Гаглойты Зинæ
МЫГГÆГТÆ

Гаглойты Зинæ
ИРОН
МЫГШТÆ
(2-аг баххæстгонд рауагъд)
1
Цхинвал
Республика
2017

ББК 63.4 (Осет.)
Г 12
Гагяойты 3. Д.
Г 12 Ирон мыггæгтæ. - Цхинвал: «Республика», 2017, 372 ф., 20 илл.
Зонадон редактор - историкон зонадты доктор Хъæныхъуаты З.В.
Рецензигæнæг - историкон зонадты доктор Дзадтиаты Р.Г.
15ВЫ - Издательский № 3 © Гаглоева З.Д., 2017
© Оформление. «Республика», 2017

^М^Ж^К^^
Павел, мæ зынаргъ æфсымæр,
дæрухс ном арын мæ чиныгæй
Разныхас
Мыггæгты равзæрды истори у дæргъвæтин æмæ вазыгджын хъуыддаг, ца-
лынмæ мыггаг равзæры, уæдмæ рацæуы цалдæр сæдæ азы.
Ирон мыггæгты истори раиртасын зын куыст у, уымæн æмæ нæм хæрз
цъус ис, мыггæгты истори цы бæлвырд æрмæгыл æрцыди фыст, ахам цырт-
дзæвæнтæ. Мыггæгты историйы хицæн фарстытæн сахуыргæнæн ис мыгга-
гон таурæгътæм гæсгæ. Уыдон дзыхæй-дзыхмæ лæвæрд цыдысты иу фæл-
тæрæй иннæмæ æмæ сæ бирæтæ абонмæ æрхæццæ сты. Мыггæгты истори са-
хуыр кæнынæн ахъаз сты этнографион æмæ æвзагзонынадон куыстытæ дæр.
Ирон мыггæгты равзæрды историмæ сæ хъус дардтой ахæм зынгæ ахуыр-
гæндтæ, куыд Всеволод Миллер, Абайты Васо, Уанеты Захар, Æлборты Барис.
Ацы проблемæйы хицæн фарстытыл куыстой ирон этнографтæ, лингвисттæ,
фольклористтæ, историктæ: Калоты Барис, Багаты Никъала, Цагъаты Анас-
тасия, Гуыриаты Тамерлан, Бязрты Алыксандр, Гагкайты Хъазан, Кодзырты
Тамарæ, Джыккайты Шамил, Агънаты Ахсар, Тотраты Зæлинæ, Цхуырбаты
Замирæ, Гутнаты Феликс, Бзарты Руслан.
Зынгæ ирон фыссæг Нигер (Дзанайты Иван) ныффыста сæрмагонд уац,
ирон мыггæгты куыд фыссын хъæуы, уый тыххæй. Бирæ бакуыста Дыгур-
гомы мыггæгты мыггагон таурæгътæ æрæмбырд кæныныл Гецаты Афæхъо.
Цæгат Ирыстоны æндæр æмæ æндæр кæмтты мыггагон таурæгътæ æмбырд
кодтой фæллойы ветеран Хъайттаты Хъайтмырзæ, ахуыргæндтæ Цагъаты
Анастасия, Наниты Виссарион, Тотраты Бесæ.
Мыггæгты историмæ хауынц ахæм ахсджиаг фарстытæ: Цы у мыггаг?
Кæд фæзынд? Мыггæгты равзæрды хайад цы суффикстæ æмæ кæрæттæ райс-
5

той, уыдон, мыггæгты раст фыссын, æмæ æнд. Цы у мыггаг? Ахуыргæндты
хъуыдымæ гæсгæ, мыггаг у, иу бинонтæй чи равзæрдис, иу фыдæл кæмæн
уыд, ахæм тугхæстæг къорды ном. Уыцы ном та комкоммæ баст цæуы къор-
ды фыдæлы номимæ.
Зынгæ уырыссаг ахуыргонд Н.А. Никонов куыд фыссы, уымæ гæсгæ,
мыггагон ном лæвæрд цæуы фæлтæрæй-фæлтæрмæ. Уый хъуыдымæ гæсгæ,
мыггаджы ном хъуамæ лæвæрд æрцæуа æнæмæнг дыууæ фæлтæрæй дард-
дæр. Фæлæ алы адæммæ мыггагон ном фæлтæрæй фæлтæрмæ лæвæрд нæ
цæуы. Зæгъæм, скæсæн адæмтæй бирæтæм алы фæлтæрæн лæвæрд цæуы йæ-
хи фыды ном мыггагон номæн.
Ирон мыггæгты иууыл фылдæр хай равзæрдысты бинонты фыды сæр-
магонд номæй. Стæм хатт-иу мыггаг мады номимæ баст дæр уыд, кæд фыд
раджы амард, æмæ, мад та нымад уыд кадджын сылгоймагыл, уæд. Ахæм
мыггæгтæм, мыггагон таурæгътæм гæсгæ, хауынц: Созаонтæ, Гамаонтæ, Цо-
рионтæ æмæ æнд.
Æрхæссæм цалдæр таурæгъы: Цорионтæ равзæрдысты сæ мады мыггаг -
Цоритæй. Цорион уыд Доныфарсы хъæуккаг Æгкацаты чындз. Къорд азты
фæцардысты, райгуырд сын цыппар фырты. Фæлæ уый фæстæ лæг æндæр ус
æрхаста. Цорион рахицæн ис, æндæр ран æрцард. Йæ фырттæ кæд Æгкацатæй
уыдысты, уæддæр сын сæ мыггаг скодта йæхи мыггаджы номыл - Цорионтæ.
Хъараонтæ дæр сæ мады мыггаг хæссынц. Таурæгъмæ гæсгæ, Зæрæмæггаг
Гастæй цард Зджыды, ус дæр уырдæм æрхаста Хъараты чызджы. Лæг раджы
амард, æмæ сæ алфамблай адæм сæм сæ мады мыггаджы номæй кæй дзы-
рдтой, уымæ гæсгæ сæ рагон мыггаг ферохи, æмæ Хъараонтæ систы. Гæтæ-
гонтæн дæр сæ мады мыггаджы ном и.
Ирон адæмы сæрмагонд нæмттæн ис стыр нысаниуæг ирон мыггæгты
историйы. Мыхуыры рацыд Исаты Зояйы чиныг «Осетинская антропо-
нимика». Уым автор дзуры куыд рагон ирон сæрмагонд нæмттыл, афтæ,
Ирыстонмæ фæстæдæр æндæр адæмтæй цы нæмттæ æрбафтыд, уыдоныл
дæр. Зоя куыд фыссы, уымæ гæсгæ ирæтты сæрмагонд нæмттыл æмæ мыг-
гæгтыл фыццаг зонадон куыст ныффыста Г. Моррисон. Йæ куыст хуый-
ны «Осетинские фамилии и личные имена», ныммыхуыр æй кодта Ромы
университеты журналы 1951 азы. Моррисоны хъуыдымæ гæсгæ, ирон
мыггæгты æмæ нæмтты фылдæр хай сты ирæттæн сæхимæ сæвзæргæтæ.
Автор ма фыссы, зæгъгæ, ирæттæм фыццаг цæуы мыггаг, стæй фыды ном,
уый фæстæ та, кæй кой цæуы, уый ном. Зæгъæм, Дзагурты Дзабойы фырт
Гуыбады.
Сæрмагонд нæмттæн цы нысаниуæг ис мыггæгты историйы, ууыл дзу-
рынц сæ куыстыты К.В. Суперанская, Гагкайты Хъазан, Гутнаты Феликс
æмæ æнд.
6

Ирон адæммæ дæр, куыд бирæ æндæр адæмтæм, афтæ адæймаджы сæрма-
гонд ном баст у канд цæрæгойты, зайæгойты дунеимæ нæ, фæлæ ма кæцæй
рацыд, цы куыст кодта, цы социалон уавæрты цард, цы физикон кæнæ мора-
лон миниуджытæ æвдисæг уыд, уыдонимæ.
Мыггæгтæ сæрмагонд нæмттыл баст кæй сты, уыйадыл ирон мыггæгты
’хсæн ис мыггæгтæ: Æрсойтæ, Бирæгътæ, Цæргæстæ, Гæдиатæ. Бирæ ирон
мыггæгтæ равзæрдысты цæрæнбынат æвдисæг номимæ: Дыгур, Туаллæгтæ,
Джимитæ, Цъæриттæ æмæ æнд. Адæмыхатт æвдисæг номимæ баст сты: Но-
гъайтæ, Туркинтæ, Гуырдзыбетæ.
Адæмыхатт æвдисæг номимæ цы сæрмагонд нæмттæ уыд Ирмæ, æмæ уыцы
нæмттæй цахæм мыггæгтæ равзæрд, ууыл дзуры Кодзырты Т. йæ уац «Отраже-
ние этнических и племенных названий в осетинской антропонимии»-ы.
Автор куыд фыссы, уымæ гæсгæ æрмæст скифтæ-сæрмæттæ-алантæм цы
адæм хаудтой, уыдон этникон нæмттæ нæ райстой хайад ирон мыггæгты рав-
зæрды. Алантæ Кавказы куы æрцардысты, уæд уым цы адæмтæ цард, уыдо-
ны нæмттæ - ома, этнонимтæ дæр райстой хайад ирон мыггæгты равзæрды.
Ирон мыггæгты ’хсæн ис, социалон уавæр, кæнæ професси æвдисæг но-
мимæ баст чи у, ахæмтæ, зæгъæм: Æлдаратæ, Диакъонтæ, Азнауртæ, Диам-
бегтæ, Моураутæ æмæ æнд. Фæсномыгæй равзæргæ мыггæгтæ дæр нæм ис:
Гæриатæ, Къуезертæ, Лæппынæгтæ, Зæгæлтæ æмæ æнд. Ирон мыггæгтæй
бирæтæ æвдисынц адæймаджы æддагон хуызы исты миниуæг, йе та йæ хъару:
Саухалтæ, Бурхалтæ, Фидаратæ, Æхсаратæ. Нæ мыггæгты ’хсæн стыр бынат
ахсынц, æрбафтгæ нæмттимæ баст чи сты, уыдон, зæгъæм: Хæмæтхъантæ,
Хангеритæ, Темырхъантæ, Тотырмæзтæ. Ирыстонæн сыхæгтæй Цæгат Кав-
казы нæ эрæйы райдианæй фæстæмæ цæрынц хъæрæсе, балхъар (астæ), но-
гъай æмæ хъуымыхъхъ. Ир æмæ уыцы адæмты ’хсæн рагæй рæзыдысты эко-
номикон æмæ культурон бастдзинæдтæ. Уыцы бастдзинæдтæн æвдисæн сты,
иу æвзагæй иннæ æвзагмæ цы дзырдтæ бафты, уыдон, уыдонимæ сæрмагонд
нæмттæ дæр. Ацы адæмты ’хсæн цы социалон дихдзинæдтæ уыд, уый фæ-
зынд сæ нæмттыл дæр. Лæджы сæрмагонд номмæ-иу хъуамæ бафтыдтаиккой
йæ социалон титул: хан, бек, кæнæ æндæр ахæм исты. Ахæм амад нæмттæй
Ирмæ æрбафтыд Амырхан, Асланбег, Мæрзабег, Бегсолтан æмæ æнд. Цæгат
Кавказы туркаг æвзæгтыл искæй схæсгæ лæппуйы хонынц Хъан. Уыцы тер-
минæй аразгæ нæмттæ дæр нæм æрбафтыд: Хъантемыр, Хъамболат, Хъанцау.
Балхъар æмæ хъæрæсейы æлдары æмæ цагъардары хуыдтой бий. Уыцы тер-
минтæй дæр спайда кодтой лæджы сæрмагонд нæмттæ аразынæн: Мысырби,
Хазби, Биаслан, Биазыр æмæ а. д.
Фыды ном бинонтæй дарддæр хастой, иу бинонтæй чи рахицæн, иу артæй
чи байуæрста æмæ куыд фæстагмæ чи сбирæ, ахæм тугхæстæг къорд, кæнæ
фыдыфырт (зонады йæ хонынц патроними). Æмæ кæд фыдыфырттæй ал-
7

кæмæн дæр фæзынд йæхи сæрмагонд ном, цы бинонтæй равзæрд уымæй, уæд-
дæр сæ иумæйаг ном, мыггаджы ном баст уыд сæ рагфыдæлы номимæ. Мыг-
гагон таурæгътæм гæсгæ, арæх рагон мыггагон ном ивд цыд. Уымæн уыд алы-
гъуызон аххосæгтæ, сæйраджы та тугисыны ’гъдау. Æрхæссæм цалдæр цæвит-
тоны: Æгкæлатæй иу лæг, йæ ном Лæууой, цард Цæгат Иры, уым амардта лæг,
ралыгъд Хуссар Ирмæ, æрцард Гъуертеуы хъæуы. Йæ цæуæт райстой ног
мыггаг сæ фыды номæй - Лæууойтæ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Гæззатæй
иу лæг, йæ ном Гатай, Ципраны (Хуссар Ирыстоны) амардта лæг æмæ ра-
лыгъд æндæр ранмæ, æрцард Ортъеуы. Цæмæй йын йæ цæуæты туджджынтæ
ма ссардтаиккой, уый тыххæй аивта сæ мыггаг сæ фыды номæй æмæ систы
Гатайтæ. Айдартæй иу лæг - Хъуыдæберд, фæсномыгæй йæ хуыдтой Гут-
на, амардта лæг Цъæйы æмæ алыгъд Куырттаты коммæ, æрцард Дзывгъисы.
Уым йæ мыггаг ракодта йæ фæсномыг номæй - Гутнатæ. Бирæ ахæм тау-
рæгътыл ис фембæлæн. Ирон мыггæгты нымæц фылдæрæй-фылдæр кодта
ахæм цауты фæрцы. Мыггæгты нымæц фылдæр кæнын ма баст уыд ууыл дæр
æмæ-иу, фыды-фырттæ кæрæдзийæ дард куы цардысты, уæд куыд фæстаг-
мæ мыггагæн хæссын райдыдта алчи йæхи фыдыфырты ном, кæд æмæ сæ
рагон мыггаг хъуыды кодтой, уæддæр. Афтæ равзæрдысты æрвадæл мыггæг-
тæ. Абайты Васо куыд фыссы, уымæ гæсгæ, иу фыдæл кæмæн уыд, уыдоны
тугхæстæгдзинад æвдисæг дзырд уыди «æрвад». Ацы иумæйаг индо-европæ-
йаг дзырд «æрвад»-æн Ирмæ дæр ис, иннæ индо-европæйаг æвзæгты йын цы
нысаниуæг и, уый. Æмæ кæд стæм хатт иумæйаг фыдæл вæййы легендарон,
уæддæр фылдæр хатт иумæйаг фыдæл вæййы реалон, æцæг чи цард, ахæм
адæймаг. Уыман æвдисæн сты мыггагон таурæгътæ. Сырх Дыгуры цæрæг
Бузойты Самелы фырт Тох нын 1970 азы куыд радзырдта, уымæ гæсгæ сæ
рагон фыдæл уыд Омархан. Уымæн уыд дыууæ фырты: Берди æмæ Сох. Бер-
дийæн уыд æртæ фырты: Бузой, Гардан, Макъо. Сохæн уыд дыууæ фырты:
Мали æмæ Бало. Бердийæн йæхи номæй рацыд мыггаг - Бердиатæ. Йæ фырт-
ты нæмттæй дæр равзæрдысты мыггæгтæ: Малитæ, Балотæ. Ацы мыггæгтæ:
Бердиатæ, Бузойтæ, Гардантæ, Макъотæ, Малитæ, Балотæ сты æрвадæлтæ.
Фыццаг цыппар мыггаджы сты хæрз æрвадæлтæ, иу фыды цæуæт. Малитæ
æмæ Балотæ ацы цыппар мыггагæн сты уонг æддæдæр æрвадæлтæ. Ахæм
мыггагон таурæгътæ бирæ сты, фæлæ ма дзы æрхæсдзыстæм иу. Цхинвалы
цæрæг, фыссæг Хъодалаты Герсан нын куыд радзырдта, уымæ гæсгæ Черт-
хъотæ, Хъодалатæ, Гоцъотæ, æмæ Сотатæ дæр сты æрвадæлтæ. Сæ райдиан
мыггаг уыд Чертхъотæ. Чертхъойæн уыд æртæ фырты. Фырттæн фыццаг уыд
иу мыггаг - Чертхъотæ, фæлæ куы байуæрстой, уæд æфсымæртæй алкæй ном
дæр радта мыггаг: Хъодалатæ, Гоцъотæ, Сотатæ.
Мыггагон таурæгътæй ис ахæмтæ дæр, æмæ æвдисынц, æрвадæлтæ сæхи
цы мыггæгтæ хонынц, уыдон кæрæдзийæн тугхæссæг кæй не сты, иу фы-
8

дæлтæй кæй нæ равзæрдысты, фæлæ сæ царды цыдæр цау кæй æрбахæстæг
кодта, æмæ уый фæстæ сæхи схуыдтой æрвадæлтæ. Куыд фæстагмæ ацы ца-
утæ рох кодтой, фæлæ ма дзы бирæтæ баззадысты таурæгъты. Зæгъæм, иу
таурæгъмæ гæсгæ, Тедтойтæ сæ туджджынтæй Хъæдгæронæй фæлыгъдысты
Суадагмæ. Уым сæхи бауазæг кодтой Брытъиатæм. Брытъиатæ сыл æхсыз-
гонæй сæмбæлдысты. Уый адыл Тедтойтæ Брытъиаты схуыдтой се ’рвадæл-
тæ. Иннæ таурæгъмæ гæсгæ, Челиатæй (Хуссар Иры) Дзукъатæ сфæнд код-
той Мæхъиты фæтæрын, цæмæй сын сæ зæххыты сæхи бакодтаиккой. Мæхъ-
итæ сæхи бафæдзæхстой Къусджыты цæрæг тыхджын мыггаг - Гаглойтыл.
Мæхъитæм Гаглойты тасæй Дзукъатæ нал бауæндыдысты. Уый адыл Мæхъ-
итæ Гаглойты схуыдтой се ’рвадæлтæ.
Мыггагон таурæгътæм гæсгæ, бæрæг цæуынц рагондæр æмæ æрыгондæр
мыггæгтæ.
Мыггæгты равзæрды хайад исынц сæрмагонд ном æмæ мыггагаразæг
суффикстæ. Уырыссаг мыггæгтæ равзæрынц форманттæ «ов», «ев» æмæ æн-
дæрты фæрцы, гуырдзиаг мыггæгты равзæрды та архайынц «швили», «дзе»,
«ури» æмæ æнд. Ирон адæммæ кæд æмæ раджы заманы «ан», «ен», «он» æм-
хуызон æвдыстой, куыд нæлгоймæгты, афтæ сылгоймæгты дæр, уæд куыд
фæстагмæ, ацы дзырдты кæрæттæ æвдисын райдыдтой æрмæстдæр сылгой-
мæгты. Ирон адæмон сфæлдыстады бирæ цæвиттонтæ ис ацы кæрæттæ нæл-
гоймаг æвдисæг дæр кæй уыдысты, уымæн. Зæгъæм, æмбæлæм ахæм нæмт-
тыл: Кодзырон Таймураз, Битарон Хъайтыхъо. Фæлæ фæстагмæ «ан», «ен»
æмæ «он»-ы бынаты бацахста «т». Уый фæрцы ныр фыст цæуынц иу мыг-
гаджы куыд нæлгоймæгтæ, афтæ сылгоймæгтæ дæр, «ан», «ен» æмæ «он»
æй ма пайда кæнæм æрмæст мыггаджы сылгоймæгтыл дзургæйæ. Банысан
кæнын хъæуы уый дæр, æмæ иуæй-иу мыггæгты равзæрды кæй æмбæлынц
куыд рагон форманттæ «ан», «он» афтæ «т» дæр. Зæгъæм, Билаонтæ, Созаон-
тæ, Гамаонтæ.
Ахуыргæндтæ В. Миллер, Абайты В., Æлборты Б. куыд рабæрæг кодтой,
афтæмæй «ан», «он», «ен», «т» Ирмæ баззадысты сæ рагфыдæлтæ скъифтæй-
сæрмæттæй-алантæй æмæ æвдисынц канд бирæон нымæц нæ, фæлæ коллек-
тив дæр æмæ хауынц мыггагаразæг форманттæм.
Цагъаты А. куыд фыссы, уымæ гæсгæ, суффикс «т»-йæн ис универсалон
формант коллективон-æмбырдон нысаниуæгимæ. Кæддæр ахæм нысаниуæг
уыд суффикс «он»-æн дæр. Уый руаджы дæр арæзт цыди мыггæгтæ, раздæр
та мыггагон нæмттæ, ома, йын уыд коллективон-æмбырдон нысаниуæг.
«Суффикс «он», - фыссы автор, - мыггæгты нæмттæй бынтон нæ фесæфт.
Иуæй, суффикс «он» (йæ варианттæ «ан», «ен») ирон æвзаджы диалекттæ
æмæ ныхасыздæхтыты уæрæх пайдагонд цæуы не ’взаджы, йæ сæйрагдæр
рагондæр функцитæй иуы амоны, сылгоймаг цы мыггаджы райгуыры (цæга-
9

ты ном), уый, зæгъæм, Абиан, Гаглуен, Худалон æмæ а. д. Иннæмæй суффикс
«он» æмбæлы суффикс «т»-имæ бирæ мыггæгты нæмтты. Уыцы мыггæгты
нæмтты суффикс баныхæст бындуримæ, нал ын ис ахицæнгæнæн. Уымæн
æвдисæн сты иу бындурæй арæзт æмкъай мыггæгты нæмттæ (суффикс «он»
æмæ æнæ уыцы суффикс). Ахæм æмкъай мыггæгтæ сты Æлбегонтæ, Æл-
бегтæ, Æлбегатæ, Билаонтæ - Билатæ, Гæмаонтæ - Гæматæ, Гæдзаонтæ -
Гæдзаутæ, Гæтæгонтæ - Гæтæгтæ, Закаонтæ - Закатæ. Æмкъай нæмттæй
уæлдай ма Цæгат Ирыстоны ис иукъорд æнæмкъай мыггаджы суффикс
«он»-имæ: Балионтæ, Болкъонтæ, Диакъонтæ, Къозонтæ, Сæгуытонтæ, Си-
дæмонтæ æмæ æнд. Æмткæй мыггæгты нæмттæй, махмæ гæсгæ, рагондæр
сты, суффикс «он» кæм ис, уыдон... Æвзаджы æмæ цардуаджы дарддæры
рæзты уыцы функци æнæхъæнæй дæр æххæст кæнын байдыдта суффикс «т»,
суффикс «он» та мыггæгты нæмтты сси хуымæтæджы бындур даргъгæнæн
формант. Авторы хъуыдымæ гæсгæ суффикс «он»-имæ цы мыггæгтæ ис, уыдо-
ны фылдæр хай æмбæлы Дыгургомы. Профессор Мæхæмæтты Æхсарбеджы
хъуыдымæ гæсгæ, суффикс «он» цы мыггæгты нæмтты ис, уыдон равзæрдыс-
ты сылгоймаджы цæгаты номæй. Агънаты Æхсары хъуыдымæ гæсгæ, суффикс
«он» (ан) нæ рагфыдæлтæм уыди мыггæгты нæ, фæлæ æрмæстдæр мыггагон
къордтæ бæрæггæнæг элемент, уæд, зæгъы, мыггæгтæ нæма уыдысты. «Исто-
ри куыд амоны, афтæмæй ма нæ рагфыдæлтæ хицæн мыггагон къордтыл куы
дих кодтой, уыцы заманы сæ иумæйаг номы кæронмæ æфтыдтой суффикс
«он»: Цæразон, Кусæгон æмæ а. д.»
Ахуыргонд Бязырты А. йæ уац «Ирон мыггагон нæмтты историон раивд»-ы
фыссы, зæгъгæ, астæуккаг æнусты ирон æвзаджы уыдысты сæрмагонд нæмт-
тæ формант «он», кæнæ «ан»-имæ (Ларсан, Бексан æмæ æнд.). Фæстæдæр
ахæм сæрмагонд нæмттæй мыггагон нæмттæ дæр сæвзæрд, зæгъæм, Æлбе-
гонтæ. Уыцы рагон мыггагон форманттæ цæмæндæр ирон дзыллæйы ивд æр-
цыдысты ног мыггагон нæмттæй. Нырыккон мыггагон нæмттæ сывзæрынц
фыдæлы номмæ суффикс «т», кæнæ «ат» æфтаугæйæ, зæгъæм, Биботæ, Би-
боатæ, Тыбылтæ, Тыбылатæ... Æвæццæгæн, ирон æвзаджы формант «т» æмæ
«ат»-æй аразгæ нæмттæ, топонимтæ æмæ этнонимтæ сты нырыккон ирон æв-
загæн алантæй баззайгæ. Фæстæдæр Бязырты А. æрцыд ахæм хъуыдымæ,
зæгъгæ, мыггаг амонæг суффикс у «т» нæ, фæлæ «ат», æмæ, зæгъ, зæнæгамо-
нæг суффикс «ат» нæ хъæуы хæццæ кæнын бирæон нымæцы суффикс «т»-
имæ. Зæгъæм, Зæгæлатæ æмæ Зæгæлтæ. Ам Зæгæлатæ предметы бирæ нæ
амоны, фæлæ амоны Зæгæл æмæ йе ’мбæлтты къорд. Æвзагзонынады бæрæг
у аналогийы фæтк: царды мидæг дыууæ æввахс грамматикон формæйæ арæх-
дæр кæй дзурæм, уый фæтых вæййы иннæуыл æмæ йæ йæхи хуызæн скæ-
ны... бирæон нымæцы формæ арæхдæр кæй дзурæм мыггаджы формæйæ,
уый тыххæй райдыдтам дзурын Тыбылаты бæсты Тыбылтæ, Мамиаты бæсты
Мамитæ».
10

Æвзагзоныны дæсны Тотыраты Зæлина разы у Бязырты А. хъуыдыимæ.
Автор фыссы, зæгъгæ, Алыксандр ономастикон формантыл «т» нæ, фæлæ
«ат» кæй нымайы, уый растдæр у Багаты Н. æмæ Æлборты Б. хъуыдыйæ.
Уыдон мыггæгты бирæон нымæц æвдисæг суффиксы размæ цы «а» фæзыны,
уый мыггагон формантмæ нæ хæссынц.
Ахуыргонд Æлборты Б. йæ уац «Осетинские племенные, сословные и фа-
мильные названия»-йы лæмбынæг æрдзырдта, ирон мыггæгтæ цы суффикс-
ты фæрцы арæзт цæуынц, уыдоныл æмæ æрцыд ахæм хаццæгтæм:
1. Ирон мыггæгты равзæрды хайад иста æмæ исы ныр дæр суффикс «т»,
хатт йæ разы вæййы дамгъæ «а», хатт - нæ. Дамгъæ «а» арæхдæр æмбæлы
«т»-йы размæ, ирон диалектыл чи дзуры, уыцы мыггæгтæм. Дыгурон мыг-
гæгты нæ фæзыны.
2. Хуссар Иры Чысангом æмæ Туалгомы формант «ен» стæм хатт æмбæлы
мыггæгты.
3. Мыггагаразæг суффикстæ «т», «ан», «он», «ен»-æй «т»-йы фæрцы цы
мыггæгтæ рæзынц, уыдон æмхуызонæй нысан кæнынц куыд сылгоймæгты,
афтæ нæлгоймæгты дæр. Æнæ суффикс «т» мыггаг нæ рæзы. Зæгъæм, Сала-
мы лæппу нысан кæны Саламы лæппу, фæлæ Саламты лæппу та нысан кæны,
Саламты мыггагæй кæй у лæппу, уый. Æрмæст цалдæр цæвиттоны ис, мыггаг
æнæ суффикс «т» куы равзæры, ахæмтæ: Ходы, Бады. Дыгуры суффикстæ
«он», «ан» æмæ «ен» ныртæккæ нысан кæнынц мыггаджы сылгоймæгты,
кæддæр мыггаджы нæлгоймæгты дæр нысан кодтой.
4. Суффикс «ан» дыгурон диалектыл дзурæг мыггæгты нæй.
5. Суффикс «т» канд бирæон нымæц æвдисæг нæу, уый у мыггагон къорд
æвдисæг дæр æмæ нысан кодта зæнæг, чи зоны, раздæр нысан кодта тыр
(фырт).
Æлборты Барысбийы хаццæгтæ махмæ кæсынц раст, уæлдай ма сыл, чи
зоны, æвзагзоныны дæснытæ исты бафтауой.
ИРОН МЫГГÆГТЫ ВАРИАНТТÆ. Ирон мыггæгтæй бирæтæ æмбæ-
лынц хицæн æмæ хицæн варианттæй. Уымæн ис йæхи аххосæгтæ. Тотраты 3.
йæ уац «Осетинские фамильные названия»-йы лæмбынæг дзуры, ирон мыг-
гæгты варианттæ кæй фæзынд, уый аххосæгтыл. Автор нымайы литературон
æвзагыл диалекты æмæ ныхасыздæхтыты æндæвдад. Литературон æвзаджы
æмæ диалекты иу кæцыдæр мыггаг куы æрымных кæнæм, уæд райсдзыстæм
ахæм ныв: Зæнджиатæ - Зæнгиатæ, Джиотæ - Гиотæ, Магкæтæ - Магкитæ,
Икъатæ - Екъатæ, Сихъотæ - Сехъотæ, Собайтæ - Сабайтæ æмæ æнд. Тотра-
ты 3. фыссы, зæгъгæ, ныры литературон æвзаджы мыртæ г, к, къ хъæлæсон
мыртæ е, и, ы размæ рахизынц ч, дж, чъ-мæ. Хуссар Иры иуæй-иу ныхасы-
здæхтыты ацы хъуыддаг нæма ныффидар ис, уымæн æмæ, Абайты Васойы
хъуыдымæ гæсгæ, ацы фонетикон райрæзт ам фæстæдæр райдыдта. Дыгурон
11

диалекты та бынтондæр не 4мбæлы. Дзауы ныхасыздæхты тæвагæй мыртæ ц,
дз рахизынц ч, дж-мæ. Зæгъæм, Дзидздзойтæ - Джиджджойтæ. Уæлладжы-
ры æмæ Куырттаты кæмтты иуæй-иу мыггæгты мыр «у»-йы бæсты дзурынц
«уы» æмæ фæзынынц æмкъай мыггæгтæ: Уртатæ - Уыртатæ. Тотраты 3.
куыд фыссы, уымæ гæсгæ ирон мыггæгты вариантты фылдæр хаймæ ха-
уынц ахæмтæ æмæ бирæон нымæцы суффикс «т»-йы размæ хъæлæсон мыр
«а» кæм фæзыны. Зæгъæм, Карсантæ - Карсанатæ, Тыбылтæ - Тыбылатæ,
Дзустæ - Дзусатæ, Мамитæ - Мамиатæ. Мыггæгты варианттæ ма фæзынынц
уый аххосæй дæр æмæ, ирон мыггагаразæг суффикстæ ивд æрцæуынц æндæр
адæмтæй æрбайсгæ мыггагаразæг суффикстæй. Зæгъæм: Багатæ - Багаури,
Елбачитæ - Елбакидзе. Ам ирон мыггагаразæг суффикс «т» ивд æрцыд гуыр-
дзиаг мыггагаразæг суффикстæ «ури» æмæ «дзе»-йæ.
Цал фæлтæры ахæссы иу мыггаг. Иу мыггаг цал фæлтæры ахæссы, уый
зын зæгъæн у. Мыггагон таурæгътæм гæсгæ, иу мыггаджы фæлтæртæ хæццæ
кæнынц 9-10 онг, иннæйы та къаддæр, кæнæ фылдæр. Зæгъæм, Хетæгкаты
Къоста йæхи нымадта йæ мыггаджы 10-æм фæлтæрыл. Йæ уац «Особа»-йы
афтæ ранымадта йæ фыдæлты: 1. Хетæг, 2. Георги, 3. Мами, 4. Гоцъи, 5. Зида
(Сида), 6. Амран, 7. Аса, 8. Елизбар, 9. Леуан, 10. Къоста.
Бязырты А. йæ уац «Фольклорные и исторические истоки поэмы «Хетаг»-ы
фыссы, зæгъгæ, Къостайы поэмæ «Хетæг»-ы дзырд цæуы, XVI æнусмæ чи
хауд, уыцы цаутыл. Уыцы рæстæгмæ хауы, авторы хъуыдымæ гæсгæ, Хетæг-
каты мыггаджы равзæрд дæр. Къоста йæхæдæг дæр йæ фыдæлты ранымай-
гæйæ ахæм хаццæгмæ æрцыд. Æртæ фæлтæры хауынц 100 азмæ æмæ уæд 10
фæлтæры та - 300 азмæ. Къоста царди XIX æнусы, XIX æнусæй 3 æнусы куы
раппарæм, уæд райсдзыстæм XVI æнус.
Беджызаты мыггаг Едысы куы æрцард, уæдæй фæстæмæ раивта 15 фæл-
тæры: 1. Беджыз, 2. Асмат, 3. Ахан, 4. Саудженыг, 5. Халимбег, 6. Ахджер,
7. Сиболай, 8. Ростом, 9. Дасо, 10. Хæмæт, 11. Пепе, 12. Леуан, 13. Дауыт,
14. Герас, 15. Дудар. Алы фæлтæрыл дæр 33 азы нымайгæйæ, Беджызатæ
Едысы цæрынц XIV æнусæй фæстæмæ. Иу гуырдзиаг гæххæтты фыстæуы,
Дзауы комы ирæттæ кæй сыскъуыдысты æмæ сын сæ бынат æндæр рæттæй
æрцæуджытæ кæй бацахстой, уый тыххæй. Ацы гæххæтт хауы 1620-1650
азтæм, уымæ гæсгæ, Дзауы комы цæрджытæ сыскъуыдысты XVII æнусы
райдианы. Уый фæстæ ам фæзынди ног ирон мыггæгтæ. Мыггагон таурæгъ-
тæм гæсгæ, иу мыггагæй равзæры иннæ мыггаг. Фылдæр хатт ног мыггаджы
æмрæнхъ баззайы зæронд мыггаг дæр. Фæлæ вæййы афтæ дæр, æмæ зæронд
мыггаг рохы баззайы. Мыггæгтæй кæцы рагондæр у, уый февдисынц мыг-
гаджы сылгоймæгтæм дзургæйæ. Зæгъæм, Дарчитæй равзæрдысты Сидахътæ
æмæ Моураутæ. Сидахъ æмæ Моурау уыдысты Дарчийы фырттæ, æмæ сæ
номыл равзæрдысты Сидахътæ æмæ Моураутæ. Ацы дыууæ мыггаджы Дар-
12

читæй кæй равзæрдысты, ууыл дзурæг у уый дæр æмæ бынтон æрæджыйы
онг ацы дыууæ мыггаджы сылгоймæгты хуыдтой Дарчионтæ. Мамысанго-
мы Лисрийы хъæуы цæрæг Рæмонтæй иу фыдыфырты ном Добайæ равзæрд
мыггаг Добатæ, фæлæ сын сæ чызджыты хуыдтой Рæмононтæ. Хуссар Иры
цæрæг Галуантæ равзæрдысты Гаглойтæй, фæлæ сын сæ чызджыты ныр дæр
ма хонынц Гаглуентæ. Афтæмæй ирон мыггæгтæй иутæ рагондæр сты, ин-
нæтæ та - æрыгондæр.
Кæд фæзынд мыггæгты фиксаци. Мыггæгты историйы сæйраг фарс-
тытæй иу у, мыггагон нæмтты ныффыссыны ’гъдау кæд фæзынд, уый.
Ахуыргæндты хъуыдымæ гæсгæ, мыггæгты нæмттæ ныффыссыны ’гъдау
фæзынд, æхсæнады бонджынтæ, мулкджынтæ зынын куы райдыдтой, уæд.
Иугæр иугай лæгтæм фæзынд мулк, бынтæ, уæд уыдон райдыдтой арха-
йын, цæмæй сæ бынтæ баззадаиккой сæ цотæн. Мыггаг ныффыссыны, ома,
йæ фиксацийы æгъдау фыццаджыдæр æхсæнады бонджындæрты ’хсæн фæ-
зынд. Уый уыд ног фæтк: фыды бынтæ фыртæн уадзын æмæ фырты фыды
номæй хонын. Бахъуыдис фæнысан кæнын, чи кæй фырт у æмæ фыды бынтæ
кæмæн зайынц, уый. Æвзаджы фæзынди, комкоммæ фыды ном кæм ис, ахæм
персоналон нæмттæ дæр, æмæ мыггагон нæмттæ дæр. Уыдон, Бязырты А.
раст хъуыдымæ гæсгæ, конд уыдысты фыды ном æмæ дзырд «фырт»-æй.
Ахæм мыггагон нæмттæ ирон æвзаджы æмбæлын байдыдтой X æнусы. Ав-
тор цæвиттонæн æрхаста Зеленчукаг цырты ирон фыст, уый та хауы бæрæг
куыд у, афтæ X æнусмæ.
Уанеты 3. æмæ Абайты В. ирон мыггæгты фиксаци хæссынц Х-ХИ æнус-
тæм. Уанеты Захар йæ куыст «Народное предание о происхождении осе-
тин»-ы фыссы, зæгъгæ, адæмон таурæгътæм гæсгæ, Иры паддзахады (Овское
царство) рæстæджы зындгонд уыдысты рагон ирон мыггæгтæ: Цæразонтæ,
Сидæмонтæ, Æгъуызатæ, Кусæгонтæ, Цъæхилтæ. Уыдон сæхи нымадтой
уæздæттыл.
Ацы рагон ирон мыггæгты кой кæны Æгъуызаты Иуане (Ялгъузидзе) йæ
поэмæ «Алгъузиани»-йы. Сæ кой ис, Нузалы аргъуаны цы фыст уыд, уым
дæр. Абайты Васойы хъуыдымæ гæсгæ, Цæразонты æмæ Æгъуызаты мыг-
гагон нæмттæ фæзындысты, монгойлæгтæ куы æрбабырстой, уый агъоммæ.
Гæнæн ис, уый уыдаид X æнусы, уымæн æмæ Сослан-Давид цард XII æнусы
æмæ зындгонд уыд, Цæразонтæй кæй уыди, уый. Зынгæ гуырдзиаг ахуыргонд
Мзия Андроникашвили йæ монографи «Очерки по ирано-грузинским языко-
вым взаимоотношениям»-ы фыссы, рагон гуырдзиаг азфысты кæй дзырдæуы,
монгойлаг хан Беркей Цæгат Кавказæй алайнаг сылгоймаг Лимачавы йæ дыу-
уæ æнахъом фырты Пареджан æмæ Багъатаримæ лидзинаг кæй фæкодта, уый
тыххæй. Уыдон уыдысты Ахсарпакайантæй. Авторы хъуыдымæ гæсгæ, ацы
мыггагон ном гуырдзиаг азфысты раст бæрæг не ’рцыд. Уый у ирон мыгта-
13

гон ном «Æхсæртæгкатæ», æмæ дзы ирон «т» ивд æрцыд гуырдзиаг «п»-йæ
æмæ ирон мыггагаразæг «т» ивд æрцыд гуырдзиаг мыггагаразæг суффиксæй.
Æхсæртæг у нарты эпосы хъайтар, нартæн сæ иу хай кæмæй равзæрди, уыцы
тыхджын мыггагæй. Уæдæ ирон мыггаг Æхсæртæгкаты ном зындгонд уыд
XIII æнусы. XIII æнусмæ хæссы ирон мыггæгты бæрæг кæныны райдиан
Гуыриаты Тамерлан дæр. Кодзырты Тамарæ ирон мыггæгты фиксацийы рай-
диан хæссы Х1П-Х1У æнустæм, Тырсыгомы цы марды дур ссардæуыд, уымæ
гæсгæ. Ацы дурыл фыст уыд ирон мыггаг Алхъазатæй æмæ хауы Х1Н-Х1У
æнустæм.
Гутнаты Ф. хъуыдымæ гæсгæ, Бадилаты æлдæртты мыггагон нæмттæ
æмбæлынц ХУ-ХУ1 æнусты, Тæгиатæ æмæ Дыгуры æлдæртты мыггагон
нæмттæ - ХУН-ХУШ æнусты, Куырттаты æмæ Уæлладжыры уæздæтты
мыггагон нæмттæ хауынц XVIII æнусмæ. Зæхкусæг адæмæн сæ мыггæгтæ
фыст æрцыдысты XIX æнусы фыццаг хайы. Куыд зыны, афтæмæй ирон мыг-
гæгты рæзт ахаста бирæ сæдæ азты, бæлвырддæр зæгъгæйæ та, X æнусæй
суанг XIX æнусмæ. Ирон мыггæгтæ æмткæй фыст æрцыдысты XVIII æнусы
кæрон, æмæ канд ирон мыггæгтæ нæ, фæлæ ма Кавказы иннæ адæмты мыг-
гæгтæ дæр цæрджыты камералон сфыстмæ гæсгæ. Уыцы сфыстыты руаджы
ирон мыггæгты фидар кодтой уырыссаг мыггагаразæг суффикстæ «ов», «ев»:
Джуссоев, Гаглоев, Гобозов.
Гуырдзыстоны чи цард, уыцы ирæтты мыггæгтæ та фыст æрцыдысты
гуырдзиаг мыггагон суффикстæ «швили», «дзе», «ури» æмæ æндæртимæ, зæ-
гъæм, Сухишвили, Габашвили, Елбакидзе, Хетагури. Афтæмæй, ирон мыг-
гæгтæ уырыссаг æмæ гуырдзиаг æвзагыл фысгæйæ ивд цыдысты уыдоны
мыггагаразæг суффикстимæ.
Ирон мыггæгты раст фыссыны тыххæй зынгæ ирон æвзагзонынады дæс-
ны Багаты Н. йæ уац «Мыггæгты нæмттæ раст фыссын хъæуы»-йы раст ба-
хахх кодта, зæгъгæ, бирæ хицæн ирон мыггæгты нæмттæ уырыссагау фыст
цæуынц æмхуызон, уымæн æмæ сæ ирон мыртæ бахъæуы ивын уырыссаг
мыртæй: зæгъæм: Абайтæ (ирон мыггаг) æмæ Æбатæ (дыгурон мыггаг) уы-
рыссагау фыссынц Абаев, Гаматæ æмæ Гæматæ, фыссынц Гамаев, Тогойтæ
æмæ Тогъойтæ - Тогоев, Тогуызтæ (Тогызтæ) æмæ Тогъуызтæ - Тогузов, Са-
бантæ æмæ Сæбантæ - Сабанов æмæ афтæ дарддæр. Хаттæй-хатт æртæ æмæ
фылдæр мыггæгтæй дæр уырыссагау фысгæйæ рауайы иу мыггаг. Коштæ,
Хъоцытæ (ирон мыггæгтæ Хуссар Ирыстонæй) æмæ Къоцитæ, Къочитæ (ды-
гурон мыггæгтæ) уырыссагау фыссынц Кочиев. Авторы хъуыдымæ гæсгæ,
ацы мыггæгтæ уырыссагау фысгæйæ æмхуызон, ома, куыд иу мыггаг, афтæ
кæй рауайынц, уым диссагæй ницы ис, уымæн æмæ ирон «а» æмæ «æ» уы-
рыссагау нысангонд цæуынц дамгъæ «а»-йæ, «г» æмæ «гъ» дамгъæ «г»-йæ,
фæлæ, зæгъ, уæддæр гæнæн ис, цæмæй ацы мыггæгтæ уырыссагау æмхуызон
14

фыст ма цæуой. Цæвиттонæн æрхаста цалдæр мыггаджы. Мах дзы æрхæс-
дзыстæм иу. Уырыссагау Кочиев чи фыссы, уыцы мыггæгты ныффыссын
ныддих кодта мæнæ афтæ: Коцтæ - Коцов, Хъоцытæ - Коцыев, Коцитæ (ту-
аллаг мыггаг) - Косиев, Къочитæ/Къоцитæ (дыгурон) - Коциев. Автор сиды
уымæ, цæмæй, гæнæн кæмæн ис, уыцы ирон-дыгурон мыггæгтæ уырыссагау
фыст цæуой хицæн хуызты. Автор ма сиды уымæ дæр, цæмæй иронау дæр
æмæ уырыссагау дæр мыггæгтæ фыст цæуой раст, нæ иумæйаг литературон
æвзаджы нормæтæм гæсгæ. Багайы фырт ма фыссы, зæгъгæ, ис дыууæ хуы-
зы чи æмбæлы, ахæм мыггæгты нæмттæ. Зæгъæм: Æлбортæ - Æлборатæ,
Карсантæ - Карсанатæ, Сидахътæ - Сидахъатæ, Тыбылтæ - Тыбылатæ, Ази-
тæ - Азиатæ, Адзитæ - Адзиатæ, Дзустæ - Дзусатæ æмæ æнд. Уыдонæй иу-
ты бирæон нымæцы формæ аразæг «т» (æ)-йы разæй хъæлæсон «а» вæййы
бафтаугæ. «Ацы мыр тынгдæр æфтыд цæуы, уыимæ æнæхъуаджы, Терчы ра-
хизфарсы хъæуты, стæй Куырттаты комы, Хъобангомы, æмæ уыцы рæттæй
ралидзæг хъæуты. Æнцон рахатæн вæййы, уыцы мыр бафтаугæ у, æви мыг-
гаджы номы бындуры ис, уый, мыггæгты иууон нымæцы дзырд «фырт»-имæ
дзурыны фæрцы, стæй сылгоймаджы йæ чызгон (райгуырæн) мыггаджы
номæй хонгæйæ. Зæгъæм, нæ бон æнæ дызæрдыгæй зæгъын у, мыггæгты:
Æлборатæ, Тыбылатæ, Карсанатæ, Дзусатæ æмæ æнд. «а» бафтаугæ мыр кæй
у, уымæн æмæ уыцы мыр ахауы, Æлборы-фырт, Æлборон, Карсаны-фырт,
Карсанон куы фæзæгъæм, уæд. Уыдоны хъæлæсон «а» бафтаугæ мыр куы
нæ уаид, уæд сæ дзуриккой Æлборайы-фырт - Æлбориан, Тыбылайы-фырт -
Тыбылиан æмæ а. д. Ацы мыггæгты хъæлæсон «а» бафтаугæ мыр кæй у, уый
бæрæг у, уырыссагау куыд фыст цæуынц (Алборов, Тибилов, Карсанов, Дзу-
сов), уымæй дæр æмæ сæ кæд иронау дыууæ хуызы фыссæм, уырыссагау та
иу хуызы, уæд уымæн куыд ис растыл банымайæн».
Нигеры хъуыдымæ гæсгæ, растдæр уаид, ирон мыггæгтæ фыст куы цæуик-
кой суффикстæ «он», «ан» æмæ «ен»-имæ (Карсанон, Гæбæриан, Гаглуен).
Фæстæдæр ацы фарст сног кодта Гуыриаты Тамерлан, уымæ дæр растдæр
кæсы уый, æмæ ирон мыггæгтæ сæ рагон суффикстимæ фыст куы цæуиккой.
Нигер æмæ Тамерланы хъуыдыимæ разы не сты Исаты Зоя æмæ Агънаты
Æхсар. Уыдоны хъуыдымæ гæсгæ, ацы суффикстæй аразгæ мыггæгтæ сыл-
гоймæгты кæй æвдисынц, уый адæмы зонды уыйас ныффидар, æмæ зын ра-
хизæн уыдзæн фæстæмæ уыцы фæткмæ. Ирон мыггæгтæй бирæтæ раст фыст
нæ цæуынц куыд уырыссагау, афтæ гуырдзиагау дæр. Зæгъæм, ирон мыггаг
Авзургутæ уырыссагау фыст цæуынц куы Авзураговы, куы та Авзурговы,
Бтемыртæ фыссынц Бтемираевы, куы та Бтемировы, Годжыцатæ - Гогичае-
вы, куы та Гогичевы. Ставд Дурты цы Хъанцаутæ цæрынц, уыдон сæ мыггаг
уырыссагау фыссынц Канцаовы, иннæ рæтты цæрæг Хъанцаутæ та - Ганцау-
ровы. Гуырдзиагздæхт цы ирон мыггæгтæ сты, уыдонæй бирæтæн æрмæст сæ
15

кæрон нæ, фæлæ ма мыггаджы бындур дæр фæивынц. Зæгъæм, Хæбæлатæй
фыст цæуынц канд Хабалишвили нæ, фæлæ ма Хабелашвили дæр. Четитæ
фыст цæуынц канд Кедишвили нæ, фæлæ ма Кеташвилитæй дæр. Арæх ирон
мыггæгтæ гуырдзиагздæхт фысгæйæ цалдæр варианты райсынц. Зæгъæм:
Чертхъотæ фыст цæуынц: Чертхъошвили, Кердихъошвили, Кердикашвили,
Гердикошвили. Тедетæ та - Тедешвили, Тедиашвили, Теделури æмæ афтæ
дарддæр. Ацы фарстыл лæмбынæг æрдзырдта Цхуырбаты Замирæ. Автор
раст бахахх кодта, И. Майсурадзе æмæ Г. Топчишвили, гуырдзиаг здæхт цы
ирон мыггæгтæ фыст уыдысты, уыдон гуырдзиаг мыггæгтæм кæй бахастой,
уый стыр рæдыд кæй у, уый. Ирон мыггæгтæ раст фыст нæ цæуынц æндæр
бæстæты дæр. Зæгъæм, Турчы цы ирæттæ цæры, уыдонæн официалон доку-
менты сæ ирон мыггæгты ивынц туркыздæхт мыггæгтæй. Уарзиаты Вилен
куыд фыссы, уымæ гæсгæ, Кодзыртæ фыссынц Октар, Золойтæ - Айдован,
Дзансохтæ - Кылыдж, Рубайтæ - Езбай, Цъæхилтæ - Алпай æмæ а. д. Автор
куыд фыссы, уымæ гæсгæ, туркаг ирæттæ кæрæдзимæ нырмæ сæ ирон мыг-
гæгтæй дзурынц.
Цæмæй ирон мыггæгтæ раст фыст цæуой æндæр æвзæгтыл, уый тыххæй
хорз уаид иронау куыд сты, афтæ фыст куы цæуиккой æндæр æвзæгтыл дæр.
Уæд нал хъæуид фыссын, зæгъæм, Гаглойты бæсты Гаглоев кæнæ Гаглошви-
ли, уырыссагау дæр æмæ æндæр æвзæгтыл дæр фыст цæуид Гаглойты. Нæ
мыггæгты иронау раст фыссынад дæр хорз æвæрд нæу. Ирон литературон
æвзаджы домæнтæм гæсгæ сæ хъæуы ныффыссын, æмæ ууыл та сæрмагон-
дæй бакусын хъæуы.
Рæгъмæ рахæсгæ чиныг арæзт у æртæ хайæ
Фыццаг сæргонды дзырд цæуы нæ къухы цы мыггагон таурæгътæ баф-
тыд, уыдоныл. Мыггагон таурæгътæн ирон адæмы историйы хицæн фарс-
татæ раиртасынæн цы стыр нысаниуæг ис, ууыл дзурынц ахæм зынгæ ахуыр-
гæндтæ, куыд Абайты Васо, Уанеты Захар, Æлборты Барысби, Калоты Ба-
рис, Джыккайты Шамил.
Мыггæгтыл цы таурæгътæ уыд, уыдон дзыхæй-дзыхмæ лæвæрд цыдысты
иу фæлтæрæй иннæмæ æмæ нæм сæ фылдæр абоны онг дæр æрхæццæ сты.
Мыггагон таурæгътæн ис стыр нысаниуæг, канд хицæн мыггæгты рав-
зæрды истори базонынæн нæ, фæлæ ма уыдон фæрцы бæрæг цæуынц ирон
адæмы миграцион процесстæ, сæ цæрæнбынæттæ, сæ сыхаг адæмтимæ куль-
турон-историон ахастытæ. Мыггагон таурæгътæм гæсгæ бæрæг цæуынц хи-
цæн мыггæгты кæрæдзимæ хæстæгдзинады, ома, æрвадæлон ахастытæ. Тау-
рæгъты фæрцы базонæм, мыггæгтæй кæцы рагондæр у, кæцы мыггагæй рав-
16

зæргæйыл нымайы йæхи иу кæнæ иннæ мыггаг, уыдæттæ. Таурæгътæй зыны,
ныры ирон мыггæгтæй сыхаг адæмтæй æрбафтгæ кæцытæ сты, уыдæттæ.
Иудзырдæй, мыггагон таурæгътæ стыр ахъаз кæнынц ирон адæмы истори-
йы бирæ фарстатæ сахуыр кæнынæн.
Раст фыссы Джыккайты Шамил мыггагон таурæгъты нысаниуæджы
тыххæй: «Нæ адæмы истори зонынæн ахъаззаг æрмæг дæттынц мыггæгты
таурæгътæ. Уыдон баст сты мифтимæ, историон цаутимæ, бынæттон бы-
цæутæ æмæ хабæрттимæ. Бæстон сæ зыны хицæн мыггæгты равзæрд, сæ
цæрæнуæттæ куыд æмæ цæй тыххæй ивтой, уый аххосæгтæ... Мыггæгты
таурæгътæ æвдисынц канд мыггагон ахастытæ нæ, фæлæ социалон тохы
хицæн хуызтæ дæр».
Чиныджы цы мыггагон таурæгъты кой и, уыдонæй иуты ныффыстон мæ-
хæдæг Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны хъæуты. Иннæты бакастæн Хуссар
Ирыстоны зонадон-иртасæг институты архивы, Цæгат Ирыстоны гумани-
тарон æмæ социалон иртæстыты институты къухфыстыты хайады. Уæлдай
банысан кæнын мæ фæнды, Æлборты Барысби, Барахъты Еленæ æмæ Цагъа-
ты Анастасия цы фольклорон æмæ этнографион æрмæг æрæмбырд кодтой,
уыдон нысаниуæг куыд ахъаззæг у ирон мыггæгты истори сахуыр кæныны
хъуыддаджы, уый. Мыггагон таурæгътæ цыдысты æмæ цæуынц куыд перио-
дикон мыхуыры, афтæ хицæн чингуытæй дæр. Уæлдай банысан кæнын
хъæуы Гецаты Афæхъо, Хъайттаты Хъайтмырзæ, Калоты Барис, Наниты Ви-
сарион, Бязырты Алыксандры куыстытæ.
Мыггагон таурæгътыл цы сæргонды дзурæм, уым фыццаджыдæр æрхас-
там, рагон ирон мыггагон нæмттæ: Цæразонтæ, Кусæгонтæ, Сидæмонтæ,
Æгъуызатæ æмæ Цъæхилтимæ баст чи сты, ахæм таурæгътæ. Уый фæстæ та
алфавитмæ гæсгæ мыхуыр кæнæм, нæ къухы цы мыггæгты таурæгътæ баф-
тыд, уыдон.
Чиныджы дыккаг сæргонд у ирон мыггæгты дзырдуат. Мыггæгтæ иу-
уылдæр лæвæрд цæуынц алфавитмæ гæсгæ номон хауæны, Абайтæ, Гецатæ
æмæ а. д. Æрмæст дыууæ мыггаджы Ходы æмæ Бады лæвæрд цæуынц гуы-
рынон хауæны. Иу мыггаджы хицæн варианттæ лæвæрд цæуынц иуран, се
’хсæн хахх, афтæмæй: Дзабитæ/Джабитæ. Алы мыггагæн дæр лæвæрд цæуы
йæ уырыссаг формæ, бирæ рæтты та йæ гуырдзиаг формæ дæр. Дзырдæуы
кæрон уæлæмхасы хуызы мыхуыр цæуы, ирон мыггæгтæй æрвадæлтыл ны-
мад чи сты, уыдон, стæй ма мыггагон таурæгътæм гæсгæ мыггæгтæй кæцы
кæмæй равзæрд, стæй мыггæгтæй йæхи Цæразонтæй, Сидæмонтæй, Кусæ-
гонтæй, Æгъуызатæй, Цъæхилтæй чи кæуыл нымайы, уый.
Ирон мыггæгты дзырдуатыл кусгæйæ спайда кодтам уæлдæр ранымад
æрмæгæй уæлдай Хуссар Ирыстоны, Цæгат Ирыстоны æмæ Гуырдзыстоны
паддзахадон историон архивты æрмæджытæй.
17

Æртыккаг сæргонды æрхастам куыд Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны,
афтæ, Гуырдзыстоны районты ирон хъæутæй алкæцыйы дæр цы ирон мыг-
гæгтæ цард æмæ цæры, уыдон. Куыд Цæгат, афтæ Хуссар Ирыстоны хæххон
хъæутæй бирæтæ федзæрæг сты, фæлæ сæ уæддæр бахастам, цæмæй мыггæг-
ты истори ирддæрæй зына.
Хъæутæ æмæ мыггæгтæ лæвæрд цæуынц цы коммæ хауынц, уымæ гæсгæ.
Афтæ Цæгат Иры Уæлладжыры комæй ахизæм Куырттаты коммæ, стæй Ды-
гургоммæ, Хъобангоммæ æмæ а. д. Хуссар Ирыстоны та Урстуалтæ, Дзома-
гъгом, Цъалагом, Дзауы ком, Къуыдаргом, Чеселтгом, Чысангом, Джеры ком.
Гуырдзыстонмæ цы ирон хъæутæ хауынц, уыдон та хæссæм, цы районтæм
хауынц, уымæ гæсгæ. Зæгъæм: Гуры район, Боржомы район. Банысан кæ-
нын хъæуы уый, æмæ ацы районты бирæ ирон хъæутæ федзæрæг сты цар-
ды зынвадæтты аххосæй. Зæгъæм, Гуры районы хæххон хъæутæ гуырдзыйы
экстремистты аххосæй 1991 азы сыстадысты сæ цæрæнбынæттæй. Боржомы
районы иу ирон хъæу дæр нал ис, иууылдæр сæ фæсырдтой. Бирæ хъæуты та
ирон мыггæгтæ ивдгонд æрцыдысты гуырдзиаг мыггæгтыл, цæмæй сæ фæд
фесæфа. Чиныгмæ ма бахастам, иу кæнæ иннæ комы хъæутыл æмæ фыццаг
æрцæрджытыл цы таурæгътæ ис, уыдонæй дæр.
Арæх æмбæлæм Уæлладжыры комæй Дыгургоммæ мыггæгты иугай хæйт-
тæ куыд лыгъдысты, фылдæр туджджынтæ, ахæм таурæгътыл. Лыгъдысты
æндæр кæмттæм дæр. Афтæмæй иу мыггагыл æмбæлæм æндæр æмæ æндæр
кæмтты. Быдыры хъæуты дæр фылдæр мыггагæй цардысты, бирæ хæтты-
ты-иу хохæй сæ хъæуы ном дæр рахастой.
«Ирон мыггæгты истори у æнæхæрд зæхх, Дзаджджын хуым дзы чи бакæ-
на æмæ дзы, бæркадджын тыллæг чи райса, уый стыр лæггæдтæ бакæндзæ-
нис йæ адæмæн» - зæгъы зынгæ ирон публицист æмæ ахуыргонд Уанеты
Владимир. Уыцы æнæхæрд зæххыл æз дæр иу-чысыл бафыдæбон кодтон, цы
бæркад дзы райстон, уый та чиныгкæсæг зæгъдзæн.

II МЫГГАГОН |^
II ТАУРÆГЪТÆ ÆМÆ ХАБÆРТТÆ II
Рагон ирон мыггæгтæ: Цæразонтæ, Кусæгонтæ,
Сидæмонтæ, Æгъуызатæ, Цъæхилтæ
Ирон адæмон таурæгьмæ гæсгæ, Ос-Бæгъатырæн йæ фыццаг ус Æхсинæй
райгуырд цыппар фырты: Цæраз, Кусæг, Сидæм æмæ Æгъуыз. Номыл усæй та
йын райгуырд иу фырт - Тидла. Уымæй дарддæр ма Кусæгæн райгуырд фырт -
Цъæхил, уый уæлдай тынг уарзтой Ос-Бæгъатыр æмæ Æхсин. Ацы æхсæз æф-
сымæрæй равзæрдысты Ос-Бæгъатыры бирæ цæуæт. Ос-Бæгъатыры цæуæты
нæмттæй фæзындысты рагон ирон мыггæгтæ: Цæразонтæ, Кусæгонтæ, Сидæ-
монтæ, Æгъуызатæ, Цъæхилтæ æмæ Тидлатæ. Ацы мыггæгтæ æрцардысты Уæл-
ладжыры, Захъхъайы, Тырсы æмæ Урстуалты.
Таурæгътæм гæсгæ, Урсдоны комы фыццаджыдæр æрцардысты Цъæхилтæ -
Дагом, Урсдон æмæ Донысæры хъæуты. Цъæхил, дам, куы амард, уæд йæ фырт-
тæй Дага, хистæр кæй уыд, уымæ гæсгæ райста хистæйраг зæхх - цæрæнбынат
æмæ хуымзæххытæ Арвыбынаты æмæ - уыгæрдæнтæ та Стыррагъыл. Дагайы ма
хистæры хайæн фесты йæ фыды хæдзарæй рæхыс æмæ æрхуы аг - бæгæны фы-
цæн æмæ арынг. Дага æрцард, цы бынат ын схай кодтой, уым, æмæ йæ цæуæт куы
сбирæ сты, уæд сæ сырæзт Дагомы хъæу. Дагайы цæуæт, дам, цæрæг адæм уыды-
сты, уый бæрц хæдзæрттæ сын уыд, æмæ сæ уæлхæдзæрттыл гæнæн уыд хъæуæн
йæ иу кæронæй йе ’ннæмæ адугъ кæнæн. Дагайы цæуæт уый бæрц сбирæ сты
æмæ цалдæр æрвадæлтыл ныддих сты. Дагайæн уыд дыууæ фырты. Йæ иу фырты
цæуæт сты Агънатæ, Зæнджиатæ, Карсантæ, Себеттæ. Дыккаг фырты цæуæт та сты
Хъаратæ, Гæтуатæ, Бурзиатæ. Ацы æрвадæлтæн сæ уæлмæрд иу уыд, уыцы бынат
хуыдтой «Арв». Дагомы ис, æнæхъæн Уæлладжыры комы зындгонд чи уыд, уыцы
тæрхоны бынат - Ныхас - Мадизæн. Мадизæн дæр Цъæхилты хуыдтой. Фæлæ-иу
ардæм æрæмбырд сты тæрхонмæ æнæхъæн Ирыстоны зынгæдæр тæрхоны лæгтæ.
Дагомы ма уыд Уастырджийы кувæндон, уый хуыдтой Рекомы æфсымæр, Уастыр-
джийы кувæндоны бын алы мыггагæн дæр уыди йæхи бадæн бынат.
Цъæхилæн, дам, йæ астæуккаг фырт, йæ ном ын нæ хъуыды кæнынц, æрцард
Шухийы лæгæтмæ æввахс. Йæ цæуæт куы сбирæ сты, уæд æрцардысты Урсдоны
райдианы æмæ дзы сырæзт хъæу Зæронд Урсдон. Ацы хъæуы цæугæдон Урсдон
19

дыууæ дихы кодта. Йæ иу фарс цардысты æрвадæлтæ: Æмбалтæ, Дзугатæ, Айлар-
тæ, Дзигастæ. Йæ рахиз фарс та цардысты Челехсатæ æмæ Гæздæнтæ. Цъæхилы
астæуккаг фырты цæуæтмæ хаудтой Чеселатæ дæр, фæлæ сæ мыггаг сыскъуыд.
Зæронд Урсдоны цæрджытæн сæ кувæндон уыд Барæджы кувæндон, кæнæ Уа-
цилла. Хъæуæн йæ тæккæ астæу уыд. Урсдоны сæйрагдæр мыггагыл нымад уы-
дысты Дзугатæ. Уыдонæн Цъæхилты кувæндон Мигъдауы куывды рæстæджы
уыд уæлдай бартæ. Дзуары лæг дæр Дзугатæй уыд. Фæлæ Дзугатæй Урсдоны
комы ничиуал цард æмæ уæд дзуары лæг уыд Æмбалтæй, уымæн æмæ Дзугатæ
æмæ Æмбалтæ æрвадæлтæ сты.
Цъæхилы кæстæр фырты ном дæр ферох. Йæ цæуæт æрцардысты цæугæдон
Урсдоны ратæдзæнты Донысæрыхъæуы. Цъæхилы кæстæр фыртæн дæр уыд
дыууæ фырты. Уыдоны цæуæтæй равзæрдысты æрвадæлтæ: Хастатæ, Бзыктæ
æмæ Мсойтæ.
Кусæгоны цæуæт Урсдоны комæй алыгъдысты Æрыдоны галиу фарсмæ æмæ
æрцахстой Мызуры фæз, ам сырæзт хъæу Мызур. Кусæгоны цæуæт ма æрцарды-
сты Ногхъæу æмæ Бызы. Мызуры уыд Кусæгонты иумæйаг Ныхас.
Сидæмонтæ æппæты фыццаг æрцардысты Ксурты, Уæлладжыры, Æрыдоны
галиу фарс, Урсхохы рæбын. Таурæгъмæ гæсгæ, Сидæмоны цæуæт ардыгæй æн-
дæр рæттæм лидзын райдыдтой раджы, зæхх сын кæй нæ фаг кодта, уый тыххæй.
Ксуртæй æппæты фыццаг чи ралыгъд, уыдон æрцардысты Æрыдоны рахиз фарс
Бæрзондададжы. Таурæгъ куыд дзуры, уымæ гæсгæ Сидæмонтæй дыууæ æф-
сымæры Фата æмæ Наджы цуаны рæстæджы Æрхоны комы федтой иу бынат,
ацы бынат цæрынæн сæ зæрдæмæ фæцыд æмæ дзы æрцардысты. Сырæзт дзы
хъæутæ: Дæйыхъæу æмæ Цъус. Дæйыхъæуы æрцард Фатта, Цъусы та - Наджи.
Дæйы фарсмæ ис хъæу Тара. Ам, зæгъы, цардысты Хунæрвады цæуæт. Таурæгъ-
мæ гæсгæ, адон ногъайæгтæй равзæрдысты. Ацы мыггæгтæм хауынц: Гæззатæ,
Илатæ, Кобестæ, Слонатæ, Дударатæ, Хосонтæ, Сахъмантæ, Хуруштæ. Адонæй
Слонатæ æмæ Дударатæ алыгъдысты Тæгиаты коммæ. Сидæмонты цæуæт ма
æрцардысты Цъусы хъæуы. Цæрынц дзы Реуазтæ, се ’рвадæлтæ сты Соппойтæ.
Луары дæр Сидæмонтæ цардысты. Уыналы дæр Сидæмонтæ цæрынц. Ардæм
æрлыгъдысты Ксуртæй цыппар æфсымæры: Суан, йæ цæуæт систы Суантæ, Да-
уыр - Дауыратæ, Мысык - Мысыккатæ æмæ Цæллаг - Цæллагтæ.
Таурæгъмæ гæсгæ, Бæрзондадагæй Фатта æмæ Наджийæ дарддæр алыгъды-
сты æртæ æфсымæры: Ростом, Бибилон æмæ Цитлосан. Таурæгъы ирон вари-
антмæ гæсгæ, ацы æфсымæртæ ардыгæй алыгъдысты, ам Ростомæн йæ фырт
калмы хæстæй куы амард, уый фæстæ. Таурæгъы гуырдзиаг вариантмæ гæсгæ
та, ацы æфсымæртæ ам нал бафидыдтой се ’рвадæлтимæ æмæ сæхи айстой Хус-
сар Ирмæ. Фыццаг Урстуалты æрбынат кодтой, фæлæ фæстæдæр алыгъдысты
Гуырдзыстонмæ æмæ уым систы Ксаны эрыстаутæ. Ростом, Бибила æмæ Цит-
лосан Сидæмонтæй кæй уыдысты, ууыл дзырдæуы канд фольклорон таурæгъ-
ты нæ, фæлæ ма историон документты дæр, куыд зæгъæм «Хроника Ксанских
эриставов»-ы. Уый фыст æрцыд 1405-1410 азты Ларгвисы кувæндоны Григол
20

Бандасдзе-йы къухæй. Ацы цыртдзæвæны дыккаг хайы дзырд цæуы XIII æну-
сы кæрон æмæ XIV æнусы райдианы Чысангомы кæй фæзындысты Сидæмоны
цæуæт æртæйæ, сæ кусæг адæмæй æвдайы ракодтой, афтæмæй. Ирыстоны сæ
хæстæджытимæ фæхыл сты æмæ Захъхъайыл ахызтысты Двалетмæ (Туалгом).
Уым сын бар радтой æрцæрынæн, фæлæ диссаджы галуантæ куы райдыдтой
аразын, уæд уый тасæй, зæгъгæ, ам сæхи схицæуттæ кæндзысты, æрвыст æрцы-
дысты ацы бæстæй æмæ бахаудтой Чысангоммæ. Уыцы заманы уым тох цыд æд-
дагон знæгтимæ. Ростом сын йе ’фсымæртимæ æмæ йæ адæмимæ тынг баххуыс
кодта, цæмæй се знæгтыл фæуæлахиз уыдаиккой, уымæн, æмæ уæд Ларгвисы хи-
цау загъта Ростомæн: «Кæд дæ ам æрцæрын фæнды, уæд ракур, цæмæй дын бар
лæвæрд æрцæуа, куы амæлай, уæд дæ Ларгвисы кувæндоны куыд баныгæной.
Ам та ныгæнынц зынгæ адæмы, хицауиуæг чи кæны, ахæмты». Ростом æцæгдæр
хистæртæн загъта йæ хъуыды æмæ баныхас кодтой, Ларгвисы кувæндоны кæй
æрцæудзæн ныгæд, ууыл. Ростом Ларгвисы æрцард, адæм æй тынг бауарзтой йæ
хъæбатырдзинады тыххæй. Адæмы хъаггæдта алы фыдбылызæй.
Фæстагмæ Ростом æмæ йæ цæуæт систы Чысангомы эрыстаутæ. (Тогошвили
Г.Д., Цховребов И.Н. «История Осетии в документах и материалах с древней-
ших времен до конца XVII века», т. 1, Цхинвал, 1962 г., фф. 85-87). Таурæгътæм
гæсгæ, Сидæмонтæм хауынц Тæга æмæ Куырттайы цæуæт дæр.
Иу таурæгъмæ гæсгæ, дыууæ æфсымæры Тæга æмæ Куыртта Æрыдоны доны
сæрты ахызтысты æмæ Фыййагдоны комы æрцардысты Уæлæсыхыхъæуы. Ныр
дзы хъæу нал ис. Ам ис дыууæ стыр зæппадзы. Куыд дзурынц, афтæмæй Тæга
æмæ Куыртта æвæрд сты уыцы зæппæдзты.
Тæгайы фырттæ Камбий æмæ Сана тынг фæхыл сты. Камбитæ фæцагътой Са-
наты, æрмæст ма сæ аирвæзт иу гыццыл лæппу, йæ ном Тотик, æмæ йæ Куыртта-
ты иннæ цæрджытæ бамбæхстой. Уый тыххæй Камбитæ цæрджыты ардыгæй су-
рынвæнд скодтой. Уæд уыдон Камбийы дыууæ фырты амардтой. Камбийæн ма
уыд æртæ фырты, æмæ уыдон алыгъдысты Дæргъæвсмæ. Фæстæдæр Камбитæй
дыууæ æфсымæры: Тулат æмæ Кундух Дæргъæвсæй алыгъдысты Фырыдоны
коммæ æмæ уым сарæзтой хъæу - Саниба. Рекомы хохыл та кувæндон Саниба
сарæзтой Тулат æмæ Кундухы цæуæт.
Цæразонтæ уыдысты Ос-Бæгъатыры хистæр фырт Цæразоны цæуæт. Цæра-
зоны цæуæт цардысты Æрыдоны уæллаг фарс. Ардæм хаудтой Касарайы ком,
Зæрæмæг, Нузалы ком. Цæразонты уыдысты хъæутæ: Бад, Къора, Нæзыджын, Ну-
зал, Амасин, Ход, Зджыд. Таурæгъмæ гæсгæ, Нæзыджыны цардысты Цæразонтæй
æртæ æфсымæры: Мзок, Хъупе æмæ Челд. Челд алыгъд Мамысоны коммæ æмæ
уым Згъилы цард. Цæразонтæн сæ кувæндон Нузалы уыд. Æгьуызатæ та царды-
сты Захъхъа æмæ Наргомы, Тырсыгомы æмæ Хуссар Иры Рукгомы.
Тидлайы цæуæт, таурæгъ куыд дзуры, афтæмæй кæвдæсардыл нымад уыдыс-
ты. Уыдон цардысты Уæллаг Уналы сæрмæ, сæ хъæу хуынд Уæллаг Зынцъар,
фæлæ XVIII æнусы кæрон уырдыгæй фæлыгъдысты Уæлладжыры æмæ Нар-Ма-
мысоны кæмттæм.
21

Ирон мыггæгтæ Цæразонтæ, Кусæгонтæ, Сидæмонтæ, Æгъуызатæ, Цъæхил-
ты равзæрды тыххæй цы таурæгътæ ис, уыдонмæ сæ хъус рагæй дардтой куыд
ирон ахуыргæндтæ, афтæ æндæр бæстаг ахуыргæндтæ дæр. Уыцы таурæгътæн
ис æндæр æмæ æндæр варианттæ. Зæгъæм, Уанеты Захар йæ чиныг «Адæмон
таурæгъ ирæтты равзæрды тыххæй», зæгъгæ, уым цы таурæгъы кой кæны, уымæ
гæсгæ ирæтты фыдæл Ос-Бæгъатырæн уыд фондз фырты: Сидæмон, Цæразон,
Кусæгон, Æгъуыз æмæ Цъæхил. Пчелина Евгения Георгийы чызг та йæ куыст
«Предание о фамилиях - потомках Ос-Багатара» цы таурæгъ æрхаста, уымæ
гæсгæ Ос-Бæгъатырæн йæ фыццаг усæй райгуырд цыппар фырты: Цæраз, Кусæг,
Сидæм æмæ Æгъуыз. Цъæхил та уыд Кусæгонæн йæ фырты фырт. Ос-Бæгъа-
тырæн йæ номылусæй та райгуырди фырт - Тидла. Таурæгътæн алы вариант-
тæ дæр ацы рагон ирон мыггæгты равзæрд бæттынц Ос-Бæгъатыримæ. Уанеты
Захар куыд фыссы, уымæ гæсгæ Ос-Бæгъатыр астæуккаг æнусты нысан кодта
хæстон раздзог, гуырдзиаг азфыстыты та - паддзах. Ос-Бæгъатырæй равзæргæ
мыггæгтæ, таурæгъмæ гæсгæ, нымад цыдысты уæздан мыггæгтыл. Автор куыд
зæгъы, уымæ гæсгæ ам диссагæй ницы ис, уымæн æмæ, йæхи уæздан мыггагыл
чи нымадта, уыдон-иу сæ равзæрд бастой искæцы паддзахады номимæ, цæмæй
иннæ мыггæгтæй сæхи уæлдæр кодтаиккой. Зæгъæм, Тæгиатæ сæхи хуыдтой со-
михаг паддзах Тагауры цотæй равзæргæтыл. Уанеты Захар ацы таурæгъы реа-
лон бындурыл нымайы уый, æмæ, куыд Цæгаты, афтæ Хуссар Иры мыггæгтæй
дæр бирæтæ сæхи бæттынц ацы фондз рагон ирон мыггæгтимæ. Зæгъæм, Хуссар
Ирыстоны Стыр Леуахийы комы цæрæг мыггæгтæ: Абайтæ, Дзадтиатæ, Саулох-
тæ, Томайтæ, Плитæ, Гаглойтæ, Санахъотæ, Джиджджойтæ æмæ æндæртæ ны-
мад цыдысты уæздан мыггæгтыл æмæ сæ хуыдтой Æгьуызатæй. Хуыбылты,
Битеты, Джиоты, Магкоты, Гасситы, Бабаты, Кокойты, Карсанты, Остъаты хуыд-
той Кусæгонтæй равзæргæ. Цхуырбаты æмæ Тедеты та хуыдтой Сидæмонтæй
равзæргæ мыггæгтæ. Хуссар Ирыстоны къаддæр æмбæлынц Цæразонимæ баст
мыггæгтæ. Рагон ирон мыггæгтæй ма абоны онг æрхæццæ дыууæ мыггаджы -
Сидæмонтæ æмæ Цъæхилтæ. Таурæгъмæ гæсгæ, рагон ирон мыггæгтæ цардысты
Уæлладжыры комы. Сидæмонты цæрæнуæттæ уыдысты Уынал, Дæй, Æрхон,
Луар æмæ æндæр рæтты.
Адæмон таурæгъмæ гæсгæ,Тæгиатæ дæр æмæ Куырттатæ дæр баст сты Сидæ-
монтимæ. Сæ фыдæлтæ Тæга æмæ Куыртта уыдысты Сидæмоны фырты фырт-
тæ. Уыдонæй сæ иу - Куыртта æрцард Куырттаты комы. Тæга та - йæ фарсмæ,
æндæр комы. Уæлладжыры комæй ацы рагон ирон мыггæгтæ лыгъдысты æндæр
кæмттæм дæр, уымæ гæсгæ æндæр кæмтты дæр фæзынди, ацы рагон ирон мыг-
гæгтимæ сæхи баст цы мыггæгтæ хуыдтой, ахæмтæ.
Адæмон таурæгъ ацы рагон фондз ирон мыггаджы нымадта уæздан мыггæг-
тыл. Ацы хъуыды равдыста йæ поэмæ «Алгъуызиани»-йы XIX æнусы райдианы
зынгæ ирон фыссæг æмæ æхсæнадон архайæг Иуане Ялгъузидзе (Гæбæраты Иу-
ане). Уый йæ фыдæлыл нымайы Алгъуызы. Поэмæйы йын йе ’фсымæртæ Цæра-
зон, Кусæгон æмæ Цъæхилы кой дæр кæны. Рагон ирон мыггæгтæ сæхи уæздæт-
22

