-

100
Дзиццойты Ю.А.
роп’-ы ном у хъонтхора [Миллер 1927: 454]. Æмæ уæдæ
чысайнаг басгæрдæг æвдисы семантикон инноваци.
бæгуы (+++-) ’дзæвгар(?)\ «Уыцы комы бацыдысты иу
бæгуы(?)90, уæд сын ацæуæн нал уыди» [Архив, ф. 4, арх. №
4, аф. 1, сыф 18]; «Иу бæгуы бауадысты = иу дзæвгар бауа-
дысты» (Хуриты Г.).
бæлæлæ: цъиуты бæлæлæ (++++) ’рæуæг адæймаг’
(Битарон 3.); «Цъиуты бæлæлæ = рæузонд, æдылы» (Хури-
ты Г.) ¦ Дудайты Герсан ацы дзырд нæ зоны. Дзырдуæтты
не ’мбæлы, фæлæ йæ Ирыстоны иннæ къуымты дæр зо-
нынц. Мæ æрыдойнаг сылгоймаг-информант мын афтæ
райхæлдта йæ нысаниуæг: «зондæй цух адæймаг, сæлхæр».
Къуыдар дзурынц хъæччич бæлæлæ (Цыхуырбаты Замирæ).
Æмбæлы мыхуыргонд литературæйы дæр. Абайты Эдуар-
ды æмдзæвгæйы кæсæм: «Хæйрæджытус сабитæ, хъæды
бæлæлæйтæ». Фæстаг дзырдæн автор йæхæдæг дæтты ахæм
фиппаинаг: «Фыдуаг, æнæсæттон; тæрсынгæнæн фæл-
гондз» [«МД» 1988, № 11: 86]. Æмбæлы дыгурон дзырдуа-
ты дæр: «бæлселæ ’чокнутый, недоумок’» [ДУД: 191]. Ам,
æвæццæгæн, чысайнаг-цæгатирыстойнаг изоглоссæйыл цæ-
уы дзырд, фæлæ, йæ арæнтæ чеуылты цæуынц, уый зæгъын
мæ бон нæу.
бæлыуон(?), бæлыуæн, бæл(ы)уан (++++) ’бæлон’.
«Бæлыуæттæ» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 21]; бæ-
лыуæн, бселыуæттæ [Архив, ф. 4, аф. 1, хъ. 93: сыф. 1278];
«Махмæ йæ хонынц бселуан» (Наниты А.); бæлыусен (Ху-
риты Г.); бселыуан (Куыдзеты Ю.); бæлыуæн (Æлборты У.);
бæлон (Дудайты А.); «Æз бæлыуæн фестдзынæн...» [Хъо-
далаты .1968: 69]; «Бæлыуæттæ сты, ницыфенджытæ, бæ-
лыуæттæ!» [Хъазиты 1982: 262]; «урсбæлуæттæ» [Хъазиты
1985; 173]; «Бæлуæттæм мæ туг хъызы» [Хъодалаты 1988:
65]. Абар: «Бæлонты дзуг» [Хъазиты 1982: 262] ¦ Дзи-
мыргомы æмбæлы формæ бселон (Цгъойты К.). Чысайнаг
формæ бæлыусеттсе домы иууон нымæцы формæ *бсел-
(ы)уон. Ахæм формæйыл æмбæлæм Г. Розены арæзт къуы-
Къухфыст æвзæр уавæры ис, æмæ чизоны ацы дзырд раст нæ кæсын.

Дзгщцойты Ю.А. КЛ
дайраг глоссарийы: Ьа1аоп ТаиЪе’ [Козеп 1845: 394], ома
*бселсе(у)он. Къуыдайраг æмæ чысайнаг формæтæ нын
дæттынц ацы дзырдæн йæ равзæрд базоныны фадат. Ирон
бселон, дыгурон бæлæу ’голубь’ абарстæуыд литвайаг
ЪаШйи ’бæлон’-имæ [Миллер 1882: 108; Абаев 1958: 249;
СЬйзиЯ 2003: 99]91. Ацы дзырд нымад у скифаг-европæйаг
изоглоссæйыл [Абаев 1995: 311, 329, 330, 408]. Дыгурон
формæйæн йæ кæроны -сеу кæй ис, уымæ гæсгæ нымад у
сонантты вариативондзинады бындурыл сæвзæргæ дыкка-
гон формæйыл [Абаев 1958: 249* Абаев 1995: 261-262]. Гъе,
фæлæ, мæнæ ацы формæты абарстæй куыд зыны, афтæмæй
-сеу у хæдбар формант: ирон, дыг. æргъæу ’перламутр(?)’,
ирон æргъон ’æргъæу(?)\ иумиаг ирон мсезæрæу, чысайнаг
мсезсерæг. Суффикс -сеу æмбæлы эпикон хъайтары номы
дæр: Дзылы II Дзылсеу. Цымыдисаг у, формæтæ сергъсеу
æмæ сергъон-ъ\ фарсмæ кæй ис формæ æргъæуон дæр [ИАС,
I: 8, 12], мæнæ формæтæ бселон æмæ бселсеу-ы фарсмæ
*бселыуон куыд æмбæлы, афтæ. Иу фолклорон текстæй
куыд зыны, афтæмæй формæ бселыуонтсе (> бселыуодтсё)
раздæр æмбæлд Цæгат Ирыстоны дæр [ОРФ, аф. 1, хъ. 350:
117]. Формæ бæлуон бахауд В. Ф. Миллеры дзырдуатмæ
дæр [Миллер 1927: 337]. Ардыгæй цæуы бирæон нымæцы
формæ бæлусеттсе [ИАА, II: 263]. Ацы формæтæ се ’ппæт
дæр равзæрдысты иу рагон формæйæ - *бселсеуон. Ацы
формæйы астæуккаг се фæуынгæг ис æмæ фыццаг радта ы,
стæй синкопæгонд æрцыд. Æмæ уæдæ йæ истори ахæм у:
*бæлсеуон > *бселыуон > бæлуон > бæлон. Ома нæ разы ис
полисуффиксалон дзырд *бсел-сеу-он9 цыран суффикс -сеу
раздæр бафтыд уидагмæ, суффикс -он та - фæстæдæр.
Æмæ уæдæ бселон \ бселæу-ы абарст литвайаг ЬаШсИз-имæ
кæнæ бынтондæр нæу раст, кæнæ та хауы æрмæстдæр сæ
уидæгтæм. Литвайаг Ьа1-апсИ8, латвийаг Ъа1-иб<И8, рагон
пруссаг роаИз ’бæлон’ сæ равзæрдæй баст сты литвайаг
Ьа1а ’урс’-имæ, стæй уæд латинаг ра1итЬё$у грекъаг ягАякх
91 Фæлæ, литвайаг дзырдæн йæ этимологийыл дзургæйæ, Э. Френкель ирон
бæлон-ы кой пе скодта [Ргаепке! 1962: 31].

102 Дзшщойты Ю.А.
’æхсинæг’ æмæ æндæр ахæм дзырдтимæ [Каралюнас 1981:
110-111]. Ирон дзырды уидаг бсел- дæр Т. Н. Пахалина ба-
баста рагон индиаг раИкп! ’фæныкгъуыз, халасгъуыз’ æмæ
грекъаг пёкгш ’æхсинæг’-имæ [Пахалина 1975: 202]. Дзырд
«бæлон»-ы идеосемантикæ бирæ æвзæгты баст у миногон
’цъæх’, ’æрвгъуыз’ æмæ ’фæныкгъуыз^имæ [СНп8(о1 2003:
99 Щ. Рагон индиаг раИкпТ-нмх ма баст сты ахæм ирайнаг
дзырдтæ: шугнайнаг, хуфаг, рушайнаг рйгдч сарыхъойлаг
рйг& язгуляймаг/?ш*#, вахайнаг рыгк, ншыашимаг рбгк ’уы-
ры, мыст’, шугнайнаг ргг&д ’мысты лæппын’ (сæ этимон у
*раплка-> *рагика-)9 хорезмагрш’ ’фæныкгъуыз’, авестæйаг
роитза- ’фæныкгъуыз’ [МогёепзИегпе 1974: 58; Стеблин-
Каменский 1999: 284]; ардæм ма хауынц латвиаг/?с?/е, лит-
вайаг ре1ё *мысг\ рИказ ’фæиыкгъуыз’, рагон индтг раШах
’фæныкгъуыз’, рагон грекъаг кеХюс; ’(цæфы бынаты) цъæх’,
кекимос; ’фæлурс-цъæх’, поХьЫ; ’фæныкгъуыз’, латинаг
ра11ео ’фæлурс дæн’, раЫтЬёз ’бæлæтты мыггаг’, раШйт
’фæлурс’, риИиз ’тар-цъæх’, уырыссаг пелёсыи
’дзыгьуыртæ (цæрæгой)’ æ. а. д. [Фасмер, III: 229-230]. Сæ
бындуры цы индоевропæйаг уидаг ис, *ра1-, зæгъгæ, (>
ирайнаг *раг-) ’фæлурс, фæныкгъуыз’, уый ирон æвзаджы
радта дзырд фæл(урс) дæр [Абаев 1958: 442]. Мыривæи
*раг- > бсел- фæзынд сывæллæтты æвзаджы92.
бæрц (?+?+) ’хъаджджын, чысыл, кадавар(?)’. «Нырма
бæрц ысты м’ азтæ» [Хъодалаты 1974: 44]; «Æз мæ бæри
биографийы ’нус нæ фæуаин фыст» [Хъодалаты 1977: 4];
«Кусæгдыхæй сæрд нæ горæт сбæрц вæййы» [Хъазиты
1985: 159-160]; «Тæккæ дыууæ хоры астæу... Зæронд хор
бæрц свæййы - ног хоры уд нæма-бацæуы» [Уым: 192];
«...нæ хуы аргæвдæм, йæ хæринаг дæр, дам, сбæрц» [Уым:
295] ¦ Кæй зæгъын æй хъæуы, ам нæ разы хицæн дзырд
нæй. Уый у иумиаг ирон бæрц-æн йæ семантикæйы рауæ-
92 Абар УасоЛы комментарий ирон бæд(ул) 4птенец’-ы этимологимæ, кæиы
равзæрд ирайнаг */м/-æй: «Переходр > Ь (вместо обычного/? >/) характерен для
так называемых "детских" слов» [Абаев 1958: 244] (кæс дæлдæр пуци // буци)
Мыривд /*> / дæр арæх фæзыны сывæллæтты æвзаджы.

Дзицуойжы Ю.А. 103
рæхгонд вариант. Фæлæ, бсерц цæй аххосæй райдыдта амо-
нын ’чысыл, кадавар’, уый бæрæг нæу. Чизоны, бæрцыты
мидæг цы топпыхос кодтой, уый тадзгæ-баргæйæ æмæ хæрз
чысылтæ кæй кодтой (æрмæстдæр иу нæмыджы фаг), уый
аххосæй фæзынд ацы нысаниуæг? Цымыдисаг у, фæлхат-
гондæй та бæрц ’бирæ’ кæй амоны, уый. Абар: «Уыдон
бæрц-бæрц сты, мах та цыппарæй стæм. - Тых бæрц-
бæрцæй нæу..., фæлæ хъару æмæ ныфсхастæй» [«Ф» 1989,
№ 2: 59]; «Егуыппыртæ бæрц-бæрцæй æртымбыл сты
Ахуыйыл» [Уым: 60].
беввы (-+—) «Уидаджы мыггаг. Йæ цъар ын куы аха-
фай, уæд тарсырхæй разыны. Махмæ-иу дзы ахуырстой
куадзæны рæвдуæттæ» [Хъодалаты 1987, II: 82]. «Фæсырх
ыскæсæн, беввыйæ та сахуырст» [Хъодалаты 1974: 113] ¦
Цъиры йæ нæ зонынц (Наниты А.). Æмбæлы В. Ф. Милле-
ры дзырдуаты дæр: «б е у ’красный цветок’ (корень его ок-
рашивает в красный цвет)» [Миллер 1927: 348]. Дыгурон
дзырдуаты кæсæм: «беу ’красная гвоздика; роза’» [ДУД:
198]. Ам дзырд хъуамæ цæуа чысайнаг фонетикон мини-
уæгыл.
бегье (нч-?) ’гуыбын’ (сывæллæтты æвзагыл). «Дæ бе-
тъе зыны! Дæ бетъе риссы?» (Наниты А.); «Дæ бетъе дын
фæхуынкъ кæндзынæн!» (Хуриты Г.) ¦ Махисы ацы дзырд
нæ зонынц (Дудайты Г.). Абар пьепье, хетъе.
’бобо, попо (?+++) ’фыдыфыд; фыдымад’. «Стырфыд
дæр æмæ стыр мад дæр бобо сты. "Бобо лæппу а-у!" Ома
стыр лæппу а-у!» (Наниты А.); «Иу лæппу иæм йæ фыды-
мады бобо хуыдта, æмæ йын йæхи дæр фæ-"бобо" кодтой»
(Хуриты Г.); «Махмæ (Медзыдагомы) фыдыфыды дада хо-
нынц, бобо та фыдымад у» (Дудайты Г.); «Бобо-Оси (=
нæлгоймаджы сæрмагонд ном)» [Хъодалаты 1987,1: 81-82];
«А-лæппу нæ уадздзæн цух йæ попо-мады!» [Хъодалаты
1988: 16]; «Папæ, бобо папæтæм кæд цæуæм?» [Хъазиты
1982: 270] ¦ Дзимыргомы йæ нæ зонынц (Цгьойты К.).
Абар сæрмагонд ном Бобо [ИДМ, I: 129; «МД» 1996, № 2:
75], топонимтæ Бобойы суадон [Цагаева 1975: 208], Бобо-

104
Дзгщцойты Ю.А.
ты хæристæ [Уым: 226] æмæ хуссарирыстойнаг топоним-
тæ Бобот (Челиаты цур; гуырдзиаг азфысты йæ хонынц
Боб-ал-ет-ай)93, Боботæ (Сæриттаты цур) [Цховребова
2003: 10]. Мыггагон ном (кæнæ патроним) Боботсе æм-
бæлы чысанмæ дæр [Хъодалаты 1989: 438]. Йæ равзæрдæй,
æвæццæгæн, баст у, йæ фæстæ цы дзырд цæуы, уыимæ.
Ома *бобо фыд = стыр фыд! Абар дзырд ЪоЪо ’стыр фыд,
фыдыфыд’ таджикаг æмæ иуæй-иу æндæр æвзæгты (ирон
баба) [Абаев 1958: 229; Стеблин-Каменский 1999: 98-99,
271; Расторгуева, Эдельман 2003: 42-43]. Абар ноджыдæр
гуырдзиаг дидеда ’бабушка’ [КРЛ, I: 677] < æвæццæгæн,
гаплологийы руаджы *дидидеда ’стыр мад’-æй.
2бобо (??+?) ’стыр’ кæс боппо.
боппо, бобо, попо (?+++) спух(?); стыр’ (сывæллæтты
æвзагыл). «Боппо дзидзи ’грудь, налитая молоком’» (Дриа-
ты И. 20.02.1995); «Попо дзидзи» (Наниты А.); «Бобо -
’стыр’» (Дудайты Г.); «Попо фæдзурынц гыццыл чызгæй:
"Попо, рауай-ма ардæм!"» (Хуриты Г.) ¦ Дзимыргомы æмæ
йæ Члианайы нæ зонынц (Цгъойты К.; Куыдзеты Ю.). Ирон
дзырдуæтты не ’мбæлы, фæлæ абар дыгурон «боппа дет.
’молоко’» [ДУД: 202]. Дыгурон-чысайнаг изоглоссæ?
Вахайнаг Ъар ’грудь (женская)’ [Пахалина 1975: 183;
Стеблин-Каменский 1999: 93] ирон дзырдимæ баст нæу,
фæлæ абар вахайнаг/юрт ’одуванчик’, афгайтграрэка ’ко-
зелец’, язгуляймаг раЬ ’одуванчик’, шугнайнаг рир, рар
/кустообразный’, ’в виде куста’ (сæ бындуры, æвæццæгæн,
ис иумиаг мырафыстон дзырд) [Стеблин-Каменский 1999:
258].
булæлæ кæс булылы.
булеле кæс булылы.
93 Æнгæс морфологон структурæ ис иу-цалдæр гуырдзиаг ойконимæн дæр,
абар: Гуд-ал-ети, Баз-ал-ети, Бар-ал-ети, Къар-ал-ети, Мар-ал-ети æ. æ. [Апри-
донидзе, Макъалатиа 1980: 96-97]. Базалет-ы цардысты Базалидзе-тх [ИДМ, I:
194]. Боботы хъæуы дæр æмæ æмтгæй Хуссар Ирыстоны дæр ныртæккæ Боботæ
нал цæрынц. Цы фесты, уый дæр бæрæг нæу. Чизоны Ныгуылæн Гуырдзыстонмæ
алыгъдысты æмæ сæ хъæуы ном дæр семæ ахастой? Абар хъæу Боботи Имереты
æмæ Боботи Самегрелойы [Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 106].

Дзиццойты Ю.А. 105
булылы (+++?) ’галтæ кæрæдзиуыл ардауыны
æвастхъæр’ (Цгъойты К.); булæлсе (Хуриты Г.); «Æнæрдызт
галтæ куы хыл кæнынц, уæд-иу сæ ардыдтой: булеле, буле-
ле!» (Дудайты А.) ¦ Дзырдуæтты нæй. Къуыдар (Знауыры
район) галеле хонынц дугъысыфæн йæ къæбилатæ (пестик)
[Джабиев 1977: 14]. Уымæй дарддæр ма къуыдары сабитæм
уыд ахæм хъазт: къаппа-къуппайы зæнг-иу ацæг кодтой
æмæ-иу цæггоиды иннæ зæнг ауагътой; стæй-иу дыууæ
хъазæгæй алчи йæхи зæнг йæхирдæм ивæзта æмæ-иу база-
рыдысты: галеле-булеле, галеле-булеле (Дзабиты Зарбег).
буци кæс пуци.
буцтæ (++??) 4бустæ\ «Ысирвæзы сæ барджын буцтæ
стæм хатт» [Хъодалаты 1974: 54]; буцтæ кæиыи (Хуриты
Г.) ¦ Ирон диалекты бустæ [Абаев 1958: 274; ИУД: 192;
ИОД: 266], дыгурон диалекты бостæ [ДУД: 203]. Абайты
Уасо фыссы: «В туальских и юго-осетинских говорах нами
отмечен вариант Ьис1æ кæпуп» [Абаев 1958: 274]. Æмæ
уæдæ нæ разы ис иумиаг хуссар ирыстойнаг изоглоссæ.
Къуыдайраг диалекты йæ хуыз у буштæ. Ацы формæйæн
йæ рагондæр хуыз уыд *бучтæ.
быгьдулæг кæнын (?+?+) ьзмæитын(?), фæйлауын(?)\
«Мæ фæдыл цæут, ма сбыгъдулæг кæнут мит!» [Хъазиты
1985: 266, 270]; «Урс-урсид ыссады свæййæм бæгъдулæг»
[Хъодалаты 1977: 137] ¦ Иннæ ирон ныхасыздæхтыты æмæ
йын къуыдайраг диалекты æндæр нысаниуæг ис: бæгъдулæг
кæнын ’валяться, кататься (в грязи, в жидком)’ [Абаев 1958:
246; ИУД: 183-184].
быдитт (++++) ’бынтон гом; распахнутый, нараспашку’.
«Дæ къандзол куы ныббыдитт ластай» [Къæбысты 1985:
18] ¦ Æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр. Йæ равзæрд
бæрæг нæу. Абар язгуляймаг рИ ’нараспашку’ [Эдельман
1971: 202-203]. Фæлæ цы у -итт! Абьркъуыззитт, къуыв-
витт æмæ æндæр ахæм идеофонтæ.
быззо кæс быззы.
быззы (++++) ’пъыззы; лидзын’. «Стæй ныббыззы ис,
ома алыгьди» (Дриаты И. 20.02.1995); «Æнтæф бон бындз

106 Дзиццойты Ю.А.
куы ’рбатæхы стурмæ, уæд схъазы, ралидз-балидз кæиы
æмæ уый хуыйны быззы» (Хуриты Г.) ¦ Куыдзеты Юри зо-
ны æрмæстдæр формæ быззо: «стур сбыззо кодта». Дзыр-
дуæтты нæй, фæлæ абар къуыдайраг пъыззы ’искаться (от
насекомых)’. Къуыдайраг диалекты æмбæлы формæ быззы
дæр (Гуфтайы хъæу). Йæ равзæрдæй, æвæццæгæи, мыр-
фæзмæн у. Абар уырыссаг бзык ’слепень’, ’беготня скота от
оводов и жары’, бызовæпь ’больно бить, неистовствовать,
приходить в буйиое состояние (от жары, от оводов)’, сло-
вейнаг ЬегаИ, Ь&%аИ ’гоняться, бегать’, ЬггкаИ ’гоняться,
бегать’ æ. а. д. Славяйнаг факттæн дæр сæ бындуры ис
мырфæзмæн [Фасмер, I: 164, 258; МасЬек 1957: 52-53].
былауист (-+—) ’былкъахыр’. «"Иу былауист сæбæкк
ма нæм ис" ... Æвæццæгæн: кæрдзыны былæй ист, кайд.
Кæиæ та: кæрдзыны кæрон кæм фæкъахыр, уый у былы
хуызæн, зулаив» [Хъодалаты 1987, II: 82]; «Былаист хъуы-
рау = йæ был цъæл кæмæн у, ахæм хъуырау» (Наниты А.) ¦
Дзырдуæтты не ’мбæлы.
былцых (++??) ’исты хъуыддагмæ æмхиц’. «Мыдмæ
(нуæзтмæ) былцых» (Цгъойты К.); «Минæхстау ныхъхъыл-
лист кодта дзæргъ - гайтма та фæцайдагъ и, фæбылцых»
[Хъодалаты 1974: 129]; «Дæхи бауром, былцых митæ ма
кæн! = исчи йæхи хæринагмæ куынæ бауромы, куы йæм
фæлæбуры, уæд ын афтæ уайдзæф кæнынц» (Хуриты Г.).
бырбыртæ (++—): «Бырбыртæй хъазын. "Бырынæй
хъазын"-ы бæсты арæх фæдзурынц афтæ дæр» [Хъодалаты
1987, II: 82]; «Нæхимæ йæ нæ зонынц, фæлæ йæ Чъуртайы
дзурынц» (Цгъойты К.); «Сывæллæттæ бырбыртæй хъа-
зынц = фæйнæгыл бынмæ бырынц» (Хуриты Г.) ¦ Цъиры
йæ нæ зоныиц (Наниты А.). Йæ равзæрд бæрæг у: мивдисæг
бырын-хн йæ бындуры редупликаци.
бырдым (--++--) ’тыппыр, дæнгæл\ «^Хъæды уыдтæн
æмæ мæхи рæгъæд кæрдойæ сбырдым кодтон", ома ахъаз-
заг дзы бахордтон, мæхи бафсæстон» [Хъодалаты 1987, II:
82]; «Нардæнхъæл уал кæн дæ далыс холлагæй бырдым!»
[Хъодалаты 1989: 440]; «Сбырдым кодта йæхи = йæхи дзæ-

Дзшщоиты Ю.А.
107
бæх бафсæста» (Хуриты Г.); «Махмæ - гырдым: йæхи, дам,
ныггырдым кодта» (Дудайты А.) ¦ Члианайы ацы дзырд нæ
зонынц (Куыдзеты Ю.). Дзырдуалты не ’мбæлы.
вылцъ кæс æввылцъ.
гале (?+—) ’дзабыр’ (сывæллæтгы æвзагыл). «Ацу дæ
галетæ баби кæн, ома "Ацу дæ дзабыртæ нывæр/бафснай"»
(Дриаты И. 21.09.1995) ¦ Цъиры сæ хонынц кьала(тæ) (Нани-
ты А.), Дзимыргомы та - гана(тæ) (Цгьойты К.), Гъдулеты -
бабитæ (Хуриты Г.). Дзырдуæтты æмбæлы формæ гсиш ’дет-
ские чувяки (на детс. языке)’ [Миллер 1927: 377; Абаев 1958:
507; ДУД: 210]. Къуыдайраг диалекты Члианайы æмæ Медзы-
дагомы - баби(тæ). Ам нæ разы ис чысайнаг-цæгатирыстойнаг
изоглоссæ фонетикон инновациимæ.
галуадзынафон (?+++): «бирæ рæтты йæ уагуадзына-
фон хонынц... Галуадзын та - хур акъул æмæ бон изæрмæ
æфсондзы бын ифтыгъд хуымы галтæн афон у баулæфы-
нæн, дарæнмæ скъæрыны агъоммæ фæхизынæн» [Хъодала-
ты 1987, II: 82]. «Галуадзынафон-иу хосдзæуттæй бирæтæ
сæ фæндаг комкоммæ акодтой Елбызтыл» [Хъазиты 1982:
115]; «Уæддæр та галуадзынафонмæ йе хсинæгтæ фæцис...»
[Хъазиты 1985: 199] ¦ Дзимыргомы йæ нæ зонынц (Цгьой-
ты К.). Дзырдуæтты нæй. Фæлæ дзырдуæтты нæй уагуа-
дзæн(афон), уагуадзын(афон) дæр, афтæмæй та уый арæх
æмбæлы нæ фысджытæм æмæ фолклорон уацмысты. Ацы
формæ æмбæлы чысайнаг ныхасы дæр: «Иыр, уагуадзына-
фон, бæзæрхыгтæ саудзалыг лæппулæг æрцыд уыгæрдæ-
нæй» [Хъазиты 1982: 99]. Секъамæ та æмбæлы изæруага-
фон: «Лæппу фæсивæд изæр уагафон фæззæджы зарæггæн-
гæ æрцæуынц» [Гæдиаты 1981: 305]. Абар Туалгомы уагуа-
дзæн адаг: «Куыст ныууадзынæн алы хъæуæн дæр уыдис
уагуадзæн адаг, æмæ кастысты уырдæм. Куыддæр-иу уыцы
ададжы хур фæкъул, афтæ хос кæрдын нал фæччыд» [Хози-
ты 1999: 238]. Урсдзуары комы та-иу рæстæг базыдтой, ко-
мы ныхмæ Леуахийы фаллаг фарс цы гæмæх къæдзæх уыд,
ууыл хуры тынтæ куыд бадтысты, уымæ гæсгæ. Хонгæ дæр
æй афтæ кодтой: Бонзонæн къæдзæх [Дзиццойты 1995:

108 Дзиццойты Ю.А.
112]. Абар ноджыдæр топоним Мидæггаг Галуадзæн Че-
селтгомы [Дзабиты 2000: 244].
галыуан (++—) ’галуан’ [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1,
сыф 21]. «Кæндзæн мæ галыуан бынхæлд!» [Хъодалаты
1974: 187] ¦ Дыгурон диалекты йын ис ахæм хуыз: галауæн,
галаон [Абаев 1958: 507]. Къуыдайраг формæ §а1оап
Те$Пт§’ æмбæлы Г. Розенмæ [Ко$еп 1845: 395]. Чысайнаг
формæйæ куыд зыны, афтæмæй нырыккон ирон формæ га-
луан дæр равзæрд æххæстдæр формæ галыуан < галæуан-
æй, мæнæ рæвдуан - рæвдауæн-хй куыд равзæрд, афтæ.
Ацы формæ уыд къуыдайраг диалекты дæр. Цæвиттон, ацы
дзырдæй равзæргæ къуыдайраг мыггаг Галуантæ уырысса-
гау мæнгæй нæ фыссынц «Галаванбв»94. Ацы термииы ног-
дæр формæйыл æмбæлæм къуыдайраг топонимты: Гала-
ныхьæу æмæ Галантæ [Цховребова 2003: 13].
гаппар (++—) ’чъизийы тулатæ буары уæлæ’. «"Йæ
къæхтæ гаппар рафтыдтой". Ома йын афтæ чъизи сты, æмæ
уæзæг сæвæрдтой. Арæх æм бафтауынц эпитет "сау" дæр»
[Хъодалаты 1987, II: 82-83]; «Гаппар къах - ома йæ къæхтæ
чъизийæ сгæбæр сты» (Хуриты Г.) ¦ Ирон дзырдуæтты не
’мбæлы, фæдæ хорз зындгонд у къуыдайраг диалекты,
стæй, æвæццæгæн, дыгуроны дæр. Абар дыгурон дзырдуа-
ты: «гаппар ’струп от грязи’» [ДУД: 212]; «гæппар ’пласт
грязи’» [ДУД: 215]. Къуыдайраг-чысайнаг-дыгурон изог-
лоссæ?
гасныхъхъуыр (+???) ’хæраг; дыууæ русæй æууилаг’
(Цгъойты К.).
гасуай (-+++) «"Æгас цæуай"-ы бæсты нæм арæх фе-
хъусдзынæ "гас + уай"» [Хъодалаты 1587, П: 83] ¦ Члиана-
йы ацы дзырд нæ зонынц (Куыдзеты Ю.). Чизоны у (æ)гас
цæуай > æгасцуай-йы [ИÆД: 234] синкопæгонд формæ.
гæлæн (-++-): «"Дысон-бонмæ мæ сæрæй гæлæнтæ кæ-
нын", ома мæ сæр тынг рысти» [Хъодалаты 1987, II: 83].
«(Сынтæн йе) схъуахъхъæй сисы бирæгъ й’ амæттаджы цур
94 Мыггагон ном Галуаитæ куыд равзæрд, уый тыххæй ис æндæр хъуыды дæр
[Ванеев 1990:43-44].

Цзиццоиты Ю.А. • [09
гæлæнтæ» [Хъодалаты 1974: 126]; «Кæны зынудисæн, гæ-
лæнтæ» [Хъодалаты 1986: 59] ¦ Цъиры йæ нæ зонынц (На-
ниты А.). Дзырдуæтты - æгæлæнтæ кæнын ’страдать, мучи-
ться, метаться от страданий’ [Миллер 1927: 98]; ’удхарæй
мæлын, рыст нæ уромгæйæ рафт-бафт кæнын’ [ИÆД: 234].
Æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр: «Уым коммæ фаст
цъити йæ цæссыг калы, æрдиаг, сарæй, æгæлæнтæ фæци»
[Гæззаты 1955: 91]. Дыгурон дзырдуаты: «гæлæнтæ ’чехар-
да (игра)’» [ДУД: 213]. Йæ формæ у дыгурон-чысайнаг
изоглоссæ.
гиба кæс къиба.
гиса,.гдсо-гисо (++++) ’гино-гино’. «Ды дæр ын дæхир-
дыгонау гисо-гисотыл масхæц» [Къæбысты 1985: 29]; «Бы-
ны гиса дæ скæна дæ хицау»*[ИАА, II: 129] ¦ Къуыдайраг
диалекты киса, гиию. Абар дыгурон тикис ’гæдьГ (< *тик-
кис)% уырыссаг киса [Абаев 1979: 293].
года кæс гуыда.
годза (++—) ’экскременттæ’ (сывæллæтты æвзагыл).
«Дæ быны та ныггодза кодтай?» (Дриаты И. 23.03.1995) ¦
Хуссар Ирыстоны иннæ ныхасыздæхтыты, æвæццæгæн, не
’мбæлы. Миллеры дзырдуаты кæсæм: «г о д з а ’экскремен-
ты (крупного рогатого скота)’ (детское слово)» [Миллер
1927: 397]. Чысайнаг-ирон изоглоссæ.
гуыда (?++-). «"Ды мæныл куы фæтых уай, уæд мæ
Гуыда бахæрæд!" Ома æвзæр, фидиссаг адæмы амгеттаг
фæуон» [Хъодалаты 1987, II: 83]; «Мæ дзырдæн хицау куы-
нæ разынон, уæд мæ гуыда бахæрæд» [Хъодалаты 1969:
68]; «Гуыда дæ бахæра! Ома ницæмæн бæззыс» (Ыаниты
А.); «Года дæ бахæрæд!» (Дудайты Г.); «Махмæ йæ гуыда
нæ дзурынц, фæлæ гуыдза: æй гуыдза дæ бахæра!» (Куыд-
зеты Ю.) ¦ Дзимыргомы æмбæлы формæ года (Цгъойты
К.). Дзырдуæтты не ’мбæлы. Кæд ам, æцæгдæр, адæмыхат-
ты ном ис, уæд гуыдан-æй дарддæр чи хъуамæ уой? Гуыдан
та сты гуырдзиаг знæм пшавæгтæ [Абаев 1958: 532] кæиæ
хъепсуртæ [Цагъаты 1996: 107, 108]. Абар Скæсæйнаг
Гуырдзыстоны хъепсураг хъæуы ном Гудани [Апридонид-

110
Дзиццойты Ю.А.
зе, Макъалатиа 1980: 131]. Ирон æвзаджы ма ис дзырд гу-
да~ цавæрдæр хъазты ном [Алборов 1979: 30].
гуьздын (?+?+) ’бæзджын; тыппыр’. «Йæ гуыбын ныг-
гуыдын кодта, ома йæ байдзаг кодта, бирæ бахордта»
(Дриаты И. 13.07.1995); «Ацы кæрдæг мыл фæлтæргай ныг-
гуыдын» [Хъодалаты 1968: 39]; «Ысгуылф кæны пиллон -
мылазон, æмгуыдын» [Хъодалаты 1974: 92]; «Сау-сауид
гуыдын сæрыхил» [Наниты 1979: 141]; «(Куыдз) йæ гуы-
дын къæдзил атъыста йæ сагæхты» [Хъазиты 1982: 9|;
«(Куыдзæн) йæ гуыдын дымæг (...)» [Уым: 43]; «Йæ гуы-
дын дымæджы змæлд» [Уым: 104] ¦ Æнгæс нысаниуæг ын
ис къуыдармæ дæр: «Йæ сæрыхъуынтæ æпæфастæй ныг-
гуыдын сты ~ кæрæдзийыл нындæгъдысты» (Цыхуырбаты
Замирæ).
гуыдза кæс гуыда.
гуыдзицц (?+??) ’сусæгкаст; гудзицц’. «Мæй гуыдзиц-
цæй никуы ’нцадис арвæй» [Хъодалаты 1968: 64]; «рагуы-
дзиццытæ кодтой» [Хъодалаты 1969: 48]; «Рудзыигæй
гуыдзиццытæ кæны» (Хуриты Г.) ¦ Дзимыргомы гудзшщ
(Цгъойты К.). Къуыдайрагау гуджичч.
гуыммы (-+—) ’нарст, уæззау сывæллон’ (Дриаты И.
31.10.1998); «гуымы - нарст сывæллон» (Дудайты А.) ¦
Цъиры йæ нæ зонынц (Наниты А.). Миллеры дзырдуаты
кæсæм: «г у ы м ы / г у м у ’безрогий, вздутый, полный’»
[Миллер 1927: 406]. Абар: «Хойрагæй гуымы рустæ код-
той» [Хъайтыхъты 1998: 112]. Хуссар Ирыстоны иннæ рæт-
ты, æвæццæгæн, не ’мблы, фæлæ Къуыдаргомы Гулианты
хъæуы рагондæр ном уыд Гуымытæ [Цховребова 1979: 64;
Дзаттиаты 2002: 33]. Ацы топоиимы бындуры ис мыггагон
ном (кæнæ патроним) Гуымытæ, æмæ уый бындуры та ис,
апеллятив гуыдоы-йæ чи равзæрд, ахæм сæрмагонд ном.
гуымы кæс гуыммы.
гуыридахдах (+?+?) ’фырытæ кæрæдзиуыл ардауыны
æвастхъæр’ (Цгьойты К.); «махмæ - гуырытæхтæх» (Ду-
дайты А.) ¦ Дзырдуæтты нæй. Абар вахайнаг æвзаджы: 1ох-
Юх ’возглас, которым подзывают барана\ 1эЫэк ’возглас.

Лзиццойты Ю.А. Ш
которым загоняют овец (в хлев, в загон)’ [Стеблин-Камен-
ский 1999: 359, 361, 362].
гуырысхо (+?++) ’хъуыды(тæ)’. «Уастырджи нытæрхон
кодта, иыггуырысхо кодта» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1,
сыф 247]; «Фынджы адæм тыхджын ныггуырысхо кодтой»
[Уым: 247 (ф.ф.)] ¦ Адигизм семантикон инновациимæ.
гуырытæхтæх кæс гуыридахдах.
гуьггты хъæу (++++) ’талынг, фæстæзад бæстæ; адæмы
хъæр кæдæм нæ хъуысы, ахæм бынат’. «"Ай Гуыдты хъæу
у, æви?" Æдзæрæг, кæнæ та, рувас се ’лдар кæмæн у, ахæм
хъæубæстæй с|)æдзурынц афтæ. Информаторы ныхæстæм
гæсгæ, Гуыдтæ уыдысты, адæмы хъæр чи иæ хъуыста, хор-
здзинад кæмæй не ’нтыст, ахæм мыггаг. Æмæ, дам, сыл
хуыцау рахæтыд - цыдæр низ сыл сыстын кодта æмæ фæ-
цагъды сты. Ома сын I уннтимæ исты бастдзинад уа?»
[Хъодалаты 1987, II: 83]; «Гуытты хъæу -- фæстæзад хъæу»
(Хуриты Г.); «гуьпты хъæу - фидис кæнæн» (Дудайты А.);
«искæцы гуытты хъæумæ фæмидæг у (...)» [Хъазиты 1995:
229] ¦ Æмбæлы къуыдайраг ныхасы дæр (Цъунар).
гырдым кæс бырдым.
дадæг (?++--) ’пырх, скъуыдтæ’. «"Мæ нартхоры хуым
мын арс ныддадæг кодта". Ома тынг ныцъцъæл, банай код-
та» [Хъодалаты 1987, II: 83]; «Кæддæры сахъ мæсыг ныд-
дадæг» [Хъодалаты 1986: 62]; «Их ныддадæг кодта хуымы
= ныффалгæрон æй кодта» (Хуриты Г.); «Фæззыгæндыл их
æрцыди æмæ йæ иыддадæг кодта» (Дудайты Г.) ¦ Æмбæлы
къуыдайраг диалекты дæр: пыддадæг кæнын ’фæхæссын,
фæдавын; ныппырх кæнын’ [Дзабиты 2000: 211-212]. Абар
Миллеры дзырдуаты: «д а д æ г ’неполный стог, неполная
копна’>> [Миллер 1927: 615]. Ис ын сыгъдæг ирайнаг
равзæрд: рагон ирайнаг мивдисæгон уидаг *с1а- ’лыг кæ-
нын, дих кæнын, хæйттæ кæнын’ редупликацийы руаджы
радта *Aас1(а)-. Уырдыгæй ~ *йМака- > дадæг.
дадо: фæдадо ис (-+—) ’йæ къæхтæ ныццавта’ (Дриаты
И. 13.07.1995) ¦ Цъиры æмæ йæ Гъдулеты нæ зонынц (На-
ниты А.; Хуриты Г.).

112 Дзжщойты Ю.А.
далум-уалум (-+++) ’æнæсæрфат; бамбарæн кæмæн
нæй, ахæм’. «"Ам цæф - уым цæф"-ы æмрæнхъ махмæ фæ-
дзурынц афтæ дæр. "Далум-уалум ныхæстæ мын фæкодта",
ома йæ ныхæстæн логикон бастдзинад нæ уыд» [Хъодалаты
1987, II: 83]. «Далум-уалум ныхæстæ ма кæн! = ома, хъуыд-
дагмæ чи нæ хауы, ахæм ныхæстæ» (Хуриты Г.); «Бесæйы
далум-уалум ныхæстæ кæдæм кæнынц, уый нæма ’мбæр-
ста» [Букуылты 1975: 152]; «Уый расыг лæджы æнæр-
хъуыды далум-уалум дзыманды нæ уыд» [Букуылты 2000:
67]; «Далум-балум ныхæстæ = æнæбынаты ныхæстæ»
(Æлборты У.) ¦ Герсан раст у: равзæрд дзырдбаст «далæ ум
-уалæум»-æй.
дæлгоммæкъух (++??) ’къæрных, хуыснæг’ (Цгъойты
К.); ’йæ къух чи нæ уромы, ахæм адæймаг’ (Хуриты Г.).
дæргьыидзæг (++++) ’дæргъæлвæст’. «Гæзæмæ фидисы
хуызы хуыдтой махмæ даргъ лæджы "дæргъындзæг"»
[Хъодалаты 1987, II: 83]; «Хъулон-мулон дæргъындзæг да-
рæсæй дæр фæдзурынц æмæ гæрæмтæ æлвыд сæрæй дæр»
(Битарты 3.); «Дæргъындзæг агуывзæ» [Хъазиты 1982:
285]; «Дæргъындзæг сæрфт фæцис йæ хæлаф» [Уым]; «Ау,
Саучызг æй уыцы дæргъындзæг лалымыл аивта?» [Уым:
286]; «Сæ цæстæнгас фыццаг андæгъд кафедрæйы цур лæу-
уæг дæргъындзæг чызгыл» [Хъазиты 1985: 155]; «дæргъын-
дзæг лæппу» [Уым: 228] ¦ Члианайы нæ зонынц ацы дзырд
(Куыдзеты Ю.). Миллеры дзырдуаты ис дæргъæндзæг
’длинноватый, долговязый’ [Миллер 1927: 491]. Æвæццæ-
гæн ардыгæй бахауд дыгурон дзырдуатмæ дæр: дæргъæн-
дзæг ’долговязый’ [ДУД: 242].
дæттæй (++++) ’о, тæхуды; тæхуды æмæ; æммыст’.
«Дæттæй, уый ма иу хатт фен! = искæй фенынмæ бæллын»
(Хуриты Г.); «Нæртон поэт куы басгуыхин, далтæй!» [Икъа-
ты 2005: 27]. Арæх æмбæлы ацы поэты æмдзæвгæты [Икъа-
ты 2005: 44, 110, 112, 171, 174, 175, 228]. «Дæтгæй мæ бын-
дур разылд» [Букуылты 1960: 22]; «Дæттæй куыд æвзæр дæ,
Тасолтан» [Уым: 59] «Дæттæй, цымæ мæ чындзы хуызæи
искуы сылгоймаг ис?!» [Букуылты 1975: 267]; «Дæггæй, цы

Пзигщойты Ю.Л. 113
ми мын бакодтай, Барысби» [Уым: 286]; «Дæттæй цы
зæрдæйы хицау у Елызбар» [Уым: 290] ¦ Дзырдуæтты нæй.
Стæм хатт фембæлы иннæ диалектты дæр, фæлæ йын уым ис
зына-нæзына æндæр семантикон фæлгъуыз. Абар: «Дæттæй,
мæ къона, куыд тæппуд мын дæ» [Нартæ 1975: 246];
«Дæддæй, Гиданнæ, дæ цæсгомы цъар дыл æрлæбырæд!»
[Айларты «МД» 1989, № 4: 49]; «Æ, бабын уай, бабын, -
ныддодой кодта йæ лæджырдæм Терезæ. - Зариффæ! Дæд-
дæй!» [Хæблиаты «МД» 1989, № 4: 64]. Фæстаг хъуыдыйады
ус йæ лæгæн уайдзæф кæны, æндæр усыл æй кæй баивта,
уый тыххæй. Æмæ йæ ивгæ та кæуыл бакодта! Йæ усы цур
рыг дæр чи нæ калы, ахæм ницæйаг Зариффæйыл! Æмæ
уæдæ кæронæй цы æвастхъæр ис, уый æвдисы дзурæгæн йæ
æлгъдзинад дæр æмæ йæ уайдзæф дæр. Йæ нысаниуæг хæс-
тæг лæууы гуырдзиаг дасус-мæ. Чысайнаджы æмæ къуыдай-
раг диалекты йын ахæм нысаниуæг нæй.
дес, дез (++++): фседес ксен ’атте у!’ (гуымир) (Дриаты
И. 17.03.1995); «"Фæдез кæн!" = иуырдæм алæуу!» (Нани-
ты А.); «Фæдес кæн! = стурæй дзырдтой, ома "фалдæр фæ-
лæуу!" кæнæ "дæ къах иуварс айс!"» (Хуриты Г.); «"Фæдес
кæн" фылдæр фосæн фæзæгъынц» (Дудайты Г.); «"Фæдез
кæн!" фосæн фæзæгъынц. Дзурынц ма "фæхи кæн!", кæнæ
"хима!"» (Куыдзеты Ю.) ¦ Дзырдуæтты не ’мбæлы.
деттæ (++++) ’уæртæ; дæ разы’. «Деттæ уыцы æртæхъу-
сонæг уæлдæр æрывæр» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 24
(ф.ф.)]; «Деттæ ма мын уыцы къабаз абар» [Хъазиты 1985:
54]; «Деттæ фаллаг хай сис!» [Уым: 59]; «Ды уал деттæ мæ
бынаты абад» [Уым: 137] ¦ Ацы амонæн номивæг ирон
дзырдуæтты не ’мбæлы, фæлæ хорз зындгонд у къуыдайраг
диалекты: дæттсе, деттсе, детте. Йæ равзæрд ахæм у:
дæу(æй) + сеттæ, ома «дæуæй фалдæр; дæуæй æттæдæр».
димикъбос (+++-) ’дымитбос’. «Саргъы фæстаг гæрз
бос, уырдыджы йæ размæ бырын чи нæ уадзы, уый. (...).
Æндæр рæтты йæ хонынц дымитбос, диттæлбос95» [Хъода-
латы 1987, II: 83]. «Саргьæн йæ димикъбос размæ фæкæн»
95 Растдæр уаид джиттæлбос.
8*

114
Дзиццойты Ю.Л.
[Уым: 92]; «Димикъбос æй æппындæр нал хъæудзæн»
[Уым] ¦ Цъиры æмæ йæ Члианайы нæ зонынц (Наииты А.;
Куыдзеты Ю.); Дзимыргомы йын ис æндæр формæ - ды-
микъбос (Цгъойты К.).
дозана (—1-++) *зындон(?)\ «Æмæ дозанайы хай фæут»
[Хъазиты 1982: 240] ¦ «Махмæ: донбеттырты хай фæу!»
(Дудайты А.).
донхæссæи (+++?) ’царвцæгъдæн’ [Гаситъашвили 1975:
151]; «Царв нæм хъæдын донхæссæны цагътой» (Хуриты
Г.); «Царвцæгъдæн махмæ донхæссæн хуыйны» (Дудайты
А.) ¦ Г. Гаситъашвили сæрмагондæй банысан кодта, ацы
этнографион реалийы ном комкоммæ тæлмацæй «доны
хæссæн» кæй амоны, уый. Иннæ ирон ныхасыздæхтыты та,
дам, æй хо\\\>\\\\\ хушег [Гаситъашвили 1975: 151], ома хъу-
ылыг, Цгъойты Климы информацимæ гæсгæ, Дзимыргомы
дон дурынты хастой, царв та къуыстилты цагътой. Фæлæ
къуыстш йæхæдæг донхæссæн у, кæс: [Абаев 1958: 654].
доны гыгытæ (+?+?). «Æрвгъуыз дидинджытæ сты.
Куы сæ ратонай æмæ сæ доны сæ пæлæхсар фарсырдæм
куы æрæвæрай, уæд доныл, кафæг чызджытау, фæзыиынц»
(Цгьойты К.).
дупа (?++?) ’ницы æмбарæг, «къуыдыр»’ ¦ Æмбæлы
къуыдайраг диалекты дæр. Абар шугнайнаг сШр(р)а ’тупой,
тупоголовый’ [Карамшоев, I: 487].
духъ кæиын (+++?) ’куыройы фыдтæ цæгъдьпГ (Цгъой-
ты К.). «Барæвдз кодта ’ндон духъхъæй йæ фыдтæ» [Хъо-
далаты 1974: 109]; «Иæхццæн куырой ис, æмæ йæ мæхæдæг
федтои, куыд духъ кæнынц» (Дудайты А.) ¦ Дзырд духь
«Ирон-уырыссаг дзырдуат»-ы нæй. Уасойы дзырдуаты йып
ис ахæм иысаниуæг: «ямка у стены, куда загоняют орехи (в
детской игре)» [Абаев 1958: 376]. В. Ф. Миллеры дзырдуа
•ты йын ис æндæр нысаниуæг: «духъ ’обоюдоострый моло-
гок (для насечек)’» [Миллер 1927: 507]. Æнгæс нысаниуæг
ын ис Урстуалты: «Æмæ-иу Миха йæ духъимæ кæй куы
ройæ нæ ракаст, кæмæн-иу нæ базылд йæ куыройы фыд-
тæм!» [«Ф» 1995, № 1: 105], «Миха иууылдæр куыста

Дзиццойты Ю.А. . 115
бæлдо, дзæбуг, сарт æмæ духъхъæй» [Уым: 106]. Абар но-
джыдæр: «Осетинские кузнецы изготовляли специальный
инструмент для жериосечников - "духъхъ"» [Дзаттиаты
2002: 228]. Чысайнаг дзырдæн дæр йæ нысаниуæг баст у,
фæстаг æртæ цæвиттонæн цы нысаииуæг ис, уыимæ. Ома
ам ис чысайнаг-туаллаг семантикои изоглоссæ. Типологон
æгьдауæй абар шугнайнаг теПп, тауПп ’молоток (для оби-
вания мельничного жернова)* [Карамшоев, II: 227], вахай-
наг тэ1<т ’молоточек (для точки, правки мельничных жер-
новов)’ [Стеблин-Каменский 1999: 240].
дыбыл-дыбыл кæнын (-+++) «æнæхъуаджы дзæнгæда
цæгъдын, æбæркад ныхас, æддæмæ хъуысгæ дæр чи нæ
кæны» [Хъодалаты 1987, II: 83] ¦ Йæ равзæрдæй у мырфæз-
мæн. Абар дыбал-дыбул ’детский лепег.
дыгьгьуытт (-+++) ’зыгъгъуытт, зыввытт’. «Ноггуырд
хъæвдынау æй ныддыгъгъуытт кодта дæлбылмæ» [Хъазиты
1982: 95] ¦ Литературон æвзаджы - зыгъгъуытт ’швыря-
ние, бросок’ [ИУД: 237]. Формæ дыгъгъуытт дæр æмбæлы
дзырдуæтты [ИИД: 251; ИÆД: 55]. Мыривд з // д æмбæлы
æндæр ирон дзырдты дæр. Зæгъæм, ирон дæстæг баст у
рагон ирайиаг *гах1а- *къух’-имæ [Абаев 1958: 360-361;
Грантовский 1970: 162], ирон а’лг)яу; та--æвæццæгæн, рагон
ирайнаг *апа- ’æфсæддон рæнхъ’-имæ [Грантовский 1970:
214-216]. Абар ноджыдæр: тæррæтт // сæррæтт,
дыгьуырттæг кæс дыгъуырццæг.
дып>уырццæг (++++) *тыхст(?), хæццæ’. «Ысдыгъуыр-
ццæг мæтæй» [Хъодалаты 1964: 41]; «Кæнын æнкъард æмæ
дыгъуырццæг» [Хъодалаты 1974: 26]; «Ныр уый тыххæй
дыгъуырццæг кæнон фырмæтæй?» [Хъодалаты 1977: 8];
«Дыгъуырццæгæй кодтон мæхимид хуыдуг» [Хъодалаты
1986: 15]; «Ысдыгъуырццæг æхсæвы маргъ» [Уым: 63];
«(Хъæдхойы) питт-питт æмæ къуырцц-къуырццæй сæлабыр
ысдыгьуырццæг» [Хъодалаты 1988: 19]; «Мæ уды рæбын-
мае дыгъуырццæг æвналы» [Хъодалаты 1989: 265]; «Дыгъ-
уырццæджы ныссæдзын, цуркау, хатт» [Уым: 422]:
«Дыгьуырццæг = дызæрдыг» (Наниты А.); «Сдыгьуырццæг

116
Дзгщцойты Ю.А.
» и = стыхсти, цы ма акæна, уый нал зоны» (Хуриты Г.);
«Розæ сдыгьуырццæг» [Букуылты 1975: 149]; «Уыцы ды-
гъуырццæг хъуыдытимæ хæдзары балæууыд Созыр» [Уым:
169]; «Фæлæ йын сæ дзуапп раттын никæй бон уыд. Æмæ
ноджы сдыгъуырццæг сты» [Хъазиты 1985: 107]; «уынджы
цъиуызмæлæг нал уыд, æмæ сдыгъуырццæг» [Хъазиты
1995: 104]; «Дыгъуырттæг = адæймаг, цы араза, уый куы-
нæ зона» (Æлборты У.) ¦ Ирон-уырыссаг дзырдуаты: «ды-
гъуырщæг ’усложненный, запутанный, затрудненный’»
[ИУД: 219]. Къуыдайраг диалекты не ’мбæлы.
дынджыр (+?+-) ’тынг, тыхджын’. «Райсомы лæппу
сыстади æмæ дынджыр маст кодта» [Архив, ф. 4, арх. № 4,
аф. 1, сыф 246 (ф.ф.)]; «Дынджыр дис ныккодта лæппу»
[Уым]; «Дынджыр цин бакодтой сæ устытæ» [Уым: 247] ¦
Семантикон инноваци. Медзыдагомы ма дзурынц джынд-
жыр дæр (Дудайты Г.).
дыссым (???+) счъынды(?)\ «Уæртæ уыцы дыссымты
ахуыр ма скæнут уæхи» [Хъазиты 1985: 130]; «Уæртæ уы-
цы дыссымæй фæнды цæхх кур -(...) никуы йæм разыны»
[Уым]; «Усæй, лæгæй дыссымтæ сты» [Уым: 183]; «Сафиат
æмæ дыссым Угъал дæр-иу афтæ кодтой!» [Уым: 196].
джи-джиу кæнын (?+??) ’джиуын(?)\ «Йæхæдæг ам
фæджи-джиу кæны ’ргъæвстæй» [Хъодалаты 1977: 132].
джитæнтæ кæнын (++?+) ’тыхсын’ (Цгъойты К.).
«Миййаг, мæ уд сæ мæтæй джиты» [Хъодалаты 1986: 134]:
«Арв куы сасады, - æваст сисы джитæнтæ мæ уд» [Хъода-
латы «Ф» 1988, № 9: 4]; «Мæ удыл бафты джитæн» [Хъо-
далаты «Ф» 1989, № 3: 5]; «Мæ джитæнтæ цæуынц = тынг
зивæг кæнын» (Хуриты Г.); «табæты- уæлхъус хауд зæрдæ
æмæ æрхуымæй куы лæууыдтæн, уæд мæхимидæг цыдысты
мæ уды джитæнтæ...» [Хъазиты 1985: 251] ¦ Зонынц æй
къуыдар дæр: «Мæ джитæнтæ шæуынч = ома тынг тыхсын»
(Цыхуырбаты Замирæ). Дзырдуæтты йын ис зына-нæзына
æндæр нысаниуæг: «джитын (?) ’колебаться, не решаться,
возиться, мешкать, сомневаться’» [Миллер 1927: 519]:
«джитыи \ игетун : игитт ’не решаться что-либо сделать".

Цзиццойты Ю.А. П7
’быть в нерешимости’, ’мешкать’, ’сипс(ап’; джитæнтæ
кæнын ’не решаться’, ’уклоняться от какого-либо дела*»
[Абаев 1958: 520]; фæлæ: «аджитæнтæ кæнын ’пережи-
вать некоторое время; поволноваться’» [ИÆД: 56]. Уасо
æрхаста иллюстративон цитатæ дæр, фæлæ йæ кæм ныф-
фыста, уый кой йæм нæй. Арæх æмбæлы Нигермæ [Нигер I:
147, 256, 291, 356]96. Зонынц æй Цъалагомы [Дзугаты 1971:
247], Урстуалты [«Ф» 1989, № 5: 64] æмæ Чысыл Леуахи-
гомы цæрæг къуыдар [«Ф» 1988, № 6: 15]. Æвæццæгæн ын
ис схонæн чысайнаг-къуыдайраг-туаллаг-дыгурон изоглос-
сæ. Ис ын вариант г\ъитын дæр [«Ф» 1989, № 12: 68]?
джиуæн(гæ) (?+-?) ’митæ, хъуыддæгтæ’. «Чизоны мын
мæ джиуæнтыл фæхудыс» [Наниты 1979: 9].
джыбыбадæн (—+-) ’риуыгуыдыр; грудинка’.
«Стуртæн джыбы фылдæр бады сæ хъуырыл, сæ риуыл
æмæ сæ дæлæртты. Æмæ риуыгуыдыр джыбыбадæн уымæн
хонынц» (Дудайты А.) ¦ «В Меджудском ущелье Цхин-
вальского района его называют д.жыбыбадæн» [Ванеев
1971: 167]. Мæ чысайнаг информанттæй иуæй дарддæр ацы
дзырд ничи зоны. Дзабиты Зарбег куыд зæгъы, афтæмæй
ацы дзырд зонынц Чеселгомы дæр.
джынджыр кæс дынджыр.
дзæгтæ кæиын. (-++-) «"Цы дзæгтæ кæныс?", "Цы
дзæгтæгæнгæ цæуыс?" Ома æнæбары, хъеллаугæнгæ, дзой-
тæгæнгæ цы цæуыс» [Хъодалаты 1987, II: 83] ¦ Цъиры æмæ
йæ Члианайы нæ зонынц (Наниты А.; Куыдзеты 10.). Йæ
равзæрдæй баст у */æг-имæ.
дзæлæби кæнын (-+++) ’кусарт кæнын, æргæвдын;
дзæнгæл кæнын’. «"Ахæм гал адзæлæби кодтой, æмæ ком-
бæсты фаг уыдаид". "Акусарт кодтой"-ы бæсты арæх фæ-
дзурынц афтæ» [Хъодалаты 1987, II: 83]; «Дæ сæн кæронмæ
96 Нигеры уацмыстæй мæнæ ацы цитатæ æрхæсгæйæ: «Тайын, руайын
«мæ джитын» [Нигер I: 256], Абайты Уасо фæстаг дзырды бæсты бафыста хнтын%
«мæ сарæзта ахæм фиппаимаг: «В тексте ошибочно джитын, что означает не
’маяться’, а ’колебаться\ 4не решаться’» [Абаев 1989: 205]. Фæлæ ам Нигср джи-
’"ым-æн дæтты, чысайиаг ныхасыздæхты йын цы нысаниуæг ис, уый, ома *тых-
сын*.

118 Дзиццойты Ю.А.
адзæлæби кæн! = аиаз æй» (Хуриты Г.) ¦ Дудайты Герсан
нæ зоны ацы дзырд. Дзырдуæтты не ’мбæлы.
дзæлгьæды (и~н) кæмæхъуаджы\ «(...) уæд дзæлгьæ-
ды сæттыс дæ сæр» [Хъодалаты 1987, I: 73]; «Дзæлгъæды
ма кæн æрдиаг дæ фыдыл» [Хъодалаты 1968: 39]; «Дзæл-
гъæды æрæмбырд ыстут ардæм» [Хъодапаты 1989: 418];
«Нæхи æвдисæм дзæлгьæды ныхæсты!» [Икъаты 2005:
210]; «Кæм ис мæгуыр лæппуйæн дзæлгъæды хæрдзтæн
æхца?» [Наниты 1979: 59]; «Чизоны, уæгъды, дзæлгьæды
дзæнгæда цæгьдын» [Къæбысты 1985: 24]; «Дзæлгьæды ма
худ» (Куыдзеты Ю.) ¦ Литературон æвзаджы - æдзæл-
гьæды, фæлæ В. Ф. Миллеры дзырдуаты æмбæлы æнæ ан-
лаутон хъæлæсонæй дæр: дзæлгьæд [Миллер 1927: 528].
дзæнхьирд. A4-—) «"Арв уыдис дзæнхъирд". Фыццаг
хатт ацы хъуыдыйад фехъуыстон фыййау лæг Сотаты
Къоцъиайæ. (...). Æвæццæгæн, конд у дзæнхьа æмæ ирд-
æй. Ома арв уыдис дзæнхъайау ирд, сыгъдæг» [Хъодалаты
1987, II: 83]. «Дзæнхъирд арв» [Хъодалаты 1977: 109];
«Суадонау дзæнхъирд» [Хъодалаты 1986: 8]; «дзæнхъирд
бон» [Уым: 73]; «Арв (...) дзæнхъирд у, цырагьау» [Къус-
раты 1976: 18]; «Арв дзæнхъирд» [Наниты 1979: 7] « ~ Ар-
выл иу мигь дæр нæй» (Наниты А.) ¦ Йæ фæд зыны
æрмæстдæр иу дзырдуаты [ИИД: 88].
дзæппытæ кæныи (•»-»-н) ’исты тагьд æмæ æнæбары
аразын; цалцæг кæнын’. «"Йе ’рчъитæ бадзæппытæ кодта
æмæ балцы ацыдис". Тынг скъуыд дзаума, уæлдайдæр та
къахы дзаума, æнæбары куы бампъузай, уæд уый фæхо-
нынц "бадзæппытæ кæнын"» [Хъодалаты 1987, II: 82]; «Йæ
дзæппытæ къоходзитæ никуы раивта» [Хъодалаты 1987, I:
82]; «Рæстæгмæ цы иу хатæн бадзæппьггæ кодтам, уым цар-
дыстæм» [Хъазиты 1982: 175]; «дæргьæй-дæрп>мæ фæхс-
бандон, æвæццæгæн, Бадрийæн йæхи бадзæппытæгоид»
[Хъазиты 1985: 291]; «Уæлæ уыцы агъуыст бадзæппытæ
хъæуы» [Къæбысты 1985: 31] ¦ Литературон æвзаджы:
цьапп ’устройство, снаряжение (кое-как)’ [Миллер 1934:
1690]; цьапп кæнын ’снаряжать; приводить в исправность

Дзиццойты Ю.А. \\9
[Абаев 1958: 330]. Бекъойты Димитр æй рæдыдæй бахаста,
æрмæстдæр Цæгат Ирыстоны чи æмбæлы, ахæм дзырдты
хыгъдмæ [Бекоев 1985: 241]. Тедеты Олп>а ирон дзырды
равзæрд бæтгы гуырдзиаг цъап-имæ (æмбæлы цалдæр
дзырды сконды), гуырдзиаг дзырд та бæтты туркаг д.жап
’аразын, амайын’-имæ [Тедееви 1983: 173-174]. М. А. Ха-
бичев ирон цъагт бæтты хъæрæсе-балхъайраг джапы ’цæс-
гом’-имæ [Хабичев 1980: 18-19]. Абайты Уасо ирон дзырд
бæтты комкоммæ туркаг дзырдимæ [Абаев 1958: 330].
Ирон дзырд гуырдзиаг æвзагæй куы цæуид, уæд, цымæ,
арæхдæр Цæгат Ирыстоны цæмæн æмбæлы? Къуыдар æй
цæуылнæ зонынц? Науæд йæ этимологон хуыз (гуырдз.
цъап-) цæгаты ир цæмæн бавæрдтой, æмæ, гуырдзымæ хæс-
тæгдæр чи цæры, уыцы чысан та йæ туркаг формæмæ цæ-
мæн раивтой? Æниу формæ цъапп райдианы, æвæццæгæн,
чысайнаг ныхасыздæхты дæр уыд, фæлæ фæстæдæр раивта
иуæрдыгæй дзæпп-мæ, иннæрдыгæй та - тъæпп-мæ (конта-
минацийы аххосæй?), абар: «Адæм сæ хъысмæт сæ цард са-
разыны тыххæй сиу кæнынц æви къæсæрæй дуармæ хъуыд-
дæггæ батьæппытæ кæныны?» [Хъазиты 1985: 88].
дзæргъа, дзыргьа (и-н) ’къуымых’. «Дыууæ хуызы
дæр æй дзурынц» (Наниты А.). «Кард ныдздзыргъа ис, ома
нал кæрды» (Куыдзеты Ю.); «Кæмдæр иу дзæргъа кард
ссардта æмæ мæм æй февзид-февзид кодта, мæхи амар-
дзынæн, (зæгъгæ)» [Наниты 1998: 44]; «Чидæр мын мæ
сæры астæу йæ дзыргъа фæрæт ныссагъта æмæ йын сласын
нал бакуымдта» [Наниты 1979: 179]; «Дзыргьайы хуызæн у
йæ кард = ома къуымых у» (Хуриты Г.); «Афтæ уонггай
дзыргъа кардæй Иры ’рлыг кæны а-хæст» [Хъазиты 1995:
279] ¦ Йæ равзæрдæй баст у ирон дзырд дзыргъа-имæ, амо-
ны ’часть плуга (резец или нож)’ [Абаев 1958: 407]. Ацы
дзырд кæд миногон цыргъ-æи равзæрд [Миллер 1887: 15],
уæддæр, цы реалиимæ у баст, уый цыргъ никуы вæййы -
зæххы уайтагъд акъуымых вæййы. Абар антоним: «Ды уæд
кæйдæр къухты пысырадзыргь фæрæт уыдтæ» [Хъодалаты
1989: 402].

120
Дзгщцойты Ю.А.
дзæррæст (?+??) ’цъортт’. «Уæндон - йæ хъамайы фæ-
дзæррæст!» [Хъодалаты 1968: 52]; «Дæ хъама фæдзæррæст
кæн» [Хъодалаты 1989: 400]; «Йæ кард фæдзæррæст кодта
¦-- кард фелвæста» (Хуриты Г.).
дзеб(ы)лой-дзеб(ы)лой кæнын (-++?) ’ауыгъд уын,
ауыгъдæй хъеллау кæнын’ (Дриаты И.); ’ботт-ботт кæнын’
(Наниты А.); ’ауыгъдæй змæлын’ (Хуриты Г.). «Исты куы
’рцауындзай, уæд дзебло-дзебло кæны» (Дудайты Г.);
«Дзебло-дзебло кæнын = хъеллау кæнын» (Æлборты У.).
дзедзæлæг (+++-) «"Цъыссы æмæ дзедзæлæг, нал мæ
ныууадзай!" Ома мын мæ уд мæ хъуырмæ скодтай, боны-
фæстагмæ» [Хъодалаты 1987, II: 87] ¦ Ацы дзырды нысани-
уæг бæрæг нæу. Герсан æй бæтты дзеудзæлсеу-имæ [Уым].
Дзырдуаты ис дзеудзæлсеи ’вот тебе на!’ [ИУД: 224]97.
Фæлæ дзедзæлæг у цавæрдæр зайæгойы ном: «Дзедзæлæгау
лæджы къæхтыл тыхсы» [Гафез 1966: 186]. Йæ уидаг дзедз-
сел-æг баст у æндæр зайæгойы номимæ: дзедз-ыкк-а ’по-
повник’ (кæс: [Джабиев 1977: 15]). Цæгат Ирыстоны дзед-
зыкка амоны ’ауыгъдæй хъеллау кæнын’ [ИУД: 224]. Йæ
равзæрдæй уидаг дзедз- кавказаг у. Абар гуырдзиаг дзедзви
’сындзджын зайæгой, колючник; держидерево’ [КРЛ, III:
619], чъайнаг да(н)дзи ’æхсынцъы, какон сындз’ (картвелаг
*с1гес12\у-)9 цæцæйнаг дзаз, солыйаг заз, тъабасарайнаг
дзадз, лекъаг щаз ’сындз’, лакъаг ццац ’уагъылыйы къу-
тæр’, даргаг занзи ’сындз’, кæсгон зэ ’цымы гага’, абхазаг
азш ’дзедырæджы къутæр’ æ. а. д. [Климов 1964: 234-235;
Шагиров, I: 204-205].
Кæд цьыссы та цъыз смошка’-имæ у баст, уæд фразеоло-
гизмы нысаниуæг бæрæг у: адæймагыл зайæгойтæй æмæ
уырынгонтæй чи æртыхсы, йæ азмæлæнтæ йын чи къуын-
дæг кæны, хъуырмæ дæр æй уый кæны.
дзедзелæг кæс зезелæг.
дзибылой (-+—) ’хæйрæг’. «"Йæ дзибылæйттæ та йæм
фæмидæг сты", ома - йæ хæйрæджытæ» [Хъодалаты 1987,
97 Ис ын æндæр нысаниуæг дæр, абар: «Йæ бинаг æфсæр куыройы гæркъæ-
рæгау сдзеудзæлæй» [Хъайтыхъты 1998: 79].

Дзиццойты Ю.Л. 121
П: 83] ¦ Дзырдуæтты нæй. Абар мыггагон ном Дзибаттæ
(Цыхуырбаты Замирæ). Абар сасылой.
дзизза (-++-). «Хъилдзыккуен гуйраг хъæздыг лæгмæ
уыдис дзиззайæ дæр» [Хъодалаты 1987, I: 80] ¦ Уасойы
дзырдуаты ис формæ дзидза ’кормилица’ æмæ нымад у хус-
сарирыстойнаг дзырдыл [Абаев 1958: 397]. Коцойты Арсе-
нæн йæ «Чысайнаг таурæгъ»-ы чысаигоймаг персонаж йæ
дзидзидарæг усæн мæнæ цы зæгъы: «Цом Калакмæ æмæ
уым "дзидза" (сывæллонгæс) ныллæу!» [Коцойты 1972:
271]. Инверсион дзырдуаты ис формæ джызза [ИИД: 6].
Реали йæхæдæг æппæты арæхдæр æмбæлди Лехурагомы
[ИДМ, III: 337; абар: ППК, I: 48; Алборов 2005: 348-349,
352].
дзинад (?+++) ’хъуыддаг, уавæр’. «Афтæ уыд нæ дзи-
над» [ИАА, II: 37] ¦ Ирон-уырыссаг дзырдуаты: дзинад
’свойство, качество, стать’ [ИУД: 224]. Чысайнаг дзырды
нысаниуæгмæ хæстæг лæууы ацы дзырды нысаниуæг тур-
каг ирæтты æвзаджы, цыран æмбæлы дзинад ’состояние,
здоровье’ [Тордарсон 1972: 108].
дзицц (-+++) ’æдзынæг каст\ «Мах æнæууæнчы дзицц
ныйистæм» [Хъодалаты 1987, II: 90]; «Къæйных, ныр мæм
хæрдмæ ныдздзицц у!» [Хъодалаты 1986: 65] ¦ Цъиры йæ
нæ зонынц (Наниты А.). Дзырдуæтты нæй, фæлæ æмбæлы
Плиты Грисмæ: «Дзулфыцæг ныдздзицц йæ рудзынгæй
хыссæкъухæй» [Шекспир, I: 430]. Чысайнаг-цъалагоймаг
изоглоссæ?
дзудза (—+) ’сырдты паддзах(?)’. «Изæры æрбацыди
арс, фæдзырдта: "Дзудза, дзудза, рацу, мæ пысултæ мын
ралас". Бацыди æмæ йын йæ арсдзарм раласта уцы дзудза.
(...) Уалынмæ та æрбацыди бирæгь. Фæдзырдта уй дæр:
"Дзудза-дзудза, æлдар! Мæ пысултæ мын ралас". Умæн
дæр та раласта йæ бирæгъдзарм (...) Уалынмæ дын æрба-
тахти бæлон. Уй дæр фæхъæр кодта: "Дзудза, дзудза! Æл-
Дар! Рацу мæ пысултæ мын ралас". Умæн дæр раласта йæ
бæлон кæрц» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 127 (ф.ф.)];
«Дзудза кæй хуыдтой, уй нæ зынд, фæлæ загъта (...)»

122
Дзиццойты Ю.А.
[Уым: 129 (ф.ф.)]; «Дзудзайы мын фенын кæнут» [Уым]:
«Дзудзайы йын (= лæппуйæн) нæ фенын кодтой» [Уым:
130] ¦ Дменисы йæ нæ зонынц (Æлборты У.). Дзырдуæтты
не ’мбæлы. Ирон æвзаджы æмбæлы иу теонимы сконды.
Таурæгьтæм гæсгæ, фосы Фæлвæрайæн уыд фырт, йæ ном
Будзумар, Бузуна, Гудзупа кæнæ Дзудзумар, Дзудзумаргъ
[Тыбылты 1988: 133; Къубалты 1978: 174; ИАС, II: 56].
Фæстаг дыууæ варианты конд сты компоиент дзудзу æмæ
дзырд маргъ-æй. Цæгат Ирыстоны ис топонимтæ Дзудзы
хиды хъæд [Цагаева 1975: 19] æмæ Дзудзы хид [Уым: 31]98.
Ам ис сæрмагонд иом Дзудз, æмæ уый йæ равзæрдæй баст у
нæ дзырдимæ. Джудэ/су хицæнæй æмбæлы къуыдайраг диа-
лекты, æмæ амоны 4карк’ (сывæллæтты æвзагыл). Æмбæлы
сылгоймаджы номы хуызы дæр - Джуджу / Жужу. Абар
хуссарирыстойнаг топоним Жужийы лæгæт [Цховребова
1978: 135]. Сылгоймаджы ном Джуджу ис абхазмæ дæр
[Инал-Ипа 2002: 137]. Ис ын персаг равзæрд, абар персаг
джуджа 4птенец9 цыпленок’, афгаймаг чучу ’нтичка’, шуг-
найнаг сйса, сйсНа ’годовалая куропатка’. Абар ноджыдæр
гуырдзиаг джуджула ’курочка’ æмæ сидæн дэæуджу-
джуджу 4цып-цып’ [КРЛ, III: 707].
дзыбмр-дзыбыр (++++) ’сындæг гуыпп-гуыпп, сындæг
тыррыкк-тыррыкк; тæпп-тæпп; æнæбары тæлфын\ «Йæ
зæрдæйы куыст (...) сындæг, дзыбыр-дзыбыр кодта» [Иа-
ниты 1979: 159]; «Цырагъ ахуыссынмæ хъавы = дзыбыр-
дзыбыр ма кæны» (Хуриты Г.); «Лампайы керосин куынæ-
уал уа, æмæ йæ рухс пæртт-пæртт куы кæна, уæд фæзæ-
гьынц: дзыбыр-дзыбыр ма, дам, кæны» (Куыдзеты Ю.);
«Лампа æнæбары куы судза, уæд зæп^ынц: дзыбыр-дзыбыр
ма, дам, кæны» (Дудайты А.); «Кæмдæр ма сæ дзыбыр-дзы-
быргæнаг, тæвд хъуыды ахста цуанон куыдзы рæйын»
[Хъазиты 1982: 11]; «(Къутæртæн) сæ иуæггай дзыбыр-дзы-
быргæнаг хæтæл цæнггæ» [Уым: 34]; «(Хурæн) йæ дзыбыр-
дзыбыргæнаг тынтæм басырххъулæттæ, бацардгъуыз сты
Амырханы салд уадултæ» [Уым: 42]; «йæ зæрдæйы ферт-
15 Фæстаг топоним Цагъиан рæдыдæП фыссы Зудз-ы хуызы.

Дзшщойты Ю.А. [23
тивæг дзыбыр-дзыбыргæнæг ныфс» [Хъазиты 1985: 232];
«йæ зæрдæйы дзыбыр-дзыбыргæнæг бæллицтæ» [Уым:
284]; «Æнуд дуджы дзыбыр-дзыбыргæнаг уацмысты æхсæи
"Бæсты фарн"-ы фæзынд уыдис, æдзæм æрдзы уадтымыгьы
февзæрдау» [Хъазиты 2006: 181].
дзмзза-хуьиша (+???) ’арахъ’ (хъазгæйæ) (Цгьойты К.)
¦ Ацы дзырды компоненттæ хицæнтæй æмбæлынц иннæ
рæтты дæр (сабиты æвзаджы): дшзза 4судзаг’91), хуыппа
’нуæзт\ Фыццаг компонентæн къуыдайраг диалекты ис чы-
сайнаг фонетикон хуыз ~ дзызза. Цæгат Ирыстоны æмбæлы
формæ бызза* абар: «Ай - пысыра, бызза кæны» [Ап>ниан
1978: 156]. Йæ равзæрдæй у ирайнаг дзырд, абар язгуляй-
магсш, ш (детск.) ’горячоГ [Эдельмаи 1971: 51]чш/1у (тас1)
’обгорсть, обжечь(ся)’ [Уым: 118].
дзымдзыма (~-ь-н) кхæрз чысыл’. «Дзымдзымайы дон -
лæдæрсгæ чи кæны, уыцы суадон» (Наниты А.); «Дзымд-
зыма - хæрз гыцъыл исты, æнæразынгæ хъуыддаг. Дзымд-
зыма зыид ракодта = ома хæрз гыцъыл мурæй разынди»
(Æлборты У.); «Æрттиваг хъæндилтæ æз ахстон мæ сабион
бонты... Сæ дзымдзыма ферттывд, сæ рухсы фæлмæн тын
рæвдыдтой цыбæлзæрдæ сонты» [Икъаты 2005: 176|; «Те-
маи дзым-дзыма - дæ тары» [Уым: 197] ¦ Йæ бындуры,
æвæццæгæн, ис ирон дзындз(æ) ;бисер(?)’ [Миллер 1927:
543], дыгурон дзиидзæ сбусы, колючка(?), блестящие ко-
роткие волосы(?У [Уым: 533]. Дыгурон дзырды дыккаг
нысаииуæг быытон æндæр дзырдмæ хауы: ирон дзындзалæг
’пастушья сумка\ дыгурон дзиндзала, дзиндзалуг, дзиндза-
лæг ’пастушья сумка’ [Абаев 1958: 406; ИУД: 225; ДУД:
259]. Арæхдæр æмбæлы дыгурон диалекты: дзендзе, дзин-
дзæ, дзиидзи ’янтарь; бисер’ [ДУД: 258,259]. Абар: дзиндзæ
æрдо, дзиндзæ барцæ, дзиидзæ думæг [ИАС, II: 397]. Ирон
фолклорон текстты æмбæлы æрмæстдæр иу дзырдбасты:
дзындз аласа [ИАС, I: 132]. «Дзындзы фæрдгуытæ» литера-
турон æгъдауæй бафтыд Хъазиты Мелитоны уацмысмæ
99 «Дзызза = зынг» (Хуриты Г.).

124 Дзгщцойты Ю.А.
[Хъазиты 2006: 71],(Ю. Йæ равзæрдæй у тюркаг дзырд [Аба-
ев 1965: 527-528]. Абар ноджыдæр ирон сабиты хъазт дзыд-
зыма: «В этой игре один говорит: "дзыдзыма, дзыдзыма",
другие хором: ’лам, лам’» [Миллер 1927: 540].
дзыргьа кæс дзæргъа.
дзыхбар (--ьн-) ’йæ дзыхыл хæцын чи зоны, уый\
цЦзых + бар. Ома йæ ныхасæн фæтк зоны, æнæхъуаджы,
æнæраны нæ фæдзуры. (...) "Дзыхбар адæймаг у". Ис ын
"малзурайы" фæлгъуыз дæр» [Хъодалаты 1987, II: 83];
«Уæздан, дзыхбар» [Хъодалаты 1986: 106]; «Куыд дзыхбар
æмæ къахбар сылгоймаг уыдис» [Хъодалаты 19982: 95];
«Дзыхбар - ’мадзура’» (Дудайты Г.) ¦ Члианайы нæ зо-
нынц ацы дзырд (Куыдзеты Ю.). Æмбæлы къуыдармæ дæр,
зæгьæм, Чеселтгомы (Дзабиты Зарбег).
зарандм A+—) 4маст\ «Маст хæринагæй, уæлдайдæр
та дыргъæй, махмæ фæдзурынц: "Зарандыйы ад кæны".
Æвæццæгæн нæм гуырдзиаг æвзагæй æрбахауд (...). Æнæ-
уи заранды уидаджы мыггаг у, хъылмайæ æвзæрдæр ад
кæмæн ис, ахæм» [Хъодалаты 1987, II: 83].
зæдæнвиц (++-+) ’рæсугъд, зæдæнгæс’. «Уæд æм
зæдæнвиц медхо радта гæххæтты кадавар гæбаз» [Хъодала-
ты 1986: 24]; «Рæсугъд, зæдæнвиц ус» [Уым: 52]; «зæдæн-
виц чызджытæ» [Хъодалаты 1989: 279]; «Ды зæдæнвиц дæ,
æрвон дæ» [Уым: 285]; «Зæдæнвиц Аллæ» [Хъазиты 1982:
319]; «Дæ хуызæн зæдынвиц чызджы цур...» [Хъазиты
1985: 42]; «Иунæг зæды æнвицы цард дæлæмæ скъæфы»
[Хъазиты 1995: 296] ¦ Дменисы нæ зонынц ацы дзырд. Фæ-
стаг цæвиттонæй хорз зыны дзырды равзæрд. Компонент
сенвиц амоны ’æнгæс’ æмæ æмбæлы иу ран семвинц, зæгьгæ,
ахæм хуызы: «Цæргæс æмвинц - цæргæс æнгæс» [ИАС, II:
655].
Зæнпаг (—-I—) ’Ардисы авд дзуарæй иуы ном\ «Зæп-
пагмæ чызджытæ нæ цыдысты, нæдæр усджын лæппутæ.
Хастой йæм цæрвджынтæ, бæгæны» [Хуыбылты 1999: 12] ¦
100 Фæлæ абар: «дзиндзийау сыгьдæг уддзæф агурыиц йе сулæфæнтæ» [Хъазп-
ты 1985:226].

Цзиццойты Ю.А. [25
Члианайы нæ зонынц ацы дзырд. Иттæг цымыдисаг у йæ
равзæрд. Чизоны йын исты иудзинад ис дзырд зæппадз-
имæ?
зезелæг, дзедзелæг (++++): ныззезелæг уын ’ныййичъи
уын\ Дзимыргомы, Медзыдагомы, Гъдулеты æмæ Цъиры
æмбæлы формæ дзедзелæг (Цгьойты К.; Дудайты А.; Хури-
ты Г.; Наниты А.), иннæ рæтты та формæ зезелæг. «Чидæр
сæ ныззезелæг Алмасы цыбыр дымæгыл» [Хъазиты 1982:
95]; «Уыцы цалдæр дзырдыл ныззезелæг» [Уым: 223] ¦
Дзырдуæтты нæй. Æмбæлы цъалагоймаг ныхасыздæхты
дæр (зезелæг). Къуыдайраг диалекты йын ис æндæр фоне-
тикон хуыз - цъег/ъелæг. Фæстаг формæйыл æмбæлæм Хъа-
зиты Мелитонмæ дæр [Хъазиты 1985: 270].
зели (+++?) 4стыр хъæд; рагъхъæд; аххæрæг’ (Цгъойты
К.); «зели-хъæд = штыр хъæд» (Дудайты А.; Мæргъиты А.);
«Зели = стыр æнæкъалиу хъæд» (Хуриты Г.) ¦ Чысайнаг
дзырдæн нæй фæхицæнгæнæн гуырдзиаг дзели ’брус, брев-
но; дерево’-йæ Абар ноджыдæр дыгурон дзырд æзгъелæ,
згъели ’длинные обрубки дерева’ [Цагаева 1975: 323]101.
Ардыгæй цæуы дыгурон топоним Æзгъелитæ [Уым]. Мæ
хъуыдымæ гæсгæ, ацы дзырдтимæ баст сты Мамысойнаг
топонимтæ Згъил, Згъелахы ком æмæ Згъилы ком дæр
[Уым: 197-198, 281]. Фæлæ, цымæ, дыгурон æмæ гуырдзиаг
дзырды æхсæн исты ис иумиагæй?
зиууæттæ (+?-?) ’цырен пецы фарсыл цы тæлфаг
стъæлфæнтæ фæзыны, уыдон’ (Цгъойты К.).
зонды дæндаг (++++) ’зуб мудрости’ (Чертхъоты 3.
30.08.1995, Орцъосан) ¦ Члианайы нæ зонынц ацы дзырд
(Куыдзеты Ю.).
зуыгь-зуыгъ (++??) ’зыввытт; зыв-зыв’. «Ныззуыгъ-
зуыгъ кæнын = исты фехсын, ныззолочъи кæнын» (Дриаты
И.); «Гераклы дискау зуыгъзуыгъгæнгæ тæх» [Хъодалаты
1974: 29]; «Фæлæ та ’васт зуыгъ-зуыгъгæнгæ зынг фатау
аввронг сагъæс мæ зæрдæйы нынныхсы» [Уым: 57] ¦
Дзырдуæтты нæ зыны.
«Дыгурои-уырыссаг дзырдуаг»-ы нæП.

126
Дзшщог/ты Ю. А.
зырры Мариа (-•+*-+) ’божья коровка’ (абар дæлдæр
куабзæпы хъæидил). «Тæхгæ кæй кæны, чырры йæ уымæн
хопынц» (Наниты А.); «зырры - божья коронка» (Æлборты
У.). «Зырры дзурынц нæл стурæн, куы йæ разæигард
кæнынц, уæд» (Хуриты Г.).
ивгьуыц (-И---Ч-) 1фæивгъуыйæн\ «Уымæн ивгьуыц нæй
~ нæ фæивгъуыйын» (Наниты Л.); «Нæ йæ фæпды, уыцы
адджын музыкæйæ фæивп>уыц уа, уый» [Букуылты 1975:
751 ¦ Дзырдуæтгы нæй.
ириæрзын (--Н--) ’ирвæзын’. «Хуриыгуылды (фæетæ)
дон мидæмæ ничи хаста, кæнæ та дзы хъуамæ ныпнæрстаис
зынджытæ. Дзырдтой-иу: "Донимæ хæйрæг баирвæрздзæи
хæдзармæ"» [Хуыбылты 1999: 3| ¦ Члианайы иæ зомынц
ацы формæ (Куыдзеты Ю.). Литературон æвзаджы
ирвсезыи [Абаев 1958: 549; ИОД: 325; ИУД: 243]. Хуссар
Ирыстоны арæхдæр æмбæлы метатезæимæ ивæрши. Ацы
дыууæ формæйы контаминацийæ равзæрд, вокабулæйы цы
чысайнаг формæ ис, уый.
истыгар (ч-1-н) ’истæйаг; истæй аккаг’ (фарстон номи-
вæг, стæм хачт ахастон дæр вæййы). «Уыцы галуантæ дæу-
мæ истыгар кæсыиц, æндæра сыл мæ хуызæи рæстуд адæй-
мæгтæ сæ къæхтæ дæр нæ асæрфдзысты!» [Къæбысты 1985:
74]; «Истыгар чындзæхсæв бахордтай?» [Хъазиты 1989: 78]
¦ Йæ фæд ис иу дзырдуаты [ИИД: 232]. У къуыдайраг-
чысайнаг изоглоссæ. Йæ бындуры ис иомивæг исты æмьс
суффикс -гар. Ацы суффиксæн йæ нысаниуæг хæстæг лæу-
уы 1 уырдзиаг суффикс -гвар II -гор-мх: ра-гвар-и II ро-гор-и
II ро-гор ’куыд, цæй хуьпæн, цавæр’. Гуырдзиаг суффикс
цæуы персаг æвзагæй, абар: астæуккаг нсрсаг %д1шгч %д1и\
ног персаг %ои1гаг, §иНг ’характер, природа, сущность’, ра-
гон ирайнаг *§сшвга, рагон индиаг §о(га ’род’ [Андрони-
кашвили 1978: 162]. Ирон суффикс йæ равзæрдæй, æвæц-
цæгæн, нæу баст гуырдзиаг суффиксимæ. Абар рагон пер-
саг -кага мæиæ ахæм дзырдты: ыуакага- ’цавæр, цæййас,
цæйæнгæс’, ауакага- ’уыйас, ахæм’, цыран кага- равзæрд
мивдисæг каг- ’аразын, кæнын’-æй [Кеп* 1953: 53, 172.

Дзгщцойты Ю.А.
127
184]. Фæлæ рагон ирайнаг *кага- интервокалон позицийы
ирон æвзаджы хъуамæ радтаид *гæр. Хъæлæсон *а цæй
руаджы хъуамæ айвæзтаид, уый бæрæг нæу. Абар ноджы-
дæр рагон индиаг ргакага *вид, сорт; сгюсоб, манера’. Кæс
ницыгар.
исчердмгонау (++++) ’исты хуызы’. «Кæд æй исджер-
дыгонау ’рыууæндын кæнид» [Букуылты 2000: 76]; «Ис-
чердыгонау мын мæ къухы бафтау уыцы лæджы» (Хуриты
Г.) ¦ Равзæрд искæи + æрс)ыгон-ау-æи.
иттæг: нмйиттæг уыи (н++) 4(искæуыл) «æрзайын»;
приста(ва)ть\ «Ныйиттæг ыл вæййыиц, куы йыл рамбæ-
лынц, уæд: "Рацу, фæйнæ баназæм!"» [Букуылты 2000: 72].
иуæггай (?+++) ’иугай; иунæг(?); хицæи(?)\ «Иуæггай
урс мигъы бындзгуытæ фæлæзæрынц» [Хъодалаты 1987, II:
82]; «иуæггай стджытæ» [Хъодалаты 1989: 348]; «Цъериты
бынты иуæггай æфсиртæ уидзыи» [Уым: 437]; «Арыс иуæг-
гай дзырдтæ æмæ сæ кæныс хæлттæ» [Икъаты 2005: 140];
«Йæ царды уысмтæ иуæггай - нымад» [Уым: 151]; «Æмæ
мын, куыд фыссын, уый тыххæй мæ пакъуы иуæггай афтæ
æртыдта, æмæ иунæг хатт дæр нæ фесхъиудтон» [Хъазиты
2006: 28]; «(Къутæртæн) сæ иуæггай дзыбыр-дзыбыргæнаг
хæтæл цæнгтæ» [Хъазиты 1982: 34]; «Миты сæрты йын
иуæггай мит-рыгтимæ ныгуылæйнаг, уазал уддзæф скъæфы
йæ ризгæ хъæлæс» [Уым: 41]; «Иуæггай къæбæртæ» [Уым:
149]; «Æз дæр сæ (...) уидзыи иуæггай» [Уым: 170]; «Иуæг-
гай цыбыр хъуыитæ» [Уым: 213]; «Сæ иуæггай хæтæл
цæнгтæ» [Уым: 288]; «Сæры иуæггай хъуынтæ» [Уым:
322]; «Тамакойы фæздæгæй йæ иуæггай æрду рихитæ æмæ
æнгуылдзтæ дарынц бур-бурид» [Хъазиты 1985: 116];
«иуæггай стъалытæ» [Уым: 229]; «фæндагыл сæ (-¦• дидин-
хДжытæ) калдтой иуæггай» [Уым: 136]; «Сау рихитæ æмæ
къæмисæнты дæр фæзынд иуæггай урс хилтæ» [Букуылты
1975: 18]; «иуæгтай хилтæ фæурс сты» [Уым: 183]; «Иуæг-
гай сæ фæхаста (уыры цъиуты)» (Дриаты И.) ¦ Дзимыры
йæ нæ зонынц (Цгъойты К.). Æмбæлы Калоты Хазбимæ
Даер: «Иуæггай стъа^^ытæ бахудынц дардæй» [Калоты 1976:

128
Дзигщойты Ю.Л.
12]. У чысайнаг-туаллаг изоглоссæ. Йæ бындуры ис
нымæцон иу нæ, фæлæ ацы нымæцоны дериват *иуæг ’иу\
Ирайнаг æвзæгты уæрæх зындгонд сты рагон ирайнаг
*ата-ка- ’иу’-ы рефлекстæ [Расторгуева, Эдельман 2000:
136]. Чысайнаг-туаллаг *иуæг дæр у ацы этимоны идеалон
рефлекс.
йемыдзаг (++++) ’йæ тæккæ дзаг\ «Паддзахадон дра-
мон театры зал адæмæй йе мыдзаг» [Наниты 1979: 196] ¦
Æмбæлы Цæгат Ирыстоны (Туалгомы) дæр: «Донæй йе
’мдзаг стыр къуыстил» [Хозиты 1999: 250]. Равзæрд иæ\
сем+седзаг-æи.
кадавар (?++?) ’зын уавæр’. «Кадавары митæ кæны --•
йæ къухтæм æфтауæнтæ кæны, цард ын нæ фаг кæны» (На-
ниты А.) ¦ Абар удавар.
калцæг (++++) 4кæлæццаг(?), кæлдым(?)\ «Капцсег =¦-•¦
æрдæг калд; зæронд ихсыд хæдзар» (Наниты А.); «Цæвæг
скалцæг ис = нал кæрды, нал бæззы» (Куыдзеты Ю.); «Бæ-
лас кæнæ уæладзæн куы спутъро вæййы, уæд фæзæгъынц:
скалцæг, дам, и» (Дудайты А.); «Капцсег - исты куы сфæ-
лахс уа, уæд æуый; суг куы спутъро вæййы, уæд æуый дæр
капцæг хуыйны» (Æлборты У.); «Æз дзы ныхъуыргæ ницы
акодтон, калцæджытæ æмæ гæлхæрдтæй уæртæ сты нырма
дæр» [Къæбысты 1985: 44]; «Калцæг æмæ згæхæрд дзау-
мæттæ» [Уым: 44]; «Сулæфæн ын нал уыд, уый онг ын бал-
хъывта йæ хъуыр, стæй йæ калцæг бæласау ныууыгьта»
[Букуылты 1975: 177] ¦ Литературон æвзаджы - кæяддзаг.
хселсеттаг, къуыдайраг диалекты ма ис кселсеччаг. Æвæц-
цæгæн равзæрд калд+дзсег-æи.
канддæр (++++) ’æрмæстдæр; уæлдайдæр’ (Дриаты И.)<
йæ синоним афтиддсер (кæс уæлдр). «Уымæй йæ, Нуци
хъуыддаджы аминдигæнæг кæй уыдис, уый зæгъын фæн-
дыд канддæр» [Къæбысты 1985: 6]; «Уымæй йæ чыздж!>|
тыхст равг фæсурын фæндыд канддæр» [Уым: 57]; «Иугæр
проект кæныны агъоммæйы картографион æрмæджытæм«
канддæр та планшетмæ, зæрдæфехсаинагæй ницы ис.
уæд...» [Уым: 93] ¦ Дзимыры йæ нæ зонынц (Цгъойты К.)

Дзтщойты Ю.А.
129
Дзырдуæтты не ’мбæлы, фæлæ ис Нигеры уацмысты: «Ис-
куы æз мæхи куы ласон дардмæ, тавынмæ, канддæр, искуы
куы бауарзон ингæны былмæ искæй бæстæ» [Нигер, I: 64];
«Уалдзæг у куыстуарзаг. Канддæр та нæ хохы» [Нигер, II:
45]. Ам дæр та ис чысайиаг-туаллаг изоглоссæ.
карнæг (--1—) 4къаннæг\ «Фыццаг хатт æй фехъуыстон
Сотаты Чаисмелæй. "Оскъи мын уæд нырма карнæг уы;Г.
Куыд зыны, афтæмæй къаннæг-ы райдиан формæ уыдис
карнæг æмæ йæ уыцы мидисимæ фæдзурынц нырма дæр
Лехурагомы бирæтæ» [Хъодалаты 1987, II: 83] Ф Цъиры йæ
нæ зонынц (Наииты А.). Дзырд къаннæг йæ равзæрдæй, кæй
зæгъын æй хъæуы, нæу баст карнæг-имæ [Абаев 1958: 618;
СЬеип{* 2000: 199]. Æвæццæгæн, ам ис дыууæ дзырды кон-
таминаци: къаннæг ь кар.
касхæрæнтæ (»?-?) ’дæидæпæ’. «Иу ран лæууæт,
æндæра йын йæ касхæрæнтæ исчи асæтдзæи» (Цгьойты К.).
кæрзæвæг (-11-) ’кæрвæдзæг’. «Цæсты тъыфылыл цы
судзаг цъутхал разайы, уый. (...). Кæрзæвæджы рæстæджы-
иу махмæ æрфгуыты сæрмæ худы счъилыл æрцауып>той
судзин сырх фæдзæлимæ. Уæд, дам, цъугхал хæрам нæ
ахæссы» [Хъодалаты 1987, II: 83] ¦ Дзабиты Зарбегмæ ис
ахæм чысайнаг формæтæ: кæрвæз, карвæзсег, кæрвæ&з
[Джабиев 1977: 25]. Мæ информанттæ Дриаты Изолдæ,
Æлборты Уасил æмæ Ц|ъойты Клим зонынц æрмæсгдæр
формæ кæрвæзæг. Ацы формæ æмбæлы мыхуыргонд лите-
ратурæйы дæр [Хъазиты 1985: 94]. Литературои æвзаджы -
кæрвæОзæг [Абаев 1958: 587]. Герсан цы формæ дæтгы,
уый фæзынд метатезæйы руаджы. Раст ахæм метатезæйон
формæ ис литературон æвзагæн арæзт дзырдуæтгы: кæр-
дзсевæг [ИУД: 256; ИОД: 335; Хъайтыхъты 1998: 1331.
Ирон æвзагæй цæуы абхазаг актгс’эк 4кæрвæдзæг\
кæртмтæ (+?+?) ’хъæды астæу æрдузтæ’ (Цгьойты К.);
«фосæн аграждение куы саразынц, уæд уый дæр кæртытсе
хонынц» (Дудайты А.) ¦ Чысыл Леуахигомы иу хизæнуат
хуыйны Кæртытæ [Цховрсбова 1979: 125]. Æнгæс ныса-
ниуæг ын ис иу чесел ггаг тоионимы: «Ксертуæттæ - сæрд
9*

130 Дзгнщогппы Ю.А.
дзы дардтой фос æмæ дзы уыд кæртытæ (кæрт + уат), ис
хъæды астæу» [Дзабиты 2000: 230].
кæрцвæлдæхт (++++) ’къæссавæлдæхт’. «Къæссавæл-
дæхты æмрæнхъ махмæ фæдзурынц "кæрцвæлдæхт" дæр»
[Хъодалаты 1987, II: 83]; «кæрцвæлдæхт фесты» [Хъода-
латы 1998,: 24].
кæуинаггаг (-+++) ’кæуинаг\ «Кæуинагтаг у дæ мады
сæр» [Хъазиты 1982: 158]; «Кæуинаггаг фæу! =- уый æл-
гъыст у» (Хуриты Г.); «кæуинаггаг фæци» (Дудайты А.) ¦
Йæ дзырдарæзтон миниуджытæй йæ абаррухсаггаг-имæ.
кæфхъуындар (-+—). «Цы дон аскъуынынц, уымæн йæ
кæрон рагацау саразынц цадгомау, цæмæй кæсæгтæ ма ахъ-
уызой. Уый хоиыиц ксефхъуындар» [Хъодалаты 1987, II:
83] ¦ Цъиры йæ нæ зонынц (Наниты А.). Семантикон инно-
ваци.
кокка (++++) ’кæуаг, кæуæга\ «Алæ-ма, мæ коггадзæ-
къул Фæрдыг, кæм дæ?» [Наниты 1998: 51]; «Уый коккаты
нæ уарзы» [Букуылты 1975: 133] ¦ Ам ис иумиаг ирон кок-
ка ’плакса’ [Миллер 1929: 691; Абаев 1979: 164; ИУД: 260].
Къуыдайраг диалекты не ’мбæлы (?), фæлæ абар къуы-
дайраг мыггагон ном Коккатæ (Цыхуырбаты Замирæ).
комыл (+++-) ьæххæлд\ «Хъысмæт кæмæ фæкомыл уа.
уый баууæрды мæнæуы æфсирау» [Наниты 1979: 42] ¦
Члианайы йæ нæ зонынц (Куыдзеты Ю.).
куадзæны хъæндил (?+++) ’божья коровка’. «Цæгат
Ирыстоны йæ "майрæмы карк" хонынц, Къуыдаргомы
"куадзæны бæх". (...) Цъиры хъæуккæггæ та йæ "Зырры
Мариа" хонынц» [Хъодалаты 1987, II: 83-84]; «Куадзæны
хъæндил = пъæпæнсинтæ æмæ йын сырххъулæп^æ чъыл-
дым ис, тæхгæ нæ кæны» (Хуриты Г.) ¦ Члианайы йæ нæ
зонынц (Куыдзеты Ю.). Дзимыргомы дæр æй хонынц куа
дзсены бсех (Цгъойты К.). Ахæм ном ын ис Дзауы комы дæр
(Цыхуырбаты Замирæ).
!кура (—++) ’къуырд хъустæ кæмæн ис, ахæм цуаноп
(Дудайты А.). «Кура фыс = гыццыл хъустæ кæмæн ис, ахæм
фыс» (Дудайты А.); «Алмасы хъустæ размæ фесхъæл сты

Дзгщцойты Ю.А.
131
(...) Уый хъустæ та фæстæмæ фæкура сты» [Хъазиты 1982:
821; «Фысæй гыццыл хъустæ кæмæн ис, уый кура хонынц.
Кура хъустæ фылдæр табырджан фыстæн вæййы» (Дудай-
ты Г.) ¦ Ацы чысайнаг дзырд равзæрд дыууæ ирон дзырды
контаминацийы руаджы. Уыдонæй иу у къуыдайраг ху-
лахьус ’цыбырхъус’, иннæ та - куыр (абар куырæфцæг).
Къуыдайраг хула дзырдуæтты не ’мбæлы, фæлæ абар аива-
дон литературæйы: «Фаллаг бæх къæпп кæны кæмæдæр
хулахъусæй» [Гæззаты 1955: 174]; «Дæ бынаты бад, æн-
дæра дын дæ хъустæ сыскъуындзынæн æмæ хула хъусæй
цæудзынæ» [Цхуырбаты У. «Ф» 1988, № 9: 96]. Абар хуырк.
2кура (? н ?). «Кура - "æри-ма-æри-ма"-гæнгæ чи рацу-
бацу кæны» (Хуриты Г.); «Æппынæдзух кургæ чи кæны,
уый кура хуыйны» (Куыдзеты Ю.).
кумннæ (-нч-+) ’куынæ’. «Ахæм кæрæф чызгæй дæ
куыннæ зыдтон» [Наниты 1998: 49]; «Куыннæ мæ федтаис,
уæд дæм фæхъыг уыдаин» [Букуылты 1975: 189]; «Æмæ
йæм йæ хиаразгæ лæдзæг быцæу куыннæ лæууид, уæд цы-
ма иыкъкъæрцц кæндзæиис, афтæ мæм фæкаст» [Хъазиты
1982: 176]; «Къæрныхы йын куыинæ фæцыд, мыййаг»
[Уым: 190]; «Мæ фыдмæ йæ къух куыннæ баххæссыд, уæд
(...)» [Уым: 201]; «Фæлтау худгæ куы кодтаид, кувыны
охыл дæр куыннæ схаудаид йæ дзыхæй иу дзырд» [Уым:
262]; «Адонæн сæ дзыхты дон куыннæ уа, уæд сæ гом да-
рыиц» [Уым: 277]; «Сымах дæр кæрдзын куыннæ хæрат,
уæд афтæ смæллæг уыдзыстут, гъе!» [Уым: 304-305];
«Дзерассæ, мæ зæрдæ йæ куыдзы бынат куыннæ ссара, уæд
атондзæнис» [Хъазиты 1985: 48]; «Куыннæ цæуа, уæд æй
ахстæй ракæнут» [Хъазиты 1989: 97]; «куыннæуал фæ-
дзуры нæ мадæлон æвзагыл» [Хъазиты 1995: 166]; «Афтæ
куыннæ уаид, уæд (...)» [Уым: 167]; «Æмæ дард куыннæ
цæуæм, уæд (...)» [Уым: 179] ¦ Чысайнаг ныхасыздæхты
куыннсе арæх балæууы куынсе-ны бынаты, æмæ йæ æз куыд
æмбарын, афтæмæй дзы фыццаг нымад у дыккагæн йæ экс-
прессивон вариантыл. Ирон куыннæ та арæх æмбæлы йæ
рагон хуызы: куыднсе [Къусраты 1976: 8, 40; Наниты 1979:

13 Л_ Дзгщцойты Ю.А.
21, 63, 69; Букуылты 1975: 14, 44, 199; Хьодалаты 1974: 40;
Хъодалаты 1986: 129; Хъодалаты 1998,: 98; Хъаэиты 1985:
182, 269). Ассимиляци куыднæ > куыннæ æрæджы æрцыд.
Ирои æвзаджы орфографийы фыццаг рауагъд A937 аз) бы
нат радта дыууæ вариантæн дæр [ИÆО: 18]. Æмæ уæдæ
эксирессивон мыривд куынæ > куыннæ уыцы ироцессæй
раздæр хъуамæ фæзындаид, омонимийæ тæссаг ын куынæ
уыд, уæд.
кумрмæмбæхстытæ (--н I) ’цъындæмбæхстытæ’ (Ху~
риты Г.). «Куырмæмбæхетытæй хъазын» [Букуылты 1975:
40. 49] ¦ Члиаиайы ацы дзырд нæ зоиынц (Куыдзсты К).).
Ирон диалекты иннæ ныхасыздæхтыты ацы хъазты ном у
куырлиерсытæ [Миллср 1929: 706; Дзссты 1972: 115|,
къуыдайраг диалск!’ы та - цъындæмбæхстытæ.
кумрмг (?-!•??) ь?\ «Судзы куырыг цыра1Ъ фыигыл»
[Хъодалаты 1989: 365] ¦ Дзырдуæтгы нæ зыны. Æмбæлы
къуыдайраг диалекты: «Лæг фæкуырыг ис "•¦• амарди» (Къæ-
бысты Дзерассæ). Фæлæ арæхдæр дзурынц фæкуырис ис.
къала(тæ) (?н -) ’дзабыртæ’ (сывæллæчты æвзагыл).
Кæс га:æ.
кьахбар ( н ). «"Къахбар адæймаг у’\ ома æнæхъуа-
джы никæй къæсæрæй бахиздзæп» [Хъодалаты 1987, П: 84];
«Куыд дзыхбар æмæ къахбар сылгоймаг уыдис» [Хъодала-
ты 1998,: 95] ¦ Члианайы ацы дзырд иæ зонынц (Куыдзсты
Ю.).
къахц (?!¦+-). «Иу сæрвасæны къахц никуыуал ис!»
|Хъодалаты «Ф» 2004, № 4: 125]; « Цъæлтæ сæрвасæн»
(Маниты Л.) ¦ Дзырдуæпы нæй, фæлæ абар: «Ьынатмæ сæ
ничи рахæццæ, цот дæр сæ никæмæн баззад Раццæйы зæ-
иæгæй фæстæмæ. Чабæйы лæипу Агуыбейæн дæр ма кæм
дæр цыдæр къахц ис» [Агъниан 1978: 140]. Чизоны гуырдзиаг
æвзагæй цæуы? Абар гуырдз. къачха ’вешалка’ [КРЛ, II:
157].
къæдзгæ(йæ) (—~м) ’дæлгоммæ ныхæстæй(?); къæз-
гæ(йæ)(?)\ «Уæд дзырдтон æз къæдзгæйæ (...) Ныр дзурын
къæдзгæйæ нæ, фæлæ æргом» [Букуылты 1960: 721; «Дзыр-

Дзющоиты Ю.Л.
133
дта сабыр, кьæдзгæйæ» [Уым: 124]: «Стæй къæдзгæйæ.
цыма исгæмæй тарст, уыйау сдзырдта» [Уым: 144|; «Стæй
къæдзгæйæ сдзырдта» [Уым: 245] Ф Члианайы æмæ Дмени-
сы ацы дзырд пæ зоиынц (Куыдзеты Ю.: Æлборты У.). Ли-
тературон æвзаджы - кьæзыи [Абаев 1958: 631; ИУД: 272].
Дзимыргомы æрхæцгæ дзырд (Цгьойты К.). Чысайнаг
формæ у кьæдч-имæ коитаминацигонд. Абар дыгуроп кыс
дзæвзаг ’косноязычный’ [ДУД: 336].
къæкъи (?»??) ’дæндаг (сывæллæтгы æвзагыл)’, кыскьи
кæнын ’дæндагæй хæцын’. Кæс кьæцьи.
къæкъуы кæс тæкъуы.
къæпнæх ( ¦¦» »-•¦•) ’цъысцъысаг’, ’змæлаг, тæлфаг (еы-
вавллон)* (Дриаты И. 13.07.1995). «’Тогытгы аскьæр хос-
гæрстмæ æмæ сæ къæппæгыл фæхиз" ¦¦- фæдзæхста мад йæ
хъæбулы. Уæдæ бæрæг у, махмæ цъысцъысаджм кьæпиæг
кæй хоныиц, уый» [Хъодалаты 1987, II: 84] ¦ Члианайы
ацы дзырд нæ зонынц (Куыдзеты Ю.). Йæ равзæрдæй,
æнæмæнгæй, баст у мивдисæг гæпп (кæныи)-\\ъл*&. Цæнит-
том, англисаг æвзаджы дæр ис ахæм семантикон эврлюци:
Нор %гæип кæнын (хæрдмæ кæиæ размæ), икъа-икъа кæньпГ
> /юррег ’гæнгæнаг; гæпгæнæг уырыигон (цъысцъысаг, æх-
сæикъ æ. æ.)\ $гахх~1юррег ’цъысцъысаг’. Абар Крыловмæ:
«попрыгунья стрекоза». Анлаугы хъæлæсоны истори дæр
бæрæг у, абар: гопп - къотг.
къæнной (+-Н-+)- «Æмбæлы æви не ’мбæлы, уæддæр ал-
кæй ныхасмæ йæ дзырд чи æппары, ахæмы махмæ фæ-
хопыиц кьæтюй, ома алкæмæ дæр кьæпп кæиы, йæ дзых
хæлиуæй дары» [Хъодалаты 1987, II: 84].
къæрццыздухæн ( I -). «"Цыма дæ исчи къæрццмз-
духæнæй бабаста, уый лæуд кæныс". Æвæццæгæп,
гæрчьыздухæны рæдыд формæ у» [Хъодалаты 1987, II: 84]
¦ Цъиры йæ нæ зонынц (Наниты А.). Формæ кьæрччыз-
оухæн æмбæлы къуыдармæ дæр, зæгъæм, Чесслтгомы (Дза-
биты Зарбег). Цымыдисаг у, гæрчьыздухæн цы дзырдæй
равзæрд, гæркъа, зæгьгæ, уый дæр Хуссар Ирыстоиы кьæр
кьа-иы хуызы кæй æмбæлы, уый.