тыл кæй нымадтой, уый ма, Уанеты Захары хъуыдымæ гæсгæ, бæлвырд кæны,
Нузалы кувæндоны цы фыст уыд, уый дæр. Уым дзырдæуыд, Нузалы кувæндо-
ны ныгæд чи уыд, уыдоныл. Уыдон та уыдысты Цæразонтæ æмæ Цъæхилтæй.
Уанеты Захар æвæры фарст: цымæ уæдæ кæд фæзындаид ирон адæммæ ацы
таурæгъ? Авторы хъуыдымæ гæсгæ, Уæлладжыры комы, Мамысоны æмæ Хуссар
Ирыстоны мыггæгты фылдæр хай баст сты, таурæгъы цы рагон фондз ирон мыг-
гаджы кой ис, уыдонимæ. Ацы фондз мыггаджы фæзындысты, куыд мыггæгтæ,
афтæ, цалынмæ сæ цæуæт нæ апырх сты, уæдмæ. Авторы хъуыдымæ гæсгæ, уый
уыд ирон паддзахады (Овское царство-йы) дуджы. Æвæццæгæн, уыцы дуджы
хицауиуæггæнджытимæ хæстæгдзинад уыд ацы фондз рагон ирон мыггагæн.
Ацы рагон ирон мыггæгтæн сæ равзæрд Уанеты Захар бæтты, рагон патриарха-
лон-мыггагон цард хæлын куы райдыдта, уæздæттæ æмæ кæвдæсæрдтæ зынын
куы байдыдтой, фæлæ уæздæттæ иннæ хæйтты сæ дæлдæр куы нæма бакодтой,
уыцы дугимæ.
Уанеты Захары чиныджы дзырд цæуы, Уæлладжыры комы цы ирон мыггæг-
тæ уыд, уыдоныл, æмæ бынтон раст нæу ацы таурæгъ æппæт ирæтты равзæрдыл
бæттын, кæд Уæлладжыры комæй иннæ кæмттæм бирæ мыггæгтæ фæлыгъди,
уæддæр.
Абайты Васо, рагон ирон мыггæгтæ Цæразонтæ æмæ Æгъуызатæн сæ мыгга-
гон нæмттæ кæд æмæ куыд равзæрдысты, уыцы фарстыл ныффыста сæрмагонд
куыст. Васойы хъуыдымæ гæсгæ, ирон адæммæ ацы таурæгъ фæзынд, Ирыстонмæ
монголтæ куы нæма ’рбабырстой, уæд. Уыцы заманы Аланты бæстæйы хицæуттæ
сæхи нымадтой византиаг императортыл, гуырдзыйы паддзæхты æмрæнхъ.
Аланты хицæуттæ сæхи Цезартимæ бæттын райдыдтой, æвæццæгæн, X æну-
сæй, зæгъы Васо, уымæн æмæ XII æнусы уыдысты Цезаронтæ-Цæразонтæ. Уый
уымæй дæр бæрæг у, æмæ Сосланы-Давид адæмон таурæгъты Цæразонтæй хуыд-
той, Цезарæй ирон Цæразон куыд рауад ирон æвзаджы, ууыл Васо бæстон дзуры
йæ куысты. Æгъуызаты мыггагон номы равзæрдыл дзургæйæ Абайты Васо фыссы,
зæгъгæ, ацы мыггаджы фыдæлы ном Æгъуыз-Æлгъуыз равзæрд римаг император
Августы номæй. Алайнаг хицæуттæ сæ равзæрд Римы императоримæ кæй бастой,
уым, автормæ гæсгæ, диссагæй ницы ис.
«Во все времена люди, рвущиеся к власти или захватившие власть, чтобы
придать видимость законченности своему господству, сочиняли для себя фан-
тастические генеалогии и присваивали себе сверхпочетные звания и регалии...
В период консолидации аланского государства их правящая верхушка присвои-
ла себе наименование Царазонта Агузата, т. е. «наследники Цезарей Августов»
(Абаев В.И. Происхождение осетинских фамильных имен Царазонта, Агузата.
Литературная Осетия, Орджоникидзе, 1982, № 60, 115). Абайты Васойы хъуы-
дымæ гæсгæ, Аланты паддзахадæн, цалынмæ йæ монголтæ нæ ныппырх кодтой,
уæдмæ стыр бастдзинæдтæ уыд Византиимæ, æмæ Цæразонтæ дæр сæхи Це-
зартæй уыцы рæстæджы рахуыдтой. Монголтæ Аланты паддзахад куы ныппырх
кодтой, уæд, хицауиуæг цы мыггæгтæ кодтой, уыдон иннæ мыггæгтимæ схæццæ
23

сты, фæлæ ма адæмон таурæгъты баззад сæ кой. Ацы таурæгътæм гæсгæ, куыд
фæстагмæ домдтой, цæмæй сын уæздæтты нæмттæ лæвæрдтаиккой. Ос-Бæгъа-
тыры фыртты нæмттæй равзæргæ рагон ирон мыггæгтæ: Цæразонтæ, Кусæгонтæ,
Сидæмонтæ, Æгъуызатæ æмæ Цъæхилты тыххæй йæ куыст «Генеалогические
предания осетин как исторический источник» (Орджоникидзе, 1989) лæмбынæг
æрдзырдта зынгæ ирон ахуыргонд Гутнаты Феликс. Таурæгъмæ гæсгæ, рагон
ирон мыггæгты фыдæл Ос-Бæгъатыр уыд кæнæ Аланты паддзахады сæргъ-
лæууæг, кæнæ та кънйаз. Царди Нузалы.
Æппæты фыццаг Бæгъатыры кой счындæуыд гуырдзиаг азфысты V æнусы.
Уæд Гуырдзыстоны хицауиуæг кодта Вахтанг Горгасал. Бæгъатыры кой ма чын-
дæуы ХШ-Х1У æнусты. Гутнаты Ф. куыд зæгъы, уымæ гæсгæ таурæгъты хæццæ
кæнынц, V æнусы цы Бæгъатыры кой уыд, уый ХИ1-Х1У æнусты цы Бæгъатыры
кой уыд, уыимæ. Ос-Бæгъатыримæ баст цы таурæгътæ сты, уыдон, авторы хъуы-
дымæ гæсгæ, æвдисынц аланты-ирæтты истори астæуккаг æнусты райдианы,
бæлвырддæр та - V æнусæй XIV æнусмæ. Уыцы заманы Аланты паддзахады
хицæуттæй, æвæццæгæн, чидæртæ Уæлладжыры комы цардысты, цæмæй ацы
коммæ бацæуæнтæ æддагон знæгтæй бахъахъхъæныны хъуыддагæн разамынд
лæвæрдтаиккой.
Гутнаты Ф. бынтон разы нæу, Абайты Васо Цæразонтæ æмæ Æгъуызатæн сæ
равзæрд римаг императортæ Цезарь æмæ Августимæ кæй бæтты, уыцы хъуыды-
имæ. Феликс фыссы, зæгъгæ, Васойы куысты дзуапп нæй ахæм фарстатæн: 1. Тер-
мин «Цæразон» Уæлладжырæй дарддæр Ирыстоны иннæ кæмтты арæх цæмæн
не ’мбæлы. 2. Араббаг, византиаг, гуырдзиаг чингуыты сæ кой цæй аххосæй нæй?
Гуырдзиаг чингуыты Х1Н-Х1У æнусты аланты хицауадгæнджыты хуыдтой «Ах-
сарфкян», уым раст фыст цæуылнæ æрцыдысты Æхсæртæггатæ? «Ахсарфкян»
æцæгæйдæр Æхсæртæггатæ кæй уыдысты, уыцы фарстайыл лæмбынæгдæр дзу-
ры зынгæ гуырдзиаг ахуыргонд Мзия Андроникашвили йæ чиныг «Очерки по
ирано-грузинским языковым взаимоотношениям»-ы 1 томы. (Тбилиси, 1966 аз.)
Чиныг фыст у гуырдзиаг æвзагыл. Нæй, зæгъы Гутнайы-фырт, дзуапп ахæм фарс-
тайæн дæр: кæд æппæт ирæттæм цы Нарты кадджытæ ис, уым аланты паддзæхтæ
хуыйнынц Æхсæртæггатæ, уæд сæ Уæлладжыры комы та Цæразонтæ цæмæн хо-
нынц? Чи зоны, Абайты Васойы куыст комкоммæ нæ дæтты дзуапп ацы фарс-
татæн, фæлæ уый зæгъæн нæй, æмæ Уæлладжырæй æндæр кæмттæм, Цæразон-
тыл йæхи чи нымадта, уыдонæй цъус алыгъд, кæд уым термин «Цæразон» арæх
не ’мбæлы, уæддæр. Араббаг, византиаг æмæ гуырдзиаг чингуыты сæ кой кæй
нæй, уый дæр Цæразонты нысаниуæг нæ къаддæр кæны, уымæн æмæ сæйраг у,
ирон адæмы ’хсæн сын цы нысаниуæг уыд, уый. Ирон адæмон таурæгъты Цæра-
зонтæ уыйас уæздан мыггагыл нымад уыдысты, æмæ уыдонæй хицауады сæр чи
лæууыд, уыдон сæхи римаг император Цезарæй рацæугæ схуыдтаиккой, уым дис-
сагæй ницы ис, уæлдай дæр та, Аланты бæстæйæн Византиимæ цы ахастытæ уыд,
уыдон куы хъуыды кæнæм, уæд. Мæнмæ гæсгæ, Феликсы хъуыды раст у, Кусæ-
гонты мыггаджы равзæрды сæйрагдæр хъуыды дзырдтæ «кусæг», кæнæ «хъусæг»
(Кусæгон, Хъусæгон)-имæ бæттын кæй хъæуы, уымæй.
24

Ирон адæмон таурæгътæм гæсгæ, Сидæмонты мыггаджы цæуæт у иннæтæй
фылдæр. Таурæгъы иу вариантмæ гæсгæ, Сидæмон æмæ йе ’фсымæрты фыд уыд
Бæгъатыр, сæ мад та - Æхсин. Æхсин уыд гуырдзиаг паддзахы чызг. Гутнайы-
фырт раст хъуыды кæны, таурæгъы ацы цау уыцы дуджы алантæ æмæ гуыр-
дзыйæн цы фидар бастдзинæдтæ уыд, ууыл кæй дзуры, уымæй. Фæлæ автор раст
нæ хъуыды кæны, Сидæмоны ном Шида Картлиимæ кæй бæтты, уымæй. Раст
хъуыды нæу, Шида æмæ Сидæ иу уидагæй цæуынц, кæй зæгъы, уый. Растдæр у,
Абайты Васо Сидæмонты мыггагæн цы этимологи радта, уый. Гæнæн ис Сидæ-
монты равзæрдæн бабæттын дзырд «Сидæн»-имæ дæр. Ам мыггагæн йæ кувæн-
дон «Сидæн» кæй уыди, уымæ гæсгæ йæхи ном равзæрдаид кувæндоны комæй,
æмæ Феликсы ацы хъуыдыимæ сразы гæнæн ис. Раст у Гутъынайы-фырты хъуы-
ды уымæй дæр, æмæ Сидæмонтæ æмткæй уæздæттæм кæй нæ хаудтой, се ’хсæн
кæй уыд алантæ-ирæтты æхсæнады æндæр сословитæй дæр. Уыдон цардысты
куыд Цæгат, афтæ Хуссар Иры дæр.
Рагон ирон мыггæгтæ Цæразонтæ, Кусæгонтæ, Сидæмонтæ, Æгъуызатæ æмæ
Цъæхилтыл дзургæйæ ма зæгъын хъæуы зынгæ этнограф Калоты Барисы хъуыды
дæр. Калоты Барис куыд фыссы, афтæмæй, Цæразон Ос-Бæгъатыры фырт кæй
уыд, уый бæрæг у, Нузалы къулыл цы фыст уыд, уымæй. Уыцы фысты бæрæг
æвдыст у, Ос-Бæгъатыр Цæразонæн йæ фараст фыртæй иу кæй уыд. Цæразоны
фырттæм хаст уыди Сослан-Давид дæр. Ацы хабар та, авторы хъуыдымæ гæсгæ,
дзурæг у ууыл, æмæ Цæразонтæ астæуккаг æнусты Скæсæн Аланийы стыр
æмæ тыхджын мыггагыл нымад кæй уыдысты, феодалон Гуырдзыстонимæ сын
бастдзинæдтæ кæй уыд. Зын зæгъæн у, цас раст у Калойы-фырт. Ос-Бæгъаты-
ры Цæразоны фырт кæй хоны, уымæй. Ос-Бæгъатыры ма Цæразоны фырт хоны
мæнæ ахæм таурæгъ дæр:
Цæразонæн уыди авд фырты... Дыууæ дзы уыди сауджынтæ, хуыдтой сæ бе-
ритæ. Иу дзы йæхи айста Гуырдзымæ, иннæтæ уыдысты Ос-Бæгъатыр, Сидæ-
мон, Хъусæгон æмæ Тидла.
Гуырдзыйы мæликк æмæ Цæразон уыдысты æмсæртæ... Ос-Бæгъатыр рахаста
гуырдзиаг мæличчы чызджы, æмæ йæ фæхуыдтой уый тыххæй «Оси бæгъатыр» -
ирон лæг, ома, хъæбатыр... Цæразоны ном баззад Ос-Бæгъатыры цæуæтæн...
Цæразонты цæуæтыл нымайынц Хъæлиаты, Тлийы, Зæрæмæджы, Нузалы, Ба-
ды, Къорайы, Луары, Æрхоны, Донысæры æмæ Уналы. Цъæй, Ход, Зджыд, Бад -
сты Кусæгоны цæуæт. Мзур, Ногхъæу, Сулæртæ сты Цъæхилоны цæуæт. Сидæ-
моны цæуæт та сты Цъамад, Быз æмæ Зынцъар... Нузалы фидæрттæ сты Ос-Бæ-
гъатыры арæзт, стæй Къасарайы Зылындзуар дæр. Нузалæй мидæмæ нæ уагъта
тыхгæнæг. Уыцы рæстæг уыд Особайы рæстæг. Нæ уыд закъон, паддзах æмæ
адæм цагътой кæрæдзийы. (Ирон адæмон аргъæуттæ, т. III, Цхинвал, 1962, ф. 24-26).
Гæнæн ис æмæ, Нузалы къулыл цы Ос-Бæгъатыры кой ис, уый ацы таурæгъты
Ос-Бæгъатыр ма уа, фæлæ уа æндæр Бæгъатыр. Иры историйы бæгъатыртæ цъус
нæ уыд. Калоты Барис архивон æрмæджытæм гæсгæ равдыста, ныры ирон мыг-
гæгтæй йæхи чи кæцы рагон мыггагмæ хаста, уый. Бæрæг куыд у, афтæ 1859 азы
25

арæзт æрцыд комитет, «Комитет для разбора личных и поземельных прав тузем-
цев Военно-Осетинского округа». Уый бæрæг кодта амы цæрæг адæмы бартæ.
Ацы Комитетмæ куырдиæттæ чи балæвæрдта, уыдонæй бирæтæ сæхи хуыд-
той Сидæмонтæй æмæ-иу æрхастой, кæцæй рацыдысты, уый æвдисæг таурæгъ-
тæ. Куыд, зæгъæм, Уырымтæ, Кæсæбитæ, Пагæтæ, Тотыгкатæ, Гозымтæ, Фард-
зинтæ сæ фыдæлыл нымайынц Антуты. Антуы та хонынц Сидæмоны фырт. Си-
дæмоны дыккаг фырт Сахогонæй равзæргæ сæхи хонынц Толпартæ, Магкотæ,
Цæрæктæ, Золойтæ.
Сидæмонæй сæхи цы мыггæгтæ хуыдтой, уыдон дзырдтой, зæгъгæ, уыдон
дæр Цæразонтау Дыгургомæй истой хъалон, сæ сæрвæттæй сын кæй пайда код-
той, уый тыххæй.
Архивон документтæм гæсгæ, Уæлладжыры комы цæрджытæй æппæты фыл-
дæр Цæразонтæ уыдысты. Уыдонимæ уыдысты: Алæджыхъотæ, Мзоктæ, Че-
хойтæ, Æгъуызартæ æмæ æндæртæ. Ис бирæ мыггæгтæ, æмæ сæ равзæрд Уæл-
ладжыры рагон ирон мыггæгтимæ нæ бæттынц. Уыдон цæрынц Нары, Гуыркъ-
уымты комы, Джинатгомы æмæ æндæр рæтты.
КУЫРТТАЙЫ ЦÆУÆТ
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Куырттайæн уыд æртæ фырты: Уæлæсых, Най-
фон æмæ Тимбол.
Уæлæсыхæн уыд цыппар фырты: Цæлыкк, Цопан, Богъ, Демир. Цæлыккæн
уыд иу фырт Тохти, Цопанæн дæр иу фырт, йæ ном Хъара. Богъæн йæ фырт
хуынд Сха, Демиры фырт та хуынд Созан. Афтæмæй Уæлæсыхы цæуæтæй рав-
зæрдысты ахæм ирон мыггæгтæ: Цæлыккатæ, Тохтиатæ, Цопанатæ, Хъаратæ, Бо-
гъатæ, Схантæ, Демыратæ, Созанатæ. Ацы мыггæгтæн сæ фыдæл иу кæй уыд,
уымæ гæсгæ уыдысты æрвадæлтæ.
Куырттайы дыккаг фырт Найфонæн дæр уыд цыппар фырты: Худзи, Гайт, Фар-
ни æмæ Борси. Худзийæн уыд фырт, йæ ном Хæдарц, Гайты фырт та хуынд Церек.
Найфоны байзæддагæй равзæрд ахæм ирон мыггæгтæ: Худзитæ, Хæдарцатæ, Гай-
тæ, Церекатæ, Фæрниатæ, Борситæ. Ацы мыггæгтæ дæр æрвадæлтæ сты, уыд сын
иу фыдæл - Найфон.
Тимболæн, Куырттайы æртыккаг фыртæн дæр уыд цыппар фырты: Гури, Еси,
Арисхан, Тези. Гурийæ равзæрд Гуыриаты мыггаг, Есийы номæй - Есиаты мы-
ггаг. Арысханæн уыд дыууæ фырты: Хæмæт æмæ Уæрдасен. Арысхан æмæ йæ
фыртты нæмттæй равзæрдысты ахæм ирон мыггæгтæ: Арысхантæ, Хæмæттæ,
Уæрдасентæ. Тимболы байзæддагæй цы мыггæгтæ фæзындысты, уыдон дæр
æрвадæлтæ уыдысты. Æмтгæй сисгæйæ, Куырттайæ цы мыггæгтæ равзæрд: Цæ-
лыккатæ, Цопанатæ, Хъаратæ, Богъатæ, Сханатæ, Демыратæ, Созанатæ, Тохти-
атæ, Худзитæ, Хæдарцатæ, Гайтæ, Церекатæ, Фæрниатæ, Борситæ, Гуыриатæ,
Есиатæ, Хæмæттæ, Арисхантæ, Тезитæ, Уæрдæсентæ - уыдон æрвадæлтæ сты.
26

ТÆГИАТЫ ФЫДÆЛТЫККОН ТАУРÆГЪ
Тæгиаты æлдæртты фыдæл сомихаг паддзахы фырт Тагаур уыди. Цæйдæр
тыххæй Сомихæй Абхазы бæстæм фæлыгъд, уырдыгæй æрбацыд Уæлладжырмæ,
стæй фæстагмæ Куырттаты коммæ æрбалыгъд æмæ æрхъæууат кодта Уæлæсыхы.
Ам Тагаур базæрондмæ фæцард æмæ ныууагъта дыууæ фырты - хистæр Камби,
кæстæр - Сана. Камбийæн йæхицæн уыди æртæ фырты: хистæр Тлат, астæук-
каг Алдат æмæ кæстæр Знаур. Иуцасдæр рæстæджы фæстæ Камбийы фырттæ
Санайы фырттæм бабырстой æмæ сæ фæцагътой, зыбыты иунæг сывæллонæй
фæстæмæ. Сывæллонæн йæ ном - Тотыкк. Уый аирвæзын кодта иу уæздан лæг,
Хуыцист, зæгъгæ. Аласта йæ Кæсæгмæ æмæ йæ уым схъомыл кодта. Куы слæг ис
Тотыкк, уæд æрыздæхт йæ бæстæм æмæ та бацахста йæ фыццаг бынат. Санатæ
сæ зæрдыл дардтой Камбийы фыртты фыдмитæ æмæ сæ иу рæстæг Куырттаты
комæй фæсырдтой. Камбийы фырттæ Дæргъæвсы коммæ фæлыгъдысты æмæ
дзы Дæргъæвсыхъæу сарæзтой. Гъеныр дæр ма дзы Тæгиаты дыууæ мæсыджы
зынынц.
Камбийы хистæр фырт Тлатæй равзæрдысты Тлаттатæ æмæ Къуындыхатæ.
Камбийы астæуккаг фырт Æлдартæй та равзæрдысты Æлдаттатæ æмæ Тугъантæ.
Камбийы кæстæр фырт Знауырæй та - Мамсыратæ, Есенатæ, Хъаныхъуатæ.
Тæгайы дыккаг фырт Санайæ та равзæрдысты Санатæ æмæ Тхостатæ. Тæ-
гайæ нырмæ дæс фæлтæры рацыди.
Камбийы æмæ Санайы цот куы сбирæ сты, уæд анхъæвзтой Дæргъæвсы алы
кæмттæм æмæ сарæзтой ахæм хъæутæ: Хъаныхъуатæ сарæзтой Уæллаг Хъобан,
Тлаттатæ та - Дæллаг Хъобан, Есенатæ - Уæллаг Саниба, Къуындыхатæ - Дæл-
лаг Саниба, Тугъантæ - Тмены хъæу. Мамсыратæ, Æлдаттатæ æмæ Тхостатæ та
баззадысты Дæргъæвсы цæргæйæ.
ТÆГАЙЫЦÆУÆТ
Тæгайæн, таурæгъмæ гæсгæ, уыд æртæ фырты: Тлат, Камби æмæ Знауыр.
Тлатæн уыд æртæ фырты: Алык, Аспи æмæ Бытъæ. Бытъæйæн уыд фырт -
Майрæмыхъ. Тлаты байзæддаджы нæмттæй равзæрдысты ахæм ирон мыггæг-
тæ: Тлаттатæ, Алыккатæ, Аспиатæ, Бытъæтæ, Майрæмыхъуатæ. Ацы мыггæгтæ
æрвадæл мыггæгтыл нымад сты.
Тæгайы дыккаг фырт Камбийæн уыд иу фырт, йæ ном Æлдадт. Æлдадтæн уыд
æхсæз фырты: Зор, Хъассох, Чишил, Бека, Туган, Смæйл. Ацы фыртты нæмттæй
равзæрдысты ахæм ирон мыггæгтæ: Зоротæ, Хъассохтæ, Чишилтæ, Тугъантæ,
Бекатæ, Смæйлатæ. Ацы мыггæгтæ æмæ Æлдадтатæ дæр æрвадæл мыггæгтæ сты.
Тæгайæн йæ æртыккаг фырт Знауырæн уыд фондз фырты: Кундух, Хъапухъ,
Есен, Мамсур, Тхост. Куындыхы фырт хуынд Кумук. Уымæн уыд дыууæ фырты:
27

Майрæмсау æмæ Мырзабег. Мамсурæн уыд фырт, йæ ном Еристау, Тхостæн та
уыд цыппар фырты: Гогъай, Пли, Сахъман, Сырхау. Афтæмæй Знауыры цæуæтæй
равзæрдысты ахæм ирон мыггæгтæ: Къуындыхатæ, Кумуктæ, Майрæмсаутæ,
Мырзабегтæ, Есенатæ, Хъаныхъуатæ, Мамсыратæ, Ерыстаутæ, Тхостатæ, Но-
гъайтæ, Плитæ, Сахъмантæ, Сырхуатæ. Уæдæ Тæгайы цæуæтæй равзæрдысты:
Алыккатæ, Аспиатæ, Бытъæтæ, Майрæмыхъуатæ, Æлдадтатæ, Зоротæ, Хъассо-
хатæ, Тугъантæ, Бекатæ, Чишилтæ, Смæйлатæ, Къуындыхатæ, Хъаныхъуатæ,
Мамсыратæ, Есенатæ, Къумукатæ, Майрæмсайтæ, Мырзабегтæ, Ерыстаутæ,
Тхостатæ, Сахъмантæ, Сырхаутæ. Ацы мыггæгтæ дæр æрвадæлтыл нымад сты.
Рагон ирон мыггæгтæ - Цæразонтæ, Æгъуызатæ, Сидæмонтæ,
Кусæгонтæ æмæ Цъæхилтæй йсгхи чи кагмæ хæссы:
ЦÆРАЗОНТÆМ: Абойтæ, Абочитæ, Агъуызартæ, Алæджыхъотæ, Али-
хантæ, Асатæ, Æфсæнтæ, Бирæгътæ, Битойтæ, Гамазтæ, Гæззатæ, Гуыбатæ, До-
цитæ, Джусойтæ, Дзигойтæ, Дзитойтæ, Дзусатæ, Жажитæ, Елойтæ, Дзасохтæ,
Зандартæ, Куыдзæгтæ, Кобегкатæ, Къзойтæ, Къæбултæ, Лæппынæгтæ, Магкатæ,
Мамитæ, Мамытатæ, Моргуатæ, Мзоктæ, Мыртазтæ, Ногъайтæ, Реуазтæ, Сататæ,
Сихъотæ, Сепойтæ, Таугазтæ, Тархантæ, Тегкатæ, Текъотæ, Тотитæ, Тыджытæ,
Туатæ, Тъуритæ, Уырымтæ, Хадатæ, Хапсæтæ, Хаситæ, Хæбæлатæ, Хетæгкатæ,
Хосонтæ, Хуырымтæ, Хъæцмæзтæ, Хъæцлæутæ, Хъайтмæзтæ, Хъуппетæ, Хъы-
бызтæ, Чеметæ, Чехойтæ, Челдытæ, Цуцитæ, Цоцитæ.
ÆГЪУЫЗАТÆМ: Абайтæ, Æгъуызартæ, Беслехъотæ, Битартæ, Быгъдатæ,
Габысатæ, Гаглойтæ, Гатетæ, Гæбæратæ, Гæбултæ, Гусалтæ, Гобетæ, Дзантиатæ,
Дзидздзойтæ, Дзугкойтæ, Джерджитæ, Зоратæ, Касатæ, Катаутæ, Козатæ, Ко-
лытæ, Къозонтæ, Лæууойтæ, Осиатæ, Плитæ, Рæмонатæ, Саламтæ, Санахъотæ,
Саулохтæ, Саухалтæ, Саутæтæ, Созайтæ, Сырхойтæ, Томайтæ, Таматæ, Уанетæ,
Уæрдæсентæ, Хæныкъатæ, Ханайтæ, Хъайыртæ, Хъайтыхътæ, Хъесатæ, Цæ-
гæратæ, Цыдатæ.
СИДÆМОНТÆМ: Абийтæ, Агънатæ, Адырхатæ, Андудтатæ, Ахъитæ, Ан-
сæутæ, Атайтæ, Æлбортæ, Æлдаттæ, Ачетæ, Алдахътæ, Æккæлатæ, Базыратæ,
Бæцойтæ, Басатæ, Баскъатæ, Беккуызартæ, Бесатæ, Бердыхъотæ, Бокотæ, Босы-
ктæ, Боцитæ, Биазыртæ, Бутатæ, Биджелтæ, Бæцойтæ, Бицъотæ, Бибылтæ, Га-
бантæ, Габетæ, Гагацтæ, Гапптæ, Гæджитæ, Гуацæтæ, Гобетæ, Годжитæ, Гæгæр-
цатæ, Гуыбатæ, Гозымтæ, Гаситæ, Дауыратæ, Дудиатæ, Дзаныхъотæ, Дзаныхътæ,
Джедыхъаутæ, Дзугатæ, Дзæрæхохтæ, Дзерантæ, Дзокатæ, Дзиуатæ, Джимитæ,
Джедыхъотæ, Дзокатæ, Дзодзитæ, Есенатæ, Земæттæ, Золойтæ, Зæнджиатæ, Икъ-
атæ, Илатæ, Хъантетæ, Кардантæ, Къабойтæ, Калотæ, Карсантæ, Кънаттатæ, Хъ-
аммæрзатæ, Кодзыртæ, Кæсæбитæ, Хъæрæсетæ, Кобестæ, Коммойтæ, Къадзатæ,
Къундухтæ, Къутæртæ, Лалытæ, Лæууойтæ, Легкотæ, Лектæ, Лолатæ, Муритæ,
28

Мадзатæ, Мелыгкатæ, Мысыкатæ, Магкæтæ, Мулдартæ, Мамсыратæ, Пагæтæ, Пе-
рисатæ, Притæ, Реуазтæ, Сагкатæ, Санетæ, Суантæ, Сæхæгатæ, Седантæ, Созæтæ,
Садыхъотæ, Смайлатæ, Слохтæ, Сопойтæ, Тахохтæ, Таймазтæ, Талынтæ, Табиш-
катæ, Тубойтæ, Тохсартæ, Темырхъантæ, Тулатæ, Тихилтæ, Тедетæ, Тотыгкатæ,
Таубойтæ, Тохсыртæ, Тедтитæ, Толпартæ, Тыбылтæ, Тохтæ, Тъехтæ, Тауджитæ, Уа-
татæ, Уырызмæгтæ, Уазитæ, Фардзинтæ, Хосротæ, Хуыдæлтæ, Хотонтæ, Хлойтæ,
Хошатæ, Хæдарцатæ, Хамæтæ, Хозитæ, Хъаммæрзатæ, Хъайтыхътæ, Хъайттатæ,
Хъæрæцатæ, Хъаныхъуатæ, Хъантетæ, Цомайтæ, Цопантæ, Цхуырбатæ, Цæрæктæ,
Цæллагтæ, Цогойтæ, Цуккатæ, Чеселатæ, Черчестæ.
КУСÆГОНТÆМ: Азиатæ, Айлартæ, Æмбалтæ, Бабатæ, Бесолтæ, Гæлæ-
батæ, Гæгкутæ, Гозымтæ, Гуыбитæ, Гæздæнтæ, Дзæгъойтæ, Дзугатæ, Дзыгастæ,
Дзбойтæ, Джиотæ, Джыккайтæ, Касатæ, Калотæ, Кокойтæ, Карсантæ, Къалатæ,
Магкотæ, Мецъатæ, Мысойтæ, Насхъидатæ, Остъатæ, Саламтæ, Себеттæ, Тау-
тиатæ, Тыджытæ, Уанитæ, Хестантæ, Хнеутæ, Хуыбылтæ, Хъаратæ, Хъуылатæ,
Цæллатæ, Челахсæтæ.
ЦЪÆХИЛТÆМ: Арсæгтæ, Бæзатæ, Бубатæ, Бзыккатæ, Баскатæ, Бутатæ, Бур-
дзинтæ, Будзинтæ, Гуыбатæ, Габысатæ, Гæлуатæ, Гасинтæ, Готуотæ, Гъергъин-
тæ, Зассетæ, Зæнджиатæ, Карсантæ, Кусуатæ, Маккатæ, Мæрзойтæ, Мсойтæ,
Мердентæ, Нартыхтæ, Нанитæ, Сæлбитæ, Слантæ, Себеттæ, Сохитæ, Санайтæ,
Сугъаратæ, Теблойтæ, Теджиатæ, Торозтæ, Хохайтæ, Хестантæ, Хъæрджынтæ,
Хъариатæ, Хуыгатæ, Хацъæтæ, Хъаратæ, Хъулатæ, Цъæхилтæ, Цытджытæ, Че-
лæхсатæ.
Иуæй-иу мыгтæгтæ æмбæлынц цалдæр раны. Зæгъæм, Тыджытæ æмбæлынц,
Кусæгонтæм йæхи чи хæссы, уыдонимæ дæр, æмæ, Цæразонтæй стæм чи зæгъы,
уыдонимæ дæр, Калотæ æмбæлынц куыд Сидæмонтимæ, афтæ Кусæгонтимæ дæр.
Ацы рагон ирон мыггæгтыл ма ис иу таурæгъ - «Æртæ æфсымæры». Мыхуыр-
гонд æрцыд чиныг «Хуссар Ирыстоны фольклор»-ы. Ацы таурæгъы дзырдæуы,
зæгъгæ, Сидæмон, Хъусæг æмæ Æгъуыза уыдысты æфсымæртæ. Иумæ бирæ
фæцардысты æмæ уарын æрымысыдысты. Уыдис сын уаринаг сыгъзæрин кард,
сыгъзæрин тын æмæ сыгъзæрин пурти. Байуæрстой, æмæ тын фæцис Сидæмо-
ны, кард фæцис Æгъуызайы, пурти - Хъусæджы. Хъусæг уыди кæстæр. Æмæ
сæм цы æркæнæггаг лæг уыд - Цъæхил, уый Хъусæгонæн балæвар кодтой.
Афтæмæй, тын куыд даргъ уыди, афтæ Сидæмоны мыггаг дæр адаргъ æмæ
бæстæ бацахста.
Æгъуызайы кард фæцис æмæ æхсар уый мыггагæн баззад. Пурти Хъусæджы
фæцис, æмæ кад уый мыггагæн баззад.

МЫГГАГОН ТАУРÆГЪТÆ
Ф
АБАЙТÆ. Абайты Тетейы фырт Уасил фæцард сæдæ фондз азы æмæ, уый
куыд дзырдта, афтæмæй æфсымæртæ Аба æмæ Зора уыдысты Хуссар Иры-
стонæй, цардысты Сыбайы. Абайæн рацыд бирæ фырттæ, уыдысты лæгджын
æмæ тыхджын хæдзарвæндаг. Уымæ гæсгæ фæстагмæ Зоратæ дæр сæхи ныффы-
стой Абайтыл. Уæддæр ма сын абоны онг дæр сæ сылгоймæгты мыггаджы номæй
Зориантæ хонынц. Абайтæ иууылдæр цардысты Сыбайы. Сыба дих кодта æртæ
хъæуыл: Уæллаг Сыба (Хъугом), Астæуккаг Сыба æмæ Дæллаг Сыба. Уæллаг
Сыба æмæ Астæуккаг Сыбайы цардысты Абайтæ. Абайтæй дарддæр ма царди
уыцы хъæуты: Гулитæ, Приатæ, Коцатæ, Дзадтиатæ. Уæллаг Сыбайы Абайтæй
цард ахæм хæдзарвæндæгтæ - фыдыфырттæ: Гæуыстæ, Цоцатæ. Астæуккаг Сы-
байы хæдзарвæндæгтæ уыдысты: Гæбутæ, Бæдтутæ, Бæгуыстæ, Генотæ, Бæлатæ,
Дзанаспитæ æмæ Бахтатæ. Не стыр ирон ахуыргонд Абайты Васо Бæлаты хæд-
зарвæндагæй уыд, йæ фыд Уанкъа (Иван) алыгъд Къобмæ кусынмæ, уым ус
ракуырдта æмæ Къобы цæргæйæ баззад. Бахтатæ Зораты фыдæлтæ уыдысты.
Абайтæн сæ фыдæлты уæлмæрдтæ дæр æмæ зæппæдзтæ дæр Сыбайы сты. Абай-
тæ Сыбайæ фæлыгъдысты цардагур куыд Хуссар Ирыстоны æндæр æмæ æндæр
хъæутæм, афтæ Гуырдзыстоны районтæм дæр æмæ Цæгат Ирыстонмæ дæр. Сы-
багомы нырма ис ахæм хъæууæттæ: Дыууæдоныастæу - уыгæрдæнты нæмттæм
гæсгæ, уым, æвæццæгæн, цардысты Гæгойтæ, Осиатæ, Кутитæ. Сæ хæдзæртты
хæлдтытæ абон дæр сты. Ис ма дзы Годжиты æмæ Габуты хæдзаруæттæ.
Сыбайы цы Приатæ цард, уыдон сæхи хуыдтой Абайты æрвадæлтæ, кæцæй-
дæр, дам, сæм хæцæнгарз бафтыд, фараст æфсымæры цæуæт уыдысты. Кацатæ
æмæ Бахъатæ Приаты комкоммæ цардысты, цъус мыггæгтæ уыдысты. Приатæ сæ
хæцæнгарзæй æхстой, сæ зæххытæ сын истой. Сфæлмæцыдысты æмæ Сыбайæ
алыгъдысты. Уæд Приатæ сфæнд кодтой Абайты зæххытæ дæр сæхи бакæнын,
фæлæ сын нæ рауад. Абайтæ сæ ныццагътой. Приатæй ма иу лæппу аирвæзт. Иæ
мад æй сусæгæй æфцæгыл ахизын кодта Цæгат Ирмæ. Тарстис ын, Абайтæ йæ
куы амарой, æмæ йæ Абайты мыггагыл ныффыста.
Сыбайы цы Гулитæ цард, уыдон дæр, Абайтæ тыхджын æмæ уæздан мыггаг кæй
уыдысты, уымæ гæсгæ сæхи ныффыстой Абайтыл. Гулиты фыды номæй Бахтатæ
хуыдтой. Æрдзæй зæнджын лæгтæ сæм уыд, ахуыргæндтæ дæр сæм бирæ уыд.
Абайтæн се ’рвадæлтыл нымадтой Зораты, Гулиты, Осиаты, Икъаты, Бахъаты.
30

АБÆГАТÆ. Мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, афтæмæй Абæгатæ,
Бекмæрзтæ æмæ Дудиатæ иу артæй байуаргæ сты. Раджы цардысты Уæлладжы-
ры комы, Æрхоныхъæуы. Æрхоны хъæуы æндæр мыггагимæ фæхыл сты, æмæ
сын уым цæрæн нал уыд. Абæга æмæ Бекмæрзæ æрбалыгъдысты Дыгуры ком-
мæ. Бекмæрзæ æрцард Къæмунты, Абæга та - Гæлиаты. Уым ус ракуырдта, фæ-
зындис ын цот. Бинонты хицау куы ссис, уæд йæ мыггаг йæхи номыл, Абæгатæ,
зæгъгæ, схуыдта. Абæгаты мыггаг куы сбирæ сты, уæд Гæлиатæй æндæр рæттæм
лыгъдысты: Сындзыхъæумæ, Къорамæ, Мостиздæхмæ, Сырх Дыгурмæ, Æх-
сæрысæрмæ æмæ Дзæуджыхъæумæ.
АБИСАЛТÆ. Ацы мыггаг равзæрд Бадилатæй. Абисалы фыд Бадила æмæ
йæ дыууæ æфсымæры Туйгъан æмæ Хъуыбадыйы фæрцы Абисалты мыггаг
схъæздыг ис, сарæзтой стыр мæсыг, стæй Абисалты фыд йæ цæрæнбынат раивта
Астанты фидармæ - Къубусы мæсыгмæ (Махческы хъæуæй дыууæ километры
æддæдæр).
АБИТÆ. Абитæн сæ фыдæл уыд ирон æмæ йæ мыггаг уыд Хъайттатæй.
Цардысты Садонæй уæлдæр, иннæ цæрджытæй хицæнæй. Цасдæр рæстæджы
фæстæ уыдонæй рахицæн сты æртæ æфсымæры æмæ æрцардысты Дыгуры.
Æфсымæртæ хуындысты: Доц, Салат, Аби. Доц зæххы куыст нæ кодта, фылдæр
цуаны цыд. Иуахæмы бахаудта Мæздæгмæ, ам йæ зæрдæмæ фæцыдис, æрцар-
дис дзы, æрхаста ус, рацыд ын зæнæг æмæ фæзынд Доциты мыггаг. Дыккаг æф-
сымæр Салатæн бинонтæ нæ уыд. Иухатт цуаны куыд уыд, афтæмæй сæмбæлд
гуырдзиаг сылгоймагыл - йæхи скъæфджыты къухæй чи атыдта, ахæмыл. Са-
латимæ кæрæдзийы зæрдæмæ фæцыдысты æмæ йæ ракуырдта Салат. Уыдонæй
рацыд Салаты мыггаг. Аби дæр æрхаста ус æмæ йæ цæуæт рахастой йæ ном мы-
ггагæн - Абитæ. Абийæн уыд дыууæ фырты: Батæ æмæ Гæтæгъæз. Уыдон хохæй
быдырмæ ралыгъдысты, æрцардысты Сындзыхъæуы, Гæтæгъæз уыд хорз барæг.
Иухатт хохæй раскъæфта лæппу æмæ чызг, уыдон фæстагмæ систы йæ кæвдæ-
сардтæ, фæлæ йын йæ мыггаг хастой. Батæйæн уыд иу фырт Гуди, Гудийы цоты
фæндыд сæ фыды номæй мыггаг скæнын, фæлæ сын нæ рауадис.
АЙДАРТÆ. Айдарты фыдæлтæ Дыгургомы Фæрæскъæтты хъæумæ æр-
бафтыдысты Уæлладжыры комæй, Æрхоныхъæуæй, Æрхонмæ та Туалгомæй,
Зруджы хъæуæй бахаудысты.
АЙЛАРТÆ. Мыггаг равзæрд Ос-Бæгъатыры фырт Цъæхилы астæуккаг фы-
ртæй Уæлладжыры комы, Урсдоныхъæуы. Айлартæ ацы хъæуы цæргæйæ сбирæ
сты, æмæ сæ иуæй-иутæ зæххагур фæцыдысты æндæр рæттæм. Афтæмæй Ай-
ларты мыггагæй фæзынди Цъæйы, Арвы комы, Хуссар Ирыстоны, Дыгуры комы.
Айлартæн хæстæг мыггæгтыл нымайынц Дзугатæ æмæ Æмбалты. Айларты мыг-
гагæй Дыгуры коммæ чи æрбалыгъд, уыцы лæг, дам, Цъæйы кæйдæр амардта
æмæ йæ туджджынтæй йæхи бафснайдта Дыгуры комы. Ам æрцард Хонсары-
хъæуы, ус ракуырдта æмæ ссис бындурон цæрæг. Фæстæдæр йæ цæуæтæй би-
рæтæ алыгъдысты Дымтæм, уырдыгæй та Къорамæ.
АКЪОТÆ. Акъоты абоны хистæртæ дзурынц, зæгъгæ, дам, Акъо уыд Бади-
лайы æфсымæр, цардысты Махческы, фæлæ ам бирæ нæ бафæстиат сты, æрцар-
31

дысты, Задалеск кæм ис, уым, ныры Задалескæн йæ цæгатварс. Акъойæн, дам, йæ
мард дæр æвæрд ис Задалескы уæлмæрдты.
Дыгургомы Бадилаты тыххæй ма ис ахæм таурæгъ дæр, зæгъгæ, дам, Бадила
йæ хистæр æфсымæр Акъоимæ ХУИ-ХУШ æнусты рацыдысты Гуырдзыйæ Да-
гъестанмæ, уырдыгæй та Цæгат Ирыстонмæ. Цæгат Ирыстоны хæхты рацу-бацу
фæкодтой æмæ æрбынат кодтой Дыгуры комы Тъæпæн Дыгуры.
АЛÆГАТÆ. Алæгатæн, дам, сæ хистæр Уæлладжыры комы Донысæры цард.
Уырдыгæй ралыгъди Хъæнимæ. Йæ ном хуынди Майрæмсау. Уымæ гæсгæ Хъæ-
ни нырмæ дæр бирæтæ хонынц Майрæмыхъæу. Донысæрмæ кæцæй æрцыдысты
Алæгатæ, уый ничи зоны. Алæгатæн æрвад сты Зыхъуатæ. Зыхъуа лæг амардта.
Уæд туджджынтæ нæ фидыдтой, уæхиуыл ма нæ кæд нымайут, уæд нæ фидауæм,
зæгъгæ. Уæд ын йæхи номыл йæ мыггаг аивтой æмæ Зыхъуатæ систы.
ÆЛДАРАТÆ. Куырттаты комы цардысты дыууæ æфсымæры: Курта æмæ
Тæга. Æфсымæртæ цæуылдæр фæхыл сты, æмæ уæд Тæга алыгъд Дæргъæфсы
коммæ æмæ æрцард Хъахъхъæдуры, уымæ гæсгæ ма ацы ком Тæгиатæ дæр хо-
нынц. Тæгайæн райгуырд дыууæ фырты: Хамби æмæ Тотыкк. Хамбийæн рай-
гуырд фырттæ: Тлат æмæ Æлдат. Тлатæн райгуырд фырттæ: Алик, Асби, Быдта,
Знаур. Æлдатæн та: Тугъан, Зора, Бека, Хъасох, Чши, Смайлы.
Мыггаг адарддæр кодта Знаур, райгуырд ын: Есен, Хъаныхъ, Мамсыр, Къуын-
дых, Тхост. Тлаты фыртты нæмттæй фæзындысты мыггæгтæ: Алыккатæ, Асби-
атæ, Быдтатæ. Æлдаты фыртты нæмттæй та: Тугъантæ, Зоратæ, Бекъатæ, Хъасох-
тæ, Чшиатæ, Смайлытæ. Знауыры фыртты нæмттæй та: Есенатæ, Хъаныхъуатæ,
Мамсыратæ, Къуындыхатæ, Тхостатæ.
АЛЫККАТÆ. Алыккаты мыгтаг равзæрд Тлаттатæй. Алыкка уыд Тлаты фыр-
ты фырт. Алыккайы номыл рацыд мыгтаг Алыккатæ, æнæуи та Тлаттатæй уыды-
сты. Алыккайы цæуæт фыссынц Алыккатæ, Тлаты иннæ цот та фыссынц Тлаттатæ.
АМИЛАХУАНТÆ. Амилахуанты мыггагæн сæ фыдæл Амилахуан Гуырд-
зыйы кæддæр фæтуджджын æмæ уый тыххæй æрбалыгъд Дыгуры коммæ, Уæхъ-
æцыхъæумæ. Ам ракуырдта ус, ссис бинонты хицау æмæ йæ мыггаг Амилаху-
антæй схуыдта.
АРБИАТÆ. Арбиатæ Дзуарыхъæуæй сты. Раздæр сæ мыггаг уыд Цæлык-
катæй. Арбиатæ мæгуырдæр уыдысты æмæ сын Цæлыккатæ бар нæ лæвæрдтой
сæ мыггагыл фыссын, дзырдтой, зæгъгæ, Арбиатæ сæ кусджытæ сты.
АРСÆГТÆ. Арсæгтæ сты Уæлладжыры комы рагон Бесолты мыггагæй. Бе-
солты Арсæг сæ мыггагæй рахицæн æмæ йæ бинонтимæ æрцард Садоны хъæуы.
Уым йæ мыггаг йæ номыл скодта æмæ афтæ Садоны фæзынд Арсæгты мыггаг.
Садонæй Уæллаг коммæ, Гæлиатмæ алыгъд. Фæстæдæр йæ цот фæлыгъдысты
Сындзыхъæумæ, Мостиздæхмæ, Сырх Дыгурмæ, Дзæуджыхъæумæ.
АРКЪАУТÆ. Цæрынц Мæстинокы хъæуы. Раздæр цардысты Уæлладжы-
ры комы. Хæхтæй быдырмæ куы лыгъдысты, уæд Аркъаутæ дæр алыгъдысты
Мæздæгмæ, фæлæ Мæздæгмæ нæ фæхæццæ сты, фæстæмæ сæ рарвыстой хохмæ,
кæцæй ралыгъдысты уырдæм - Дидинатмæ æмæ цардысты уым мæгуырæй. Иу
бон, дам, Мæстинокы хъæуккаг Махъотæй иу лæг балцы уыд æмæ Дидинатмæ
32

баздæхт Аркъаутæм йæ чызджы бæрæг кæнынмæ æмæ сæ баййæфта зын уавæрты.
Йæ чызг йæ бирæ сывæллæттимæ зын уавæры цард. Йæ бон сын ницы æххуыс
бацис, æрмæст сын сæ лæппутæй иуы, йæ ном - Хъайсæн, сæхимæ Мæстинокмæ
скодта. Уый уым слæг, ракуырдта Цакъоты чызджы райгуырди сын фырттæ: Сла-
ныхъо, Хæдæхчихъо, Дзаба æмæ æртæ чызджы. Сланыхъойы фырттæ сты: Дрис,
Данел, Инал, йæ чызг Гуарæ. Хæдæхцыхъойы фырттæ: Владимир, Омар, Тазе,
Хъамболат, Беслан, Созыр, Харитон. Дзабайæн уыд иунæг фырт - Барæтиндзгæ.
АСТАНТÆ. Рагон таурæгъмæ гæсгæ, дам, Астантæ уыдысты, стыр, хъа-
руджын æмæ хъæздыг мыггаг. Цардысты Тъæпæн Дыгуры Махческыхъæуы цæ-
гатварс, Айгомугы донæн йæ рахиз фарс, бæрзонд Къубусы тигъыл. Уым баззад
сæ мæсыг, мæсыгы алы фарс сæ цæрæн бынæттæ. Адæм сæ хонынц «Астанты фи-
дæрттæ»...
Астантæ уым цæргæйæ сбирæ сты, сæ нæмттæм гæсгæ сæ мыггæгтæ скод-
той æмæ Тъæпæн Дыгуры хъæуты æрцардысты, Скъодтаты хъæуы - Скъодтатæ,
Цакъотæ. Уæхъæцы - Цъебойтæ. Астаны иннæ фырттæ æрцардысты: Цохътæ
æмæ Тепсихъотæ - Хъалнæгъы, Гæцистæ æмæ Тауаситæ - Мæстинокы, Охъ-
азтæ - Охъазты сыхы. Афтæмæй Астаны фырттæй равзæргæ мыггæгтыл нымад
цæуынц: Скъодтатæ, Цакъотæ, Цъебойтæ, Тепсихъотæ, Цохътæ, Гæуистæ, Охъ-
азтæ, Тауаситæ æмæ Налойтæ.
Иннæ таурæгъгæнджытæ та Астанты мыггагыл нымайынц Гулиты, Зæлеты
æмæ Гасанты дæр.
Хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ Астанæн уыд æртæ кæнæ фондз фыр-
ты, иннæтæ сты алкæцæй æрцæуджытæ. Астанты равзæрды тыххæй ис дыууæ
таурæгъы. Фыццаг таурæгъмæ гæсгæ, раджы кæддæр Дыгуры комы Уæхъæцы
хъæуы сæр Узунæгы тигъыл цард цавæрдæр адæмыхатт, фæцагъды сты емынæ-
йæ, æгасæй ма дзы баззад иу лæппу. Сывæллоны ссардта иу гуырдзиаг цуанон,
ахаста йæ Гуырдзымæ, ном ыл сæвæрдта Астан. Куы слæг, уæд æй рарвыста
йæ райгуырæн бæстæм - Дыгургоммæ. Дыгургоммæ цæугæйæ æрлæууыд Уæл-
ладжыры комы Нузалыхъæуы, ус ракуырдта, чысыл фæстæдæр æд бинойнаг
æрбацыд Дыгуры коммæ æмæ æрцард Махческы. Ам ын райгуырд аст фырты.
Куы слæгтæ сты, уæд сæхицæн Къубусы тигъыл мæсыг самадтой, йæ алыфарс та
йын сарæзтой цæрæн хæдзæрттæ. Уыцы мæсыг æмæ хæдзæрттæ хонынц «Астан-
ты фидæрттæ». Астæнæн уыд аст фырты, фæлæ ма сын æфсымæрыл нымайынц
Скъодтайы дæр. Уыцы лæппуйы, дам, Астаны фырттæй сæ иу ссардта кæмдæр
цуаны цæугæйæ. Лæппуйы сæхицæн фарастæм æфсымæр схуыдтой, ном та йыл
сывæрдтой Скъодт. Скъодт йæ номмæ гæсгæ йæ мыггаг Скъодтатæй скодта æмæ
æрцард йæхи номыл Скъодтатыхъæуы.
Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ, раджы кæддæр гуырдзиаг кънйазы фырттæ: Астан,
Цъебо æмæ Джапар сæ хъæуы фæтуджджын сты æмæ ралыгъдысты Дыгуры
коммæ. Дыгуры комы æрцардысты Астан - Махческы, Цъебо æмæ Джапар та
Уæхъæцыхъæуы сæр. Цъебо йæ номмæ гæсгæ йæ мыггаг Цъебойтæй скодта.
Астанæн Махческы райгуырд аст фырты... Джапар йæ фырттимæ сфæнд код-
той, цæмæй Цъебойы цæрæнтæ æмæ зæххытæ сæхи бакæной. Иу зымæгон бон æр-
хуыдтой Цъебойы дыууæ фырты сæ куывдмæ, фæстæмæ здæхгæйæ сæ Джапартæ
33

амардтой, сæ мæрдтæ та сын æрмæстдæр, уалдзæджы мит куы батад, уæд ссард-
той. Адæм бамбæрстой. Джапартæ сæ кæй амардтой, уый. Уæд Джапарты фыд
æмæ фырттæн уым цæрæн нал уыд æмæ æхсæвыгон фæлыгъдысты Гуырдзымæ.
Цъебойты дыууæ чындзы сæхи бар нæ уыдысты, райгуырд сын фырттæ,
слæгтæ сты, устытæ æркодтой æмæ сын рацыд цæуæт, цæуæты цæуæт. Цъебойы
цоты Астан йæ дæлбазыр бакодта, æрбалидзын сæ кодта йæхи цурмæ.
Астантыл сæхи нымайынц æндæр мыггæгтæ дæр. Зæгъæм, Цохъы мыггаг
равзæрд Асийæ æрбацæуæг Басулухъæй. Цохъы æфсымæртæ сты Тæкъо, Цæлла,
Хада, Гала, Тато, Аба æмæ Махъо. Райгуырдысты Басулухъы хæдзары, Охъазты
хъæуы. Ацы æфсымæртæ куы слæгтæ сты, уæд сæ мыггæгтæ сæ нæмттæм гæсгæ
скодтой æмæ æрцардысты: Цохъ - Хъалнæгъыхъæуы. Астаны фыртыл нымад
цæуы Тауаси дæр. Астаны таурæгъы ма Тауаси нымад цæуы Астаны фырттæй
иуыл. Æндæр таурæгъы та Тауаситы мыггагæй равзæрдысты Фæснæлыхъæуы
Темурты, Будайты æмæ Батæрты мыггæгтæ. Темур, Буда æмæ Батæр уыдысты
асыйаг Тауасийы фырттæ. Астантæй Гагуа æмæ Геуæла æрцардысты Сонгуты-
доны галиу фарс Цъебойты цæрæнты бынмæ. Цохъ æмæ Тепсихъо - Хъалынæ-
гъыхъæуы, æфсымæрты кæстæр Налой та йæ фыд Астанимæ цæргæйæ баззад
Махческы... Иу рæстæг фæзынд халеры, адæм скъуыдысты. Геуæла йæ фысты
дзуг хызта Сау хохы бæрзæндты. Хъæуы низ кæй уыд, уый тыххæй нæ уæндыд
хъæумæ æрцæуын. Йæ фос хызта скъоттгæнгæ (æхситтгæнгæ). Низ куы фæса-
быр, уæд æрыздæхт хъæумæ, фæлæ йе ’скъотт кæнын нæ ныууагъта, уымæ гæсгæ
адæм Геуæлайы схуыдтой фæсномыгæй Скъотт, зæгъгæ. Скъотты ном Геуæлайыл
кæронмæ дæр баззад, йæ мыггаг дæр йæ фæсномыг номæй - Скъоттатæй скодта.
Цъебойтæ бирæ фæстæдæр сæ цæрæнтæй фæлыгъдысты быдыры хъæутæм - Ле-
скен æмæ Чырыстонхъæумæ.
Астаны кæстæр фырт Налойы тыххæй таурæгъгæнæг дзырдта, зæгъгæ, иубон
Налой Ирæфы доны галиу фарс дон нуазынмæ йæхи фæгуыбыр кодта, афтæмæй
йыл сæхи ныццавтой кæсгон лæппутæ, аскъæфтой йæ Кæсæгмæ. Астаны æф-
сымæртæ кæсгонтæн Налойы балхæныны тыххæй лæвæрдтой бирæ фос, фæлæ
кæсгон кънйæзтæ Налойы нæ радтой.Налой уыд рæсугъд, хъаруджын æмæ зæн-
джын, уымæ гæсгæ йæ сæ цæст нæ уарзта раттын. Сæхицæн æй ныууагътой,
пысылмон дин ын райсын кодтой. Налой баззад Кæсæджы, йæ мыггаг та скодта
Налойтæй. Кæсæджы ацы мыггаг нымад уыд кадджын мыггагыл. Сæ кæстæртæ
зонынц, хистæрты таурæгътæм гæсгæ, Налой Дыгуры комæй кæй рацыд æмæ
стыр Астанты мыггагæй кæй равзæрд.
АТАЙТÆ. Ацы мыггаг равзæрд Ос-Бæгъатыры фырт Сидæмоны къабазæй.
Сæ рагфыд Атайтæн æрбафтыд Къæмунтыхъæумæ раджы кæддæр Гуырдзийы
бæстæй. Сæ фыдæл Гуырдзымæ фæлыгъд Цæгат Кавказæй, йæ ном ын ничи
хъуыды кæны. Атай Къæмунты куы æрцард, уæд йæ номмæ гæсгæ йæ мыг-
гаг скодта Атайтæй, æмæ хъæуы фæзынд Атайты мыггаг. Атайæн йæ фыццаг
цæуæты нæмттæ дæр ничи хъуыды кæны. Сæ хистæртæ ма хъуыды кæнынц иу
цалдæр номы: Гæппуди, Хъуыбады, Додти, Гæбула. Атайты мыггаг куы сбирæ
сты, уæд Къæмунтыхъæуæй алыгъдысты быдыры хъæутæм: Къорамæ, Урсдон-
мæ, Сындзыхъæумæ, Мостиздæхмæ, Змейкæмæ æмæ Сырх Дыгурмæ.
34

(М)
ÆВСÆНТÆ. Бичегкутæ æмæ Æвсæнтæ хæстæг æрвадæлтыл нымад сты, цар-
дысты Къуссуйы. Равзæрдысты Балхъарæй (асийæ) æрбацæуæг Мансурухъты мы-
ггагæй. Иу рæстæджы Хъантемыраты хъæздыг мыггаг Мансурухътæм фæмæсты
сты æмæ бауынаффæ кодтой, цæмæй сын сæ мыггаджы нæлгоймæгты ныццæгъ-
дой. Цæмæй сæ фæндон сæххæст кодтаиккой, уый тыххæй иубон куывд скодтой.
Хъантемыратæ сæ куывдмæ æрбахуыдтой Мансурухъты мыггаджы нæлгоймæгты
стырæй-гыццылæй. Хъантемыраты адæм сæхи цæттæйæ дардтой, сæ цухъхъаты
бын сæ хъаматæ æмæ сæ кæрдтæ ныббастой. Сæ уынаффæ уыд афтæ - куыддæр
фынджы хистæр йæ къухмæ сыкъа райса æмæ кувын райдайа, афтæ хъуамæ фев-
нæлдтаиккой Мансурухъты цæгъдынмæ. Мансурухътæ ацы хъуыддагæн ницы
зыдтой æмæ æнæ хæцæнгарзæй æрбацыдысты Хъантемыраты куывдмæ.
Хъантемыратæ сæ фæнд сæххæст кодтой, ныццагътой Мансурухъты нæлго-
ймæгты. Уыдон æнхъæл уыдысты Мансурухътæй нæлгоймаг нал баззад. Фæлæ,
дам, уыцы бон дыууæ æрыгон лæппуйы Мансурухътæй хъæуы нæ уыдысты æмæ
уымæ гæсгæ æгасæй баззадысты. Хъæумæ куы æрцыдысты ацы дыууæ лæппуйы,
уæд сæ Будайтæй иу хæдзар бафæсвæд кодта. Лæппутæн сæ нæмттæ хуындысты:
иуæн - Бичегку, иннæмæн - Æвсæн. Хъантемыратæ хабар базыдтой, фæлæ лæп-
путы марын нал бауæндыдысты.
Бичегку æмæ Æвсæны Будайтæ схъомыл кодтой, ыслæгтæ сты æмæ сæ нæмт-
тæм гæсгæ сæ мыггæгтæ скодтой: Бичегкутæ æмæ Æвсæнтæ. Афтæмæй Къус-
суйы хъæуы фæзынди дыууæ мыггаджы: Бичегкутæ æмæ Æвсæнтæ.
ÆЛБЕГАТÆ. Æлбегатæ кæддæр рынæй фесæфтысты, баззади ма сæ
иунæг лæг - Хетæг, зæгъгæ. Цæргæ та Хынцæджы кодтой. Æхсæв ыл бон нал
кодта, бон та йыл изæр нал кодта, мыггаджы быныл баззадтæн, ныр ма цы
кæндзынæн, зæгъгæ. Уæд адæмæн балæгъстæ кодта, æз уæ мæрдты уазæг æмæ
мын мæ мæрдтæн рухсаг зæгъут. Адæм сæхи барæвдз кодтой. Мыггаджы хæд-
зæртты, Хетæджы хæдзары ма цы уыд, уыдон дæр барæвдз кодтой, æмæ йын
йæ мæрдтæн рухсаг загътой.
Уæд-иу Хетæг ныхасы адæмимæ абадти, æмæ йæ хъæлдзæг дардтой адæм,
фæлæ-иу ыл æхсæв бон нал кодта. Æмæ уæд ныхъхъуыды кодта, ныр мæнæн мæ
цард ницыуал у, адæм мæм бынылзадæй дзурдзысты, фæлтау удæгасæй мæхи
баныгæнон. Иу бон изæрмæ зæппадзмæ дуртæ фæкалдта. Мидæмæ бахызт, æмæ
йæ æхсæв йæхиуыл самадта, ныхасмæ куы нал разынд, уæд адæм дис кодтой, цы
фæци Хетæг, иу уынæг æй куынæуал и? Уæд иу хъæддзау радзырдта: æртæ боны
размæ йæ кæй федта зæппадзмæ дуртæ калгæ.
Зæрæдтæ загътой, цæмæй ацæуой æмæ уыцы зæппадзы дуар бабæрæг кæной.
Ацыдысты, æмæ зæппадзы дуар - амад. Адæмыл апырхи уыцы хъуыддаг. Иу дæр
йæ хæдзары нал фæлæууыди. Кусæгæй, бадæгæй æрæмбырд сты уыцы зæппадзы
дуармæ. Адæм дзурынц Хетæгмæ мидæмæ:
- Хетæг, цæмæн афтæ бакодтай, адæмæн уыцы зæрдæрыст цæмæн сарæзтай?
- Нæй, нæй, хорз адæм, æфсæрмы уæ кæнын, фæлæ мæнæн æндæр гæнæн нæй.
Уæд адæм уынаффæйыл схæцыдысты. Цæвиттон чызг æмæ, дам, лæппуйæ
Хетæг æмæ Бæтæгаты чындз уарзæттæ уыдысты. Хетæг кæмдæр хæтæны уыди,
35

афтæмæй чызджы Бæтæгатæн радтой, æмæ, дам, чызг хъæццулы йæхи батыхта
æмæ къуыри адæммæ нæ ракаст. Стæй йæ лæг амарди. Æмæ алыг кодтой: уый
æркæнæм. Кæд уымæ рацæуид Хетæг.
Хистæр лæгтæ худаистæй æрлæууыдысты Бæтæгаты дуармæ æмæ бахатыды-
сты цæмæй Госæда бацæуа зæппадзы размæ, бахата Хетæгмæ, кæд Хетæг зæппа-
дзы дуæрттæ бакæнид æмæ рацæуид зæппадзæй. Бæтæгатæ загътой, мах ын аф-
тæ куы зæгъæм, афтæ бакæ, зæгъгæ, уæд зæгъдзæни: Ай-гъай, базæронд дæн,
мæ дарынæй сфæлмæцыдыстут æмæ мæ ныр зæрондæй моймæ дæттут, зæгъгæ.
Фæлтау ын йæхицæн зæгъут.
Бацыдысты йæм адæм. Загътой йын. Госæда сразы, йæхи сфæлыста. Адæм
æрæмбырд сты. Разæй Госæда хъарæггæнгæ бацыд Хетæгмæ. Хетæг зæппадзы
дуæрттæ бакодта. Рахызт зæппадзæй. Адæм æй æрхуыдтой йæ хæдзармæ.
Уыцы уарзондзинад сæ зæрдыл æрлæууыд Хетæг æмæ Госæдайæн, цæрынтæ
байдыдтой, фыдæбæттæ фæсфæд æрæвæрдтой. Госæдайæн Бæтæгатæм цот нæ
рауад, фæлæ йын ныр райгуырди цалдæр фырты æмæ Æлбегатæ уыдонæй смыг-
гаг сты.
ÆЛБЕГТÆ. Æлбегтæ Садоны комæй ралидзгæ сты. Æлбегатæ та - Сани-
байы комæй. Æрвад не сты. Икъатæ, Битартæ, Æлбегтæ иу фыды цот сты, æмæ
мыггæгтæ æфсымæрты нæмттыл ацыдысты.
ÆЛБОРТÆ. Æлбортæ, зæгъгæ, ацы мыггаг равзæрд, æвæццæгæн, кумайнаг
адæмты мыггæгты номæй «Алпар», кæнæ «Олбер», уыдонмæ бирæон нымæц
æвдисæг «тæ» бафтаугæйæ: «Æлпартæ», «Олбертæ», зæгъгæ.
Джерыхъæуккаг сæдæ дыууыназдзыд Æлборты Сикъо куыд радзырдта, аф-
тæмæй Æлбортæ рагзаманы цардысты Уæлладжыры комы, Луарыхъæуы. Луар
лæууы ныр дæр Æрыдонæн йæ рахиз фарс бæрзонд фæзыл. Цæрынц ма дзы æр-
мæст Цогойтæ. Æлбортæн ма ныр дæр сæ мæсыг уым и. Æлбортæ уыцы ран
цæргæйæ фæтуджджын сты Цогойтæй. Цогойтæ дæр рагæй цардысты Луары.
Уыдонæн дæр ам баззад сæ мæсыг. Æлбортæ уыдысты Сидæмонтæй. Æмбалты
Цоцкъо, дам-иу мæм афтæ дзырдта «Гъей, къæйсæттæг Сидæмоны фырт».
Рагон ирон æгъдаумæ гæсгæ, туджджынтæ хъуамæ æфсæрмæй æмæ тасæй
сыстадаиккой сæ бынæттæй æмæ алыгъдаиккой æндæр ранмæ. Хаттæй-хатт-иу
туджджынтæ алыгъдысты æндæр бæстæм. Æлбортæ дæр бакодтой афтæ: сæ фыл-
дæр алыгъд Хуссар Ирыстонмæ æмæ уым цæрынц Къуыдаргомы Надарвазы æмæ
æндæр рæтты, стæй Джерыдзуары бын. Се ’ннæ, къаддæр хай, алыгъд Дæргъæвсмæ
æмæ Дæллаг Хъæнимæ. Уырдыгæй та ральпъдысты Æрыдонмæ. Лæгмарæг чи уыд,
уый алыгъд Кæсæгмæ, скæсгон, фæлæ ныр дæр йæ цот сæхи хонынц Æлбортæй.
Сæ хæстæг-хæстæг æрвадæлтæй Ирыстоны чи баззад, уыдон фыды номæй
сæхи схуыдтой Лазартæй. Лазартæн сæ фылдæр цæры Хъæдгæроны. Æрвадиуæг
кæнынц Æлбортимæ. Туг сæ куыннæ агурой Цогойтæ, уый тыххæй аивтой сæ
мыггаг. Дæллаг Хъæнийæ Æлбортæ ралыгъдысты быдырмæ. Æппæты фыццаг
хохæй быдырмæ ралыгъд Æлборты Андыри йæ цотимæ. Ам ын зæхх нæ лæвæрд-
той, æмæ Октябры революцийы агъоммæ уыд нымад рæстæгмæ цæрæгыл.
Иннæ Æлбортæ алыгъдысты Октябры революцийы фæстæ æмæ æрцардысты
Фарныхъæуы, стæй уырдыгæй сæ иу хай алыгъд Ольгинскæмæ.
36

Дæллаг Хъæнийы цы Æлбортæ царди, уыдонæн сæ фыдæл хуынд Тутчери.
Тутчерийæн уыд æртæ фырты: Хамырзæ, Хъамболат æмæ Дзæга. Хамырзæйæн
уыд цыппар лæппуйы æмæ иу чызг. Лæппутæ: Андыри, Цыхъо, Бицо æмæ Ина-
го. Чызг - Дзади. Сикъо куыд дзырдта, афтæмæй йæхæдæг уыд Андырийы бай-
зæддаг. Дзæгайы цот: Мишка, Гайто æмæ чызджытæ: Дзыго, Зæли, Сæнæхъыз.
Хъамболатæн, æвæццæгæн, цот нæ баззад.
Сикъо ма радзырдта ноджы: «Æлбортæ ралыгъдысты Хъахъхъæдурæй Къуы-
дармæ, стæй та Къуыдарæй ралыгъдысты ардæм, Джермæ. Хъахъхъæдурæй
фыццаг ралыгъд Кута æмæ йæ байзæддаг. Цæрынц Джеры, Кутайы лæппутæ уы-
дысты Базыр æмæ Сæлуа. Базыры лæппу та уыд Чеба, Чебайы лæппу та - Реуаз,
Реуазы лæппу та - Бæбпи, Бæбпийы лæппу та - Хъасбол. Хъасболы лæппу та -
Барза, Барзайы лæппу та - Лексо. Мæ фыд хуынди Джиуæрджи. Джиуæрджийы
фыд та Бадзи, Бадзийы фыд та - Паре, Парейы фыд та - Гуси. Гусийы фыд та -
Мæлыхъо, Мæлыхъойы фыд та - Лазара.
Мах абон дæр хонынц фыды номæй «Мæлыкъотæ».
ÆХБОЛÆТТÆ. Æхболæттæ Гуыдиатæй уыдысты, Къобы цардысты æмæ
Æхбол Къобы хъæуæй Хидыхъусмæ æрлыгъд, Куырттаты коммæ æмæ уым æрцард.
Ныртæккæ дæр ма сын сæ сылгоймæгтæм Гудион дзурынц. Æрвадиуæг Гуыдиа-
тимæ кæнынц абон дæр. Куырттаты комæй та Мæздæджы районмæ алыгъдысты.
ÆФСÆРÆГТÆ, ХОХТÆ, ДЗИУТÆ, БЫГЪУЫЛТÆ, ЕЛОЙТÆ, МА-
КОТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ ацы мыггæгтæн сæ рагфыдæл уыд Мызур. Цардис
Урсдоны. Цуан кодта. Иуахæмы хъæд-хъæд бафардæг, ныры Мызур кæм ис, уы-
рдæм. Бынат йæ зæрдæмæ фæцыд - хурæфсæст уæлхох быдыр. Дыккаг хатт уы-
рдæм цуаны куы цыдис, уæд ахаста йæ бæрцыдзаг мæнæуы нæмгуытæ, байтыдта
сæ æмæ дыккаг сæрды замманайы мæнæуы куырис æркарста. Зæхх йæ зæрдæмæ
фæцыд æмæ балыгъд æд бинонтæ - ус æмæ иунæг чызгимæ. Йæ ус бирæ нал
ацард. Дыккаг усæн Мызур æрхаста Куырттаты комæй Елиаты чызджы. Уымæн
райгуырд лæппу æмæ йыл сæвæрдтой ном Дзиу. Дзиу схъомыл, слæг æмæ йын
райгуырдис дыууæ фырты - Сахан æмæ Борыхъо. Саханы фырттæ хуындысты
Æфсæрæг, Хох æмæ Саламбег. Уыдонæй равзæрдысты мыггæгтæ: Æфсæрæгтæ,
Хохтæ. Саламбеджы байзæддæгтæ сæхи хуыдтой æмæ хонынц Дзиутæ. Борыхъ-
ойæ равзæрд Быгъуыл - Быгъуылтæ, Ело - Елойтæ, Мако - Макотæ. Ранымад
мыггæгтæ сты æрвадæлтæ. Мызуры усы къухылхæцæг уыд Челой. Уымæн уыд
фырттæ Тогыз, Хаси, Саццæ, Багъæра. Уыдон дæр систы мыггæгты сæртæ: Тогы-
зтæ, Хаситæ, Саццæтæ, Багъæратæ. Ацы мыггæгтæ дæр сты æрвадæлтæ.
Ф
БАГАТÆ. Багатæ цардысты Уæлладжыры комы Цъамады. Уырдыгæй алы-
гъдысты Туалгоммæ, Тибыхъæумæ. Багайæн уыд дыууæ æфсымæры - Джерга
æмæ Гамæхар. Уыдон дæр зæххы фæдыл бафтыдысты Тибмæ. Уырдыгæй фы-
дыфыртгай ахаудтой Хуссар Ирмæ Бага æмæ Джергайы цотæй иутæ. Гамæхартæ,
Тибæй алыгъдысты Дыгурмæ, цæрынц Урсдоныхъæуы. Тибы Багатæй иу, Тотыр,
37

алыгъд Куырттаты коммæ, æмæ уымæй рацыд Дæллагхъæуы Тотыраты мыггаг.
Уымы Тотыратæй афтгæ сты Хуссар Иры Стыр Леуахийы былыл цæрæг Тоты-
ратæ дæр. Афтæмæй Багатæ, Джергатæ, Гамæхартæ æмæ Тотыратæ сты æрвадæл-
тæ. Хуссар Иры Багатæ раздæр æрцардысты Хъемултайы, уырдыгæй æндæр рæт-
тæм фæлыгъдысты. Тибæй семæ рахастой сæ кувæндон - Батлоны кувæндон.
Раздæр Багатæ куывтой авд зæдæн. Бæгæны фыхтой авд цуайнаджы, куывды дæр
бадтысты авд боны. Хистæр æфсымæр уыд Бага, кæстæр та Джерга. Хъемултайы
коммæ æрцыдысты Замтаретæй æмæ æрцардысты цалдæр хъæуы: Сæриттаты,
Елхъанты хъæуы, Хъемулта æмæ Сæгъраты.
БАГЪÆРАТÆ. Нары комы Нарыхъæуы царди Хаситæй æртæ æфсымæры:
Багъæра, Тогух æмæ Саулæн. Багъæра Нарæй ралыгъд Дыгуры коммæ, æрцард
Дзинагъайы. Ам йæ цот ныффыстой Багъæратæй.
БАДИЛАТЫ ТАУРÆГЪ. Бадилаты фыдæл Дыгурмæ æрхаудта Мадзарæй
æмæ дыгурæтты уазæг баци. Уый æрцыдмæ адæм топп нæма зыдтой, нæ зыдтой
топпыхос дæр. Бадила йемæ æрхаста топп æмæ-иу, дыгуры фосы исчи куы фæ-
цæйтардта, уæд-иу сæ фæстæмæ байста. Афтæмæй, дыгур сæхи æрдын æмæ фа-
тæй куыд хъахъхъæдтой, уымæй сæ Бадила йæ хъримагæй хуыздæр хъахъхъæдта.
Уый тыххæй йын дыгур уыйбæрц зæхх радтой, æмæ-иу дзы йæ бæхы фаг хос
æркарста... Уыцы уыгæрдæн ис Махческы хъæумæ æввахс, æмæ йæ ныр дæр ма
«Бадилайы хосгæрст» хонынц. Бадила ракуырдта лезгойраг Уаниты мыггагæй
æмæ йын уыд æртæ фырты: Тугъан, Хъуыбады æмæ Абысал. Уыдонæй рацыды-
сты Бадилаты мыггæгтæ: Тугъантæ, Хъуыбадтæ æмæ Абысалтæ.
Ис ма ахæм таурæгъ дæр: Баделиаты фыдæл Бадели Дыгургоммæ æрбафтыд
раджы кæддæр æндæр бæстæй. Фыццаг рæстæджы Бадели куыста æххуырстæй.
Тъæпæн Дыгуры хъæуты хъаггæдта тыхгæнджытæй. Таурæгътæ Баделийы æр-
бацыд нымайынц тæтæр-монголы æрбабырсты агъоммæ, иннæтæ та дзурынц,
зæгъгæ, Бадели Дыгуры комы фæзынд, Тимуры тыхгæнджытæ Цæгат Кавказы
куы уыдысты, уыцы рæстæджы.
Иу таурæгъмæ гæсгæ та, Баделиаты фыд Бадели Дыгуры коммæ раджы кæд-
дæр æрбахаудта Тъæпæн Дыгуры цæрæг Айдарухъмæ. Айдарухъ уыцы рæс-
тæджы нымад уыдис зæнджын æмæ хъæбатыр лæгыл, адæмы сæрыл дзурæгыл.
Бадели æрцыд Маджары сахарæй куыстагур, уыд хæцæнгæрзтæй æххæст. Баде-
ли Айдарухъы зæрдæмæ фæцыд æмæ йын загъта Айдарухъ, цæмæй сæ бахиза
тыхгæнæгæй, мызд ын фиддзæн алы хæдзар дæр. Бадели Айдарухъы фæндоныл
сразы. Баделийы баххуырстой хъæугæсæй, иумæйаг æмбырды загътой, цæмæй
йын Тъæпæн Дыгуры хъæутæй алы хæдзар дæр аз иу хатт дæдта хоры ссадæй
конд кæрдзын. Бадели йæ куыст æххæст кодта. Рацыдис рæстæг, ракуырдта ус,
райгуырд сын æртæ сывæллоны, цы мызд сын фыстой, уый сын нал фаг кодта,
уымæ гæсгæ Бадели загъта Айдарухъæн, цæмæй йын йæ мызд фæфылдæр кæ-
ной. Куыд фæстагмæ йæ фырттæ байрæзтысты, куыстой. Бадели хъæздыг кæнын
райдыдта, йæ сæрмæ нал хаста æххуырсты ном хæссын. Бадели æмæ йæ фырттæ:
Хъуыбады, Туйгъан æмæ Абысал хицаудзинад райдыдтой.
Ис ма ноджыдæр иу таурæгъ, Баделиатæ Дыгуры куыд равзæрдысты, уый
тыххæй. Иу лæг, дам, раджы кæддæр Гуырдзыйы бæстæй æрбафтыд Дыгуры ком-
мæ æмæ йæ Тъæпæн Дыгуры Дигорхъабан баххуырста Уæлладжыргом æмæ Ды-
38

гургомы æхсæн æфцæг хъæугæсæй. Ацы хъæугæс арæх æфцæджы бын кæй бадтис,
уымæ гæсгæ йæ фæбадели кодтой. Ома, бадаг. Мызд ын фыстой. Бадели æрхаста
Уанитæй чызг, райгуырд ын фырт Абисал. Уымæй равзæрд Абысалты мыггаг. Ды-
ккаг усæй та йын райгуырд æртæ фырты: Тугъан, Зурапп æмæ Хъуыбады.
Фылдæр таурæгътæм гæсгæ, Баделиатæй равзæргæ мыггæгтæ сты: Абысалтæ,
Битутæ, Тугъантæ, Хъабантæ, Хъарадзаутæ, Хуыбадтæ æмæ Чегемтæ. Абысал-
тæ цардысты Махческ æмæ Дунты, Битутæ - Гæлиаты, Тугъантæ - Уæхъæцы,
Хуыбадтæ - Уæллаг Фæснæлы, Хъабантæ - Уæллаг Фæрæскъæтты, Хъарадзау-
тæ - Къаматы, Чегемтæ - Дæллаг Фæснæлы. Фæстагмæ ацы мыггæгтæ схъæздыг
сты æмæ хуымæтæг адæмы сæ дæлбар бакодтой. Ацы мыггæгтæй быдырмæ чи
лыгъд, уыдон-иу сæ дæлбар адæмы дæр семæ ракодтой. Баделиатæм ма Акъоты
мыггаг дæр хæссынц.
БАЗЫРАТÆ. Базыратæ Уæлладжыры комы Ксурты цардысты. Уым лæг
амардтой æмæ уый тыххæй Хынцæгмæ æрлыгъдысты. Æрцардысты Хуссар
Хынцæджы.
БАЙАТÆ. Цæрынц Ольгинскæйы. Сæ мыггаг сæ фыдæлы ном - Баййæ
рахастой. Бай цардис Тудеты хъæуы, уыд фæрсаглæгтæй.
БАЙСОНГЪУЫРТÆ. Гуырдзыйæ ралидзæг сты. Сæ райдиан мыггаг уыд
Олиатæ. Уыдон куыстой гуырдзиаг æлдармæ. Æлдар сын сæ куысты мызд нæ фы-
ста, æмæ йæ уый адыл амардтой. Сæ туджджынтæй фæлыгъдысты Къæмунтæм.
Уым сæ иуæн райгуырд æртæ фырты: Байсонгъуыр, Абе æмæ Акка. Ацы æфсы-
мæртæн сæ нæмттæй рацыд æртæ мыггаджы - Байсонгъуртæ, Абетæ, Агкатæ.
Таурæгъмæ гæсгæ, Уæллагкомы Хонсары цæрæг Байсонгъуртæн сæ фыдæл
Байсонгъурæн уыд æфсымæртæ: Абе æмæ Агка. Цардысты Гуырдзыйы, сæ фыд
Резойы мыггаг уыд Джапаридзетæй, куыста гуырдзиаг хъæздыгмæ цагъайрагæй.
Резо æмæ йæ фырттæ сфæлмæцыдысты цагъайраджы цардæй æмæ, куы нæуал
фæрæзтой, уæд Резойы дыккаг фырт Абе амардта хъæздыг лæджы æмæ ралыгъд
Гуырдзыйæ. Æрбафтыд Дыгуры коммæ, æрцард Дзинагъайы, уырдыгæй та Скъæт-
ты комыл бацыд Уæллагкомы зылдмæ. Ам йæ зæрдæмæ фæцыд фæстагмæ Хусса-
ры (Хонсар) хъæу чи ссис, уыцы бынат. Абе Гуырдзымæ йе ’фсымæртæн фехъу-
сын кодта, Дыгургомы цæрæн бынат кæй ссардта, уыцы хабар. Уæдмæ хъæздыг
лæджы хæстæджытæ амардтой Резойы, фæлæ йе ’фсымæртæ æмæ йæ чындз Оля
ралыгъдысты Дыгуры коммæ. Хонсары æфсымæртæй алчи хицæнæй æрцард æмæ
сæ нæмттæм гæсгæ скодтой сæ мыггæгтæ. Афтæмæй Хонсарыхъæуы фæзындысты
мыггæгтæ: Байсонгъуртæ, Абетæ, Агкатæ æмæ сæ чындзы номæй та - Олятæ.
Абе æмæ Байсонгъур Дымты цæрджытимæ фæбыцæу сты хизæнуæтты тыххæй.
Хылы фæмард Абе. Байсонгъур та ралыгъд Тъæпæн Дыгурмæ. Байсонгъур Мах-
ческы Астантæм фæкаст мæсыг амайынмæ, æмæ йын уыдон радтой Махческы
æрцæрыны бар, ус дæр ын ракуырдтой. Райгуырдис ын æртæ фырты: Темир, Са-
укуй æмæ Дзанкис. Йæ фырттæ куы слæгтæ сты, уæд сæ мыггæгтæ скодтой сæ
нæмттæм гæсгæ æмæ Махческы фæзынди мыггæгтæ: Темиратæ, Саукуйтæ æмæ
Дзанкистæ. Уый фæстæ Махческæй ацы мыггæгты цæрджытæ фæлыгъдысты: Те-
миратæ - Фæрæскъæттæм, Дзанкистæ æмæ Хъазахтæ - Хъазахты сыхмæ, Саукуй-
тæ та - быдырмæ, Лескенмæ, Оляйы бинонтæ та - Мæздæгмæ.
39

БАЙЦАТÆ. Мыггаг равзæрдис Фæснæлы хъæуы цæрæг Хъуыбадты мыг-
гагæй. Хъубадты Тазæретæн йæ ус уыд Асеты чызг. Райгуырд ын æртæ фырты:
Байца, Хрома æмæ Гапбо. Хрома æмæ Гапбо Фæснæлæй фæлыгъдысты: Хро-
ма - Чырыстонхъæумæ, Гапбо - Гæлиатмæ. Байца цæргæйæ баззад Фæснæлы.
Æфсымæртæ сæ мыггæгтæ сæ нæмттæй схуыдтой: Фæснæлы - Байцатæ, Гæлиа-
ты - Гапбатæ, Чырыстонхъæуы - Хроматæ.
БАЛИКЪОТÆ. Баликъоты фыдæл, дам, Дыгуры коммæ æрбафтыд Гуыр-
дзыйæ. Фыццаг, дам, æрцард Дзæгъоныдоны рахиз фарс (Айгомугидон раздæр
хуынд Дзæгъоныдон), Охъазтæ æмæ Тауаситы цур, уый фæстæ Баликъо слыгъд
Фæснæлмæ, уым ус ракуырдта æмæ бинонты хицау ссис. Райгуырд ын фондз
фырты: Бæгъа, Барæсбий, Агу, Дзилли, Слан.
БАСАТÆ. Ис ахæм таурæгъ: Бас, Гус æмæ Цæра цардысты Цымытийы. Бас
кæйдæр амардта хохы æмæ алыгъд Бæтæхъойы хъæумæ. Уымæй рацыдысты Ба-
сатæ. Цæрайæ та рацыдысты Цæратæ. Басатæ æмæ Хæмыцатæ Едысмæ æрхауд-
той Куырттаты комæй, иутæ та дзы æрлыгъдысты Тырсыгомы Дзесты хъæуæй.
Басатæ æмæ Хъаратæ кæнынц æрвадиуæг.
БАСКЪАТÆ. Баскъатæ Ос-Бæгъатыры фырт Сидæмонæй равзæрдысты. Сæ
фыдæлтæ мыггаджы равзæрд хæссынц XVII æнусмæ. Уыцы заманы, зæгъ, 1680
азы, Æрыдоны галиу фарс Мызуры сæрмæ Ксурты æрцард Баскъаты фыдæл Елбыз-
дыхъо. Уæлладжыры коммæ уый æрбалыгъд Куырттаты комæй, йæ туджджынтæй
ралыгъд. Ксурты йын райгуырд фырт - Баскъа, Баскайæн та фырт - Ело. Елойы
фырт Быда XVIII æнусы æнæхъæн Мызуры æхсæнады нымад уыд кадджын
адæймагыл. Быдайæн уыд цыппар фырты: Цырынга, Бон, Дежи æмæ Тунза. Уы-
донæн дæр фæзынд цæуæт æмæ цæуæты цæуæт. Æрæджыйы онг дæр ма Баскъ-
аты хистæр фæлтæр ацы цыппар æфсымæрыл дих кодта. Рæстæг цыд, цард сын
нал фаг кодта, зæхцух уыдысты æмæ фæлыгъдысты æндæр рæттæм: Æрыдонмæ,
Сындзыхъæумæ, Ставддуртæм, Цраумæ, Салугæрдæнмæ, Лабæмæ.
Абон Баскаты мыггаг нымад у Цæгат Ирыстон-Аланийы стырдæр мыггæг-
тæй иуыл. Ам сты 195 хæдзары бæрц, Лабæ æмæ æндæр рæтты та - 130 хæдза-
ры. XVII æнусæй абоны онг раивтой æртындæс фæлтæры. Кæд æндæр æмæ æн-
дæр рæттæм фæлыгъдысты, уæддæр сæ райгуырæн къуым нæ рох кæнынц. Бирæ
номдзыд лæгтæ уыд мыггаджы. Быда XVIII æнусы, Бати æмæ Тата та XIX æну-
сы - бирæ туджджынты бафидауын кодтой. Æнæхъæн Ирыстон зыдтой Баскаты
Какийы фырт Бабуцы, 1930-1940 азты цард Мæскуыйы æмæ тынг бирæ æххуыс
кодта рæзгæ фæсивæдæн уæлдæр ахуыргæнæндæттæм бацæуынæн.
БАСИТÆ. Цардысты Цъæйы. Сæхицæн æрвадæлтæ хонынц Дзалатæ æмæ
Гогаты. Адæм сæ хонынц Хъантыхъотæ дæр - сæ фыды фыд Хъантыхъойы но-
мæй, стæй Дыгуратæй дæр сæ фыды фыды æфсымæр Дыгуры номæй. Баситæ
цалдæр фæлтæры раивтой: Баси - Хъантыхъо - Еба - Ивадз - Гæгка - Тæтæр-
хъан - Дзæрæсби. Баситæй иутæ Цъæйæ æрбалыгъдысты Уæллагкоммæ. Сæ фыд
хуынд Саге. Уый Дымтæм æрæфтыд. Уым Легкоты чызг ракуырдта æмæ уым
цæргæйæ баззад.
БАТÆРТÆ. Ацы мыггаджы хистæртæ сæ фыдæл Батæры нымайынц Будайты
Буда æмæ Темырты Темыры æфсымæрыл. Уый дæр Стыр Дыгуры Нæуæгхъæуы
йæ мыггаг йæхи номыл скодта. Батæрæн Нæуæгхъæуы райгуырд фырт - Æфсадæг.
40

Уымæн уыд авд фырты, уыдон цæуæты нæмттæ таурæгъгæнæг нæ зоны, зоны æр-
мæстдæр кæстæр фырты ном - Ужек. Иу рæстæджы Дыгуры коммæ фæзындысты
цавæрдæр тыхгæнджытæ. Ужек бахауд уацары, фæлæ ралыгъд æмæ æрцард Кус-
суйы. Уым ын райгуырд фырт - Алибек, уымæн та - Тебек, Тебекæн уыд цæуæт
æмæ цæуæты цæуæт. Раивгъуыдта бирæ рæстæг æмæ Батæры мыггаг сбирæ.
БАТИСШВИЛИ. Ацы мыггаджы фыдæлтæ сты Тæгиаттаг ирон æлдар Ба-
тейы цæуæт. Батейы номæй рацыд сæ мыггаг Батисшвили. 1563 азæй гуырдзыйы
паддзах Георгийы дуджы трактаты нысан цыдысты куыд æлдæрттæ.
БÆЗИТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Бæзи, Зæгæл, Сæбан æмæ Хъамбол уыды-
сты æфсымæртæ. Раджы кæддæр, дам, сæ фыд Логонты Айгобек Дыгуры комы
Нарыхъæумæ æрлыгъд Туалгомы Нарыхъæуæй. Дыгуры комы фыццаг æрцард
Мацутæйы, ракуырдта ус, райгуырд сын цыппар фырты: Бæзи, Зæгæл, Сæбан
æмæ Хъамбол. Уым сын хуымзæхх нал фаг кодта æмæ ралыгъдысты Нарыхъ-
æумæ. Куы байуæрстой, уæд сæ нæмттæм гæсгæ скодтой сæ мыггæгтæ, афтæмæй
Нары фæзынди мыггæгтæ: Бæзитæ, Зæгæлтæ, Сæбантæ æмæ Хъамболтæ. Бæ-
зитæ Нарыхъæуæй фæлыгъдысты сæ сыхаг хъæу Задæлескмæ æмæ уым бынду-
рон цæрæг систы. Зæгæл æмæ Зæгæлы хæстæг Зохъо та алыгъдысты Гæлиатмæ,
Нары хъæуы кæй фæтуджджын ис Абысалты æлдæрттимæ, уый тыххæй. Сæба-
ны цæуæтæй бирæтæ фæлыгъди быдыры хъæутæм. Хъамбол сæ бинонтимæ цард
Нарыхъæуы. Куы амард, уæд йæ фырттæй иу цæуæт цард Нарыхъæуы, иннæйы
та - Къумбултыхъæуы, йæ мады æрвадæлтæ кæм цардысты, уым. Хъамболтæй
дæр бирæтæ ралыгъдысты быдыры хъæутæм.
БÆЗЗАТÆ. Бæззатæн се ’рвадæлтæ сты Диакъонтæ, Къуылыхтæ, Нартыхтæ,
Нанитæ. Бæззатæ цардысты Везурийы, уырдыгæй алыгъдысты - чи Дзæуцжыхъ-
æумæ, чи Теделетмæ. Нартыхтæ цæрынц Суацъалайы, æмæ Годамисы (Оны райо-
ны). Нанитæ та Начърепайы, Къахеты, Дзæуцжыхъæуы. Къуылыхтæ та цардысты
Дзауы ’рдыгæй Къуылыхты хъæуы.
БÆЛÆУТÆ. Рагон таурæгътæм гæсгæ, Касса, Бæлæу, Бичил, Бигъа, Джик-
ка, Уани æмæ Кусай уыдысты æфсымæртæ, цардысты Куырттаты комы, Цмийы
хъæуы (Цмийы доны рахиз фарс).
Касса Цмийы мæсыг самадта æмæ дзы бирæ фæцард, стæй алыгъд Чырыстон-
хъæумæ. Иннæ дыууæ æфсымæры: Бæлæу æмæ Бичил хуыздæр цардагур æрбаф-
тыдысты Дыгуры коммæ. Бæлæу æрцард Гæлиаты, Бичил та - Тъæпæн Дыгуры.
Бæлæу Гæлиаты бинонтæ скодта æмæ йæ цоты йæхи номыл - Бæлæутæй ныф-
фыста. Бæлæутæй бирæтæ ралыгъд Гæлиатæй Сырх Дыгурмæ.
БÆЛОЙТÆ. Бæлойты фыдæл Бæло уыд Малиты мыггагæй. Уый ракуырд-
та Хъарабугъаты чызджы æмæ æрцард Æхсæуы. Йæ цотæн сæ мыггаг ам сси
Бæлойтæй. Бæлойтæ абоны онг хъуыды кæнынц Малитæй кæй равзæрдысты,
уый. Бæлойтæ æмæ Малитæ кæрæдзийы хонынц хæрз æрвадæлтæ.
БÆРÆЗГАТÆ. Бæрæзгатæ Дзуарыхъæуæй сты. Се ’рвадæлтыл нымайынц
Цопанаты, кæддæр, дам, сæхæдæг дæр Цопанатæй уыдысты. Цопанæн йæ фырт,
кæнæ фырты фырт хуынд Бæрæзг, æмæ уымæй рацыд ног мыггаг. Хатт сæ сæ
фыды номæй Садилатæ дæр фæхонынц.
БÆТМАНТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, раджы рæстæджы Æхсæуы цард Сарахъа-
тæй Муд, зæгъгæ. Муды хистæртæ нымайынц Сарахъатæн сæ фыццаг фыдæлыл.
41

Мудæн уыд фырт - Гус. Цæйдæр тыххæй Муды амардтой Бадилатæ, йæ фырты та
йын Сыбырмæ арвитын кодтой. Фæстæмæ куы ’рыздæхт, уæд æй Сарахъатæ нал
бауагътой сæ мыггагыл ныффыссын, афтæмæй æнæ мыггагæй куыста хъæуæн
хъомгæсæй. Фос хизæггаг ын алы хæдзар дæр лæвæрдта бæтманы дзаг нартхор,
адæм æм дзырдтой бæтманы номæй, афтæмæй Сарахъаты Гусийы мыггаг ссис
Бæтмантæй. Гус Чырыстонхъæуы ракуырдта ус, райгуырд сын фырттæ: Сандыр,
Дзæппо, Дрис. Уыдон æмæ сæ цæуæт дæр сæхи фыссынц Бæтманты мыггагыл.
БÆЦИАТÆ. Бæциаты мыггаг равзæрд Боцитæй. Боцитæй иу лæгæн йæ ном
уыд Бæци. Ацы лæг уарзта Кучитæй иу чызджы, фæлæ чызджы йæ хицæуттæ рад-
той чындзы Гуытъиатæм. Гуытъиатæм ын райгуырд лæппу. Сылгоймагæн йæ лæг
тагъд амард æмæ йæ уæд Боциты Бæци ракуырдта. Уый цард Тибы. Кучионы куы
ракуырдта, уæд Тырсыгоммæ алыгъд, æмæ уым йæ цоты мыггаг сси Бæциатæй.
БЕБИЛТÆ. Махческы хъæумæ иу лæг кæддæр æрæфтыд Хуссар Иры-
стонæй, уыди Бибылтæй. Уым æрцард, ус æрхаста. Хуссар Ирыстоны Бибылтæ
нырмæ дæр Махческы Бебилты нымайынц се ’рвадæлтыл.
БЕГКАТÆ. Бегкатæ æмæ Хуймантæ сты æрвадæлтæ. Дыгургоммæ æрба-
лыгъдысты Хурныгуылæн Гуырдзыйæ. Мыггаджы фыдæлтæ Бегка æмæ Хуй-
ман кæмæй уыдысты, уый бæрæг нæу. Стыр Дыгурмæ кæд æрлыгъдысты - уый
дæр. Сæ цæуæты нæмттæ дæр бæрæг не сты. Фæлæ 1886 азы æрфысты бæрæг-
гæнæтæм гæсгæ Бегкаты Алийы-фырт Иналухъ цард æд бинонтæ Москихъæуы.
Иналухъ нымад цæуы Москихъæуы Бегкаты фыдæлыл.
БЕКАТÆ. Бекаты мыггаг равзæрд сæ фыдæлы ном Бекайæ. Таурæгъмæ
гæсгæ ма, Бекайæн уыд фондз æфсымæры: Чши, Хъассохъ, Æлдадт, Тугъан,
Зора. Уыдон нæмттæй фæзындысты мыггæгтæ: Бекатæ, Чшиатæ, Хъассохатæ,
Æлдадтатæ, Тугъантæ, Зоратæ. Бекатæ цардысты Быдыры Хъахъхъæдуры.
БЕДЖЫЗАТÆ. Царциаты сæфты фæстæ Едысы цæрæг нал уыдис, æмæ
бынтондæр схъæд ис. Уæд Беджызатæ фалæ Иры цардысты: Хынцæджы, Хъæд-
гæрон, Джимарайы æмæ æндæр рæтты.
Хынцæджы Беджызатæ дыууæйæ лæг амардтой æмæ ралыгъдысты, фæдзæ-
гъæл сты, æрхаудтой Едысыхъæумæ. Ракæс-бакæс кодтой æмæ зæхх сæ зæрдæмæ
тынг фæцыд. Сæхицæн загътой: «Ай уыдзæн фæстагмæ хорз цæрæнбынат». Цал
азы размæ æрлыгъдысты, уый бæлвырдæй ничи зоны, фæлæ дзы иу фыды фыртæн
ис ахæм генеалоги: Пепейы фыд Хæмæт, уый фыд Дасе, уый фыд Ростом, уый фыд
Субæлой, уый фыд Æхсджер, уый фыд Хæлынбег, уый фыд Саудженыхъ, уый фыд
Ахан, уый фыд Тæтæрхъан, уый фыд Айдабол, æмæ уый фыд та Асмат.
Æппæты фыццаг Едысмæ чи æрцыд, уыцы дыууæ лæджы уыдысты Саудже-
ныхъ æмæ Ахан. Уæд Урстуалты цæрæг нæ уыди. Бæстæ иуылдæр уыдис хъæд.
Саудженыхъ æмæ Ахан, Едысы зæппадзы фарсмæ цы къæдзæх ис, уый æддейæ
назы хихтæй сæхгæдтой æмæ уый бын цардысты. Уыдон кодтой цуан. Едысы
суармæ цыдысты сагтæ лæзгъæрыл, ныр дæр афтæ хуыйны хъæуы сæрмæ фæн-
даг - «Сагты лæзгъæр» - æмæ-иу амардтой сагтæ. Зныхæй арт кодтой, афтæмæй
афæдз ам фæцардысты. Афæдзы фæстæ аздæхтысты фæстæмæ æмæ сæ бинон-
ты æркодтой. Асмат сæ ныццыдмæ амард, æмæ Айдабол дæр. Семæ ма уыди
Тæтæрхъан. Сæхицæн æрвадиуæджы тыххæй ракодтой Æлбегаты, Букуылты
æмæ Кобеты (Хуыбиаты).
42

Æлбегатæ æрцардысты суары тæккæ сæрмæ, Букуылтæ та Брытъаты æмæ Ко-
бетæ (Хуыбиатæ) Æлбегаты ныхмæ хъæды, донæн фаллаг фарс...
Беджызатæ тынг сбирæ сты æмæ æрцардысты æртæ раны: Едысы - Сы-
бæлойы цæуæт, Тæхойы Хъугомы - Æхджеры цæуæт æмæ Хъæдласæны цъи-
тийы цур та - Саудженыхъы фырттæ. Йæ фæстæ зæхцухы тыххæй иннæ мыггæг-
тæ дæр ивылын райдыдтой Хуссармæ, æмæ, чи куыд тыхджындæр мыггаг уыд,
афтæ ахстой хуыздæр бынæттæ.
Албегатæ æмæ Хуыбиатæ Санибайæ æрлыгъдысты. Тотыратæ - Куырттатæй,
Гæбуатæ æмæ Хъоротæ дæр Куырттатæй æрлыгъдысты. Мæхъитæ та - Саниба
æмæ Дæргъæвсæй. Гæлуатæ - Уæлладжыры комæй, Слантæ - Мзурæй. Адæм
арæзтой мæсгуытæ, паддзахы кой нæ хъуыстой, нæ сæм гуырдзыйы æлдæртты
тых хæццæ кодта. Æндæр таурæгъмæ гæсгæ, царциаты сæфты фæстæ, ныр Едыс
кæм ис, уым ссис тархъæд. Беджызатæ уыцы заманы цардысты Цæгат Иры Хын-
цæджы. Уым лæг амардтой æмæ сæ цæрæн бынатæй ралыгъдысты, æрбафтыды-
сты ацы бынæттæм. Таурæгъгæнæг нæ хъуыды кæны, кæд уыди ацы хабар уый,
фæлæ хистæртæй куыд хъуыста, афтæмæй æппæты фыццаг ардæм æрлыгъдысты
дыууæйæ: Саудженыхъ æмæ Ахан. Таурæгъгæнæг хорз хъуыды кæны йæхи фы-
дæлты нæмттæ: Асмат - Айдабол - Тæтæрхъан - Ахан - Саудженыхъ - Хæлын-
бег - Æхджери - Сыбæлой - Ростом - Дасе - Хæмæт - Пепе - Леуан. Саудже-
ныхъ æмæ Аханы фæстæ та Едысмæ æрцыд Айдабол. Ам адæм райдыдтой ара-
зын мæсгуытæ. Цардысты æлдæрттæй сæрибарæй.
Беджызатæ Едысмæ бафтыдысты æппæт мыггæгтæй раздæр Тæгиаты комы
Цæгат Хынцæгæй. Беджызатæй ма Хынцæджы чи баззад, уыдон фæстагмæ
алыгъдысты Хъæдгæроны хъæумæ.
БЕКЪОЙТÆ. Хуссар Ирæй, Джерæй ралыгъдысты æртæ æфсымæры Бе-
къойтæй: Тотт, Еба æмæ Къозма. Уыдон уым кънйаз Ерыстауы фырты амардтой,
хъалон сæ кæй иста, уый тыххæй. Уæд ралыгъдысты æмæ Уæлладжыры комы
Цъамады хъæуы Бицъоты Тотмæ бафысым кодтой. Уыдон агуырдтой фæсфæд
бæстæ, Ерыстаутæ сæ кæм нæ ссардтаиккой, ахæм бæстæ. Бицъоты Тотт сæ акод-
та Карцамæ. Карца сæ зæрдæмæ нæ фæцыди æмæ фæстæмæ æрцыдысты Цъа-
мадмæ. Уæд агургæйæ æрыфтыдысты Зæронд Тæмискъмæ. Уым хорз суадон
уыд æмæ, гъе, уый былыл хæдзар скодтой. Уæд уым цæрæг нæма уыди. Бетъо-
тæ, Черчестæ, Пагæтæ ма Цъамады цардысты æмæ уæд уыдон дæр ралыгъдыс-
ты уырдæм. Таурæгъгæнæг куыд зæгъы, афтæмæй уый цыппæрæм фæлтæр у,
Зæронд Тæмисчъы Тотт куы ’рцард, уæдæй. Зæронд Тæмискъæй æрлыгъдысты
бынмæ, Садонгоммæ, кæнæ Мидæггаг Тæмискъмæ. Стæй 1940 азы та ралыгъдыс-
ты, мæнæ ныр цы Тæмисчъы цæрынц, уырдæм.
БЕКЪУЫРТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, сæ фыдæл Соски ардæм æр-
бафтыд Балхъарæй. Соскийæн уыд дыууæ фырты: Гацола æмæ Бекъуыр. Уыдон
нæмттæй равзæрдысты мыггæгтæ: Гоцолатæ æмæ Бекъуыртæ. Бекъуыртæ, Сос-
китæ, Гацолатæ, Сументæ, Кертантæ æмæ Увзыхъотæ æрвадæлтыл нымад сты.
Таурæгъгæнæг куыд дзуры, уымæ гæсгæ Сабетæ, Елойтæ æмæ Гуылæртæ дæр
æрвадæлтæ сты. Гуылæрты хъæуы Сабеты йеддæмæ цардысты Етдзатæ, Золой-
тæ, Найфонтæ æмæ Хъæдохтæ.
43

БЕКМÆРЗТÆ. Мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ, дам, Бек-
мæрз, Дуду æмæ Абæга æфсымæртæ уыдысты, цардысты Уæлладжыры комы,
Мызуры. Уый фæстæ та æрцардысты Æрхоны. Иу заманы, дам, сæ хъæуы иу
мыггагимæ фæхыл сты æмæ лидзинаг фесты Æрхонæй. Бекмæрз алыгъд быды-
ры Хъобанмæ, æмæ уым сæ мыггаг скодтой Бекмæрзтæй. Дуду фæлыгъд Æры-
донмæ æмæ уым йæ мыггаг йæ номмæ гæсгæ скодта Дудутæй. Бекмæрзты Бийы
фырттæ Бре æмæ Абæга æрбалыгъдысты Уæллагкоммæ. Бре æрцард Къæмунты,
Абæгæ та - Гæлиаты. Ракуырдтой устытæ, фæзынд сын цæуæт. Абæга йæ мыггаг
йæхи номæй ракодта æмæ Гæлиаты фæзынд ног мыггаг - Абæгатæ. Бекмæрзты
абоны фæлтæртæ хæстæгыл нымайынц Бекмурзаты, Дудуты æмæ Абæгаты мыг-
гæгты, кæрæдзийæн куыд хæстæг, афтæ æгъдау дæттынц, устытæ дæр нæ курынц
кæрæдзийæ.
БЕРДИ АТÆ. Сырх Дыгуры цæрæг Бузойты Самелы фырт Тъох йæ амæлæты
фæстæ цы таурæгъ ныууагъта, уымæ гæсгæ Бузойтæ, Бердиатæ, Гардантæ, Махъо-
тæ, Малитæ æмæ Балотæ сты æрвадæлтæ. Равзæрдысты сæ фыдæл Омархатæй.
Омархатæн уыд дыууæ фырты: Берди æмæ Сох. Бердийæн уыд дыууæ фырты:
Мали æмæ Бало. Бердийæн йæхи номæй равзæрд мыггаг Бердиатæ. Иæ фыртты
нæмттæй та: Малитæ æмæ Бæлойтæ. Сохийы фырты нæмттæй та равзæрдысты
мыггæгтæ: Бердиатæ, Бузойтæ, Гардантæ æмæ Махъотæ. Адон сты хæстæгдæр
æрвадæлтæ - иу фыды цæуæт. Малитæ æмæ Бæлойтæ сты ацы цыппар мыгга-
гæн дарддæр æрвадæлтæ. Бердиатæ, Гардантæ æмæ Махъотæ раджы кæддæр
фæлыгъдысты Æхсæуы хъæуæй быдыры хъæутæм, иннæтæ цардысты Стыр Ды-
гуры: Бузойтæ - Æхсæуы, Бæлойтæ - Æхсæрджыны, Малитæ - Москийы.
Таурæгъмæ гæсгæ, Æхсæуы цæрæг Махъотæ æмæ Мæстынокы цæрæг Махъо-
тæ кæрæдзийæн хæстæг не ’сты. Мæстинокы Махъоты фыдæл цард Уæхъæцы,
уыд Баслухъы фырт Хатай. Æхсæуы Махъоты фыдæл та уыд Æхсæуыхъæуккаг
Омархаты фырт Берди.
БЕРИАТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, дам, Бериатæ раздæр Беритæ уыдысты, цар-
дысты Туалгомы Беритыхъæуы. Уырдыгæй, дам, раджы кæддæр Дыгургоммæ
алыгъдысты. Сæ иутæ æрцардысты Лезгоры, иннæтæ Гæлиаты. Таурæгъмæ гæс-
гæ, Беритæ, Бузартæ, Даситæ, Дретæ, Леуантæ æмæ Чибитæ сты æрвадæлтæ. Сæ
фыццаг фыдæлтæ: Бери, Бузар, Даси, Дре, Леуан æмæ Чиби уыдысты æфсы-
мæртæ, цардысты Лезгоры. Сæ фыд уыд Сата. Йæ цæуæт куы сбирæ сты, уæд сын
зæхх нал фаг кодта æмæ сæ бирæтæ алыгъдысты быдыры хъæутæм: Дур-Дурмæ,
Лескенмæ, Къорамæ.
Беритæй иу æвзонг лæппу Бери Лезгоры кæйдæр амардта æмæ фæлыгъд
Гуырдзымæ, уым иу къорд æзты йæхи фембæхста, стæй сæфтыд Уæлладжыры
коммæ æмæ уый фæстæ - Туалгоммæ. Ам йæ мыггаг йæхи номыл скодта - Бе-
ритæй. Фæзынд Бериты хъæу дæр.
БЕРЧЪЫСАТÆ. (БЕРКЪИСАТÆ). Берчъысатæ цардысты Хæнæзы. Бер-
чъысатæй рацыд Тагъатæ æмæ Къабиртæ. Ацы мыггæгтæ алыгъдысты Дзинагъа-
мæ, фæстæдæр Къабиртæ Мæздæгмæ алыгъдысты.
Мыггаг равзæрд Асыйы хохаг хъæуы цæрæг Беркъисы номæй. Беркъис уыд
даваг лæг, давта бæхрæгъæуттæ, фос, мулк Асыйы, Кæсæджы, Дагъыстаны, Цæ-
цæн-Мæхъæлы бæстæты. Давæггæгтæ та уæй кодта Гуырдзы æмæ Дыгуры кæмт-
44

ты цæрджытæн. Кæй мулк давта, уыдон сфæнд кодтой йе ’рцахсын. Беркъис уый
куы фехъуыста, уæд йæхи райста Дыгуры коммæ. Æрцард Урс хохы бæрзæндты
иу лæгæты, Толоски, зæгъгæ, уым. Цард цуан кæнынæй. Уæд иу хатт æрхауд
Хæнæзыхъæумæ, бауазæг æй кодтой ацы хъæуы цæрæг Дзиндзиты бинонтæ,
зæронд лæг æмæ ус, зæнæг сын нæ уыд, æмæ Беркъисы æрцæрын кодтой семæ,
кастысты йæм, куыд сæхи фырт. Зæронд ус æмæ лæг халерæйæ амардысты. Бер-
къис сæ æгъдауæй бавæрдта Хæнæзыхъæуы уæлмæрды, йæхæдæг цæргæйæ баз-
зад Дзиндзиты хæдзары. Уый фæстæ Дзиндзиты мыггаджы кой ничиуал кодта.
Ацы хæдзары цæргæйæ Беркъис йæ мыггаг йæхи номæй скодта, æмæ афтæмæй
Хæнæзыхъæуы фæзынд Беркъисаты мыггаг.
Йæхи Беркъисатæй равзæргæ чи хоны, уыцы авд мыггагмæ хауынц: Биæс-
тæ, Дзедатæ, Тохъайтæ, Уазæгтæ, Хохойтæ, Цæукъелтæ æмæ Дзоппойтæ (Цъоп-
пойтæ). Ацы мыггæгты фыдæлтæ: Биас, Дзеда, Тохъа, Уазæг, Хохо, Цæукъел
æмæ Дзоппо (Цъоппо) уыдысты æфсымæртæ, цардысты Асыйы. Адонæй дыууæ
æфсымæры уым фæтуджджын сты æмæ фæлыгъдысты Хуссар Ирыстонмæ, уым
куыстой иу хъæздыг кънйазмæ, фæлæ сæ ном, сæ мыггаг никæмæн дзырдтой.
Æфсымæртæм сæ зонгæтæ уазæджы номæй дзырдтой, уымæ гæсгæ сæ мыггаг
Уазæджы номæй ссис. Кæмæ куыстой, уыцы кънйазæн уыд иунæг чызг Тете.
Уый бауарзта Уазæгты æфсымæртæй кæстæры æмæ алыгъдысты Дыгуры ком-
мæ, Дзинагъайы хъæумæ, уырдыгæй та алыгъдысты Хæнæзмæ. Уым сæ бауазæг
кодта Беркъис. Рæстæг цыд, уæдмæ Асыйы хъæуы дæр туджджынтæ бафидыд-
той. Беркъис Асымæ уазæгуат арвыста Уазæгты лæппуйы. Уым ыл фæцин кодтой
йæ хæстæджытæ. Йæ фыды æфсымæртæ æртæйæ йемæ рацыдысты. Хæнæз сæ
зæрдæмæ фæцыд æмæ æрбалыгъдысты Бийас, Тохъа, Хохо, дзæвгар фæстæдæр
та Дзедал, Цæукъел æмæ Дзоппо. Хæнæзыхъæуы цæргæйæ ацы æфсымæртæ дæр
сæ мыггæгтæ скодтой сæхи нæмттæм гæсгæ æмæ Беркъисатæ æмæ Уазæгтæй
уæлдай Хæнæзы фæзындысты мыггæгтæ: Биастæ, Дзедатæ, Тохъайтæ, Хохойтæ,
Цæукъилтæ æмæ Цоппойтæ.
Уазæгты хистæртæ сæ мыггаджы фыдæлыл нымайынц Цъæхлæджы. Амæн,
дам, йæ ус уыд æлдæртты мыггагæй, райгуырд сын æртæ фырты: Мæхæмæт,
Ахмæт æмæ Цако. Адоны цæуæт æмæ сæ цæуæты цæуæт фæстагмæ сбирæ сты
æмæ сæ бирæтæ Хæнæзæй быдыры хъæутæм фæлыгъдысты: Сырх Дыгурмæ,
Дур-Дурмæ, Сындзыхъæумæ, фæстæдæр та Мæздæджы районмæ Виноградная-
мæ. Беркъисатæй равзæргæ мыггаг Тохъайтæй иу Бадилатæй лæг амардта æмæ
алыгъд Хъахъхъæдуры хъæумæ. Ацы хъæуы Тохъайтæ сæ мыггаджы ном нæ
хъæр кодтой æмæ сæм хъæуккæгтæ дзырдтой дыгурæтты номæй, уæртæ «Дыгур-
мæ бауай...». Афтæмæй Тохъайты мыггаг Хъахъхъæдуры ссис Дыгур. Тохъайтæн
се ’цæг мыггаджы ном ферох кодтой. Уыдонæй кæцы фæлтæртæ равзæрдысты,
уыдоны абон дæр хонынц Дыгуры мыггагæй.
БЕСАТÆ. Мæстинокы цæрæг, 91-аздзыд Гæуисты Ибрихин куыд радзырдта,
уымæ гæсгæ Уæлладжыры комæй, Æрхоны хъæуæй раджы кæдцæр Дыгуры ком-
мæ æрбафтыдысты дыууæ æфсымæры, сæ туджджынтæй æмбæхстысты. Дыууæ
æфсымæрæй сæ иу æрцард Фæрæскъæтты, иннæ - Мæстинокы. Сæ дыууæ дæр
устытæ ракуырдтой. Сæ фыды нæмттæ сын ничи хъуыды кæны, фæлæ уыдон
фырттæ - Урусби, Дзегай, Ахмæт, Хазби сты Мæстинокы Бесатæн сæ фыдæлтæ.
45

БЕСОЛТÆ, ГАСЫНТÆ, АРСÆГТÆ. Арсæгтæ æмæ Гасынтæ равзæрды-
сты Бесолтæй. Бесолтæ цардысты Уæлладжыры комы, Урсдоныхъæуы. Сæ мы-
ггаг рацыд Ос-Бæгъатыры фырт Цъæхилы астæуккаг фыртæй (йæ ном бæрæг
нæу). Цъæхилы ацы фыртæй ма райгуырд цалдæр мыггаджы фыдæлтæ, уыдо-
нимæ Мерденты мыггаг дæр.
Арсæгтæ раздæр рахицæн сты Бесолтæй æмæ цардысты хицæнæй Садоны.
Ныры Гасынтæ та дзæвгар фæстæдæр Тхамонæй балыгъдысты Гæлиатыхъæумæ,
куыд Бесолтæ афтæ. Сæ ралыгъды сæр уый фæдыл уыд æмæ Дæллаг Садоны чыз-
гæрвысты рæстæджы æрцыд хъаугъа. Чидæр Бесолты Дзидзойы фырты цæст ехсы
хъæдæй фæсахъат кодта, Гасын æй уый тыххæй амардта. Уый фæстæ Гасын йæхи
райста Æрыдонмæ, йæ хæстæджытæ Мердентæм. Йæ бинойнаг Икъаон æд дыууæ
сывæллоны алыгъд Уæллагкоммæ. Уырдыгæй та Дыгуры коммæ Цирохасмæ.
Бесолтæй бирæтæ ралыгъдысты Цыколамæ æмæ Чырыстонхъæумæ. Уыцы
хъæуты цæргæйæ Бесолты адæм дзурын райдыдтой дыгурон æвзагыл, бирæтæ
та сæ фæлыгъдысты быдыры ирон хъæутæм æмæ горæттæм, сæ фылдæр
Дзæуджыхъæумæ.
БЕТАНТÆ. Бетантæ æмæ Чихтистæ Лезгоры рагон цæрæг Сатæйы фырт
Малцæджы байзæддаг уыдысты. Чихтистæ халерæйы низæй фæтарстысты æмæ
Лезгорæй Стыр Дыгурмæ алыгъдысты. Бетантæ та баззадысты Лезгоры.
БЕТРОЗТÆ. Ацы мыггаджы равзæрды тыххæй ис дыууæ таурæгъы. Дзу-
рынц, зæгъгæ, дам, Хидиртæ æмæ Бетрозтæн сæ рагфыдæл уыд гуырдзиаг кънйа-
зы фырт Хидирашвилийы фырт Хидир. Сæ фыд куы амард, уæд æфсымæртæ
кæрæдзиимæ фæтуджджын сты, сæ фыды цæрæнбынæттæ ныууагътой æмæ
фæлыгъдысты фæйнæрдæм. Хидар слыгъдис Дыгуры коммæ æмæ æрцард Лез-
горыхъæуы. Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ та, Хидиртæ æмæ Бетрозты фыдæл уыд
алантæй. Йæ ус уыд Годзойты чызг, цардысты Лезгоры. Уыд сын фырт Хаджи.
Хаджи ракуырдта Муриты Фаризæты, райгуырд сын æртæ фырты: Хидир, Бетроз
æмæ Тайсау. Хидæр æрхаста Тетцойты Госæганы, фæлæ тагъд амард халерæйæ.
Йæ ус йæхибар нæ уыд, ацыд йæ цæгатмæ, уым ын райгуырд лæппу, сывæрд-
той йыл йæ фыды ном - Хидир. Куы бахъомыл, уæд фæстæмæ Лезгоры хъæумæ
слыгъд. Бетроз та æд бинонтæ Лезгорæй фæлыгъд быдырмæ æмæ æрцард Кеты
хъæуы, фæстæдæр ма чидæртæ йæ цотæй фæстæмæ Лезгормæ слыгъдысты.
БИАЗЫРТÆ. Мыггаг равзæрд Уæлладжыры комы Дæйыхъæуы Ос-Бæгъ-
атыры фырт Сидæмоны къабазæй. Мыггаджы фыдæл Биазыр уыд Сидæмоны
фырт Сукъайы байзæддаг. Биазыр куы слæг æмæ йæ фыдæй куы рахицæн, уæд
йæ мыггаг йæхи номыл скодта æмæ афтæмæй Дæйы фæзынд Биазырты мыггаг.
Таурæгъмæ гæсгæ, Биазыртæн æрвадæлтыл нымад цæуынц Хуссар Ирыстоны
Тедетæ æмæ Лалытæ, Цæгат Ирыстоны та Муритæ, Агетæ, Дзодзитæ, Дзедихъ-
отæ, Хъæбæлотæ æмæ Садихъотæ. Биазырты мыггагæй дæр чидæртæ æрбалыгъ-
дысты Дыгургоммæ æмæ æрцардысты Стыр Дыгуры.
БИАСТÆ. Биастæ Дурр-Дурмæ Уæлладжырæй æрцыдысты. Мæсыг дæр
сын уыд Зджыды. Зджыды мыггагæй иунæг чызг баззад, йæ байзæддаг та Ды-
гурмæ рафтыдысты, æрцардысты Хæнæзы.
БИГЪАТÆ. Мæздæджы цæрæг Бигъаты Агуыбе куыд зæгъы, афтæмæй
Бигъа, Джыгка, Уане æмæ Касса цыппар æфсымæры уыдысты. Сæ номыл мы-
46

ггæгтæ рацыди. Ныртæккæ дæр æрвадиуæг кæнынц. Фæлæ райдианы цыппар
æфсымæры кæцæй æрцыдысты, уый ничи зоны. Бигъатæ ис пысылмæттæ дæр,
стæй чырыстæттæ дæр. Заманхъулы цæрæг Бигъаты Ибрыхин куыд зæгъы, уымæ
гæсгæ Бигъатæ Санибайы цардысты. Бигъатæ, Касатæ æмæ Уанетæ æрвадиуæг
кодтой. Санибайæ Цмимæ æрлыгъдысты, уырдыгæй та - Заманхъулмæ. Бигъатæ
та раздæр алыгъдысты зæронд Бæтæхъойы хъæумæ.
БИГЪУЫЛАТÆ / БИГЪУЫЛТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, УШ-1Х
æнусты Цæгат Ирыстоны Цмийы хъæумæ æрбафтыд бердзенаг лæг, йæ мыггаг
уыд Бигулиди, уым æрцард. Ирæттæ йæ хуыдтой Бигъуыла. Бигъуыла Цмийы
ус ракуырдта, ирон чызджы. Райгуырдис сын цыппар фырты - Дзабег, Метар,
Амран æмæ Бæппу. Сæ мыггаг райстой сæ фыды номæй æмæ Цмийы фæзынд ног
мыггаг - Бигъуылатæ. Дзабег, Метар æмæ Амраны цот баззадысты цæргæйæ Цæ-
гат Ирыстоны. Бæппуйы фырты фырт Аксо алыгъд Хуссар Ирыстонмæ. Аксойы
фыд хуынд Парса. Аксо æд бинонтæ æрцард Цъунары - Цхинвалмæ æввахс. Ацы
хъæуы ма уыцы дуджы æрцардысты Нарæй ралидзгæ Хетæгкатæ, Мамитæ æмæ
Хаситæ. Уæдæ Цъунары цæрæг Бигъуылатæ сты бердзенаг Бугулиди-Бигъуы-
лайы фæдонтæ.
Хетæджы размæ Нары Бигъуыла цардис. Уый уыди иунæг лæг. Ам иууылдæр
саухъæдтæ уыдис. Афтæмæй Хетæг Бигъуыламæ бафысым кодта. Æмæ йæм фæ-
царди иукъорд азы. Уæд Бигъуыла йæ чызджы Хетæгæн бинонтæн радта. Хетæг
Бигъуылайæ зæхх райста æмæ дзы хæдзар сарæзта.
БИРÆГЪТÆ. Бирæгъ æмæ Уырым æфсымæртæ уыдысты, цардысты Уæл-
ладжыры комы, Цъамады. Цъамады ныронг дæр ис сæ мæсыг, мæсыгы цур та сæ
хуым, æмæ сæ хонынц «Бирæгъты мæсыг», «Бирæгъты хуым». Бирæгъ кæйдæр
амардта æмæ Зругмæ алыгъд. Уым дæр цæрæг нæма уыд, хъæд уыд. Ам баззад
цæргæйæ. Уырым та баззад Цъамады æмæ йæ номæй рацыд мыггаг - Уырымтæ.
БИТУТÆ. Мыггаджы фыды фыд Биту уыд Бадилаты Баделы фырттæй. Ба-
дел æмæ йæ фырттæ Махческы хъæуы цæргæйæ схъæздыг сты æмæ балхæдтой
Дыгургомы хъæуты цæрджыты зæххытæ. Баделы авд фырты æрцардысты Ды-
гургомы фæйнæ хъæуы. Биту Гæлиатыхъæуы сарæзта хæдзар, ус æркодта æмæ
йæ мыггаг йæхи номыл æскодта: Битутæй. Афтæ Гæлиатыхъæуы фæзынд Битуты
мыггаг... Се ’рвадæлтæ уыдысты Хъуыбадтæ. Битутæй сæ иу, йæ ном Беко, Гæ-
лиатæй Урсдонмæ ралыгъд, йе ’рвадæлтæ Хъуыбадты цурмæ.
БЛИТÆ. Блитæ равзæрдысты Цырыхаты мыггагæй. Сæ фыдæл уыд Цыры-
хаты Бли, цард быдыры Дæргъæвсы. Иæ цæуæт райстой мыггаг йæ номæй æмæ
хæссынц Блиты мыггаг.
БОГЪИТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Богъитæ равзæрдысты Тасой-
тæй. Тасойтæй иу лæг, йæ ном Богъи, лæг амардта æмæ уый адыл алыгъд Цæгат
Ирмæ, цæмæй йæ йæ туджджынтæ ма ссарой, уый тыххæй. Æрцард Алагиры,
йæ мыггаг йæхи номæй раивта. Йæ цотæй бирæтæ алыгъдысты Гуырдзыстонмæ,
цæрынц Карелы районы, Окрохъанайы, фæлæ сæ мыггаг гуырдзиаг здæхт фыс-
сынц - Богъишвилитæ.
БОЗЫРТÆ. Бозыртæн сæ фыдæл Бозырты Гуйман райгуырд Гуырдзыйы.
Гуйманы фыд Гуырдзыйы фæтуджджын æмæ уымæ гæсгæ йæхи хæхтæм айста.
Гуйман уæд сывæллон уыд. Иу рæстæджы Гуырдзымæ Уæллагкомæй Дымты-
47

хъæуккаг бафтыд. Гуйманы мад ын балæвар кодта йæ сывæллоны æмæ йæ уый
сусæгæй хордзены æрбахаста Дымтыхъæумæ. Гуйман уым слæг ис. Иу хатт фыс-
тæ хызта Садоны комы. Уым йæ фыстæ баирвæзтысты иу хъæздыджы хуым-
мæ. Быдыргæс уый куы базыдта, уæд Гуйманы нæмынмæ æрхъавыд, фæлæ йæ
Гуйман йæхæдæг фæнадта. Быдыргæс рахъаст кодта йæ хицауæн. Уый дыккаг
бон ацыд æмæ Гуйманæн йæ рæхыс рафтыдта æмæ йæ рахаста. Гуйман ын загъ-
та, цæмæй рæхыс йæ бынатмæ бахæсса, фæлæ уый не сразы, æмæ йæ уæд Гуй-
ман фехста. Уый фæстæ Гуйман дыууæ азы бæрц хæхты рахау-бахау кодта, - йæ
туджджынтæй тарст. Уыцы бынæттæ Уæллагкомы абон дæр ма хонынц «Гуйма-
ны хæтæнтæ». Уый фæстæ Гуйманæн Дымты цæрæн нал уыд æмæ æрцард Къæ-
мунты. Уым ын райгуырд æртæ фырты: Бимболат, Тазо æмæ Гæмæт, Бозырты
мыггаг Къæмунтыхъæуы сбирæ сты æмæ быдыры хъæутæм фæлыгъдысты.
БОЛ АТАТÆ. Тадт æмæ, дам, Болат æфсымæртæ уыдысты. Цардысты Суац-
хуры, Джеры комы. Болат æмæ Тадтæй цы цот рацыд, уыдон сты Болататæ æмæ
Тадтатæ. Ныртæккæ дæр æрвадиуæг кæнынц. Джеры комæй Гуырдзыстонмæ,
Цъеретмæ алыгъдысты.
БОЛЛОТÆ. Ацы мыггагæн йæ фыдæл Есе раджы кæддæр Дыгургоммæ æр-
бафтыд Асыйæ. Йæхицæн цæрæнбынатæн равзæрста Къумбултыхъæу. Боллотæ
уыдысты æхсæз æфсымæры. Уыдоны нæмттæй - Галачи, Чихауи, Кебег, Мулук,
Глаз-Глаз, Тез - равзæрд мыггæгтæ Галачитæ, Чихауитæ, Кебектæ, Мулукатæ,
Глазтæ æмæ Тезтæ. 1886 азы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, Къумбулты адонæй базза-
дысты æрмæст Боллотæ. Галачитæ алыгъдысты Кæсæгмæ, Озрекы хъæумæ, Ке-
бектæ - Лескенмæ, Чихауитæ - Чырыстонхъæумæ, Мулукатæ Гæлиатмæ, Тезтæ
та Ассымæ. Боллоты хистæртæ куыд дзурынц, афтæмæй Глазтæ фæлыгъдысты
Æрджынарæгмæ æмæ уым сæ мыггаг Галазтæ скодтой.
БОЦИТÆ. Боцитæн сæ фыд уыд Къадз. Уымæн уыд лæппутæ: Боци, Икъо,
Къадз, Гоцъа. Уыдонæй алкæй номыл дæр рацыд мыггаг. Къадз Мызуры царди.
Цуанон лæг уыд, æмæ уырдыгæй, ныр Тиб кæм и, уырдæм бафтыд. Иæ дзыппы
мæнæуы цалдæр гагайы уыд æмæ сæ уым байтыдта. Мæнæу диссаджы рæстмæ
фæци. Уый фæдыл уырдæм алыгъдысты цыппар æфсымæрæй. Боцийæн йæ иу
фырт уыд Елхъан, йе ’ннæ фырт - Къай, иннæ - Метар, аннæ та - Боци, Елхъа-
нæн авд лæппуйы: Тапси, Дзбо, Хуызæ, Чезе, Абел, Бæтæ, Гагас. Гагасæн уыд
фырт - Бæгъуый. Бæгъуыйы фырт Афæхъо, Афæхъойы фырт Иналыхъ. Стыр
мыггаг нæ уыдысты, сæ иу хай бахаудта стырдæр мыггаджы дæлбар æмæ уыдо-
ныл нымад æрцыдысты.
БОЦУАТÆ. Дзанæгаты Малсæгыл сæдæ дæс азы цыд. Уый куыд радзырдта,
афтæмæй Бацуатæ сты Дзанæгатæй. Тырсымæ ацы мыггагæй фыццаг чи балыгъд,
уый дардта даргъ боцъо æмæ йæ адæм уымæ гæсгæ схуыдтой Боцъо, йæ фæста-
гæтты та - Боцуатæ. Фæстæдæр Боцуатæй иу хæдзар ралыгъд Бæрзæфцæгмæ
æмæ уым куыста дзæнгæрæгдзæгъдæг-фидиуæгæй. Уæды заманы иу мыггагæн
дыууæ раны зæххы хæйттæ дæттæн кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ бинонты хистæры
Бидары номæй сæхи ныффыстой Бидартæй. Афтæ Дзæнæгатæй равзæрд дыууæ
мыггаджы: Боцуатæ æмæ Бидартæ.
БРЦИАТÆ. Мыггаг равзæрд Куырттаты комы Къадаты хъæуы. Ацы хъæуы
цардысты æфсымæртæ: Брци, Ситох, Мазыл, Налдыхъ æмæ Тархан. Ацы æф-
48

сымæрты нæмттæй фæзындысты мыггæгтæ: Брциатæ, Ситохатæ, Мæзлуатæ,
Налдыхъуатæ, Тарханатæ. Быдыры Хъахъхъæдуры сæ æрцардысты Брциатæ
æмæ Мæзлуатæ, иннæ мыггæгтæ фæлыгъдысты фæйнæрдæм, Мæздæджы быды-
ртæм дæр дзы ахауди.
БУГЪАТÆ. Бугъаты раздæры мыггаг уыд Цæгæратæ. Мыггагон таурæгъмæ
гæсгæ, Цæгæратæ Цымытийы цардысты.
Хидыхъусы цæрæг Цæгæраты Созырыхъойы ныхæстæй Хъайттаты Хъайт-
мырзæ ныффыста таэдэæгъ. Уыцы таурæгъмæ гæсгæ, раджы заманы Хæрисджы-
ны цард бердзейнаг. Иæ ном Дзангубек. Иуахæмы цуаны рæстæджы Куырттаты
коммæ бахаудта Цымыти, уый цард Ходы. Цымыти Дзангубекæй бар ракуырдта,
цæмæй йын уым æрцæрыны бар радтаид. Дзангубек ын бар радта, æмæ, Цымыти
кæм æрцард, уый схуыдтой Цымыти. Цымытийæн уыд фырт Калог. Калогæн та -
Цæгæра, Кула, Дзускуа, Зайт. Сæ цæуæт райстой мыггæгтæ: Цæгæратæ, Кулатæ,
Дзускуатæ, Зæйттатæ. Цымытийы Цæгæратæ æмæ Габысатæ фæтуджджын сты.
Цæгæратæ ма иу лæг уæлдай амардтой Габысатæй æмæ сæ уымæ гæсгæ хъæуæй
лидзын бахъуыд. Цæгæратæ æрцардысты Зджыды, Уæлладжыры комы. Цымы-
тийы ма баззад Цæгæраты чындз, уый йæхибар нæ уыд. Уымæн райгуырд лæппу,
схуыдтой йæ Бугъа. Уымæ гæсгæ Цæгæратæй иутæ фыссынц Бугъатæй, сæ фыды
номæй, æнæуи Цæгæратæй уыдысты.
БУДАЙТÆ. Мыггаджы фыдæл, дам, уыд алайнаг, йæ ном Тъауз, цард Ды-
гургомы Нæуæгхъæуы. Тъауз цард уым, Тимуры тыхгæнджытæ Цæгат Кавказы
куы уыдысты, уыцы рæстæджы (Х1Уæнусы). Тъаузæн райгуырд дыууæ фырты:
Буда - хистæр, Таймаз - кæстæр. Будайæн райгуырд авд фырты. Таймазæн та -
дыууæ: Батæр æмæ Темур - Батæрты æмæ Темырты мыггæгты фыдæлтæ.
Будай æмæ йæ авд фыртмæ цæуылдæр смæсты сты Къуссуйы хъæуы цæрæг
Хъантемыртæ. Хъантемырты æлдæрттæ æфхæрд никæмæн хатыр кодтой æмæ
сфæнд кодтой Буда æмæ йæ авд фырты амарын. Сæ амарынæн баххуырстой
Нæуæгхъæуы цæрджытæй кæйдæрты. Иухатт сæ размæ бабадтысты Нæуæгхъæу
æмæ Одолайы ’хсæн æмæ Будайы фырттæй цыппары амардтой. Иннæ æртæйы
сæ мад фервæзын кодта æмæ фæлыгъдысты Дыгуры комæй, дыууæйæ Асымæ,
иннæ та - Кæсæгмæ. Асымæ чи алыгъд, уыцы æфсымæрты бауазæг кодта Уы-
рысбитæй иу хъæздыг хæдзар, къорд азты сæм фæцардысты, фæстæдæр сæ иу
фæстæмæ Дыгуры коммæ æрбалыгъд æмæ æрцард Къуссуйы се ’рвадæлтæ - Те-
мыртимæ. Асыйæ чи æрбаздæхт, уый ном дæр хуынд Буда. Асы æмæ Кæсæджы
Будайтæ зонынц хæстæгдзинад Дыгуры цæрæг Будайтимæ. Будайæн Темыртæ
Къуссуйы ус ракуырдтой, уый фæстæ Буда æд бинонтæ хицæнæй æрцард Стыр
Дыгуры. Уым ын райгуырд дыууæ фырты: Дода æмæ Титиу. Адонæн дæр фæ-
зынд цæуæт æмæ цæуæты цæуæт.
БУДТУТÆ. Мыггаджы фыдæл Будту уыд Хъарадзауты Мысырбийы фырт
йæ номылусæй. Будтуты хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ Мысырбийæн
йæ фыццаг номылусæй Хъарадзауты хъæуы райгуырд фырт, йæ ном, дам, æндæр
куыддæр уыд, фæлæ йæ Будту схуыдтой йæ уæнгты кондмæ гæсгæ. Дыккаг но-
мылусæй та Мысырбийы фырт уыд Бырнац. Будту æмæ Бырнац кæрæдзиимæ нæ
фидыдтой æмæ Будтуйы йæ мад æрыгон лæппуйæ акодта цæрынмæ Дурр-Дур-
мæ, фæстæдæр та æрбалыгъдысты Цыколамæ. Уым Будту йæ мыггаг йæхи но-
49

мыл скодта - Будтуты мыггаг. Будтуйæн Цыколайы Цæукъаты чызгæй райгуырд
фондз фырты: Дзабе, Барæсбий, Минболат, Сæрæбий æмæ Сланихъо. Уыдон
цæуæт æмæ цæуæты цæуæт дæр цардысты æмæ цæрынц Цыколайы, Лескены,
Кæсæг-Балхъары, Дзæуджыхъæуы. Се ’ппæт дæр сты Будтутæй.
БУЗАРТÆ. Бузар дæр уыд Сатайы фырт, цард Лескены, ус ракуырдта, би-
нонтæ скодта æмæ йæ мыггаг йæхи номыл ныффыста. Бирæ рæстæджы фæцар-
дысты Лезгоры, стæй Лескенмæ алыгъдысты.
БУЛКЪАТÆ. Булкъатæ равзæрдысты Бестауты мыггагæй. Бестаутæ царды-
сты Гудисы. Уырдыгæй сæ иу, йæ ном Булкъа, алыгъд Къуыдармæ, Хæлиудоны
коммæ. Ам æрцард, йæ цæуæтмæ йын дзырдтой йæ номæй - Булкъатæ. Сæ хъæуы
ном дæр схуыдтой Булкъатыхъæу. Фæстæдæр Булкъатæ алыгъдысты Къахетмæ.
БУРАТÆ. Бураты мыггаг Мидæггаг Уыналæй рацыд. Ныр дæр ма дзы ис Бу-
ратыдзуар. Уым сæ тыхджын мыггæгтæ домдтой. Уæд Буратæй иу лæг Захъхъа-
мæ алыгъди. Уым дæр ын уый бæрц бынат нæ уыди æмæ та уырдыгæй дæр алы-
гъд Дзауы районмæ, Къабустæм. Уым æрцарди. Пæррæст æмæ Бура æфсымæртæ
уыдысты. Буратæ Къабусты куы ’рцардысты, уæд Тотратæ тыхджын мыггаг
уыдысты æмæ сæ тыхсын кодтой, æддæмæ ракæсын сæ нæ уагътой. Тотратæй
алы фыдыфыртæн дæр уыди мæсыг. Афтæмæй Гоготæ æмæ Огъуатæ сæ мæсгуы-
ты бабадтысты æмæ хæцын байдыдтой кæрæдзиимæ. Гоготæ лæгæй фæцух сты
æмæ сæ Огъуатæ æддæмæ ракæсын нал уагътой. Стæй Гогатæ Тотратæй æндæр
фыдыфырт Ахлæуы балхæдтой, цæмæй Дауыты амара, фæлæ Дауыт йæхæдæг
амардта Ахлæуы.
БУРДУЛИ. Таурæгъмæ гæсгæ, Млеты æмæ Ардхветы цы Бурдулиты мыггаг
цæры, уыдоны фыдæлтæ Ирыстонæй æрцыдысты.
БЫРНАЦТÆ. Мыггаджы фыдæл Бырнац уыди кадджын Хетæджы къа-
базæй. Бырнац уыд Хетæджы иунæг фырт Георгийæн йæ иунæг фырт Мамийы
æртыккаг фырт. Хетæджы фырт Георги цардис Гуыркъуымты хъæуы, райгуырд
ын дыууæ фырты - Мами æмæ Мамиа. Хистæр æфсымæр Мамийæн уыд æртæ
фырты, сæ иу уыд Бырнац - Бырнацты мыггаджы фыдæл. Бырнац Гуыркъуымты
хъæуы цæргæйæ бинонтæ æркодта æмæ йæ цоты мыггаг Бырнацтæй сси. Мыггаг
куы сбирæ и, уæд æндæр рæттæм фæлыгъдысты - Уæлладжыры коммæ, Куы-
рттаты æмæ Дайраны кæмттæм. Иутæ сæ æрбафтыдысты Дыгуры коммæ æмæ
æрцардысты Стыр Дыгуры. Бырнацтæн хæстæг æрвадæлтыл нымад цыдысты:
Кодзыртæ, Саутæтæ, Дзапартæ, Хлойтæ.
Ф
ГАБЕТÆ. Габеты мыггаг цард Уæлладжыры комы, Дæйыхъæуы. Мыг-
гаджы фыдæл Габе уыд Ос-Бæгъатыры къабазæй, Сидæмоны фырты фырт Фат-
тайы фырт Уырызмæджы лæппутæй иу. Уæлладжыры комæй ралыгъди цалдæр
лæджы Дыгуры коммæ. Æрæнцадысты Стыр-Дыгуры хъæуы. Габетæй ма балы-
гъди Москимæ дæр.
50

ГАБЫСАТÆ. Ацы мыггаджы хистæртæ дзырдтой, зæгъгæ, дам, фыдæй-фы-
ртмæ куыд хъуыстам, уымæ гæсгæ Габысатæ, Гъергинтæ, Бутатæ æмæ Сæлбитæ
нымад цæуынц Ос-Бæгъатыры фырт Цъæхилы къабæзтæй равзæргæ мыггæг-
тыл, цардысты Уæлладжыры комы, Стыр Мызуры. Уырдæм та сæ фыдæл слы-
гъд Куырттаты комы Кадиты хъæуæй. Уæлладжыры комы сын зæххытæ нал фаг
кодтой æмæ лидзын райдыдтой Дыгуры коммæ дæр. Уыдонæй, дам, сæ иу уыд
Габыс. Уый æрбалыгъд Гæлиаты хъæумæ. Ам ын фæзынд цæуæт дæр.
ГАБОТÆ. Габотæ равзæрдысты Тулатæй. Сæ фыды фыды фыд уыд Габо,
уымæн йе ’фсымæр Мами. Уыдонæй рацыд Габотæ æмæ Мамитæ. Габо ралыгъд,
фæлæ Мами баззад уым цæргæйæ.
ГАГЛОЙТÆ. Гагло Къусджытæм æрбафтыд зæхх агур. Ардæм æрæфтыд Цæ-
гат Ирæй Зджыдæй. Йемæ ракодта йæ сыхаг Кортиайы æмæ йæ æрцæрын кодта
Уæллаг Къусджытæй чысыл дæлдæр. Ацы хъæу Къусджытæ уымæн схуыдтой,
æмæ Гагло æмæ Кортиа цы бынаты æрæнцадысты, уым уыд мæсыгы хæлдтытæ.
Ацы мæсыгæн йæ иу фарсы уыд къуск æвæрд, æмæ йæхигъæдæй ронгæй йе-
дзаг кодта. Гагло саг амардта. Аходæн бахордта, стæй къускы цы ронг уыд, уый
банызта. Цъус рæстæджы фæстæ та къуск ронгæй байдзаг, Гагло та йæ банызта,
стæй къуск фæдæлгоммæ кодта. Уый фæстæ нал байдзаг къуск. Уыцы мæсыгы
хæлдтытæ æрæджыйы онг дæр уыдысты Уæллаг Къусджыты. Уæллаг Къусджы-
ты Гаглойы цæуæтæй цардысты дыууæ фыдыфырты. Джиойы фыдыфырт æмæ
Бебейы фыдыфырт - Джио уыд Гаглойы хистæр фырт. Джио йæхицæн сарæзта
мæсыг. Йæ цæуæт цардысты Мыкалгабыры кувæндонмæ æввахс, Бебетæ та цар-
дысты Уæллаг Къусджыты, Уæллаг сыхы. Джиойæн уыд цыппар фырты, фæлæ
йын дзы дыууæйы сæхи хæстæджытæ амардтой зæххы фæдыл тохгæнгæйæ.
Уæллаг Къусджытæй чысыл дæлдæр ис Дæллаг Къусджыты хъæу, хонынц ма
йæ Сидæн дæр. Уым цардысты Гаглойтæй иу фыдыфырт. Къомайтæ сæ хуыд-
той, сæ мад Къомиан кæй уыд, уымæ гæсгæ. Къомиан та сæм афтæ ’рбахауд:
Къусджыты цард Гаглойтæй иу лæг, йæ ном уыд Че. Къомайты мыггагæй чидæр
уымæй лæскъ айста сæгъ æртæ азмæ. Бадзырдмæ гæсгæ, Къомайты лæг Гаглой-
ты Чейæн хъуамæ раздæхтаид йæ сæгъы, йæ фæстаг дыууæ азы сæныччытимæ.
Фыццаг азы сæныкк та хъуамæ баззадаид йæхицæн. Къомайты лæгæн æртæ азы
фæстæ йæ бон не ’ссис сæ бадзырд сæххæст кæнын æмæ уый бæсты Чейы лæп-
пу Гапайæн радта йæ чызджы. Ацы чызг тынг сæрæн разынд, уыд хæрзæгъдау
æмæ дзырддзæугæ. Куыд фæстагмæ сын сæ цæуæты хонын райдыдтой Къомай-
тæ. Къомайтæй бирæтæ æрлыгъдысты Уанелмæ. Къусджытæ æмæ Уанелы ’хсæн
уыд хъæу - Дыргъджын. Уым цардысты Гаглойтæй иу фыдыфырт - Будатæ.
Рæстæг куыд цыд, афтæ ацы фыдыфыртты цæуæт бирæ кодтой æмæ иу сæ
нæуæг фыдыфырттæ рахицæн сты. Зæгъæм, Джиойы фыдыфыртæй равзæрдысты
Писыртæ, Майортæ, Куазтæ. Зæхх кæй нал фаг кодта, уый тыххæй адæм зæхха-
гур цыдысты æндæр бынæттæм. Писыр æд зæнæг алыгъд Триалетмæ, Майортæ
Къусджыты баззадысты, фæстæдæр Дыргъджынмæ æрлыгъдысты. Гаглойтæй
иу фыдыфырт - Притæ - æрцардысты Приты хъæуы. Ацы хъæу ис Дзауы райо-
ны Къуылыхты хъæу æмæ Андисы ’хсæн. 1920 азмæ Притæ ам цардысты, стæй
сæ иутæ - Цино, Ростом, Вано алыгъдысты Знауыры районы Иончайы хъæумæ.
51

Фыццаг рæстæджы ацы æфсымæртæ иумæ цардысты иу стыр бинонтæй, фæлæ
стæй байуæрстой.
Гаглойтæй иу фыдыфырт, Пидотæ сæ хуыдтой, алыгъд Боржомы районмæ
æмæ æрцардис Гвердисубанийы хъæуы. Пидойæн йæ фырты фырт Амиран куыд
зæгъы, уымæ гæсгæ йæ фыды фыды фыд Мирта цард Къусджыты. Уыд ын ды-
ууæ фырты, сæ иу амардис, иннæ хуынд Пидо. Мирта Пидойы ракодта æмæ æр-
цардысты Карелы район Æхсынцъыджыны. Пидойæн уыд фырттæ: Васо, Дата,
Ило, Бришка, Александр (Казах), Нестор (Места) æмæ Герисо. Пидойы фырт
Дата алыгъд Боржомы районмæ.
Будаты фыдыфыртæй дæр рацыди нæуæг фыды фырттæ, сæ иутæ хуынды-
сты Миройтæ. Миройтæ цардысты Дыргъджынмæ ’ввахс. Иу ахæмы Миройтæ
кæмæндæр хист кодтой æмæ иннæ фыды фырттæм дæр фæдзырдтой. Чи сæм
æрцыд, уыдонимæ уыд Куаж дæр йæ лæппу Салаимæ. Фæстæмæ куы раздæх-
тысты, уæд Куаж къуылдымæй ахауд æмæ амард, Сала удæгасæй баззад. Са-
лайæн ма уыд æфсымæр - Руба хуынд. Сала уыд æвзыгъд адæймаг. Иу хатт
Тианетмæ афтыд æмæ бахаудта куывдмæ. Куывд кæй хæдзары уыд, уый чызджы
Сала цалдæр хатты рахуыдта кафынмæ. Чызджы фыдмæ уый тынг хъыг фæкаст
æмæ Салайæн йе ’хсæрфарс ныцъцъыкк кодта. Сала уый йæ сæрмæ не ’рхаста,
хъама фелвæста æмæ лæджы амардта. Йæхæдæг Адзарахкоммæ алыгъд. Цал-
дæр азы фæстæ Къусджытæм æрыздæхт. Фæлæ йын йæ зæххытæ йе ’рцыдмæ
Будатæй иу фыдыфырт Хаджитæ сæхи бакодтой. Сала уый куы базыдта, уæд
ацыд, Хаджийы лæппу Тето кæм хуым кодта, уырдæм, æмæ йæ амардта. Ар-
гæвста йын йæ дыууæ галы æмæ арвыста Хаджимæ ныхас, уыдонæй та, дам, ын
хист скæн, кæннод, дам, ды чъынды дæ æмæ дæ цæст нæ бауарзтаид кусарт акæ-
нын. Сала алыгъд кæдæмдæр. Хаджийæн йе ’ннæ фырт Батрадз Салайы фæстæ
зылд, фæлæ йæ нæ ардта. Сала йе ’фсымæры Рубайы Куртамæ ралидзын кодта,
йæхæдæг æмбæхстæй цард, арæх иу уыд Къусреты мæсыгы.
Гаглойтæй алы фыдыфыртæн дæр уыд йæхи мæсыг. Уæллаг Къусджыты уыд
Джиойы мæсыг æмæ Бебеты мæсыг, Сидæны - Къомайты мæсыг, Дыргъджы-
ны - Будаты мæсыг. Гаглойы цæуæтæй цы фыдыфырттæ рацыдысты, уыдоны
цæрæнуæттæ æмткæй хуыдтой Къусджытæ. Æрмæст Къомайтæй бирæтæ Уанелы
цардысты. Уæллаг Къусджыты уыд Гаглойты кувæндон Мыкалгабыр. Йæ бынат
хуынд Галуанырагъ. Ам ис галуаны хæлдтытæ. Стыр дуртæй амад уыд кæддæр ацы
галуан. Галуаны хæлдæн йæ иу фарс уыд кувæндон, сагъд дзы уыд бæрзонд хъил,
йæ уæлæ мырмырæгтæ. Ардæм адæм хастой сæ кувинæгтæ. Дзуары лæг дзы нæ уы-
дис. Алкæй тыххæй дæр иу скуывта Гаглойты хистæр лæг. Мыкалгабырмæ Гаглой-
тæ куывды цыдысты алы рæттæй. Йæ бон вæййы цыппæрæмы, Зæрдæвæрæнæй
мæй фæстæдæр. Кувæндоны фарсмæ алы фыдыфыртæн уыд йæхи бадæн бынат.
Се ’ппæтæй æввахсдæр æм бадтысты Джиойы фыдыфырт, куыд хистæр фыды-
фырт, афтæ. Кувынмæ-иу æрцыдысты Гаглойты чызджытæ æд зæнæг. Гаглойты
хæрæфырттæ дæр дзуары фæдоныл нымад уыдысты. Кусарт кодта алы фыдыфырт,
стæй бинонтæ дæр. Кусæрттагæй-иу кусарты хицауæн хай ныууагътой. Ацы хæйт-
ты-иу хъæумæ ахастой æмæ-иу уым Къусчы цур фæминас кодтой.
Гаглойтæн сæ ныхасы бынат уыдис Сидæны. Уанел раздæр Сидæн хуынд,
стæй дзы дзуар куы сарæзтой, уæд æй Уанел схуыдтой. Ам иу Тутырты рæстæджы
52