134
Дзищойты Ю.А.
къæцъи (?+??) ’дæндаг (сывæллæтты æвзагыл)’ (Дриа-
ты И.) ¦ Абар Цæгат Ирыстоны гæццы ’дæндаг (сабиты æв-
загыл)’ [ИУД: 201], дыгурон гæндзу ’зуб; крючок (сабиты
æвзагыл)’ [Исаев 1959: 106]. Дзимыргомы дæр гæццы(тæ)
’дæндæгтæ’, фæгæъщы кодта ’фæхæцыди’ (Цгъойты К.).
Гъдулеты гæцци (Хуриты Г.). Хъодалаты Герсанмæ дæр
æмбæлы формæ гæцци [Хъодалаты 1974: 39]. Гуырдзиаг
кьичъи (детск.) ’зубок’ [КРЛ, II: 175], чизоны, ирон æвз-
агæй цæуы.
къиба (-+++) ’хъыбыл’ (Дриаты И. 13.07.1995). «Ныр-
тæккæ дын хуыппа радтон, къиба» [Наниты 1979: 77];
«Махмæ: гиба ’хъыбыл’; гиба-гиба-гиба (хъыбылмæ си-
дæн)» (Дудайты А.) ¦ Дзырдуæтты нæй.
къитъа (++++) ’хъыбыл’ (Дриаты И. 13.07.1995) ¦ Ацы
дзырд æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр.
къодхор (+?+?) ’(бирæ) хæраг’ (Цгъойты К.). «Æвзæр
къодхор куыдз! (=¦ фидис)» (Дудайты А.) ¦ Къуыдармæ
путхор.
къупри: акъупри кæнын (++??) ’акъахын; анцъухын4
(Цгъойты К.); «Дзæбæх дзы ныкъкъупри кодта æмæ срасыг
ис» (Хуриты Г.); «Скъуп(ъ)ри йæ кодта - хорз æй (|)елп>ы-
ста» (Битарты 3.) ¦ Абар: акъупри уын ’баназын, фæрасыг
уын1 [ИÆД: 87].
къуыбыз (++—) ’къуыбар, къуыбыр’. «Йæ роцъойы быи
ласæггаджы къуыбыз саргъы гоппы хуызæнæй зынд» [Хъо-
далаты 1987, II: 80]; «Уæраджы къуыбыз» [Уым: 86] ¦ Ирон
æмæ къуыдайраг диалектты не ’мбæлы, фæлæ абар дыгурон
къубус ’выступ; утолщение; вышка; шишка’ [Миллер 1929:
738; Абаев 1958: 638; Абаев 1949: 456; ДУД: 347], къобос
’утолщение; шишка на палке, нарост’ [Абаев 1949: 456;
Абаев 1958: 635; ДУД: 344]. Чысайнаг-дыгурон изоглоссæ.
къуыкъуырицц (++?+) ’бæгъдулæг; хъылдымтæ’.
«Лæппутæ, æвæццæгæн, хæмпус митыл къуыкъуыриццытæ
кæнынæй нæма бафсæстысты» [Хъазиты 1985: 40]; «Æмæ
куыд хорз вæййы, де ’мбæлттимæ хъаз, мит кæрæдзийыл
кал, къуыкъуыриццытæ кæн» [Уым: 266] ¦ Дзимыргомы

Цзхщцойты Ю.А.
135
авмæ Гъдулсты - къукъурщцытæ (Цгьойты К.; Хуриты Г.),
къуыдайраг диалекты - къукъуричч(ытæ). Æмбæлы формæ
къуырршщытæ дæр [Хъодалаты 1977: 22; Хъодалаты 1988:
68; Хъазиты 1985: 270]. Дзырдуæтты нæй.
къуылдых (++?+) 4стыр хай; къуыдыр(?)\ «Къуылдых -
фыдызгæлы кæнæ цыхты лыггаг» (Цгьойты К.); «Дзидзайы
къуылдых ын авæрдта = дзидзайы хай йын авæрдта» (Ху-
риты Г.); «Къуылдых дуртæ - мæ разы» [Хъодалаты 1989:
337]; «Ныр хæрзад мыды къуылдыхимæ йе ’взаг фæцæй-
тад» [Хъазиты 1985: 109] ¦ Ацы дзырд æмбæлы «Ирон-уы-
рыссаг дзырдуат»-ы [ИУД: 277]. Хорз зындгонд у цæгат-
ирыстойнаг автортæм æмæ фолклоры: «(Фынгыл) æрæвæ-
рынц дзидзайы къуылдыхтæ» [«Р» № 116, 17.6.1986: 4];
«мæнæ дзидзайы къуылдых хæр» [«Р» № 67, 6.4.1989: 3];
«Арфæ ракодта æлдары кæстæр фырт сæры къуылдыхæн
æмæ араст дарддæр» [ИАА, I: 297]. Æмбæлы дыгурмæ дæр
къулдзах, зæгъгæ, ахæм формæйы, æмæ амоны ’къуыдыр1
[ОДНИ: 78]102. Къуыдармæ æз ацы дзырд нæ зонын. Уыдон
дыккаг нысаниуæджы пайда кæнынц дзырд къуыдыр-æи,
фыццаг нысаниуæджы та - дзырд къуьшаз-æн. Абар: «Джи-
жа-иу мæнæ аййас къуынæзтæй хордтам» (къуыдайраг усы
ныхасæй, 1987 аз); «(Уый) къуыназ джижа куынæ бахæра,
уæд ын иннæ хæринæгтæ шы сты!» (Хуыгаты Т., Къуыдар-
гоймаг, 20.05.2003). Ацы формæ æмбæлы Абайты Эдуард-
мæ дæр: «Къуыназгай - хайгай, фаркгай. Нæ фыдуагæн,
дам, абонсарæй кæрдзыны æнæхъæн гуыдын къуыназгай
хаст фæцис» [«Р» 1.10.1988: 4].
Æмæ уæдæ къуылдых у чысайиаг-ирон изолексæ.
къуьшпæн зарæг (++++) ’худинаджы гакк’. «Къуып-
•пæнзарæджы азар» [Хъодалаты 1989: 233]; «Уас (...)
къуыппæн зарæджы сæр суа!» [Хъазиты 1982: 234]; «Ал-
кæй къуыппæн зарæгмæ хъусон?» [Наниты 1998: 36-37];
«Уæд та æцæг исты кодта, уæд ныл адæм къуыппæн зарæг
102 «Дыгурон-уырыссаг дзырдуат»-ы ис ирон дзырдуатæй ист формæ кьулоух
’большой кусок (чего-л.у [ДУД: 347], фæлæ дзы мæй сыгъдæг дыгурои формæ
кьулдзах.

136
Дшщоиты Ю .7.
скæндзысты» [Уым: 169]; «Лдæм дыл къуыгшæи зарæг
скæндзысты» [Хъазиты 1989: 137) ¦ Дмснисы - къуыппьи
юрæг (Æлборты У.). Дзырлуæтты нæй. Æмбæлы къум-
дайраг диалекты дæр. Йæ равзæрд бæрæг нæу.
къуыркъуыз (+-Н--•). «Чысыл, мæллæг æмæ фыдхъуып
сабийы хъазыны хуызы фæхонынц "къуыркъуыз". Ацы ас-
социаци цæуы, нартхоры ставд æфсиры фарсмæ ма цы
æнæуд æмæ гыццыл æфсиргоид бамызул вæййы, уымæй.
"Нартхоры къуыркъуыз æфсиры хуызæн, ничи йæм кæ-
сыГ’» [Хъодалаты 1987, II: 84]; «Къуыркъуыз - хъæды лыг-
гаг дæр æмæ гыццыл сывæллон дæр» (Цгъойты К.); «Æв-
зæр къуыркъуыз! - уайдзæф у уый» (Хуриты Г.) ¦ Дзыр-
дуазтты нæй. Йæ равзæрдæй, æвæццæгæн, баст у чысайпаг
кьуыркьо ’гуыркъо^-имæ. Къуыдармæ - кьыркьыт *гыц-
цыл чызг’ (Цыхуырбаты Замирæ). Æнгæс нысаииуæг ис
къуыдайраг тæкыс-йхн (фæзæгъынц æй фидисы хуызы).
къуырриццытæ кæс кьуыкъумрицц.
кьуырьггм! (-•» Н) ’гыццыл бæлон’ [Хъодалагы 1987.
II: 84], ’гыццыл а/лæймаг’ (Наниты А.; Дудайты Г.); «Иннæ
бæлæтгæй гыцъылдæр бæлон» (Хуриты Г.) ¦ Дзырдуæтгы
нæй. Йæ равзæрд бæрæг нæу, абар гуырдзиаг кьаиртьи
’(бæласы) къуыбыр’.
кьуырычъи (ь?н?) ’къуырма’ (Цгъойгы К.). «Кьуы
рытьк - кьуырма» (Куыдзсты Ю.) ¦ Иумиаг иром хьуы
рычьи-иы фонетикон вариант. Къуыдармæ хуырымъи дачыс
’æнæхъус кæнæ цыбырхъус далыс4 (Дзабиты Зарбсг).
къуытгы (-•¦!--+) 1гоби, æгомыг’. «Ныронг мыл хæст
уыдис фыркъуытгы, æмæ нæ хауд мæ дзыхæй дзырд» [Хъо~
далаты 1986: 117]; «Чи у коммæгæс, къуытты» [Икъаты
2005: 98]; «Дæхицæй араз коммæгæс къуытты!» [Уым:
134]; «Уæд та къуырма, къуытты лæг дæн бынтон» [Уым:
226]; «Къуытты лæг» [Къусраты Е. «Ф» 2005, № 4: 54];
«(...) уæд къуытты кæны» [Хъазиты 1995: 182]; «Сæ алы-
варс цы зоидæй къуыттытæ ис, уыдон сæ фæдыл рауай-
бауай кæнынц» [Хъазиты 2006: 22] ¦ Дмснисы йæ иæ зо-
ныиц, фæлæ æмбæлы Къаспы районы цæрæг чысанмæ дæр

Дпищойты Ю.А. \У7
|«МД» 2007, №12: 26]. Лбайты Уасомæ ис æрмæстдæр )\ы-
гурон кьуæтти ’немой1 [Лбаев 1958: 645]. Фæлæ ирон-уы-
рыссаг дзырдуаты ис кьуытты ’немой, [ИУД: 278; ИИД:
260]. Тедеты Олгьа раст бафиппайдта, ацы дзырд Хуссар
Ирыстоны дæр кæй æмбæлы, уый [Тедееви 1983: 106].
Ирон къуыдты ’немой, олух’ æмбæлы Миллеры дзырдуаты
дæр [Миллер 1929: 740]. Ацы стæм дзырдæн ис чысайиаг-
дыгурон изоглоссæ схоиæн.
къуыфхытæ (+++-). «Къуымæл куы иыффæрсудзынц,
уæд ма дзы сасиры фæстейæ цы бынтæ аззайы, уый хонынц
афтæ» [Хъодалаты 1987, II: 84] ¦ Цъиры æмæ йæ Махисы
нæ зоныиц (Маниты Л.; Дудайты Г.). Литературон æвзаджы
- къуыпхытæ ’выжимки, остатки (после браги, кваса)’
[Абаев 1958: 651-652; ИУД: 278].
лæпьш (¦»++») ’æрдуз’. «(Лфтандил) бахæццæ хъæды
астæу лæгуыимæ, уым хуыссыд Т1>ариел» | Архив, ф. 4, арх.
№». 4, аф. 1, сыф 46 (ф.ф.)|; «Лахуынтæ - æнæбæлас нæуу
бынат» (Æлборты У.); «Уæртæ лæгуыны саг фæцæуы.
Ахотæ дæр сæ хонынц» (Дудайты А.) ¦ Æнгæс нысаниуæг
ын ис къуыдайраг диалеюы дæр. Абар: «Уый райдыдта
æнæхæрд хъæд лæгуын кæиын» [ИАА, III: 142].
лæниæг ’хуылыдз’ кæс лæиьа.
лæипыз (-Н-++) клæппу\ «Хъуымызбыл лæипыз» |Х*ьа~
зиты 1982: 118]; «Гъей, лæппыз» (Хуриты Г.) ¦ Дзырдуæт-
ты иæй, орфографион дзырдуат куынæ нымайæм, уæд
[ИОД: 355], фæлæ æмбæлы къуыдайраг диалскты. Йæ рав-
зæрдæй баст у лсеппу-имæ. Кæройиаг -ыз у суффикс (абар
æфс-ыз, къуыб-ыз, къуыркъу-ыз, дал-ыс\ къæб-ыс). Æмбæ-
лы сæрмагонд нæмтты сконды дæр: Хъæрæмыс [Хъайты-
хъты 1998: 84]. Иттæг ахсджиаг къуыдайраг-чысайнаг изог-
лоссæ.
лæпъа (+-1+4) ’хуылыдз\ «Лæпъа дæр нæм дзурьпщ
аемæ лæппæг дæр: ныллæппæг дæн» (Наниты А.); «Фснын
дæ лæпъайæ» [Хъодалаты 1968: 33]; «Сæрдыгои уæлæда-
рæс бынтон ныллæпъа лакъон доны» [Букуылты 1960: 14|;
«Лæпъа - æгæр рæгьæд; тынг хуылыдз» (Цгьойты К.) Ф

138 Дтщцойты Ю.Л.
Ирон дзырдуæтты нæй, фæлæ абар дыгурон лæпьа ’силм-ю
намоченный; жижа’ [ДУД: 354], лæпъæда ’грязь, лужа’
[Миллер 1929: 766], ’грязевая жижа; ил’ [ДУД: 354]. Æм-
бæлы къуыдайраг диалекты дæр: дзауаг лæпъа, къуайсайаг
лæмпъа, лæппæг, лæбæза. Къуайсайаг æмæ цъираг формæ-
йæ куыд зыны, афтæмæй ардæм хауы ирон лæппæг ’мягкий,
спелый, перезрелый (о фруктах)’ дæр [ИУД: 282]. Ацы
дзырд Абайты Эдуардмæ æмбæлы æндæр формæйы:
«Ныллæпъæг уып - дыргъ фыррæгъæдæй йæхимидæг куы
бадон вæййы, кæнæ куы сæнхъизæгау кæны, куы бамбийы.
Зæгъæм, сæрдыгон кæрдо» [«Р» 1.10.1988: 4]. Сæ бындуры
ис рагои ирон *лæпп-. Уый йæ равзæрдæй, æвæццæгæм,
баст у коми лапыд ’влажный, волглый; сыроватый (мапри-
мер, еще не совсем высохшая скошенная трава, сохнущес
бельс и т. д.\ мариаг луп ’сырой, влажный’, эстойнаг 1орр
’перемешанный с водой сиег’, рагон пермаг *18ррэ-имæ
[Лыткин, Гуляев 1970: 157-158]. Æвæццæгæн гуырдзиаг
лали ’жидкая грязь’ [КРЛ, II: 200] ирон æвзагæй цæуы.
Итгæг ахсджиаг къуыдайраг-чысайнаг-дыгурон изоглоссæ.
лæсæ-уæсæ (-н-4-?) ’æнæбары, ницæйаг’. «Дæ лæсæ-уæ-
сæ митæй мæ бон нал у» (Дриаты И.); «Лæсæ-лæсæ (зю!)
æнæбары лæг» (Дудайты Г.) ¦ Члианайы йæ нæ зоныпц
(Куыдзеты Ю.). Ирон дзырдуæгты нс ’мбæлы. Йæ бындуры
ис мивдисæг лæсын. Абар дыгурон лæс-пæс ’мямля’ [Мил-
лер 1929: 766]. Чысайнаг-дыгурон изоглоссæ? Æвæццæгæн
гуырдзиаг ласласи ’шатание; шатаясь; с трудом, еле-еле’
[КРЛ, II: 200] ирон æвзагæй цæуы. Кæс сæлæ-уæлæ.
лæсгæр (нн-ь) ’гæрæн, æхсæнгау’. «Дыууæ хуымы
астæу арæнгонд куы уа, уæд уый дæр лæсгæр хуыйиы»
(Наниты А.) ¦ Литературон æвзаджыацы дзырдæн ис бын
тон æндæр нысаниуæг - ’винт; гайка’ [Миллер 1929: 766;
Абаев 1973: 34]. Къуыдайраг диалекты дæр амоны ’гæрæн.
æхсæнгау’. Гедеты Рюрик иу ран афтæ фыссы: «Æз мæ
сывæллоны боитæ сыгьдæг ирон хъæуы арвыстои æмæ уым
лæсгæр хуыдтой æхсæйнаг къул, кæйоиг фæнды амад ма
уыдаид. Уырыссагау уый хуыйны "перегородка"» [Скифи

Дзгщцоиты Ю.А. [39
рон 1985: 74]. Йæ равзæрд у ахæм: уитг лсесг + суфф. -сер.
Йæ уидаг та йын абарын хъæуы коми-зиряйнаг лдс (лдск-)
4чердак\ лес ’горизонтальные бревна, связывающие жилую
часть дома с сеновалом\ коми-пермаг вдск ’чердак: подво-
лока\ удмуртаг лдс ’кладушка в скирде хлеба на столбах
(поперек столбов кладут два бревна, а иа них поперечные
жерди)\ иумиаг пермаг *Шк- ’перекладина на столбах (ка-
чели; бревна, соединяющие два сруба и т.д.)’ [Лыткин, Гу-
ляев 1970: 162]. Дж. Чёнг кæны иу æнгæс дзырды кой: ирон
яæсти дыгурон лсескые 4уистæй быд егъау кау’ [СИеипд
2000: 54]. Ацы дзырд кæцæй ист ущ уый æз нæ зонын,0\ фæ-
лæ йын нæ дзырдимæ иу равзæрд кæй ис, уый бæлвырд у.
лæтæп (?++-). «^Утæппæт хъомтæ уыгæрдæиы ралæтæн
кодтой æмæ кæрдынæн нал сбæззыд". Ома йæ сæ къæхты
бын тынг ныссæстой, уыцыиу рæстæджы дзы хизгæ дæр
фæкодтой» [Хъодалаты 1987, II: 84]; «Куы ’ркæрдай æмæ
стæй хос куы рассивай, уæд уый дæр лæтæн хуыйны, ома
хос иумæ æмбырдæй, цалынмæ дзы мæкъуылтæ нæ сара-
зынц, уæдмæ» (Дудайты А.) ¦ Дзимыры æмæ йæ Члианайы
нæ зонынц (Цгъойты К.; Куыдзеты Ю.), фæлæ хорз зынд-
гонд у ирон æвзаджы æппæт диалектты лæпиер, зæгъгæ,
ахæм хуызы [Дзиццойты 1986: 94]. Чысайнаг дзырдæн цы-
мыдисаг у æрмæстдæр йæ формæ, фæлæ ацы формæ Цъиры
дæр нæ зонынц (Наниты А.).
лопъо (++++) ’сыгъдæг, лопъо-дзæкъул ’ахсæн’.
«Бынтон лопъо гæдыныхæстæ» [Хъазиты 1982: 308]; «Ло-
пъо-дзæкъулы ауадзын = ахæрын» (Цгъойты К.) ¦ Дзыр-
дуæтты йын ис æндæр нысаниуæг.
лымæи(тæ) (++??) ’лæг æмæ усы хæстæджытæ кæрæ-
дзийæн цы бавæййаг сты, уый’ (Дриаты И.). «Мæ чызы
хицау у мæ лымæн» (Цгъойты К.); «Дæ чыидзы ныййар-
Джытæ, кæнæ де сиахсы мад æмæ фыд дæ лымæнтæ сты»
(Хуриты Г.) ¦ Иннæ диалектты амоны Тфуг, приятель; лю-
бовник, любовница’ [Абаев 1973: 54]. Йæ равзæрдæй у ра-
,од Дж. Ченг Пæхæдæг зæп.ы. зæп>гæ. йæ УасоПы лчырлуагæй сисии фæлæ
УЫм ахæмæй ипцы ис. Æвæииæгæп ып фæхæииæ пс лзырд тсескъ-имх.

140 Дзиццойты Ю.Л.
гоп индоевропæйаг базæ */?п-йы дериват, амыдта ’уарзьнГ
[Абаев 1973: 55; СЬеип^ 2000: 201]. Цымыдисаг у, рагои
индиаг æвзаджы дæр ацы базæйы рефлекс хæсгæгдзииады
нысаниуæг кæй райста, уый: «рпуа- в ведийском характс
ризует всех близких и дорогих для какого-либо человека,
жен. род рпуа 4дорогая\ субстантивировавшись, стал на-
званием ’супруги’» [Бенвенист 1995: 215]. «В дхармашаст-
рах (...) рпуа можеттолковаться как "зять"» [Вигасин 2003:
51]. Цымыдисаг у англисаг 1епшп дæр, уый амоны ’возлюб-
ленный, возлюбленная: муж, жена\ ’любовиик, любовница’.
маркафа (I »1 I) ’æнæсæрæьГ [Гæбæраты 1979: 238],
’ницæйаг’ (Дзабиты 3.): ’ницы у. афтæмæй йæхи размæ
кæньГ (Дудайты Г.). «Мæлæты маркафа! мæлæты пæп>
(Хуриты IV); «Итгæг маркафа дæр ницы у, ома уый бæрц
ницы у» (Куыдзсты Ю.): «Кæцы мæлæты маркафа æз дæи!»
[Хъодалаты 2000: 591; «Мæлæты маркафа, ды йæ сæрты
тæхгæ дæр акæидзынæ» [Хъодалаты 1969: 29]; «сбукъ мып
ис мæлæты маркафатимæ» [Уым: 53] ¦ Ирон дзырлуæггы
нæй, фæлæ æмбæлы къуыдайраг æмæ цъалагоймаг ныхасы.
Цгъоиты Климы хъуыдымæ гæсгæ гуырдзиаг дзырд у.
Абар гуырдзиаг маркана ’резервиый, запасный’, маркапа
грсени ’запасиая лошадь’ [КРЛ, II: 231]. Дзабиты Зарбсджы
хъуыдымæ гæегæ та равзæрд.ш-ьаужот/от-йæ, мхпх ма<уси
<ма+куса-йæ куыд у, афтæ (дзургæ информаци).
Мæгумр дзуар (-+—) ’Лехурагомы дзуæртгæй иуы
ном’ [Хъодалаты 19982: 89] ¦ Цъиры йæ нæ зонынц (Нани
ты А.).
мæзæрæг (-»—). «"Уаны комы мæзæрæгæй фылдæр цы
ис’\ Фыццаг хатт æй фехъуыстон Тогойты Илойæ.
Хæрынæнбæзгæ кæрдæджы мыггаг кæй у, уый дæр мын
зап>та. Фæлæ йæ адæй никуы басгæрстон, нæдæр æй зонгæ
бакодтои» [Хъодалаты 1987, II: 84] ¦ Ам, æвæццæгæн, ис
ирон мæзæрæу ’хæрынæн бæзгæ кæрдæджы ном\ цыран
суффикс чху [Абаев 1949: 588, 597; Абаев 1973: 110] ивл
æрцыд æндæр суффиксæй - -сег. Ирон-уырыссаг дзырдуаты
ацы формæтæй иу дæр нæй. Дыгурон-уырыссаг дзырдуап*

Дзиццойпш Ю.Л. 141
формæ мæ:иерæу-æп ис бæлвырд нысаниуæг - 4тархун’
[ДУД: З64.|.
мæйнæуæджджьш (--н-»-). «Рæстæггай йæ зонд йæ бар
кæмæн нал вæййы, ахæм адæймаджы фæхоиынц, ома
куыддæр мæй снæуæг вæййы, афтæ та райдайы æдылы
митæ» [Хъодалаты 1987, II: 84]: «Мæйнæуæджджьшы
газпп-гæпп» [Хъазиты 1982: 292] ¦ Ирон дзмрдуæггы иæй,
фæлæ абар Дзабиты Зарбегмæ: мæйиæуæджджын ’припа-
дочный’ [Джабиев 1977: 5]. Ардыгæй цæуы дыгурон мæй-
нсеусеггун ’лунатик; эпилептик; помешанный’ [ДУД: 364].
мæнæн афтæ-ма (+-н¦•»•) ’æз га афтæ æнхъæл уыдтæн,
зæгьгæ...; зæгьын-ма\ «Мæпæй афтæ-ма, билет дып кæй
иæ балхæдтон, ууыл мæм емæеты дæ» (Ьукуылты 1960: 89];
«Мæнæйафтæ-ма цæуыл дзуры» (Букуылты 1975: 841 $
Дзырдуæтгы нæй. Ливадон литсрачурæйы кæе: «Уымæй
афтæ, уый искуы йæ фæлладуадзы» [Цæгæраты 1984: 19|.
мæнæйдæр ма (-\-н) ’мæнæй-ма!’. «Мæнæй дæр ма.
нæ быдыртæ уыдон хъуыры аирвæзтысты!» [Хъазиты 1982:
262]; «Мæиæйдæр ма! Ахæм æртхъирæн кæны (...)» [Хъа-
зиты 2006: 168] ¦ Ирон æмæ къуыдайраг диалекггы æм-
бæлы æнæ хайыгг)ау>-æй: мæшен-ма [Беджызаты 1958: 88].
мæнæ-мæнæ (III) ’куыйты æмрæйд’, ’уыцы иу
рæстæг цалдæр дзурæджы хæццæ ныхас’, ’удаист ныхас*,
’зæрдæйы гагьд гуыип-гуыпп\ «"Дысон-иу сæ куыйтæ куы
смæнæ-мæнæ кодтой, уæд иу диссаг уыд. Æвæццæгæн сæ
бирæгь сайдта". Куыдз тызмæгæй куы фæрæйы, йæхи куы
феппары "æнæхонгæ уазæгмæ", уæд махмæ фæдзурыиц аф-
тæ» [Хъодалаты 1987, II: 84]. «Куыйты чмбу, сæ "мæнæ-
мæиæ" хьуыеы» |Хъодалаты 1968: 77]; «(Куыйтæн) еæ
мæиæ-мæнæмæ лæг фæфæдис» [Хъазиты 1982: 7|; «Хъæуы
куыйтæ дæр æхсæв-бонмæ нал бапцадысты сæ мæнæ-мæ-
нæйæ» [Уым: 16]; «(Куыйтæ) нал æнцадаиккой сæ тæппуд
мæнæ-мæнæйæ» [Уым: 79]; «Цуанонты мæнæ-мæнæ цæуы»
[Уым: 94]; «Цуанонты тæипуд мæнæ-мæнæ» [Уым: 97];
«Бирæгъы цуанонтæ базыдтой (...) æмæ смæнæ-мæнæ код-
той» [Уым: 110]; «Тарст æмæ тыхет мæнæ-мæиæ» [Уым:

142
Дзгщцойты Ю.А.
113]; «Николай Озеров (спортивон комментатор - Дз. Ю.)
йе знаджы уд скъуыдта мæнæ-мæиæйæ» [Хъазиты 1985:
40]; «Йæ фыртыхстæй йе ’нкъараг, сонт зæрдæ уыд йæ мæ
нæ-мæнæйыл, цыма йын йæ хæкъуырццимæ сгæпп кæ-
нынмæ хъавыд» [Уым: 166]; «Ссæдзæм азы йæ тæккæ мæ-
иæ-мæнæ, йæ тæккæ тыхыл куы уыдис, уæд æй куы змдта-
иккам!» [Хъазиты 1995: 117]; «Депутаттæ смæнæ-мæнæ
кодтой, ома, уый нæ цæмæты хъусын кæнут» |Уым: 216] ¦
Дзырдуæтты нæй. Иæ зыны фольклор æмæ аивадон лите-
ратурæйы дæр. Æвæццæгæн у эксклюзивон чысайнаг
дзырд. Йæ равзæрдæй у мырфæзмæп.
мисыидзæхтои (н+?) ’мисындзæхдои’ (Цгъойты К.) ¦
А^игæс хæринаг ис Чысангомы гуырдзымæ дæр æмæ йьс
уыдон хо1шнц<)гмдош/[Джикиа 1975: 213].
мнсыны цъыртг (~+—) "хæрыиæи бæзгæ хъæддаг
зайæгхал\ «Мисыны цъыртгытæ, хуычъытæ, уиззатæ.
гæигæлытæ - нæ хуыздæр деликатестæ» [Хъодалаты 1998^:
94] ¦ Цъиры йæ нæ зонынц (Ианиты А.).
мыдадзы хос (--нн). «иÆвдадз1>1 хосы" бæсты махмæ
дзурынц "мыдадзы хос"» [Хъодалаты 1987, II: 84] ¦ Æнгæс
формæ æмбæлы Дзабиты Зарбсгмæ: мыда&ш хос дып
фæуæт [Джабиев 1977: 37]. Дыууæ дзырды (ссвдадз æмæ
мыдадз) контаминаци: фыццаг дзырдæй цæуы семантикæ,
дыккагæй та - формæ.
мыдул (+-Н-+) ’ссæст; æууæрст’. «Чысыл саби йа^
хъæбысы бакодта къæбылайы. Хъазы дзы, йæ риумæ йæ
æлхъивы. Йæ мад æм хаты: "Ауадз æй, ныммыдул уы
дзæн". Ома йæ иыммæцъæл кæндзынæ æмæ рæз нал схæс-
дзæн» [Хъодалаты 1987, II: 84]; «Кæны сæ (¦- гюэтæн йæ
бæллицты - Дз. Ю.) уад мыдул» [Хъодалаты 1968: 301:
«Мæн куы схонай дæлæсин, мыдул» [Уым: 37]; «Чи йæ зо-
ны, къæхты быи мыдулæй цал дидинæг, цал кæрдæджы
скуыдта» [Уым: 64]; «Кæрдæг мыдул кæны» [Хъодалагы
1969: 87]; «Мæ худ, мæ саби-дуджы хъазæн, цы мып
ныффæр»æзтай мыдулæй!» [Хъодалаты 1974: 5]; «Фæл^
мын зæххыл æнæцæугæ нæй, цасфæнды кæрдæг мыдулæм

Дзищоиты Ю.Л. 143
хъæрзæд» [Хъодалаты 1977: 13]: «Дæ кад- мыдул кæрдæг,
ныллæг» [Хъодалаты 1986: 135] ¦ Уасойы дзырдуаты:
сермыдултæ кæиыи ’мять; уродовать; деформировать’, рав-
зæрд армы тулыи-æи [Абаев 1958: 178-179]. Æмбарынгæ-
нæн дзырдуат дæтты абстракцигоид формæ æрмыдул
[ИÆД: 429]. Чысайнаг формæйы равзæрд ахæм у: разæф-
туан æр-æи йæ хъæлæсон рахауд, разæфтуан иы- йæм кæй
бафтыд, уый аххосæй; æмхъæлæсон р та ассимиляцигонд
æрцыд, йæ фæстæ цы м лæууы, уыимæ: иы -ь æрмыдул
(кæиыи) > иырмыдул > иыммыдул (кæиыи). Уыйфæстæ ана-
логийы руаджы (абар: мур - иыммур кæиыи) абстракцигонд
æрцыд иог бындур мыдул. Фæлæ формæ æрмыдул дæр нæ
ферох ис, абар: «Æз нæ фæдæн æрммыдул (...) Мæ ас (...)
царæй - зæхмæ» [Хъодалаты 1989: 72].
мызул (-11-11) ’дывæр; дывæргонд’. «Дыргъы дыууæ га-
гайы кæрæдзийыл иыхæст куы вæййынц, уæд уый хуыйны
"мызул" (...) Мызултæ уæлдай фылдæр æрзайы æнгуз,
æхсæр æмæ æхсынцъыйы бæлæстыл» [Хъодалаты 1987, II:
84]. «Дыууæ дыргъы иумæ куы сзайынц, иу дыргъм
хуызæн куы вæййынц, фæлæ сын хицæн къуркъатæ куы
вæййы. Хъазты дæр вæййы мызулгæнджытæ. Рагон хъазту.
Смызул кодтой (хъазджытæ) цæуылдæр, зæгьæм, къабиа-
гыл,(И. (Уæд) уыцы дыргъ райсынц æмæ дзы мызулгæн-
джытæй иу иу хайыл ахæцы, иннæ та - иниæуыл. Лдих æй
кæнынц æмæ йæ бахæрынц. Стæй хæдзæрттæм ацæуынц.
Дыккаг райсом раздæр чи сысга, уый иннæйы хъуамæ ссара
æмæ йын зæгьа: "Мæ мызул мæхи!" Æмæ уæд рамбылдта,
Цæуыл схæснаг кодтой, уый» (Дриаты И. 25.05.1995); «Ци-
наг у мызулдзард» [Хъодалаты 1968: 62]; «Удмызул хæла-
рад» [Хъодалаты 1974: 38]; «Дæ удæн ныфс уыдзæн мы-
?ул» [Хъодалаты- 1986: 123]; «Сыгьзæрин фæрдгуытæ æз-
Мæлыиц, æрггивынц мызул-мызул халæй» [Хъодалаты
1989: 90]; «Мызул "хъ"-ытæ мын Захъхъоры дæр ис» [Уым:
336]; «Йæ удæи адджын мызул бадæ» [Уым: 405]; «Махмæ
йæ мыжу.ч хоиынц» (Куыдзсты Ю.); «æвипиайды дзы
Къабиаг -•- кьабаГки*.

144 Дзищойты Ю.А.
цæмæимæ ахицæн, мызул бæласау сæ кæрæдзийыл ныхæст
куы нæ уыдысгы» [Хъазиты 1985: 162] ¦ Ирон дзырдуæпы
не ’мбæлы, фæлæ ис дыгуроиы: «музол ’сросшиеся ееме-
на*» [ДУД: 377]. Дыгурон-чысайнаг изоглоссæ.
иæйм (?н+) ’нæ\ «Нæйы мын ма срæдиай!» [Хъазиты
1982: 171]; «Нæйы... Сано!» [Уым: 185]; «Нæйы, уæдцæр
хъуамæ уый æрцахсон» [Уым: 255]; «Нæйы, нæйы, мæ гыц-
цыл хур» [Наниты 1998: 41]; «Нæйы, дæ низтæ бахæра гыц-
ци, мæ гыццыл хур. Нæйы» [Уым: 43]; «Нæйы, нæйы, хъæ-
бул!» [Уым: 45] $ Ахæм хуызы æмбæлы къуыдайраг диалек-
ты дæр. Ис ма йын иу формæ: нæ’ы. Ирон диалекты - нæ’а.
Дзимыргомы æмбæлы формæ нæи (Цгьойты К.). Абар ойы.
вæуум еокьо A-н I) ’шампиньон’. «Урс еокъо у, нæ
фæсхæдзар-иу къæвдайы фæстæ скалдысты нæууыл. Цæхх
ыл акæн, пецыл æй авæр æмæ йæ бахæр» (Наииты А.);
«Нæууы сокъотæ!» [Хъазиты 1982: 244]: ’сыросжка’
(Цгъойты К.) * Дзырдуалты нс ’мбаглы, фæлæ абар этно-
графион литературæйы: «сушили грибы, в основном шам-
ииньоны - "нæууы сокъо"» [Дзаттиаты 2002: 233]. Хорз
зындгонд у къуыдайраг диалекты, дзауаг ныхасыздæхты
дæр. Къуыдаргомы йæ хонынц таусокьо дæр.
ницыгар (-н-н-) ’ницыгомау, ницанæбæрæг, ницы уа-
диссаг’. «Тедсйы хæдзарои фæткæвæрд хорзы ’рдæм ницы-
гар ахъаз фæцис æрыгон чызджы зæрдæйæи» [Къæбысты
1985: 119] ¦ Ис æрмæст иу дзырдуаты [ИИД: 232]. Къуы-
дайраг-чысайнаг изоглоссæ, кæс уæлдæр истыгар.
ноджьш (II-) ЧюджьГ. «"Ноджын мæ хъæуы цæх-
дон" - чысыл саби хаты йæ мадмæ» [Хъодалаты 1987, II:
85]; «Æз ма дзы ноджындæр ахæрин!» (Хуриты Г.); «Мо-
джындæр ~ ома повтори» (Куыдзсты Ю.) ¦ Махисы йæ нæ
зонынц (Дудайты Г.). Стæм хатг фембæлы кьуыдайраг диа-
лекты дæр.
иуазьш (?» I») *цымын\ «Хъуамæ (...) цай æмæ æхсыр
нуаза» [Ыаниты 1998: 42] ¦ Цæгат Ирыстоны тæвд иуа-
зинæггæ цымгæ кæнынц, Хуссар Ирыстоны та нуазгæ.
Абар Къостамæ: «Адджын цай цымдзынæ».

Дзиццойты Ю.А. 145
ныстайын, ныстауын(?) : ныстад- (-+-+) ’ныстуан æр-
витын’. «Чидæр дæм цыдæр раныстадта, - сдзырдта сæ
сыхæгты лæппу Ацæмæз. | Сæлимæт фæлæууыд æмæ йæм
лæппу конверт радта» [Наниты 1979: 35]; «Куы базыдта йæ
хуыцауы цæф, уæд раныстадта æмдзæрæндонмæ (...)»
[Хъодалаты 1987, I: 81]; «Ардыгон кæй фены, раныстайы
уымæн...» [Хъодалаты 1988: 15]; «Сабитæ! Æз уæм ныс-
тайын: стыр лæгтæ æсут, Къостайау!» [Уым: 56]; «Аны-
стадта йæм = арвыста йæм ныхас» (Хуриты Г.); «Ныс-
тауыи = ныхас куы арвитай кæдæмдæр» (Æлборты У.) ¦
Дзырдуæтты нæй. Йæ равзæрдæй номдар ныстуан-имх
баст кæй у, уый фыццаг фæкастæй дæр бæрæг у. Фæлæ
ирон æвзаджы мивдисæг ныстайын не ’мбæлы. Номдар
ныстуан равзæрд рагон ирайнаг *т-Ыа-\ап(а) ’фæдзæхсын,
бардзырд дæттын’-æй [Абаев 1973: 210; СЬеип§ 2000: 209-
210]. Чысайнаг мивдисæг иттæг рагон кæй у, уый бæрæг у
уымæй, æмæ дзурджытæ бынтондæр нал æмбарынц, разæй
дзы преверб иы- кæй ис, уый, æмæ йæм бафтауынц преверб
ра-. Чысайнаг мивдисæг номдар ныстуан-æи равзæргæ
дыккагон формæ куы уаид, уæд йæ ивгъуыд афоны миног-
мийæн æндæр хуыз уаид - *ныстыд, зæгъгæ. Абар: стауын
: стыд. Формæ ныстад- амоны инфинитивы формæ ныс-
тайын-мх, абар: тайын : тад. Æмæ уæдæ чысайнаг ныс-
тайын комкоммæ цæуы рагон ирайнаг мивдисæгон бындур
*т-з(а-иæ. Ацы мивдисæг у чысайнаг лексикæйы архаикон-
дæр элементтæй иу.
ныхсдæр (++++) ’уæтæр; дарæн’, ’хæдзарæн æддæ
æхсæвбынат’. «Уæтæры бæсты нæм фæдзурынц "ныхс-
дæр"» [Хъодалаты 1987, II: 85]; ’рæстæгмæ бынат фосæн’
(Цгъойты К.); «Цæмæн æй бахъуыд ныхсдæры цæрын?»
[Букуылты 1975: 332]; «Фылдæр хатт дуцæг æмæ цыхтах-
сæг уыд, стæй уæд æлвынæг дæр æмæ-иу ныхсдæры æфси-
ниуæг кодта» [Хъодалаты 19982: 96]; «Ныхсдæры цард =
мæгуыр, æвадат цард» (Наниты А.); «Науæд "ныхсдæры"
кад, науæд дæлдзиныг цард нал у фæразын нæ бон!» [Икъа-
ты 2005: 222] ¦ Букылты Алыксимæ дзырд цæуы, горæты
1<Г

146
Дзщцойты Ю.А.
æххуырст хæдзары чи цæры, ахæм адæймагыл. Икъаты
Владимир дзырд ныхсдæр-æн дæтты ахæм фиппаинаг: «Ам:
искæй зæхмæ чи ’рцыд æмæ йæ чи бацахста, ахæм» [Икъа-
’ ты 2005: 222]. Ома ацы дзырд райдианы амыдта «хæдзарæн
(хъæуæн) æддæ æхсæвиуат кæнын», фæстæдæр та - «искæй
зæххыл æрбынат кæнын». Ардыгæй цæуы семантемæ «æр-
цæуæг лæг кæм æрбынат кодта, ахæм зæхх; лигъдон». Цы-
мыдисаг у Уасойæн йæ информанттæй иуы ахæм ныхас:
«ныхстæры бады - ома хостæ кæм вæййынц, ум зымæг йæ
фосимæ бады» [Абаев 1973: 176]. Кæс ноджы дæр: «Ныхс-
дæры цæрын - рæстæгмæ искуы цæрын. Хохы цæрæг-иу
зæйтæй æдас ран уыгæрдæнмæ æввахс сарæзта скъæт. Уый
уыд хъæуæй дæрддзæфгомау. Уырдæм зымæгмæ æфтауц
кодта холлаг æмæ-иу йæ фосы уым рахаста. Уый хуыдтой
ныхсдæры цæрын (...) Искæмæ адгур куы бацæуай, уæд
дын фысым хъазгæмхасæн бауайдзæф кæндзæн, дæхæдæг
ныхсдæры цæрыс, зæгъгæ (...)» [Дзабиты «Ф» 1988, № 6:
85]. Ацы этнографион бæрæггæнæн цæттæйæ бафтыд ды-
гурон дзырдуатмæ: «нихсдæри цæрун ’временно проживать
вдали от населенного пункта рядом со скотиной зимой в
труднодоступных местах в горах’» [ДУД: 402].
Чысайнаг дзырды бындурон нысаниуæгæн типологом
параллельтæ ис бирæ æндæр æвзæгты, абар таджикаг, ва
хайнаг ау1оц ’летовка, летовье, летнее пастбище’: «Каждое
ваханское селение имеет несколько летовок, расположен-
ных, как правило, непосредственно выше в горах над селе
нием, куда скот отгоняется каждую весну (в конце мая
начале июня). Там он находится под присмотром женщип.
которые живут в сложенных из камня хижинах ... и заии-
маются приготовлением и заготовкой на зиму молочных
продуктов» [Стеблин-Каменский 1999: 89].
Иннæ ирон ныхасыздæхтыты нæхстсер, ныхстæр амоны
’отправление в путь’ [Абаев 1973: 176]. Ацы нысаниуæджы
дыгурон дзырдуат дæтты æрмæстдæр формæ нæхстсер
[ДУД: 384]. Уый равзæрд рагон ирайнаг *паха- ’тыгъд бьи
нат’ + стæр ’набег’ [Абаев 1973: 176-177]. Чысайнаг æм-

Пзиццойты Ю.Л. 147
къуыдайраг ныхстсер-æн ис æндæр равзæрд: рагон ирайнаг
*пахи- ’фыццаг, уæллаг’ + *зсага-. Фæстаг компонент у
рагон ирайнаг базæ *зкаг- ’тæрын’-ы презентон бындур
(ардыгæй цæуы ирон скъæрын дæр) [ОегзЬеуксЬ 1985: 192].
Рагон ирайнаг комплекс *$с ирон æвзаджы арæх радты м.
Абар: *ра$са- > фæстæ æ. а. д. Ома ныхстæр райдианы
амыдта *«уæлхъæуы цæуæнтæ/хæтæнтæ».
о (= Ьо) (-+++) ’курыны, лæгъстæ кæныны нысаниуæг
кæмæн ис, ахæм хайыг\ «Папи, мæн дæр ма демæ акæн, о-
о?» [Хъазиты 1982: 269]; «Ауадз мæ уынгмæ, о» [Хъазиты
М. «Ф» 2001, № 1: 92]; «Ма ма хыл кæнут, о» [Хъазиты
1985: 165]; «Цæй-ма, о, Хъазы, фæллад дæн» [Уым: 271];
«Цæй-ма, баба, гъо!» [Букуылты «Ф» 1991, № 4-5: 136] ¦
Дзырдуæтты нæй, фæлæ зындгонд у къуыдайраг диалекты.
Зонынц æй, æвæццæгæн, Цæгат Ирыстоны дæр. Абар Чед-
жемты Æхсармæ: «Цæй, о!» [Чеджемты 1997: 478].
ойы (-+++) ’о\ «Æгæр даргъ цæвиттон у? Ойы» [Хъази-
ты 2006: 131]; «Æхсары бинойнаг дæ? (...)- Ойы» [Хъазиты
1985: 177] ¦ Æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр. Ис ма йын
формæ (у)о’ы. Ацы формæты æмрæнхъ дыууæ ныхасыздæх-
ты дæр æмбæлы «о». Абар: «"О" ма зæгъ» [Хъазиты 1982:170].
пæлх(ытæ) (-+++) сскъуыд(тæ)\ «Афтæ æнхъæлут лæп-
пуйы зæрдæйæн бирæ хъæуы? Дæяфарсмæ ныггуыпп кæн-
дзæн, апæлхытæ уыдзæн» [Наниты 1998: 44] ¦ Члианайы
ацы дзырд нæ зонынц (Куыдзеты Ю.). Дзырдуæтты нæ зы-
ны. Абар Цæгат Ирыстоны дзырд фæлхь ’дæнг, гуыпп’:
«Стæй йæ ронбасты сæрмæ чъылдымæй фелвасы даргъ-
хæтæл дамбаца. Чызджы хæдразмæ йæ, зæгъынц, ныф-
фæлхъ ласта» [Чеджемты 1997: 78]. Кæд ацы абарст раст у,
Уæд рагон ирон хъ чысайнаг ныхасыздæхты дæр уыд, фæлæ
фæстæдæр рахызт дг-мæ. Нырыккон ирон пæлхъ-æн йæ
формæ чысайнаг дзырдмæ хæстæг у, фæлæ йæ нысаниуæг
аендæру-’плеск\
пипитæ кæс чичитæ.
питънадзæхтон (++??) ’битънадзæхдон’ (Цгъойты К.).
попокæс ^бобо.

148
Дзиццойты Ю.А.
2попо кæс боппо.
пуци, буци (-+++) ’куыдз’ (сывæллæтты æвзагыл); пу-
ци-пуци ’куыдзмæ сидæн’. «Æз ын-иу кодтон: "буци, бу-
ци!.."» [Хъодалаты 1974: 168]; буци (Хуриты Г.); «Пуци,
пуци, - асидт æм лæг» [Хъазиты 1982: 56]; «Пуци, рауай
ардæм» [Уым]; «Фæлæ йæм (...) йæ пуци кæсгæ дæр нæ
ракодта» [Уым: 70]; «Пуци мæ бахордта!» [Уым: 104];
«Пуцитæ, пуцитæ» [Уым: 264, 265, 268] ¦ «Æз æй пъусйа
хонын» (Æлборты У.). Медзыдагомы йæ буци дæр хонынц
(Дудайты А.). Дзырдуæтты нæй. Къуыдайраг диалекты
æмбæлы буци, зæгъгæ, ахæм хуызы. Сидæны нысаниуæджы
та - буц(и)-буц(и), кæнæ нцъа-муци (пла-тисГ). Формæ муци
хицæнæй дæр æмбæлы: «Ехх, муци, муци! Дæ аппарæг дæ
тæригъæд бахæрæд!» [Нафи 1976: 269]. Анлаутон мыривд
б- II п- II м- арæх фембæлы сывæллæтты æвзагæй рацæугæ
дзырдты. Этимологон æгъдауæй, æвæццæгæн, баст у шуг-
найнаг Ъис ’дитя, ребенок; детеныш (животных); птенец,
птенчик, цыпленок’ [Карамшоев, I: 285], киЛ-Ьис ’щенок*
(киА - ’куыдз’) [Карамшоев, П: 142], рис ссын; сынок’
[Уым: 461-462], сарихъойлаг Ьыс, Ьйс ’детеныш (животно-
го), птенец’ [Пахалина 1971: 29], рыс.рйс ’сын’ [Уым: 132],
язгуляймаг Ьос ’детеныш животного’ [Эдельман 1971: 43],
рос ’сын’-имæ [Уым: 203], абар вахайнаг Ьэс ’къаннæг, чы-
сыл (дзурынц тымбыл предметтæй)’. Ацы дзырдтæ рав-
зæрдысты рагон ирайнаг *ри(га- ’фырт’-æй [Мог^епз^егпс
1974: 52; Пахалина 1983: 6, 157, 165; Эдельман 1986: 184;
Стеблин-Каменский 1999: 105-106]105. Ирон буц- II пуц- дæр
чизоны равзæрд ирайнаг *ри1га-йы сылгоймаджы æрды
формæ *ри(п-йх: *рШп- > *ригН- > *риШ- >рис-. Йæ фоне-
тикон эволюциимæ йын абар: баз <^ *Ъак- < *Ъаш§. Ирай-
наг *р ирон «сабиты» æвзаджы арæх радты ф нæ, фæлæ 6
(кæс уæлдæр бселон). Ардыгæй зыны, чысайнаг формæ пуци
кæй равзæрд буци-йæ, уый.
105 Фæлæ абар, æндæр равзæрд кæмæн ис, ахæм вахайнаг дзырд р!фк>-
рхфк) ’маленький’, ’малюсенький’ (преимущественно о детях и животны4»
[Стеблин-Каменский 1999: 261].

пщцойты Ю.А. 149
пыссы (-+++) ’тæппуд’; арæх æй фæдзурынц мæстæй-
марыны хуызы: «пыссы! пыссы!» (Дриаты И. 27.09.1997).
«Пыссы лæг = ницыгар лæг, "æз" зæгъынхъом чи нæ у,
ахæм лæг» (Наниты А.); «Пыссы - лæмæгъ; пыссы лæг =
йæ бон ницы у, ахæм лæг» (Хуриты Г.); «Пыссы - мæнг.
Зæгъæм, хуычъы мидæгæй мæнг куы вæййы, уæд уый пыс-
сы у» (Дудайты Г.) ¦ Дзырдуæтты нæ зыны. Абар къуыдай-
раг пыссы сокьо ’дождевик’ æмæ иумиаг ирон пуси.
пысул(тæ) (++++) ’уæлæдарæс’. «(Чызг) йæхæдæг йæ
’фсæйнаг пысултæ акодта æмæ та ацыди уыцы уæйгуы-
тæм» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 25]; «Йе ’згъæр пы-
султы» [Уым: сыф 27]; «Урс пысултæ-иу скодта (кувæг - Д.
Ю.)> цырагъ-иу ссыгъта æмæ зæлдæгтæ уæфта æхцон
æвзагæй» [Хъодалаты 1987, I: 77]; «Чызджы пысултæ»
[Хъазиты 1985: 51]; «ныххаудта сынтæгыл, æмæ æд пысул-
тæ куыд афынæй, уый зонгæ дæр нал бакодта» [Уым: 174];
«Ирыстоны пысултæ æмæ хæринæгтыл нæ хъахъхъæнæм»
[Хъазиты 1995: 271] ¦ Æмбæлы Къаспы районы цæрæг
чысанмæ дæр [«МД» 2007, № 12: 15, 34]. Семантемæ ’уæ-
лæдарæс’ у чысайнаг-къуыдайраг изоглоссæ. Цæгат Ирыс-
тоны йын ис æндæр нысаниуæг: ’тряпка, лохмотья’. Дзи-
мыры ацы дзырды бæсты дзурынц гæрзтæ (Цгъойты К.).
пъепъе (-+-+) ’гуыбын’ (сывæллæтты æвзагыл) (Дриа-
ты И. 27.09. 1997) ¦ Абар бетъе, хетъе.
разæй (?++?) ’раздæр’. «Разæй-иу адæм къахæй цыды-
сты Ленингормæ» [Хуыбылты 1999: 9].
растæндæр (++++) ’раст-; растдæр’. «Хорз лæппуйы
хуызæн дæ, фæлæ мæм æгæр хиуарзон кæсыс, растæндæр
хиуарзон» [Наниты 1979: 146]; «Стæй цæй æмбисонды
Фхсæв у, растæндæр тезгъогæнæн æхсæв» [Уым: 200];
«Гъе, растæндæр ацы институты» [Наниты «Ф» 2001, №
I» 66]; «Ирыстоны авгын цъæх арвы фæтахтæн рас-
^явндæр бонцъæхтæй суанг изæрмилтæм» [Хъазиты 1995:
^07] ¦ Æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр. Абар Ски-
Фиронмæ: «О, афтæ дзырдта Хъази, растæндæр афтæ!»
[<<Ф»1988,№6:62].

150
Дзиццойты Ю.А.
рæмпын ( +) ’лæгæрдын’. «Ирон æвзаг - мæ айрæм-
пæн, мæ цырагъ» [Икъаты 2005: 57] ¦ Дменисы йæ нæ зо-
_ нынц (Æлборты У.). Кæд ацы дзырд литературон æгъдауæй
æрбайсгæ нæу, уæд нæ разы ис иттæг цымыдисаг къуыдай-
раг-чысайнаг изолексæ. Æмбæлы Тыбылты Алыксандрмæ
[Тыбылты 1988: 164, 285] æмæ В. Ф. Миллеры дзырдуаты
(А. А. Фрейманы баххæстгæнинаг): «р æ м п ы н ’двинуться
(массой), хлынуть’. Æфсæдтæ арæмпын нал фæрæзтой
"войска не могли больше двинуться"» [Миллер 1929: 1175].
Æмбарынгæнæн дзырдуаты: «арæмпæн ’ацæуæн, азмæлæн,
ахизæн; фæндаг’» [ИÆД: 132]. Ацы дзырд, æвæццæгæн,
Хуссар Ирыстоны æрцыд фыст. Цæгат Ирыстоны йын ис
æндæр нысаниуæг: «рæмпып - сусæгæй хæрын, æвдæрзын,
æмпулын» [«МД» 1987, № 12: 82]. Йæ равзæрдæй, æвæц-
цæгæн, баст у рагон ирайнаг мивдисæгон бындур *гатЪ-
’уæззаугай цæуын’-имæ, абар: ишкашимаг Ьь1атЪ ’идти
вразвалку’ < *аЫ-гатЬа- [Пахалина 1983: 66-67], шугнай-
наг гатЪ ’топать; тяжело ступать’ [Карамшоев, II: 475].
Орчъосаны XIX æнусы 30-æм азы фыст æрцыд сæрмагонд
ном Рампия [Цховребова 2007: 110]. Чизоны уый дæр нæ
мивдисæгимæ у баст: *Рæмпи9 ома «йæ риуы æмбæрц
размæ чи лæгæрды».
рæнтон (-+++) ’рæдау; щедрый; добрый’ (Тъехты Тъ.
3.02.1987, Черейы хъæу; Дриаты И. 27.09.1997); «Тынг
рæнтон адæймаг у = къæбæрдæттон у» (Хуриты Г.) ¦
Дзырдуæтты не ’мбæлы. Йæ равзæрдæй у рагон ирайнаг
мивдисæгимæ баст. Абар вахайнаг гапй- ’дæттын’ < ирай-
наг *га(п)с1- : *га/-. Семантикон эволюцийы фæдыл абар
дыгурон тæтон ’щедрый’ < тæтун ’давать’ [Абаев 1979:
282; Стеблин-Каменский 1999: 293]. Мæ информант Тъех-
ты Тъани мын дзырды нысаниуæг иронау афтæ бамбарын
кодта: «дæттон». Информантты иу хайы хъуыдымæ гæсгæ,
рæнтон у дзырд нæртон-ы вариант (ома метатезæгонд ва-
риант).
рæнтьузын (-+—) ’рæтъузын’. «Искæй рæнтъузын ны-
хæстæ мæм никæцæй æмбæлынц» [Наниты 1979: 112]:

Пзиццойты Ю.А. 151
«Рæнтъузæнджын уац» [Хъодалаты «Ф» 2004, № 4: 127] ¦
Равзæрд дыууæ мивдисæджы контаминацийæ: рæтъузын +
рсемпъузын. Хъазиты Мелитонмæ æмбæлы формæ рæм-
пъузын: «Иæхæдæг дæр ын ницы зоны, Ацырухсы рæмпъу-
зæнтæн цæмæннæуал фæразы» [Хъазиты 1985: 99]; «рæм-
пъузæн ныхас» [Уым: 104, 186].
рæтигъын : рæтыгъд (++++) ’(дзырд) æппарын’.
«Срæтигъын - исты дзырд дæ куы схауа» (Дриаты И.);
«Уæлдай ныхæстæ срæтыгьта» (Хуриты Г.); «Йæхи нал
баурæдта æмæ срæтыгъта уыцы бæллиццаг дыууæ дзырды»
[Букуылты 1960: 194]; «Чызг дæр (...) кæд мæ æнæ ирæдæй
кæнынц, уæддæр мæ æндæр ничи хъæуы, срæтыгъта æмæ
йæ цæсгом фырæфсæрмæй амбæрзта йæ къухтæй» [Хъази-
ты 1982: 45]; «Уæддæр æй срæтыгътон!» [Хъазиты 1985:
298]; «Дæ уынаффæ мæнæн аппаринаг никуы уыд æмæ ни-
куыдæр уа, чи зоны, - æнæбары срæтыгьта лæппу» [Къæ-
бысты 1985: 21]; «Срæтыгъта сæрдар» [Уым: 74] ¦ Дзимыр-
гомы йæ нæ зонынц (Цгъойты К.). Литературон æвзаджы
йын ис æндæр нысаниуæг: рæтигъып ’толкать; замахивать-
ся’ [ИУД: 355]. Абайты Уасо ацы дзырдæн йллюстративон
æрмæг нæ радта, уымæн æмæ, дам, «в текстах нам не встре-
чалось» [Абаев 1973: 384]. Чысайнаг мивдисæг контамина-
цигонд у æндæр мивдисæгимæ: рæцугъын: рсецыгъд *вы-
брасывать’ [ИУД: 356].
рæхсын (++++) ’арæхсын’. «Алыран рæхсы» [Букуылты
1975: 102]; «Стæй куыд рæхсти йемæ!» [Уым: 132]; «мæ
сæры ничердæм рæхсти» [Уым: 137]; «техникæимæ куыд
рæхсы» [Уым: 282]; «Дон (...) аскъæрдзыстæм, кæдæм рæх-
сы, уырдæм» [Уым: 322]; «Зæрватыкк нал æмæ нал рæхсы»
[Хъазиты 1995: 132] ¦ Мивдисæг арæхсын-ы тыххæй Абай-
•?Ь Уасо фыссы: «В югоосетинских говорах этот глагол
Употребляется и без преверба а-» [Абаев 1958: 60]. Формæ
рогхсын æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр.
ронг (+???) ’мыдæй конд нуæзт’. «Ронгы авг» [Архив, ф.
*э арх. № 4, аф. 1, сыф 5 (ф.ф.)] ¦ Ацы дзырд нымад у, не
*Эзагæй чи ахауд, ахæм архаизмыл [Абаев 1949: 348-353;

152 Цзщцойты Ю.А.
Абаев 1973: 421-422]. Чысайнаг текстæй куыд зыны, афтæ-
мæй йæ Чысангомы æрæджыйы онг дæр A940 аз) зыдтой.
рухсаггаг (-+-+) ’рухсаджы аккаг; рухсы дунейы аккаг’
¦ Ацы дзырдæй мæ информант Дриаты Изолдæ пайда кодта
рухсаг-ы нысаниуæджы: «рухсаггаг у!», ома «рухсаг у!».
Ирон дзырдуæтты нæй106, фæлæ Туалгомы дзырд рухсаггаг
амоны ’рухс кæнынæн цы хъæуы, уый’ [Хозиты 1999: 210,
218,219].
Саг æмæ галы фæд (-++-) ’Æрфæны фæд’ [Хъодалаты
1987, И: 89-90]. «Мæ мады фыд-иу арвмæ куы скасти, уæд-
иу къæвда базыдта. Æмæ-иу йæ ныхасы мидæг уыди Саг
æмæ Галы фæд(ы кой)» (Дудайты А.) ¦ Ацы лексемæйæн
йæ бындуры цы миф ис, уымæн йæ фæд зыны Хъодалаты
Герсаны æмдзæвгæтæй иуы [Хъодалаты 1968: 73]:
«Уалынмæ дын карз быцæуæй
Гал ’мæ саджы ’дылы
Дзурынц: Дарддæр чи ацæуа
Арвы ’взистбыдыры?
Феппарæг и гутоны ’фсондз
Хъиласы гæрæм гал.
Æмæ мигъты, урс хъæмпы ’фсон,
Ахордта, ныддæнгæл.
Сиуджын саджы иу тæррæстæй
Рухс фæд баззад арвыл
Æви та æвзист тæрæзтæй
Мæй зæринтæ бары?»
Номинаци æрфæны фæд-ы фæзынд баст у, кавказаг æмæ
раззагазиаг параллелтæ кæмæн ис [Чурсин 1925: 81; Дзиц-
цойты 2002: 134-135], ахæм мифимæ. Чысайнаг номинаци-
йæн йæ равзæрд цавæр мифимæ у б&ст, уый кæронмæ бæ-
рæг нæу. Абар гуырдзиаг Ирмис нахтъоми ’Млечный
Путь’ [КРЛ, И: 140], комкоммæ тæлмацæй - «Саджы гæпп».
Æниу, «Ирон-уырыссаг дзырдуат»-ы нæй ятщрухсаг дæр!

Дзиццойты Ю.А. [5_3
Самтхо, Сантхо (++++) ’Уастырджийы кувæндон Чы-
саны зæххыл (куывтой йæм, къæвда-иу куынæ уыди, уæд)\
«Самтхо - дзуар Уехеры» (Цгъойты К.); «Сантхойы дзуар
- Цхилоны сæрмæ ис, Елойтæ йæм куывтой» (Хуриты Г.);
«Сантхо ’Ардисы авд дзуарæй иуы ном (фæдзæхстой-иу
[ыл] иу чамамлоба107 иумæ)’» [Хуыбылты 1999: 12]; «Сант-
хойы куывд» [Хъазиты 1989: 130]; «Сантхо Къусраты дзу-
ар у, Уалыты хъæу дæр æй арæзтой» (Куыдзеты Ю.) ¦
Самтыхосы (Сантхосы) Уастырджи зонынц Туалгомы
дæр, хонынц æй Згъилы Самтхос дæр [ПНТО 1992: 127;
Цагаева 1975: 284; Агьнаты 1999: 133; Хозиты 1999: 90;
Туаты 1999: 25].
сарат (?++-) ’судзаг, дудаг; едкий; колкий’. «Йæ сарат
æвзаг басыгъдис» [Хъодалаты 1974: 163]; «сарат æнгас»
[Хъодалаты 1989: 252]; «Æз йæ сæрыл рахæцыдтæн æмæ
мыл Нана абырыд йæ сарат æвзагæй» [Наниты 1979: 59];
«Кæйдæр саратæвзагмæ байхъуыстай (...)» [Уым: 171]; «О,
о, цæй сарат æвзаг дын ис, цæ!» [Наниты 1998: 36]; «Са-
рат - пысырайау судзаг. Мæнæ хæринагыл цъицъакъа бирæ
куы ныккæнай, уæд фæзæгъынц: сарат, дам, у, цавæр судзаг
у!» (Дудайты Г.) ¦ Члианайы йæ нæ зонынц (Куыдзеты
Ю.). «Ирон-уырыссаг дзырдуат»-ы нæй. Миллеры дзыр-
дуаты кæсæм: «с а р а т ’медный купорос(?), железный ку-
порос(?), сулема(?), ядовитый порошок для посыпки на ра-
ну’» [Миллер 1929: 1038]. Дзабиты Зарбегмæ: «сарат 4ля-
пис’» [Джабиев 1977: -11, 13]. Уасойы дзырдуаты йын ис
хъæдгæмттæ гасгæнæг хосы нысаниуæг: «название едкого
вещества, применяемого в наррдной медицине для лечения
ран» [Абаев 1979: 34]. Иу фолклорон тексты йын ис
«æндон цыргъаг»-ы нысаниуæг [ИАА, III: 194]. Ахæм ны-
саниуæг ын ис Дзугаты Георгийы уацмысты дæр [Дзугаты
1971: 63, 91, 210, 253, 365]. Чысайнаг ныхасыздæхты йын
ис ахæсгæ нысаниуæг.
сасылой (-++-). «"Мæ пæлæз ныссасылæйттæ". Ома
тынг ныскъуыдтæ, кæрæдзийыл дзы ницыуал хæцы» [Хъо-
Чамамлоба - байзæддаг (гуырдз.).

154 Дзиццойты Ю.Л.
далаты 1987, II: 85] ¦ Цъиры æмæ йæ Члианайы нæ зонынц
(Наниты А.; Куыдзеты Ю.). Дзырдуæтты не ’мбæлы. Ис ын
адихгæнæн æртæ хайыл: сас-ыл-ой; абар: дзеб-ыл-ои, дзедз-
ыл-ой, дзиб-ыл-ой, къуыб-ыл-ой, хæп-ыл-ой, пап-ыл-ой, пих-
(у)ыл-ой. Уидаг сас йæ равзæрдæй, æвæццæгæн, баст у пер-
саг §а§ ’тюрбан, тонкая ткань, муслин’-имæ. Ардыгæй цæ-
уы дыгурон сасуг ’головной платок’ дæр [Абаев 1979: 39].
саудзыдзыда (+-++)’?’. «Алы чысыл сымæй дæр ма са-
удзыдзыда адæймаг фæзоны, йæ алыварс цы хабæрттæ
фæцæуы, уыдон» [Хъазиты 1982: 188]; «Уас, адæмы
тæригъæдæй мæрдты саугуырм, саудзыдзыдайæ фæхæтæд
уыцы лæджыфыдхор Гитлер» [Уым: 231] ¦ Дзырдуæтты
нæй. Къуыдайраг диалекты - сауджыджыда.
саукъæйнаг (-+—). «"Саукъæйнаджы хуызæн ныцци’\
ома йыл саугъуыз сыстади фырмæллæг æмæ фыргуыстæй»
[Хъодалаты 1987, II: 85] ¦ Цъиры йæ иæ зонынц (Наниты
А.). Дзырды структурæ æмбæрстгонд у: *сау-късен-аг (абар:
*бседæн+аг > бæдсейнаг). Фæлæ цы амоны *къæн! Чизоны
йын ис æндæр равзæрд: *сау-къæй-й-аг диссимиляцийы
руаджы радта саукъсейнаг.
сæкъæн (++++) ’фындзы ныххусуæвæг хæффындз;
зæронд хус кæрдзын’. «Уым асламæй исты балхæн, ам ын
туджы аргъ ыскæн, кæннод у дæ дзул сæкъæн» [Хъодалаты
«Ф» 1999, № 1: 62] ¦ Къуыдайраг диалекты дæр амоны ьхус
хæффындз’. Цæгат Ирыстоны æмбæлы æндæр формæ æмæ
æндæр нысаниуæгимæ: «дзсекъсен, зсекъсен \ дзсекъсенсе 4ки-
зяк’» [Абаев 1958: 392]. Формæ ссекъæн ис æрмæст иу
дзырдуаты [ИИД: 121]. Абар ирон ном Сыкъына [Чеджем-
ты 1997: 91]. Ирон æмæ къуыдайраг формæтæ кæрæдзийыл
фыццаг хатт абарста Бекъойты Димитр [Бекоев 1985: 254].
^ Ацы дзырд равзæрд рагон ирайнаг формæ *шкап-æи. Ан-
лаутон æмхъæлæсоны ивындзинадыл дзургæйæ, Уасо зæ-
1ъы: «Что начальный 6’ существовал в прошлом в осетинс-
ком, подтверждается косвеино балк[арским] зд%эп ’кизяк’»
[Уым]. Æмæ уæдæ къуыдайраг-чысайнаг ссекъсен бавæрдта
ацы дзырдæн йæ рагон, алайнаг хуыз.

Дзищойты Ю.А. ^55
сæлæ-уæлæ (?+-?) ’æнæбары, ницæйаг’ (Наниты А.) ¦
Хъороты Дауытмæ ссели-усели: «Хъилхъус æмæ Гуыцыр -
сæли-уæли лæгтæ» [Хъороты 1990: 43]. Абар лсесæ-усессе.
сæнт (++++) 4сонт(?)\ «Чызг сæнт цъæхахст фæкодта»
[Хъодалаты 1969: 71]; «Дзерассæ йæм сæнт æвнæлд фæко-
дта» [Уым: 86]; «Йæ хъустыл ауад Алмасы сæнт фæкъæпп»
[Хъазиты 1982: 48]; «Сылгоймаг ноджы сæнт хъæр куы фæ-
кодта (...)» [Уым: 117]; «сæнт схъиуд» [Уым: 275]; «сæнт
куыйдзых сырдтау» [Хъазиты 1995: 19] ¦ Иумиаг ирон
сæнт ’очень, совсем, совершенно’ чысайнаг ныхасыздæхты
æмбæлы хсент, зæгъгæ, ахæм хуызы (кæс дæлдæр). Æмæ
уæдæ ам ис йæ омоним. Йæ равзæрдæй уый баст у дзырд
сонт-имæ: композитты æмæ бирæон нымæцы суффиксимæ
ацы дзырдæн фæзыны аблаутон вариант: сæнтдзсеф, ссент-
дзырд, сæнттсе. Ацы аблаутон формæ абстракцигонд æр-
цыд чысайнаг ссент-ы.
сæрбихъуыртæ (++++) ’сæрбихъуырæйттæ’. «Цалдæр
уысмы ма асæрбихъуыртæ кодта» [Наниты «Ф» 2001, № 1:
64] ¦ Махисы йæ нæ зонынц (Дудайты Г.). Иннæ диалекггы
сæрбихъуырой, ссербихъуырсеиттсе.
сæртхуынкъ (?+??) ’кæрæй-кæронмæ хуынкъ; предме-
тæн йæ иу уæлцъарæй иннæ уæлцъары онг хуынкъ’. «Къуту
акæныс сæртхуынкъ» [Хъодалаты 1988: 62] ¦ Дзимыргомы
æмæ Гъдулеты - цæрдхуынкъ (Цгъойты К.; Хуриты Г.).
Дзырдуæтты нæ зыны, фæлæ абар ирон фольклоры: «Фев-
нæлдта дын (= мыст) æмæ уайтагъддæр цæртхуынкъ фæко-
дта замманайы къуту» [ИАС, II: 38]. Хъодзаты Æхсармæ
кæсæм: «(Даутæ) цъæх-цъæхиД арв цæрдхуынчъытæ фæкæ-
нынц» [Хъодзаты 1991: 8].
сæрфын (++++) ’мæрзын’, ’нуазын’. «Йæ хæдзар ныс-
сæрфта, кæрдзын акодта» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф
211]; «хъуг дуцын, хæдзар сæрфын, хос кæрдын» [Хъазиты
1995: 31]; «бронау асæрфын» [Уым: 204]; «Асæрфын = ахъ-
уыллупп кæнын» (Цгъойты К.) ¦ Чысайнаг-къуыдайраг се-
мантикон изоглоссæ. Стæм хатт фембæлы Цæгат Ирыстоны
Дæр[ИÆД: 150].

156 Дзщцойты Ю.А.
сæтол (++++). «Ссетой-ы æмрæнхъ махмæ дзурынц сæ-
тол дæр. "Тетыкъайы сæтолмæ дæр ничи кæсы!" Растдæр
зæгъгæйæ та, искуы иу стæм хатты йеттæмæ, сæтой нæ
фехъусдзынæ махмæ» [Хъодалаты 1987, II: 85]; «сæтол
Афæхъо» [Хъазиты 1982: 234]; «Цæргæсты сæтол лæппу»
[Хъазиты 1989: 14]; «Махмæ йæ сæтол дзурынц, Чысанго-
мы та - шæтол» (Æлборты У.) ¦ Литературон æвзаджы æм-
бæлы æрмæстдæр иу формæйы: сæтой [ИУД: 372; ИОД:
504]. Уасойы дзырдуаты ис дыууæ формæйы дæр [Абаев
1979: 92-93], фæлæ формæ ссетол-хн цы иллюстрацитæ
æрхаста, уыдон ист сты Нафийы уацмыстæй. Ома ам
æмбæлæм чысайнаг-къуыдайраг изолексæйыл108.
сæхтæг (++++) ’æгънæг’. «Хъуырæй бынмæ æррæгъуæ-
вæг стыр сæхтæджытæ суагъта» [Хъазиты 1982: 276]; «Йæ
дæргъæццон æнгуылдзтæ машинкæйы сæхтæджытыл
уæздан кафт кæнынц» [Къæбысты 1985: 87] ¦ Къуыдайраг-
чысайнаг семантикон изоглоссæ. Иннæ ирон диалектты
амоны ’петля в одежде для застегивания’ [Абаев 1979: 97].
Къуыдайраг диалекты йын ’æгънæг’-ы нысаниуæг кæй ис,
уый фыццаг фæнысан кодта Дзаттиаты Георги [Дзаттиаты
1981: 63-64]. Дзимыргомы ис æрмæстдæр формæ сегънæг
(Цгъойты К.).
седыгас (++++) ’алцы ппæт; алцьГ. «Уй ссарын мæ бон
нæу, æнæуи дын седыгас дæр уыдзæни» [Архив, ф. 4, арх.
№ 4, аф. 1, сыф 135]; «Кæмдæриддæр маргъ ис, седыгасы
паддзах æз дæн» [Уым: 134 (ф.ф.)]; «"Сæ фынгыл седыгас
дæр уыд". "Алцыдæр"-ы æмрæнхъ махмæ фæдзурынц "се-
дыгас" дæр (...) "Седыгас" æрмæстдæр æнæуд предметтæм
хизы, "сегас" та - удджынтæм» [Хъодалаты 1987, II: 85] ¦
Формæ седыгас, недыгас æмбæлы цъалагоймаг ныхасы
дæр.
седыппæт (+++?) ’се ’ппæт дæр; алцьГ (Дудайты А.).
«Седыппæтыл нæ аххæссыд» (Хуриты Г.) ¦ Аргьæутты:
«Мах седыппазт дæр ссардзыстæм» [ИАА, I: 656].
108 Дыгурон-уырыссаг дзырдуаты бынат разынд дыууæ формæйæн дæр [ДУД:
456], фæлæ та кæд миййаг уыдон дæр «æфстау ист дзырдтæй» сты?

Дзищойты Ю.А. 157
седзаг (++++) ’дзаг, се ’мыдзаг’. «Дыууæ дæр арахъхъæй
седзаг» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 209]; «фындзы
хуынчъытæ седзаг уыдысты лакъонæй» [Букуылты 1960:
14] ¦ Абар Æгъуызаты Иуанемæ: «Удон сæ сыджаг кодтой
семыбылтæм» [Бекоев 1985: 76]. Æмбæлы туаллаг ныхасы
дæр: «Стыр сыкъатæ лæуджыты къухтæй седзагæй цыды-
сты уазджыты къухтæм» [Хозиты 1999: 1891.
сирнад : сирнад кæнын (++-?) ’хуымы кæнæ цæхæра-
доны хъацæны охыл фос дарын, каутæ дзы хайгай æвæр-
гæйæ: фыццаг-иу зæххæн йæ иу хай æрæхгæдтой каутæй
æмæ-иу дзы фос фæдардтой; уым-иу зæхх фаджысæй куы
бафсæст, уæд-иу каутæ ахастой æндæр ранмæ, æмæ та-иу
дзы фос бакодтой’ (Цгъойты К.); «Сирнад æй скодтой =
дзæбæх æй фæнадтой(?)» (Хуриты Г.) ¦ Дзырдуæтты нæй,
фæлæ æмбæлы Ирыстоны топонимийы: Сирнад [Цагаева
1975: 39, 95, 218, 285], Сиры дзыхъхъ [Уым: 161], Сирнады
хъугом [Уым: 255], Сирнæдты хуымтсе [Уым: 255], Сир-
нæдтæ [Дзабиты 2000: 233-234], Сиры дзыхъхъ [Цховребо-
ва 1969: 181]. Цагъаты Анастасия æмæ Дзабиты Зарбег ацы
топонимты уынынц этноним сирак æмæ дыгурон дзырд над
’фæндаг’. Растдæр уаид компонент сир- рагон ирайнаг
*Швга- ’бынат; обитель’-имæ бабæттын (абар авестæйаг
Швга- \±). Ирайнаг мырон къорд *аг ирон æвзаджы æл-
вæст цыдис фыццаг е-мæ, стæй-иу фæуынгæг ис (ирон æмæ
къуыдайраг диалектты) и-мæ. Консонантои къорд *вг ирон
æвзаджы алы ран дæр метатезæгонд цыдис, æмæ-иу радта
рт. Ирайнаг кæройнаг хъæлæсонтæ ирон æвзаджы ахауды-
сты. Комплекс рт9 кæройнаг позицийы февзæргæйæ, йæхи
дыууæ хуызон дардта: бирæон нымæцы суффикс -т(æ)-
имæ йын контаминацийæ тас кæм уыди, уым-иу ахаудта,
уымæй тас ын кæм нæ уыд, уым та-иу баззад [Абаев 1995:
634; Боголюбов 2000: 5]. Компонент над та, мæ хъуыдымæ
гæсгæ, æмбарын хъæуы йæ нырыккон ирон нысаниуæджы.
Æмтгæй сисгæйæ, композит сирнад архаизацигæнæг тæл-
мацæй амоны «(фос кæм) ныннадтой, (ахæм) бынат».

158 Дзиццойты Ю.А.
сир-сур (?+++). «"Къæвдахъуе у, уæлхæдзар асир-сур
кæн". Ома сыджытдзары скъуыдтыл уисой арауадз-бауадз
кæн, рыгæй байдзаг уыдзысты æмæ нал æртæдздзæн» [Хъо-
далаты 1987, II: 85]; «Асир-сур кæнын = искæуыл мæнг
цинтæ кæнын, дзыхæй йын мæсгуытæ амайын, фæлæ йын
йæ хъуыддаг нæ саразын» (Наниты А.); «Асир-сур кодта -
ома цыдæртæ адзырдта, фæлæ цытæ, уый йæхæдæг дæр не
’мбары» (Дудайты Г.) ¦ Æмбарынгæнæн дзырдуаты кæсæм:
«асир-сур кæнын ’æхсæнмæ-æхсæнты, уæлæнгай амæрзын
уисойæ, цъылынæй æ. æ. ахæмæй; асæрфтытæ кæнын’»
[ИÆД: 152]. Æмбæлы Чеселтгомы, Рукъгомы [Дзабиты
2000: 211], стæй Туалгомы дæр. Абар Туаты Дауитмæ: «Цу,
цу! Асир-суртæ йæ кæн. Ам мæ бар фæуæд» [Туаты 1969:
71].
стæм (++??) ’зынаргъ’ (Дриаты И.). «Алцы дæр сыстæм
и = алцы фæзынаргъ ис» (Хуриты Г.) ¦ æигæс семантикон
эволюци æмбæлы гуырдзиаг æвзаджы: дзвири ’дорогой;
редкий’ [КРЛ, III: 620].
сулæ-мулæ (++++)’лæмæгъ’. «"Фырæххормаг æмæ фыр-
фæлладæй ныссулæ-мулæ", ома йæ уæрджытыл дæр нал
лæууы, йæ уæнгтæ кæрæдзийыл нал хæцынц» [Хъодалаты
1987, II: 85]; «мæ разы ныссулæ-мулæ дидинæг» [Хъодала-
ты 1989: 197]; «Тæвды басулæ-мулæ» (Наниты А.) ¦ Дзыр-
дуæтты нæй. Абар: «Хытъо ныссула-мулатæ ис, ныкъкъæдз
ис» [Дзабиты 2000: 56]; «Аххосджын чи у, уый аххосагæй
сулæ-мулæ фæкæнæд. (...) Судзгæ низæй сулæ-мулæ фæ-
кæн» [«МД» 1989, № 5: 88]. Æмбæлы фæсномыджы хуызы
дæр[«МД»1999,№1: 155].
сутьи (++++) ’æнцъылд(?)\ «Æнлах пыссутъитæ ис
ома ныссуйтæ ис» (Битарты 3.);’ «Дæ хорзæхæй, дæ
цъындатæ, дам-иу, де ’нæвдæлонæй сутъитæй ма дар» [На-
ниты 1998: 50]; «Йæ пысултæ - скъуыдтæ æмæ сутъитæ»
[Хъазиты 1982: 67]; «Йæ фæсмын хæдои ыл иыссутъитæ»
[Уым: 106]; «Йæ хуыссæнуаты фарсмæ æвæрд тумбочкæйы
лагъзытæ алыгъуызон æфсæйнаджы хæйттæй - зæгæлтæй,
æвдузæнтæй, сутъитæй тыхт электротелтæй æмæ ма суаиг

Дзищойты Ю.А. 1_59
тасмачъийы гæппæлтæй дæр едзаг уыдысты» [Къæбысты
1985: 11] ¦ Дзырдуæтты нæй. Йæ равзæрд бæрæг нæу.
сылкъи (++++) ’сылваз’. «Цæмæй Икъайы лæппутæй
сылкъийы ном макæуыл сбадтаид» [Хъазиты 1989: 42];
«Цъолды - сылыкъи» (Мæргъиты А.) ¦ Дзырдуæтты нæй,
фæлæ хорз зындгонд у къуыдайраг диалекты. Чысайнаг
ныхасыздæхты ацы дзырдæн уыд гуырдзиаг æвзагæй (?)
æрбайсгæ синоним дзидо: «Фæсаууон æй æнæуый дæр дзи-
до (сылкъи) хуыдтой» [Хъазиты 1985: 97]. Кьуыдайраг диа-
лекты джидо амоны ’упрямец’ (Цыхуырбаты Замирæ).
сылыкъи кæс сылкъи.
сырх (++??) ’хуыйæн йæ дзидзатæ, йæ нæрдтæ æмæ йæ
ахст тугæй конд тахынæг (ныннæмынц сæ хуыйы лыстæг
тъанджы æмæ йæ пецы фарсмæ бахус кæнынц; иуæй-иутæ
йыл тырты дæр ныккæнынц)’ (Дриаты И.). «Сырх - тугæй
арæзт къалбас; нæрдтæ дæр-иу ын нывæрдтой йемæ»
(Цгъойты К.); «Сырхытæ = хæдзарон къалбас» (Хуриты Г.).
Арæхдæр бирæон нымæцы - сырхытæ. Гуырдзиагау æй хо-
нынц дзехви. «(Гæды: æз) сырхытæн - аккаг фысым» [Хъо-
далаты 1988:65].
сысылы (+++-). «Кæрдæджы мыггаг. Æфтауы туттго-
мау æфсир, лыстæг сау нæмгуытимæ. Хоримæ дзы куы баз-
зайы, уæд уыцы ссадæйконд кæрдзын гуыбын фæриссын
кæны» [Хъодалаты 1987, II: 85] ¦ Ирон-уырыссаг дзырдуа-
ты нæй. Уасойы дзырдуаты ис, фæлæ йын цы иллюстрати-
вон æрмæг дæтты, уый ист у Хуссар Ирыстоны фолклор
æмæ фысджыты уацмыстæй [Абаев 1979: 211; абар: Мил-
лер 1929: 1071]. Туалгомы сысылы у хæрынæн бæзгæ кæр-
дæджы мыггаг [Хозиты 1999: 229]. Къуыдайраг-чысайнаг-
дыгурон изолексæ?
сыфц (++??) ’цæрдхуынкъ’. «Хъæды-иу ныххуынкъ
кодтой æмæ-иу дзы цурк ныкъкъуырдтой æмæ-иу æй афтæ-
мæй æрластой (хъæумæ), æмæ уыцы цурк хуыдтой сыфц»
(Цгъойты К.); «Дæ сæры ма дыы æй ныссыфц кæнон?! =
ома куыд ма дын æй бамбарын кæнон?!» (Дриаты И.); «Зе-
ли куы ракæнынц, уæд æй ныссыфц кæнынц, ома йæ

160
Дзщцойты Ю.Л.
ныххуынкъ кæнынц, цæмæй дзы рæхыс кæнæ бæндæп
атъыссай æмæ йæ галтыл бабæттай» (Хуриты Г.) ¦ Ацы
дзырдæн нырыккон дзырдуæттæ цы нысаниуæг дæттынц,
уый бындурон нæу. Абар: «сыфц ’буксир; волочение (чего-
либо)’» [ИУД: 399], «зу/с \ зи/сæ, м/сæ в выражениях зу/сæ/
1азуп, азу/с кæпуп ’тащить волоком’, иереносно также
’брать на буксир’» [Абаев 1979: 184]. Йæ рагондæр ныса-
ниуæг у ’цæрдхуынкъ (хъæды лыггагæн йæ кæроны)’. Абар
В. Ф. Миллермæ: «сыфц ’проушина, волочение, процесс
передвижения’, д. суфц(се)» [Миллер 1934: 1171]. Ахæм
нысаниуæг ын дæтты дыгурон-уырыссаг дзырдуат дæр:
«сифцсе ’проушина, отверстие в бревне и пр. (чтобы тащить
бревно волоком)’» [ДУД: 463]. Æмæ уæдæ чысайнаг ныха-
сыздæхт бавæрдта ацы дзырдæн йæ рагон нысаниуæг.
Раст нæу Абайты Уасойы этимологи дæр. Рæдыд ны-
саниуæгыл æнцой кæнгæйæ, уый ацы дзырды равзæрд ба-
баста рагон ирайнаг дзырд *вф1- ’уæхск’-имæ [Абаев 1979:
184-185]. Йæ этимологи йын фонетикон æгьдауæй бараст
кодта Джонни Ченг: уый дæтты этимон *$фA)уа кæнæ
*$и[9уа [СЬеип§ 2000: 227]. Фæлæ, ирон дзырдæн йæ рагоп
нысаниуæг хынцгæйæ, растдæр уаид æндæр этимологи.
Абар шугнайнаг хй/с ’отверстие для рукоятки (напр. у то-
пора)’ [Карамшоев, Ш: 288].
тагтысыф (-+—). «Дугъысыф-ы бæсты дзурынц таг-
тысыф. Æвæццæгæн дзы лыстæг тæгтæ кæй ис, уымæ
гæсгæ» [Хъодалаты 1987, II: 85]; «Тагтысыф дæр æй хо-
нынц æмæ йæ хæфласæн дæр хонынц махмæ» (Наниты А.)
¦ Дзырдуæтты нæй. Дзабиты Зарбег дæтты формæ тæг
тысыф, æмæ йæ хоны чысайнаг [Джабиев 1977: 14].
тæбæкк кæс тобекк.
тæгæл (++++) ’тарф(?)\ «Тæгæл фынæй аци мæ фарсма:
фæлладæй» [Хъодалаты 1974: 13]; «Æрцыд йæ тæгæл расьп
дугæн» [Уым: 27]; «Мад тæгæлфынæй аци» [Хъодалаты
1977: 77]; «Йæ туджы ’ртах ... суадонмæ æртагъд, й#
"дзинг" фæцыд, тæгæлæй атад» [Хъодалаты 1986: 66]; «Ба-
хауд-иу тæрхæгыл æмæ-иу аци тæгæл фынæй» [Хъазшы

Пзиццойты Ю.Л. 161
1982: 47] Ф Члианайы ацы дзырд нæ зонынц (Куыдзе-
ты Ю.). Дзырдуæтгы йын ис æндæр нысаниуæг: ’щепка, ос-
колок, кусок’ [Миллер 1934: 1191; Абаев 1979: 250; ИУД:
403]. Чысайнаг ныхасы йыи цы нысаниуæг ис, уый æмбæ-
лы цъалагоймаг ныхасы æмæ къуыдайраг диалекты дæр.
Абар Плиты Грисмæ: «Куы ’рцæйхуыссай, уæд а чысыл авг
бакæн. Куы баназай, йæ мидæг чи ис, уый, уæд дæ æваст
фæтæгæл кæндзæн уазал» [Шекспир, I: 230]. Кæс ноджы-
дæр: «Сонт удыл хуыссæг тагъддæр фæуæлахиз вæййы. Би-
бо атæгæлæг» [Гæззаты 1955: 199]. Ацы нысаниуæджы
Цæгат Ирыстоны æмбæлы формæ тæгæр, абар: «Атæгæрæг
уын - æвиппайды тарф фынæй бауын» [Абайты Э. «Р»,
11.9.1988: 4; ИÆД: 162]; «тæгæр фынæй» [Чеджемты 1997:
432]. Бекъойты Димитр æй рæдыдæй дæтты, æрмæстдæр
Цæгат Ирыстоны цы дзырдтæ æмбæлы, уыдон æхсæн [Бе-
коев 1985: 247].
тæкьуы (++??) ’тæрхъус’ (сабиты æвзагыл). «Тæкъуы
дæр æй хонынц æмæ кьæкъуы дæр» (Цгъойты К.); «Фыны
тæкъуытæ дæ цурæй хъæдмæ н’ алидзиккой кæд» [Хъода-
латы 1977: 80] ¦ Гъдулеты æмæ къуыдайраг диалекты -
тсекъу.
тæнæг (+?+?) ’луаси’. «Тæнджытæ ракодта» (Цгъой-
ты К.).
тæппалхур (++++) ’судзаг хур’. «Тæппал хурмæ кæсæн-
цæстытæ дарын» [Хъодалаты 1977: 24]; «Зноны тæппал
хурмæ арыд мæллæг хал цадæггай чъицы» [Уым: 77];
«Тæппалхур = тыхджын чи нындавы, уыцы хур» (Хуриты
Г.); «Цæй тæппалхур ныккаст, къæвда та кæндзæн» [Бу-
куылты 1975: 139]; «æмæ бамбæрста, абоны тæппал хур
къæвдайы хур кæй нæ уыд» [Уым: 143] ¦ Члианайы ацы
Дзырд нæ зонынц (Куыдзеты Ю.). Дзырдуæтты не ’мбæлы,
фæлæ абар Дзугаты Георгимæ: «Йæ урс цæсгом тæппал
хурмæ фæсау» [Дзугаты 1971: 50]; «Тæркуард, тæппал
Хур...»[Уым: 167].
тæрай, тырай (+++-). «"Тырай, цытæ дзурыс, цы?"
*’Тырай, худинаг дæм ницы кæсы?" Афтæ-иу фæкодтой хис-
1Г

162
Дзщцойты Ю.А.
тæр нæлгоймæгтæ (æрмæстдæр) кæсдæр нæлгоймæгтæн.
(...) Ацы архаикон термин Лехурагомы едтæмæ никуы
фехъуыстон. Нæхи хъæуы тынг популярон у» [Хъодалаты
1987, II: 86]; «Тæрай, ардæм ма рацу, ардæм! - арæх æй
дзурынц Цъинагары» (Хуриты Г.); «Тæрай - уый уæртæ
сыгъдæг чысан дзурынц» (Æлборты У.) ¦ Дзимыры йæ нæ
зонынц (Цгъойты К.). Цагъаты Анастасия фыссы: «В с. Зак-
кор (Захъхъор) Ксанского ущелья обычным является обра-
щение: Гъе, тæрай, кæдæм цæуыс? - "Эй, юноша, куда ты
идешь?". В этом же значении употребляется слово пгыр у
К.Хетагурова» [Цагаева 1975: 41]. Иннæ рæтты йæ фылдæр
хатт фæдзурынц устытæ [Абаев 1979: 266]. Фæлæ йæ Хус-
сар Ирыстоны æндæр рæтгы, æвæццæгæн, нæ зонынц.
тæфтæг (-++-). «"Цы йыл ныттæфтæг дæ?" Ома йыл цы
ныззæгæл, ныйичъи дæ» [Хъодалаты 1987, II: 85] ¦ Ахæм
хуызы æндæр никуы æмбæлы. У иумиаг ирон дæвдæг
’твердый, крепкий’ [ИУД: 208], ’голый, гладкий, обледене-
лый’-йы [Абаев 1958: 361; Миллер 1927: 482] фонетикон
вариант. Гъдулеты дæр - дæвдæг (Хуриты Г.). Дыгурон
диалекты мивдисæг дæвдæг уп амоны ’затвердеть, замерз-
нуть, окоченеть, приклеиться’ [ДУД: 238]. Фæстаг нысани-
уæг у чысайнаг-дыгурон семантикон изоглоссæ.
тенгра (-+—). «Æвзонг лæппу йе ’мбалмæ хаты: "Цом,
тенгратæй ахъазæм". Лæдзæг зулаив фехс. Йæ иу кæрон зæх-
хыл аныдзæвд, размæ асхъиудта, иннæ кæрон дæр зæххыл
аныдзæвд, стæй та фыццаг позæйыл алæууыд... Афтæ - цал-
дæр хатгы. Уый хонынц "тенгра кæнын". Лæг куы асæр-
бихъуырой кæны, уæд уымæй дæр хатт фæдзурынц: "Атенгра
кодта"» [Хъодалаты 1987, II: 86] ¦ Дзырдуæтты не ’мбæлы.
тобекк (-++-). «"Фæтобекк кодта æмæ Дзимыры
балæууыд". Ома, иу загъта, æваст афæнд кодта, айтæ-уйтæ
нал фæкодта, никæй ныхасмæ байхъуыста» [Хъодалаты
1987* II: 86]; «Махмæ дзурынц: фæтæбæкк кодта» (Мæр
гъиты А.; Дудайты А.) ¦ Цъиры æмæ йæ Члианайы нæ зо
нынц (Наниты А.; Куыдзеты Ю.). Йæ бындуры ис идеофон

Пяиццоймы Ю.А. [63
туаг (++++) ’æхсынцъыйæ арæзт хæринаг’ (Дриаты И.;
Наниты А.); «сæн нуаз æмæ бур физонæг туаджы тул»
[Хьазиты 1995: 76]; «Цъуа дæр æй хуыдтой» (Цгъойты К.)
+ Чысайнаг-къуыдайраг семантикон изоглоссæ. Иннæ диа-
лектты амоны ’кислый’. Дзырды формæ дæр иумиаг у чы-
сан æмæ къуыдарæн: уыдон æй дзурынц Ш(\у)а§, Цæгат
Ирыстоны та - 1\\>а§ [Абаев 1979: 325].
туагдзæхдон (++++) ’хъæдындз, нуры, туаг, дон,
рæвдуæттæ æмæ ссадæй конд хæринаг’ (Дриаты И.; Нани-
ты А.). «Æз хуыцауы бын рæстагæй фæцардтæн, туагцæх-
донæй дæр ын скувын» [Хъодалаты 1987, II: 79] ¦ Дзыр-
дуæтты нæй, абар [ИИД: 134].
туггопп, тугкъоппа (?+++) ’мæстыгæр’. «Тынг мæсты-
гæр, йæ цæстытæ туджы кæмæн зилынц æмæ лæгмарынмæ
дæр цæттæ чи у, ахæм лæг» [Хъодалаты 1987, II: 86]. «Ха-
санбег фæтуггопп» [Хъодалаты 1964: 42]; «Фæхауд ... йæ
туггопп цæстытæй - цæхæр» [Хъодалаты 1974: 189]; «Хан
йæтуггопп фæсдзæуинтæн загъта...» [Хъодалаты 1977: 61];
«Ныффæлдæхт туггопп лæгыл дур» [Хъодалаты 1986: 54];
«гуггоппыты бардз» [Уым: 65]; «Туггопп хъысмæт» [Хъода-
латы 1989: 277]; «Уæддæр [сæ] фыдных æмæ тугкъоппа æр-
вадæлтæ разы не сты» [Хъазиты 2006: 162]; «тугкъоппа- ’рæ-
уæгсæрджын’» (Дудайты Г.) ¦ Члианайы æмæ йæ Дменисы
йæ зонынц (Куыдзеты Ю.; Æлборты У.). Дзырдуæтты нæй.
тулучъи (-+—). «Тулынтæй хъазыны æмрæнхъ нæм
фæдзурынц тулучъитæй хъазын дæр» [Хъодалаты 1987, II:
86] ¦ Дзырдуæтты нæй. Цъиры йæ нæ зонынц (Наниты А.).
Йæ бындуры ис мивдисæгон уидаг тул-, кæронæй та - суф-
фикс къи; абар сылкъи. Æндæр суффиксимæ æмбæлы Цæ-
И1Т Ирыстоны дæр: «йе рагъы нуæрттыл нард бæхау тул-
лæччытæгæнгæ...» [Хъайтыхъты 1998: 28]; «зæххыл тул-
лæччытæ кæны» [Уым: 30].
’ тулын (++++) ’исты хъуыддаг рæстмæ куы цæуа, хор-
?Фрдæм куы зила’: «тулы йын ’йæ хъуыддаг рæстмæ
ЧаеуьГ» (Цгьойты К.), атылдис ын ’йæ хъул сах абадти; ему
Вовезло’ (Дриаты И.); «Лæгæн куыннæ тула, уæд уый зæгъ»

164
Дзиццоиты Ю.А.
[Хъазиты 1982: 305]; «Мæ хъуыддаг тулæд æмæ искæмæп
йæ гуыбыны - дур» [Хъазиты 1995: 162] ¦ Чысайнаг-къум-
дайраг семантикон изоглоссæ. Йæ равзæрд хорз зыны мæ-
нæ ацы текстæй: «Цæй, цы бакæна (...) цыфæнды бæзджым
зонды хицау дæр, куынæ тула йæ уæрдон, уæд? | Н&\
Бесæйæн тылди алыхатт дæр. Хъуамæ йын атула ныр дæр»
[Букуылты 1975: 161-162]. Абар ноджы дæр: «Мæ хъул ту
лы!» [Хъазиты 1995: 124] = ома мæ хъуыддаг рæстмæ
цæуы; «Цы ’взаг тулы, уый æмбулы» [Уым: 178]; «Уæд дæ
хъул дæр атулдзæн» [Хъодалаты 1969: 38]; «мæ хъул тулы»
[Уым: 46]; «Кæдæй-уæдæй ыстылд мæ хъул дæр» [Хъо-
далаты 1974: 160]; «Иæ хъул та тулы ... Дзул мыды тулы»
[Хъодалаты 1977: 150]; «Дæ хъул ыстылд» [Хъодалаты
1989: 384]. Æнгæс семантикон эволюци ис уырыссаг вс-
зение-нхн: равзæрд мивдисæг везти-иæ.
тыллыхъ (-+—). «"Фæлæу, кæд дæ æз ие стыллыхъ
кæнон!" - бартхъирæн-иу кодтой гæррыйæ хъазджытæ
Ома уыйбæрц фæрадугъ-бадугъ кæндзынæ, æмæ дæ тъæн!
тæ сцæгъддзынæ» [Хъодалаты 1987, II: 86] ¦ Дзырдуæтты
нæй. Цъиры йæ нæ зонынц (Наниты А.). Æмбæлы Чесел!-
гомы тагъддзурæны: «Тыллыхъ-мыллыхъ дæ сыджыт цы
рыхъхъ» [Дзабиты 2000: 222].
тыны кæрдæг (-+—) ’душица’ (Елойты Н. 27.08.1995
Абреу) ¦ Дзырдуæтты нæй, фæлæ абар этнографиоп
литературæйы: «Трава душицы так и называется на осетим
ском языке "тынгæрдæг", т.е. трава для (окрашивания) д<>
мотканого сукна» [Дзаттиаты 2002: 232].
тыппо (++?+) ’тыппыр’ (сывæллæтты æвзагыл). «Тыппо
хъыбылты хал» [Хъодалаты 1989: 356]; «Тыппойæн (...)
картофты тыххæй загьтон» [Хъазиты 1985: 115] ¦ Дзыр-
дуæтты нæй, фæлæ хорз зындгонд у къуыдайраг диалекты.
тъæбæз (++++) ’æндæгъд, ныхæст’. «Абондæргъы тъæ
бæзæй цы бадыс?» [Хъодалаты 1987, II: 86]; «Тъæбæзæн
бадынц цъеритæ» [Хъодалаты 1974: 55]; «Тъæбæз - ныг.’
лæг» (Цгъойты К.); «Фæдзурынц ма: "Тъæбæз мæкъуыл"
"Цы нытътъæбæз дæ?"» [Уым]; «Йæ нартхордон та бынтон

Пчиццойты Ю.Л. \65
дзвр нытъæбæз ис» [Хъодалаты 19982: 92]; «Дæуыл та
зулмæ бамизы куыдз дæр, æнхъæлы дæ тъæбæзæй бадæг
къутæр» [Хъодалаты «Ф» 1999, № 1: 59]; «Йæ бон базона
аемæ йæ бынаты нытътъæбæз уа» [Наниты 1979: 32];
«Нытътъæбæз ут уæ бынæтты» [Уым: 129]; «Адæмы хуы-
зæн махæн дæр фæцæрæн куы уыдаид, уæд цы нытъæбæзтæ
стæм ацы зæххытыл!» [Къæбысты 1985: 62]; «Тъæбæза -
ныллæг» (Хуриты Г.) ¦ Литературон æвзаджы не ’мбæлы,
фæлæ хорз зындгонд у къуыдайраг диалекты. Хуссар Иры-
стоны ма дзурынц тъæфс, абар: «Фæлмæн дæ бадæны
нытъæфс у ’нцад!» [Гæззаты 1955: 141].
тъæлланг (-+++) ’тæнгъæд хæринаг’. «Æнæбары тъæл-
ланг = æнæбары хæринаг» (Дриаты И.); «Тъылланг - дзидза
кæм нæй, ахæм бас» (Хуриты Г.); «Фыдызгъæл, урсаджы
хæйттæ-иу Алмасы фесты, кæрдзыны къæбæртæ, хойраджы
тъæлланг - уый» [Хъазиты 1982: 21] ¦ Дзырдуæтты нæй.
тъæрæ (-+++). «Йæ фыдтæ хæссын чи нæ фæразы, ахæм
зивæггæнаг, фыдуынд, ныллæггомау адæймаджы фæхо-
нынц "тъæрæ". Фæдзурынц æй фидисы хуызы дæр: "Тъæрæ
цыдæр!", "Дедтæ иу тъæрæ дæ, æндæр мын дæхи цы
æнхъæлыс!"» [Хъодалаты 1987, II: 86] ¦ Ацы нысаниуæ-
джы къуыдайраг диалекты æз зонын тсекъсе. Абар дыгурон
тъæрæ ’подставка (каменная или железная) для дров у оча-
га; дæлтъур’. Къуыдайраг дæлтъур дæр æмбæлы ахæсгæ
нысаниуæджы. Абар Тедеты Герасмæ: Парсайы дæлтъур
фырт [«Ф» 1988, № 2: 30].
тьогона (++++) ’къæс\ «Иу гыццыл тъогона сарæзта
йæхицæн æмæ уым цæры» (Наниты А.); ’хуыдон кæнæ
кæркдон’ (Цгъойты К.); «Тогона - æнæбары балæууæндон;*
иу къуым» (Хуриты Г.); «Тъогона цæрæнуат у. Нæ
фыдæлтæн мах хуызæн хæдзæрттæ нæ уыд, тъогойаты цар-
дысты» (Дудайты Г.); «Махмæ йæ тъогона нæ хонынц,
фæлæ тъыгуына» (Куыдзеты Ю.); «Тъогона гуырдзиаг
дзырд у» (Æлборты У.); «Уыдон хæдзæрттæ нæ, фæлæ го-
бытъигонд тъогонатæ уыдысты» [Къæбысты 1985: 100]109 ¦
Тексгы рæдыдæй ис тогона.