стыр базар уыд. Алы хъæуæн кæд йæхи Ныхас уыдис, уæддæр иу стыр хъуыд-
даг скъуыддзаг кæнынмæ Сидæнмæ - (Уанелмæ) æмбырд кодтой. Алы хъæуæн
уыд йæхи арæнтæ. Алы фыдыфыртæн уыд йæхи гакк æмæ-иу уыцы гакк æвæрд-
той фосыл. Гæбæратæ дæр Гаглойтыл нымад цæуынц. Раздæр уыдон дæр Къус-
джыты цардысты, стæй алыгъдысты Залдамæ (Дзауы район). Уанетæ ноджы
æввахсдæр уыдысты Гаглойтæм. Гаглойтæй иу лæг, йæ ном Уане, Къусджытæй
алыгъд Цъыфджынмæ æмæ куыд фæстагмæ йæ цæуæтæн йæ ном мыггагæн баз-
зад - Уанетæ. Санахъотæ Къусджытæй Дзаумæ раджы алыгъдысты, фæлæ иу
хатт фæстæмæ æрбаздæхтысты æмæ Гаглойтæй сæ зæххыты аргъ куырдтой.
Гаглойтæ сæ амардтой, аивæрзт ма дзы иу лæг - Тотрадз. Адæм иу дзырдтой
Гаглойтæ, дам, кæрæдзимæ куы нæ фæуыдаиккой, уæд, дам, сын тыхгæнæг тых
нæ кодтаид.
ГАГКОТÆ æмæ ДЗИЛИХТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, дам, ацы мыггæгтæн сæ
фыдæл уыд Хъибил (йæ фыды ном æмæ йын йæ мыггаг ничи зоны). Хъиби-
лы цæуæты тыххæй ис дыууæ таурæгъы. Иу таурæгъмæ гæсгæ, Хъибилæн уыд
цыппар фырты: Гагко, Аппи, Густи æмæ Дзилих. Иннæ таурæгъмæ гæсгæ та,
дам, ын уыд дыууæ фырты: Гагка æмæ Аппи. Уыдонæй сæ иуæн уыд дыууæ
фырты: Густи æмæ Дзилих. Дыууæ таурæгъы дæр æвдисынц, Гагка, Аппи, Густи
æмæ Дзилих Хъибилæй кæй равзæрдысты, уый. Хъибил æмæ йæ цот кæцæй æр-
бафтыдысты Гæлиатмæ, уый бæстон бæрæг нæу. Хъибилы фырттæ сæ нæмттæм
гæсгæ сæ мыггæгтæ скодтой æмæ Гæлиаты хъæуы фæзынд нæуæг мыггæгтæ:
Гагкотæ, Дзилихтæ, Аппитæ æмæ Густитæ.
ГАГУАТÆ. Гагуаты мыггаг куыд фæзынд, уый тыххæй ис дыууæ таурæгъы.
Иу таурæгъмæ гæсгæ, Гагуаты фыццаг фыд Гагуа раджы кæддæр æрцард Урухы
(Ирæфы) доны галиу фарс, Доныфарс кæй схуыдтой фæстæдæр адæм, уым. До-
ныфарсмæ æрбахаудтой æндæр хъæутæй бирæ цæрджытæ, æмæ Гагуатæн фыстой
хъалон. Мыггæгтæ: Кобегкатæ, Хъанухътæ, Хъабантæ æмæ Найфонтæ равзæр-
дысты Гагуйы фырттæ Кобег, Хъанухъ, Хъабан æмæ Найфонæй. Иннæ таурæгъ-
мæ гæсгæ та, раджы кæддæр Доныфарсмæ æрбафтыд Асыйæ дыууæ æфсымæры
Сата æмæ Гагуа. Бынат сæ зæрдæмæ фæцыд æмæ дзы æрцардысты. Сата уыцы
бынат схуыдта Лезгор. Гагуа та йæхицæн бынат равзæрста, Лезгорæн йæ Хус-
сар фарс, Доныфарс кæй схуыдтой, уым. Гагуайы фырттæ уыдысты: Гагу, Алий,
Кобек, Найфон, Хоран æмæ Хъабан. Уыдонæй Доныфарсы хъæуы равзæрдысты
мыггæгтæ: Гагуатæ, Алийтæ, Кобегкатæ, Найфонтæ, Хорантæ æмæ Хъабантæ.
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Бериты фыццаг хуыдтой Тимболтæ. Уыдон уы-
дысты дыууæ æфсымæры: Гагу æмæ Сата, цардысты Лезгоры. Иухатт Гагу цуа-
ны рæстæджы бафтыд, ныр Доныфарс кæм ис, уырдæм. Бынат йæ зæрдæмæ фæ-
цыд æмæ ралыгъд ардæм. Доныфарсы Гагуйы цæуæт райстой мыггаг Гагуатæ.
Сата Лезгоры баззад, æмæ йæ цот сæхи схуыдтой Сататæ.
ГАДАТÆ. Сæ мыггаджы рагфыдæлы, дам, æрбахастой уацары сывæллонæй
Уæлладжыры комæй, Ходæй. Йæ ном хуынди Гада, ам слæг, ус ракуырдта æмæ
йæ мыггаг йæхи номæй скодта.
ГАДЖИТÆ. Нары хъæуккаг Гаджийы байзæддаг, æрцардысты Сласы,
сарæзтой дзы фидар-гæнахъ æмæ хæстон мæсыг тæккæ айнæджы рындзыл. Сла-
53

сы Гаджитæн дæр фæстагмæ зæхх нал фаг кодта æмæ фыдыфырттæй фæлыгъ-
дысты - сæ иутæ Нардоны галиуварс Горийы æрцардысты, иннæтæ Нардоны
рахизфарс, Тибслийы, аннæтæ - Мидæггаг Зруджы, Таугазтыхъæуы æрбынат
кодтой. Гаджийы байзæддагæй царди Джинаты комы Уарцъейы хъæуы æмæ Хус-
сар Иры Джоджорайы доны был Стырмæсыджы дæр. Стыр мæсыджы Гаджитæй
иу - Таймаз - æрцард Леты. Уым йæ фырттæ Къора æмæ Хъайсынæй равзæрд
мыггæгтæ Къоратæ æмæ Хъайсынтæ. Афтæмæй Къоратæ, Хъайсынтæ, Гаджитæ
сты æртæ хицæн мыггаджы, сæ рагон фыдæл та уыди Хетæг.
Сласы Гаджитæй иу - Исахъхъ - ахицæн йæ фыдыфыртæй, æрцард Цъасымы
хъæуы æмæ йæ байзæддаг сæхи хонын байдыдтой Исахътæй. Ныртæккæ Иры-
стоны хъæуты, стæй Стъараполы крайы Лабæйы хъæуы цæрæг Исахътæ дæр сты
Гаджийы цотæй баззайгæ мыггаг.
ГАЛ УАНТÆ. Галуанты мыггаг равзæрд Гаглойтæй. Гаглойтæ цардысты Къус-
джыты. Зæхх сын кæй нæ фаг кодта, уый тыххæй лыгъдысты æндæр рæттæм.
Гаглойты Тотойы фырттæй иу, йæ ном Муга, алыгъд Хуыцъемæ æввахс бынатмæ.
Уæд уым уыд тар хъæд. Хъæды астæу уыд æрдуз æмæ Муга ацы бынаты æрцард.
Муга уыд хорз цуанон. Уыд ын цыппар фырты: Гассе, Додтай, Гугу æмæ
Хлито. Фæстагмæ, Муга æд зæнæг кæм цард, уыцы бынат схуыдтой Мугут. Ацы
бынаты сырд арæх уыд æмæ иу сын сæ фос скъæфтой. Муга дурæй бæрзонд
систæ самадта фосы бынæтты алыварс. Мугайæн йæ цæрæн хæдзæрттæ дæр
уыдысты бæрзонд, дурæй амад, сæ алыварс та дурæй галуантæ уыд амад. Га-
луантæй æхгæд кæй уыдысты сæ цæрæнбынæттæ, уый тыххæй сæ сæ алыварс
цæрæг адæм схуыдтой Галуантæ. Ацы фæсномыг ном куыд фæстагмæ Мугайы
цæуæтæн ссис сæ мыггаг. Цæуæт куыд бирæ кодтой, афтæ сын зæхх нал фаг код-
та æмæ æндæр рæттæм лыгъдысты цардагур. Уыцы рæстæг сæрибар зæххытæ
нал уыд, æмæ æлдæрттæй æлхæдтой зæххытæ. Мугайы цæуæтæй иутæ зæххытæ
балхæдтой Тъбеты, иннæтæ - Додоты, аннæтæ та Дуаны. Ацы хъæутæ иууылдæр
Цхинвалмæ æввахс сты. Мугайы фырттæ Дауыт æмæ Григол, сæ фырттæ Уасил,
Вано, Датикъо æрцардысты Тъбеты. Сæ цæуæт ныр дæр уым цæрынц. Хæмæт
æмæ Кужман та Дуаны æрцардысты. Уым цардысты Ленто, Шаликъо, Елиоз.
Мугайы фырттæ: Гассе, Додтой æмæ Хлито та сæ цæуæтимæ баззадысты сæ-
химæ. Сæ хизæнуæттæ уыдысты Мзиуы.
Мугуты кæрæдзи уарзгæйæ цардысты Гаглойты Тото æмæ Гаглойты Муга сæ
цæуæтимæ. Æлдæрттæ-Мачабелитæ сæ хъыгдарын райдыдтой æмæ амы цæр-
джытæ сæ ныхмæ лæууыдысты. 1840 азы сæм Уырысы æфсад æрбабырстой.
Мзиуы цæрæг Гаглойты Тото йæ адæмимæ сæ ныхмæ хъæбатырæй тох кодтой,
адæм сын сæ хæст дисæн фæхастой, Тототы хæст, зæгъгæ. Æфсад бирæ фыл-
дæр уыдысты, хæцæнгарзæй дæр - арæзт, æмæ æнаххос адæмы ныппырх кодтой.
Мзиуы ма баззадысты сæ цæрæн бынæттæ. Хуынгæ дæр афтæ кæнынц: «Тото-
ты цæрæнуæттæ». Мзиуы баззадысты Тотоимæ баст топонимтæ: «Тототы ком»,
«Тототы хæцæн къуылдым», «Тототы хуымтæ». Тохы фæмард сты Мугайы фы-
рттæ: Додтай, Хлито æмæ Гассе, стæй Гассейы дыууæ фырты Тото æмæ Калман.
Гассе кæм цард, уый хуындис Галуанты хъæу. Ацы хъæу уыд Мзиуæн йæ цæгат
фарс. Ам цардысты Гассе æмæ йæ фырт Пиши æд зæнæг. Адæм сæ хуыдтой Га-
луантæ. Мзиуы хъæуы ном фæстæдæр фæзынд. Ам цы гыццыл æртæ хъæуы уыд,
54

уыдон-иу арæх иумæ зиу кодтой - æмзиу уыдысты æмæ сæ уымæ гæсгæ иумæйаг
номæй - Мзиу схуыдтой. Пишийы цæуæт Мзиуы фæцардысты 1920 азмæ, стæй
ралыгъдысты Тъбетмæ - Тихреуы хъæумæ. Пишийæн уыд фырт Гула, Гулайæн
та æхсæз фырты: Нико, Сандро, Гиго, Павле, Къоста, Саба. Иæ бинойнаг уыд
Костæй. Косон уыйас кадджын сылгоймаг уыд æмæ сын сæ цæуæтмæ дзырдтой
Гулатæ нæ, фæлæ Косонтæ. Галуанты Дауитæн та йæ бинойнаг Еналдытæй уыд.
Уый дæр тынг кадджын сылгоймаг уыд æмæ сын сæ цæуæты Еналдионтæ хуыд-
той. Пишийы цæуæт сæхи ныффыстой сæ фыдæлты фæсномыг номмæ гæсгæ,
ома, Галуантæй. Мугуйы иннæ цæуæтæй сæхи чи Галуантæй фыссы, чи та Гаг-
лойтæй. Гассейы цæуæт Галуантæй фыссынц. Гугуйы цæуæт, Никъойы фырт
Гугуйы йеддæмæ, фыссынц Гаглойтæй. Куасы цæуæтæй Гаглойтæй фыссы Пъау-
лейы фырт Григол. Хлитойы цæуæтæй Роман æмæ Георги - фыссынц Галуантæй,
иннæтæ та - Гаглойтæй. Додтайы цæуæтæй иутæ фыссынц Галуантæй (Мушкел
æмæ Мути), иннæтæ Гаглойтæй (Ило, Сандро, Къоста). Нонейы цæуæтæй Алек-
со æмæ Шаликъо фыссынц Галуантæй, Цица, Ленто æмæ Гигуца та - Гаглойтæй.
ГАЛЕУТÆ. Хъозитæ æмæ Галеуты равзæрды тыххæй рагон таурæгъ дзуры,
зæгъгæ, дам, Хъози æмæ Галеу уыдысты æфсымæртæ, сæ фыд уыд Уналдитæй,
сæ мад - æссон. Дыууæ æфсымæры цардысты Доныфарсы хъæуы уæздан Кобег-
каты цур. Кобегкатæм Кæсæг æмæ Асыйæ арæх цыдысты уазæгуат сæхи хуы-
зæн хъæздгуытæ, фæлæ-иу æхсæвиуатмæ бацыдысты Уналдитæм. Ацы хъуыддаг
сæ сæрмæ не схастой Кобегкатæ æмæ Уналдиты дыууæ æфсымæры амардтой.
Æфсымæртæн сæ устытæ сæхи бар нæ уыдысты. Галеуы ус рацыд йæ цæгатмæ,
Хъозийы ус та баззад цæргæ йæ лæджы хæдзары. Кобегкатæ тарстысты, лæппу
йын куы райгуыра, уымæй, æмæ фæнд кодтой уыцы сывæллоны дæр амарын.
Хъозийы ус уый куы базыдта, уæд сæ хъæуккаг уæздан лæг Хъанухъты Есемæ
бацыд лæгъстæмæ, цæмæй йын йæ сывæллон ма бауадза марын Кобегкатæн. Есе
сразы æмæ Хъозийы усы æрцæрын кодта йæхи хæдзары. Сылгоймагæн райгуырд
дыууæ лæппуйы æмæ сæ мад хъомыл кодта Есейы фæрцы. Кобегкаты тасæй сын
сæ мыггаг (Уналдиты) раивта æмæ сæ ныффыссын кодта сæ фыды номыл - Хъо-
зи - Хъозитæй, афтæмæй Доныфарсы хъæуы фæзынд Хъозиты мыггаг. Фæлæ
уæддæр Кобегкатæй тарстысты æмæ алыгъдысты Мæздæгмæ. Æфсымæртæй
хистæр Хаджи хуынд, æмæ уый фæстæмæ Доныфарсмæ æрбалыгъд, бинонтæ æр-
кодта, фæзынд ын цæуæт: йæ фырттæ Аккуй, Мæргæбек, Гуйман æмæ Метросид.
Уналдиты Галеуы Кобегкатæ куы амардтой, уæд йæ ус йæ цæгатмæ ацыд. Уым ын
райгуырд лæппу, æмæ йын, йæ мады фæндонмæ гæсгæ, йæ мыггаг скодтой йæ
фыды номмæ гæсгæ - Галеутæ. Куы схъомыл, уæд æрбаздæхт йæ фыды хъæумæ
Доныфарсмæ, ус ракуырдта, цæуæт сын рацыд. Фæстагмæ дзы бирæтæ алыгъды-
сты Лескенмæ.
ГАМАТÆ. Гаматæ Туалгоммæ балыгъдысты Уæлладжыры комæй, Холысты
хъæуæй æмæ æрбынат кодтой Тлийы. Уырдыгæй сæ иу фыдыфырт балыгъд Ка-
лакмæ, иннæ Дыгургоммæ æмæ Задалескы æрбынат кодтой.
ГАМАХАРТÆ. Мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ раджы
кæддæр Гуырдзыстонæй Цæгат Ирыстонмæ æрбацыд цыппар æфсымæры: Бага,
Джерга, Тотр æмæ Гамахар. Æрцардысты Тибы комы Цъымытийыхъæуы. Сæ
нæмттæм гæсгæ сæ мыггæгтæ скодтой æмæ Тибы комы фæзындысты мыггæгтæ:
55

Багатæ, Джергатæ, Тотратæ, Гамахартæ. Гамахар ралыгъд Уæллаг коммæ æмæ
æрцард Гæлиатыхъæуы. Ам ус ракуырдта. Райгуырд сын дыууæ фырты Пар-
са æмæ Бата. Уыдоны зæнæгæй бирæтæ фæлыгъдысты быдыры хъæутæм æмæ
горæттæм.
ГАМОСТÆ. Цардысты Хъарман æмæ Сындзыхъæуы. Мыггаг рацыд сæ фы-
дæлы ном - Гамосæй.
ГАБПУАТÆ. Габпуатæ рацыдысты Фæснæлæй. Уыдысты æртæ æфсымæры.
Габпуа, Байца, Хрома. Габпуа уырдыгæй зæххы тыххæй æрбалыгъд Гæлиатмæ.
Хрома та - Чырыстонхъæумæ. Байца баззадис Фæснæлы. Абон дæр ма Фæснæлы
ис Габпуайы уыгæрдæн. Габпуайæн райгуырд дыууæ фырты: Самур æмæ Гогку.
Уыдонæн дæр уыд фырттæ.
Таурæгъ ма дзуры: Гæбпуаты мыггаг равзæрд Фæснæлы цæрæг Хъуыбадты
мыггагæй. Хъуыбадты Тазейы фырт Тазæретæн йæ фыццаг ус Асеты чызгæй
уыд æртæ фырты: Байца, Гапба æмæ Хрома. Йæ дыккаг ус - кæсгон чызгæй
та - иунæг фырт - Берди. Хрома фæлыгъд Чырыстонхъæумæ, Габпа - Гæлиат-
мæ, Берди та - Къорамæ, Байца цæргæйæ баззад Фæснæлы. Сæ мыггæгтæ сæхи
нæмттыл скодтой æмæ фæзындысты мыггæгтæ: Фæснæлы - Байцатæ, Чыры-
стонхъæуы Хроматæ, Гæлиаты - Габпуатæ æмæ Къорайы та Бердитæ.
ГАПАТÆ. Гапатæ цардысты Тъæрайы (Тъæра ис Æрхонæй мидæгдæр комы
мидæг). Уырдыгæй Луармæ ралыгъдысты. Уым æрцардысты. Уæд Гапæн йæ
фырт Саукуыдз хуынди, æмæ цæхмæ Тæмискмæ рацыди фистæгæй. Фæндагыл
ыл фембæлдысты фыдгæнджытæ, сбастой йæ æмæ йæ акодтой Сындзыхъæуы
сæрмæ, Фадаумæ, сæ мæсыгмæ, уым æй хъоргъы ныппæрстой. Уый рарвыста йæ
фыд Гапмæ, балхæн мæ, зæгъгæ. Фæлæ йæ Гап нæ балхæдта. Фыдгæнджытæ йæ
амардтой. Саукуыдзæн йæ ус Зæнджиаты чызг уыди, мызурон. Уый сывæрджынæй
баззад, æмæ йæ йæ цæгат акодтой. Уым ын райгуырд лæппу Дударыхъо. Куы бахъ-
омыл (уæлыгæсхъом куы фæцис), уæд ам йæ мад смой кодта Бекъойтæм. Уым дæр
ын чызг æмæ лæппу райгуырд.
ГАТАЙТÆ. Ортъеуы хъæуккаг Гатайты Н.Г. нын куыд радзырдта, уымæ
гæсгæ, Гатайты мыггаг равзæрдис Гæззатæй. Сæ фыдæлтæ цардысты Стыр Ле-
уахийы комы Ципраны хъæуы. Уым Гæззатæй иу лæг, йæ ном Гатай, амардта
кæйдæр æмæ йæ йæ туджджынтæ цæмæй ма амардтаиккой, уый тыххæй ралы-
гъд Ципранæй, æрцыд Гыццыл Леуахийы коммæ æмæ Ортъеуы хъæуы æрцард.
Цæмæй йын туджджынтæ йæ фæд ма ссардтаиккой, уый тыххæй йæ мыггаг йæ
номæй аивта æмæ йæ цæуæт райдыдтой хæссын Гатайты мыггаг. Гатайтæ, дам,
Ортъеуы раивтой фондз фæлтæры.
ГАЦОЛАТÆ, КЕРТАНТÆ, СОСКЪИТÆ æмæ СУМЕНТÆ. Рагон тау-
рæгъмæ гæсгæ, ацы мыггæгты фыдæлтæ Гацол, Кертан, Соскъи æмæ Сумен уы-
дысты иу мад æмæ иу фыды цот, Цардысты Асыйы, Чегемы комы. Ацы æфсы-
мæртæй иу уым кæйдæр амардта æмæ цыппар æфсымæры дæр ралыгъдысты
Дыгуры коммæ. Æрцардысты Нæуæгхъæуы. Кертан æмæ Сумен уырдыгæй дæр
ралыгъдысты: Кертан - Цыколамæ, Сумен - Чырыстонхъæумæ. Сæ нæмттæм
гæсгæ скодтой мыггæгтæ - Кертантæ, Сументæ. Кертантæй, дам, Цыколайы рав-
зæрд Увжихъоты мыггаг дæр. Нæуæгхъæуы ма баззадысты Гацола æмæ Соскъи.
Гацолайæн Нæуæгхъæуы уыд æфсымæр - Улон. Цасдæр рæстæджы цардысты
56

иумæ, стæй байуæрстой æмæ сæ иуты цæуæт хастой Улонты мыггаг, иннæтæ та -
Гацолаты. Гацолаты цæуæт фæстагмæ фæлыгъдысты Дур-Дурмæ, Сечермæ, Сырх
Дыгурмæ æмæ æндæр рæттæм. Соскъиты мыггаджы фыдæл Соскъийæн Нæуæг-
хъæуы райгуырд фырт Багъеу, уымæн та дыууæ фырты: Бадзи æмæ Бодзой. Бод-
зойы цæуæтæй равзæрд Соскъиты мыггаг, Бадзийæ та - Бекъурты мыггаг.
ГÆБÆРАТÆ/ГÆБÆЙРАТÆ. Ацы мыггагæн сæ фыдæл Фæрæскъæтты-
хъæумæ æрбафтыд Зæрæмæгæй, уырдæм та ралыгъд Хуссар Ирыстонæй. Дыгу-
ры æрцард Хъарцатыхъæуы (Тъæпæн Дыгуры). Ам ус ракуырдта æмæ йын фæ-
зынд цæуæт. Фæстагмæ йæ бинонтæ сбирæ сты, фæлæ низæй фæцагъдысты. Баз-
зад ма дзы иу сылгоймаг. Уый мæт кодта, Гæбæраты мыггаг кæй аскъуыд ууыл.
Сфæнд кодта Охъазты мыггагæй Гæбæраты хæрæфырттæй иу лæппу ракурын.
Фæцыд Фæснæлы хъæумæ æмæ балæгъстæ кодта хъæуы Охъазты хистæртæн,
цæмæй йын йæ куырдиат сæххæст кæной, уый тыххæй. Охъазтæ Гæбæраты сыл-
гоймагæн радтой иу лæппу. Уый рахаста сывæллоны Хъарцатыхъæумæ. Уым
схъомыл, ракуырдта ус, рацыд ын сывæллæттæ. Охъазты лæппу дæр æмæ йæ
цæуæт дæр хастой Гæбæйраты мыггаджы ном. Афтæмæй Гæбæйратæ нæ бабын
сты, рацыд сæ ног фæлтæртæ.
ГÆВДЫНТÆ. Раджы кæддæр Къæмунты цард цыппар æфсымæры: Гæв-
дын, Мыстул, Мырза æмæ Амит. Гæвдын æмæ Мыстул Къæмунты устытæ ра-
куырдтой, систы бинонты хицæуттæ, сæ мыггæгтæ сæ нæмттæм гæсгæ скод-
той æмæ Къæмунты фæзынди Гæвдынтæ æмæ Мыстултæ. Мыстултæй бирæтæ
фæлыгъдысты Æрыдонмæ, Мæздæгмæ. Бирæтæ та сæ хъазахъхъæгтæ систы.
ГÆГКУТÆ. Дзæгъойтæ, Фадзайтæ æмæ Саламтæ Хуссар Ирыстоны цæрæг
иу артæй байуаргæ æфсымæртæй равзæргæ сты. Уырдыгæй ралыгъдысты, кæи-
мæдæр кæй фæтуджджынтæ сты, уый тыххæй. Æрбалыгъдысты Дыгуры ком-
мæ, æрцардысты Махческыхъæуы. Уырдыгæй Фадзайтæ алыгъдысты Хæнæзмæ.
Дзæгъойтæ æмæ Гæгкутæ та баззадысты Абисалтæм кусгæйæ. Абисалтæ быдыр-
мæ куы алыгъдысты, уæд сын сæ зæххытæй бирæ бахай кодтой, афтæмæй Дзæ-
гъойтæ æмæ Гæгкутæ систы Махческы бындурон цæрджытæ. Дыгургомы цæрæг
Дзæгъойтæ, Гæгкутæ æмæ Фадзайтæ абон дæр сæхицæн хæстæгыл нымайынц,
Хуссар Ирыстоны цы Зæгъойтæ æмæ Саламтæ цæры, уыдоны.
ГÆДЗАУТÆ. Гæдзау уыд Булацаты мыггагæй, царди Тырсыйы комы. Иу
дуджы сæ хъæуы кæимæдæр фæтуджджын, ралыгъд Дыгуры коммæ æмæ æрцард
Гæлиатыхъæуы. Гæдзауæн уыд æфсымæр Годыз. Уый дæр цард Гæлиаты. Æф-
сымæртæ раздæр хастой сæ мыггæгты ном Гæдзаутæ-Годызитæ. Уыдонæн, дам,
сæ иуы фырт хуынди Сымæ, æмæ уый номæй дæр рацыд мыггаг. Ацы мыггæг-
тæ дæр фæлыгъдысты быдыры хъæутæм æмæ горæттæм. Гæдзаутæн сæ фыдæл
уыд Уыз. Гæдзауты æддейæ ма Уызæй равзæрдысты ахæм мыггæгтæ: Сыметæ,
Езетæ, Къостæ, Хабитæ, Тахунтæ, Джерытæ, Къорнатæ, Годызтæ, Елехъотæ.
Гæдзаутæ æмæ Сыметæ цардысты Къора æмæ Мæздæджы.
ГÆЗÆНТÆ. Гæзæнты рагфыдæл, дам, раджы кæддæр Асыйæ æрбалыгъд
Дыгуры коммæ æмæ æрцард Доныфарсы. Йæ ном, æвæццæгæн, уыд Гæзæн. Ам
ын райгуырд æртæ фырты. Куы байуæрстой, уæддæр сæ мыггаг нæ аивтой, базза-
дысты Гæзæнтæй. Æфсымæртæй иу æрцард Лескены, иннæ - Хæзнидоны, иннæ
та Уæхъæцы. Гæзæнтæ æмæ Хуты мыггæгты хистæртæ куыд дзурынц, уымæ
57

гæсгæ, дам, сæ рагфыдæл уыди алайнаг, йæ ном хуындис Газай, царди Уæл-
ладжыры комы. Ам ын райгуырд дыууæ лæппуйы: кæстæр Дзау, хистæры ном
нæ хъуыды кæнынц. Гæзæнтæ æмæ Хуты царды тыххæй ис дыууæ таурæгъы:
Фыццаг таурæгъ ракодтой Дзæуджыхъæуккаг Гæзæнты Резван æмæ Уæхъæцы
цæрæг Гæзæнты Бегæз. Адон дыууæ дæр Хуты мыггаджы фыццаг фыдыл ны-
майынц Газайы. Газай, дам, амардта йæ фырт Дзауы æмæ уымæ гæсгæ фæлы-
гъд Дыгуры коммæ Лезгоры хъæумæ. Ам ракуырдта Уаниты чызджы, райгуырд
сын дыууæ фырты: Сата æмæ Бузар. Сатайы фырт хуынд Хай æмæ, дам, Хуты
мыггаг Сатайы фырт Хайæ равзæрд, Хай уыд Хуты мыггагæн сæ фыццаг фыд.
Хуты мыггаджы равзæрды тыххæй дыккаг таурæгъ радзырдта Хуты Мухадин,
Дзæуджыхъæуы цæрæг. Йæ хистæртæй куыд фехъуыста, уымæ гæсгæ Хуты æмæ
Газанты фыдæлтæ цардысты Уæлладжыры комы, Хонсары хъæуы. Газайæн уыд
дыууæ фырты, кæстæр фырт Дзау. Газайы хистæр фырт лæг амардта, стæй Га-
зайæн йæхи дæр амардтой. Газайы дыккаг фырт Дзау дæр Уæлладжыры комы
кæйдæр амардта æмæ алыгъд Дыгургоммæ. Æрцард Лезгоры, ракуырдта Уаниты
чызг. Райгуырд ын дыууæ фырты: Бузар æмæ Сата. Афтæмæй Бузарæй равзæрд
Гæзæнты мыггаг, стæй та Хуты мыггаг.
ГÆЗÆУТÆ. Гæзæуты фыд Стыр Дыгурмæ æрбафтыд Асыйæ. Куыд хуынд
уый ничи зоны. Стыр Дыгурæй æрбалыгъдысты Дзинагъамæ, фæстæдæр та
фæлыгъдысты Дурр-Дурмæ.
ГÆЛÆБУТÆ. Ис ахæм рагон таурæгъ, кæцымæ гæсгæ Гæлæбутæ, Гуссатæ,
Коцойтæ, Кацантæ æмæ Дзедзетæ равзæрдысты Мулдзугаты мыггагæй, раздæр
цардысты Уæлладжыры комы Дагомы, уырдыгæй æрбалыгъдысты Дыгуры ком-
мæ Гæлиатыхъæумæ. Мулдзугаты мыггагæй равзæргæ мыггæгтæ Гæлиаты хи-
цæнæй æрцардысты. Сæ фыццаг фыдæлты нæмттæ уыдысты: Гæлæбу, Гассау,
Коцо, Кацан, Дзедзей. Ацы мыггæгтæн уыд иумæйаг кувæндон - Нæлызæды
кувæндон Гæлиат æмæ Фæснæлы хъæутæн.
Гæлæбутæн хорз нæ рауад сæ хъуыддаг - фæцагъды сты низæй, аирвæзт ма
дзы иу зæронд лæг. Мыггаг скæнæм, зæгъгæ, уымæ гæсгæ ацы лæг ракуырдта
сæ хъæуккаг Бæлæуты чызджы, райгуырд сын лæппу, ус амард, сывæллон Бæ-
лæутæм схъомыл, ус ракуырдта, рацыд ын зæнæг æмæ Гæлæбуты мыггаг сног ис.
Гæлæбутæй чидæртæ сæ сæрмæ нæ хаста Гæлæбуты мыггаг æмæ сæ мыггаг ныф-
фыстой Коцойтæй.
ГÆЛУАТÆ. Хъæдласæны комы Хуссар фахсы æрцардысты Гæлуатæ, сæ
хъæу - Гæлуатыхъæу. Уырдæм ралыгъдысты Куырттаты комы Цымытийыхъæуæй.
Цымытийы абоны онг дæр бæрæг сты Гæлуаты мæсыг æмæ хæдзæртты хæлдтытæ.
ГÆРИАТÆ. Гæриатæ цардысты Монастеры хъæуы, Ленингоры районы.
Бирæтæ сæ Душеты районмæ алыгъдысты, æрцардысты Ламуан æмæ Ахалше-
ны хъæуты, фæлæ сæ мыггаг ныффыстой Гаришвилитæ. Гæриатæ равзæрды-
сты Кокайтæй. Кокайтæ Ленингоры районы Чуртайы хъæусоветы Джортийы
хъæуы цардысты. Уырдыгæй алыгъдысты Душеты район Шуахевы хъæумæ.
Се ’рвадæлтæ Кокайты йеддæмæ сты, Зæлойтæ, Солатæ, Кæсойтæ, Цæриатæ.
Уыдонæй, дам, сæйраг мыггаг уыдысты Кокайтæ. Иннæ мыггæгтæ рацыдысты
йæ фыртты нæмттæй. Гæриаты мыггаг равзæрд сæ фыдæлы фæсномыгæй. Гæри
нысан кæны цыбыр хъæдын къуыдыр. Гæриаты фыдæл уыд цыбыр лæг æмæ йæ
58

фæсномыгæй хуыдтой Гæри, стæй йын йæ цоты дæр афтæ хонын байдыдтой
Гæриатæ. Зæлойтæй æмæ Кокайтæй Душеты районы чи цæры, уыдон фыссынц
Залошвили æмæ Кокашвили. Солатæ дæр уым цардысты, фæлæ дзы Ленингоры
районы Салбиерыхъæуы дæр цард. Гæриатæ цæрынц Нагомевы хъæуы Салби-
еры хъæусоветы æмæ Метехыхъæуы Ленингоры районы. Бирæ дзы цæры Ка-
спы районы. Ацы мыггæгтæй кæрæдзимæ æввахсдæр уыдысты Кокайтæ æмæ
Зæлойтæ. Уыдон сæхи куы Кокайтæй фыссынц, куы та Зæлойтæй. Гæриатæн сæ
фылдæр хай алыгъдысты Цæгат Ирмæ, цæрынц Беслæны, Елхоты, Михайлов-
скы, Зилгæ æмæ æндæр рæтты. Шуахевийы сæ ничиуал цæры.
ГÆТÆГОНТÆ. Цардысты дыууæ æфсымæры Мызуры, кодтой цуаны
куыст. Иу хатт куы уыди, уæд хохы сæрмæ фехстой сырд. Фат Бадилатæй кæуыл-
дæр суади æмæ лæг амард. Дыууæ æфсымæрæн уыцы тæссаг ран цæрæн нал уы-
дис, ралыгъдысты Цыкъоламæ, сæ нæмттæ аивтой, сæ мыггаг та, сæ мад Гæтæг-
ты чызг куыд уыди, уымæ гæсгæ схуыдтой Гæтæгонтæ. Уый фæстæ сæ мады
æфсымæртимæ алыгъдысты Туркмæ.
ГÆУИСТÆ. Ацы мыггаджы хистæртæ сæ фыдæлыл нымайынц Астаны аст
фыртæй иу - Гæуисы. Гæуис, дам, йæ фыдæй куы рахицæн ис, уæд Махческы-
хъæуæй йæ цæрæн бынат раивта Мæстинокыхъæумæ. Ам ын райгуырд фырт Зу-
лун. Зулунæн уыд дыууæ фырты: Келемет æмæ Масур. Келеметæн уыд æртæ фыр-
ты: Мæрзабег, Цеца æмæ Тотурухъ. Гæуисты мыггаджы равзæрды хабæрттæ фыст
æрцыдысты 91-аздзыд Гæуисты Келеметы фырт Ибрихины ныхæстæм гæсгæ.
ГЕГАТÆ æмæ МАЛИКЪАТÆ. Ацы мыггæгты фыдæлтæ уыдысты Хъайты
мыггагæй дыууæ æфсымæры: Гега (фæсномыгæй Гечки) æмæ Маликъа. Цардыс-
ты Стыр Дыгуры хицæнтæй æмæ сæ алчи йæхицæн мыггаг скодта йæхи номæй,
афтæмæй Стыр Дыгуры фæзынд мыггæгтæ - Гегатæ æмæ Маликъатæ. Маликъа-
йы цæуæт фæлыгъдысты быдыры хъæутæм, абон дæр ма сæ фæдонтæ цæрынц
Цыколайы. Гегайы байзæддагæй бирæтæ алыгъдысты Дурр-Дурмæ.
ГЕГУТÆ. Ацы мыггагæн йæ фыдæлтæ Æхсæрисæрмæ æрбафтыдысты
Асыйæ. Сæхицæн æввахс мыггагыл нымайынц Суккойты. 1886 азы ма Æхсæри-
сæры Гегутæй цард фондз хæдзары.
ГОБАТÆ. Дзинагъайы хъæумæ Гобатæ æрбафтыдысты Туалгомæй Гоба-
тыхъæуæй. Сæхицæн хæстæджытыл нымайынц Етдзаты.
ГОГАТÆ. Гогаты мыггаг рацыд Туалгомæй. Мыггаг равзæрд зындгонд
Хетæджы байзæддагæй. Георгийы фырт Дзала, уый фырт - Хъайсын, Хъайсыны
фырт Гога раджы кæддæр Нары комæй зæххагур æрбафтыд Уæлладжыры коммæ
æмæ æрбынат кодта Цъæйыхъæуы. Ам йæ мыггаг йæхи номæй - Гогатæ, зæгъгæ,
скодта, æмæ афтæмæй Цъæйы фæзынд Гогаты мыггаг. Гогатæй иу лæг Дыгуры
коммæ æрбалыгъд, æрцард Стыр Дыгуры зылды Москийы хъæуы, ус ракуырдта
æмæ бинонты хицау сси.
Гогаты мыггагæн хæстæг æрвадæлтыл нымад цæуынц: Дзалатæ, Дамбегтæ
æмæ Сырхаутæ.
ГОБЕДЖИШВИЛИ. Гобеджишвилитæ æрлыгъдысты Дыгургомæй Рацъа-
йыхъæу Гебимæ.
59

ГОГУНИТÆ. Фæснæлы цы Гогунитæ цæры, уыдонæн сæ фыдæл ыслыгъ-
дис Гуырдзыйæ. Уым сæ мыггаг уыд Гогунашвили. Ам «швили» æппæрст æр-
цыд, æмæ йæ мыггаг сси ирон: Гогуниты.
ГЕТЪОТÆ. Ацы мыггаджы фыдæл - Гетъо Стыр Дыгурмæ æрбафтыд
Гуырдзыйæ. Ам ус ракуырдта, рацыд ын цæуæт, цæуæты цæуæт. Уыдонæй иу -
Гетъо ралыгъд Къаматмæ, ам ус ракуырдта æмæ йæ ном Гетъойæ мыггаг сы-
взæрд - Гетъотæ.
ГЕЦАТÆ. Гецатæ равзæрдысты Махческы цæрæг Дзайнухъты мыггагæй.
Ацы мыггаг нымад уыд уæздан мыггагыл. Сæ фыд Дзайнухъ-æлдар дыккаг усæн
ракуырдта Заделескыхъæуккаг Бæзиты чызджы. Уымæй йын райгуырд фырт -
Геца. Куы схъомыл, уæд йæ фыдæй рахицæн, йемæ рацыд йæ мад дæр. Куыд
дыккаг усы лæппу, афтæ йын йæ фыд йæ мулкæй нæ бахай кодта, æмæ Геца уыцы
бонæй фæстæмæ йæ цоты мыггаг схуыдта йæхи номæй - Гецатæй. Æрхаста би-
нонтæ, рацыд ын цæуæт.
ГОДАБРЕЛИДЗЕ. Ацы мыггагæн йæ фыдæлтæ уыдысты ирон кънйаз Го-
дайы цæуæт. Года алыгъд Имеретмæ. Имереты паддзах Александры Трактаты
нысан у куыд кънйаз. Годабрелидзетæ цæрынц Имерет æмæ Картлийы.
ГОДЗОЙТÆ. Раджы кæддæр, дам, Фæснæлмæ Годзойтæн сæ фыдæл Къин
æрбафтыд Гуырдзыйæ. Къины бауазæг кодтой Стыр Дыгуры Хуймантæй иу би-
нонтæ. Уым ус ракуырдта æмæ цæрынмæ ацыд Фæснæлмæ. Къин йæ мыггаг
ныууагъта йæ фыды номæй - Годзойтæй. Иæ бинойнаг Хуйманты чызгæй йын
райгуырд æртæ фырты: Хъубади, Гори æмæ Тотурухъ.
ГОКЪОТÆ. Гокъотæ цардысты Дымты. Хуыздæр цард агур лидзын райдыд-
той æндæр рæттæм.
ГОЛИТÆ. Ацы мыггаг цæры Джызæлы. Сæ фыдæл хуынд Голи. Уыд ын
æфсымæртæ: Дох, Акки, Саге. Æфсымæрты нæмттæй мыггæгтæ нæ рауад.
ГУГКАТÆ. Гугкатæ Едысмæ рафтыдысты Уæлладжыры комæй. Цæгат
Ирыстоны Гугкатæ цæрынц Хъæдгæроны æмæ æрвадиуæг кæнынц Габетимæ.
ГУСАТÆ. Раздæр цардысты Куырттаты комы Хидыхъусы Цъæритты æмæ
Фиагдоны цæугæ дæтты ’хсæн. Цъæритты комы Гусатæй раздæр ничи цар-
дис. Донæн иннæ фарс цардысты Цымытийы адæм æмæ сфæнд кодтой Гусаты
зæххытæ байсын. Гусатæ сæхи бахызтой æмæ Цъæритгомы мидæмæ балыгъ-
дысты, фæлæ сæ ам дæр нæ ныууагътой Цымыти. Уæд Гусатæ фæлыгъдысты
фæйнæрдæм. Иутæ дзы алыгъдысты Хуссар Ирмæ, Къусджытæм æввахс æрцар-
дысты, семæ ахастой сæ бынаты ном - Цъæриттæ. Райстой мыггаг Алидзатæ -
«Алидз»-æй. Гусатæн æрвадæлтыл нымад цæуынц Дзылиатæ, Калмантæ, Мил-
дзихтæ, Торчынтæ. Гусатæ кувынц Касутæн.
Дзæуджыхъæуы цæрæг Гусаты Элбрус куыд радзырдта, уымæ гæсгæ Гусатæ
æмæ Алидзатæ сты иу мыггаг. Цардысты Куырттаты комы, Дæллагхъæуы. Гу-
сатæй иу бинонтæ донæн фаллаг фарсмæ алыгъдис цæрынмæ. Ацы бинонтæ кæй
алыгъдысты, уымæ гæсгæ сæ схуыдтой Алидзатæ. Æцæгæй та Гусатæй уыды-
сты. Абон дæр ма æфсымæртæй иу фыссы Гусатæй, иннæ та - Алидзатæй.
Цъæриттæ дæр Гусаты æрвадæлтыл нымад сты. Уыдон дæр Куырттаты комæй
рацæугæ сты, фæлæ кæй фæтуджджын сты, уый адыл Гусатæй иу хай алыгъд
60

Хуссар Ирмæ æмæ уым сæ мыггаг схуыдтой Цъæриттæ, цы бынатæй ралыгъдыс-
ты, уый номæй схуыдтой сæ мыггаг, цæмæй сæ фæдонтæ зоной, кæцæй ралыгъ-
дысты. Таурæгъгæнæг куыд зæгъы, уымæ гæсгæ Гусаты хæрз æрвадæлтæ сты
Алидзатæ, Басатæ, Торчынтæ æмæ Цъæриттæ.
ГУТЫНАТÆ. Гутынатæ Дзывгъисмæ Уæлладжыры комæй æрбалыгъдыс-
ты. Уыдон, дам, уыдысты æртæ æфсымæры: Гутын, Тома æмæ Дзанти. Цуаны
цыдысты æмæ Дзанти загъта, æз, дам, цæрæнбæстæ ссардтон æмæ уырдæм ли-
дзын. Афтæмæй уый Дзыгъвисæй Хъобанмæ алыгъд. Тома дæр загъта: уæдæ æз
дæр ссардтон бæстæ æмæ лидзын. Афтæмæй уый та Къорамæ алыгъд. Гутын та
Дзыгъвисы цæргæйæ баззад.
ГУЫБАТÆ. Гуыбатæ равзæрдысты Нарыхъæуккаг Гуыбайæ. Гуыба,
Хетæджы байзæддаг, æрцард Джинаты. Джинаты Гуыбатæй иутæ алыгъдысты
Цымимæ æмæ фæстагмæ сæхи хонын байдыдтой Гуыбатæ - Хетæгкатæ.
ГУЫБЫРТÆ. Гуыбырты рагон мыггаг уыд Хæмæтатæ. Хæмæтатæй иу лæг
рахауд уæлхæдзарæй æмæ йæ астæу асаст. Уый адыл фæгуыбыр, фæсномыгæй
йæ хонын райдыдтой гуыбыр. Куыд фæстагмæ йын ацы фæсномыгæй райдыдтой
хонын йæ цæуæты дæр æмæ уымæй равзæрд мыггаг. Гуыбыртæ хорз хъуыды
кæнынц, Хæмæтатæй кæй уыдысты раздæр, уый.
ГУЫДИАТÆ. Гуыдиатæ равзæрдысты Хъобаны. Уырдыгæй пырх кæнын
райдыдтой фæйнæрдæм. Сæ иутæ фæлыгъдысты Хуымæллæгмæ, уырдыгæй та
Зилгæмæ слыгъдысты. Иннæтæ та хохы ’рдæм алыгъдысты, Къобы æрцардысты.
Уырдыгæй та Окрохъанамæ балыгъдысты. Уым сæ иу лæг амардта, æмæ уырды-
гæй фæстæмæ ралыгъдысты Куырттаты комы Хидыхъусмæ.
Уæд, уым сæ мыггаг аивтой сæ фыдæлы номæй æмæ сæхи хонын байдыдтой
Ахболæттæ. Ныртæккæ дæр Æхболæттимæ æрвад сты.
ГУССАУТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, сæ фыдæл Гæлæу царди Гæлиа-
ты. Йæ фæдонтæ раивтой цалдæр фæлтæры. Гæуыс - Мылдзыг - Гуссау - Тæк-
куыз - Баккуыл - Саг - Бырнац - Джедж - Хуйман - Бысал - Байс. Гæлæуы
цоты нæмттæй рацыдысты мыггæгтæ: Гуыссаутæ, Толастæ, Гусситæ, Дзилихтæ,
Аппитæ, Джыбызтæ, Кацантæ, Коцойтæ, Джеджетæ, Гæлæбутæ.
ГУЫРДЗЫБЕТÆ. Гуырдзыбетæ раздæр цардысты Дыгургомы Хæнæзы.
Сæ фыдæл уыд Седантæй. Седантæн сæ иуæн йæ бинойнаг уыд гуырдзиаг. Лæг
раджы амард, баззад ын фырттæ, хъомыл сæ кодта сæ гуырдзиаг мад. Сæ сыхæг-
тæ сæ хуыдтой гурдзыбетæ - ома, гуырдзиаджы фырттæ, æмæ уырдыгæй рацыд
сæ мыггаг Гуырдзыбетæ. Иутæ сæ фыссынц Гуырдзыбегтæ, иннæтæ та - Гуырд-
зыбетæ.
ГУЦЦАТÆ. Ацы мыггаг цард хохаг хъæу Гнугъы, Цхинвалы районмæ хауд.
Хъæуы ма цардысты Мæлдзыгатæ, Гуыззыттатæ, Чысиатæ, Хъабантæ. Уый фæстæ
иууылдæр ралыгъдысты быдыры хъæу Цъунармæ, ныры Къостайыхъæумæ. Ам
цардысты Хетæгкатæ, Мамитæ, Бигъуылатæ. Уыдон ралыгъдысты Цæгат Ирыс-
тонæй Нарыхъæуæй æмæ ам сæ хъæу схуыдтой Цъунар, ома, Цъуснар.
ГУЫЗЗЫТТАТÆ. Гуыззыттатæ цардысты Ленингоры районы Самбиаты-
хъæуы. Уырдыгæй ралыгъдысты Снекъмæ. Ацы хъæу дæр Ленингоры районмæ
хауы. Снекъæй бирæтæ алыгъдысты Сатихъармæ, Ксуисмæ æмæ Мамисанты-
хъæумæ.
61

ф
ДАДÆГАТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Дадæгатæ, Хъалæгатæ æмæ Ба-
дзиатæ хæрз æрвадæлтæ сты. Сæ фыдæлтæ æртæ æфсымæры уыдысты: Дадæг,
Хъалæг æмæ Бадзи. Уыдонæй алчидæр йæхæдæг смыггаг кодта. Сæ фыд уыд
Цымыти, цард стыр Дыгуры хъæуы. Бынат йæ зæрдæмæ нæ цыд. Цуаны ацыд
æмæ бахауд, ныр Цымыти кæм ис, уырдæм. Бынат цæрынæн йæ зæрдæмæ фæ-
цыд æмæ ардæм æрлыгъдис.
ДАДТЕТÆ. Рагон таурæгъмæ гæсгæ, дам, Сарахъатæ, Гæлитæ, Дадтетæ æмæ
Цæрикъатæ сты хæрз æрвадæлтæ, цардысты Æхсæуыхъæуы. Фæстæдæр Дадтетæ
æмæ Гæлитæ сæ цæрæнбынат раивтой Къуссуйыхъæумæ. Сарахъатæ та баззады-
сты Æхсæуы. Æхсæумæ ацы мыггæгты фыдæлтæ æрбафтыдысты Асыйæ.
ДАМБЕГТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Дамбегтæн сæ фыццаг фыдæл Дамбег
уыд Уæлладжыры комы, Цъæйыхъæуккаг Дзалатæй. Дзалайы-фыртæн йæ ном
абон ничиуал хъуыды кæны. Дзалатæн сæхи мыггаг та равзæрд Хетæджы фырт
Джиуæрджийы фырты фырт Дзалайæ. Хетæг та, дам, раздæр цардис Кубаны Зе-
ленчукы. Уым цæргæйæ, дам, Хетæг дзырдта дыгурон æвзагыл. Йе ’фсымæр-
тæй куы ралыгъд Туалгоммæ, уæд æрцардис Гуыркъуымты комы. Уым Хетæгæн
райгуырд иунæг лæппу - Джеуæрджи (Геуæрги), уымæн дæр фæзынд цæуæт.
Хетæджы цæуæт сбирæ сты, цæрæнбынат сын нал фаг кодта. Сæ мыггагæй
бирæтæ алыгъд Лабинскмæ. Хетæджы фырт Джиуæрджийæн йæ цæуæтæй сæ
иу уыд Дзидаханы фырт Дзала. Дзала куы слæг, уæд ракуырдта Плиты чызджы,
æмæ йын фæзынд цæуæт. Йæ бинонтæ сбирæ сты æмæ сæ цæрæн бынат раив-
той Уæлладжыры коммæ, Цъæйыхъæумæ. Дзалайæн Цъæйы дыууæ усæй уыд
зæнæг. Фыццаг усы зæнæг, йæ фырттæ Сырхау (Сурхау) æмæ Диамбег (Дамбег)
сæ нæмттæй мыггæгтæ скодтой: Сырхау - Сырхаутæ, Диамбег - Дамбегтæ. Дза-
лайæн йе ’ннæ фырт Налухъ Уæлладжыры комы кæйдæр амардта æмæ уымæ
гæсгæ уырдыгæй ралыгъд Дыгурмæ, æрцард Доныфарсыхъæуы.
ДАРЧИТÆ. Дарчи царди Уæллагхъæуы къуыбырыл. Хъæуы алыварс иуыл-
дæр уыди хъæд. Дарчийæн ма æфсымæр дæр уыди. Æфсымæр Мидгъæуы дзуары
тигъæй акаст æмæ хъæды æрдуз федта. Бæлæстыл бæрджытæ кæнгæ цыд, æмæ
æрхæццæ æрдузмæ, ныр Лисри кæм и, уырдæм. Уæд дон ничердыгæй зынди æп-
пындæр, хъуынайы бын уыди. Æркаст æмæ загъта, ам цæрæнбæсгæн хорз уаид,
дон дзы нæй æндæра. Дон агуырдта æмæ æхсæв уым баззади. Уæд Дарчи загъта,
уæдæ ме ’фсымæр цы фæци. Иæ бæрæггæнæнтыл ын ’рцыди, æмæ раст уыцы
æрдузмæ æрхæццæ æмæ йæм хъæр кодта - кæм дæ, цы фæдæ? Уый та агуырдта
дон. Уый фæстæ йе ’фсымæримæ хъæуы уæле лæгæтгомы дон дæр ссардтой.
Æрхастой хор, мæнæу. Бафæлварæм æй, загътой, цымæ дзы цы зайы. Байтыд-
той дзы хоры нæмгуытæ дæр, мæнæуы нæмгуытæ дæр. Æмæ фæззæджы, иу ны-
хасæй, цыппæргай, æхсæзгай æфсиртæ скодтой. Уæд æрлыгъдысты уырдæм Дар-
чи, Доба, Морау, Сидахъхъ. Уыдон иуылдæр, Добайы йеддæмæ, сты иу мыггаг,
ныр кæд фæйнæ мыггагыл фыссынц, уæддæр. Ныртæккæ дæр сын сæ чызджыты
Дарчионтæ хонынц. Æфтгæ та, хъуамæ, Дарчи мæ йе ’фсымæр Гуырдзыйы ’рды-
гæй æркодтаиккой. Уым бирæ ис Дарчишвилитæ.
62

ДÆДТОТÆ. Дæдтотæ уыдысты Хъайтыхътæй, фæлæ сæ фыдæлы номæй
систы Дæдтотæ. Цардысты Сындзыхъæуы, уырдæм та æрлыгъдысты Ходæй.
Дæдтоты Дзилий Къæлухы амардта Абисалтæй кæйдæр, Ныхасы адæмы кæй
æфхæрдта, уый тыххæй, æмæ стæй алыгъд Сындзыхъæумæ.
ДЕГУЙТÆ. Дегуй уыд Хъайты фырттæй, цард Къумбултыхъæуы. Ис ахæм
рагон таурæгъ, æмæ, дам, Дегуйтæй кæцыдæр фæлыгъд Кæсæгмæ. Йæ мыг-
гаг схуыдта Хъусхæтæй. Уым цæргæйæ йæ цæуæт æмæ цæуæты цæуæт систы
кæсгæттæ. Фæлæ абоны дыгурон Дегуйтæ æмæ кæсгон Хъусхæтæ сæ хæстæг-
дзинад зонынц, кæрæдзийæн хæстæджы æгъдау кæнынц. Дегуйтæ Къумбултæй
Доныфарсмæ æрлыгъдысты лæгмарды фæстæ.
ДЕДЕГКАТÆ. Дедегкатæ æмæ Къеуросты мыггæгты равзæрды тыххæй ис
рагон таурæгъ. Уыцы таурæгъмæ гæсгæ, дам, раджы кæддæр Уæлладжыры комæй
Дыгургоммæ æрбафтыд иу лæг, йæ ном Тауит (Давид), зæгъгæ. Тауит Дыгуры
комы æрцард Къаматы, ус ракуырдта, йæ мыггаг йæхи номæй скодта - Тауиттæй.
Йæ фыццаг усæй йын уыд дыууæ фырты: Дедег æмæ Къеурос. Адон куы слæгтæ
сты, уæд устытæ æрхастой, рацыд сын цæуæт, сæ мыггæгтæ скодтой сæ нæмттæй:
Дедегкатæ, Къеуростæ. Фæстæдæр Дедегкатæ Къаматæй ралыгъдысты Цыко-
ламæ, Къеуростæ та - Чырыстонхъæумæ. Тауиттæ та баззадысты Тауитты сыхы.
ДИГОТÆ æмæ ЦÆЛКОСТÆ. Адон æрвадæлтæ сты. Таурæгъмæ гæсгæ,
дам, Диго æмæ Цæлкос Дыгургоммæ æрбафтыдысты Асыйы хъæутæй кæ-
цыйæдæр. Сæ мыггаг уым уыд Сулцадитæй. Æрцардысты Къаматы, æрхастой
устытæ, фæзынд сын цæуæт. Сæ нæмттæм гæсгæ скодтой мыггæгтæ дæр æмæ
Къаматыхъæуы фæзынди нæуæг мыггæгтæ - Диготæ æмæ Цæлкостæ.
ДОЙАТÆ. Дойатæ Елуатæй уыдысты. Цардысты Куырттаты комы Хæрис-
джыны. Уым сæ мад Дойон сидзæргæсæй баззад, æмæ уый номыл рацыд мыггаг.
Хæрисджыны фæтуджджын сты æмæ Хуссар Хъахъхъæдурмæ балыгъдысты.
ДРЕТÆ. Дреты мыггаджы фыд уыд Сатайы фырт Дре. Цард Лезгоры, куы
слæг, уæд йе ’фсымæртæй байуæрста, бинонтæ æркодта æмæ йæ цæуæты мыггаг
йæхи номæй рацыд - Дретæ. Бирæтæ сæ ралыгъдис быдырмæ - Хæзнидонмæ.
Дрейы фырт Хъойбай Лезгоры фæтуджджын æмæ алыгъд Уæлладжыры коммæ,
Зджыдмæ. Цалдæр азы фæстæ раздæхт Дыгуры коммæ æмæ Мæстиночъыхъæуы
æрцард æмæ дзы уым Хъойбайты мыггаг равзæрд.
ДРИАТÆ. Хуссар Иры, Орчъосаны цæрæг Дриаты Шамил куыд зæгъы,
уымæ гæсгæ Елойтæй бирæтæ сæхи фыссынц Дриатæй. Уый та уый адыл рауад
æмæ, иу чидæр Елойтæй йæ туджджынтæй йæхи бахизыны охыл балыгъд Дри-
атæй иу хæдзармæ, бавнæлдта сын сæ рæхысмæ æмæ сæ ракуырдта, цæмæй йæ
йæ туджджынтæн марын ма бауадзой.
Дриатæй бирæтæ сæ мыггаг фыссынц Меладзе.
ДУДАЙТÆ. Дудайты мыггаг равзæрд Дудиаты мыггагæй. Дыууæ мыггагæй
бирæтæ ацы хъуыдыйыл разы не 4сты. Фæлæ ма абон дæр Дудайтæй чындзы чи
ацæуы, уымæ фæдзурынц Дудаон нæ, фæлæ Дудиан. Уый та ууыл дзурæг у, æмæ
сæ фыццаг мыггаг Дудиатæ кæй уыд. Дудиатæ цардысты Уæлладжыры комы.
Иуахæмы Дудиатæй дыууæ æфсымæрæн сæ хойы аскъæфтой Хъарадзаутæй чи-
дæртæ. Æфсымæртæ æскъæфджыты асырдтой, амардтой скъæфæджы æмæ сæ
63

хойы ракодтой. Кæй фæтуджджын сты, уый тыххæй алыгъдысты Хуссар Ирмæ,
æрцардысты Урстуалты, фæлæ уым дæр тарстысты сæ туджджынтæй, æввахс
сæм кæй уыдысты, уый тыххæй æмæ алыгъдысты Гыццыл Леуахийы коммæ, æр-
бынат кодтой Цъипорыхъæуы. Ацы хъæуы цардысты Туатæ. Ам сын хизæнуæт-
тæ кæй нæ фаг кодта, уый тыххæй алыгъдысты Мерийы хохы хуссар фарсмæ.
Куыд фылдæр кодтой, афтæ лыгъдысты Медзудайы комы æндæр æмæ æндæр
хъæутæм: Махис, Бихъар, Саукъодахджын, Гомтæ æмæ а.д.
Дудайтæ ма цæрынц Цхинвалмæ æввахс хъæу Дменисы дæр. 1920 азы гуыр-
дзиаг меньшевикты Хуссар Ирмæ æрбабырсты рæстæджы Махисы Дудайтæй
бирæтæ алыгъдысты Цæгат Ирмæ. 1952 азы дæр Дудайтæй бирæтæ алыгъдысты
Цæгат Ирмæ. Ам цардысты къухæй дæснытæ Дудайты Чъебо, Зено, Цикъуын.
Уыдон арæзтой дурæй цыртытæ, хъæдæрмæгæй та - алыхуызон мигæнæнтæ. Ду-
дайтæн æрвадæлтæ ис Кæсæджы, цæрынц Аргуны, зонынц, сæ фыдæлтæ ирæттæ
кæй уыдысты, уый. Дудайтæ ис Цæцæн æмæ Мæхъæлы дæр.
Дудайтæ, Дудиатæ æмæ Хохатæ нымад сты хæрз æрвадæлтыл, се ’хсæн чызг
куырд нæ цæуы.
ДУДАРАТÆ. Дударатæ æмæ Слонатæ иу мыггаг сты. Сæ фыдæлтæ: Дудар
æмæ Сахъман æрбафтыдысты Асыйæ. Асымæ та, куыд дзурынц, афтæмæй Араб-
ты бæстæй æрбафтыдысты. Сахъман чи у, уый баззади Асыйы. Дудар ацыди
Гуырдзыстонмæ. Уым æрбынат кодта, ракуырдта ус, райгуырд ын дыууæ лæп-
пуйы. Лæппутæй иу баззадис уым, иннæ рацыд Дайраны комыл Ларсмæ, æмæ
уым æрцарди. Уым ын райгуырд фырт, сывæрдтой йыл ном Дудар. Куы слæг ис,
уæд хъаруджын разындис æмæ Арвы комæн хицаудзинад райдыдта. Дударæн йæ
цот Ларсы бакъорд сты. Иухатт Дайраны нарæджы Дудары цот цæуылдæр фæ-
быцæу сты гуырдзиæгтимæ, æмæ уыдон ныццагътой Дудараты. Аирвæзт ма сæ
æрмæст иунæг сылгоймаг. Уый бамбæхст Ларсы лæгæты. Ус уыди сывæрджын.
Райсом куы сбон и, уæд лæгæты сæры лæгъзмæ ссыд æмæ уым бафынæй. Хурмæ
куы хуыссыди сылгоймаг, уæд йæ гуырдз фыццаг хатт сызмæлыди. Афтæмæй йæ
хъомгæс баййæфта æмæ йæ ауæй кодта кæсгон æлдарæн, Кæсæджы усæн рай-
гуырди лæппу. Сывæрдтой йыл ном Дудар. Куы бахъомыл ис, уæд æрæздæхт
Ларсмæ. Уым цæрынтæ байдыдта. Гъе уыцы Дударæн уыди æртæ фырты - Дзах-
хотт, Ахмæт, Долæтмырзæ. Дзаххот Ларсы баззад, Ахмæт рацыд Цмимæ æмæ
Долæтмырзæйы арвыстой Бæлтамæ, цæмæй Арвы ком сæ къухæй ма аирвæза.
Мæхъæлы Кантишовы (Тъойыхъæуы) иу æртиссæдз хæдзары цæры Дуда-
ратæй. Сæ кæрæдзимæ зианмæ дæр цæуынц, цинмæ дæр.
Дудараты хонынц Слонатæ дæр, Хуры фырттæ дæр, Хъомгæсы фырттæ дæр
сæ хонынц. Хуры фырттæ уымæн, æмæ уыцы сылгоймаг хурмæ кæй бахъарм,
æмæ фыццаг хатт уæд кæй сызмæлыд йæ гуырдз, уый тыххæй. Хъомгæсы фырт-
тæ та, сылгоймаджы хъомгæс кæй ауæй кодта, уый тыххæй.
ДУДИАТÆ. Дудиатæ Хуссар Ирыстоны цардысты. Уырдыгæй ралыгъдысты
Бызмæ. Лидзгæ та уымæн ракодтой, æмæ Дудиаты лæппу кæйдæр лæппуйы хъа-
майæ барæхуыста, æмæ уый фæкъуылых. Бызы сæ кæсгон æлдæрттæ хъалонæй
тыхсын кодтой. Дудиатæм дыууадæс æфсымæры уыд. Уыдон хоскæрдынæй
æрцыдысты, æмæ сын загътой, дæлæ та æлдар хъалонмæ æрбарвыста, зæгъгæ.
64

Æфсымæртæй сæм иу балæбурдта æмæ æлдары амардта. Уыдон сæ мард аластой,
фæлæ Дудиаты фæдыл зилын байдыдтой. Иуахæмы сæ иу лæппуйы аскъæфтой,
хъуамæ йæ сæ мардæн ныффæлдыстаиккой. Фæлдисгæ та афтæ кодтой - хъуамæ
кæй фæлдыстой, уымæн удæгасæй йæ цæст скъахтаиккой, йæ хъус ын алыг код-
таиккой сæ марды ингæны уæлхъус. Лæппуйы ингæнмæ куы бакодтой, уæд сын
Ефенди афтæ: Дысон-бонмæ мæ хъуыраны кæсын æмæ афтæ амоны, ацы лæппу
ахæм дзуарджын бæстæй рахастат, æмæ йæм куыддæр бавналат, æмæ дзы туг рауа-
дзат, афтæ уын тынг æвзæр уыдзæн. Уæд лæппумæ нал бавнæлдтой. Ефенди дзы
йæхицæн фырт скодта. Æмæ абон дæр, Дудиатæн æрвадæлтæ ис Кæсæджы.
ДЫГУР. Ацы мыггаг уыдысты дыгурæттæ. Уыдысты Тохъайтæй. Цардысты
ныры Махческы районы, уæды Гæлиаты приходы, Хæнæзыхъæуы. Ныр дæр ма
сæ хæдзары дуртæ уым сты.
Хистæртæ куыд дзурынц, афтæмæй 1790 азты фæтуджджын сты Кокайтимæ.
Цæуыл фæтуджджын сты Кокайтимæ? Тохъайты куырм зæронд лæг Тузар иу
уалдзыгон бон хурмæ бадти. Йæ разы хъазыдысты сывæллæттæ. Тузар сæм фæ-
дзырдта, исчи ма мын уæ мæ лулæ ссудзæд, зæгъгæ. Уæд æм бауад Кокайты дыу-
уадæсаздзыд лæппу. Райста йын йæ лулæ, йæ тамако йын акалдта, йæхæдæг ын
дзы рыджы муртæ æмæ бæхы фаджыс ныннадта. Зынг дзы нывæрдта æмæ йæ æр-
бахаста Тузармæ. Зæронд сдымдта лулæ æмæ нæ судзы. Бамбæрста хабар, фæлæ
ницы сдзырдта, йæхи, цыма ницы бамбæрста, афтæ дардта. Дыккаг бон Тузар
йæхи дзæбæх сарæзта, бабаста хъама, дамбаца æмæ та сбадти хурварс. Дзæвгар
куы абадти, уæд та фæдзырдта, чысыл æддæдæр хъулæй чи хъазыд, уыцы лæп-
путæм, мæ лулæ мын исчи ссудзæд, зæгъгæ. Йæ фыдбылызы къахыл та йæм æр-
бауад дыккаг хатт Кокайты лæппу æмæ та йын йæ лулæйы рыг æмæ фаджыс нын-
надта. Тузар йæ зæронд сæрмæ не ’рхаста ахæм æгаддзинад. Рацахста лæппуйы
æмæ йæ йæ уæрджытыл хъамайæ æрбаргæвста. Сывæллæттæ ныцъцъæхахст
кодтой. Адæм фæфæдис сты. Дыууæ мыггаджы фæтуджджын сты. Кæрæдзийы
цæгъдын райдыдтой. Тохъайтæй амардтой дыууæ, Тохъайтæ та Кокайтæй - авд.
Хъуыддагæн дарддæр афтæ уадзæн нал уыдис - мыггæгтæ кæрæдзийы цагътаик-
кой. Хъуыддаг равзарынмæ æрæмбырд сты комы хистæртæ, адæмы дзырддзæу-
гæтæ æмæ баныхас кодтой: Тохъайтæ, куыд цæрæгдæр хæдзар - авд æфсымæры,
фосджын, сæрæндæр æфсымæртæ, афтæ сыстæнт æмæ алидзæнт æндæр ранмæ,
Дыгургомæй дарддæр. Цы гæнæн ма уыдис Тохъайтæн. Сыстад йæ авд фыртимæ
Тузар йæ адджын райгуырæн хъæуæй æмæ ралыгъд, кæдæм, уый йæхæдæг дæр
нæ зыдта, афтæмæй. Æппынфæстаг æрфысым кодтой Хохы Хъахъхъæдуры. Ба-
дзырдтой кæройнаг хæдзармæ - Дзантиатæм. Радзырдтой сын сæ хабар æмæ сæ
Дзантиатæ бауазæг кодтой. Дзантиатæ уыдысты уæздан мыггаг (хъæздыг æмæ
дзырддзæугæ). Нал сæ ауагътой дарддæр лидзын, суазæг, сбуц сæ кодтой. Ам
сæ, Хъахъхъæдуры, хуыдтой дыгурæттæ, дыгур - кæцæй рацыдысты æмæ цы
’взагыл дзырдтой, уымæ гæсгæ. Кæй чызг у уый? Дæлæ дыгурæтты, дыгуры кæй
род у? «Дыгуры» - афтæ-иу дзырдтой бынæттон цæрджытæ. Иузаманы хъæуы
къухы бафтыд уыдоны бынæттон цæрджытыл ныффыссын. Дзантиаты æмæ æн-
дæр мыггæгты дæр фæндыд, цæмæй уыдоныл ныффыстаиккой сæхи, фæлæ не
сразы сты.
65

Рагæй дæр сæ бынæттон адæм «дыгур» кæй хуыдтой, уымæ гæсгæ сæ мыггаг
ныффыстой Дыгурæй.
Хъахъхъæдуры цæрын райдыдтой бынæттонæй, закъонмæ гæсгæ, фæлæ
сын уæддæр æнцон нæ уыдис, нæ сын уыди зæхх. Уæд хистæр æфсымæр Мус-
сæ иннæ æфсымæрты фæндмæ гæсгæ фæцыд цæрæнбынат агурынмæ. Æрцыд
Джызæлмæ, æрцард Джызæл æмæ Къардоны астæу иу лæгъз фæзы. Ралыгъды-
сты уырдæм, сарæзтой дзы сæхицæн хæдзар. Ацы ран амард сæ зæронд фыд Ту-
зар. Ног бынаты сæ хъыгдардтой хъазахъ. Уæд та Муссæ ацыд ног цæрæнбынат
агурынмæ. Арыхъхъытыл ныццыд Кæрдзыны былмæ. Уым уыдис диссаджы
хорз цæрæнбынат. Ралыгъдысты та авд æфсымæры ног бынатмæ. Ног бынаты
æфсымæртæ байуæрстой æмæ цардысты фæрстæй-фæрстæм суадоны былтыл.
Хорз цæрæнбынат кæй у, уый фехъусын кодтой сæ зонгæтæн, хъæубæстæн (Хохы
Хъахъхъæдурæн) æмæ сæм лидзын байдыдтой Уртатæ, Дзантиатæ, Саламатæ,
Къуыллытæ, Дудиатæ æмæ аннæтæ. Хъахъхъæдурæй ралидзæг кæй уыдысты,
уый тыххæй сæ хъæу схуыдтой Хъахъхъæдур (быдыры) кæнæ та Даргъ-Къох,
даргъ къохы фарсмæ кæй цардысты, уый тыххæй. Уый уыдис 1820-1824 азты,
Хъæумæ лыгъдис фылдæрæй-фылдæр адæм, уæрстой йæхи цæрджытæ дæр.
1828-1830 азты дзы уыдис 300 хæдзары бæрц. Фæлæ уый æппæт адæмæн нал
фаг кодта суадоны дон, бахъуыд та ног бынат агурын. Хъæуæй йæ хуссарæр-
дыгæй зындис хъæд, фæз, æмæ 1830 азы Хъахъхъæдур ралыгъдысты сæ ныры
бынатмæ.
<§>
ДЗАГКОЙТÆ. Ацы мыггаджы тыххæй ис ахæм таурæгъ. Раджы, дам, кæддæр
Уæлладжыры комæй, Æрхонæй Дыгургоммæ æрбафтыд иу лæг æмæ æрцард Фæрæс-
къæтты. Ам ын райгуырд æртæ фырты: Дзагко, Мама æмæ Габуа. Æфсымæртæ куы
слæгтæ сты, уæд сæхицæн устытæ æрхастой, æмæ сæ алчидæр хицæнæй æрцард. Сæ
нæмттæм гæсгæ скодтой мыгтæгтæ æмæ Фæрæскъæттыхъæуы фæзынд мыггæгтæ
Дзагкойтæ, Маматæ æмæ Габуатæ. Уыдонæй Дзагкойтæ баззадысты Фæрæскъæтты,
Габуатæ фæлыгъдысты Беслæнмæ, Маматæ та - Чырыстонхъæумæ.
ДЗАГУ ЫРТÆ. Дзагуырты мыггагæн сæ хистæртæ абон куыд дзурынц, уымæ
гæсгæ, раджы кæддæр Мæстинокы хъæуы цард дыууæ æфсымæры, сæ иу хуынд
Асланбег, иннæйы ном нæ хъуыды кæнынц. Æфсымæртæй, дам, сæ иу уыд дæс-
ны æфсæйнаджы куыст кæнынмæ, уыди зæрингуырд. Хъæуы цæрджытæ сæ куы
æлхæнгæ кодтой дзыбыры æфсæнтæ, фæрæттæ æмæ æндæр дзауматæ, куы та -
кургæ. Сыхæгтæ дæр æмæ хъæуы цæрджытæ дæр куырдоны хæдзармæ лæджы
номæй нал дзырдтой, фæлæ сæм дзырдтой дзагуыры номæй (ома, дзагуыр нын
ратт, дзагуыр нын рауæй кæн). Цыбыр дзырдæй, æфсымæртæ сæ мыггаг, адæм сæм
куыд дзырдтой Дзагуыртæ, зæгъгæ, афтæ ныффыстой.
ДЗАЙНУХЪТÆ. Махческы цы Дзайнухътæ цæры, уыдоны фыд, дам,
раджы кæддæр ардæм æрбафтыд Ростовы горæтæй. Ам ус ракуырдта, схъæздыг,
сæ хистæрты сын хонын райдыдтой, Дзайнухъты æлдæрттæ, зæгъгæ.
66

ДЗАПАРТÆ. Дзапартæн сæ райдиан Астан уыд, цард Уæхъæцы. Астанæн
уыд æртæ фырты. Иу дзы хуынд Дзапар, иннæ та Глон, æртыккаджы ном нæ
хъуыды кæнынц. Уæд Дзапар йæ фыдимæ цæуылдæр фæбыцæу, Гуырдзымæ
алыгъд æмæ йæ мыггаг Дзапартæй ссис, фысгæ та Джапаридзетæ кæнынц.
ДЗАЛАТÆ. Сæ мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ Дзалаты
мыггаг равзæрд Хетæджы къабазæй. Хетæгæн Гуыркъуымты комы райгуырд
иунæг фырт Джеуæрджи (Георги). Уымæн уыд дыууæ фырты. Уыдонæй - Ма-
мийы цотæй уыдысты Дзана æмæ Бырнац. Гоцъийы фырттæ та Дзидахан, Дзас
æмæ Отар. Дзидаханæн уыд фондз фырты: Амран, Хоси, Дзапар, Геуæрги æмæ
Дзала. Дзалайæн йæ ус уыд Ручъы комæй Плиты чызг. Дзалайæн Плиты чызгæй
райгуырд æртæ фырты: Ахмæт, Тома, Хъайсын. Дзалайы фырты фырттæ (Ахмæт
æмæ Томайы фырттæ) сæ мыггаг сæ фыды номæй ракодтой Дзалатæ. Дзалатæ
цардысты Туалгомы Гуыркъуымты арф комы. Уырдыгæй сæ иутæ алыгъдысты
Цъæймæ, стæй Цъæйæ та æрбафтыдысты Дыгургоммæ. Сæ иу æфсымæр æрцард
Гæлиаты, иннæтæ Æхсæрысæры, Мостиздæхы æмæ æндæр рæтты.
ДЗАТЦЕТÆ. Дзатцетæ равзæрдысты Мæстинокы хъæуы Туйгъантæй. Дзат-
це, дам, уыд Туйгъанты кæстæр фырт æмæ, бинонтæ куы ’ркодта, уæд сæм рай-
дыдтой фыды номæй дзурын æмæ сыл сфидар уыцы мыггаг - Дзатцетæ. Дзат-
цейæн йæ бинойнаг уыд Абисалтæй. Уыд сын дыууæ фырты. Хистæры цæуæтæй
чидæртæ Туркмæ алыгъди, кæстæр фырты цæуæтæй бирæтæ цæрынц Мæсти-
нокы хъæуы æмæ æндæр рæтты.
ДЗÆГЪОЙТÆ. Гæгкутæ, Дзæгъойтæ, Фадзайтæ æмæ Саламтæ иу артæй
байуаргæ мыггæгтæ сты. Цардысты Хуссар Ирыстоны. Уырдыгæй ралыгъдысты,
кæимæдæр кæй фæтуджджын сты, уый тыххæй. Æрлыгъдысты Дыгурмæ, æр-
цардысты Махческыхъæуы. Уырдыгæй Фадзайтæ алыгъдысты Хæнæзыхъæумæ.
Дзæгъойтæ æмæ Гæгкутæ та баззадысты Абисалтæм кусгæйæ. Абисалтæ бы-
дырмæ куы алыгъдысты, уæд сын сæ зæххытæй бирæ бахай кодтой, афтæмæй
Дзæгъойтæ æмæ Гæгкутæ систы Махческы бындурон цæрджытæ. Дыгургомы
цæрæг Дзæгъойтæ, Гæгкутæ æмæ Фадзайты адæмтæ абон дæр сæхицæн хиуæт-
тыл нымайынц, Хуссар Ирыстоны цы Зæгъойтæ æмæ Саламтæ баззад, уыдоны.
ДЗАРАСУТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Дзарасуты мыггаджы фыдæл Дыгуры
коммæ æрбафтыд Хуссар Ирыстонæй. Фыццаг æрцардысты Стыр Дыгуры, уыр-
дыгæй та алыгъдысты Фæрæскъæттæм.
ДЗÆРÆХОХТÆ. Дзæрæхохтæ быдырмæ Дзæрæхы комæй ралыгъдысты.
Ныртæккæ дæр ма сын фидис фæкæнынц, сымах мæхъæл стут, зæгъгæ.
ДЗÆРÆСТЕ. Ам Мусхъæуы (Мæздæджы район) раздæр Къургъойы царды-
сты дыууæ æфсымæры. Уыдон æрхуыдтой ардæм иннæ дыгурæтты дæр. Бадилатæ
уый куы базыдтой, уæд Къургъойы дыууæ æфсымæры амардтой. Ам ма æрцарды-
сты Сеотæ дæр. Сеотæн се ’рвадæлтæ сты Уæлатæ, Байсонгъуртæ æмæ Тугутæ.
ДЗЕБОЙТÆ. Цардысты Уæлладжыры. Дыууæ æфсымæры уыдысты: Дзбо
æмæ Дзебо. Дзбо Уæлладжыры баззад, Дзебо та Дæргъæвсы комы Цæгат Ламар-
донмæ æрлыгъд æмæ уым æрцард. Цæгат Ламардонæй та быдырмæ ралыгъд сæ цот.
ДЗЕСТÆ. Дзестæ Едысмæ афтыдысты Цæгат Иры Санибайы хъæуæй. Уым
цæргæйæ ныууагътой се ’рвадæлты - Кодзырты. Уыдон та фæстæдæр алыгъды-
сты быдыры хъæутæм, уæлдайдæр Елхотмæ.
67

ДЗИДЗОЙТÆ. Сæ мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ, дам,
Дзидзойты мыггаг раджы кæддæр равзæрд Уæлладжыры комы Зджыды Гæбуты
мыггагæй. Гæбутæй, дам, иу лæг ус ракуырдта ацы хъæуккаг Баситы чызджы,
фæлæ лæг уайтагъд амард, Баситы чызг йæ цæгатмæ ацыд. Ам ын райгуырд лæп-
пу, сæвæрдтой йыл ном Гæуис. Цæмæй сæ сæ хæрæфырт зæххытæ ма ’рдома,
уый тыххæй Гæуисы Баситæ марынвæнд скодтой. Ацы хабар Гæуисы мадæн
чидæр фехъусын кодта, æмæ уырдыгæй фæлыгъд Сындзыхъæумæ, ардыгæйта
Дыгургоммæ - Уæхъæцмæ. Ам Гæуис слæг. Дзидзойтæ цæрынц Æхсæрысæры.
Сæхæдæг куыд дзурынц, уымæ гæсгæ сæ мыггаджы ном рахастой сæ цæрæн
бынатæй. Сæ фыдæл хуынд Гасай... Гасайæн уыд æфсымæртæ: Гото, Цæгæра,
Гæбу, Джыбыл, Гыбыдт. Ацы æфсымæрты нæмттæй равзæрдысты мыггæгтæ: Го-
татæ, Цæгæратæ, Гæбутæ, Джыбылтæ, Гыбыдтæ.
ГАГКОТÆ æмæ ДЗИЛИХТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, ацы мыггæгтæн сæ
фыдæл уыд Хъибил (йæ фыды ном æмæ йын йæ мыггаг ничи зоны). Хъиби-
лы цæуæты тыххæй ис дыууæ таурæгъы. Фыццаг таурæгъмæ гæсгæ, Хъибилæн
уыд цыппар фырты: Гако, Аппи, Густи æмæ Дзилих. Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ,
Хъибилæн уыд дыууæ фырты: Гако æмæ Аппи. Уыдонæй сæ иуæн уыд дыууæ
фырты: Густи æмæ Дзилих. Дыууæ таурæгъы дæр æвдисынц, Гагко, Аппи, Густи
æмæ Дзилих Хъибилæй кæй равзæрдысты, уый. Хъибил æмæ йæ цот кæцæй æр-
бафтыдысты Гæлиатмæ, уый бæстон бæрæг нæу. Хъибилы фырттæ сæ нæмттæй
скодтой мыггæгтæ æмæ Гæлиатыхъæуы фæзынди нæуæг мыггæгтæ: Гагкотæ,
Дзилихтæ, Аппитæ æмæ Густитæ.
ДЗÆГЪИАТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Дзæгъиатæ раздæр цардысты Цæгат
Ирыстоны Холыстыхъæуы. Уырдыгæй, дам, æрцыдысты Хуссар Ирыстонмæ
Бæгъиаты коммæ, Урсдзуары хъæумæ. Урсдзуарæй та алыгъдысты Сазелеты
хъæумæ (ис Дзауы районы). Ацы бынаты Дзæгъиатæ уыдысты царды хæр-
зиуджытæй æххæст. Фæлæ, дам, иу рæстæджы æлдар йæ фæсдзæуинтимæ хъа-
лон исынмæ бацыд ацы хъæумæ. Алчи йын йæ домæнтæ нæ æххæст кодта. Дзæ-
гъиатæ æлдары фæсдзæуинтæй амардтой дыууæйы. Сазелеты сын цæрæн нал
уыд, æмæ уырдыгæй фæлыгъдысты æндæр рæттæм. Сæ иу хай алыгъд Бенде-
рыхъæумæ. Сазелетæй куы ралыгъдысты, уæд, дам, семæ рахастой къæртайы
æхсыр. Бендеры уæд цæрæг нæма уыд. Æхсыр, дам, ацы бынаты бацахст æмæ,
дам, хистæртæ, уый куы федтой, уæд загътой, зæгъгæ, дам, нын Хуыцау ацы
бынат радта цæрынæн. Ахæм хуызы æрцардысты Дзæгъиатæ Бендеры.
ДЗИОЙТÆ. Дзиойты мыггаг Уæлладжыры, Ксурты цардысты. Уым хъæуи-
мæ фæбыцæу сты æмæ Куырттаты коммæ Дзуарыхъæумæ балыгъдысты, уырды-
гæй та Джызæлмæ ралыгъдысты, Къуындыхаты Муссæ Хъобанæй быдырмæ куы
лыгъди, уæд. Уый фæстæ Муссæ Туркмæ куы алыгъди, уæд та Берды хъæумæ
балыгъдысты. Дзиойты мыггаг æрвадиуæг кæнынц Кадитæ мæ Баскатимæ. Уы-
дон æрвад уыдысты Ксурты. Куырттаты та сын æрвад уыдысты Дауиатæ, Хатъи-
затæ. Дзиойтæ раздæр нарон уыдысты. Уым сæ Джиуотæ хуыдтой. Фæлæ сæ
фыд Дзио Ксуртæм куы æрлыгъд, уæд уый номыл рацыди мыггаг.
ДЗИРАТÆ æмæ ФАДАНТÆ. Мыггаджы хистæртæ дзурынц, зæгъгæ, дам,
Хъутæс, Хъиргъу, Къостан, Гуаццау æмæ Фæдæн уыдысты æфсымæртæ, иу
фыды фырттæ. Сæ фыд Дзира раджы амард. Дзира Донысæрыхъæумæ æрбаф-
68

тыд Асыйæ. Дзиратæ сæхи нымайынц, Гагуаты фæстæ æппæты фыццаг Доны-
фарсы чи æрцард, уыдоныл. Дзираты æфсымæртæй иу - Хъутæс - сæ хъæук-
каг Хъанухътæй лæг амардта, уымæ гæсгæ æфсымæртæн Доныфарсы цæрæн
нал уыд. Хъутæс, Хъргъу æмæ Къостан фæлыгъдысты Уæлладжыры коммæ -
Зджыдмæ. Зæронд Гуыццау æмæ æрыгон Фæдан та сæхи бафснайдтой хъæуы
кæмдæр. Хъанухътæ сæ сæрмæ нæ бахастой зæронды æмæ сывæллоны амарын.
Æмæ сæ æрцæрын кодтой хъæуæй æддæдæр, цæмæй сæ цæсты раз ма уыдаиккой.
Хъанухъты сусæгæй Хъутæс, Хъиргъу æмæ Къостан алыгъдысты Дыгургоммæ,
Хъиргъу æрцард Уæхъæцы, Къостан - Дзинагъайы, Хъутæс та алыгъд Кæсæг-
мæ - Аргуданмæ. Гуаццауы йеддæмæ æфсымæртæ сæ нæмттæм гæсгæ скодтой
сæ мыггæгтæ æмæ фæзынди ног мыггæгтæ: Уæлхъæцы - Хъиргъутæ, Дзинагъа-
йы - Къостантæ, Доныфарсы - Фæдантæ. Гуаццауæн та йæ мыггаг рауад йæ фы-
ды ном Дзирайæ - Дзиратæ.
ДЗОБЛАТÆ. Дзоблатæн фыццаг сæ мыггаг уыд Дзобелатæй, цардысты
Гуырдзыстоны. Уым фæтуджджын сты æмæ æртæ æфсымæрæй æрлыгъдысты
Цæгат Ирмæ. Ам дыууæ æфсымæрæй æрцардысты Куырттаты комы, æртык-
каг æфсымæр та бафтыд Дыгургоммæ æмæ æрцард Доныфарсы, йæ ном хуынд
Дзобла. Ам ус ракуырдта, йæ мыггаг скодта йæ номæй - Дзоблатæй. Дзоблатæй
бирæтæ алыгъдысты Хæзныдонмæ, Лескенмæ, Цыколамæ.
ДЗОДЗАТÆ. Хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ Дзодзатæн сæ фыдæл
Доныфарсмæ æрлыгъд Гуырдзыстонæй. Ууыл мыггагæй бирæтæ нæ разы кæ-
нынц, хонынц сæхи рагон алантæй. Таурæгъмæ гæсгæ Дзодзаты фыдæлы ном
уыд Кермен. Кермен Доныфарсы хъæуы цæргæйæ ракуырдта Къумбултыхъæук-
каг Тохъазты чызджы. Уымæй йын райгуырд æртæ фырты: Дзодза, Агко æмæ
Хуасдзау. Дзодзайæн уыд дыууæ фырты: Хъуыбады æмæ Хъауырбег. Хуас-
дзау алыгъд Туркмæ. Дзодзатæн сæ мыггаг рацыд Дзодзайы номæй. Дзодзатæй
бирæтæ фæлыгъдысты Лескенмæ æмæ æндæр рæттæм.
ДЗОГКАТÆ. Дзогкатæ Уæлладжыры комæй рацыдысты, Æрхоны хъæуæй.
Дзогк хуынди, мыггаг кæй номæй рацыд, уыцы лæг. Уыдон цыппар æфсымæры
уыдысты: Дзогк, Гаппо, Къарджи, Годжи. Гъе уыдоны нæмттæй рауад ног мыггæг-
тæ. Сæ фылдæр алыгъди Туркмæ. Ам ма дзы цы гыццыл аззад, уыдон Æрхонæй
Куырттаты коммæ раивтой. Хидыхъусы æрцардысты. Уым чи æрцарди, уыдон уы-
дысты Хæлын æмæ Быдзо. Годжи дæр уым æрцарди æмæ йæ номыл мыггаг рацыд.
ДЗОТТÆ. Ацы мыггаг равзæрд Уæлладжыры комы, Зæрæмæджы Магкæты
мыггагæй. Магкæтæй, дам, иу лæг Уæлладжыры комы кæимæдæр фæтуджджын,
æмæ уымæ гæсгæ ралыгъд Дыгуры коммæ, Стыр Дыгурмæ. Ам æй Сосрантæ
суазæг кодтой, ус ын ракуырдтой, райгуырд ын фырт Сосран. Сосран дæр Сос-
рантæм слæг, уымæн дæр ус æрхастой. Уый фæстæ уый æд бинонтæ алыгъд
Хæнæзыхъæумæ. Райгуырд ын дыууæ фырты - Хъуыбады æмæ Налухъ. Хъуы-
бадыйæн райгуырд фырт - Тассо. Кæд Тассо Магкæтæй уыд, уæддæр йæ мыггаг
аивта Дзоттæй, æвæццæгæн, сæ рагон фыдæлтæй иу æфсымæры ном - Дзот кæй
хуынд, уымæ гæсгæ.
ДЗУАТÆ. Дзуаты мыггаг Зыгъуытъатæй равзæрд, Цæгат Иры цардысты,
фæлæ Уæлвæзмæ алыгъдысты.
69

ДЗУГАТÆ. Дзомагъы Дзугатæй раздæр æрцардис иу Медойтæй, иу та Джы-
ккайтæй. Дзомагъгоммæ хауд цалдæр хъæуы: Медойты къуылдым, Дзугаты
къуылдым. Дзугатæ æмæ Медойтæ æввахсдæр цардысты кæрæдзимæ. Джыккай-
тæ та цардысты Дзыхъхъы Дзомагъы. Джыккайтæ ма цардысты Магъы, уый дæр
Дзомагъмæ хауд. Касатæ дæр Магъы цардысты, уыдон дæр Дзомагъмæ хаудтой.
Сагджын къуырфы та цардысты Плитæ. Уыдон дæр Дзомагъмæ хаудтой. Плитæ
ма ноджы цардысты Къæззаты хъæуы, уый дæр Дзомагъмæ хауд.
Ацы хъæутæй сæйрагдæрыл нымад уыд Дзыхъхъы Дзомагъ, уымæн æмæ
Джыккайтæ бирæ уыдысты. Алы хъæуæн йæ хуымзæхх дæр хицæн уыд, йæ
сæрвæт дæр. Алы хъæуæн-иу йæ зæххæн уыд арæн. Уый фыдæлтæй баззад. Дзу-
гатæ уыдысты Гобийы фырттæ. Гоби Джыккайты сиахс уыд. Уымæн уыд æхсæз
лæппуйы: Таймураз, Джиуæрджи, Батрадз, Бега, Хосырыхъо, Дохцыхъо. Дзуга-
ты къуылдымыл ма цардысты Калотæ, æртæ æфсымæры. Ацы чысыл хъæутæ
иуылдæр хаудтой Дзомагъмæ. Дзомагъæн уыд йæхи фидиуæг. Фыццаг иу фи-
диуæг Стыр Дзомагъмæ бацыд, стæй та - фæрсаг хъæутæм. Алы хъæуæн уыд
йæхи Ныхасы бынат, фæлæ Дзомагъгомæн фæзы уыд Дзомагъы иумæйаг Ныхас.
Гыццыл хъуыддаджы тыххæй ацы Ныхасмæ нæ цыдысты, æрмæст зынгæ хъуыд-
даджы рæстæджы. Стыр Дзомагъмæ алы хъæуæй дæр цыд хистæр лæг æмбырд-
мæ. Дзомагъгомæн уыд йæхи тырыса. Иу ран стыр чырыны мидæг уыд æвæрд.
ДЗУКЪАТÆ. Дзукъа æмæ Абай цардысты Цымытийы, Куырттаты. Уым фæ-
туджджын сты æмæ уæд сæхи райстой Хуссар Ирмæ. Зæххыл фæзылдысты дыу-
уæ æфсымæры, æмæ дзы хор фæлвæрдтой. Уалдзæджы Челиаты хъæды астæу иу
æрдузы хъæбæрхор æмæ мæнæу байтыдтой. Уæд Едысы рагъмæ ссыдысты, æмæ
уырдыгæй кастысты æмæ хъæды астæу æрдузы сбæрæг кодтой, кæуылты йæм
бацæуын хъуыд, уый базыдтой, æмæ йæм æрцыдысты. Хъæбæрхор æмæ мæнæу
æрзадысты тынг. Уæд загътой, ай хорз цæрæн бæстæ у, зæгъгæ. Дзукъа загъта,
мæн, дам, ам фæнды. Абай чи у, уый та загъта, æз та Сыбамæ цæуын. Уый Сыба-
гомы æрæнцадис. Дзукъа та - Челиаты. Дзукъайæн райгуырд Айтег æмæ Дула.
Айтег æмæ Дула фæхицæн сты. Дулайы цот сæ мыггаг раивтой. Айтеджы цот та
Дзукъатæй баззадысты. Ныр дæр Дзукъатæ Дулатимæ æрвадиуæг кæнынц.
ДЗУСТÆ. Ацы мыггаг цард Уæлладжыры комы Бадыхъæуы. Сæхицæн
æрвад мыггагыл нымайынц Хапсæты мыггаджы. Мыггаг Дзустæ равзæрд Уæл-
ладжыры комы Ос-Бæгъатыры фырт Цæразоны къабазæй.
Иуахæмы, дам, Уæлладжыры комæй, Бады хъæуæй Дыгуры коммæ бафтыд
Дзусты Болат æмæ æрцард Уæллагкомы зылды Хонсарыхъæуы. Фæстæдæр ма
Бадæй балыгъдысты Болаты æфсымæры æртæ фырты: Хъасай, Сламæрзæ æмæ
Елмæрзæ æмæ уыдон дæр æрцардысты Хонсарыхъæуы сæ фыды æфсымæр Бо-
латы фарсмæ. Сæ цыппар дæр ам устытæ æрхастой æмæ сын фæзынд цæуæт.
Болатæн Сеойты чызгæй райгуырд дыууæ фырты: Хусдзау æмæ Деко. Уыдонæн
дæр фæзынд цæуæт. Болаты æфсымæры фырттæн дæр фæзынд цæуæт æмæ
цæуæты цæуæт. Бирæтæ сæ ралыгъдысты Дымтæм.
ДЗУЦЦАТÆ. Дзуццатæ, дам, кæмдæр Гуырдзыйы цардысты. Уым сын æн-
дæр мыггаг уыд. Иуахæмы лæг амардтой, æмæ сын уым цæрæн нал уыд. Уæд
70

ралыгъдысты æмæ Дæргъæвсы коммæ æрæфтыдысты. Уым сæ мыггаг аивтой -
сæ хистæр Дзуцц хуынди æмæ уымæ гæсгæ Дзуццатæ систы. Сæ æрвадæлтæ сты
Огъуатæ, Тменатæ, Цæкулатæ, Хуыгистатæ. Тмен чи уыди, уый Дæргъæвсæй
алыгъди, æмæ, уæртæ Санибагомы Тмены хъæу кæм и, уым æрцарди. Æмæ хъæу
уый номыл сси. Æвæццæгæн, уæды онг уым цæрæг нæ уыди.
(Дж)
ДЖАБИТÆ, ДЗАБИТÆ. Чеселтгоммæ афтыдысты Уæлладжырæй, Урсдо-
нæй.
ДЗАНГУЫБЕГАТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Дзангуыбегатæн сæ
райдиан мыггаг уыд Къоратæй. Къоратæй иу лæг хуынд Дзатто. Уымæн йæ
номæй рацыд мыггаг Дзаттотæ. Фæстæдæр Дзаттотæ сæ мыггаг раивтой Дзан-
гуыбегатæй, фæлæ цæмæн ивд æрцыд, уый нæ зонынц, нæдæр хъуыды кæнынц,
кæд баивтой сæ мыггаг, уый.
ДЖЕЛЫТÆ. Урстуалтæм ралыгъдысты Куырттаты комы Дзуарыхъæуæй.
Уым Чъерджиаты мыггагæй фæхицæн сты Джелы, Гæбуа æмæ Гаха. Уыдонæй
иутæ æрцардысты Куырттаты комы Барзыхъæуы, иннæтæ æфцгуытыл ахызты-
сты Хуссар Ирмæ æмæ æрцардысты Уæллаг Ерманы æмæ Ходзы. Равзæрди сæ
мыггæгтæ - Джелытæ, Гæбуатæ, Гахатæ. Барзы хъæуы Джелытæй фæдих сты
дыууæ æфсымæры байзæддаг æмæ сæ рауади дыууæ мыггаджы - Гелдытæ æмæ
Гæджынтæ. Джелытæй Гуырдзыстонмæ чи афтыд, уыдон та фыссынц Гел-
диашвилитæ. Афтæмæй Чъерджиатæ, Гæбуатæ, Джелытæ, Гелдытæ, Гахатæ,
Гæджынатæ, Гелдиашвилитæ сты æрвадæлтæ.
ДЖИГОЛ АТÆ. Таурæгъ куыд зæгъы, уымæ гæсгæ Джиголатæ Чысыл Леуа-
хигомы Гæнасурыхъæуæй æрцыдысты, ныр Сæрибар цы хъæу хуыйны, уырдæм.
Уæд Джиголатæй дыууæ лæппуйы уыдысты цуаны æмæ æрхаудтой, Сæрибары
хъæу кæм ис, уыцы бынатмæ. Ацы бынат сæ зæрдæмæ фæцыд, æмæ фæстæмæ
куы баздæхтысты, уæд Джиголатæн сæ иу хай ракодтой цæрынмæ ног бынатмæ.
Ацы бынаты цæрæг кæй нæ уыд, сæрибар кæй уыд, уымæ гæсгæ схуыдтой сæ
хъæу «Сæрибар». Бирæтæ сæ алыгъдысты Дменисмæ.
Гæнасур уыд æфцæгыл, Ацъриасхеу æмæ Сиатæй уæлдæр. Уырдыгæй сæ иу
хай ралыгъд зæххагур, æрбынат кодтой Дменисы, хонынц ма йæ Уалытыхъæу дæр.
Джиголатæн æрвадæл мыггæгтæ сты: Гуыззыттатæ, Нарыкъатæ, Гелитæ. Ге-
литæ Джиголатæй равзæргæ мыггаг сты. Джиголатæй иу лæг ракуырдта, йæхи
бар чи нæ уыд, ахæм ус. Бинонтæ ацархайдтой, цæмæй йæ фæстæмæ арвыстаик-
кой, фæлæ йæ лæг бирæ уарзта æмæ йæ нæ арвыста. Райгуырд лæппу. Гуыбыны
æрхæсгæ кæй уыд, уымæ гæсгæ йæ хуыдтой Гери, сæ мыггаг дæр схуыдтой Ге-
ритæ-Гелитæ. Æнæуи Джиголатæй уыдысты. Цæрынц Цъалайыхъæуы. Джиго-
латæн сæ дзуæрттæ Гæнасуры уыдысты - Бæрзонддзуар, Мæсгуытыдзуар, Мид-
гъайыдзуар. Бæрзонддзуарæн куывтой Дауджыты хуыцаубоны. Йæ размæ сабат
та уыд Мæсгуытыдзуарыбон. Дыууæ бæрæгбоны дæр æргæвстой уæрыччытæ.
71

Мидгъайыдзуарыбон та вæййы Дауджыты хуыцаубоны размæ сабаты. Уымæн
дæр кусарт вæййы. Иумæйаг кусарт нæ кæнынц. Дменисы ма цæрынц Габойтæ.
Габотæ æмæ Габойтæ иу мыггаг сты, Лолойтæ æмæ Лолайтæ дæр иу мыггаг сты,
фæлæ Гæджитæ æмæ Гаджитæ хицæн мыггæгтæ сты. Ам Уалыты хъæуы Джиго-
латæ, Уалытæ, Къусратæ кувынц Сыгъдæг Маринейæн. Лолойтæ ардæм æрлы-
гъдысты Годжийы хъæуæй - Орбозалайы æфцæджы цур ис. Раздæр та цардысты
Гудисы. Сæ хъæу схуыдтой Лолотыхъæу.
ДЖЫККАИТÆ. Джыккайты Тоти иу иуæндæс фæлтæры размæ æрыфтыд
Бæхвæндаджы æфцæгыл Цæгат Ирыстонæй, ныр Дзомагъы доны был Дзома-
гъыхъæу кæм ис, уырдæм. Ком иууыл хъæдæй æмбæрзт уыд, æмæ дзы цæрæг
никуы уыд. Тоти дон агуырдта, иу ран уымæл зæхх ракъахта, æмæ дзы суадон
разынд. Йæ бæх уым фæуагъта, йæхæдæг цуаны ацыд æмæ саг амардта. Тоти
саг куы бастыгъта, уæдмæ æрталынг, æмæ сфæнд кодта суадоны был æрфысым
кæнын. Уыцы заманы доны рахиз фарс рагъы сæрмæ фæздæг ауыдта. Ссыдис
уырдæм æмæ дзы галуан разындис, уый та уыд Медойты галуан. Уæды заманы
æгас Дзомагъгомы Медойты йеддæмæ ничи цард. Медойтæ Тотийы суазæг код-
той, уый дæр сын йæ саджы мард балæвар кодта, уæдæ цы уыдаид. Тоти Медой-
ты фæфарста сæ царды хабæрттæй, йæ зæрдæмæ фæцыд бæстæ æмæ, куы цыд,
уæд сæ бар ракуырдта Дзомагъы доны был фæзуаты æрцæрынæн.
Тоти аздæхт Цæгатмæ æмæ йæ бинонты, йе ’фсымæрты ракодта, йæ фос
раскъæрдта, афтæмæй суадоны былмæ æрцыд æмæ дзы æрцарди. Йе ’фсымæртæ
дæр устытæ ракуырдтой æмæ хицæн галуантæ сыскъæрдтой. Дзомагъгомы тар
хъæды астæуæй Джыккайты хъæу зынгæ дæр нæ кодта æддæмæ, æмæ йын Ме-
дойтæ æппын æрæджиаумæ дæр ницы базыдтой.
Иухатт Медойтæ цæйдæр тыххæй Бæхвæндаджы æфцæгмæ сыфтыдысты æмæ
федтой Тотийы хъæу, сæхи хъæуæй арæзтдæрæй æмæ тыхджындæрæй. Джык-
кайтæ Медойтæм хæлар зæрдæ дардтой, суанг ма сын алы аз дæр Рагъыдзуа-
ры куывды галы агъд æмæ бæгæныйы аг кадæн лæвæрдтой, фæлæ сыл уæддæр
Медойтæ не ’ууæндыдысты æмæ сæхи Дзомагъгомæй айстой æмæ æрцардысты
Стыр Леуахийы был Дзриайы бæсты, ныры Медойтыхъæуы. Сæ фыццаг хъæуы
та ма баззадысты сæ галуанты бынтæ æмæ сæ зæппадз, хонгæ дæр æй «Медойты
бын» кæнынц. Медойты хъæууатæй чысыл Хуссарырдæмдæр, Уæллаг Дзома-
гъы, кæнæ Дзугатыхъæуы та æрцардысты Дзугаты мыггаг, Уæлладжыры комы
Урсдонæй ралидзгæ.
ДЖУСОЙТÆ. Куыд дзурынц, афтæмæй сæ фыдæлтæ Цæразонтæй уыдысты,
цардысты Уæллаг Зæрæмæджы. Иу рæстæджы, уыдаид XVII æнусы кæрон, сæ
фыдæл Хъайтмаз йæ фырттæм цæуылдæр тынг смæсты, лæбурдта сæм кардæй.
Æфсымæртæ фæхæрам сты сæ фыдмæ æмæ фæлыгъдысты уырдыгæй. Сæ иу -
Бисолтан, алыгъд Зæрæмæгæй, Мамысоны комыл ацыд, Згъил æмæ Хъевсæлты
астæу цы ’фцæг ис, ууылты ныххызт Дзедойы коммæ æмæ уым Стырмæсыджы
æрбынат кодта. Бæрæг куыд у, афтæмæй Бисолтанæн йæ фыды хæдзары уыд
ус, фæлæ цы фæци, уый бæрæг нæу. Уыцы усæн Бисолтанæй уыд фырт - Дзиго
æмæ йæ Бисолтан Стырмæсыгмæ æрхаста. Цасдæры фæстæ дыккаг ус æрхаста
æмæ йын райгуырд æртæ фырты: Хъæцмæз, Тъури æмæ Джус. Лæппутæ бахъо-
мыл сты æмæ бинонты кой бакодтой. Самадтой сæхицæн мæсгуытæ. Рацыд сын
72

зæнæг. Джусæн фæд-фæдыл райгуырд цыппар фырты - Сио, Хъылæу æмæ Еба.
Цыппæрæм æфсымæрæн йæ ном бæрæг нæу, фæлæ йын баззад ус - Жаже æмæ
сывæллæттæ. Æфсымæртæ куы байуæрстой, уæд, нæ идæдз ма фæтыхса, зæгъгæ,
тæккæ дзаджджындæр хæйттæ уымæн радтой. Къобеты хъæу æнæхъæнæй Жа-
жемæ æрхаудта... Жажейæн йæ сывæллæттæ бахъомыл сты. Нæргæ хæдзарвæн-
даг сæ рауад. Арæх сæм уыд алыранæй уазджытæ, бæркадджын фысым уыдысты
хъæубæстæн дæр кæддæриддæр. Хæдзары хистæр нæлгоймаг кæй нæ уыд, уымæ
гæсгæ, Жажетæм цы адæм уыд, уыдонæн иу сæ ныхас уыд «Жажетæм цæуæм»,
«Жажетæй цæуæм» æмæ афтæ рауад сылгоймаджы номæй Жажиты мыггаг.
Уыцы рæстæгмæ иннæ æфсымæртæ - Сио, Хъулæу æмæ Еба устытæ æрхастой,
сæхицæн самадтой мæсгуытæ æмæ сæ æрцардысты. Ныртæккæ дæр ма сæ мæсгуы-
ты хæлдтытæ уым сты. Сиойæн рацыд зæнæг, райгуырд ын цыппар фырты: Дза-
пар, Ростом, Тъето æмæ Сохи. Хъулæуы фырттæ уыдысты: Бола, Хана, Черчела
æмæ Хадже. Ебайæн дыууæ фырты йеддæмæ нæ рацыд - Гудза æмæ Лопа. Лопа
хæрз æвзонгæй хуыздæр цардагур Гуырдзыстонмæ афтыд æмæ уым цæргæйæ баз-
зад. Йæ мыггаг ныффыста Джусишвили. Фæстæдæр бынтондæр батадысты гуы-
рдзыйы ’хсæн. Йæ байзæддæгтæй ма абон чидæртæ фыссынц Гусойтæй.
Сиойы фырт Ростомæн уыд æртæ фырты: Тох, Чъеко, Ноно. Дзапары фырттæ
уыдысты Хитор, Чеппо æмæ Къæне. Тъетойæн - Болатыхъо, Жотæ, Писыр. Сохи
æрыгонæй амард æмæ йын иу фырт - Гокк - йеддæмæ нæ баззад, фæлæ уымæн
рацыд авд фырты: Хъараман, Кудза, Хъыбыл, Бурдзим, Саулæг, Сашикъо, Къако.
Джусойтæ, Жажитæ, Дзигойтæ хæрз æрвадæлтæ сты.
Ф
ЕДЗИТÆ. Едзитæ Дæргъæвсы цардысты, Хабæтæй уыдысты. Уым лæг амард-
той. Лæг чи амардта, уый Едзи хуынд. Уым ын цæрæн бæстæ нал уыди æмæ Уæл-
ладжырмæ ралыгъди йе ’фсымæр Дулаимæ. Дула Куырттаты комы Лæцы цæргæ
баззади. Едзи та Уæлладжырмæ ацыд. Уым Ходы æрæнцадис æмæ Хъайтыхъты
чызджы ракуырдта. Дыууæ лæппу йын райгуырд: Хан æмæ Хуындæджер. Ды-
ууæйы дæр ын арс амардта. Уæд ма Едзийæн æрæджиау иу лæппу райгуырд, Сем-
мырз, зæгъгæ. Семмырзæн рацыд фырттæ: Темырыхъо, Бæдзыхъо, Без, Нæкол.
ЕЗЕТÆ. Уæлладжыры комæй Булацаты Болацæн Алцæгъаты чызгæй рай-
гуырд цыппар фырты: Кæлух, Езе, Гери æмæ Зуймон. Ацы цыппар æфсымæры
зæххагур æрбафтыдысты Гæлиатыхъæумæ. Гери æмæ Зуймон бирæ рæстæг нæ
рацардысты Гæлиаты, фæлыгъдысты Чырыстонхъæумæ, стæй та Кæлух дæр
фæлыгъд Уæхъæцыхъæумæ. Езе ма баззад цæргæ Гæлиаты. Ам цæргæйæ йæхи
номыл мыггаг скодта - Езетæ.
ЕЛАРАШВИЛИ. Ацы мыггагæн сæ фыдæлтæ уыдысты ирон æлдæрт-
тæ. Раджы заманы алыгъдысты Гуырдзыстонмæ. 1719 азы сæ зыдтой Елхъаны
цæуæтæй, фæлæ уый размæ та зындгонд уыдысты куыд Илары цæуæт æмæ фыс-
той Иларашвили. Ацы мыггаг гуырдзиаг паддзæхтæ Таймураз æмæ Вахтанджы
рæстæджы дæр трактаты нысан уыдысты куыд æлдæрттæ.
73

ЕЛБАЧИТÆ. Елбачитæ цардысты Стыр Леуахийы комы, Гаглойты хъæу
Къусджытæм æввахс. Елбачитæй иу лæг, йæ ном Заза йæ мыггаг раивта Гаглой-
ты мыггагæй. Фæстæдæр алыгъд Карелы районмæ æмæ йæ цæуæты дæр ныф-
фыста Гаглойты мыггагыл. Æцæгæй та Елбачитæй уыдысты. Карелы районы цы
Елбачитæ цæры, уыдон æрвадиуæг кæнынц Гаглойтимæ, кæд тугæй хæстæг не
сты, уæддæр.
ЕЛБИТÆ. Елбиты мыггаг равзæрд Кобегкаты мыггагæй. Кобегкаты Елбийы
фырт Заурбег куы слæг, уæд йæ мыггаг, йæ фыды номыл скодта, Елбитæ, зæгъ-
гæ. Заурбег ус ракуырдта - фыццаг нарыхъæуккаг Хуадты чызджы. Уымæй йын
уыд фондз фырты: Цæппо, Гъуллæ, Мæхæмæт, Бадзай æмæ Гæма. Уый фæстæ
Зауырбег Хуадононы ныууагъта æд сывæллæттæ æмæ йын хистæртæ ракурын
кодтой, Кобегкатæм цы æнæлæг сылгоймаг уыд, уый. Зауыры фондз фырты сæ
мады фæндонмæ гæсгæ райстой сæ мады мыггаг - Хуадонты мыггаг, æмæ Доны-
фарсы фæзындис Хуадонты мыггаг.
ЕЛЕТÆ. Елетæ æмæ Æршиты мыггæгты хистæртæ сæхи нымайынц хæстæг
æрвадæлтыл. Æрши æмæ, дам, Еле æфсымæртæ уыдысты, иу мад иу фыдæй рай-
гуыргæ. Уыд ма сын иу æфсымæр. Йæ ном - Мæрза. Æфсымæртæ Дыгургом-
мæ æрбафтыдысты Асыйæ æмæ æрцардысты Лезгоры сæр Урсхохы иу лæгæты.
Мæрза, дам, тагъд рæстæгмæ Лезгорæй фæлыгъд Кæсæгмæ Азнаурыхъæумæ
æмæ йæ ном мыггаг сси - Мæрзатæ. Уым сбирæ сты. Æрши æмæ Еле та базза-
дысты цæргæйæ Лезгоры. Ам устытæ ракуырдтой, фæзындис сын цæуæт, уый
фæстæ æфсымæртæ байуæрстой æмæ хицæнæй æрцардысты. Сæ нæмттæй скод-
той мыггæгтæ. Афтæмæй Лезгоры фæзынди мыггæгтæ Æршитæ æмæ Елетæ.
ЕЛОЙТÆ æмæ ДÆГОТÆ. Ацы мыггæгты фыдæлтæ Ело æмæ Дæго уыды-
сты æфсымæртæ. Цардысты Уæлладжыры комы, Æрхоны. Ос-Бæгъатыры фырт
Кусæгонæн уыд фырт Мизур, Мизуры фырт - Дзау. Дзауæн уыд дыууæ фырты:
Сахан æмæ Барихъо. Барихъойы фырттæ уыдысты Ело, Бугъул æмæ Мако. Ацы
æртæ æфсымæрæй Уæлладжыры комы равзæрдысты мыггæгтæ: Елойтæ, Бугъ-
ултæ æмæ Макотæ.
Фæстаг рæстæджы Елойтæ цардысты Уæллаг Уыналы æмæ, дам, иуахæмы
Елойтæй дыууæ æфсымæры рацыди хуыздæр цардагур Дыгуры коммæ æмæ æр-
цардысты Гулæры. Уым æрхастой устытæ, байуæрстой æмæ хистæр æфсымæр
йæ мыггаг Елойтæй ныууагъта, кæстæр æфсымæр Дæго йæ мыггаг йæхи но-
мыл - Дæгойтæй - скодта. Афтæмæй Гулæрыхъæуы фæзындысты Елойты æмæ
Дæгойты мыггæгтæ. Уым цæргæйæ сбирæ сты æмæ сæ иутæ алыгъдысты быды-
ры хъæутæм. Елойы цæуæтæй иутæ алыгъдысты Цыколамæ, сæхи хуыдтой Елой-
ты мыггагæй, фæлæ сæ сæ сых æмæ Цыколайы хъæуккæгтæ хуыдтой Гулæртæ,
Гулæры хъæуæй рацæугæ кæй уыдысты, уымæ гæсгæ. Афтæмæй сыл Гулæрты
мыггаг ныффидар ис. Уæдæй фæстæмæ Цыколайы цæрæг Елойтæ фыссынц
Гулæртæй. Фæлæ сæ хæстæгдзинад Елойтæ Дæготимæ нæ рох кæнынц. Елой-
тæн ма хæстæг æрвадæлтыл нымад цæуы Гулæры хъæуккаг Сабеты мыггаг дæр.
Сабетæн сæ фыдæл Сабе уыд Елойтæй, уыдонæй куы рахицæн, уæд йæ мыггаг
йæхи номыл скодта Сабетæй. Ацы мыггæгтæй бирæтæ Гулæрæй фæлыгъдысты
быдыры хъæутæм.
74

©
ЗАДЫТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Задытæ равзæрдысты Туатæй. Туатæй
иу лæг тынг уарзта задынтæ æмæ йæ фæсномыгæй Задын схуыдтой. Ацы фæсно-
мыг ссис йæ цоты мыггаг - Задытæ, Туатæ æмæ Хацыртæ æрвадæлтыл нымад сты.
ЗÆГÆЛТÆ æмæ ЗОХЪОТÆ. Фондз æфсымæры: Зæгæл, Зохъо, Сабан,
Хъамбол æмæ Бæзи Дыгургоммæ Туалгомæй афтыдысты. Æфсымæртæ æрцар-
дысты Нарыхъæуы, бинонтæ æрхастой. Цасдæр рæстæджы фæстæ Зæгæл æмæ
Зохъо Нарæй алыгъдысты. Зæгæл хъамайæ барæхуыста Тугъантæй иуы. Тугъан-
тæ йæм марынмæ æртхъирæн кодтой. Уымæ гæсгæ йæ кæстæр æфсымæр Зохъои-
мæ Нарыхъæуæй алыгъдысты Уæллагкоммæ, Гæлиатыхъæумæ. Уым сæхи Би-
туты уазæг бакодтой. Уым иу къорд рæстæг рацардысты, стæй уырдыгæй Уæл-
ладжыры коммæ Донысæрмæ алыгъдысты. Зæгæл уым ус ракуырдта Хестанты
чызджы, стæй Зохъоимæ фæстæмæ æрбаздæхтысты Гæлиатмæ. Ам сæ мыггæгтæ
сæхи нæмттыл скодтой. Зæгæл - Зæгæлтæй, Зохъо та - Зохъотæй. Зохъотæ ра-
лыгъдысты Дур-Дурмæ, Сындзыхъæумæ æмæ æндæр рæттæм.
ЗÆНДЖИАТÆ. Цардысты Мызуры. Се ’рвадæлтæ сты Габолатæ, Цъæ-
хилтæ, Мæрзойтæ, Агънатæ, Таутиатæ, Карсантæ. Зæнджиаты мыггаджы фыдæл
Зæнджы уыд Ос-Бæгъатыры цотæй. Зæнджиатæй иутæ фæтуджджын сты Мæр-
зойтимæ 1831 азы æмæ алыгъдысты быдырмæ.
ЗЕХЪЕТÆ. Ацы мыггаг Дыгуры коммæ, Нæуæгхъæумæ æрбафтыдысты
Асыйæ. Ам цалдæр хæдзарæй цардысты хъæуæй иуфарсдæр, Бæртуйы комы. Иу
рæстæг сыл зæй рацыд æмæ сæ фæласта. Фервæзтысты ма дзы иу хæдзары би-
нонтæ, фæлæ уым цæрын нал уæндыдысты, фæндыди сæ хъæуы саразын хæдзар,
Хъамихъотæ сæ нæ бауагътой. Æндæр фадат сын куы нæ уал уыд, уæд хæдзар
сарæзтой Бæтлойы комы, фæлæ уым сæ цæрæнфадæттæ нæ бæззыдысты æмæ
алыгъдысты Цыколайы хъæумæ. Ацы цæрæнбынат ма абон дæр Нæуæгхъæуы
цæрджытæ хонынц «Зехъеты хъæууат».
ЗИГОЙТÆ. Зигойты мыггаджы фыццаг фыд Зигой Дыгуры коммæ афтыд
раджы кæддæр Хуссар Ирыстонæй, Чъребайæ. Уым, дам, Зигой кæимæдæр фæ-
туджджын æмæ тугисыны тасæй алыгъд Цæгат Ирыстонмæ. Уæллаг комы зыл-
ды æрбынат кодта Хуссарыхъæуы. Ам сарæзта хæдзар, ус æрхаста, фæзынд ын
цæуæт, цæуæты цæуæт. Бирæтæ сæ фæлыгъдысты Чырыстонхъæумæ.
ЗОЛОЙТÆ. Золойты мыггаг равзæрд Уæлладжыры комы, Стыр Мызурмæ
хæстæг, Сахагкатыхъæуы. Сæ фыдæл Сихъоты Сæхæг (хъæу дæр уый номыл
уыд) уыди Цæразонтæй. Сæхæгæн Сахагкаты хъæуы райгуырд цыппар фырты:
Толпар, Магка, Цæрæк æмæ Золо. Фæстагмæ ацы æфсымæрты нæмттæй равзæр-
ди мыггæгтæ: Толпартæ, Магкатæ, Цæрæктæ, Золойтæ. Абон дæр ацы мыггæгтæ
æрвадиуæг кæнынц, сæ хæстæгдзинад нæ рох кæнынц.
Сæхæджы фырт Золойæн ус нæма уыд, афтæмæй æрбалыгъд Дыгуры коммæ
æмæ æрцард Гулæрыхъæуы. Ам ус ракуырдта æмæ мыггаг скодта йæхи номыл -
Золойтæ, зæгъгæ.
75

Фæстагмæ Гулæрыхъæуы цæрджытæ: Золойтæ, Етдзатæ, Хуймантæ, Сабетæ
æмæ Найфонтæ кæрæдзийæ æфсымæртæ загътой æмæ сæ дарддæр царды хъуыд-
дæгтæ иумæ кодтой. Ард бахордтой кæрæдзийæ ус нæ курыны тыххæй, тугисын
кæнæ тугфидын æгъдæуттæ иумæ кæнын, æзнæгты ныхмæ иумæ тох кæныны
тыххæй. Фæлæ 1912 азы Етдзатæй иу Сабеты чызджы куы ракуырдта, уæд ацы
фондз мыггаджы ардбахæрд фехæлд.
1886 азы ма Гулæрыхъæуы цардис Золойтæй авд хæдзары. Тауасийы дыууæ
фырты - Хосдзау æмæ Хъанцау. Бодзойы фырттæ: Хазби, Елизбар. Айдарухъы
фырт - Абисал, Алийы фырттæ - Фацбай æмæ Дударыхъо. Бирæтæ сæ ралыгъ-
дысты быдыры хъæутæм - Дур-Дур, Чырыстонхъæу, Сырх-Дигурмæ.
ЗЫГЪУЫТАТÆ. Джызæлæй сты. Сæхи хæстæг хонынц Дадиантимæ æмæ
Созантимæ. Дадианты фыды номæй хуыдтой Гæдæратæ.
(и)
ИКЪАТÆ. Дыгуры коммæ Икъатæ æрбалыгъдысты Уæлладжыры комæй,
Æрхоныхъæуæй. Уыдысты æртæ ’фсымæры уым кæимæдæр фæтуджджын сты
æмæ алыгъдысты Дыгуры коммæ, æрцардысты Дымтыхъæуы. Ардыгæй æртæ
æфсымæрæй иу алыгъд Махческмæ, иннæ та - Доныфарсмæ, стæй та - Лескен-
мæ, пысылмон дин райста. Иннæ дыууæ æфсымæры баззадысты чырыстонтæй.
Икъаты Владимир, Дигорайы горæты цæрæг куыд загъта, уымæ гæсгæ Икъа-
тæ Уæлладжыры комы Тхамонтыхъæуы фæтуджджын сты. Афæдзы дæргъы
мæрдджынтæн хистытæ фæкодтой, бафыстой сын туджы фиддæн, бафидыдтой
сæ туджджынтимæ, фæлæ сын хъæуы хистæрты уынаффæмæ гæсгæ уым цæрæн
нал уыд. Дыууæ æфсымæрæй алыгъдысты Дыгуры коммæ. Дыгуры комы баф-
тыдысты Уæллагкомы зылдмæ æмæ æрбынат кодтой Хуссарыхъæуы. Иннæ цып-
пар æфсымæры нæ бакуымдтой Дыгуры коммæ алидзын, фæлæ фæлыгъдысты
сæ фыдæлты хъæумæ - Æрхонмæ. Ацы хъуыддаг, Дыгургоммæ цы æфсымæртæ
алыгъд, уыдоны зæрдæмæ нæ фæцыд æмæ загътой: «Абонæй фæстæмæ нал сты
не ’фсымæртæ, Икъаты мыггагыл сæ нал нымайæм». Ацы уынаффæ ныффи-
дар кæныны тыххæй топп фехстой. Хуссарыхъæуы сæ баззад иу æфсымæр, йæ
ном - Майрæмыхъо. Йемæ баззад йæ хо дæр. Иннæ дыууæ æфсымæрæй иу ра-
лыгъд Махческмæ, иннæ та - Дур-Дурмæ. Майрæмыхъойæн Хуссарыхъæуы рай-
гуырд цыппар фырты: Бибо, Хуйман, Хъабан, Хазби. Сæ фылдæр фæлыгъдысты
Дур-Дурмæ æмæ Чырыстонхъæумæ.
ИКЪОТÆ. Икъо, Гоцъой æмæ Къадз уыдысты хæрз æфсымæртæ. Царды-
сты Уæлладжыры комы Луарыхъæуы. Уырдыгæй алыгъдысты Туалгоммæ, Ти-
быхъæумæ. Икъотæй иу фыдыфырт афтыд Хуссар Ирмæ æмæ æрцард Стыр мæ-
сыджы. Уырдыгæй Икъотæ апырх сты фараст хъæуыл.
ИЛАТÆ. Цардысты Уæлладжыры комы хохаг хъæу Тæрайы. Ардыгæй алыгъ-
дысты Æрхонмæ. Æрхонæй та - быдырмæ. Сæ фыдыфыд хуынд Салат.
76

КАДИТÆ. Ацы мыггаг нымад у Уæлладжыры комы астæуккаг æнусты бын-
дурон мыггагыл. Сæ æрвадæлтæ сты Баскъатæ, Дауыйатæ, Дзлатæ æмæ Хатутæ.
Кадиты мыггаджы ном баст у араббаг дзырд «кази»-имæ, нысан кæны «тæрхон-
гæнæг», «хæстон». Кадитæ æмæ сæ æрвадæлтæ раздæр цардысты Мызур æмæ йæ
алфамбылай хъæуты. XIX æнусы райдыйаны мыггагæй чидæртæ алыгъдысты
быдыры хъæутæм: Хуымæллæг, Елхот, Бæтæхъо æмæ æнд.
Кадиты мыггагæй XIX æнусы зындгонд уыд уырысы ’фсады афицер, æнæхъ-
æн Ирыстоны дзырддзæугæ адæймаг Кадиты Бади. Гæздæнты М. йыл ныффыста
уац, мыхуыры йæ рауагъта газет «Терские ведомости»-йы.
КАЛОТÆ. Калоты мыггаджы равзæрды тыххæй ис цалдæр таурæгъы.
Уыдонæй иу амоны, зæгъгæ, раджы заманы Æгъуызатæ сфæнд кодтой стæры
ацæуын Цъеретели-кънйазмæ. Уый уыд Гуырдзыстоны мулкджындæр кънйæзтæй
иу. Хъæздыг уыд, йæ зæххытыл цы адæмтæ цард, уыдоны фæллойæ. Кънйаз уыд
æвзæр адæймаг. Йæ фыдракæндтæ хæццæ кодтой суанг Ирыстоны хъæутæм дæр.
Иуахæмы Ручъы дзуары фæзмæ æрæмбырд сты Æгъуызаты мыггæгтæ: Абайты,
Томайты æмæ Саулохты сахъ фæсивæд æмæ сфæнд кодтой кънйазæй сæ маст рай-
сын, йæ рæгъæуттæ йын ратæрын. Æгъуызатæ афтæ æнæнхъæлæджы ныббырстой
Цъеретелитæм æмæ ма уыдон сæ хъарм хуыссæнты фынтæ уыдтой. Цъеретели
цалынмæ йе ’муд æрцыд, уæдмæ йын Æгъуызатæ йæ фосы дзугтæ æмæ хъомрæгъ-
æуттæ сæ разæй ратардтой.
Фосæй уæлдай ма семæ рахастой Цъеретелийы чызджы, рахастой йын йæ сыгъ-
зæрин донытылд кард дæр. Фæдисонтæ ма сæ бæргæ расырдтой, фæлæ Æгъуызаты
фæсивæд ахæм хъæбатыр тох самадтой æмæ фæдисонтæ фæстæмæ лидзæг фесты.
Бирæ зиæнттæ æрцыд, канд Цъеретелийыл нæ, фæлæ Æгъуызатыл дæр. Æгъуы-
затæй чи фæмард, уыдоны æрластой Рукъмæ æмæ сæ, хистæрты уынаффæмæ
гæсгæ, баныгæдтой Ручъы дзуары фæзы иу ингæны, скодтой сын иумæйаг хист.
Ингæны уæлæ самадтой стыр обау. Уæдæй фæстæмæ ирон адæм Ручъы дзуары
хонынц «Хисты дзуар». Иумæйаг ингæны обау абон дæр ма ис Ручъы фæзы.
Цъеретелийы фос байуæрстой адæмæн, йæ чызджы йын радтой Томайтæм,
цæмæй йæ кæной хъаны хаст, цалынмæ йын йæ фыд уацайраггаг бафида, уæдмæ.
Цъеретелийы кард радтой, стæры чи фесгуыхт, уыдонæй иуæн. Кънйазы чызджы
Томайтæ ракодтой семæ Куырттаты коммæ æмæ йæ дардтой Къорайыхъæуы, То-
майты мæсыджы.
Цъеретелийы хабар уайтагъд айхъуыст æнæхъæн Гуырдзыстоныл. Уæлдай-
дæр та, йæ рæсугъд чызг уацары кæй бахаудта, уый. Куыд дзурынц, афтæмæй
чызг уыд тынг рæсугъд æмæ йыл дзурджытæ дæр бирæ уыд. Уыдонæй иу æмæ
дыууæ нæ рацыд чызджы агурæг Ирыстонмæ. Семæ уыд Арвы комы кънйаз дæр.
Лæппуйæн бирæ зонгæтæ уыд Ирыстоны, уæлдайдæр та Куырттаты комы. Уы-
доны руаджы базыдта, Цъеретелийы чызг Къорайы Томайты мæсыджы кæй ис,
уый. Хъалон исыны æфсон æрбацыд Къорамæ æмæ йæ хæлæртты фæрцы фæн-
даг ссардта чызгмæ. Кæрæдзийы зæрдæмæ тынг фæцыдысты чызг æмæ лæппу.
77

Уалынмæ Куырттаты комыл айхъуыст, Цъеретелийы чызджы Ерыстауы фырт
ракуырдта, зæгъгæ.
Рæстæг цыд, Цъеретелийы чызгæн Ерыстауы фыртæй райгуырд æртæ лæп-
пуйы: Тæпсыхъо, Уæрдæсау æмæ Саба. Сæ ныййарджытæ сæхи амондджын
бæргæ хуыдтой, фæлæ сæ циндзинад бирæ нæ ахаста. Ерыстауы фыртæн Цъе-
ретелийы чызгимæ аргъуаны саргъауыны бар нæ радтой, уымæн æмæ ма йын
уый размæ дæр уыд ус. Гуырдзыстоны дины амындмæ гæсгæ та, кънйазæн ды-
ууæ усы ракурыны бар нæ уыд. Ерыстауы-фырт фæстæмæ бацард йæ фыццаг
усимæ, Цъеретелийы чызг та цæргæйæ баззад Къорайыхъæуы æмæ хъомыл
кодта йæ цоты.
Фырттæ куыд рæзыдысты, афтæ сæ мадæй домдтой дзуапп, чи у сæ фыд, кæ-
цæй сты, чи у сæ хæстæг, сæ хион.
Цъеретелийы чызджы Къорамæ куы æрхастой, уæд ын ничи зыдта йæ ном,
æрмæст зыдтой, гуырдзиаг кънйазы чызг кæй у, уый. Гуырдзиагау ус хуыйны
кало æмæ йæм Къорайы цæрæг адæм дæр дзырдтой Калойы номæй. Уыцы но-
мимæ фæцард суанг йæ зæронды бонтæм. Йæ лæппуты та хуыдтой Калойы цот.
Мад тынг тыхст, лæппутæн сæ лæджы кары мыггаг бæрæг кæй нæ уыд, ууыл,
Калойæн тæригъæд кодтой йæ сыхæгтæ. Уыдон фæрцы йын бантыст Цъерете-
лийы æмæ Ерыстауты æвзæрст лæгты, Къорамæ æрхонын, цæмæй Томайтимæ
бауынаффæ кæной æмæ Калойы лæппутæн мыггаг сбæрæг кæной. Æртæ мыг-
гаджы минæвæрттæй алчидæр домдта, цæмæй лæппуты хоной уыдонæй. Томай-
тæм гæсгæ, лæппутæн нæ уыд Цъеретелийы мыггагæй хонын, уымæн æмæ ирон
адæммæ лæппу кæддæриддæр хæссы фыды мыггаг. Фæлæ сын Ерыстауты мыг-
гагæй схонæн дæр нæ уыд, уымæн æмæ сæ фыд æмæ сæ мадæн гуырдзиаг дин
саргъауыны бар нæ радта. Томайтæ домдтой, цæмæй лæппуты хоной Томайтæй.
Уæд æртæ мыггаджы æхсæн цы æвзæрст лæгтæ уыд, уыдон загътой: «Лæппуты
ацы æртæ мыггагæй иуæй дæр схонæн нæй. Цъеретелитæй сæ куы хоной, уæд
сын фидис кæндзысты «дзæгъæлзæдтæ», Ерыстауыл сæ куы банымайæм, уæд
та сæ хондзысты «кæвдæсардтæ», Томайтæй куы уой, уæд та - «фæсдзæуинтæ».
Цæмæй лæппутæ сæ царды мацæмæй уой къæмдзæстыг, уый тыххæй æртæ мыг-
гаджы æвзæрст лæгтæ рахастой уынаффæ: «Æфсымæртæн мыггаг лæвæрд æр-
цæуæд сæ мады номæй æмæ сæ хонæм Калотæй». Ахæм фæндон фæцыд мады
зæрдæмæ дæр æмæ æртæ лæппуйы зæрдæмæ дæр. Бæрнон адæмы фæндоныл
сразы сты Цъеретелитæ, Ерыстаутæ æмæ Томайтæ. Афтæ Къорайы хъæуы фæ-
зынд ног ирон мыггаг Калотæ... Иуахæмы Калойы фырттæ афтыдысты цуаны
Хилакъмæ. Бирæ фæзылдысты Хилакъгомы, тынг фæцыд сæ зæрдæмæ. Æп-
пын æрæджиау бафтыдысты Гуытъиатыхъæумæ. Сæхи бацамыдтой хистæртæн.
Гуытъиатæ уый размæ дæр хъуыстой Калоты лæппуты хабæрттæ æмæ сыл хорз
бацин кодтой. Хистæртæ куы бамбæрстой лæппуты фæндон, Хилакъмæ сæ кæй
фæнды æрбалидзын, уый, уæд сын загътой - кæд хорз сыхæгтæ уыдзыстут, уæд -
табуафси, æрцæрут не ’хсæн.
Æфсымæртæ раарфæ кодтой Гуытъиатæн æмæ атагъд кодтой Къорамæ. Кало
лæппуты фæндоныл сразы. Калойы лæппутæ Къорайы се ’мгар фæсивæдимæ азиу
кодтой Хилакъмæ æмæ сæхицæн сарæзтой хæдзар. Алыгъдысты уырдæм æмæ сæ
78

цæрæнбынат схуыдтой Калотыхъæу. Самадтой дзы мыггаджы мæсыг, абон дæр
ма Калоты мæсыг ис Калоты хъæуы... Иуахæмы æфсымæртæ цуаны цæугæйæ
ахызтысты Куырттаты æфцæджы сæрты, бахаудтой Хъесаты фосы уæтæртæм,
цæрæнбынат хуынд Зригæттæ. Хъесаты фыййæуттæ хорз суазæг кодтой æф-
сымæрты. Лæппутæ раарфæ кодтой сæ фысымтæн æмæ фæстæмæ раздæхтысты
сæхимæ. Сæ мадæн радзырдтой, Зригæтты кæй уыдысты æмæ сæ зæрдæмæ тынг
кæй фæцыд, уый. Фæстæдæр сæ мады фæндонмæ гæсгæ æрцардысты Зригæтты.
Лæппутæ бон-изæрмæ кусгæ кодтой, æхсæв-бонмæ галтыл дур ластой мæсыгæн.
Уалынмæ Зригæтты разынд Калоты мæсыг. Хъесаты зæрдæмæ нæ фæцыд уыцы
хъуыддаг æмæ сфæнд кодтой лæбурын Зригæттæм, цæмæй мæсыг ныппырх кæ-
ной, Калойы та æд цот уырдыгæй фæсурой. Хъесаты хистæртæ сын бар нæ рад-
той. Хъесаты хистæртæй сæ иу загъта, цæмæй йæм Калоты лæппутæй искæй æр-
бакæной. Калоты æфсымæртæн сæ хистæр - Тæпсыхъо сæххæст кодта Хъесаты
хистæры фæндон, бацыд зæронд куырм лæгмæ, йæ къух ын райста æмæ йын йæхи
бацамыдта. Зæронд Тæпсыхъойы къабæзтыл æрхæстытæ кодта æмæ йын йæ æн-
гуылдзтæ зæрдиаг æрылхъывта. Тæпсыхъо бамбæрста, тыхæвзарæн ын кæй кæны,
уый æмæ йæхæдæг дæр зæронды къух æрылхъывта. Зæрондæн йе ’нгуылдзты
къæр-къæр ссыд, рыст куынæуал урæдта, уæд Тæпсыхъомæ дзуры: «Æгъгъæд.
Кæй дæ, уымæн фæрнæй цæр». Кæстæртæ Тæпсыхъойы куы афæндараст кодтой,
уæд сæм зæронд лæг æрбасидти æмæ сын бафæдзæхста: «Тыхæвзарæн фæнд ма
скæнут семæ, уый мæнæ фæйнæгфарс кæй хонынц, уыдонæй у. Зондæй архайын
хъæуы семæ. Фæлтау хæларæй цæрут, уымæй хуыздæр дзы ницы ис». Афтæ Ка-
лотæ баззадысты цæргæйæ Захъагомы. Хæларæй цардысты Хъесатимæ.
Захъайы мыггæгтæй Калотæй фæстæмæ алкæмæн дæр йæхицæн уыд кувæн-
дон. Уæд иу изæр Калоты лæппутæ сæ мадæн загътой, мах мыггагæн дæр æм-
бæлы кувæндон, зæгъгæ. Кало сразы лæппутимæ æмæ сын бацамыдта, цæмæй
сæ фыдæлтæ Ерыстаутæн, Арвы комы Сæнайыхъæуы сæрмæ цы кувæндон ис,
уымæй æрхæссой мæр, уæхст æмæ сæхицæн саразой мыггаджы кувæндон Зри-
гæтты. Æфсымæртæ мады фæндоныл сразы сты æмæ сæхицæн Зригæтты рын-
дзыл сарæзтой кувæндон - Санибайы дзуар. Уыцы кувæндон абон дæр ма ис
Захъагомы... Кало йæ фырттæн æрхаста устытæ: Тæпсыхъойæн - захъайаг чызг,
Уæрдæсауæн - уæлладжираг, Сабайæн та - куыртаттаг. Тагъд рæстæджы Зри-
гæттæ нал фаг кодтой цæрынмæ Калоты мыггагæн æмæ сæ хъус фæйнæрдæм
адардтой. Тæпсыхъо йæ цотæн цæрæнбынатæн равзæрста Байком. Уæрдæсау
алыгъд Уæллаг Мызурмæ, йæ каисты бæстæм. Кало Сабайы цотимæ цæргæйæ
баззад Зригæтты. Фæлæ уыдонæй дæр иутæ алыгъдысты Суархмæ, иннæтæ та
фæстæмæ Хилакъмæ, сæ фыдæлты зæххытæм.
Уæллаг Мызуры Уæрдæсауы цот куы рабирæ сты, уæд дзы иутæ - Хъайта,
Уатта æмæ Тлатт алыгъдысты Цымытимæ. Хъæубæстæ ацы æфсымæрты цотмæ
дзырдтой фыды номæй: Хъайтайы цот, Уатайы цот, Тлатты цот, зæгъгæ. Фæстаг-
мæ сæ алкæмæн дæр йæ фыды ном ссис мыггаджы ном: Хъайттатæ, Уататæ,
Тлаттæ. Ацы мыггæгтæ абон дæр кæнынц æрвадиуæг Калотимæ...
XVIII æнусы кæрон ирон адæмæн хæхбæстæй быдырмæ ралидзыны фадæт-
тæ лæвæрд куы ’рцыд, уæд хæхтæй ралыгъдысты Калойы байзæддаг дæр.
79

Тæпсыхъойы цот алыгъдысты Дзæуджыхъæумæ, Мæздæгмæ. Уæрдæсауы цот -
Салыгæрдæнмæ, Чырыстонхъæумæ. Сабайы цот - Хуымæллæг, Лабæ æмæ Мæз-
дæгмæ. Уæрдæсауы байзæддагæй бирæтæ цæры Гуырдзыстоны дæр. Калотæ
цæрынц Ногиры, Къостайы хъæуы æмæ æндæр рæтты.
Калоты мыггаджы равзæрды тыххæй ма æндæр таурæгъ ракодта Калоты
Клим Никъалайы фырт. Ацы таурæгъмæ гæсгæ, раджы, æвæццæгæн, 1602-1603
азы Гуырдзыстоны, Сиуы комы цард кънйаз Цъеретели. Уыдис хъæздыг. Арæх
арæзта ныббырстытæ иннæ адæмыхæттытæм æмæ сыл æвæрдта хъалон, иста
сын сæ исбон. Иуахæмы æрбарвыста йæ æфсæдтæ Уæлладжыры коммæ. Ирон
адæм та уыцы рæстæджы цардысты хæдбарæй, хъалон никæмæн фыстой. Цъе-
ретелийы адæм тыхæй атæрынмæ хъавыдысты ирæтты фос, фæлæ сæ ирæттæ
фæсте асырдтой.
Цъеретели уый йæ сæрмæ не ’рхаста æмæ хинæй рацыд ирæттыл.
Раст хосгæрдæн афон нæлгоймаг фæсивæд иууылдæр хос кæрдынмæ куы
уыдысты, уæд Цъеретели ныббырста йе ’фсæдтимæ ирæтты хъæумæ æмæ сын
атардта сæ фос иууылдæр. Хъæуы сылгоймæгты йеддæмæ ничи уыд, æмæ ных-
къуырд ничи радта Цъеретелийы адæмæн. Сылгоймæгтæ фæфæдис сты хосдзау-
тæм. Нæлгоймæгтæ хистæрæй-кæстæрмæ æрæмбырд сты, æмæ хистæртæ уынаф-
фæ рахастой, цæмæй ацæуой æмæ Цъеретелийæ дзæбæхæй сæ фос райсой.
Кæд нæ разы кæна, загътой хистæртæ, уæд-иу схæцут. Афтæ бакодтой.
Равзæрстой хъæбатыр фæсивæд, сæ сæргъы та сын сæвæрдтой, раздæр пад-
дзахы æфсады чи службæ кодта, уыцы Томайы-фырты.
Араст сты Сиуы коммæ, Цъеретелимæ куы бахæццæ сты, уæд фидары дуæрт-
тæ æхгæд разындысты. Ирæттæ мидæмæ дзурынц, фæлæ сын дуар ничи бакодта.
Уæд мидæмæ дзурынц кънйазмæ, рацу нæ размæ, мацæмæй тæрс, баныхас
кæнæм, æмæ нын сабырæй нæ фос фæстæмæ ратт, кæд ууыл нæ разы кæныс,
уæд схæцæм. Кънйаз уый куы бамбæрста, уæд фидары дуæрттæ æрæхгæдта æмæ
æддæмæ нал ракаст, æвæццæгæн, тынг фæтарст. Ирæттæ куыд бакæной, уый нæ
зыдтой, фæстæмæ æнæфосæй ма ’рбаздæхут, зæгъгæ, сын загътой хистæртæ,
фæлæ кæимæ схæцыдаиккой, уый нæ уыд. Цъеретели йæ фидары бамбæхст.
Фæстæмæ здæхынвæнд куы скодтой, уæд кæсынц æмæ доны былы ’рдыгæй
æрбацæуы, иу 8-9 азы кæуыл цыдаид, ахæм чызг-сывæллон. Фидары цурмæ куы
бахæццæ, уæд кæсы æмæ дуæрттæ æхгæд. Ирæттæ чызджы уацары райстой. Ми-
дæмæ кънйазмæ дзырдтой, рацу нæ фос нын ратт, науæд дын дæ чызджы акæн-
дзыстæм немæ, зæгъгæ. Фæлæ кънйаз уæддæр нæ бакодта йæ фидары дуæрттæ.
Æрцыдысты ирон фæсивæд сæ хъæумæ æнæ фосæй. Ныхасы цурмæ куы ’рба-
хæццæ сты, уæд хистæртæ бамбæрстой, фос кæй нæ æрбатардтой, уый. Фæлæ
уæдмæ фæсивæд загътой: мæнæ калойы æрбаластам. Кало гуырдзиагау у чызг.
Æгъдау куыд амыдта, уымæ гæсгæ чызджы радтой Томайты мыггагмæ æмæ уым
хъомыл кодта. Афтæ цыдысты бонтæ, азтæ. Цъеретели лæбургæ дæр нал æрба-
кодта, йæ чызджы дæр нæ бацагуырдта. Рæстæг цыд æмæ чызг рæзыд. Рацыдис
ыл 16-17 азы, æмæ Томайты мыггаг мæт кæнын райдыдтой, уымæн æмæ чыз-
гæн æрцыд мой кæныны афон. Кургæ йæ алы ирон лæппу дæр ракодтаид, чызг
ссис тынг рæсугъд, уындджын, кондджын, фæлæ йæ уыцы рæстæджы æгъдау-
мæ гæсгæ хъуамæ раттаиккой моймæ кънйазы мыггагæй искæмæ. Уыцы хъæуы
80

ирæттæм кънйазæй ничи уыд. Фæрсын райдыдтой æмæ сын бацамыдтой Хъаз-
беджы районы кънйаз Нугзарты Таймуразы. Фæцыдысты уымæ æмæ йын загъ-
той, ис ахæм чызг, кънйазы мыггагæй æмæ йæ дæ фыртæн ракур. Афтæ бакодтой.
Фæцард чызг Кало (афтæ йæ ном баззад) Нугзарты мыггаджы, райгуырд ын 3
лæппуйы, стæй фыд амард. Лæгæн æфсымæр нæ уыд, æмæ чызджы Томайтæ сæ-
химæ рахуыдтой, йæ цæгатмæ. Сывæллæттæ рæзыдысты, уыдысты се ’мгæртты
’хсæн тыхджындæр æмæ-иу сыл хъазгæйæ тых кодтой. Æмæ та-иу искæй сывæл-
лоны куы бахъыгдардтой, уæд та сын-иу фидис кодтой - сымах дзæгъæлзад стут,
зæгъгæ. Мадæлтæ дæр-иу сæ сывæллæтты сæрыл загъд самадтой æмæ-иу загъ-
той - Калойы фырттæй нæ бон нал у. Рæстæг цыд, æмæ уæд Кало ныффæнд кодта
сывæллæттимæ æндæр ранмæ алидзын, йæ сывæллæттæн ын фидис кæм ничи
кæна, ахæм ранмæ. Сæвæрдта сæ уæрдоны Томайы-фырт мад æмæ æртæ лæп-
пуйы æмæ рагъы сæрты ахызтысты Цъамадмæ. Ам сæ йæ зонгæтæм ныууагъта
цæргæ, фæлæ та сæ ам дæр иу цасдæры фæстæ базыдтой æмæ та сын фидис кæ-
нын байдыдтой.
Лæппутæ байрæзтысты, кусынхъом систы, æмæ уæд иухатт Кало ныхъхъуы-
ды кодта: ссарын мæ хъæуы ахæм бынат æмæ нæ æппындæр куыд ничи зона,
науæд лæппутæ, сæ масты фæдыл цæугæйæ искæмæн исты фыдбылыз куы са-
разой, уымæй тас у. Афтæ бакодта, алыгъд, Мызуры цæрæг кæм нæ уыд, ахæм
уæлхохмæ. Лæппутæ самадтой мæсыг æмæ уым цæрын райдыдтой сæ мадимæ.
Иу бон загътой сæ мадæн: мах ныр стыртæ стæм, ауадз нæ, бакусæм искуы,
скæнæм нæхицæн фæллой.
Мад сразы ис. Æртæ æфсымæры араст сты æмæ кæсынц - хизы бирæ стур-
фос. Уыдон та уыдысты Хъесаты хъæуы, Хъесаты фос. Лæппутæ бацыдысты
æмæ загътой: цæуæм уæм кусынмæ лæскъдзæрæнæй.
Изæрæй Хъесаты хистæр афтæ зæгъы, æххуырсты цы лæппуты райстат, уы-
дон ма мæм æрбакæнут, зæгъгæ. Бахуыдтой лæппуты зæронд лæгмæ. Лæг сын
райста сæ къухтæ, стæй афтæ зæгъы йæ фырттæн. Мæнмæ афтæ кæсы, цымæ
мын мæ къух чи райста, уыцы лæппутæ æххуырстæй бирæ нæ бакусдзысты.
Лæг куырм уыд, фæлæ лæппуты къухайстæй бамбæрста, тынг тыхджын кæй
сты, уый. Афтæ фæкуыстой иу фондз азы бæрц. Райстой сæ куысты мызд, ныр
сæм уыд сæхимæ дæр бирæ фос. Стæй уæд Хъесаты хистæртæн иу хатт загътой,
цæмæй сын раттой, иуварс рагъы бын цы уæгъд зæххытæ уыд, уыдон. Кæд, дам,
хорзæй не сразы уат, уæд схæцæм. Сразы сты хистæртæ лæппуты уынаффæйыл,
æмæ уæд уым æрцардысты. Уым Ногхъæуы цæрын райдыдтой Калоты лæппутæ,
сæ мыггаг нал аивтой афтæмæй.
Афтæ равзæрд Калоты мыггаг. Зынгæ этнограф Калоты Барисы хъуыдымæ
гæсгæ, Калоты равзæрды таурæгътæй растдæр уыдзæн мæнæ ацы таурæгъ:
Кало цард Уæлладжыры комы Цъамады, уырдыгæй алыгъд Къорамæ. Цъамады
баззадысты йе ’фсымæртæ: Хъайта, Тлат æмæ Уатта, уыдоны нæмттæй рацыд
мыггæгтæ - Хъайттатæ, Тлаттæ æмæ Уататæ. Ацы мыггæгтæ сты æрвадæлтæ,
кæрæдзийæ чызг нæ курынц. Кало Къорайы куы ’рцард, уæд ын райгуырд æртæ
фырты: Саба, Тепсыхъо æмæ Уæрдæсæу. Сæ фыд куы амард, уæд Борсæтимæ
фæтуджджын сты æмæ Захъайы коммæ алыгъдысты, уым зæххытæ райстой Хъе-
81

сатæй. Ам фыццаг æрцардысты Зригæтты, фæстæдæр æндæр хъæуты дæр æр-
цардысты. Ирыстоны æндæр рæтты цы Калотæ цæрынц, уыдон се ’ппæт дæр
рацыдысты Захъайы комæй.
КАСАТÆ. Касатæ Мнамæ Уæлладжыры комæй алыгъдысты, уым кæй
фæтуджджын сты, уый адыл. Чи ралыгъди, уыдон æрлæууыдысты Четырсы. Иутæ
дзы уым æрбынат кодтой, иннæтæ та Мнайы коммæ ацыдысты, æртыккæгтæ та -
Хиумæ. Хиуы сæ хуыдтой Чкареулитæ. Четырсы ма Одитæ дæр цардысты.
КАТАУТÆ. Ацы мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ, дам,
Адырхаты, Гергиты, Катауты æмæ Хуыдæлты мыггæгты фыдæлтæ уыдысты
иу артæй байуаргæ, цардысты Уæлладжыры комы. Катаутæ æмæ Хуыдæлтæй
сæ иутæ сæ зæххытæ ауæй кодтой Æрхоны æмæ Дыгургоммæ алыгъдысты. Ка-
таутæй цыппар æфсымæры балыгъдысты Фæснæлмæ. Худæлты Мæхæмæт та
цæрæнбынатæн равзæрста Фæрæскъæттæ. Фæсналыхъæумæ балыгъдысты Ката-
уты Ерекъинийы фырттæ: Гус, Мæрзабек (Мæлек), Сланбек æмæ Кудзæг.
КАЦАНТÆ. Кацантæ цæрынц Хъарман-Сындзыхъæуы. Сæ фыццаг мыггаг
уыд Милдзихтæй. Фæстæдæр Милдзихæн йæ фыртты нæмттæй фæзынди мыг-
гæгтæ: Кацантæ, Коцойтæ, Гæлæбутæ.
КÆЛУХТÆ. Кæлухты фыдæлтæ Уæхъæцмæ æрбафтыдысты Асыйæ. Сæ
фыццаг фыд уыд Болачатæй, сæ мад та - Алчагартæй. Балачайы фыртæн Алчагар-
ты чызгæй райгуырд цыппар фырты: Герий, Зуймон, Кæлух æмæ Езе. Æфсымæртæ
куы слæгтæ сты, уæд байуæрстой, сæ мыггæгтæ сæхи нæмттыл ныффыстой.
КЕРЧЕЛАТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Керчелаты æцæг мыггаг у Ко-
китæй.
КОЗАТÆ. Фыццаг цардысты Æрхоны. Уырдыгæй сæ иу хай зæххы фæдыл
æрбафтыд Зруггоммæ æмæ æрæнцадысты комы хуссарварс. Зруджы Козатæй цал-
дæр æфсымæры ахызтысты Хуссармæ æмæ Хъемултайы комы Машхарайы хъæуы
æрцардысты. Иннæ къорд æрцардысты Джоджорайы доны былыл Гулиантыхъ-
æуы. Хуссар Иры цы Козатæ цæры, уыдоны фыдæлтæ уыдысты Зыруджы Козатæ.
КОКАЙТÆ. Кокайтæ Дæргъæфсгомæй алыгъдысты Тырсыгоммæ. Уым сæ
мыггаг уыд Мысыкъатæ.
Хуссар Ирыстоны Кокайтæ раздæр цардысты Ленингоры районы, Гъуртайы
комы, Джортийыхъæуы. Уырдыгæй алыгъдысты Душеты районмæ æмæ æрцарды-
сты Шуахевы. Уый фæстæ Шуахевæй фæстæмæ Ленингоры районмæ æрбалыгъ-
дысты, цардысты Гудийы хъæусоветы Монастеры хъæуы. Кокайтæн се ’рвадæлтæ
сты Гæриатæ, Зæлойтæ, Солатæ, Кæсойтæ, Цæриатæ. Адонæй сæйраг мыггаг у Ко-
кайтæ. Иннæтæ уыдысты йæ цот æмæ сæ алчи йæхи номæй скодта мыггаг.
Зæлойтæ æмæ Кокайтæ цæрынц Кабеты, Душеты районы. Сæхи фыссынц
ирæттыл. Солатæ дæр уым цардысты, фæлæ алыгъдысты уыцы районы æндæр
рæттæм. Цæрынц ма Ленингоры районы, Салбиеры. Цæриатæ та цæрынц Наго-
мевы æмæ Метехы - уый дæр Ленингоры район. Цæриатæн сæ фылдæр алыгъд
Каспы районмæ. Кæсойтæ та цардысты Делканы, фæлæ сæ бирæтæ фæлыгъдысты
æндæр рæттæм. Ацы мыггæгтæй æввахсдæр сты Кокайтæ æмæ Зæлойтæ. Уыдон
сæ мыггаг фыссынц Зæлойтæй дæр æмæ Кокайтæй дæр. Гæриатæй бирæтæ алыгъ-
ди Цæгат Ирыстонмæ, цæрынц Беслæны, Елхоты, Зилгæйы.
82