166
Дзщцойты Ю.А.
Ацы дзырд зонынц Чысыл леуахигомы цæрæг къуыдар
дæр, стæй уæд Чеселтгом æмæ Рукъгом дæр (Дзабиты Зар-
бег). Дзырдуæтты нæй, фæлæ абар кæсгон тэхьуанэ ’хата,
сакля’, стæй уæд ирон тохна, дыгурон тохона ’печь с от-
крытой топкой; камин’ [Абаев 1979: 306-307; ДУД: 487:
Стеблин-Каменский 1999: 157]. Фæстаг формæ, æвæццæ-
гæн, уыд къуыдайраг ныхасы дæр. Цæвиттон, Гаглойты
Сардион йæ мысинæгты афтæ зæгъы: «Цæрæнуат (...) цæх-
гæрмæ, къулы астæу, уыд артдзæст (тохона)» [«Ф» 1974, №
6: 90]. Ацы формæ литературон фæндагыл бафтыд Хъода-
латы Герсаны уацмыстæм дæр [Хъодалаты 1974: 191].
Фæлæ дыгурон дзырдæн ис æндæр нысаниуæг дæр. Абар
нарты кадджыты: «Кæд ма Æхсæртæгкатæй йеу тохона
йескæми байзадæй, уæд нæ уордæмæ хонæ» [ИАС, I: 26-
27]. Ам, кæй зæгъын æй хъæуы, дзырд канд артдзæстыл нæ
цæуы, фæлæ хæдзарыл: артдзæстмæ нæй фæхонæн, фæлæ.
артдзæст кæм ис, ахæм хæдзармæ ис фæхонæн. Ирон то
хына Бекъойты Димитр хæссы, æрмæстдæр Цæгат Ирысто-
ны чи æмбæлы, уыцы дзырдты хыгъдмæ [Бекоев 1985: 247].
Цымыдисаг у, мæ информант Дудайты Герсаны ныхас.
раджы заманы ирон адæм Чысаны зæххыл мæнгагъуыс
тыты цардысты. Уыйхыгъд сæ фарсмæ цæрæг гуырдзы та.
Къаспы районы цæрæг чысаны информацимæ гæсгæ, цар-
дысты чъырын хæдзæртты [«МД» 2007, № 12: 21]. Æнгæс
реали æмбæлы Секъамæ дæр æмæ йæ уый та хоны къуым-
хæдзар [Гæдиаты 1991: 424].
тъыгуыз, тъыгуз (++—) смæнгагъуыст(?)’; кæс тъы
гуыц. «Бирæтæ сæ зæххы фадгуыты тъыгузтæ арæзтой уый
тыххæй, цæмæй сын уыимæ иумæ уыдаид зæхх ауæй
кæныны фадат дæр (...) Зæххæй базар кæнын æнæзакъонон
мийыл нымад цæуы иугæр, уæд уыцы тъыгузтæ ауаей
кæныны æфсон уæй кодтой зæххы фадгуытæ дæр»
[Къæбысты 1985: 99] ¦ Дзимыргомы йæ нæ зонынц (Цгъой-
ты К.). Кæд кæройнаг -ыз суффикс у, уæд абар лсеппъп-
къуыркъуыз [Хъодалаты 1987, II: 86].
тъыгуыц (-+++) ’æнæбары агъуыст’. «Чысыл хæдзар, й#

Дзиццоиты Ю.А. [67
систæ стуры хъацонæй сæрст. Дуртæ кæрæдзийыл æн-
æзмæст амад. Сыджытдзар. Фылдæр хатт - зæхбын, рæс-
тæгмæ цæрæн бынат. Хонынц ма йæ "тъыгуыз" дæр» [Хъо-
далаты 1987, II: 86]; «Сыджытдзар тъыгуыцтæ» [Хъодалаты
1987, I: 64]; «Тъыгуыц - уый дæр, тъогона цы у, уый. Иу
тъыгуыцы хуызæн хæдзар, дам, сын ис» (Хуриты Г.); «Йæ
хæдзары фарсыл бакъуркъауæвæгтъыгуыц» [Хъазиты 1982:
215] ¦ Цъиры æмæ йæ Дменисы нæ зонынц (Наниты А.;
Æлборты У.). Дыууæ формæйы абарстæй куыд зыны,
афтæмæй кæройнаг -ыц суффикс у.
тъыф-тъыф (-+++). «"Фæтъыф-тъыф ыл кодтон (ома
йæ буцхаст скодтон) æмæ хуыцауы æнæхъуаджы" - афтæ
фæсагъæс кæны мад, йæ хъæбулæй йæ зæрдæ куынæ барухс
вæййы, уæд» [Хъодалаты 1987, II: 86] ¦ Дзырдуæтты нæй.
Цъиры йын ис æндæр формæ: «Фæтъуф-тъуф ыл кодтон =
фæфыдæбон ыл кодтон, буц хъомыл æй фæкодтон» (Нани-
ты А.). Къуыдайраг диалекты - тъыфу-быфу кæнын ’леле-
ять’ (Цыхуырбаты Замирæ).
уайдавын (-++-) ’дзырдтæ скъæфын’; уайдав «иу
ранæй иннæ ранмæ ныхæстæ чи раскъæф-баскъæф кæны,
ахæм адæймаг» [Хъодалаты 1987, II: 86]. «У мæрдтæн та-
лынг, удæгæстæн - уæнгæл, уайдавынмæ та - иуæй-иу
фыдсыл, - йæ фидистæй кæй зæрдæ нæу фырдæнгæл!»
[Хъодалаты «Ф» 1988, № 9: 8] ¦ Цъиры æмæ йæ Члианайы
нæ зонынц (Наниты А.; Куыдзеты Ю.). Дзырдуæтты нæй.
Йæ равзæрд æмбæрстгонд у: давын у удæгас ирон дзырд;
уай- та - хицæнæй чи нæ æмбæлы, ахæм дзырд, амоны
’дзырд’. Йæ фæд зыны ахæм дзырдты: уайдзæф.уайсадын.
уалгьуы (++++) ’уагъылы’ (Дриаты И. 27.09.1997; На-
ниты А; Хуриты Г.). Абар уагъылы [Хъодалаты 1987, II:
89]; уагълы [Хъодалаты 1964: 35; Хъодалаты 1968: 71, 74;
Хъодалаты 1977: 6]; уалгъы (Дудайты А.) ¦ Махисы ацы
формæ нæ зонынц (Дудайты Г.). Къуыдайраг диалекты
æмбæлы дыууæ хуызы дæр: уагъ(ы)лы, уалгъы.
уарын (++++) ’арын’ (Дриаты И.; Наниты А.) ¦ Нымад у
къуыдайраг формæйыл [Абаев 1958: 73,74; Бекоев 1985:256].

168
Дзгщцойты Ю.А.
уасин (++??) ’асин’ ¦ Чысангомы, Гарубаны хъæуы, æм-
бæлы формæ асин (Битарты 3.). Чысаны фылдæр хай ацы
дзырды бæсты пайда кæнынц гуырдзиаг къибе-иæ. Формæ
уасии æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр. Анлаутон у-
Æлборты Барысби рæдыдæй хоны протезæ [Алборов 1979:
177]. Фæлæ къуыдайраг диалекты нæй ахæм протезæ. Мæ
хъуыдымæ гæсгæ, къуыдайраг-чысайнаг формæ равзæрд
рагон ирайнаг этимон *ауа-а-згата-нæ.
уæвдже (+++-) ’уæвгæ; впрочем’. «Махмæ - уæвджы»
(Мæргьиты А.) ¦ Йæ халдих чысайнаг формæ у уæвгæй:
«Уæвгæй, йæ ныхмæ чи фæлæудзæн, чи?!» [Икъаты 2005:
164]; «Уæвгæйдæр нæм цы æмбисæндтæ ис!» [Хъодалаты
«Ф» 1999, № 1: 67]; «Уæвджиæдæр, хъæрæй худын кæй зы-
дтай, уый куыд нæ быхстон!» [Наниты 1979: 106]; «Уæв-
джийæдæр, цы уавæрты цардыстæм?» [Уым: 205]. Æнгæс
формæтæ ис къуыдайраг диалекты: «Диссаг у, уæвгæй дæр.
бæстæ!» [Гафез 1983: 37]. Тыбылты Алыксандрмæ кæсæм:
«Уæвджейæ, цы йыл бирæ дзурæм!» [Тыбылты 1988: 3341.
Ирон литературон æвзаджы æмбæлы æндæр хуызы: уæвгæ
’хотя, впрочем; в действительности, на самом деле’. Дзыр-
дарæзтон æгъдауæй йæм хæстæг цы литературон формæ
лæууы, уымæн та ис æндæр нысаниуæг: усевгæйæ снахо-
дясь, в бытность’ [ИУД: 420]. Æрмæстдæр чысайнаг æмæ
къуыдайраджы уæвгæи, уæвдэæыйæ, уæвдэюе (< уæвгæйæ)
амоны ’æниу; хотя, впрочем; в действительности, на самом
деле’.
уæдæртт (??+-) ’тымбылкъух; кулак’ (Дудайты Г.)
Кæс уæлдæр æлхуыи.
уæраджы кæхц (++??) ’уæраджы чъири’ (Цгъойты К.:
Хуриты Г.). «Нымæтхуд, урс бæлонау, сæрæй мæстæг
уæраджы кæхцмæ ’ртахт» [Хъодалаты 1968: 46] ¦ Ирон
диалекты йын ис дыууæ номы: уæраджы чъири æмæ зæп
джы сæр [Алборов 1979: 276]; къуыдайраг диалекты уæри
джы ксехш æмхуæраджы сæр (Цыхуырбаты Замирæ).
уæргьулæфт (+???) ’æргъом æнæ æрисгæйæ æрулæ-
фын’ (Цгъойты К.).

ДзтщоКпш Ю.А. 169
уæрц (?+++) ’уæрст’. «Уæрц - кæй байуæрстой, уыдон.
"Уæрцæй йæ фæци иу гал æмæ æртæ фысы"» (Хуриты Г.);
«Уагæры уæрцмæ æрцæугæйæ та цы уыдзæн?» [Къæбысты
1985: 62]; «Уæрцмæ æрцыди хъуыддаг» (Ыаниты А.);
«Уæрцмæ йæ ма æрхæссæм» [ИАА, III: 137]; «Уæрцмæ
æрцыдысты = байуæрстой» (Дудайты А.) ¦ Дзимыры йæ нæ
зонынц (Ц|ъойты К.). Формæ иуæрцæ нымад у дыгуроныл,
ирон диалекты йæ халдих формæ у уæрст [Миллер 1929:
645; Абаев 1949: 425; Абаев 1989: 51]. Ирон дзырдуæтты
формæдде/м/ нс ’мбæлы, фæлæ абар [ИИД: 258], стæй ирои
фолклорои тексты: «Уæрцы фæз» [Нартæ 1975: 58].
Æмбæлы ирон æлгъысты дæр: Уæрццаг фæу\ [Джусойты
2001: 254-255]. Къуыдайраг диалекты уæрш(’?). Абар: «’Нæ
уæрцты ’хсæн» (=æнæуæрст бинонты æхсæн), «’Нæ уæрц-
тæй равзар æмкъай» [Хъæцмæзты 2001: 38, 50].
удавар (-++-) ’æрдæгмард’: удавары мытæ кæнын «еле
сводить концы с концами» (Дриаты И. 3.04.1998); «ома мæ
уд ис иттæг зын уавæры» [Хъодалаты 1987, II: 86]; «удывар
митæ кæны йæ уæззау цардæй» (Дудайты А.); «кадавар дæр
ма йæ хонынц» (Дудайты Г.) ¦ Дзырдуæтты нæй. Йæ
равзæрд мæм ахæм кæсы: уд-а-вар, цыран уд у удæгас ирон
дзырд, а - иугæнæг хъæлæсон, кæнæ преверб, -вар та -
хицæнæй чи нæ уал æмбæлы, ахæм мивдисæджы бындур,
амоны ’хæссын’, йæ фæд баззад дзырд мгтæвар-ы дæр, кæс:
[Абаев 1973: 120-122]. Æмæ уæдæ удавар архаизациигæнæг
тæлмацæй хъуамæ амона 4йæ уд кæмæн ахастæуыд(, ахæм
адæймаг)’ (йæ ирайнаг архетип - *аийа-а-Ъаг(ауа)-). Æигæс
дзырд ис нарты кадджыты: удæвæрц ’удæгас4 [Нартæ 1975:
246]. Ам дыккаг хай (æвæрц), æвæццæгæн, равзæрд рагон
ирайнаг *а-Ъаг-й 1æнæ-хаст’-æй. Кæд мæ анализ раст у, уæд
удавар æмæ удæвæрц антонимтæ сты. Абар: кадавар, фæл-
варын (< *рап-Ьаг(ауа)- ’окружать’ [СЬеипв 2000: 185]),ш
1,0 Дзырд фæлварын-æн Абайты Уасо цы эгимологи дæтгы. *рап-\ш-*
зæгьгæ [Абаев 1958: 442], уый раст нæу: нрайнаг *у ирон æвзаджы V» нæ дæтгы,
фæлæ и» [СНеип^ 2000: 185]. Архетип *рап-Ьаг- рагои псрсаг æвзаджы радта
мивдисæг рап-Ьаг- ’æвæрын, хъахъхъæньнГ, астæуккаг персаг æвзаджы рапш
4питать, корми-гь; лелеять; выращивать, воспитыватъ’, иырыккон псрсаграпшс/аи

170
Дзиццойты Ю.А.
удывар кæс удавар.
удыппæт (??+?) ’утæппæт’ (Дудайты А.).
уираг (?+++) ’дзуттаг’ (Дриаты И.; Наниты А.). «Æз та
уираджы хæсы бацæудзынæн» [Хъазиты 1985: 187] ¦ Къуы-
дайраг диалекты дæр дзырд дзуттаг нæ зыны. Абар Æгь-
уызаты Иуанемæ: «уирæгты сыгъдæг кæныны» [Бекоен
1985: 75-76].
уыйæппæт (-+++) ’утæппæт’. «Уыйæппæт куыйтæн ца-
сы фаг скомдзæн?» [Хъазиты 1982: 93]; «Уыйæппæт мыси-
нæгтæ» [Уым: 180]; «Æмæ уыйæппæт адæмыл анхъæвзта
мæлæты тас» [Уым: 273]; «Уый æппæт адæм» [Хъазиты
1985: 110]; «Уый æппæт дыргьтæ» [Хъазиты М. «Ф» 2001,
№ 1: 99]; «Уый æппæт лæвæрттæ (...) уый æппæт чындз-
хæсджытæ» [Хъазиты 1989: 77]; «Уый æппæт мæгуыр
адæм» [Уым: 131-132] ¦ Æмбæлы къуыдайраг диалекты
дæр: уиппсет (< уый æппæт). Дзырдуæтты нæй, фæлæ æм-
бæлы Арсенмæ [Коцойты 1972: 299]. Кæс дæлдæр уыцы
æппæт.
уый базонай (-++-) ’уый ма зонай’. «Мах та зæрдæрайæ
рафардæг стæм, уый базонай, сынтæгмæ дæ ныббæтдзæн»
[Наниты 1979: 104] ¦ Члианайы йæ нæ зонынц (Куыдзеты
Ю.).
уырджыйас (-++-). «Ирыстоны иннæ рæтты чысыл
сабийæ фæдзурынц - уырзыйас. Махмæ та - уырджыйас»
[Хъодалаты 1987, II: 86]; «Уырдзыйас - гыцъыл исты» (Ху
риты Г.); «Уырдзыйас - ’хæрз гыцъыл’» (Дудайты П);
«Махмæ - уырдзийас» (Мæргъиты А.) ¦ Цъиры йæ нæ зо-
нынц (Наниты А.). Чысыллеуахигомы - уырзыйас [Хъази-
ты 1995: 175].
уырдзыйас кæс уырджыйас.
уырыссаг мыст (++++) ’уыры; крыса’. «Уырыссаг мые-
тытæй лидзинаг фестæм» [Хъодалаты 19982: 93] ¦ Цæга!
’вослитывать, растить, выкармливать; холить, пестовать, лелеять’ [Расторг\’сип
Эдельман 2003: 92-93]. Ацы нысаниуæгтæ се ’ппæт дæр хорз фидауынц ирон 1сс
ним Фæлвæра-йып: уый у фос хъахъхъæнæг дæр æмæ фос «хъомылгæнæп> да.*Р-
Йæ ирайнаг этимон хъуамæ уа *рап-Ьаг- + суффикс -й.

Дзиццойты Ю.А. 171
Ирыстоны йæ хонынц уыры. Къуыдайраг диалекты дзауаг
ныхасы - уырыссаг мышт [Гæбæраты 2006: 163-166], къу-
айсайаг ныхасы - доны мыгит (Нафи; Коцты Р.I11. Термин
доиы мыст æмбæлы Туалгомы дæр [Калоты 1976: 32]. Ома
чысайнаг термин баст у къуыдайраг диалектæн йæ иу
ныхасыздæхтимæ - географион æгъдауæй йæм хæстæгдæр
кæцы у, уыимæ. Гæбæраты Никъала куыд зæгъы, афтæмæй
эпитет уырыссаг ам амоны ’стыр’ [Бац. куыст]. Типологон
æгъдауæй абар вахайнаг 1ир-рыгк ’крыса’, комкоммæ «стыр
мыст» [Стеблин-Каменский 1999: 227], мунджайнаг хаг-
тщ ’крыса; хомяк’, цыран хаг амоны ’стыр’, ишде та - ’су-
рок’ [Уым: 409].
уырыхсны (-++-). «"Уæзгуытыл цы уырыхсны кæ-
ныс?" - дзæгъæлы чи рацу-бацу кæны, йæ уыцы хъæбулмæ
хæцы мад кæнæ фыд. (...) Махмæ у тынг парахат дзырд»
[Хъодалаты 1987, II: 86]; «Уырыхсны = хъизæмар» (Нани-
ты А.); «Уырыхсны кæнын = дыууæрдæм кæнын» (Хуриты
Г.) ¦ Хорз зындгонд у иннæ ныхасыздæхтыты дæр [Абаев
1989: 127].
уыцыппæт (++++) ’утæппæт’. «Уæдæ уыцы æппæт
æхца уæлдæфы æрвыстон?» [Наниты 1998: 53]; «Уыцы
æппæт фæллæйттæ иууылдæр дæу не сты?» [Букуылты
1960: 42]; «Уыцы æппæт рæхойæн ныхæстæ» [Уым: 237] ¦
Кæс уæлдæр уыйсеппæт.
фадуссаг (-+—). «"Кусарты фадуссæгтæ бастыгътон
æмæ сæ мæхицæн æрчъитæ барæхсадтон". Ацы хъуыдыуат
фыццаг хатт фехъуыстон Сотаты Годейæ. Фадуссаг [-]
фатхъултæй уæраджы къуыбызмæ зæнджы хай. Фосæн дæр
æй афтæ хонынц æмæ адæймагæн дæр» [Хъодалаты 1987,
II: 86] ¦ Цъиры йæ нæ зонынц (Наниты А.), фæлæ æмбæлы
Миллеры дзырдуаты: «ф а д у с с а г ’части прокопченной
кожи для подошв’» [Миллер 1934: 1335].^Ардыгæй бахауд
дыгурон дзырдуатмæ [ДУД: 524]. Йæ морфологон
структурæйæ куыд зыны, афтæмæй йæ бындуры ис *фадус
’дзабыры бын; уафс’. Йæ равзæрд бæрæг нæу. Чизоны
1,1 Къозы комы йæ хоныицуырыссагмышт (Хуыгаты И.)-

172
Дзгщцоиты Ю.А.
арæзт у фад æмæ æбæрæг дзырд *ус-хи. Фæстаг компонент
чизоны равзæрд рагон ирайнаг *ата-йæ9 цыран *-8а- у
суффикс, *аи- га у ирайнаг уидаг, æмбæлы авестæйаг
дзырд аовга- сдзабыр’-ы (ирайнаг *аивга- < и.-е. *ои-1г-о
[СегзНеуйсН 1985: 178; Эккерт 1972: 51; Расторгуева, Эде-
льман 2000: 255]) æмæ шугнайнаг рШуйс ’æндах’-ы (< ра-
гон ирайнаг *раИ-аивга- [Мог§епзйегпе 1974: 54]). Рагон
ирайнаг *аи- равзæрд индоевропæйаг уидаг *е\у- I *ом-
’уæлæдарæс кæнын’-æй, абар уырыссаг об-у-ть, чехаг
оЪоиИ < рагон славяйнаг *оЪ-и-И [МасИек 1957: 332; Труба-
чев 1965: 12]П2.
фазæбыр кæныи (-++-) ’тæлфын, галиу кæнын, иу ран нæ
лæууыьГ (фæдзурыиц сывæллонæй) (Дриаты И. 27.09.1997).
Хъодалаты Герсан æй хоны фачзæбыр, æмæ йын дæтты
ахæм иллюстративон текст: «Галиугæнаг сывæллоны æл-
гъиты йæ мад: иФалзæбыр фæкæн"» [Хъодалаты 1987, II: 86]
* Цъиры æмæ йæ Члианайы нæ зонынц (Наниты А.; Куы-
дзеты Ю.). Дзырдуæтты нæй, фæлæ абар дыгурон: «фазæбæл
буруи ’ползать сидя (напр. о ребенкеL» [ДУД: 524].
фатæрдын (+??+) *фат*. «Цуанонтæ чырыныл ныццав-
той [сæ] фатæрдыны, фæлæ йæ нæ асастой» [Архив, ф. 4,
арх. № 4, аф. 1, сыф 33 (ф.ф.)]; «Æмæ йыл хъæмпау калдтой
фатæрдын» [Уым: сыф 36]; «Фæлæ дзы сæ фатæрдын нæ
хызти» [Уым: 36 (ф.ф.)]; «Æхсæвы сыстади Афтандил æмæ
360 фатырдыны нывæрдта йæ хумпыры» [Уым: 38]из ¦
Абар ирон сагьадахь-ы семантикæ: «’оружейный набор,
состоящий из кочана, лука и стрел’; по контексту может оз-
начать отдельные компоненты этого набора: сколчан\
’лук’, ’стрела’» [Абаев 1979: 18].
фæрæз (+???) ’цæрæн бынат; цæрынæн бæзгæ зæххы
хай хохьГ. «Йæхи мидæг хуым уыди, дон, угæрдæн, хъæд
11 * Иидоевропæиаг *еи*- / *<иг-æй равзæрд иидоевропæйаг *оич-ч рагон ирайнш
*а\ч- *фыс’ (Топоров 1980: 198]. Ирои æизаджы ацы дзырдтæй иу дæр хицæнæП но
’мбæлы.
"•ч Гаурæгьгæиæг Гуырцьыты Кибо фатæрдьнпæ хоны фæттæ дæр [Архив, ф. 4.
арх. №» 4, аф. 11. сыф 36 (ф.ф.)].

Дзигщойты Ю.А. 173
агмæ уый фæрæз хуынди» (Цгъойты К.) ¦ Гнугъы комы
азмбæлы топоним Фæрæз [Цховребова 1979: 42].
фыдæмпъыхт (+?-?) ’тыппыртæарæзт адæймаг’
(Цп>ойты К.).
фыдæрмиц(а) (++—) ’фыдзонд; фыдлæг; хъæхъхъа?’.
«"Ахæм фыдæрмица (цуанон) сын у?>1д, æмæ лæджы уæл-
бæхæй æристаид". Фыццаг хатт æй фехъуыстон Сотаты
Чаисмелæй. Бæрæг у, дзырд хъыггагæй ноджы карздæр
куыдзыл кæй цæуы, уый. Фыд + æрми (...) ома, фыд армæй
чи нæ исы, ахæм цуанон?» [Хъодалаты 1987, II: 86]; «Фы-
дырмиц - йæ къух кæй нæ фæрсы, гыццыл ницæй тыххæй
хыл чи самайы. Мæ фыдыфыд-иу æй дзырдта» (Цгьой-
ты К.); «Ахызт кады лæг йæ рæзты, уæд (...) ууыл сардауы
йæ цæстытæ, раст фыдæрмица куыйтау» [Хъодалаты 1977:
136]; «Фыдæрмица ныббастон кæрты, хъырны, рæйы æх-
сæв уæд бон» [Хъодалаты 1989: 291] ¦ Цъиры йæ нæ зо-
нынц (Наниты А.). Æмбæлы цъалагоймаг ныхасы дæр:
«фыдырмгща ’коварный, вероломный, вспыльчивый, злой
человек; фыдлæг’; "что бы ни делал - зло"» (Згъуыбираг-
лæг Хæныкъаты Зелимханы н?>1хæстæй йæ 1999 азы ныф-
фыста Къæбьлсты Дзерассæ). У вазыгдж?>ш полисуффикса-
лон дзырд: фыд-арм-щ-а. Йæ компоненттæй æппæты
цымыдисагдæр у суффикс иц. Уый ма æмбæлы мæнæ ахæм
дзырдты сконды: бæллиц, хьæцциц. Къуыдайраг диалекты
ацы суффиксæн ис дыууæ фонетикон хуызы: -ич(ч) æмæ йæ
спирантизаци?онд вариант -г/ш, абар: бæлличч, хьæччичч,
хъæуиш.
фыдваст (++—) ’фыдзонд’. «Иу фыдваст лæджы руа-
джы æнæхъæн хæдзар ?*ъыссымы бахауд» [Къæбысты 1985:
59] ¦ Ацы дзырд арæзт у дыууæ ирон дзырдæй: фыд сæв-
зæр’ + æваст ’хивæнд’. Литературон æвзаджы не ’мбæлы.
фыд- (-+-+) ’фыр-’. Фыдтæвд ’фыртæвд’ [Хъазиты
1982: 106]; фыддиссаг ’фырдиссаг’ [Хъазиты 1995: 10],
фыдтыхст ’фыртыхст’ [Хъазиты 1985: 29], фыдфæллад
’фырфæллад’ [Уым: 203], фыдхъæлдзæг ’фырхъæлдзæг’
[Уым: 203] ¦ Разæфтуан фыр- æндæр дзырдты дæр æмбæлы

174
Дзиццойты Ю.А.
фыд-, зæгъгæ, ахæм хуызы: фыддзырд (< фырдзырд)у.
фыдрæсугъд (< фыррæсугъд), фыдарæзт [Дзабиты 2000: 69].
Фæлæ фæстаг æртæ дзырды р - д-мæ рахызт диссимиляцийы
руаджы, чысайнаг цæвиттонты та - ассимиляцийы руаджы.
хад: хадæй-хиумæ (+?-?) ’дардыл, дæрттыл’ (Цгъой-
ты К.) ¦ Зонынц æй Дзауы комы дæр (Цыхуырбаты За-
мирæ). Абайты Уасойы дзырдуаты ацы фразеологизм баст
у Биазырты Алыксандры дзыхæйдзургæ информацийыл
[Абаев 1989: 205], фæлæ йæ Алыксандр кæм фехъуыста,
уый бæрæг нæу.
халныхъхъуыр (-++-). «иМа галиу кæн, æндæра дæм
халныхъхъуыртæ æрбацæудзысты". Афтæ-иу нæ чысылæй
тæрсын кодта нæ мад. Куы бахъомыл дæн, уæд æй иу хатт
бафарстон, зæгъын, халныхъхъуыр цы у? Уый худæгæй
бакъæцæл æмæ мын афтæ: "Уæртæ нæ хъуг халныхъхъуыр
нæу, уæдæ цы у?" Ома - хосы хæлттæ ныхъхъуыры» [Хъо-
далаты 1987, II: 86-87] ¦ Дзимыргомы халхор: «Ма галиу
кæн, æндæра дæм халхор æрбацæудзæн æмæ дæ ахæсдзæн»
(Цгъойты К.). Члианайы йæ нæ зонынц (Куыдзеты Ю.).
Абар халхор, дыгурон халхуар ’хъæддаг фосы мыггаг’
[ИАС, II: 654].
хару (++++) ’цæрвæхсидæн’ (Дриаты И. 27.09.1997; На-
ниты А.; Хуриты Г.). «Æртыкъухыг мæ уаз мысинаг у. Гыц-
ци дзы змæста кас, цымгæ, хару» [Хъодалаты «Ф» 1999, №
1: 68] ¦ Къуыдайраг диалекты ацы хæринаг хонынц
цæрвæхсидæн, дзырд хару та нæ зонынц. Мæ чысайнаг ин-
форманттæ та зонынц æрмæстдæр хару, дзырд цæрвæхси-
дæн та нæ зонынц114. Цæгат Ирыстоны дæр зонынц æр-
мæстдæр хару [Миллер 1934: 1494; Абасв 1989: 143; ИУД:
471], цæрвæхсидæн(тæ) та амоны ’время едм масла, масле-
ница’ [Миллер 1934: 1649]. Чысайнаг-ирон изоглоссæ.
хархаса (++++) ’хъæлæба, хъомпал’. «Схархаса сты =
схæццæ сты» (Цгъойты К.); «Махмæ - хъархъаса» (Мæр-
гъиты А.); «Зал æгæр схархаса» [Къæбысты 1985: 41; абар:
114 Фæлæ Хъодалаты Герсанмæ иу ран æмбæлы цæрвæхсидæи дæр [Хъодалаты
1987,11:80].

гт-щцойты Ю.Л. 175
63] ¦ Къуыдайраг диалекты хархаса дæр (Дзабиты Зарбег)
аемэе хор-хос дæр (Цыхуырбаты Замирæ). Литературон
аевзаджы не ’мбæлы.
хæбына ( +) ’хæфсыты паддзахы ус(?)\ «Хыдзы æмæ
хæбына, уе сиахс æмæ уæ чызг уынгæджы æсты, æмæ цъи-
кар аемæ къоборы рауадзут!» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1,
сыф 211 (ф.ф.)] ¦ Дменисы йæ нæ зонынц (Æлборты У.).
Дзырды нысаниуæг æмæ равзæрд бæрæг не сты. Абар
нæлгоймаджы ном Хæбсе.
хæл-хæл кæнын (++++). «Дзырдуæтты йын ис дыууæ
нысаниуæджы. Хъæрæй худын æмæ уынæр кæнын. Мах-
мæйы ныхасы ма йын ис æндæр функци дæр - тæхуды кæ-
нын, бæллын. Иронийы хуызы фæдзурынц: "Мæлæты мар-
кафа, адæм дæм хæл-хæл кæндзысты", - ома дæ цардмæ
тæхудыйæ мæлдзысты. (...) Хсел-хæл сем ксенын у тынг сем
хæлсег ксеныны халдих» [Хъодалаты 1987, II: 87]; «Нæ йæм
хæл-хæл кæнын æз = нæ йæм бæллын» (Хуриты Г.).
хæнт (++++) ’бынтон, хæрз; тæккæ’. «Хсент цъус кбын-
тон цъус’» (Дриаты И. 27.09.1997); «"хæнт" ома бынтон»
[Хъодалаты 1987, II: 87]. «Хæнт талынгтæм фæкуыдта»
[Архив, ф. 4, аф. 1, хъ. 99, сыф 359]; «Гъе, афтæ уыдысты
ме ’намонды хабæрттæ хæнт цыбыртæй» [Архив, ф. 4, аф.
1, хъ. 84, сыф 195]; «Хæнтурс зачъе» [Хъодалаты 1968: 40];
«Хæнтурс къухмæрзæн» [Хъодалаты 1969: 3]; «хæнтурс
халат» [Уым: 62]; «Хæнтсырх дидинæг» [Уым: 82]; «Вæй-
йыс хæнтурс дæр ’мæ сынтсау дæр» [Хъодалаты 1974: 5];
«Хæнтурс мыдычыргъæд» [Уым: 192]; «калм - хæнтсау»
[Хъодалаты 1988: 10]; «Хæнт сау цуанон-куыдз» [Хъазиты
1982: 7]; «Амырхан æй (= куыдзы) хæнт чысыл къæбылайæ
(...) быдыры хъæуæй хохмæ бæхыл йæ хъæбысы схаста»
[Уым]; «Йæ хæнт чъылдыммæ» [Уым: 52]; «(Адагæн) йæ
хæнт былмæ» [Уым: 75]; «Хæнт сау стъалытæ» [Уым: 166];
«Кæд лæууыд мæ хæнт фæстæ» [Уым: 190]; «Хæнтурс,
бæмбæджы тулайы хуызæн» [Уым: 264]; «Йæхи хæнт цур»
[Хъазиты 1985: 12]; «йæ хæнт фæстæ» [Уым: 40]; «Хæнт
фæсногаз, тæккæ зымæгон фæлварæнты агъоммæ» [Уым:

176
Цзигщойты Ю.Л.
85]; «Уый хæнт фæстæ та ныккæндæй сыхъуыст Хафииы
зарын» [Уым: 132]; «сау дарæсы, хæнт сау дарæсы рахызт»
[Уым: 239]; «Куырттаты комæн йæ хæнт сæр цардис
Хæмыцаты Хъæлци» [Хъазиты 1989: 48]; «Ныззилдзæн дæ
хæнт сæрмæ арв» [Хъазиты 1995: 22] ¦ Ирон дзырдуæтты
не ’мбæлы, абар [ИИД: 246]. Ис хуссарирыстойнаг автор-
тæм: «(Улæны) хæнт урс фынчытæ» [Дзугаты 1971: 319];
«Дзæнхъайау, хæнтурсæй, фæлыстæй дæ дæндæгтæ ’ртти-
вынц дæуæн» [«Ф» 1988, № 6: 60]. Æмбæлы ма Биазырты
Алыксандры фыст фиппаинæгты дæр: «Ацы таурæгъы
хæнт хуызæн (...)» [ИАА, III: 329]. Литературон æвзаджы
йæ халдих у сæнт (кæс [ИÆО: 23 {сæнт сау); Абаев 1979:
70-71]). Дыгурон хæнт ’очень, чрезвычайно5 [ДУД: 579]
дзырдуаты автор ирон тексттæй систа, æви дыгурон диа-
лектæн йæхи мидæг æмбæлы, уый бæрæг нæу.
Ацы дзырдæн йæ равзæрды тыххæй уæлдæр (фонетикон
хайы) цы загътон, уымæ ис бафтауæн алтернативон этимо-
логи дæр: чизоны равзæрд дыууæ дзырды контаминацийæ
сæнт + хсед? Цæвиттон, хæнт сау æмæ сæнт сау си-
нонимтæ куыд сты, раст ахæм синонимтæ сты хæнт сæрлкс
æмæ хæд сæрмæ дæр æ. а. д.
хæргæвст (++-+) ’хæргæвс’. «Дæ хъус ма дар, кæддæра
ма мын мæ палто æмæ мæ хæргæфстыл дæр не ’рдау кæ
нид!» [ИАА, II: 345]; «Ис сæм хæрджытæ æмæ хæргæвс-
тытæ» [ИАА, II: 126]; «Хæрджытимæ æмæ хæргæвстыти
мæ» [Уым: 127]; «Хæрджытæ æмæ хæргæвстытæ» [Уым|;
«Хæргæвсы махмæ хонынп хæргæвст» (Наниты А.) ¦ Цгъо-
йты Клим æмæ Хуриты Гиви зонынц æрмæстдæр формм^
хæргæвс. Дзырдуæтты дæр омбæлы ацы формæ. Иу фольк
лорон тексты ма ис хæргæвстуаргъ [ИАА, I: 065]. Чысайна!
формæйы кæройнаг -т у суффикс, æмбæлы ахæм дзырдты:
мыст, сыст, цæст æ. а. д.
хæссын (++++) ’зæрдæмæ цæуын; тайæн уын; фæразын
переносить, переваривать’. «Нæ йæ хæссын "Я не перева
риваю его"» (Дриаты И. 17.03.1995; Цгъойты К.). «Физонæ
джы тæф ирон лæг ма хæсса, уымæй фыддæр ма исты уа?»

Дзиьщойты Ю.А. 177
[Накиты 1979: 105]; «Нуазгæ чи нæ кæны, уый та цæй лæг
у! фæлæ йын йæ хæссын хъуамæзоиай» [Хъазиты 1982:
301] ¦ Дзырдуæтты ахæм нысаниуæгимæ нæй.
хæгъæфс (+++-). «"Уæлæмæ сыст, стæй ныххæтъæфс у
бандоныл" - уайдзæфы хуызы дзуры фыд йæ чысыл
лæппумæ. Хæтъæфс - ома бынтон зæххæмвæз чи ныцци,
ахæм. Дзурынц ма "тьæфс" дæр» [Хъодалаты 1987, II: 87];
«Ныххæтъæфс и зæххыл = нытътъæпæн и зæххыл» (Хури-
ты Г.) ¦ Дзырдуæтты дзы иу дæр не ’мбæлы, фæлæ формæ
тъæфс(ыи) хорз зыидгонд у къуыдайраг диалекты (кæс
уæлдæр тъæбæз). Йæ равзæрдæй у мивдисæг г\æфсыи-ы
фонетикон вариант. Элемент хсе- цы у, уый бæрæг нæй.
Абар: хæкъуырцг(<хсе+къуырщ?
хæфласæн кæс тагтысыф.
хетъе (+?--?) ’гуыбын’ (сывæллæтты æвзагыл) (Цгъой-
ты К.) ¦ Ацы дзырдæй цæуы мыггагон ном Хетъетæ (Къо-
раты иу хай), ирон мыггагæй та цæуы гуырдзиаг мыггаг
Хетъерели (Цыхуырбаты Замирæ). Кæс бетъе.
хи!, хима! (?++?) ’иуæрдæм алæуу!’ (æвастхъæр). «Га-
лæн "хи-ма!" зæгъ, ома йæ фалæмæ аздах» (Хуриты Г.) ¦
Цæрæгойтæм арæзт æвастхъæр хе æмбæлы Цæгат Ирыс-
тоны дæр [Джусойты æ. и. 2005: 158]. Кæс дез.
хир-хур (++++) ’фыдæбон’. «Афтæ (ома рынчынæй) фæ-
хир-хур кæндзынæ æмæ стæй ныммæлдзынæ» (Дриаты И.
17.03.1995); «"Мæхицæн хирхур кæнын", ома мыл хур кæсы,
маамæлайы къæбæр амал кæнын» [Хъодалаты 1987, П: 87];
«Иу-цъус ма, дам, акæн хир-хур» [Хъодалаты 1986: 28];
«(Æдзæрæг хæдзары) хирхур кæндзæни мæ зæрдæ» [Хъода-
латы 1989: 278]; «Уым ма чысыл ахир-хур кодта æмæ амар-
дис» [Хъодалаты 19982: 96]; «Цæргæ-цæрæнбонты усæй-
лæгæй нæхи бахордтам, афтæмæй афтид къуымты ’хсæн хир-
хур кæнæм» [Хъазиты 1985: 215]; «алчи сæ хирхур кодта
йæхицæн» [Уым: 263]; «хир-хураг цард» [Хъазиты 1995: 72] ¦
Дзырдуæтты нæй, абар: «Уыцы галты тæригъæдæй мæрд-
ТЫбæсты уæддæр хир-хур кæндзынæ» [«МД» 1988, №1:71].
12*

178 Дзиццойты Ю.А.
хуриччи кæнын (--н--) ’тезгъо кæнын’ (сывæллæтты
æвзагыл). «Чысыл саби кæуы, кæнæ дзы цыдæр риссы. Мад
æм дзуры: "Ма ку, дæ нывонд фæуон, æмæ дæ хуриччи
акæндзынæн"» [Хъодалаты 1987, II: 87]; «Цом, хуриччи
ацæуæм = атезгъо кæнæм» (Наниты А.) ¦ Махисы йæ нæ
зонынц (Дудайты Г.). Къуыдайраг диалекты хуриччимæ
шæуын æмæ жæй-жæй (Цыхуырбаты Замирæ). Дзырдуæт-
тæй ис æрмæстдæр иу ран - хуруччи кæнын, зæгъгæ, ахæм
хуызы[ИÆД: 195].
хухулæг кæнын (++++) ’уынгæг кæнын; фыдæбон кæ-
нын\ «"Цы мæ схухулæг кодтай!" Ома "цы мæ схъуырмæ
кодтай, цы мæ суынгæг кодтай!"» (Дриаты И. 15.03.1995).
«"Хухулæгæй мæ мары", ома мæ уæлæмæ скæсын нæ уад-
зы, дæллаг галæй мæ тоны» [Хъодалаты 1987, II: 87];
«Хуыргæрчытæ хухулæгæй не стæлфынц» [Хъодалаты
1988: 19]; «Чизоны сæ карз æнтæф хухулæгæй мары» [Хъо-
далаты 1989: 281]; «Йæ бынаты ныххухулæг = ныргъæвст»
(Наниты А.) ¦ Къуыдайраг диалекты ахухулæг кæнын ’бахурх
кæнын’ (Цыхуырбаты Замирæ). Миллермæ кæсæм: «х у х у л æ г
кæнын ’душить, мучить’» [Миллер 1934: 1617]. Йæ
равзæрдæй баст у хухули-шх (кæс дæлдæр).
хухули кæнын (-++-) ’æргæвдын’ (сывæллæтты æвза-
гыл). «Ахухули дæ кæндзынæн» (Дриаты И. 15.03.1995):
«ахъохъо кæнын = аргæвдын (сывæллæтты æвзагыл)» (Ду-
дайты А.) ¦ Цъиры æмæ йæ Члианайы нæ зонынц (Наниты А.:
Куыдзеты Ю.). Дзырдуæтты нæй. Иннæ рæтты хохо кæныи
[Миллер 1934: 1586]. Гиномæ кæсæм: «Уæркойы ахохо
кæндзыстæм» [Барахъты 1975: 207]. Къуыдайраг диалекты -
хыхы, фæлæ Чеселтгомы зонынц хухули дæр (Дзабиты Зар-
бег).
хуыдже (-+—) ’тæргай; тыппыр(?)\ «Йæхи ныххуыдже
кодта, ома фæтæргай ис æмæ йæхи нытыппыр кодта»;
«Кæм ныххуыдже дæ? ома кæм бамбæхстæ? кæм батым-
былтæ дæ?» (Дриаты И. 17.03.1995) ¦ Цъиры йæ нæ зонынм
(Наниты А.). Дзырдуæтты нæй. Абар: «х у ы д ж и *сорт
мелкой рыбы(?)’» [Миллер 1934: 1594]. Абар ноджыдæр:

Цзиццойты Ю.А. 179
«хуыга - тъæпæн, фæныкхуыз чысыл хъæндил» [«Р»,
5.11.1988: 3]; «хуыга - æхсынæныйас фæныкхуыз хъæн-
дил» [«Р», 21.7.2007: 3]. Хъæндил æмæ тæргайы æхсæн цы
иудзинад ис, зæгъгæ, куы бафæрсæм, уæд нæ зæрдыл хъуа-
мæ æрлæууын кæнæм ацы уырынгонæн йæ миниуджытæ,
абар: «Хуыгайау сæм сæ худты бынтæй кастысты» [Хъай-
тыхъты 1998: 112]. «Хуыгайау», ома ’насупившись’. Тæргай-
гæнаг дæр йæ сæр æрæппары, æмæ йæ æрфгуыты бынæй кæ-
сы. Ис сæрмагонд ном Хуыги [Къæбысты 1985: 9] æмæХуы-
дже [Дзабиты 2000: 227], стæй мыггагон ном Хуыдэ/сетсе
(Цыхуырбаты Замирæ). Нигермæ кæсæм: «Хуыджы, хуы-
джы, хуыджыртт-джыртт, ам дæлæмæ нæ джыртт-джыртт»
[Нигер, П: 125]. Ам, хуыджы цы амоны, уый бæрæг нæу.
хуыздæйраг (-+++) ’хуыздæры аккаг’. «А-дунейыл ни-
цы ис хуыздæйраг» [Икъаты 2005: 100]; «Нæ арын ахæм
дур зæххыл, дæ хуыз кæм уа ныффыссæн!.. Нæдæр нывгæ-
нæг ис бæстыл хуыздæйрагæн æххуырсæн!» [Уым: 105];
«Кæд нывондæн лæджы сæр хъæуы, уæд хуыздæйрагæн
баввæрс мæ сæрыл» [Уым: 225] ¦ Чысан дзы арæх пайда
кæнынц хуыздæр-ы нысаниуæджы. Ацы хъуыдыйæдтæй
алкæцыйы дæр хуыздсейраг-ы бæсты сфидауид хуыздсер.
хуыздæр (-+++) ’фылдæр’. «Ныр къуырийæ хуыздæр
йæ уат нал систа» [Хъазиты 1982: 171]; «Иумæ куы бацар-
дысты, уæдæй нырмæ мæйæ хуыздæр кæй рауад, уый сæ
рох дæр фæцис» [Хъазиты 1985: 108] ¦ Ахæм нысаниуæ-
гимæ дзырдуæтты не ’мбæлы.
хуылыццаг (-+++) ’донгъæд; донджын хæринаг; жид-
кость’. «Зæронд лæг хуылыццаг куынæ бахæра, уæд сур
хæринагæй нæ фæцæрдзæн» (Дудайты Г.); «Сæ къæбæр ын
хойраджы ад нал кодта, сæ дон - хуылыдздзаджы» [Хъази-
ты 1982: 192] ¦ Ирон дзырдуæтты нæй. Дыгурон диалекты
йын ис бынтон æндæр нысаниуæг: хулудздзаг ’хлеб из не-
досушенного ячменя’ [Абаев 1989: 259], хулуццаг ’хлеб из
сырого ячменя’ [ДУД- 600]115. Чеселтгомы хуылыччаг амо-
ны ’хуылыдз хъил’ (Дзабиты Зарбег).
1,5 Ис ын влрттхулуйдзаг дæр [ИАС, I: 585].

180
Дзиццойты Ю.А.
хуыппа (+++-) ’æхсыр’. «Ныртæккæ дын хуыппа рад-
тон, къиба» [Наниты 1979: 77]; «Хуыппи дæр æй хонынц»
(Наниты А.); хуыппи (Дудайты А.) ¦ Ирон диалекты
æмбæлы хуыппаг, зæгъгæ, ахæм хуызы дæр, амоны ’жидкая
пища’ [Абаев 1989: 266; Беджызаты 1958: 26; Агъниан
1978: 107]. Фæлæ йын сывæллæтты æвзаджы ис вариант
гуыппа [Агъниан 1978: 153, 154; Хъодзаты «МД» 1996, №
2: 51]. Къуыдайраг диалекты - хуыппи.
хуыппи кæс хуыппа.
хуыри (+?+?) ’гыццыл хъустæ кæмæн ис, ахæм фыс\
«Знæт фыс у. Бæллы фосæн йæ бирæмæ, цæмæй астæуæй
цæуа, æмæ йын йæ хъустæ мачи фена» (Цгъойты К.); «хуыри
= кура фыс» (Дудайты А.) ¦ Дзырдуæтты ис формæ хуыры-
чъи [Абаев 1989: 268] дæр æмæ хъуырычъи дæр [ИУД: 505;
ИИД: 101]. Уыдонæй фыццаг у суффикс -къи-йы руаджы
арæзт, дыккаг та гуырдзиаг хъури ’хъус’-имæ æмæ хъру
4къуырма’-имæ контаминацигонд. Æмæ уæдæ чысайнаг ны-
хасыздæхты баззад ацы дзырды рагондæр хуыз. Абар кура.
хуырычъи (++—) «Уыцы хуымы гæбаз хуырычъиджын
у æмæ дзы гутон нæ ныхсы» [Хъодалаты 1987, II: 87] ¦
Цъиры йæ нæ зонынц (Наниты А.). Дзырдуæтты нæй. Абар
хуыр æмæ суффикс -къи (-чъи). Фæлæ чизоны гуырдзиаг
æвзагæй цæуы, абар гуырдз. хриокъи ’неплодородная, то-
щая почва\
Хуысары бардуаг (++++) ’Лехурагомы бардуæггæй иу\
’Ардисы авд дзуарæй иуы ном\ «Ичъынайы дыккаг бон та
цыдысты Хуысары дзуармæ, фыдæлтыккон тулдз-бæласы
бынмæ (...)» [Хъодалаты 1987, I: 66]; «Йæ бон уалдзæджы
вæййы, хуыфæджы бардуаг у» (Дудайты Г.); «Хуысары
бардуаг уæ фæхæссæд!» [Наниты 1998: 41]; «Хуысары бар-
дуаг ахæм дзуар у, æнæзæнæг сылгоймæгты кæм фæдзæх-
стой. Громы сæрмæ ис, дуртæ дзы ис, æмæ уый у дзуар»
(Куыдзеты Ю.). «Хуысар - [дзуар,] хæссынц æм урс мама
ли, къакъалиджынтæ. Мамали аргæвдынц уым, йæ сæр ыи
ныууадзынц уыцы ран, кæнæ та йæ гасæй суадзынц Хуыса-
ры бын. Карз нуæзт æм нæ хæссынц, нæдæр цырагъ. Ссуд-

Дриццойты Ю.А. 181
зынц дзы къакъалитæ, хонынц сæ мазматсе, мазма судзсен.
фадынæгæй рынчын-иу чи уыд, уымæн-иу йæ къухыл ба~
кодтой 15 къапеччытæ æмæ-иу сæ стæй ахастой Хуысармæ.
Ис дзы нывонд агтæ (æрхуыйæ) æмæ-иу сæ уым ныппæр-
стой (...)» [Хуыбылты 1999: 5]; «Ичъынайы-иу æртæ дзуар-
мæ бацыдыстæм: Хуысар, Аларды, Ласаурет - сарæзтой йæ
нæуæгæй» [Уым: 12] ¦ Ирон æвзаджы хуысар у низы ном.
Дзабиты Зарбегмæ кæсæм: «Хуысар в Осетии имел свое
божество Хуысарыбардуаг» [Джабиев 1977: 38].
хыдзы ( +) ’хæфсыты паддзах(?)\ «Хыдзы æмæ хæ-
бына, уе сиахс æмæ уæ чызг уынгæджы æсты, æмæ цъикар
æмæ къоборы рауадзут!» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф
211 (ф.ф.)] ¦ Дменисы йæ нæ зонынц. Дзырдуæтты нæй,
фæлæ абар хæйрæджы ном хыцьылы-мыцьылы [Миллер
1934: 1624].
хырынкъа (++++) ’хæрынкъа’. «Дынджыр хырынкъа
йæм ис» [Хъодалаты 1969: 48]; хырынкьа [Хъодалаты 1977:
5, 6]; «Хырынкъа систа» [Хъодалаты 1998]: 25] ¦ Къуыдай-
раг диалекты дæр у хырынкъа. Абар сехсынкъ.
хытьына (+???) ’тыппыр, тæнджын адæймаг’ (Цгьойты К.).
хъархъаса кæс хархаса.
хъæндыр (?). «(Мæздæггаг ныхасыздæхты) хъандыргьа
’цола, мæллæг, афтид стæг’, ’тощий, худой’ (говорят про жи-
вотных) - хъандыргьсе у туальцев; хъæндырастæуыстæг -
у ксанцев» [Алборов 1979: 165].
хъæр-цъæр (?+??) ’кой\ «Æрмæст дзы ’гъдау æмæ
фæткæн йæ хъæр-цъæр, й’ аууон дæр нæ разынд» [Хъода-
латы 1968: 47]; «Куы райхъал дæн, - уырзæй ма йæ сгарын,
йæ хъæр-цъæр дæр нал и, хуыснæгау фæтары» [Хъодалаты
1974: 14] ¦ Кæройнаг цъсер цы у, уый бæрæг нæу.
хъæстгæнæи (+—) ’тæрхондон’. «Хъуыддаг ныххауд
хъæстгæнæнмæ» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 11];
«Æмæ та лæппу æмæ уыдон хъуыддаг бахауд хъæстгæнæн-
мæ» [Уым: сыф 12]; «Афтæмæй та хъуыддаг бахаудта
хъæстгæнæнмæ» [Уым: сыф 12 (ф.ф.)]; «Хъæстгæнæны за-
гътой, зæгьгæ (...)» [Уым: сыф 13] ¦ Мæ информант Цгъой-

182
Дзиццойты Ю.А.
ты Клим нæ зоны ацы дзырд. Дзырдуæтты нæй. Æвæц-
цæгæн у чысайнаг неологизм, равзæрд хъаст ксенын-æй.
хъæцциц(ц) (++??) ’сæрхъæн митæм æмхиц адæймаг’
(Дриаты И.), ’сонт; знæт’. «Галиу сæгъæй дзурынц хъæц-
циц» (Цгъойты К.); «Мæ сæрты тæррæстытæ сисынц хъæц-
циццгагуы сæгътæ» [Хъодалаты 1989: 72]; «Рæхысбаст цуа-
нон (...) хъæццицц сæгъыл рæйы» [Уым: 356] ¦ Дзырдуæт-
ты нæ зыны, фæлæ хорз зындгонд у къуыдайраг диалекты,
хъæччичч, зæгъгæ, ахæм хуызы. Æмбæлы Калоты Хазбимæ:
«Цæртты кæсыс хъæццицау» [Калоты 1976: 160].
хъисхор (-+—) ’сæрыхъуынтыл чи сысты, ахæм низ:
хъуынтæн сæ кæрæттæ фæсаджил вæййынц’. «Хъисхор
мын мæ хъуынтæ хæры = Мæ хъуынтæ фæхъисхор сты ’у
меня волосы секутся на конце’» (Дриаты И. 12.03.1997; На-
ниты А.) ¦ Дзырдуæтты нæй.
хъисхъулæг (?+?+) ’хъусхилæг(?); уховёртка’. ¦ Дзыр-
дуæтты нæ зыны. Хорз зындгонд у къуыдайраг диалекты.
Сохтайы йæ хонынц хъусхъилæг дæр (Остъаты Дж.). Цъала-
гомы - хъусхилæг. Фæстаг формæ æмбæлы Цæгат Ирыстоны
дæр. Зæгъынц, зæгъгæ, хъисхъулæг арæх бабыры адæймагæн
йæ хъусы. Чизоны йæ равзæрдæй дæр цæгатирыстойнаг
хъусхилсег-имх у баст, фæлæ дзы адæмон этимологи сарæзта
фыццаг хъусхъилæг, ома «йæ хъустæ (= йæ сыкъатæ) хъилæй
чи дары, ахæм уырынгон», фæстæдæр та - хъисхъулæг, ома
«хъисæй хъултæ кæмæн ис, ахæм уырынгон»?
хъоргьа кæс хъорхъа.
хъортт-хъортт (++++) ’хъопп-хъопп(?)\ «Джукъитау
цы хъортт-хъортт кæнут?!» (Наниты А.); «Джукъитæ
хъортт-хъортт кæнынц» (Хуриты Г.); «Афæлмæцыд сæ
хъортт-хъорттæй» [Хъазиты 1982: 295] ¦ Дзырдуæттæй ис
æрмæстдæр иу ран [ИÆД: 201].
хъорхъа (-++-). «иДæ сæры хъорхъа дын ныппырх кæн-
дзынæн!" - тынг мæстыйæ æртхъирæн кæны иу иннæмæ»
[Хъодалаты 1987, II: 87]; «Хъорхъа - сæры кæхц» (Куыдзе-
ты Ю.); «сæры хъоргъа = череп» (Дудайты А.) ¦ Цъиры йæ
нæ зонынц (Наниты А.). Дзырдуæтты нæй.

Пзищойпт Ю.А. 183
хъохъо кæс хухули. Къуыдайраг диалекты хьохъо амо-
ны ’къуымых’: «Ашы кард хъохъо нæ кæны = ома лыг нæ
кæны» (Цыхуырбаты Замирæ).
хъузон (+++?) ’разы бадæн; засада’. «Гæды мыстытæм
хъузоны бады» [Хъодалаты 1964: 44]; «(...) Цыма цуанон
лæг хъузоны ’рдзуццæг» [Хъодалаты 1974: 116]; «Кæм ис
абырджыты æрдонг, кæм бады хъузоны нæ разы» [Хъода-
латы 1986: 62]; «Бирæгъы раз хъузоны бабадтæн, фехстон
æй, фæлæ мын аивæрзти» [Хъодалаты 1987, II: 82]; «Хъу-
зоны йæ фæстæ бадт гино» [Хъодалаты 1988: 62]; «Иу бон
æм (= мыстмæ) нæ цъæх гæды хъузоны куы ’рбадид» [Хъо-
далаты 1989: 92]; «Диссаг у, æвæдза, дæ фыны дæр цæуыл
нæ ахъуыды кæнай, ахæм фыдбылыз дæм, сау халонау, хъу-
зоны бадæд æмæ йæ ды ма зон» [Наниты 1979: 122]; «Хъу-
зоны-иу æм бадтысты (= уæигмæ), фæлæ йæ никуыд æр-
цахстой» [Хуыбылты 1999: 4] ¦ Литературон æвзаджы йын
ис бынтон æндæр нысаниуæг: ’лицо, сопровождающее уча-
стника скачек, помогающее ему и подбадривающее его для
одержания победы’ [Абаев 1973: 319], ’всадники, допускае-
мые во время скачек на подмогу к каждой лошади; содей-
ствующий, толкач’ [ИУД: 503]. Чысайнаг хъузон равзæрд
рагон ирайнаг *§аиг- *æмбæхсын’-æй. Иумиаг ирон хъузон
дæр ардыгæй цæуы. Цæвиттон, хъузæттæ уыдысты, дугъы
фæндагыл-иу æндæр æмæ æндæр рæтты чи æрæмбæхсти,
æмæ-иу дугъон бæхты чи разæнгард кодта, ахæм «æххуыс-
гæнджытæ». Ома хъузон уыд «разы бадæн» дæр æмæ «разы
бадæг» дæрП6. Ирайнаг бындур *§аиг- ма йæ фæд ныууагъ-
та ахæм дзырдты: æнгуз (< *Нат-^аига- «æмæхгæд») æмæ
ныгузын ’æмбæхсын’ (< *м-§аи2-). Фæстаг дыууæ дзырды
мидæг ирайнаг *§ нæ рахызт ирон хъ-мæ, йæ фарсмæ фын-
дзон н кæй ис, уый аххосæй. Ирайнаг *§аиг-æн уыд вариант
*#иг-, зæгъгæ, æмæ уый та, Вс. Миллер æмæ Абайты Уа-
сойы хъуыдымæ гæсгæ, йæ фæд ныууагъта ирон мивдисæг
Лшрлхъузон-хн Абайты Уасо радга рæдыд этимологи [Абаев 1973: 319].

184
Дзтщойты Ю.Л.
хьуызын-ы [Миллер 1887: 147; Абаев 1973: 336-337]117.
Æмæ уæдæ чысайнаг ныхасыздæхт бавæрдта иттæг рагон
æмæ иттæг цымыдисаг ирайнаг дзырд.
хъулоны (ба)цæуын (-++?) ’хъыджы, тæригъæды
бацæуын’. «Зымæгон-зымæг дæргъы мын фæрæт мæ къух-
мæ сисын никуы бауагътой (...) Алцæмæйдæр, сæхи чыз-
гау, мæ хъулоны ницæмæй бацæуынц» [Наниты 1998: 42];
«Мæ хъулоны ма бацу = ма мæ фæхъыг кæн» (Наниты А.) ¦
Дзырдуæтты ахæм формæйы не ’мбæлы.
хъуызи (-к--н) 4хæтаг(?)\ «Чи фæхъаст кæны йæ лæгæй,
хъуызи лæг уымæ фæкæсы» [Икъаты 2005: 200]; «Хьуы
зш - хæтаг лæг» (Цгъойты К.) ¦ Члианайы йæ нæ зонынц
(Куыдзеты Ю.). Дзырдуæтты нæй. Дзимыраг формæ абар
дыгурон мыггагон ном Хьузел-тсе-имæ æмæ топоним Хъу-
зелсегон-имæ (кæс: [Цагаева 1975: 373]). Дзырд хьуызш æм-
бæлы Чеселтгомы дæр (Дзабиты Зарбег).
хъуыллупп (++++) ’къупгГ. «Ахъуыллупп кæнын -~
ануазын» (Цгъойты К.); «Æмæ ма-иу ын (...) йæ синтæн иу
ныхъуыллупп кодтон кæрз уисæй» [Хъазиты 1982: 180];
«Нæ, ды дзы ницы ахъуыллупп кæныс!» [Букуылты 2000:
66] ¦ Æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр, абар [ИИД: 231].
Литературон æвзаджы - кьуыллупп ксенын ’поедать, пожи-
рать’ [ИУД: 277; Миллер 1929: 742; Абайты Э. «Р»
11.9.1988: 4]. Бекъойты Димитр æй рæдыдæй бахаста, æр-
мæстдæр Цæгат Ирыстоны чи æмбæлы, ахæм дзырдты
хыгъдмæ [Бекоев 1985: 241].
хъуыиду (++—). «Фосæй хъуынджындæр чи вæййы, уый
хонынц афтæ» (Цгъойты К.); «Афтæ фæхонынц тыппыррус
æмæ хъуынджынсæр сывæллоны» [Хъодалаты 1987, II: 87] ¦
Дзырдуæтты нæй, фæлæ æмбæлы къуыдайраг диалекты
1,7 Абайты Уасо ардæм хæссы ирон хъус ’давæг’ дæр (абар: кæркхъус, гуы
дынхъус) [Абаев 1973: 317], фæлæ уый, æвæццæгæн, раст нæу. Абар комл
зиряйнаг $и- ’давын’, §из ’давæг’. Рагон ирон æмæ коми (пермаг) æвзæгты исто-
рион бастдзинæдтæ бæрæг сты. Бæрæг сты пермаг лексикон элементтæ дæр ирон
æвзаджы [Лыткин 1975:94-95]. Чизоны ирон хъус *давæг’ дæр цæуы коми гусь-хи
Коми дзырд йæхæдæг та баст у ирайнаг *#и/л-, авестæйаг ^ада, афгайнаг уа1
’давæг’-имæ (а >.у-мæ рахызт пермаг æвзæгты) ^ок! 1973:262].

Дзащойты Ю.А. 185
гуынду, зæгъгæ, ахæм хуызы. Йæ нысаниуæг - ’уæззау,
авнæфердæхт адæймаг’. Арæзт у уидаг хъуынд-/гуынд- æмæ
суффикс -у-йæ. Йæ уидаг равзæрд рагон ирайнаг *%ипс1а-ихл
ардæм хауынц: авестæйаг %ипйа- ’хыссæ, хыссæйы гуымбыл’,
афгайнаг уипд, //умэпН ’тымбыл, тымбылтæ арæзт’ [Грюнберг,
Эдельман 1987: 32], афгайнаг уопЛо ’тыппыр, тымбылтæ
арæзт чызг’, персаг уипс1а ’хыссæйы гуымбыл’, шугнайнаг
уШб1 ’миты къуыбар’ [Мог§епзйегпе 1974: 36; Стеблин-Ка-
менский 1999: 185], персаг ^ипйа ’тыппыр, нарст, егъау’, кур-
даг%1т(с1Iк ’къуыбар’, заза §ик1а ’къуыбылой’ [Цаболов 2001:
404], хорезмаг умтйук ’порти’ [Кх>$$1 2002: 155], гуырдзиаг
гунда ’къуыбар, хыссæйы гуымбыл’. Ацы ирайнаг дзырдты
истори лыстæггай æвзары итайлаг иранист Адриано Росси
[Козз! 2002: 140-171]. Чысайнаг ныхасыздæхты ацы дзырд
контаминацигонд æрцыд дзырд хъуын-имæ.
хъумргьуындæг (++++) сзын, уæззау (уавæр); уынæр-
гьын; хъуырдухæн; тыхст, хæццæ; сонт рæйд’. «Цуаноны
(= куыдзы) хъуыргъуындæг нæ райхъуыст» [Хъазиты 1982:
23]; «Йæ хъус ацахста цуанонты фæдис рæйд, стæй - сæ
хъуыргъуындæг» [Уым: 24]; «(Ссыд) Алмасы хъуыргъ-
уындæг» [Уым: 53]; «Дзыгыдæйы хъустæ ацахстой Алмасы
къæпп-рæйд. Стæй - йæ хъуыргъуындæг» [Уым: 67];
«Куыдз нал æнцад йæ хъуыргъуындæгæй» [Уым]; «Ссыд
раззаг куыйты хъуыргьуындæг» [Уым: 94]; «Фехъал сты
цуанонты хъуыргъуындæгмæ» [Уым: 97]; «Хылгæнæг цуа-
нонты хъуыргъуындæг» [Уым: 265]; «Исдуг кæрæдзийæн
абустæтæ кодтой, сæ хъуыргъуындæг уавæры стыхстысты»
[Къæбысты 1985: 107]; «Уыцы хуызы йæ мид-зæрдæйы
хъуыргъуындæг кодта» [Уым: 134] ¦ Дзимыры æмæ йæ
Члианайы нæ зонынц (Цгъойты К.; Куыдзеты Ю.). Ирон
дзырдуæтты не ’мбæлы, фæлæ ис мыхуыргонд литературæ-
йы: «Сæ хъуыдытæ схъуыргъуындæг сты» [«Ф» 1989, № 7:
51]; «Схъуыргъуындæг - хъуыдыты схæццæ» [Уым: 53];
«Тыхст, хъуыргъуындæг дæ, - не ’мбарын æз дæу» [Гафез
1983: 37]. Дыгурон диалекты йын ис æндæр нысаниуæг:
«хьургъундсег ’предел’; хъургъундсегсей ’на пределе’» [ДУД:

186 Дзиццойты Ю.Л.
612]. Йæ дзырдарæзтон структурæ бæрæг у: хъуыр-гъуын-д-
æг. Абар: æрхæн-д-æг, пырхæн-д-æг. Чысайнаг-къуыдайраг-
дыгурон изоглоссæ.
хъуыр(р)ус, хърус (-+-+) ’хъæддаг каркау, йæ рустæ
бумбулийæ æмæмбæрзт кæмæн сты, ахæм (хæдзарон) карк’
(Дриаты И. 27.10.1997) ¦ Равзæрд, æвæццæгæн, ассимиля-
цийы руаджы «хъуын+рус»-æй.
хъыззы, хъызы (++++) ’хылкъахæн; æвзидын’. «Дыууæ
хъæздыг лæгæн сæ доны бын нæ рæсуг кодта, иудадзыг
кæрæдзимæ фæхъызы-фæхъызы кодтой» [Хъодалаты 1987,
I: 68]; «Сæ кæрæдзимæ хъыззы-хъыззы кодтой» [Хъазиты
1982: 122]; «Сæ цуанонтæ дæр кæрæдзимæ хъыззы-хъыз-
зыйыл вæййынц» [Хъазиты 1985: 109]; «цыиæ уадзы бирæ-
ты, иу бæстæйæ иннæмæ (...) цæмæн фæхъыззы-хъыззы
кæнынц, æвзæр куыйтау?» [Уым: 259] ¦ Дзырдуæтты нæй,
фæлæ хорз зындгонд у къуыдайраг диалекты. Йæ равзæрдæй
баст у мивдисæг хъызын-имæ. Дывæргонд з фæзынд экс-
прессийы аххосæй. Ирон æвзагæй цæуы гуырдзиаг га-гъиз-
иан-еба ’раздразнить; растравление; раздразнение; раздраже-
ние’ [КРЛ, I: 427]. Ирон æвзаджы увулярон хъ фæзынд æрæ-
джы, тюркаг æвзæгты æндæвдадæй. Æмæ уæдæ гуырдзиаг
дзырд æвдисы къуыдайраг хъыз-ын, хъыззы-иæи йæ рагон-
дæр хуыз - *гъыз-ын, *гъыззы. Ирон дзырдæн ма ис æндæр
фонетикон хуыз дæр: фыззын [«Ф» 1988, № 6: 85].
хъыззытт (?+++) ’(сывæллоны) хъыс-хъыс, уынæр, кæ-
уын\ «Сывæллæттæй чидæр схъыззытт кодта» [Наниты
1998: 39]; «Фæлæ та ногæй фæцыд сывæллæттæй кæйдæр
хъыззытт» [Уым: 40]; «(Сывæллон) ивæзтытæ кæны йæхи
æмæ фæстагмæ схъыззытт кодта» [Уым: 42]; «Лæппу тынг
нал кæуы, фæлæ фæхъыззытт-фæхъыззытт кæны» [Уым: 47];
«Æнæсым, æнæхъыззыттæй» [Хъазиты 1982: 155, 261] ¦
Дзырдуæтты нæй, фæлæ йæ зонынц Хуссар Ирыстоны иннæ
ныхасыздæхтыты дæр. Абар дыгурон хъеззетт ’бæхы знæт,
хъыллипп’. Йæ равзæрдæй баст у мырфæзмæн хъыс-хъыс-
имæ. Абар ахæм мырфæзмæнтæ: сыф-сыф - сыффытпи
дыв-дыв - дыввытт æ. æ. Абар дæлдæр щыззытт.

фиццойты Ю.А. 187
цамсæлхынцъ (-++-). «"Дзабыры бос цамсæлхынцъ
бакодта". Ома дыккаг æлхынцъ, æнцонхалæн куыд уа,
афтæ. Йæ антоним у - куырмæлхынцъ, зынхалæн» [Хъода-
латы 1987, II: 87] ¦ Фыццаг хайы, кæй зæгъын æй хъæуы,
ис иумиаг ирон цасм ’петля’. Метатезæйон вариант æмбæ-
лы цъалагоймаг ныхасы дæр, абар: «Цамс æлхынцъæй уым
лæзæрди урс лентæ» [Дзугаты 1971: 330]. Чысайнаг ныхасы
æмбæлы нормалон формæйы дæр: «цасм-æлхынцъæй»
[Хъазиты 1982: 230].
цæгъдын (-+++) ’(уæгжвыхтæ) кæнын’. «Дзаджджын
уæливыхтæ-иу рацæгъд» [Наниты 1979: 21]; «Уæливыхтæ
рацæгъддзынæн» [Уым: 84] ¦ Æмбæлы къуыдайраг диалек-
ты дæр. Ирон сылгоймæгтæ хыссæ армæй тæнæг кæнынц
(дзырд скалка ирон æвзаджы нæй), æмæ ацы процесс хо-
нынц «(хыссæ) цæгъдын».
цæджынг (-+++) ’цæджындз’ (Хуриты Г.). «Æхсæв-иу
(бинонтæ) куы схуыссыдысты, уæд-иу сæм (уæиг) бацыд
æмæ йын-иу (= лæгæн) йæ зæнгæйттæ астæуцæджынгыл
сбаста» [Хуыбылты 1999: 4]; «Мад æмæ фыдæн чызгæй
хуыздæр ницы ис, фæлæ лæппу хæдзары чæдзынг у» (Бола-
таты А.) ¦ Хуссарирыстойнаг формæ цæдзынг дæтты Уасо
дæр [Абаев 1958: 297]. Абар формæ сæдзынг [Дзабиты
2000: 44, 89]. Ацы формæ равзæрд метатезæйы руаджы:
*цæгындз > цæдзынг. Раст ахæм равзæрд ис иннæ формæй-
æн дæр: рагон къуыдайраг *чсегындж > *чседэ/сынг. Фæстаг
формæйæ цæуынц чысайнаг цæджынг æмæ чæдзынг.
цæмæ (++++) ’цæмæн; цæй дымæгмæ’. «Дæ хорзæхæй,
ай та цæмæ æрбацыд?» [Наниты 1979: 28]; «æнæууæнк
адæмы æхсæнмæ цæмæ бавæрдтон мæ къах» [Хъодалаты
1969: 72]; «Цæмæ æрбацыдтæн, уый дын загътон» [Букуыл-
,.ты 1960: 169]; «Хъус-ма, афтидæй мæм цæмæ схаудтæ?»
[Уым: 143]; «Цæмæ нæм æрбасхъæл?» [Хъазиты 1982: 291];
«Цæмæ кæныс дæхи де знæгты фæндиаг?» [Хъазиты 1989:
15] ¦ Чысайнаг формæ равзæрд фарстон номивджытæ цæ-
мæн æмæ цсемæ гсесгæ-иы контаминацийæ.

188
Дзищойты Ю.Л.
цæмæннæ (++++) ’цæуылнæ’. «Уæдæ мæм кæд ницы
зæрдæ дардта, уæд чындзы цæмæннæуал ацыд? Йæхицæц
цæмæннæуал равзæрста искæй?» [Наниты 1998: 56]; «Цæ~
мæннæ йын зæгъы ...» [Хъазиты 1985: 18]; «Цæмæниæуал
зынынц сæ фæдтæ та?» [Уым: 44]; «- Фенæн ын нæй?
Цæмæннæ» [Уым: 68] ¦ Кæс ценнæ. Номивæг цæмæн арæх
балæууы литературон цæуш-ы бынаты, абар: «Ныр æм
цæмæн рамæсты?» [Хъазиты 1985: 14], ома ’ныр æм цæуыл
рамæсты ис?\ Ардыгæй цæуынц параллелон формæтæ:
чыс. цæмæннæ (къуыд. шæмæннæ) ~ ирон цæуыпиæ.
цæниæ (?++?). «Мæн цæннæ бамбæхстай ихæй?» [Беко-
ев 1985: 331]. Кæс ценнæ.
цæпни г(т)ыртæ кæнын (?+++) стынг архайын; удæй
арт цæгъдын; цух-мухтæ кæнын’. «Фæлæ уæддæр Музиан
лæгдыхæй архайдта, цæппитыртæ кодта, цæмæй йæ иунæг
искæмæ ма баихъæлмæ кæса» [Наниты 1979: 33]. «(Бирæгъ)
нæма фæлæууыд йæ цæппитыртæгæнгæ зилдухæнæй дæр»
[Хъазиты 1982: 10]; «Ацæппиттыртæ кодта. Ахауд» [Уым:
273]; «Æмæ астæумæ рыгмиты, цæппиттыртæгæнгæ, айстой
кæрæдзи» [Хъазиты 1985: 266]; «Бало æвæд миты йæхи,
цæппитгыртæгæнгæ, аппæрста размæ» [Уым: 271]; «Тынд-
зынц йæ фæдыл цæппиттыртæгæнгæ» [Букуылты «Ф» 1998,
№ 6: 16]; «Къæдзæхтыл цæппитыр уый (== дзæбидыр) нæ
кæны» [Хъодалаты 1988: 17]; «Цæбиттыртæ кæнын» (Куы-
дзеты Ю.); «Дзæппиттыртæ кæнын» (Æлботры У.) ¦ Дзыр-
дуæттæй ис иу ран [ИÆД: 205]. Абар Абайты Эдуардмæ:
«сывæллон æфсæст цæпиттыртæ кæны» [«МД» 1994, № 6:
65]. Къуыдайраг диалекты шæпнттыртæ кæныи ’цух-мух-
тæ гæнгæ цæуын’ (фæдзурынц расыг лæгæй).
цæрвджын (++++) ’хæбизджынты сæрмагонд хуыз’.
«Махмæ-иу дзуарæн кодтой æртæ цæрвджыны. Цыппар-
дигъон уыд, йæ кæрæттæ, мæнæ конверт куыд æрбатухай,
афтæ-иу сæ æрбасчъил кодтой, æмæ-иу йæ мидæггаг астæ-
уæй зынди. Мидæгæй-иу дзы уыд царв, ссад æмæ цæхх»
(Наниты А.); «Дзуарыбон-иу æй кодтой, чи йæ æртæ-
къуымоны хуызæн кодта, чи - цыппаркъуымон. Царвæй йæ

тшццоиты Ю.А. 189
кодтой. Сæкæр дæр-иу ыл акодтой» (Цгъойты К.); «Хъалон
фидгæйæ хъуамæ æлдарæн бахастаис уæлибых, цæрвджын,
карк царвы фыхæй» [ИАА, III: 209]; «Цæрвджын = царвæй
хæбизджын. Æртæдзыхон вæййы» (Дудайты А.); «Хастой
Йæм (= дзуармæ) цæрвджынтæ, бæгæны» [Хуыбылты 1999:
12] ¦ Литературон æвзаджы: цсервджын ’маслянистый;
масляный, с маслом’ [ИУД: 512]. Мæ информант Дриаты
Изолдæ йæ хоны сойджын, уымæн æмæ йæ царвæй нæ ара-
зы, фæлæ хуыйы сойæ. Дзырд сойджын æмбæлы Туалгомы
дæр [Туаты 1999: 21]. Типологон æгъдауæй ирои цæрв-
джынмæ хæстæг лæууы шугнайнаг цатоЫагЫ ’лепешка с
топленым маслом’ [Карамшоев, III: 492]. Абар ноджыдæр
язгуляймаг рЫомег ’треугольная лепешка из остатков тес-
та’[Эдельман 1971:203].
цæрццу кæнын (++++) ’мæлын; (искæуыл) мæрдгæм
цæуын; (искæуыл) æрра(тæ) кæнын’. «Лæппу чызгыл цæрц-
цу кæны» (Дриаты И. 23.12.1997); «Йæ сывæллæттыл
цæрццу кæны = фырбирæ сæ уарзы» (Наниты А.); «Æз мæ
мæгуыр мады мысын, уый номыл цæрддзу кæнын» [Хъода-
латы 1968: 55]; «Зæхх, цæрддзугæнгæ, хуры алыварс зилы»
[Хъодалаты 1977: 26]; «Уый дæ фæдыл бæлгæ цæрддзу код-
та» [Уым: 112]; «Сымах - æмцæхджын туг, æмыстæг. Кæ-
нут кæрæдзиуыл цæрддзу» [Хъодалаты 1986: 143]; «Уый
дыл цæрдцзу кæны, дæу тыххæй цæхæры багæпп кæныныл
дæр фæстæ нæ фæлæудзæн» [Букуылты 1960: 76]; «... йæ
адæмыл цæрддзу чи кодта...» [Хъодалаты 1998|: 24];
«Гуыбыннизæй æрбарынчын сты æмæ кæрæдзийы фæдыл
цæрддзу бакодтой» [Хъазиты 1982: 47]; «уыдон фæдыл ба-
кодта цæрддзу (...)» [Хъазиты 1995: 273]; «Æрмæст йæхи,
Йæ сфæлдыстадыл ын нæ кодта цæрддзу - нæ табуйаг
адæймаджы номимæ цыдæриддæр уыдис баст, иууылдæр
йæ удыл уыдысты ныхæст» [Хъазиты 2006: 72]; «Ботазы
фæлгондзы хуызæн сныв кæндзæнис, йæ Фыдызæххыл
Цæрддзу чи кæны, ахæм фыссæг» [Уым: 145] ¦ Ахæм ныса-
ниуæджы æндæр рæтты не ’мбæлы. Абар: щæрддзу ’сильное
беспокойство’, ’сильное желание, жажда (чего-л.)’; цæрддзу

190
Дзщцойты Ю.А.
кæнын ’страдать’, ’метаться’» [ИУД: 512]. Къуыдармæ (Че-
селтгомы) шæрччу кæпын амоны ’æнæбары цард кæньиГ
(Дзабиты Зарбег). Андиаты Барисы текстты цæрццу амоны
’дæлимонты зындон’ [Нартæ 1975: 55, 56, 310, 357].
Ардыгæй бафтыд дыгурон дзырдуатмæ дæр [ДУД: 621].
цæст (++++) 1. ’цæг; петля’; 2. ’уат; комната’. «Тарстæн
ма-иу пайда кодтой118 рæхысæй: ацæст æй кæн, æмæ йæ
æртæ хатты æркæн рынчыны уæлæ» [Хуыбылты 1999: 2-3];
«Цъындайы цæст» (Наниты А.); «Иуцæстон хæдзар» [Хъа-
зиты 1985: 76]; «Уæртæ уыцы дыууæ æмæрайы цæстæй æз
цы кæнын? Иуы дзы сымах æрцæрут» [Уым: 77] ¦ Ацы
дыууæ нысаниуæгæй дзырдуæтты иу дæр нæй. Фæлæ абар
«Ирон-уырыссаг дзырдуат»-ы: гоны цæст ’отделение ам-
бара’ [ИУД: 513]. Къуыдайраг диалекты дыууæ нысаниуæ-
джы дæр зындгонд сты æрмæстдæр быдыры цæрджытæн119.
Абар фолклор æмæ аивадон литературæйы: «Дæ рæсугъд
уазæгдон цæстгæйттæй куы ’рхаудта, ей» [ИАС, I: 502];
«Хæдзарæн йæ астæуккаг цæст куы асæтта, уæд ын æнæ
кæлгæ нæй» [Хъороты 1990: 254]; «Ноджы мын мæ хор-
дзентæ барæвдз кæнут: иу цæсты дзы фæхсынтæ цæвæрут
æмæ æдзæхх фысы дымæг, аннæйы сырх мæнæу» [ИАА, I:
697]; «Цыппар хордзены цæсты сыгъзæринæй байдзаг код-
той» [ИАА, II: 91]; «Райхæлдта йæ хордзены цæст уазæг»
[Гæззаты 1955: 101].
Семантикон параллель ын ис гуырдзиаг æвзаджы: твачи
’глаз; комната; закром; петля’ [КРЛ, II: 108-109].
цæсты дæндаг (-+—) ’ссыр; клык’ (Чертхъоты 3.
30.08.1995) ¦ Цъиры йæ нæ зонынц (Ианиты А.).
цæци кæс цеци.
цсмæ (-+-+) ’цæимæ’. «Уй йæ фæрсы: "Цемæ бахæр-
дзыстæм кæрдзын?" - "Хуыцау цы радта, уй уыдзæн"»
[Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 263].
1,8 Ам: хос кодтой.
119 Чеселтгомы уæрдоны шæст амоны уæрдоны цалх æд дæндæгтæ æмæ æд
сæмæнмæ фидаргæнæн хай (Дзабиты Зарбег).

Цзиццойты Ю.А. \9\
ценнæ (-+++) ’цæуылнæ’ (фарстон номивæг). «Ценнæ
мын æй загътай?» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 122];
«Ценнæ сæ уадзут уе ’мсæр фæцæрын?!» [Икъаты 2005: 68]
+ Литературон æвзаджы йæ халдих номивæг у цæуылнæ
[Бекоев 1985: 255]. Хуссар Ирыстоны æппæт ныхасыз-
дæхтыты дæр æмбæлы формæ цæмæннæ. Формæ ценнæ у
йæ æлвæст вариант [Тыбылты 1988: 84; Бекоев 1985: 191].
Æлвæст æмæ æнæлвæст формæйæ пайдачыидæуы паралле-
лон æгъдауæй. Абар: «Дардмæ куы уыныс, уæд æввахсмæ
цæмæннæ уыныс?» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 263
(ф.ф.)]; «Зæроид ус æй фæрсы: "Цæмæннæ хæрыс, хорз
лæг?"» [Уым: 43]; «Зæгъ-ма мын, Ирыстон, дæ фыртгæ
хъæрмудæй цæмæниæ аразынц сæ иумæйаг цард?» [Икъаты
2005: 233]; «Æз та цæмæннæ хъуамæ сахуыр кæнон?» [На-
ниты 1998: 36]. Къуыдайраг диалекты дæр æмбæлынц па-
раллелон хуызы: шæмсеннсе, шсеннсе, шеннсе. Æлвæст фор-
мæ æрæджы фæзынд, æмæ кæронмæ нæма бацахста æххæст
формæйы бынат. Формæ ценнсе æмбæлы мæздæггаг ирæтты
æвзаджы дæр, æмæ йæ Æлборты Барысби рæдыдæй хоны
цæуылнæ > цæуыннсе-йъх æлвæст хуыз [Алборов 1979: 152,
157]. Æмтгæй сисгæйæ, нæ разы ис къуыдайраг-чысайнаг-
мæздæггаг изоглоссæ.
цеци (-+++) 4цы фæци?\ «Махмæ цæци дæр дзурынц»
(Дудайты А.) ¦ Равзæрд цы фсег^и-йæ [Бекоев 1985: 191].
Æнгæс формæ ис къуыдайраг диалекты дæр: шы феиш!
цирт(т) кæныи (-+++) ’æхснырсын’ (Дриаты И.
23.12.1997). «Цирттытæ кæнын = æхснырсын» (Хуриты Г.);
«Уæллæгтæй исчи куы рæхснырса, уæд иннæтæ дæр сæ
циртт кæнынæй нал фенцайынц» [Хъазиты 1985: 222-223] ¦
Дзырдуæтты нæй. Йæ равзæрдæй у мырфæзмæн. Æнгæс
дзырд æмбæлы йидга æвзаджы: йгф ’чихать’ [Стеблин-
Каменский 1999:334].
цымдзæхдон (?+++) ’хус цымтæ, ссад, нуры æмæ донæй
арæзт хæринаг’ (Дриаты И.) ¦ Дзырдуæтты нæй, абар
[ИИД: 134].
цыппархъусои (-+-+). «Цыппархъусон цæджджинаг»

192
Дзтщойты Ю.Л.
[ИАА, III: 137],2(); «Цыппар хъусын аг фыхти» [Архив, ф. 4,
арх. № 4, аф. 1, сыф 210] ¦ Дзырдуæтгы нæй. Раст ахæм
дзырд, фæлæ æндæр нысаниуæгимæ, æмбæлы авестæйаг
æвзаджы - савги.%ао$а- ’цыппаркъуымон’, комкоммæтæл-
мацæй - ’цыппархъусыг’, абар персаг сакаг^оз ’цыппаркъ-
уымон’ < ’цыппархъусыг’. Абар ноджыдæр хьусджып æ-
рхуы аг [Хъодалаты 1969: 50].
цъарист (+???). Фæдзурынц цыхтæй: æхсырæн йæ
сæртæ куы сисай, æмæ дзы афтæмæй цыхт куы бацахсай,
уæд уый цьарист цыхт хуыйны (Цгъойты К.) ¦ Гъдулеты
æмæ йæ къуыдар сæрист хонынц.
цъæхарст (-+—) ’цъæхахст’ (Дриаты И.; Наниты А.) *
Равзæрд диссимиляцийы руаджы: «х - х» > «х - р».
цъæхрасыг (++??) ’къуырма расыг, цъæх-цъæхид ра-
сыг’. «Цъæхрасыг дæн сагъæстæй» [Хъодалаты 1974: 12];
«Мæ уд цъæхрасыг уыд æнæхъæн æхсæв ронгæй» [Уым:
106]; «Мæн не ’нус фæкодта цъæх расыг» [Хъодалаты 1977:
39] ¦ Формæ цьæхрасыг æмбæлы къуыдайраг диалекты
дæр.
цъикар (?++¦+). «Хыдзы æмæ хæбына, уе сиахс æмæ уæ
чызг уынгæджы æсты, æмæ цъикар æмæ къоборы рауад-
зут!» [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 211 (ф.ф.)]; «Цъикар
æмæ къобор - уыдон галты нæмттæ сты» (Наниты А.);
«Цъикар галы ном у гуырдзиаг аргъæутты» (Цгъойты К.;
Хуриты Г.).
цъипп кæнын (++++) ’скъæфын, давын; æлвасын;
ныкъулын’ (экспрессивон дзырд). «Цæмæй рæсугъд чызг
рацъипп кæна (...)» [Хъазиты 1982: 277]; «Куынæ барон
сæргълæууæгæн, уæд мæ фæцъипп кæндзæн мæ куыстæй»
[Хъодалаты 1989: 249]; «Æз мæ цæст мæ худбынæй
’рцъипп кæндзынæн æндæр чызгмæ» [Хъодалаты 1968: 69]
¦ Миллеры дзырдуаты ис «ц ъ и п п ’звукоподражание о
быстром движении’» [Миллер 1934: 1700]. Иннæ дзыр-
дуæттæй æмбæлы æрмæстдæр иу ран [ИÆД: 209], фæлæ
хорз зындгонд у аивадон литературæйы ’скъæфын, ахсын’,
Абар аргьæутты авдхъусон аг [ИАА, 1:464].

ггяиццойты Ю.Л. [93
заегыæ, ахæм нысаниуæджы [Туаты 1970: 92, 145, 147;
Хъодзаты «МД» 1994, № 6: 78]. Къуыдайраг диалекты ма
амоны ’давын’, æмæ йын ахæм нысаниуæг ис цъалагоймаг
ныхасы дæр: «сæ пакет сын фæцъипп ластон» [Шекспир, I:
376]. Ацы дыууæ нысаниуæджы кæрæдзийыл æнгом баст
сты. Чизоны ардыгæй цæуы сæрмагонд ном Цъипор дæр.
Дзырд цьипп йæ равзæрдæй у, алыхуызон æвзæгты чи æм-
бæлы, ахæм ономатопейæ, абар гуырдзиаг а-цъап-на ’адав-
та, фæцъипп кодта’, мегрелаг чъоп- ’брать, хватать, дер-
жать’ [Климов 1964: 248], уырыссаг цап-ать ’хватать ког-
тями’, персаг сари ’мелкая кража’; ардæм ма хауынц: мун-
джайнаг сэЬ ’фелхыскъ кæнын’, ягнобаг И\- ’рæтауын’, со-
гъдаг 2э/5- ’дæндагæй хæцын, колоть’ (рагон ирайнаг *ИЪа-
[Хромов 1987: 657; абар: Стеблин-Каменский 1999: 114]).
Семантикон параллель дæтты ирон цъуй кæнын дæр.
цъиудуц (+++?). «Ома цъиуы дуцы. "Ахæм чъынды æмæ
химæссиваг у, æмæ цъиуы дæр æрдуцдзæни"» [Хъодалаты
1987, II: 87]; «Цъиудуц хуыдтой тынг чъындыйы» (Цгъой-
ты К.) ¦ Дзырдуæтты нæй, фæлæ хорз зындгонд у къуыдай-
раг диалекты - цъиудуш. Æмбæлы Хъодзаты Æхсармæ дæр
[«МД» 1996, №2: 53].
цъыбырттæг (++-?) ’къаннæг цъиу(?)’. «Мæнæ ма ацы
цъбырттæгау ($ю!) ма уа, чысыл фæнуæзтджын, зæгъгæ,
уæд ыл хъæрццыгъайау, йæхи ныццæва хъуамæ» [Къæбы-
сты 1985: 27] ¦ Ирон дзырдуæтты йын ис æндæр нысани-
уæг: цъыбыртт(сег) ’ныряние, полоскание (в воде)’ [ИУД:
522]. Ирон æвзаджы æмбæлы æрмæстдæр иу дзырдбасты:
Цьиу-цъиу гр>ыбырттæг, зæгъгæ. Секъамæ бæлон афтæ дзу-
ры гакк-гукк æмæ цъиумæ: «О мæ хæдзар, цъиу-цъы-
быртт!» [Гæдиаты 1981: 278]. Уардены фразæйы дзырды
нысаниуæг бæрæг нæу.
цъыззы (++++) ’дзынга(?)\ «Дзурынц ма нæм цъыз-
зыйы къуылых дæр» [Хъодалаты 1987, II: 87]. «Цъыззыйы
кьуылых = æнæбон адæймаг» (Хуриты Г.); «Алы гыц-
Цыл ницæй тыххæй куы скæуын байдайы сывæллон, уæдæ-
Уый - цъыззы» (Æлборты У.); «Бындзы хæстæй дæр чи фæ-

194
Дзиццойты Ю.л
рынчын вæййы (, ахæм адæймаг)» (Дриаты И.); «Йæ цъмз-
зыйыкъуылых æфсин» [Къæбысты 1985: 114]; «Цæй цъмз-
зыйы къуылыхтæ стут, цæ» [Уым: 129]; «Адæймаг цъьп-
зыйы къуылых ма хъуамæ уа» [Хъазиты 1995: 64] ¦ Цъиры
йæ нæ зонынц (Наниты А.). Æвæццæгæн, равзæрд литера-
турон цъыз смошка’-йæ [Миллер 1934: 1708; ИУД: 522].
Æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр: «Марты мæй цъыззы-
къуылых у» [Гæззаты 1955: 56]. Семантикон параллел ыи
ис Къостамæ: «къуылых дзынга». Æмбæлы вариант цьыссы
дæр (кæс дæлдæр). Мыривд цъыз / цъыззы / цъыссы,
æвæццæгæн, экспрессийы аххосæй фæзынд. Мæнæ цы
фыссы И. М. Стеблин-Каменский: «нерегулярные фонетн-
ческие деформации характерны для названий вредных на-
секомых и мелких животных» [Стеблин-Каменский 1999:
375].
цъыззытт (++++) ’мысты уаст’. «Мыстыл куы фæ-
лæууай, уæд ма уый дæр ныцъыззытт кæны» (Наниты А.):
«Иу фæцъыззытт ын иннæимæ нæ фæивддзаг уыдзæнис»
[Хъазиты 1982: 188]; «Цъыззытт- иу цæсты фæныкъуылд»
(Дудайты Г.) ¦ Абар цъыззытт ’чирканье’ [ИУД: 522],
стæй уæд хъыззытт9 чъыссытт. Чысайнаг дзырдæн йс
’мнысан дзырд Цæгат Ирыстоны у цъис-цъис, абар
«Гæдыйы дзæмбытæм бахауæг мыстау сцъис-цъис кодга»
[Хъайтыхъты 1998: 38]. Сæ равзæрд иу у: кæройнаг -ытт !
-ыст у ирон мырфæзмæн дзырдты суффикс. Ацы суффикс
йæ равзæрдæй баст у памираг æвзæгты (вахайнаг, баджу
ваг, ванджаг, шугнайнаг, бартангаг) мырфæзмæн дзырдты
æмбæлæг суффикс -я$/-имæ. Ацы памираг суффиксимæ
И. М. Стеблин-Каменский бæтты ирон (хъæр)ахст, хъылч-
ист [Стеблин-Каменский 1999: 87] æмæ сæрр-æтт [Уым:
329]. Уыцы суффикс куы аппарæм, уæд ирдæй разындзæм
ирон цъис- æмæ чысайнаг г/ъызз-ы иумиаг равзæрд.
цъырыхснæг (+++-). «Махмæ "æхснырсæг"-ы бæсты
бирæтæ фæдзурынц: "цъырыхснæг мыл ис"» [Хъодалаты
1987, II: 87] ¦ Ацы дзырд Герсан бæтты, литературон æвза-
джы цы цьырыхсиæг ’влажный’ [Миллер 1934: 1711; ИУ/1

тгяиуцойты Ю.А. 195
522] ис, уыимæ. Цъырыхснсег ’насморк’ дзурынц æрмæст-
даер чысайнаг ныхасыздæхты [Джабиев 1977: 4, 9].
цъыссы (+++-). «"Цъыссы æмæ дзедзæлæг, нал мæ
ныууадзай!" Ома мын мæ уд мæ хъуырмæ скодтай, боны-
фавстагмæ» [Хъодалаты 1987, II: 87] ¦ Дзырды нысаниуæг
бæравг нæу. Чизоны равзæрд цъыс-æи. Æмæ уæд йæ семан-
тикæ абар уырыссаг пазойливая муха-имæ. Абар уæлдæр
цьыззы. Кæс дзедзæлæг.
чæдзынг кæс цæджынг.
чепп (?+++) ’чем’. «Мæдинæт бамбæрста, йæ чеппыл
кæй нæу, уый» [Букуылты 1975: 85] ¦ Бекъойты Димитр
цæгатирыстойнаг чем-ы халдих хоны хуссарирыстойнаг
(ома къуыдайраг) чепп [Бекоев 1985: 255]. Формæ чепп
дзырдуæтты не ’мбæлы.
чеуылты (-+++) ’кæуылты’. «Азтæ чеуылты агæпп код-
той, азтæ!» [Наниты 1998: 55] ¦ Ацы номивæг æмбæлы
къуыдайраг диалекты дæр. Равзæрд *кеуылты < *кæйуыл-
/юы-йæ.
чичитæ (-+—). «"Дæ чичитæ дын бындзыггай ныт-
тондзынæн!" - иу сылгоймаг æртхъирæн кæны иннæмæ,
арæхдæр кæсдæрмæ. "Чичитæ" хонынц пыхцыл, тæнæг,
æнæфаст дзыккуты» [Хъодалаты 1987, II: 87] ¦ Цъиры сæ
пипитсе хонынц (Наниты А.). Къуыдайрагау дæр сæ хо-
нынц пипитæ. Ацы дыууæ формæйæ иу дæр дзырдуæтты
не ’мбæлы. Этимологон æгъдауæй абар шугнаитгрир, рар
’стриженый (о волосах)’ [Карамшоев, II: 454] ’къутæрæн-
гæс’, язгуляймаг раЬ, вахайнаг рарз ’къаппа-къуппа, оду-
ванчик’ [Стеблин-Каменский 1999: 258].
чохъе (-+—). «Хæрынæнбæзгæ уыгæрдæны кæрдæг.
Махмæ-иу дзы æвæрдтой цæхджынтæ æмæ-иу замманайы
хæрзад уыдысты» [Хъодалаты 1987, II: 87] ¦ Цъиры йæ нæ
зонынц (Наниты А.). Дзырдуæтты нæй.
чыгъгъы (—-+) ’чыккы; чызг (сывæллæтты æвзагыл)’.
«Деттæ гыццыл чыгъгьы йæ мады æрымысы» [Хъазиты
1982: 298] ¦ Цъиры æмæ йæ Махисы чыккы хонынц (Нани-
ты А.; Дудайты Г.), Члиана æмæ Дменисы та - чыкка

196
Дзиццойты Ю.А.
(Куыдзеты Ю.; Æлборты У.). Дзырдуæтты нæй. Формæ
чыкка-йх цæуы сылгоймаджы ном Чыка [Хъазиты 1985:
255]. Къуыдармæ чыккы, чыкки æмæ къыркъыш (Цыхуыр-
баты Замирæ).
чыкка кæс чыгъгъы.
чыккы кæс чыгьгьы.
чысан (++++) 4ирон адæмы субэтнос Хуссар Ирысто-
ны’, чысайнаг ’чысанмæ чи хауы, чысанæй чи у, ахæм’;
чышан (Болататы А.) ¦ Ам нæ разы ис, чысайнаг ныхасыз-
дæхтæй æнæхъæн ирон æвзагыл чи ахæлиу ис, ахæм дзырд.
чъеллау кæнын (++—) ’хъеллау кæнын’ [Хъодалаты
1987, II: 87] ¦ Дзырдуæтты нæй. Фонетикон вариаци хъел
лау // чъеллау абар æнгæс вариациимæ: хъыллипп // чъыл-
липп.
чъемс (++—). «Колхоз фысы фæхсын у, æмæ чи куыд
сæрæн у, афтæ дзы чъемс кæны» [Къæбысты 1985: 25];
«Чъемс кæиын = къæмцц кæнын» (Хуриты Г.); «Æвзæр
хуыдтытæ у = нычъемсытæ йæ кодта» (Наниты А.) ¦ Дзи-
мыры йæ нæ зонынц (Цгъойты К.). Литературон æвзаджы
чъепп [ИУД: 525]. Чысайнаг дзырд контаминацигонд у
кæнæ æндæр дзырдимæ (зæгъæм, чъепс ’кусок кожи’-имæ
[ИУД: 525]), кæнæ гуырдзиаг къемсва ’штопка; штопать’-
имæ[КРЛ,П: 163].
чъириссивæн (-++-). «Уæливых цæмæй рæсугъддæр
рауайа, уый тыххæй йæ æвæрынц иухæцон тымбыл
фæйнæджы гæбазыл. Уымæн йæ уæлцъар, хуры тынтау,
вæййы угæрдтæ æмæ уыцы джипп райсы кæрдзын. Æндæр
рæтты йæ хонынц чъирифыссæн» [Хъодалаты 1987, II: 87-
88]. «Ных - чъириссивæны халдих» [Хъодалаты 1987,1: 82]
¦ Дзырдуæтты нæй. Йæ синоним чъирифыссæн æмбæлы
дзырдуаты дæр [ИУД: 525] æмæ этнографион литературæ-
йы дæр [Джабиев 1977: 41; Дзаттиаты 2002: 229], фæлæ Чс-
селтгомы дзурынц чъириссивæн дæр (Дзабиты Зарбег).
Къуыдайраг диалекты чъири хицæнæй нæ дзурынц, йæ бæе-
ты нс уселивых [Къæбысты 2004: 6].
чьиссатæ (++4--). «"Ма ку, æндæра дын дæ чъиссагæ (ома

Дзгщцойты Ю.Л. 197
дæ мæхсдæттæ) ралыг кæндзынæн" - чысыл лæппуйы хъаз-
гæмхасæн фæдзæхсы хисдæр нæлгоймаг» [Хъодалаты 1987,
Ц: 88] ¦ Дзырдуаты йыи ис æндæр нысаниуæг - ’мешочек,
кисет, кошелечек’ [Абаев 1958: 634].
чъылдымбаз (+?+?) ’уаргъæй чъылдымы æхсæн цы баз
авæрынц, уый’ (Цгъойты К.) ¦ Æмбæлы Цъалагомы дæр
[«Ф» 1994, №4: 109].
чъырццæ (++++) ’хус, хъæбæр’. «Чъырццæкомæй фæс-
тæмæ здæхыс донæй» [Хъодалаты «Ф» 1999, № 1: 60]; «Мæ
. дзых нычъырццæ = ныххус. Чъырццæ адæймаг = ницы йæм
хъары» (Наниты А.); «Йæ ком ачъырццæ» [Хъазиты 1985:
156] ¦ Æмбæлы къуыдайраг диалекты дæр: чъырччæ ’умæл,
кæронмæ чи нæ басур, ахæм дзаума’; чьырччсе боныгъсед ~
асæст; чъырччæ адæймаг = скучный (Цыхуырбаты Зами-
рæ). Дзырдуæтты нæ зыны. Абар дыгурон къиридздзæ ’сгу-
сток (теста, глины)’ [Миллер 1929: 731].
чъыссытт (-++-) ’æргъæвст’. «Чъыссытт цъиуы хуы-
зæн - цъиу зымæджы куы ныссæлы, уый хуызæн» (Дриаты
И. 25.05.1995) ¦ Цъиры æмæ йæ Члианайы нæ зонынц (На-
ниты А.; Куыдзеты Ю.). Иннæ рæтты - чъыззых ’мыдултæ-
гонд (сæныкк, рæуæд)’. Абар: «чъыдзых - сидзæр сæныкк»
[«Р», 24.02.1988: 3]. Дыгурон диалекты: «к ъ и д з и х ’ху-
дой, невзрачный, низкорослый’» [Миллер 1929: 731].
шаркал кæс саркал.
шмæр кæс æфсмæр.
шышыла (-++-) ’къуыдайраг’ (Болатои А., Цъинагар);
Цъиры æмæ сæ Медзыдагомы шышытсе хонынц (Наниты
А.; Дудайты Г.; Дудайты А.) ¦ Дзырдуæтты нæй. Равзæрд
мыр ш-йæ, уымæн æмæ къуыдар дзурынц шыгæнаг
ныхасæй. Къуыдар сæхæдæг чысаны хонынц цыцытæп\
цыцытсе *мæ быцытсе (Цыхуырбаты Замирæ). Æнгæс фæ-
зындыл æмбæлæм уырыссаг æвзаджы: «цоки мн. "насмеш-
ливое прозвище цокающих жителей к северу от Оки, в Ме-
Щерской стороне" (...) От цу сюда же цокать» [Фасмер, IV:
21 //-гæнаг ныхасыздæхт Тыбылты Алыксандр хуыдта цъщыгæнаг диалект
[Тыбылты 1988:39-40,44].