КОЛЫТÆ. Ацы мыггаг стыр мыггагæй цард Туалгомы Лисрийы хъæуы.
Уырдыгæй сæ иу хай æрбалыгъд Дыгургоммæ æмæ æрцард Хъарцатыхъæуы.
Стæй сæ цæрæнбынат аивтой Фæрæскъæттæм.
КОСТАНТÆ. Дзинагъайы цæрæг Костанты Е.Г. нын 1974 азы радзырдта,
зæгъгæ, сæ фыдæл цард Туалгомы Згъилыхъæуы, фæлæ уырдыгæй фæлыгъд, иу
фыййауы куыдз кæй амардта, уый тыххæй. Тарстис, куыдзы хицæуттæ йæ куы
амарой. Сæ фыдæл хуынд Бата, алыгъд Дыгуры коммæ, æрцард Дзинагъайы.
Дзинагъайы уæд цардысты Къузелтæ, фæлæ дзы фæстæдæр цæрын райдыдтой
Гобатæ, Тагъатæ, Найфонтæ, Елойтæ, Перисатæ, Ортобайтæ, Багъæратæ, Ха-
микъотæ, Сабетæ, Костантæ, Хъиргъутæ, Фадантæ æмæ Джирайтæ. Уыдон ны-
мад сты æрвадæлтыл.
КОСТÆ-КОШТÆ. Костæ, Гæззатæ æмæ Дзасохтæ æрвадæлтæ сты. Гæзза
уыд Косы æфсымæр. Уыд ма сын иу æфсымæр, фæлæ йын йæ ном нæ хъуы-
ды кæнынц. Костæ ралыгъдысты Уæлладжырæй, Урсдонæй Нары коммæ, Цъе-
батыхъæумæ дæр сæ иу фыдыфырт æрбафтыд. Иннæтæ æрцардысты Чеселты,
Цъамады æмæ Хъолайыхъæуты. Хъæуты нæмттæ дæр рахастой Уæлладжырæй,
сæ фыдæлты уæзæгæй. Æндæр таурæгъмæ гæсгæ ма сын се ’рвадæлтæ хонынц
Дыгъуызты.
КОЧКИОНТÆ. Кочкионты хиуæттæ ма хъуыды кæнынц, сæ фыццаг фы-
дæлтæй иу Цæрай кæй хуынд. Уымæн йæ ус уыд Хæбæлаты чызг. Уымæй йын
уыд иунæг фырт - Нæуæг. Нæуæгæн уыд дыууæ фырты: Тазæрет æмæ Тазе. Уы-
доны цæуæт цæрынц Дзæуджыхъæуы æмæ ма Ирыстоны æндæр хъæуты дæр.
КУДЗАТÆ. Кудзаты мыггаг йæ равзæрд бæтты Цæллагты мыггагимæ. Мыгга-
гон таурæгъмæ гæсгæ, Уыналы хъæуы цæрæг Цæллагты Саукуыдз амардта Ксур-
тыхъæуккаг Кадитæй лæг. Саукуыдз алыгъд Бæтæхъойыхъæумæ, уым йæ номæй
аппæрста «Сау» æмæ ма дзы баззад «Куыдз». Цæмæй йæ ном куыдзы номимæ баст
ма зына, уый тыххæй дзы дамгъæ «ы» аппæрста æмæ дзы рауад Кудз. Йæ нум Кудз
схуыдта. Ацы номæй рауад мыггаг Кудзатæ, æцæгæй та Цæллагтæй сты.
КУЫДЗЕТÆ. Ацы мыггаг раздæр цард Уæллаг Горетыхъæуы. Ацы хъæуы
царди дыууæ æфсымæры: Куыдзе æмæ Бибыл. Бинонты хицæуттæ куы систы,
цæуæт сын куы фæзынд, уæд сæ алчи ныффыста йæ номыл - Куыдзетæ æмæ
Бибылтæ. Ацы дыууæ мыггаджы ма сæхицæн æввахс мыггагыл нымайынц Гуы-
диты. Уый та уымæн æмæ, кæддæр Куыдзе æмæ Бибыл хуым кодтой. Уыцы
рæстæджы сæм балыгъд æвзонг лæппу æмæ сын балæгъстæ кодта, цæмæй йæ йе
знæгтæй бахизой. Куыдзе æмæ Бибыл лæппуйы æрæмбæхстой, сæхæдæг знæгтæн
ацамыдтой, зæгъгæ, уыцы лæппу уартæ уыцы фæндагыл алыгъд. Лæппуйæн йæ
ном хуынд Гуыди. Ус куы ракуырдта Уæллаг Гореты, уæд йæ мыггаг йæ номæй
схуыдта - Гуыдитæ. Куыдзе æмæ Бибыл Гуыдимæ æфсымæры цæстæй кастысты.
Уæдæй фæстæмæ Куыдзетæ, Бибылтæ æмæ Гуыдитæ сæхи нымайынц æрвадæл-
тыл. Куыдзетæ ныр цæрынц æндæр æмæ æндæр рæтты, фылдæр Орчъосаны,
фæлæ сæ фыццаг цæрæнбынат уыд Уæллаг Горет, хауы Ленингоры районмæ.
КУЫДЗИАТÆ. Куыдзиаты мыггагæй рацыди æртæ æфсымæры: Найфон,
Уæлæсых æмæ Тымбыл. Уыдон цуанæй сæхи дардтой. Найфон йе ’фсымæртæй
байуæрста. Цот ын рацыд: Хæдарц, Хуыдзи, Куыдзи, Борси, Бзи, Къаца. Уы-
83

донæй алкæй номыл дæр фæзынд мыггаг. Ацы мыггæгтимæ Куыдзиатæ сæхи
æрвад хонынц, фæлæ ныр кæрæдзийæ чызджытæ хæссынц.
КУЫДЗОЙТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Куыдзойты мыггаг равзæрд Цомартатæй.
Цомартаты фыдæл Беро æрбалыгъд Дыгургоммæ раджы кæддæр Уæлладжыры
комæй, Хидыхъусæй. Уым, дам, сæ хъæуккæгтимæ фæтуджджын æмæ алыгъд
Уæллагкомы зылдмæ, фæлæ Уæллаг комы цæрджытæ Беройы ам цæрын нæ ба-
уагътой, æмæ æрцард хохы бын лæгæты. Цард уым, цуан кодта. Уæд иу хатт
кæсгæттæ Гæлиатæй чызг раскъæфтой, Цомарты фырт сæ расырдта æмæ чызджы
байста. Уæдмæ Гæлиаты фæдисæттæ æрхæццæ сты æмæ, хъуыддаг куы бамбæр-
стой, уæд Беройæн раарфæ кодтой æмæ йын сæ чызджы радтой, сæ хъæуы йын
æрцæрыны бар радтой, фæстæдæр Беро йæ цæуæтимæ алыгъдысты Сонгутыдо-
ны былмæ, æмæ уым сырæзти Цомартаты хъæу.
Цомартатæй бирæтæ уыди цуанонтæ, уарзтой цуанон куыйтæ дарын. Уымæ
гæсгæ Дымтыхъæуы Цомартатæн сæ мыггаг ссис Куыдзойтæ.
Афтæмæй Куыдзойты фыццаг фыдæл уыд Куырттаты коймаг Цомартаты Беро.
Куыдзойтыл ма ис æндæр таурæгъ дæр. Ам дæр Куыдзойты мыггаг равзæрд
Цомартатæй. Цомартатæ Гæналы цардысты. Сæ иу æфсымæр алыгъд Дымтæм.
Уым дардта хорз цуанонтæ. Иу кæсгон æлдары зæрдæмæ тынг фæцыдысты йæ цу-
анонтæ æмæ йæм бахатыд. Уымæн гæнæн нал уыд æмæ сæ радта, фæлæ æлдары йе
’фсин ралгъыста - дæ мæлæт сæ ссар, зæгъгæ. Æлдар акодта куыйты. Фæндагыл
цуанонтæ ададжы сæрты фæцæйгæпп кодтой æмæ дзы ныххаудтой, сæ фæстæ аха-
стой æлдары дæр. Ацы хабары фæстæ, Цомартатæй Дымты чи царди, уыдон сæхи
схуыдтой Куыдзойтæ. Адæм та сæ хонын райдыдтой бæрцкуывд, бæрцæлгъыст
Куыдзойтæ, ома, сæ куывд дæр æмæ се ’лгъыст дæр кæмæн цæуы, уыдон.
КУЫРТТАТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Куырттайæн уыд æртæ лæппуйы: Уæлæ-
сых, Найфон æмæ Тимбол. Уæлæсыхæн уыд цыппар фырты: Цæлыкк, Цопан,
Богъ, Демир. Цæлыккæн йæ фырт хуынд Тохти, Цопанæн та - Хъара. Богъы
фырт та уыд Схан. Демиры фырт та хуынд Созан.
Афтæмæй Уæлæсыхы цæуæтæй равзæрдысты ахæм мыггæгтæ: Цæлыккатæ,
Тохтиатæ, Хъаратæ, Богъатæ, Схантæ, Демыратæ, Созантæ. Ацы мыггæгтæн иу
фыдæл кæй уыд, Уæлæсых йæ ном, уымæ гæсгæ нымад цæуынц æрвадæл мыг-
гæгтыл.
Куырттайы дыккаг фырт Найфонæн дæр уыд цыппар фырты: Худзи, Гайт,
Фарни æмæ Барси. Худзийæн уыд фырт - Хæдарц, Гайты фырт та хуынд Церек.
Найфоны цæуæтæй равзæрд мыггæгтæ: Хуыдзитæ, Хæдарцатæ, Гайтæ, Цере-
катæ, Фæрниатæ, Борситæ. Ацы мыггæгтæ сты æрвадæлтæ, уыд сын иу фыдæл
- Найфон. Куырттайы æртыккаг фырт Тимболæн дæр уыд цыппар фырты: Гури,
Еси, Арисхан æмæ Тези. Гурийæ равзæрдысты Гуыриатæ, Есийæ - Есиатæ. Ари-
сханæн уыд дыууæ фырты: Хæмæт æмæ Уæрдасен. Арисхан æмæ йæ фырттæй
равзæрдысты мыггæгтæ: Арисхантæ, Хæмæттæ æмæ Уæрдасентæ. Афтæмæй
Тимболы цæуæт радтой мыггæгтæ: Гуыриатæ, Есиатæ, Арисхантæ, Хæмæттæ,
Уæрдасентæ. Уæдæ Куырттайы равзæргæ мыггæгтæм хауынц: Цæлыккатæ, Тох-
тиатæ, Цопантæ, Хъаратæ, Богъатæ, Сханатæ, Демыратæ, Созантæ, Хуыдзитæ,
Хæдарцатæ, Гайтæ, Церекатæ, Фæрниатæ, Борситæ, Гуыриатæ, Есиатæ, Хæмæт-
тæ, Арысхантæ, Уæрдасентæ, Тезитæ.
84

КУЫТАТÆ. Куытатæ Джызæлы цæрынц. Куыта æмæ Базыр æфсымæртæ
уыдысты, фæлæ сæ дыууæйы цот дæр фыст сты Куытаты мыггагыл, Куыта
дзырддзæугæ кæй уыди, уымæ гæсгæ.
КЦОИТÆ æмæ ЦÆМÆХЪАТÆ. Ацы мыггæгтæ цардысты Куырттаты
комы. Кцойты мыггаджы фыдæл уыд Кцой, Цæмæхъаты фыдæл та - Цæмæхъ,
сæ фыд та уыд Куытта. Фæстæдæр æфсымæртæ æрцардысты Гулийы. Куы бай-
уæрстой, уæд Кцой баззад Гулийы хъæуы, уым ус ракуырдта æмæ йын райгуырд
фырт Дзате, уымæн та - Хъазан, Темыр. Темыры фырт та - Кочи. Кцойтæй чи-
дæр Куырттаты лæг амардта, æмæ уый тыххæй фæлыгъдысты Лескеныхъæумæ.
Кцойы æфсымæр Цæмæхъ дæр иу къорд рæстæджы фæстæ алыгъд Гулийæ Хус-
сар Ирыстонмæ, æмæ уым æрцард, ракуырдта ус, скодта бинонтæ æмæ йæ мы-
ггаг йæхи номыл ныффыста - Цæмæхъатæй. Ам кæимæдæр фæтуджджын сты
æмæ фæстæмæ Дыгургоммæ алыгъдысты, æрцардысты Лезгоры. Кцойтæ Гу-
лийы цардысты. Уырдæм та, дам, Залисæй, Гуырдзыйы ’рдыгæй, æрлыгъдысты.
Туджджын фесты уым, æмæ уымæн ралыгъдысты. Кцойтæ æрвадиуæг кодтой
Гугкатæ æмæ Зыкъуыртимæ.
<§>
Къадзатæ. Къадзайæн уыд дыууæ æфсымæры: Цогой æмæ Æлбор. Царды-
сты Уæлладжыры комы Луарыхъæуы. Къадза балыгъди Тлимæ. Æлбор афтыди
Хуссар Ирмæ æмæ Дзедойы доны былыл Надарвазы хъæуы æрцард. Фæстагмæ
Æлборы байзæддаг Хуссар Иры цардысты 30 хъæуы.
Къалатæ. Таурæгъмæ гæсгæ, Къалаты мыггаг равзæрд Дарчитæй. Дарчиты
фыдæл Дарчийæн уыд æртæ фырты: Сидахъ, Моурау, Долой. Ацы æфсымæрты
нæмттæй равзæрд хицæн мыггæгтæ. Долойы цотæй иутæ цæргæйæ баззадыс-
ты Лисырийы (Мамисонгом), иннæ - Къала - афтыд Хуссар Ирмæ æмæ Къозы
хъæуы йæ байзæддаг систы æнæхъæн мыггаг - Къалатæ.
Къасарадзиритæ. Ацы мыггаджы фыдæлтæ цардысты Уæлладжыры комы,
ныр Сидæныдзуар кæм ис, уым. Уыдон Мамысоны æфцæгыл Гуырдзыстонмæ
алыгъдысты, лидзгæ та уымæн акодтой, æмæ ам фесæфт сæ бæркад. Къасарадзи-
ритæ Цæразонтæй уыдысты, фыццаг цардысты Нузалы.
Къасрадзе. Дзауы комы Чъребамæ хæстæг ис иу хъæу, уым цæрынц Къас-
радзетæ. Уыдон сты Къасарайæ ралидзгæ æмæ сæ мыггаг схуыдтой Къасра-
дзетæ. Къасарайы ис кувæндон «Мыкалгабыр» æмæ уымæн куывтой. Къасра-
дзетæ сæхæдæг хъуыды кæнынц, ирæттæ кæй уыдысты, уый.
Æрхæсдзыстæм ма иу таурæгъ, уый ныффыстон 1961 азы Дзанайты Сахметы
фырт Серги æмæ Мамыттаты Хосройы фырт Ауызбийы ныхæстæй Зæрæмæджы.
Нæ информаторы ныхæстæм гæсгæ, Къасара хуыйны Зæрæмæгæй суанг Буронмæ.
Къасарайы комы цардысты Къасаратæ, Цæразонтæй уыдысты. Уæд иу хатт Ды-
гурæй стуртæ радавтой æмæ сæ донбыл ныууагътой, уæлæмæ сæ не суæндыдысты
стæрын. Лæппутæй иу бацыд хæдзармæ æмæ йæ мадæн загъта, стонджы йын кæй
у. Мад барызтис, уымæн æмæ афтæ никуы ничи загъта. Бацыд æмæ цæхгæрмæ
85

(тымбыл, хъæдæй бæгæны æвæрæн мигæнæн) нывнæлдта, æмæ йæ мигæнæн йæ
быныл аныдзæвд цæхгæрæн. Уæлыйæ исгæ, бынæй ахадгæ нал уыд сæ бæркад. Ус
йæ лæгæн радзырдта, зæгъгæ, нæ лæппутæ тæригъæды бацыдысты æмæ уымæн
афтæ у. Фыд сыстад, стыр хъулон гал снывонд кодта Мыкалгабырæн. Хистæр лæг-
ты æрæмбырд кодта æмæ сын загъта, зæгъгæ, ам нын цæрæн нал ис, æмæ мын Мы-
калгабырæй фæндаджы бар ракурут. Уый адыл алыгъдысты Хуссар Ирмæ. Цæра-
зонтæй кæй уыдысты, уый тыххæй сын хуыздæр бынæттæ радтой. Ацы таурæгъмæ
гæсгæ, Ирмæ нæ фæджджыд «стонджы мын у» дзурын, тæригъæдыл нымад уыд
давын. Æмæ ма иу хабар: æндæр бынатмæ куы лыгъдысты, уæд бар куырдтой, цы
дзуарæн куывтой, уымæй. Ацы таурæгъæй ма ахæм хаццæг скæнæн дæр ис, æмæ,
Цхинвалы районы цы Къасрадзетæ цæры, уыдоны фыдæлтæ ирæттæ Къасаратæй
уыдысты, ралыгъдысты Хуссар Ирмæ Къасарайы комæй.
КЪАРДЖИАТÆ. Къарджиаты æппæты фыдæл хуынди Цорæ. Цорæйæн
райгуырди цыппар фырты: Епре, Арбай, Бакар, Созырыхъо. Йæ ус уыди Уарзиа-
ты чызг. Цардысты Цымытийы. Цымытийы мыггаг та дихтæ кодтой Тази, Хъæ-
лог, Бадзи æмæ Дадыг. Уыдон æфсымæртæ уыдысты. Тазийы цот уыдысты:
Къарджиатæ, Талханатæ, Дзогкатæ, Гаппоатæ, Хъаратæ, Хъазитæ, Дзтиатæ. Уый
фæстæ ныддихтæ сты мыггæгтæ. Уыдонæй иу фыды цот уыдысты: Дзогкатæ,
Гаппоатæ æмæ Къарджиатæ. Къарджиатæй чызг чындзы нæ цыди, цалынмæ Гап-
поатæм бацыдаид, æмæ йын уыдон æртæ чъирийæ скуывтаиккой, нæ чызг фæн-
дараст фæу, зæгъгæ, уæдмæ.
Науæд та Гаппоатæй чызг куы цыдаид, уый та фæндараст кæнынмæ цыд
Къарджиатæм. Ныртæккæ дæр æрвадыл нымайынц сæхи Дзокатæ æмæ Гаппо-
атимæ. Къарджиатæ цардысты хохы Куырттаты комы Цымытийыхъæуы. Уым
сын зæхх фаг кæй нæ уыдис, уый тыххæй балыгъдысты Хидыхъусмæ. Бинонтæ
бонæй-бон фылдæр кодтой, мыггаг дæр афтæ, сæ зæхх та къуындæгæй къуын-
дæгдæр кодта æмæ та Къарджиатæй иу цалдæр хæдзары алыгъди Мæздæджы лæ-
гъз быдыртæм, ам æрцардысты. Сæ иутæ та ралыгъдысты Хъæдгæронмæ, стæй
Хæтæлдонмæ. Хуссар Ирмæ дзы чи афтыд, ахæмтæ дæр дзы ис.
КЪÆБУЛТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Цæразонтæм чи хауд, ахæм æртæ æф-
сымæры Сиукъа, Къæбул æмæ Цъæхил цардысты Нузалы. Æфсымæртæн сæ
кæстæр - Цъæхил уым кæйдæр амардта æмæ сын уым цæрæн кæй нал уыд, уымæ
гæсгæ алыгъдысты Хуссар Ирмæ, æрцардысты хохаг хъæу Гудисы. Раздæр ацы
хъæу хуынд Худис. Ам æфсымæртæ устытæ ракуырдтой, цæуæты хицæуттæ си-
сты æмæ сæ нæмттæй мыггæгтæ скодтой, афтæмæй фæзынди мыггæгтæ: Сиукъа-
тæ, Къæбултæ æмæ Цъæхилтæ. Хохы сæрмæ уыд сæ дзуар - Мыкалгабыр. Æф-
сымæртæ Гудисы бирæ рæстæг фæцардысты. Куы сбирæ сты, уæд фæйнæрдæм
фæлыгъдысты зæххагур. Къæбултæ алыгъдысты Маралетмæ (Цхинвалы район).
Сиукъатæ, Къæбултæ æмæ Цъæхилтæ нымад сты тугæй хæстæг æрвадæлтыл.
КЪÆБЫСТÆ. Къæбыстæн сæ рагфыдæлтæ сты Туаллаг. Цардысты Сатъа-
ты. Сатъаты Туатæй кæддæры заманты рахицæн сты æртæ æфсымæры - Хареб,
Уалы æмæ Къæбыс. Уыдон цардагур афтыдысты Дзауы коммæ æмæ æрцардысты
Хуыцъейы. Уым хуымзæххæн хъæд басыгътой. Уый адыл хъæу рахуыдтой - Сы-
гъдтæ. Уалы æрцард Машхарайы, Хареб баззад Хуыцъейы. Афтæмæй Харебатæ,
Уалытæ æмæ Къæбыстæ сты æрвадæлтæ. Хуыцъейы Къæбыстæй иуæн - Гатыг-
86

койæн - йæ цот сæхи хонын байдыдтой фыды номæй æмæ сæ рауад мыггаг - Га-
тыгкотæ.
Къæбыстæ куыд равзæрдысты, уый тыххæй ма ис ахæм таурæгъ: Мамысо-
ны Сатъатæй ралыгъд Хъозгоджы æмæ Сохтæм æрцыд. Сохты цард, фæлæ йын
зæнæг нæ цыд. Дæсны бафарста, æмæ йын дæсны загъта: «Дыууæ лæппуйы дын
гуырдзæн. Сæ иуы хæрæджы бынмæ баппар æмæ йыл «Хареба» сæвæр, иннæйы
куыдзы бынмæ баппар æмæ йыл «Къæбыс» сæвæр. Бæлвырд ын райгуырд дыууæ
лæппуйы. Сæ иуы хæрæджы бынмæ баппæрста æмæ йыл «Хареба» сæвæрдта,
иннæйы куыдзы бынмæ баппæрста æмæ йыл «Къæбыс» сæвæрдта. Уый фæстæ
Хъозгоджы Хуыцъемæ алыгъд æмæ дзы бирæ фæцарди.
Къæбыс хорз цуанон рацыд. Уæд бæстæ сау хъæд уыд. Къæбыс цуаны цыд
æмæ иу хъæдмæ бахæццæ. Уыцы хъæды иу ран къоди уыд. Уырдæм сагтæ цыды-
сты æмæ дзы ривæд кодтой, стæй-иу сыстадысты æмæ хызтысты. Къæбыс-иу саг
амардта æмæ-иу æй Хуыцъемæ æрхаста. Уыцы бæсты мæнæуы æфсиртæ ссард-
та, Хуыцъемæ сæ æрхаста æмæ загъта: «Ай цы бæсты зайы, уый цымæ цæрынæн
не сбæздзæн?» Уыдон ын загътой: «Айхуызæн мæнæу кæм зайы, уым цæрынæн
хорз уыдзæн». Уæд Къæбыс цæуын байдыдта æмæ хъæд æрдузын байдыд-
та. Хурджын аз уыди, æмæ йыл арт бандзæрста: судзын байдыдта, æмæ бæстæ
иууыл басыгъди. Уырдыгæй куы ’рцыд æмæ йæ куы фарстой: «кæцæй цæуыс,
Къæбыс» - уæд-иу загъта - «уæлæ сыгъдтæй», - «кæдæм цæуыс» - уæд-иу загъ-
та - «уæлæ сыгъдтæм». Афтæмæй уыцы бæстæ афтæ схуыдтой: «Сыгъдтæ».
КЪЕКЪЕЛАТÆ. Ацы мыггагæн йæ райдиан мыггаг уыд Мызоктæ. Мы-
зоктæй иу лæг йæ туджджынæй йæхи бахизыны охыл алыгъд Дыгурмæ. Дыгу-
ры комы хъæутæй сæ иумæ бацыд æмæ кæйдæр дуармæ къелайыл (бандоныл)
æрбадт, уым суанг изæрмæ фæбадт, цалынмæ хæдзары хицау не ’рцыд, уæдмæ.
Хæдзары хицау æй суазæг кодта. Ацы лæг ам баззад цæргæйæ. Фæлæ йæ мыггаг
ссис Къекъелатæ, æвæццæгæн, къелайыл бирæ кæй фæбадт, уый тыххæй, кæнæ
та, чи зоны, йæ туджджынтæй йæхи æмбæхста æмæ уымæн. Æнæуи Мызоктæй
кæй сты, уый хъуыды кæнынц.
КЪЕЛОЙТÆ. Фыдæй фыртмæ цы таурæгъ уыд ацы мыггаджы тыххæй,
уымæ гæсгæ Дыгуры комы, Куссуйы цæрæг Къелойты мыггаджы мад уыд цæ-
цæйнаг Къелойты чызг Фатимæ. Фатимæйы бинонтæ, дам, Цæцæны кæимæдæр
фæтуджджын сты, æмæ уый тасæй Фатимæ йе ’фсымæртимæ ралыгъди сæ хъæ-
уæй Дыгуры коммæ Куссуйыхъæумæ. Куссуйы хо æмæ æфсымæрты бауазæг код-
той Хъантемырты æлдæрттæй иу бинонтæ. Уыдонмæ цардысты, куыстой сын.
Цас фæцардысты афтæ, уый ничи зоны, фæлæ, дам, хæдзары хицауæн йæ ус куы
амард, уæд дыккаг усæн ракуырдта Фатимæйы. Райгуырд сын æртæ фырты: Ай-
тег, Хъазибек æмæ Алибек. Ацы æртæ лæппуйы Хъантемырты хæдзары слæгтæ
сты. Уый фæстæ æфсымæртæ æмæ сæ мад цæмæдæр гæсгæ рахицæн сты æмæ
хицæн бинонтæй цардысты Куссуйы. Æфсымæртæн кæд сæ фыд Хъантемыртæй
уыд, уæддæр хицæнæй цæргæйæ сæ мыггаг скодтой сæ мады мыггагæй - Къе-
лойтæй. Афтæмæй Куссуйыхъæуы дæр фæзынд Къелойты мыггаг. Æфсымæртæн
фæзынд цæуæт, цæуæты цæуæт.
КЪИБИРТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Тагъа æмæ Къибир уыдысты æфсымæртæ,
иу фыды лæппутæ. Сæ фыд, дам, уыд Хæнæзы хъæуккаг Беркъисатæй. Æф-
87

сымæртæ сæ мыггæгтæ раивтой сæ нæмттæм гæсгæ: Тагъатæ, Къибиртæ. Уый
фæстæ сæ цæрæнбынат раивтой Гулæрыхъæумæ æмæ ам бындуронæй æрцарды-
сты. Тагъайæн уыд иунæг фырт - Баба, уымæн та æртæ фырты: Алий, Геуæли æмæ
Хамæза. Адон сты Гулæрыхъæуы Тагъаты мыггаджы фыццаг цæрджытæ. Къибирты
мыгтаджы фыццаг фæлтæрты нæмттæ ничи хъуыды кæны, фæлæ сæ Гулæры 1880
азы царди дыууæ бинонтæ - Кудæйы фырт Саукуй æмæ Гæуысы фырт Гуйман.
КЪНАТТАТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, цъæйаг Баситы Кънатта лæг
амардта æмæ алыгъд Ольгинскæмæ. Уым йæ мыггаг ныффыста Кънаттатæй.
Афтæмæй йæ цæуæтыл баззад уыцы мыггаг - Кънаттатæ, фæлæ хорз зонынц,
Баситæй кæй сты, уый.
КЪОДОТÆ. Раджы рæстæджы Къодотæ цардысты Уæлладжыры комы Стыр
Мызуры фарсмæ Ксурты. Низæй фæцагъды сты, æрмæст ма сæ аирвæзт сæ чындз,
Гæлиаты хъæуккаг Битуты чызг - Багъæгуассæ. Чындз рацыд йæ цæгатмæ. Хуы-
цауæн куывта, цæмæй йын фырт райгуырдаид. Йæ цæгаты дæр адæм низæй ца-
гъды кодтой. Багъæгуассæ æрцарди Цирохсы. Райгуырд ын фырт - Дзаса. Дзаса
слæг ис, раскъæфта Охъазты чызджы. Охъазтæ рафæдис кодтой, уæд Багъæгуассæ
йæ сæрбæттæн систа æмæ бахатыд, цæмæй йын йæ лæппуйы ма амарой. Охъазтæ
фæстæмæ аздæхтысты. Къодотæ фæстæмæ смыггаг сты.
КЪОЗОНТÆ. Къозонты фыдæл царди Ручъы, Стыр Леуахийы комы. Уыд
ын æфсымæр Тома. Сæ нæмттæй равзæрди мыггæгтæ Къозонтæ æмæ Томайтæ.
Мыггæгтæ куы сбирæ сты, уæд фæйнæрдæм лидзын байдыдтой. Чи сæ Боржомы
районмæ алыгъд, чи та Карелы районмæ.
КЪОЛОТÆ. Ацы мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ Доны-
фарсы цæрæг Къолотæн сæ рагфыдæл Къоло цард Гуырдзыйы. Уым раскъæфта
гуырдзиаг чызг æмæ Дыгуры комы, Доныфарсмæ æрцард. Ам сын райгуырд фа-
раст фырты. Уыдон куы сыстыртæ сты, уæд сæ фыды номæй, Къолотæ, зæгъгæ,
скодтой сæ мыггаг. Дыууæ æфсымæрæй Доныфарсæй Цæцæн-Мæхъæлмæ алы-
гъдысты, æмæ уым дæр фæзынд Къолоты мыггаг. Иннæ æфсымæртæ цардысты
Доныфарсы. Чидæртæ сæ алыгъд Лескенмæ.
КЪОРАТÆ. Къоратæ æмæ Таймазтæ иу мыггаг сты. Се ’рвадæлтæ сты Хуы-
бежтæ, уыдон дæр цардысты Замтареты комы Сынтбадæны. Къоратæ цардысты
Ленингоры районы Ларгвисыхъæуы. Ам æрвадиуæг кодтой Хетъетимæ. Уыдон
дæр раздæр Къорайы цардысты.
КЪОСИРАТÆ. Ацы мыггаджы фыццаг фæзынды тыххæй абон бæлвырдæй
ничи ницы зоны. Фæлæ сæ иутæ нымайынц Хуссар Ирыстонæй рафтæггæгтыл.
Мыггаджы фыццаг фыдæл, дам, раздæр цард Хуссар Ирыстоны, уырдыгæй, дам,
ралыгъд Дыгуры коммæ, æрцард Дымты. Уым сарæзта хæдзар, æркодта ус, йæ
мыггаг раздæр куыд уыд, афтæ йæ ныууагъта - Къосиратæй, йе та йæ ном Къо-
сира хуынд, æмæ уымæ гæсгæ рауад йæ мыггаг - Къосиратæ. Дымтыхъæуы ссис
бындурон цæрæг. Рацыд ын зæнæг, фæзынд ын зæнæджы-зæнæг дæр. Бирæтæ сæ
ралыгъдысты Къæмунтыхъæумæ. 1913 азы ма сæ Дымтыхъæуы цардысты Данел
æмæ Николай.
Къосирати мыггагы адæм хуыздæр базыдтой Къосирати Урусбийы фырт
Сæрмæты фæрцы. Сæрмæт бирæ бахъиамæт кодта Ирыстоны адæмты культурон
цард сбæрзонд кæныны фæдыл.
88

КЪОСТАНТÆ. Къостантæ Дзинагъайы хъæумæ æрбафтыдысты Туалго-
мæй, Хели, зæгъгæ, уыцы хъæуæй. Се ’рвадæлтыл нымайынц Доныфарсы
цæрæг Дзираты мыггаджы. 1886 азы Къостанты мыггагæй Дзинагъайы цард
æд бинонтæ Чермены фырт Абрен. Абрен уыд Къостаны фæстæ Дзинагъайы
цæрæг Къостанты фыд.
КЪОЧИТÆ. Рагон таурæгъмæ гæсгæ, дам, Къочи, Салхъазан, Боци, Барахъ,
Нани уыдысты иу артæй байуаргæ æфсымæртæ. Уыдысты, дам, Хъалæгаты мыг-
гагæй. Фæстагмæ æфсымæртæй чидæртæ царди Уæлладжыры комы, Мызуры.
Уырдыгæй Салхъазан æмæ Къочийы цотæй чидæртæ алыгъдысты Дыгуры ком-
мæ. Салхъазан æрцард Гæлиаты Цирухсхъæуы, Къочийы цот та - Доныфарсы.
Ацы хъæуты устытæ ракуырдтой, бинонты хицæуттæ систы. Салхъазаны фырт
йæ мыггаг хуыдта Салхъазантæй, Къочийы-фырт та - Къочитæй. Афтæмæй фæ-
зынди ног мыггæгтæ - Салхъазанты мыггаг - Гæлиаты хъæуы, Къочиты мыггаг
та-Доныфарсы.
КЪУ БУЗТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, мыггаджы фыдæл Къубуз уыд Слонаты мыг-
гагæй, йæ фыды ном ын ничи зоны - раджы амард. Йæ мад уыд Гогаты мыггагæй
Цъæйы комæй. Къубузы фыдæн ма уыд дыууæ æфсымæры - Хæлла æмæ Хурум.
Слонаты æртæ æфсымæры райгуырдысты æмæ схъомыл сты Æрхоны комы, Дæйы-
хъæуы. Æфсымæртæ сæ лæгты кары устытæ æркодтой, сæ фыдæй рахицæн сты
æмæ сæ цæрæнбынат раивтой Бады коммæ. Слонатæ та Æрхоны комæй фæлыгъ-
дысты Арвыкоммæ æмæ фæстагмæ уым систы Тæгиаты æлдæрттæй. Ахуыргонд
Е.Г. Пчелина Слонаты æмæ Дудараты нымайы рагон ногъайаг мыггæгтыл.
Къубузты мыггаджы равзæрды тыххæй таурæгъгæнæг дарддæр амоны, зæгъ-
гæ, Слонаты æртæ æфсымæры Бадыхъæуы иу къорд рæстæг куы рацардысты,
уæд сæ иу æфсымæр амард. Иу рæстæджы æфсымæртæ Хæлла æмæ Хурум бай-
уарыны фæнд скодтой æмæ сæ æфсымæры усæн уæрцы хай кæнынмæ нæ хъа-
выдысты. Уый куы базыдта се ’фсымæры ус Гогаон, уæд Хæлла æмæ Хурумæн
бацамыдта йæхи бар кæй нæ у, æмæ йæм хай кæй æмбæлы. Хæлла æмæ Хурум
сæ мулк акодтой æртæ дихы. Уый фæстæ Гогаон ралыгъд Дыгуры коммæ, йæ цæ-
гатмæ хæстæгдæр, Уæллаг комы зылд Хуссарыхъæумæ. Сылгоймагæн райгуырд
лæппу, схуыдтой йæ Къубуз. Къубуз йæ лæджы кармæ куы ахæццæ, уæд ракуыр-
дта ус. Райгуырдис сын æртæ фырты: Пици, Сабе æмæ Сако. Уыдонæн рацыд
зæнæг. Фæзынд сын зæнæджы зæнæг. Бирæтæ сæ алыгъдысты быдыры хъæутæм.
КЪУДУХТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Къудухтæ уыдысты Беккуызартæй, царды-
сты Цæгат Ирыстоны, Холысты, Мызурмæ æввахс. Уыдысты аст æфсымæры, сæ
иуæй иннæ хъæбатырдæр. Æфсымæртæн сæ иу æнæ ус уыдис æмæ æфсымæртæ
сдзырдтой Зæлойты чызгыл. Зæлойтæ не сразы сты. Æфсымæртæм уый хардзау
æркаст æмæ сфæнд кодтой чызджы аскъæфын. Зæлойтæ сæ чызгæн тарстысты
æмæ йæ хъаггæдтой, донмæ дæр æй иунæгæй нæ уагътой. Фæлæ уæддæр æф-
сымæртæн сæ бон бацис йæ аскъæфын. Зæлойтæ ахæм хабармæ цæттæ уыдысты,
рафæдис кодтой, хæст сын бацайдагъ æмæ кæрæдзи фæцагътой. Æфсымæртæй
фæмарди фондз, фæмард чызг йæхæдæг дæр æмæ йæ кæмæн скъæфтой, уый дæр.
Æфсымæртæн Холысты цæргæ нал уыд, æмæ сæхи аппæрстой Хуссар Ирмæ,
æрбынат кодтой Лекъуаны хохы рæбын. Беккуызарты æртæ æфсымæрæй ам иу
амард, иннæ дыууæ Лекъуаны сарæзтой мæсыг. Ам цы лекъ цард, уыдон сæм сæ
89

ныфс нæ хастой æмæ бадзырдтой семæ, цæмæй кæрæдзийы ма хъыгдарой, се
’хсæн ауæдз дæр сарæзтой æмæ цардысты сабырæй. Беккуызарты æфсымæрты
хуыдтой Дзаппар æмæ Гуыдта. Ам сарæзтой хицæн хæдзæрттæ, æлдар сын нæ
уыд, хъалон никæмæн фыстой, сфидар сты, лекъ сæм бакæсын дæр нæ уæндыды-
сты. Уырыс Гуырдзыйы куы ’рфидар сты, уæд лекъы абырджытæ сæхи айстой
æмæ бæстæ иууылдæр баззад Къудухтæн. Уæд нырма Къудухтæ нæ уыдысты,
Къудухтæй фæстæдæр ныффыстой сæхи, цæмæн - уый ничи зоны.
КЪУЕЗЕРТÆ. Къуезертæ цардысты Цæгат Иры, сæ мыггаг уыд Хуыцъис-
татæй. Уым кæйдæр амардтой æмæ алыгъдысты Хуссар Ирмæ, æрбынат кодтой
Гудисы хъæуы. Гудисы куы цардысты, уæд ма Хуыцъистатæй уыдысты. Гудисы
бæрæгбон уыд, уым дæр Бестаутæй кæйдæр амардтой æмæ алыгъдысты Джеры
коммæ, Цъалайы цур æрцардысты. Фæлæ Джерыл Гудисмæ уыд фæндаг, æмæ сæ
цæмæй ма базыдтаиккой, уый тыххæй æрбалыгъдысты Дменисмæ.
Хуыцъистатæй иу уыд гыццыл лæг æмæ йæ фæсномыгæй хуыдтой Къуызыр,
уымæ гæсгæ йын йæ фыдыфырты схуыдтой Къуезертæ. Иннæтæ баззадысты
Хуыцъистатæй. Къуезертæй æндæр бынæтты чи цæры, уыдон дæр уырдыгæй
алидзгæ сты. Дменисы ма цæры Хуыцъистатæй æртæ хæдзары иу фыдыфыртæй.
Джеры комы Къуезертæй ничиуал цæры.
КЪУЛИТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Къулитæ æмæ Сосрантæ равзæрдысты Цæр-
гæсаты мыггагæй. Мыггæгты фыдæлтæ Къули æмæ Сосран уыдысты Цæргæса-
ты Цæргæсы фырты фырттæ, цардысты Къуссуйы. Къули æмæ Сосран Куссуйы
слæгтæ сты, ракуырдтой устытæ æмæ сæ мыггæгтæ сæхи нæмттыл ныффыстой:
Къули - Къулитæ, Сосран - Сосрантæ. Фæстæдæр дыууæ æфсымæры дæр Къус-
суйыхъæуæй фæлыгъдысты Æхсæрджынмæ æмæ уым бындуронæй æрцарды-
сты. Бирæтæ сæ фæлыгъдысты быдыры хъæутæм.
КЪУРГЪОСТÆ. Сæ мыггаджы фыдæлтæ Стыр Дыгурмæ кæцæй æрбаф-
тыдысты, уый ничи зоны. Фæлæ, Къургосты мыггаг Стыр Дыгуры рагæй кæй
цæры, уый тыххæй баззад рагон таурæгъ-легендæ. Иуахæмы, дам, емынæ нæл-
гоймаджы хуызы æрбацыд Стыр Дыгурмæ. Хъæумæ хæстæг ыл фембæлд Къур-
гъостæй иу лæг. Уый фæфиппайдта, ацы лæг фыдбылызы уазæг кæй у, æмæ
фæстæмæ хъæумæ фездæхт, сæхгæнын кодта хæдзары дуæрттæ, фæлæ емынæ
уæддæр доны тæфы хуызы хæдзармæ баирвæзт. Хæдзары хистæр ныхъхъæр код-
та хъæуы адæммæ, емынæ, дам, нæм фæзынд. Хъæуы цæрджытæ балыгъдысты
Хъазæндоны æрдузмæ, кувын райдыдтой сæхи кадджын Идауæгæн, цæмæй сæ
фервæзын кæна емынæйæ. Идауæг сæ фервæзын кодта, емынæ фесæфт. Хъæуы
адæм сфæнд кодтой æрвылаз Идауæгæн куывд кæнын, бæрæгбон та схуыдтой
Фацбадæн.
КЪУЫЛЫХТÆ. Нани, Бæза, Дякон æмæ Нартых уыдысты æфсымæртæ.
Раджы ралыгъдысты Нары комæй Хуссар Ирмæ, æрцардысты Къуыдаргомы.
Нани уыд Хетæгкаты сиахс æмæ йын уыдон чызгæй райгуырд æхсæз фыр-
ты: Бошо, Шошела (фаззæттæ), Базыр, Хъарадзау, Солтан æмæ Доле. Нанийы
цардæмбал - Хетæгкаты чызг куы фæзиан, уæд Нани æркодта дыккаг ус - Хуы-
былон - Джиоты Уасилы къуылых чызг, къодибынаг. Нанийæн та Уасилы чызгæй
дæр райгуырд лæппу. Иу цалдæр азы фæстæ Нани амард, ус цардис йæ сæрыхи-
цауы лæппутимæ, хъомыл сæ кодта, хъомыл кодта йæхи лæппуйы дæр. Иуахæмы
Уасил æрцыд йæ чызджы бæрæггæнæг, фæцин ыл кодтой æфсымæртæ. Уасил
90

сæхимæ куы здæхт, уæд æфсымæртæн бамбарын кодта, зæгъгæ, мын мæ чызджы
рауадзут иу цъус рæстæгмæ, цæмæй аулæфа, хъаст уæ ницы кæны, хорз æм кæ-
сут, фæлæ... Æфсымæртæ нæ разы кодтой, иуæй æфсæрмы кодтой сæ фыдæй
мæрдты бæстæм, афтæ, дам, зæгъдзæнис, мæ фырттæ мын мæ амæлæты фæстæ
мæ ус æмæ мæ лæппуйы фæсырдтой. Адæм дæр афтæ ахъуыды кæндзысты.
Уæддæр сразы сты æфсымæртæ, æмæ Уасил акодта йæ чызг æмæ йæ хæрæ-
фырты. Бонтæ ивгъуыдтой, азтæ цыдысты. Наниты æфсымæртæ нал абæрæг код-
той се ’фсымæр æмæ сæ дыккаг мады. Æнæуи-иу афарстой, куыд сты не ’фсы-
мæр æмæ нæ дыккаг мад, зæгъгæ, æмæ иу сын зыдтой сæ хабæрттæ. Афтæмæй
лæппу сыстыр. Уасил лæппуйы ныффыста йæ мыггагыл - Джиотыл. Уый куы
фехъуыстой æфсымæртæ, уæд иу бон бæхтæ сифтыгътой, сæ хъаматæ айстой
æмæ ацыдысты. Къуыдармæ уæд цæй фæндаг уыд æмæ Биазырты хъæу Ко-
тантойыл, Саманийы рагъыл ныццыдысты Хъорсеумæ - Тедеты хъæумæ. Уым
сын уыд хæстæджытæ æмæ, дам, уыдонмæ аулæфæм. Фысым сæ фæрсы, фондз
æфсымæрæй гæрзифтонгæй кæдæм цæут, зæгъгæ. Æмæ радзырдтой сæ балцы
хабар, се’фсымæр агурæг кæй цæуынц, уый. Фысымтæ сын загътой, зæгъгæ,
Уасил ацы хъæуы ис, зианы, фаллаг сыхы, уæртæ. Уæд æм арвыстой. Уасил
æрбацыд æфсымæртæм, кæрæдзи афæрстытæ кодтой, стæй сын Уасил загъта,
зæгъгæ, сымахæн æфсымæр куы уыдаид, уæд æй афонмæ цæмæннæ агуырдтат,
ныр, куы схъомыл, уæд уæ æрхъуыди? Ноджы ма бирæ хъæбæр ныхæстæ загъ-
та Уасил. Ацы ныхæстæ æфсымæртæн уыдысты тынг хъыг. Æфсымæртæй иу
Доле хуынд - æнæрцæф, фыдзонд, - хъама фелвæста æмæ хъуамæ Уасилы сæр
ныццавтаид. Уасил хъама акъуырдта. Уæддæр æрныдзæвд йæ уæхскыл, цонг
æрзæбул, лæг афæлдæхт. Æфсымæртæ йæ уым ныууагътой цæфæй, сæхæдæг сæ
бæхтыл абадтысты æмæ Биазыртæм схæццæ сты. Биазыртæм ракодтой сæ хабар.
Уасилы аластой хъæууон хосгæнæгмæ æмæ сдзæбæх. Уый фæстæ фæсидтис Уа-
сил йе ’рвадæлтæм æмæ сын радзырдта йæ хабар. Уыдонæй дæр иутæ Уасилы
азымджын кодтой, иннæтæ та - Наниты.
Абон Къуылыхтæ кæм цæрынц, уыцы зæхх уыд Уасилы. Æмæ уый загъта, зæ-
гъгæ, ацы зæхх дæдтын мæ чызг æмæ мæ хæрæфыртæн йе ’фсымæрты фыдæнæн.
Кæй мæ бафхæрдтой, уый тыххæй йын йæ мыггаг ивын. Мæ чызг у къуылых æмæ
ацы лæппуйæн йæ мыггаг нырæй фæстæмæ уыдзæн Къуылыхтæй, хъæу дæр хуын-
дзæн Къуылыхтыхъæу. Уыцы бынаты сын сарæзта хæдзар, йæ хъус сæм дардта
æмæ афтæмæй цардысты. Афтæ равзæрд Къуылыхты мыггаг. (Наниты Яша -
Къуылыхты мыггаджы равзæрд, Фидиуæг, 2002 аз, № 5, ф. 126).
Ф
ЛАУОЙТÆ. Лауойты мыггаг равзæрд Æккæлатæй. Цардысты Цæгат Иры.
Æккæлатæй иу лæг, йæ ном Лауой, уым лæг амардта æмæ уый адыл фæлыгъд
Хуссар Ирмæ, æрцард Гыццыл Леуахийы комы Хъортеуыхъæуы. Лауойы номæй
рацыд мыггаг - Лауойтæ.
91

ЛЕГОЙТÆ. Легойты мыггаг равзæрд Туйгъанты мыггагæй. Туйгъанты Ге-
нардухъ, дам, йæ дыккаг ус Легойы ныууагъта æмæ Лего йæ сывæллонимæ æр-
цард Дзинагъайы хъæуы. Фырт ын райгуырд, куы сыстыр и, уæд йæ мады ном
райста йæхицæн мыггагæн - Легойтæ.
ЛЕГКОЙТÆ. Легкойты мыггаг, дам, равзæрд Æлборты мыггагæй, царды-
сты Луарыхъæуы, Уæлладжыры комы, сты Сидæмонты къабазæй. Æлборы фырт
Луарæн райгуырд цыппар фырты: Легко, Беса, Къидза æмæ Цого. Æфсымæртæй
чидæр сæ хъæуы фæтуджджын ис, æмæ уымæ гæсгæ уырдыгæй фæлыгъдысты
фæйнæрдæм. Легко фæлыгъд Уæллагкоммæ æмæ æрцард Къæмунты. Ам ус ра-
куырдта, фæзындис ын цæуæт, йæ номæй йын скодтой мыггаг - Легкойтæ.
Æндæр таурæгъмæ гæсгæ, Легкойты фыдæл хуынд Легко. Легкойы сывæл-
лонæй чидæр радавта Уæлладжыры комæй Æрхоныхъæуæй æмæ йæ рауæй кодта
Фæрæскъæттыхъæуккаг Текъитæй иу лæгæн. Лæппу Текъитæм слæг ис, фæкуы-
ста сæм, куыд æлхæд лæг, афтæ. Ус курыны рæстæг ын куы ’рцыд æмæ йын
Текъитæ уый бар куы нæ лæвæрдтой, уæд Легко кæмæйдæр æфстау райста æхца
æмæ ус æрхаста. Æфстау фидыны рæстæг куы ’рцыд, уæд Легко æнхъæлмæ каст
Текъитæм, кæд, дам, мын исты бафидиккой, фæлæ йын ницы баххуыс кодтой.
Уæд сæ рахицæн ис, цæрын райдыдта æмæ мыггаг рауагъта Легкойтæ, зæгъгæ.
Легкойæн йæ фыццаг фырты ном уыд Дзугу. Легкойты Дзугуйæн йæхицæн би-
нонтæ куы фæзынд, уæд сæм хъæуы цæрджытæ дзырдтой йæ номæй, афтæмæй
сыл ныффидар Дзугуты ном, ферох кодтой Легкойты мыггаг, фæлæ та иннæ фæл-
тæртæ сæхи ныффыстой Легкойтæй.
ЛЕУАНТÆ. Таурæгъгæнæг Лескены хъæуккаг 95-аздзыд Бериты Хаджумар
куыд радзырдта, уымæ гæсгæ Леуантæн сæ фыццаг фыд Леуан уыд. Леуан йæ
фыдæй куы рахицæн ис, уæд йæ мыггаг йæхи номæй схуыдта. Леуанты мыгга-
гæй ма раджы кæддæр Туалгомы Потыхъæуы дæр цардысты.
ЛОЛАТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Лолаты мыггаг равзæрд Уæлладжыры комы,
Дæйыхъæуы. Лолатæ сты Ос-Бæгъатыры къабазæй, Уырызмæгæй равзæргæ. Ло-
латæн Дыгургомы цæрджытæй хæстæг æрвадæлтыл нымад цæуынц: Габетæ,
Дзайнухътæ æмæ Уазитæ. Ацы мыгтæгтæ дæр фæзындысты Дæйыхъæуы, сты
Уырызмæгæй равзæргæ мыггæгтæ.
Лолаты мыггаг Дыгургоммæ кæд æмæ цæмæ гæсгæ æрбафтыд, уый ничи
зоны, фæлæ Стыр Дыгуры рагæй кæй цæрынц, уымæн æвдисæн сты сæ цæрæн-
бынæттæ. Лолатæ уырдыгæй фæлыгъдысты быдыры хъæутæм.
(м)
МАГАТÆ. Мыггаджы фыд Мага Къæмунтыхъæумæ æрбафтыд раджы кæд-
дæр Туалты комæй. Сæхицæн æрвадæлтыл нымайынц Секъинаты мыггаджы.
Мага Къæмунты йæхицæн хæдзар сарæзта, ус æрхаста, цæуæт ын рацыд æмæ
йæ мыггаг йæхи номыл скодта - Магатæй. Магатæй ам бирæтæ халерæйæ амар-
дысты, чи ма сæ баззад, уыдон уыдысты: Бидзи, Ислам, Болат, Ако, Саулæг æмæ
Бæза. Уыдоны цæуæт быдыры хъæутæм фæлыгъдысты.
92

МАГКÆТÆ. Магкæты мыггаг равзæрд Ос-Бæгъатыры фырт Цæразоны къа-
базæй. Мыггаджы фыд Цæразонты Сикъойы фырт Сæхæг цард Стыр Мызур-
мæ хæстæг Сахæгкаты хъæуы. Се ’рвадæлтæ Толпартæ, Цæрæктæ æмæ Золойты
мыггæгты фарсмæ. Уырдыгæй Магка йæ цæрæнбынат раивта Дæллаг Зæрæмæг-
мæ. Уым йæхи номыл ныффыста йæ цоты, æмæ афтæмæй Зæрæмæджы фæзынд
Магкæты мыггаг. Магкæйæн ма уыд æфсымæр - Тегка. Уымæн дæр йæ номæй
рацыд мыггаг, æмæ фæзындис Тегкаты мыггаг дæр.
Мыгтаджы хистæртæ ма сæхицæн хæстæг æрвадæлтыл нымайынц Тандела-
ты, Бедзенты (Хуссар Ирыстонæй), Дыгуры комы та - Дзоты. Магкæты мыггаг
Зæрæмæджы фылдæрæй-фылдæр кодта æмæ Зæрæмæгæй фæлыгъдысты Захъамæ,
Урс Туалтæм, Хуссар Ирыстонмæ, Арвы коммæ æмæ æндæр рæттæм. Иу æфсымæр
сæ фæлыгъд Уæллагкоммæ, йæ ном хуынд Бодзин. Магкæты Бодзин Къæмунтыхъ-
æуы æрцард, ус æрхаста, райгуырд ын фырт - Муссæ. Уымæн та йæ фырт уыд Ав-
сæн. Хохаг адæмæн быдыры цæрæнбынæттæ куы радтой, уæд Магкæты мыггагæй
дæр бирæтæ быдыры хъæутæм фæлыгъдысты.
МАГКИТÆ. Магкитæн сæ фыдæл Уæлладжыры комы фæтуджджын æмæ
æрбалыгъд Дыгуры коммæ, æрцард Къаматыхъæуы. Йæ мыггаг нæ раивта. Уæл-
ладжыры комæй цы мыггаг æрбахаста, уый ныууагъта, фæлæ гыццыл аивта -
ирон МАГКÆТÆ дыгуры схуыдтой Магкитæ.
МАЙРÆНСАУТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Майрæнсауты мыггаг
равзæрд грекаг лæгæй, йæ ном ын таурæгъгæнджытæ нæ хъуыды кæнынц. Уы-
мæн Къуссуйыхъæуы райгуырд фырт - Майрæнсау. Майрæнсауæй рацыд мыг-
гаг, æмæ афтæмæй Къуссуйы фæзынд Майрæнсауты мыггаг. Майрæнсаутæ сæ-
хицæн хæстæг æрвадæлтыл нымайынц Гулæр Дзинагъайы хъæуты цæрджыты -
Найфонты æмæ Асеты, фæлæ куыд хæстæг æййафынц мыггæгтæ кæрæдзимæ, уый
таурæгъгæнджытæ нæ зонынц. Майрæнсауы фæстæ, дам, мыггаджы хистæр уыд
Бута. Бутайы фырттæй сæ иу хуынд Тотурухъ, фæсномыгæй йæ хуыдтой «Сæр-
къуыр», йæ фыды марæджы сæр кæй ракодта, уымæ гæсгæ. Тотурухъ уыд Дæгуй-
ты хæрæфырт, цард Цыколайы. Уым ын райгуырд фырттæ: Даукуй, Темырхъан,
Мæхæмæт. Цардысты хицæн хæдзæрттæй. Майрæнсауты мыггагæй иутæ фæлыгъ-
дысты Сечермæ, иннæтæ - Хæзнидонмæ. Хæзнидонмæ чи алыгъд, уыдон 1930 азы
кулак кæнынмæ хъавыдысты, æмæ уымæ гæсгæ сæ мыггаг раивтой Найфонтæй,
æмæ абон дæр ацы мыггагыл фыссынц сæхи Хæзнидоны Майрæнсаутæ.
Майрæнсаутæ абон цæрынц Сечеры, Дзæуджыхъæуы, Душанбейы, Нал-
цыччы æмæ æндæр рæтты.
МАЛИТÆ. Малиты мыггаг æрцыд Асыйæ. Сæ фыдæл хуынд Æхсакъ. Æр-
цард Толдзгуны хъæуы. Райгуырд ын дыууæ фырты - Сох æмæ Берди. Сохы
цæуæтæй рацыдысты Бузойтæ æмæ Гардантæ. Таурæгъмæ гæсгæ, Малитæ,
Бæлойтæ, Бузойтæ, Гардантæ нымад сты æрвадæлтыл. Сæ райдиан мыггаг уыд
Малитæ, цардысты Дыгургомы. Москийыхъæуы Малийæн уыд æртæ фырты:
Бæло, Бузо æмæ Гардан. Адонæй Бало æрцард Æхсæрджыны, Бызо - Æхсæуы,
Гардан та Цыколайы. Ацы æфсымæрты нæмттæй равзæрдысты мыггæгтæ:
Бæлойтæ, Бызойтæ æмæ Гардантæ, абоны онг дæр сты æрвадæл мыггæгтæ.
93

МАЛТЪИЗТÆ. Малтъизты мыггаг равзæрд Олисаты мыггагæй, цардысты
Хæнæзы. Олисатæй иу лæг, йæ ном Малтъиз алыгъд Мæздæгмæ æмæ уым йæ
мыггаг рацыди Малтъизтæй.
МАМИАТÆ. Мамиайæн уыд æртæ æфсымæры: Зуй, Сагко æмæ Кодзыр.
Уыдонæй равзæрд æртæ мыггаджы: Кодзыртæ, Саутатæ æмæ Мамиатæ, цар-
дысты Нары. Æрвад сын уыдысты Бырнацтæ, Дзапартæ, Джиотæ, Дзидахантæ,
Балатæ, Дзанайтæ.
МАМЫКЪАТÆ. Мамыкъатæ æмæ Мамыхъатæ иу мыггаг сты. Мамыкъатæ
уырыссагау сæ мыггаг фыссынц Мамукаевы, Мамыхъатæ та - Мамуковы. Мыг-
гагон таурæгъмæ гæсгæ, Мамукъæн йæ цæуæтæй иу хуынд Мамыхъ, уырысса-
гау - Мамук. Мамыхъæн йæ цæуæт сæ мыггаг ныффыстой сæ фыды номыл -
Мамыхъатæ. Сæ фыдæл цардис Куырттаты комы Цымытийы хъæуы. Ам абоны
онг лæууы сæ мыггаджы мæсыг.
Цымытийы фæтуджджын сты кæсгæттимæ. Уыдон аскъæфтой ирон чызджы-
ты. Скъæфджытæй дыууæйы амардтой, уымæ гæсгæ сын уым цæрæн нал уыд
æмæ алыгъдысты - чи Гуырдзымæ, чи Кæсæгмæ, чи Балхъармæ, чи та Цæгат
Ирыстоны æндæр æмæ æндæр хъæутæм.
Ацы мыггаг сæ æрвадæлтыл нымайынц Уазегаты, Хуытъинаты, Есиаты, Пар-
сиаты.
МАМЫТТÆ. Зæрæмæджы æппæты разæй Мамыттæ æрцардысты. Кæмдæр
хос карстой æмæ сæ иу аг цыхцыры бын бавæрдта. Агмæ кæлмытæ ныббы-
рыдысты. Уыдон талынджы æрцыдысты уыгæрдæнæй, кусарт акодтой, аджы
йæ бафтыдтой æмæ йæ сфыхтой. Хæринагæй куы бахордтой, уæд фæцагъды
сты. Æрмæст ма дзы фервæзт иу сывæллон. Уый уыди йæ мады хъæбысы. Мад
та барысчъи дардта æмæ дзидза нæ хордта. Уый руаджы уыдон аирвæзтысты.
Зæрæмæджы ничиуал и, уый куы базыдтой, уæд æм Нузалæй балыгъдысты
Азаутæ æмæ Фидаратæ.
Ус лæппуйы йæ цæгатмæ фæхаста - Цъæймæ, æмæ йæ уым схъомыл кодта. Иæ
ном лæппуйæн Мамытт хуынди. Мамытт куы байрæзт, уæд абырæг рауад. Кæсæ-
гæн адæм уæй кодта. Цы бинонтæ-иу уæй кодта, уыдонæн-иу сæ уæлкъæсæр хæмы-
цырихийы гуцъула сæвæрдта. Иу хæдзары уæлкъæсæр та Мамытт Хæмыцы рихи
авæрдта. Уыдонæн сæ ног чындз уынгмæ ракаст. Уый кæрдæг федта, æмæ йæ хæд-
зары бинонтæн загъта. Бинонты хистæр хæмыцырихийы цъылын йæхи уæлкъæсæр
сæвæрдтой Мамыттæн. Æмæ изæрæй кæсæг Мамыттæн йæхи бинонты ахастой.
Уæд Мамыгг Цъæйæ ралыгъд Зæрæмæгмæ. Уыцы лæгæй рацыд Мамытты мыгтаг.
МÆЗЛУАТÆ. Габысатæ, Хæмыцатæ æмæ Мæзлуатæ Куырттаты комы цар-
дысты æмæ тынг хъал адæм уыдысты. Сæ цард сæ сæры бацыд, æмæ Хъæриумæ
ацыдысты сæ фосимæ. Сæ фырхъалæй сины фыд нал хордтой, стурæн йе ’ддæмæ
цæуæнмæ æввахс у, зæгъгæ. Афтæмæй иу бон иу саударæг ус сæ рæзты æрбацæй-
цыд æмæ йæм дзурынц: - Гъе дæлæ ус, кæдæм цæуыс?
Уый сын загъта:
- Мæнæ мæ дыууæ æфсымæры фæзиан сты, абон уыдоны сабатизæр у, æмæ
уырдæм цæуын. Нæй дын ауадзæн, - загътой лæгтæ, - цалынмæ махимæ фæси-
май, уæдмæ. Фæсимын æй кодтой, стæй йæ ауагътой. Уый скуывта Æвзæндагмæ,
цæмæй йын йе ’фхæрджытæй йæ маст райса. Æвзæндаг дуар ныггуыпп кодта,
94

мит ныууарыд æмæ цыппар лæджы уым баззадысты, фæлæ дзы æртæйæн сæ
устытæ сывæрджын уыдысты æмæ сын лæппутæ райгуырд. Гъе, уыдоны цот сты
Габысатæ, Хæмыцатæ æмæ Мæзлуатæ.
МÆРГЪИТÆ. Мæргъиты мыггаджы фыдæл Мæргъийæн уыд дыууæ æф-
сымæры: Пуха æмæ Хъуысса. Ацы æртæ æфсымæры цардысты Дæргъæвсго-
мы Бырнауыхъæуы. Мæргъи уым кæйдæр амардта æмæ йæ кæстæр æфсымæр
Пухаимæ ралыгъд Хуссар Ирмæ æмæ æрцардысты Тлигомы. Астæуккаг æф-
сымæр - Хъуыссайы акодтой йæ мады ’рвадæлтæ, æмæ баззад Цæгат Иры. Пуха
йе ’фсымæр Мæргъиимæ бирæ нæ фæцард Тлигомы, алыгъд æндæр ранмæ. Æф-
сымæртæ кæй уыдысты сæ фыдæлтæ, уый хъуыдыгæнгæйæ ацы æртæ мыггаджы
’хсæн ускуырд нæ цыд. Дæргъæвсы се ’рвадæлтыл нымад цæуынц Быцентæ, æмæ
уымæ гæсгæ ацы мыггагимæ дæр се ’хсæн ускуырд æмæ чызглæвæрд нæ цæуы.
Тлийæ Мæргъитæй чидæртæ алыгъдысты Ленингоры районмæ æмæ æрцардысты
Уæллаг Цъолды (5 хæдзары), Дæллаг Цъолды (19 хæдзары) æмæ Громмæ æв-
вахс хъæу Æхсæрджыны (иу хæдзар). Мæргъитæй бирæтæ алыгъд Цæгат Ирмæ,
цæрынц ма Андореты дæр. Мæргъитæ Тлийæ рахастой сæ дзуары бынæй тулдз
талатæ æмæ сæ ныссагътой Цъолды. Тулдз бæлæстæ сзадысты æмæ уыцы бынат
схуыдтой «Тлийыдзуар», кувынц ын æрвылаз Атынæджы бæрæгбоны.
МÆРЗАТÆ. Мæрзатæ Дыгургомы Къæмунты куыд фæзындысты, уый
тыххæй ис рагон таурæгъ. Цъæйы, дам, иу чызг Гогатæй уыд Мæрзатæй иу лæ-
джы ус. Уыд сын дыууæ сывæллоны: лæппу æмæ чызг. Фыд амард, æмæ мад
æд сывæллæттæ ацыд Уæллаг коммæ. Къæмунтыхъæумæ æрбахæццæ. Ныхасы
адæммæ бацыд, хистæрты раз йæ кæлмæрзæн байтыдта æмæ сæ ракуырдта, цæ-
мæй йын йæ сывæллæтты фервæзын кæной. Хъæуы хистæртæ фæтæригъæд код-
той ус æмæ сывæллæттæн æмæ сæ суазæг кодтой. Лæппуйы ном уыд Даци, уый
ам слæг, балымæн Бекмæрзты Беримæ, цардысты адджынæй.
МÆРЗАХЪУЛТÆ. Фæснæлыхъæуы мыггæгтæй Мæрзахъулты мыггаг фæ-
зынд æппæты фæстæдæр. Ацы мыггаджы равзæрды тыххæй ис ахæм хабар, зæ-
гъгæ, дам, ацы хъæуæй Катаутæй иу чызг æрцыд Хæнæзыхъæуккаг Гæматæй иу
лæгмæ. Райгуырд сын фырт Мæрзахъул. Лæппуйæн йæ фыд амард æмæ Катауты
чызг йæ фыртимæ йæ цæгатмæ сыздæхт. Гæматæ ацы хъуыддаг сæ сæрмæ нæ
хастой æмæ сывæллоны Катаутæй куырдтой, фæлæ сын æй нæ радтой. Уæд æй
адавтой, фæлæ та йæ йæ мад фæстæмæ ракодта. Уæд хъуыддаг радтой Ныха-
сы тæрхонмæ. Ныхасы уынаффæмæ гæсгæ, лæппу баззад Фæснæлы йæ мадимæ.
Мæрзахъул Катаутæм схъомыл, бинонтæ æрхаста, мыггаг райста йæхи номæй -
Мæрзахъултæ. Йæ фырттæ уыдысты: Хъацæма æмæ Къостан.
МÆРЗОЙТÆ. Мæрзойты мыггаг равзæрд Уæлладжыры комы Мызуры,
Ос-Бæгъатыры фырт Кусæгоны къабазæй. Мызур, дам, йæ цæрæнбынат раивта,
фæстагмæ йæхи номыл цы хъæу фæзынд, уырдæм - Мызурмæ. Мызур йæ иунæг
чызджы моймæ радта Гуырдзымæ. Райгуырд сын цыппар фырты: Дæс, Габо-
ла, Знаур æмæ Таути. Габола æмæ Таути Мызуры кæимæдæр фæтуджджын сты
æмæ фæлыгъдысты Зджыдмæ. Дæс æмæ Знаур баззадысты цæргæ Мызуры, сæ
мыггаг аивтой Зæнджиатæй. Ацы æфсымæртæн уыд æрхæссæггаг чызг, йæ ном
Мæрзой, Мæрзойы цæуæт сæхи фыссын райдыдтой Мæрзойтæй, афтæмæй та
Зæнджиатæй уыдысты. Абон дæр Мæрзойтæ, Зæнджиатæ æмæ Габолатæ æрва-
95

диуæг кæнынц, кæрæдзийæ чызг нæ курынц. Мæрзой уыд Зæнджиаты Знауры
ус. Ацы усы Мæрзой цæмæ гæсгæ схуыдтой, уый тыххæй ис таурæгъ. Мызуры
хъæуы, дам, куырой мæрзæгæй куыста иу сидзæргæс сылгоймаг æмæ йæ сидзæр-
ты уымæй дардта. Ацы сылгоймагæн йæ мыггаг дæр æмæ йæ ном дæр ничи зыд-
та, дзырдтой йæм мæрзæг, афтæмæй Мызуры хъæуы фæзынд мыггаг Мæрзойтæ.
Æрæджийау, дам, Мæрзойы чызг смой кодта Зæнджиаты Знаурæй.
Ис ма таурæгъ, Мæрзойтæ Тъæпæн Дыгуры æмæ Уæллагкомы куыд фæзын-
дысты, уый тыххæй дæр. Садоны комы чидæр амардта Мæрзойтæй лæг. Мæр-
зойтæн сæ къухы не ’фтыд сæ туг райсын. Уæд Мæрзойтæй дыууæ æфсымæрæй
Гуырдзыйы бацыдысты æххуырсты. Цалдæр азы фæстæ сæ сæрхъуын æмæ ри-
хитæ даргъ æруадзгæйæ фæстæмæ æрбаздæхтысты Уæлладжырмæ. Райдыдтой
кæрдтæ, кæрдæнтæ æмæ æндæр ахæмтæ уæй кæнын, æмæ уый æфсонæй бацы-
дысты сæ туджджынты хæдзармæ æмæ сæ туг райстой. Сæхæдæг æрцардысты
Гæлиаты. Фæстæдæр æфсымæртæй сæ иу æрбынат кодта Тъæпæн Дыгуры, Хъал-
мæгътыхъæуы, иннæ баззад Гæлиаты. Рацыд сын зæнæг æмæ зæнæджы зæнæг.
Бирæтæ сæ фæлыгъдысты быдырмæ: Сырх Дыгурмæ, Æхсæрысæрмæ, Дзæу-
джыхъæумæ, Беслæнмæ. Ацы мыггагыл ма ис таурæгъ. Уымæ гæсгæ мыггаг фæ-
зынд Уæлладжыры комы Ос-Бæгъатыры къабазæй. Ос-Бæгъатырæн уыд дыууæ
фырты: Уæлладжыр æмæ Едис. Уæлладжырæн уыд æртæ фырты. Иу дзы хуынд
Мызур. Уый æрцард, ныр стыр Мызур кæм ис, уым. Мызур йæ иунæг чызг Тай-
сауы чындзы радта Гуырдзыйæ æрбафтгæ лæгæн... Мæрзойтæй Гæлиатмæ чи
алыгъд, уыцы æфсымæр хуынд Бирæгъ, уымæ гæсгæ Мæрзойтæй бирæтæ сæхи
схуыдтой Бирæгътæй.
МÆХÆМÆТТÆ. Мыггаджы таурæгъмæ гæсгæ, ирон Мæхæмæттæ равзæр-
дысты хъуымыхъхъаг Магомедовтæй. Мæхæмæтты мыггаджы хистæртæ куыд
дзурынц, афтæмæй ирæттæ, Дур-Дуры цæрæг Тугъантæ раскъæфтой Дагъыста-
ны цæрæг Магомедовтæй иу 6-7 аздзыд лæппу. Лæппу рæзтис, куыд цагъайраг,
афтæ. Фæлæ цагъайраджы дуг куы фæци, уæд ын бар лæвæрд æрцыд хицæнæй
цæрынæн. Дур-Дуры йæхицæн хæдзар сарæзта, ус æрхаста Чырыстонхъæуæй
Бæтманты чызджы. Райгуырд ын фырт, йæ ном - Харис. Харисыл æртæ азы
куы сæххæст, уæд амард йæ фыд. Мад æмæ Харис ацыдысты цæрынмæ Чыры-
стонхъæумæ, мады цæгатмæ. Уый фæстæ Харисы мад чындзы ацыд Кæсæгмæ.
Харисы хъомыл кодтой йæ мады фыд æмæ мады мад. Йæ лæджы кармæ куы
схæццæ Харис, уæд æрбаздæхт цæрынмæ йæ райгуырæн хъæу Дур-Дурмæ. Ам
ракуырдта ус - Сосранты Элмысханы. Райгуырд сын фондз лæппу æмæ æртæ
чызджы. Лæппутæн сæ нæмттæ уыдысты: Хадзират, Хъамболат, Алихан, Заур-
бек æмæ Залун. Чызджыты нæмттæ: Азаухан, Таузан, æртыккаджы ном таурæгъ-
гæнæг нæ хъуыды кæны. Харисæн йæ цард йæ къахыл куы слæууыд, уæд ацыд
Дагъистанмæ, æрцагуырдта йæ хæстæджыты, семæ йын уыд иудзинад, фæлæ
цæргæ кодта Дур-Дуры. 1930 азы Харисмæ æрцыдысты йæ хæстæджытæ æмæ
йæ æд бинонтæ, æд зæнæг кодтой Дагъыстанмæ, фæлæ уæдмæ Харисы фырттæ
ирон устытæ ракуырдтой, фæзынд сын цæуæт æмæ сæ искуыдæм алидзын нæ
бафæндыд. Сæ лæгæн дæр æндæр гæнæн нал уыд, æмæ не сразы сты алидзы-
ныл. Хæстæджытæм ацы хъуыддаг тынг хъыг фæкаст æмæ сæм уый фæстæ нал
цыдысты. Æрмæст ма Харисы хистæр фырт Хадзирæт цыди йæ хæстæджытæм.
96

Харисы фырттæ сæ мыггаг райдыдтой фыссын Магомедовтæ нæ, фæлæ иронау -
Мæхæмæттæ, уырыссагау - Магометовы. Афтæ Ирыстоны фæзынд ног ирон
мыггаг Мæхæмæттæ.
Мæхæмæттæ æвзонг мыггаг кæй сты, уымæ гæсгæ сæ нымæц бирæ нæу. Ха-
рисы фырт Хадзиретæн уыд цыппар фырты: Æхсарбег (Ахсарат), Асланбег, Ауы-
зби, Казбек. Алиханæн: Петр, Виктор, Ахуырбег, Юрий, чызг - Надежда. Хъам-
болаты фырттæ: Никъала, Станислав, Радион, йæ чызджытæ: Фатима, Дзабат-
хан. Зауырбеджы фырттæ: Аким, Александр (Алик) æмæ чызг - Алла. Залунæн
зæнæг нæ уыд.
Афтæмæй Æхсарбеджы, Асланбеджы, Ауызбийы, Хъазбеджы, Петры, Вик-
торы, Ахуырбеджы, Юрийы, Станиславы æмæ Радионы цæуæт сты ирон Мæ-
хæмæтты фæдонтæ.
МÆХЪИТÆ. Мæхъитæн раджы сæ фыдæлтæ цардысты Челиаты, Дзукъа-
ты фыдæлты фарсмæ. Мæхъитæ æмæ Дзукъаты ’хсæн рауадис дынджыр хыл.
Мæхъитæй иу фыдыфырт Дзодзитæ Дзукъатæй лæгтæ амардтой. Уый тыххæй
уыцы фыдыфырт, Дзодзитæ, ныууагътой сæ бæстæ, сæ хæдзæрттæ, сæ зæххытæ
æмæ фæлыгъдысты. Мæхъитæн сæ иннæ фыдыфырттæ Зæгъæгатæ, Токотæ
цæуæт ракодтой æмæ баззадысты цæргæйæ Челиаты. Челиаты фыццаг æрцарды-
сты Мæхъитæ, Козатæ æмæ Боботæ. Уый фæстæ Сбайæ ардæм æрбалыгъдысты
Абайтæ æмæ Дзукъатæ. Дзукъайæн райгуырд иу лæппу - Хизана. Хизанайæн
райгуырд цыппар лæппуйы - Айтег, Дула, Тамаз æмæ Чех. Уыдон амыггаг код-
той æмæ сбирæ сты Дзукъатæ. Козатæ æмæ Боботæ хъыг дардтой Дзукъаты сы-
вæллæтты, æмæ сæ Дзукъатæ фæсырдтой Челиатæй. Баззадысты ма Мæхъитæ.
Уæд уыдоны фæсурын дæр сфæнд кодтой. Мæхъитæ уый куы базыдтой, уæд
рацыдысты Гаглойтæм Къусджытæм æмæ сын загътой, зæгъгæ, мах уæ уазæг,
Дзукъатæ нæ сурынц æмæ нæ бахъахъхъæнут. Æрмыдзыд сæм бакодтой - æз дæ
уазæг куы бакæнин мæхи.
Гаглойтæ æрбацыдысты Челиатмæ æмæ бабадтысты Токоты - Мæхъитæй иу
фыдыфырты мæсыджы. Дзукъатæ куы рамбырд сты, цæмæй Мæхъиты фæсурой,
уæд Гаглойтæ мæсыгæй топп фехстой æмæ сæ Дзукъатæ топпы хъæрæй базыд-
той, зæгъгæ, уый Гаглойты топпы хъæр у. Уæд æрлæууыдысты, æмæ сæм Гаглой-
тæ рацыдысты мæсыгæй æмæ сын загътой: Мæхъитæ мах уазæг бакодтой сæхи
æмæ сæ ныууадзут. Мæхъитæ баззадысты Челиаты. Уымæ гæсгæ Мæхъитæ сæхи
æрвадæл кæнынц Гаглойтæн.
Ам Урстуалты уæздан мыггагыл нымад цыдысты: Абайтæ, Саулохтæ, Томай-
тæ, Гаглойтæ, Битартæ, Слантæ, Дзукъатæ, Фæрниатæ. Куывд уа, хæрнæг уа -
ацы мыггæгты хистæрты размæ æртæ сæры æвæрдтой. Фæлæ Дзукъа ус куы
аскъæфта, уæд уый тыххæй Дзукъаты хистæрты раз дыууæ сæры йеддæмæ нал
æвæрдтой.
МЕДОЙТÆ. Раджы заманы Дзауы комы, Жриайы хъæуы цардысты дыууæ
æфсымæры: Медо æмæ Бедо. Медо йæ цæуæтимæ цæргæ баззад Жриайы, æмæ
йæ цæуæт райстой мыггаг Медойтæ - сæ фыд Медойы номæй. Бедо алыгъд Цæ-
гат Ирмæ æмæ уым йæ цæуæт мыггаг скодта йæхи номæй - Бедойтæ. Медойтæ
æмæ Бедойтæ æрвадæл мыггæгтæ сты.
97