198 Дзиццойты Ю.А
304]; щукан, мн. -ы "название части населения" (бывш.)
Воронежской, Курской, Орловской, Саратовской губерний,
которая вместо с произносит ц (...) Так же называют тех,
кто цокает» [Уым].
2. Фразеологизмтæ, загьдаутæ,
æмбисæндтæ
Чысайнаг фразеологи нырма сæрмагондæй ничи сахуыр
кодта. Фольклорон æмæ литературон тексттæй куыд зыны,
афтæмæй уый бирæ ницæмæй хицæн кæны иумиаг ирои
фразеологийæ. Фæлæ уæддæр се ’хсæн ис ахæм фразеоло-
гизмтæ дæр, бынаты чи фæзынд æмæ Ирыстоны иннæ
къуымты чи нæ æмбæлы.
Æнæбары бинонтæ се ’згьуыдтæ кæрæдзийы ’фсон
кæнынц (+?+?) (Цгъойты К.).
æнæкъуди роды митæ (+++?) ’æнæбары митæ’ (Цгъой-
ты К.). «Æнæкъуди рæуæд = йæ бон ницы у, афтæмæй
цыдæртæ аразынмæ хъавы» (Хуриты Г.).
«æри-æри» фæкæн, «гъа-ма» дæ ферох уæд! (+?+?)
(Цгъойты К.).
æфхæлд хур (+++?). «Æгуыппæгæй хур къæвдайы
размæ куы æрæндавы, уæд уый фæхонынц "Æфхæлд хур".
Уыцы рæстæджы арв вæййы ирд, кæнæ та йыл кæмдæрты
иуæггай урс мигъы бындзгуытæ фæлæзæрынц» [Хъодалаты
1987, П: 82]; «= карз хур» (Дудайты А.) ¦ Ирон дзырдуæтты
не ’мбæлы.
бирæгь йæ царм рындзыл нæ уадзы [Хъазиты 1985:
156]. Чеселтгомы: бирæгъ йæ гиармуæзæгыл нæуажы (Дза-
биты Зарбег).
бынæй-бынмæ кæнын (-+++) ’æхсын’. «(...) æмæ сыл
уырдæм ныббынæй-бынмæ кодта йæ лæдзæг» [Хъазиты
1982: 57].
Гæбæйы дæргъæн (-+-?) ’тынг даргъ’ (Дриаты И.) ¦
Бахауд дзырдуатмæ дæр [ИФД: 87]. Цъиры йæ нæ зоныни
(Наниты А.). Гæбæ у нæлгоймаджы сæрмагонд ном. Абар

Пзиццойты Ю.А. 199
цæгатирыстойиаг топоним Гсебсейы суадон [Цагаева 1975:
209].
Гоккоты куыйтæ (-+-?) ’бирæ адæм иу ран æм-
бырдæй’ (Дриаты И.) ¦ Бахауд дзырдуатмæ дæр [ИФД: 90].
Цъиры йæ нæ зонынц (Наниты А.). Гогкотæ, зæгъгæ, Хъе-
мултайы сæрмæ ис иу хъæу, фæлæ уый ном нæ фразеоло-
гизммæ ницы бар дары.
Гулиты тæрхъусау (+???) ’исты дын куы фæивддзаг
уа\ «Гулитæ Сапершеты ’рдыгæй цардысты. Иу хатт балцы
фæцæйцыдысты æмæ тæрхъус федтой, æмæ дзьг иутæ
афтæ: "Фехсæм æмæ йæ бахæрæм", иннæтæ та афтæ: "Цы
йыл тагъд кæнæм!" Фæстæмæ куы здæхтысты, уæд уыцы
бынаты хæрæг уыди æмæ йыл бацин кодтой: мæнæ, дам, нæ
тæрхъус цæйас сси!» (Цгъойты К.).
дæ бон хорз, дæ бон зон! (+?+?) (Цгъойты К.).
дæ гарачъи мæ сæры йас! (+?+?) (афтæ-иу арфæ код-
той, царв чи цагъта, уымæн) (Цгъойты К.).
дæ дæлбар æвзаг - дæхи, дæ хæдбар æвзаг - дæ хин
(+?-?) (Цгьойты К.).
дæ ускурыны рад уымæн [ном зæгъынц] баззайæд!
(+?+?) (æлгъыст) (Цгьойты К.).
дæ фæйнæджы хъæр айхъуысæд! (æлгъыст) (+?+?)
(Цгъойты К.). Зонынц æй Чеселтгомы дæр, амоны ’амæл!’
(Дзабиты Зарбег).
Дудайтæ мæйы рухсмæ куыд кафыдысты, уыйау
(++??) ’æнæсæрфат митæ’ (Дриаты И.). «Дудайтæ мæйы
рухсмæ хуртуан бакодтой, зæнгыл куырой арæзтой, куы-
ройы гæркъæрагы хъæрмæ та кафгæ кодтой» (Цгъойты К.).
Дзабойы дзоныгь (+?++). «Дзабойы дзоныгъау ныззы-
лын» (Цгъойты К.); «Фæлæ уыцы тауысгæнджытæ фæ-
зонынц, сæ дамты фæдыл, Дзабойы дзоныгъау, Ирыстоны
хъуыддæгтæй бирæтæ кæй ныззилынц цæхгæр» [Хъазиты
1995: 176]. Зонынц æй Чеселтгомы дæр: Жабойы жоныгъау
фсестсемсе шæуы\ (Дзабиты Зарбег).
Дзодзийы дур (??-+). «Нæ банкъардтой, дзырдæн, Дзод-
зийы дурау, авд æвæрæны кæй ис» [Хъазиты 1995: 173].

200
Дзгщцойты Ю.А.
дзыккайыл фиугæнæгау (+?-?) ’æнæхъуаджы митæ\
«Иу сылгоймаг нæм дзыкка кæнынмæ итгæг дæсны уыд.
Иуахæмы йын сæрмагондæй балæгъзтæ кодтой [ома, дзык-
ка нын скæн]. Уый дзыккайыл "хуыздæрæн" фиу ныккодта.
Бафарстой йæ: "Цæмæн афтæ?". Уæдæ, дам, цæй ад скодта-
ид æнæ уый?» (Цгъойты К.).
дзылыйæн - дзылыйы хай (+?-?) (Цгъойты К.).
Елы кънйаз (???+) ’хъæздыг лæг(?)\ «Фыццаг дæр хорз
куы зыдтай, Елы къниазы фырт нæ дæн, уæд мæм цæмæн
лæууыдтæ хæстæг?» [Хъазиты 1985: 39] ¦ Топоним Ел-ы
равзæрд бæрæг нæу. Абар хъæуы ном Иели Сванеты [Ап-
ридонидзе, Макъалатиа 1980: 114]. Цыхуырбаты Замирæ
мын амоны æндæр бастдзинадмæ: Дзауы Санахъотæй иу
фыдыфырт Елитæ хуынди. Чеселтгомы йын ис æндæр
хуыз: Елойты къйаз - «Алæ, кæд мын Елойты кънйаз
нæу!» (Дзабиты Зарбег).
зæгæлтæ æууилын (-++?) ’мæстыйы бæрджытæ æвди-
сын\ «Фырмæстæй зæгæлтæ æууилы» [Хъодалаты 1987, II:
83]; «Тымыгъ фырмæстæй æууилы зæгæлтæ» [Хъодалаты
1986: 80] ¦ Абар: Зсегæлтсе баууилын кæнын [ИФД: 126].
Зогаты родау фæци (+?-?) ’тъæппытæ фæхауди’ - Къо-
раты иу хайы фыдыфыдæй Зогатæ хуыдтой; уыдонæн сæ
рæуæд сылы нуазынæй атыдта (Цгъойты К.). Къуыдармæ
дæр ис æнгæс фразеологизм: «Дзабиты хъыбыл хъæстæлæй
куыд атыдта, уйау» [Абаев 1973: 299].
иу мин кæуыл бахардз кодтой, уый сæ мисхалыл ау-
æй кодта (+?+?) (Цгьойты К.).
иу хъæуы, дам, куыйтæ нæ уыди æмæ гæдыты рæй-
ыи кодтой (-+++) ’æнæсæрфат митæ.кæнын’ (Дыгъуызты
М. 5.08.1995). Зонынц æй къуыдар дæр: Иухъсеусен, дам, сæ
куыйтсе амардысты семсе гæдыты рсейын кодтой (Кърозы
хъæу).
йæ къудийæ йын дур фехсын кодтой (+?+?) ’йæ 6011
цынæ уыд, уый йын саразын кодтой; уæлдай фыдæбон ып
бакодтой’ (Цгъойты К.).
йæхиуыл ферад (+?-?) ’зазнался’ (Цгъойты К.).

Дзищойты Ю.А. 201
йе нæуынон дзы уыиы (+?-?) (Цгъойты К.).
кæрдзынмæ туггарз дарын (+?-?) ’исты хæлæгæй
дæттын’ (Цгъойты К.).
кусаг - куыстæн, магуса - æгуыстæн (+?+?) (Цгъойты
К.).
куыдзы зæвæт (-++?) ’æнаккаг адæймаг(?)’ [Наниты
1979: 55].
къудийæ стинаг фæци (+?+?) ’æнæбон у’ (Цгъойты К.).
Зонынц æй къуыдар дæр (Цыхуырбаты Замирæ). Чеселтго-
мы амоны ’тынг смæгуыр ис’ (Дзабиты Зарбег).
Къусхаты (Къуцхаты) уæиг (++++) ’фидар, тыхджын’
«Æмбисонд Къусхаты уæиг уыд, адæмыл тугуарæн чи код-
та. Фæлæ йæ арахъæй куы срасыг кодтой æмæ комрæбын
куы ныффынæй, уæд ын йæ цæстытæ скъахтой æмæ
сæрсæфæнæй асхъиудта, йæ туджджынты куыд сырдта,
афтæ» [Хъодалаты «Ф» 1999, № 4: 97]. «Хæрынмæ, нуазын-
мæ йыл нæ фæтых уыдзæн Къуцхаты уæйыг дæр» [Букуыл-
ты 1960: 155]; «Къуцхуаты уæйыг» (Дудайты Г.) ¦ Къусха-
ты уæйыджы тыххæй кæс таурæгътæ: [ИАА, III: 92; Дудай-
ты 2001].
къухтæ æхсыи (искæмæй) (-++?) ’афтидæй аззайын’:
«Æз мæ мадæй раджы ныхсадтон мæ къухтæ» [Наниты
1979: 201] = раджы амард. Зонынц æй Чеселтгомы дæр,
амоны:’исты æвзæрдзинад саразгæйæ, хорзæй зынын’ (Дза-
биты Зарбег).
къуыбылой мард (?). «Æй, дæ къуыбылой мæрдтæ дын
де ’взæртæ куы бахордтаиккой, æмæ дæ афтæмæй куы
’рбаййæфтаин!» [Хъазиты 1985: 65].
леуахи кæнып (?++?) ’лæсæнтæй цæуын, гуылфгæнгæ
цæуын’ (фæдзурынц тугæй) [«МД» 2006, № 4: 54] ¦ Абар:
туджы леуахи ’туджы лæсæнтæ’ [ИАС, I: 359]. Фразеоло-
гизмы бындуры ис гидроним Леуахи.
мард дзы рухсаг нæ бауыдзæн (+?+?) ’æбузн адæймаг
у’ (Цгьойты К.).
мæнгсомыгæнæн хион æцæгæлонæй уæлдай нæу (+?-
?) (Цгьойты К.).

202
Дзщцойты Ю.А.
мæрдты æхсæвæртæ фæдавын (???+) ’стыр фыд ракæ-
нын(?)\ «Æз дæр сын дæуæй уæлдай сæ мæрдты æхсæ-
вæртæ нæ фæдавтон» [Хъазиты 1985: 125].
мæрдты туг (+?-?) 4тынг зынаргъ’. «Мæрдты туг у!?
афтæ-иу фарстой зынаргъ æлхæнинагæй» (Цгъойты К.).
Науырæй - Знауырмæ (+?-?) ’дардыл, дæрттыл*
(Цгъойты К.) ¦ Ацы фразеологизм XX æнусы хъуамæ фæ-
зындаид, уымæн æмæ топоним Знауыр ног у. Фæлæ фыццаг
топоним рагон у. Уый, æвæццæгæн, у Ананур-ы ном, æмæ
равзæрд гаплологийы руаджы. Кæд мæ хъуыды раст разы-
на, уæд топоним Пасанаури (иронау Пасанауыр) та, æвæц-
цæгæн, равзæрд рагон ирон *Фæс-Ананур-æи - ам дæр гап-
лологийы руаджы рахауд дыккаг //. Фæлæ абар абхазаг сæр-
магонд ном Наур [Кварчия 2006: 218]. Цыхуырбаты За-
мирæ мын куыд зæгъы, афтæмæй. ном Наур ирæттæм дæр
æмбæлы.
«нæй»-йы артыл фæбад! (æлгъыст) (+?+?) (Цгьойты К.).
нæл бæхæн æхсыр æруадзын кæндзæн (+++?) (Цгъой-
ты К.). Къуыдармæ: хуыскъ хъугæн æхсыр æруажын
кæнджен (Цыхуырбаты Замирæ; Дзабиты Зарбег).
ничиты гадза / ничиты куыдз (-+-+) ’дзæгъæлдзу(?)\
«"Ничиты гадзайау цы уынгты рацу-бацу кæныс", "Ничиты
гадзайау уæзгуытыл фæхит!". Сылгоймаджы иуыл карздæр
уайдзæф æмæ æлгъыст æнæгъдау кæсдæр сылгоймагæп»
[Хъодалаты 1987, II: 84]. «(Фысым йæ куыдзыл фæхъæр
кодта:) Цы ничиты куыдз фæдæ? Дæ зæрды йæ хæрын ис?»
[Хъазиты 1982: 19]; «Æй, ничиты куыйтæй куыд баззады-
стут!» [Уым: 21]; «Ацы ничиты гадза (= нæлкуыдз у! - Д.
Ю.) та ам цы ми кæны?!» [Уым: 60]; «Уыцы ничиты куыдч
стæммæ куы цæуы, уæд æй цы ныббастай?» [Уым]:
«Астæмæ ут, ничиты куыйтæ фæуат!» [Хъазиты 1985: 152]
¦ Цъиры йæ нæ зонынц (Наниты А.). Йæ бындуры ис
номивæг ничитсе [ИУД: 310].
Пидойы уæиг (-+-?) [Хуыбылты 1999: 4-5].
сæ куырæйттæ - доны ’рдæм, се ’мбисæндтæ - бонм
’рдæм (+?+?) (Цгъойты К.).

Дзиццойты Ю.А. 203
сæныччытæ аскъæрын (+???) ’суомын’ (Цгъойты К.).
Къуыдармæ: ссегътæ кæм хизынч, уыи башамоиыи ’суо-
мын’, сæгътæ фæхизын М. (Дзабиты Зарбег).
суары (сылыйы) цъыртт (???+). «Суары цъыртты хуы-
зæн цæстытæ» [Хъазиты 1985: 118]; «сылыйы цъыртты
хуызæн цæстытæ» [Уым: 205].
сыкъатыл сисын (+?+?) ’уæлныхты сисын’ (Цгъойты
К.). Зонынц æй къуыдар дæр (Цыхуырбаты Замирæ).
тугæй хъазын (+?-?) ’æфхæрын’ (Цгъойты К.).
уазæг фыццаг бон - сыгъзæрин, дыккаг бон - æв-
зист, æртыккаг бон - æрхуы (+?+?) (Цгъойты К.).
уæлдай «гьо-гьо» галты æрра кæны (+?+?) (Цгъойты К.).
уæлдай фыд - уæлдай уæз (+?+?) (Цгъойты К.).
уæлдайæ табукæнын дæр нæ фидауы (+?-?) (Цгъой-
ты К.).
уæрдæттæй ахсын (???+) ’искæй хи æрдæм тыххæй
здахын(?)’. «Ту! Сæхæдæг (ома чызджытæ - Дз. Ю.)
лæппуты уæрдæттæй куы ахсынц...» [Хъазиты 1985: 39].
уæцъæфыл - дыууæ къахы (+?+?) ’æгæр тыппыртæ-
арæзт адæймаг’, «фыдæмпъыхтытæ уæвгæйæ, хъазтизæры
кафынмæ чи нал тасыд, ахæм адæймаг» (Цгъойты К.).
уд дæлæвзаг бады (???+) ’тыхст уавæры уæвын(?)’.
«Мæгуыр уа дæ тæригъæддаг брн, дæхицæн дæ уд дæ дæ-
лæвзаг куы бады, уæд адæмыл цы тайыс æмæ руайыс?»
[Хъазиты 1985:40].
уды къæй(тæ) (—+): «Нæртон æгьдау - лæгау цæрын
кæронмæ, - мæ зæрдæйы, мæ уды къæйтыл фыст» [Икъаты
2005: 207].
уымæн Къобы хæрд дæр - уырдыг (+++?) ’ему море
по колено’ (Дриаты И. 6.11.1994) ¦ Цъиры йæ нæ зонынц
(Наниты А.).
уымæн тьаран дæр - дзидза (+?+?) ’уæлдай йын нæу’
(Цгъойты К.) ¦ Зонынц æй къуыдар дæр.
хæлымбыттыры стигъын (??+?) ’цъиудуц митæ
кæнын’ (Дудайты А.): «Ай гæнæн ис æмæ хæлымбыттыры
дæр бастигъа!».

204
Дзшщойты Ю.А.
хистауаг - хæлары фауаг (+?-?) (Цгъойты К.).
Хуыцауы галæргæвдæг (-++?). «Къуыдары та йæ хо-
нынц хуыцауы къахæргæвдæг. Мæнмæ гæсгæ, фыццаг раст-
дæр у. Цы нысаи кæны хуыцауы + къах-сергæвдæг, чердæм
ис къахæн æргæвдæн? Æндæр хъуыддаг у хуыцауы галæр-
гæвдæг. Ахæм фыдлæг у, афтæ къæрных, æмæ хуыцауæп
нывонд урс галыл дæр давын æмæ æргæвдынæй нæ ауæр-
ды» [Хъодалаты 1987, II: 57]. «Уыдис кæддæр хуыцауы гал
æргæвдæг, къæрных» [Хъодалаты 1974: 162].
Хуыцауы къæбицтæ фæкъахыи (-++?) ’æнамонд,
æнæнтыст уын\ «Уæдæ мæ мад æмæ мæ фыд Хуыцауы
къæбицтæ фæкъахтой?! Ома мæнæн цæмæннæ тулы ацы
царды?» (Дриаты И. 26.12.1997). «Кæд хуыцауы къæбицтæ
æз нæ фæкъахтон!» [Наниты 1979: 72]; «Хуыцауæн уыдтæн
цыма йæ къæбицкъах» [Хъодалаты 1974: 193]; «Цыма Ле-
нин хуыцауы къæбицтæ фæкъахта» [Хъодалаты 1986: 80].
хъæбæр фыдæи - хъæбæр йæ хос (+?+?) ’стыр фыдо-
хæн дæр фæразын хъæуьГ (Цгъойты К.).
хъунцау нозты хауы ’нуæзтæй æфсис нæ зоньГ (+?-?)
(Цгъойты К.) ¦ Медзыдагомы æмæ къуыдармæ: бындзау
иуæзты хауы.
ца рагæй дæм дзурын, уа рагæй фæсæй! (æлгъыст, къуы-
рмайы æфсон чи акæны, уый номыл) (+?-?) (Цгьойты К.).
царвы къах. (+???) «Сабиты-иу сайдтой: царвы къах.
дам, дын ратдзыстæм. Бирæтæ-иу куыдтой: мæн, дам, дзы
нæ фæци» (Цгъойты К.). Зонынц æй къуыдар дæр: «Шарвы
къах-иу систой шæрвисæн æхсæв: чилайы-иу уыдис шарв
æмæ-иу джы ногазы æхсæв уидыгæй систой æмæ-иу джы
бинонтæй алкæмæн дæр радтой, æмæ уи хуыдтой шарвы
къах» (Дзабиты Зарбег).
Цæриаты зæрæдтæ (+?-?): «Боныттæдæр кæнæм,
Цæриаты зæрæдтау» (Цгьойты К.).
цъуйдæрйæафоныл мыдаусвæййы(+?+?)(Цгьойты К)
чндæр, дам, хъыбылы мард иæ фæрæзта æмæ йыл
дзæргь дæр сыккой кодтой (?+??) (Дриаты И.).

Пдщцойты Ю.А. 205
Чысиаты Гæмси (++-?) ’тыхджын адæймаг’ (Цгъойты
(С.); ’уæиг лæг’ (Хуриты Г.).
4. Семан гикæ
Чысайнаг лексикæйы семантикон миниуджытæн адих-
тæнæн ис æртæ къордыл:
4.1. Ирон дзырдимæ абаргæйæ. чысайнаг дзырдæн ис иу
уæлдай нысаниуæг: арын, æлхуый, сендсера, æргæвдын, сех-
тонг, байбын, дынджыр, лæгуын, лопъо, мыдадз(ы хос),
нуазын, ома, рæтигъын, ссекъæн(?), ссерфын, туаг, тулын,
хсессын, цсегъдын, чъкссатсе. Ам цы нысаниуæгтыл цæуы
дзырд, уыдонæй цалдæр сты чысайнаг-къуыдайраг семан-
тикон изоглоссæтæ: сендсера, байбын, лсегуын, нуазын, ома,
ссерфын, туаг, тулын, цсегъдын.
4.2. Чысайнаг дзырдæн ис бынтон æндæр нысаниуæг:
агбын, ададзын, æлгъдзæг, сенуд, æууындзын, æфсырд(?),
басгæрдсег, гуырысхо, дадсег, кæфхъуындар, лсесгсер, ныхс-
дæр, ссехтæг, тсегсел, тъæлланг, тъсерсе, хуылыдздзаг, хъа-
зар, хъузон, цæрвджын. Ам дæр ис чысайнаг-къуыдайраг
семантикон изоглоссæтæ: дадсег, лсесгсер, ныхсдсер, ссех-
тсег, тсегсел.
4.3. Семантикон архаизмтæ: арм, ронг.
5. Изолексæтæ
Нæ иртасæн куысты сæйраг фæстиуджытæй иу уый у,
æмæ рабæрæг сты, чысайнаг ныхас иннæ ирон ныхасыз-
дæхтытæ æмæ диалекттимæ чи бæтты, ахæм лексикон изог-
лоссæтæ, кæнæ изолексæтæ. Уыдонæн адихгæнæн ис цал-
дæр къордыл:
5.1. Чысайнаг-ирои изолексæтæ
5.1.1. Чысайиаг-иумиаг ирон изолексæтæ. Ирон диалек-
ты иу хай кæй у, уымæ гæсгæ чысайнаг лексикæйæн йæ

206 Дзиццойты Ю.А.
фылдæр хай цæуы ирон лексиконæй122. Ам цы спецификон
чысайнаг лексикæйыл цæуы дзырд, уымæн йæ иу хай
æмбæлы чысайнаг ныхасы æмæ Цæгат Ирыстоны ирон ны-
хасыздæхтыты, фæлæ къуыдайраг диалекты та кæнæ бын-
тондæр не ’мбæлы, кæнæ та стæм хатт æмбæлы: æфсырд,
бæлселæ, беввы /беу, бобо, гале / гала, годза, гуыммы / гуы-
мы, гуырысхо, дзæпп / цъапп, дзизза / дзидза, дзудза /Дзуд-
зумар, кокка, къахц, сулæ-мулæ, тæрай, фадуссаг, хару,
хир-хур, хухулæг, хуыппа /гуыппа.
5.1.2. Чысайнаг-ирон эксклюзивон изолексæтæ. Чысай-
наг-ирон изолексæты æхсæн ис ахæмтæ дæр, чысайнаг
ныхасыздæхт хицæн ирон ныхасыздæхтытимæ чи бæтты.
5.1.2.1. Чысайнаг-туаллаг изолексæтæ: иуæггай, канддæр,
сир-сур. Ацы изолексæты æхсæн бæрæгæй зыны Сантхо-йы
дзуары ном - туал æмæ йæ чысанæй дарддæр ничи зоиы.
5.1.2.2. Чысайнаг-куырттатаг изолексæ: æрмидур.
5.1.2.3. Чысайнаг-цъалагоймаг изолексæтæ: дзицц, зезе-
лсег, седыгас, фыдæрмица.
5.2. Чысайнаг-дыгурон изолексæтæ.
Нæ иртасæн куысты ахсджиагдæр фæстиуджытæй иу
уый у, æмæ чысайнаг-дыгурон изоглоссæтæ кæй рабæрæг
сты. Сæ равзæрды истори тынг цымыдисаг у, фæлæ кæ-
ронмæ бæрæг нæма у123. Ныры онг ахуыргæидтæ зыдтой
æрмæстдæр къуыдайраг-дыгурон изоглоссæтæ. Ныр сæм
бафтауын хъæуы чысайнаг-дыгурон изолексæтæ дæр.
5.2.1 .Чысайнаг-дыгурон эксклюзивон изолексæтæ: адад-
зын / ададзун, селгъдзсег, æлхуый / æлхойтæ, сеууындзын /
сеуундзун, богто / боппа, гæлсеи, дæргъыпдзæг / дæргъæн-
дзæг, къуыбыз / къубус, лæсæ-уæсæ / лæс-пæс, мызул / му-
зол, тæфтæг /дæвдæг (семантикон).
122 Г. Ахвледиани мæнгæй нæ фыста, зæгъгæ, чысайнаг бнрæ ницæмæй хицæн
кæны ирон диалектæй [Ахвледиани 1960: 55].
123 Чизоны чысаны этногенезы хайад райстоП хицæн дыгурои мыггæггæ дæр?
Мæ информант Мæргъиты Алекси мын куыд зæгъы, афтæмæй Чысангомы цæрæг
Биганатæ нымад сты Дыгурæй ралидзгæ мыггагыл. Мыггагон ном йæхæдæг.
æвæццæгæн, равзæрд персаг дзырдæй, абар персаг Ьё&апе ’æнæзонгæ, æттагон
адæймаг’ [СегепеуксЬ 1985: 192-193].

ТШццойты Ю.А. 207
5.2.2. Чысайнаг-лыгурон-къуыдайраг изолексæтæ
Ис дæс ахæм дзырды бæрц, чысайнаг ныхас дыгурон
диалектимæ дæр чи бæтты æмæ къуыдайраг диалектимæ
дæр. Ацы изолексæты равзæрд, æвæццæгæн, баст у, чысан
сæ ныры цæрæн бынæтты цы къуыдары æрæййæфтой (=
астæуккагæнусон туаллæгтæ), уыдонимæ. Ардæм хауынц:
ад(ы) /ади, адгур / адгор, гаппар, къуытты / къуæтти, сы-
сылы / сусели, тъогона / тохона, хъуыргъуындсег / хъур-
гъундæг, чъырццæ / чъырччæ / къириццæ.
5.2.3. Чысайнаг-дыгурон-куырттатаг изолексæ
Иу дзырд бæтты чысайнаг ныхас дыгурон диалектимæ
дæр æмæ куырттатаг ныхасимæ дæр: уæрц / иуæрцæ.
5.3. Чысайнаг-къуыдайраг изолексæтæ
Чысайнаг лексикæйæн эксклюзивон бастдзинæдтæ ис
къуыдайраг лексикæимæ дæр. Хъыгагæн, къуыдайраг лек-
сикæ йæхæдæг рæстмæ ахуыргонд нæма у, æмæ йын йæ
бастдзинæдты тыххæй бынтон фидарæй дзурæн нæй.
Дæлдæр цы изолексæты кой кæнын, уыдонæн сæ фылдæр
хай, æвæццæгæн, цæуы рагон къуыдары (= астæуккагæ-
нусон туалы) æвзагæй. Фæлæ сæ иу хай чизоны фæстæдæр
фæзынд, дыккагон æндæвдады фæстиуæгæн. Нымæцæй
изолексæты ацы къорд иннæ къордтæй фылдæр у.
5.3.1. Чысайнаг-къуыдайраг эксклюзивон изолексæтæ:
амæн (æмæ) ’уымæн æмæ\ æндæра ’кæддæра’, æуй, æум,
æуцы /æушы, æфондз / æфондж, æхсæвидар, æхсынкъ, бай-
бын ’ингæны сæрмагонд хуыз\ быдитт, быззы / пъыззы,
истыгар, къитъа, лæппыз, лæпъа, лæсгæр ’æхсæнгау’, нæ-
йы, нæууы сокъо, ницыгар / нишыгар, о, ойы, ома ’зæгъгæ\
пуци / буци, пыссы, рæмпын (семантикон?,), рæхсын, сауд-
зыдзыда / сауджыдэюыда, сæкъæн, сæтол, сылкъи, уæв-
дже, уираг, уыйæппæт / уиппæт, уырыссаг мыст, хырын-
къа, хъуыллупп, хъуынду / гуынду, хъыззы, хъыззытт, цæ-
джынг / шæджынг, цæппитыртæ / шæпиттыртæ, цъиу-
дуц / цъиудуги, цъыззы, чепп.
Къуыдайраг лексикæ ныхасыздæхтытыл дих кæнын кæм
комы, уым чысайнаг хæстæгдæр у дзауаг ныхасмæ, къуай-

208
Дзиццойты Ю.А.
сайагмæ та у дарддæр, абар: чыс. уырыссаг мыст ’крыса’ //
дзауаг уырыссаг мыгит ’крыса’, къуайс. доиы мышт ’кры-
са\ Уым диссагæй ницы ис: чысайнаг æмæ дзауаг ныха-
сыздæхтытæ сыхæгтæ сты.
5.3.2. Чысайнаг-къуыдайраг-цъалагоймаг изолексæтæ.
Ацы изолексæтæн ис схонæн иумиаг хуссарирыстойнаг
изоглоссæтæ. Ардæм хауынц: маркафа, ныхсдæр, пысултæ,
тсегсел, хæнт.
5.4. Чысайнаг эксклюзивон лексикæ
Æппæты фылдæр сты, æрмæстдæр чысайнаг ныхасы чи
æмбæлы, иннæ ирон диалектты кæй нæ зонынц, уыцы
дзырдтæ. Ацы къорды лексикæйæн йæ фылдæр хай фæ-
зынд, чысан Хуссар Ирыстоны куы æрцардысты, уæд. Фæ-
лæ се ’хсæн ис ахæм дзырдтæ дæр, рагон ирайнаг равзæрд
кæмæн ис (ныстайын, хъузоны бадын).
5.5. Чысайнаг неологизмтæ: агбын% айсеппсет, артæн-
дзуринаг, ацы сеппæт, æддседзу, сембай, æнтъыгъд, сенуд,
сертæхъусонæг, æртыкьухыг, баби ксенын, баддзулсег, бал-
дон, баппи, бетъе, былауист, бырбыртсе, бырдым, галуад-
зынафон, гасуай, гуыда, дадо, далум-уалум, дес, димикъбос,
дозана(?), дыбыл-дыбыл, дзсегтсе ксенын, дзселсеби, дзсен-
хъирд, дзибылой, дзыбыр-дзыбыр, дзымдзыма, дзыхбар, за-
ранды, зæдæнвиц(?), Зсеппаг, зонды дсендаг, Зырры Мариа,
ивгъуыц(?), йемыдзаг, калцæг, карнæг, кæрцвæлдæхт, ксеуи-
наггаг, куадзсены хъæндил, кура, куыннсе ’куынæ’, куыр-
мсембæхстытсе, къахбар, кьæппæг, къæрццыздухсен, къиба,
къуыркъуыз, къуырытъи, мсезсерæг, мсейнсеуседжджын.
мæнсе-мсенсе, мисыны цъыртт, пселх(?), пъепъе, рсентъу-
зын, рухсаггаг, Саг семсе галы фсед, сасылой, саукъсейнаг,
ссербихъуыртсе, тенгра, тобекк, туггопп, тулучъи, тыл-
лыхъ, тыны кæрдсег, тъæбсез, тъселланг, тъыгуыз, тъы-
гуыц, тъыф-тъыф, уайдавын, уалгъуы, уарын, уыцы æп-
псет, фазсебыр, халныхъхъуыр, хæбына, хседсефцсег, хсер-
гсевст, хсетъсефс, хетъе, хуриччи, хухули, хуыдже, хуылыц-
цаг, хыдзы, хъисхор, хъортт-хъортт, хъорхъа, хъуызи,
хъуыррус, цæрвджын, цсерццу, цсесты дсендаг, цирт ксенын.

/рициойты Ю.А. 209
цыппархъусон, чичитæ, чохъе, чыгъгъы, чъеллау, чъемс,
цъириссивæн, шышыла.
Ардæм хауы, уæлдæр цы фразеологизмты кой уыд, уы-
дон фылдæр хай дæр. Уыдонæй бирæтæ сырæзтысты бы-
нæттон цæрджыты цавæрдæр миниуджытæм гæсгæ: Гæбæ
даргь лæг уыд, Гоккотæн бирæ куыйтæ уыд, Зогатæи сæ
род тъæппытæ фæхауди æ. а. д.
5.6. Рагон ирайнаг равзæрд кæмæн ис, ахæм чысайнаг
архаизмтæ: *иуæг сиу’ (< *ата-ка- 1иу’), ныстайын (< */?/"-
Ш-\ рселтыи (< *гатЬ- ’уæззаугай цæуын’), рсентон (<
*га(п)й- : *га1-\ сир(над) (< *Швга-\ удавар (< *аийа-а-
Ьаг(ауа)-), хъузон (< *§аи2-).
6. Æрбайсгæ дзырдтæ
6.1. Гуырдзиаг æвзагæй æрбайсгæ дзырдтæ
6.1.1. Чысайнаг-гуырдзиаг контакттæ
Уæлдæр куыд загьтон, афтæмæй ахуыргæндтæ раджы
бафиппайдтой, чысайнаг ныхасыздæхты иттæг бирæ кæй ис
гуырдзиаг дзырдтæ, уый [Абаев 1949: 502-505; Тедееви
1983; Бекоев 1985: 265].
Г. Ахвледиани нæ уыд разы ацы хъуыдыимæ. Уый гуыр-
дзиаг æндæвдад хуыдта хæрз чысыл куыд чысайнаг ныха-
сыздæхтыл, афтæ къуыдайраг диалектыл дæр, æмæ уый бын-
дурыл æрцыд ахæм хатдзæгмæ, зæгъгæ, чысаны фыдæлтæ
æмæ гуырдзы XIX æнусæй раздæр нæ фембæлдысты кæрæ-
дзийыл [Ахвледиани 1960: 62-63]. Гъе фæлæ хъуыддаг бын-
тон иннæрдæм кæй у, уый зыны канд уæлдæрранымад ав-
торты куыстытæй нæ, фæлæ ма фæрссаг зонæнтæй дæр.
Йæ рæстæджы Коцойты Арсен ныммыхуыр кодта кари-
катурæ, ирон æвзагæй арвистон чи кодта, ахæмтыл. Уыдо-
нæй иу у цæгаттаг ирон, æмæ уый æвзаг йæ тæккæ дзаг у
уырыссаг æвзагæй æнæхъуаджы æрбайсгæ дзырдтæй. Иниæ
та у хуссайраг ирон, номхуындæй та чысайнаг, æмæ уый
14*

210
Дзищойты Ю.л
ныхас та йемыдзаг у гуырдзиаг дзырдтæй. Кæрæдзийæп
куы бафидистæ кодтой, уæд чысайнаг йæхи сраст кæныпы
охыл афтæ зæгъы: «Иугай ныхæстæ нæм фæвæййы гуыр;ь
зиагау, уый къи у, фæлæ сымах, рогорц уырыс, афтæ дзу-
рут» [Коцойты 1972: 298]. Ам авторы ирони афтæ æмба-
рын хъæуы, зæгъгæ, чысайнаг йæхæдæг дæр нал æмбары.
йæ ныхас гуырдзиаг дзырдтæй хъацыд кæй у, уый.
Мæ информант Æлборты Уасил та афтæ зæгъы: «/_/ чп
дзуры æмæ йæ ныхасы гуырдзиаг ныхæстæ чи хæццæ кæ
ны, чысан уыдон сты».
Æмæ уæдæ афтæ дзурæн нæй, зæгъгæ, чысайнаг ныхасы •
дæхты цы гуырдзиаг элементтæ ис, уыдон хæрз чысыл сты.
Уæлдæр цы зонадон куыстыты кой ракодтон, уым ирои
æвзаджы гуырдзиаг элементтæ диалекттæм æмæ ныхасьп
дæхтытæм гæсгæ дифференциацигонд не сты. Ахуыргæид
тæ фылдæр хатт фæнысан кæнынц, дзырд хуссарирыстой
наг кæй у, уый. Стæй, дзырдæй Хуссар Ирыстоны быдиро:;
хъæуты кæй пайда кæнынц, уый дæр. Зæгъæм, мæнæ цы
фыссы Абайты Уасо: «Грузинские слова, которые нижч
приводятся, употребляются осетинами джавского и ксап
ского районов главным образом в тех деревнях, которьк
вплотную подходят к грузинским поселениям. С удаленис
от границ грузинского населения количество грузинскп
элементов уменьшается» [Абаев 1949: 502].
Уый хынцгæйæ, нæ куыст адарддæр кæндзыстæм гуыр:»
зиаг æвзагæй æрбайсгæ дзырдты диалектологои стратиф’
кацийæ.
6.1.2. Гуырдзиаг æвзагæй æрбайсгæ иумиаг ирон дзыр
дтæ чысайнаг ныхасыздæхты. Фыццаджыдæр зæгъын хьк
уы уый, æмæ ирон æвзаджы кæй ис, иумиаг ирон чи >
ахæм гуырдзиаг элементтæ. Уыдон ирон æвзагмæ цы ;»>
джы бафтыдысты, уый зæгъын мæ бон нæу, фæлæ сæ фьи
дæр хай, æвæццæгæн, манголты ныббырсты размæ фæчы;
дис. Ацы рубрикæмæ хауынц ахæм дзырдтæ: абабау 4ш:-
ни’ [ИУД: 10], абар гурдз. апьа-пьа ’ни-ни’ [КРЛ, I: с>2!

Дзиццойты Ю.А. 2П
абана, агуырщ ад(ы)ли, анауыли (чыс. анеули), æмтъеры,
бутъро (чыс. путъро)]24> гагуы, гæркъа (чыс. къæркъау25,
дзуар, гоцора (чыс. коцора\ гуцъа, гуыркъо (чыс. къуыр-
къо\ къуыри, мархо, алтъами (чыс. атъами\ цæхсера,
джитъри (чыс. чъитъри\ булкъ, нуры, бал9 члауи, аромбал
(чыс. алубал\ кьомси (чыс. къомши\ битъна (чыс. питъ-
на\ сокъо, мураба, къаба, бумбули (чыс. бумбули æмæ бам-
були)]26> къуди, къамбец, маймули (чыс. маймуни\ цъын-
да121, къоходзи, чъыр, сасир, хырх, порти (чыс. бурти,
къуыд. бурти\ цъалат9 чъиу æ. а. д. [Абаев 1949: 87, 502-
504; Тедееви 1975; Тедееви 1983; Бекоев 1985: 264-265].
6.1.3. Цæгат Ирыстоны чи æмбæльк фæлæ чысайнаг
ныхасыздæхты чи нæ æмбæлы. ахæм гуырдзиаг дзырдтæ.
Цæгат Ирыстоны цы гуырдзиаг дзырдтæ æмбæлы, уыдо-
нæн сæ фылдæр хай бафтыд Хуссар Ирыстонæй. Уымæ гæс-
гæ ирон ныхасыздæхтыты цы æрбайсгæ гуырдзиаг дзырдтæ
ис, уыдонæн сæ фылдæр хай æмбæлы Хуссар Ирыстоны
дæр. Фæлæ иу-цалдæр дзырды æмбæлынц Цæгаты, Хуссары
та кæнæ бынтондæр не ’мбæлынц, кæнæ та стæм хатт æм-
бæлынц. Фæстаг къорд дæр, æвæццæгæн, Хуссар Ирысто-
нæй бафтыд Цæгатмæ, фæлæ цы ирон (къуыдайраг, туаллаг)
ныхасыздæхтытæй бафтыдысты, уыдонæн сæ абоны байзæд-
даджы нал æмбæлынц. Ацы къорды дзырдтæм хауынц:
чъири ’ритуалон хæбизджын’ [Абаев 1958: 633-634; ИУД:
Гуырдзиаг дзырд путьуро 4æмбыд* равзæрд картвелаг *ри.(- ’полость трух-
лявого дсрева, трубка’-йæ [Климов 1988: 161].
125 Ам чысаПнаг формæ хæстæгдæр у рагон гуырдзиаг формæ къркъали-ык [Те-
дееви 1983: 56].
126 Фæлæ, æвæццæгæн, æмбæлы чысайнаг формæ бумбули дæр, кæс [Хъазиты
1985:51].
127 Ирон дзырд гуырдзиаг цытда-йх кæй цæуы, уый фыццаг В. Ф. Миллер
загъта [Миллер 1962: 23]. Гуырдзиаг цьиндау рагон гуырдзиаг цьиндакьи
йæхæдæг цæуы сомихаг с ’Ыак ’-æй\ уый та - астæуккаг персаг æвзагæй. Со-
михаг дзырд бахауд удаг, цъахуйраг æмæ солыйаг (цышдакь) æвзæгтæм дæр
[Халилов 1998: 73].
128 Йæ равзæрдæй, æвæццæгæн, ирайнаг дзырд у, абар: «слово Ы в значении
*грязь\ ’болото’ распространено во всех памирских языках, во многих таджик-
ских говорах» [Стеблин-Каменский 1999: 119-120; Розснфельд 1977].

212
Дзгщцойты Ю.Л.
525; Тедееви 1983: 197]. Дзырд чьири зонынц Дзимыргомы
дæр. Уым, Цгьойты Климы ныхæстæм гæсгæ, ацы дзырд
амыдта канд ’хæбизджын’ нæ, фæлæ ма-иу картоф тæнæг
карстæй тæвд пецы фарсыл куы афыхтой, уæд уый дæр.
Къуыдайраг диалекты чьири нæ дзурынц, йæ бæсты ис
уселивых [Къæбысты 2004: 6]. Фæлæ дзырд чьири Цæпи
Ирыстоны дæр æрæджы фæзынд. Мæнæ цы фыссы Чс •
жемты Æхсар: «Нæ рагфыдæлтæ фыццаг дзуллаг иæ.\ц.
зыдтой æмæ уæливых дæр нæма уыд. Фæлæ кодтой æртæ
кæрдзыны хъæбæрхоры ссадæй. Æрæджыйы онг дæр м;«
мах, ирон адæм, фынгыл хибарæй æвæрдтам кæрдзыи æмæ
цæхх. Иыхае дæр уымæн баззад: "Мс ’ртæ кæрдзыны мын
акув"» [Чеджемты 1997: 112].
пьири ’бырынкъ’ [Миллер 1929: 919; ИУД: 338; Тедеевп
1983: 128; Хъайтыхъты 1998: 97, 102]. Ацы дзырды бынаты
чысайнаг æмæ къуыдайраг ныхасы ис бырыикь. Абар: «Дæ
бырынкъ сыхгæн!», «Дæ бырынкъ дæхимæ дар!».
ть(ы)ри ’сылваз; блудиик, блудница’ (гуымир ныхас)
[Алборов 1979: 159]. Тедионы хъуыдымæ гæсгæ, гуырдзиш
æвзагæй цæуы [Тедесви 1983: 144]. Битарои мын куыд
зæгъы, афтæмæй ацы дзырд æмбæлы Чысангомы дæр:
«Дæхи цы нытыъыри кодтай ~ ома нæ сæпъ1с».
дедатæ ’хыссæйæ конд цæрæгойты æмæ адæймæгты
нывтæ’ [Хъайтыхъты 1998: 115].
6.1.4. Чысайнаг ныхасыздæхты æмæ къуыдайраг диалск
ты чи æмбæлы> ахæм гуырдзиаг дзырдтæ:
а (хайыг) сайс (мæнæ уый)9 < гуырдз. а ’на! возьми!
[КРЛ, I: Г|. Æвæццæгæн, æмбæлы Цæгат Ирыстоны да:р
кæс[ИУД:10].
аба ’алæ-ма’ < гуырдз. аба 4ну; ну-ка’ [КРЛ, I: 1]. Æвæп
цæгæн, æмбæлы Цæгат Ирмстоны дæр, кæс [ИУД: 10].
акмели ’теуа’ < гуырдз. аклеми ’верблюд’ [КРЛ, I: 125|.
Гуырдзиаг дзырд йæхæдæг цæуы семитаг ^атаИи-иæ П^-
дееви 1983: 35].
аи ’кæнæ’: «ан иуырдæм, ан иннæрдæм» < гуырдз. г///кили:

[[згщуойты Ю.А. 213
либо’ [КРЛ, I: 86]. Ирон æвзаджы стæм хатт æмбæлы,
фылдæр дзурынц кæпæ.
арика ’марадз, фæтагъд кæнГ < гуырдз. арика\ ’эй, ско-
рейГ[КРЛ,1: 104].
ахла ’цæй, ныр цы акæнон!’ (модалон дзырд) < гуырдз.
ахла ’теперь; ныне’ [КРЛ, I: 162].
ахо ’æрдуз’ < гуырдз. ахо ’чища, чищоба; кулига’ [Те-
дееви 1983: 37]. Æмбæлы æмбарыигæнæн дзырдуаты
[ИÆД: 192].
ахтибар ’иыфс’: «Мæ ахтибар асасти = мæ ныфс аса-
сти» < гуырдз. ехтъибари, ихтъибари ’достоинство’: ехтъ-
ибарс ар гаитъеха ’не уронил свосго достоинства, не уро-
нил себя; не потерял надежду; не впал в уныиие’ [КРЛ, II:
36, 145], комкоммæ тæлмацæй: «(Йæ) ехтъибар нæ асасти»,
ихтъибаргатъехили ’обескуражснный, потеряви^ий дове-
рие’ [Уым: 145], комкоммæ: «ихтъибарсаст».
æфкат ’зæгъгæ; зæгъæм...’ < гуырдз. вткват ’скажем’
[КРЛ,И: 123].
баба ’дзул (сабйты æвзагыл)’, абар гуырдзиаг баба
(детск.) ’хлеб’ [КРЛ, I: 165].
багъи ’дыргьдон’ < гуырдз. багъи ’сад’ [КРЛ, I: 175].
бапгьи ’хъаз’ < гуырдз. батъи ’гусь’ [КРЛ, I: 174].
батъуза ’фæныкгуыз(?)’ < гуырдз.’?’. Æмбæлы аивадон
литературæйы дæр: «Батъузайау фæнык нæ бары!» [Хъода-
латы 1.968: 35].
бегъели ’хордон’ < гуырдз. бегъели ’амбар; житница’
[КРЛ, 1:182].
биликъа ’къахвæндаг’ < гуырдз. биликъи ’тропинка, тро-
па’[КРЛ,1: 184].
ботъа ’цæу’ < гуырдз. ботъи ’козёл’ [КРЛ, I: 192].
буза кæиын ’змæнтын’ (комкоммæ æмæ ахæсгæ ныса-
ниуæджы), абар гуырдз. а-буз-еба ’поднимание пыли’
[КРЛ,1:10].
бурачъи: бурачъи фых ’æнæхъæнæй физонæггонд хъы-
был’; гарачъи-бурачъи (сабиты хъазæн ныхæстæ) < гуырдз.
бурвакъи ’поросёнок’ [КРЛ, I: 202].

J14
Дзищойты Ю.А.
бутъи ’тæргай(гъуыз) < гуырдз. бутъиа ’обидчивый’
[КРЛ, I: 203], га-бутъ-ва ’(на)дуться (обидеться)’, га-бутъ-
ули ’надувшийся’ [Уым: 218].
бухари ’тохна’ < гуырдз. бухари ’камин’ [КРЛ, I: 204].
гана ’афтæ ма фенхъæл / ма ахъуыды кæн, æмæ...; æн-
хъæлыс...’ < гуырдз. гана ’разве?; неужели; ведь’ [КРЛ, I:
364].
гунда ’хыссæйы къуыбар’; абар гуырдзиаг гунда ’ком,
комочек’, цомис гунда ’кусок теста’ [КРЛ, I: 487]. Кæс уæл-
дæр хъуынду.
гъипъи (къуыд. хипъи) ’(стыр) гуыбын’ < гуырдз. гъипъи
’брюхо; брюшко’ [КРЛ, Ш: 353].
дарди ’мæт, маст’ < гуырдз. дарди ’горе; печаль’ [КРЛ,
1:581].
джукъи ’гогыз’ (къуыд. дэ/сукъи æмæ жукьи) < гуырдз.
чъукьи ’индюшонок’ [КРЛ, III: 678].
дзами ’къус’ (къуыд. джами æмæ э/сами) < гуырдз. джа-
ми ’миска’ [КРЛ, III: 702].
дзера ’хъæрццыгъа’130 (къуыд. джера) < гуырдз. дзера
’коршун’[КРЛ,Ш:619].
дзмакъац ’æрдхорд’ < гуырдз. дзмакьаци ’друг, при-
ятель’ [КРЛ, III: 624]. Æмбæлы аивадон литературæйы дæр:
«Акъацитæ~дзмакъацитæ»[Хъодалаты 1974: 171].
дзондзоли æмæ джонджоли ’хæрынæн бæзгæ зайæгхал’
(къуыд. джонджоли) < гуырдз. джонджоли ’клекачка; ка-
персы’ [КРЛ, III: 707; Тедееви 1975: 12-13].
езоь йезо,уезо ’кæрт’ < гуырдз. езо ’двор’ [КРЛ, II: 7].
ербокъуерцхи ’хъайла’ < гуырдз. ербо-къверцхи ’яични-
ца’[КРЛ,И: 19].
зантъы ’уæззау, æнæфердæхт адæймаг’ < гуырдз.
зантъи ’ленивый, медлительный’ [КРЛ, II: 56].
захрума (къуыд. захруман): «Захрума(н) дæ гуыбыны!»
< гуырдз. захрумал ’чтоб тебе (ему и т. д.) пусто было’
[КРЛ, II: 58].
Æмбæлы аивадон литературæйы дæр [Хъазиты 1985:284].
[Тедееви 1983: 70].

Дзиццойты Ю.А. 215
зачъи ’къамбецы рæуæд’ < гуырдз. заки ’буйволёнок’
[КРЛ, II: 58].
зедадгари ’суанцъы’ < гуырдз. зедадгари ’таган, тренож-
ник’ [КРЛ, II: 60]. Æмбæлы дыгурон диалекты дæр: дзедан-
гар ’железная плитка, подвешенная над очагом’, зедангар
*каменная плита над очагом’ [ДУД: 258,280].
зитеуи ’чындзы дзаума’ < гуырдз. мзитеви ’приданое’
[КРЛ, II: 267].
исеу ’ногæй; та; ногæй та; фæлтау’ < гуырдз. исев ’опять;
так хоть; лучше пусть’ [КРЛ, II: 140].
итом ’цыма’ < гуырдз. витом ’будто; как будто’ [КРЛ,
II: 50].
ихуи.уихи ’бабыз’ < гуырдз. ихви ’утка’ [КРЛ, II: 144].
капи(тæ) ’дзидза куы фыцы, уæд дзы уæле цы бæзджыи
фынчытæ сбады, уыдон’131 < гуырдз. капи ’пена; пенка; на-
кипь’[КРЛ,Ш:331].
кепи ’минас’ < гуырдз. кеипи ’кутёж; пир; пирушка’
[КРЛ, III: 333]. Æмбæлы мæздæггаг ирæтты æвзаджы дæр:
кеп кæнын ’минас кæнын’ [Алборов 1979: 167].
комбостъо ’къабускъа’ < гуырдз. къомбостъо ’капуста’
[КРЛ, II: 179; Тедееви 1975: 17].
кондари ’лобйайыл кæй ныккæнынц, ахæм зайæгхал’ <
гуырдз. кондари ’чабёр садовый’ [КРЛ, Ш: 342; Тедееви
1975: 17].
коса ’рихи æмæ боцъо кæуыл нæ зайы, ахæм лæг’ <
гуырдз. коса ’?’ [Абаев 1958: 601].
коши(тæ) ’хæдзарон дзабыртæ; тапочки’ < гуырдз. ко-
щеби ’домашние туфли’ [КРЛ, III: 344].
куиша ’змис’ < гуырдз. квиша ’песок (крупный)’ [КРЛ,
Ш: 338].
куыриуи ’идæдз’ < гуырдз. квриви ’вдовец; вдова’ [КРЛ,
Ш: 338].
у ,31 Цæгат Ирыстоны сын сæрмагонд ном нæй. Абар Хъайтыхъты Азæмæтмæ:
«Цалынмæ хистæр скува, уæдмæ каид фыдызгьæлæй иæ, фæлæ тугæй дæр æмæ
фьщгæ агæй цы ("чънзитæ") фынчытæ фæкалыиц, уыдонæП дæр мачи [хъуамæ]
^ахода» [Хъайтыхъты 1998: 127].

216 Дзиццойты Ю.А.
къакъали ’æнгуз’ < гуырдз. къакъали ’орех’ [КРЛ. II:
148; Тедееви 1975: 17-18].
кьама ’хъонтхора’ < гуырдз. къама ’укроп огородный,
анит, копёр’ [КРЛ, II: 150].
кьанапи ’бæттæн’ < гуырдз. къанапи ’бечевка’ [КРЛ, II:
151].
къачкъачи ’дзæгъындзæг’ (къуыд. къашкъаши) < гуырдз.
къачъкъачъи ’сорока’ [КРЛ, П: 153].
къи ’æвæдза(?)’ < гуырдз. къи ’(усилительная частица)
даже; даже и; (союз) же; а; но’ [КРЛ, II: 169]. Ацы хайыг
арф уидæгтæ ауагьта хуссайраг ныхасы. Уый фæдыл Ты-
былты Алыксандр афтæ фыста: «Хуссар Ирыстоны диа-
лекттæ гуырдзиаг "хо"-тæй æмæ "къи"-тæй нæ сыгъдæг кæ-
нынц» [Тыбылты 1988: 63].
кьинагъау ’гыццыл ма бахъæуа’ < гуырдз. кьинагъам
’чуть (было) не; чуть-чуть не’ [КРЛ, II: 172].
къубо ’табæт’ < гуырдз. къубо ’гроб’ [КРЛ, II: 190].
къуркъа ’дыргъы апп; къаннæг’ < гуырдз. къуркъа ’кос-
точка (от фруктов)’ [КРЛ, II: 194].
къуртъума ’фых карчы «дымæг»’ < гуырдз. къуртъуми
’гузка’ [КРЛ, II: 194].
ламган ’æхсырф’ < гуырдз. намгали ’серп’ [КРЛ, П: 544].
леби ’гобан’ < гуырдз. леиби ’тюфяк’ [КРЛ, II: 204]132.
лобйа ’хъæдур; хъæдурæй конд хæринаг’ < гуырдз. ло-
био ’фасоль’ [КРЛ, II: 209; Тедееви 1975: 21-22]. Гуырдзиаг
дзырд йæхæдæг цæуы персаг æвзагæй, абар персаг ЫЫуа
’лобия, фасоль’.
лыла ’копрадз’ < гуырдз. лила ’синька’ [КРЛ, II: 207]133.
маймуни ’маймули’ < гуырдз. маимуни ’обезьяиа, мар-
тышка’[КРЛ,П:221].
132 Абайты Уасо дæтты «хуссарирыстойнаг» формæ лейби [Абаев 1949: 503].
Æз ахæм формæ нæ зонын. Цгьойты Климы ныхæстæй куыд зыны, афтæмæй Дзп
мыргомы нæ зонынцлеои æмæ сабани, уым сæ бынаты ис иумиаг ироп гобан æм^
хъсеццул.
133 Абайты Уасо дæтты «хуссарирыстойнаг» (\юрмхлила [Абаев 1949: 503]. Æ.:’.
ахæм формæ нæ зонын.

Дзиццоиты Ю.А.
217
мамали ’уасæг’ < гуырдз. мамали ’самсц; петух’ [КРЛ.
II: 223].
мартули ’тел’ < гуырдз. мавтулги мартули ’проволока’
[КРЛ,П:219,229].
махъари ’къухылхæцæг(?)’ < гуырдз. махъари ’шафср;
дружка’ [КРЛ, II: 238].
махъ(у)али ’дзедырæг’ < гуырдз. махъвали ’ежсвика’
[КРЛ, II: 238; Тедееви 1975: 22-23].
мацъони ’къæпыйы мисыны æнгæс хæринаг’ < гуырдз.
мацъоии ’кислое молоко; простокваша’ [КРЛ, II: 241].
мачъари ’æихъизыны æрдæм чи фæцис, сæиæфсиры
ахæм дон’ < гуырдз. мачъари ’молодое вино (бродящее)’
[КРЛ,П:241].
меджуаре ’æмдзуарджын (чындзхæссæг)’ (къуыд. ме-
э/суари) < гуырдз. меджваре ’шафер’ [КРЛ, II: 265]. Æмбæ-
лы мæздæггаг ирапты æвзаджы дæр медзуари, зæгъгæ,
ахæм хуызы [Алборов 1979: 160].
месери ’хъæдын æмбонд; кау’ (чысанмæ æмбæлы стæм
хатт) < гуырдз. месери ’ограда; забор; частокол’ [КРЛ, II:
258].
метъауи ’тæхуды, æммыст’134 < гуырдз. нетъави ’хоть
бы; если бы’ [КРЛ, II: 566].
мутака ’цилиндры æнгæс баз’ < гуырдз. мутака ’круг-
лая азиатская подушка’ [КРЛ, II: 513].
муцъщ мучъи ’армыдзаг’ < гуырдз. мучъа ’горсть; при-
горшня’[КРЛ,И:515].
натлиа ’æмдзуарджын (фыд кæнæ мад)’ < гуырдз. па-
тлиа ’крёстный отец; крёстный; крёстная мать; крбстиая’
[КРЛ, II: 540].
нафти ’фæтæген’ (къуыд. намти, наутиI35 < гуырдз.
навти ’керосин’ [КРЛ, II: 538].
отахи ’уат’ < гуырдз. отахи ’комната’ [КРЛ, II: 573].
134 Абайты Уасо дæтты «хуссарирыстойнап> формæ нетъауи [Абаев 1949: 504].
Æз ахæм формæ нæ зонын. Мпллермæ ис формæ метъа [Миллер 1929: 815; Те-
дееви 1983: 119].
135 Абайты Уасо дæтты <<хуссарирыстойнаг» (|юрмæ наупт [Абаев 1949: 503].
Æз ахæм формæ нæ зонын.

218
Дзшщойты Ю.А.
охери ’æнæхайыр’ < гуырдз. охери ’не имеющий никого;
одинокий; осиротевший; запущенный’ [КРЛ, II: 581].
папари ’пæлæхсар’ < гуырдз. папари ’грива’ [КРЛ, III:
303].
пачучи ’сабийæн тæбынæй быд дзабыртæ’ (къуыд. пачу-
чи æмæ бачучи) < гуырдз. пачучи ’тёплая, без каблуков
обувь (домашняя)’ [КРЛ, III: 304].
писо ’гæды’ < гуырдз. писо ’киса; киска’ [КРЛ, III: 312].
питъна ’битъна’ < гуырдз. пъитьна ’мята’ [КРЛ, III: 24].
пурне ’дзулфыцæн’ < гуырдз. пурне ’(хлебо)пекарня’
[КРЛ, III: 321]. Гуырдзаг этнографтæ сæрмагондæй баны-
сан кодтой, чысангомы ирæттæ дзул арæхдæр пурнейы кæй
фыцынц, гуырдзы та - торнейы, уый [Зандукъели 1975:
177; Джикиа 1975: 208].
пустъа ’нарст, тыппыр, фæлæ мидæгæй афтид, мæиг’
(зæгъæм, цæкуытæ), абар гуырдз. а-бустъ-еба ’вспухание,
опухание; вздутие’ [КРЛ, I: 10].
пъепъела ’гæлæбу; саси’ < гуырдз. пъепъела ’бабочка;
мотылёк’ [КРЛ, Ш: 14].
рагъа (модалон дзырд) ’ма; раст ма...’ < гуырдз. рагъа
’что же’ ахæм дзырдбастыты: рагъа егундода! ’этого толь-
ко ему не хватало!’; рагъа им дрос шемовида ’нужно же
было ему зайти как раз в это время’ [КРЛ, III: 44].
рауици ’æмæ гъа; нæ зонын; цæмæй зонын!’ < гуырдз.
(аба) ра вици ’кто его знает; почём я знаю’ [КРЛ, III: 38].
рихъе ’доны былыл найынæн бæзгæ бынат’ < гуырдз. ри-
хъе ’каменный берег реки’ [КРЛ, III: 58].
ричъи ’дуар æвдузæн’. Абайты Уасо [Абаев 1973: 411]
æмæ йæ Тедеты Олгъа [Тедееви 1983: 129] бæттынц гуырд-
зтгрикьи ’цыбыр лæдзæг’-имæ. Фæлæ семантикон æгъда-
уæй ирон дзырдмæ хæстæгдæр лæууынц æндæр æвзæгты
факттæ. Абар афгайнаг арекай ’засов’, вахайнаг 1эк ’двер-
ной засов, крючок’ (< таджикаг 1ик ’засов’ [Стеблин-Ка-
менский 1999: 228]), абазаг рыг1в ’специальный шест для
запирания ворот’.
роди ’ницæй тыххæй, ницы хуызы; æвæдза нæ...; æвæдза

Дзиццойты Ю.А. 219
ницы...’ < гуырдз. роди ’не’, абар: чвен роди вуцьхъребит
’мы на него не сердимся’ [КРЛ, III: 60].
рочъи ’зыкъуыри’ < гуырдз. рокъи ’сук; сучок’ [КРЛ, III:
60].
сабани ’хъæццул’ < гуырдз. сабани ’одеяло’; абар сабан-
гобани ’постель’ [КРЛ, III: 73]. Фæстаг дзырды баиу сты
гуырдзиаг сабаии æмæ ирон гобан.
сазандро, зазсттро ’харбыз’ < гуырдз. сазамтро ’арбуз’
[КРЛ, III: 89; Тедееви 1975: 13].
самдзели (къуыд. самдэюели) ’зыгуымдон(?)’ < гуырдз.
сабдзели ’саманник’ [КРЛ, III: 76].
самтели ’цырагъ’ < гуырдз. сантели ’свеча’ [КРЛ, III:
124].
сарчули ’дзаумайы мидæггаг цъар’ < гуырдз. сарчули
’подкладка’ [КРЛ, III: 133].
серноба ’тезгъо, лекка’ < гуырдз. сеирноба ’гулянье;
прогулка’[КРЛ,Ш:173].
сехниа ’æмном’ < гуырдз. сехниа ’тёзка’ [КРЛ, III: 175].
сидедри ’усымад’ < гуырдз. сидедри ’тёща’ [КРЛ, III:
180].
симамри ’усыфыд’ < гуырдз. симамри ’тесть’ [КРЛ, III:
182].
симинди ’нартхор’ < гуырдз. симинди ’кукуруза’ [КРЛ,
Ш:183;Тедееви1975:26].
срошани ’сауцъиу’ (къуыд. шрошани) < гуырдз. шроша-
ни ’скворец’ [КРЛ, III: 509].
стъапило ’уырыдзы’ < гуырдз. стъапило ’морковь’
[КРЛ, Ш: 205; Тедееви 1975: 27-28].
сучъи ’кусæрттаджы астæуыстæгыл хуылфырдыгæй цы
дзидзайы хай вæййы, уый; саунагъ(?)’ < гуырдз. сукъи ’фи-
ле’ [КРЛ, Ш: 207].
таро(й) ’уæлвæйнæг, тапка’ < гуырдз. таро ’полка; по-
лочка’ [КРЛ, П: 99].
татара ’сæнæфсиры дон æмæ ссадæй конд хæринаг’ <
гуырдз. татара ’густой кисель (из виноградного сока и
муки)’[КРЛ,П:91].

220
Дзшщошпы Ю.А.
тахча ’тæрхæг(?У (къуыд. тахча æмæ тахш) < гуырдз.
тахча ’стенной шкаф’ [КРЛ, II: 101].
тепши ’уæлæнгай къус’ < гуырдз. тепши ’тарелка’
[КРЛ,П: 105].
торне ’сæрмагонд пец; урс ссадæй конд сæрмагонд
дзул’ < гуырдз. торне ’дзулфыцæн пец’ (< персаг Шпйг
’печь для выпечки хлеба4 > сомихаг (отг ’печь для выпечки
хлеба’) [Климов, Халилов 2003: 123], абар нырыккон
гуырдзиаг тоне ’торне (гуырдзиаг пец)’, тонеупи ’хлеба,
хлебы (испечённые в торне)’, туни ’гончарная печь’ [КРЛ,
II: 118, 121]. Æмбæлы аивадон литературæйы дæр: «Тор-
нейæ чъырын арт пиллон калы» [Хъодалаты 1974: 109].
тохи ’къæпи’, тохна кæнын ’рувын’ < гуырдз. тохи
’могыга; цапка’, тохна ’мотыжение; мотыжить’ [КРЛ, II:
119]136.
тунджи ’донхæссæн дурын’ < гуырдз. тунги ’медный
кувшин для воды; меражидкости’ [КРЛ, II: 121].
тъапа ’тебæ’ < гуырдз. тьапа ’сковорода’ [КРЛ, 111:
223].
тъаро ’нартхоры «мæсыггонд^-æфсир’ < гуырдз. тъаро
’початок (кукурузы)’ [КРЛ, III: 222].
тъастъи ’тас’ < гуырдз. тъастъи, тъаштьи ’таз’ [КРЛ,
III: 222, 223].
тъели, тъиали (къуыд. æрмæст тъели): нытътъели (ны-
тътьиали) ксенын ’ныхъхъуытты кæнын’ < гуырдз. тъиа
ли, тъиели ’заброшенный, покинутый’ [КРЛ, III: 225, 226].
тъило ’хæцъил’ < гуырдз. тъило ’полотио; тряпка4
[КРЛ, III: 226].
уази ’сæнæфсиры къутæры зæнг’ < гуырдз. вази ’вино-
градная лоза’ [КРЛ, II: 37; Тедееви 1975: 28-29].
уарди ’мæтæг’ < гуырдз. варди ’роза’ [КРЛ, II: 42; Те-
дееви 1975: 29-30].
136 Рагон гуырдзиаг æвзаджы ацы дзырдгæн ис æндæр (|юнетикон хуьгз: шохьи
*К1»æпи> æмæ тохыш ’рувыи’ .[Юшмов 1988: 155]. Ардыгæй зыны, ацы дыу>’л*
дзырды æрæджы кæй æрбафтыдысты Хуссар Ирыстоны ныхасыздæхтьи-æм, \ ыи

Дзиццойпш Ю.А. 221
уарикъа ’къуыртт чи нæ рауагьта, ахæм æвзонг карк’ <
гуырдз. вариа, варикъа ’молодка, молодая курица’ [КРЛ, И:
42].
уджра ’скъаппы асыкк; лагъз’ (къуыд. уджра æмæ
уж(ы)ра) < гуырдз. уджра ’ящик (выдвижной)’ [КРЛ, Ш:
297].
уто ’иту’ < гуырдз.^/ио ’утюг [КРЛ, III: 252].
халича ’гауыз’ (къуыд. хачиша) < гуырдз. халича ’ковёр*
[КРЛ,Ш:681].
хахуы ’хъæдындз’ < гуырдз. хахви ’лук’ [КРЛ, III: 684;
Тедсеви 1975:31].
хелна ’дзоныгъы арм’ < гуырдз. хелна ’оглобля’ [КРЛ,
III: 688].
хецъецъури ’кæрдойы мыггаг4 < гуырдз. хечъечъури
’груша (сорт груши)’ [КРЛ, III: 690; Тедееви 1975: 31].
хо(м) ’куы’ (иуæй-иу контекстты йын бынтондæр нæй
тæлмацгæнæн) < гуыщг.хом ’ли, ль; ведь’ [КРЛ, III: 695].
хоица ’чъириæвæрæн хъæдын тæбæгь’ (къуыд. хонча) <
гуырдз. хоича ’лоток’ [КРЛ, Ш: 696].
хъараули ’хъарагъул; хъахъхъæиæг’ < гуырдз. хъараули
’караул’’[КРЛ,Ш:361].
хъахъачо ’зырзыраг’ (ю*уыд. хъахъашо) < гуырдз.
хъахъачо ’мак’ [КРЛ, III: 362; Тедееви 1975: 32].
хъихъри(хъу) ’уасæджы уаст’ < гуырдз. хъихълихъо ’ку-
кареку’ [КРЛ, III: 367]. Æмбæлы аивадон литературæйы
дæр: «Ныхъхъихъри кодта иу уасæг цъæхснагæй» [Хъода-
латы 1974: 112]; «Æз уасæджы фæдисы хъихъри-хъумæ,
æвæццæгæн, æрыздæхин мæрдтæй дæр!» [Уым: 113]; «Ныр
алкæм, сырх уасæгау, хъихъри кæныс» [Хъодалаты 1989:
389]. Æвæццæгæн, æмбæлы Цæгат Ирыстоны дæр: хъи-
хъырихъу [Джусойты æ. и. 2005: 159].
хълапъи ’члауийæ кæнæ æхсынцъыйæ арæзт хæринаг
хусгонд тæнæг луасийы хуызьГ < гуырдз. тъхълапъи
’фруктовая лепёшка’ [КРЛ, III: 236].
хъуари ’хъæды фаст лыггæпæ уæлхæдзар агъуынды-
нæи’ < гуырдз. хъавари ’дранка; дрань’ | КРЛ, III: 360].

222
Дзшщойты Ю.Л.
целха, челха ’лыстæг, лыстæг карст’ (къуыд. челха) <
гуырдз. (?). Æмбæлы аивадон литературæйы дæр: «Нæй,
нал ын баззад иу кæфхъуындар абонмæ, кæй нæ ныккодта
йе ’хсаргардæй целха!» [Хъодалаты 1968: 52]; «Зæгъгæ мæ
ныццелхачынди кардæй, - туджы ’ртах нæ рахъардтаид
уæнгтæй» [Хъодалаты 1974: 18].
цопианщ сопиани (къуыд. сопиани) ’æрра’ < гуырдз. цо-
пиани ’бешеный’ [КРЛ, Ш: 608].
цъабли ’сабæлут’ < гуырдз. цъабли ’каштан’ [КРЛ, III:
627; Тедееви 1975: 36].
цъади ’нартхоры ссадæй конд кæрдзын’ < гуырдз. мчъа-
ди ’кукурузный хлеб; кукурузная лепешка’ [КРЛ, II: 529].
цъацъа ’сæнæфсиры къуыпхытæ’ (къуыд. чъачъа) <
гуырдз. чъачъа ’виноградные выжимки’ [КРЛ, III: 672].
цъенго ’æнгуз хъуыдыдыйæ; цъæх æнгуз’ < гуырдз.
цъенго ’зелёный, неспелый орех; околоплодник (зелёная.
наружная скорлупа ореха)’ [КРЛ, III: 655]. «Мæ къухтæ
ныцъцъенго сты = цъæх æнгузы донæй ныссау сты» (Дриа-
ты И.). Æмбæлы аивадон литературæйы дæр: «Цом, æфсы-
мæр, цъенготæ ахæрæм кæрдотау» [Хъодалаты 1989: 195].
цъилопи ’ерджен’ < гуырдз. чъилоби ’цииовкп; рогожа’
[КРЛ, III: 674].
цъицъакъа ’цывзы’ < гуырдз. цыщъакъа ’перец; счруч-
ковый (красный; турецкий) перец’ [КРЛ, III: 663; Тедееви
1975: 37]. Гуырдзиаг цъицъакьа йæхæдæг, æвæццæгæн,
æрбайсгæ дзырд у. Абар: вахайнаг бгбак ’бодяк съедобный\
таджикаг сесак ’выощееся растение с мелкими красными
цветами’, узбекаг сесак ’цветок’, ’оспа’, тувайаг сесек ’цве-
ток’, шугнайнаг асак ’дикое песъсдобное растение, плоды
которого похожи на виноград’ [Стеблин-Камснский 1999:
124].
цъуанили ’хæрынæн бæзгæ зайæгхалтæ’ < гуырдз.
мцъванили ’зелень’ [КРЛ, П: 527].
цъ(ы)нили ’цæхджынтæ’ < гуырдз. мцъиили, цънили ’ма-
ринад’ [КРЛ, II: 528; КРЛ, III: 665].

Дзгщцойты Ю.Л.
223
чала (къуыд. шала) ’нартхорæн йæ хъæд æмæ йæ сыфтæ’
< гуырдз. чала ’солома’ [КРЛ, III: 524].
чамча ’цолпьГ (къуыд. чамча æмæ шамгиа) < гуырдз.
чамча ’разливательная ложка; половник; поварёшка’ [КРЛ,
III: 548].
чапар ’æлдары фæсдзæуин’ < гуырдз. чапари ’стражник’
[КРЛ , III: 563].
чекма ’цырыхъ’ < гуырдз. чекма ’сапог’ [КРЛ, III: 587].
чиндзи ’хъонтхора’ (къуыд. чиндэ/си) < гуырдз. киндзи
’кишнец; кориандр’ [КРЛ, III: 339; Тедееви 1975: 39-40].
чустьи ’мес’ < гуырдз. чустьи ’туфля (без каблуков)’
[КРЛ, III: 594].
чу(р)чхела ’æнгузы æппытæ халгондæй æмæ сæнæф-
сирдон æмæ ссады тылдæй’ < гуырдз. чурчхела ’чурчхела
(сладости из орехов и т. п. и виноградного киселя)’ [КРЛ,
III: 594].
чьанга ’кæрдæджы мыггаг’ < гуырдз. чьанга ’пырей’
[КРЛ,Ш:671].
чьаичьури ’члауийы мыггаг’ < гуырдз. чьанчьури ’вен-
герка (слива)’ [КРЛ, III: 671].
чьерами ’абрикос’ < гуырдз. чьерами ’абрикос; курага’
[КРЛ, III: 673; Тедееви 1975: 40].
чьерпт нычъчъерпп уын ’къæхтæ ныццæвыи’ < гуырдз.
кьерпьи ’упрямый; упрямец’ [КРЛ, II: 164]. Æмбæлы аива-
дон литературæйы дæр: «Æвиппайд ачъерппи мæ зæрдæ»
[Хъодалаты 1964: 9]; «Фæлæ Дзерассæ йæхи нычъчъерппи
кодта, не ’вналы» [Хъодалаты 1969: 24].
чьерчьи ’алыхуызон дыргъты лыггæгтæ хусгондæй æмæ
халгондæй’ < гуырдз. кьеркьи ’сушёные косточковые фрук-
ты’ [КРЛ, II: 164],3?. Æмбæлы аивадон литературæйы дæр:
«Чъерчъитæ ’мæ æнгузтæ» [Хъодалаты 1989: 238].
чьеури ’похци’ < гуырдз. кьеври ’молотильная доска
(набитая с нижней поверхности кусками кремня)’ [КРЛ, II:
160].
Дчырд чьерчъи æмбæлы Туалюмы дæр [Чсджсмты 1997: 34].

224 Дзищойты Ю.А.
чъетьи 4мих, лæдзæг’ < гуырдз. къетъи ’дубина’ |КРД
II: 164].
гиуша ’лампæйы авг’ < гуырдз. шуша ’стекло’ [КРЛ, III:
511].
6.1.5. Æрмæстдæр чысайнаг ныхасыздæхты чи æмбæльг.
ахæм гуырдзиаг дзырдтæ. Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй
чысаны иу хай рагæй фæстæмæ гуырдзыимæ ассимиля-
цийы фæндагыл ныллæууыдис. Ацы экстралиигвисгон
факт комкоммæ баст у иæ разы лæууæг проблемæимæ.
Цæвиттон, чысайнаг ирæттæй иутæ бынтои сыгъдæг дзу-
рынц иронау, иннæтæ та - гуырдзиаг хæццæ. Чысанæй
гуырдзыйы хъæуты чи цæры, уыдонæй та бирæтæ бын-
тондæр сгуырдзиæгтæ сты138. Æмæ, æвæдза, дыккаг къорды
æвзаджы бындурыл куы аразиккам анализ, уæд афтæ
зæгъæн дæр уаид, зæгъгæ, чысайнаг ныхасыздæхт у ирон
æмæ гуырдзиаг æвзаджы гибрид. Чысамæй бынтон чи
сгуырдзиаг ис, уыдон æвзаджы анализы бындурыл та зæ-
гьиккам, зæгъгæ, чысайнаг у гуырдзиаг æвзаджы ныха-
сыздæхтытæй иу. Чысаны ацы къорды æвзаг у иттæг хорч
иллюстраци ахæм социолингвистон æмбарынады фæсти-
уæгæн, куыд билингвизм. Уый фæдыл мæнæ цы зæп>ы
зынгæ немыцаг ахуыргонд Г. Пауль: «Там, где имело место
далеко идущее скрещивание двух народов, двуязычие ста-
новится весьма обычным явлением, а вместе с ним начина-
стся и взаимное влияние языков друг на друга. Если нри
этом один из народов чем-то превосходит другой, - свосй
численностью, или политическим и экономическим могу-
ществом, или же в духовном отношеиии, - то его язык на-
чинает употребляться все шире, опесняя другой на задний
138 Æигæс процесстæ цыдис абхазаг-мегрелаг контактон юнæйы. Уый фæды:’
Ш. Инал-Ипа мæнæ цы фыссы: «В середине (XIX - Ю. Д.) века появился иовьик
правда нссостоявшиПся этноним - 4*самурзакаицы" (это, -- как писали, - "не мсг-
релы, но вроде уже как бы и ие совсем абхазы, по все же абхазы". После нзмснс
ния этнической ситуацип в последующее время в результате интенсивного пере-
селения в район картвелов (мефелов и др.) в XX в. большинство самурзакаш^11
стало признавать себя мегрелами (гузинами)» [Инал-Ипа 2002: 259].

Притоиты Ю.А. 225
план; в конце концов двуязычие снова сменяется господ-
ством одного языка» [Пауль 1960: 460].
Ирон-гуырдзиаг контактон зонæйы цы этникон процесс-
стæ цæуы, уыдон кой æз ам нæ кæнын. Мæн фæнды æр-
дзурын, чысаны сæйраг ареалы цы эксклюзивон гуырдзиаг
дзырдтæ æмбæлы, уыдоныл. Уыдон та афтæ бирæ не сты.
ака-икатсе ’амыты-уымыты’ (Дриаты И.) < гуырдз. ака-
ик ’там и сям; кой-где’ [КРЛ, I: 124], комкоммæ тæлмацæй
амоны «ам (æмæ) уым».
алибуха ’члауийы мыггаг’ (Дриаты И.) < гуырдз. алибу-
хари ’слива (сорт сливы)’ [КРЛ, I: 42].
алубал ’аромбал’ (Дриаты И.) < гуырдз. алубали ’вишня’
[КРЛ, I: 43].
алуча ’члауийы мыггаг’ (Дриаты И.) < гуырдз. алуча
’алуча, алыча (сорт сливы)’ [КРЛ, I: 43].
аремаре ’алфамблай’ (Цгъойты К.; Дриаты И.: ’алы-
варс’) < гуырдз. аремаре ’окрестность’ [КРЛ, I: 103].
бедзитт ’цырд; гæппæввонг’ (Цгьойты К.; ДриатЫ И.).
Абар вариант беджит: «"Хистæртæ куы скувой, уæд нуазæн-
мæ139 цæттæ лæуу, æмæ-иу сæ ды ацагьуд". Уæд дын хис-
тæртæ акуывтой, фæбеджит сæм ис уцы лæппу æмæ сæ рай-
ста, уæд дын ацахудыдта æмæ сæ кæстæртæм авæрдта» [Ар-
хив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 247 (ф.ф.)]. Абар гуырдзиаг бе-
джити ’прилежный, старательный, усердный’ [КРЛ, 1:183].
бидзашвили ’фыдыфсымæры / мадыфсымæры фырт
кæнæ чызг’ < гуырдз. бидзашвили ’двоюродный брат (со
стороны дяди); двоюродная сестра’ [КРЛ, I: 186].
гаргали ’чъерамийы мыггаг’ (Дриаты И.) < гуырдз. гар-
гари ’абрикос’ [КРЛ, I: 385].
гемо ’ад’ < гуырдз. гемо ’вкус’ [КРЛ, I: 471].
гогра ’нас’. Тедеты Олгьа ацы дзырд рæдыдæй хоны
«хуссарирыстойнаг» [Тедееви 1975: 9]. Афтæмæй та къуы-
Дайраг формæ у къуахи ’нас’. Ацы дзырд дæр гуырдзиаг
Фвзагæй цæуы. Фæлæ къуыдайраг формæ цæуы ныгуы-
лæйнаг гуырдзиаг (имереттаг, рацъон, лечхумаг) къвахи-йæ
Тексты фыст у нуазæиимæ.

226 Дзиццойты Ю.Л.
[Тедееви 1983: 101], чысайнаг гогра (æмæ дыгурон гогура)
та - иумиаг гуырдзиаг гогра-йæ [Тедееви 1975: 9-10; Тедее-
ви 1983: 56]. Чысангомы гуырдзиаг сабитæ зонынц насæй
(гогра) ритуалон хъазт [Гъогъоберидзе 1975: 232].
гонеба ’мысæнуат; хъуыды; память’ (Цгъойты К.). «Мæ
гонеба уыйас нал у» = «уыйбæрц(ытæ) нал хъуыды кæнын»
(Дриаты И.); «Дæ гонеба фесæфа, мæ уд мын ауайын код-
тай!» (= æлгъыст; Дриаты И.) < гуырдз. гонеба ’рассудок,
разум; сознание; ум’ [КРЛ, 1:477].
гружа ’къæбæлдзыг’ (Цгъойты К.; Дриаты И.) < гуырдз.
груза (тма) ’густые кудрявые (волосы)’ [КРЛ, I: 480].
дахли(тæ) ’тæрхæг; полки’ (Цгъойты К.; Дриаты И.) <
гуырдз. дахли ’прилавок, стойка’ [КРЛ, I: 669].
дгъеоба ’бæрæгбон, стыр бон, дзуары бон’ < гуырдз.
дгъеоба ’храмовой праздник’ [КРЛ, I: 684].
дедали ’карк’ < гуырдз. дедали ’самка; курица’ [КРЛ, I:
672].
джигии ’(фосы; адæймаджы) мыггаг’ (Цгъойты К.) <
гуырдз. джиши ’порода’ [КРЛ, Ш: 706]. Æмбæлы æлгъи-
тæн формулæйы дæр: «Æ, уæ джиши сыскъуыйа! = æ, мыг-
гагыскъуыд фæуат!» (Тъехты Тъани).
зарал ’зиан; убыток’ (Дриаты И.; Задыты Дж.): «заралы
бахаудтæн» = «пайдайæ фæцух дæн» < гуырдз. зарапи
’убыток; урон; ущерб; потери’ [КРЛ, II: 56].
икнеб ’чизоны’ < гуырдз. икнеб ’может быть’ [КРЛ, II:
143].
кека кæнын ’къахын, змæнтын; ныхын’ (Цгъойты К.;
Дриаты И.) < гуырдз. кеква ’копание; ковыряние; почёсы-
вание; чесание; рыться, копаться’ [КРЛ, Ш: 334].
кеци ’гæбæр’ < гуырдз. кеци ’парша’ [КРЛ, Ш: 334].
къедели ’къул’ (къуыд. кьул) < гуырдз. кьедели ’стена’
[КРЛ, II: 160].
къибе ’асин’ (къуыд. уасин) < гуырдз. къибе ’лестница;
трап’ [КРЛ, II: 169]. Дзимыргомы уасин (Цгъойты К.);
«Гъдулеты уасин дæр дзурынц æмæ къибе дæр, фæлæ
арæхдæр къибе» (Хуриты Г.).

Дзиццойты Ю.А. 227
къоркьотъи ’нартхоры ссадæй конд кас’ (Цгъойты К.;
Дриаты И.), ’мæнæуы ссадæй конд кас’ (Битарты 3.) <
гуырдз. къоркъотъи ’пшеничная каша’ [КРЛ, II: 184].
Æвæццæгæн, æмбæлы къуыдайраг диалекты быдирон
ныхасыздæхты: къоркъотъи - фых мæнæуы ссадæй конд
кас (Медойты Боболкæ).
кьочъли: къочъли кæнын ’къуылых кæнын’ (Дриаты
Я)ш < гуырдз. къочъли ’хромой’ [КРЛ, II: 186].
ламис ’чысыл ма бахъæуа’ < гуырдз. ламис ’чуть не;
чугьлине’[КРЛ,П:198].
Ласар - дзуары ном Дзимыры (Цгьойты К.). Йæ кой ис
Секъамæ: «Ласарыдзуарыстæн» [Гæдиаты 1991: 375].
мамида ’фыдыхо’ < гуырдз. мамида ’тётя’ [КРЛ, II:
224].
масхара ’хынджылæг’ < гуырдз. масхара ’шут; балагур;
проказник’ [КРЛ, II: 235]. Æмбæлы мæздæггаг ирæтты
æвзаджы дæр: мачхара ’насмешка, издевательство’ [Албо-
ров 1979:160].
парадза ’?’ < гуырдз. параджа ’шинель’ [КРЛ, III: 299].
Æмбæлы аивадон литературæйы дæр: «Пецы фарсмæ зæ-
ронд лæг ысбукъ, уæхсчытыл æрдыдæгътæ ис парадза»
[Хъодалаты 1974: 130].
пъапъа ’фыдыфыд’ (къуыд. фыдыфыд, ыштырфыд) <
гуырдз. пъапьа ’дед; дедушка’ [КРЛ, Ш: 6].
ро ’цæмæй; æмæ...; зæгъгæ’ < гуырдз.ро,ром ’что; ког-
да; когда бы, если бы; чтобы’ [КРЛ, Ш: 59, 60-61]. «Афтæ
зæронд дæр нæ дæн, ро уæнгтæ размæ ма ’нчайой» (Болата-
ты А.).
саркал (къуыд. бож, ирон бодз) < гуырдз. саркали
’старший пастух’ [КРЛ, Ш: 133]. Æмбæлы алы чысайнаг
хъæуы дæр, стæй бафтыд аивадон литературæмæ. Абар:
<*Фыййæутты саркал", ома - сæ хисдæр, сæ сæргълæууæг»
[Хъодалаты 1987, П: 85]; «Саркал - фиййæутты хистæр,
Кистæр фиййау. Иу дзуджы æртæ фиййауы ис, сæ хистæр у
саркал» (Хуриты Г.); «Саркал у фиййæутты хистæр. Фосы
Чысангомы ацы лзырд нæ зонынц (Битарты 3.).

228 Дзиццойты Ю.А.
разæй цы цæу вæййы, уый дæр саркал хонынц» (Дудайты
Г.); «Цъолды - шаркал» (Мæргъиты А.); «Махмæ йæ шар-
кал хонынц, уый фыййæутты хистæр у» (Куыдзеты Ю.);
«Саркалтæ141 уым уыдысты. Нæ сæ уагътой лидзын» [Хъа-
зиты 1995: 62]. Æмбæлы нæлгоймаджы фæсномыджы хуы-
зы дæр [Хъазиты 1995: 83-104]. Ацы фæсномыгæн йæ рав-
зæрды фæдыл автор мæнæ цы зæгъы: «Æцæг, уæд Саркал
нæма уыдис. Саркал, алцы дæр йæхицæй хуыздæр кæй ни-
чи зыдта, алы хъуыддаджы фыццаг кæй уыд, уый тыххæй
йæ сыхæгтæ рахуыдтой» [Уым: 86]. Гуырдзиаг дзырд
йæхæдæг дæр оригиналон нæу. Абар æнгæс дзырдтæ иннæ
æвзæгты: таджикаг загка ’козел-вожак стада’, хъыргъызаг
зегке ’кастрированный козел (ведущий стадо овец)’, узбе-
каг зегка, мангойлаг зегке ’холощёный козел’ æ. а. д. [Стеб-
лин-Каменский 1999: 324].
сари ’мих’ < гуырдз. сари ’кол’ [КРЛ, III: 131].
саркъе ’айдæн’ (къуыд. ксесæн) < гуырдз. саркъе ’зерка-
ло’[КРЛ,Ш:132].
сартули ’уæладзыг’ < гуырдз. сартули сэтаж; ярус’
[КРЛ,Ш:131].
сасело ’адджын кæрдойы мыггаг (сау-сауид у мидæгæй,
донджын)’ (Хуриты Г.) < гуырдз. (?).
сирсари ’хъæдурæй конд хæринаг’ < гуырдз. сирсвали
’фасоль (варёная, подаваемая в зёрнах с приправой)’ [КРЛ,
III: 188].
супра ’стъолæмбæрзæн’. «Супра сын айтыгътой = ома
фынг авæрдтой» (Битарты 3.) < гуырдз. супра ’скатерть’
[КРЛ, III: 213]. .
тан ’стæй; стæйдæр; уыимæ иумæ’ < гуырдз. тан ’и; с
собой, при себе; при этом’ [КРЛ, П: 93].
тити ’æнгуылдз’ < гуырдз. тити ’палец’ [КРЛ, П: 115].
тъани ’буар’ (Дриаты И.) < гуырдз. тъани ’фигура; те-
ло; туловище’ [КРЛ, Ш: 221].
унда ’хъуамæ (модалон дзырд)’ (къуыд. хъуамæ, хьомсе)
< гуырдз.джда ’нужно; надо; должно’ [КРЛ, III: 267].
Ам: æнæформалон къордты раздзæуджытæ.

Дзиццойты Ю.А. 229
упро ’фылдæр; ноджы фылдæр; тынгдæр’ < гуырдз. упро
’более; еще более’ [КРЛ, Ш: 281].
уцбат ’æвиппайды’ < гуырдз. уцбад ’вдруг; внезапно:
сразу’[КРЛ, Ш: 287].
хеха кæнын ’хафын’ (Цгъойты К.; Дриаты И.) < гуырдз.
хехва ’протирание; чистка; шлифовка’ [КРЛ, Ш: 690].
чамамлоба ’хæдзарвæндаг’ < гуырдз. (?).
чахмаха ’стыртæ [= стæвдтæ] арæзт (адæймаг)’ (Дриаты
И.). Абар гуырдзйаг ахмахи ’высокого и нескладного тело-
сложения; большой и неуклюжий’ [КРЛ, I: 163].
чичири ’?’. «Чичири-дзæнгæдатæ» [Хъодалаты 1989:
282] < гуырдз.(?). Къуыдайрагау дæр дзурынц чичыри
кæнын ’тынг худын’ (Цыхуырбаты Замирæ).
чоки кæнын ’зоныгуыл кæнын’ (Цæриаты А., Земехъур)
< гуырдз. ми-чок-еба ’(в)стать на колени около кг.-н., чг.-
н.’ [КРЛ, П: 324].
6.1.6. Хатдзæгтæ. Куыд уынæм, афтæмæй чысайнаг ны-
хасыздæхты дзæвгар ис, иннæ ирон диалектты æмæ ныха-
сыздæхтыты чи нæ æмбæлы, ахæм гуырдзиаг дзырдтæ.
Уый ууыл дзурæг у, æмæ чысайнаг-гуырдзиаг контакттæ
рагон сты æмæ дæргъвæтин рæстæг ахастой.
Ацы æрбайсгæ дзырдтæй бирæтæ балæууыдысты сыгъ-
дæг ирон дзырдты бынаты: асин - къибе, къул - къедели,
айдæн - саркъе æ. а. д. Уый та ууыл дзурæг у, æмæ чысай-
наг ныхасыздæхтыл дзурджытæн уыд æнгом контакттæ
гуырдзыимæ.
Гуырдзиаг дзырдтæй бирæтæн ис модалон нысаниуæг,
æмæ уым диссагæй ницы ис. Цæвиттон, цыфæнды æвзаг
дæр кæддæриддæр агуры ног фæрæзтæ алыхуызон модалон
æмбарынадтæ равдисыны хъуыддаджы. Чысайнаг ныхасыз-
дæхт модалон дзырдтæ гуырдзиаг æвзагæй кæй иста
(зæгъæм, унда) æмæ ирон æмæ къуыдайраг диалектты та
уыцы нысаниуæгтæ равдисыны сæраппонд ирон æрмæгæй
кæй спайда кодтой (хъуамæ, хъомæ), уый дæр ууыл дзуры,
æмæ чысаны фыдæлтæ иуæрдыгæй раджы фæхицæн сты

230 Дзштойты Ю.А.
иннæ ирон знæмтæй, иннæрдыгæй та сын æнгомдæр кон-
такттæ уьзд гуырдзыимæ.
Æвзæры фарст. Цымæ, чысанмæ, иннæ ирон ныхасыз-
дæхтытимæ абаргæйæ, гуырдзиаг æрбайсгæ дзырдтæ фыл-
дæр кæй ис, уый адстратон фæзынд у, æви суперстратон?
Ома гуырдзы фæрсæрдыгæй æндæвтой ирыл æви се ’хсæн
этникон процесстæ дæр цыд?
Хъыгагæн, ацы фарстæн бæлвырд дзуапп нæма ис.

V. ЧЫСАНЫ ЗÆХХЫ ИСТОРИЙÆ
1. Чысайнаг ныхасыздæхт æмæ чысаны
этникон истори
Уæлдæр цы чысайнаг æрмæг равзæрстам, уый нын дæт-
ты историон, номхуындæй та этногенетикон фарстытæ рай-
халыны фадат. Цыбыртæй æркæсæм уыцы æрмæгмæ, æмæ
дзы рахицæн кæнæм, мах ныртæккæ цы хай хъæуы, уый.
1.1. Фонетикæ.æмæ чысайнаг ныхасыздæхты истори
Чысайнаг фонетикæйы сæйрагдæр миниуæг уый мидæг
ис, æмæ ацы ныхасыздæхты æмбæлы дæндагон аффрика-
тæтæ ц æмæ дз. Ардыгæй зыны, чысайнаг ныхасыздæхт
ирон диалекты къабаз кæй у, уый.
Чысайнаг ныхасыздæхты цы фонетйкон инновацитæ ис,
уыдонæн сæ фылдæр хай иннæ ирон ныхасыздæхтыты не
’мбæлы. Уыдон фæзындысты, чысайнаг ныхасæн йæ бын-
дур ирон диалектæй куы рахицæн ис, уый фæстæ. Уыцы
инновацитæн сæ иу хай иумиаг у чысайнаг ныхасыздæхтæн
æмæ къуыдайраг диалектæн: ахурын II ахурын9 сеуй II æуи9
аум II сеум9 æуцы II сеушы9 æфондз II æфондж9 бæлыуæттæ
II бæлуæттæ, уалгъуы II уалгъы, ценнæ II шеннæ. Æвæццæ-
гæн ам къуыдайраг (= рагон туаллаг) бандæвта чысайнагыл.
Рагон къуыдайраг фонетикæйы æндæвдад ирдæй зыны
чысайнаг ч æмæ дж-иæ дæр.
Фонетикон миниуджыты æхсæн ис чысайнаг-куырттатаг
(севазын II æвазгæ) æмæ чысайнаг-къуыдайраг-туаллаг
.(хсент II хæнт) изоглоссæтæ.
Æмæ уæдæ, æрмæст фонетикон миниуджытæй куыд зы-
ны, афтæмæй чысайнаг ныхасыздæхт у ирон диалектæй
развзæргæ, фæлæ йæм фæстæдæр фæхæццæ ис къуыдайраг,
туаллаг æмæ куырттатаг æндæвдад.

232 Дзиццойты Ю.А.
1.2. Морфологи æмæ чысайнаг ныхасыздæхты истори
Чысайнаг морфологийы цы сæрмагонд миниуджытæ ис,
уыдонæй иу дæр нæу архаикон. Сæ фылдæр хай фæзындис
къуыдайраг (кæнæ рагон къуыдайраг) диалекты æндæвда-
дæй.
1.3. Синтаксис æмæ чысайнаг ныхасыздæхты истори.
Чысайнаг синтаксисы цы сæрмагонд миниуджытæ æмбæ-
лы, уыдонæй иу дæр нæу архаикон. Сæ фылдæр хай фæ-
зынд къуыдайраг диалекты æндæвдадæй.
1.4. Лексикæ æмæ чысайнаг ныхасыздæхты истори. Чы-
сайнаг лексикæйы анализæй куыд зыны, афтæмæй чысай-
наг ныхас у, йæ къахыл æххæстæй чи слæууыд æмæ йæхи
сæрмагонд миниуджытæ кæмæн ис, ахæм ныхасыздæхт. Йæ
равзæрдæй баст у ирон диалектимæ, фæлæ йæ сырæзыны
хъуыддаджы хайад райста къуыдайраг диалект дæр. Æппæт
факттæй куыд зыны, афтæмæй къуыдайраг у чысайнагæн
йæ субстрат (чысайнаг-къуыдайраг изолексæтæ; чысайнаг-
рагон къуыдайраг фонетикон изоглоссæ ч; чысайнаг-къуы-
дайраг морфологон изоглоссæтæ).
Сæрмагонд бынат ис чысайнаг-дыгурон изолексæтæн.
Уыдонæн сæ иу хай чысайнаг ныхасмæ бафтыд къуыдайраг
диалектæй. Фæлæ иннæ хайы фæзынд бæрæг нæу. Лекси-
кон изоглоссæты æхсæн ис суанг ирон(туаллаг)-чысайнаг-
дыгурон (ссели-уæли ~ лæсæ-уæсæ ~ лæс-псес) изоглоссæтæ.
Спецификон чысайнаг лексикæйæн йæ бæрцæй, стæй
иуæй-иу фонетикон æмæ семантикон ивындзинæдтæй куыд
зыны, афтæмæй уый раджы фæхицæн ис иннæ ирон ныха-
сыздæхтытæй.
Иумиаг чысайнаг лексикæйы æмрæнхъ æмбæлынц,
æрмæст иу кæнæ дыууæ хъæуы (науæд комы) кæй зонынц,
ахæм дзырдтæ. Уыдонæн стæм хатт вæййы параллелтæ Чы-
саны зæххæн æддæ, зæгьæм, дзырд фыдæрмица æмбæлы
куыд Лехурагомы, афтæ Цъалагомы дæр. Ахæм дзырдты
фæзынд баст у æрæджыйы миграцитимæ.

Пзищойты Ю.А. 233
2. Чысаны зæххы топоними
2.1. Чысайнаг топонимтæ рагон гуырдзиаг цыотдзæвæнты
Рагон гуырдзиаг фыст цыртдзæвæнты цы топонимтæ
æмбæлы, уыдоны æхсæн дзæвгар ис Хуссар Ирыстоны гео-
графион нæмттæ дæр. Ацы топонимтæ иттæг хорз æрмæг
сты Ирыстоны этникон историйæн, фæлæ сын рæстмæ эти-
мологитæ кæй нæ уыд, уый аххосæй абоны онг дæр Чыса-
ны зæххы истори иртасджытæн бирæ ницæмæй феххуыс
сты.
2.1.1. Гуырдзиаг цыртдзæвæнтæ алыхуызæттæ сты. Уы-
донæй иу у Х-æм æнусы арæзт «Самтавнелис саргос цъиг-
ни». Уым æмбæлы, ирон равзæрд кæмæн ис, дыууæ ахæм
топонимы.
Карчохи - хъæу æмæ комы ном Дзимыргомæй Чысан-
гомы æхсæн [Макъалатиа 1968: 106, 110]. Ацы топоним ма
æмбæлы XV æнусæн йæ тæккæ райдианы арæзт цырт-
дзæвæн «Дзегли эриставта»-йы [Цховребова 1979: 36-38,
78]. Г. Ахвледиани куыд зæгъы, афтæмæй ацы топоним йæ
равзæрдæй баст у цæгатирыстойнаг топоним Карца-имæ
(Куырттаты ^комы) [Ахвледиани 1960: 58; кæс: Цагаева
1975: 115]. Йæ бындуры, æвæццæгæн, ис сæрмагонд ном.
Абар абхазаг мыггагон нæмттæ Каргрсота æмæ Карчхы
[Инал-Ипа 2002: 226]. Абар ноджыдæр хъепсураг ойконим
Къарцъаулта [Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 32] æмæ
джавахеттаг (Хуссар Гуырдзыстон) ойконимтæ Карцеби
’Карц(а)тæ’ [Уым: 67] æмæ Къарцъахи [Уым: 205].
Сосмале / Сосмалети / Сосланети. Нæ эрæйы X æнусы
арæзт гуырдзиаг чиныджы иннæ чысайнаг топонимты
æхсæн æмбæлы Сосмале дæр. С. Макъалатиа куыд зæгъы,
афтæмæй уый у, Цхразмайы комы цы хъæууаты ном ис -
Сосмалетщ зæгъгæ, уый халдих. Хъæууатæй куыд зыны,
афтæмæй кæддæр стыр хъæу уыд. 1789 азы арæзт доку-
ментмæ гæсгæ Сосмалеты цардысты Томашвилитæ [ИДМ,
I: 165; Макъалатиа 1968: 105-106], ома Томайтæ. Ацы топо-
нимтæн нæй фæхицæнгæнæн 1830-æм азы арæзт камералон

234 Дзиццойты Ю.А
афысты æмбæлæг топоним «Сосланети или Уканамхари»-
йæ. Формæ Сосланети равзæрд ирон ном Сослан-æи [Цхов-
ребова 2007: 60-63]. Æвæццæгæн, уыцы Сослан уыд хъæуы
бындурæвæрæг, æмæ йæ мыггаг та, чизоны, Томайтæй уыд.
Цымыдисаг куыннæ у, æртæ историон цыртдзæвæнæй æры-
гондæр кæцы у, уым нæ топонимæн йæ рагондæр хуыз кæй
баззад, уый. Æвæццæгæн, уымæн, æмæ камералон афысты
фиксацигонд æрцыд, ирон æвзагыл дзурджытæ йæ куыд
хуыдтой, ахæм хуызы. Ома æнæ метатезæйæ (Сослан >
*Соснал) æмæ æнæ мыривдæй (*Соснал > Сосмал).
Ацы хъæу у, Чысангомы æмæ æнæхъæн Хуссар Ирыс-
тоны цы ирон хъæутæ ис, уыдонæн сæ рагондæртæй иу.
2.1.2. Х1-æм æнусы цæрæг гуырдзиаг историк Джуаи-
шер, 1Х-æм æнусы хабæрттыл дзургæйæ, скодта топоним
Цхаватъ-ы кой дæр [ИДМ, I: 48]142. Паддзах Тамары фыц-
цаг историк ХШ-æм æнусы райдианы кæны змæстыты кой,
æмæ зæгъы, зæгъгæ, сæ ныссабыр кæныны охыл Тамар æр-
сидти «атабагмæ æмæ хохы цæрджытæм: туаллæгтæм,
цхразмайæгтæм, хиуæгтæм, хадæгтæм, цхаватъæгтæм, чъар-
тайлæгтæм (æмæ) эрцъо-тианетæгтæм» [ИДМ, I: 55]. Ацы
документы цхаватæгтæ æвдыст сты хицæн комбæстæйы
хуызы. Ахæм хуызы ма æмбæлынц «Ног Картлис цховре-
ба»-йы дæр, цыран дзырдæуы паддзах Дауыт УШ-æмы
хъуыддæгтыл A293-1311 азтæ). Цхразмайы коммæ ныб-
бырсыны тыххæй Дауит «фæсидти туаллæгтæм æмæ хадæг-
тæм æмæ цхаватъæгтæм æмæ дæллаг хохæгтæн се ’ппæтмæ
дæр» [ИДМ, I: 64].
Цхаватъы хъæуы кой ис гуырдзиаг азфыст «Жамтаагь-
мцъерели»-йы дæр (Х1У-æм æнус) [ИДМ, I: 61]. Фæстæ-
дæр, «Дзегли эриставта»-йы автор (ХУ-æм æнусы райдиан)
фыссы, зæгъгæ, Цхаватъ ис «уæллаг туалты» зæххыл. Ны-
ры туалты зæххыл ахæм хъæу нæй, æмæ бæрæг у, ам автор
Чысангомы Цхауатъ-ь\ кой кæй кæны, уый [Гаглойти 1996:
44].
142 Цхаватъы кой фыццаг хатт æмбæлы Х-æм æнусы аргьуаны къулыл фысты
(кæс [Рчсулишвили 1985:39-40; Огхмезури 1994:125)).

Дзиццойты Ю.А.
235
Гуырдзиаг æвзаджы ацы топонимæн ис цалдæр хуызы:
Цхаватъи, Цхавати, Цхаотъи (фæстаг формæ æмбæлы
XVIII æнусы арæзт документы) [Сомхишвили 1981: 24].
Топоним Цхавати æмбæлы Гуриайы зæххыл дæр [Гълон-
тъи 1975: 19], Душеты районы та ис ойконим Са-цхаватъ-
л-о [Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 152]. 1720-æм азы
арæзт документы ис Бихъары хъæуы цæрæг Цхотели-ты
кой [ИДМ, I: 111]. Ацы мыггагон ном, æвæццæгæн, амоны
«цхаватъаг».
Гуырдзиаг адæмон этимологимæ гæсгæ топоним Цха-
ватъ равзæрд гуырдзиаг цхави ’сыхырна’-йæ [Сомхишвили
1981: 24]. Кæройнаг -атъ та, В. Сомхишвилийы хъуыды-
мæ гæсгæ, у гуырдзиаг топоформант; йæ вариант, дам, у то-
поформант -ат (абар топонимтæ Джанг-ат-и, Бебу-ат-а)
[Уым: 57]. Гуырдзиаг топоформант -ат рахицæн кодта А.
Гълонтъи дæр æмæ йын йæ фæд уыны мæнæ ахæм топоним-
ты: Ванати, Дудиати, Къохати, Цхавати, Удиати143
[Гълонтъи 1955: 266; Гълонтъи 1975: 21]. Гъе, фæлæ ацы то-
понимтæ се ’ппæт дæр сты Хуссар Ирыстоны зæххыл, æмæ
кæройнаг -ат у ирон æвзаджы бирæон нымæцы суффикс -
тæ-йы десемантизацигонд вариант144. Йæ размæ цы -а- ис,
уый та йæм бафтыд мотивацигæнæг бындурæй. Ома Уби-
ат-ы формæ раздæр уыд Уби-а-тæ, Дудиати (< *Дудаити)
- Дуд-ай-тæ, Уанат-ы формæ - Уан-а-тæ. Æмæ уæдæ,
формантты анализыл куы æнцой кæнæм, уæд топоним Цха-
ватъ-хндæр ирон равзæрд хъуамæ уа: Цхав-а-тæ.
Фæлæ ацы ойконимæн ис æндæр этимологи раттæн дæр.
Йæ дыккаг хайы йын ис рахицæнгæнæн ирон дзырд (æмæ
формант) уат. Фыццаг хайы та ис ирон (дыгурон) дзырд
цæха ’мелкий белый гравий’, ардыгæй - цæхабун ’мест-
ность, покрытая мелким белым гравием’ [ДУД: 623]. Дыгу-
рон цæха у иумиаг ирон дзæгъа-пы вариант. Йæ фæд зыны
143 Фæстаг топонимæн йæ раст формæ у Убиат - афтæ йæ хонынц ирæттæ, æмæ
ахæм хуызы бахауд топонимион литературæмæ дæр, кæс [Апридонидзе, Макъала-
тиа 1980:91; Цховребова2003:51].
144 Топоним Къохат-ы кæройнаг -ат, æвæццæгæн, -уат-æй равзæрд.

236 Дзиццойты Ю.А.
Дыгургомы топонимийы дæр: Цсехати сауæдонæ ’Родник в
том месте, где гравий’ [Цагаева 1975: 315]. Ацы дзырд
æмбæлы, ирон диалектыл дзурджыты территорийыл дæр.
Зæгъæм, Санибагомы ис бынаты ном Цæхтсе. Цагъиан ын
дæтты дыууæ этимологийы: равзæрди, дам, кæнæ уагъд-æй,
кæнæ цæхх-æй [Цагаева 1975: 402]. Хæрисджыны фарсмæ
та ис топоним Усел-цых-тсе, æмæ уый сконды дæр Цагъиан
уыны ирон дзырд цагъд-ы хæлд формæ [Уым: 99]. Фæлæ,
мæ хъуыдымæ гæсгæ, ам дыууæ ран дæр ис ирон *цсех //
*цых ’лыстæг хуыр’. Ацы ирон дзырд ма йæ фæд ныууагъта
нарты кадджыты дæр: уым æмбæлы топоним Цсехх-а-хух
[ОРФ СОИГСИ, п. 145, хъ. 351, с. 142], ома «Хуырджын
хох». Рацъы зæххыл æмбæлы хъæуы ном Цахи [Апридо-
нидзе, Макъалатиа 1980: 205] æмæ уый дæр, æвæццæгæн,
ирон дзырдимæ у баст.
Æмæ уæдæ чысайнаг топонимæн йæ рагон хуыз хъуамæ
уыдаид *Цыхауат кæнæ *Цсехауат, ома ’хуыруат’. Семан-
тикон æмæ йын структурон параллелтæ ис Ирыстоны топо-
нимийы. Абар: Хуырдарæн, Хуыры ссер, Хуырджынтсе,
Хуыры ком, Хуыруадзсен, Хуыры фарс, Хуыры фсестæ,
Хуыры ’хсæнтсе, Хуырджын адаг, Хуыры бын, Хуыр9 Хуыр-
джынтсе, Хуыры хседзар, Хурæ къулдун, Хурæ стсенттсе,
Хурсе, Хурæндзæр, Хурæ гъостæ, Хурсе ком, Хуыртæ, Хур-
гун ком, Хуыррæбын [Цагаева 1975: 47, 68, 105, 125, 173,
202,207, 220,270,305, 370, 371,401,482].
Гуырдзиаг æвзаг уарзы дзырды райдианы дыууæ кæнæ
фылдæр æмхъæлæсоны стыгуыр кæнын. Уымæ гæсгæ,
æндæр æвзагæй æрбайсгæ дзырдæн йæ райдианы фонети-
кон структурæ СУСУ- куы вæййы, уæд дзы арæх саразы
ССУ-. Зæгъæм, ирон топоним Зсерсемсег Вахуштъимæ
æмбæлы Зрамага-ны хуызы, ирон топоним Тырсы гуырдзы
рацарæзтой æмæ йæ абон дæр хонынц Трусо. Ирон мыгга-
гон ном Цыхуырбатæ гуырдзиаг фыстыты æмбæлы Цхов-
ребашвили-иы хуызы145. Раст ахæм фонетикон аххосагмæ
Фæлæ ам чизоны ирон мыггагон ном контаминацигонд æрцыд гуырдзпаг
дзырд цховреба ’цард’-имæ.

Дзиццойты Ю.А. т 237
гæсгæ рагон ирон *Цæхауат дæр гуырдзиаг æвзаджы радта
Цхават(ъ)-хль.
Мæ этимологи *Цыхауат > Цхаватъи-тл рæстдзинад
зыны, ацы ойконим цы хъæуыл æвæрд у, уый физикон-гео-
графион æууæлтæй дæр. С. Макъалатиа мæнæ цы фыссы:
«(Ацы) бынат хæхбæстæ у, æвæндаг... Нæй дзы хуымкæ-
нынæн æмæ тауынæн бæзгæ зæххытæ (сахнав-сатеви ми-
цъеби)». Фæлæ дзы уыйхыгъд бирæ ис æлыг, æмæ цха-
ватъæгтæ цæрæнбонты æлыджы куыст кодтой [Макъалатиа
1968: 75].
Цымыдисаг у Цхаватъы цæрæг мыггæгты номхыгъд
дæр. Хъæуы рагондæр цæрджытыл нымад сты Бунтъуритæ.
Цæрынц ма дзы Живидзе-тæ, Бурдули-тæ, Мелтаури-тæ
æмæ æндæртæ [Уым]. Уыдонæй Бурдулитæ æнæмæнг сты,
ирон равзæрд кæмæн ис, ахæм мыггаг. Фæлæ, чизоны, Жи-
видзетæ дæр Дзиуатæй уыдысты. Уымæй дарддæр ма ирон
мыггæгтæй иуы фæд зыны хъæуы микротопонимийы: Го-
гичиантубани комкоммæ тæлмацæй амоны «Годжыцаты
сых».
2.1.3. Нæ эрæйы XIV æнусы фыццаг æмбисы фыст æр-
цыд «Мартъвилобай Никъолозиси Двалисай». Уым æм-
бæлы иу туаллаг топоним [ИДМ, I: 81]:
Цъай - хъæуы ном туаллæгты зæххыл. В. Гамрекъели-
йы хъуыдымæ гæсгæ, ацы хъæу уыд Стыр Леуахийы гуы-
рæнты, фæлæ, дам, афтæ раджы федзæрæг ис, æмæ, дам,
Вахуштъимæ дæр йæ кой не ’мбæлы. Уыйхыгъд æмбæлы
XV æнусы тæккæ райдианы фыст «Дзегли эриставта»-йы
уъаелни ’цъæййæгтæ’, зæгъгæ, ахæм хуызы [Гамрекъели
1958: 52-53]147. Ныры туалты зæххыл, æцæгдæр нæй ахæм
хъæу, фæлæ Медзыдагомы, Бихъары сæрмæ, ис ирон хъæу
Цъæйтæ ’ЧиаевьГ [ИДМ, I: 84; Гаглойти 1996: 43, 46; Гаг-
лойти 1998: 16; Цгъойты 2008: 5]. Уый мыггаг дæр у (= ны-
; ,46 Чизоны æнгæс равзæрд ис чысайнаг ойконим Цхилон-æн дæр?
147 Ацы формæйы бындурыл В. Гамрекъели аразы рæдыд хатдзæг, зæгъгæ, то-
поним //ыго-йæн уыд вариант Цъа- (кæройнаг -ел-н-и гуырдзиаг (]юрманттæй
арæзту) [Гамрекъели 1958:53].

238
Дзиццойты Ю.А.
ры Чиатæ) , сæ сылгоймæгты сын хонынц Цьæййагонтæ
(Хуриты Г.). Ома астæуккаг æнусты туалтæ (уæллаг туал-
тæ) канд Стыр Леуахийы кæмтты нæ цардысты, фæлæ ма
Чысаны зæххыл дæр.
Топонимæн йæ равзæрдыл дзургæйæ, В. Гамрекъели
æрхаста ахæм параллелтæ. Цæгат Ирыстоны ис хъæу Цъсей,
хох Цъæй-хох, цæугæдон Цъæйдон, цæцæн æмæ мæхъæлы
зæххыл та ис хохрагь Цъай-лам (лам - цæцæйнагау ’хох’
амоны), хъæуы ном Цъа-веден, тушæгтæм ис хъæу Цъаро,
Дзауы районы ис хъæу Цъоис. Ацы топонимтæн, дам, ис
иумиаг уидаг цъа- / цъе- / цъо- æмæ, дам, уый у нахаг
дзырд, абар цæцæйнаг цъе ’арт’, г/ъе ’хæдзар; галуан’, цъа
’уаз, (сакралон æгьдауæй) сыгъдæг’, солыйаг гр>а ’арт\ ан-
до-цезаг æвзæгты цъо9 цъай ’арт’ [Гамрекъели 1958: 52-54].
Куыд уынæм, афтæмæй гуырдзиаг этнограф стыгуыр кодта,
нæ топонимимæ æмзæлд чи у, ахæм апеллятивон æмæ оно-
мастикон лексикæ. Фæлæ Цъоис, Цъаро æмæ Цъаведен,
æвæццæгæн, ницы бар дарынц топоним Цъæй(тæ)-мæш.
Уыйхыгъд йемæ баст сты комонимтæ Хуыгр>е æмæ Уаргр>е.
Фæстаг дыууæ топонимы дæр рагон туаллæгты зæххыл
сты. Сæ этимонтæ хъуамæ уой *Хуы-цъæй æмæ *Уар-цъсей.
Дыууæ топонимы сконды дæр ныффидар сты, ныртæккæ
ирон æвзаджы сæрибарæй чи нæуал æмбæлы, ахæм ирон
дзырдтæ: *хуы- *хорз’ (абар рагон ирайнаг *Ни- ’хорз’) æмæ
*уар ’галуан’ (абар рагон ирайнаг *уага- ’æмбонд’). Ком-
понент *уар ’æмбонд, галуан’ хицæнæй дæр æмбæлы Иры-
стоны топонимийы: Уарцъейы ком «раздæры адæм хуыд-
той Уары ком» [Хозиты 1999: 103]. Абар ноджыдæр топо-
ним Уары Уастырджи [Цагаева 1975: 286].
ш Формæ Чиатæ, æвæццæгæн, фæзынд гуырдаиаг деырд чиа *маленького рос-
та и тщедушный’-имæ [КРЛ, III: 589] контаминацийы руаджы.
149 Топоним Цъоис-хн йæ фыццаг хайы ис ирон дзырд цьой ’рожь’. Цæцæйнаг,
мæхъæлон æмæ бацбиаг цьа *хæдзар’-æн Йæ рагон иумиаг-нахаг формæ дæр у
*цъа [Климов, Халилов 2003: 111] æмæ ирон топониммæ ницы бар дары (кæцæП
хъуамæ фæзындаид кæройнаг -й ?). Топонимтæ Цъаро æмæ Цъаведен-ы дæр ацы
цъа уынынц, æмæ уæд уыдон дæр не сты баст ирон топонимимæ.

йзиццойты Ю.А. 239
Ирон адаеммæ г^ъæйтæ, зæгъгæ, субэтникон къорд дæр
щ - афтæ хонынц мæздæггаг ирæтты [Калоев 1971: 64].
Цъæйтæн сæ хъæуты нæмттæй бирæтæ арæзт сты компо-
нент цъай-иæ: Хъахъылысты гр>ай, Иры цъай, Тамазайы
уъай, Дзаубатпыры г$ъай, Тасойы цъай æ. а. д. [Алборов
1979: 146-147]. Ацы цъайтæн исты иудзинад ис нæ топо-
нимимæ æви нæ, уый нæ зонын. Куыдфæнды ма уа, уæддæр
нымаинаг сты ахæм факттæ: а) топоним Цъай æмбæлы
Ирыстоны бирæ къуымты Цъæй (> -Цъё), зæгъгæ, ахæм
хуызы; æ) топоним Цъай у туаллаг; б) ацы туаллаг топоним
æмбæлы Чысаны зæххыл дæр.
2.1.4. Ныр та æркæсæм XV æнусы тæккæ райдианы
фыст цыртдзæвæн «Дзегли эриставта»-мæ. Уым ис мæнæ
ахæм чысайнаг топонимтæ:
Бехъчо - хох æмæ мæсыджы ном Чысыл Леуахийы ко-
мы, Гнугъ æмæ Стыркомы æхсæн, чысайнаг-къуыдайраг
контактон зонæйы. «Дзегли эриставта»-йы ацы топоним
æмбæлы Вецки$е-иъ\ хуызы [Цховребова 1979: 27],
Вахуштъимæ та - Ведксо-йы хуызы [Уым: 61]. 1777 азы
документы - Бехчо [ИДМ, I: 286]. Ам Вахуштъимæ ис нæ
топонимы рагондæр хуыз: аффрикатæ ч спирантизацигонд
нæма æрцыд. Йæ дыккаг хайы {-чо) Г. С. Ахвледиани уыны
ирон цæуын-æй равзæргæ элемент: «Ср. для второй части
диг. мегъæнцо < мегьæн + цо (мегьæ ’облако’, цо < цæуун
*идти, ехать’» [Ахвледиани 1960: 58]. Фæстаг хай (-чо) абар
Чеселттаг топоним Сукъа-шау-имæ [Дзабиты 2000: 246]
дæр. Цымыдисаг у вахайнаг топоним СМа Нэга дæр, цы-
ран кæройнаг -са у вахайнаг мивдисæг «цæуын»-ы фæ-
дзæхстон здæхæны формæ, ома «цу!» [Стеблин-Каменский
1999: 139]. Æмтгæй сисгæйæ, топонимы бындуры, чизоны,
уынын хъæуы сæрмагонд ном: абар æнгæс чысайнаг ном
камералон афысты - Бахчико [Цховребова 2007:134].
Фыццаг хай (Бехъ-) абар ахæм ирон топонимтимæ: Бе-
хьмар, Бехъан, Бихъар.
Исроли - хъæуы ном Медзыдагомы [Цховребова 1979:
34-35; Гълонтъи 1955: 273]. Ацы топоним æз дих кæнын

240
Цзиццойты Ю.А.
ахæм хæйттыл: Иср-ол-и, цыран уидаг Иср- у ирон мыгга-
гон ном Исаратсе-йы бындур. Фæстаг хатт Исаратæ царды-
сты Чысангоммæ хæстæг - Хъуды комы. Сæ мыггагон но-
мæн ис дыууæ хуызы: Исаратæ æмæ Исратсе. Формæ Иса-
ратсе зындгонд у этнографион литературæйы дæр [Гаглой-
ти 2007: 50] æмæ А. Шёгрены куыстæй дæр. 1836-æм азы
А. Шёгрен Хъуды комы ныффыста ирон антропоним Кгг§у
1$$ага^е/[Шёгрен 1998: 92], ома Исараты Хъыргъы. Синко-
пæгонд формæ зындгонд у фольклорæй: Хъуды абырджы-
тæй иуы ном уыд Исраты Сугъар [Алборов 2005: 123],м>.
Ацы мыггагон номæн йæ бындуры ис ирон ном Изар -
афтæ хуындис, зæгъæм, Томайты мыггаджы сæрæвæрæджы
фырттæй иу [«Ф» 1997, № 3: 123, 125]151. Чизоны æнгæс
равзæрд ис имереттаг хъæуы ном Исрити-йхи дæр (ацы ой-
конимы тыххæй кæс [Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 106]).
Колоти - хъæуы ном Лехурагомы, Гойатыхъæуæй Ар-
дисы æхсæн [Гамрекъели 1958: 61; Цховребова 1979: 42-43,
81]. В. Гамрекъели ацы ойконим абарста æнгæс топоним-
тимæ: Колотыхъæу - хъæуы ном Туалгомы (Цæгат Ирыс-
тоныI52, Колотани - хъæуы ном Хъепсурты зæххыл, Ко-
лота - хъæуы ном хуссар-ныгуылæйнаг Гуырдзыстоны
[Гамрекъели 1958: 61]. Чысайнаг топоним Колот В. Со-
мхишвили дих кæны æртæ хайыл (Коло-т-и) æмæ компо-
нент -т- хоны гуырдзиаг суффикс [Сомхишвили 1981: 58].
А. Гълонтъи та дзы рахицæн кодта «гуырдзиаг» топофор-
мант -от æмæ ацы форманты фæд ссардта мæнæ ахæм то-
понимты дæр: Икъотщ Додоти [Гълонтъи 1975: 22],53
Фæлæ ацы топонимтæ се ’ппæт дæр Хуссар Ирыстоны гео-
графион объектты нæмттæ сты æмæ сын ирон равзæрд ис:
150 Фæлæ адæмон таурæгьы уый дæр Исараты Сугьар хонынц [ИАА, III: 284].
151 Ирон антропонимиконы ма ис ном Ирса [Гаглойти 2007: 95]. Чизоны уый
фæзынд метатезæйы руаджы æмæ йæ рагондæр хуыз уыд *Исра.
132 Æвæццæгæн дзырд цæуы Калоты хъæуыл. Цагьаты Анастасияпы дзырдуаты
нæдæр Колоты хыеу æмбæлы, нæдæр Калоты хъæу (кæс: Цагаева 1975: 281 -282)
Фæлæ абар Хозиты Федырмæ: «дарддæр фæндаг цæуы Хусмæсыгмæ Калотæм
Уырдыгæй - Зригæттæм, Икъотæм æмæ Калотæм» [Хозиты 1999:127].
153 Йæ раздæры куысты А. Гълонтьи ранымад топонимты рахицæн кодта топо-
формант -т- [Гълонтъи 1955:266].

Дзиццойты Ю.А. 241
Додот < Додотæ [Дзиццойты 1997: 120], Икъот < Икъо-
тсе (кæс дæлдæр). Æмæ уæдæ комоним Колот-ы бындуры
дæр ис ирон мыггагон ном Колотсе [Дзиццойты 2007: 113,
120; Цховребова 2007: 73]154. 1771-æм азы арæзт документы
æмбæлы хъæуы ном Колотеби [ИДМ, I: 122]. Ам кæройнаг
-еби у бирæон нымæцы формант гуырдзиаг æвзаджы. Ацы
формант фæзынд ирон формант -т-йы калькæйы хуызы.
Ардыгæй дæр хорз зыны, нæ комонимæн йæ бындуры мыг-
гагон ном кæй ис, уый. Æндæр ирон формантимæ абар
цæгатирыстойнаг топоним Колар [Цагаева 1975: 240].
Ларгвиси. Ацы хъæуы равзæрды фæдыл «Дзегли эри-
ставта»-йы автор фыссы: «Машин Ростъом агъашена кала-
ки Ларгу(с)», ома «Стæй Ростъом сарæзта калак Ларгу(с)».
Ам Ростъом у, Сидæмонтæй Чысангомы фыццаг чи
æрцард, уыдонæн сæ хистæры ном. Ларгу та у ныры Ларг-
висы хъæуы ном. Ростъомы байзæддаджы мæнгæй нæ хо-
нынц Ларгуели-тæ, ома «Ларгуйæгтæ». Куыд уынæм,
афтæмæй Сидæмонты æфсымæртæ æд 70 фæсдзæуины æмæ
æд бинонтæ У1-æм æнусы бындур æрæвæрдтой ног чысай-
наг хъæуæн. Топоним Ларгу-ны этимологи бæрæг нæу, фæ-
лæ йæ фонетикон хуызæй гуырдзиаг нæ зыны. Цæвиттон,
ирон æвзаг дæр æмæ гуырдзиаг æвзаг дæр нæ быхсынц иу
дзырды мидæг дыууæ «р»-йы фембæлд æмæ диссимиля-
цийы руаджы иу «р» раивынц «л»-йæ. Фæлæ ирон æвзаг
фыццаг «р» раивы, гуырдзиаг æвзаг та дыккаг. Æмæ уæдæ
формæ Ларгу у, ирон артикуляцион базæйыл сыгъдæгæй чи
бады, ахæм. Гуырдзиаг формæ хъуамæ уыдаид *Ралгу. Чи-
зоны топонимæн йæ бындуры ис элемент *рар. Уый арæх
æмбæлы Ирыстоны топонимийы: Раро - хъæуы ном Хъе-
мултайы сæрмæ, Роро - хъæуы ном Цъуртайы комы155,
Ларс - хъæуы ном Цæгат Ирыстоны156. Йæ равзæрдæй эле-
154 Мыггагон нæмттæ арæх свæййынц ойконимтæ [Георгиев 1958: 105; Макъа-
латиа 1968: 108; Къахиани 1975: 29; Хозиты 1999: 230; Инал-Ипа 2002: 144, 182-
183; Кварчия 2006: 215-216; Цховребова 2007:27].
155 Топоним Роро-йы кæройнаг -о нымад у гуырдзиаг суффиксыл [Сомхишвили
1981: 58]. Уидаджы вокализм, æвæццæгæн, умлауты руаджы фæзынд.
156 Абар абхазаг мыггагон ном Ларса, Ларсанаа [Инал-Ипа 2002: 191,315].
16*

242
Дзиццойты Ю. Л.
мент *рар- чизоиы баст у рагон ирайнаг */га-аг(ауа)-им&,
уый амыдта ’направлять вперед’ (кæс: [Стеблин-Каменский
1999: 305]), æмæ йын нæ топонимты сконды та чизоны уыд
ахæм нысаниуæг: «раззаг (хъæу)». Кæд топоним Ларгуис
дæр адонимæ баст у, уæд элемент -г- ирон суффикс у, абар:
уыр-г, рон-г, мар-г æ. а. д.
Хьанча(в)ети - хъæуы ном Чысаны комы, Базуан æмæ
Армазы хъæуты æхсæн [Цховребова 1979: 36, 78; Гълонтъи
1955: 280]. Хонынц ма йæ Хъанчиант-къари дæр, ома
«Хъанцауты хъæу» [Цховребова 2007: 140]. Иронау æй хо~
нынц Хъанцелтæ (Цгъойты К., Хуриты Г.). Вахуштъимæ
æмбæлы формæ Хъанчиети. Цхинвалы районы, Биеты
хъæуы 1Х-Х-æм æнусты къулылфысты ис «эриставт-эрис-
тави Иованэ Хъанчаэли»-йы кой. Гуырдзиаг ахуыргæндта^
куыд зæгъынц, афтæмæй ацы ерыстауты-ерыстауæн йæ
мыггаг амоны «Хъанчаетаг» æмæ баст у Хъанчаети-т\х
[Отхмезури 1994: 118]. Ардыгæй хорз зыны, Хъанчавет IX
æм æнусы дæр кæй уыдис, уый.
Фыццаг гуырдзиаг формæ В. Сомхишвили раст адих
кодта ахæм хæйттыл: Хъанчав-ет-и, цыран -ет(и) у гуырд-
зиаг топоформант [Сомхишвили 1981: 57]. Ацы комони-
мæн йæ бындуры ис ирон мыггагон ном Хъанцаутæ [Цхов-
ребова 2007: 88, 140]. Ирон ном Хъанцау хорз зындгонд у
фолклорон уацмысты [ИАА, III: 237]. Мæ информант Мæр
гъиты Алекси мын куыд загъта, афтæмæй Цъолды цæрæг
Мæргъитæн сæ фыдæл Тлийы хуынди Хьанцау. Оч&Хъан
ча(в)ети амоны «Хъанцау(т)ы цæрæнуат». Сæрмагонд ном
Хъансоу, Хъанчоу æмбæлы абхазмæ дæр [Инал^Ипа 2002:
75, 106].
Хъара - хъæуы ном «Уæллаг туалты» зæххыл. «Дзегли
эриставта»-йæн цы къухфыстытæ баззад, уыдонæй иуы
æмбæпы Хъор, зæгъгæ, ахæм хуызы дæр [Гамрекъели 1958:
58; Цховребова 1979: 43]. Ныры туалты зæххыл ахæм хъæу
нæй. Йæ фарсмæ цы географион объекттæ ис, уыдон \^’
майгæйæ, В. Гамрекъкли æрцыд ахæм хатдзæгмæ, зæгыа-
Хъора хъуамæ уыдаид Едысæй Дзимыр æмæ Гнугъы а^’

Дзиццойты Ю.А. 243
сæн. Йæ равзæрд та йын бæтты нахаг æвзæгты кæрдойы
номимæ (нахагхъор) [Гамрекъели 1958: 58, 59]. Гъе, фæлæ
растдæр у æндæр этимологи: Чысаны зæххыл, Цъуртайы
комы ис хъæу Хъара [Гаглойти 1996: 44]157. В. Гамрекъели
тенденциозон куынæ уыдаид, уæд йæхæдæг дæр фæхæст
уыдаид ацы этимологийыл. Цæвиттон, нахаг этимологи ба-
фидар кæныны сæраппонд, уый æрхаста ирон ахуыргонд
Хетæггаты В. ныхæстæ, Хъара æмæ Дзимыры хъæуты
фарсмæ хъæддаг кæрдо арæх кæй у, уый фæдыл [Гамрекъе-
ли 1958: 58]. Фæлæ гуырдзиаг ахуыргондмæ ойконим Хъа-
ра æппындæр ницы ассоциацитæ сæвзæрын кодта. Ацы
ойконимæн йæ бындуры ис ирон мыггагон ном Хъаратæ.
Хъаратæ ныртæккæ дæр цæрынц Чысаны зæххыл [Цховре-
бова 2007: 47, 53], фæлæ зындгонд сты Цæгат Ирыстоны
дæр, стæй Тырсыгомы - ам сæ хъæу хуыйны Хъараты-
хъæу15*. Ацы мыггаджы равзæрд баст у Ос-Бæгъатыры
фырты фырт Цъæхилимæ [Хозиты 1999: 36]. Абар ойконим
Хъаратубапи ’Хъараты сых’ Месхеты [Апридонидзе,
Макъалатиа 1980: 127].
Цъубени - хъæуы ном «Уæллаг туалты» зæххыл. «Дзег-
ли эриставта»-йы ма ис «цъубенис-хевелебели»-ты кой, ома
«цъубены коймæгтæ». Ардыгæй зыны, туалты зæххыл Цъу-
бены ком {Цъубенис хеви) дæр кæй уыд, уый. Ныры туалты
зæххыл ахæм хъæу нæй, фæлæ Лехурагомы, Захъхъоры
сæрмæ, ис ирон хъæу Цъубен [Гамрекъели 1958: 56; Цхов-
ребова 1979: 49; Гаглойти 1996: 43, 44, 46-47; Гаглойти
1998: 16-17]159. Топонимæн йæ равзæрд бæрæг нæу. В. Гам-
рекъели йæ абарста канд лехурагоймаг хъæуы номимæ нæ,
фæлæ ма æндæр топонимтимæ дæр: Цъобена - хъæу æмæ
хохы ном Арагвийы комы. Арагвимæ хæстæг гуырдзиаг
цыртдзæвæн «Мокцевай Картлисай» дæр кæны Цъобена-тл
157 Ацы хъæуы ном А. Гълонтъи рæдыдæй хоны Кьара [Гълонтъи 1955: 273],
ома йæ бæтты гуырдзиаг къари 4дуар’-имæ.
158 Ацы ойконим гуырдзиаг автортæм æмбæлы зыгъуыммæгондæй - Къар-
тахьау [Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 191], ома «Дуары хъæу».
159 А. Гълонтъи йæ хоны Цъумени æмæ Зелюцъумени «Уæллаг Цъумен», Кве-
моцъумени «Дæллаг Цъумен» [Гълонтъи 1955: 272,280,283].

244 Дзиццойты Ю.А
кой; 1531 æмæ 1579 азты арæзт аргъуаны докумеитты ис
хъæуы ном Хатъис-Цъобена; Дагъистаны Самур-доны ко-
мы ис хох Цъобен. Н. Марр æмæ И. Джавахишвилийы
хъуыды аиуварс кæнгæйæ (уыдон ацы топонимты бындуры
уыдтой цæцæйнаг-мæхъæлон хæстæгдзинады термин цъо-
ва\ В. Гамрекъели æрхаста йæхи этимологи: равзæрди,
дам, цæцæйнаг (нахаг) цъу-бене-йæ æмæ, дам, амыдта «зæд-
бадæн» [Гамрекъели 1958: 56-57]. Гъе, фæлæ, иуæрдыгæй.
цæцæйнаг бене йæхæдæг ирайнаг *Ьипа-йæ равзæрд (абар
персаг Ьип> ирон бын), иннæрдыгæй та формæ суй ’идол,
языческий бог’ у сыгъдæг цæцæйнаг; иннæ нахаг-дагъпс-
тайнаг æвзæгты йын ис æндæр фонетикон хуыз (абар: бац-
биаг с’у’Ьч солыйаг с’оЬ, лакъаг сЧтг < пра-скæсæнкавказаг
*с’с’этЬУ ’идол, бог; милосердие’ > хурритаг агаггит ’об-
раз, фигура’) [Дьяконов, Старостии 1988: 173] æмæ бæрæг
нæу, нæ топонимты скондмæ цы дуджы хъуамæ бахаудаик-
кой, уый. Аннæрдыгæй та ирон (туаллаг) топоним Цъубен
В. Е. Кварчия абарста абхазаг хъæу Драндайы рагон абха-
заг номимæ: Цхубен (уырыссаг фыстыты), Цкыбын (абхазаг
транскрипци) [Кварчия 2006: 162, 165]. Кæд ацы абарст
раст у, уæд нахаг-дагъистайнаг этимологитæ бынтондæр
аиуварс кæнын хъæуы. Чизоны ранымад топонимтæн ис
æндæр этимологи. Гаглойты Юри сæ абарста ирон цъупп-
бын-имæ [Гаглойти 1996: 47]. Фæлæ ацы этимологи семан-
тикон æгъдауæй бынтон рæвдз нæу. Чизоны растдæр уаид
цъуйбын-ы кой кæнын? Абар ноджыдæр Цæгат Ирыстоны,
Нар æмæ Захъхъайы комы æхсæн, хъæуы ном Уæл-гр>уб-и
[Хозиты 1999: 117, 223]160. Куыдфæндыйæ дæр Цъубеи ас-
тæуккаг æнусты уыд туаллаг хъæу.
2.1.4. 1660 азы фыст документы иннæ чысайнаг комо-
нимты æхсæн ис Икъоти-йы кой дæр161. Уый у ныры Икь-
160 Цагьаты Анастасияйы дзырдуаты ацы топоним нæ зыны. Уым ’к:
æрмæстдæр Уæдсуби - сæрвæты ном Хилачъы комы [Цагаева 1975: 99] æмæ О’"
- хъæд æмæ угæрдæны ном Тæмискъмæ хæстæг [Уым: 142].
161 Чхетыш Ш. Цъилкънслис саргос гаригебис цъигни 1660 цъ. // Санстъор’10
моамбе. Нацъ. II. Тб., 1952, гв. 25-26 (кæс: [Макъалатиа 1968: 91; МакьалаШ’
1975:57]).

Дзшщойты Ю.А. 245
от Ленингоры сæрмæ. Ацы ойконим В. Сомхишвили дих
кæны æртæ хайыл (Икъо-т-и) æмæ астæуккаг -ш- хоны
гуырдзиаг суффикс [Сомхишвили 1981: 58]. А. Гълонтъи та
дзы рахицæн кодта «гуырдзиаг» топоформант -от [Гълон-
тъи 1975: 22]. Фæлæ ацы комоним йæ равзæрдæй баст у
ирон мыггагон ном Икъотсе-имæ. Мæ информант Цгъойты
Клим мæнæ цы зæгъы: «Икъоты Икъотæ цардысты.
Ныртæккæ дзы цæрынц Хъабанашвилитæ æмæ уыдон Хъа-
бантæй сты, Осишвилитæ - уыдон Битъæртæй уыдысты,
Зангурашвилитæ æмæ Зангуритæ - уыдон Зæнджиатæй уы-
дысты, Цъахилашвилитæ - уыдон та Цъæхилтæй сты».
Икъоты хъæутæ æдæппæтæй сты дыууæ: иу та дзы ис
Хуссар Ирыстоны, Знауыры районы [Апридонидзе, Макъа-
латиа 1980: 107]. Уыцы Икъоты ныр дæр(?) Икъотæ цæ-
рынц. Икъоты иу хай æрæджыйы онг цардис Мамысонго-
мы, Бодзойы хъæуы [Цховребова 1979: 117].
2.1.5. Ыыр та æркæсæм Вахуштъи Багратионийы инфор-
мацимæ. Уый фыста XVIII æнусы райдианы, æмæ йæ куыс-
тыты ис мæнæ ахæм чысайнаг топонимтæ:
Ахмаджи - хъæуы ном Чысангомы, Хуссар Ирыстон
æмæ Гуырдзыстоны арæныл (иронау Ахмадз) [Цховребова
1979: 58-59]. Гуырдзиаг æвзаджы рагон ирон хъ арæх радты
х (уый тыххæй кæс дæлдæр гуырдзиаг Захори < ирон За-
хъхъор). Кæд, ацы топонимы цы х ис, уый дæр лгъ-йæ
равзæрд, уæд абар цæгатирыстойнаг топоним Ахъмаз [Ца-
гаева 1975: 529], Ахъмазы быдыр [Чеджемты 1997: 27] <
*Ахъмадз. Цагъианы хъуыдымæ гæсгæ, ацы топонимæн йæ
фыццаг хайы ис тюркаг дзырд ахъ сурс’ [Цагаева 1975:
529]. Кæд йæ хъуыды раст у, уæд банысан кæнын хъæуы
уый дæр, æмæ тюркаг ахъ эпикон топонимийы дæр кæй
ныууагъта йæ фæд: «Ахъ денджыз æмæ Хъара денджызы
æхсæн» [ИАС, I: 325]. Ам Ахъ денджыз у Къаспийы ном,
Хъара денджыз та Азовы (кæнæ Сау денджызы?) ном.
Тюркаг æвзæггæй комкоммæ тæлмацæй фыццаг амоны
«Урс денджыз», дыккаг та - «Сау денджыз». Æмæ, æвæдза,
цымыдисаг куыннæ у, иу эпикон тексты Ахъ-ы бæсты Ах

246
Дзиццойты Ю.А.
кæй æмбæлы, уый: «Ахы-денджызæй Хъара-денджызы
астæу» [НТХ: 165]. Иу тексты та æмбæлы æндæр формæ:
«Ахох денджыз æмæ Хъарæ денджыз иу кæм бавæййынц»
[НТХ: 199]. Абар ноджыдæр Ахохаг хох ’Белая гора’ æмæ
Цъæххоххох [Алборов 1979: 207, 209, 217-218]. Оматюркаг
ахъ ’урс’ ирон æвзаджы æмбæлы дыууæ хуызы: Ахъ æмæ
Ах. Ацы топонимты хъ > х-мæ гуырдзиаг æвзаджы æн-
дæвдадæй нæ рахызт, уый у ирон æвзагæн йæхи фонетикон
фæзынд (абар уæлдæр пæлхытæ < *пселхъытæ). Æнгæс
фæзындыл æмбæлæм иу ирон мыггагон номæн йæ террито-
риалон варинтты: Нартыхътæ (Цæгат Иры) [ИАС, II: 588]
æмæ Нартыхтæ (Хуссар Иры). Хуссайраг варианты дæр
кæддæр хъ кæй уыд, уый зыны ацы мыггагон номы уырыс-
саг хуызæй - Нартикоевы. Æмæ уæдæ топоним *Ахъмадз
дæр чизоны ирон æвзагæн йæхимидæг рахызт Ахмадз-мх.
Боли - хъæуы ном Чысангомы, Ленингормæ хæстæг
(иронау Бол) [Цховребова 1979: 62]. М. Г. Джанашвилийы
хъуыдымæ гæсгæ, ацы топоним равзæрд гуырдзиаг апелля-
тив боли ’фæздæг’-æй [Джанашвили 1904: 78]. Уый мæм
тынг дызæрдыггаг этимологи кæсы. Комоним Боли-иы
бындуры, Цыхуырбаты Замирæйы хъуыдымæ гæсгæ, ис
ирон ном Бола [Цховребова 2007: 82]. Ирон ном Во1а 1836-
æм азы ныффыста А. Шёгрен Хъуды комы [Шёгрен 1998:
91]. Абар цæгатирыстойнаг топонимтæ Болийы хуым [Хо-
зиты 1999: 41], Болайы хуссар [Цагаева 1975: 226; Хозиты
1999: 123], стæй уæд мыггагон ном Болиатæ [Чеджемты
1997: 151; Гаглойти 2007: 40]. Ацы мыггаг раджы кæддæр
царди Тырсыгомы. Цæвиттон, 1780-æм азы документы тыр-
сыйаг ирæтты номхыгъды ис Болишвили Таро-йы кой дæр
[ИДМ, I: 145]. Чысангоммæ дæр Тырсыйæ æрбафтыдаик-
кой.
Мыггагон нæмттæй чи равзæрд, иу-цалдæр ахæм ирон
хъæуы номы абон зындгонд сты мыггаджы сæрæвæрæджы
номæй. Зæгъæм, *Къæберты хъæу гуырдзымæ æмбæлы
Къабери-йы хуызы, *Хъараты хъæу - Хъара-йы хуызы.
Тырсыйаг хъæуы ном Цоцолтæ 1776-æм азы гуырдзиаг

Цзигщойты Ю.А. 247
документы æмбæлы Чочола, зæгъгæ, ахæм хуызы [ИДМ, I:
127]. Раст афтæ *Бо:шаты хъæу дæр гуырдзымæ бафтыд
Боли-иы хуызы.
Захори - хъæу Лехурагомы, иронау Захъхьор [Цховре-
бова 1979: 74]. Топоним Захъхъор конд у дыууæ хайæ: уи-
даг Захъхъ- æмæ топоформант -стр-æй. Ацы формантæн
ссарæн ис Ирыстоны иннæ топонимты дæр: Лесор, Лесгор,
Къозор, Цъипор. Йæ уидаг та баст у топоним Захъхъа-
имæ,6~. Æвæццæгæн, Захъхъоры рагондæр цæрджытæ Захъ-
хъайæ ралидзгæ сты. Рагон гуырдзиаг æвзаджы уыд дыууæ-
хуызон хъ-иы: иу дзы уыд абруптивон, иннæ та раулæфтон.
Астæуккаг æнустæн сæ фæуыды раулæфтон хъ рахызт х-
мæ. Ирон хъ, уæлдайдæр та дывæр лъ, йæ артикуляцион
æмæ акустикон миниуджытæм гæсгæ хæстæг лæууы рагон
гуырдзиаг раулæфтон ль-мæ163. Уый аххосæй, хъ цы ирон
дзырдты ис, уыдои, гуырдзиаг æвзагмæ бафтгæйæ, сæ хуыз
ивтой: Захъхъа гуырдзиаг фыстыты æмбæлы Заха-иы хуы-
зы, Захъхъор - Захори-иы хуызы, Хъопа - Хопа-иы хуызы,
Сатихъар - Сатихари æ. а. д. Æнгæс фæзындыл æмбæлæм
апеллятивон лексикæйы: ирон хъæр(м)хуыпп гуырдзиаг æв-
заджы хиуаг диалекты радта хархубаи, хархупъаи ’хъæрм-
хуыпп’ [Тедееви 1988: 38]164. Топоним Захъхъор-ы равзæр-
ды фæдыл ис адæмон этимологитæ дæр [Хъодалаты 1987,1:
60-62].
Къабери - мæсыджы ном Захъхъоры сæрмæ [Цховребо-
ва 1979: 77-78]. Хъанчаветы фарсмæ лæууы Къабены галу-
ан [Гълонтъи 1955: 273; Макъалатиа 1968: 12] æмæ М.Г. Джа-
,г’2 Топоннм Заххъа Пæхæдæг. æвæццæгæн. равзæрд антропоиимæй. Абар
ном Зыхьо [Чеджемты 1997: 26], мыггагон нæмггæ Зихьочпæ æмæ Зехъе-тæ
[Уым: 234].
161 Туркаг нрæтгы æвзаджы абруптивон фоиемæты кой кæнгæПæ, Ф. Тордарсон
фыссы: «/пъ/ п другпе (абруптнвы: гъ, ш,, къ - 10. Д.) являются иепридыхатсль-
Йыми глухими взрывными. которые сопровождаются глоттализацией. Однако
глотгалгвация. как правнло. почги слабая н можст быть даже пс обязателыюй: по
КраГшей мере. часто дажс тр>дно обнаружигь се» [Тордарсон 1972: 99]. Ацы фип-
лаинаг хауы увуляроп /хъ/-мæ дæр: ис ын лæмæгь глоттализаци.
164 Цымылпсаг у ахæм факт дæр: ирон хъуылыг-ы кой кæпгæйæ. гуырдзиа!*
этнограф Г. Гаси’1ъашвили ацы прсдметы ном хоны хуилег [Гаситъашвили
»975: 151].

248 Дзшщоиты Ю.А
нашвили ацы дыууæ топонимы кæрæдзийыл бабаста: «Ка-
бени или Кабери» [Джанашвили 1904: 78]. Фæлæ уый раст
нæу: ацы дыууæ географион объекты кæрæдзимæ дард сты.
Топоним Къабери-нхн йæ бындуры ис ирон мыггагон ном
Къæбертæ. Ирон адæммæ мæсгуытæ æппæты арæхдæр
хæссынц, чи сæ самадта, уыцы мыггаджы ном, науæд та -
уыцы мыггагæн йæ хистæр лæджы ном. Мæнæ цы фыссы
уый фæдыл Дзаттиаты Руслан: «многие башни известны
как именные, т.е. названы именем хозяина, заказчика. Хотя
большей частью они известны как фамильные» [Дзаттиаты
2002: 29]. Æнгæс уавæрыл æмбæлæм иннæ кавказаг
адæмтæм: «В Абхазии многие крепости названы по имени
или фамилии его владельцев» [Кварчия 2006: 72]. Сæрма-
гонд ном Къæбер хорз зындгонд у ирон таурæгъты дæр
[Хозиты 1999: 102]. Ирон таурæгътæй куыд зыны, афтæ-
мæй Къæбертæ райдианы цардысты Цъалагомы, Деметы
хъæуы. Цæвиттон, Деме æмæ Къæбер æфсымæртæ уыды-
сты, фæлæ фæстæдæр Къæберы байзæддаг ралыгъдис хус-
сарырдæм [Мæргъиты 2008: 4]. Ныртæккæ Къæбертæн сæ
фылдæр фыссы Къаберашвили, цæрынц Мцхетайы [Гълон-
тьи1975:61].
Сапершети - хъæу æмæ фæрссаг комы ном Чысангомы.
Алеумæ хæстæг [Цховребова 1979: 94-95]. Ацы топонимы
равзæрды фæдыл иттæг цымыдисаг æрмæг æрхаста Цхуыр-
баты Замирæ. Гуырдзиаг æвзагæй йæ комкоммæ куы
тæлмац кæнæм, уæд амоны «Персаты цæрæнуат»: Са-перш-
ет-и, цыран са- æмæ -ет-и гуырдзиаг форманттæ сты16\
уидаг -перш- та у ирон мыггагон ном Персатæ-нъ\ бындур.
Персатæ æцæгæй дæр Сапершеты цардысты. Сæ иу хай ныр
дæр цæры Ломисы æмæ Уæхеры хъæуты, се ’ннæ хай та
раджы кæддæр алыгъд Дыгургоммæ æмæ уым сдыгурæттæ
сты [Цховребова 2007: 40-41, 46-47, 57]. Этнограф Калоты
Барис куыд зæгъы, афтæмæй Дыгуры (Хъæрæугомы) цæ-
рæг Пересатæ суанг ивгъуыд æнусы æмбисы дæр зыдтой.
,6* Æнгæс дзырдарæзтон структурæ ис гуырдзиаг топонимтæн: Са-цхен-ет-и-
Са-кор-ет-и æ. а. д. [Гьлонтъи 1955: 267; Сомхишвили 1981: 59].

Дзиццойты Ю.А. 249
сæ фыдæлтæ Хуссар Ирæй кæй ралыгъдысты, уый [Калоев
1971: 41]. Персаты аннæ хай та алыгьд Ныгуылæн Гуыр-
дзыстонмæ. Уым, Имереты, ис хъæу (æви æртæ хъæуы?)
Персатщ зæгыæ, ахæм номимæ [Цховребова 2007: 181;
Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 92]. Абар ноджыдæр Хус-
сар Гуырдзыстоны (Ахалцихы) хъæуы ном Перса [Апридо-
нидзе, Макъалатиа 1980: 56]. Мæ информант Цгъойты
Клим мын куыд загъта, афтæмæй «Персатæ Гуыдиатæй уы-
дысты. (Раздæр) Ломисы цардысты, (фæлæ фæстæдæр) сæ
хъæу федзæрæг ис, æмæ апырх сты алы рæттыл».
2.2. Ирон элсменттæ Чысангомы нырыккон гуырдзиаг
топонимийы
Уæлдæр, Чысаны зæххы историон географийы кой кæн-
гæйæ, æз æрхастон, гуырдзиаг азфыстыты чи æмбæлы æмæ
ирон равзæрд кæмæн ис, ахæм топонимтæ. Фæлæ азфыс-
тытæм цы топонимтæ нæ бахауд, уыдонæй дæр бирæтæн ис
ирон равзæрд. Ацы парагрæфы равзардзыстæм, Чысангомы
цæрæг гуырдзымæ цы топонимтæ ис, уыдон. Уыцы
топонимтæ æндæр æмæ æндæр дугты кæй фæзындысты,
уый бæрæг у. Сæ иу хайæн ис ирон эквиваленттæ дæр. Фæ-
лæ гуырдзиаг ахуыргæндтæ сæ кой куы фæкæнынц, уæд
сæм ирон формæтæ нымады дæр нæ вæййынц166. Афтæмæй
та дзы бирæтæн сæ равзæрд ирдæй разыны, æрмæстдæр ын
йæ ирон формæ йæ фарсмæ куы æрæвæрай, уæд. Фæлæ Чы-
сангомы ис, ирæттæ кæй нæ зонынц, ахæм гуырдзиаг топо-
нимтæ дæр, æмæ уыдонæй дæр бирæтæн ирон равзæрд ис.
Дæлдæр цы топонимтæ æвзарын, уыдонæй бирæтæ сты,
уырыссагау усадьба кæй хонынц, гуырдзиагау та мамулщ
уыдоны нæмттæ. Ацы терминæн ирон æвзаджы зæххы хай-
йæ хуыздæр эквивалент не ссардтон. Æркæсæм уæдæ Чы-
сангомы гуырдзыйы топонимтæм.
166 Уый нæ, фæлæ ма суанг, ирæттæй дарддæр цæрæг кæм нæй, Хуссар Иры-
стоны уыцы территорийы сыгьдæг ирон топонимтыл дзургæйæ, гуырдзиаг
автортæ кæддæриддæр æрхæссынц гуырдзиаг формæ, зæгъæм: Ахсаргина - хъæу
Часавалы хъæусоветы, Ахсаргина - хъæу Громы хъæусоветы [Гълонтъи 1955: 268]
æ. а. д. Ам дыууæ ран дæр дзырд цæуы ирон топоним Æхсæрджын-ыл.

250
Дзищойты Ю.А.
Алдадксди - зæххы хайы ном Цъуртайы [Сомхишвили
1981: 61]. Йæ дыккаг хайы ис гуырдзиаг дзырд кеди срагъ\
Фыццаг хай абарын хъæуы ирон ном Æлдатт æмæ мыгга-
гон ном Æлдаттатæ-имæ. 1785-æм азы документы ис
тæгиатаг лæг «тагаур Адлишвили Безе»-йы кой [ИДМ, I:
158]. Ам Адлишвши у ирон Æлдаттатæ-йы метатезæгонд
æмæ синкопæгонд формæ.
Ахлоурти - хъæуы ном Ларгуисы хъæусоветы [Сомхи-
швили 1981: 61]. Картæйыл - Ахлоурткъари. Цгъойты Кли-
мы ныхæстæм гæсгæ, ам цардысты Ахлоури-тх, ома ирон
Ахлæутæ. Ацы ирон мыггаджы тыххæй кæс [Гаглойти
2007: 36].
Ахмаджи - хъæуы ном Бежанткъары хъæусоветы
[Гълонтъи 1955: 268; Сомхишвили 1981: 61]. Йæ ирон рав-
зæрдыл ныхас цыдис уæлдæр.
Бабуата - зæххы хайы ном Зодехы [Сомхишвили 1981:
61]. Абар ирон ном Бсебу æмæ мыггагон ном Бæбутæ. Мæ
информант Цгъойты Климы ныхæстæм гæсгæ, Чысангомы
цы Бæбутæ царди, уыдон уыдысты Мæхъиты иу хай. Гуыр-
дзиаг топоним амоны æндæр ирон дзырдарæзтон формæ-
мæ - Бæбуатæ. Абар ирон мыггагон нæмтты ахæм вариант-
тæ: Æлбортæ //Æлборатæ, Тыбылтæ // Тыбылатæ æ. а. д.
Бабумтеби - зæххы хайы ном Укъанамхарейы [Сомхи-
швили 1981: 61]. Ацы топонимы дыккаг хайы ис гуырдзиаг
мтеби ’хæхтæ’. Фыццаг хай та абарын хъæуы ирон ном
Бæбу-шæ (кæс, йæ размæ цы топоним цæуы, уымæ).
Багинтееби - зæххы хайы ном Дадианеты [Сомхишви-
ли 1981: 62]. Кæронæй цы -еби ис, уый у бирæон нымæцы
аффикс гуырдзиаг æвзаджы. Элемент -т- та, æвæццæгæн, у
ирон æвзаджы бирæон нымæцы суффикс. Æмæ уæд гуырд-
зы сæхи æвзагыл суффикс -еби-йы руаджы раст равдыстой,
ацы топонимæн йæ ирон оригинал бирæон нымæцы æвæрд
кæй у, уый. Æнгæс топоним Дзимыргомы æмбæлы иууон
нымæцы формæйы - Баджып. Дзимыраг топонимы кой ис
Секъамæ: «Дæллагбадджын æмæ Уæллагбадджын æрæм-
бырд сты» [Гæдиаты 1991: 376].

Дзищойты /О.А. 251
Баджас мта - угæрдæны ном Укъанамхарейы [Сомхи-
швили 1981: 62]. Гуырдзиаг æвзагæй комкоммæ тæлмацæй
амоны «Баджайы хох». Абар ирон нæмттæ Бадза, Бадче,
Бадзщ Бадзо, Бадзу, Бадже, Баджи [Цогойты 1990: 10].
Базуани - хъæуы ном Ленингоры хъæусоветы [Гълон-
тъи 1955: 268; Сомхишвили 1981: 62]. В. Сомхишвили ам
рахицæн кодта гуырдзиаг топоформант -уан- [Уым: 58],
А. Гълонтъи та дзы уыны гуырдзиаг суффикс -ан [Гълон-
тъи 1955: 266]. Мæ хъуыдымæ гæсгæ дæр, элемент -у- суф-
фиксæй нæу, фæлæ уидагæй. Абар Чысангоймаг топомим
Базоанткъари, ома «Бæзойты сых» [Цховребова 2007: 140].
Ацы топонимтæ, æвæццæгæн, иу хъæуы дыууæ номы сты.
Абар Цæгат Ирыстоны топонимийы: Бсезоиы адаг [Цагаева
1975: 60], Базойы цъыф [Уым: 224]. Абар ноджыдæр ирон
мыггагон ном Бæзатсе.
Балас чъала - зæххы хайы ном Укъанамхарейы [Со-
мхишвили 1981: 62]. Гуырдзиаг æвзагæй комкоммæ тæлма-
цæй амоны «Балайы цъала». Бала у ирон ном, равзæрд
апеллятив бала ’уæрыкк’-æй. Абар мыггагон ном Балатæ,
стæй топоним Балайы хуым [Цагаева 1975: 224]. Абар но-
джыдæр ирон патроними Бселатсе - Абайты иу хай [Дзат-
тиаты 2002: 290]. Чысангомы ма ис Балаани, кæнæ Бала-
анткъари ’Балашвилиты хъæу’. Ам фыццаг æрцардысты
Балашвили-тæ. Уыдон Чысангоммæ æрлыгъдысты Гуыда-
нæй. Раздæр уыдысты Габидаури-тæ, фæлæ фыдыфыртæй
сæхи схуыдтой Балашвилитæ [Макъалатиа 1968: 106].
Æнгæс топоним æмбæлы Абхазы дæр: Балан - йæ бындуры
ис абхазаг мыггагон ном [Кварчия 2006: 124].
Бацъкъатъи - хъæды ном Карцухы [Сомхишвили 1981:
{62]. Абар топоним Бадзыгат Тлимæ хæстæг (Хуссар Иры-
стоны) [Цховребова 1979: 47], æмæ топонимтæ Бадзыгапи
Бадзыгæттæ (Цæгат Ирыстоны) [Цагаева 1975: 147, 224].
Абар ноджыдæр ирои мыггагон ном Бацъкъатæ (> гуырдз.
I Бацикъадзе) (Дзабиты Зарбег).
Бебес ахо - угæрдæнджын хохы ном Ларгвисмæ хæстæг
[Сомхишвили 1981: 62]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Бс-

252 Дзгщцойты Ю.А
бейы æрдуз». Бебе ирон ном у [Цогойты 1990: 13]. Абар
Цæгат Йрыстоны топонимийы Бебейы хæрæгбæттæн [Ца-
гаева 1975: 18], Бебеты ком [Уым: 196]. Хуссар Ирыстоиы:
Бебейы цæгат [Дзиццойты 1995: 113].
Бедоиант мицъа - зæххы хайы ном Мосабрунейы [Со-
мхишвили 1981: 62]. А. Гълонтъи ацы топоним фыссы Бе-
доаант мщъа-йы хуызы [Гълонтъи 1955: 268]. Комкоммæ
тæлмацæй амоны «Бедойты зæхх». Цардысты дзы Бедойтæ.
Хады комы æмбæлы топонимтæ Бедоиант мамулеби 4Бе-
дойты бæстыхæйттæ’, Бедот чъала ’Бедо(й)ты цъала’, Бе-
дони, Бедос къари ’Бедойы кæрт’ [Хорнаули 1983: 82, 84,
112].
Бедоаитхеви - къаннæг цæугæдоны ном, иу кæны Чы-
сандонимæ Одзисы цур [Гълонтъи 1955: 268]. Комкоммæ
тæлмацæй амоны «Бедойты цæугæдон».
Безианткъари - зæххы хайы ном Карцухы [Сомхишви-
ли 1981: 62]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Безиты кæрт».
Абар камералон афысты æмбæлæг ирон ном Бези [Цховре-
бова 2007: 81] æмæ мыггагон ном Безатæ.
Биганаант мицъеби - зæххы хайы ном Мосабрунейы
[Гълонтъи 1955: 268; Сомхишвили 1981: 63]. Комкоммæ
тæлмацæй амоны «Биганаты зæххытæ». Цардысты дзы Би-
ганатæ.
Билуантис мта - угæрдæны ном Цъуртайы [Сомхи-
швили 1981: 63]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Билуаты
хох». Абар ирон ном Била æмæ мыггагон ном Билаонтæ.
Билунети - зæххы хайы ном Дадианеты [Сомхишвили
1981: 63]. Æвæццæгæн, у ирон мыггагон ном Бипаон-тæ-
йы хæлд формæ.
Билунтис цъхъаро - суадоны ном Цъуртайы [Сомхиш-
вили 1981: 63]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Билунеты
суадон». Йæ равзæрдæй баст у йæ размæ лæууæг топони-
мимæ.
Битиантвели - зæххы хайы ном Укъанамхарейы [Со-
мхишвили 1981: 63]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Бититы
быдыр». Абар ирон мыггагон ном Битетæ.

Дзшщойты Ю.А. _253
Боли - хъæуы ном Ленингоры фарсмæ [Гълонтъи 1955:
268; Сомхишвили 1981: 63]. Йæ равзæрды тыххæй кæс уæл-
дæр.
Буати -^угæрдæнджын хохы ном Укъанамхарейы [Со-
мхишвили 1981: 63]. Абар ирон дзырд быууат ’бынат’.
Арæх æмбæлы Балхъары зæххы алайнагтопонимийы: Дзе.у-
бауат, Нал-бауат, Хунух-бауат, Шаш-бауат æ. а. д. [Аба-
ев 1949: 284; Абаев 1958: 274].
Буцъиант мицъа - зæххы хайы ном Уæллаг Болы [Со-
мхишвили 1981: 63]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Буцъи-
ты зæхх». Абар ирон мыггагон ном Боцитсе, стæй уæд
нæмттæ Буца, Буцæ, Буцщ Буцо, Будзи æмæ топоним Буд-
зийы уыгсердсен [Цагаева 1975: 226]. Абар ноджыдæр ойко-
ним Бучаани Хады комы [Апридоиидзе, Макъалатиа 1980:
126].
Вазираули - бынаты ном Хъанчаветы [Гълонтъи 1955:
271]. Гуырдзиаг формант -ули куы аппарæм, уæд ма дзы
баззайдзæн сæрмагонд ном Уазыр. Ацы ном æмбæлы нарты
кадджыты [ИАС, I: 142; Нартæ: 200, 267, 269, 271]. Гуырд-
зиаг æвзаджы ис дзырд вазири, везири ’визирь’ [КРЛ, II: 37,
45], фæлæ уый, æвæццæгæн, ардæм ницы бар дары.
Валгасаант кеди - угæрдæны ном Мосабрунейы
[Гълонтъи 1955: 271; Сомхишвили 1981: 67]. Комкоммæ
тæлмацæй амоны «Уæлгæсаты рагъ». Уселгсес(а)тæ абон
дæр цæрынц Чысангомы [Цховребова 2007: 70].
Варакома - хизæнуат Карцухы [Сомхишвили 1981: 67].
Ирон Усерсех ком-ы хæлд формæ.
Вачила - угæрдæны ном Укъанамхарейы [Сомхишвили
1981: 67]. Йæ бындуры ис ирон теоним Уацилла-йы рагон
къуыдайраг формæ *Уачилла. Ацы хуссарирыстойнаг фор-
мæ æмбæлы Æлборты Барысбимæ: Вачилла, Уачилла [Ал-
боров 1979: 65]. Æнгæс топонимтæ иттæг арæх сты Ирыс-
тоны: Уацилла (Ламардоны цур), Уациллайы бын, Уацилла-
йы ссер (Гулийы хъæуы фарсмæ), Уациллайы уселвсезтæ
(Къорайы фарсмæ), Уациллайы уыгсердсен (Ацонæгайы
фарсмæ), Уацилла (Дзывгъисы фарсмæ), Уацилла (Æрхоны

254
Дзшщойты Ю.А.
фарсмæ), Уациллайы къул (Ходы фарсмæ), Уациллайы фæз
(Цъæййы фарсмæ), Уацшлатæ (Бызы фарсмæ), Уацилли
(Джимийы фарсмæ), Уацилла (Калачы хъæуы фарсмæ), Уа-
цилла (Тибы фарсмæ) [Цагаева 1975: 57, 97, 117, 165, 166,
191, 262, 287], Уацилла (Урсдзуары комы) [Дзиццойты
1995: 116]æ.а.д.
Вачилаант кеди - хъæды ном Дадианеты [Сомхишвили
1981: 67]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Уациллаты рагь».
Ирон фольклор æмæ этнографийы Уациллайы ном арæх
фембæлы бирæон нымæцы: Уациллатæ [ИАС, I: 242; НТХ:
201, 208; Туаты 1969: 366]. Ахæм формæ ис Цæгат Ирысто-
ны топонимийы дæр (кæс уæлдæр). Ацы фæзындæн йæ аххо-
саджы фæдыл бæлвырд хъуыдытæ ис Ж. Дюмезилмæ [Дю-
мезиль 1976: 142-144]. Ныртæккæ цы топонимы кой кæнын,
уым дæр райдианы дзырд цыдис *Уациллатырагъ-ыл. Фæ-
лæ гуырдзы ацы хъуыддаг раст нæ бамбæрстой æмæ дзырд
Уациллатæ мыггагон номы хуызæн ратæлмац кодтой: «Ва-
чилаант кеди». Ирон топонимы дзырд бардуæгтыл цæуы,
зæгъгæ, уый куы зыдтаиккой, уæд æй афтæ ратæлмац код-
таиккой: *Вачилебис кеди ’Уациллаты рагъ’.
Вачликеди - угæрдæны ном Нахиды [Сомхишвили
1981: 67]. А. Гълонтъимæ æмбæлы Вачлиткеди-йы хуызы
[Гълонтъи 1955: 271]. Йæ рагондæр хуыз уыд кæнæ *Вачи-
лис кеди ’Уациллайы рагъ\ кæнæ *Вачилиапт кеди ’Уацил-
латы рагъ’.
Габарааит ахоеби - хъæууаты ном Одзисы цур
[Гълонтъи 1955: 269]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Гæбæ-
раты æрдузтæ». Гæбæратæ райдианы цардысты Захъхъайы
комы [Хозиты 1999: 126]. Умрдмгæй фæчып.дысты Хуссар
Ирыстонмæ, Мзиугоммæ, Мзиугомæй та - Залдамæ [«Ф»
1994 № 4: 107-110]. Сæ фылдæр хай ныртæккæ къуыдай-
рæгтæ сты, сæ къаддæр хай та - чысайнæгтæ.
Габара мта - угæрдæны ном Иахиды [Сомхишвили
1981: 63]. Æвæццæгæн, йæ рагондæр хуыз уыд *Габарааит
мта æмæ комкоммæ тæлмацæй амоны «Гæбæраты хох».
Абар, йæ размæ цы топоним ис, уыимæ.

Дзищойты Ю.Л. 255
Гаитиант мта - угæрдæны ном Карцухы [Сомхишвили
1981: 63]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Гайттаты хох».
1836 азы А. Шсгреи ныффыста ирои нæмттæ Са/Н/ æмæ
Са]1о Хиуы комы [Шёгрен 1998: 87] æмæ ирон ном СаI
Хъуды комы [Уым: 91] æмæ Тырсыгомы [Уым: 98]. Хъуды
абырджытæй иу уыд Цæболты Гайти [ИАА, III: 284:
Гæдиаты 1991: 392]. Абар ноджыдæр ирон мыггæгтæ
Гайтæ, Гайттатæ æмæ топонимтæ Гайты рындз [Цагаева
1975: 112], Гайты рæбынтæ, Гайты хуымтæ, Гайты хус-
сар [Уым: 227], Гайты фæтæн [Цховребова 1969: 167].
Гаитиант цъхъаро - суадоиы ном Дадианеты [Сомхиш-
вили 1981: 63]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Гайты суа-
дон». Кæс йæ размæ лæууæг топоним.
Гамхитъаани - сыхбæстæйы ном Карцухы [Сомхишви-
ли 1981: 63]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Гæмхитъатæ».
Ацы мыггаг, æвæццæгæн, равзæрд ирон фæсномыгæй, йæ
бындуры та ис ирон апеллятив гæмхетт ’невзрачный; бед-
ный\
Гелуреби - зæххы хайы ном Карцухы [Сомхишвили
1981: 64]. Арæзт у дыууæ гуырдзиаг форманты руаджы: -
ур-еб(н) æмæ амоны «Гелуртæ». Уидаг Гел- абарын хъæуы
ирон мыггагон ном Джеллытæ-имæ (йæ рагондæр хуыз
уыд *Геллытæ) æмæ ирон нæлгоймаджы ном Гшло-имæ
[Хъайтыхъты 1998: 32]. Ирои Джеллытæ 1830-æм азы
арæзт документы фыст сты Гелишвили-тх [Цховребова
1979:29,41].
Гехавн - хъæуы ном [Апридонидзе, Макъалатиа 1980:
83; Сомхишвили 1981: 64]. Иронау æй хонынц Джехау
(Цгъойты К.). Гуырдзиаг топоформант -ав(и) куы аппарæм,
уæд ма дзы цы уидаг баззайдзæн, уый бабæттын хъæуы
ирон мыггагон ном Дэюихатæ-шлх (йæ рагондæр хуыз уыд
*Гехатæ).
Гехавис чирдили - хъæды ном Дæллаг Болы [Гълонтъи
1955: 269; Сомхишвили 1981: 64]. Комкоммæ тæлмацæй
амоны «Гехавы цæгат». Кæс, йæ размæ цы топоним ис,
уымæ.

256
Дзшщойты Ю.А.
Гехаура - Чысандонмæ чи æфты, ахæм цæугæдоны ном
[Гълонтъи 1955: 269; Сомхишвили 1981: 64]. Гуырдзиагто-
поформанттæ -ур-а куы аппарæм, уæд ма дзы цы уидаг баз-
зайдзæн, уый баст у, йæ размæ цы дыууæ топонимы цæуы,
уыдонимæ.
Гогичиантубани - сыхбæстæйы ном Цхаватъы хъæуы
[Макъалатиа 1968: 75]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Го-
джыцаты сых».
Губа - зæххы хайы ном Цъуртайы [Сомхишвили 1981:
65]. Абар ирон ном Гуыба, мыггагон ном Гуыбатсе, топо-
нимтæ Губсеттсе [Цагаева 1975: 150], Гуыбаты ком [Уым:
196], Гуыбаты хъæу [Уым: 280], Губаты ком [Цховребова
1969: 156], Губайы дарæн [Уым: 173]. Алеумæ хæстæг ис
топоним Губадэ/суреби «Губаджуртæ» [Гълонтъи 1955: 269]
æмæ уый дæр ацы ирон номæй арæзт у.
Губи - угæрдæнджын хох Укъанамхарейы [Сомхишви-
ли 1981: 65]. Абар ирон ном Гуыби [Цогойты 1990: 25] æмæ
мыггагон ном Гуыбиатсе.
Губис-цъхъали - суадоны ном Укъанамхарейы [Сомхи-
швили 1981: 65]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Губийы
дон». Абар йæ размæ лæууæг топоним. Ойконим Губисцъ-
хъали æмбæлы Имереты дæр [Апридонидзе, Макъалатиа
1980:113].
Гудацъвери - сыхбæстæйы ном Алеуы [Гълонтъи 1955:
269]. Йæ фыццаг хайы ис ирон мыггагон ном Гудитсе кæнæ
Гуыдиатсе. Кæс дæлдæр фæсномыг Гуда. Дзырд цъвери
гуырдзиагау амоны ’боцъо; цъупп, хохы сæр\
Гудзиант мта - хизæнуаты ном Карцухы [Сомхишвили
1981: 65]. Комкоммæ тæлмацæй аможл «Гудзиты хох». Ле-
хурагомы хъæутæй иу хуыйны Гудзиты хъсеу [Хъодалаты
1969: 28, 82]. Абар ирон мыггагон ном Гудзитсе /Гуджитсе
[Гаглойти 2007: 44]. Ирон ном Гудэ/са æмбæлы камералон
афысты [Цховребова 2007: 85]. Ирон иæмттæ Сийзу æмæ
Оискга 1836-æм азы Хиуы комы ныффыста А. Шёгрен [1998:
88]. Абар ноджыдæр дыгурон ном Гудзуиа æмæ хуссарирыс-
тойнаг топоним Гужиты къседзæх [Цховребова 1978: 134].

Дзиццойты Ю.А. 257
Гурцъиант мта - хохы ном Карцухы хъæуы цур [Макъ-
алатиа 1968: 110]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Гуырцъы-
ты хох». Ирæттæ йæ хонынц дыууæ номæй: Гуырцъыты
’фцæг æмæ Хъуды ’фцæг (Цгъойты К.).
Гучина - зæххы хайы ном Карцухы [Сомхишвили 1981:
65]. Кæронæй дзы ис дыууæ гуырдзиаг форманты: -ин-а.
Уидаг Гуч- абарын хъæуы ирон мыггагон ном Гуцца-тæ-
имæ. Ирон геминатæ цц/чч гуырдзиаг æвзаджы радты алы-
хуызон рефлекстæ, уыимæ ч дæр, абар: Гуццатæ > Гуча-
швили, Дзуцца > Джуча [Цховребова 2007: 26, 86]. Ирон
ном Гучих (Ои15сЫсЬ) 1836-æм азы Хиуы комы ныффыста
А.Шёгрен[1998:88].
Дадианети - хъæуы ном [Сомхишвили 1981: 65]. Ацы
хъæуы ном æмбæлы X æнусы фыст чиныджы Даданет,
зæгъгæ, ахæм хуызы [Макъалатиа 1968: 99]. Фыццаг фæкас-
тæй афтæ зыны, цыма гуырдзиаг топоним у, фæлæ ацы хъæ-
уы гуырдзиаг (мегрелаг) Дадианитæ ныр дæр нæ цæрынц
æмæ, æвæццæгæн, никуы дæр цардысты [Цховребова 1979:
116; абар: Макъалатиа 1968: 99-100]. Гуырдзыстоны ойкони-
мийы æндæр ахæм хъæуы ном нæй [Апридонидзе, Макъала-
тиа 1980: 99]. Уымæ гæсгæ ацы ойконимы равзæрд бабæт-
тын хъæуы ирон мыггаг Дадиан(а)тсе-имæ. Ацы мыггаджы
кой ис этнографион литературæйы дæр [Гаглойти 2007: 45]
æмæ Цæгат Ирыстоны топонимийы дæр: Дадианаты уыгæр-
дæнтæ [Цагаева 1975: 28]. Мегрелаг мыггагон иомДад-иан-
щ æвæццæгæн, раздæр титул уыд, йæ бындуры та ис абхазаг
дзырд дад ’стыр фыд’ [Инал-Ипа 2002: 197].
Догузаани - хъæуы ном Цъуртайы хъæусоветы [Со-
мхишвили 1981: 66]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Дыгъ-
уызты (хъæу)». Кæс дæлдæр Дугъузаани.
Долиани - хъæу æмæ сыхбæстæйы ном Ленингоры
[Сомхишвили 1981: 66; Апридонидзе, Макъалатиа 1980:
135]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Долиты (хъæу)». Абар
ирон ном Доле камералон афысты [Цховребова 2007: 85],
стæй уæд цæгатирыстойнаг топоним Долсейы дарсен [Ца-
гаева1975: 151].
17*

258
Дзгщцойты Ю.А.
Долианткъари - зæххы хайы ном Зодехы [Сомхишвили
1981: 66]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Долиты хъæу».
Абар, йæ размæ цы топоним ис, уый.
Дореткъари - хъæуы ном Цъуртайы комы [Макъалатиа
1968: 95]. Йæ рагондæр цæрджытæ уыдысты Дореули-тк
æмæ хъæу дæр уыдоны ном хæссы [Уым]. Дореулитæ сæ-
хæдæг иыртæккæ гуырдзиæгтæ сты, фæлæ сæ равзæрдæй.
æвæццæгæн, ирæттæ сты. Цæвиттон, ирон мыггаг Дурепис
Чысангомы, Карцухы хъæуы, сæ фæд ныууагътой топоним
Дурееби-йы (кæс дæлдæр). Фæлæ ирон æвзаджы историои
фонетикæ куыд амоны, афтæмæй хъæлæсон у равзæрд хъæ-
лæсон о-йæ. Æмæ уæдæ ирон Дуретсе астæуккаг æнусты
уыдысты Доретæй. Ацы рагон ирон мыггагæй цæуы гуырл-
зиаггонд формæ Дореули.
Дочиани - хъæуы ном Карцухы хъæусоветы [Гълонтъи
1955: 270]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Дочиты (хъæу)».
Дочиант мзваре - хизæнуаты ном Карцухы [Сомхи
швили 1981: 66]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Дочиты
хуссар(?)». Дочитæ (Доцтæ) абон дæр цæрынц Чысангомы.
Дочиант сахъдари - кувæндоиы ном Карцухы [Сомхи
швили 1981: 66]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Дочиты
аргъуан».
Дочиант чирдили [Сомхишвили 1981: 17]. Комкоммæ
тæлмацæй амоны «Дочиты цæгат».
Дриаант мицъеби - бынаты ном Мосабрунейы [Гълоп-
тъи 1955: 270; Сомхишвили 1981: 66]. Комкоммæ тæлма
цæй амоны «Дриаты зæххытæ». Дриатæ абон дæр цæрьнш
Чысангомы. Топоним Дриатæ æмбæлы Цæгат Ирыстомы
топонимийы дæр [Цагаева 1975: 84]. Картлийы дæр ис
хъæууаты ном Дрианети [Гълонтъи 1975: 17].
Дурееби - зæххы хайы ном Карцухы [Сомхишвили
1981: 66]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Дуретæ». Абар
ирон мыггагон ном Дуритсе [Гаглойти 2007: 46]. Ирыстоны
топонимийы æмбæлы æнгæс топонимтæ: Дурон - хъæд^
ном Тибмæ хæстæг, Дуронтæ - хохы ном Уæллаг Хъя*
нимæ хæстæг [Цагаева 1975: 215, 9],Дурссттæ-угхр№А

Дзтщойты Ю.Л. 259
ном Сыбамæ хæстæг [Цховребова 1969: 168]. Фыццаг дыу-
уæ топонимы сконды Цагъиан уыны дыгурон дзырд дойроп
’дичь, дикие звери’, æртыккаг топонимы сконды та Цхуыр-
биан уыиы «дур+уæттæ». Фæлæ дыгурон дойрон амоны
канд «хъæддаг сырд» нæ, фæлæ ма ’къæдзæх’ дæр [ПНТО
1992: 99, 255; Дзиццойты 1996: 130]. Кæд *дурон ацы апел-
лятивы ирон эквивалент у, уæд уый хорз фидауы ранымад
топонимтыл, уыимæ гуырдзиагДурееби-йып дæр.
Джангати - хъæуы ном [Сомхишвили 1981: 85]. Ацы
ойконимы ирон равзæрдыл дзырд цæуы дæлдæр.
Дзоцъоита - хъæуы ном Дзимыргомы [Гълонтъи 1955:
283]. Иронау хуыйны Дзæццойтæ. Ам цымыдисаг сты фо-
нетикон ивындзинæдтæ: ирон æ гуырдзымæ радта о, ирон
преруптив цц та радта абруптив цъ.
Дзувата - хъæуы ном Цъинагары хъæусоветы [Гълон-
тъи 1955: 283]. Иронау хуыйны Дзауатæ (Цгъойты К.).
Евлуани - бынаты ном Хъанчаветмæ хæстæг [Гълонтьи
1955: 270]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Еулойты (сых?)».
Ацы ирон мыггаджы тыххæй кæс [Гаглойти 2007: 49].
Елоаанткеди - хохрагъы ном Мосабрунемæ хæстæг
[Гълонтъи 1955: 270]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Елой-
ты рагъ». Кæс дæлдæр.
Елоиани - хъæуы ном Карцухы хъæусоветы [Гълонтъи
1955: 270; Макъалатиа 1968: 106; Апридонидзе, Макъала-
тиа 1980: 135; Сомхишвили 1981: 67]. Комкоммæ тæлма-
цæй амоны «Елошвилиты (хъæу)». Елошвилитæ нымад сты
гуырдзиæгтыл, сæ фыдæлтæ, дам, ралыгъдысты Хиуы
комæй [Макъалатиа 1968: 108, 111]. Фæлæ Чысангомы ис
ирон мыггаг Елойтсе æмæ уыдон дæр гуырдзиагау фыс-
сынц Елошвили-тæ [Гаглоева 1962: 428; Цховребова 1979:
38; Цховребова 2007: 141]. Ирон Елойтæ нымад сты Дриа-
ты иу хайыл, ома се ’рвадæлтыл (Дриаты И.). Цгъойты
Клим мын куыд загъта, афтæмæй Цгъойтæ Елойтимæ æм-
куывд уыдысты. «Фыдыфыртæй сæ Беротæ хуыдтам. Дыу-
уæ дихы фесты: иутæ дзы Елошвилитæ ныффыстой (Карцу-
хы), иннæтæ Елойтæй баззадысты».

260
Дзиццойты Ю.А.
Хиуы комы фарсмæ, Тырсыгомы дæр раздæр цардысты
Елойтæ. 1780-æм азы документы тырсыйаг ирæтты æхсæп
ис Елошвили Гавдин-ы кой [ИДМ, I: 144], ома Елойты
Хъæвдын. Æмæ уæдæ чизоны хиуаг Елошвилитæ дæр ирон
(тырсыйаг) Елойтæй цæуынц.
Цæгат Ирыстоны дæр цæрынц Елойтæ [Бзаров 1988:
35]167, æмæ уыдон мыггагæй равзæрдысты топонимтæ: Ело-
йты уыгæрдæн [Цагаева 1975: 153], Елойты адаг, Елойты
хуымтæ [Уым: 237]. Фæлæ чысайнаг Елойтæ цæгатирыс-
тойнаг Елойтæн исты бавæййынц, уый бæрæг нæу. Цæвит-
тон, Елойтæн Цæгаты се ’рвадæлтæ сты Дриатæ нæ, фæлæ
Бигъуылатæ æмæ Маккатæ [Гаглойти 2007: 74].
Елойты иу хай цардис Ручъы комы, сæ хъæу дæр афтæ
хуынд - Елойтæ, кæнæ Елойты хъæу [Цховребова 1979: 46;
Дзаттиаты 2002: 308].
Ис ма иу Елойты мыггаг æмæ уыдонæн та се ’рвадæлтæ
сты Гуылæртæ [Гаглойти 2007: 74].
Жамури - комы æмæ хъæуы ном Чысандоны гуырæиты
[Гълонтъи 1955: 276]. Йæ кой ис суанг X æнусы фыст
гуырдзиаг чиныджы [Макъалатиа 1968: 113]. Æмбæлы
«Дзегли эриставта»-йы æмæ Вахуштъимæ дæр [Цховребова
1979: 30]. Иронау хуыйны Дзимыр, Дзимыргом. К. Харадзе
ацы топоним хæссы, æиæдæуццаг гуырдзиаг равзæрд кæ-
мæн ис, ахæм топонимтæм, фæлæ йын йæ этимологийы кой
нæ кæны [Харадзе 1994: 166]. Гуырдзиаг æмæ ирон формæ-
йы абарстæй куыд зыны, афтæмæй Жамури у рагондæр
формæ *Джамури-йы спирантизацигонд вариант. Ацы фор-
мæ реалон уыд: фиксацигонд у И. Гюльденштедтмæ æмæ
1830-æм азы арæзт документы [Цховребова 1979: 30].
Формæ *Джамури æвдисы рагон туаллаг (ч-гæнаг) ны-
хасыздæхты миниуæг. Нырыккон ирон формæ Дзимыр у
уыцы туаллаг формæйы иронфæлдæхт хуыз (г/-гæнаг нор-
мæ). Фæлæ вокализмы ивындзинæдтæ бæрæг не сты. Цæ-
мæн хъуамæ рахызтаид а > и-мæ? Ирон æвзаджы историон
фонетикæ куыд амоны, афтæмæй рагон ирон æ фындзои
Цæгат Ирыстоны ма ис мыггаг Едуатсг дæр [Цагаева 1975: 70].

Дзпццойты Ю.А.
261
мырты раз куы фæлæууы, уæд рахизы г/-мæ. Зæгъæм, дзырд
ингæн равзæрд *æнгæн-æй (< рагон ирайнаг *кап-капа-
[Абаев 1958: 544; СЬеипё 2000: 13, 192]). Чизоны нæ
топонимæн дæр йæ рагон туаллаг хуыз *Джамур нæ уыди,
фæлæ *Джæмур. Ацы формæйæ равзæрдис рагон гуырдзи-
аг *Джамури (> Жамури) дæр æмæ ирон Дзимыр дæр. Ра-
гон туаллаг аффрикатæйы ирон æмæ гуырдзиаг рефлекстæ
абар æнгæс фæзындтимæ мæнæ ахæм мыггагон номы: ра-
гон туаллаг (> рагон чысайнаг) *Джебысатæ > нырыккон
чысайнаг Дзебысатæ > гуырдзиаг Джебисашвили [Цховре-
бова 2007: 71] >Жебисашвили [Цховребова 1979: 31].
Рагон туаллаг *Джæмур-ы равзæрд бæрæг нæу. Абар
ахæм топонимтæ: Дзамура - æфцæг Урсдзуарыком æмæ
Чеселтгомы æхсæн [Дзиццойты 1995: 113], Дзамарас - ком
æмæ хизæнуаты ном Куырттаты комы [Цагаева 1975: 61],
Дзамас - топоним Хуссар Ирыстоны [Беджызаты 1958:
347], Дзама(гом) - комы ном Гуырдзыстоны, Боржомы рай-
оны (цардысты дзы ирæттæ); ирон ном Дзама [Гæдиаты
1991:355].
Жамурлиани - сыхбæстæйы ном Куртайы хъæуы
[Гълонтъи 1955: 276]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Жаму-
релиты (сых)». Жамурелитæ - ома «Дзимырæгтæ».
Захъори - хъæуы ном Лехурагомы [Сомхишвили 1981:
68]168. Ацы топоним æрæджы бафтыд гуырдзиаг æвзагмæ.
XVIII æнусы размæ дæр ирон Захъхъор бахауд гуырдзиаг
автортæм Захори, зæгъгæ, ахæм хуызы. Фæстаг формæйы
фæзынд баст у, уæды дуджы гуырдзиаг æвзаджы цы фоне-
тикон закъон куыста, ууыл, ома раулæфтон хъ рахызт
спирантмæ. Ирон геминацигонд хъхъ йæ артикуляцион ми-
ниуджытæм гæсгæ хæстæг лæууы рагон гуырдзиаг раулæф-
тон *ъ-мæ, æмæ-иу гуырдзы уый дæр баивтой спирант *-
йæ. Фæлæ ацы закъонæн йæ куыст куы фæци, уæд гуырдзы
сæ сыхаг ирæй цы дзырдтæ райстой, уыдонæн сæ увулярон
æмхъæлæсон спирантæй нал ивтой. Æмæ уæдæ, дзырд цы
168 А. Гълонтъи йæ рагон гуырдзиаг традицимæ гæсгæ хоны Захори [Гълонтъи
1955:271].

262 Дзщцойты Ю.А.
ирон хъæуы номыл цæуы, уый дыууæ хатты бахауд гуырд-
зиаг æвзагмæ: XVIII æнусы размæ Захори-иы хуызы, ацы
æнусы фæстæ та - Захъори-иы хуызы. Ирон топонимæн йæ
равзæрдыл дзырд цыдис уæлдæр. Абар ноджыдæр ирон
хъæуы ном Захъагор (æндæр номæй - Четойтыхъæу) Тыр-
сыгомы [Цховребова 2007: 178].
Икъоти - хъæуы ном [Гълонтъи 1955: 272; Сомхишвили
1981: 69]. Ацы топонимы ирон равзæрдыл дзырд цыдис
уæлдæр. Хуссар Ирыстоны Знауыры районы дæр æмбæлы
хъæу Икъот (гуырдз. Икъоти) [Гълонтъи 1955: 272].
Икъотисмта - хохы ном Ленингормæ хæстæг [Гълон-
тъи 1955: 272]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Икоты хох».
Илурт калиани - хицæн хæдзары ном Карцухы [Сомхи-
швили 1981: 69]. Комкоммæ тæлмацæй амоны: «Илуридзеты
мыггагæй ус кæм ис, ахæм (хæдзар)». Илуридзетæ ирæттæ
сты - Илуртæй [Цховребова 2007: 25]. Ацы мыггагон номæн
йæ бындуры ис ирон мыггагон ном Илатæ. Райдианы Илатæ
цардысты Уæлладжыры комы æмæ нымад уыдысты ацы ко-
мы «хæрзмыггагыл» [«МД» 2006, № 12: 12].
Илуртнапудзреби - зæххы хайы ном Садзегуры [Гълон-
тъи 1955: 273; Сомхишвили 1981: 69]. Комкоммæ тæлма-
цæй амоны «Илуридзеты хуымгæндтæ(?)»169.
Иосебуреби - бынаты ном Садзегуры [Гълонтъи 1955:
273]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Иосебуритæ». Ацы
мыггаджы ирон равзæрды тыххæй ницы зонæнтæ ис, фæлæ
«Дзегли эриставта»-йы дæллаг туаллæгты æхсæн ис «къош-
къел-иосебурта»-йы кой [Цховребова 1979: 43], ома Къус-
джыты æмæ Иосебуры(?) цæрджытæ. Фæстаг ойконимæн
йæ локализаци бæрæг нæу. Уый фæдыл Гаглойты Юри мæ-
нæ цы фыссы: «Иосебурни отождествлению не поддается,
ввиду отсутствия в настоящее время на данной территории
(ам дзырд цæуы Леуахийы комыл - Дз. Ю.) соответствую-
щего топонима или патронимии» [Гаглойти 1996: 47]. Чи-
зоны туаллаг *Иосебатсе сæ цæрæнбынат Чысангоммæ ра-
ивтой, æмæ Иосебуритæ уыдон сты?
Гуырдзиаг напудзари амоны ’удобренная земля’ [КРЛ, II: 553].

Дзтщоиты Ю.А.
263
Карциаантвслеби - хизæнуаты ном Мосабрунейы
[Гълонтъи 1955: 279]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Кæр-
читы быдыртæ». Кæрчитæ цæрынц Цхинвалы районы, Дме-
нис æмæ Снекъы хъæуты [Цховребова 2007: 25, 60]. Цхин-
валы районы æмбæлы хъæуы ном Карчити дæр [Гълонтъи
1955: 279], ома Кæрчитæ. Нæ топонимæй куыд зыны, аф-
тæмæй Кæрчитæн сæ иу хай цардис Чысангомы, Мосабру-
нейы хъæуы. Цымыдисаг у нæ топонимæн йæ формæ: ныф-
фидар дзы ис Кæрчиты мыггагон номæн йæ гиперчысайнаг
хуыз *Кæрцитæ. Чизоны йын исты иудзинад ис топонимтæ
Карца æмæ Каргрх-имæ дæр?
Карчохи - хъæуы ном Чысангомы [Гълонтъи 1955: 279;
Сомхишвили 1981: 80]. Ацы топонимы ирон равзæрды тых-
хæй кæс уæлдæр.
Кисиантмицъеби - зæххы хайы ном Дзеглевы [Гълон-
тъи 1955: 280; Сомхишвили 1981: 80]. Комкоммæ тæлма-
цæй амоны «Чысиаты зæххытæ». Чысиатæ абон дæр цæ-
рынц Чысангомы. Гуырдзиагау сæ фыссынц Кисишвили-тх.
Колоти - хъæуы ном Захъхъоргомы [Гълонтъи 1955:
280; Сомхишвили 1981: 80]. Ацы топонимы ирон равзæрды
тыххæй кæс уæлдæр.
Курта - хъæуы ном Чысангомы, Къоринтайы фарсмæ
[Гълонтъи 1955: 280; Сомхишвили 1981: 81; Цховребова
2007: 52]. А. Гълонтъи æмæ В. Сомхишвилийы хъуыдымæ
гæсгæ, ацы топонимæн йæ дыккаг хайы ис гуырдзиаг топо-
формаит -та [Гълонтъи 1955: 266; Сомхишвили 1981: 58].
Фыццаг хайы та, Д. Мусхелишвилийы хъуыдымæ гæсгæ, ис
гуырдзиаг дзырд кори ’хъæрццыгъа’ (кæс: [Апхазава 1994:
31]). Æндæр этимологи ис ссарæн В. Гамрекъелийы куы-
сты. Уый цæгатирыстойнаг топоним Куырттатæ абарста
иуæрдыгæй нæ эрæйы I æнусы автор Плинийы информа-
циимæ, цыран туаллæгтæ (Плинимæ валлæгтæ) цæрынц
Арвы комы фарсмæ Гурдины хæхты (рег топ!ез ОшхИтоз).
Иннæрдыгæй та ацы дыууæ топонимы абарста цæцæйнаг
корта ’хохы цъупп’-имæ [Гамрекъели 1958: 59-60]. Æнгæс
топоним Корта разынд Ныгуылæйнаг Гуырдзыстоны

264 Дзищойты Ю.А.
[Уым: 67]. Фæлæ ацы этимологитæй иу дæр раст нæу. Фæс-
таг этимологийыл куы сразы уæм, уæд афтæ рауаид, цыма
куырттатæ комы мидæг нæ цардысты, фæлæ хохы цъуппыл.
Банысан кæнын хъæуы уый дæр, æмæ «Куртайы ком»-ы
кой фыццаг хатт фембæлд гуырдзиаг азфыст «Картлис
цховребайы» (Х1-æм æнус) [ЛК: 40], фæлæ Хуссар Ирысто-
ны зæххыл ис дыууæ Куртайы хъæуы (кæс дæлдæр), æмæ
бæрæг нæу, рагон гуырдзиаг автор уыдонæй кæцыйы кой
кæны, уый.
Топоним Курта йæ равзæрдæй баст у цæгатирыстойнаг
топоним Куырттатæ-имх. Куырттаты комæн йæ ном
равзæрд мыггагон ном Куырттатæ-нæ, уый та - лæджы
ном Куырдта-нæ [Гæдиаты 1981: 361; Бзаров 1988: 34;
Блиев, Бзаров 2000: 145]. Хуссар Ирыстоны, Цхинвалмæ
хæстæг дæр ис Куртайы хъæу [Гълонтъи 1955: 280]. Ирои
таурæгъмæ гæсгæ ацы Куртайы цæрджытæ дæр Хуссар
Ирыстонмæ æрæфтыдысты Куырттаты комæй, æмæ сæ
хъæуы ном дæр уырдыгæй рахастой [«X», 1992, № 14; «Ф»
1992, № 3: 68; Дзабиты 2001: 205]. Ацы этимологийы рæст-
дзинад зыны ирон этнографион æрмæгæй дæр: Чысан-
гоммæ иры фылдæр хай æрæфтыд Куырттаты ком æмæ
Хъобангомæй [Калоев 1971: 64].
Курта-ны номæй цæуы гуырдзиаг мыггагон ном Курта-
вели (Хады комы). Комкоммæ тæлмацæй уый амоны «Кур-
тайаг»170. Хады комы ис ацы мыггагон номæй равзæргæ
топонимтæ дæр: Куртавлиант насахлари ’Куртавелиты
хæдзаруат’, Куртавлиант нацъисквилари ’Куртавелиты
куыройуат’ [Хорнаули 1983: 119]. Гуырдзымæ ма ис мыг-
гаг Къуртъанидзе дæр [Гълонтъи 1975: 52] æмæ уый дæр,
æвæццæгæн, цæуы ирон æвзагæй.
Чысанмæ дæр ис мыггаг Куырттатсе (сæ чызджыты
сын хонынц Куырттиан), æмæ ардыгæй цæуы гуырдзиаг
мыггаг Куртаули [Цховребова 1979: 59, 115, 126; Цховре-
Ацы мыггагæн йæ равзæрды фæдыл æндæр хъуыды ис мæ информант
Цгьойты Климмæ: «Чъурта Куырттаты комæй æрцыдысты æмæ сæ Куртаули-тх
ныффыстой». Ома Чъуртайы цæрджытæ дæр куырттатаг сты.

Дзиццойты Ю.А.
265
бова 2007: 20]. Цгьойты Климы информацимæ гæсгæ, Чы-
сангомы цæрæг ирон лæг Куырттаты Шакри йæхи Куртау-
ли фыста. Æвæццæгæн, чысайнаг Куырттатæ комкоммæ
Куырттаты комæй не ’рбафтыдысты, фæлæ Тырсыгомæй.
Цæвиттон, 1776-æм азы арæзт документы тырсыйаг ирæтты
номхыгьды ис Курташвши Дахчуко-йы кой дæр [ИДМ, I:
128], ома Куырттаты Дæхцыхъо.
Абар ноджыдæр Хуссар Гуырдзыстоны, Марнеулы рай-
оны ойконим Куртлари [Апридонидзе, Макъалатиа 1980:
165]. Ацы районы цæрджытæ азербаджайнæгтæ (тæтæй-
рæгтæ) кæм сты, уым компонент -лар- хъуамæ баст уа се
’взаджы бирæон нымæцы суффикс -лягр-имæ. Ома топоним
Куртлари комкоммæ тæлмацæй амоны «Куырттатæ».
Цымыдисаг у, Чысангомы сæрмæ Урстуалты дæр æн-
дæр номæй Куырттатæ кæй хонынц, уый - ацы комы
цæрджыты фылдæр хай Куырттаты комæй æрцыд [«Ф»
1988, № 8: 73; «Ф» 1994, № 4: 105; ИАА, III: 221, 290; Бед-
жызаты 1958: 395]. Уый фæдыл мæнæ цы фыссынц ирон
этнографтæ: «Современное население сюда (в верховья
Большой Лиахвы - Ю. Д.) переселилось из двух ущелий и
обществ Северной Осетии - Куртатинского и Алагирского.
Переселенцы из Куртатинского ущелья были расселены в
более высокогорных ущельях, в верховьях Большой Лиах-
вы. За ними сохранилось и название прежнего общества
"Куртатинцы" или "Урстуалта"» [Тотров 1965: 4]. Дзаттиа-
ты Руслан фыссы: «переселившиеся из Куртатинского уще-
лья гордились своим мнимым аристократизмом. Жители
верховьев реки Лиахвы на вопрос, являются ли они "урсту-
альцами", отвечают отрицательно, утверждая что они
"куырттатæ", т. е. куртатинцы. Надо полагать, что во время
бытования сословных различий и привилегий это произво-
дило какое-то впечатление» [Дзаттиаты 2002: 209].
Æмæ уæдæ чысайнаг Куырттаты иу хай та Урстуалтыл
хъуамæ æрхызтаид Чысангоммæ.
Куртула - цæугæдоны (?) ном Чысангомы [Сомхишви-
ли 1981: 58]. Йæ дыккаг хайы ис гуырдзиаг суффикс -ур(а)-

266 Дзигщоиты Ю.А.
II -ул(а)- [Уым]. Фыццаг хай та баст у, йæ размæ цы топо-
ним ис, уыимæ.
Кьудухаани - сыхбæстæйы иом Нахиды [Гьлонтъи
1955: 273]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Къудухты (сых)».
Къудухтæ сты чысайнаг мыггаг.
Къумалагантнапудзреби - бынаты ном Мосабрунейы
[Гълонтъи 1955: 273]. Комкоммæ тæлмацæй амоиы «Къуы-
мæллæгаты хуымгæндтæ». Камералон афыстмæ гæсгæ ацы
ирон мыггаг цардис Чысангомы, Ипиевы хъæуы (сæ мыггаг
фыст у Кумелакашвили) [Цховребова 2007: 40, 73]. Фæлæ
Ипнеу æмæ Мосабруне кæрæдзимæ дард сты. Чизоны
Мосабрунемæ Къуымæллæгатæ Ипнеуæй æрлыгъдысты?
Къуцхоети - хъæуы ном [Сомхишвили 1981: 71]. Гуыр-
дзиаг æвзаджы йын ис формæ Къуцховети дæр [Гълонтъи
1955: 273; Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 95; Цховребови
2007: 45]. Дж. Гвасалиа ацы ойконимæн дæтты мегрелаг
этимологи [Гвасалиа 1983: 164]. Æнгæс топонимтæ æмбæ-
лы Гуырдзыстоны дæр: Месхет-Джавахеты æмбæлы хъæу
уаты ном Къаг/хоети [Гълонтъи 1975: 17], Рацъы - хъæуы
ном Къваг/хути [Уым: 19]. Топоним Къацхи æмбæлы Сва-
неты æмæ Имереты дæр [Апридонидзе, Макъалатиа 1980:
207]. Ацы топонимтæн сæ бындуры, æвæццæгæн, ис карт
велаг дзырд *ко(п)сх- ’цъупп; цæнд\ абар гуырдзиаг копсх
4мыс; груда камней’, свайиаг касх- ’вершина (дерева, горы
и т. п.)’ [Климов 1985: 170-171]. Фæлæ кæд чысайнаг Къуц
хат æцæгдæр ацы дзырдтимæ у баст, уæддæр гуырдзиаг
æвзагмæ ирон (рагон ирон) æвзагæй бафтыд. Ууыл дзурач
у гуырдзиаг формæ Къуцховети, цыран элемеит -в- эпсн
тезæ нæу, фæлæ амоны ирон формæ *Къуцх-а-уат-ых
Гуырдзиаг æвзаджы ацы топонимы фæстаг хай контамшш
цигонд æрцыд гуырдзиаг топоформант -ет-и-нмх, æм^1
фыццаг райста Къуцховети, зæгъгæ, ахæм хуыз, стæй дзы -
в- бынтондæр рахауд.
Цæгат Ирыстоны дæр æмбæлынц топонимтæ Къацхаю1
суадон [Хозиты 1999: 49] æмæ Къохца (суадоны иом)
[Хъайтыхъты 1998: 135]. Абар ноджыдæр дыгурон мьпти-

Дзиццоншы Ю.А. 267
гон ном Коцх-ар-тæ [Чеджемты 1997: 234]. Топоним Къуц-
хуат-æй равзæрд ирон (чысайнаг) фразеологизм Къуц-
х(у)аты уæиг (кæс уæлдæр).
Ларгвиси - хъæуы ном Чысангомы [Гълонтьи 1955:
274; Сомхишвили 1981: 71]. Ацы топонимы ирон равзæрды
тыххæй кæс уæлдæр.
Лацъеви - хохы ном Нахиды [Гълонтъи 1955: 274],
угæрдæны ном Нахиды [Сомхишвили 1981: 71]. Гуырдзиаг
топоформант -ев(и) куы аппарæм, уæд ма дзы цы уидаг баз-
зайдзæн, уый абарын хъæуы ирон мыггагон ном Лсецъой-
тсе-нмæ. Абар ноджыдæр топоним Лацаури (Лацъаур)
Цхинвалы районы [Цховребова 1979: 115] < ирон мыггагон
ном Лæцъойтæ + гуырдзиаг суфф. -ур = «село Лацоевых»
[Цховребова 2007: 143]. Абар Цæгат Ирыстоны топоним:
Лседюйты зсенг [Цагаева 1975: 157].
Лачъаури - угæрдæны ном Карцухы [Сомхишвили
1981: 71]. Иæ бындуры ис ирон мыггагон ном Лæцъоитæ
(кæс, йæ размæ цы топоним ис, уымæ). Ойконим Лачъаури
ис Гнугъы комы дæр [Цховребова 1979: 41].
Мамсират мтеби - угæрдæны ном Укъанамхарейы
[Сомхишвили 1981: 71]. Æвæццæгæн, йæ рагон хуыз уыд
*Мамсираант мтеби. Куыдфæндыйæ дæр комкоммæ тæл-
мацæй амоны «Мамсыраты хæхтæ». Мамсыратæ иыртæккæ
Чысангомы нал цæрынц. Цымыдисаг у, Оны райоиы Иры
хъæуы рагои цæрджытæ дæр Мамсыратæй кæй уыдысты,
уый; уыдон ныртæккæ сæхи фыссынц Майсурадзе-тх [Дза-
биты 2001: 205].
Милаани - сыхбæстæйы ном Садзегуры [Гълонтъи
1955: 274]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Милаты (сых)».
*Милатсе та, æвæццæгæн, сты ирон мыггаг Мгшойтæ (ацы
мыггаджы тыххæй кæс [Цховребова 2007: 26-28]). Кæс, йæ
фæстæ цы топонимтæ ис, уыдонмæ дæр.
Миладзиани - сыхбæстæйы ном Садзегуры [Гълонтъи
1955: 274]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Миладзеты (сых)».
Миладзетæ (Меладзетæ) сты Дриаты иу хай.