Раздæр Медойтæ цардысты Жриайы хуссар фарс. Ам ма цардысты Котолитæ
дæр. Ацы хъæуы алыфарс бирæ ис згъæркъахæнтæ. Медойтæй бирæтæ куырдад-
зы куыст кодтой. Жриамæ æввахс ис Барсы хъæу. Ам раздæр цардысты Бестаутæ,
фæлæ алыгъдысты æндæр рæттæм. Ныр дзы фылдæр цæрынц Гасситæ. Ахæм
ныхас ис, зæгъгæ, раздæр ам цардысты лекъ, фæндыдис сæ ирæтты сæ дæлбар
бакæнын, фæлæ сын нæ бантыст. Мæсгуытæ дæр фæцарæзтой ацы бынæтты.
МЕЦЪИТÆ. Уыдысты Зæнджыатæй. Абысалтæ цардысты Уæллагкомы. Сæ
иу бæгъæмсæрæй Сындзыхъæумæ æрбафтыд. Уæд Зæнджиатæй Куыцыкк æрба-
цыди Мызурæй. Бадтысты Хъуыбадты уазæгдоны. Абысалтæй Дзанхот разылд
æмæ бадзырдта Куыцыккмæ, мæ къухыл мын дон æркæн, зæгъгæ. Куыцыкк куы
нæ рахаста дон, уæд æй уый ныццавта. Уый фæстæ йæ Куыцыкк амардта. Уырды-
гæй Куыцыкк фæстæмæ ралыгъд. Уæдмæ Хъуыбадтæ фæфæдис кодтой, цæмæй
Куыцыккы амардтаиккой. Уый фæдыл сæ фыдæлы ном Мецъи кæй хуынд, уымæ
гæсгæ систы Мецъитæй, сæ мыггаг аивтой.
МИЛДЗЫХТÆ. Гусатæй иу йе ’фсымæры амардта, йæ ном хуынди Мил-
дзых. Æндæр бæстæм алыгъд, уым йæ номыл ныффыста йæ цоты. Æмæ ног мы-
ггаг фæзынд.
МИНДЗАЙТÆ. Ацы мыггагæн йæ рагфыдæл уыди гуырдзиаг Миндадзе-
ты мыггагæй, йæ ном та хуынд Смалы. Смалы, дам, Гуырдзыйы кæимæдæр
фæтуджджын ис æмæ йæ цæрæнбынат раивта, ралыгъд æмæ æрцард Уæллагкомы,
уырдыгæй алыгъд Уæхъæцмæ. Уым ус ракуырдта Уæхъæцы хъæуккаг Хъобай-
ты чызджы æмæ йæ мыггаг Миндзайтæй ныффыста. Миндзайтæ раджы кæддæр
Уæллагкомы зылды кæй цардысты, уый тыххæй баззадысты сæ зæххыты нæмттæ.
МИТЦИТÆ. Митциты мыггаджы равзæрды тыххæй ис рагон таурæгъ. Ра-
джы кæддæр Хурныгуылæн Гуырдзыйы, Оныхъæуы Джапаридзеты мыггагæй
царди æртæ æфсымæры - Лало, Мæлтъыз æмæ Берикъо. Æфсымæртæ кæимæдæр
фæтуджджын сты æмæ сын уым цæрæн нал уыд, æрбалыгъдысты Дыгуры ком-
мæ æмæ æрцардысты Уæхъæцы хъæуы сæр тигъыл. Ам хистæр æфсымæр - Лало
ракуырдта Дзæрæгъæсты чызджы æмæ йын уымæй рацыд цæуæт. Хъæуысæр ти-
гъыл зын цæрæн уыд, æмæ Лало бар ракуырдта Уæхъæцы цæрджытæй, цæмæй
хъæумæ æрлыгъдаид. Хъæуы цæрджытæ йын бар радтой. Лало зиу ракодта æмæ
хæдзар сарæзта. Хæдзар арæзт куы фæцис, уæд куывд кодтой. Куывдмæ хуынд
уыди Туйгъанты Келемет. Уыцы рæстæджы Бадилатæ Тъæпæн Дыгуры цы æгъдау
сывæрдтой, уымæ гæсгæ уымы хъæуты куывд дæр æмæ хист дæр æнæ Бадилатæ
райдайæн нæ уыд, Келемет дæр уыцы æгъдаумæ гæсгæ хуынд æрцыд куывдмæ.
Куывды фынг сцæттæ, фæлæ адæм æнæ Бадилаты лæг нæ бадтысты. Уый
æрæджы кодта. Уæд Лало адæмæн загъта, зæгъгæ, кæдмæ сæм æнхъæлмæ кæсæм
æмæ сæ фынгтыл сбадын кодта. Хистæртæ кувын райдыдтой. Æрæджиау Махче-
скы ’рдыгæй фæзынд Келемет. Куывд æнæ уый райдыдтой, уый куы федта, уæд
æфхæрын райдыдта адæмы, кæйдæрты сæ цæвгæ дæр ныккодта æмæ фæстæмæ
аздæхт. Лало куывды адæммæ бадзырдта, зæгъгæ, ацы æгады хъуыддаг æз мæ
сæрмæ нæ хæссын, бæхыл абадт, ныййæфта Келеметы Къаматыхъæуы бын æмæ
йæ амардта. Лало уырдыгæй фæлыгъд Саухохы бæрзæндтæм. Туджджынтæ
агуырдтой Лалойы, фæлæ сæ къухты не ’фтыд. Уæд баххуырстой Лалойæн йæ
кæнгæ æфсымæры. Уый йæ æрсайдта Саухохæй Æхсæуыхъæуы цурмæ, зæгъгæ,
98

дам, дæ ус æмæ сывæллæттæ тыхсынц. Лало Ирæфы доны былмæ куы æрхæццæ,
уæд Туйгъантæ дæсæй æрбагæппытæ кодтой, бабастой Лалойы бæхмæ æмæ йæ
удыгасæй акодтой, Келеметы кæм амардта, уырдæм. Уым æй Келеметы цырты
цур аргæвстой. Дыккаг бон Тъæпæн Дыгуры хъæутæй бирæ адæм æрæмбырди
æмæ Лалойы баныгæдтой. Лало уыд, адæмы сæрыл Туйгъантимæ чи стох код-
та, уый æмæ йыл Дыгургомы адæм Хъæбатыры зарæг скодтой «Митциты Лалой
зар», зæгъгæ. Лалойы дыууæ кæстæр æфсымæры Мæлтыз æмæ Берикъо фæлы-
гъдысты Туркмæ. Лалойы ус æмæ сывæллæттæ та Уæхъæцæй ралыгъдысты
Цъифсгæмæ (Махческы сæрмæ). Сæ мыггаг та Лалойы фæндмæ гæсгæ скодтой
Митцитæй. Уым бирæ фæцардысты йæ фырттæ Налухъ, Гугъо, Хадзеумар. Стæй
фæлыгъдысты Махческ æмæ Сырх Дыгурмæ.
МОРГУАТÆ. Моргуатæ Уæлладжыры комы Бызы цардысты. Кæимæдæр
фæтуджджын сты æмæ Хъобанмæ ралыгъдысты. Уым Аспиатæ, Хъаныхъуатæ
æмæ Алыккаты уазæг бакодтой сæхи. Фæцардысты цасдæр. Уыдысты æртæ æф-
сымæры - Дзогъ, Морг æмæ Гагадзи. Куы æрбынæттон сты, уæд уырдыгæй та
æрлыгъдысты, Теджыхъæу чи хуынды, уырдæм. Уым аргъуан уыди уæд. Стæй
аргъуан сивтой уæлдæр. Уыдон дæр аргъуаны размæ слыгъдысты: Теджыхъæу,
Хъаныхъуатыхъæу, Зоратыхъæу, Уæллагхъæу кæнæ Асланджерийыхъæу - гъе,
уыцы хицæн сыхтæ сиу сты æмæ сæ рауад Джызæл. Тег ирон лæг уыди, уыцы
сыхы цард. Хъæуæн авд азы хъомгæс фæцыд æмæ сых йæ номыл баззад. Хъа-
ныхъуатыхъæу та Хъобанæн сæ кусджытæ уыдысты.
МОСТИТÆ. Моститæ Стыр Дыгурмæ æрбафтыдысты Асийæ. Ам бирæ
рæстæджы фæцардысты, мыггаджы мæсыг дæр сарæзтой. Фæстагмæ уырды-
гæй фæлыгъдысты Лескенмæ. Уым сыл низ сыстад, æмæ дыууæ æфсымæрæй
фæстæмæ æрбалыгъдысты Стыр Дыгурмæ. Ацы æфсымæртæн сæ нæмттæ ничи
хъуыды кæны. Фæлæ сæ цæуæтæй 1886 азы фыстыты Стыр Дыгуры цардысты
дыууæ хæдзары: Хадойы фырт Абысал æмæ Мицъойы фырт Али. Фæстагмæ
Моститæ ралыгъдысты Цыколамæ.
МОУРАУТÆ. Мамысонгомы цæрæг Моураутæн сæ мыггаджы номы рав-
зæрд баст у гуырдзиаг дзырд «Моурави»-имæ. Ацы дзырд нысан кодта хицауады
нысангонд лæг, къухдариуæг кодта гыццылдæр кæнæ стырдæр административон
цæрæнбынатæн. Моурауты мыггаг кæй ис, уый ма ууыл дæр дзуры, æмæ Мамы-
сангомы цæрджытæн ахæм нысангонд лæгтæ кæй къухдариуæг кодтой. Таурæгъ-
мæ гæсгæ, Моураутæ равзæрдысты Дарчиты мыггагæй, уымæ гæсгæ ма сын сæ
сылгоймæгты æрæджийы онг дæр Дарчионтæ хуыдтой.
МУЗАТÆ. Лекъобайы агъоммæ Музаты мыггаг нæ уыдис. Мыггаг кæмæй
равзæрд, уыдон сæхæдæг уыдысты Тогъуызатæй.
Тогъуызаты мыггаг цардис, ныр Елхот кæм ис, уыцы ран. Тогъуызатæ уы-
дысты æртæ æфсымæры: Цопан, Музар æмæ Елхъан. Æртæ æфсымæрæн уыдис
иунæг хо. Уый уыдис тынг рæсугъд æмæ лекъ йæ фæдыл зылдысты, фæлæ йе
’фсымæрты хъаруйы руаджы сæ къухты не ’фтыд, бамбæхстой йæ æфсымæртæ.
Уыцы заманы сæ сыхаг хъæуæй иу кæсгон лæджы фырт райдыдта дзурын То-
гъуызаты хойыл. Лæвæрдта æфсымæртæн бирæ исбон, фæлæ æфсымæртæ, мах нæ
хойы фæллæйттыл нæ дæттæм, зæгъгæ, загътой. Уæд кæсгоны фырт ныхас бахаста
лекъагмæ, ома, дам, сæ хойы дæуæн аккаг нæ кæнынц æмæ йæ бамбæхстой.
99

Дыккаг бон лекъ æфсадæй бацыдысты лæппутæм. Цы хъуамæ сфæрæзтаик-
кой æфсады ныхмæ æртæ æфсымæрæй? Радтой сæ хойы, æрмæст загътой: «Кæд
нæ уæйгæнæджы не ссарæм, уæд хъуамæ нæ хойы фæдыл амæлæм».
Æппынфæстаг Музар базыдта уæйгæнæджы, фæлæ уый дæр йæхи хызта. Уæд
Музар скодта хинæй рацæуыны фæнд æмæ загъта йе ’фсымæртæн: «Арвитæм
кæсгонмæ ахæм дзырд: «Нæ хо Лечъы къухмæ нæ бахауд, бамбæхстам æй, æр-
мæст дарддæр нæ бон нал у йе ’мбæхсын. Ды та тыхджын лæджы фырт дæ æмæ
йæ бафснайдзынæ. Æрцу, чындзæхсæв саразæм æмæ ахæсс дæ бинойнаджы».
Æфсымæртæ сразы сты æмæ арвыстой лæппумæ.
Куыннæ дын æрхæццæ уыдаид кæсгон лæппу цингæнгæ! Æрхаста стыр
лæвæрттæ, чындзæхсæвæн цыдæриддæр хъуыд, уыдон. Лæппутæ йæ хорз су-
азæг кодтой, æрæвæрдтой фынг æмæ минас кæнынц. Уæд кæсгон лæппу æркодта
чызджы кой, куыд æй фендзынæн, зæгъгæ. Лæппутæ сæ маст нал бафæрæзтой,
амардтой кæсгоны, сифтыгътой бæхтæ æмæ алыгъдысты сæ хъæуæй. Бирæ ма сæ
агуырдта кæсгоны фыд, фæлæ ма цы, - лæппутæ Чысаны коммæ æрхæццæ сты.
Иу хохы ссардтой суадон, банызтой дзы, стæй уæдмæ донмæ æрхæццæ дис-
саджы сæрджын саг. Кæстæр лæппу Елхъан рæстдзæвин уыди, фехста саджы
æмæ йæ амардта. Лæппутæ бацин кодтой æмæ загътой: «Æвæццæгæн нын ацы
бынат Хуыцауæй лæвæрд у». Саджы сфыхтой, йæ сыкъатæ йын сæвæрдтой, стæй
цъус фалдæр сæхицæн сарæзтой хæдзар æмæ дзы бацардысты.
Лæппутæн Тогъуызатæй фыссæн нал уыдис, уæд се ’ссарын æнцон уыд,
фæлæ мыггаг кæнын байдыдтой сæхи нæмттыл.
Цопан уыдис æнæзæнæг. Музар æмæ Елхъаны зæнæг та сæхи Музатæ æмæ
Елхъантæй хонын райдыдтой.
Ныртæккæ уыцы бынат хуыйны Къусхат, æмæ ма дзы цæры иуæндæс хæдза-
ры Музатæй. Сæ дзуары абоны онг æвæрдæй баззадысты уыцы саджы сыкъатæ.
Музатæ æмæ Елхъантæ куыд бирæ кодтой, афтæ сыл зæхх нал æххæст æмæ
фæйнæрдæм лыгъдысты: Музатæ - Захъхъормæ, Елхъантæ та - Армазмæ æмæ
абон дæр æрвадæлты цардæй цæрынц. Бирæ дзы фæлыгъд æндæр хъæутæм дæр,
æнæхъæн Чысангомы ныххæлиу сты. Афтæ у Музаты мыггаджы равзæрды хабар.
МУЛДЗУГКАТÆ. Рагон таурæгъмæ гæсгæ, Мулдзугкаты мыггагæй рав-
зæрдысты мыггæгтæ: Гæлæбутæ, Гуыссæутæ, Дзедзетæ, Кацантæ æмæ Коцой-
тæ. Бирæ фæстæдæр та ма Кацанты мыггагæй равзæрд Гугæлты мыггаг дæр.
Мулдзугкатæ, дам, раджы Кубаны цардысты, Кавказы хæхтæм дæр уырдыгæй
æрцыдысты. Фыццаг æрцардысты Уæлладжыры комы, Донысæры. Уым Мул-
дзугæн райгуырд фондз фырты: Гæлæбу, Гуыссæу, Дзедзе, Кацан æмæ Коцо.
Уыцы дуджы Уæлладжыры комы цард бирæ адæм. Мулдзуджы фондз фырты
дæр зæххагур æрбафтыдысты Дыгуры коммæ. Ам Гæлæбу, Кацан æмæ Коцой
æрцардысты Гæлиаты, Гуыссæу æмæ Дзедзе та - Лезгоры. Лезгоры дыууæ æф-
сымæры цъус фæцардысты, уыдон дæр слыгъдысты Гæлиатмæ. Ам фондз æф-
сымæры дæр устытæ ракуырдтой æмæ сæ алкæй номыл дæр рацыд ног мыггаг:
Гæлæбутæ, Гуссæутæ, Дзедзетæ, Кацантæ æмæ Коцойтæ.
МУЛУКАТÆ. Мулукаты мыггаджы фыдæл Къумбулты хъæуккаг Боллотæй
уыд. Боллоты мыггаджы хистæртæ Къумбулты хъæумæ æрбафтыдысты Асыйæ.
100

Къумбулты Боллоты мыггагæй цард æхсæз æфсымæры: Галачи, Глаз-Глаз, Кебек,
Мулук, Тез æмæ Чихауи. Æфсымæртæ куы слæгтæ сты, уæд сæ фыдæй байуæр-
стой. Сæ нæмттæм гæсгæ рауадысты сæ мыггæгтæ æмæ хъæуты фæзынд: Гала-
читæ, Глаз-Глазтæ, Кебектæ, Мулукатæ, Тезтæ, Чихауитæ æмæ Боллотæ сæхæдæг.
Галачитæ фæлыгъдысты Кæсæгмæ Озречыхъæумæ, Кебектæ - Хутихъæумæ
(Лескен), Мулукатæ - Гæлиатыхъæумæ, Тезтæ - Асымæ, Чихауитæ та - Чыры-
стонхъæумæ. Глаз-Глазтæ фæлыгъдысты Æргуынæгмæ, æмæ сæ дарддæры цард
куыд рауад, уый иннæтæй ничи зоны. Бирæтæ афтæ æнхъæл сты, æмæ Глаз-Гла-
зы мыггаг фæстагмæ Галазты мыггаг ссис. Мулукатæ Гæлиаты хъæумæ слыгъ-
дысты Доныфарсы зылды Къумбулты хъæуæй. Мыггаджы фыд Мулук цард æд
бинонтæ Гæлиаты.
МУРАШТÆ-СИЛИТÆ. Мурашты ма хуыдтой Силитæ дæр. Мурашты
Бетърейы чызг Феня куыд радзырдта, афтæмæй Мурашы фыд Атег ус курын-
мæ ничердæм куымдта. Йæ фыдæлты мæсыджы раз Ныхасы бадти æмæ хистæр-
ты таурæгътæм хъуыста. Саг æмæ сычъийы сыкъатæй йæ уаты рагъæнтæ код-
та. Йæ коймæ гæсгæ Атеджы чи бауарзта, иу ахæм абадгæ чызг иу бон сфæнд
кодта Атеджы фенын. Хион лæппутæ æмæ чызджытимæ араст ис саунæмыгмæ
цæуынæфсон; Атеджы баййæфтой хъæдын сагойыл сычъийы сыкъатæ садзгæ.
Уазджыты куы бафарста кæцæй фестут, чердæм цæут, зæгъгæ, уæд чызг йæхи
фæкъæйных кодта, æмæ дзуапп радта:
- Æз мойагурæг дæн, ме ’мбæлттæ та саунæмыг агурæг сты.
- Саунæмыг афон нæма у, фæлæ мæнæн ус курын афон у æмæ мын дæ ном
куы зæгъис.
- Мæ ном Сили хуыйны, кæд дæ зæрдæмæ цæуы, уæд.
Сили æмæ Атег кæрæдзийы ссардтой æмæ сын райгуырд лæппу - Мураш.
Атег цуанон лæг уыдис, хæдзармæ арæх нæ хаудта, уымæ гæсгæ хæдзармæ
дзырдтой Силийы номæй: Силитæ, Силийы фырт, Силийы лæг. Афтæ Мурашы
зæнæг дæр хастой Силийы ном.
МХЦИАТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Мхциаты мыггаг сæ равзæрд бæт-
тынц Сохиты мыггагимæ. Стыр Мызуры цæрæг Сохиты Мхци уым лæг амардта
æмæ алыгъд Куырттаты коммæ. Уым æрбынат кодта æмæ йæ цоты ныффыста йæ
номыл - Мхциатæ.
МЫРЗАГАНТÆ. Мырзагантæ Хæрисджыны цардысты. Бирæ мыггаг уы-
дысты æмæ фæтуджджын сты. Сæ туджджынтæй авд амардтой. Æмæ уæд алыгъ-
дысты фæсхохмæ. Уым цардысты. Хæрисджыны ма сын баззадис сæ мад æмæ
иу æгуыдзæг лæппу.
Мырзагантæ æрвыстой сæ туджджынтæм бафидауыны тыххæй. Туджджынтæ
фидауыны дзуапп нæ радтой. Хæрисджыны цæргæйæ баззадысты мад йæ фыр-
тимæ. Фæлæ чи алыгъд, уыдон сæ мыггаг аивтой, сæ фыдæлтæй иу Дзебыс хуын-
ди æмæ уый номыл сæхи Дзебысатæ схуыдтой, цæмæй сæ сæ туджджынтæ ма
ссарой, уый тыххæй. Уыдон афтæмæй фалæ цæргæйæ баззадысты. Абон дæр сæ
Дзебысатæй хонынц.
МЫРЗАТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Мырзатæ равзæрдысты Го-
гатæй. Цъæйы цæрæг Гогаты Мырза амардта лæг Цъæймæ æввахс. Уый адыл йæ
туджджынтæй йæхи аиуварс кодта æмæ йæ нæуæг цæрæнбынаты йæ мыгтаг аивта.
101

НАДГЕРИЙТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, дам, раджы кæддæр Гуырдзыйæ Дыгу-
ры коммæ æрбафтыд иу стыр лæг, йæ ном Герий, æрцард Куссуйы, ус ракуырдта,
фæзынд ын цæуæт. Йæ цæуæт дæр фыды хуызæн рацыдысты стыртæ. Сыхæгтæ
æмæ сæм хъæуы адæм сæ гуырдзиаг мыггагæй нæ дзырдтой, фæлæ сæм дзырд-
той «Нард Герийтæ». Фæстагмæ сæ мыггаг сæхæдæг дæр схуыдтой Надгерийтæ.
Надгериты мыггагæй иутæ Къуссуйæ фæлыгъдысты Хæзнидонмæ æмæ Лескен-
мæ, райстой пысылмон дин. Сечермæ чи фæлыгъд, уыдон баззадысты чырыстон
диныл хæцгæйæ.
Раджы кæддæр Надгерийтæй иу лæг Горо Къуссуйæ Асымæ алыгъд. Асыйы
æххуырстæй фæкуыста, йæ райгуырæн бæстæм фæстæмæ нал æрбаздæхт, ус ра-
куырдта æмæ йæ мыггаг йæхи номыл - Горотæ, зæгъгæ, скодта. Уым ын рацыд
зæнæг, сбирæ сты. Гороты номыл хъæу фæзынд Асыйы. Гороты мыггаг абон дæр
сæхи нымайынц хæстæг æрвадæлтыл дыгуры Надгеритæн. 1886 азы ма Къус-
суйы цардысты Тасо, Куцук, Фацбай æмæ Тебойы бинонтæ Надгерийтæй.
НАДИРАТÆ. Челиаты, Стыр Леуахийы комы, Базыратæ цы бынат хуыйны,
уым цардысты Надиратæ æмæ Козатæ. Надиратæ нымæцæй Козатæй къаддæр
уыдысты. Ацы дыууæ мыггаджы ’хсæн зæххы тыххæй цыд хъаугъатæ. Козатæ
сыскъуыдтой Надираты, фæлæ сæхæдæг дæр фæцагъды сты. Челиаты абоны онг
баззадысты Надиратæ æмæ Козаты мæсгуыты хæлдтытæ.
НАНИТÆ. Раджы кæддæр Сажилзазы хъæуы - хауы Дзауы районмæ - царди
лæг, йæ ном уыд Кошой. Кошойæн уыд цыппар фырты: Бæза, Нани, Нартых æмæ
Диакъон. Уыдон нæмттæй рацыдысты мыггæгтæ: Бæзатæ, Нанитæ, Нартыхтæ
æмæ Диакъонтæ. Нанийæн уыд фырттæ: Бошо, Буда, Доле, Хъарадзау æмæ Ба-
зыр. Долейæн амард йæ фырт, йæ чындз йæхи бар нæ уыд, афтæмæй баззад, фæлæ
æгъдау домдта, цæмæй йæ цæгатмæ ацыдаид. Иæ цæгаты йын райгуырд фырт,
схуыдтой йæ Къуылых, чи зоны, йæ мад къуылых кæй уыд, уымæ гæсгæ. Лæппу
йæ лæджы кармæ куы схæццæ, бинонты хицау куы ссис, уæд йæ мыггаг рауад
йæ номæй - Къуылыхтæ. Афтæмæй æввахс хæстæг æрвадæлтыл нымад цæуынц
Бæзатæ, Нанитæ, Нартыхтæ, Диакъонтæ æмæ Къуылыхтæ. Нанитæ бындуронæй
цардысты Начърепайы (Дзауы район).
НАСХЪИДАТÆ. Насхъидаты Сергейы ныхасмæ гæсгæ, Насхъидатæ сты
Астантæй æмæ цардысты Фæснæлы, уырдыгæй алыгъдысты Сечермæ. Астан-
ты мыггагæй бирæтæ нæ разы кæнынц, Насхъидатæ уыдонæй кæй равзæрдысты,
ууыл, фæлæ мыггаджы равзæрды тыххæй æндæр ницы бæлвырд бæрæг ис.
НАФИТÆ. Таурæгътæм гæсгæ, Нафи, Гæтдзи æмæ Тетцой иу артæй байуар-
гæ æфсымæртæ уыдысты. Стыр Дыгурмæ æрбафтыдысты Асыйæ. Гæтдзитæ
цæргæ баззадысты Стыр Дыгуры. Тетцойтæ фыццаг фæлыгъдысты Гулæры ком-
мæ Нæуæгхъæумæ, уырдыгæй та фæстæдæр Цыколамæ æмæ Чырыстонхъæумæ.
Нафитæй та иутæ фæлыгъдысты Æхсæрджынмæ, иннæтæ та Доныфарсмæ. Стыр
Дыгур æмæ Доныфарсы Нафиты мыггаджы фæлтæртæн Нафи уыд сæ фыд.
Фыццаг æрцардысты Æхсæрджыны, фæлæ уым хуымзæхх цъус кæй уыд, уымæ
гæсгæ алыгъдысты Одоламæ. Нафитæн се ’рвадæлтыл нымад сты Гæтдзитæ
æмæ Тетцойтæ.
102

НИГКОТÆ. Нигкоты фыд Нигко Дыгургоммæ æрбафтыд раджы кæддæр
Гуырдзыйæ. Цæрæнбынатæн равзæрста Къаматыхъæу. Æрхаста ус, райгуырд ын
фырт Дзабо. Дзабойы фæсномыгæй хуыдтой Бичъо. Дзабойæн райгуырд фырт
Саумæкъур, уымæн та йæ фырт Сосланæн уыд æртæ усы, Сосланæн йæ æртык-
каг ус уыд Цопбойты чызг, уымæй йын райгуырд æртæ фырты, сæ нæмттæ сын
ничи хъуыды кæны. Адон раджы кæддæр фæлыгъдысты Сындзыхъæумæ æмæ
сæ мыггаг аивтой - Нигкоты бæсты ныффыстой сæхи Нигколтæй.
<°>
ОГЪУАТÆ. Æрбафтыдысты Дыгургоммæ, Æхсæумæ Кæсæгæй. Цасдæр
рæстæджы фæстæ Æхсæуæй фæлыгъдысты Стыр Дыгурмæ, ам дæр бирæ нæ фæ-
цардысты, алыгъдысты Мæздæгмæ.
ОЗИТÆ. Озиты фыдæл Дыгуры коммæ æрбафтыд Мæхъæлы бæстæй, уыд
мæхъæлон. Æрцардысты Стыр Дыгуры. Уым Озитæ, Турчитæ æмæ Гетъоты ны-
мадтой кæнгæ æфсымæртæй, равзæргæ мыггæгтыл. Ацы мыггæгтæ бирæ рæс-
тæджы фæцардысты Стыр Дыгуры. Турчитæ ам уыдысты рагон цæрджытæ,
Гетъоты фыдæл та æрбалыгъд Уæлладжыры комæй. Озитæ стыр Дыгурæй фæ-
лыгъдысты Сечермæ, Турчитæй сæ иутæ фæлыгъдысты Мæздæгмæ, иннæтæ -
Толдзгунмæ. Гетъотæй ма бирæтæ абон дæр цæрынц Стыр Дыгуры.
ОЛИСАТÆ. Ацы мыггаджы фыдæлы Олисаты хистæртæ нымайынц персай-
нагыл, фæлæ йæ ном цы хуынди, кæд æмæ кæцæй æрцыд, уый ничи зоны. Мыг-
гаджы хистæртæ Хæнæзы рагондæр цæрæгыл нымайынц Олисаты Хъуыбадыйы.
Уый фыды фыд, дам, уыд Олисаты мыггаджы фыдæл.
ОРТАБАЙТÆ. Ортабайтæ Дзинагъамæ æрбафтыдысты Асыйæ. Мыггаджы
фыдæл Абай уыд Асыйаг Абайты мыггагæй. Уым, дам, кæимæдæр фæтуджджын
æмæ уый тыххæй æрбалыгъд Дыгуры коммæ, Дзинагъамæ. Йæ нæуæг цæрæн-
бынаты - Дзинагъайы йе ’цæг мыггаг не схъæр кодта, йæ ном та схуыдта Абай.
Уый фæстæ Абай йæ мыггаг скодта Ортабайтæй æмæ афтæмæй Дзинагъайы
фæзынд Ортабайты мыггаг. Абайæн йæ фыццаг цæуæты нæмттæ ничи хъуыды
кæны, фæлæ, зæгъ, сæ иу хуынд Али. Уымæн уыд æртæ фырты: Алибег, Аслæн-
бег æмæ Дохчихъо. Ацы æфсымæрты цæуæт сты Ортабайты абоны фæлтæрæн
сæ фыдæлтæ.
ОХЪАЗТÆ. Охъазтæ равзæрдысты Махческы Астанты мыггагæй, Охъаз уыд
Астанæн йæ аст фыртæй иу. Охъаз фыццаг æрцард, ныр сæхи номыл цы сых ис
Махческы, уым. Уым Охъазы цæуæт æмæ йæ цæуæты цæуæт сбирæ сты, зæх-
хытæ сын нал фаг кодта æмæ уымæ гæсгæ фæлыгъдысты - сæ иутæ Гæлиатмæ,
иннæтæ та - Фæснæлмæ. Охъазты мыггагæй ма баззад Махческы дæр. Охъаз,
йæ фыдæй куы байуæрста, уæд бинонты хъуыддаг бакодта æмæ йæ мыггаг йæхи
номæй схуыдта - Охъазтæй. Йæ бинонтимæ æрцард Сонгутыдоны рахиз фарс,
Гæлиаты æмæ Фæснæлы астæу цы тигътæ ис, уым. Ацы тигъ фæстагмæ хонын
байдыдтой Охъазты сых.
103

Ис ма æндæр таурæгъ дæр. Охъазты зæрæдтæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ
Охъазты фыдæл Нало равзæрд Астанты мыггагæй. Раджы кæддæр Гæлиатмæ
æрбалыгъд Уæлладжыры комæй, Тибæй. Налойы фыццаг фырт Охъаз цард Гæ-
лиаты æд зæнæг. Сæ цæуæт куы сбирæ сты, уæд дзы иутæ алыгъдысты Уæллаг
Фæснæлмæ.
ф
ПÆРРÆСТАТÆ. Пæррæстатæ Дæллаг Хуыцъемæ ралыгъдысты Мамы-
сонæй. Æндæр мыггагимæ фæтуджджын сты æмæ сæ зæхх дæр ныууагътой, æр-
мæст ма сæ сæртæ бафснайдтой. Ам Тыбылтæй раздæр ничи æрцардис. Бæстæ
уыд Тыбылты Гæбийы. Уый та, дам, æрцыд цуаны, æмæ бæстæ куы федта, æмæ
йæ зæрдæмæ куы фæцыд, уæд ам æрбынат кодта. Пæррæстатæ куы æрлыгъды-
сты, уæд Тыбылы фыртæн йæ зæххытæй байстой. Пæррæстатæ фылдæр уыды-
сты æмæ йын йæ лæппутæй иуы дæр амардтой, фæлæ уый туг дæр не ’рцагуырд-
та, æрмæст сын загъта, цæмæй йæ ныууадзой, йæ зæххытæй дæр сын разы уыд
дæттыныл. Пæррæстатæй иу лæг сау бæхæй балхæдта лæппу æмæ йæ Къациа
хуыдтой, ныр суар кæм ис Дзауы, уый комкоммæ къуылдымыл цардысты. Сæхи
фыццаг Къациатæй схуыдтой, фæлæ адæммæ цæуын куы райдыдтой, уæд сæхи
Пæррæстатыл ныффыстой.
ПЕРСАТÆ. Дзинагъайы цы Персатæ цæры, уыдон фыдæл хуынд Датуа. Ардæм
æрбафтыд Чысангомæй, Хуссар Ирæй. У ым цардысты Ломисы кувæндонмæ æввахс.
Лидзгæ та уырдыгæй уымæн ракодтой æмæ фæтуджджын сты. Чысангомæй куы
ралыгъд Датуа, уæд æрцард Стыр Дыгуры, Харесы, фæлæ йын чидæр хæрзгæнæг
фæцис, зæгъгæ, дæ туджджынтæ базыдтой кæм дæ, уый. Æмæ уæд Датуа æрлыгьд
Дзинагъамæ. Уыцы рæстæг уым цардысты Тугъантæ æмæ Дзæрæстæ. Датуа йæхи
бауазæг кодта Дзæрæстæм. Ам ракуырдта ус, бацис бинонты хицау, райгуырд ын
лæппу - Гæуыс. Датуа куы амард, уæд йæ бинойнаг æд лæппу йæ цæгатмæ, Стыр
Дыгурмæ ацыд. Гæуыс уым ракуырдта ус Байаты чызджы. Дзинагъайы Персатæ
æрвадиуæг кæнынц Дзæрæстимæ, сæхи уыдоныл кæй бафæдзæхстой, уый адыл,
Чысангомы чи баззад, уыдон та се ’рвадæлтыл нымайынц Бибылты.
ПЛИТÆ. Боржомы районы Сырххъæуы цæрæг Плиты Абейы радзырдмæ
гæсгæ, Плитæ æмæ Дзантиатæ иу мыггаг сты. Дзомагъы цы Плитæ цардис,
уыдоны хуыдтой Дзантиатæ. Плитæ сæхицæн тугæй хæстæг мыггаг хуыдтой
Уæрдæсонты. Плиты сылгоймæгты æрæджыйы онг дæр ма Уæрдæсонтæ хуыд-
той. Æвæццæгæн, Плитæ Уæрдæсонтæй равзæрдысты.
ПСХАЦЪÆТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, ацы мыггагæн йæ фыдæл уыд кæсгон
лæг. Псхацъæты фыдæл Дæргъæвсы куы æрцард, уæдæй фæстæмæ раивта авд
фæлтæры. Мыггаджы фыдæл адджынæй цард кæсгон æлдаримæ, арæх сæм цыд
уазæгуаты. Кæсгон æлдарæй сын райгуырд лæппу, сæвæрдтой йыл ном Псхацъæ.
Псхацъæ куы слæг, бинонты хицау куы ссис, уæд йæ цæуæт раивта йæхи номыл -
Псхацъæтæ. Æрвадæл мыггæгтыл нымад цæуынц: Псхацъæтæ, Баймæтатæ, Бæт-
тиатæ, Хъантемыратæ, Æхсаратæ, Сугъаратæ.
104

ПУХАТÆ. Пухаты фыдæлтæ Уæлладжыры комæй ралыгъдысты, Садонæй.
Рацыдысты сæхицæн хуыздæр бынат агурæг. Æрцардысты ныры Тменыхъæуы
Хъæнийыастæ Пухаты хъæууаты. Уым нæзы хъæд уыд. Ныццагътой хъæд æмæ
дзы æрцардысты. Иу ахæмы сæ дон раласта, æмæ уæд сæ иутæ Хъæнимæ слыгъ-
дысты, иннæтæ та Млетыхъæумæ. Пухаты мыггагæй иутæ æрцарди Стыр Ле-
уахийы комы, Тлийыхъæуы. Садоны ма куы цардысты, уæд сæхи иууылдæр
хуыдтой Пухатæй, фæлæ Тлийы куы æрцардысты, уæд сæ иу, йæ ном уыд Мæр-
гъи, йæ цæуæты мыггаг схуыдта йæхи номæй - Мæргъитæ. Мæргъитæ Тлийы
баззадысты, Пухатæ та ралыгъдысты быдыры хъæутæм - Елтурамæ, Схлитмæ,
Сарабукмæ. Иу хай та дзы алыгъд Карелы районы Цверимæ. Мæздæгмæ дæр
дзы алыгъд. Мæздæджы цы Пухатæ цæры, уыдон уырыссагау фыссынц Пуховы,
иннæ Пухатæ та - Пухаевы.
ф
РÆМОНАТÆ æмæ ДОБАТÆ. Рæмон æмæ Доба уыдысты фаззæттæ. Хос-
гæрдæны уыгæрдæнмæ ацыдысты, сывæллоны ахастой авдæны семæ. Изæры
устытæ хæдзармæ раздæр цыдысты æмæ, лæгтæн бафæдзæхстой, цæмæй сывæл-
лоны рахæссой семæ. Изæрæй лæгтæ куы ’рцыдысты, уæд сæ фæрсынц устытæ:
- Сывæллон кæм ис?
- Æмæ йæ не ’рхастат? - бафарста лæгтæй иу. Уæд лæгтæ фæстæмæ аздæх-
тысты. Кæсынц, æмæ сывæллоны авдæны хъæдыл калм йæхи стыхта, йæ къуди
сывæллоны дзыхы нытътъыста. Лæгты куы ауыдта, уæд йæхи айхæлдта æмæ
афардæг. Сывæллоны æрхастой хæдзармæ æнæнизæй æмæ дзæбæхæй. Цæй
рынчын æмæ цæй цыдæр! Уый тыххæй йыл сывæрдтой ном Доба, ома, Домбай.
Рæмон æмæ Доба куы ралæгтæ сты, уæд дзы алкæй номыл дæр мыггаг рацыд.
Абон дæр æрвад сты. Мамысоны комæй, дам, раджы кæддæр, Рæмонты мыг-
гагæй иу æрбалыгъд Уæлладжыры коммæ, Садоныхъæумæ. Садоны кæимæдæр
фæтуджджын сты æмæ æртæ æфсымæры æрбалыгъдысты Дыгуры коммæ, Стыр
Дыгуры хъæумæ. Дзæвгар рæстæджы фæстæ дыууæ æфсымæрæй алыгъдысты -
иу Фæрæскъæттæм, иннæ Махческмæ.
Рæмонтæ ма цардысты Хуссар Ирыстоны Дæллаг Брытъаты. Рæмонтæ сабыр
адæм уыдысты, куыстуарзаг. Фæлæ сæм иухатт зæххы сæрыл хыл æрцыд Слан-
тимæ. Букылтæй иу лæг архайдта сæ бафидауын кæныныл, фæлæ йын дзы ницы
рауад, дыууæ мыггаг кæрæдзийы цагътой. Рæмонтæ нымæцæй къаддæр уыдысты
æмæ Слантимæ тох нæ фæрæзтой. Уымæ гæсгæ сыстадысты æмæ фæлыгъдысты
Брытъатæй Гудзареты коммæ æмæ æрцардысты Саджиайы хъæуы. Брытъаты сæ
зæххытæ Слантæн баззадысты.
РУБАЙТÆ. Рубайты мыггаг рацыди Хъудæй. Уырдыгæй фæйнæ ранмæ цар-
дагур фæлыгъдысты - чи Хилгæмæ, чи Елхотмæ, чи - æндæр кæдæмдæр. Ру-
байтæ æрвадиуæг кæнынц Кодзыртæ, Мамиатæ æмæ Къæбойтимæ. Уыдон, дам,
цыппар æфсымæры уыдысты, æмæ сæ нæмттæй рацыдысты сæ мыггæгтæ.
105

САБАЙТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Гæмостæ, Сабайтæ æмæ Биастæ равзæрды-
сты æртæ æфсымæры - Гæмос, Сабай æмæ Биасы нæмттæй. Кæддæр цардысты
Даргъоны æрдузы, фæлæ сæ хъыгдардтой кæсгон хъæутæй тыхгæнджытæ æмæ
алыгъдысты Дыгургоммæ. Къумбулты хъæуы æрцардысты æмæ сæ нæмттæй
фæзынд мыггæгтæ: Сабайтæ, Гæмостæ, Биастæ.
САГКАТÆ. Ацы мыггаджы фыдæл Дыгургоммæ æрцыд Хуссар Ирæй. Саг-
каты хистæртæй сæ иутæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ кæддæр сæ мыггаг Була-
цаты мыггагæй рахицæн. Хъæлнæгътыхъæуы Сагкаты лæг æрцард Цохъты мыг-
гагмæ хæстæг. Сагкатæн хъаугъа рауад Тауиттимæ æмæ фæстæмæ алыгъдысты
Хуссар Ирыстонмæ. Ам ма дзы баззад иу æрыгон лæппу, уый Цохътæм слæг ис,
ус ракуырдта æмæ ссис бинонты хицау, фæзынд ын цæуæт.
САКЪИТÆ. Сакъитæ, Зуратæ æмæ Гагозтæ сæхи хонынц Хорцетæй, кæрæ-
дзийы нымайынц хæстæг æфсымæртыл. Сæ фыд Хорце раздæр цард Кæсæджы,
Малкæйы доны был. Уырдыгæй йæ цæрæнбынат раивта Дыгуры коммæ, Æх-
сæуыхъæумæ. Ам ын райгуырд цыппар фырты: Сакъи, Зура, Есе æмæ Гагоз. Есе
алыгъд Мæздæгмæ, иннæ æфсымæртæ баззадысты Æхсæуы. Сæ фыды амæлæты
фæстæ байуæрстой æмæ сæхи нæмттæм гæсгæ схуыдтой сæ мыггæгтæ: Сакъитæ,
Зуратæ æмæ Гагозтæ. Уыдон дæр Æхсæуы бирæ нæ фæцардысты, алыгъдысты
Мæздæгмæ. Зурайæн уыд дыууæ фырты: Омар æмæ Налухъ. Налухъы, дам, йæ
мад ныййардта хуым кæрдгæйæ мæкъуылы рæбын æмæ, дам, куы сыстыр, уæд-
дæр æм дзырдтой «Бæкъул» (дыгуронау Мæкъуыл), æмæ афтæмæй сæ мыггаг
ссис Бæкъуæлтæй.
САЛАМТÆ. Саламты мыггаг царди Уæлладжыры комы Донысæр æмæ
Уыналы. Иу рæстæджы Саламты цыппар æфсымæры цуанæй куы æрцæйздæх-
тысты, уæд сыл хъæуыхицау амбæлд æмæ сæ бафарста иумæйаг куысты, хид
аразыны хъуыддаджы, зæгъ, хайад цæмæннæ райстат? Уыдон ын дзуапп радтой:
- Ницы фехъуыстам.
Фæлæ сæ хъæуыхицау бафхæрдта. Æфсымæртæ йын нæ ныббарстой се
’фхæрд æмæ йæ амардтой. Сæхæдæг алыгъдысты Дæргъæвсы коммæ. Иу ран
сæ улæфт уадзынмæ иу стыр дуры цур æрбадтысты. Уыцы рæстæджы сæ сæрты
халон атахт хъуахъгæнгæ. Æфсымæртæ сцин кодтой, уый зæгъы, халон дурæн
дзуры, хъахъхъæн сæ, зæгъгæ. Æфсымæртæ ам æрцардысты, бынат схуыдтой
Хъахъхъæдур, XVII æнусы кæрон æмæ XVIII æнусы райдианы Хъахъхъæдурæй
Дыгуры коммæ алыгъдысты Саламтæй дыууæ æфсымæры: Орса æмæ Салат,
Хъахъхъæдуры кæй фæтуджджын сты, уымæ гæсгæ. Уыдон сты Дыгургомы цы
Саламтæ цæры, уыдоны фыдæлтæ. Æндæр таурæгъмæ гæсгæ, Гæгкутæ, Дзæ-
гъойтæ, Фадзайтæ æмæ Саламтæ Хуссар Ирыстоны цæрæг иу артæй байуаргæ
æфсымæртæй равзæргæ мыггæгтæ сты.Уырдыгæй ралыгъдысты, кæимæдæр кæй
фæтуджджын сты, уый тыххæй. Æрбалыгъдысты Дыгуры коммæ, æрцардысты
Махческы. Уырдыгæй Фадзайтæ алыгъдысты Хæнæзыхъæумæ. Дзæгъойтæ æмæ
Гæгкутæ та баззадысты Абысалтæм кусгæйæ. Абысалтæ быдырмæ куы алыгъ-
дысты, уæд сын сæ зæххытæй бирæ бахай кодтой, афтæмæй Дзæгъойтæ æмæ
106

Гæгкутæ систы Махческы бындурон цæрджытæ. Дыгургомы цæрæг Дзæгъойтæ,
Гæгкутæ æмæ Фадзайты адæмтæ абон дæр сæхицæн хæстæгыл нымайынц, Хус-
сар Ирыстоны цы Зæгъойтæ æмæ Саламтæ цæры, уыдоны.
САЛÆГАТÆ. Салæгаты хистæртæ куыд нымайынц, уымæ гæсгæ сæ фы-
дæл Салæга уыд, Тимуры ныхмæ чи тох кодта, уыцы алантæй. Фæлæ Салæга
кæмæй уыд, чи уыд йæ фыд, Стыр Дыгуры Одолайы хъæумæ куыд æрбафтыд,
уый таурæгъгæнджытæ нæ зонынц. Салæгаты абоны фæлтæртæ сæ фыдæлтыл
нымайынц Бадзай, Темболат æмæ Даукуйы. Сæ байзæддагæй ма абон дæр ис
цæрджытæ Чырыстонхъæу æмæ Цыколайы.
Салæгаты Бадзай æмæ Даукуй зыдтой бирæ рагон таурæгътæ æмæ кадджытæ.
Цагътой сæ хъисын фæндырæй. Иу таурæгъмæ гæсгæ, Салæгатæ Кæсæджы æл-
дæрттæй балхæдтой зæхх Кæсæджы. Сæ фос уым хызтой, хызта сæ фынддæ-
саздзыд Бадзай. Уæд иубон кæсгон æлдæрттæ бацыдысты æмæ Бадзайæн йæ фос
ратардтой, йæхицæн ын йæ къæхтыл хъадамантæ бакодтой. Афтæмæй сæ фæрæт
баззад Бадзайы цур. Бадзай асаста йæ хъадамантæ æмæ ралыгъд. Иу хъæды мæра
бæласы бабырыд, фæдисонтæ йæ не’ссардтой. Бадзай рахызт бæласы мæрайæ
æмæ дарддæр ацыд, бахауд иу хъæумæ. Хъæуы хистæртæ ныхасы бадтысты. Бад-
зай зæронд лæгты раз йæ зонгуытыл æрлæууыд, ракодта сын йæ хабар. Ныхасы
лæгтæ йæ бафарстой кæцæй у, кæмæй æмæ йæ йæ хæдзарыл сæмбæлын кодтой.
САЛХЪАЗАНТÆ. Рагон таурæгътæм гæсгæ, дам, мыггæгтæ Салхъазантæ,
Боцитæ, Барахътæ, Нанитæ æмæ Къочитæ равзæрдысты Хъалæгаты мыггагæй.
Ацы мыггæгтæн сæ фыдæлтæ уыдысты æфсымæртæ - Салхъазан, Боци, Барахъ,
Нани æмæ Къочи. Цардысты Уæлладжыры комы, Мызурыхъæуы. Салхъазан
æмæ Къочи алыгъдысты Дыгуры коммæ æмæ æрцардысты: Салхъазан - Гæлиа-
ты фарсмæ Цирохсыхъæуы, Къочи та - Доныфарс. Салхъазан Цирохсы ус ракуы-
рдта, бинонтæ скодта æмæ йæ мыггаг рауагъта йæ номыл - Салхъазантæ.
САМБЕГАТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Самбегатæ сæ мыггаджы равзæрд бæт-
тынц Бекъойты мыггагимæ. Тырсыгомы цард Бекъойты Тега. Иуахæмы уый ацыд
Хъæдгæронмæ. Фæстæмæ куы раздæхт, уæд Дзуарыхъæумæ æввахс æрулæфыд
æмæ афынæй. Есиаты лæппутæ йæ æрцахстой æмæ йæ ауæй кодтой. Тегайæн йæ
фырт Самбег куы бахъомыл, уæд æххуырсты бацыд Есиатæм. Иухатт дзы иуы
йемæ хъæдмæ акодта æмæ йæ амардта. Иæ туджджынтæй цæмæй йæхи бахиза,
уый адыл йæ цотæн йæ номæй скодта мыггаг - Самбегатæ.
САРАХЪАТÆ. Мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, афтæмæй сæ рагфы-
дæлтæ Дыгуры коммæ Асыйæ æрбафтыдысты. Сæхицæн хæстæг æрвадæлтыл
нымайынц Цæрикъатæ æмæ Дадтеты, фæлæ цæмæн хæстæг æййафынц æртæ мы-
ггаджы кæрæдзийæн, уый таурæгъгæнджытæ нæ зонынц. Ацы дыууæ мыггаджы
цардысты Æхсæуы, фæстагмæ Дадтетæ фæлыгъдысты Къуссумæ, Цæрикъатæ
та - Цыколамæ. Сарахъатæй Асыйæ чи æрбалыгъд, уый ном дæр ничи зоны. Са-
рахъаты мыггагæй дæр бирæтæ фæлыгъдысты - чи Сечермæ, чи - Цыколамæ,
чи - Сырх Дыгурмæ. Æхсæуы дæр ма дзы баззад.
САУТÆТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Хетæг, Мами æмæ Саутæ уыдысты æф-
сымæртæ, цардысты Цæгат Ирыстоны Нарыхъæуы. Саутæ уым кæйдæр амардта
æмæ, туджджынтæй кæй тарстис, уый тыххæй алыгъд Гуырдзыстонмæ, æрцард
Къахеты Понайыхъæуы. Уым йæхи номыл скодта йæ мыггаг.
107

САУКУЙТÆ. Саукуйтæ цæрынц Лескены. Ардæм балыгъдысты Дур-Ду-
рæй. Саукуйтæн се ’рвадæлтæ сты Дзанкистæ, Темыратæ, Байсонгъуртæ.
САУЛОХТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, мыггаджы фыдæл Саулох цард Цæгат Иры
Куырттаты комы. Уым лæг амардта æмæ алыгъд Хуссар Ирмæ. Ам æрцард Уа-
нелмæ æввахс Дзидздзойтыхъæуы - Стыр Леуахийы комы. Дзидздзойтæ Сауло-
хы хорз суазæг кодтой, ссис се ’рдхорд, уымæ гæсгæ фæстæдæр Саулохтæ æмæ
Дзидздзойтæ сæхи æрвадæлтæ хуыдтой. Цардысты хæларæй, дардтой хорз бæх-
тæ. Иухатт бæхтæ кæрæдзийы атардтой æмæ Дзидздзойты бæхтæй иу былæй
ахауд. Уый фæстæ Саулох сфæнд кодта ардыгæй алидзын, йæ фæндон загъта
Дзидздзойтæн æмæ алыгъд Згъубирмæ. Уым хъæуæн йæ рахиз фарс æрцард,
фæстагмæ дзы фæзынд Саулохты хъæу. Саулохы агъоммæ ам цардысты Кал-
мантæ, фæлæ Тырсыгоммæ алыгъдысты.
Дзидздзойтæм уыд иу æнæзæнæг бинонтæ. Уыдон ысхастой кæнгæ лæппу.
Лæппу хуынд Хæныг. Лæппу куы байрæзт, уæд бахаудта Згъубирмæ. Бæстæ йæ
зæрдæмæ фæцыд æмæ ам æрцард, æркодта бинонтæ, рацыд ын зæнæг. Цот рай-
стой мыггаг сæ фыды номæй - Хæныкъатæ. Хæныкъатæ се ’рвадæлтыл нымай-
ынц Дзидздзойтæ æмæ Саулохты, фæлæ Саулохтæ æмæ Хæныкъаты ’хсæн чызг
куырд æрцыд. Саулохтæ уæздан мыггагыл нымад уыдысты, æмæ-иу æндæр мыг-
гæгтæ дæр сæхи Саулохтыл ныффыстой, кæд сын тугæй хæстæг нæ уыдысты,
уæддæр. Саулохтæй бирæтæ алыгъд Гуры районмæ Гуырдзыстонмæ æмæ сæхи
гуырдзиаг здæхт - Саулохашвилитæ ныффыстой. Згъубиры Саулохтæ уыдысты
дыууæ фыдыфырты: Уарихъатæ æмæ Хуымпæгтæ.
САУУОЙТÆ. Мыггагы фыдæл Саууойы кæддæр цæцæйнаг хъæуæй сы-
вæллонæй радавтой æмæ йæ Гæлиатыхъæуы Гæдзæутæй иу лæгæн ауæй кодтой.
Цæцæйнаг лæппу Гæдзæутæм схъомыл ис, слæг ис, ус ракуырдта, рахицæн Гæ-
дзæутæй æмæ хицæнæй æрцард. Йæ мыггаг скодта йæхи номыл æмæ Гæлиаты
хъæуы фæзынд Саууойты мыггаг.
СЕБЕТТÆ. Гæбутæ, Хъулатæ æмæ Себетты хонынц хæстæг æрвадæлтæ, иу
артæй байуаргæ æфсымæртæй равзæргæ мыггæгтæ. Равзæрдысты Ос-Бæгъаты-
ры фырты-фырт Цъæхилы дыккаг усæй, цардысты Дагомыхъæуы. Æфсымæртæ
Дагомы сæ нæмттæй сарæзтой мыггæгтæ, æмæ фæзынди ног мыггæгтæ: Гæбутæ,
Хъулатæ æмæ Себеттæ. Сбирæ сты æмæ сын зæххытæ нал фаг кодтой. Уымæ
гæсгæ ацыдысты Дыгуры коммæ, Лезгормæ. Фæстæдæр Гæбутæ фæлыгъдысты
Къæмунтыхъæумæ, Хъулатæ та Дымтæм.
СЕДАНТÆ. Седанты мыггаг, дам, Хæнæзмæ æрбафтыд Иры кæмттæй кæ-
цыйæдæр, сæ æрвадæлтæ сты Гурдзибетæ. Седанты мыггаджы тыххæй ис цалдæр
таурæгъы. Сæ иумæ гæсгæ, Персы æфсæдтæ Гуырдзыйы куы ныппырх кодтой,
уæд перс, Цæгат Кавказы цы алантæ цард, уыдоны басæттынмæ æрбацыдысты.
Ам сын Седанты мæсыг байсын нæ бантыст. Седанты авд æфсымæры æмæ æртæ
хойы сæ мæсыгмæ персайнæгты хæстæг бацæуын нæ бауагътой. Мæсыгмæ уыд
сусæг цæуæнтæ. Æртæ хойы сын ууылты хастой дон. Уый фæфиппайдтой знæг-
тæ. Хотæн сæ разы бабадтысты, фæлæ куы нæ сразы сты хотæ мæсыгмæ сусæг
фæндаг бацамоныныл, уæд æртæйы дæр амардтой. Сæхæдæг хохы рæбынмæ
афардæг сты. Уыцы æхсæв, дам, стыр уарын ’рцыд æмæ персайнæгтæ цы хохы
рæбын хуыссыдысты, уыцы хохæй лæсæн рацыд æмæ сæ иууылдæр фæцагъта.
108

Райсом авд æфсымæры мæсыгæй куы рахызтысты, уæд федтой сæ хоты мæрдтæ.
Адæмæн фехъусын кодтой ацы æнамонд хабар æмæ сæ æгъдауыл баныгæдтой
Задалескы бын. Абон дæр сæ æртæ цыртдзæвæны уым сты.
СЕКЪИНАТÆ. Секъинаты мыггаджы тыххæй ис таурæгъ, зæгъгæ, дам,
раджы кæддæр Хъуды комæй, Ганисы хъæуæй цардагур рацыдысты цыппар æф-
сымæры: Секъина, Хъыбыз, Къобал æмæ Фæтдзæр. Фæзылдысты Цæгат Иры-
стоны кæмтты, уыдысты Уæлладжыры комы, уый фæстæ та æрбафтыдысты
Дыгуры коммæ дæр, æрцардысты ам: Хъыбыз - Уæллагкомы, Дымтыхъæуы;
Секъина - Къабусы, Къаматы; Къобал æмæ Фæтдзæр æрцардысты Æддаг Къа-
маты. Ам устытæ ракуырдтой, алкæмæндæр сæ фæзынд бинонтæ. Сæ мыггæгтæ
сæ нæмттæм гæсгæ ныффыстой æмæ Дыгургомы фæзынди мыггæгтæ: Дымты -
Хъыбызтæ, Секъинатæ, Къобалтæ. Фæтдзæртæ та - Къаматыхъæуы.
СИНОТÆ. Ацы мыггаджы фыдæл Сино, дам, раджы кæддæр æрыгонæй
рафтыд Дыгуры коммæ, Къаматыхъæумæ. Рафтыди Хуссар Ирыстон, кæнæ та
Гуырдзыстонæй. Йæ мыггаг, дам, уыд Цъинатæй. Къаматы хъæуы Сино ус æркод-
та, рацыд ын цæуæт, æмæ йæ мыггаг йæхи номыл ныффыста. Афтæмæй Къаматы
фæзынд ног мыггаг - Синотæ.
СИХЪОТÆ. Сихъоты мыггаджы фыдæл, дам, Биазæр «Зæрæмæджы Сихъо»
кæй хуыдтой, уый цæуæтæй уыд. Сихъоты Биазæр цардис Уæллаг Зæрæмæджы.
Зæрæмæджы цæрджытæн зæхх нæ фаг кодта æмæ се ’хсæн зæххы тыххæй стыр
хылтæ цыд. Иу ахæм хылы рæстæджы Сихъоты Биазæрæн йæ къухæй мард фæци
йæ сыхаг лæг, æмæ алыгъд Дыгургоммæ, йæ хо Гуассæйы дæр йемæ акодта. Æр-
цардысты Доныфарсы. Ам сæ бауазæг кодтой Хъаиртæ. Биазæр сæм бацыд хъом-
гæсæй. Фæстæдæр бинонты хицау ссис. Хъайыртæ йын чызг радтой. Алыгъд
Къумбулты хъæумæ. Биазæрæн Хъаирты чызгæй рацыд цæуæт. Йæ фырттæ:
Дзамболат, Дабел, Габо æмæ Буцу. Адонæн дæр сæ цæуæт æмæ цæуæты цæуæт
Къумбулты цардысты. Сæ фылдæр фæлыгъдысты Хæзныдоныхъæумæ, чи та сæ
Туркмæ алыгъд, Францмæ сæ чи алыгъд, ахæмтæ дæр ис.
СКЪИАТÆ. Скъиатæй раджы кæддæр Дæргъæвсæй Дыгуры коммæ балыгъд
иу сидзæр лæппу, йæ фыды æфсымæры кæй амардта, уый тыххæй. Йæ фыды
’фсымæр, дам, æй кæсгон æлдарæн ауæй кодта, æмæ ацы хабар куы фехъуыста,
уæд æй хуыссæнмæ топпæй фехста. Иæхæдæг æрбынат кодта Стыр Дыгуры. Ам
слæг ис, ус ракуырдта æмæ бинонты хицау ссис. Фæзындис ын цæуæт. Æрба-
лидзæгæн йæ ном цы хуынд, уый ничи зоны. Скъиатæй бирæтæ Стыр Дыгурæй
фæлыгъдысты Сечермæ.
СКЪОДТАТÆ. Ацы мыггаг куыд равзæрд, уый тыххæй ис ахæм таурæгъ:
раджы кæддæр дыууæ æфсымæры ныры Скъодтаты хъæумæ хæстæг сæхицæн
агуырдтой цæрæнбынæттæ, зæххы хæйттæ. Хистæр кæстæрæн загъта: цу æхсит-
гæнгæ, скъотгæнгæ, уæртæ донысæрмæ æмæ, де скъодт мæнмæ кæцæй нал хъуы-
са, уым æрлæуу æмæ уæд уырдыгæй ардæм зæхх уыдзæн мæн, уымæй æддæмæ -
дæу. Хистæр ын куыд загъта, кæстæр æфсымæр афтæ бакодта. Уæд æй æхситт-
гæнгæ баййæфта иу цуанон æмæ йæ бафарста, цæмæн æхситт кæны, уымæй.
Лæппу йын хабар ракодта. Цуанон æй уырдыгæй йемæ рахуыдта йæ хæдзармæ
Махческмæ. Ацы цуанон уыд Астанты мыггагæй. Астантæ лæппуйæ сæхи-
цæн кæнгæ æфсымæр скодтой, ном та йыл сывæрдтой Скъодт, зæгъгæ. Скъодт
109

Астантæм слæг ис, ус ракуырдта, йæ мыггаг дæр йæхи номæй рацыд - Скъод-
татæ. Цæрын райдыдта, ныры Скъодтатыхъæу кæм ис, уым. (Ацы таурæгъ фыст
æрцыд 66-аздзыд Махческы хъæуккаг Секъинаты Таймуразы дзырдтæм гæсгæ.)
Скъодтаты мыггаджы равзæрды тыххæй Скъодтаты Амурхан та афтæ ра-
дзырдта - уый хабæрттæ фехъуыста йæ фыд Куцугæй. Скъодтаты фыд Гагуа,
дам, уыд Астаны аст фыртæй иу. Гагуа цард Уæхæцъы. Гагуайы фырт Геуæлæ,
халер куы фæзынд хъæуы, уæд уыд фыййау Саухохы бæрзæндты. Уырдæм фе-
хъуыста, йæ бинонтæ кæй фæцагъды сты низæй. Йæ фырмæстæй ма йæ фос
æхситтгæнгæ ратæр-батæр кодта. Мит куы æруарыди, уæд холеры низ дæр фæса-
бырдæр. Геуæлæ дæр æрыздæхт хъæумæ, фæлæ йе скодт кæнын хъæуы дæр нал
ныууагъта, алы ран дæр скъотгæнгæ цыдис æмæ йын адæм уымæ гæсгæ йæ ном
фæсномыгæй Скъодт, зæгъгæ, схуыдтой. Йе ’цæг ном Геуæлæ ферох.
Иннæ таурæгъмæ гæсгæ та, Скъодтаты мыггаг равзæрд Цакъоты мыггагæй.
Цакъотæй иу лæг иугæндзон æхситгæнгæ рацу-бацу кодта æмæ йын уый адыл
йæ цæуæты схуыдтой Скъодтатæй. Скъодт дыгуронау æхситт у.
СЛАНТÆ. Слантæн се ’рвадæлтæ сты Хуыгатæ æмæ Быцентæ. Брытъаты
сын ныр дæр ма сæ хуымты афтæ хонынц: Хуыгаты хуымтæ, Быценты хуымтæ.
Хуыгатæ Брытъатæй алыгъдысты æндæр рæттæм.
САЗÆУОНТÆ. Ацы мыггаджы фыдæл уыд Хуыдæлтæй. Уæлладжыры
Зæнтатæй лæг амардта. Уым цæрæн ын нал уыд æмæ Дыгургоммæ алыгъд. Уым
Хъуыбатты Бекмæрзæйыл йæхи бафæдзæхста. Уæдæй цæрынтæ байдыдта, ус ын
æркодтой Хъуыбаттæ - Созæты чызджы, уымæй йын рацыд зæнæг æмæ сæ мад
Созæоны мыггагыл ныффыстой сæхи. Æнæуи, дам, Хуыдæлтæй уыдысты.
СОЗÆТÆ. Созæты фыдæлтæ фондз æфсымæры уыдысты Æндудтатæй. Цар-
дысты Дæллаг Уыналы. Уырдыгæй алыгъдысты, ныр Цъамад кæм ис, уырдæм.
Æфсымæртæ Созæ æмæ Кæсæби, стæй Уырым, Пага, Тотыкк уырдыгæй фæй-
нæрдæм фæлыгъдысты, фæлæ æрвадиуæг кæнынц абоны онг дæр. Æндудтайæ
нырмæ цы фæлтæртæ рацыд, уыдон сты: Æндудта - Созæ - Хъази - Хъарадзау -
Майрæм - Адзæба - Петр.
Таурæгъмæ гæсгæ, Созæтæ æмæ Созайтæ æндæр æмæ æндæр мыггæгтæ сты.
Созæтæ (Созиевы) цардысты Уæлладжыры комы. Созайтæ (Созаевы) сты Сын-
дзыхъæуæй.
СОКАТÆ. Уыдон раздæр Хуындзитæ хуыдтой, райдианæй мæхъæлон уы-
дысты. Уыдон дæр сæ туджджынтæй ралыгъдысты Ирмæ. Иу ахæмы сæм се
’рвадæлтæ æрцыдысты Мæхъæлæй æмæ сын сæ кæрты хуытæ куы федтой, уæд
фæстæмæ аздæхтысты. Уыдон сæ Сосхъатæ хуыдтой.
СРЕСЕЛИ. Сæ фыдæлтæ уыдысты ирæттæ, сæ мыггаг уыд Куртаултæ. Сæ
иуы ном сæ уыд Сресел. Уый хохæй ралыгъд, æмæ йæ номæй рацыди мыггаг Сре-
сели. Ацы хабар æрцыди Гуырдзиаг паддзах Таймуразы дуджы, 1839 азы. Сресе-
литæ дæр æлдæрттыл нымад сты.
СУАНТÆ. Цардысты Уалгомы, Тлийыхъæуы. Уырдæм æрбафтыдысты
Уæлладжыры комы Ксуртæй. Уым Суанæн уыд æртæ æфсымæры - Дауыр, Мы-
сык æмæ Цæллаг. Зæххæй бынтон мæгуыр кæй уыд Ксурт, уый тыххæй дзы
цыппар æфсымæры дæр фæлыгъдысты. Суан æрбынат кодта Туалгомы - Тлийы,
110

Дауыратæ - Дæргъæвсгомы, Цæллагтæ - Дæллаг Уыналы, Мысыккатæ быдыры
хъæуты. Тлийы Суантæй иу - Зæгъой - алыгъд Хуссар Ирмæ æмæ Хъемултайы
хъæуы æрцард, кæм æрцард, уыцы хъæуы ном баззад Тлийæ. Фæстагмæ Тлийы
Зæгъойтæй фæхицæн сты Пæррæстатæ æмæ æрцардысты æндæр рæтты.
Ф
ТАБУТÆ. Хуссар Иры Елтурайы хъæуы цы Табутæ цæры, уыдонæн сæ иуы
зæнæг хонынц сæхи Мариамидзетæй. Цæвиттон, Табутæй иу лæгæн уыд гуыр-
дзиаг бинойнаг. Лæг амард, зæнæг хъомыл кодта сæ гуырдзиаг мад, йæ ном
хуынд Мариам. Сæ сыхæгтæ сæм-иу дзырдтой Мариамы фырттæ, æмæ уый адыл
сæ мыггаг ссис Мариамидзе. Елтурайы цы Джирквилиадзетæ цæры, уыдонæн та
сæ раздæры мыггаг уыд Абайтæ.
ТАДТАТÆ. Раджы Гудисы цардысты дыууæ æфсымæры: Тадт æмæ Болат.
Дыууæ æфсымæры дæр бинонты хицау куы систы, цæуæт сын куы фæзынд, уæд
сæ схуыдтой сæ нæмттæм гæсгæ: Тадт - Тадтатæ, Болат - Болататæ. Тадтæн уыд
фондз фырты, Болатæн та - авд. Гудис хохбынаты ис, зæхх сын нæ фаг кодта,
æмæ лидзын райдыдтой фæйнæрдæм. Тадтатæ фылдæр ныры Знауыры районмæ
алыгъдысты, æрцардысты Метъех, Дидмуха, Тилиан æмæ æндæр хъæуты. Тад-
татæ æмæ Болататæ нымад сты тугæй хæстæг æрвадæлтыл.
ТАЙСАУТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Тайсау æмæ Абай æфсымæртæ уыдысты,
цардысты Къобы. Къобæй, дам, Тайсау цæмæдæр гæсгæ алыгъд Дыгуры коммæ
æмæ æрцарди Лезгоры. Ам ракуырдта ус, рацыд ын зæнæг. Зæнæг сæ мыггаг
райстой сæ фыды номæй - Тайсаутæ.
ТАМАТÆ. Раджы, дам, Таматæй иу лæппу Лоджы хъæуы (Мызуры сæрмæ)
кæйдæр амардта, уый тыххæй дыууæ æфсымæрæй фæлыгъдысты Дыгуры ком-
мæ, Уæхъæцыхъæумæ. Уæлладжыры комæй Таматæй Дыгургоммæ цы дыууæ
æфсымæры æрбафтыд, уыдон сты Уæхъæцы æмæ Къумбулты хъæуты цæрæг Та-
маты фыдæлтæ. Ам сын цæрæнбынæттæ радтой хъæуыцæрджытæ, хæдзæрттæ
сарæзтой сæхицæн. Ам устытæ ракуырдтой. Сæ иу - йæ ном Цæрай - йæ би-
нойнаг Гецаонимæ алыгъд Къумбулты хъæумæ, иннæ ’фсымæр та баззад цæргæ
Уæхъæцыхъæуы. Асыйы Таматæ дæр сын хæстæг æрвадæлтæ сты. Уыдон Къум-
булты Таматæй Асымæ чи алыгъд, уыдон сты.
ТАНДЕЛАТÆ. Танделатæн се ’рвадæлтæ сты Маггатæ. Ацы мыггаг рацыд
Маггатæй. Танделатæ ныффыстой сæ фыды номæй. Танделатæ Теделетмæ æр-
лыгъдысты Зæрæмæгæй.
ТАНДУТÆ. Тандутæ цæрынц Урсдоны, Къорайы. XVII æнусы Тандутæ
цардысты Балхъары. Уыдысты балхъайраг æлдары фæсдзæуинтæ. XIX æнусы
райдиан иу сылгоймаг Тандутæй йæ дыууæ чысыл фыртимæ ралыгъд Балхъарæй
Дыгурмæ æмæ æрцард цæугæдон Урсдоны былыл. Дыууæ азы фæстæ Балхъарæй
ралыгъд йæ лæг дæр. Афтæ ам фæзынд Тандуты мыггаг.
111

ТАРХАНТÆ. Цæрынц Олгинскæйы. Сæ фыдæл, æвæццæгæн, уыд хъа-
лонæмбырдгæнæг - Тархан. Се ’цæг мыггаг уыд, æвæццæгæн, Бæгъацатæй. Уый
уымæй бæрæг у, æмæ сæ чындзыцыд чызджытæй бирæты сæ чызгон мыггагæй
хуыдтой - Бæгъацонтæ, æвæццæгæн сæ фыдæл Бæгъацы номæй уыди, Тарханон
кæмæ дзырдтой, ахæмтæ.
ТАУАСИТÆ. Равзæрдысты Астанты мыггагæй. Тауас уыд астаны фырттæй
иу. Фæснæлмæ слыгъд Махческæй. Фæснæлы Тауас йæ мыггагы йæхи номæй
схуыдта - Тауаситæ. Цыколамæ сæ чи алыгъд, уыдон райстой пысылмон дин,
Чырыстонхъæумæ чи алыгъд, уыдон та баззадысты чырыстонæй.
ТАУГАЗТÆ. Равзæрдысты Нузалы комы Нæзыджыны хъæуккаг Таугазæй.
Таугаз уыд Ос-Бæгъатыры байзæддагæй - Цæразонтæй. Таугаз балыгъд Уæллаг
Зыругмæ æмæ æрцард комы хуссарварс. Таугазы номыл баззад Таугазтыхъæу,
æмæ ма дзы æрцардысты Гаджитæ. Сласы хъæуæй балидзгæтæ, Бырнацтæ -
Гуыркъуымты комæй слидзгæтæ.
ТАУИТТÆ. Тауиттæ цæрынц Махческы, Тауитты сыхы. Ацы сыхы ма цар-
дысты Дедегкатæ, Къеуростæ, Сионтæ. Кæд Дедегкатæ æмæ Къеуростæ, Тауит-
ты сыхæй быдыры хъæутæм фæлыгъдысты, уæддæр абон дæр ма арæх мысынц,
Тауитты сыхы куыд цардысты, уый. Ацы æртæ мыггаджы зонынц, сæ фыдæлтæ
иу артæй байуаргæ кæй сты, уый.
ТАХОХТÆ. Ацы мыггагæн йæ равзæрды истори цæуы Ларсæй. Сæ фыдæл-
тæй Ларсы чи цард, уыдонæй ма хъуыды кæнынц æрмæст Бабийы ном. Тахох
цæрæнбынатæн равызæрста Уæллаг Уынал. Ам ус ракуырдта, ссис бинонты хи-
цау æмæ йæ мыггаг йæхи номыл раивта - Тахохтæй. Райгуырд сын æртæ фыр-
ты: Гой, Уæхæнæз æмæ Бури. Бури Уыналы кæйдæр амардта æмæ уый тыххæй
алыгъд Къобмæ, Уæхæнæз та алыгъд Дзæуджыхъæумæ, Гой та алыгъд Дыгуры
коммæ æмæ æрцард Уæллаг комы, Къæмунтыхъæуы. Тахохты мыггаг Къæмунты
фылдæрæй фылдæр кодтой, зæххытæ сын нал фаг кодта æмæ быдыры хъæутæм
фæлыгъдысты: Сындзыхъæу, Къора æмæ Сырх Дыгурмæ.
ТЕБЛОЙТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Теблойты фыдæл хуынд Гулар, цард Ма-
мысонгомы, Тибыхъæуы. Гуларæн уыд цыппар фырты: Кошой, Теблой, Засе
æмæ Хуыга. Уыдон ралыгъдысты Хуссар Ирмæ æмæ æрбынат кодтой цæугæ-
дон Джоджорайы ратæдзæнты цур. Фыццаг сæхи хуыдтой Гулартæй, сæ фыды
номмæ гæсгæ, фæлæ хицæнтæй куы æрцардысты, уæд алчи йæхи номæй скодта
мыггаг: Кошойтæ, Теблойтæ, Зассетæ, Хуыгатæ.
Теблойтæ цардысты Мæсыгуаты, уырдыгæй сæ иутæ алыгъдысты Уезурийы
коммæ æмæ æрцардысты Гулианты. Кошойæн уыд дыууæ фырты: Попо æмæ Ди-
акъон. Попойы фырттæ - Бæза, Нартых æмæ Нани цардысты хицæн бинонтæй
Саджилзазы, æмæ сæ нæмттæй рауад мыггæгтæ: Бæзатæ, Нартыхтæ æмæ Нанитæ.
Бæзатæ цардысты Саджилзазы æмæ Уезурийы, Нартыхтæ - Саджилзаз æмæ Суа-
цъалайы, Нанитæ та - Начърепайы. Нанийы кæстæр фырт Къуылых Начърепайæ
алыгъд Дзауы коммæ æмæ уым æрцард. Йæ мыггаг рауад йæхи номæй - Къуы-
лыхтæ, хъæу дæр схуыдтой афтæ - Къуылыхты хъæу.
ТЕГАТÆ. Тегатæ Дыгуры коммæ æрбафтыдысты Уæладжыры комæй. Æр-
цардысты Æхсæуыхъæуы. Ам сæхи Телехъурты мыггагимæ балымæн кодтой
112