268 Дзгщцойты Ю.А^
Милатахо - бынаты ном Къоринтайы [Гълонтъи 1955:
274]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Милаты æрдуз».
Милатсахнави - зæххы хайы ном Садзегуры [Сомхищ-
вили 1981: 72]. Æвæццæгæн, йæ рагон хуыз уыд *Милааит
сахнави ’Милаты хуым\
Музаани - хъæуы ном Карцухмæ хæстæг [Сомхишвили
1981: 73]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Музиаты (хъæу)».
Музиатæ абон дæр цæрынц Чысангомы. Мцхетайы районы,
Наозайы хъæуы дæр иу сых хуыйны Музаанщ уымæн æмæ
«Ам цæрынц Музашвилитæ» [Гълонтъи 1975: 57].
Надираани - сыхбæстæйы ном Зодехы [Сомхишвили
1981: 73]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Надираты (сых)».
Надиратæ ирон мыггаг сты, райдианы цардысты Челиаты
[«Ф» 1997, № 3: 125]. Сæ иу хай кæддæр цардис Исролы
комы, Надираанткъари-йы [Цховребова 1979: 35]. Фæстаг
ойконим комкоммæ тæлмацæй амоиы «Надираты хъæу».
Осиаани - сыхбæстæйы ном Садзегуры [Гълонтъи 1955:
276]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Осиаты (сых)». Кæс,
йæ фæстæ цы топоним ис, уымæ.
Осиаанткъари - зæххы хайы ном Хъанчаветы [Гълон-
тьи 1955: 276; Сомхишвили 1981: 75]. Комкоммæ тæлма-
цæй амоны «Осиаты сых». Осиатæ ирон мыггаг сты [Гаг-
лойти 2007: 56; Цховребова 2007: 74]. Уыдон сты Абайты
иу къабаз æмæ райдианы Сыбайы цардысты [«Ф» 1997, №
3: 123, 125]. Сæ иу хай цард Чысангомы, Садзегуры хъæуы,
фæлæ фæстæдæр Размадзе-тæй схуыдтой сæхи [Цховрсбо-
ва 1979: 94]. Сæ фæд зыны Хады комы дæр, цыран æмбæ-
лæм топоним Осиант къреби-иыл [Хорнаули 1983: 133].
ома «Осиаты æмбырддон».
Осиаантнапудзреби - бынаты ном Садзегуры [Гълои-
тъи 1955: 276]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Осиаты
хуымгæндтæ». Кæс, йæ размæ цы топоним ис, уымæ.
Осиаантцъхъаро - бынаты ном Дзеглевы [Гълонтъи
1955: 276]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Осиаты суадон».
Пагоиани - хъæуы ном Дзимыргомы [Гълонтъи 1955:
279; Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 135]. Ирон ойконим

фиццойты Ю.А. 269
Дагæтæ-йы калькæ [Цховребова 2003: 40]. Цæргæ дæр дзы
Пагæтæ кодтой.
Перозаантхеви - цæугæдон Чысангомы, иу кæны
Чысандонимæ Ленингоры цур [Гълонтъи 1955: ]. Комком-
мæ тæлмацæй амоны «Перозты дон». Ам Перозтæ æнæ-
мæнгæй сты ирон Берозтæ.
Пухаантмицьеби - бынатм ном Абреуы, Лехурагомы
[Гълонтъи 1955: 279]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Пуха-
гы зæххытæ».
Рягьи - хизæнуаты ном Мосабрунейы хъæуы фарсмæ
[Гълонтъи 1955: 277]. Кæй зæгъын æй хъæуы, ам иыффи-
дар ис ирон апеллятив/?агъ. Фæзы Дзомагъы фарсмæ иу хо-
хы фахс дæр хуыйны Рагъ [Цховребова 1978: 138], Чемер-
ты фарсмæ та ис ирон хъæу Рагъ [Цховребова 1979: 75-76].
Ахæм хъæу, æвæццæгæн, ис Дзауы районы дæр [Цховребо-
ва 2003: 41]. Уæллаг Махис дæр æндæр номæй хонынц/мг-
гъы хъæу [Дудайты 2008: 8].
Ревазиани - сыхбæстæйы ном Карцухы [Сомхишвили
1981: 76]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Реуазты (сых)».
Реуазтæ цардысты Чысаигомы дæр æмæ Хъуды комы дæр.
Ревазиант хеви - комы ном Ларгвисы [Сомхишвили
1981: 76]. Комкоммæ тæлмацæй амоиы «Реуазты ком».
Роро - хъæуы ном Цъуртайы хъæусоветы [Гълонтъи
1955: 277; Сомхишвили 1981: 76]. Ацы топонимы равзæр-
ды тыххæй кæс уæлдæр.
Сабузурао - зæххы хайы ном Укъанамхарейы [Сомхиш-
вили 1981: 76]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Бызыраты
(цæрæнбынат)». Бызыратæ цардысты Урстуалты дæр (Че-
ушаты комы), ам сæ раздæры цæрæнбынат хуыйны Бызырат
[[Цховребова 1969: 164; Дзаттиаты 2002: 122, 291], сæ мæс-
Гуытæ та - Бызыраты мæсгуытæ [Цховребова 1969: 179].
Салбисри - хъæуы ном Чысангомы [Гълонтъи 1955:
277; Сомхишвили 1981: 77]. Ацы топонимы ирон равзæрды
Тыххæй кæс дæлдæр.
Сахъураантмицъа - зæххы хайы ном Мосабрунейы
{Гълонтьи 1955: 278; Сомхишвили 1981: 78]. Комкоммæтæл-

270
Дзиццойты Ю..1
мацæй амоны «Сахъуыраты зæхх». Фæлæ ахæм мыггаг нæй
Чысангомы. Уым ис мыггаг Сохьхьуыртсе, æмæ иæ тогкк
нимæн йæ рагондæр хуыз хъуамæ уыдаид *Сохьураант лял-
цьа ’Сохъхъуырты зæхх’. Фæлæ гуырдзиаг æвзаджы ироц
мыггагон номæн йæ фыццаг уæиг контамикацигонд æрцыд
гуырдзиаг разæфтуан ся-имæ æмæ уый руаджы райста йæ
абоны хуыз. Хъазбеджы районы, Хиуы комы дæр ис хъал
Сахьуриани [Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 136] æма.1
уый дæр Сохьуырты хыеу у.
Тагиантцъхъаро - суадоны ном Дзеглевы [Гълонп п
1955: 272; Сомхишвили 1981: 68]. Комкоммæ тæлмацæй
амоны «Тæгиаты суадон». Ацы топонимæй куыд зыны, аф-
тæмæй Тæгиаты иу хай Чысангомы цардис.
Тагъорианткъари - хъæууат Леиингоры хъæусоветы
[Гълонтьи 1955: 272]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Тагъ-
ораты кæрт». Чизоны ам ирон мыггаг Тсегьуыртсе ныууагъ-
та йæ фæд. Ацы мыггаджы тыххæй кæс [Гаглойти 2007: 601.
Тарани - хъæды ном Дзеглеуы [Сомхишвили 1981: 681.
Ацы топонимæн йæ бындуры ис ирон дзырд тсерсен. Фæлæ
ацы апеллятивæн ирон диалекты цы нысаииуæг ис - 1случ-
ка\ зæгъгæ [Абаев 1979: 266; ИУД: 404], уый топонимы нæ
фидауы. Дыгурон диалекты дзырд тсерсен амоны ’случка
дæр æмæ ’место прогона’ дæр [ДУД: 481],л. Фæстаг ныса
ниуæг иттæг хорз фидауы нæ топонимыл. Æнгæс нысани-
уæг ис, æвæццæгæн, дæргъæвсаг топоним Тæрсенты кувсен
дон-хн дæр (Цагъиан ын дæтты рæдыд(?) тæлмац: ’юношсй
святилище’ [Цагаева 1975: 41]). Абар ноджыдæр хъепсураг
ойконим Трани [Апридонид с, Макъалатиа 1980: 139]172.
Твалиаиури - зæххы хаГ1ы иом Ларгвисы [Сомхишвили
1981: 68]. Ацы топонимæн ис дыууæ хуызæн бамбарæм.
Кæд йæ бындуры гуырдзиаг твали ’суадон’ ис, уæд амоны
«Суадонджын». Фæлæ, чизоны ам райдианы уыд ирон л~
171 Абар ноджы ирон фразеологизм царды пиерæитæ [Хъазнты 1985: 241], о^ы
*царды зилдухæнтæ’.
172 Хъепсураг топонимæн йæ фонетикон хуыз цымыдисаг у. Абар уæлдæр Пч:1
ватъы этимологи, цыран æрхастон æнгæс цæвиттонтæ: Зæреемæг > гуырдз. Зрим*’
Л1, Тырсы > гуырдз. Трусо.

Дзиццоиты Ю.А. 271
ноним туал, æмæ уый фæстæдæр контаминацигонд æрцы-
дис гуырдзиаг дзырдимæ? Æнгæс ойконим Твалуети æмбæ-
лы Имереты [Апридоиидзе, Макъалатиа 1980: 103]. Ам
дæр, æвæццæгæн, рагон ирон этноним ныууагъта йæ фæд.
Топшанеули - цæугæдоны (?) ном Чысангомы [Сомхиш-
вили 1981:57]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Тогоианы (дон)».
Тогоиани - хъæу Дзимыргомы [Гълонтъи 1955: 272;
Макъалатиа 1968: 106; Апридонидзе, Макъалатиа 1980:
135]. Тогоиани у ирон ойконим «Тогойты хъæу»-ы калькæ.
Тогойтæ ныртæккæ дæр цæрынц Чысангомы, фæлæ сып
Къаспы райоиы, Лехурайы комы ис хъæу, æмæ уый дæр
хуыйны иронау Тогойты хыеу, гуырдзиагау та - Тогоиани
[Цховребова 2003: 49].
Тохта-хъæуы ном Чысангомы [Гълонтъи 1955: 272; Ма-
къалатиа 1968: 101; Цховребова 1979: 130; Цховребова2003:
49]. X æнусы фыст гуырдзиаг чиныджы æмбæлы Мтохта,
зæгъгæ, ахæм хуызы [Макъалатиа 1968: 99]. В. Сомхишви-
лийы хъуыдымæ гæсгæ, ацы топонимæи йæ дыккаг хайы ис
гуырдзиаг топоформант -та [Сомхишвили 1981: 58]. Фæлæ
уый рæдыд хъуыды у: ацы топоним равзæрд ирон антро-
понимæй. Абар ирон иом Тохтæ [Цогойты 1990: 57], Тохти
[Гæдиаты 1991: 350] æмæ мыггагон нæмтгæ Тохтæ, Тох-
тиатæ [Гаглойти 2007: 61]. Абар ноджыдæр цæгатирыс-
тойнаг топоним Тохтиаты зæхх [Цагаева 1975: 97]. Гуырд-
зиаг мыггагон ном Тохадзе дæр [Гълонтъи 1975: 63], æвæц-
цæгæн, ирон æвзагæй цæуы.
Тохтихъели - зæххы хайы ном Зодехы [Сомхишвили
1981: 69]. Ацы топонимæн йæ дыккаг хайы ис гуырдзиаг
дзырд хъели ’хохрагъ, æфцæг’. Фыццаг хайы ис ирои ном
Тохти. Кæс, йæ размæ цы топоним ис, уымæ.
Тохтура - цæугæдоны ном Тохтайы [Сомхишвили 1981:
69]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Тохтайы (дои)».
Хачиреби - угæрдæны ном Садзегуры [Гълонтъи 1955:
284; Сомхишвили 1981: 85]. Комкоммæ тæлмацæй амоны
«Ха цыртæ» [Цховребова 2003: 54]. Хацыртæ абон дæр цæ-
рынц Чысангомы.

272
Дзиццойты Ю.Л.
Хачирихевисцъхъаро - суадоны ном Садзегуры [Со-
мхишвили 1981: 85]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Ха-
цыр(т)ы комы суадон».
Ходабунеби - бынаты ном Къоринтайы [Гълонтьи 1955:
284]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Ходабынтæ». Фыццаг
хай - Ход(а)- - абар ахæм хъæуты нæмттимæ: Ход - Цæгат
Ирыстоны (ардыгæй цæуы мыггаг Ходы\ Ход - Хуссар
Ирыстоны, Цъунары хъæусоветы. Ацы топонимæн йæ рав-
зæрд бæрæг нæма у, фæлæ Хуссар Ирыстонмæ Цæгатæй
кæй æрбафтыд, уый æнæдæуццаг у. Абар ноджыдæр ойко-
ним Хода-шен-и Къахеты (Телауы æмæ Ахметъайы район-
ты) [Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 141]. Дыккаг компо-
нент - бун - равзæрд ирон бын-æй.
Хозуети - хъæуы ном Карцухы хъæусоветы [Гълонтьи
1955: 284; Макъалатиа 1968: 106; Сомхишвили 1981: 85).
Равзæрд ирон мыггагон ном Хозитæ-йæ [Цховребова 2007:
142]. Картлийы ис хъæууаты ном Хозети [Гълонтъи 1975:
17] æмæ уый дæр равзæрд ирон антропонимæй. Абар но-
джыдæр абхазаг мыггагон ном (уырыссаг документты) Хо-
зов [Инал-Ипа 2002: 229].
Хосроани - хицæн хæдзары ном Карцухы [Сомхишвили
1981: 85]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Хосроты (хæ-
дзар)». Хосротæ раздæр цардысты Чысангомы [Цховребова
2007: 75]. Мцхетайы районы, Мухраны хъæуы цæрæг Хоз-
рошвили-тх [Гълонтъи 1975: 57] дæр ирон Хосротæй сты.
Хохааит цъхъали - къаннæг цæугæдоны ном Цъуртайы
комы [Макъалатиа 1968: 94]. Комкоммæ тæлмацæй амоны
«Хохаты дон». Ирон мыггаг Хоха(й)тæ цардысты Лехура-
гомы дæр, Дзангаты хъæуы [Цховребова 2007: 29]. Камера-
лон афысты сæ хонынц Хохашвили-тæ [Уым].
Хоханис цихе - мæсыджы ном Цъуртайы. Æндæр но-
мæй йæ хонынц Чъуртис цихе [Макъалатиа 1968: 96]. Ком-
коммæ тæлмацæй амоны «Хоха(й)ты мæсыг».
Хубулаантмицъа - бынаты ном Мосабрунейы [Гълон-
тъи 1955: 284]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Хуыбылты
зæхх».

Дриццойты Ю.А. 273
Хурджинамицъа - зæххы хайы ном Укъанамхарейы
[Сомхишвили 1981: 85]. Адæмон этимологимæ гæсгæ, ацы
топоним арæзт у дыууæ гуырдзиаг дзырдæй: хурджини
’хордзен’ æмæ мицьа ’зæхх’. Фæлæ ам растдæр уаид ирон
дзырд хуырджын уынын. Ома райдианы нæ топоним «Хор-
дзены зæхх» нæ амыдта, фæлæ «Хуырджын зæхх». Абар
Цæгат Ирыстоны топонимийы: Хуырджын адаг, Хуыр-
джынтæ [Цагаева 1975: 202, 270] æ. а. д. Хуссар Ирысто-
ны: Хуырдэ/сыны рæбын (Дзауы район, Майрæмы хъæу),
Хуырджыиы хох (Саджилзазы цур) [Цховребова 1978: 142],
Хуырджын (Урсдзуары ком) [Дзиццойты 1995: 113],
Хуыртсе (Урстуалты) [Дзаттиаты 2002: 9], Хуырыхьæу E
ран), Хуырыком [Цховребова 2003: 56].
Хъанчавети - хъæуы ном [Гълонтъи 1955: 280; Сомхи-
швили 1981: 81]. Ацы топонимы ирон равзæрды тыххæй
кæс уæлдæр. Гуырдзымæ ис мыггаг Хьанчавели [Гълонтъи
1975: 55]. Ацы антропоним йæ равзæрдæй баст у Чысанго-
мы Хьанчавети-имх (кæронæй дзы ис гуырдзиаг формант -
елн) æмæ амоны «Хъанчав(етт)аг». Мцхетайы районы, Цъе-
рованæй скæсæнырдæмдæр, ис ацы антропонимæй арæзт
хъæд æмæ къуылдымы ном Хьанчавелщ зæгъгæ [Гълонтъи
1975: 70].
Хъанчаветис мта - хохы ном Хъанчаветмæ хæстæг
[Гълонтъи 1955: 280]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Хъан-
чаветы хох».
Хъанчаура - цæугæдоны ном Хъанчаветы [Гълонтъи
1955: 281; Макъалатиа 1968: 8, 66, 68; Сомхишвили 1981:
81]. Ацы гидроним йæ равзæрдæй баст у, йæ размæ цы то-
понимтæ ис, уыдонимæ.
Хъвелдаба - хъæуы ном Ларгвисы хъæусоветы [Гълон-
тъи 1955: 281; Сомхишвили 1981: 81]. Комкоммæ тæлма-
цæй амоны «Хъуыллæуты хъæу» [Цховребова 2007: 141].
Хьуыллсеутæ ныр дæр цæрынц Чысангомы, сæ мыггаг фыс-
сынц Хьвелашвили [Уым: 50, 73]. Абар ойконим Хьвелаан-
тубани Гуры районы [Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 127]
= ’Хъвелашвилиты сых’.
18*

274
Дзиццойты Ю. А.
Хъолоцъминда - зæххы хайы ном Цъуртайы [Сомхи-
швили 1981: 81]. Абар Мудзыхы хъæумæ хæстæг кувæн-
доны ном Хъвелацъминда I Хьолацъмиида [Цховребова
2007: 63]. Цхуырбианы хъуыдымæ гæсгæ, фæстаптопоним
у ирон *Хъуыллæуты кувæндон-ы калькæ [Уым]. Раст ахæм
равзæрд ис Хъолоцъминда-йæи дæр.
Хъочиани - сыхбæстæйы иом Алеуы [Гълонтъи 1955:
281], хъæуы ном Чысангомы [Сомхишвили 1981: 81]. Кæ-
ронæй дзы ис гуырдзиаг суффикс -иан(и) [Уым: 58]. Ком-
коммæ тæлмацæй амоны «Хъочиты хъæу». Хъоцытæ (Хъо-
шытæ), зæгъгæ, абон дæр ис мыггаг Хуссар Ирыстоиы.
Цикури - зæххы хайы ном Дзеглевы [Гълонтъи 1955:
282; Сомхишвили 1981: 83]. Йæ бындуры ис кæнæ иром
антропоним Дзиккуыр кæнæ апеллятив цыкура.
Цихиа - угæрдæны ном Укъанамхарейы [Сомхишвили
1981: 83]. Абар ирон мыггагон ном Цихитæ. Ацы мыггагон
номæй арæзт топонимтæ ис Хуссар Ирыстоны, Знауыры
районы дæр: Стыр Цихиат, Чысыл Цихиат, цыран Цихиа/п
амоны ’место проживания Цихиевых’ [Цховребова 2007:
148-149]. Цихиатæ, зæгъгæ, ис хъæу Цхинвалы районы
дæр, Белоты хъæусоветы [Гълонтъи 1955: 282]. Имереты та
(Тъхъибулы районы) ис хъæу Цихиа [Апридонидзе, Макъа-
латиа 1980: 38], Хады комы (Душеты район) ис хъæу /(//
хиани [Уым: 137].
Цихиа - угæрдæны ном Карцухы [Сомхишвили 1981:
83]. Абар, йæ размæ цы топоним ис, уыимæ.
Цихимицъа - зæххы хайы ном Цъуртайы [Сомхишвили
1981: 83]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Цихи(йы) зæхх»
Абар, йæ размæ цы топонимтæ ис, уыдонимæ.
Цхаватъи - хъæуы ном [СомхИшвили 1981: 83]. А.
Гълонтъи дæтты формæ Цхавати [Гълонтъи 1955: 282].
Ацы топонимы ирон равзæрды тыххæй кæс уæлдæр.
Цхаватъура - цæугæдоны ном Цхаватъмæ хæстæг
[Макъалатиа 1968: 73; Сомхишвили 1981: 58]. Йæ дыкка»
хайы ис гуырдзиаг суффикс -ур(а)- II -ул(а)- [Уым]. Фыцца»"
хай баст у, уæлдæр цы Цхаватъы кой уыдис, уыимæ.

Дзшщойты Ю.А. __ 275
Чабатькъари - зæххы хайы ном Куртайы [Сомхишвили
1981: 82]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Цабаты кæрт».
Цаба(й)тæ абон дæр Цæрынц Чысангомы. Сæ мыггаг фыс-
сынц Цабашвили дæр æмæ Цабошвили дæр. Чизоны ардæм
хауы хъæуы ном Цабаурта Гуыданы зæххыл Душеты рай-
оны [Апридоиидзе, Макъалатиа 1980: 33]?
Чадуани - хъæды ном Алеуы [Гълонтъи 1955: 281].
Кæройнаг -уан(и) гуырдзиаг топоформант у. Топонимæн йæ
бындуры ис ирон апеллятив цад (рагон туаллаг формæйы -
чад). Ома «Цадджыи (хъæд)».
Черкис ахо - зæххы хайы ном Укъанамхарейы [Сомхи-
швили 1981: 82]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Чер(е)кы
æрдуз». Абар ирон эпикон ном Церек (Церечы згьæр) æмæ
мыггагон ном Церекатсе. Балхъары зæххыл ис комы ном
Черек. Къахеты ис хъæуы ном Чарекаули æмæ уый дæр йæ
равзæрдæй баст у ирон мыггагон ном Церекатсе-имæ
[Цховребова 2007: 170].
Чиаитнапудзари - хицæн хæдзары ном Зодехы [Сомхи-
швили 1981: 82]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Чиаты
хуымгæнд». Чиатæ сты сыгъдæг чысайнаг мыггаг, иронау
сæ хонынц Цъæйтæ дæр [Цгъойты 2008: 5]. Сæ сылгой-
мæгты сын хонынц Цъсеййагонтсе (Хуриты Г.).
Чибиантнапудзари - бынаты ном Мосабрунейы
[Гълонтъи 1955: 282]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Чиби-
ты хуымгæнд». Абар, А. Шёгрен 1836-æм азы Дзимырго-
мы цы ирон ном ныффыста, ТзсЫЫ (= Чиби), зæгьгæ,
уыимæ [Шёгрен 1998: 96]. Ис ын чысайнаг вариант Циби
дæр [Хъазиты 1985: 5; Цогойты 1990: 66]. 1776-æм азы до-
кументы ис тырсыгоймаг ирон лæг Булачишвили Чибо-\лъ\
кой [ИДМ, I: 127], ома Булацаты Цибо. Абар ноджыдæр
ирон мыггаг Чибайтсе [Гаглойти 2007: 69].
Чигоиани - ирон хъæуы ном Дзимыргомы [Гълонтьи
1955: 282; Макъалатиа 1968: 106, 112; Сомхишвили 1981:
58]. Ис ын гуырдзиаг вариант Чигоети дæр [Цховребова
2007: 141]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Чиготы (хъæу)».
Иронау хуыйны Цгъойты хъсеу. Цардысты дзы Цгъойтæ.

276
Дзщцойты Ю.А.
Ацы мыггагои ном фольклорон уацмыстæй иуы афтæ фыст
у: Цыгъойтæ [ИАА, III: 291]. Ахæм хуызы æмбæлы хъæуы
ном дæр [Дзаттиаты 2002: 82]. Рагон чысайнагау, æвæц-
цæгæн, уыд *Чыгъойтсе æмæ *Чыгъойты хъæу. Ацы тогю-
ним гуырдзы рацарæзтой сæхи æвзаджы миниуджытæм
гæсгæ: *Чыгъо-йæ сарæзтой Чиго æмæ йæм бафтыдтой
гуырдзиаг суффикс -иан-и [Сомхишвили 1981: 58]. Цымы-
дисаг у, 1836-æм азы А. Шёгрен Хиуы комы цы ирон ном
ныффыста, Тзскщо, зæгъгæ [Шёгрен 1998: 89], уый. Цгъой-
тæй Гуырдзыстоны зæххыл чи æрцардис, уыдон сæ мыггаг
фыссынц Чигъошвили [Гълонтъи 1975: 54, 56, 73], Цхошви-
ли [Цгъойты 2008: 5] æмæ æндæр ахæм хуызты (æдæппæ-
тæй йын ис 13 варианты) [Уым].
Чогьа - хохы ном Хъанчаветы цур [Гълонтъи 1955:
282]. Абар ирон апеллятив цъоха *крепость(?); крепкий(?у
[Миллер 1934: 1704].
Шиукъаани - хъæуы ном Цхразмайы комы [Макъала-
тиа 1968: 101]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Сиукъаты
(хъæу)» [Цховребова 1979: 24].
2.3. Ирон топонимтæ Чысангомы «дæллаг хайы» æмæ
йæ фарсмæйы гуырдзиаг районты
Гур, Къасп æмæ Душеты районты топоними нæ къухты
æххæстæй кæй нæ ис, уый аххосæй нæ бон нæ бауыдзæн
ацы темæ кæронмæ райхалын. Дæлдæр цы фрагментарон
информаци ис, уый ист у алыхуызон иртасæн куыстытæй.
Æмæ кæд нæ къухы æххæст æрмæг нæй, уæддæр бæрæг у,
чысан рагæй фæстæмæ хохæй Картлийы быдыртæм кæй
ивылдысты, уый.
Ацы районты цы ирон хъæутæ ис, уыдоны цæрджытæ
чысайнæгтæ сты, æви нæ, уый базонын алы хатт мæ къухы
нæ бафты. Зæгъæм, Душеты районы Абаносхевийы хъæуæй
скæсæнырдæмдæр ис дыууæ хъæуы - Ахали осеби 4Ног
ирæттæ’ æмæДзвели осеби ’Зæронд (= рагон) ирæттæ’ [Ап-
ридонидзе, Макъалатиа 1980: 67]. Ацы хъæуты цавæр ирон
мыггæгтæ цæры (æви цардис?), уый æз нæ зонын, æмæ са*

Дзигщойпш Ю.Л.
277
чысанимæ бабæттын хъæуы æви нæ, уый дæр бæрæг нæу.
Ахапи осебийы хæуы сæрмæ ис æртыккаг ирон хъæу - Гу-
дианткъари Тудиты хъæу\ Гудитæ чысайнæгтæ сты, æмæ
чизоны иннæ дыууæ хъæуы цæрджытæ дæр (чизоны се
’ппæт нæ, фæлæ сæ иу хай) чысайнæгтæ сты?
Агьаиани - хъæуы ном Къаспы районы [Апридонидзе,
Макъалатиа 1980: 133]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Агь-
айты (хъæу)». Абар ирон мыггаг Æгайтæ [Гæдиаты 1991:
441] æмæ топоним Æга(й)ты-хъæу Хъазбеджы районы
[Цховребова 2007: 179].
Ахали осеби - хъæуы ном Душеты районы. Комкоммæ
тæлмацæй амоны «Ног ирæттæ» [Цховребова 2007: 176].
Кæс дæлдхр Дзвели осеби.
Ахашени - хъæуы ном Къахеты, Телауы районы. Ком-
коммæ тæлмацæй амоны «Ахаты хъæу», абар ирон мыггаг
Ахатæ æмæ топоним Ахатыкъуылдым Ленингоры районы
[Цховребова2007: 171].
Аши - хъæуы ном Душеты районы [Апридонидзе, Ма-
къалатиа 1980: 198]. Йæ бындуры, æвæццæгæн, ис этноним
асы - рагон ирæтты иу хайы автоэтноним, кæнæ та мыгга-
гон ном Асатсе. Ацы мыггаджы тыххæй Æлборты Барысби
фыссы: «Асаевы, колено рода Хетагуровых, являются вид-
ной фамилией как в Северной, так и в Южной Осетии»
[Алборов 1979: 198].
Булачаури - хъæуы ном Душеты районы, Абаносхеви-
йы сæрмæ [Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 180]. Ком-
коммæ тæлмацæй амоны «Булацаты (хъæу)». Булацатæ
Тырсыгоймæгтæ сты, сæ фылдæр хай ныртæккæ цæры Цæ-
гат Ирыстоны. 1776 азы документы тырсыйаг ирæтты æх-
сæн ис Булачишвили-ты кой дæр [ИДМ, I: 127]. Ацы ойко-
нимы вариант у Месхеты (Адигены районы) æмбæлæг ой-
коним Боладжаури [Апридонидзе, Макъалатиа 1980^ 180].
Годзианткъари - хъæуы ном Душеты районы. Йæ рав-
зæрдæй баст у ирон мыггагон ном Гоцитæ / Гоцъитæ-имæ
[Цховребова 2007: 176].
Гудалети - хъæуы ном Къаспы районы [Апридонидзе,

278
Дзиццойты Ю.Л.
Макъалатиа 1980: 96]. Æнгæс морфологон структурæ ис иу-
цалдæр æндæр гуырдзиаг ойконимæн дæр, абар: Баз-ал-
ети, Бар-ал-ети, Кьар-ал-ети, Мар-ал-ети æ. æ. [Апридо-
нидзе, Макъалатиа 1980: 96-97]. Уæлдæр куыд загьтои.
афтæмæй рагон ирон (туаллаг) ойконим Боботæ гуырдзы
рацарæзтой ацы морфологон структурæмæ гæсгæ, æмæ йын
радтой - Боб-ал-етай, зæгъгæ, ахæм хуыз (ам кæройнаг -ай
гуырдзиаг диалектон формæ у, литературон нормæмæ
гæсгæ ирон топонимы хуыз хъуамæ уаид *Бобачети). Æмæ
уæдæ, аналогимæ гæсгæ, Гуд-ал-ети дæр, æвæццæгæн,
ирон мыггагон номæй арæзт у, абар ирон мыггаг Гуы-
диатæ. Хуссар Ирыстоны, Ленингоры районы ис хъæу Гу-
дацьвери [Уым: 169] æмæ уый дæр ирон мыггагимæ у баст
(йæ дыккаг компонент у гуырдзиаг дзырд цьвери ’кæрон:
бырынкъ, цъупп’). Къаспы районы, Одзисмæ хæстæг
æмбæлы хъæды ном Гудабера [Гълонтъи 1955: 269] æмæ
уый дæр ирон номимæ у баст. Абар ноджыдæр ойконимтæ
Гудасахо Тудайы æрдуз’ Ачъарайы [Апридонидзе, Макъа-
латиа 1980: 158], Гуда-ури Хиуы комы [Уым: 177], Гудру-
хи - хъæуы ном Гуыданы зæххыл [Уым: 207], Гударахи
хъæуы ном Гуыданы зæххыл [Уым: 205] (йæ дыккаг ком-
понент -рах-щ чизоны, ирон рагь-имæ у баст). Фæстаг ой-
конимы ивд формæйыл æмбæлæм Тетри Цъхъаройы рай-
оны хъæуы ном Гударехи-ны [Уым: 205].
Гудианткъари - хъæуы ном Душеты районы. Ком-
коммæ тæлмацæй амоны Тудиты хъæу’.
Дре - хъæу Гуры районы, хъæу Тетри Цъхъаройы рай-
оны [Апридонидзе, Макъалатиа’ 1980: 78]. Йæ равзæрдæй,
æвæццæгæн, баст у ирон мыггагон ном Дретæ-имæ [Цхов-
ребова 2007: 162]. Дретæ цардысты Чысангомы дæр, Гдуйы
хъæуы [Уым: 43], æмæ Гуырдзыстонмæ уырдыгæй алыгъ-
дысты. Къаспы районы, Цъителкалачы хъæусоветы ис хъæу
Зенадриси [Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 188], цардысты
дзы ирæттæ дæр. Йæ ном равзæрд гуырдзиаг зена ’уæллаг’
æмæДре- + суфф. -иси-йæ [Цховребова 2007: 167].
Дугъузаани - хъæууат Къаспы районы, Одзисы цур

Дзшщойты Ю.Л.
279
[Гълонтъи 1955: 270]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Дыгь-
уызты (хъæу)». Абар уæлдæр Догузаани.
Дудауреби - хъæу Душетæй Анануры æхсæн [Апридо-
нидзе, Макъалатиа 1980: 66]. Комкоммæ тæлмацæй - «Ду-
дауритæ». Ацы мыггагон иом йæхæдæг та у ирон мыггагон
ном Дудайтсе-йы тæлмац. Дудайтæ чысайнаг мыггаг сты,
æмæ Душеты районмæ дæр, æвæццæгæн, Чысангомæй
алыгъдысты. Ирыстонæн йæхи мидæг, Ленингоры районы
ис Дудайтыхыеу, æмæ уый та гуырдзиаг автортæм æмбæлы
Дудаити-йы хуызы [Уым: 105].
Дзвели осеби - хъæуы ном Душеты районы. Комкоммæ
тæлмацæй амоны «Зæронд (= рагон) ирæттæ» [Цховребова
2007: 176]. Кæс уæлд&рЛхали осеби.
Еристависеули багъеби - бынаты ном Одзисы [Гълон-
тъи 1955: 270]. Комкоммæ тæлмацæй амоны «Ерыстауы
дыргъдæттæ». Ацы комы цæрæг ерыстаутæ ирæттæ уыды-
сты, Сидæмонтæй.
Задианткъари - хъæуы ном Душеты районы [Апридо-
нидзе, Макъалатиа 1980: 162]. Комкоммæ тæлмацæй амоны
’Задыты кæрт’ [Цховребова 2007: 166]. Цæрынц дзы Зады-
тæ æмæ сæ хъæу иронау хонынц Задытыхъсеу.
Зардианткъари - хъæуы ном Гуры районы [Апридо-
нидзе, Макъалатиа 1980: 163]. Комкоммæ тæлмацæй амоны
’Зæрдиаты кæрт’. Ирон мыггаг (æви патроними?) Зсердиа-
тсе Гаглойты Зинæйы дзырдуаты нæ разынд [Гаглойти
2007], фæлæ Хъазиты Мелитоны романы сылгоймæгтæй
иуæн йæ ном Зсердион хуыйны [Хъазиты 1985: 108 Я*.]. Ацы
ном та арæзт у мыггагон номæй - Зсерди(а)тæ. 1771 азы
документы Зардиашвили у хъæуы ном [ИДМ, I: 122], 1795
азы документы та - мыггагон ном: «крепостные Зардиаш-
вили» [Уым: 183]. Ацы æнусы кæрон арæзт документы æм-
бæлы хъæуы ном Зардиант-къари [ИДМ, I: 233].
Зенадриси, кæс уæлдæр Дре.
Каркушаани - хъæу Душеты районы, Гремисхевы
хъæусоветы [Гълонтъи 1955: 279; Апридонидзе, Макъала-
тиа 1980: 126]. Ис ын вариант Каркушаанткъари дæр, æмæ

280
Дзигщойты Ю.А
комкоммæ тæлмацæй амоны «Кæркуысты хъæу» [Цховре-
бова 2007: 176]. Кæркуыстæ раздæр цардысты Чысангомы,
Хромисцъхъаройы хъæуы (Цгъойты К.).
Къадоети - хъæуы ном Душеты районы. Йæ равзæрдæй
баст у ирон мыггагон ном Къодотсе-имæ [Цховребова
2007: 175].
Къарсани - хъæу Мцхетайы районы [Апридонидзе,
Макъалатиа 1980: 139]. Мæргъиты Алекси мын куыд за-
гъта, афтæмæй дзы цæрынц ирон Карсантæ, æмæ хъæу дæр
сæ ном хæссы. Гуырдзымæ ацы ирон топоним (Карсал-
тыхъæу) контаминацигонд æрцыд гуырдзиаг дзырд кьари
4дуар; кæрт; сых’-имæ.
Кълдис-тави - хъæуы ном Хашуры районы. Чысангомы
ис ирон хъæууат Къседзæхыссер æмæ, Цыхуырбаты Зами-
рæйы хъуыдымæ гæсгæ, гуырдзиаг ойконим, чизоны у ирон
ойконимы калькæ [Цховребова 2007: 168-167]. Кæд ацы
хъуыды раст у, уæд чысан канд Къасп, Гур æмæ Душеты
районтæм нæ ивылдысты, фæлæ сæм дæрддзæф чи у, ахæм
районтæм дæр.
Къоратхеви - хъæуы æмæ къаннæг цæугæдоны ном
Тбилисы фарсмæ. Йæ бындуры ис ирон мыггагон ном
Къоратæ [Цховребова 2007: 177-178].
Магърани - хъæуы ном Картлийы, Душеты райоиы
[Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 139], бынат æмæ мæсы-
джы ном Къахеты, Алазаны гуырæнты [Гамрекъели 1958:
47]. Абар Магъранети - хохвахсы (?) ном Иорийы дон-
гуырæнты [Уым: 47-48]. Раст ахæм номæй - Магъран Два-
лети - «Дзегли эриставта» æмæ ХУИ-ХУШ-æм æнусты
цыртдзæвæнтæ хонынц Хуссар Ирыстоны иу хай - Стыр
Леуахийы гуырæнты цы кæмттæ ис, уыдон [Гамрекъели
1958: 47]173. Компонент Магъран-æн В. Гамрекъели дæтты
дыууæ этимологийы: бæтты йæ иуæрдыгæй вайнахаг дзыр-
дтимæ (мæхъæлон магъа ’уæлæ-, уæллаг’, магъара ’уæл-
1 Магьран Двалетийы топонимийæ куыд зыны, афтæмæй ацы провинцимæ
хаудысты Чысыл Леуахийы æмæ Чысандоны гуырæнты цы кæмттæ ис, уыдон дæр
[Гаглойти 1996:44].

Дзищойты Ю.Л. 281
лаг\ бацбиаг (= цъоваг?) макрен ’уæллаг’) иннæрдыгæй та
рагон гуырдзиаг дзырд магънари ’хъæдæйæмбæрзт хох-’
рагъ’-имæ [Уым: 47-48]. Гаглойты Юрийы хъуыдымæ гæс-
гæ та компонент Магьран гуырдзиагау амоны ’уæллаг’
[Гаглойти 1996: 43, 44]. Чизоны ацы топоним равзæрд ра-
гон ирон *магъ æмæран-æй.
Маргьианткъари - хъæуы ном Ламисхъанайы хъæу-
советы, Къаспы районы [Гълонтъи 1955: 274]. Комкоммæ
тæлмацæй амоны «Мæргъиты кæрт» [Цховребова 2007:
166]. Мæргъитæ абон дæр цæрынц Чысаны зæххыл, Цъол-
ды хъæуы. Къаспы районмæ дæр уырдыгæй алыгъдаиккой.
Масикъаани - хъæууат Одзисмæ хæстæг [Гълонтъи 1955:
274]. Ацы топонимы бындуры, æвæццæгæн, ис ирон дзырд
мсесыг. Чысаны зæххыл, Мамулаанткъарийы цардысты Ми-
зигатæ, камералон афысты сæ мыггаг фыст у гуырдзиаг фæл-
дæхтæй - Мзикашвши [Цховребова 2007: 51]. Чизоны гуырд-
зиаг топонимы ацы ирон мыггаг ныууагъта йæ фæд?
Наосари - хъæуы ном Картлийы, Тетрицъхъаройы рай-
оны [Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 167]. Комкоммæ тæл-
мацæй амоны «Ирæтты раздæры цæрæнуат». Дзырдарæзтон
аналоги дæтты ойконим На-сомх-ари [Уым: 168], цыран
астæуæй ис этноним сомехи ’сомихаг’.
Олози - хъæуы ном Гуры районы [Апридонидзе, Макъ-
алатиа 1980: 91]. Йæ бындуры ис ирон апеллятив уселвсез.
Абар ирон хъæуы ном Уселвæз Млеты сæрмæ [Цховребова
2007: 179].
Сарибари - хъæуы ном Къаспъы районы [Апридонидзе,
Макъалатиа 1980: 159]. Ирæттæ йæ хонынц Сæрибар
[«МД» 2007, № 12: 18]. Ойконим Сæрибар ис Хуссар Ирыс-
тоны дæр [Цховребова 2003: 44]. Чизоны Къаспъы районмæ
дæр Ирыстонæй бафтыд?
Табурткъари - хъæуы ном Душеты районы. Йæ равзæр-
дæй баст у ирон мыггагон ном Табутæ-имх [Цховребова
2007: 175-176].
Тваури - хъæуы ном Ламисхъанамæ хæстæг Къаспы
районы [Макъалатиа 1968: 45]. Хонынц ма йæ Твауреби

282 Дзщцойты Ю.Л.
[Гълонтьи 1955: 272; Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 66].
Комкоммæ тæлмацæй амоны «Туатæ». Ацы топонимы
структурæ абар, уæлдæр цы Дудауреби-йы кой уыдис,
уыимæ. Туатæ цардысты алы чысайнаг комы дæр. Уырдæм
æрбафтыдысты Туалгомæй. Сæ иу хай æрбынат кодта Тыр-
сыгомы, Бурмæсыджы хъæуы [Дзаттиаты 2002: 182].
Тези - хъæу Окъмейы хъæусоветы, Къаспы районы
[Гълонтъи 1955: 272; Апридонидзе, Макъалатиа 1980: 90].
Чизоны йæ бындуры ис ирон мыггагон ном Тезиатæ.
Мцхетайы районы ис хъæу Тезами [Апридонидзе, Макъа-
латиа 1980: 122].
Тогоиани - хъæуы ном Къаспы районы, Квемо-Чъалайы
фарсмæ. Ацы топонимы кой гуырдзиаг автортæм не ссард-
гон, уыдон æй хонынц Тогоианпгкьари [Апридонидзе, Ма-
къалатиа 1980: 163], ома «Тогойты хъæу». Кæс уæлдæр 7Ъ-
гоиани.
Хъвелаант убани - хъæуы ном Гуры районы. Ойконим
комкоммæ тæлмацæй амоны «Хъуыллæуты сых» [Цховре-
бова2007: 164].
Цъопъи - хъæуы ном Къаспъы районы [Апридонидзс,
Макъалатиа 1980: 159]. Гуырдзиаг æвзаджы апеллятив цьо-
пъи амоны ’бæрзонд худ\ фæлæ ацы дзырд, мæнмæ гæсгæ,
нæ фидауы ойконимы сконды. Чизоны равзæрд ирон цъупп-
æй?
Чочети - дыууæ хъæуы ном Къаспы районы [Апридо-
нидзе, Макъалатиа 1980: 104]. Æвæццæгæн, йæ бындуры ис
ирон (къуыдайраг) антропоним Чочитсе. Хуссар Гуырдзыс-
тоны, Цъалкъайы районы ис хъæу Чочиани [Уым: 137],
æмæ уый дæр ирон мыггагимæ хъуамæ уа баст.
3. Топоними æмæ Чысаны зæххы этникон
историйы фарстытæ
3.1. Бацæуæн ныхас. Хуссар Ирыстоны этникон исто-
рийы фарстытæ гуырдзиаг историографийы зыгъуыммæ-

Дзиццойты Ю.Л.
283
гондæй æвдыст кæй æрцыдысты, уый бæрæг у. Цæвиггон,
Хуссар Ирыстоны территоримæ иразтты æрцыд гуырдзиаг
историктæ хæссынц ХУШ-Х1Х æнустæм. Уый размæ га,
дам, Хуссар Иры зæххыл цардысты гуырдзы, æмæ, дам,
сын ирæттæ сæ зæххытæ бацахстой [Апхазава 1994: 72; Ха-
радзе 1994: 144]. Раст ахæм мæнг ныхæстæ æрымысыдысты
Абхазы этникон историйы фæдыл дæр (уый тыххæй кæс:
[Папаскир 2005: 20, 84-105]).
Хъыгагæн, æнгæс позицийыл хæст уыд Абайты Уасо
дæр. Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй ирæтты фæзынд Чы-
сангомы уый ахаста XVIII æнусы 30-æм азтæм. Уасойы
хъуыдыйыл сразы ис Дж. Гвасалиа [1994: 82]. Фæлæ ацы
хъуыдыйы ныхмæ дзурынц историон документтæ. Зæгьæм,
1703-1711-æм азты документы дзырдæуы, ирæттæ Чысаиы
ерыстауы зæххæй кæй алыгьдысты æмæ Чъваребы кæй
æрцардысты, ууыл [ИДМ, I: 108]. 1746-æм азы документ
нын хъусын кæны, ерыстауы дæлбаруæвæг ирæттæ сæхи
сæрибар кæй рахуыдтой æмæ Уæллаг Картлийы дæрæн
кæнын кæй райдыдтой, уый [ИДМ, I: 73]. Ацы азы арæзт
документгæй иуы ма дзырдæуы «чысайнаг ирæттыл» æмæ
«арагуийаг ирæттыл» [ИДМ, I: 74]. 1727-1728-æм азты до-
кументы дзырдæуы, дзимыраг ирæттæ æддагон тыхгæн-
джыты кæй фæсырдтой, ууыл [ИДМ, I: 68]. Адæттæ ууыл
дзурæг сты, æмæ чысангомы ир рагæй фæстæмæ быиæттон
цæрджытæ кæй уыдысты, стæй уæд Чысаны ерыстауты
дæлбартыл нымад кæй уыдысты. Цæмæй ХУШ-æм æнусы
тæккæ райдианы ирæттæ Чысаны æлдæрттæй алыгъдаик-
кой, уый тыххæй æппын къаддæрæй ХУИ-æм æнусы
хъуамæ æрцардаиккой Чысангомы.
Дзимыргомы кой кæнгæйæ, Вахуштъи иу ран афтæ фыс-
сы: «Карцухæй ныгуылæнырдæмдæр, Чысаны доны/^ ис
Жамури, цыран ныртæккæ цæрынц ирæттæ» [Вахушти
1904: 79]. Фæлæ ирæтты размæ Дзимыры (Жамурийы) чи
цард, уый тыххæй Вахуштъи ницы загъта. Уыйхыгъд гуыр-
дзиаг этнограф Серги Макъалатиа, X æнусы фыст гуырд-
зиаг чиныджы кой ракæнгæйæ, зæгъы, зæгъгæ, уыцы чины-

284
Дзиццойты Ю.А.
джы ис Жамурийы кой дæр æмæ стæй йæ ныхасмæ баф-
тыдта, зæгъгæ, ныртæккæ Дзимыргомы гуырдзиæгтæ нал
цæры [Макъалатиа 1968: 113].
Фæстаг хъуыдыйыл æмбæлæм Дж. Гвасалиайы иртасæы
куысты дæр. Фæлæ ацы ахуыргонд ацыд ноджы дарддæр
æмæ, гуырдзыйы фарсмæ, Чысаны зæххыл бынат ссардта
иннæ картвелаг адæмтæн дæр - зайнæгтæн æмæ свантæн.
Ацы ахуыргонды хъуыдымæ гæсгæ, Чысаны зæххы
топонимтæй бирæтæн ис мегрелаг-чъайнаг (зайнаг) æмæ
свайнаг равзæрд [Гвасалиа 1983: 164-167]. Зæгъæм, топо-
ним Къуцхоети (= ирон Къущат) уый бæтты чъайнаг
дзырд къуух схъал(?) = гъвидзеба’-имæ, Къора - чъайнаг
къор ’бæттын’-имæ [Гвасалиа 1983: 164], Цъипор - мег-
релаг цъипур ’тæрс’-имæ (гуырдзиаг цъипели-иы халдих),
гидроним Меджуда - зайнаг ном Меджуди-имæ, топоним
Гери (= ирон Джер, ацы хъæу æмæ кувæндон сты Чысыл
Леуахигом, Гудисгом æмæ Цъыруйы комы æхсæн) - мегре-
лаг гери ’бирæгъ’-имæ (гуырдзиаг мгели-иы халдих) [Уым:
165] æ. а. д. Суанг ма Стыр Леуахийы гуырæнты дæр ссар-
дта хохы ном Къоджори, æмæ, дам, уый та баст у свайнаг
къодж ’къæдзæх’ æмæ суайнаг суффикс -ар II -ер-имæ
[Уым: 165-166]174.
Дж. Гвасалиайы хъуыдыйыл сразы сты К. Харадзе
[1994: 154] æмæ Н. Апхазава [1994: 34]. Æнгæс хъуыдытæ
ноджы раздæр раразмæ кодта В. Гамрекъели [1958: 67].
Фæлæ дæлдæр æз равдисдзынæи Дж. Гвасалиайы этимоло-
гиты мæнг апп.
Ацы авторты хъуыдымæ хæстæг лæууы Г. Ахвледиа-
нийы хъуыды дæр: «Она (= малолиахвско-чисанская речь -
Ю. Д.) еще не успела диалектально разойтись с языком
своей "метрополии" - настолько недавно переселившимися
являются носители ксанской осетинской речи» [Ахвледиа-
4 Гвасалиа барæй фæивта ирон топоним Къозор-хн йæ хуыз, цæмæй йын
свайпаг этимологи радгæн уа. Ойконим Кьоджори æмбæлы Хуссар Ирыстоны
нæ, фæлæ Къахеты æмæ Картлийы (Гардабаны районы) [Апридонидзе, Макъала-
тиа 1980: 177].

Дзицуойты Ю.А. 285
ни 1960: 62]. Æндæр ран Г. Ахвледиани афтæ фæбæлвырд
кодта йæ ныхас: чысан сæ цæрæнбынæттæм ивылдысты
дæргьвæтин рæстæджы дæргъы суанг XIX æнусы онг
[Уым: 60-61].
Фæлæ чысаны равзæрды фæдыл ис æндæр хъуыдытæ
дæр. Зæгъæм, Г. Джалабадзе, гуырдзиаг историон æрмæ-
джытыл æнцой кæнгæйæ, фыссы, зæгъгæ, Чысангомы уæл-
хох бынæтты ир æрцардысты ХШ-Х1У æнусты [Джалабад-
зе 1975: 11]. Æнгæс хъуыдыйыл лæуд уыд Г. Р. Лазарашви-
ли: «Именно с монгольским нашествием - и совершенно
справедливо - связывает большинство ученых переселение
осетин в Грузию и образование постоянного осетинского
населения в бассейнах Лиахви, Ксани, Лехура и в верховь-
ях Джаджоры и Квирилы» [Лазарашвили 1966: 103]. Этно-
граф Калоты Барис та фыссы: «Наиболее поздними посе-
ленцами в Южной Осетии считаются так называемые ксан-
ские осетины (чысан), живущие в ущельях рек Меджуды и
Лехуари175. Однако Ксанское ущелье, как отмечалось, было
заселено осетинами на протяжении всего домонгольского
периода. Достаточно отметить, что ксанские эриставы про-
исходили из осетин, выходцев из Нарской котловины» [Ка-
лоев 1971: 63]. Мæнæ цы фыссы Бекъойты Димитр та:
«Ксанцы на территорию Южной Осетии могли попасть в
период монгольского нашествия. Часть разгромленных
монголами алан именно тогда переселилась на южную сто-
рону хребта Кавказских гор» [Бекоев 1985: 46]. Æмæ дард-
дæр: «Есть основание полагать, что предки современных
ксанцев на территорию Южной Осетии попали в начале
XIII века в результате нашествия татар» [Там же: 189-190].
Фæстаг æртæ авторы хъуыды мæм растдæр кæсы. Чысан
XVIII æнусæй раздæр куынæ фæзындаиккой Хуссар Иры,
уæд уый зынид историон æмæ фолклорон æрмæджытæй.
Афтæмæй та уыдон æндæр датæмæ амонынц. Уæлдæр цы
æрмæг равзæрстон, уый комдзог цæуы Абайты Уасойы, С.
Макъалатиайы, Дж. Гвасалиайы æмæ иннæ ахуыргæндты
Дзырд цæуы Лехурайыл.

286 Дзгщцойты Ю.А.
хъуыдыйыл. Æркæсæм ма иу хатт чысайнаг топонимтæм
æмæ сæ равзарæм этникон историйы цæстæнгасæй.
Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй Чысаны зæххы ирон
хъæуты кой гуырдзиаг историон цыртдзæвæнтæ кæнынц
суанг X æнусæй райдайгæйæ. Æркæсæм ма сæм хронологон
стратификацимæ гæсгæ. Фæлæ развæлгъау иу хъуыддаг
фæбæлвырд кæнæм. Цæвиттон, X кæнæ XV æнусы йæ кой
кæмæн чындæуы, уыцы топоним, кæй зæгъын æй хъæуы,
уыцы æнусы нæ фæзынд, фæлæ раздæр. Ома топонимты
фиксацийы рæстæг нæ дæтгы уый фадат, цæмæй, Чысаны
зæххыл ирæттæ фыццаг хатт кæд фæзындысты, уыцы фарс-
тæн бæлвырд дзуапп радтæм. Дыккаг уый, æмæ мах ныр-
тæккæ иумиаг ном ирæттæй кæй хонæм, уыдон астæуккаг
æнусты æндæр номæй хуындысты. Адæттæ хынцгæйæ рав-
зарæм Чысаны зæххы топонимтæ.
3.2. Сидæмонтæ Чысаны зæххыл. «Дзегли эриставта»-йæ
куыд зыиы, афтæмæй, ирæн сæ фыдæлтæй Чысаны зæххыл
фыццаг чи æрцард, уыдон уыдысты Сидæмонты мыггагæй,
фæлæ фæстæдæр сæхи схуыдтой Бибылтæй. Ныртæккæ Би-
былты иу хай чысайнæгтæ сты, фæлæ сæ иннæ хай та
къуыдайрæгтæ систы. Бибылты аннæ хай та сгуырдзиаг ис
æмæ абон сæхи хонынц Бибияури. 1746 азы уырыссаг до-
кументы ис Арагуийы комы цæрæг гуырдзиаг поручик Би-
бирюлев Андрейы кой [ИДМ, I: 244]. Уый ууыл дзуры, æмæ,
æвæццæгæн, ХУШ-æм æнусæн йе ’мбисы Бибылты иу хай
гуырдзиаг хуыдтой сæхи. XIX æнусы райдианы дæр сæхи
хуыдтой гуырдзиæгтæ [Блиев 2006: 136], фæлæ, Цæгат
Кавказæй кæй рацыдысты. уый 1807 азы документы ахæм
хуызы равдыстой: «Дед Нугзара Эристова, Сидамон, пере-
селился из великой Кабарды в Грузию в царствование Си-
меона» [ИДМ, II: 129]. Афтæмæй та кæсæгмæ Сидæмонты
мыггагæн йæ кой дæр нæй.
Чысаны Сидæмонтæн æмæ Ьибылтæн ирон равзæрд кæй
ис, уый 1830-æм азы æбæрæг автор комкоммæ банысан
кодта йæ уацы [ППК, I: 23]. Арагуийы комы цæрæг Бибыл-

Дзиццойты Ю.А. 287
тæ (= Сидæмонтæ) дæр се ’ппæт не сгуырдзиæгтæ сты æмæ
суаиг XIX æнусы кæрон дæр сæхи ирæттæ хуыдтой. Уый
фæдыл мæнæ цы фыссы Секъа: «Бибилуритæ цæрынц Ара-
гуи-доны былыл æмæ сæхи ирон хонынц» [Гæдиаты 1991:
501].
Сидæмонтæ бæлвырдæй цы дуджы сгуырдзиæгтæ сты,
уый зыи зæгъæи у, фæлæ æркæсæм ХУШ-æм æнусы кæром
арæзт документмæ, цыран дзырдæуы: «Арагуийы ерыстау-
тæ сты Кавказы хæхтæй рацæуæг ирагттæ. Уыдон равзæр-
дысты хорз мыггаг Сидамонидзетæй. Сæ фыдæлтæ царды-
сты Уанаты (...) 1407 азы (...) Сидæмон æрæмбырд кодта
ирон æфсæдтæ æмæ йæ хæстæджыты æмæ Арагуийы дæл-
вæзты цæрæг æлдæрттæ Базалидзетæн сæ мыггаг сыскъ-
уыдта (...) Сидæмон бацахста ацы быиæттæ æмæ сси Ара-
гуийы хицау» [ИДМ, I: 194].
Куыд уынæм, афтæмæй Арагуийы цæрæг Сидæмонтæ,
Уанатæй Арагуимæ ралидзгæйæ, бынæттон æлдæргты фæ-
сырдтой ирæтты руаджы. ХУ-æм æнусы Сидæмонтæ сæхи
ирæттыл куынæ нымадтаиккой, уæд ирæттæм æххуысмæ
нæ фæсидтаиккой, стæй сæм ирæггæ дæр æххуысмæ нæ
фæзындаиккой.
Цыбыр дзырдæй, Сидæмонты ассимиляци гуырдзыимæ
æрцыд ХУ-æм æнусæй ХУШ-æм æнусы æхсæн, фæлæ Бибы-
лтæ суанг Х1Х-æм æнусы дæр дзырдтой, ирон равзæрд сыи
кæй ис, уый, æмæ сæ иу хай та абон дæр ирæттæй баззадис.
Мыггагон ном Сидæмоптæ баззад ирон мыггагон тау-
рæгъты дæр. Хицæн мыггаджы хуызы Сидамонидзе-тæ æм-
бæлынц Цхинвалы районы, Елтъурайы хъæуы, æмæ ныр-
тæккæ сæхи хонынц гуырдзиæгтæ [Цховребова 1979: 118].
Елтъурайæ Гудисы æхсæн цы хох ис, уымæн йæ ном хуый-
ны Сидсемоиты дзуар. 1723 азы документы фыст ис, Цхин-
валы кæй цардис Сидамонидзетæй дыууæ æфсымæры, уый:
Деметрий æмæ Лазаре [ИДМ, I: 111].
Гудамахъар æмæ Хады кæмтты топонимты æхсæи иттæг
бирæ ис, Бибылты номæй чи равзæрд, ахæмтæ: Бибилиант
насахлареби ’Бибылты хæдзаруæттæ’, Бибилиани / Бибила-

288
Дзиццойты Ю.А.
ни (абон дæр дзы цæрынц Бибилашвилитæ), Бибилиант хе-
ви ’Бибылты ком’, Бибилиант кьакълеби ’Бибылты æн-
гузтæ’, Бибилиант цихе ’Бибылты мæсыг’ [Хорнаули 1983:
71, 86, 118, 136, 145]. Гуриайы та æмбæлы мыггагон ном
Бибилеишвили [Гамрекъели 1958: 67].
Астæуккаг æнусты Бибылты иу хай цардис Тлийы комы
æмæ ацы хъæуы ном гуырдзиаг азфыссæг хонгæ дæр афтæ
кæны: Тле Бибилурта [ИДМ, I: 95], ома «Бибылты Тли».
Сидæмонтæн сæ фыдæлты миграци Хуссар Ирыстонмæ
«Дзегли эриставта» хæссы византиаг император Юстиниа-
ны дугмæ. Уый хынцгæйæ, ахуыргæндты иу хай зæгъы,
зæгъгæ, Сидæмонты Ростъом æмæ Бибыл Чысаны зæххыл
æрцардысты VI æнусы. Фæлæ ахуыргæндты иннæ хай та
зæгъы, зæгъгæ, Сидæмонтæ Чысангомы æрцардысты 1Х-æм
æнусы. Æндæр датæмæ амоны, ХУШ-æм æнусы кæрои чи
æрцыд фыст, уыцы «Гуырдзиаг æлдæрттæ æмæ уæздæтты
генеалогон номхыгъд». Уым дзырдæуы, зæгъгæ, ус-паддзах
Русуданы рæстæджы «ирон кæмттæй Нар кæцы хуыйны,
уырдыгæй æрцыдысты, ныртæккæ ерыстауты ном чи хæс-
сы, уыдон фыдæлтæ, сæ мыггаг уыд Горчиани (Гуыр-
цъытæ? - Дз. Ю.); уыдонæн се ’рвадæлтæ нырма дæр Нары
цæрынц. Уыдонæй дыууæ æфсымæры æрыздæхти, фыц-
цагæн йæ ном хуынди Бибила, дыккагæн та Рати, æмæ æр-
цардысты Чысангомы. Чырыстийы райгуырды фæстæ 1235
азы Бибила йæ цæрæнбынат аивта, Дæллаг Певели кæй хо-
нынц, ныртæккæ та Ипневи кæй хонынц, уырдæм. Рати та
æрцарди Дзимыргомы» [ИДМ, I: 195].
Ацы информаци бирæ цæмæйдæрты хицæн кæны «Дзег-
ли эриставта»-йы информацийæ. Цæвиттон, Сидæмоиты
фыдæлтæ Ирыстонæй (Овсети) рацæугæ не сты, ома, г/-гæ-
наг диалектыл кæм дзырдтой, уырдыгæй, фæлæ Туалго
мæй, ома, ч-гæнаг диалектыл кæм дзырдтой, уырдыгæи
Дыккаг уый, æмæ æфсымæртæ æртæ нæ уыдысты, фæлæ
дыууæ, ома ам бæлвырдгонд цæуы, ахуыргæндтæ фæрсаг
зонæнты руаджы цы уавæр среконструкци кодтой, уый.
Æртыккаг уый, æмæ æфсымæртæй иуы ном Ростъом н#

Дзищойты Ю.А. 289
хуынди, фæлæ Рати. Цыппæрæм уый, æмæ æфсымæрты
мыггаг Сидæмонтæй нæ уыд, фæлæ Гуырцъытæй. Фæн-
дзæм уый, æмæ æфсымæртæй иу æрцард Дзимыргомы. Æх-
сæзæм уый, æмæ æфсымæртæ Чысангомы У1-æм æнусы не
’рцардысты, фæлæ ХН-ХШ-æм æнусты.
Цы хицæндзинæдтæ ранымадтон, уыдон æнцон бам-
барæн сты, нæ зæрдыл рæстæджы фактор куы дарæм, уæд.
Цæвиттон, «Дзегли эриставта» ХУ-æм æнусы тæккæ рай-
дианы æрцыд фыст, «номхыгьд» та ХУШ-æм æнусы кæ-
рон. Се ’хсæн цы 400 азы рацыд, уыдон дæргъы ерыстауты
мыггагон таурæгъ ивындзинæдтæ баййæфта. Махæн нæ
темæмæ гæсгæ ам ахсджиаг у иу хъуыддаг: ерыстаутæн сæ
фыдæлтæ Туалгомæй нæ рацыдысты, фæлæ Ирыстонæй
(Овсетийæ). Уыдон Ирыстоны паддзахæн йæ кæстæр фырт-
тæ уыдысты, æмæ ирон паддзæхтæ та астæуккаг æнусты
Туалгомы нæ цардысты. Ерыстауты генеалогийы Туалгомы
кой рæдыдæй фæзынд: сæ фыдæлтæ Ирыстонæй куы ра-
лыгъдысты, уæд фыццаг туаллæгты æхсæн æрцардысты,
бæлвырддæр дзургæйæ та - Едысы хъæуы цур. Фæстæдæр
ацы факт ферох ис, фæлæ ма таурæгъты баззад туалты кой,
æмæ ноджы фæстæдæр ерыстауты равзæрд Туалгомимæ
бабастæуыд. Ома дыккаг таурæгъ у фыццагæн йæ редукци-
гонд вариант.
Раст нæу дыккаг варианты датæ дæр: Сидæмонтæ афтæ
æрæджиау куы æрцыдаиккой Чысангоммæ, уæд йæ кой уа-
ид иннæ гуырдзиаг азфыстыты дæр. Мæнмæ уæлдæрæрхаст
датæтæй æппæты растдæр кæсы У1-æм æнус. Куыдфæн-
дыйæ дæр, Абайты Уасо ирæтты фыццаг фæзындыл цы да-
тæ нымадта - XVIII æнусы æртынæм азтæ - уымæй æппын
къаддæр дæс æнусы раздæр фæзындысты Сидæмонтæ Чы-
саны зæххыл.
Сидæмонтæ цал æфсымæрæй ралыгъдысты Чысангом-
мæ, уый æрæджыйы онг бæрæг нæ уыди. Цалынмæ Дзат-
тиаты Русланы уац нæ фæзынд, уæдмæ ахуыргæндтæ æн-
хъæл уыдысты, зæгьгæ, Сидæмонты æфсымæртæ æртæйæ
ралыгъдысты Цæгат Ирыстонæй - Ростъом, Бибыл æмæ
19*

290 Дзгщцойты Ю.А.
Цъитлосан. Фæлæ фæстаг «ном» гуырдзиаг титул у - цъит-
лосани, комкоммæ тæлмацæй амоны «сырх дарæсджын».
Æмæ уæдæ æфсымæртæ дыууæ уыдысты, фæлæ Бибыл уыд
паддзахы дарæсы [Дзаттиаты 1990].
Ацы хъуыды мæм иттæг раст кæсы. Цæвиттон, индои-
райнаг адæмтæм паддзахтæ сырх дзаумæттæ дардтой. Уый
фæдыл мæнæ цы фыссы А. К. Акишев: «Пурпурные, багря-
иые и красные хитоны с золотыми украшениями, как сооб-
щают Ксенофонт, Квинт Курций Руф и Диоген Лаэртский,
носили персидские цари и вельможи эпохи Ахеменидов»
[Акишев 1984: 129]. Æнгæс æгъдæуттæ уыд ирон адæммæ
дæр. Зæгъæм, иу ирон аргъауы дзырдæуы, зæгъгæ, æлдары
фыртæн «йæ уæлæ ис сырх зæлдаг дарæс» [ИАА, II: 287].
Хæдзары хицауæн дæр-иу йæ къæлæтджын арæх уыд сырх:
«кады сырх къæлæтджын» [Гæззаты 1955: 126]. Æмæ уæдæ,
ирон паддзахы фырт Бибыл сырх дзаумæттæ кæй дардта,
уым диссагæй ницы ис - уый у рагон ирайнаг традици.
Цымыдисаг у ахæм хъуыддаг дæр: Сидæмонтæ Хуссар
Ирыстоны бындур æрæвæрдтой ног мыггаг (Бибылтæ) æмæ
ног хъæуæн (Ларгуис). Æмæ уæдæ Бибылтæ сты, Хуссар
Ирыстоны историйы йæ ном кæмæн баззад, ахæм фыццаг
ирои мыггаг. Ларгуис та у, махмæ зонæнтæ цы дугтæй æр
хæццæ ис, уыдонæй фыццаг ирои хъæу. Ам «ирон», зæгьгæ,
æз хонын 1/-гæнаг ныхасыздæхтыл дзурæг астæуккагæну-
сон алайнæгты (кæс дæлдæр).
Фæлæ Ларгуисы хъæуы Бибылтæ иунæг ирон мыггаг нæ
уыдысты. «Дзегли эриставта» куыд зæгъы, афтæмæй ирои
паддзахы фырттæ (Ростъом æмæ Бибыл) Цæгат Ирыстонæй
ралыгъдысты æд байзæддаг æмæ æд 70 фæсдзæуины. Уыцы
фæсдзæуинтæн сæ мыггæгтæ куыд уыдысты æмæ Хуссар
Ирыстоны этникон историйы цы фæд иыууагьтой, уый
ныртæккæ ничи зоны. Фæлæ Бибылты хицауиуæгад уыдо-
нæн сæхи æмæ сæ байзæддаджы руаджы кæй апырх ис Ха-
ды комæй Тигъуамæ, уый æнæдæуццаг у. Æмæ сын уæдæ
сæ ног зæххытыл иу хъæуæй фылдæр ма фæзыидаид, уыи
бауырнинаг нæу.

Цзиццойты Ю.А. 291
Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй Бибыл æмæ Ростъом
уыдысты Ирыстоны паддзахы кæстæр фырттæ. Гуырдзиаг
хронист сын сæ райгуырæн бæстæ хоны Овсети, ома ’Иры-
стон’. Цæвиттон, уæды дуджы Ирыстоны ном хаста ныры
Ирыстонæн йæ цæгаттаг хай. Йæ хуссайраг хай та йын
гуырдзиаг азфыстытæ хонынц Двалети, ома Туаллæггы
зæхх\ Г. Ахвледианийы гипотезæмæ гæсгæ, Овсетийы цар-
дысты, у-гæнаг ныхасыздæхтыл чи дзырдта æмæ йæхи ирои
чи хуыдта, уыцы алайнаг знæмтæ [Ахвледиани 1960: 69].
Двалетийы та цардысты, ч-гæнаг ныхасыздæхтыл чи дзыр-
дта æмæ йæхи туаллаг чи хуыдта, уыцы алайнаг знæмтæ.
Æмæ уæдæ Сидæмонтæ (Бибылтæ) æмæ сæ фæсдзæуинтæ
Хуссар Ирыстонмæ æрхастой этноним ирон æмæ //-гæнаг
ныхасыздæхт. Æвæццæгæн, гуырдзиаг этноним оси æмæ
уымæй арæзт топоним Осети дæр уæды дуджы æрфидар
сты Хуссар Ирыстоны территорийы иу хайыл.
Цæвиттон, нæ эрæйы УН-æм æнусы арæзт «Сомихаг
географийы» дыккаг сæрæн реконструкци саразгæйæ, со-
михаг историк С. Т. Еремян æрцыд ахæм хатдзæгмæ, зæгъ-
гæ, уæды дуджы, Стыр Леуахийы гуырæнтæй суанг Чъехы
нарæгмæ цы зæххытæ ис, уыдон рагон сомихаг историкмæ
хæссынц Лтигк-ы ном, ома овстæ. Ацы хъуыдыйыл сразы
ис уырыссаг археолог В. А. Кузнецов [1992: 182-183]. Æмæ
уæдæ Чысангомы хæд сæрмæ УИ-æм æнусы цардысты
ирæттæ-овстæ.
Фæстæдæр, 853-æм азы хабæрттыл дзургæйæ, рагон
гуырдзиаг историк Джуаншер (Х1-æм æнус) зæгъы, зæгъгæ,
араббаг балхон Буга сфæид кодта Ирыстонмæ бабырсын
æмæ ссыд Цхаватьы онг, фæлæ уым йæ разы æрлæууыды-
сты «хохæгтæ», æмæ йын ныддæрæн кодтой йе ’фсад
[ИДМ, I: 48; МК: 30]. Ацы информацийæн иухуызон æмæ
нывыл иитерпретаци нæма ис. Рагон сомихаг историкты
информацийыл æнцой кæнгæйæ, ахуыргæндты иу хай зæ-
гъы, зæгьгæ, Бугайы æфсæдтæ дæрæн баййæфтой Арагуи-
йы комы [Джиоев 1998]. М. Д. Лордкъипъанидзе йæ фип-
паинæгты бынтон ныссуйтæ кодта хъуыддаг. Уый хъуы-

292
Дзгщцойты Ю.А.
дымæ гæсгæ рагон гуырдзиаг историк «Овсети»-йы номæй
хоны ныры Цæгат Ирыстон, Цхаватъ та, дам, у «историко-
географическая провинция западнее Чарталети между
Арагви и Ксани» [МК: 71].
Ацы фиппаинæгтæй иу дæр раст нæу. Уæлдæр куыд фед-
там, афтæмæй астæуккаг æнусты дæр æмæ ныр дæр Цхавать
уыд æмæ ис Чысангомы. Чысангомæй йæ Арагуийы комы
æхсæн Лордкъипъанидзе барæй авæрдта, цæмæй йын æнцом-
дæр уа топоним Овсети Цæгат Ирыстонимæ бабæттын. Фæ-
лæ рагон гуырдзиаг историк æндæр хабæрттæ кæны: «Буга
(...) двинулся и прибыл в Чарталети, расгюложился здссь,
взял у мтиулов заложников триста человек, пытался вторг-
нуться в Овсети и дошел до Цхавата» [ЛК: 49]. Ома Ирыс-
тонмæ фæндагыл Буга Арагвийы комæй ахызт Чысангоммæ,
æрхæццæ ис Цхаватъмæ æмæ йыл уым æртыхстысты алы-
хуызон бæллæхтæ. Бугайæн йæ хъавд Ирыстонмæ кæй уыд,
уый алчи дæр хорз æмбары, фæлæ Цæгат Ирыстонмæ куы
бырстаид, уæд æй Чъарталæй цæгатырдæм хъуыд цæуын,
ома Арвыкомы фæндагыл. Уый та бавдæлд æмæ Чысаны
æфцæгыл ахызт ныгуылæны æрдæм. Уыцы фæндаг æй Дай-
раны коммæ не ’ркодтаид, æмæ уæдæ Бугайæн йæ хъавд
ныры Цæгат Ирыстонмæ нæ уыд, фæлæ, Чысандоны гуы-
рæнты, стæй уæд Стыр Леуахийы гуырæнты цы Ирыстон
уыд, уымæ.
Цхаватъы Бугайæн йæ размæ цы «хохæгтæ» бабадтысты,
уыдон ирæттæ куынæ уыдаиккой, уæд сæ цымæ цынæ уагь-
та æмæ цæй аххосæй схæцыдысты сæ сыхаг ирæтты сæ-
рыл? Мæ хъуыдымæ гæсгæ, Цхаватъы комы Бугайы
æфсæдты ныддæрæн кодтой хохаг ирæттæ. Уыдон уыдаик-
кой, Стыр Леуахийы гуырæнты, стæй уæд Дзимыры комы
цы ирæттæ цард, уыдон. Фæлæ уыцы ирæтты бынæттон
цæрджыты (цхаватъæгты) хорзæх куынæ уыдаид, уæд нæ
фæтых уыдаиккой Бугайы сæдæминон æфсадыл. Цхава-
тъæгты æххуысы мотивтыл куы дзурæм, уæд нæ зæрдыл
хъуамæ æрлæууын кæнæм, уæлдæр топоним Цхаватъ-хн
ирон этимологи кæй радтон, уый. Æвæццæгæн, цхаватъæг-

Дзтщойты Ю.А.
293
тæ æцæгдæр ирæттæ уыдысты æмæ уый аххосæй нæ бау-
агьтой Бугайы æфсæдты Ирыстонмæ (ома Дзимыр æмæ
Леуахигоммæ) бабырсын.
Кæд хъуыддаг æцæгæйдæр афтæ уыд, уæд ма иу фактмæ
æрдарæм нæ хъус. Цæвиттон, Цхаватъ æмæ Ларгвисы хъæ-
утæ кæрæдзимæ хæрз æввахс сты. Чизоны, Сидæмонтæ Чы-
сангоммæ куы бацыдысты, уæд сæхæдæг сæ фæсдзæуины
иу хайимæ Ларгвисы æрцардысты, иннæ хай та Цхаватъы
æрбынат кодта. Чизоны Цхаватъæн бындур дæр уыцы
ирæттæ æрæвæрдтой, фæлæ гуырдзиаг хроникæйы интер-
поляцийы аххосæй хъуыддæгтæ афтæ æвдыст æрцыдысты,
зæгъгæ, Сидæмонтæ Чысангомы æрæййæфтой ацы хъæу.
Цыбыр дзырдæй, «Сомихаг географи» æмæ Джуаншеры
информацийæ, стæй уæд «Дзегли эриставта»-йы зонæнтæй
куыд зыны, афтæмæй Чысандоны гуырæнтæн йæ цæрджы-
ты æхсæн уыд ирæттæ дæр, æмæ ацы регион, Леуахийы
гуырæнтимæ иумæ, фыццаг дыууæ цыртдзæвæны хуый-
нынц Ирыстон (Авсурк, Овсети).
Фæлæ цымæ чи уыдысты, Сидæмонты æмæ уыдонæн сæ
фæсдзæуинты размæ Чысангомы цы адæм цард, уыдон та?
3.3. Ч-гæнаг ныхасыздæхт Чысаны зæххыл Ростъом æмæ
Бибылы дуджы. Гуырдзиаг ахуыргæндты хъуыдымæ гæсгæ
Бибылты размæ Чысаны зæххыл гуырдзыйæ дарддæр ничи
цард. Фæлæ уый раст нæу. Æркæсæм та чысайнаг топо-
нимтæм.
Бибылтæн сæ тохы фæндæгтыл дзургæйæ, «Дзегли эри-
ставта»-йы æбæрæг автор кæны иу-цалдæр чысайнаг хъæуы
кой. Се ’хсæн ис, ирон равзæрд кæмæн ис, ахæмтæ дæр:
Цхаватъщ Карчохи, Бехъчо, Хъанчаветщ Исроли æмæ Ко-
лот. Историон цыртдзæвæнты арæх фæзыны интерполя-
цитæ, æмæ ацы топонимтæ дæр чизоны VI æнусы нæма уы-
дысты, æмæ азфыссæджы «аххосæй» бахаудысты уыцы
дугмæ. Фæлæ уæлдæр куыд федтам, афтæмæй Карцухы кой
X æнусы автормæ дæр ис, æмæ нын ацы факт дæтты афтæ
хъуыды кæныны фадат, зæгъгæ, иннæ хъæутæ дæр интер-

294 Дзгщцойты Ю.А.
поляцийы руаджы нæ бахаудысты Бибылты дугмæ. Ацы
топонимтæ нын дæттынц иттæг цымыдисаг хатдзæгтæ са-
разыны фадат. Цæвиттон, сæ фонетикон хуызмæ сын куы
æркæсæм, уæд фендзыстæм, уыдонæн сæ фылдæр хай «/-
гæнаг ныхасыздæхты нормæтæ кæй æвдисы, уый: Карчох,
Бехъчо, Хъанчавет. Ацы ныхасыздæхты нормæтæм хауы
«сыгъдæг» сибилянт с дæр, æмæ уæдæ топоним Исрол дæр
уырдæм ахæссын хъæуы.
Цæуыл дзурæг у ацы факт? Кæй зæгъын æй хъæуы,
ууыл, æмæ уæды дуджы Чысаны зæххыл «/-гæнаг ныхасыз-
дæхтыл дзурæг алайнаг знæм дæр кæй цардис. Уыцы ныха-
сыздæхтыл суанг ХЕХ æнусы онг дзырдтой, ныртæккæ
къуыдар кæй хонæм, ирон адæмы уыцы хай. Æмæ уæдæ то-
понимтæ Карчох, Бехъчо, Хъанчавет æмæ Исрол астæукка-
гæнусон къуыдарæй баззадысты. Ацы ныхасыздæхтæй цæ-
уы, фыццаг хатт X æнусы фиксацигонд чи æрцыд, уыцы
«сыгъдæг» сибилянтджын топоним Сосмале / Сосмалети /
Сосланети дæр.
Ч^æмæ дэæ кæм ис, ахæм тогюиимтæ фиксацигонд æрцы-
дысты фæстæдæры дугтæм хауæг документты дæр. Зæ-
гъæм, Вахуштъимæ (XVIII æнусы райдиан) æмбæлы топо-
ним Ахмаджи. Æмæ уæдæ Ростъом æмæ Бибыл Чысаны
зæххыл æрæййæфтой ч-гæнаг ныхасыздæхтыл дзурæг
къуыдайрæгты.
3.4. Ч-гæнаг ныхасыздæхтыл дзурджытæ æмæ астæук-
кагæнусон туаллæгтæ. Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй
астæуккаг æнусты Чысаны уæлхох зонæйы цардысты туал-
лæгтæ. Ацы информацийыл æнцой кæнгæйæ, Г. Ахвледиа-
ни фыста, зæгъгæ, Хуссар Ирыстоны зæххыл чысаны фы-
дæлтæ сæмбæлдысты ч-гæнаг ирон диалектыл дзурæг туал-
лæгтыл (ома къуыдары фыдæлтыл), æмæ сæ ассимиляци
скодтой [Ахвледиани 1960: 57]. Ахæм хъуыдыйыл лæууы
Бекъойты Димитр дæр [Бекоев 1985: 45].
Фæлæ астæуккагæнусон туаллæгты этникон атрибуцийы
фæдыл зонады сæвзæрд алыхуызон хъуыдытæ. Д. Гвритъи-

Дзиццойты Ю.А.
295
швили сæ хуыдта черкесæгтæ, В. Гамрекъели - вайнахаг
(цæцæн-мæхъæлон) знæм [Гамрекъели 1958]. Фæстаг рæс-
тæджы сæ гуырдзиаг ахуыргæндтæ хонынц гуырдзиаг знæм
[Джалабадзе 1975: 11, 12, 13-14; Апхазава 1994: 72; Ха-
радзе 1994: 144].
Гуырдзиаг азфыстыты туаллæгты хонынц двал-н-и. Фæ-
лæ Хъорнисы цур, Лисайы хъæуы Х-æм æнусмæ хауæг къу-
лылфысты ис нæлгоймаджы ном Туало [Отхмезури 1994:
124-125], æмæ уый, æнæмæнгæй, у этноним туал-ы дери-
ват. Цымыдисаг у, ацы антропоним гуырдзиаг формæйæ
нæ, фæлæ ирон формæйæ кæй цæуы, уый. Ардыгæй зыны,
туаллæгтæ Х-æм æнусы ирон æвзагæн йæ диалектыл кæй
дзырдтой, æмæ ирон адæмы иу хай кæй уыдысты, уый.
Туаллæггæ ирон (къуыдайраг) знæм куынæ уыдаиккой,
уæд чысайнаг ныхасы сæйрагдæр миниуджытæ хъуамæ уа-
иккой кæнæ вайнахаг, кæнæ мегрелаг-чъайнаг, кæнæ
гуырдзиаг æндæвдадæй конд. Афтæмæй та йæ миниуджы-
ты сæйрагдæр хай баст у рагон къуыдайраг æндæвдадимæ.
Æркæсæм уыцы æндæвдады сæйрагдæр æвдисæндар-
тæм.
XIX æнусы райдианы залдайаг ирон лæг Гæбæраты
(Æгъуызаты) Иуане иронау цы тексттæ ныффыста, уыдо-
нæй хорз зыны, уæды дуджы къуыдайраг диалект ч-гæнаг
кæй уыд, уый. Ацы миниуæг зыны, XIX æнусы цыппорæм
азты Георг Розен цы æрмæджытæ æрæмбырд кодта, уырды-
гæй дæр. Æмæ æвæдза цымыдисаг куыннæ у, ацы миниуæг
чысайнаг фонетикæйы субстратон элементы хуызы кæй
фæзыны, уый. Куыд ма загътон, афтæмæй, ч-гæнаг ныха-
сыздæхтыл дзурджыты Г. Ахвледиани бабаста астæук-
кагæнусон туаллæгтимæ. Йæ хъуыдыйыл сразы сты Бекъ-
ойты Димитр æмæ Битарты Зойæ. Мæнмæ дæр ацы хъуыды
æнæдызæрдыггаг кæсы. Ардыгæй хорз зыны, терминтæ
«астæуккагæнусон туаллаг» æмæ «астæуккагæнусон къуы-
дайраг» синонимтæ кæй сты, уый.
Нырыккон къуыдайрæггæ дзурынц ш-гæнаг ныхасыз-
дæхтыл, уымæн æмæ XIX æнусы кæрон рагон туаллаг *¦/

296
Дзиццойты Ю.Л.
æмæ *дж спирантизацигонд æрцыдысты æмæ рахызтысты
ш æмæ ле-мæ. Рагон туаллаг (рагон къуыдайраг) *ч æмæ
*дж нырыккон къуыдайраг диалекты баззадысты æрмæст-
дæр иу-цалдæр позицийы, стæй иуæй-иу ныхасыздæхтыты.
Нырыккон туаллæгтæ та дзурынц */-гæнаг ныхасыздæх-
тыл, стæй уæд ацы ныхасыздæхтæн йæ вариантыл - ома с-
гæнаг ныхасыздæхтыл. Фæстаг вариант фæзынд хæрз æрæ-
джы (XIX - XX æнусты) аффрикатæты спирантизацийы
руаджы. Фæлæ г/-гæнаг ныхасыздæхт йæхæдæг та нырык-
кон туаллæгтæм æрбафтыд Цæгат Ирыстонæй, æвæццæгæн,
манголты ныббырстыты дуджы. Æмæ уæдæ Чысаны зæх-
хыл дæр астæуккагæнусон туаллæгтæ уæды дуджы райдыд-
таиккой хизын */-гæнаг ныхасыздæхтмæ.
Æвзаджы иннæ æмвæзадты кой куы кæнæм, уæд дæр та
банысан кæнын хъæудзæн, чысайнаг ныхасыздæхты егъау
къуыдайраг фæлтæр кæй ис, уый. Уæлдæр куыд загътон,
афтæмæй чысайнаг ныхасыздæхт, æмтгæй сисгæйæ, иттæг
хæстæг лæууы ирон диалекты иннæ ныхасыздæхтытæм.
Фæлæ чысайнаг морфологи æмæ синтаксисы дзæвгар ис
инновацитæ дæр, æмæ уыдонæн сæ фылдæр æмбæлынц
къуыдайраг диалекты дæр. Ацы инновациты фæзынд ба-
бæттын хъæуы кæнæ къуыдайраг (= рагон туаллаг) субстра-
тон фæзындимæ, кæнæ та фæстæдæры къуыдайраг адстра-
тон фæзындимæ.
Раст ахæм хатдзæг ис саразæн чысайнаг лексикæйы ана-
лизы бындурыл дæр. Чысайнаг лексикæ Цæгат Ирыстоны
ныхасыздæхтыты лексикæйæ цы миниуджытæм гæсгæ
хицæн кæны, уыдонæй иумиаг чысайнаг чи у, уыдонæн,
стæмтæй фæстæмæ, ис къуыдайраг параллелтæ. Уый дæр
ууыл дзурæг у, æмæ ам дæр рагон къуыдайраг (= рагон ту-
аллаг) диалект субстраты хуызы кæй балæууыд.
Куыд уынæм, афтæмæй астæуккаг æнусон туаллæгтæ
гуырдзиаг, мегрелаг кæнæ нахаг æвзагыл нæ дзырдтой,
фæлæ ирон æвзаджы къуыдайраг диалектыл. Ацы диалекты
субстратон элементтæ бæрæгæй зынынц чысайнаг ныхасы.
Туаллæгтæ сæрысуангæй ирон (алайнаг) знæм кæй уыды-

Дзшщойты Ю.А. 297
сты, уый зыны этноним туал-ь\ ирайнаг этимологийæ дæр
[Пахалина 2002: 103-105].
Ростъом æмæ Бибылы дуджы туаллæгтæ «/-гæнаг ныха-
сыздæхтыл кæй дзырдтой, уый Г. Ахвледиани бамбæрста
иу-цалдæр туаллаг топонимы фонетикон хуызæй (Карчох,
Бехъчо). Фæлæ «къуыдайраг», кæнæ астæуккагæнусон ту-
аллаг диалектимæ бабæттын кæй хъæуы, уыцы топонимтæ
фылдæр сты. Се ’хсæн ис, фонетикон критеритæм гæсгæ
кæй рахицæн кодтам, ахæмтæ дæр (Жамури < *Джæмур,
Хъанчавети, Сосмале, Исроли), æмæ «Дзегли эриставта»
комкоммæ туаллаг кæй хоны, ахæмтæ дæр: Хьара, Цха-
ватъщ Цьубени. Ардæм ма хауы, XIV æнусы чи æрцыд
фиксацигонд, ахæм туаллаг топоним Цьай дæр. Ацы зо-
нæнты бындурыл Гаглойты Юрий аразы раст хатдзæг,
зæгъгæ, «Включение в состав Магран-Двалети с.с. Тцайтæ,
Тцубен, Цхавата, Кара, локализуемых в верховьях рр. Ле-
хура и Ксани, а также Сохс и Рук, находящихся западнее
Урстуалта, показывает, что Магран-Двалети обнимало тер-
риторию горной зоны Южной Осетии, начиная от верховь-
ев р. Ксани, на востоке до Сохса, находящегося в районе
Рокского перевала, назападе» [Гаглойти 1996: 44].
Æвæццæгæн, ацы аргументтæм бафтауын хъæуы, уæл-
дæр цы Иосебуреби-иъ\ кой скодтон (Садзегуры хъæуы),
уый дæр. «Дзегли эриставта» кæны иосебурæгты кой (ио-
себурни), æмæ чизоны чысайнаг ойконим Иосебуреби уы-
дон хъæуы ном у.
Цыбыр дзырдæй, Ростъом æмæ Бибылы размæ Чысаны
зæххыл цардысты алайнаг æвзаджы ч-гæнаг диалектыл дзу-
рæг туаллæгтæ. Уыдонæй иу-цалдæры мыггæгтæ мах
зонæм, сæ цæрæнуæттæ мыггæгтæм (кæнæ патронимитæм)
гæсгæ арæзт кæй уыдысты, уый руаджы: *Хъанчаутсе >
Хъанчаветщ *Сосланатсе > Сосланетщ Колотæ > Колот,
Исаратсе > Исрол.
3.5. Туаллæгты ассимиляци Чысаны зæххыл. Нырыккон
чысайнаг ныхасыздæхт у-гæнаг у, фæлæ йæм дзæвгар ис ч-

298
Дзшщойты Ю.Л.
гæнаг ныхасыздæхты миниуджытæ. Ома ацы ныхасыздæхт
сæвзæрд дыууæ алайнаг диалекты миксацийы руаджы,/(\
Уыдонæй иу уыд туаллаг-къуыдайраг ч-гæнаг диалект, ин-
нæ та - нырыккон ирон */-гæнаг диалекты халдих. Уыдонæй
фæстаг диалект фæуæлахиз ис фыццагыл, фæлæ */-гæнаг
диалекты «субстратон» миниуджытæ абон дæр зынынц чы-
сайнаг ныхасыздæхты. ХУШ-Х1Х æнусты та уыцы миниу-
джытæ чысайнаг ономастикæйы ноджы фылдæр уыдысты.
Æмæ уæдæ æвзæры фарст: цымæ кæцы дуджы æрцыд
рагон туаллаг (- рагон къуыдайраг) диалекты ассимиляци
Чысаны зæххыл? Ацы фарстæн бæлвырд дзуапп нæй, фæлæ
ис раразмæгæнæн ахæм гипотезæ.
Цымыдисаг у уый, æмæ Чысаны зæххыл туаллæггы кой
суанг Вахуштъи дæр кæй кæны: «Стыр Леуахи, Чысыл
Леуахи, Чысангом æмæ Къуыдары цæрджытæ дæр туал-
лæгтæ сты» [Вахушти 1904: 147]177. Иннæрдыгæй та Ва-
хуштъи кæны иры кой: Дзимыргомы, Джеры комы æмæ,
дам, Суацхуры цæрынц ирæттæ [Вахушти 1904: 79, 80, 81].
Ацъырсхеуæй уæлæмæ та, дам, цæрынц æрмæстдæр ирæт-
тæ [Уым: 81].
Дж. Гвасалиа раст бафиппайдта, зæгъгæ, Вахуштъи
ирæтты кой кæны, æрмæстдæр компактон æгьдауæй кæм
цардысты, уымыты [Гвасалиа 1983: 169-170]. Ардыгæй ис
саразæн цалдæр хатдзæджы. Фыццаг уый, æмæ, ир гуыр-
дзыимæ кæнæ туаллæгтимæ хæццæйæ кæм цардысты, уым
Вахуштъи сæ кой не скодта. Иры номæй та Вахуштъи хо-
ны //-гæнаг ныхасыл дзурджыты æмæ сæ хицæн кæны ра-
гон туаллæгтæй. Æмæ уæдæ ХУШ-æм æнусы райдианы чы-
сайнаг ир цардысты сæ ныры цæрæнуæтты, фæлæ уæлхох
бынæтгы цардысты компактон æгьдауæй, дæлвæзты та
диснерсон æгъдауæй.
Æвæшисгæн, чысаны этногенезы хайад райсгой æндæр тгносты мннæ-
вæрггæ дæр. Цæшггтон, Чысангомы, Гарубаны хъæуы цур, иу ршъæн Пæ ном
хуыйиы Тæтæры кафæн фсез (Бигарты 3.).
,7/ Туаллæггы иу хай сгуырдзиæгтæ сты æмæ XIX æнусы кæрон Медзыдайы
комы Ардисы хьæумæ хæстæг хицæн мыггагæй цардысты - Дваяишвилита.
зæгьгæ, сæ хъæу та - Двалианткьари [ИДМ, III: 426].

Дзиццойты Ю.Л. 299
Дыккаг та уый, æмæ æппын къаддæр 800 азы дæргьы ир
æмæ туал фæрсæй-фæрстæм цардысты Чысаны зæххыл.
Цæуыл дзурæг у уый? Æвæццæгæн, ууыл, æмæ суанг XVIII
æнусы дæр туал кæронмæ ассимиляцигоид нæма æрцы-
дысты.
Ацы хатдзæджы фарс лæууы мæнæ ахæм аргумен г дæр.
Йæ рæстæджы Вахуштъи ракодта рагон туаллаг ныхасы
кой, æмæ, ацы ныхасы тыххæй зонæнтæ кæцæй хъуамæ
систаид, ууыл дзургæйæ, Г. Ахвледиани мæнæ цы фыссы:
«Если вепомнить, что В а х у ш т и, по повелению груз. ца-
ря A719 г.), пробыл как в Лиахвском (где предгюлагаются
старые осетинско-двальские гюселения), так и Ксанском (с
более новыми осет.-иронскими поселениями) ущелиях,
очевидно, продолжительное время, то будет понятно, что
замеченные им различия между речыо лиахвских и ксаи-
ских осетин местные жители объясняли ему указанием на
большую древность лиахвской осетинской речи» [Ахвле-
диани 1960: 70]. Кæд ацы хъуыды раст у, уæд къуыдары (
рагон туалты) ассимиляцийы процесс XVIII æнусы райдиа-
\\\л нæма ахицæн ис.
1788 азы арæз] документы дзырдæуы, Чысыл Леуахиго-
мы цы конфликт сæвзæрд, ууыл, æмæ уым ис ахæм ныхас,
зæгьгæ, «гора Гудургона принадлсжит двалурцам». Тексты
раиымадæуыд, уыцы хох цы туаллаг мыггæгты хай уыд,
уыдон дæр: Пухашегши-тх, Эбасшвши-тæ æмæ Мул-
дарашвгми-тх. Уыдон бынæу кодтой, ерыстауты фæрцы
сыи ацы хох чи байста, уыцы Беставашвши Джхши-имк
[ИДМ, I: 164]. Ам цы туаллаг мыггæгты кой ис, уыдонæй
фыццæгтæ сты Пухатæ, æртыккæгтæ - Мулдартæ, дык-
кæггæ та, æвæнцæгæн, Елбайтæ (фæстаг мыггаджы тых-
хæй кæс [Гаглойти 2007: 49]). Сæ ныхмæ цы ирон лæг лæу-
уыд, уый та уыд Бсстаутæи. Ома Чысыл Леуахигомы дæр
ир æмæ туаллæгтæ фæрсæй-фæрстæм цардысты, æмæ дыу-
уæтæ дæр ироп æвзагыл дзурджытæ уыдысты. Уый зыны
куыд туаллæгтæн сæ мыггæггæй, афтæ ма ороиим Гудур-
г?6я-æй дæр.

300 Дзиццойты Ю.Л.
Быцæу æвзарыны рæстæджы туаллæгтæ æркодтой æв-
дисæнты æмæ уыдон загътой, зæгъгæ, Гудургоны хох
рагæй фæстæмæ туаллæгты у. Æмæ уæд ороним йæхæдæг
дæр туаллаг хъуамæ уа. Кæд афтæ у, уæд туаллæгтæ Чысыл
Леуахийы комы дзырдтой ирон æвзагæн йæ диалектыл,
уымæн æмæ ороним Гудургон-æн ис ирон этимологи. Цæ-
витгон, кæронæй дзы цы -н ис, уый, æвæццæгæн, рæдыдæй
фæзынд м-иы бынаты. Æмæ уæд ацы топоним адих кæнын
хъæуы дыууæ компонентыл: *Гуыдыр + ком. Абар Цæгат
Ирыстоны, Туалгомы, хизæнуаты ном Гуыдыргом [Цагаева
1975: 230], Куырттаты комы Гуыдырты ком [Уым: 132-
133]. Чизоны Хуссар Ирыстонмæ ацы топоним цæттæйæ
æрбафтыд.
Цыбыр дзырдæй, Чысаны зæххæн йæ ныгуылæйнаг ха-
йы дæр ХУШ-æм æнусы кæрон туаллæгтæ ирæттимæ кæ-
ронмæ ассимиляцигонд нæма æрцыдысты, ома ч-гæнаг
диалектæй г/-гæнаг диалектмæ нæма рахызтысты.
Г. Ахвледиани раст у иу хъуыддагæй: Чысаны зæххыл
рагон туаллаг диалект Чысангомæй раздæр никуы ныллæу-
уыд ирон диалектимæ ассимиляцийы фæндагыл. Ацы
хъуыдыйы рæстдзинад бæрæг у, уæлдæр Сидæмонты тых-
хæй цы загътон, канд уымæй нæ. Цымыдисаг ма у туаллаг
ойконим Цхаватъ дæр. Уæлдæр ын æз цы этимологи рад-
тон, уымæ гæсгæ равзæрд рагон ирон *Цæх-а-уат-æй. Фæ-
лæ ам туаллаг ч-гæнаг нормæты бынаты уынæм у-гæнаг
диалекты нормæ. Кæд ацы миниуæг гуырдзиаг æвзаджы
æндæвдадæй нæ фæзынд, ома гуырдзиаг дзырд грсави-нмх
контаминацийы руаджы, уæд нæ разы ис ирд æвдисæн, Чы-
саны зæххыл Ростъом æмæ Бибылы дуджы ц-гæнаг диалек-
тыл дзурджытæ дæр кæй уыдис, уымæй.
Æвæццæгæн, ирон равзæрд ис туаллаг хъæу Хъара-ихн
дæр. Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй йæ бындурæвæр-
джытæ уыдысты Хъаратæ. Ацы мыггаджы минæвæрттæ
цæрынц Чысангомы дæр, Тырсыгомы æмæ Цæгат Ирысто-
ны дæр. Хъаратæ къуыдайраг мыггаг не сты, æмæ, æвæццæ-
гæн, туаллаг хъæу Хъарайы цæрджытæ дæр кæд туаллæг-

Дзиццойты Ю.А. ЗМ
тыл нымад уыдысты, уæддæр сæ равзæрдæй ирæттæ уыды-
сты.
Ома туаллæгты ассимиляцийæн йæ бындур æвæрд æрцыд
Бибыл æмæ Ростъомы дуджы, фæлæ ацы процесс бирæ рæс-
тæг ахаста æмæ */-гæнаг диалект фæуæлахиз ис, Цæгат Иры-
стонæй Чысаны зæхмæ ног ирон мигранттæ куы раивыл-
дысты æмæ бынæттон туаллæгтæй куы фæфылдæр сты, уæд.
Æмæ уæдæ чысаны этногенезы сæйрагдæр компоиенттæ
сты дыууæ: астæуккагæнусон туаллæгтæ (= астæуккагæну-
сон къуыдайрæгтæ) æмæ ирæттæ. Туаллæгтæ ассимиляци-
гонд æрцыдысты ирæтты æхсæн. Уыцы процесс райдыдта
VI æнусы æмæ аххæссыди суанг XVIII æнусмæ.
3.6. Туаллæгты ассимиляцийы ног этап манголты ныб-
бырсты фæстæ. Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй Чысаны
зæххыл цæрæг туаллæгты ассимиляцийы процесс кæронмæ
ахæццæ ис æрмæстдæр Х^Ш-Х1Х æнусты. Бынæттон ч-
гæнаг диалект зынтæй лæвæрдта йæ позицитæ, фæлæ ц-
гæнаг диалектыл дзурджытæ афтæ бирæ систы, æмæ
иуæрдыгæй туаллæгты диалект æрцыд ивд (*/-гæнаг сси),
иннæрдыгæй та автоэтноним тауал(лаг) ивд æрцыд этно-
ним ирон-æй.
Цымыдисаг у, уæлдæр ирон мыггаг Бестауты минæвари-
мæ туаллаг мæггæгтæ Пухатæ, Мулдартæ æмæ Елбайты(?)
быцæуы тыххæй цы загътон, уый æндæр историон инфор-
мациимæ абарын. 1795-æм азы документы ранымадæуыд
ирон хъæутæ æмæ се ’хсæн, Лекъуаны хъæуы фарсмæ (Чы-
сыл Леуахийы комы) ис ирон хъæу Двалурайы кой дæр
[ИДМ, I: 303]. Æвæццæгæн, Хуссар Ирыстонæн йæ ацы ре-
гионы Х^Ш-æм æнусы кæрон туаллæгты ассимиляци
кæронмæ ахицæн ис, æмæ уый аххосæй, йæ ном этноним
туал-æи арæзт кæмæн у, уыцы хъæу нымад у ирон хъæуыл.
Цымæ массон æгъдауæй кæд æмæ цæй аххосæй фæзын-
дысты */-гæнаг диалектыл дзурджытæ Чысаны зæххыл?
Иугæр ассимиляцийы процессæн йæ фæуд Х^Ш-Х1Х
æнустæм хауы, уæд у-гæнаг диалектыл дзурджыты массон

302
Дзшщойты Ю.Л.
миграци ахæссын хъæуы уымæй раздæры дугтæм, ома
ХУ1-Х^И æнустæм, кæнæ та ноджы раздæры дугтæм.
Æвæццæгæн. миграцийы процесс баст уыд манголты ныб-
бырстытимæ (Х1И-Х1У æнусты), стæй та Тимурленгы
ныббырстытимæ (XV æнусы) æмæ кæсгои знæмты тыхми-
тимæ Цæгат Ирыстоны быдирон хъæуты (Х^-ХУ1 æнус-
ты). Фæстаг датæйыл разы кæнынц гуырдзиаг ахуыргæн-
дтæ дæр [Апхазава 1994: 72; Гвасалиа 1994: 79]. Цымæ ацы
гипотезæйæн ис бафидаргæнæн историон зонæнтæй?
Хъыгагæн, Чысаны зæххы этникои истори афтæ уæлæн-
гай ахуыргонд у, æмæ нæ фарстæи фидар дзуапп радтæн
нæй. Историк Гаглойты Юри афтæ фыссы: «Существую-
щие письменные источники не содержат каких-либо сведе-
ний о разовом и массовом переселении осетин с севера на
юг ни до, ни после монгольского нашествия XIII в.» [Гаг-
лойти 1996:56].
Æндæр хъуыдыйыл хæст у археолог Дзаттиаты Руслан.
Стыр Леуахийы этникон историйыл дзургæйæ, уый фыссы:
«Таким образом, вырисовывается следующая картина. На-
селеиие Двалетии под влиянием христианства совершало
погребения в каменных ящиках, а склеповыс сооружения
появляются позже, в связи с последним переселением осе-
тин с северных склонов Кавказского хребта (из Куртатин-
ского и Алагирского ущелий) в XV - XVI вв. Именно в
следующую эпоху, т.е. в XVII - XVIII вв. оба эти обряда
погребения и сосуществуют в верховьях Большой Лиахвы.
В западных ущельях Южной Осетии, где не было пересе-
ления из Куртатинского и Алагирского ущелий, обряд по-
гребеиий в камениых ящиках остался адинственным видом
погребения» [Дзаттиаты 2002: 160]. Æмæ дарддæр, Леуа-
хийы гуырæнтæ æмæ Дзимыргомы кой кæнгæйæ, Руслан
фыссы: «Последняя волна переселенцев-осетин из ущелий
северного склона Кавказа в ущелья Южной Осетии (XIV -
XV вв.) принесла с собой культуру склепов со своим обря-
дом захоронения» [Дзаттиаты 2002: 266].
Уæлдæр цы диалектологон æрмæг æрхастон, уый дæр

Дзгщцойты Ю.Л.
303
раст ахæм датæтæм амоны. Ацы гипотезæйы фарс лæууы
топонимион æрмæг дæр. Æркæсæм уыцы æрмæгмæ.
Топоним Ахмаджи фыст æрмæджыты æмбæлы XVIII
æнусы райдианæй фæстæмæ. Йæ халдих топоним разынд
Цæгат Ирыстоны - Ахьмаз ( < *Лхъмадз), зæгьгæ. Чысай-
наг топонимæн рагон туаллаг хуыз кæй ис (ома цъæхсиаг
дз-ны бæсты бæзджын дж), уый ууыл дзурæг у, æмæ XVIII
æиусы райдианы туаллаг (къуыдайраг) диалектыл дзур-
джытæ ассимиляцигонд нæма æрцыдысты.
Æнгæс (|>онетикон хуыз æвдисынц, фæстæдæры дугты
цы чысайнаг топонимтæ æрцыд фиксацигонд, уыдон дæр.
Зæгъæм, Джангаткъари-ны бындурæвæрджыгæ ирон мыг-
гаг Дктыгатæ кæй уыдысты, уый æнæдæуццаг у. Фæлæ
топонимы фонетикои хуыз ам дæр амоны рагон туаллаг
диалектмæ - *Джаиыгатæ, зæгъгæ.
Рагон туаллаг хуыз ис, Чысаны зæххыл гуырдзиаг то-
понимтæй ирон равзæрд кæмæн ис, уыдонæй дæр бирæтæн.
Абар: Баджас мта < нырыккон ирон Бадза нæ, фæлæ ра-
гон гуаллаг Баджа\ Булачаури < нырыккон ирои Булаиатæ
иæ, фæлæ рагон туаллаг *Булачатæ\ Вачила < рагон туал-
лаг *Уачгшла\ Гогичиантубани < нырыккои чысайнаг æмæ
нырыккон туаллаг Годжыиатæ нæ, фæлæ рагон туаллаг
*Гогычатæ\ Гучина < нырыккон чысайнаг æмæ дæргъæвсаг
Гухщатæ иæ, фæлæ рагон гуаллаг *Гуччата>\ Дочшпт <
нырыкком чысайиаг Доцтæ нæ, фæлæ рагон туаллаг æмæ
нырыккон къуыдайраг Дочитсе\ Чабаткъари < нырыккон
чысайнаг Цабайтсе нæ, фæлæ рагон туаллаг *Чабайтæ\
Чадуани < нырыккои ирон цад нæ, фæлæ рагон туаллаг чаб\
Черкис ахо < иырыккон ирои Церек(атæ) пæ, фæлæ рагон
туаллаг *Черек(атсе)\ Чибиант напудзари < нырыккон
ирои Циби нæ, фæлæ рагон туаллаг * Чибитæ\ Чигоиани <
нырыккон чысайнаг Цыгъойтæ нæ, фæлæ рагон туаллаг
*Чыгъоитæ\ Чочети < нырыккон ирон (литературои)
Цоцитæ нæ, фæлæ рагон туаллаг Чочитæ.
Ацы топонимтæ æмæ сæ бындуры цы рагон туаллаг оио-
мастикон æмæ апеллятивон лексикæ ис, уый абарын хъæ-

304
Дзиццойты Ю.А.
уы, дз æмæ ц кæм ис, ахæм гуырдзиаг (< ирон) топоним-
тимæ: Дзоцьоита <Дзæццойтæ\ Дзувата <Дзауатсе\ Кар-
циаант велеби < Карца(?)\ Цикура < цыкура. Ам æппæты
цымыдисагдæр у *Карци(а)тæ-пы абарст иуæрдыгæй
цæгатирыстойнаг Карца-имæ9 иннæрдыгæй та рагон туал-
лаг Карчох æмæ нырыккон чысайнаг Карцух-имæ. Ацы
абарстæй хорз зыны, рагон туаллаг фонетикон нормæ фæс-
тæдæр ирон нормæйæ ивд кæй æрцыд, уый.
Топонимты иннæ къорд та комкоммæ амоны ирон фоне-
тикон нормæтæм. Зæгьæм, Сапершеты кой чындæуы XVIII
æнусæй фæстæмæ, æмæ бæрæг куыд у, афтæмæй дзы цар-
дысты Персатæ. Фæлæ нæ топонимæй хорз зыны, уæды
дуджы дæр æмæ уый размæ дæр ацы мыггагон номы фоне-
тикон хуыз *Першатæ кæй уыдис. Уый та у сыгъдæг ирон
формæ. Æмæ уæдæ æрмæст ацы цæвиттонæй дæр зыны,
уæды дуджы Чысангомы туаллæгты фарсмæ ирæттæ дæр
кæй царди. Æнгæс формæтæ ис фæстæдæры дугты фыст
топонимтæн: Аши, Каркушаани, Шиукъаани.
Иу-цалдæр топонимæй зыны, Чысаны зæххыл иром
цæрджытæ рагон ирон (туаллаг) цæрджыты кæй раивтой,
уый. Цæвиттон, Чысаны зæххыл цы рагон ирон (кæнæ ра-
гон туаллаг) топонимтæ ис, уыдонæй бирæтæ равзæрдысты
мыггагон нæмттæй. Фæлæ уыцы хъæуты абон æндæр ирон
мыггæгтæ цæры. Зæгъæм, *Джаныгаты хъæу-ы (> гуырдз.
Джангаткъари) XIX æнусы райдианы цардысты Мела-
дзетæ (= Дриатæ), Куыдзетæ æмæ Хохатæ. Салбиары та
уыцы дуджы цардысты Бибылтæ, Буратæ, Голотæ, Гулитæ
æмæ Къæлхидтæ. Сæлбитæ æмæ Дзаныгатæ сæхæдæг Чы-
саны зæххыл нал цæрынц.
Æнгæс уавæрыл æмбæлæм, æрæджы цы топонимтæ æр-
цыдысты фиксацигонд, уыдоны дæр. Зæгъæм, Алдадкеди,
æвæццæгæн, Æлдаттаты мыггагон номæй цæуы, фæлæ Чы-
саны зæххыл абон ацы мыггагæн йæ кой дæр нал ис. Уый-
хыгъд, топонимты иннæ къорды та, мыггагон номæй цы
ойконимтæ цæуы, уыдонæн сæ цæрджытæ дæр уыцы мыг -
гагон ном хæссынц: Тогойты хъæу, Пагæтсе, Дзсеццойпис

Дзиццойты Ю.А. 305
æ. а. д. Ацы хъæуты цæрджытæ, Салбиар æмæ Дзангаты цы
Сæлбитæ æмæ Дзаныгатæ царди, уыдонимæ абаргæйæ,
фæстæдæр æрцардысты. Фæлæ ацы мыггæгтæ дæр фыды-
фырттыл ныддихтæ сты, æмæ уырдыгæй куыд зыны, афтæ-
мæй бынтон «æрæджы» нæ бафтыдысты Чысаны зæхмæ.
Зæгьæм, Цгьойты хъæуы Цгъойтæй дардцæр ничи цард,
фæлæ сæ хъæу дих уыд æртæ хайыл: Салатæ (= фалæ сых),
Гæдзалатæ (= дæлæсых) æмæ Дзодзитæ (= уæлæсых).
Гуырдзиаг топонимтæ нын дæттынц цалдæр æндæр
ирон мыггаджы фæд ссарыны фадат. Зæгъæм, Чысангомы
раджы кæддæр Бызыратæ, Гайттатæ, Гудзитæ, Дуретæ,
Къуымæллæгатæ, Мамсыратæ, Тæгиатæ, Тæгъуыртæ, Хос-
ротæ æмæ Хуыбылтæ кæй цардысты, уый базыдтам Чысан-
гомы гуырдзиаг топонимты руаджы. Ам æппæты цымы-
дисагдæр у Тæгиаты кой. Хуссар Ирыстоны ацы мыггаджы
фæд Чысангомæй дарддæр никуы зыны. Цгъойты Клим мын
куыд загъта, афтæмæй чысайнаг мыггæгтæ Цгъойтæ,
Гæгойтæ, Сачынатæ æмæ Гуырцъытæ сæхи Тæгиатæй хуыд-
той. Ацы мыггæгтæй дарддæр ма Тæгиатæй хъуамæ уыдаик-
кой, гуырдзиаг топонимты руаджы цы чысайнаг мыггæгтæ
среконструкци кодтам, уыдонæй иу-цалдæр. Цæвиттон,
Тæгиатæ бирæ мыггæгтæ уыдысты: Æлдаттатæ, Мамсыратæ,
Тхостатæ, Есенатæ, Къуындыхатæ, Хъаныхъуатæ, Тылат-
татæ, Тугъантæ, Санатæ, Дударатæ æмæ Дзантиатæ [Бзаров
1988: 56, 58; Блиев, Бзаров 2000: 149-151]. Чысангомы сын
цы æрвадæлтæ уыд, уыдоны æхсæн хъуамæ уыдаиккой Æл-
даттатæ дæр (кæс уæлдæр топоним Алдадкеди), стæй уæд
Мамсыратæ (кæс уæлдæр топоним Мамсират мтеби) æмæ
Къуындыхатæ (фæстаг мыггаг æрæджыйы онг дæр цардис
Чысангомы [Цховребова 2007:46,74]).
Тæгиатаг мыггæгтæ æцæгæйдæр Хуссар Иры кæй цар-
дысты, уый зыны Секъайы информацийæ дæр. Ирæтты ас-
симиляцийыл дзургæйæ, Секъа фыссы: «... Гуырдзысто-
ны - Дударатæй, Мамсыратæй æмæ ноджыдæр Хуссары
ирæй дзæвгар сгуырдзиаг ис» [Гæдиаты 1991: 490]. Ома
Дударатæ æмæ Мамсыратæ кæддæр уыдысты хуссайраг
20-

306
Дзищойты Ю.А.
ирæттæ, фæлæ Х1Х-æм æнусы, науæд та ноджы раздæр,
сгуырдзиæгтæ сты|/8.
Историон документтæ дæр арæх кæнынц Тæгиаты кой
Хуссар Кавказы централон хайы179. ХУШ-æм æнусы дыу-
уынæм азты гуырдзиаг паддзах Тæгиатæн радта Гуырдзыс-
тонмæ сæрибарæй цæуыны бар [ИДМ, I: 112-113]. 1776 азы
докумеиты ис Арагуийы комы цæрæг «кæддæры ирои, тæ-
гиатаг уæздан Кундухашвили Фома»-йы кой [ИДМ, I: 130].
1799 азы документы дзырдæуы, тæгиатаг ирæттæ Дигъомы
кæй æрцардысты, ууыл [ИДМ, I: 192]. 1800 азы гуырдзиаг
паддзах грамотæтæ радта Шанашвили Биаслан æмæ Дуда-
рашвили Тасултанæн [ИДМ, I: 201]. Фæлæ Секъа уыцы Тæ-
гиаты ассимиляцийы кой нæ кодта.
Историон документтæй куыд зыны, афтæмæй тæгиатаг
мыггæгтæ ХУШ-æм æнусы размæ дæр цардысты Хуссар
Ирыстоны. Уыцы мыггæгтæй иу у, сæ зæххытæ Цхинвалы
сахары алфæмблай кæмæн уыдысты, уыцы Пъавленишви-
литæ. Ацы мыггаджы таурæгъмæ гæсгæ, манголты дуджы
(ХШ-æм æнусы райдианы) ирæттæ Мхаргрдзелитæй иу
лæппуйы аскъæфтой æмæ йæ Тæгиатаг æлдар Пъавлена
йæхи фырты хуызæн схъомыл кодта, йæ чызджы йын рад-
та, йæхи ном дæр ын радта æмæ йæ афтæмæй фæстæмæ йæ
райгуырæн къуымы балæууын кодта, æмæ уæдæй фæстæмæ
Мхаргрдзелитæ сæхи Пъавленишвилитæ схуыдтой [ИДМ,
I: 196]. Ацы таурæгъæн наивон хуыз ис, фæлæ иу хъуыддаг
бæлвырд у: Пъавленишвилиты æлдæртгæ сæ равзæрд баба-
стой ирон æлдæрттимæ - Тæгиатимæ.
Ноджы бæлвырддæр зонæнтæ нæм æрхæццæ ис, Чысыл
Леуахийы комы цы Батиашвилиты уæздæттæ цардис, уы-
донæй - уыдонæн сæ фыдæл уыд Тæгиаты уæздан Бате
178 Уымæй дарддæр ма Секъа кæны Тæгнаты кой дæр: иу ран зæгъы, чæгъга-*-
Тæгиатæ, номхуындæй Мамсыратæ, Х1Х-æм æнусы размæ тыхджын æмæ помд-
зыд мыггаг уыдысты æнæхъæн Цæгат Кавказы, инпæ ран та Тæгиаты.
номхуындæй Хъаныхъуаты чызг смой кодта Хъуды коммæ, æмæ уыцы персона-
жы дзыхæй мах зонæм, Хъаныхъуатæ уæды дуджы бæхы фыд кæй хордтоП. ома
пысылмæттæ уыдысты [Гæдиаты 1991: 367,407].
179 Тæгиатæ сæ цагъайрæгты гуырдзиаг хуыдтой [Алборов 1979: 213].

Дзиццоиты Ю.Л. __ 307
æмæ Леуахийы комы æрцардысты 1563 азы [ИДМ, 1: 197].
Ам, æвæццæгæн, дзырд цæуы, номдзыд Чермен кæй бай-
зæддаджы ныхмæ хæцыди, уыцы Тæгиаты (Тылаттаты) Бæ-
тæйыл. Ныртæккæ Батиашвилитæ сæхи гуырдзиаг хонынц.
Æвæццæгæн ХШ-æм æнусæй ХУ1-æм æнусы æхсæн
æнгæс миграцитæ уыд Тæгиаты зæххытæй Чысаны иннæ
кæмттæм дæр. Уыцы мигрантты æхсæн уыдысты, уæлдæр
цы Æлдаттаты, Мамсыраты, Дудараты æмæ Тæгиаты кой
скодтон, уыдон дæр.
Тæгиаты историйæ куыд зыны, афтæмæй Чысаны зæх-
хыл канд туал æмæ ирæтты æхсæн нæ цыд ассимиляцион
процесстæ, фæлæ ма ирæттæ æмæ гуырдзыйы æхсæн дæр,
стæй уæд туаллæгтæ æмæ гуырдзыйы æхсæн. Ацы фарстмæ
дæлдæр лыстæгдæр æркæсдзыстæм.
3.7. Чысаны фыдæлтæ Ирыстоны кæцы регионтæй æр-
æфтыдысты.
Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй, мыггагон таурæгътæм
гæсгæ, ирæттæн сæ фылдæр хай Чысаны зæхмæ æрæфтыд
Куырттаты ком, Туалгом æмæ Хъобангомæй. Топонимион
æрмæг нын дæтты уæлæмхас зонæнтæ. Топоним Карчох
(ныры Карцух) Г. Ахвледиани абарста куырттатаг Карца-а-
мæ (кæс уæлдæр). Æмæ уæдæ ацы хъæуы бындурæвæрджы-
тæ Куырттатгомæй рацыдысты.
Чысаны цæрджыты иу хай та, æвæццæгæн, Захъхъайæ
æрбафтыд. Цæвиттон, ойконим Захъхъор архаизацигæнæг
тæлмацæй амоны «Чысыл Захъхъа». Захъхъамæ хæстæг
Уселцъуби-иы хъæуы номимæ та, æвæццæгæн, баст у Цъу-
бен-ы хъæуы ном.
Чысангомы Куртайы хъæуы рагондæр цæрджытæ, стæй
уæд ацы комы Куырттаты мыггаг Куырттаты комæй ра-
лыгъдысты.
Хъобангомæй æрбафтыдаиккой, уæлдæр цы Тæгиатаг
мыггæгты кой уыд, уыдон: Тæгиатæ, Мамсыратæ, Æлдатта-
тæ, Дударатæ(?) æмæ Къуындыхатæ. Ацы мыггæгтæ гуырд-
зыйы æхсæн батадысты (кæс уæлдæр Секъайы информаци).

308 Дзиццойты Ю.Л.
1830-1831-æм азты камералон афыст куы арæзтой, уæд ацы
мыггæгтæн (Къуындыхаты æнæнымайгæйæ) сæ кой дæр
нал уыд канд Чысангомы нæ, фæлæ æнæхъæн Хуссар Иры-
стоны дæр.
Кокайтæ æмæ Хъаратæ Тырсыгомæй æрбафтыдысты.
1776 азы документмæ гæсгæ Тырсыгомы цардысты Кокаги-
вили-тæ дæр [ИДМ, I: 129], фæлæ Кокайтæ ныртæккæ дæр
цæрынц ацы комы (сæ фылдæр хай алыгъд Цæгат Ирыс-
тонмæ).
Цæндиатæ æрбафтыдысты Туалгомæй: 1636-æм азы до-
кументы «Двалети»-йы мыггæгты æхсæн ис Чантадзе æмæ
Тегадзе-тъ\ кой [ИДМ, I: 103], ома Цæндиатæ æмæ Тега-
тсе. Ацы цæвиттонæй куыд зыны, афтæмæй Чысаны зæхмæ
цæгатæй æрцæуæг мигранттæ алы хатт у-гæнаг ныхасыз-
дæхт нæ хастой: Туалгомæй тынг раджы цы мыггæгтæ æр-
бафтыд, уыдон семæ æрхастой ч-гæнаг ныхасыздæхт (абар:
*Цантадзе нæ, фæлæ Чантадзе = *Чсендиатæ).
Биганатæ, æвæццæгæн, æрбафтыдысты Дыгургомæй
(кæс уæлдæр). Фæлæ Чысыл Леуахигомы, Дисеуы хъæуы
цæрæг Бегъелуритæ дæр раздæр Биганатæй уыдысты, æмæ
сæхи Нары хъæуæй ралидзгæ хуыдтой [Цховребова 1979:
68],8°. Биганатæн се ’рвадæлтæ сты Битъæртæ (Цгъойты К.)
æмæ уæд уыдон дæр Дыгургомæй хъуамæ уой. Дыгурон
равзæрд ис, æвæццæгæн, Чысангом æмæ Лехурагомы цæ-
рæг Цæрыкъатæн дæр - абар дыгурон мыггаг Цæрикъатæ.
Битарты Зойæ мын куыд зæгъы, афтæмæй чысайнаг Цæры-
къатæй Душеты æмæ Мцхетайы районты чи цæры, уыдои
сæхи Чарекишвили-тх ныффыстой. Дыгургомæй рацæугæ
сты Знауыры райоиы цæрæг Доцтæ [Цховребова 1979: 88].
Чизоны æнгæс равзæрд ис, Чысаны зæххыл цы Доцтæ
цæры, уыдонæн дæр. Абар ноджыдæр Хацырты мыггаг чы-
санмæ æмæ Хачирты мыггаг дыгурмæ.
Чысайнаг мыггæгтæн сæ иу хай та Хуссар Ирыстоны æн-
дæр кæмттæй æрбафтыд. Цæвиттон, ис ахæм мыггæгтæ, чы-
1 Æниу, Дыгургомы дæр ис Нары хъæу, æмæ чизоны таурæгь уыцы Нары кой
-г»

Дзищойты Ю.А.
309
санмæ дæр æмæ къуыдармæ дæр чи æмбæлы, науæд чысан-
мæ æмæ цъалагоймæгтæм, чысанмæ æмæ урстуалтæм. Æр-
кæсæм уыцы мыггæгтæм.
Чысанæн æмæ къуыдарæн иумиаг сты ахæм мыггæгтæ
(кæс: [Гаглоева 1962: 403-459]): Асатсе, Æлбортæ, Бе-
стаутсе, Бибылтæ, Болататæ, Букуылтсе, Гсебсератсе, Го-
грзытæ, Гулитсеш, Гуыцмæзтсе, Джиголатæ, Джиотсе,
Дзанайтæ I Джанайтсе, Икъатсе, Ксеркуыстсе, Ксесойтсе,
Кобестæ, Куымæридтатсе, Късебыстсе, Късебултсе, Къора-
тсе, Мæлдзыгатæ, Нанитсе, Пухатсе, Сиукъатæ, Сотти-
тæу Тедетсе, Тыбылтсе, Тъехтсе, Уалытæ, Уанетсе, Хаси-
тсе, Хозитæ, Хуыбиатсе, Хъуылымбегтæ, Цыбыртæ / Шы-
быртсе, Цæбитæ / Шæбитæ, Чилæхсатæ, Чочитæ /
Цоцитсе1*2, Цугутсе / Чугутæ.
Кæй зæгъын æй хъæуы, ацы иумиаг мыггæгтæн иухуы-
зон равзæрд нæй. Иутæ дзы къуыдармæ дæр æмæ чысанмæ
дæр æрбафтыдысты Цæгат Ирыстонæй æмæ сын Цæгаты
абон дæр ис æрвадæлтæ, зæгъæм, Асатæ, Æлбортæ, Дзанай-
тæ, Икъатæ, Хозитæ. Ацы мыггæгтæ Хуссар Ирыстонмæ ц-
гæнаг ныхас æрхастой, фæлæ къуыдары зæххытыл бы-
нæттон ч-гæнаг туаллаг (къуыдайраг) диалектыл дзурджы-
ты æндæвдадæй раивтой сæ ныхас. Чысаны зæххыл та сæ
ныхас г/-гæнагæй баззад.
Бибылтæ дæр г/-гæнаг ныхасыздæхтыл дзырдтой, æмæ
уыдонæй дæр чысаны зæххыл чи цæры, уыдон бавæрдтой
ацы миниуæг, къуыдары зæххыл чи цæры, уыдон та йæ ра-
ивтой. Раст ахæм равзæрд æмæ ахæм истори ис Къæбыстæ
æмæ Уалытæн дæр.
Букуылтæ райдианы цардысты Урстуалты, Бырытъаты
хъæуы [Цховребова 1979:29].
Фæлæ къуыдайраг-чысайнаг иумиаг мыггæгтæй . ис
ахæмтæ дæр, райдианы къуыдайраг чи уыд æмæ фæстæдæр
181 Ацы мыггагон ном, стæй уæд дыгурон мыггаг Гулутæ абарстæуыд мегрелаг
мыггагон нæмттимæ: Гулиа æмæ Гулуа [Гамрекъели 1958:67].
182 Ацы мыггагон ном абарстæуыд мегрелаг мыггагон ном Чочуа-имх [Гам-
рекъели 1958:67].

310 Дзищойты Ю.А.
чысайнаг чи сси. Зæгъæм, Гæбæратæ, Джиотæ, Нанитæ, Чи-
лæхсатæ. Ацы мыггæгтæ чысаны зæххытæм æрæджы хъуа-
мæ бафтыдаиккой.
Цымыдисаг у чысайнаг мыггаг Хуыбылтæ-иы истори
дæр. Уыдон сты Джиотæ, Остъатæ, Гасситæ æмæ æндæр
æрвадæлон мыггæгты иу хай. Ацы мыггагæн сæ иумиаг
фыдæл Хуыбыл хуындис. Æмæ цымыдисаг куыннæ у,
Хуыбылæй равзæргæ мыггæгтæн сæ фылдæр хай къуы-
дайраг кæй сты, йæхи ном ын чи хæссы, уыдон та - чысай-
наг. Æвæццæгæн, Хуыбылтæ сты, чысаны ирон фыдæлтæ
Чысаны зæххыл цы кьуыдайраг (= рагон туаллаг) цæрджы-
ты æрыййæфтой æмæ ассимиляци кæй скодтой, ахæм кон-
кретон мыггæгтæй иу183.
Ныр та æркæсæм, чысанæн æмæ урстуалтæн иумиаг чи
сты, ахæм мыггæгтæм. Уыдон бирæ не сты: Басатсе, Би-
тартсе, Годжыцатæ, Мсехъитсе, Слантсе æмæ Фсерниатсе.
Ацы мыггæгтæ чысанмæ Урстуалтæй кæй бафтыдысты,
ууыл дызæрдыг кæнын нæ хъæуы.
Иу-цалдæр мыггаджы та иумиаг сты чысанæн æмæ
Цъалагомæн (Æгъуызатæн): Дзерантæ, Дзугатсе, Дзукъа-
тæ, Мæргъитæ, Томайтæ. Ацы мыггæгтæ чысанмæ бафты-
дысты Цъалагомæй. Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй, Чы-
сангомы цы Томайтæ цæры, уыдонæн сæ кой историон до-
кументты фыццаг хатт æмбæлы 1789 азы.
Ис ахæм ирон мыггæгтæ дæр, Хуссар Ирыстоны æртæ
субэтносæн иумиаг чи у: Джыгкайтсе цъалагоймаг мыггаг
сты, фæлæ сæ иу хай ныртæккæ къуыдайрæгтæ сты (Джеры
хъæу), иннæ хай та - чысайнæгтæ (Цъинагары хъæусовет)
[Гаглоева 1962: 422]; Плитсе дæр цъалагоймæгтæ сты, фæлæ
сæ иу хай къуыдайрæгтæ систы (Църу, Убиат æ. а. д.),
иннæтæ та - чысайнæгтæ (Захъхъор, Бежантыхъæу, Дзукъа-
ты хъæу) [Уым: 443]; Тыджытсе къуыдайраг мыггаг сты,
фæлæ сæ иу хай Цъалагомы æрцард (Лицъийы хъæу), иннæ
хай та - Чысангомы (Нагомеу, Ахалдаба) [Уым: 450]; Туатсе
183 Хуыбылты мыггагон номимæ абарстæуыд мегрелаг мыггагон ном Хубулаиа
[Гамрекъели 1958:67].

Дзиццойты Ю.А.
311
туаллæгтæ дæр сты (Ерман), къуыдайрæгтæ дæр (Църу),
фæлæ сæ фылдæр хай та чысайнæгтæ сты [Уым: 451].
Фæстаг къорды мыггæгтæн дæр иухуызон равзæрд нæй.
Туатæ, æнæмæнгæй æрцыдысты Цæгат Ирыстонæй. Уым,
Туалгомы абон дæр цæрынц се ’рвадæлтæ - Туатæ. Хуссар
Ирыстоны ацы мыггаджы кой фыццаг хатт æмбæлы ХШ-
æм æнусы [Цховребова 2007: 20]. Чысаны зæххытæм дæр
уæды дуджы бахаудысты. Æмæ уæдæ Туатæ, стæй се ’рва-
дæлтæ Уалытæ, Тъехтæ æмæ, Туатæй æрæджы чи рахицæн
ис, уыцы Задытæ, сты Чысаны зæххы рагондæр ирон мыг-
гæгтæ. Уалытæ иу рæстæг цардысты Исролы комы - уым
бынæттон гуырдзымæ баззад ахæм топонимтæ: Валиан-
ткъари ’Уалыты хъæу’, Валиант цихе ’Уалыты мæсыг’
[Цховребова 1979: 35].
Джыгкайтæ, Плитæ æмæ Тыджытæ фæстæдæр бафты-
дысты Чысаны зæхмæ.
Ацы топонимион æмæ антропонимион зонæнтыл æнцой
кæнгæйæ, æркæсæм Дж. Гвасалиайы гипотезазтæй иумæ.
ХУШ-æм æнусы 70-æм азты райдианы немыцаг ахуыргонд
И. Гюльденштедт Хуссар Ирыстоны, номхуындæй Чысаны
зæххыл, цы топонимион æрмæг æрæмбырд кодта, уымæн
йæ фылдæр хай не ’мбæлы Вахуштъимæ. Дж. Гвасалиа
куыд зæгъы, афтæмæй ацы факт ууыл дзурæг у, æмæ, дам,
ирон хъæутæн сæ фылдæр хай Чысаны зæххыл фæзындис,
Вахуштъийы дугæй Гюльденштедты онг цы 50-60 азы ра-
цыд, уыцы азты [Гвасалиа 1983: 169-170]. Фæлæ ацы хъуы-
дыйæн нæдæр историон документтæй ис бафидаргæнæн,
нæдæр фолклорон (кæс дæлдæр).
Дж. Гвасалиайы хъуыд^ раст куы уаид, уæд афтæ рауа-
ид, зæгъгæ, Мамсыратæ, Дударатæ æмæ æндæр ирон мыг-
гæгтæ куыддæр Чысангомы æрбынат кодтой, афтæ æвип-
пайды гуырдзыйы æхсæн атадысты. Томайтæ та куыддæр
Укъанамхарейы æрцардысты афтæ сæ фæд ныууагьтой ис-
торион документты бындурон цæрджыты хуызы. Туатæ та,
кæд ХШ-æм æнусы фæзындысты Хуссар Ирыстоны, уæд-
дæр, йæ хъуыдымæ гæсгæ, ирæттæ нæ уыдысты.

312
Дзиццойты Ю.А.
3.8. Сидæмонтæ æмæ этноним чысан. Ныр æрыздæхæм,
уæлдæр цы фарст сæвæрдтам, уымæ: 1) цы хуызы ахæлиу
ис этноним чысан Чысангомæй иннæ ирон кæмттыл, æмæ
2) этноним чысан Хуссар Ирыстоны г/-гæнаг ныхасыз-
дæхтыл дзурджытæй æрмæстдæр цыппар комы цæрджытыл
цæй аххосæй у æвæрд?
Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй чысайнаг ныхасыз-
дæхты ареал æмæ Сидæмонты ерыстаутæц сæ дæлбаруæ-
вæг территоритæн иухуызон арæнтæ ис.
Цæгатырдыгæй чысайнаг ныхасыздæхты ареал сыхаги-
уæг кæны Урстуалтæ, Цъалагом æмæ Дзауы комимæ.
Урстуалтæй йæ хицæн кæнынц Дзимыргом æмæ Гнугъгом.
Ацы дыууæ комы æрæджыйы онг дæр дзырдтой æхсæйнаг
ныхасыздæхтыл (переходный говор). Цъалагомæй та йæ хи-
цæн кæны Гудисгом, æмæ ам дæр дзырдтой æхсæйнаг ны-
хасыздæхтыл. Дзауы комæй та йæ хицæн кæнынц Джеры
ком æмæ Залдайы ком. Ацы дыууæ комы бавæрдтой къуы-
дайраг диалект æнæивгæйæ.
Чысаны ерыстаутæн дæр сæ зæххыты цæгаттаг арæнтæ
раст уымыты уыдысты. Æниу, В. Итонишвили, чысаны
ерыстауты территоримæ хæссы Урстуалтæ дæр æмæ Гнугъ-
гом [Итонишвили 1994: 14, схемæ № 3]. Фæлæ уый бынтон
рæдыд хъуыды у. Цæвиттон, Цæгат Ирыстонæй Чысангом-
мæ фæндагыл Сидæмонтæ Едысмæ хæстæг æрбынат кодтой
æмæ фæстдæр, Чысангомы куы æрбынат кодтой, уæд иу
æмæ дыууæ хатты нæ афæлвæрдтой ацы ком сæхи бакæны-
ныл. Фæлæ сæ фæнд кæронмæ никуы фæраст ис, Урстуал-
ты сæ дæлбар никуы бакодтой, æмæ-иу се стæртæн та
абырджыты лæбурды ахаст уыдис. Цыбыр дзырдæй, кæд
Сидæмонтæ Урстуалты сæхиуыл нымадтой, уæддæр сæ хи-
цауиуæгадæн ам номиналон ахаст уыд, æмæ уый аххосæй
Урстуалтыл чысаны ном не сбадти, кæд ацы ком */-гæнаг
ныхасыздæхтыл дзурынц, уæддæр.
Цæгатырдыгæй, Гудисгомы сæрмæ, Сидæмонты зæххытæ
æмарæн уыдысты Тлийы комимæ, цыран хицауиуæг кодтой
Сидæмонты иу къабаз - Бибылтæ. «Дзегли эриставта»-йæ

Дзиццойты Ю.А.
313
куыд зыны, афтæмæй Чысангомы ерыстаутæ ацы Бибыл-
тимæ дæр хæцгæ кодтой, фæлæ сæ сæ дæлбар никуы бакод-
той æмæ уый аххосæй Тлигомыл дæр чысаны ном не ’рбад-
ти, афтæмæй ам дæр */-гæнаг ныхасыздæхтыл дзурынц.
Скæсæнырдыгæй чысайнаг ныхасыздæхтæн йæ террито-
ри æмарæн у Хъуды ком, Арагуийы ком æмæ Базалетимæ.
Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй ХУ-æм æнусæй фæстæмæ
ацы кæмттæ ерыстау-æлдæртты къухы уыдысты. Уыцы
æлдæрттæ Сидæмонтæн сæхицæй уыдысты, фæлæ ацы
кæмттыл дæр чысаны ном не сбадти, уымæн æмæ Хъуды
ком фактон æгъдауæй сæрибар уыд, иннæ дыууæ комы
цæрæг Сидæмонтæ та цæрæнбонты хъазуатæй хæцыдысты
Чысангомы цæрæг Сидæмон-ерыстаутимæ. Ома ам дæр
чысайнаг ныхасыздæхты ареал иу кæны чысаны ерыстауты
зæххыты скæсæйнаг арæнтимæ, æмæ, кæд Хъуды цæрджы-
тæ г/-гæнаг ныхасыздæхтыл дзырдтой, уæддæр чысаныл
нымад нæ уыдысты.
Ныгуылæнырдыгæй чысайнаг ныхасыздæхты ареал
къуыдайраг диалекты ареалæй хицæн кæны Присы рагъ.
Ацы рагъæн йе скæсæнырдыгæй дæр ма ис къуыдайраг
хъæутæ, зæгъæм, Сарабукъ. Фæлæ Уанат-Ередæй фалæмæ
дзурынц æхсæйнаг ныхасыздæхтыл, æмæ ацы ныхасыздæхт
хауы чысайнаг ареалмæ. Æмæ æвæдза диссаг куыннæ у, ам
дæр та чысайнаг ныхасыздæхты ареал кæй иу кæны Чыса-
ны ерыстауты территориимæ: цæвиттон, Чысыл Леуахийæ
ныгуылæнырдæм цы зæххытæ ис, уым хицауиуæг кодтой
æндæр æлдæрттæ, æмæ сын сæ зæххытæ сæ нæмттæй хуыд-
той: Савахтъанго æмæ Сапъавленишвило [Итонишвили
1994: 14]. Пъавленишвилитæ сæ равзæрд бастой Тæгиати-
мæ [ИДМ, I: 196] æмæ цалынмæ не сгуырдзиаг сты, уæдмæ,
æвæццæгæн, дзырдтой у-гæнаг ныхасыздæхтыл. Уымæй
дарддæр ма сæ территорийыл (Цхинвалы хъæуы) Сидæ-
монтæ дæр царди. Фæлæ ацы зæххытыл дæр чысаны ном не
сбадти, уымæн æмæ чысаны ерыстауы дæлбар нæ уыдысты.
Чысыл Леуахийы комы Батиашвилитæ дæр сæхи Тæгиа-
тæй хуыдтой [ИДМ, I: 197]. Батиашвилитæ цардысты Дме-

314
Дзищойты Ю.А.
нисы æмæ Икъортайы хъæуты [Цховребова 2007: 25, 38],
ома чысаны ареалы. Ам цымыдисаг у иу хъуыддаг: Тæгиа-
ты байзæддаг, цалынмæ не сгуырдзиаг сты, уæдмæ, æнæ-
мæнгæй, г/-гæнаг ныхасыздæхтыл дзырдтой. Фæлæ сæ
Пъавленишвилиты зæххытыл чи цард, уыдон чысаныл ны-
мад никуы уыдысты, чысаны ерыстауты зæххытыл сæ чи
цард, уыдон та нымад уыдысты чысаныл. Ома ам ахсджиаг
у, ирон мыггаг кæцæй рацæугæ у, уый нæ, фæлæ кæм
æрцардис, уый.
Хуссарырдыгæй чысайнаг ныхасыздæхты ареалæн йæ
арæнтæ бынтон бæрæг не сты. Цæвиттон, Гур, Къасп æмæ
Душеты районтæм чысаны миграцитæ цыдысты ХУШ-æм -
ХХ-æм æнусты æмæ ам нæ бон нæу ныхасыздæхты ареал
ерыстауты зæххытæн сæ хуссайраг арæнтимæ бабæттын.
Фæлæ ам дæр ис иу объективон фактор: чысаны ерыстауты
зæххыл чысан компактон æгъдауæй цæрынц, уымæй дæлæ-
мæ та дисперсон æгъдауæй.
Куыд уынæм, афтæмæй чысайнаг ныхасыздæхты ареал
ХУШ-æм æнусы размæ иу уыд чысаны ерыстауты хицауи-
уæгад цы территоритæм æххæссыд, уыдонимæ. Ацы æм-
баст ахастытæ хæлд цæуынц æрмæстдæр Лехурагомæн йæ
дæллаг хайы (Орчъосан, Цъинагар æ. а. д.) - уый уыд Ами-
лахорты къухы [Итонишвили 1994: 14]. Фæлæ комы уæллаг
хай чысаны ерыстауты къухы уыд, æмæ лехурайаг ирæттыл
уый аххосæй сбадт чысаны ном.
Нæ ныхасæн ахæм хуызы ис балхынцъгæнæн. Нæ эрæйы
У1-æм æнусы Чысангомы æрцардысты, */-гæнаг ныхасыз-
дæхтыл чи дзырдта, ахæм ирон паддзахы фырттæ æмæ
фæстæдæр систы чысаны ерыстаутæ. Сæмыггаг уыд Сидæ-
монтæй. Уыдонæн сæ хицауиуæгад ХУ1-æм æнусмæ ан-
хъæвзта Чысангомæй Чысыл Леуахийы коммæ, æмæ уым
цы ирæттæ цардис, уыдон ерыстаутæм гæсгæ сæхи чысай-
нæгтæ хонын райдыдтой.
Сидæмонтæй дарддæр ма Хуссар Ирыстоны æмæ Гуыр-
дзыстоны зæххыл уыд æндæр ирон æлдæрттæ дæр: Пъав-
ленишвилитæ, Херхеулидзетæ (Тамар-паддзахы дуджы На-

Дзиц1{оиты Ю.А.
315
ры комæй ралыгъдысты) [ИДМ, I: 196], Тумаиишвилитæ
(сомихаг-ирон хæццæ равзæрд сын ис) [Уым: 196-197], Эла-
рашвилитæ (сæ фыдæл уыд ирон уæздан лæг Елхъан) [Уым:
197], Батиашвилитæ (кæс уæлдæр), Среселитæ (Куырттаты
комæй уыдысты) [Уым: 197], Годаберидзетæ (сæ фыдæл уыд
ирон уæздан лæг Года) [Уым: 197], Ломидзетæ [Уым: 198],
Гомартелитæ [Уым: 198], Иалгузишвилитæ (ХУ-æм æнусы
цардысты Цхинвалæй цæгатырдæмдæр) [Уым: 84-85; Гаг-
лойти 1996: 15]. Фæлæ, ацы мыггæгтæ цы территоритыл цар-
дысты, уым ног ирон ныхасыздæхт нæ фæзынд. «Цæмæн аф-
тæ?», зæгъгæ, куы бафæрсæм, уæд нæ зæрдыл æрлæууын
кæнæм, ХУ1-æм æнусы Арагуийы ком Сидæмонты иу хай
ирон æфсæдты руаджы кæй басастой. Ома суанг ХУЬХУП-
æм æнусты онг чысаны ерыстаутæ уыдысты ирæтгæ, сæ
сæйраг гых дæр ираэттæ уыдысты.
Æмæ уæдæ этноним чысан ерыстаутимæ ахæлиу ис ирон
кæмттыл, стæй чысайнаг ныхасыздæхтæн йæ бындур дæр
уыдон дуджы сæвзæрд - У1-ХУ1-æм æнусты. Иннæ ирон
æлдæртты мыггæгтæй ахæм истори никæмæн ис - уыдон
уайтагъд сгуырдзиаг сты. Этноним чысан Сидæмонтимæ
Чысангомæй кæй рацыд, уый аххосæн Чысангомы цæрæг
ирæчты абон дæр хонынц æцæг чысан, стыр чысан æмæ
æндæр ахæм нæмттæй.
Цымыдисаг ма у иу хъуыддаг. Чысыл раздæр цы Иалгу-
зишвилиты кой скодтон, уыдон сты Æгьуызаты иу хай
[Гаглойти 1996: 15-16]. Хуссар Ирыстоны ацы мыггаджы
сæйрагдæр ареал уыд Уанелы хъæуæй Згъуыбиры хъæу-
мæ - ацы территори хуыйны Цьалагом дæр æмæ Æгъуы-
затæ дæр. Æмæ диссаг куыннæ у, Æгъуызатæ ирæттæй
кæм баззадысты, сæ хицауиуæгад фидар кæм уыд, уым дæр
ног ирои ныхасыздæхт кæй сæвзæрд, уый - цъалагоймаг,
кæнæ рукъаг ныхасыздæдт. Æгъуызаты иу хай та Чысаиы
зæххыл æрцардис, Алгузони, зæгьгæ, ахæм мыггагон
момимæ [Цховребова 2007: 47-48]. Фæлæ сын ам нæ бам-
тыст ног ныхасыздæхтæн быидур æрæвæрын, уымæн æмæ
уыцы зæххытæн æндæр хицæуттæ уыд - Сидæмонтæ.

316 Дзиццойты Ю.А
4. Ирон элементтæ Чысангомы
картлурийы
4.1. Чысангомы картлури. Гуырдзиаг æвзаг дихтæгонд у
диалекттæ æмæ ныхасыздæхтытыл. Нырыккон гуырдзиаг
литературон æвзагæн йæ бындуры цы диалект ис, уый хо-
нынц картлури, ома «картлиаг» . Картли йæхæдæг у Гуыр-
дзыстоны историон провинцитæй иу. Уымæн йæ цæгаттаг
арæн хæццæ кодта ныры Душеты онг. Ома Чысангомæн йæ
иу хай, номхуындæй та, ныры Ленингорæй чысыл уæлдæр,
цы хай ис, уый Картлийы сконды нæ уыди, фæлæ уымæй
дæлдæр цы зæххытæ ис, уыдон æм хаудысты185.
Картлурийæн цы территориалон варианттæ ис, уыдонæй
иу у Чысангомы æмбæлæг ныхасыздæхт. Гуырдзиагау æй
хонынц кснис хеобис картлури «чысангоймаг картлури»,
кæнæ «чысангоймаг картлиаг ныхасыздæхт».
Чысангомы картлури йæхæдæг дæр дих кæны дыууæ хай-
ыл: квемокснури ’дæллаг чысайнаг’ æмæ земокснури ’уæллаг
чысайнаг’-ыл. Уыдонæй фыццагмæ ис картлиаг диалекты
миниуджытæ, кæнæ картлизмтæ (гуырдзиагау картлизмеби),
дыккаг та хайджын у хадаг диалекты элементтæй [Сомхи-
швили1981:6,8-9].
Квемокснурийыл дзурынц ахæм хъæутæ: Икъот, Къо-
ринта, Шуа Алеу, Хъанчавет, Ленингор, Цъиркол, Курта,
Нахид, Садзегур, Бол, Дзеглеу, Мосабруни, Ахмадз, Одзис,
Ксоврис æ. а. д. [Гълонтъи 1955: 265; Сомхишвили 1981: 5,
6]. Земокснурийыл та дзурынц: Цхаватъ, Харбал, Мшвелиет,
Ларгвис, Дадианет, Тохта, Мудзых, Мартъиаан, Хъвелдаба,
Хромисцъхъаро, Баджин, Тогойтыхъæу, Махиарет, Зодех,
Укъанамхаре, Укъанубан, Дабакънет, Ломис, Уæхер, Пъав-
лиаан, Тиникъаан, Къарелткъар, Миделаан, Хозует, Цъи-
184 Гуырдзиаг-уырыссаг дзырдуаты картлури тæлмацгонд у куыд ’карталнн-
ский’ [КРЛ, III: 330].
185 Фæстæдæр гуырдзиаг ахуыргæндтæ бавдæлдысты æмæ Хуссар Ирыстоны
территори æмвæтæнæй æрфыстой (Шида) Картлийыл. Ацы фалсификаци раргом
кодта Гаглойты Юри [Гаглойти 2005].

Дзиццойты Ю.А.
317
пътъауриан, Цъорцъох, Балаан, Гаваз, Мочъалиет, Цъурта,
Леванаан, Къуцхат æмæ Дореткъар [Сомхишвили 1981: 6-7].
Земокснури сыхагиуæг кæны иуæрдыгæй ирон æвзаги-
мæ, иннæрдыгæй квемокснуриимæ, аннæрдыгæй та гуырд-
зиаг æвзаджы хадаг-гудамахъайраг диалектимæ. Ацы къуы-
мон ныхасыл дзурджытæй бирæтæн сæ фыдæлтæ Чысан-
гоммæ æрбафтыдысты Хъепсурты зæххæй, Гуыданæй, Ха-
дæй, Хиуæй, стæй уæд Имеретæй, Рацъ æмæ Лечхумæй
æмæ суанг Мегрелы зæххæй. Нæ анализæй куыд зыны, аф-
тæмæй чысайнаг картлурийы канд гуырдзиаг диалектон
миниуджытæ нæй, фæлæ ма ирон элементтæ дæр.
4.2. Ирон элементтæ чысайнаг картлурийы морфологийы?
Чысангоймаг картлурийæн йæ морфологийы В. Сомхи-
швили рахицæн кодта 16 сæрмагонд миниуæджы [Сомхи-
швили 1981: 8-10]. Уыдонæй бирæтæн, мæ хъуыдымæ гæс-
гæ, ис ахæссæн фонетикон миниуджытæм. Сыгъдæг мор-
фологон миниуджытæ кæм ис, уыцы цæвиттонтæ бирæ не
сты, æмæ се ’хсæн, æвæццæгæн, ис, ирон æвзаджы æндæв-
дадæй чи фæзынд, ахæмтæ.
4.2.1. Номивæгл*? ’æз’ чысайнаг картлурийы арæх фæ-
зыны, мен, зæгъгæ, ахæм хуызы, зæгъæм: мен векъитхе-
бит! «мæн фæрсут?»; менац тквентан цьамуал «æз дæр
сымахмæ ацæудзынæн» [Сомхишвили 1981: 9].
Гуырдзиаг æвзагæн йæхи фæрæзтыл куы æнцой кæнæм,
уæд ацы фæзындæн йæ равзæрд нæ райхалдзыстæм. Фæлæ
уыйхьнъд ирон æвзаджы фæрæзтæм куы æркæсæм, уæд
фендзыстæм, ам гуырдзиаг ныхасыздæхтыл ирон æнДæвдад
кæй фæзындис, уый. Цæвиттон, фыццаг хъуыдыйады гуыр-
дзиаг мен комкоммæ у баст ирон лмен-имæ. Дыккаг хъуы-
дыйады та мен, чизоны у ирон мæн æмæ гуырдзиаг лде-йы
контаминацийæ равзæргæ формæ.
4.2.2. Бæрцон фæрсдзырдтæ беври ’бирæ’, мравали ’би-
рæ’, цотъа ’цъус’, метъи ’уымæй дарддæр; уымæй фыл-
дæр; æрмæст; æгæр’ чысайнаг картлурийы арæх пайдагонд
вæййынц бирæон нымæцы суффикс -еб-имæ: бевреби ариан

318
Дзиццойты Ю.А.
«бирæтæ (= бирæйæ) сты», цотъееби мсштъана «цъус(тæ)
æрбахаста», осеби ик мравлеби цховробен «ирæттæ уым
бирæтæй (= бирæйæ) цæрынц» [Сомхишвили 1981: 9].
Ам дæр, æвæццæгæн, ирон æвзаджы æндæвдад ис, уы-
мæн æмæ ирон фæрсдзырдтæ арæх пайдагонд цæуынц би-
рæон нымæцы формæйы: бирæтсе, цьустæ æ. а. д.
4.3. Ирон элементтæ чысайнаг картлурийы апеллятивоп
лексикæйы
Чысайнаг картлуримæ цы ирон дзырдтæ бафтыд, уыдон
рафæлгъауыныл сæрмагондæй ничи бакуыста. Ацы куысты
цы лексикон æрмæг ис, уымæн йæ фылдæр хай æрæмбырд
кодта Сомхишвили Венерæ. Уый ма фæнысан кодта, кæмы-
ты сæ æрæмбырд кодта, уый дæр. Æркæсæм, уæдæ, ироы
равзæрд кæмæн ис, æмæ гуырдзиаг æвзаджы диалектои
фæлтæрмæ чи хауы, уыцы картлураг лексикæмæ.
арзани: арзани товли сстыр мит’ [Сомхишвили 1981:
28]. Æвæццæгæн, æндæр контекстты не ’мбæлы, æмæ йæ
равзæрд дæр бæрæг нæу. Абар ирон фольклорон термин
æрзынон: нартæ куы схъæзныг сты, уæд «фæстаг хатт рай-
дыдтой æрзынон фæрнджыи куывд» [ИАС, I: 35; ИАС, II:
644]. Ирон дзырдæн йæхи равзæрд дæр бæрæг нæма у.
барахуа ’бызгъуыртæ’ [Сомхишвили 1981: 29]. Йæ рав-
зæрдæй, æвæццæгæн, баст у ирон бырæгъ(тæ)-имæ.
бузураоба сфосы хъылдымтæ’ [Сомхишвили 1981: 14,
31]. Кæройнаг -оба гуырдзиаг суффикс у. Уидаг бузур(а)-
æз бæттын ирон бызырттæг-имæ. Ныббызырттæг ис, зæ-
гъгæ, Хуссар Ирыстоны у пыййарц ис-ы синоним. Абар:
«Сывæллæттæ цингæнгæ ныббызырттæп сты, доны сын цы
найæн цад арæзт уыд, уыцы ’рдæм» [Хъодалаты 1969: 49];
«Ныббызырттæг мæстыйæ» [Хъодалаты 1977: 96]; «Мыст
ныббызырттæг æваст» [Хъодалаты 1988: 65]. Цæгат Иры-
стоны дзурынц ныббазыр ис дæр.
кардзина скæрдзын\ Чысангомы цæрæг ирæтты тыххæй
этнограф Н. Джикиа фыссы: «Осебма ициан кардзинас га-
моцхоба, рац картвелебс аутвисебиат да ам тъерминсац

Дзиццойты Ю.Л.
319
хмаробен», ома «Ирæттæ зонынц кæрдзын кæнын (æмæ) йæ
гуырдзы дæр (уыдонæй) райстой æмæ ацы терминæй дæр
пайда кæнынц» [Джикиа 1975: 208]. Ирон кæрдзын бахызт
иннæ гуырдзиаг диалекттæм дæр.
кусиа ’арф къус; хæринаг æвгæнæн къопп’ [Сомхишви-
ли 1981: 49]. Абар ирон куыс(с)и.
къахчъина ’къаннæг æртыкъахыг фынг’ (Ларгвис) [Со-
мхишвили 1981: 37]. Йæ равзæрдæй баст у, стæм хатт чи
æмбæлы, ахæм ирон дзырд къахджын-имæ. Ацы дзырдæн
ссарæн ис ирон фольклоры [ХИФ, 1940: 15; ИАА, I: 304,
404, 428]. Мæ информант Цгъойты Клим ацы реали федта
Чысангомы цæрæг Елошвилитæм (уыдон ныртæккæ сæхи
гуырдзиæгтæ хонынц), æмæ йæ уыдон хуыдтой къахчъина
нæ, фæлæ къахджина. Ацы дзырд, æвæццæгæн, æрæджы
бафтыд гуырдзиаг æвзагмæ, номхуындæй та, ирон г пала-
тализацийы руаджы аффрикатæмæ куы рахызт, уæд, ома
XIX æнусы кæрон. Æнæпалатализацигонд г (-гын) гуырдзи-
аг æвзаджы радта къ (-къина) (кæс дæлдæр чъахракъина).
къирули 4чъыр æмæ дурæй амад агъуыст’ [Сомхишвили
1981: 37]. Гуырдзиаг æвзагæй комкоммæ тæлмацæй амоны
«чъырæй (конд)», æмæ, æвæццæгæн, у ирон чъырын-ы
комкоммæ тæлмац. Ирон æвзаджы чъырыи субстантиваци-
гонд æрцыд æмæ амоны ’гæнах’ [Дзаттиаты 2002: 12].
къора. Чысангомы гуырдзиаг сабитæм уыд хъæды цы-
быр лыггагæй хъазт, йæ ном къораоба, ома «къорайæ
хъазт» [Гъогъоберидзе 1975: 226-227]. Ацы хъазт ирæттæ
хонынц гæррыйсе хъазт. Цæгат Ирыстоны гæрры-иы бæсты
дзурынц гуырру [Цагаева 1975: 65]. Æмæ чизоны гуырдзиаг
къора ирон гæрры-идд цæуы.
къукъуа ’сывæллæттæн кæй аразынц, ахæм гуыл’ [Со-
мхишвили 1981: 21, 38]. Абар ирон гукку.
къумпъала ’миты къуыбар’ [Сомхишвили 1981: 38].
Абар ирон идеофонтæ гуымбыл, къуыбар, къуыбыр, къубал.
къухиани ’къуылых адæймаг’ [Сомхишвили 1981: 39].
Комкоммæ тæлмацæй амоны «къухджын». Йæ бындуры,
æвæццæгæи, ис ирон къуых, абар: къуыхтсе кæиын. Иæ

320 Дзиццойты Ю.А.
идеосемантикæ хæстæг у ирон дзырд сахъатджын-мæ.
Дыууæ дзырды дæр амонынц, исты хъæндзинадæй (дефек-
тæй) хайджын чи у, ахæм адæймагмæ.
маргъи ’цæстæй цух адæймаг’ [Сомхишвили 1981: 40].
Абар иумиаг гуырдзиаг маргьи ’с бельмом; косоватый’
[КРЛ, II: 231]. Æвæццæгæн, равзæрд ирон маргъ-æй. Бæрæг
куыд у, афтæмæй хæдзарон мæргътæ изæрыгон цæстæй
æвзæр уынынц. Кæрчыты ацы миниуæг адæм раджы
фæхатыдысты, æмæ дзы спайда кодтой адæймаджы æнгæс
миниуæг равдисыны сæраппонд. Абар уырыссаг фразеоло-
гизм слепая курща ’цæстæй цух адæймаг’.
огонча ’къæс’ [Сомхишвили 1981: 43]. Æвæццæгæн,
фæзынд метатезæйы руаджы ирон усонг-хй. Рагон ирон
формæ куы сисæм, уæд йæ фонетикон ивындзинæдтæ гуыр-
дзиаг æвзаджы ахæм фæндагыл хъуамæ рацыдаиккой:
*осонг > *осонга > *огонса > огонча.
парна ’хъомвосмæ сидæн; хъомвосы фæсномыг’ [Сом-
хишвили 1981: 17]. Ам, æвæццæгæн, ис ирон фарн. Цæвит-
тон, фысымы фæрныгад йæ фосыл баст у.
сера ’къуыстилы комæмбæрзæн царм’ [Сомхишвили
1981: 25, 46]. Æмбæлы куыд ирон æвзаджы, афтæ гуырдзи-
аг æвзаджы хадаг (сера) æмæ хиуаг (серати) диалектты. Чи
кæмæй райста ацы дзырд, зæгъгæ, ахæм фарст сæвæргæйæ,
Абайты Уасо мæнæ цы фыссы: «По свидетельству М а к а л
а т и я, горные грузины (мтиульцы) заимствовали данную
технику сбивания масла, с которой неразрывно связан тер-
мин зега, у своих соседей, осетин Ксанского ущелья. (...)
Это делает вероятным, что термин зега воспринят в грузин-
ские говоры от соседей-осетин» [Абаев 1979: 100]186.
тавкуди ’дзоныгьы кæрæттæ иугæнæг хъæд’ [Сомхишви-
ли 1981: 36]. Йæ бындуры ис дыууæ гуырдзиаг дзырды: тави
’сæр’ æмæ куди ’худ\ Кæс, йæ фæстæ цы дзырд цæуы, уымæ.
тавхе ’аххæрæг’ [Сомхишвили 1981: 36]. Йæ бындуры
186 Тедеты Олгьайы хъуыдымæ гæсгæ та ирон дзырд цæуы гуырдзиаг æвзагæй
[Тедееви 1983: 133]. Цæгат Ирыстоны ныхасыздæхтытæй æмбæлы æрмæстдæр
туалладжы [Джусойты æ. и. 2005: 59].

Дзиццойты Ю.А. 32_!
ис дыууæ гуырдзиаг дзырды: тави ’сæр’ æмæ хе ’хъæд’.
Иæ равзæрдæй у ирон дзырд ссерхъæд-ы калькæ.
тъао ’хъуын, къуымбил’ [Сомхишвили 1981: 46]. Абар
ирон тау, таугсердсег.
хампъала ’нартхоры ссадæй конд хæринаг’ [Сомхи-
швили 1981: 22, 55]. Æвæццæгæн, цæуы ирон хæмпъæл-æи.
Ирон хæринаджы тыххæй, стæй уæд йæ номы равзæрды
тыххæй кæс: [Абаев 1989: 169-170].
хъисина ’хъисын* [Сомхишвили 1981: 16, 50]. Ацы
дзырд ирон æвзагæй кæй цæуы, уый фыццаг фæкастæй дæр
бæрæг у. Æмбæлы гуырдзиаг æвзаджы иннæ диалектты дæр.
чъахракъина ’цæхæрайы сыфтæй конд хæбизджын’
[Джикиа 1975: 218; Сомхишвили 1981: 21, 54]. Ам, кæй зæ-
гъын æй хъæуы, ис ирон цæхæраджын. Фæлæ гуырдзиаг
дзырд æвдисы дыууæ цымыдисаг фонетикон миниуæджы.
Фыццаг уый, æмæ астæуккаг -къ- нырыккон ирон -дж-йы
субститут нæу, фæлæ у рагон ирон -г-йæ равзæргæ. Цæвит-
тон, ирон дэю фæзынд палатализацийы руаджы рагон ирон
г-йы бынаты. Ирон æвзаджы палатализацийы истори хорз
зындгонд у: уый æрцыд XIX æнусы кæрон - XX æнусы
райдианы. Æмæ уæдæ, цы дзырды кой кæнын, уый гуырд-
зиаг æвзагмæ XX æнусы размæ бафтыд. Дыккаг фонетикон
миниуæг нын дæтты бæлвырддæр датæйыл дзурыны фадат.
Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй XVIII æнусы (кæнæ
раздæр) Чысангомы рагон туаллаг (къуыдайраг) палаталон
аффрикатæтæ дж æмæ ч рахызтысты дæндагонтæм - дз
æмæ г/-мæ. Гуырдзиаг инициалон чъ (ч) йæ артикуляцийы
бынатмæ гæсгæ хæстæг лæууы г/-мæ нæ, фæлæ палаталон ч-
мæ. Адæттæ хынцгæйæ, гуырдзиаг дзырды чысайнаг эти-
мон среконструкци кæнын хъæуы *чсехсерагын, зæгъгæ,
ахæм хуызы. Æмæ уæдæ гуырдзиаг æвзагмæ ирон дзырд
бафтыд кæнæ XVIII æнусы, кæнæ ноджы раздæр.
4.4. Ирон элементтæ Чысангомы цæрæг гуырдзыйы ан-
тропонимиконы
Рагæй-æрæгмæ ирон нæлгоймæгтæн уыди дыгай нæмтгæ.
21*

322
Дзщцойты Ю.А.
Уыдонæй иу уыд «официалон» ном, иннæ та - фæсно-
мыг. Иуæй-иу нæлгоймæгты фылдæр сæ фæсномыгæй зо-
нынц, сæ «æцæг» ном та рохуаты баззайы. Раст ахæм уа-
вæрыл æмбæлæм Чысангомы цæрæг гуырдзымæ дæр. Уы-
донæй бирæтæн ис дыгай нæмттæ, æмæ уыдонæй иу у фæс-
номыг (метъсахели) [Сомхишвили 1981: 26]. Сæ фæсно-
мыгтæй та бирæтæн ис ирон равзæрд.
Ача - фæсномыг Укъанамхарейы [Сомхишвили 1981:
29]. Абар ирон эпикон ном Ацæ æмæ мыггагон ном Ацсетсе.
Сылгоймаджы ном Ача æмбæлы абхазмæ [Инал-Ипа 20.02:
126]. Абар ноджыдæр абхазаг мыггагон ном Ач-ба [Уым:
296].
Багьа - фæсномыг Болы [Сомхишвили 1981: 29]. Абар
ирон ном Бæгъа [Цагаева 1975: 79], эпикон ном Багъодза*
мыггагон нæмттæ Багъайтсе [Уым: 298] æмæ Бæгъиатæ.
Ирон фольклоры æмбæлы топоним Багъатæ дæр [ИАС, II:
483].
Базира - фæсномыг Карцухы [Сомхишвили 1981: 29].
Абар 1830-æм азы арæзт камералон афысты ирон ном Ба-
зир [Цховребова 2007: 79]. 1836-æм азы А. Шёгрен Хиуы
комы ныффыста ирон нæмттæ Вазгг æмæ Вазп^о [Шёгрен
1998: 87]. Ном Базыр абон дæр æмбæлы ирæттæм [Цогойты
1990: 10]. Ирон антропонимиконы ма æмбæлы тюркаг
фæлдæхт формæйы дæр: Базырыхъ [Нартæ 1975: 116]. Абар
ноджыдæр абхазаг нæмттæ Базрыхъва (хъва у адигаг фор-
мант), Базырхам [Инал-Ипа 2002: 27, 36, 84, 94]. Сæ бын-
дуры ис ирон апеллятив базыр. Типологон æгъдауæй абар
уырыссаг мыггагон ном Крылов. Цымыдисаг у уырыссаг
мыггагон ном Базуров дæр, фæлæ ацы номæн йæ равзæрд
бæттынц уырыссаг диалектон дзырд базуритъ ’жить обма-
ном, плутовать’-имæ [Чайкина 1989: 206].
Бача - фæсномыг Укъанамхарейы [Сомхишвили 1981:
29]. Абар тырсыйаг ирон мыггаг Бсециатсе (< *Бсецайатсе.
мæнæ Тсегиатæ < *Тсегайатæ-й куыд у, афтæ) æмæ топо-
ним Бацийы цад [Цховребова 1969: 162]. 1776-æм азы
гуырдзиаг документы тырсыйаг ирæтты æхсæн ис Бачи-

Дзщцойты Ю.А.
323
швили-ты кой дæр [ИДМ, I: 128]. Фæсномыг Бача æмбæлы
къуыдармæ дæр. Цæгат Ирыстоны ма йын ис мæнæ ахæм
варианттæ дæр: Баци9 Бацкъа, Бацкъо, Бацца, Бацце, Баццщ
Баццу [Цогойты 1990: 12].
Биле - фæсномыг Ларгвисы [Сомхишвили 1981: 30].
Абар ирон фæсномыгтæ Била æмæ Былчо. Абар ноджыдæр
ирон ном Были [Цогойты 1990: 18] æмæ мыггагон ном
Блиатсе. Сæ бындуры ис ирон апеллятив был. Ацы фæсно-
мыг радтынц, стыр былтæ кæмæн вæййы, ахæм адæймагæн.
1793-æм азы документы дыууæ ран ис рукъаг ирон лæг
Джеранашвили Били-йы кой [ИДМ, I: 176, 177].
Богьоджа - фæсномыг Дадианеты [Сомхишвили 1981:
30]. Абар ирон эпикон персонаж Багъодза-иы ном [ПНТО,
II: 5; ИАС, I: 22]. Ис ын вариант Магъодза дæр [ПНТО, II:
177]. Æртыккаг вариант æмбæлы ирон фразеологизмы:
Багъодзийы хуыид [ИФД: 63]187.
Боцъо - фæсномыг Ларгвисы [Сомхишвили 1981: 30].
Абар ирои фæсномыг Боцъо æмæ апеллятив боцъо. Цæвит-
тон, боцъотæ чи рауадзы, уый фæхонынц афтæ.
Бузура - фæсномыг Ларгвисы [Сомхишвили 1981: 30].
Абар ирон топоним Бызырат [Цховребова 1969: 164]. Абар
дыгурон апеллятив бузур ’рубище, лохмотья’ [ДУД: 204].
Кæс уæлдæр топоним Сабузурао.
Гуда - фæсномыг Дадианеты [Сомхишвили 1981: 33].
Абар ирон мыггагон нæмттæ Гудитæ, Гуыдиатсе. 1836 азы
Хиуы комы А. Шёгрен ныффыста ирон ном Сийа æмæ
ирон мыггагон ном СисИе/, Хъуды комы та ирон ном Сийа,
Дзимыргомы - ирон сылгоймаджы ном СисИ, Тырсыгомы -
ирон нæлгоймаджы нæмттæ Сис1а æмæ Сийоп [Шёгрен
1998: 88, 89, 91, 94, 98]. Дзимыргомы æрæджыйы онг дæр
уыд сылгоймаджы ном Гудæ (Цгъойты К.). Абар уæлдæр
апеллятив гуыда. Ардыгæй цæуы топоним Гудис дæр.
Гуырдзиаг мыггагон ном Гудадзе [Гълонтъи 1975: 52] дæр
187 Ацы фразеологизмæн йæ вариант æз ныффыстон присаг ус Бесаты
Марусайæ: «Балгьожайы хуынд - куы дæ фæхонон, æмæ дын дæ разы куы ницы
æрæвæрон».

324
Дзиццойты Ю.А.
баст у ацы ирон антропонимтимæ. Абар абхазаг антропо-
нимтæ: Гвыд, Гвыда, Гвыдиса [Инал-Ипа 2002: 98] æмæ
абхазаг топонимтæ Гвыдахъва ’крепость Гуда’ [Уым: 267],
Гвдоу, Гвдоута [Кварчия 2006: 145],Гвдя#[Уым: 153].
Гутьииа - фæсномыг Карцухы [Сомхишвили 1981: 33].
Абар ирон ном Гутын [Цогойты 1990: 25] æмæ мыггагон
ном Гутнатæ.
Гъунца - фæсномыг Мшвелиеты [Сомхишвили 1981:
50]. Абар ирон апеллятив хъунуъ. Æвæццæгæн, ацы фæсно-
мыгæй хуыдтой, хъунцъау даргъ æмæ лыстæг чи уыдис,
уыдоны. Ирон адæммæ хъут\ъ фидисы хуызы дæр фæ-
дзурынц, абар: «Уæд мын йæ хъунцъ сæр амæлæд!» [Хъа-
зиты 1985: 209]. Чизоны гуырдзиаг фæсномыг дæр фидис-
саджы ном уыдис.
Дриана - фæсномыг Дадианеты [Сомхишвили 1981: 35].
Абар ирон иæмттхДре æмæДри [Цогойты 1990: 29] æмæ
мыггагон нæмттæ Дриатсе æмæДретсе.
Дула - фæсномыг Дадианеты [Сомхишвили 1981: 35].
Абар ирон мыггагон ном Дулатсе æмæ топоним Дулайы
хуссар [Цховребова 1969: 168]. Венгриæгтæн сæ этногене-
тикон таурæгъты ис алайнаг æлдар Дула-йы кой [Абаев
1965:521].
Дурдура - фæсномыг Укъанамхарейы [Сомхишвили
1981: 35]. Ирон нæртои кадджыты Дурдура у бæхы ном
[ИАС, I: 30; Къубалты 1978: 118, 176], фæлæ иу архивон
тексты æмбæлы нæлгоймаджы номы хуызы дæр: «Гуымаг
паддзах Дурдур» [Архив, Ф. 4, афыст 1, хъуыд. 87, сыф
657]. Йæ равзæрдæй араббаг у [Шагиров, I: 152; «Ф» 1980,
№ 6: 88], фæлæ гуырдзиаг æвзагмæ ирон.æвзагæй бафтыд.
Джагиа - фæсномыг Дадианеты [Сомхишвили 1981:
56]. Абар ирон мыггагон ном Дзæгъиатæ æмæ нæлгой-
маджы ном Дзагъа [Хъайтыхъты 1998: 90]. Мцхетайы рай-
оны, Натъахтъармæ хæстæг, ис бынаты ном Джагиани
[Гълонтъи 1975: 76]. Ацы топоним дæр баст у ирон номи-
мæ (кæронæй дзы ис гуырдзиаг формант -иан).
Зозрина - фæсномыг Укъанамхарейы [Сомхишвили 1981:

Дзигщойты Ю.А.
325
36]. Абар ирон мыггагон ном Зоз(ы)ратсе. Кæронæй дзы цы
-ина ис, уый гуырдзиаг формант у.
Къикъитъа - фæсномыг Садзегуры [Сомхишвили 1981:
37]. Иæ бындуры, æвæццæгæн, ис ирон къитъа ’хъыбыл’-ы
редупликаци.
Къордахи - фæсномыг Дадианеты [Сомхишвили 1981:
38]. Абар ирон апеллятив гæрдах ’сæрæн, амалджын’ [«Р»
24. 2. 1988: 3]. Ацы дзырд ирон дзырдуæтты не ’мбæлы,
фæлæ ис дыгурон дзырдуаты: гæрдах ’способный, сообра-
зительный’ [ДУД: 215]. Хорз зындгонд у аивадон лите-
ратурæйы дæр [Тыбылты 1988: 200; Гафез 1966: 210]. Мæ
урсдзуайраг информант Дзиццойты Цуцукк мын ацы дзыр-
ды нысаниуæг афтæ райхæлдта: ’фыдуаг’, зæгъгæ (Цхин-
вал, 1983, 9 апрель). Абар дзырдбаст хуыцауы гæрдах ’сæ-
рæн(?)’ [Хъазиты 1985: 270]. Ирон фольклоры ма æмбæлы
дзырдбаст хуыцауы гæрах [НК, I: 266] дæр æмæ ам дæр ис
нæ дзырды фæхуымæтæггонд формæ. Ирон гæ- гуырдзиаг
æвзаджы къо-йы хуызы кæй æмбæлы, уый диссаг нæу.
Абар уæлдæр ирон гæрры > гуырдзиаг къора.
Къубата - фæсномыг Карцухы [Сомхишвили 1981: 38].
Абар ирон нæмттæ Гуыбатæ, Хъуыбады æмæ мыггагон
ном Хъуыбаттсе.
Мидега - фæсномыг Карцухы [Сомхишвили 1981: 40].
Æвæццæгæн, баст у ирон апеллятив мидæг-шæ, ома, æп-
пынæдзух хæдзары чи бады, ахæм лæг, науæд та мидæгмой.
Набиа - фæсномыг Дадианеты [Сомхишвили 1981: 41].
Абар ирон ном Нафи. Гуырдзиаг æвзаджы нæй æмхъæ-
лæсон ф, æмæ, æндæр æвзагæй æрбайсгæ дзырдты ацы мыр
куы вæййы, уæд æй баивы мыр л-йæ. Цы ирон номы кой
кæнын, уый дæр гуырдзиаг æвзагмæ фыццаг *Напи-ны
хуызы бахызт, стæй йæ хуыз фæивта.
Хетъе - фæсномыг Дореткъары [Сомхишвили 1981: 55].
Абар ирон мыггагон ном Хетъетæ.
Хутъиа - фæсномыг Дадианеты [Сомхишвили 1981: 56].
Абар ирон мыггагон ном Гуытъиатæ æмæ топоним Хутъ-
ейы фсез [Цагаева 1975: 269].

326 Дзтщойты Ю.А.
Хъанихъо - фæсномыг Укъанамхарейы [Сомхишвили
1981: 50]. Абар ирон мыггагон ном Хъаныхъуатæ.
Цанкъула - фæсномыг Дадианеты [Сомхишвили 1981:
. 52]. Абар ирон апеллятив цæнкуыл.
Чача - фæсномыг Укъанамхарейы [Сомхишвили 1981:
52]. Абар ирон нæмттæ Цаца (кæс уæлдæр), Чачи.
Чъикъура - фæсномыг Дадианеты [Сомхишвили 1981:
54]. Абар ирон апеллятив цыкура. Рæсугъд сывæллонæй
абон дæр фæдзурынц: цыкурайы фæрдыджы хуызæн у,
зæгъгæ.
4.5. Чысайнаг ныхасыздæхт æмæ Чысангомы картлури-
йы абарст. Чысаны зæххыл цы ныхасыздæхтытæ æмбæлы,
уыдонæй иу у ирон, иннæ та гуырдзиаг. Цымыдисаг у уы-
дон кæрæдзийыл абарын.
Чысайнаг ныхасыздæхт иннæ ирон диалекттæ æмæ ны-
хасыздæхтытæй цы миниуджытæм гæсгæ хицæн кæны, уы-
дон фылдæр æмæ арфдæр сты. Фыццаг уый, æмæ чысайнаг
ныхасыздæхты сæрмагонд миниуджытæ хауынц æвзаджы
алы æмвæзадмæ дæр. Чысангомы картлуримæ синтаксисоп
сæрмагонд миниуджытæ нæй.
Дыккаг уый, æмæ чысайнаг ныхасыздæхты фонетикон,
морфологон æмæ дзырдарæзтон миниуджытæ дзæвгар сты.
Чысангоймаг картлурийы цы морфологон æмæ фонетикон
миниуджытæ рахицæн кодтой, уыдон та иуæрдыгæй хæрз
цъус сты (æдæппæт 16), иннæрдыгæй та се ’хсæн ис, ирои
æвзаджы æндæвдадæй чи фæзынд, ахæмтæ.
Æртыккаг уый, æмæ чысайнаг лексикæйы сæрмагонд
миниуджытæ чысайнаг картлурийы æнгæс миниуджытæй
бирæ фылдæр сты. Стæй, чысайнаг лексикæйы æхсæн ис,
рагон ирайнаг æвзаг-бындурæй чи цæуы æмæ æрмæстдæр
ацы ныхасыздæхты чи баззадис, ахæм архаизмтæ. Чысан-
гомы картлурийы нæй, картвелаг æвзаг-бындурæй чи цæуы
æмæ æрмæстдæр ацы ныхасыздæхты чи баззадис, ахæм ар-
хаизмтæ. Ацы ныхасыздæхты лексикон миниуджытæй би-
рæтæн ис ирон равзæрд.

Дзиццойты Ю.А.
327
Цыбыр дзырдæй, æппæт миниуджытæм гæсгæ дæр чы-
сайнаг ныхасыздæхт чысангоймаг картлурийæ раздæр сæв-
зæрд.
5. Чысаны зæххыл зайнаг æмæ свайнаг
фæды тыххæй
Ныр æрыздæхæм Дж. Гвасалиайы гипотезæмæ зайнаг
æмæ свайнаг субстраты тыххæй. Уæлдæр куыд загътон,
афтæмæй гуырдзиаг ахуыргондæн йæ гипотезæйы бындуры
ис топонимты этимологитæ. Уыцы этимологитæй, мæ
хъуыдымæ гæсгæ, иу дæр раст нæу.
Топоним Къуцхуатсе-нхн [Цховребова 2007: 45-46] йæ
дыккаг хайы, æвæццæгæн, ис ирон дзырд уат. Куыдфæн-
дыйæ дæр ацы топонимæн ис бæлвырд æмæ дырыс анало-
гитæ Ирыстоны æмæ Гуырдзыстоны топонимты æхсæн,
æмæ уыдонæй иу дæр мегрелаг этимологи нæ домы (кæс
уæлдæр).
Топоним Кьора æмбæлы канд Чысаны зæххыл нæ, фæ-
лæ Цæгат Ирыстоны дæр [Цагаева 1975: 116, 166] æмæ Че-
селтгомы дæр [Дзабиты 2000: 212, 239, 247]. Хуссар Ирмæ
ацы топоним Цæгатæй æрбафтыд [Дзаттиаты 2002: 319].
Йæ бындуры ис ирон мыггагон ном Къоратсе. Къоратæ
цардысты Чысангомы дæр æмæ Къуыдаргомы дæр [Дзат-
тиаты 2002: 176-177,188,285].
Топоним Цъипор-æн йæ бындуры, æвæццæгæн, ис йрон
сæрмагонд ном Цъипор. Æнгæс ойконим Цъипори æмбæлы
Хады комы æмæ Къаспъы районы дæр [Апридонидзе,
Макъалатиа 1980: 176].
Гидроним Медзыда-нæн ис ирайнаг этимологи: йæ дык-
каг хайы æрбынат кодта рагон ирайнаг бындур *аийа- I
*ийа- ’суадон’, абар авестæйаг аода- ’суадон’ [Дзиццойты
2003: 199].
Топоним Джер та у Уастырджийы кувæндоны ном (ды-
гуронау Уас-Герги), æмæ йæ равзæрд дæр баст у ацы бар-

328
Дзиццойты Ю.А.
дуаджы номимæ [Алборов 1979: 192; Абаев 1990: 413].
Æнгæс топонимтæ æмбæлы Ирыстоны иннæ къуымты дæр:
абар топоним Джергæнæн Урстуалты [Цховребова 1969:
168], топонимтæ Джеруастырджийы кувæндон æмæ
Джердзуары кувæндон Чеселтгомы [Дзабиты 2000: 232,
237]. Ирон антропонимиконы æмбæлы нæлгоймаджы
сæрмагонд номы хуызы дæр: Тъехты Дэ/серы таурæгъ
[«МД» 2006, № 4: 40]. Ис ын вариант Джердж дæр [«МД»
1997, № 5: 121]. Абар ноджыдæр мыггагон ном Джеритæ
[Хозиты 1999: 48]. Афгайнаг топоним Герат-нмæ топоним
Джер-æн мур дæр ницы ис иудзинадæй, кæд æй Тъехты
Федыр уыимæ бæтты [Техов 1998: 167], уæд дæр.
Хизæнуаты ном Къозор [Цховребова 1969: 173] йæ
равзæрдæй баст у топоним Къоз-нмæ. Сæ бындуры ис ирон
(дыгурон) апеллятив къозæ ’ельник, опушка соснового ле-
са\ Топоформант -ор у ирон диминутивон суффикс, абар:
Рес /Лесор, Захъхъа /Захъхъор æ. а. д.
Цыбыр дзырдæй, Дж. Гвасалиайы этимологитæй иу дæр
раст нæ разынд, æмæ Чысаны зæххы этникон истори райха-
лынæн ницы дæттынц.
6. Кæд фæзындысты гуырдзы чысаны
зæххыл?
Уæлдæр цы камералон афысты кой уыд, уым дæр æмæ
æндæр историон цыртдзæвæнты дæр æмбæлы, ирон рав-
зæрд кæмæн ис, ахæм чысайнаг топонимтæ. Се ’хсæн ис,
ирон мыггагон нæмттæй чи равзæрд, фæлæ гуырдзиаг фо-
нетикон хуыз кæмæн ис, ахæмтæ. Æркæсæм æмæ сын
равзарæм сæ фæзынды истори.
Топоним Сапершет равзæрд ирон мыггагон ном
Персатсе-нæ [Цховребова 2007: 40-41]. Æмæ йæ уæд, цы-
мæ, абоны чысан *Персат(æ), кæнæ *Першат(æ) цæуылнæ
хонынц? Цæмæн æй хонынц гуырдзиаг разæфтуан са- æмæ
гуырдзиаг суффикс -ети-нæ арæзт формæйæ?

Дзищойты Ю.А.
329
Æнгæс фарст сæвзæры иннæ чысайнаг топонимты ана-
лизæй. Цæвиттон, ирон топоним Салбиар равзæрд мыгга-
гон ном Сæлбитæ æмæ ирон топоформант -яр-æй [Уым:
14-15, 59]188. Гуырдзы йæ хонынц Салбиери æмæ Сарбие-
лит. Фæлæ йæ цымæ ир та *Сæлбиар цæуылнæ хонынц?
Ноджыдæр ма иу æнгæс факт. Топоним Хьанчавет рав-
зæрд ирон мыггагон ном Хъаицаутæ-пæ [Уым: 88, 140].
Гуырдзы йæ хонынц Хьанчавети æмæ Хьанчиант-кьари.
Фæлæ йæ, цымæ, ир та *Хьанцаутæ кæнæ *Хьанцауты-
хьæу цæуылнæ хонынц? Цæмæн æй хоиыни, Хъанцелтæ?
Ам æртæ ран дæр ирон равзæрд кæмæн ис, ахæм топо-
нимтæ нырыккон чысанмæ æмбæлынц гуырдзиаг фæл-
дæхтæй. Цымæ цæмæн рауад афтæ сæ хъуыддаг? Ацы фар-
стæн мæнмæ ис иу рационалон дзуапп. Æвæццæгæн, ирон
топоним йæ сæвзæрды фæстæ бахауд гуырдзиаг æвзагмæ
æмæ уырдыгæй та фæстæмæ æрбафтыд ирон æвзагмæ. Кæд
хъуыддаг æцæгдæр афтæ уыд, уæд ардыгæй ис саразæн ис-
торион хатдзæгтæ дæр. Цæвиттон, абоны Сапершет, Салби-
ар æмæ Хъанчаветы Персатæ, Сæлбитæ æмæ Хъанцаутæ
нал цæрынц. Хъанчаветы цæры ахæм гуырдзиаг мыгтæгтæ:
Тъатъунашвили, Гогадзе, Цъинамдзгъвришвили, Джарме-
лишвили, Цкитъишвили, Кесаури æ. æ. [Макъалатиа 1968:
65; Цховребова 1979: 36]. 1830-æм азты камералон афыст
куы арæзтой, уæд дæр дзы æрмæстдæр гуырдзиæгтæ царди.
Иннæ дыууæ хъæуы ирæттæ дæр цæрьк фæлæ уыдон Пер-
сатæ æмæ Сæлбитæ не сты. Ома ацы хъæутæн сæрæвæрæн
цы мыггæгтæ фесты, уыдон XIX æнусы размæ апырх сты
Ирыстоны æмæ Гуырдзыстоны алы къуымты. Сæ бынæттæ
сын бацахстой гуырдзы. Ног цæрджытæ ирон хъæутæн сæ
,1М< 1776-æм азы документмæ гæспк Сæлбитæ цардысты Тырсыгомы [ИДМ, I:
128]. Ирон Сæлбиты кой кæны А. ШСгрен 1836-æм азы Хиуы комы: Кики 8а1ЫсГ
[Шбгрсп 1998: 88]. Ном Салби. Салыбеи æмбæлы абхазмæ дæр. кæс: [Инал-Ипа
2002: 43, 113]. Къаспы районы, Лехурагомы ис иу прон хъæу Сæлбшшр* зæгъгæ
[«МД» 2007, № 12: 36, 37]. Чизоны ацы комоним дæр Сæлбиты мыггагон номæй
равзæрд?
1X9 Фæстаг вариант фæзыпд контамипациПы руаджы, абар гуырлзиаг сарбиели
’площадка* [КРЛЛ1: 129].

330
Дзщцойты Ю.А.
ирон нæмттæ райстой, фæлæ сын гуырдзиаг хуыз радтой.
Фæстæдæр ацы хъæуты æрцардысты ног æрлидзæг ирон
адæм дæр æмæ уыдон æвзагмæ ацы топонимтæ бахаудысты
гуырдзиаг фæлдæхтæй.
Æрхæсгæ цæвиттонтæй хорз зыны, гуырдзиаг-ирон æма-
хастыты историйæн дыууæ этапы кæй ис, æмæ ир æппын
къаддæр дыууæ фæлтæрæй кæй æрцардысты Чысаны зæх-
хыл, уый. Уыцы дыууæ фæлтæры æхсæн та Чысаны зæх-
хыл æрцардысты гуырдзы.
Ацы хатдзæджы фарс лæууынц æндæр аргументтæ дæр.
Зæгъæм, топоним Дзангат (гуырдзиагау Джангаткъари)
равзæрд ирон мыггагон ном Дзанæгатсе / Дзаныгатсе-их
[Цховребова 2007: 28-30]. Камералон афыстæй куыд зыны,
афтæмæй XIX æнусы райдианы уым Дзанæгатæй иунæг
адæймаг дæр иал цард190, æмæ абоны бынæттон ирæттæ та
топонимы равзæрд мыггагон номимæ нал бæттынц. Ам иу
хъуыддаг кæронмæ æмбæрстгонд нæу: раздæры *Дзансега-
ты хъсеу I *Джаиæгаты хъæу фыццаг гуырдзиаг æвзагмæ
бахызт Джангат-къари-тл хуызы æмæ уырдыгæй та
фæстæмæ ирон æвзагмæ, æви топонимы рагон формæ ирон
æвзаджы йæ эволюци комкоммæ æркодта абоны формæ
Дзангат-мæ? Куыдфæндыйæ дæр ацы топоним æвдисæн у
нæ хатдзæджы фыццаг пунктæн: раздæры ирон цæрджыты
(Дзанæгаты) раивтой ногдæры ирон цæрджытæ.
Цымыдисаг у, И. Гюльденштедт (XVIII æнусы дыккаг
• æмбис) кæй кой ракодта, уыцы чысайнаг хъæутæй иуы ном
дæр - Мазикцихе. Ацы хъæуæн йæ ном арæзт у ирон дзырд
мæсыг æмæ йе ’мнысаниуæг гуырдзиаг цихе-нæ [Цховребо-
ва 1979: 123]. Ирон дзырд фыццаг бынаты кæй ис, уый
ууыл дзурæг у, æмæ гуырдзы ратæлмац кодтой ирон хъæуы
Ивгьуыд æнусы 60-æм азты гуырдзиаг этнограф С. Макъалатиа, Дореткъары
хъæусоветмæ хауæг хъæутæ Дзорт (Джортис), Мецъхъер, Джангаткъар, Чкуниети
æмæ æндæртæ ранымайгæйæ, йæ ныхасмæ бафтыдта, зæгъгæ, уымыты цæрыни
ирæттæ Сабуровтæ, Дриаевтæ, Джанигаевтæ æмæ æндæртæ [Макъалатиа 1968:
05]. Ам фæстаг мыггаг ДзаныгатæП дарддæр чи хъуамæ уой? Дзаныгатæн сæ ну
хай Тырсыгомы царди: 1780-æм азы документы ис тырсыйаг ирон пхгДжаниги-
швили Толи-йы кой [ИДМ, I: 142].

Дзгщцойты Ю.А.
331
ном сæхи æвзагмæ. Ома ацы хъæуы дæр (Цъуртайы комы)
фыццаг ир æрцардысты, стæй та гуырдзы.
Ноджыдæр ма иу æнгæс факт. Уæлдæр куыд федтам,
афтæмæй Вахуштъи (ХУШ-æм æнусы райдиан) фыссы,
зæгъгæ, Ацъырсхеуы ирæттæй дарддæр ничи цæры [Ва-
хушти 1904: 81]. Фæлæ, ХУШ-æм æнусы дыккаг æмбисы
арæзт документæй куыд зыны, афтæмæй Ацъырсхеуы
ирæтты фарсмæ цæрынц гуырдзы дæр [ИДМ, I: 229]. Ома,
Вахуштъийы дугæй цы 50-60 азы рацыд, уыцы рæстæджы
дæргъы Хуссар Ирыстонæн йæ хæххон зонæйы фæзындыс-
ты гуырдзы. Уый нæ, фæлæ ма Ацъырсхеуы иу хъæуы ном
Гагиантнасахлареби хуыйны [Цховребова 2003: 13], ома
«Гæджиты хæдзаруæттæ», æмæ ардыгæй дæр бæрæг у, ацы
комы гуырдзы ирæтты кæй раивтой, уый.
Æьгæс хатдзæг ис саразæи, камералон афысгы чи
æмбæлы, ахæм дублетон топонимæй: «Сосланети или Ука-
намхари». Фыццаг топоним ирон ном Сослан-æи арæзт кæй
у, уый иу фæкастæй дæр бæрæг у [Цховребова 2007: 60-63].
Гуырдзы ам иуæрдыгæй ирон номмæ сæхи формант -ети
бафтыдтой (ацы топонимы рагон ирон хуыз хъуамæ уыдаид
*Сослан(а)тæ)9 иннæрдыгæй та йæ баивтой сæхи паралле-
лон номæй. Ирон ном фыццаг бынаты лæууы, æмæ уый
ууыл дзурæг у, æмæ уый рагондæр у. Ныртæккæ топоним
*Сослан(а)тæ > Сосланети налдæр ир зонынц, налдæр
гуырдзы - баззадис æрмæстдæр йæ гуырдзиаг вариант Укъ-
анамхаре.
Ноджыдæр ма иу æнгæс факт. Уæлдæр куыд федтам, аф-
тæмæй Карцухы хъæуы ном равзæрд Куырттатаг хъæу Кар-
1/а-йы номæй. Фæстæдæр ам æрцардысты гуырдзы дæр
æмæ хъæуы ном схуыдтой Пъавлианткъари (ес Карчохи
хъопилихъо дгьевандели Пъавлианткъари) [Макъалатиа
1968: 110]. Гуырдзиаг топоним амоны «Пъавлиашвилиты
хъæу».
Адæттæ хыицгæйæ, сразыуæвæн ис Цхуырбианы ахæм
ныхасыл, зæгъгæ, Укъанамхарейы цы кувæндон ис, Хъве-
лацъминда, зæгъгæ, уымæн дæр ис мæнг гуырдзиаг хуыз.

332 . Дзаццойты Ю.А.
Раджы, дам, дзы цардысты Хьуыллæутсе (гуырдзиагау
Хъвелашвили) æмæ, дам, кувæндон уыдоны номыл баззад
[Цховребова 2007: 63].
Ирон мыггагон ном æмæ гуырдзиаг формантæй арæзт
топонимтæ æмбæлы чысаны фарсмæ цæрæг иннæ ирон
субэтностæм дæр. Зæгъæм, Стыр Леуахигомы ис Андис-ы
хъæу. Ацы комонимæн йæ бындуры ис ирон мыггагон ном
Андиатсе, кæронæй та - гуырдзиаг топоформант -ис [Цхов-
ребова 2007: 146-147]191. Раст афтæ ма Чысыл Леуахийы ко-
мы Гудис-ы хъæуы ном дæр равзæрд ирон мыггагон ном
Гудитсе, Гуыдиатсе æмæ гуырдзиаг топоформант -иоæй
[Уым: 158].
Æвæццæгæн, æнгæс равзæрд ис комоним Ардис-æн дæр
Медзыдагомы - абар ирон мыггагон ном Ардиатсе (Цхуыр-
баты Замирæйы дзургæ информациI92.
Ацы комы Дмен-ис-ы хъæуы ном та, æвæццæгæн,
равзæрд ирон мыггагон ном Тмена-тæ-иæ193’. Хъуды комы
та Ганис-ы хъæуы ном бабæттын хъæуы ирон мыггагон ном
Ганитсе-имæ (ацы мыггаджы тыххæй кæс: [Гаглойти 2007:
41]). Хуссар Ирыстоны, Знауыры районы дæр æмбæлы ой-
коним Гсенитыхъсеу [Цховребова 2003: 13].
Чемерты хъæуы Къасрадзе-ты мыггаг сæхи нымайынц
Къасарайæ ралидзæг ирæттыл [Лазарашвили 1966: 107].
Ацы хъæуы ма цæрынц гуырдзиаг мыггаг Хъавлашвили-тæ.
Уыдонæн ирон равзæрд кæй ис, уый мын фыццаг загъта мæ
информант Дзиццойты Цуцукк. Цæвиттон, Цуцуккæн йе
’фсымæр Чъехы цардис, æмæ йын уый дзырдта, зæгъгæ,
Хъавлашвилитæ сæхи ирæттæ хонынц - Хъауылатæй, æмæ,
Чъехæй Чемерты æхсæн цы хид ис, уый та сæ номæй хуый-
ны Хъауылаты хид. Ацы информацийы рæстдзинад зыны
191 Джыггайты мыггагæй Дзомагъгомы фыццаг чи æрцард, уымæн йæ фырт
хуындис Анди [ИАА, III: 62]. Абар ноджыдæр абхазаг мыггагон ном Андыбаа
[Инал-Ипа 2002: 218].
192 Гуырдзпаг æвзаджы ис зайæгхалы ном арди ’цикорий салатный, эндивиП’
[КРЛ, I: 101], фæлæ уый ирон топонимимæ нæу баст.
193 Ирон анлаутон æзылангон т- гуырдзиаг æвзаджы зылангон д- кæй радта,
уый абар æнгæс фактимæ: ирон этноним туал > гуырдз. двап-н-и.

Дзиццойты Ю.А.
333
иу историон документæй дæр: 1780-æм азы фыст докумен-
ты тырсыйаг ирæтты æхсæн ис Каулишвили Галав-ы кой
[ИДМ, I: 143], ома Хьауылаты Гæлæу. Чемерттаг Хъауыла-
тæ дæр, æвæццæгæн, Тырсыйæ ралыгъдысты ХУШ-æм
æнусы размæ.
Æмæ уæдæ Хуссар Ирыстоны историйы кæцыдæр этапы
гуырдзы ирæтты раивтой канд Чысаны зæххыл нæ. фæлæ
Хъуды комæй суанг Чъехы нарæджы онг (кæнæ ноджы
фалдæр).
Райсинаг у ахæм гипотезæ дæр, зæгъгæ, иу-цалдæр чы-
сайнаг топонимы калькæгонд æрцыдысты гуырдзиаг æвзаг-
мæ. Зæгьæм, Джварисубани\- Дзуарыхъæу-æй хъуамæ рав-
зæрдаид, уымæн æмæ Ирыстоны иинæ рæтты Дзуарыхъæу-
тæ ис æртæ раны, иу ран ис Дзуарыбын дæр, фæлæ, дам,
Гуырдзыстоны та нæй иунæг ахæм ойконим дæр, йæ бын-
дуры дэ/свари ’дзуар’ кæмæн уа [Цховребова 2007: 30-31].
Æнгæс аргументты бындурыл чысайнаг Цихе-сопели «Мæ-
сыджы хъæу» нымад у ирон æвзагæй калькæйыл, уымæи
æмæ Ирыстоны алы къуымты арæх сты топонимтæ Мсе-
сгуытыхъæу, Мсесыгыхъæу, Мæсыггом, Мæсыгджын,
Мæсыгуат (дыууæ раны) [Уым: 65-66]. Ардæм бафтауын
хъæуы, уæлдæр цы Мазикцихе-иы кой уыд, уый дæр: фæс-
таг у ирон æвзагæй æрдæгкалькæ, Цихе-сопели та - æххæст
калькæ.
Ирон æвзагæй калькæйыл нымад у чысайнаг топоним
Ахалдаба дæр. Уый гуырдзиаг æвзагæй комкоммæ тæлма-
цæй амоны «Ногхъæу». Ирыстоны зæххыл Ногхъæутæ ис
10раны[Уым: 18].
Куыд уынæм, афтæмæй чысайнаг-гуырдзиаг контакттæ
канд ирон æвзаджы нæ ныууагътой сæ фæд. Чысайнаг
гуырдзымæ цы ирон фæд ис, уым сæрмагонд бынат ис мыг-
гагон нæмттæн. Цæвиттон, ир рагæй фæстæмæ ныллæууы-
дысты гуырдзыимæ ассимиляци кæныны фæндагыл. Æмæ
кæм æнæхъæн мыггæгтæй сгуырдзиæгтæ сты (зæгъæм,
Хъуыллæутæ систы Хъвелашвили-тх), кæм та - мыггаджы
иу хай (зæгъæм, Хъоцытæ систы Хъочишвили-тх, фæлæ

334 Дзигщойты Ю.А.
Хуссар Иры иннæ рæтты Хъоцытæй I Хъошытæй баззады-
сты). Ранæй-рæтты та ирон мыггагон ном бынтоидæр ивд
æрцыд гуырдзиаг номæй. Зæгъæм, Икъоты цæрæг Осиш-
вили-тæ æмæ Куртайы цæрæг Жамурели-тæ Битъæргпсей
уыдысты (Цгъойты К.). Фæлæ-иу æппæты арæхдæр ирон
мыггагон ном гуырдзиаг æвзаджы бавзæрста фонетикон
деформацитæ. Зæгъæм, Цгъойты Климы информацимæ гæ-
сгæ, Хселымбегтæ систы Халибегашвили-тæ, Хъалæгапгæ
Хъалахъашвили-тæ дæр æмæ Галегашвили-тæ дæр, Мæлдзы-
гапке - Манджикъашвили-тæ, Теныкъатæ - Тииикъашвили-
тæ, Гуырцъытсе - Гурцъишвили-тæ дæр, Гурчъишвили-тæ
дæр æмæ Гвритъишвили-тæ дæр,Долеттæ - Долишвили-тæ
æ. а. д.
Иуæй-иу рæтты та гуырдзыйы æхсæн баззад ирон мыг-
гагои ном нæ, фæлæ йын йæ иу хай фыдыфыртæй цы но-
мæй хуыдтой, уый. Зæгьæм, Цгъойты Климы информаци-
мæ гæсгæ, Мæхъиты иу хай Бсебутæ хуындысты æмæ сын
сæ хъæу та Бабуант-къари хонынц; Дзебысаты иу хай Чер-
зезтсе сты æмæ уыдон та Черкезиани-тæ систы æ. а. д.
Ирæттæ гуырдзыимæ уыцы иу гуыппæй нæ сассимиляци
кодтаиккой. Цымыдисаг у, уæлдæр цы Хæлымбегты кой
скодтон, уыдон мыггагæй иу лæг 1778-æм азы документы
«раздæры ирон» Халинбегашвши Фома-йы хуызы фыст
кæй у [ИДМ, I: 133], æмæ ацы æнусы кæрон фыстæрцæуæг
документтæй иуы та Халимбегов Каланбегир-ы комкоммæ
ирон кæй хонынц [ИДМ, I: 306], уыцы хъуыддаг.
Ардыгæй хорз зыны, Чысаны зæххыл ХУШ-æм æнусы
гуырдзыйы æхсæн ирæтты ассимиляцийы процесс йæ
тæккæ тынгыл кæй уыд. Гуырдзиаг æвзаджы ма сæрмагонд
термин дæр фæзынди: ос-хъопили кæнæ хъопили оси, ома
«раздæры/кæддæры ирон». Историон документтæм гæсгæ,
ахæм ирæттыл, Хæлымбегтæй дарддæр, нымад уыдис
Къуындыхатæй иу лæг (Кундухашвилн Туджи; 1802 аз)
[ИДМ, I: 238]. Уæлдай фылдæр та се \\сæн уыд, ХУШ-æм
æнусы чырыстон дин чи райста, ахæмтæ: «бывший осетин
архимандрит Гамалийл», «бывший осетин (архимандрит)

Дзиццойты Ю.А.
335
Партен» [ИДМ, I: 227], «бывший осетин архимандрит Нео-
фит» [Уым: 228]. Къуындыхаты Туджи чи уыд, уый дæр
чырыстон дин райста æмæ йæ чъылдым уый аххосæй сыз-
дæхта йæ раттæг адæммæ.
Цыбыр дзырдæй, Хуссар Ирыстоны хохрæбын зонæйы
чырыстон дин ирон адæмæн сæфты хос басгуыхти, сæ
сауджынтæ гуырдзиаг кæй уыдысты, уый аххосæй. Фæлæ
гуырдзыимæ ассимиляцийæн уыд æндæр аххосæгтæ дæр,
æмæ уыдонæн сæ сæйрагдæртæй иу уыд экономикон. Ацы
аххосагмæ гæсгæ ир гуырдзыйы ’рдæм канд ХУШ-æм æну-
сы не ’рзылдысты, фæлæ уымæй размæ æмæ уый фæстæ
дугты дæр.
Æмтгæй сисгæйæ, ирæттæ гуырдзыйы æхсæн интенси-
вон æгъдауæй тайын цы дуджы райдыдтой, уый ахæссын
хъæуы ХУ1-ХУИ-æм æнустæм.
Кæй зæгъын æй хъæуы, Чысаны зæххыл алы хатг гуырд-
зы ирæтты нæ ивтой. Ир гуырдзыйы кæм раивтой, ахæм
цæвиттонтæ дæр дзæвгар ис. Иуы кой дзы уæлдæр ракод-
тон: 1407 азы Сидæмонты иу къабаз Арагуийы комы æр-
бынат кодта æмæ уырдыгæй фæсырдта бынæттон æлдæрт-
тæ Базалидзеты. ХУШ-æм æнусы кæрон Уанаттаг ирæттæ
фæсырдтой сæ сыхаг гуырдзиæгты [ИДМ, I: 184-185], уыцы
дуджы ма Цъуртайаг ирæттæ Гогосашвили-тæ (= *Гогос-
шæ! æви рæдыдæй фыст у Гобозты бæсты?), Елтъурамæ
алидзгæйæ, бынæттон гуырдзыйæ байстой Снекъы хох
[Уым: 177-178]. Фæлæ-иу арæхдæр ирон миграцитæн уыд
сабыр ахаст. Зæгьæм, ХУШ-æм æнусы кæрон документтæй
иу хъусын кæны, зæгъгæ, «горцы спускаются (Захъхъор-
мæ - Дз. Ю.), пашут (землю)». Ацы хохаг ирæттæн сæ
«фыдракæнд» уый мидæг уыди, æмæ, Захъхъорæн йæхи цы
æлдар хицау кодта, уымæн хъалон нæ фыстой [Уым: 189].
Æмæ уæдæ Чысаны зæххыл ирон-гуырдзиаг ахастытæн
ис рагон æмæ вазыгджын истори. Гуырдзыимæ Чысаны
зæххыл æппæты фыццаг хъуамæ фембæлдаиккой рагон
туаллæгтæ. Уый уыд, незамантæй райдайгæйæ, суанг XIII-
XIV æнусты онг. Стæй ардæм ивылын райдыдтой рагон

336
Дзиццойты Ю.Л.
ирæттæ. Уыдонæн сæ иу хай, Сидæмонты паддзахы фырт-
тæ сæ 70 фæсдзæуинимæ (кæй зæгьын æй хъæуы, æд би-
нонтæ), гуырдзыимæ контакты бацыдысты нæ эрæйы VI
æнусы. Уый фæстæ Чысаны зæхмæ ирон миграцитæ стых-
джын сты манголты ныббырсты фæстиуæгæн, ома ХШ-ХГУ
æнусты. Ацы миграциты хал нæ аскъуыд суанг Х1Х-ХХ
æнустæм. Æмæ ма уæдæ гуырдзы та кæд бацахстой иры
цæрæнбынæгтæ?
«Дзегли эриставта»-йæ куыд зыны, афтæмæй Чысанго-
мы гуырдзиаг цæрджытæ уыд суаиг Сидæмонты размæ
дæр. Фæлæ ныры гуырдзыйæн сæ фылдæр хай фæстæдæр
фæзындис, æвæццæгæн, XV-XVII æнусты. Цæвиттон, Хиуы
ком кæддæр Туаллаг зæххы иу хай уыд, фæлæ йæ фæстæ-
дæр гуырдзы сæхи бакодтой, æмæ уый фæдыл Вахуштъи
мæнæ цы зæгъы: «Картлиимæ иумæ цы комы кой ракодтон,
уый дæр Двалетийы иу хай у, фæлæ йæ картлиаг паддзахтæ
фидарæй сæхи бакодтой, æмæ йыл уымæ гæсгæ æндæр ном
сæвæрдтой - Хеви, зæгъгæ. Цæвиттон, ацы ком (хеви) фыр-
рæсугъду» [Вахушти 1904: 138].
Ацы цаутæ иуæрдыгæй фæсмонгойлаг ныббырстытæм
хауынц, иннæрдыгæй та - Вахуштъийæн йæ размæйы дуг-
тæм. Уымæ гæсгæ ирон (туаллаг) кæмтты гуырдзиаг фæл-
дæхт кæныны хъуыддаг ахæссын хьæуы ХУ-Х^П æну-
стæм. Кæй зæгъын æй хъæуы, уыцы процесс параллелон
æгъдауæй цыдис Чысаны зæххытыл дæр.
Скæсæн Гуырдзыстоны уæлхох бынæтты гуырдзы
ирæтты кæй раивтой, уый бæрæг у гуырдзиаг таурæгътæй
дæр. Гудамахъары, Пасанауырæй 3-4 километры уæлдæр,
ис гуырдзиаг хъæу Дихчо. Йæ равзæпды тыххæй б1>шæттом
цæрджытæй иу мæнæ цы дзуры: «Æз афтæ фехъуыстон,
зæгъгæ, хъæу авд хатты бацарæфтыд ис, фæлæ кæй къу-
хæй - уый нæ зонын. Ныртæккæ æстæм фæлтæр цæры ам.
Иу зæронд ус нæм уыд, æмæ-иу уый афтæ дзырдта, зæгъгæ,
ам раздæр ирæттæ цардысты. Мæхимæ дæр афтæ кæсы, уы-
мæн æмæ хæдзаруæттæ иугæйттæ сты: ир дæр, гуыдайнæг-
тау, хицæнтæ-хицæнтæй цæрын уарзынц. Сæ уæлмæрдтæ

Дзиццойты Ю.Л.
337
дæр афтæ сты - чи сæ кæм цардис, йæ мард дæр уым ны-
гæдта. Мах та иумиаг уæлмæрдты ныгæнæм» [Хорнаули
1983: 153].
Гудамахъары, Бакъурхевы хъæумæ хæстæг, ис Саджо-
гейы хох. Ацы оронимы равзæрды фæдыл Г. Хорнаулийæн
бынæттон цæрджытæй иу (кæй зæгъын æй хъæуы гуырдзи-
аг уыд) æрхаста ахæм таурæгъ: «Рагзаманты ацы бынат
Тотлиаурийы уыдис - бæхы рæгъау (дзы) дардта æмæ йын
æххуырст рæгъаугæс хуыдтой. (Тотлиаури) уыд ацы комы
æлдар, ирон (уыд), Тотиауребийы йын (= сыхы ном Сиджа-
нанебийы хъæуы - Д. Ю.) уыдис мæсыг. Хъепсуртæ ба-
фæнд кодтой йæ амарын (æмæ) рæгъаугæсы балхæдтой.
Уый сын загьта: "Йæ амарынæн сымах ницы бакæндзы-
стут, сайдæй йыл куынæ разилат, уæд. Уымæн ис иу уарзон
бæх (æмæ) йын (æз) уый сæфты хабар фехъусын кæндзы-
нæн, æмæ (уæд) уайтагъд (йæ мæсыгæй?) рацæудзæн".
Хъепсуртæ ам, атагъайы, æрæмбæхстысты. Рæгъаугæс (та)
ацыд, æмæ (йын) ракодта (бæхы хабар). (Уæд дын) Тотлиа-
ури йæхи дарæс ууыл (= рæгъаугæсыл - Д. Ю.) скодта,
(рæгъаугæсы) дарæс та йæхиуыл, æмæ (афтæмæй) рацыды-
сты (мæсыгæй? - Д. Ю.). Уырдæм (ома хъепсурты æмбæх-
сæн бынатмæ - Д. Ю.) куы бахæццæ сты, уæд рæгъаугæс
базарыд:
"Ма мæ амар Бакъурхевы бын,
Тотлиаури мæ ма фенхъæл,
Тотлиаурийæн бирæ знæгтæ ис,
(Æмæ) æнæ згъæрхæдон никуыдæм цæуы".
(Уæды дуджы) фатæн уыдис дыууæ хуызы: (згъæрхæ-
доны) чи хизы, æмæ дзы чи нæ хизы, ахæмтæ. (Рæгъаугæс)
сын бамбарын кодта, зæгъгæ, згъæрхæдонджын Тотлиаури
у, æмæ йæ, зæгъгæ, згъæрхæдоны чи хизы, ахæм фатæй
фехсут. (Уыдон дæр æй) фехстой, æмæ йæ амардтой» [Хор-
наули 1983: 178].
22*

338 Дзиццойты Ю.А.
Куыд уынæм, афтæмæй Тотлиауритæ (Тотитæ?) раджы
кæддæр уыдысты æнæхъæн комбæстæйы (Бакъурхевы) хи-
цæуттæ, фæлæ сæ хъепсуртæ мæнгардæй бабын кодтой,
æмæ ком гуырдзыйæн баззад. Тотиауриты номыл ма,
таурæгъæй дарддæр, баззадысты мæсыг (Сиджананебийы
хъæуы) æмæ мæнæ ацы гуырдзиаг топонимтæ: Тотиауреби
’Тотитæ’ - сыхы ном Сиджананебийы, Тотиаурт тави То-
тиаурийы сæр’ - хохвахсы ном [Хорнаули 1983: 76]. 1926
азы арæзт статистикон афысты ма æмбæлы топоним 7Ъ-
тиаурткъари «Тотиауриты кæрт» - Сиджананы хъæуы иу
хайы ном [Итонишвили 1986: 131].
Æнгæс таурæгътæ ис Хады комы дæр. Зæгъæм, Зенуба-
ны хъæумæ хæстæг иу хохы рагъ тъæпæнтæ ахаста æмæ сæ
бынæттон гуырдзы хонынц Сисхлис тъба [Хорнаули 1983:
97], ома «Туджы цад». Ацы топонимы равзæрды фæдыл Г.
Хорнаулийæн йæ информант мæнæ цы радзырдта: «Уыцы
ран хадæгтæ æмæ ирæттæ кæрæдзи ныццагътой, туг дзы ца-
дау ныббадти æмæ, дам, дзы ныр дæр сырх кæрдæг сзайы»
[Уым: 179].
Хады комы, Урс Арагвийы былыл, ис Чъирики, зæгъгæ,
ахæм хъæу. Йæ равзæрды тыххæй бынæттон гуырдзы дзу-
рынц ахæм таурæгъ: «Чъирики йæ уымæн хонынц, æмæ
Чимийæ (Орджоникъидзейы цурæй) ралидзгæ стæм. Уыдис
иу идæдз ус Маиа, зæгъгæ, æмæ йын æртæ сывæллоны уыд.
Æртæ æфсымæры (уырдыгæй) расырдтой æмæ ардæм æр-
цыдысты. (Æфсымæртæй) Къоба (чи хуынд, уый) æрбынат
кодта Цъинкъобаны, Джабана (чи хуынд, уый) - Земо хе-
вийы, астæуæй (та) Маиа йæхæдæг баззад (йæ) кæстæр
сывæллонимæ» [Уым: 186-187]. Куыд уынæм афтæмæй
Чъирикийы хъæуæн бындур æрæвæрдтой Цымийаг ирæттæ.
Фæлæ, таурæгъæй куыд зыны, афтæмæй Цъинкъобан-х\\
дæр йæ бындурæвæрæг Цымийаг æфсымæртæй иу уыд.
Цæвиттон, ацы ойконимы разæй ис гуырдзиаг цьин(а) ’раз-,
раззаг’, йæдыккагхайтаарæзту æфсымæрæн йæхи номæй.
Хады комы ма, Амиранийы хъæумæ хæстæг, ис иу суа-
дон, йæ ном Авта цъхъали [Уым: 81]. Ацы гидронимы

Дзиццойты Ю.А.
339
равзæрды тыххæй Г. Хорнаулийæн йæ информант ахæм
таурæгъ радзырдта: «Уыцы ран ирæттимæ хæст цыдис,
æмæ чидæр фæцæйлидзæг ироны фæсте асырдта. Уыцы
суадоны цур æй баййæфта æмæ йæ амардта. Ирон фæхъæр
кодта: "Ой, авта!94 Ирон дзырд у, фæлæ цы амоны, уый нæ
зонын» [Хорнаули 1983: 140]. Кæй зæгъын æй хъæуы, уый
рæдыд этимологи у. Г. Хорнаулийæн йæхи ныхæстæм
гæсгæ, бацамынд суадон нуазынæн нæ бæззы, æмæ уымæ
гæсгæ, йæ номы равзæрд хъуамæ баст уа гуырдзиаг дзырд
ави ’æвзæр’-имæ. Фæлæ цымыдисаг уый у, æмæ йын бынæт-
тон цæрджытæ йæ равзæрд ирон æвзагимæ кæй бæттынц.
Хад æмæ Гудамахъары кæмтты кæддæр ирæттæ кæй
цардис, уый зыны ацы кæмтты топонимтæй дæр. Уыдонæн
сæ иу хай арæзт у этноним оси ’ирон’-æй. Гудамахъары:
Осави - комы ном Зандукъийы хъæуы, комы ном Торела-
небийы хъæуы (кæройнаг -ави у гуырдзиаг топоформант),
Осебис насахлареби ’Ирæтты хæдзаруæттæ’ - къуылдымы
ном Къитъохы хъæумæ хæстæг; Хады комы: Наосреби
’Ирæтты раздæры цæрæнбынæттæ’ - бæстыхайы ном Ци-
хисдзирийы хъæуы, Осебис кеди ’Ирæтты рагъ’ - къуыл-
дымы ном Зенубанийы хъæумæ хæстæг, Осебис налагоби
’Ирæтты цæрæнуæттæ’ - зæххы хайы ном Сондойы хъæуы
[Хорнаули 1983: 70, 71, 127, 97, 113]. Хады топонимты
æхсæн ис ирæтты автоэтнонимæй арæзт топоним дæр. Уый
у Иронети - зæххы хайы ном Цихисдзирийы хъæуы [Уым:
127]. Уымæй дарддæр ма Хад æмæ Гудамахъары топоним-
ты æхсæн дзæвгар ис ирон апеллятивон æмæ ономастикон
лексикæйæ арæзт топонимтæ [Дзиццойты 1998г: 122-127].
Æппæт адæттæ ууыл дзурæг сты, æмæ Хуссар Кавказы цен-
тралон хайы раджы кæддæр гуырдзы æцæгдæр раивтой
ирон адæмы. Ацы процесс цы дугмæ ахæссын хъæуы, уый
бæлвырдæй зæгъын мæ бон нæу, фæлæ йæ ареалмæ Чысан-
гом дæр кæй хауы, ууыл дызæрдыггæнæн нæй.
Æвæццæгæн, «<Ж афтæ!».

340
Дзшщойты Ю.А.
7. Чысаигомы гуырдзиаг мыггæгты
равзæрд
Ныр та æркæсæм, Чысангомы цæрæг гуырдзы сæ рав-
зæрды тыххæй сæхæдæг цы дзурынц, уымæ.
Тиникъаан æмæ Пъавлианткъары цæрæг Тиникъашвили-
тæ æмæ Пъавлиашвши-ты фыдæлтæ æрцыдысты Гергетæй.
Уымæй дæр Тиникъашвили-тæ раздæр Гобедаури-тхй уы-
дысты æмæ сæ фыдыфыртæй хонынц сæ абоны мыггагæй,
уымæн æмæ сын Чысангомы цы фыдæлтæ уыд, уыдонæй
иу хуындис Тиникъа195. Уæллаг Куртайы цæрæг Джабана-
швши-ты фыдæл та æрбафтыд Гуыданæй, Джабаури-ты
фыдæл - Гудамахъарæй, Садзегур æмæ Ленингоры цæрæг
Къаиишури-ты фыдæл - Душеты районæй. Ацы районæй
æрбафтыдысты Цхразмисхевы (Укъанамхарейы хъæ-
уы) цæрæг Башарули-тæ дæр. Сæ фыдæлтæн æндæр мыггаг
уыд- Цъипътъаури-тæ, зæгъгæ [Сомхишвили 1981: 7-8].
Балааны фыццаг æрцардысты Балашвши-тæ. Хъæу дæр
уыдоны ном хæссы: Балаанткъари ’Балашвилиты хъæу\
кæнæ Балааии. Балахивили-тæ ардæм æрбалыгъдысты Ти-
никъаант убанийæ (Чысангомы), уырдæм та æрлыгъдысты
Гуыданæй. Раздæр сæ мыггаг уыд Габидаури, фæлæ сæ фы-
дæлтæй Чысангоммæ чи ралыгъд, уымæн йæ ном хуындис
Бала æмæ уый номæй сæхи схуыдтой Балашвилитæ [Макъ-
алатиа 1968: 106]. Ацы мыггагон таурæгъы вариант ныф-
фыста Цыхуырбаты Замирæ: Габидауритæ раздæр царды-
сты Хокърианийы хъæуы. Уырдыгæй ралыгъдысты Ба-
лаанмæ, уым æртæ дихы фесты æмæ сæ рауад æртæ мыгга-
джы - Хокършивили-тæ, Балашвили-тæ æмæ Ахлоури-тх
[Цховребова 1979: 37]. Фæлæ, Ахлоуритæ ирон Ахлæутæй
кæй уыдысты, уый тыххæй ныхас цыдис уæлдæр. Цымыди-
саг у, 1836-æм азы А. Шёгрен Дзимыргомы цы ирон ном
ныффыста, ОаЬШа, зæгъгæ, уый дæр [Шёгрен 1998: 94].
Ирон антропонимиконы абон дæр ис нæмттæ Гæбыди æмæ
,9, Мæ ииформант Цгъойты Климы иыхæстæм гæсгæ та Тшткыпшшли-тх
раздæр нрæттæ уыдысты - Тсныкьатæй.

Дзигщойты Ю.Л.
341
Гæбыдо [Цогойты 1990: 22]. Чизоны Габидауритæ кæддæр
ирæттæ уыдысты?
Гавазы цæрæг Бутхузи-тæ æмæ Къачъиури-тæ ралыгъ-
дысты Къахетæй XVIII æнусы [Макъалатиа 1968: 97]. Бут-
хузитæ нымад сты ацы хъæуы рагондæр цæрджытыл [Уым:
95], фæлæ Бутхузитæ цæрынц Ахмадзы дæр, æмæ уым та
сæхи нымайынц Хъепсурты зæххæй ралидзæг мыггагыл
[Цховребова 2007: 20].
Дабакънеты (Цхразмайы ком) Башараули-тъ\ фыдæлæн
уыд æндæр мыггаг - Цъикълаури, зæгъгæ. Уый Чысангом-
мæ æрбалыгъд Душеты районæй, Макартийы хъæуæй [Ма-
къалатиа 1968: 101].
Цъирколы цæрæг Мегрелишвили-тæн та ис мегрелаг рав-
зæрд [Макъалатиа 1968: 68].
Ларгвисы æппæты рагондæр цæрджытыл нымад сты За-
ридзе-тæ. Уыдонæн сæ фыдæл цардис Лашарайы хъæуы
(Гуыданы). Уым фæтуджджын ис æмæ ралыгъд Лагошет-
мæ, уырдыгæй та - Ларгвисмæ. Æмæ кæд Заридзетæ ацы
хъæуы фыццаг цæрджытыл нымад сты, уæддæр зæгъæн ис,
æмæ сæ размæ дæр ам цæрджытæ кæй уыд - дзуттæгтæ
æмæ сомихæгтæ. Цæвиттон, Заридзеты фыдæл Ларгвисы
æрцарди дзуттæгты сыхы [Макъалатиа 1968: 81]. Фæлæ
æппæты цымыдисагдæр уый у, æмæ, уæлдæр куыд федтам,
афтæмæй Ларгвисæн бындур æрæвæрдтой Цæгат Ирысто-
нæй ралидзæг ирон мыггаг Сидæмонтæ196. Ардыгæй хорз
зыны, гуырдзиаг мыггагон таурæгътæм гæсгæ æппæты
рагондæр мыггагыл нымад чи у, уый минæвæрттæ æцæг-
дзинадæй ацы хъæуы фыццаг цæрджытæ нæ уыдысты.
Дореткъары цæрæг Илуридзе-тæ нымад сты Имереты
Илорийы хъæуæй æрбалидзæг мыггагыл [Макъалатиа 1968:
96]. Фæлæ, уæлдæр куыд федтам, афтæмæй Илуридзетæ
ирон мыггагсты.
Пъавлианийы (кæнæ Пъавлианткъарийы) фыццаг æрцар-
дысты Пъавлиашвили-тæ. Уыдонæн сæ фыдæл ралыгъд Хи-
196 Æниу С. Макъапатиа ацы информаци дæр дызæрдыджы бын фæкодта
[Макъалатиа 1968:85].

342 Дзгпщойты Ю.А.
уы комæй, Гергеты хъæуæй. Хиуы зæххыл йæ мыггаг уыд
Гигаури. Уыдис ын æртæ фырты: Пъавле, Оникъа æмæ Ело.
Фыццаг фыртæй равзæрдысты Пъавлиашвши-тæ, фæстаг
фыртæй та - Елошвили-тæ (Елоианийы бындурæвæрджытæ)
[Макъалатиа 1968: 111]. Цымыдисагу, 1836-æм Хиуы комы
А. Шёгрен цы ирон мыггаг ныффыста, ЕШо]е/, зæгъгæ
[Шёгрен 1998: 89], уый дæр. Ам, æвæццæгæн, дзырд цæуы
ирон Елойтыл.
Укъанубанийы хъæуы (Цхразмайы ком) æппæты рагон-
дæр цæрджытыл нымад сты Читъишвили-тæ. Уыдонæн сæ
фыдæлæн уыд æндæр мыггаг - Наримаиидзе, зæгъгæ. Уый
цардис Душеты районы, Сончойы хъæуы. Уым фæтудж-
джын сты æмæ æртæ æфсымæрæй ралыгъдысты Чысангом-
мæ. Уыдонæй иу æрбынат кодта Укъанубаны, дыккаг -
Читъианийы, æртыккагта - Мартъианы [Макъалатиа 1968:
103]. Ардыгæй хорз зыны, Читъианийы хъæуæн дæр бын-
дур Сончойаг Читъишвили кæй æрæвæрдта, уый.
Карцухы цæрæг Миделашвили-тх Млетæй æрлыгъдыс-
ты, Миделаурийы хъæуæй [Цховребова 1979: 37].
Уæлдæр куыд федтам, афтæмæй Чысангомы гуырдзиаг
мыггæгтæй бирæтæн ис ирон равзæрд. Уыцы номхыгъдмæ
ма бафтауын хъæуы ахæм мыггæгтæ: Псутъури-тæ дæр сæ-
хи ирæттæ хонынц (Цгъойты К.); Карцухы цæрæг Гочъаш-
вили-тæ Гоцъитæй сты, Кацъашвили-тæ та Кацъатæй [Цхов-
ребова 1979: 36-37].
Куыд уынæм, афтæмæй Чысангоймаг гуырдзиæгтæн сæ
фылдæр хай, гуырдзиаг мыггагон таурæгътæм гæсгæ, Хус-
сар Ирыстонмæ æрбафтыд Гуырдзыстоны алы рæттæй,
сæйраджыдæр - Скæсæн Гуырдзыстонæй. Æмæ уæдæ ацы
комы гуырдзыйы бындурон цæрæгыл чи нымайы, уыдон
бынтон раст не сты.
8. Цыбыр зонæнтæ чысайнаг этнографийæ
8.1. Этнографион зонæнты нысаниуæг. Йæ радзырдтæй
иуы, ХУШ-æм æнусы хабæрттыл дзургæйæ, Секъа йæ пер-

Дзищойты Ю.Л.
343
сонажтæй иуы ныхасæн ахæм комментари сарæзта: «Хус-
сар Ир чызг æмæ сиахсы фынгыл чындзхæсджыты астæу
бадын кæнынц» [Гæдиаты 1991: 430].
Секъайы фиппаинагæн ис егъау этнографион æмæ исто-
рион нысаниуæг. Цæвиттон, мах базыдтам иуæрдыгæй уый,
æмæ Хъуды ком сæхи Хуссар ирыл кæй нымадтой, иннæр-
дыгæй та уый, æмæ, Секъа цы дуджы кой кæны, уыцы ду-
джы Цæгат æмæ Хуссары иры æхсæн уыд этнографион
хицæндзинæдтæ. Фæлæ хъуыддаг канд уыдæттыл нæ хи-
цæн кæны. Алчи дæр æй хорз æмбары, адæм, уæлдайдæр та
архаикон æхсæнадтæ, сæ æгъдæуттыл фидар кæй хæцынц
æмæ сæ æнæхъуаджы кæй нæ раив-баив кæнынц. Иугæр,
адæттæм æнæкæсгæйæ, хъудаг ирæттæм ног этнографион
традици фæзынд, уæд уый афтæ æмбарын хъæуы, зæгъгæ,
уыцы ивындзинад æвиппайды нæ сæвзæрд, фæлæ рацыд
дæргьвæтин историон фæндагыл. Цыбыр дзырдæй, Секъа
цы реалийы кой кæны, уый ХУШ-æм æнусы нæ фæзынд,
фæлæ ноджы раздæр. Æмæ уæдæ æрмæст ацы фактæй дæр
зыны, хъудаг ир ХУШ-æм æнусы размæ кæй æрцардысты
Хуссар Ирыстоны. Хъудæгтæ чысанæн сæ хæрз сыхæгтæ
сты æмæ цымыдисаг у, чысанæн сæхимæ та куыд у этно-
графион хицæндзинæдты хъуыддаг, уый?
8.2. Чысайнаг этнографийы сæрмагонд миниуджытæ.
Чысан раджы кæй фæхицæн сты иннæ ирæй, уый ай-айдæр
зыны сæ этнографион миниуджытæй. Хъыгагæн чысаны эт-
нографи рæстмæ ахуыр нæма у, фæлæ уæддæр бæрæг у, уы-
дон цæмæйдæрты кæй хицæн кæнынц иннæ ирон субэтнос-
тæй [Ванеев 1990: 57; Гаситъашвили 1975: 151; Хъодалаты
1987,1: 62; Блиев, Бзаров 2000: 166-167]. Нæ ныхасы рæст-
дзинад равдисынæн уал æркæсæм Секъайы цæвиттонмæ.
Чысан чындз æмæ сиахсы фынгыл иумæ сбадын кæ-
нынц. Цæгат Ирыстоны та сиахс чындзæхсæвы адæмæн йæ-
хи бынтондæр нæ равдисы (йе ’мбæлттæй искæй хæдзары
æмбæхст вæййы), чындз та къуымы фæлæууы. Чысан æрæ-
джы куы æрцыдаиккой сæ ныры цæрæнбынæттæм, уæд ба-
вæрдтаиккой сæ чындзæхсæвы æгъдæуттæ æмæ чындз æмæ

344 Дзиццойты Ю.Л.
сиахсы фынгмæ нæ уадзиккой. Чысанмæ ацы ног реали,
кæй зæгъын æй хъæуы, фæзынд, иннæ хуссайраг ирæттæм
куы фæзынд, уæд: Секъа мæнгæй нæ зæгъы, зæгъгæ, цы
æгъдауы кой кæнын, уый иумиаг у хуссайраг ирæттæн.
Цымыдисаг у чысаны социалон структурæ дæр. Анони-
мон уырыссаг авторы информацимæ гæсгæ, чысаны социа-
лон иерархийы 1830-æм азы уыд 6 фæлтæры: 1) «княжеское
или род эриставов» [= ерыстау-æлдæрттæ - Дз. Ю.], 2) «ду-
ховное» [= сауджынтæ? - Дз. Ю.], 3) «старейшины родов»
[= мыггаджы хистæртæ - Дз. Ю.], 4) «тарханы или люди,
свободные от всяких повинностей» [= фæрсаг лæгтæ? - Дз.
Ю.], 5) «крестьяне» [= хуымæтæг зæхкусджытæ - Дз. Ю.],
6) «невольники» [= цагъайрæгтæ - Дз. Ю.] [ППК, I: 44].
«Все осетинские сословия, кроме тарханов и невольников,
по древнему положению обязаны были платить эриставу
своему весьма незначительные подати одними только про-
изведениями своей земли» [Уым]. Ацы иерархи хицæн
кæны, ирон адæмы иннæ хæйттæм цы иерархион ахастытæ
уыд, уыдонæй.
Анонимон автор ма кæны ирæтты (уыдонимæ чысаны)
æрмгуысткæнынады кой дæр: «Между осетинами находят-
ся хорошие горшечники, изрядные кузнецы, слесари, дур-
ные медники и серебренники, но сии последние весьма хо-
рошо умеют наводить чернь на серебро, коим обыкновенно
оправливается азиатское оружие» [ППК, I: 48].
Цымыдисаг у уый дæр, æмæ суанг ХХ-æм æнусы дæр
Чысангомы гуырдзиаг хъæуты зынгæдæр куырдты æхсæн,
гуырдзыйы æмрæнхъ, уыдысты ирæттæ дæр: Чабошвшш-
тæ, ома Цабайтæ197, Шукъашвипи-тх, ома Сиукъатæ198, Бур-
дули-тæ199 ома *Бурдур-тæ æмæ Илуридзе-тæ, ома Илуртæ200
1 Ныртæккæ сæ мыггаг фыссынц Цабошвши дæр.
198 Фыссынц ма сæ Шиукъашвили-тæ дæр.
199 Бурдулиты ирон равзæрды тыххæй кæс: [Дзиццойты 19982: 122-123]. Секъа
сæ хоны Бурдултæ [Гæдиаты 1991: 353-354]. Цгьойты Клим мын ахæм хабар
ракодта: «Бурдулитæй нын иу хæстæг уыд æмæ-иу афтæ: æз, дам, туркаг дæн,
æмæ-иу йæхи Бурдул-огьлы хуыдта».
200 Чысангомы Илуртæ ирон кæй сты, уый тыххæй кæс: [Цховребова 2007: 25].

Дзищойты Ю.Л.
345
[Рехвиашвили 1975: 200]. Ацы автор ма кæны, Чысангом-
мæ куырдтæ цы регионтæй цыдысты, уый кой дæр, æмæ се
’хсæн исДвапети [Уым], ома Урстуалтæ!
Чысаны кæмттæ кæрæдзийæ дæр хицæн кæнынц этно-
графион æгъдауæй. Зæгъæм, Чысыл Леуахийы цæрджытæ
хъоды куы кодтой, уæд сæ уынаффæ хауди æрмæстдæр
«чысыл Леуахийæн йæ райдианæй суанг стыр Леуахиимæ
кæм иу кæны, уыцы зæххыл цæрæг» адæммæ [Хъазиты
1989: 13]. Фæлæ Медзыдагом æмæ уæлдайдæр та Лехурайы
æмæ Чысандоны кæмтты сæ уынаффæйæн тых нæ уыди.
Ам ис, этнографтæ хицæн æхсæнадтæ, кæнæ хицæн комбæ-
стæ кæй хонынц, уыдонæй иу.
Лехурагомы раджы кодтой къæцæлты хист. Уый фæ-
дыл Хъодалаты Герсан фыссы: «Нæ зонын, цæмæн, фæлæ
нæм хисты æртыккаг бон хуыдтой "къæцæлты хист"»
[Хъодалаты 1987, II: 84]. Мæ информанттæй ацы хисты кой
ничи фехъуыста201.
Ацы комы ма рухс кодтой сæууон донæй дæр: «Сæууон
дон иуæй уазалдæр у, иннæмæй та - сыгьдæгдæр. Уыйадыл
дзы махмæ рухс кодтой ног мардæн, уæлдайдæр та-иу цæ-
рынхъуагæй чи фæхъуыд, уымæн. Рухс дзы куы зæгъай
(арæхдæр армыдзыхъмæ уымæй æртæхтæ æртадзгæйæ),
уæд дзы хъуамæ ахуыпп кæнай» [Хъодалаты 1987, II: 85]202.
Ацы æгъдау дæр иннæ рæтты нæ зонынц.
Медзыдагомы зонынц Ардисы авд дзуары. Сæ нæмттæ:
Сантхо, Лæгты дзуар, Саниба, Зæппаг, Реком, Хуысар, Нæ-
уæг дзуар [Хуыбылты 1999: 12]. Члианайы хъæуы сæ нæ
зонынц (Куыдзеты Ю.). Ирыстоны иннæ къуымты авд дзуа-
рæн ис æндæр нæмттæ. Ардисы авд дзуаримæ сын иумиаг
у æрмæстдæр Уастырджийы (Лæгты дзуары) ном (кæс
[Дзиццойты 20053: 71-73]J03.
201 Мæ информант Дудайты Герсан дæр æй нæ зоны, фæлæ, дам, «Късецселсеппа-
рсен дзуар зонын - ис Дзимыры, йæ фæрсты куы ацæуай, уæд дзы къæцæл хъуамæ
æрыппарай».
202 Абар Хъодалаты Герсаны уацмыстæП иуы: «... сæууон доиæП имн рухс чи
кæна» [Хъодалаты 19982: 96].
203 Ардæм ма бафтауын хъæуы Кърозы авд дзуары тыххæй зонæнтæ.

346 Дзиццойты Ю.А.
Дзимыргомы зонынц Уæлхъсеуы авд дзуары. Уый фæдыл
мæнæ цы зæгъы Цгъойты Клим: «Махмæ уыди Уæлхъæуы
авд дзуары. Сæ нæмттæ: Лæгты дзуар, Саниба, Рагъы дзуар,
Тбаууацилла, Ласар, Уæлæмæсыг, Зæххы бардуаг (= хуым-
ты дзуар). Саниба нæ сæйраг дзуар уыди».
Нымæцон «7»-ы култ чысанмæ фæзынд фразеологон
дзырдбастыты дæр. Абар ахæм хъуыдыйæдтæ: «Цыма авд
фынгæй сыстад, айрох дзы йе стонг» [Хъазиты 1985: 205];
«Зæрдионы хæдзармæ тъæнджы мæй авд хуры ныккастысты
авдæрдыгæй» [Хъазиты 1985: 111]. Авд хуры кой ис ирон
æмæ рагон индиаг фолклоры дæр [Дзиццойты 20053: 78].
Чысыл Леуахигомы(?) уæлвæз зонæйы цæрæг чысанмæ
уыд ахæм æгъдау: ног чындз-иу йæ лæджы хæдзармæ куы
фæцæйхызт, уæд-иу ын йæ разы къæсæргæрон цъылын
æрæппæрстой. Йæ мидис ахæм уыд: «Ома, ног чындз кæд
хæдзардзин у, уæд цъылыны сæрты нæ акъахдзæф кæндзæ-
нис, сисдзæн æй» [Хъазиты 1985: 108]. Быдыры цæрджытæ
ацы æгъдау нæ зыдтой [Уым].
Чысыл Леуахийы комы ма ис ахæм уырнындзинад дæр,
зæгъгæ, хæдзарæн йæ дæлкъæсæр куы баихсийы, уæд «уый
фарны нысан у. Уазджыты къæхты бын баихсыд» [Хъазиты
1985: 110].
Лехурагомы цæрæг чысаны уырныдта, зæгъгæ, кæрдзы-
ны сыгьд зæхмæ куы аппарай, уæд исты ссардзынæ [Хъода-
латы 1977: 5].
Къаспы районы цæрæг чысан зыдтой тутабселасы рæгъ,
æмæ уый сæхицæй дарддæр никæмæ æмбæлы [«МД» 2006,
№ 4: 58-60]. Ацы чысан ма сæхи нымадтой гуырдзыйæ
кусагдæр, афтæмæй гуырдзыйæ мæгуырдæр цæрæг адæмыл
[«МД» 2007, №12: 21].
Чысаны этнографион миниуджытæй иуæй-иутæн ирон
æвзаджы ис сæрмагонд нæмттæ дæр. Абар: «чысайнаг хи-
уа-базыр хъулон-мулон цъындатæ», «чысайнаг уæзданрæх-
сад цъупфындз къоходзитæ» [Хъазиты 1982: 4, 5] æ. а. д.
Æнгæс нæмттæ ис гуырдзиаг æвзаджы дæр: кснури мтис
гутани ’чысайнаг хæххон гутон’ (хонынц ма йæ ачача

Дзиццойты Ю.А.
347
(ачеча) гутани æмæ мтис гутани ’хæххон гутон’ дæр) [Ге-
ладзе 1975: 82, 83, 84; Гаситъашвили 1975: 136, 138, 139],
кснури намгали ’чысайнаг æхсырф’ [Рехвиашвили 1975:
192] æ. а.д.
8.3. Чысайнаг-гуырдзиаг этнографион æмахастытæ. Эт-
нографион æгъдауæй чысан сæ сыхаг гуырдзиæгтæй кæй
хицæн кæнынц, уый ахуыргæндтæ раджьг бафиппайдтой
[Чартолани 1975: 52-53; Къеделадзе 1975: 74; Геладзе 1975:
88-89; Хъараулашвили 1975: 103; Безарашвили 1975: 128,
129; Гаситъашвили 1976: 142, 143; Зандукъели 1975: 173,
177; Джикиа 1975: 212]. Фæлæ кæмдæрты гуырдзы бан-
дæвтой чысаны цардыуагыл [Гамкрелидзе 1994: 186-187].
Бафиппайдæуыд уый дæр, æмæ бынæттон гуырдзы дæр
цæмæйдæрты кæй хицæн кæнынц иннæ гуырдзыйæ [Хъа-
раулашвили 1975: 115; Джикиа 1975: 211].
Этнографтæ ма сбæрæг кодтой, ирон цардыуаг Чысанго-
мы гуырдзыйы цардуагыл кæй бандæвта, уый дæр. Этио-
граф Н. Джикиа комкоммæ фыссы, кæрдзын кæныны æгъ-
дау гуырдзы ирæй кæй райстой, уый [Джикиа 1975: 208].
Ацы этнограф ма абарста гуырдзиаг хачъапъури ирон
хæбизджынимæ. Цæвитгон, хачъапъури фылдæр хатт къæ-
дорæй конд вæййы, фæлæ ис сыгьдæг цыхтæй конд хачъа-
пъуритæ дæр. Æрхастой-иу сæ уазæджы размæ, фæлæ сæ
кодтой чындзæхсæвты рæстæджы æмæ дзуары бонтæм дæр.
Чындзæхсæвты æмæ дзуары бонты цы хачъапъуритæ код-
204 гх г
той, уыдон арæзтои æппæты стырдæр къециты [Уым:
209-210]. Æмæ кæд ацы абарстæй Н. Джикиа ницы хат-
дзæгтæ сарæзта, уæддæр бæрæг у, ам дæр гуырдзиаг реали
ирон реалийы бындурыл кæй сырæзт, уый. В. Сомхишвили
куыд зæгъы, афтæмæй Чысангомы гуырдзы хачъапъуритæ
кодтой картофæй æмæ зайæгхалæй дæр [Сомхишвили 1981:
21]. Хæбизджыны фæстаг хуызæн уыд ирон ном чъахракъ-
ина (кæс уæлдæр).
Чысангомы гуырдзиаг хъæутæм царв фылдæр Дзи-
мыргомæй æфтыд [Джикиа 1975: 214]. Ацы комы гуырдзы
Къеци (гуырдз.) - æлыгæй конд тебæ.

348 Дзиццойты Ю.А.
ма зыдтой бурахи ’квас’ дæр [Джикиа 1975: 218; КРЛ, I:
202]. Ацы дзырд, æнæмæнгæй, равзæрд ирон бырæгъ-æй.
Чысангомы гуырдзы зонынц бæгæны æхсидын дæр.
Ацы процессæн йæ афыстмæ куы æркæсæм [Сомхишвили
1981: 22], уæд бамбардзыстæм, уый ирон бæгæны æхсиды-
ны процесс цæрмæстыгъд кæй бакодта, уый. Картлийы цæ-
рæг гуырдзы бæгæны æхсидын нæ зонынц.
9. Историон документтæ æмæ фолклорон
уацмысты абарст
Историон документтæ ирон фолклоры зонæнтимæ куы
абарæм, уæд уырдыгæй дæр хорз зыны, ХУШ-Х1Х æнусты
чысан ног цæрæнбынæттæ агурыны кой кæй нæ кодтой,
фæлæ карз тохыл кæй ныллæууыдысты, æлдариуæг сын чи
кодта, уыцы ерыстаутимæ [ИДМ, II: раззип; ИДМ, III: 21-
454; Блиев 2006: раззш; ИАА, Ш: 196, 225-226, 228, 259,
298; Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1, сыф 250-251], стæй уæд
лекъаг тыхгæнджытимæ, уый [Архив, ф. 4, арх. № 4, аф. 1,
сыф 242-242 (ф.ф.); ИАА, III: 237-240].
Фолклоры кой хицæнæй куы кæнæм, уæд æнæзæгъгæ
нæй ахæм фактæн. 1873 азы гуырдзиаг публицист Ф. На-
тишвили фыста: «Поселенцы Ортевского прихода старо-
давние старожилы местности: теперешние осетины даже не
помнят, когда предки их впервые переселились из Север-
ной Осетии» [ППК, I: 183]. Ортъеугом ис къуыдайраг-чы-
сайнаг контактон зонæйы, æмæ йæ ирон цæрджытæ, 1873
азæй нымайгæйæ, 100-150 азы размæ куы фæзындаиккой,
уæд æй ирон адæм хъуыды кодтаиккой æмæ йæ сæ тау-
рæгъты дзырдтаиккой. Ортъеуы Ф. Натишвили йæ инфор-
маци кæмæй фыста, уыдонæй иу хъуамæ уыдаид комбæсты
зæронддæр æмæ кадджындæр цæрджытæй иу - Æлборты
Реуаз. Уый амард 1883 азы 140-аздзыдæй. Йæ амæлæты
фæдыл газет «Терек» фыста: «Историк, вероятно, многое
позаимствовал бы у него. Между прочим, он упоминал в

Дзгщцойты Ю.А. 349
своих рассказах о каких-то Дареджанах и Мамджитах, ко-
торые будто бы вели войны с южными осетинами, а впо-
следствии смешались с ними» [ППК, V: 319]. Кæй зæгъын
æй хъæуы, ацы цыбыр афыстæй зын бамбарæн у, Реуаз цы
таурæгътæ дзырдта хуссайраг ирæтты равзæрды фæдыл,
уыдоны мидис, фæлæ йæ Ф. Натишвилийы информациимæ
куы абарæм, уæд нæ бон суыдзæн бæлвырд хатдзæгтæ
скæнын.
1) Цæвиттон, Реуаз 1743 азы райгуырд, æмæ, йæ фыдæл-
тæй цы таурæгътæ фехъуыста205, уым иунæг ахæм ныхас
дæр нæй, зæгъгæ, ирæттæ хæрз æрæджы æрæфтыдысты
Хуссар Ирыстонмæ. Ирæтты фæзынд Реуазы таурæгъты
хаст у мифон дугтæм, ома даредзантæ æмæ цавæрдæр
мамджит-тæ куы цардысты, уæды замантæм. Ф. Натишви-
ли дæр зæгъы, зæгъгæ, Ортъеугоймаг ирæттæ хъуыды дæр
нал кæнынц, сæ фыдæлтæ ацы комы фыццаг хатт кæд
æрцардысты, уый. Урстуалты цы таурæгътæ зонынц, уым
рагон царциатæ тох кæнынц цавæрдæр фыдгæиæг Мамми-
имæ - уый-иу зæронд усы, науæд æвзонг чызджы хуызы
фæмидæг ис царциатæм [«Ф» 1989, № 4: 62; «Ф» 1990, №
11: 52-53]. Чизоны мамджит-тæ рæдыдæй фæзындысты
мамми-ты бынаты æмæ чизоны Ортъеугомы ирæттæ дæр
маммитимæ хæцыдысты? Кæд ацы хъуыды раст разына,
уæд зæрдыл бадарын хъæуы уый, æмæ, В. Ф. Миллеры
хъуыдымæ гæсгæ, фольклорон мамми-йы ном историон
Мамай-имæ кæй у баст [Миллер 1929: 788]206. Æмæ уæд
Ортъеуаг ирæтты фæзынд историон таурæгътæм гæсгæ
ахæссын хъæуы XIV æнусмæ.
2) Ф. Натишвилийы информацийæ бæрæг у, ирæтты фы-
205 Мыхуыргоид текстгы афтæ никуы ис фыст, зæгъгæ, Реуаз йæ таурæгьтæ йæ
фыдæлтæй фехъуыста. Фæлæ сæ йæхæдæг куы æрымысыдаид, уæд уацы автор
историктæн фæсмонгæнæджы хуызы нæ амоннд, уыцы таурæгътæ хъусдарды
аккаг кæй уыдысты, уый.
206 ЧысаГжаг ныхасыхдæхты малши амоны ’калм’ (Битарты 3.). Æвæццæгæн,
ардæм хауы дыгурон диалскты сабиты æвзаджы æмбæлæг дзырд мама дæр. Уый
амоны 4волк; что-нибудь страшное, чем пугают непослушных детеГГ [Исаев 1959:
107].

350
Дзшщойты Ю.А.
дæлтæ Ортъеугоммæ Цæгат Ирыстонæй кæй æрæфтыды-
сты, уый. Æнгæс информаци хъуамæ уыдаид Реуазы тау-
рæгъты дæр, уымæн æмæ уый у хуссарирыстойнаг исто-
рион таурæгъты иумиаг бынат.
3) Ф. Натишвили зæгъы, зæгъгæ, Ортъеугомы ирæттæ
æрыййæфтой гуырдзыйы. Фæлæ йæ ныхасыл йæхæдæг дæр
æххæстæй не ’ууæнды æмæ йæ бафидар кæныны охыл ра-
кодта, Уанаты цы зæроид быркуытæ ссардтой, уыдон кой.
Стæй йæ ныхас афтæ балхынцъ кодта: «Значит, здесь жили
грузины» [ППК, 1: 184]. Реуазы таурæгьты та гуырдзыйæн
сæ кой дæр нæй: ирæттæ фембæлдысты мифон адæмыл.
4) Ф. Натишвилийы информацимæ гæсгæ, ирæттæ гуыр-
дзыйæн уыдысты хъалондар, фæлæ, дам, фæстæдæр тыхæй
байстой гуырдзыйы зæххытæ [ППК, I: 183]. Реуазы тау-
рæгътæм гæсгæ дæр ирæтгæ æмæ бынæттои цæрджыты æх-
сæн уыд тох.
5) Реуазы таурæгътæм гæсгæ, фæстæдæр ирæттæ æмæ
бынæттон цæрджытæ схæццæ сты. Ф. Натишвилийы уацы
ахæм иыформаци нæй. Афтæмæй та уый у, чысаны этноге-
незæн иттæг ахсджиаг чи у, ахæм информаци, уымæн æмæ
æвзæрын кæны ахæм фарст: цымæ историон планы чи
хъуамæ уыдаиккой уыцы мифон адæм? Ортъеуæгтæн сæ
сыхаг гуырдзиæгтæ куы уыдаиккой, уæд сæ, цымæ, Реуаз
комкоммæ цæуылнæ хоны сæ номæй? Ацы комы цы исто-
рион таурæгътæ ныффыстæуыд, уым гуырдзыйы кой иттæг
арæх куы чындæуы, уæд, цымæ, Реуазы таурæгъты цы
уæлдай нæ разындысты? Кæд, мыййаг, аххосаг уый мидæг
ис, æмæ иннæ таурæгътæ кæныиц алыхуызон историон
хабæрттæ (æлдæрттимæ тох, лекъæгтм нухмæ хæст, хицæи
мыггæгты равзæрд æ. а. д.), фæлæ этногенетикон фарстытæ
не ’взарынц. Реуазы таурæгъты та ацы фарст у æппæты
сæйрагдæр. Этногенезы проблемæ та хауы адæмы исто-
рийы æппæты рагондæр фæлтæрмæ. Æмæ уæдæ, Чысаны
зæххытæ Къуыдары зæххытимæ кæм иу кæнынц, уыцы ре-
гионы рагон таурæгътæм гæсгæ, ирæттæ Чысаны зæххыл
XVIII æнусæй бирæ раздæр æрцардысты.

Дзшщойты Ю.А.
351
Ирон адæмон сфæлдыстад Чысыл Леуахиимæ бæтты Ос-
бæгъатыры мæлæт дæр [ИАА, III: 29]. Уый дæр та амоны
XIV æнусмæ. Æмæ кæд адæмон сфæлдыстады зонæнтæ ис-
торион иртасæнтæн алыхатт бынтон раст информаци нæ
раттынц, уæддæр, иннæ зонадон дисциплинæты зонæнтимæ
иумæ, уыдон ахъаз вæййынц историон рæстдзинад равза-
рынæн.
Цымыдисаг у, Чысангомы гуырдзиаг хъæуты мæсгуыты
фæзынд XVIII æнусы фыццаг æмбисмæ кæй хæссынц, æмæ
йæ лекъæгты ныббырстытимæ (лекъианоба) кæй бæттынц,
уый дæр [Чартолани 1975: 45]207. Ардыгæй бæрæг у, ирон
таурæгъты лекъæгтимæ цы чысайнаг хъæутæ хæцыдысты,
уыдон дæр уæды рæстæджы сæ ныры бынæтты кæй уыды-
сты, æмæ сæ фæзынд та ноджы раздæры дугмæ кæй хауы,
уый.
Æмæ уæдæ, Чысаны зæххыл иры фæзынды кой куы кæ-
нæм, уæд 200 азы нæ, фæлæ æппын къаддæрæй 700 азы кой
хъуамæ кæнæм.
207 УымæП дæр, уæды дуджы цы мæсгуытæ фæзынд (Мухрамы, Шиос убаны,
Ларгвисы æмæ æндæр рæтты), уыдон типикои не сты ацы рсгиоиæн [Чартолани
1975:45].

БИБЛИОГРАФИ
I. Фолклор, аи вадои л нтсрату рæ, дзырдуæттæ,
рагои исторнктæ
Агъиаты 1999 - Агънаты Г. Ирон æгьдæуггæ. Дзæуджыхъæу.
Агъниаи 1978- Агьниан. Мады сагьæсгæ. Цхинвал.
Архив- Хуссар Ирыстоны зоиад-иртасæн ииституты архив. Фонд «Фолклор».
Барахыпы 1975- Барахьты Г. Уæлладжыры кадæг. Дзæуджыхъæу.
Беджызаты 1958- Бсджьпаты Ч. Æвзæрст уацмыстæ. Сталипир.
Букуылты 1960- Букуылты А. Царды уалдзæджы. Сталинир.
Букуыпты 1975- Букуылты А. Былкъахыр амонд. Цхинвал.
Букуылты 2000- Букуылты А. Хæцаг бындз (радзырд) // «Ф», № 6. Ф. 64-76.
Бырытъиаты 1982- Бырытъиаты С. Уацмыстæ. Т. 2. Дзæуджыхъæу.
Гафез 1966 - Гафез. Уæ бонтæ хорз, адæм! Цхинвал.
Гафез 1983- Гафез. Фыды артдзæст. Цхипвал.
Гæдиаты 1981 - Гæдиаты С. Азау. Уацмыстæ. Дзæуджыхъæу.
Гæдиаты 1991 - Гæдиаты С. Уацмыстæ. Дзæуджыхъæу.
Гæззаты 1955- Гæззаты С. Уамыстæ. Сталппир.
ДУД- Днгорон-уруссагдзурдуат. Дзæуæгнгъæу. 2003.
ДуОайты 2001 - Дудайты Герсан. Къуцхуагы уæйыджы мæлæт (легендæ) //
«Хурзæрин», 2001,8 сентябрь.
Дудаиты 2008 - Дудайты Г. Куыд хæрзбон кодта Цуци йæ уæзæгæн //
«Хурзæрин». 2008, № 46.
Дзесты 1972 - Дзесты К. Рæствæндаг. Дзæуджыхъæу.
Дзугаты 1971 - Дзугаты Г. Уацмыстæ. Т. 1. Цхинвал.
ИАА, 1. 11. 111 - Ирон адæмон аргъæутгæ. ТТ. 1, 2, 3. - Цхинвал, 1959, 1960,
1962.
ИАС, 1. //- Ирон адæмы сфæлдыстад. 1Т. 1.2. Дзæуджыхъæу, 1961.
ИÆД- Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдугп. Т. 1 (А - Æ). М., 2007.
ИÆО- Ирон æвзаджы орфографи (растфыссыпад). Орджоникидзе, 1937.
ИДМ. 1. 11. 111 - История Юго-Осетии в документах и материалах (Составите-
ли Г. Д. Тогошвили, И. Н. Цховребов). Т. I. Цхинвал, 1962; Т. 2. Сталинир, 1960;
Т. 3. Цхинвал, 1961.
ИИД- Гæбæраты Н. Ирон æвзаджы пнверсион дзырдуат. Цхинвал, 1978.
Икъаты 2005 - Икъаты В. Фыдыбæстæ - мæ рис. Цхинвал.
ИОД- Ирон орфографион дзырдуат. Дзæуджыхъæу, 2002.
ИУД- Ирон-уырыссаг дзырдуат. Дзæуджыхъæу, 2004.
ИФД - Дзабиты Зарбег. Ирон æвзаджы фразеологои дзырдуат. Баххæстгонд
рауагьд. Цхинвал. 2003.
Калоты 1976-Калоты X. Уацмыстæ Дз;ц--.->!,ихъау.
Коцойты 1971 - Коцойты А. Уацмысггæ. Т. 1. Дзæуджыхъæу.
Коцойты 1972 - Коцойты А. Уацмысгæ. Т. 2. Дзæуджыхъæу.
КРЛ 1, 11, 111 - К. Датикъашвили. Карт>л-русулн лексикъони (Гуырдзиаг-
уырыссагдзырдуат). Тбилиси, 1953, 1959, 196720Х.
Фæстаг том бацалтæ кодтой Кетеван æмæ Арчил Датикъашвили.

Дзиццойты Ю.А. 353
Кыебысты 1985 - Къæбысты У. Æвджидад. Цхинвал.
Къубалты 1978 - Къубалты А. Уацмыстæ. Дзæуджыхъæу.
Къусраты 1976 - Къусраты Е. Зæрдæйы æвзаг. Цхинвал.
ЛК - Летопись Картли. Перевод, введение и примечания Г. В. Цулая. Тбили-
си,1982.
МД- журнал «Мах дуп>. Дзæуджыхъæу.
МК - Матиане Картлиса. Перевод, введение и примечания М. Д. Лордкипа-
нидзе. Тбилиси, 1976.
Наниты 1979- Наниты А. Удыхай. Цхинвал.
Наниты 1998 - Наниты А. Фæсмонгонд // «Ф», № 2. Ф. 34-60.
Нартсе 1975- Нартæ. Цхинвал, 1975.
Нартæ 1990 - Нартæ. Ирон адæмы героикон эпос. 1 чиныг. Мæскуы.
Нафи 1976 - Нафи. Адæймаджы мæлæт. Цхинвал.
Нигер, 1, 11 - Нигер. Уацмысты æххæст æмбырдгонд æртæ томæй. ТТ. 1, II.
Дзæуджыхъæу, 1966.
НК, 1- Нарты кадджытæ. Т. I. Дзæуджыхъæу, 1989.
НТХ- Нарты таурæгътæ æмæ хабæрттæ. Цхинвал, 1973.
ОДНИ- Осетинские (дигорские) народные изречения. М., 1980.
ОРФ (СОИГСИ) - Отдел рукописных фондов Северо-Осетинского института
гуманитарных и социальных исследований. Фонд «Фольклор». Владикавказ.
Плиты 1972 - Плиты X. Уацмыстæ. Дзæуджыхъæу.
ППК (I, V) - Периодическая печать Кавказа об Осетии и осетинах. Сост. Л. А.
Чибиров. Вып. I, V. Цхинвал, 1981,1991.
ПНТО, //- Памятники народного творчества осетин. Т. II. Владикавказ, 1929.
ПНТО1992 - Памятники народного творчества осетин. Владикавказ.
Р - газет «Рæстдзинад». Дзæуæджыхъæу.
РКБС - Русско-карачаево-балкарский словарь. Под ред. X. И. Суюнчева и И.
X. Урусбиева. М., 1965.
Тменаты 2000 - Ирон адæмы уыци-уыцитæ. Чиныг сарæзта Тменаты
Дзерассæ. Дзæуджыхъæу.
Туаты 1969 - Туаты Д. Уацмыстæ. Т. I. Дзæуджыхъæу.
Туаты 1970 - Туаты Д. Уацмыстæ. Т. II. Дзæуджыхъæу.
Туаты 1999 - Туаты И. Мæ уарзон Туалгом. Дзæуджыхъæу.
Ф - журнал «Фидиуæг». Цхинвал.
X- газет «Хурзæрин». Цхинвал.
ХИФ 1940 - Хуссар Ирыстоны фолклор. Сталинир.
Хозиты 1999 - Хозиты Ф. Уæлладжыры комыл - туалтæм. Дзæуджыхъæу.
Хуыбылты 1999 - Хуссар Ирыстоны паддзахадон университеты 5-æм курсы
студент Хуыбылты Дианæйы экспедицион æрмæджытæ (Медзыдагом, 1999 азы
декабрь).
Хъазиты 1982 - Хъазиты М. Апмас. Цхинвал.
Хъазиты 1985 - Хъазиты М. Фæлдзæуæн рæстæг. Роман, уацау. Цхинвал.
Хъазиты 1989 - Хъазиты А. Тæрхон. Цхинвал.
Хъазиты 1995 - Хъазиты М. Хæстарыд Ирыстон. Æмдзæвгæтæ, радзырдтæ,
публицистикæ. Чъыреба.
Хъазиты 2006- Хъазиты М. Ир æмæ ироны кадæг. Цхинвал.
Хъайтыхъты 1998 - Хъайтыхъты А. Ход. Таурæгъ æмæ цард. Дзæуджыхъæу.
Хыецмæзты 2001 - Хъæцмæзты А. Цы у мæ бон? Цхинвал.
Хъодалаты 1964- Хъодалаты Г. Бæлццон: æмдзæвгæтæ. Цхинвал.
Хъодалаты 1968 - Хъодалаты Г. Ирон зæрдæ. Цхинвал.
23*

354 Дзиццойты Ю.А.
Хъодалаты 1969 - Хъодалаты Г. Хуыцауы «минæвар»: уацау. Цхинвал.
Хъодалаты 1974 - Хъодалаты Г. Худы уæз: æмдзæвгæтæ æмæ легендæтæ.
Цхинвал.
Хъодалаты 1977- Хъодалаты Г. Лæгдзырагь: æмдзæвгæтæ. Цхинвал.
Хъодалаты 1986 - Хъодалаты Г. Куырыхон: æмдзæвгæтæ, балладæтæ,
поэмæтæ. Цхинвал.
Хъодалаты 1987.1,11 - Хъодалаты Г. Лехурагом // «Ф», № 7. Ф. 58-83; «Ф»,
№ 8. Ф. 79-92.
Хъодалаты 1988 - Хъодалаты Г. Зæрдиæгтæ: æмдзæвгæтæ, балладæ, аргъау.
Цхинвал.
Хъодалаты 1989-Хъотлгш Г. Уастырджи: æмдзæвгæтæ. Цхинвал.
Хъодалаты 1998 \ - Хъодалаты Г. Æнкъард чиныг // «Ф», № 6. Ф. 23-28.
Хъодалаты 19982 - Хъодалаты Г. Фыстæг Иктормæ (этнографион очерк) //
«Ф», № 6. Ф. 86-98.
Хъодалаты 2000- Хъодалаты Г. Чысыл мысинаг// «Ф», № 6. Ф. 58-60.
Хъодзаты 1991 - Хъодзаты Æ. Къостайы хæдзар. Дзæуджыхъæу.
Хъороты 1990 - Хъороты Д. Уацмыстæ. Дзæуджыхъæу.
Цæгæраты 1984 - Цæгæраты С. Мæсыгамайæг. Дзæуджыхъæу.
Чеджемты 1997- Чеджемты Æ. Æртхурон. Дзæуджыхъæу.
Шекспир, I - Шекспир У. Уацмыстæ. Плиты Грисы тæлмац. Т. I. Дзæу-
джыхъæу, 1980.
2. Зонадон литературæ
Абаев 1927 - Абаев В. И. Осетинский префикс иæ- II «Яфетический сборник»,
У,Л.
Абаев 1949 - Абаев В. И. Осетинский язык и фольклор. Т. I. М; Л.
Абаев 1958 - Абаев В. И. Историко-зтимологический словарь осетинского
языка. Т. I. М.; Л.
Абаев 1965 - Абаев В. И. К алано-венгерским лексическим связям // Еигора е(
Нип^апа. Соп§ге$8и$ Е1ппоёгарЫси$ 1п Нип^апа. Видаре$(. С. 517-537.
Абаев 1973 - Абаев В. И. Историко-зтимологический словарь осетинского
языка. Т. II. Л.
Абаев 1979 - Абаев В. И. Историко-этимологический словарь осетинского
языка. Т. III. Л.
Абаев 1989 - Абаев В. И. ИсторИко-этимологический словарь осетинского
языка. Т. IV. Л.
Абаев 1990 - Абаев В. И. Избранные труды. Т. I. Владикавказ.
Абаев 1995 - Абаев В. И. Избранные труды. Т. II. Владикавказ.
Абайты 1927- Абайты В. Ног-ссаргæ рагон къухæй-фыст//«Фидиуæп>, № 1-2.
Акишев 1984 - Акишев А. К. Искусство и мифология саков. Алма-Ата.
Алборов 1930 - Алборов Б. А. Термин «Нарт» (к вопросу о происхождении
нартского эпоса) // Научное обшество этнографии, языка и литературы при Гор-
ском педагогическом институте. Владикавказ.
Алборов 1979 - Алборов Б. А. Некоторые вопросы осетинской филологии.
Орджоникидзе.
Алборов 2005 - Алборов Б. А. Некоторые вопросы осетинской филологии.
Книга вторая. Владикавказ.

Дзиццойты Ю.А.
355
Андроникашвили 1978 - Андроникашвили М. К. О некоторых слово-
образующих суффиксах иранского происхождения в грузинском // Актуальные
проблемы иранской филологии. Тбилиси. С. 155-163.
Аникин 1986 - Аникин А. Е. Некоторые теоретические аспекты эти-
мологизации омонимов в связи с реконструкцией праславянского лексического
фонда // Этимология 1984. М., 1986. С. 27-33.
Апридонидзе, Макьалатиа 1980 - Апридонидзе Ш., Макъалатиа П. Картули
онкъонимеби (Гуырдзиаг ойконимтæ) // Тъопъонимикъа. Т. II. Тбилиси. Ф. 5-292.
Апхазава 1994 - Апхазава Н. Культурно-этнические процессы в северо-
западиоП части Шида Картли с древнейших времен до позднего средневековья //
Осетинский вопрос. Тбилиси. С. 27-73.
Ардзинба 1988- Ардзинба В. Г. К истории культа железа и кузнечного ремес-
ла (почитание кузницы у абхазов) // Древний Восток. Этнокультурные связи. М.
Ахвледиани 1960- Ахвледиани Г. С. Сборник избранных работ по осетинско-
му языку. Тбилиси.
Багаты 1948 - Багаты Н. Ирон æвзаджы грамматикæ. 1-аг хай. Фонетикæ
æмæ морфологи. Дзæуджыхъæу.
Безарашвили 1975 - Безарашвили Ц. Ритъуалури самосели (Ритуалон
уæлæдарæс) // Кснис хеоба. Тб., ф. 123-132.
Бекоев 1985 - Бекоев Д. Г. Иронский диалект осетинского языка. Цхинвал.
Бенвенист 1995 - Бенвенист Э. Словарь индоевропейских соцнальных терми-
нов / Пер. с франц. М.
Бзаров 1988 - Бзаров Р. С. Три осетинских обшества в середине XIX века.
Ордж.
Битарова 1981 - Битарова 3. А. Спиранты и аффрикаты в осетинском и карт-
вельских языках // Известия ЮО НИИ. Вып. XXVI. Тбилиси. С. 32-38.
Битарова 1987 - Битарова 3. А. Щелсвые с, з в фонологической системе осе-
тинского языка// Известия ЮО НИИ. Вып. XXXI. Тбилиси. С. 96-100.
Блиев 2006 - Блиев М. Южная Осетия в коллизиях российско-грузинских от-
ношений. М.
Блиев. Бзаров 2000- Блиев М. М., Бзаров Р. С. История Осетии. Владикавказ.
Боголюбов 2000 - Боголюбов М. Н. Василию Ивановичу Абаеву к Торжест-
венному дню // «Вопросы языкознания», № 6.
Бондалетов 1982 - Бондалетов В. Д. Греческие заимствования в русских, ук-
раинских, белорусских и польских арго // Этимология 1980. М., 1982. С. 64-79.
Ванеев 1971 - Ванесв В. Д. Термины пищевых продуктов в осетинском языке
// Известия ЮО НИИ. Вып. XVII. Цхинвал. С. 161-171.
Ванеев 1990 - Ванеев 3. Н. Избранные работы по истории осетинского наро-
да. Т. II. Цхинвал.
Вахушти 1904 - Вахушти. География Грузии // Записки кавказского отдела
императорского географического общества. Книга XXIV, вып. 5. Тифлис / Пер. с
груз.
Вахуштъи 1941 - Вахуштъи Багратъиони. Сакартвелос геофапиа (Гуырдзы-
стопы географи). Тбилиси.
Вигасин 2003 - Вигасин А. А. Царь Пиядасси с1еуапаптф|уа // Зспр1а
Оге&опапа : Сборник в честь семидесятилетия академика Г. М. Бонгард-
Левина. М. С. 47-53.
Виноградов 1990 - Виноградов В. А. Словосложение // Лингвистический эн-
циклопедический словарь. М.

356
Дзщцойты Ю.А.
Гаглоева 1962 - Гаглоева 3. Д. Осетинские фамилии в Юго-Осетии // Извес-
тия ЮО НИИ. Вып. XI. Цхинвал. С. 402-464.
Гаглойти 1996 - Гаглойти Ю. С. Проблемы этнической истории южных осе-
тин. Цхинвал.
Гаглойти 1998 - Гаглойти Ю. С. Сведения Страбона о горцах элли-
нистической Иберии // Известия ЮО НИИ. Вып. XXXV. Цхинвал. С. 3-22.
Гаглойти 2005 - Гаглойти Ю. С. Шида Картли, Двалетия и Южная Осетия //
Известия ЮО НИИ. Вып. XXXVII. Цхинвал. С. 44-65.
Гаглойти 2007 - Гаглойти 3. Д. Осетинские фамилии и личные имена. Цхин-
вал.
Гамкрелидзе 1994 - Гамкрелидзе Б. К вопросу о расселении осетин в Грузии //
Осетинский вопрос. Тбилиси. С. 169-188.
Гамрекъели 1958 - Гамрекъели В. Двалетис тъопъонимикъис анализисатвис
(Туалты зæххы топонимикæйы анализы фæдыл) // Сакартвелос ССР Мецниереба-
та акъадемиа. Ив. Джавахишвилис сахелобис Истьориис инстъитъутъи. Шромеби.
Тъ. IV. Накъвети I. Тбилиси, 1958. Гв. 45-70.
Гаситъашвили 1975 - Гаситъашвили Г. Хис дамушавебис халхури цъесеби да
сатъранспъортъо сашуалебеби (Хъæды куысткæнынад æмæ транспорты адæмон
фæрæзтæ) // Кснис хеоба. Тб., гв. 133-154.
Гæбæраты 1979 - Гæбæраты Н. Ирои æвзаг. Ахуыргæнæн чиныг У^1
кълæстæн. Цхинвал.
Гæбæраты 1984 - Гæбæраты Н. Мадæлон æвзагæй аргъуц хъæуы // «Ф», № 9.
Ф. 74-79.
Гæбæраты 2006 - Гæбæраты Н. Цалдæр дзырды тыххæй // «МД», № 8. Ф.
163-166.
Гвасалиа 1983 - Гвасалиа Дж. Агъмосавлет Сакартвелос истъориули геогра-
пиис наркъвевеби (Скæсæйнаг Гуырдзыстоны историон географийы афыст). Тби-
лис.
Гвасалиа 1994 - Гвасалиа Дж. Шида Картли и осетинская проблема // Осе-
тинский вопрос. Тбилиси. С. 74-88.
Геладзе 1975 - Геладзе Т. Меминдвреобастан дакъавширебули шромис орга-
низациис пормеби (Быдыркуысткæнынады организацийы формæтæ) // Кснис
хеоба. Тб., ф. 78-98.
Георгиев 1958 - Георгиев В. И. Исследования по сравнительно-
историческому языкознанию. М.
ГОЯ1963 - Грамматика осетинского языка. Т. I. Орджоникидзе.
Грантовский 1970 - Грантовский Э. А. Ранняя история иранских племен Пе-
редней Азии. М.
Грюнберг, Эдельман 1987 - Грюнберг А. Л., Эдельман Д. И. Афганский язык
// Основы иранского языкознания. Новоиранские языки: восточная группа. М. С.
6-154.
Гуыриаты 19891 - Гуыриаты Т. Ныхасы культурæйы хицæн фарстатæ // Ирон
ныхасы культурæ. Орджоникидзе. Ф. 5-35.
Гуыриаты 19892 - Гуыриаты Т. Билигвизм æмæ ныхасы культурæ // Ирон
ныхасы культурæ. Орджоникидзе. Ф. 152-156.
Гълонтъи 1955 - Гълонтьи А. Тъопъонимикъури масалеби (Топонимион
æрмæджытæ) // Труды Сталинирского государственного педагогического инсти-
тута. Вып. II. Сталинир. С. 264-285.
Гълонтъи 1975 - Гълонтъи А. Мцхетис тъопъонимиа (Мцхетайы топоними) //
Тъопъонимикъури дзиебани. II. Тбилиси.

Дзиццойты Ю.А.
357
Гъогьоберидзе 1975 - Гъогъоберидзе Н. Халхури сабавшво гартоба-тамаши
да сатамашоеби кснис хеобаши (Сабиты адæмон хъæзтытæ æмæ хъазæнтæ Чы-
сангомы) // Кснис хеоба. Тб., ф. 222-239.
Джабиев 1977 - Джабиев 3. П. О терминологии народной медицины в осе-
тинском языке. Цхинвал.
Джалабадзе 1975 - Джалабадзе Г. Кснис хеобис мосахлеоба (Чысангомы
цæрджытæ) // Кснис хеоба. Тбилис. Ф. 6-24.
Джанашвили 1904 - Джанашвили М. Г. Введение, перевод и примечания //
Вахушти. География Грузии. Тифлис.
Джикиа 1975 - Джикиа Н. Халхури мениу (Адæмон хæринæгтæ) // Кснис хе-
оба. Тбилис. Ф. 207-221.
Джиоев 1998 - Джиоев М. К. О походе арабского полководца Буги в Дарь-
яльское ущелье // Известия ЮО НИИ. Вып. XXXV. Цхинвал. С. 53-57.
Джиоты 2005 - Джиоты 3. Ногбоны хорзæх уæ уæд! // «Южная Осетия», №
276.
Джусоиты 2001 - Джусойты Н. Охота пуще неволи // «Дарьял», № 1. С. 248-
255.
Джусойты æ. и. 2005 - Джусойты К. Г., Дзодзыккаты 3. Б., Цопанты Р. Г.
Нырыккон ирон æвзаг. Ахуыргæнæн чиныг уæлдæр скъолаты студенттæн.
Дзæуджыхъæу.
Дзабиты 1999- Дзабиты 3. Адæмон сфæлдыстад// «Ф», № 6. Ф. 104-112.
Дзабиты 2000 - Дзабиты 3. Чеселтгом. Цхинвал.
Дзабиты 2001 - Дзабиты 3. Зылындзых уæйыг Хуссар Иры. Уацтæ. Цхинвал.
Дзаттиаты 1981 - Дзаттиаты Г. П. Некоторые вопросы художественного
стиля осетинского литературного языка // Известия ЮО НИИ. Вып. XXVI. Тби-
лиси. С. 55-66.
Дзаттиаты 1985 - Дзаттиаты Г. П. Разговорный стиль и диалекты осетин-
ского языка // Известия ЮО НИИ. Вып. XXVII. Тбилиси. С. 76-85.
Дзаттиаты 1990 - Дзаттиаты Р. Г. «Цитлосани» хроники ксанских эриставов
// Известия ЮО НИИ. Вып. XXXIII. Тбилиси. С. 43-47.
Дзаттиаты 2002 - Дзаттиаты Р. Культура позднесредневековой Осетии.
Владикавказ.
Дзиццойты 1986 - Дзиццойты Ю. Ирон æвзаджы æвæрæнтæй // «Ф», № 3. Ф.
93-94.
Дзищойты 1995 - Дзиццойты Ю. Урсдзуаргомы топоними // «Ф», № 4: 111-
117.
Дзиццойты 1996 - Дзиццойты Ю. Скифаг æмæ алайнаг æвзæгты фæд Иры-
стоны топонимийы // «МД», № 7:127-133.
Дзиццойты 1997 - Дзиццойты 10. Хуссар Ирыстоны топонимийæ // «Ф», № 3:
118-122.
Дзиццойты 1998\ - Дзиццойты Ю. А. Этногенез южных осетин по данным
диалектологии // Известия Юго-Осетинскиго НИИ им. 3. Н. Ванеева. Вып. XXXV.
Цхинвал.С. 181-197.
Дзищойты 19982 - Дзиццойты Ю. Ирон топонимтæ Гудамахъар æмæ Хады
комы // «Ф», № 6: 119-128.
Дзиццойты 1999 - Дзиццойты Ю. Ном «Хæмыц»-ы равзæрды тыххæй //
«МД»,№ 8: 154-158.
Дзщцойты 2002 - Дзиццойты Ю. Курдаг æвзаджы этимологон дзырдуат //
«МД»,№ 12: 132-139.

358 , Дзиццойты Ю.А.
Дзиццойты 2003 - Дзиццойты Ю. А. Нартовский эпос и Амираниани. Цхин-
вал.
Дзиццойты 2005{ - Дзиццойты Ю. Ирон этимологитæ (III) // «Ф», № 4: 100-
106.
Дзщцойты 20052 - Дзиццойты Ю. [рецензи:] Дыгурон-уырыссаг дзырдуат //
«МД», № 8. Ф. 132-147.
Дзиццойты 2005з - Дзиццойты Ю. А. Семь богов и семь миров в осетинской
мифологии // Известия ЮО НИИ им. 3. Н. Ванеева. Вып. XXXVII. Цхинвал. С.
66-88.
Дзиццойты 2006 - Дзиццойты Ю. Къуыдайраг диалекты тыххæй // «МД», №
12, ф. 124-133.
Дзиццоцты 2007 - Дзиццойты Ю. А. К этимологии топонма К’\уус1аг ’Южная
Осетия’ // «ЫаПатопеæ», Уо1. IV, №1,2. С. 97-140.
Добродомов 1985 - Добродомов И. Г. Еще раз о славянских вариантах *заЬ/а,
*заЬ/а II Этимология 1983. М., 1985. С. 88-92.
Дьяконов, Старостин 1988 - Дьяконов И. М., Старостин С. А. Хуррито-
урартские и восточнокавказские языки // Древний Восток: этнокультурные связи.
М.С. 164-207.
Дюмезиль 1976 - Дюмезиль Ж. Осетинский эпос и мифология / Пер. с франц.
М.
Зандукьели 1975 - Зандукъели М. Кснис хеобис къерамикъа (Чысангомы
керамикæ) // Кснис хеоба. Тб., ф. 169-190.
Инал-Ипа 2002 - Инал-Ипа Ш. Д. Антропонимия абхазов. Майкоп.
Исаев 1959 - Исаев М. И. О детской речи (в дигорском диалекте осетинского
языка)//Известия СО НИИ. Т. XXI, вып. IV (языкознание). Ордж., с. 101-107.
Итонишвили 1986 - Итонишвили В. Арагвис хеоба (Арагвийы ком). Тбилиси.
Итонишвили 1994 - Итонишвили В. Южная Осетия - в Центральной Грузин?!
// Осетинский вопрос. Тбилиси. С. 7-26.
Калоев 1971 - Калоев Б. А. Осетины (историко-этнографическое ис-
следование). М.
Каражаев 1987 - Каражаев Ю. Д. Разрыв синтаксических отношений или
дистантность частей синтаксических структур в осетинском языке // ИЮОНИИ.
Вып. XXXI. Тбилиси. С. 113-121.
Каралюнас 1981 - Каралюнас С. Лит. р61ута& ’болотистое место* // Этимоло-
гия1979.М., 1981. С. 110-111.
Карамшоев A, II, III) - Карамшоев Д. Шугнанско-русский словарь. Т. I. М.,
1988; Т. II. М., 1991; Т. III. М., 1999.
Кварчия 2006 - Кварчия В. Е. Историческая и современная топонимия Абха-
зии (Историко-зтимологическое исследование). Сухум.
Климов 1964 - Климов Г. А. Этимологический словарь картвельских языков.
М.
Климов 1985 - Климов Г. А. Дополнения к «Этимологическому словарю
картвельских языков». II // Этимология 1983. М., 1985. С. 166-179.
Климов 1988 - Климов Г. А. Дополнения к этимологическому словарю карт-
вельских языков. III // Этимология 1985. М., 1988. С. 151-165.
Климов, Халилов 2003 - Климов Г. А., Халилов М. Ш. Словарь кавказских
языков: Сопоставление основной лексики. М.
Кузнецов 1992 - Кузнецов В. А. Очерки истории алан. Владикавказ.
Куркина 1981 - Куркина Л. В. Праславянские лексические диалектизмы юж-
нославянских языков//Этимология 1979. М., 1979. С. 15-28.

Дзиццойты Ю.А. 359
Къахиани 1975 - Къахиани Къ. Дасахлеба да къар-мидамо Кснис хеобаши
(Цæрæнуат æмæ бæстыхæйттæ Чысангомы) // Кснис хеоба. Тб., ф. 25-37.
Къæбысты 2004 - Къæбысты 3. Цы зонæм ирон фынджы æгьдæутты тыххæй
// «Хурзæрин», № 100.
Къеделадзе 1975 - Къеделадзе М. Мосавлис агьебастан дакъавширебули са-
меурнео иарагъеби (Тыллæг æфснайынимæ баст кусæнгæрзтæ) // Кснис хеоба.
Тб.,ф. 71-77.
Лазарашвили 1966 - Лазарашвили Г. Р. О времени переселения осетин в Гру-
зию // Советская этнография, № 2. С. 101-109.
Лыткин 1975 - Лыткин В. И. Пермско-иранские языковые контакты // Вопро-
сы языкознания, № 3. С. 84-97.
Лыткин. Гуляев 1970 - Лыткин В. И., Гуляев Е. С. Краткий этимологический
словарь коми языка. М.
Макъалатиа 1968 - Макъалатиа С. Кснис хеоба: истъориул-етнограпиули
наркъвеви (Чысангом: историон-этнографион афыст). Тбилиси: «Сабчъота Са-
картвело».
Макъалатиа 1975 - Макъалатиа М. Мецховелеоба (Фосдард) // Кснис хеоба
(Чысаны ком(бæстæ)). Тбилис. Ф. 56-70.
Мæргъиты 2008 - Мæргъиты И. Деметæ æмæ Къæберты мыггæгты историйæ
//«Х»,№ 25 B9/03/08).
Медойты 2003 - МедоЙты Б. Г. Нырыккрн ирон æвзаг: морфологи. Цхинвал.
Миллер 1882 - Миллер В. Ф. Осетинские этюды. Часть 2. М.
Миллер 1887- Миллер В. Ф. Осетинские зтюды. Часть 3. М.
Миллер 1927 - Миллер В. Ф. Осетинско-русско-немецкий словарь. Под ре-
дакцией и с дополнениями А. А. Фреймана. Т. I. Л.
Миллер 1929 - Миллер В. Ф. Осетинско-русско-немецкиЙ словарь. Т. II. Л.
Миллер 1934 - Миллер В. Ф. Осетинско-русско-немецкий словарь. Т. III. Л.
Миллер 1962 - Миллер В. Ф. Язык осетин. М.; Л. / Пер. с нем.
Одинцов 1989 - Одинцов Г. Ф. К истории слова сабля в русском языке // Эти-
мология 1986-1987. М., 1989. С. 177-193.
Отхмезури 1994 - Отхмезури Г. Эпиграфика северной части Шида Картли //
Осетинский вопрос. Тбилиси. С. 112-142.
Папаскир 2005 - Папаскир А. Л. Обезы в древнерусской литературе и про-
блемы истории Абхазии. Сухум.
Пахалина 1971 - Пахалина Т. Н. Сарыкольско-русский словарь. М.
Пахалина 1975 - Пахалина Т. Н. Ваханский язык. М.
Пахалина 1983 - Пахалина Т. Н. Исследование по сравнительно-исторической
фонетике памирских языков. М.
Пахалина 2002 - Пахалина Т. Н. Скифо-осетинские этимологии //
№Патоп8æ. Уо1.1, № 1. С. 101-106.
Пауль /96*0- Пауль Г. Принципы истории языка/ Пер. с. нем. М.
Пизани 1956 - Пизани В. Этимология: история - проблемы - метод / Пер. с
итал. М.
Пухаева 1971 - Пухаева Л. С. Лексика сырья для пряжи // Известия ЮО НИИ.
Вып. XVII. Цхинвал. С. 139-156.
Растогруева, Эдельман 2000 - Расторгуева В. С, Эдельман Д. И. Этимоло-
гический словарь иранских языков. Том I. М.
Растогруева. Эдельман 2003 - Расторгуева В. С, Эдельман Д. И. Этимоло-
гический словарь иранских языков. Том II. М.

360
Дзщцойты Ю.А.
Растогруева, Эдельман 2007 - Расторгуева В. С, Эдельман Д. И. Этимоло-
гический словарь иранских языков. Том III. М.
Рехвиашвили 1975 - Рехвиашвили Н. Мчъедпоба кснис хеобаши (Куырдадзы
куыст Чысангомы) // Кснис хеоба. Тб., ф. 191-206.
Розенфельд 1977- Розенфельд А. 3. Са1 ’вода’, 4влага\ *топь\ ’топкое место’
и его дериваты в иранских языках // Вопросы иранской и общей филологии. Тби-
лиси: «Мецниереба». С. 228-230.
Рчеулишвили 1985 - Рчеулишвили Л. Д. Памятники феодального периода //
Очерки истории Юго-Осетинской автономной области. Т. I. Тбилиси. С. 34-54.
Скифирон 1985 - Скифирон. Хъаруджын сылгоймæгтæ æмæ æндæртæ... //
«Ф»,№ 12.
Сомхишвили 1981 - Сомхишвили В. Кснис хеобис картлури (Гуырдзиаг
æвзаджы чысангоймаг ныхасыздæхт). Цхинвали.
Стеблин-Каменский 1999 - Стеблин-Каменский И. М. Этимологический сло-
варь ваханского языка. СПб.
Тахъазты 1989 - Тахъазты X. Ирон æвзаджы æркæсинаг фæрстытæ // Ирон
ныхасы культурæ. Орджоникидзе. Ф. 54-74.
Тедееви 1975 - Тедееви О. Мемценареобис картули лексикъа осурши
(Зайæгойты гуырдзиаг терминологи ирон æвзаджы). Тбилис.
Тедееви 1983 - Тедеты О. Гуырдзиаг-ирон æвзагон æмахастыты афыст. Тби-
лис (гуырдз. æвз.).
Тедееви 1985 - Тедеты О. Фыццаг ирон къухфыстыты æвзаг (гуырдз. æвз.).
Тбилис.
Тедееви 1988 - Тедеты О. Ирон-гуырдзиаг æвзагон æмахастыты афыст
(гуырдз. æвз.). Тбилис.
Техов 1998 - Техов Ф. Д. Иранские топонимы на территории южного склона
Большого Кавказа// Известия ЮО НИИ. Вып. XXXV. Цхинвал. С. 164-180.
Топоров /950-Топоров В. Н. Прусский язык. Словарь (I - К). М.
Тордарсон 1972 - Тордарсон Ф. Несколько слов о языке анатолийских осетин
// Известия ЮО НИИ. Вып. XVII. Цхинвал. С. 95-114.
Тотров 1965 - Тотров В. К. Семья и семейный быт крестьян Юго-Осетии в
конце XIX - начале XX вв. Автореферат дисс.... канд. ист. наук. На правах руко-
писи. Тбилиси.
Трубачев 1965 - Трубачев 0. Н. Славянские этимологии 41-47 // Этимология
1964. М.С. 3-12.
Трубачев 1985 - Трубачев О. Н. Праславянская лексикография // Этимология
1983. М., 1985. С. 3-19.
Тыбылты 1988 - Тыбылты А. Уацмысты æмбырдгонд. Цхинвал.
Уарзиати 1998 - Уарзиати В. С. Осетиноведческие штудии академика А. М.
Шёгрена // А. М. Шйгрен. Осетинские исследования (сосъ и перев. Камболова Т.
Т.). Владикавказ. С. 119-155.
Фасмер, 1, III, IV- Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. ТТ.
I, III, IV. М., 1986,1987 / Пер. с нем.
Фрейман 1934 - Миллер В. Ф. Осетинско-русско-немецкий словарь. Под ре-
дакцией и с дополнениями А. А. Фреймана. Т. III, Л.
Хабичев 1980 - Хабичев М. А. Взаимовлияние языков народов Западного
Кавказа. Черкесск.
Халилов 1998 - Халилов М. Ш. Хронологическая стратификация грузинских
лексических элементов в дагестанских языках // Вопросы языкознания. № 4.

Дзиццойты Ю.А.
361
Харадзе 1994 - Харадзе К. Происхождение и развитие топонимов Шида
Картли // Осетинский вопрос. Тбилиси. С. 143-168.
Хорнаули 1983 - Хорнаули Г. Мтеби да сахелеби (Хæхтæ æмæ нæмттæ). Тби-
лиси.
Хромов 1987 - Хромов А. Л. Ягнобский язык // Основы иранского языкозна-
ния. Новоиранские языки: восточная фуппа. М. С. 644-701.
Хъараулашвили 1975 - Хъараулашвили Ц. Халхури пеикроба кснис хеобаши
(Тынуафыны куыст Чысангомы адæммæ) // Кснис хеоба. Тб., ф. 99-122.
Хъоцыты 1930- Хъоцыты Б. Ирон æвзаджы грамматикæ. Цхинвал.
Цаболов 2001 - Цаболов Р. Л. Этимологический словарь курдского языка. Т.
1.М.
Цагаева 1959 - Цагаева А. Д. Некоторые особенности озрекского говора //
Известия СО НИИ. Т. XXI, вып. IV (языкознание). Ордж., с. 69-83.
Цагаева 1975 - Цагаева А. Д. Топонимия Северной Осетии. Ч. 2. Орджони-
кидзе.
Цагъаты 1996 - Цагъаты А. Тырсыгомы // «МД» 1996, № 7. Ф. 104-122.
Цгъойты 2007 - Цгьойты К. Дзимыргомы топонимтæ æмæ сæ хъысмæт //
«Хурзæрин», № 46 A6 / 06/ 07). Ф. 5,8.
Цгъойты 2008 - Цгъойты К. Не *взаг - нæ аудинаг // «Рæстдзинад - Правда»,
№2D0).Ф.5.
Цогойты 1990 - Цогойты В. Ирон нæмтты дзырдуат. Дзæуджыхъæу.
Цховребова 1969 - Цховребова 3. Д. Материалы по топонимике и гидроними-
ке Южной Осетии // Известия ЮО НИИ. Вып. XVI. Цхинвал. С. 155-182.
Цховребова 1978 - Цховребова 3. Д. Материалы по топонимии Южной Осе-
тии // Известия ЮО НИИ. Вып. XXIII. Тбилиси. С. 131-143.
Цховребова 1979 - Цховребора 3. Д. Топонимия Южной Осетии в письмен-
ных источниках. Тбилиси.
Цховребова 2003 - Цховребова 3. Д. Ойконимия Осетии. Цхинвал.
Цховребова 2007 - Цховребова 3. Д. Осетины в Южной Осетии и Грузии в
Х1Х-ХХ вв. Цхинвал.
Чайкина 1989 - Чайкина Ю. И. Опыт исторического регионального словаря
русских фамилий // Этимология 1986-1987. М., 1989. С. 200-212.
Чартолани 1975 - Чартолани М. Сацховребели нагегобани (Цæрæн æмæ
хæдзарадон агъуыстытæ) // Кснис хеоба. Тб., ф. 38-55.
Чочиев 1985 - Чочиев А. Р. Очерки истории социальной культуры осетин.
Цхинвал.
Чурсин 1925 - Чурсин Г. Ф. Осетины. Этнографический очерк. Тифлис.
Шагиров, 1 - Шагиров А. К. Этимологический словарь адыгских (черкесских)
языков. А - Н. М. 1977.
Шегрен 1998 - Шбгрен А. М. Осетинские исследования (сос. и перев. Камбо-
лова Т.Т.). Владикавказ.
Эдельман 1971 - Эдельман Д. И. Язгулямско-русский словарь. М.
Эдельман 1986 - Эдельман Д. И. Сравнительная грамматика восточ-
ноиранских языков. Фонология. М.
Эдельман 1990 - Эдельман Д. И. Сравнительная грамматика восточноиранских
языков. Морфология, элементы синтаксиса. М.
Эккерт 1972 - Эккерт Р. Возможные отражения древнего корня *ои>э</- (ср.
лит. аизИ ^ткать*) в праславянском языке // Этимология 1970. М. С. 46-54.
ВаИеу 1979 - ВаПеу Н. >У. Огсйопагу оГ КЬо!ап Зака. СатЬпс!^ - Ьопдоп -
Ые^ Уогк - Ме1Ьоигпе.

362 Дзиццойты Ю.А.
Скеипв 2000 - СЬеил& ). ЗШсНез т 1Ье Н1$(оп’са1 Оеуе1ортеп( оГ те Оззеглс
УосаИзт. ЬеШеп.
СНп51о12003 - СЬп’$(о1 А. Ье 1ех1яие с1е$ соЫеигз еп о$$ё(е - (ргё)Ы$Ъмге сГип
сЬатр 1ех1са1 // №Патоп8æ, Уо1. II, № 1-2. Р. 85-106.
РгаепШ 1962 - Ргаепке! Е. У(аи1$сЬе$ е(уто1о^1$сЬе$ ^бПегЬисЬ. В. I.
СбИтзеп.
СепкенИск 1985 - СегспеуисЬ I. РЫМода 1гатса. \№е$Ъас1ел 1985.
СепкеуПск 1991 - СегеЬеуНсЬ I. ТЬе Оззейс З р1ига11трегапуе // Тгап$ас(юп$
оГте РЬНоюрса! $оае!у. УоЫте 89, № 2. ОхюгсЬ Р. 221-234.
СепкеуИск 1998 - СегзЬеуксЪ 1. Ро$$Шгес1 1трегаAУа1 тофЬетез т 0$$е(гс //
$ш<На 1гаш’са е( А1атса. Ре$($сплА Гог РгоГ. УтЩ ^апоугё АЪаеу оп (Ье Осса$юп
оГН»$ 95* В\ПЫлу. Яоте. Р. 141-159.
Уоб/1973 - Лок1 А. 1!гаНег ипс1 Ыояегтапеп. Не1зткь
Кет 1953 - Кеп( К. С. 014 Рег$1ап. Ыеш Науеп; Соппеспси(.
Маскек 1957 - МасЬек V. Е1уто1о#ску $1оуп1к ]агука сезкёЬо а $1оуеп$кёЬо.
РгаЬа.
Мог%еп5йегпе 1974 - Могдакйете С. Егуто1о#са1 уосаЬЫагу оГ (Ье ЗЬи^Ьп!
Згоир. \МезЪас1еп.
Яо5еп 1845 - Козеп С. ОЪег сНе 0$$ей’$сЬе $ргаспе // АЬЬапсПипзеп с1ег
КбтзНсЬеп Акайепие дег МззепзсЪайеп ги ВегНп. $. 361-403.
Яо5512002 - Яо$$1 А. V. МШе 1гатап &и/и/Ъе№ееп Агатагс алс! 1лс1о-1гал|’ап //
^ега$а1ет 8с1исНе$ т АгаЫс апё 1$1ат. № 26 B002). Р. 140-171.
2%ц51а 1955 - 2&и$(а Ь. ЕМе Регзопеппатеп зпесЫ$сЬег ЗШсКе ёег пбгсШсЬеп
$сЬшаггтеегка$(е. РгаЬа, 1955.

СÆРГÆНДТÆ
РАЗНЫХАС 3
БАЦÆУÆННЫХАС 7
1. Чысяи æмæ Чысаны зæхх 7
1.1. Чи сты æмæ кæмыты цæрынц чысан? 7
1.2. Этноним чысан-и равзæрд 9
1.3. Куыд апырх ис этноним чысан Чысангомæй иннæ кæмттыл? 13
2. Чысяйнаг ныхасыздæхт æмæ йæ сахуыр кæныны истори 14
2.1. Чысайнаг ныхасыздæхт 14
2.2. Чысайнаг ныхасыздæхтæн йæ нырыккон уавæр 16
2.3. Гуырдзиаг æвзаджы æндæвдад чысайнаг ныхасыздæхтыл 17
I. ФОНЕТИКОН МИНИУДЖЫТÆ 19
1. Иумиаг æмæ къуымон фонстикон мнииуджытæ 19
1.1. Чысайнап/ æмæ дз 19
1.2. Чысайнаг«/, джхмхчъ 20
1.3. Чысаймагс,зæмæш. ж 33
2. Æнæзакъонбæрцои ивыпдзинæдтæ вокализмы 44
2.1. Мырты рахызт æндæр мыртæм 44
2.2. Мырты комплексы æлвæст 46
2.3. Аферезис 47
2.4. Апокопæ 47
2.5. Протезæ 47
2.6. Синкопæ.. 47
2.7. Архаикон, кæнæ «этимологон» формæтæ 48
3. Æнæзакъонбæрцон ивындзинæдтæ консонаитизмы 48
3.1. Мырты рахызтæндæр мыртæм 48
3.2. Аферезис 54
З.З.Синкопæ 54
3.4. Апокопæ 54
3.5. Метатезæ 54
3.6. Геминаци 55
3.7. Эпентезæ 55
3.8. Парагогæ 55
3.9. Идеофонон вариаци 55
3.10. Архаикон, кæнæ «этимологон» формæ 55
И.МОРФОЛОГИÆМÆДЗЫРДАРÆЗТ 56
. 1. Номдарты бирæон нымæц 56
1.1. Мад-мæдтæ 56
1.2. Фыд-фыдтæ 57
1.3. Саг-сæггæ 57
1.4. Суффикстæ -æг æмæ -ыг-ыл фæудгæнæг номдарты бирæон нымæцы
формæ 57
1.5. Æмбырдон номдартæ 58
2. Миногонты барæн бæрцы тасындзæг 58

364 Дзгщцойты Ю.А.
3. Мнвднсæджы æргом здæхæны суинаг афоиы формæгæ 59
4. Фæдзæхстон здæхæны æртыккаг цæсгомы формæтæ 60
5. Фæдзæхстон здæхæны дыккаг цæсгомы формæ 63
6. Дзырдарæтгон мнииуджытæ 64
6.1. Аффиксаци 64
6.1.1. Мнвдисæджы разæфтуан цæ- 64
6.1.2. Интерфикс 65
6.1.3. Суффиксалон дзырдарæзт 65
6.1.3.1. Суффикс 47 65
6.1.3.2. Суффикс-яг 65
6.1.3.3. Суффикс-яу? 65
6.1.3.4. Суффикс-æг 65
6.1.3.5. Суффикс -æй 65
6.1.3.6. Суффикс-æл 65
6.1.3.7. Суффикс-гя/? 66
6.1.3.8. Суффикс 4H?/? 66
6.1.3.9. Суффиксч? 66
6.1.3.10. Суффикс-н 66
6.1.3.11.Суффикс-м 66
6.1.3.12. Суффикс-ш/ 66
6.1.3.13. Суффикс-кы/(>-чы/) 66
6.1.3.14. Суффикс-о 66
6.1.3.15. Суффикс-ои 66
6.1.3.16. Суффикс-ол 66
6.1.3.17. Су(рфикс-о// 66
6.1.3.18. Суффикс-.>» 66
6.1.3.19. Суффикс-ду/ 66
6.1.3.20. Суффикс-•/ 66
6.1.3.21. Суффикс-ыз 66
6.1.3.22.Суффикс-ыл 66
6.1.3.23. Суффикс-ы«/ 66
6.1.4. Полисуффиксалон дзырдарæзт 67
6.1.4.1. Суффикстæ-гег-гш/ 67
6.1.4.2. Суффикстæ -æлчхг 67
6.1.4.3. Суффикстæ -æи-дæр 67
6.1.4.4. Суффикстæ -æу-он 67
6.1.4.5. Суффикстæ -иц-а 67
6.1.4.6. Суффикстæ -л-а 67
6.1.4.7. Суффикстæ-о//-о?г 67
6.1.4.8. Суффикстæ -уя-и 67
6.1.4.9. Суффикстæ-ыл-01/ 67
6.1.4.10. Суффикстæ-ымч)за?г 67
6.2. Дзырдтæ (бындуртæ) кæрæдзимæ æфтауын 67
6.2.1. Дыууæ кæнæ фылдæр быидуры кæрæдзимæ æфтауын 67
6.2.2. Иу бындур фæлхатт кæнын 67
6.2.2.1. Бындур æнæаивгæйæ сфæлхатт кæнын 67
6.2.2.2. Бындуры мыртæй иу аивын æмæ йæ афпгæмæй сфæлхатт кæнын... 67
6.2.3. Дыууæ дзырды кæрæдзимæ æфтауын 68
6.2.4. Хæццæ фæрæзтæ 68
6.3. Конверси 68

Дзтщоиты Ю.А. 365
III. СИНТАКСИСОН МИНИУДЖЫТÆ 69
КФарстон хъуыдыйад номивæг куыд-пмх 69
2. Энклнтикон номивæгæ 70
3. Дывæр æппæрццæг 71
4. Дзырдты фæлхазт 72
5. Комкоммæ иыхас фæрсаг ныхасмæ ранвын 73
6. Ра(|уи$ етЫсив 73
7. Бæллнццаг здæхæны формæтæ æргом здæхæны нысаниуæджы 74
8. Архайды æлзухоидзинад равдисыны фæрæз 74
9. Прсвсрб æмæ мнвдисæджы æхсæи баегдзинад 74
IV. ЛЕКСИКОН МИНИУДЖЫТÆ 76
1. Бацæуæн ныхас 76
2. Чысайиаглскснкæ 79
3. Фразсологизм тæ, загъдау гæ, æмбисæндтæ 198
4. Семантнкæ 205
4.1. Ирон лзырдимæ абаргæйæ, чысайнаг дзырдæи ис иу уæлдай
нысаниуæг 205
4.2. ЧысаЙнаг дзырдæн ис бынтон æнлæр нысаниуæг 205
4.3. Семантикон архаизмтæ 205
5. Изолсксæтæ 205
5.1. Чысайпаг-ирон изолексæтæ 206
5.1.1. Чысайнаг-иумиаг нрон изолексæтæ 206
5.1.2. Чысайнаг-ирон эксклюзивон изолексæгæ 206
5.1.2.1. Чысайнаг-туаллаг изолсксæтæ 206
5.1.2.2. Чысайнаг-куыртгатаг нзолексæ 206
5.1.2.3. Чысайнаг-цъалагоймаг изолексæтæ 206
5.2. Чысайнаг-дыгурон нзолексæтæ 206
5.2.1 .Чысайнаг-дыгурон эксклюзивон изолексæтæ 206
5.2.2. Чысайиаг-дыгурон-къуыдайраг изолексæтæ 207
5.2.3. Чысайнаг-дыгурон-куырггатаг изолексæ 207
5.3. Чысайнаг-къуыдайраг изолексæтæ 207
5.3.1. Чысайнаг-къуыдайраг эксклюзивон изолексæтæ 207
5.3.2. ЧысаПнаг-къуыдайраг-цъалагоймаг нзолексæгæ 208
5.4. Чысайнагэксклюзивон лексикæ 208
5.5. Чысайнаг неологизмтæ 208
5.6. Рагон ирайнаг равзæрд кæмæн ис, ахæм чысайнаг архаизмтæ 209
6. Æрбайсгæ дзырдтæ 209
6.1. Гуырдзиаг æвзагæП æрбайсгæ дзырдгæ 209
6.1.1. Чысайнаг-гуырдзнаг конгактгæ 209
6.1.2. Гуырдзиаг æвзагæй æрбайсгæ иумиаг ирон дзырдтæ чысайнаг
ныхасыздæхты ; 210
6.1.3.1Дæгат Ирыстоны чн æмбæлы, фæлæ чысайнаг ныхасыздæхты чи
иæ æмбæлы, ахæм гуырдзиаг дзырдтæ 211
6.1.4. Чысайнаг ныхасызлæхты æмæ къуыдайраг диалекты чи æмбæлы,
ахæм гуырдзиагдзырдтæ 2|2
6.1.5. Æрмæстдæр чысайнаг ныхасыздæхты чп æмбæлы, ахæм
гуырдзиаг дзырдтæ 224
6.1.6. Хатдзæгтæ 229
V. ЧЫСАНЫ ЗÆХХЫ ИСТОРИЙÆ 231
I. Чысайнаг ныхасыздæхт æмæ чысаны этникон нстори 231

366
Дзициойты Ю.А.
1.1. Фонетикæ æмæ чысайнаг ныхасыздæхты исторн 231
1.2. Морфологи æмæ чысайнаг ныхасыздæхты истори 231
1.3. Синтаксис æмæ чысайнаг ныхасыздæхты истори 231
1.4. Лексикæ æмæ чысайнаг ныхасыздæхты истори 231
2. Чысаны зæххы топоними 233
2.1. Чысайнаг топонимтæ рагон гуырдзиаг цыртдзæвæнты 233
2.2. Ирон элементтæ Чысангомы нырыккон гуырдзиаг тспонимийы 249
2.3. Ирон топонимтæ Чысангомы «дæллаг хайы» æмæ йæ фарсмæйы
гуырдзиаг районты 276
3. Тоионнми æмæ Чысаны зæххы этникон историйы фарстытæ 282
3.1. Бацæуæн ныхас 282
3.2. Сидæмонтæ Чысанызæххыл 286
3.3. с/-гæнаг ныхасыздæхт Чысаны зæххыл Ростьом æмæ Бибылы
дуджы 293
3.4. ’/-гæнаг ныхасыздæхтыл дзурджытæ æмæ
астæуккагæнусон туаллæгтæ 294
3.5. Туаллæгты ассимиляци Чысаны зæххыл 297
3.6. Туаллæгты ассимиляцийы ног этап манголты ныббырсты фæстæ 301
3.7. Чысаны фыдæлтæ Ирыстоны кæцы регионтæй æрæфтыдысты 307
3.8. Сидæмонтæ æмæ этноним чысан 312
4. Ирон элсмснттæ Чысангомы картлурнйы 316
4.1. Чысангомы картлури 316
4.2. Ирон элементгæ чысайнаг картлурийы морфологийы? 317
4.3. Ирон элементгæ чысайнаг картлурийы апеллятивон лексикæйы 318
4.4. Ирон элементтæ Чысангомы цæрæг гуырдзыйы антропонимиконы... 321
4.5. Чысайиаг ныхасыздæхт æмæ Чысангомы картлурийы абарст 326
5. Чысаны зæххыл зайнаг æмæ свайнаг фæды тыххæй 327
6. Кæл фæзындысты гуырдзы чысаны зæххыл? 328
7. Чысангомы гуырдзнаг мыггæгты равзæрд 340
8. Цыбыр зонæнтæ чысайнаг этнографийæ 342
8.1. Этнографион зонæнты нысаниуæг 342
8.2. Чысайнаг этнографийы сæрмагонд миниуджытæ 343
8.3. Чысайнаг-гуырдзиаг этнографион æмахастытæ 347
9. Историон документтæ æмæ фолклорон уацмысты абарст 348
БИБЛИОГРАФИ 352
1. Фолклор, аивадон литературæ, дзырдуæттæ. рагон историктæ 352
2. Зонадон литературæ 354

Ю. А. Дзиццойты
ОЧЕРК ЧИСАНСКОГО ГОВОРА
ОСЕТИНСКОГО ЯЗЫКА
Ответственный за выпуск В. А. Тедеева
Редактор В. Л. Гобозов
Технический редактор В.А. Тедеева
Корректор Н. К. Алборова
Компьютерная верстка Т.В. Цховребова

Подиисано в печать 30.07.08. Формат 84x108/32. Бумага офсетная.
Печать офсетная. Уч.-изд. л. 19.5. Усл. псч. л. 19.425.
Тираж 500 экз.
«Южная Алания». 383570. г. Цхинвал, ул. Московская, 7.
Полиграфическое производствепное объедииеиие РЮО.
383570, г. Цхинвал. ул. Московская. 5.