æмæ кæд тугæй хæстæг нæ уыдысты, уæддæр бирæ рæстæджы кæрæдзиимæ фæ-
цардысты лымæн æмæ уарзонæй.
ТЕГКАТÆ. Тегкаты мыггаг хауы Туалгомы мыггæгты рагондæртæм. Тау-
рæгъмæ гæсгæ, Тегка, Магка æмæ Хъайтмаз æфсымæртæ уыдысты. Уæллаг æмæ
Дæллаг Зæрæмæджы хистæртæ Тегкаты Цопан æмæ Мæхæмæт дзырдтой, зæгъ-
гæ, абоны онг дæр Тегкатæ æмæ Магкаты ’хсæн чызг куырд не ’рцыд, фæлæ
Тегкатæ дæр æмæ Магкатæ дæр Хъайтмазтимæ лымæн кæнын байдыдтой. Тег-
катæ æмæ Магкатæ куывдтæ дæр (Мецком, Сидæн, Реком, Хохы дзуар) иумæ код-
той. Мецхъомы сын цардахъ дæр уыд. Тегка, Магка æмæ Хъайтмазы æрбалыгъд
Туалгоммæ, æвæццæгæн, хауы монголты æрбабырсты дугмæ. Ацы мыггæгтæ
равзæрдысты Тегка, Магка æмæ Хъайтмазы нæмттæй, хонынц сæ Цæразоны
цæуæт. Туалгоммæ дам æрбафтыдысты Тырсыгомæй. Хуыздæр цардагур рахыз-
тызты Æрхоны æфцæгыл, цыдысты Æрыдоны комы, бафтыдысты Нузалмæ. Сæ
фæндаг адарддæр кодтой æмæ æрлæууыдысты Зæрæмæджы. Ам фондз комы:
Къасарайы, Цмийы, Нары, Мамысоны æмæ Адайы кæрæдзийыл æмбæлдысты.
Фæстæдæр ма Дæллаг Зæрæмæгмæ æрлыгъдысты Дзоцъитæ. Таурæгъмæ гæсгæ,
уыдон æрбафтыдысты Гуырдзыйæ. Ацы ран сырæзт æртæ хъæуы: Магкаты-
хъæу, Тегкатыхъæу, Дзоцъитыхъæу. Хъайтмаз ам не ’рцард, ацыд Адайы коммæ
æмæ æрцард Уæллаг Зæрæмæджы. Цæразонтæ дих кодтой Уæллаг æмæ Дæллаг
Цæразонтыл. Нымад уыдысты уæздæттыл. Уæллаг Цæразонтæм хаудтой: Маг-
катæ, Тегкатæ, Сихъотæ, Мамытæ, Дзоцъитæ, Абойтæ, Хъайтмæзтæ, Куыдзæгтæ.
Сæхи иннæ мыггæгтæй уæлдæр кодтой, Мыкалгабырмæ дæр сæхи хæстæгдæр
хуыдтой. Сæхиуыл æлдариуæг кæнын никæй уагътой. Уымæн сын бар лæвæрд-
та, цы фидар сын уыд, уый.
Уæллаг Зæрæмæгæн фидар уыд, Цуалийы (Дæллаг Бурон). Дæллаг Цæра-
зонтæ бирæ фылдæр уыдысты æмæ ахстой хъæутæ: Цуали, Цъæй, Нузал, Ама-
син, Бад, Къора, Нæзыджын. Зæрæмæджы цæрæг мыггæгтæ сæхи Мамысоны
комы цæрджытæй уæлдæр кодтой, чызг дæр сæ стæм хатт куырдтой. Фæлæ
уæддæр Тегкатæн сæ иу хай - Гагкайы цæуæт - ацыдысты цæрынмæ Мамисоны
ком Лисрийыхъæумæ. Уыдон уыдысты Схайы фырттæ: Мæцыхъо æмæ Боры-
хъо, сæ зæххытæ Зæрæмæджы баззадысты. Седаны фырт Кандуа йæ лæппутæ:
Дзанаспи, Дзагко æмæ Алекси æфцæгыл ахызтысты Гуырдзымæ, 1908-1910
азты адæм хохæй быдырмæ куы райдыдтой лидзын, уæд Лисрийаг Тегкатæ
дæр алыгъдысты. Алчи сæ зæххагур афтыд æндæр æмæ æндæр ранмæ. Уыд ма
дзы туджджынтæй хидард айсыны хъуыддаг дæр. Гагкайы цæуæтæй Аврам йæ
фырттимæ (Темур, Навруз æмæ Маци) ам фæтуджджын æмæ алыгъд Куырттаты
коммæ, æрцард Хæрисджыны. Фæстагмæ дзы Тегкатæй ничиуал цард, фæлæ сæ
хæдзары бынæттæ, сæ хуымты нæмттæ баст уыдысты Тегкаты мыггагимæ. Тег-
катæ цæрынц Дыгургомы дæр, Доныфарсы, ныр уырдыгæй алыгъдысты Лескен,
Лабæ, Хæзныдон, Куырттаты ком, Беслæн æмæ æндæр рæттæм. Дыгургоммæ
дæр Тегкатæ фæлыгъдысты, кæй фæтуджджын сты, уый тыххæй. Дыууæ æф-
сымæрæй Тегкатæ фæтуджджын сты Туалгомы æмæ æрцардысты Дыгургомы.
Ирæттæ Дыгургоммæ кæй лыгъдысты, уымæн бирæ цæвиттонтæ ис. XIX æну-
сы райдиан, уæлдайдæр та XIX æнусы астæу, Дыгургомы æлдæрттæй бирæтæ
113

Туркмæ алыгъдысты æмæ сын сæ зæххытæ æлхæдтой æндæр кæмттæй æрцæуæг
мыггæгтæ: Сихъотæ, Костантæ, Мецъитæ, Дзоцъитæ, Тегкатæ.
Тегкатæ цæрынц Хуссар Ирыстоны дæр. Хуссар Ирыстоны Тегкатæн сæ фы-
дæл уыд Хазмай, ралыгъд Зæрæмæгæй. Ручъы æфцæгыл æрцыд йæ фырттимæ
æмæ æрцард Хъорнисы комы. Хазмайы йеддæмæ ма Хуссар Ирмæ ралыгъд Се-
дан йæ фырт Кандуаимæ. Уыдон та æрцардысты Цъунары. Тегкатæ алырдæм
ныппырх сты Зæрæмæгæй: Мамысоны коммæ, Алагиры коммæ, Куырттатæм,
Дыгургоммæ, Хуссар Ирмæ, Хуссар Ирæй та Гур æмæ Боржомы районтæм.
ТЕДЕТÆ. Тедеты Рюрикы радзырдмæ гæсгæ, раздæр Тедетæ цардысты
Цæгат Иры, Тибы хъæуы. Тедетæ æмæ Биазыртæ нымад сты æцæг тугхæстæг
æрвадæлтыл, Лалытæ та сын кæнгæ æрвадæлтæ сты. Тедетæ ма се ’рвадæлтыл
нымайынц Реуазты. Тедетæ Хъемултайы коммæ бафтыдысты Дзауы комыл æмæ
æрцардысты Пацъайы доны ратæдзæны Ерцъойыхъæуы, стæй Сохты доны раз
Дыргъджыны æмæ Котантойы, афтæ ма Едиаты æмæ Къорсеуы. Бафтыдысты
Къахетмæ дæр (Гуырдзыстон).
ТЕДТОЙТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, мыггаг баст у Ос-Бæгъатыры фырт Сидæ-
моны къабазыл. Цардысты Уæлладжыры комы, Ходы хъæуы. Уыдысты дыууæ
æфсымæры: Ход æмæ Тæриган. Ход йæ мыггаг схуыдта йæхи номыл - Ходтæ,
хъæуæн дæр лæвæрд æрцыд ацы лæджы ном. Тæриганæн та уым райгуырд йæ
фырт Хъайтыхъ, уымæн та Тедтой. Хъайтыхъ æмæ Тедтойæн дæр сæ нæмттæй
рауадысты мыггæгтæ. Ходы хъæуы фæзынди Хъайтыхътæ æмæ Тедтойты мыг-
гæгтæ. Æртæ мыггаджы дæр Ходы фæцардысты бирæ рæстæг, фæстæдæр Ходтæ
æмæ Хъайтыхътæ фæлыгъдысты æндæр æмæ æндæр рæттæм. Тедтойты мыг-
гагæй сæ иу æрбалыгъд Дыгуры коммæ, æрцард Уæллагкомы зылды, Дымты.
Бирæтæ сæ фæлыгъдысты быдыры хъæутæм - Къорамæ, Сындзыхъæумæ.
ТЕКЪИАТÆ. Ацы мыггагæн сæ фыдæл Джирба кумайаг уыд, ома Кумайы
доны былæй æрбафтыд (Ставрополы край). Джирба æрцард Фæрæскъæтты.
ТЕЛЕХЪУРТÆ. Телехъур уыд Æхсæуы цæрæг, Асыйæ æрбацæуæг Ахсахъ
Тимуры фырт йæ фыццаг усæй. Йæ ус уыд Æхсæуы хъæуккаг Геуаргаты мыг-
гагæй. Телехъур йæ лæджы кармæ куы схæццæ, уæд ус ракуырдта, фæзынд
ын цæуæт. Йæ мыггаг скодта йæ номæй - Телехъуртæ. Телехъуртæ нымад сты
Æхсæуы рагондæр цæрджытыл. Сæхицæн ис мæсыг дæр. Уыдонæй фылдæр
хуымзæххытæ, уыгæрдæнтæ Æхсæуы цæрджытæй никæмæн уыд. Бирæ сæ нал
хъуыд æлдары ном райсынмæ, хицауадмæ куырдиаттæ дæр фæфыстой. Иухатт
уыдон куырдиатмæ гæсгæ къамис æрцыд Æхсæумæ. Хъæуы Ныхасмæ куы
схæццæ сты, уæд хъæуы адæм сæ бадæнтæй нæ фезмæлыдысты, æгъдау нæ
раттой. Къамисы адæм бамбæрстой, хъæуы адæмы кæй нæ фæнды Телехъур-
тæ æлдары ном райсой, уый. Фæстæмæ куы здæхтысты, уæд сын хъæу кусарт
акодтой, рафæндараст сæ кодтой. Хъæуы та баззад æндæр æлдар. Уый фæстæ
Телехъурты бинонтыл æрцыд стыр бæллæхтæ. Сæ фæсивæд кæрæдзи ныццагъ-
той, уый фæстæ та сæ мулкъ басыгъд.
Мыггагæй ма баззад иунæг нæлгоймаг, Уæгка йæ ном. Магуса уыд æмæ Теле-
хъурты зæххытæ байуæрста хъæуы цæрджытæн, фылдæр дзы ’рхауд Бузойтæм.
Афтæмæй Телехъурты хъæздыг мыггаг смæгуыр. Уæгкайы фырт Дзæууи рацыд
хорз зæхкусæг, бирæ фырттæ йын райгуырд, раст фæндагыл сæ бафтыдта.
114

ТЕМЫРАТÆ. Ацы мыггаджы тыххæй ис æртæ хабары. Фыццагмæ гæсгæ,
Темыраты мыггаджы фыдæл уыд Тимуры æфсæдтæй аланты бæсты чи баззад,
уыдонæй кæйдæр байзæддаг. Адæм ыл сæвæрдтой Темыр. Йæ номмæ гæсгæ
йæ мыггаг дæр ссис Темыратæй. Фыццаг цардис Хъарцатыхъæуы, стæй æрба-
лыгъд Фæрæскъæттæм. Дыккаг хабармæ гæсгæ та, Темыраты фыд Темыр Дыгу-
ры коммæ æрбафтыд Асыйæ, уыдысты æртæ æфсымæры: Темыр, Дзанкис æмæ
Саукуыдз, æмæ сæ хо Гурмахан. Æрцардысты Махческмæ хæстæг Цъилескы.
Ам ’фсымæртæ байуæрстой. Темыр Хъарцайыхъæумæ фæлыгъд, уырдыгæй та
Фæрæскъæттæм. Саукуыдз - Лескъены хъæумæ, Дзанкис та - Махческмæ. Æр-
тыккаг хабармæ гæсгæ та, Темыраты мыггаг равзæрд Асыйаг Гануаты мыгга-
гæй. Ацы мыггагæй, дам, кæддæр Асыйæ æрбалыгъд цыппар æфсымæры: Темир,
Сæууой, Саукуй æмæ Дзанкис. Æфсымæртæ æрцардысты Махческы, хæдзар
скодтой. Æрæджиау ма сæм бафтыд иу лæппу Хъазах, уый дæр, дам, Асыйæ æр-
бафтыд. Темыр Абысалтæй лæг амардта, æмæ сæ цæрæнбынат аивтой Гануаты
æфсымæртæ. Байуæрстой, æмæ фæзынд ног мыггæгтæ: Темыратæ, Саукуйтæ
æмæ Сæууойтæ, Дзанкистæ æмæ Хъазахтæ.
ТЕМУРТÆ. Ацы мыггагæн сæ фыдæл Темур уыд Буда æмæ Батыры æф-
сымæр. Йе ’фсымæртимæ цард Стыр Дыгуры зылды Ногхъæуы. Уыдонæй куы
рахицæн, уæд бирæ рæстæджы фæстæ æрцард Къуссуйы. Уым бинонты хъуыд-
даг бакодта. Йæ мыггаг та йæхи номыл ныффыста, Темуртæ, зæгъгæ. Фæзындис
ын цæуæт æмæ цæуæты цæуæт.
Стыр Дыгуры Темурты мыггагæй 1886 азы цард æртæ бинонтæ. Гасай, Гæлæу,
Гузу уыдысты бинонты хистæртæ. Къуссуйы та - Дзахойы бинонтæ. Одолайы
хъæуы дæр цард иу бинонтæ - Æфсадæджы бинонтæ.
ТЕПСИ АТÆ. Тепсиатæ Фидаратæй уыдысты, фæлæ туджджыны тыххæй сæ
мыггаг фыдыномæй аивтой. Сæ фыд Тепси хуынди.
ТЕПСЫХЪОТÆ. Мыггаджы фыд уыд Астантæй, райгуырд Махческы,
стæй цард Хъалнæгътыхъæуы. Уым йæ номмæ гæсгæ йæ мыггаг скодта, æмæ
Тъæпæн Дыгуры фæзынд Тепсыхъоты мыггаг. Фæстæдæр Тепсыхъо ралыгъд
Уæллаг Фæснæлмæ. Уым дзы бирæ фæцагъд халерæйæ, бирæтæ та фæлыгъдыс-
ты Дур-Дурмæ, Сечеремæ, Къорамæ.
ТЕТЦОЙТÆ. Ацы мыггаг равзæрд Стыр Дыгуры зылды, Гæтдзитæ æмæ
Нафиты мыггæгтæй. Ацы мыггæгтæ та уырдæм æрбафтыдысты Асыйæ. Тетцой-
тæ Нæуæгъæумæ æрбалыгъдысты Æхсæрджынæй. Ардыгæй сæ иутæ фæлыгъ-
дысты Цыколамæ, иннæтæ та Чырыстон хъæумæ.
ТИНАТÆ. Рагон таурæгъмæ гæсгæ иу гуырдзиаг, йæ мыггаг Тинашвили,
арæх цыд æфцæгыл Доныфарсыхъæумæ (хаста сын хъуымæцтæ, сылгоймаджы
дарæс æмæ æндæр цыдæртæ). Доныфарсы балымæн Хъабантæй иу лæгимæ.
Хъабантæ йæ райдыдтой нымайын сæхи бинойнагыл, фæлæ, дам, иу рæстæджы
Хъабанты бинонтæ æмæ гуырдзиаджы ’хсæн хыл рауад. Хъабантæ уæзданыл
нымад уыдысты, ацы хабар сæ сæрмæ не схастой æмæ хъавыдысты гуырдзиа-
джы амарынмæ, фæлæ загътой, уый бæсты йын йæ сывæллæтты радавæм, æмæ
афтæ бакодтой: радавтой йын йæ лæппу æмæ йæ чызджы, æрбахастой сæ хъæу-
мæ æмæ сæ сусæгæй сæхи хæдзары уæрмы дардтой. Чызг чындздзон чызг ссис.
Уыцы рæстæг хæдзары хистæрæн йæ ус амард, æмæ сфæнд кодта ацы гуырдзиаг
115

чызгæй йæхицæн ус скæнын. Цæмæй йæ ацы хъуыддаджы чызджы æфсымæр ма
бахъыгдардтаид, уый тыххæй лæппуйы Мæздæгмæ акодта æмæ йæ уым кæмæн-
дæр ауæй кодта. Гуырдзиаг чызг фыццаг нæ разы кодта Хъабанты зæронд лæгмæ
чындзы ’рцæуын, фæлæ фæстагмæ сразы ис. Сразы, кæд сын цы цæуæт рацæуа,
уыдон Хъабантæй нæ, фæлæ чызджы мыггагæй - Тинашвилитæй ныффысса,
уæд. Райгуырд сын дыууæ фырты æмæ иу чызг. Фырттæ куы схъомыл сты, уæд
сæ мыггаг ныффыстой Тинашвилитæ нæ, фæлæ Тинатæ. Афтæмæй Доныфарсы
хъæуы фæзынд Тинаты мыггаг.
ТЛ АТТАТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Тлаттатæ, Тугъантæ, Мамсыратæ,
Есенатæ, Хъаныхъуатæ равзæрдысты иу фыдæлæй, йæ ном хуынд Камбий. Тлат-
татæ æмæ Куындыхатæ сты Камбийы хистæр фырт Тлатты цæуæт. Æлдаттæ
æмæ Тугъантæ уыдысты Камбийы астæуккаг фырт Æлдатты цæуæт. Мамсы-
ратæ, Есенатæ æмæ Хъаныхъуатæ та уыдысты Камбийы кæстæр фырт Знауыры
цæуæт. Камбий уыд Тагъайы хистæр фырт. Тагъайы кæстæр фырт та уыд Сана.
Уымæй равзæрд Тхостты мыггаг. Камби æмæ Санайы цæуæт сбирæ сты æмæ
фæйнæрдæм фæлыгъдысты: Хъаныхъуатæ æрцардысты Уæллаг Хъобаны, Тлат-
татæ - Дæллаг Хъобаны, Есенатæ - Уæллаг Санибайы, Къуындыхатæ - Дæллаг
Санибайы. Тугъантæ - Тменыхъæуы. Мамсыратæ, Æлдаттæ æмæ Тхосттæ базза-
дысты Дæргъæвсы цæргæйæ.
ТОБОЙТÆ. Тобойтæ цалдæр мыггаджы иумæйаг ном у. Уыцы мыггæгтæ сты
Дзылыхтæ, Бытъæтæ, Дзæукъатæ æмæ Болаттæ. Тобойтæ æмæ Хъаратæ нымад сты,
Къæмунты фыццаг чи æрцард, уыдоныл. Уырдæм Уæлладжыры комæй балыгъды-
сты. Къæмунты ма цардысты Хъæрджынтæ. Уыдон дæр Мызурæй ралыгъдысты.
ТОКАТÆ. Токаты рагбынат у Дæргъæвс. Ток æмæ Сугъар æфсымæртæ уы-
дысты, уыдон номыл мыггæгтæ рацыд. Ныртæккæ дæр æрвадиуæг кæнынц.
ТОЛПАРТÆ, МАККÆТÆ, ЦÆРÆКТÆ, ЗОЛОЙТÆ. Таурæгьмæ гæс-
гæ ацы мыггæгты фыдæл уыд Цæразонтæй Сихъоты Сæхæг. Сæхæг бафтыди
Ксуртмæ. Агуырдта зæхх цæрæнбынатæн. Иу чысыл сыгъдæг суадоны раз фæ-
зуат йæ зæрдæмæ фæцыд æмæ бавнæлдта хæдзар аразынмæ. Иу бон æм фæзын-
дысты Баскаты лæгтæ æмæ йæ уырдыгæй расурыныл ныллæууыдысты. Ныхас
расайдта загъд, загъд та - гæрзифтонг тох. Баскатæй фæмард цалдæр лæджы.
Сæхæг хъæдæй æмбæрзт хохы фахсы бамбæхст. Йæ бынатмæ фæндаг ничи зыд-
та, дардæй йæ уыдтой, фæлæ йæм нæмыг нæ хæццæ кодта.
Туджджынтæ йæ марынмæ агуырдтой æмæ йæ иуахæмы ссардтой. Сæхæг
уыд уазæгуаты Ходы, йе ’рдхорд Хъайтыхъты-фыртмæ. Хъайтыхъы - фырты та
Баскатæ балхæдтой æмæ Сæхæг фæстæмæ йæ бынатмæ куы рацæйцыд, уæд йæ
размæ бабадтысты. Сæхæг æрдлæууыд æмæ сын загъта: «Амарут мæ, мæ фырт-
тæм ма бавналут. Уыдон уæ разы аххосджын не сты. Мæнæ мæ мæхи гæрзтæй
амарут, мæ мард мын мæхи бæхмæ бафидар кæнут æмæ йæ ауадзут йæхи бар.
Уый мæ мæ бадæн бынатмæ фæхæццæ кæндзæн».
Афтæ бакодтой тугисджытæ. Уый фæстæ Баскатæ бафидыдтой Сæхæджы
фырттæ Толпар, Маккæ, Золой æмæ Цæрæкимæ. Радтой сын, Сæхæг гутонæй цы
зæххы гæппæлыл æрхахх кодта, уый. Равзæрд дзы хъæу. Схуыдтой йæ Сæхæг-
катæ. Сæхæджы фырттæй равзæрд цыппар мыггаджы - Толпартæ, Маккæтæ,
Цæрæктæ, Золойтæ. Абон дæр сты æрвадæлтæ.
116

ТОМАЙТÆ. Томайтæ Корайы цардысты. Сæ иу Хатæхцыхъо хуынди.
Хæтæхцыхъойæн иу лæппу райгуырд æмæ йыл Хæтгар сæвæрдта. Хатæхцыхъо
Рукъмæ алыгъд, æмæ Хæтгар уым слæг и. Хæтгарæн æрхастой кæсгон æлдары
чызджы, æмæ йын дзы райгуырди æртæ лæппуйы. Сæ кæстæр Созырыхъо хуын-
ди. Уый æрхаста Дыгурæй Хъуыбадты чызджы æмæ йын дзы райгуырди дыууæ
фырты: Мæхæмæт æмæ Тасолтан. Хæтгар ноджы иу чындз æрхаста - Мачабел-
ты чызджы. Мачабелты чызгæй райгуырдысты Леуан æмæ Пасул. Мачабелты
зондæй Хæтгар ацыди Кæсæджы æлдармæ уæзданы гæххæт исынмæ. Кæсæджы
æлдар ын радта уæзданы гæххæтт. Дыгуры Хъуыбадтæ, Слонатæ æмæ Бруты
Санатæ дæр сæ къух æрфыстой. Уæд Ерыстауы фырт стыр инæлар уыди, æмæ ма
хъуамæ уый æрфыстаид йæ къух, фæлæ Ерыстауы фырт йæ къух нал æрфыста,
æмæ Томайтæ æххæст уæздан нал систы. (Ирон адæмон аргъæуттæ, т. III. Цхин-
вал, 1962 аз,ф. 134)
ТОТИАТÆ. Афтæ иу дзырдтой, зæгъгæ, Тотиатæ куыстой Цæразонтæм æх-
хуырстæй. Æрцыдысты Наргомæй. Тотиатæ-иу сын хъахъхъæдтой сæ цæуæн
фæндæгтæ. Тасы рæстæджы-иу ссыгътой хосы мæкъуылтæ бæрæг рæтты, суанг
Уæлладжыры Ныхасæй Зæрæмæджы онг. Тотиатæ ма хъахъхъæдтой, Æрыдоны
сæрты цы хидтæ уыд, уыдоны дæр.
Куыдфæстагмæ Тотиатæн Цæразонтæ радтой цæрæнбынæттæ Æрыдоны га-
лиу фарс æмæ уым æрцардысты. Сæ хъæу та схуыдтой Амасин. Сæ бынæтты та
æрцардысты Цæразонтæ сæхæдæг.
ТОТИТÆ. Тотитæ цардысты Нары, фæлæ сын æрвадæлтæ уыд Нузалы.
Æрвадиуæг кодтой Цуцитæ æмæ Хаситимæ - уыдон дæр Тотитæй сты. Фæлæ
ныр курынц чызджытæ кæрæдзийæ. Нары Тотитæй иутæ æрцардысты Дæллаг
Зыруггомы Засыхы хъæуы. Уым сбирæ сты æмæ сæ иутæ алыгъдысты Нузалмæ.
ТОТОЙТÆ. Тотойты мыггаг Къаматы хъæумæ æрбафтыд Уæхъæцæй. Мыг-
гаджы фыдæл Тотой уыд Уæхъæцы хъæуккаг Баслухъы фырт. Уыд ма йын цал-
дæр æфсымæры æмæ уыдонæн та фырттæ. Тотойтæ Къаматæй дæр фæлыгъдыс-
ты быдырмæ. Сæ иутæ Дур-Дурмæ, иннæтæ та - Кетмæ. Тотойтæ, дам, Дыгуры
комæй нæ фæлыгъдаиккой быдырмæ, се ’фсымæртæ - Тæкъотæ, Хадатæ, Байхъ-
ултæ, Цæллатæ æмæ сын иннæтæ туджы фиддоны куы баххуыс кодтаиккой, уæд.
Цæгат Ирыстоны Республикон архивы фыстытæм гæсгæ, мыггæгтæ - Хадатæ,
Махъотæ, Æбайтæ, Байтæ, Тæкъотæ, Цæллатæ, Галатæ, Тотойтæ æмæ Байхъул-
тæ равзæрдысты Уæхъæцы рагон цæрæг Баслухъæй, æмæ уыдысты Уæхъæ-
цы фыццаг цæрджытæ. Баслухъæн Уæхъæцы райгуырд цыппар фырты: Тула,
Хамæза, Хада æмæ Цохъ. Ацы æфсымæртæн дæр рацыд цот. Тулайæн - Тæкъо
æмæ Махъо, æмæ Цохъæн - Æба, Бай æмæ Байхъул. Хадатæ æмæ Галатæ цæр-
гæйæ баззадысты Уæхъæцы, иннæтæ фæлыгъдысты: Тæкъотæ æмæ Цæллатæ -
Хæнæзмæ, Тотойтæ æмæ Байхъултæ - Къаматмæ. Махъотæ, Æбатæ æмæ Байтæ
та Мæстинокмæ. Галатæ та фæлыгъдысты Мæздæджы районмæ.
ТОТРАТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Мамысонгомы Тибыхъæуы царди æртæ æф-
сымæры: Бага, Джерга æмæ Гамахар. Тибмæ æрбафтыдысты Уæлладжыры комы
Цъамадыхъæуæй. Тибæй Бага æмæ Джергайы цæуæтæй бирæ алыгъд Хуссар
Ирмæ. Гамахары цæуæтæй та - Дыгургоммæ, Урсдоныхъæумæ. Тибы цы Багатæ
цард, уыдонæй иу, йæ ном Тотыр, алыгъд Куырттаты коммæ, æмæ уый номæй ра-
117

цыд Тотраты мыггаг, цардысты Дæллагхъæуы. Дæллагхъæуæй Тотратæй бирæтæ
алыгъди Хуссар Ирыстонмæ æмæ æрцардысты Стыр Леуахийы ратæдзæнты,
Ходзыхъæуы. Багатæ, Джергатæ, Гамахартæ æмæ Тотратæ хæрз æрвадæлтæ сты.
ТУАТÆ (ТУАЙТÆ). Туатæн Дыгуры коммæ, Нарыхъæумæ сæ фыццаг фы-
дæл æрбалыгъд Туалгомæй. Фæстаг халерæйы агъоммæ ма Нары Туаты мыгга-
гæй царди иунæг бинонтæ: мад æмæ йæ авд фырты. Бинонтæ халерæйæ амар-
дысты, удæгасæй ма баззад иу сылгоймаг йæ лæппуимæ. Уыцы рæстæджы ацы
ус йæ лæппуимæ уазæгуаты уыд быдыры хъæутæй кæмæдæр. Хабар куы фехъ-
уыста, уæд Нарыхъæумæ нал æрбаздæхт. Афтæмæй Дыгуры комы, Нарыхъæуы
Туайты мыггагæй цæрæг нал баззад.
ТУГЪАНТÆ. Раздæр сæ мыггаг уырыссагау фыстой Туганаевы, фæстæдæр
ныффыстой Тугановы. Тугъантæ цардысты Ольгинскæйы. Уыдон хаудтой Бади-
латæм.
Тугъанты Махарбеджы фырт Энвер куыд загъта, уымæ гæсгæ цыппар хицæн
мыггаджы уырыссагау фыссынц Тугановы. Ацы цыппар мыгтаджы сты: Тугъанатæ,
Тугъантæ, Туйгъантæ æмæ Байтугъантæ. Байтугъантæ дæр Дыгуры цардысты.
ТУЙГЪАНТÆ. Сæ фыдæл уыд Бадилаты Баделы фырт кънйаз Туйгъан,
цард Уæхъæцы. Туйгъанæн Уырысы паддзах зæххытæ куы балæвар кодта быды-
ры, уæд Туйгъантæ хохы хъæутæ ныууагътой æмæ фæлыгъдысты Дур-Дурмæ,
Туйгъаныхъæумæ. Уымæй бирæ раздæр та сæ бирæтæ Туркмæ алыгъдысты. Туй-
гъанты мыггаг равзæрд Бадилатæй. Бадилайы фырттæ: Хъубады, Туйгъан, Аби-
сал æмæ иннæтæ балхæдтой зæххытæ. Туйгъан æлдариуæг кодта Фæснæлы дæр.
ТУЛОЙТÆ. Карелы районы Гвердзнеты хъæуы цæрæг Тулойты Шотайы
радзырдмæ гæсгæ, Тулойтæ рацæугæ сты Нары цур цы хъæу ис, уырдыгæй -
Джинатæй. Джинатæй сæ ракодта сæ фыды фыды фыды фыд. Йæ ном хуынди
Парнауаз, йæ ус уыд Дзеранон. Дзеранонæн йæ цæгат уыд Мзиу (Дзауы райо-
ны). Джинатæй, зæххыл кæй фæхыл сты, уый тыххæй сыстадысты æмæ Мзиумæ
æрцыдысты. Мзиуы фæцардысты, стæй бæстæ агурæг ацыдысты. Уæд æлдæрт-
ты рæстæг уыд, æмæ Гомты (Карелы районы) æрцардысты, фæлæ дзы бирæ нæ
бафæрæзтой, къогъотæ дзы кæй уыд, уый тыххæй. Йæ тиутæй иу уым баззад,
уыдон Хетæгкатæй фыссынц. Тулойы фыдæл уырдыгæй ацыд Имерхеумæ, фæлæ
уым дæр сæ зæрдæмæ нæ фæцыд æмæ бацыдысты Гвердзнетмæ. Гвердзнеты æл-
дарæй балхæдтой зæххытæ. Гвердзнеты, Дзеранон йæ лæг Парнауазимæ куы æр-
бынæттон ис, уæд ацыд фæстæмæ Нармæ æмæ ракодта йæ файнуст Гæбæриан
æмæ йæ тиу Реуазы æд зæнæг. Уыдонæн дæр æлдарæй райстой зæхх æмæ сæ
хицæнæй æрцæрын кодтой мидæгдæр. Фондз лæппуйы Парнауазæн уыд æмæ
фондз лæппуйы та Реуазæн. Уым цардысты æмæ æрцахстой æфцджытæ, ныр
сæ Тулойты «бинатæ» хонынц. Тулойты та сæ уымæн схуыдтой æмæ-иу сæр-
ды æфцджытыл хос карстой. Æфцджытæ ахæм къул уыдысты æмæ дзы адæймаг
æдæрсгæйæ не ’рбадтаид. Иуахæмы сæ иу ацæргæ лæг кæрдгæ-кæрдын афынæй,
тулынмæ фæцис. Йæ фырттæ ма йæ æрсырдтой, фæлæ йæ нал æрæййæфтой, лæг
амард. Ацы лæджы цæуæты схуыдтой Тулойтæ. Гвердзнеты ис Тулойтæ дыууæ
фыдыфырты: Парнауазтæ æмæ Реуазтæ. Ацы дыууæ æфсымæры цæуæты йед-
дæмæ Тулойтæй æндæр ран нæй мыггаг. Тулойтæй бирæтæ фæстæмæ алыгъдыс-
ты Цæгат Ирмæ, фæлæ сæ иутæ фыссынц Тулойтæ, иннæтæ та Хетæгкатæй. Ре-
118

уаз æмæ Парнауазæн ма уыд æфсымæр Писсæ, уый дæр семæ ракодтой, æмæ уый
та æрцард Карелы районы Трехыхъæуы.
ТУСКЪАТÆ. Иу таурæгъмæ гæсгæ, Тускъатæ, Лагкутæ æмæ Дзансолтæ
æрвадæлтæ сты - Тускъа, Лагку æмæ, дам, Дзансол уыдысты æфсымæртæ. Фæлæ
ис æндæр таурæгъ дæр, уый куыд амоны, афтæмæй ацы æртæ лæджы кæрæдзий-
æн тугхæстæджытæ не сты. Лагку, дам, у Стыр Дыгураг, рагон алантæй, Тускъа
кæцæй æрбафтыд Стыр Дыгурмæ, уый ничи зоны. Дзансол æрбафтыд Дыгурмæ
Уæлладжыры комæй. Ацы æртæ лæджы ам кæнгæ æфсымæртæ загътой кæрæдзийæ.
Устытæ æрхастой, фæзынд сын цæуæт, сæ мыггæгтæ сæ нæмттæм гæсгæ рахуыдтой.
Афтæмæй Стыр Дыгуры фæзынд мыггæгтæ: Тускъатæ, Лагкутæ æмæ Дзансолтæ.
Тускъаты мыггаджы равзæрды тыххæй ма ис ноджы иу таурæгъ. Ацы тау-
рæгъмæ гæсгæ, дам, кæцæйдæр æртæ æфсымæры æрлыгъди Кетмæ. Ам се æцæг
мыггаджы ном хъæуы цæрджытæн не схъæр кодтой, кæцæй ралыгъдысты, уый
дæр нæ загътой. Æфсымæртæ асæй уыдысты стыр, буарæй ставд, æмæ сæ хъæуы
цæрджытæ уымæ гæсгæ схуыдтой Тускъатæ. Цасдæр рæстæджы фæстæ Тускъатæ
иннæ Кетмонтагтимæ алыгъдысты Мæздæджы районмæ - Мусхъæумæ. Тускъаты
æртæ æфсымæрæй иу - Айдарухъ пысылмон дин райста æмæ алыгъд Цыкъоламæ.
Айдарухъ æмæ йе ’ртæ фырты: Баса, Илас æмæ Хаджумар нымад цæуынц Тускъа-
тæй, Цыкъолайы чи цæры, уыдон фыдæлтыл.
ТУХАТÆ. Мыггаг раджы кæддæр æрцард Фæснæлы. Таурæгъмæ гæсгæ,
бæрæг нæу сæ фыдæлы ном, стæй кæд æмæ цæмæн æрбафтыдысты Фæснæл-
мæ. Сæ фыдæлы хонынц алайнаг лæг, Тимуры тыхгæнджытæй удæгасæй чи ра-
ирвæзт, уыдонæй. Тухатæ Фæснæлæй фæлыгъдысты Мæздæджы районмæ Мæ-
сыджыхъæумæ (Хъаламæ).
ТЫБЫЛТÆ. Тыбылтæ цæрынц мидæггаг Хуыцъейы (Тройтæ), ноджы ма
дзы цæрынц Джиотæ, Хæбæлатæ, Гатыгкотæ. Раздæр дзы æрцардысты Тыбыл-
тæ. Уыдон æрбалыгъдысты Дæллаг Хуыцъейæ, фæлæ Дæллаг Хуыцъемæ та Оль-
гинскъæйæ æрлыгъдысты, уымы Тыбылаты æрвадæлтæ сты. Дæллаг Хуыцъейы
æрцардысты дыууæ фыдыфырты: Тотротæ æмæ Гæбитæ, æртыккаг фыдыфырт
Тройтæ та Мидæггаг Хуыцъемæ æрбалыгъдысты, уæды онг уым хъæд уыд. Æр-
цардысты дзы æмæ йæ слæгуын кодтой. Тройтæй чидæртæ алыгъдысты Къахетмæ.
ТЫДЖЫТÆ. Тыджытæ цардысты Уæлладжыры комы Дагомы. Сæ фыдæлы
фыдæл Уæлладжыры коммæ Тæтæрæй æрбалыгъд. Уым фæцардысты, стæй фæ-
туджджын сты æмæ Хуссар Ирмæ алыгъдысты. Æрцардысты Чеселтгомы Май-
рæм æмæ Дыууæдонастæу. Тыджыты ’рвадæлтæ сты Цъæхилтæ æмæ Карсантæ.
ТЫХОСТАТÆ. Мыггаджы ном баст у ирæтты рагон бардуаг Тыхосты но-
мимæ. Ж. Дюмезилы хъуыдымæ гæсгæ, Тыхост æрцахста скифты рагон бардуаг
Аресы бынат. Арес та уыд хæсты бардуаг. Тыхостæн уæлдай тынгдæр куывтой
Уæлладжыры комы, Уыналы. Фæстæдæр Тыхостаты мыггаг нымад уыд Тæгиаты
æлдариуæггæнæг мыггæгтæн сæ иуыл. Сæ фыдæл Тыхосты нымадтой Тæгайы
фырты фырты фыртыл, цард Дæргъæвсы. Тыхостаты иу хай XIX æнусы 60 азты
алыгъд Туркмæ. Ирыстоны сæ чи баззад, уыдонæй бирæтæ уыдысты æфсады.
Ирон адæмы цард æмæ æгъдæуттæ чи ахуыр кодта, уыдонæй иу уыд Тыхостаты
Гæдойы фырт Инал.
119

ТЪЕХТÆ. Тъехтæ кæцæй рацыдысты, уый иутæ хуыдтой Мамысоны ком,
иннæтæ та - Хæрисджыны. Уырдыгæй ралидзгæйæ, дыууæ дихы фесты. Сæ
иутæ æрцардысты Стыр Леуахийы комы Дампалетыхъæуы. Ам чи æрцардис,
уыдонæн ис æрвадæлтæ: Цыбыртæ, Тыбылтæ.
Тъехтæй иннæтæ æрцардысты Гыццыл Леуахийы комы, Самбиатыхъæуы.
Ныр дзы ничиуал цæры. Самбиатыхъæуæй ралидзгæйæ Тъехты мыггаг дыууæ
дихы фæци. Иутæ сæ балыгъдысты Самбиаты æфцæгæй цæгатырдæм, сæ хъæу
схуыдтой Тъехтыхъæу. Гуырдзы та йæ хуыдтой Самцхо - ахæм мæсыг дзы уыд
æмæ уый номæй. Самбиатæй Тъехты иу хай алыгъд Уæллаг Черемæ, иннæ хай
та Наниауримæ. Ацы хъæу ис Каспмæ æввахс. Амы Тъехты æрвадæлтæ сты:
Габетæ, Пелитæ, Туатæ, Задытæ, Уалытæ. Ноджы ма уыдоныл сæхи нымайынц
Уæзæгтæ. Габетæ æцæгдæр Тъехтæй уыдысты æмæ фыдыномæй смыггаг код-
той. Ацы æрвадæлтæн сæ иумæйаг рæхыс баззад Ципоры Туатæм. «Нæ фыдæлты
рæхыс, дам, Туатæм баззад, афтæ дзырдтой нæ хистæртæ» (Тъехты Къостайы
фырт Иракълийы ныхæстæй хабæрттæ ныффыста Гаглойты 3., Ксуисы, 1986 азы)
ТЪУРИТÆ. Мыггаг нымад цæуы Ос-Бæгъатыры фырт Цæразоны къабазæй.
Сæ мыггаджы фыдæл цард Уæлладжыры комы Цæразонты зæххыл. Фæлæ, кæцы
хъæуы цардысты, уый бæлвырд ничи зоны. Тъуриты мыггаг æрвадæлтыл ны-
майынц Габеты, Маликъты, Хъайтмазты, Жажиты æмæ Дзигойты.
Тъуриты мыггаг Стыр Дыгуры нымад цæуы рагон цæрæгыл, фæлæ сæ фыл-
дæр фæлыгъдысты Сырх Дыгурмæ.
ф
УАЗИТÆ. Ацы мыггаджы фыдæл уыд Уæлладжыры коймаг, Ос-Бæгъаты-
ры къабазæй. Райгуырд Дæйыхъæуы. Уаниты мыггагæй иу, Уæлладжыры комæй
раджы кæддæр балыгъд Дыгуры коммæ æмæ æрцард Нары. Уым бинонты хицау
ссис. Хорз цардысты, фæлæ иу сывæллонæй дарддæр иннæтæ халерæйæ амарды-
сты. Иубон Тъæпæн Дыгуры хицау Абысалты Хадзы йæ фæсдзæуинтимæ Мах-
ческæй рацыд хъæуты бæрæг кæнынмæ. Бабæрæг кодта Фæрæскъæты, Хæнæ-
зы, Задалескы, æрбахæццæ Нармæ. Ам Уазиты хæдзары фос æнæ дон æмæ æнæ
хæринагæй уасыдысты. Цыдæр бæллæх æрцыд, зæгъгæ, хæдзармæ бацыдысты
æмæ бинонты мæрдтæй баййæфтой, æрмæст ма иу сывæллон йæ мард мады дзи-
дзи дадта. Хабар фехъусын кодтой Хадзыйæн. Хадзы сын загъта, цæмæй йын
сывæллоны йæ хæдзармæ схæссой. Куыд рабæрæг, афтæмæй, Нарыхъæуы Уази-
ты мыггагæй цард иунæг бинонтæ, хæстæг сын ничи разынд Дыгуры дæр. Хадзы
сын сæ мулк æмæ сæ фос йæхи бакодта. Уазиты сывæллон разынд чызг, ном ыл
сæвæрдтой Гумерхан. Уый Абысалтæм схъомыл, уыд уындджын. Йæ ракурын
бирæты фæндыд, фæлæ Абысалтæ домдтой стыр ирæд. Уæддæр Гецаты Саусæр
бафыста уыцы ирæд, ракуырдта чызджы. Гумерхан Гецаты мыггагæн уыд сæ
фыццагдæр мадæлтæй иу.
120

УАЛЫТÆ. Мыггаджы фыдæл хуынд Уали. Уымæн уыд авд фырты, цард
Бырытъатыхъæуы. Лæппуты хуыдтой сæ фыды номæй - Уалытæй. Ацы хъæуæн
æлдариуæг кодта Иуане Мачабели. Иу заманы йæ къухæй мард æрцыдысты
Уали æмæ йе ’хсæз фырты. Удæгасæй ма дзы аирвæзт иу æфсымæр. Уый алыгъд
Зонкъармæ. Уым ракуырдта ус, фæзынд ын цæуæт. Уалытæ Зонкъары бирæ фæ-
цардысты, фæлæ зæххцух кæй уыдысты, уымæ гæсгæ ралыгъдысты быдырмæ
æмæ сырæзт Уалытыхъæу, фæлæ дзы ничиуал цæры, фæлыгъдысты фæйнæрдæм.
УАНИТÆ. Ацы мыггаг раджы рæстæджы цард Уæлладжыры комы, Даго-
мы. Раджы, кæддæр, дам, Уанитæй иу æфсымæр амардта йæ хъæуккаг лæджы,
фæтуджджын, æмæ уый тыххæй æрбалыгъд Дыгуры коммæ æмæ æрцард Лезго-
ры. Ам ус ракуырдта, йæ мыггаг ныууагъта Уанитæй. Лезгоры Уаниты мыггаджы
хистæртæ зонынц, Бадзи æмæ Хазби сæ фыдæлтæм кæй хауынц. Уыдоны цæуæт
æмæ цæуæты цæуæтæй иутæ Лескенмæ, иннæтæ та Хæзнидонмæ алыгъдысты.
УÆДАТÆ æмæ ХЪУЛЧИТÆ. Ацы дыууæ мыггаджы равзæрдысты Тæри-
он Тулабегæй. Мыггаджы фыццаг уыд Доныфарсы цæрджытæй иу - Тæрион Ту-
лабег. Уымæн йæ байзæддаг уыдысты Дзæх æмæ Бæта-Бабей. Дзæхæн Доныфар-
сы рацыд дыууæ фырты: Хъуыдайнат æмæ Уæда. Æфсымæртæ слæгтæ сты, æр-
кодтой бинонтæ, рацыд сын зæнæг. Фæстагмæ Хъуыдайнаты æмæ Бæта-Бабеймæ
сыхæгтæ æмæ хъæуккæгтæ Тæрионты мыггаджы номæй нал дзырдтой, фæлæ
сæм райдыдтой дзурын Хъулчиты номæй. Бинонты хистæртæй сæ иу Хъулчи
хуынд. Афтæмæй Доныфарсы фæзынд нæуæг мыггаг - Хъулчитæ. Дзæхы ды-
ккаг фырт Уæда йæ мыггаг ныууагъта йæхи номыл - Уæдатæ. Адон дæр сæхи
Тæрионтæй нал хуыдтой, фæлæ Уæдатæй.
УЫЗЕГАТÆ. Еси, Уызæг æмæ Мамыхъ æртæ æфсымæры уыдысты. Еси
Карцамæ алыгъд, Мамыхъ - быдырмæ, Уызег та Дæллагхъæуы баззад. Абон дæр
æрвадиуæг кæнынц Есиатæ Мамыхъатимæ.
ФАДАНТÆ. Мыггаджы хистæртæ дзурынц, зæгъгæ, дам, Хъутъæс, Хъир-
гъу, Къостан, Гуаццау æмæ Фадан уыдысты æфсымæртæ. Сæ фыд Дзира Доны-
сæрмæ æрбафтыд Асыйæ. Дзиратæ сæхи нымайынц Гагуаты фæстæ Доныфар-
сы фыццаг чи æрцард, уыдоныл. Дзираты æфсымæртæй сæ иу - Хъутъæс, сæ
хъæуккаг Хъанухътæй лæг амардта, уымæ гæсгæ æфсымæртæн Доныфарсы цæ-
рæн нал уыд. Хъутъæс, Хъиргъау æмæ Къостан фæлыгъдысты Уæлладжыры
коммæ - Зджыдмæ. Зæронд Гуаццау æмæ сæ æрыгон Фадан та сæхи бафснайдтой
хъæуы кæмæдæр. Хъанухъатæ сæ сæрмæ нæ бахастой зæронд æмæ сывæллоны
амарын, æмæ сæ æрцæрын кодтой хъæуы æндæр ран, цæмæй сæ цæсты рæбынæй
аиварс кодтаиккой. Уæд Хъанухъты сусæгæй Хъутъæс, Хъиргъу æмæ Къостан
æрбаздæхдысты Дыгургоммæ. Хъиргъу æрцард Уæхæцъы, Къостан - Дзинагъа-
йы, Хъутæс та алыгъд Кæсæгмæ - Аргуданмæ. Гуаццауæй уæлдай, æфсымæртæ
сæ нæмттæй сæхицæн сарæзтой мæнæ ахæм мыггæгтæ: Уæхъæцы - Хъиргъутæ,
121

Дзинагъайы - Къостантæ, Доныфарсы - Фадантæ, Гуыццау та йæ мыггагæн
ныууагъта йæ фыды ном Дзира - Дзиратæ.
ФИДАРАТÆ. Фидаратæ Æхсæуæй ралыгъдысты. Уым Тегатæй уыдысты.
Лæг амардтой æмæ ралыгъдысты Дыгурæй. Хъахъхъæдурмæ æрбафтыдысты,
æмæ уым фарстой, ам бонджындæр мыггаг чи у, зæгъгæ. Уыдонмæ бафысым код-
той, стæй уым цæргæйæ баззадысты. Сæ фыдæлтæй иу хуынди Фидар, æмæ уый
номæй рацыд сæ мыггаг. Рагон цæрæг кæй не сты Дæргъæвсгомы, уый уымæй дæр
бæрæг у, æмæ сын æлхæд зæххæй æндæр фыды зæхх нæ уыди. Фидар æмæ Дзиу
уыдысты æфсымæртæ. Сæ нæмттæй рацыдысты мыггæгтæ: Фидаратæ, Дзиуатæ.
ф
X АДАТÆ. Хадатæн сæ фыд уыд Хамæза Баслухъы фырт. Хамæзайæн Уæхъæ-
цы райгуырд дыууæ фырты: Хада æмæ Гала. Дыууæ æфсымæры мыггæгтæ скод-
той сæ нæмттæм гæсгæ - Хада - Хадатæй, Гала - Галатæй. Галатæ фæстæдæр
фæлыгъдысты Мæздæгмæ, Хадатæ та баззадысты Уæхъæцы.
ХАДЫХЪАТÆ. Хадыхъатæ Цъæйы цардысты. Дзалатимæ æрвадиуæг кæ-
нынц. Дыууæ æфсымæры, дам, уыдысты Дзала æмæ Хадыхъ. Хадыхъ Цъæйы
лæг амардта, æмæ йын уым цæрæн нал уыд, сыстад æмæ Куырдтаты коммæ ра-
лыгъд, æрцард Лæцы.
ХАМАТÆ. Сæ мыггаджы фыдæл Хама раздæр царди Уæлладжыры комы,
Æрхоныхъæуы. Йæ мыггаг кæмæй уыд, уый ничи хъуыды кæны. Хама Æрхоны
кæйдæр амардта, уымæ гæсгæ фæлыгъд Уæлладжыры комæй Уæллагкоммæ æмæ
æрцард Къæмунтыхъæуы. Фыццаг дыууæ-æртæ азы хъæуæн фосгæсæй куыста.
Хорз сын кæй куыста, уымæ гæсгæ йын хъæу зæххы гæппæл схай кодтой. Хама
хæдзар сарæзта, ус æрхаста, æмæ йæ мыггаг йæхи номæй - Хаматæй ныффыста,
Хамайæн Къæмунты рацыд цæуæт, фæзынд ын цæуæты цæуæт. Хамайы байзæд-
даг Аза, уый фырттæ Темурчи, Габо æмæ Бобæ нымад цæуынц Хамайы фæстæ
Хаматы мыггаджы фыццаг фыдæлтыл. Хаматæй бирæтæ алыгъдысты Сындзы-
хъæумæ. Хаматы мыггагæй ма 7-8 хæдзары цæры Кæсæг-Балхъары, Баксаны
районы. Ацы Балхъайраг Хаматы тыххæй баззад таурæгъ. Раджы, дам, кæддæр
Асы æмæ Кæсæджы æлдæрттæ æрбацыдысты хъалон исынмæ Къæмунтыхъæу-
мæ æмæ хъалонæн ракодтой Хаматы сывæллон - лæппуйы æмæ йæ æркодтой
сæхи бæстæм. Ацы лæппуйæн йæ цард куыд ацыд Кæсæг - Балхъары, уый бирæ
рæстæг ничи зыдта. Æрмæстдæр иу фындæс азы размæ Сындзыхъæуы цæрæг
Хаматы Чермен иу æмбырды базонгæ балхъайраг Хаматы мыггагæй иу ахуы-
ргонд лæгимæ. Кæрæдзи æрфæрстытæ кодтой. Уый фæстæ балхъайраг Черме-
ны фæхуыдта сæхимæ, Баксаны районмæ. Баксаны районы Хаматы хистæртæ
дзырдтой, сæ фыдæлтæ Дыгуры комæй кæй сты. Уæдæй фæстæмæ Дыгуры комы
Хаматæ æмæ балхъайраг Хаматæ кæрæдзийы базыдтой, кæрæдзийæн æгъдау кæ-
нынц, куыд иу тугæй равзæргæ æрвадæлтæ, афтæ.
ХАМИХЪОТÆ. Сырх Дыгуры цæрæг Хамихъоты Урусбийы ныхæстæм
гæсгæ, сæ фыдæл Дыгургоммæ æрцыд Гуырдзыйæ. Кæцæй æрцыдис, уый хуын-
122

дис Магъали Цедиси. Цæмæн ралыгъдис сæ фыдæл ардæм, уый нæ зоны. Хами-
хъотæ фыццаг цардысты Нæуæгхъæуы, Стыр Дыгурмæ æввахс, фæлæ стæй ра-
лыгъдысты Сырх Дыгурмæ. Хамихъотæй дарддæр ма Нæуæгхъæуы цардысты
Гацолатæ, Гæтæгтæ, Тетцойтæ, Сабетæ. Гæтæгтæ Туркмæ алыгъдысты.
Таурæгъы æндæр вариантмæ гæсгæ, мыггаджы фыдæл Хамихъо цард Гуыр-
дзыйы Рехуатыхъæуы, йæ мыггаг уыд Руситæй. Уым, дам, ын уыд мыггаджы
мæсыг. Хамихъо гуырдзыйы кънйазы амардта æмæ уырдыгæй ралыгъд. Æрба-
лыгъд йе ’ртæ фыртимæ Дыгуры коммæ æмæ æрцард Гулæры комы Нæуæгхъæуы.
Уыцы хъæуы, дам, Хамихъойы размæ цæрæг нæ уыд. Хамихъо Нæуæгхъæуы йæ
мыггаг йæхи номæй раивта æмæ фæзындис Хамихъоты мыггаг. Хамихъоимæ
Гуырдзыйæ æрбалыгъдысты йæ фырттæ: Цæгъур, Мæхæмæт (Бабай) æмæ Сон-
гъур. Сонгъур куы слæг, уæд кæсгон чызг ракуырдта æмæ йæ мыггаг йæхи номыл
схуыдта - Сонгъуртæй - æмæ ссис кæсгон Сонгъурты мыггаджы фыдæл. Сон-
гъурты байзæддаг абон дæр зонынц сæ хæстæгдзинад Дыгуры Хамихъотимæ.
Хамихъойы иннæ дыууæ фырты - Цæгъур æмæ Мæхæмæт цæргæйæ баз-
задысты Нæуæгхъæуы, рантыстис сын цæуæт æмæ цæуæты цæуæт. Цæгъур
æмæ Мæхæмæт нымад цæуынц абоны Хамихъоты бирæ фæлтæрæн Хамихъойы
фæстæ сæ фыдæлыл.
ХАСИТÆ. Цардысты Уæллаг Мызуры Уæлладжыры комы. Зæххы фæдыл сæ
иу хай балыгъди Нузалмæ, уырдыгæй та Дæллаг Зыруггомы Зазыхъæумæ. Зазы-
хъæуы Хаситæ куы сбирæ сты, уæд сæ иу слыгъд Мидæггаг Зыруджы Бирæгъты
хъæумæ. Зыругæй афтгæ сты Хуссар Иры Цъунары Хаситæ дæр.
ХАТЪАТÆ. Хатъатæ Дыгургомы бындурон цæрджытæ нæ уыдысты, фæлæ,
дам, Дур-Дураг Хатъатæй иу лæг, Сабан, рæстæгмæ æрцард Æхсæуы. Уым ус ра-
куырдта ацы хъæуккаг Тегаты Басайы чызг Сасинкъайы. Уый фæстæ æд бинонтæ
æрбалыгъд Дур-Дурмæ æмæ уым йæ фыды ’фсымæры цур бындуронæй æрцард.
Хатъаты хистæртæ бæлвырд нæ зонынц сæ мыггаджы равзæрд. Сæ иутæ куыд
хъуыды кæнынц, уымæ гæсгæ Дур-Дурмæ сæ мыггаджы фыдæн раджы кæддæр
æрæфтыд Уæлладжыры комæй, Ходыхъæуæй.
ХАЦХАРТÆ. Ацы мыггаг равзæрд Æхсæуы Бузойты мыггагæй. Мыггаджы
фыдæл уыд Бузойты Хацхар. Йæ лæджы кары Бузойтæй рахицæн æмæ йæ бинон-
тимæ æрцард Æхсæуы. Йæ мыггаг рауагъта йæхи номыл æмæ афтæмæй Æхсæуы
фæзынд Хацхарты мыггаг. Хацхарæн йæ цæуæты нæмттæ ничи зоны. Къорд азты
фæцардысты Æхсæуы, стæй алыгъдысты Туркмæ, абон дæр уым цæрынц. Фæл-
тæртæ дыууæрдыгæй дæр зонынц хæстæгдзинад æмæ хæстæджы æгъдау кæнынц
кæрæдзийæн.
ХАЧИРТÆ. Сæ мыггагы фыдæл уыд Хъаитт. Цардысты Къумбулты. Къум-
булты ракуырдта ус, бинонты хицау ссис æмæ йæ цоты схуыдта йæхи номæй.
Хачырты хистæртæй иуæй- иутæ дзурынц, зæгъгæ, дам, Кæсæг-Балхъары цы Ха-
чирты мыггаг цæры, уыдон Дыгургомæй алидзгæ сты. Раджы кæддæр Къумбулты
хъæуæй иу лæг фæлыгъд Кæсæг-Балхъармæ, уым кæцыдæр хъæуы æрцард, ра-
куырдта ус, рацыд ын зæнæг. Дыгурон Хачиртæ æмæ Кæсæг-Балхъары Хачиртæ
кæрæдзи хæстæгдзинад зонынц, абон дæр лымæн æмæ уарзонæй цæрынц. Ис ма
Хачирты мыггаджы тыххæй иу хабар. Ацы хабар йæ къухфысты ныууагъта ахуы-
ргонд Е.Г Пчелина. (Кæс ЦИГИ архивы ф. 8, оп. 1, ед. 21). Е.Г. Пчелина фыссы,
123

зæгъгæ Хачырты мыггаг ис Хуссар Ирыстоны дæр, се ’рвадæлтыл сын нымайынц
Туаты, Уалыты, Уæзæгты æмæ Задыты мыггæгты. Фæлæ кæд æмæ куыдæй æрбаф-
тыдысты Хачыртæ Хуссар Ирыстонмæ, ацы мыггæгтимæ кæд бахæстæг сты, уый
тыххæй Е.Г. Пчелина ницы фыссы. Дыгурон Хачирты мыггаджы хистæртæ дæр
Хуссар Ирыстоны цæрæг Хачирты мыггаджы тыххæй ницы зонынц.
ХÆМЫЦАТÆ. Æртæ лæджы - Цæргæс, Хæмыц æмæ Азнаур раджы кæд-
дæр рацыдсты Дыгуры коммæ Гуырдзыйæ, Цедисы зæхх кæй хонынц, уыцы
бынатæй. Дыгуры комы Гуырдзыйæ æрбацæугæ æртæ лæджы æлдар Астанты
Дзамболатæй ракуырдтой, цæмæй сæ бауагътаид цæрын. Астаны фырт сын
цæрыны бар радта Стыр Дыгуры комы. Хæмыц æрцард Стыр Дыгуры, Цæргæс -
Къуссуйы, Азнаур цъус рæстæг ацард Стыр Дыгуры, стæй алыгъд Кæсæгмæ.
Азнауыр уым йæ номыл смыггаг кодта, æмæ фæстагмæ ссис уæздан Азнаур-
ты мыггаджы фыдæл. Хæмыц дæр смыггаг кодта йæхи номыл, афтæмæй Стыр
Дыгуры фæзынд Хæмыцаты мыггаг. Хæмыцатæн сæ фыдæлы куыст уыд цуан
кæнын. Иу бон, дам, Стыр Дыгуры сæрмæ Гъæудзоппы Хуссары Хæмыц фех-
ста саг. Саг æрхаудта хъæумæ хæстæг чъырын хæдзары цур. Хæмыцæн хæдзар
йæ зæрдæмæ фæцыд æмæ уым æрцард. Раскъæфта кæсгон Тасолтанты авд æф-
сымæры иунæг хо Фатимæты. Уымæй Хæмыцæн фæзынд цæуæт, уыдонæй та
цæуæты цæуæт - Хæмыцаты фæлтæрты фыццаг фыдæлтæ. Хæмыцæн йæхи уый
фæстæ йæ усы æфсымæртæ амардтой Цæргæсаты ардыдæй.
1886 азы бæрæггæнæтæм гæсгæ Дыгуры хъæуты Хæмыцатæй уыд дыууадæс
хæдзары, уыдонæй Стыр Дыгуры - 3, Одолайы - 3. Бинонты хицæуттæ уыдысты
Стыр Дыгуры: Чезоны фырт Гетæ, Гутумы фырт Бадзий, Бекмæрзы фырт Сау-
куй, Къизоны фырт Гуйман, Газийы фырт Дзанхот, Бесланы фырт Тепсарыхъо,
Бабзийы фырт Нæуæг. Одолайы та - Басилы дыууæ фырты: Айдарухъ æмæ Хуас-
дзау æмæ Тотурухъы фырт Фацбай. Хæмыцатæй бирæтæ алыгъдысты Стыр Ды-
гурæй Толдзгунмæ, Сечермæ, Сырх Дыгурмæ.
Стыр Дыгурмæ Хæмыц æрлыгъд, куыд дзурынц, афтæмæй Гуырдзыйæ. Йæ
цотæй иу Хой уыд, номдзыд цуанон. Хойы фырт уыд Садул. Садулы фырт та -
Бæтæ. Дарддæр сæ ничиуал зоны. Бæтæйы цотæй дыууæ æфсымæры, Иа æмæ
Гобедза Цæргæсатимæ фæхъаугъа сты æмæ Гуырдзымæ алыгъдысты.
ХÆТÆГТÆ. Ацы мыггаг нымад цæуы Доныфырсы рагондæр мыггагыл,
фæлæ сæ фыццаг фыдæлтæ Доныфарсмæ кæцæй æрцыдысты, уый ничи зоны.
Таурæгъмæ гæсгæ, Хæтæгтæй кæддæр иу лæг кæйдæр амардта æмæ Доныфар-
сæй алыгъд Уæлладжыры коммæ. Цасдæр рæстæджы фæстæ та уым дæр кæй-
дæр амардта æмæ Хæтæгæн йæ дыууæ æфсымæры ралыгъдысты Дыгуры коммæ.
Уæлладжыры комы чи баззад, уыдон сты ирон Хæтæгты мыггаджы фæлтæртæ.
Дыгурмæ чи ралыгъд, уыдон æрцардысты Мæстинокы хъæуы.
ХЕСТАНТÆ. Хестаны фырттæ Уæлладжыры донысæры цардысты. Иу цуа-
нон дзы арсы фæдыл ссыди рындзыл. Карцайы зæххытæ федта æмæ йæ зæрдæмæ
фæцыдысты. Уæд дыууæ фыдыфырты ралыгъдысты Донысæрæй - Хъасай,
Цорæ, Мысырби, Базырыхъо æмæ Карцайы æрцардысты. Уыдонæй рацыдысты
Хестантæ. Абон дæр ма Донысæры сæ мæсыг æгас у.
ХЕТÆГКАТÆ. Хетæгкаты мыггаджы равзæрды тыххæй ис цалдæр таурæ-
гъы. Алы таурæгъы дæр сæ дзырдæуы мыггаджы фыдæл, стыр Зеленчук кæй хо-
124

нынц, уырдыгæй æрбалыгъд Ирыстонмæ. Раст фыссы Хетæгкаты Къоста, зæгъ-
гæ нæ мыггаг уырыссаг æвзагыл раст фыст нæу. Мыггаг Хетæджы номæй кæй
рацыд, уымæ гæсгæ хъуамæ уыдаид Хетагуров нæ, фæлæ Хетагов. Хетагуров
фыссын та райдыдтой гуырдзиаг здæхтмæ гæсгæ. Гуырдзы сæ хуыдтой Хета-
гуритæ æмæ уырыссагау уымæ гæсгæ фыст æрцыдысты «Хетагуров». Къоста
цы мыггагон таурæгъ æрхаста, уымæ гæсгæ Хетæгæн уыд иунæг фырт Георгий.
Уымæй равзæрди Хетæгкаты стыр мыггаг. Къоста уыд Георгийы цæуæтæй. Йæ
фыды фыды фыд уыд Хетæгкатæй - Асатæй. Хетæгкаты Андухъапар - дохтыр
та уыд Гаджийы цæуæтæй æмæ йæ фыды фыды фыд уыд Хетæгкатæй - Гуы-
батæй. Хетæгæй ранымайгæйæ Къостамæ цæуы ахæм генеологи: Хетæг - Геор-
ги - Мами - Гоцъи - Зида - Амран - Аса - Елизбар - Леван - Къоста. Къостайæн
зæнæг нæ уыд æмæ ацы нымæц нал адарддæр.
Георгийы цæуæт æмæ Гаджийы цæуæт кæрæдзийæ чызджытæ раджы рай-
дыдтой курын. Къостайы мад Мария уыд Гуыбаты чызг. Хетæг чырыстон дин
райста, уый адыл æм йе ’фсымæртæ фæхæрам сты. Хъуамæ йæ амардтаиккой
æмæ Хетæг Ирыстонмæ ралыгъд. Хетæг Ирыстоны фыццаг кæм æрлæууыд,
уыцы бынат абоны онг дæр сыгъдæг бынатыл нымад цæуы. Уый у «Хетæджы
къох». Уый фæзынд Хетæджы курдиатмæ гæсгæ. Хетæгæн хъæдмæ балидзын нæ
бантыст, фæлæ хъæд йæхæдæг Хетæджы алыварс æрбалæууыд æмæ Хетæджы йе
знæгтæй фервæзын кодта.
Таурæгъмæ гæсгæ, Хетæг Нармæ æрбафтыд Куырттаты комыл, уымæ гæсгæ
Куырттаты комы Хетæджы ном кадимæ хъуыды кæнынц. Нары комы Сласы
Хетæг сарæзта хæдзар. Хетæгæн йæ фырты фырты фырт Гоцъи персаг богалыл
куы фæтых, уæд ын гуырдзиаг паддзах балæвар кодта æвзист къус. Нары цæрæг
ирæттæ-иу гуырдзиаг паддзахæн æххус кодтой æддагон знæгтимæ тохы, æмæ
уымæ гæсгæ уыдонæй бирæтæн паддзах лæвæрдта æлдæртты нæмттæ. Уыдон
дæр сæхиуыл уæлæмæ хæцын райдыдтой æмæ фæлтæрæй фæлтæрмæ иннæ
адæмæй фылдæр цæргæйæ сæхи уæздæттыл райдыдтой нымайын æмæ сæ уæд
бафæндыд сæ равзæрд дæр æндæр искæцы тыхджын адæмимæ сбæттын. Къо-
ста разы нæу, Хетæгкаты равзæрд мыггагон таурæгъ кæсгон æлдар Иналы фырт
Хетæгимæ кæй бæтты, ууыл. Къоста хорз æмбары, ам сословон интересты охыл
кæй фæзынд ахæм таурæгъ, уый. «Переходя от поколения к поколению, это пред-
почтение сильного слабому неизбежно должно было создать ту сословную рознь
в Осетии, сторонники которой, во что бы то ни стало, хотят убедить публику в
своем происхождении от персидских шахов, кабардинских князей и чуть ли не
от самого солнца».
Уыцы хъуыдыйыл хæст у этнограф Уарзиаты Вилен дæр. Вилен йæ уац
«К исторической интерпретации осетинских преданий о Хетаге» фыссы, зæгъ-
гæ, Хетæгыл баст мыггагон таурæгъ фæзындаид ХУ1-ХУШ æнусты. Уыцы за-
маны Кæсæджы феодалон æлдар фидар уыд æмæ йæ ном хъуыстгонд уыд æгас
Цæгат Кавказы. «В этой связи нетрудно понять объективную причину привне-
сения в Осетию генеалогических преданий кабардинских феодалов, которые
выполнгяли в традиционном обществе важные социально-политические и идео-
логические функции, возвыщая социальный статус их носителей и оправдывая
господство князей и узденей над крестянством».
125

Нары цы мыггæгтæ сæвзæрд, уый тыххæй ис цалдæр таурæгъы. Сæ иумæ
гæсгæ, Хетæгæн райгуырд Джиуæрджи. Джиуæрджийæн та - Мамиа æмæ Мами.
Мамиайы фырттыл нымад цæуынц: Гоцъи, Джиор, Бырнац, Дзанай. Адоны
нæмттæй рацыдысты мыггæгтæ Джиотæ (Гиотæ), Бырнацтæ, Дзанайтæ. Дзида-
хантæ, Балатæ, Отартæ равзæрдысты Гоцъийы фырттæ Дзида, Бала æмæ Отарæй.
Еналдытæ та равзæрдысты Мамиайы фырты дыккаг усæй - Еналдыйæ.
Иннæ мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Хетæгæн уыд дыууæ усы. Иуæй йын
дзы райгуырд Джиуæрджи, иннæмæй та Гаджи. Джиуæрджийы фырттæ уы-
дысты - Гоцъи, Джио, Дзанай, Бырнац. Хетæгкатæм Къоста куы фæзынд, уæд
Хетæгæй йæхи чи хуыдта, уыцы мыггæгтæй бирæтæ сæхи фыссын райдыдтой
Хетæгкатæй. Зæгъæм, Хетæгкаты - Дзанайты, Хетæгкаты - Бырнацты æмæ афтæ
дарддæр. Хетæг бирæ мыггæгты фыдæлыл нымад цыд, фæлæ ацы мыггæгтæй
бирæтæ кæрæдзийæ чызг курынц. Хетæгыл цы таурæгъ ис, уый æвдисы, Ир æмæ
кæсæгæн XVI æнусы цы ахастытæ уыд, уыдон: кæсæг ирæтты быдырæй хохмæ
куы фæсырдтой, уыцы рæстæг.
Зассеты Лариса йæ уац «Хетæджы фæдонтæ» (Мах дуг, 2002, № 12 ф.124)
фыссы, зæгъгæ, Къостайы чиныг «Особа»- йы æххæстæй хаст не ’рцыдысты
Хетæджы фæдонтæ. Зæгъæм, нæй дзы Дзидайы цыппар фырты, Амыраны æф-
сымæртæ - Георги, Дзапар, Хъайсын æмæ Зассе, стæй Амыраны фырт Ассайы
æфсымæр Хæмæт, Асайы æртæ фырты, Къостайы фыды фыд, Елызбары æф-
сымæртæ - Соломон, Чермен æмæ Мамсыр, Елызбары фырт, Къостайы фыд Ле-
уаны æфсымæр - Васили.
Хетæджы номдзыд Дзидаханы байзæддагыл сæхи нымайынц ахæм мыггæг-
тæ - Дзанайтæ, Бырнацтæ, Джиотæ, Балатæ, Отаратæ, Саутæ, Мамитæ, Гаджитæ,
Гуыбатæ, Цуцитæ, Хаситæ æмæ æндæртæ..
Дзидаханæн уыд фондз фырты - Амыран, Зассе, Хъайсын, Дзапар, Георги.
Амыранæн - дыууæ фырты - Асса æмæ Хæмæт. Хæмæты цот - Темырыхъо æмæ
Джанаспи. Асайæн уыд цыппар фырты - Елызбар, Соломон, Мамсыр æмæ Чер-
мен. Елызбарæн Леуаны ’рдыгæй йæ фæд аскъуыд Къостайыл, йæ иннæ фырт
Василийæн та уыд æртæ фырты - Алексей, Иван æмæ Арчил. Чермены æртæ
фырты: Биазыр, Агко, Гуда. Биазырæн уыд дыууæ фырты: Дæхцихъо æмæ Тай-
мураз. Агкойæн - Андрей, Гавриил æмæ Давид.
Соломонæн дæр уыд æртæ фырты - Тига, Датъуа æмæ Таймураз. Датъуайы
цот - Теба, Нарсау æмæ Налыхъ; Тигайы байзæддаг Петр æмæ Гаврил. Таймура-
зы фырт Никъала.
Мамсыры фырты ном уыд Парсадаис, уый фырттæ - Никъала, Шамил, Бар-
дзила.
Дзидаханы фырт Георгийæн уыд æртæ фырты: Мысост, Чечи æмæ Яков. Яко-
вы фырт Иванæн уыд авд фырты: Иорам, Михал, Гарсеван, Алыксандр, Ростом,
Никъала, Семен. Чечийы фырттæ - Солте, Дыгорыхъо, Шалва. Шалвайы фырт
Дагъистанæн дæр æртæ фырты - Рособ, Беко æмæ Гавриил. Дыгорыхъойы фырт-
тæ сты: Георги æмæ Луарсаб. Солтейы фырттæ - Андрей æмæ Темсыр. Мысосты
фæдонтæ сты Парна æмæ уый фырт Естъа, Созырыхъо æмæ уый фырт Хæнæз.
Дзапары фырттæ - Гори æмæ Биза. Горийы дыууæ фырттæй иу - Æмзор - æнæ-
126

бындар. Иннæ - Гокойæн уыдис цыппар фырты - Иорам, Бадзила, Георги æмæ
Михал. Бизайы дыууæ фыртæй иу - Росе - уыд æвæстаг.
Иннæ фырт - Хъуыдайнатæн уыд дыууæ фырты: Абрам æмæ Никъала. Зас-
сейæн уыд дыууæ фырты - Тома æмæ Хъайсын. Хъайсыны фырт Гоги, уый фырт
Александр. Томайы фырттæ - Барсег, Тасол, Айдормæ, Соломон. Соломоны
фырт Естъа.
Хъайсыны ’рдыгæй Дзидаханы байзæддаг сты: Хъайсыны фырт Кочора, уый
цот Джетæгъæз, Зæбеу, Георги æмæ Мосе. Мосейы фырт Никъала.
ХИДИРТÆ æмæ БЕТРОЗТÆ. Ацы мыггæгты равзæрды тыххæй ис дыууæ
таурæгъы: иу таурæгъы дзырдæуы, зæгъгæ, дам, Хидиртæ æмæ Бетрозтæн сæ фы-
дæл уыд гуырдзиаг кънйаз Хидирашвилийы фырт Хидир. Сæ фыд куы амард, уæд
æфсымæртæ кæрæдзимæ фæтуджджын сты, сæ фыды цæрæнбынæттæ ныууагътой
æмæ фæлыгъдысты фæйнæрдæм. Хидир слыгъдис Дыгуры коммæ æмæ æрцард
Лезгоры хъæуы. Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ та, Хидиртæ æмæ Бетрозты фыдæл
уыд алайнаг. Йæ ус уыд Годзойты чызг, цардысты Лезгоры хъæуы. Уыд сын фырт
Хаджи. Хаджи ракуырдта Муриты чызг Фаризæты, райгуырд сын æртæ фырты:
Хидир, Бетроз æмæ Тайса. Хидир æрхаста ус - Тетцойты Госæганы, фæлæ тагъд
амард халерæйæ. Йæ ус йæхи бар нæ уыд, ацыд йæ цæгатмæ. Уым ын райгуырд
фырт, сæвæрдтой йыл йæ фыды ном - Хидир. Куы бахъомыл, уæд фæстæмæ Лез-
горы хъæумæ слыгъд, Бетроз та æд бинонтæ Лезгорæй фæлыгъд быдырмæ æмæ
æрцард Кеты хъæуы, фæстæдæр ма сæ чидæртæ фæстæмæ Лезгормæ слыгъдысты.
ХИМИЛОНТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Химилонты мыггаг Дыгуры коммæ
æрбафтыд хохаг кæмттæй кæцыйæдæр. Æрбафтæг лæгæн, Хæнæзæн, йæ мыг-
гаг уыд Химилонтæй. Цы бынаты æрцардис, уый йын йæ ном райста. Хæнæз
бинонтæ æркодта. Фæзынд ын цæуæт. Бирæ фæцардысты Хæнæзы, стæй хох-
аг адæмæн быдырмæ лидзыны бар лæвæрд куы æрцыд, уæд Химилонтæ дæр
Хæнæзæй фæлыгъдысты быдыры хъæутæм.
ХОДТÆ. Хъайттаты Хъайтымырзæ куыд зæгъы, уымæ гæсгæ Ходæй бы-
дыры хъæутæм алыгъдысты Хъайтыхътæй, Дзугкойтæй æмæ Созатæй чидæртæ
æмæ сæ мыггаг уым ныффыстой Ходæй, ома Ходæй ралидзгæтæ. Цъæриттæ æмæ
Джимиты мыггæгтау, уыдон дæр сæ мыггаг, цы бынатæй ралыгъдысты, уый
номæй схуыдтой.
ХОЗИТÆ. Хозитæ уыдысты Уæлладжырон, Æрхоны коймаг, Дзæйыхъæуы
цæрæг. Уыдысты бирæ æфсымæртæ. Иу сæрд хос карстой. Сæ цурты къахвæн-
дагыл фæцæйцыд Æрхоны коймаг. Хозитæн «байриат» кæй нæ загъта, уый сын
тынг хъыг уыд æмæ йæ амардтой. Туджджынæй зын цæрæн уыдис уыцы комбæ-
сты æмæ Хозитæ Зругмæ балыгъдысты. Сæ гæды баззад, æмæ бирæ рæстæджы
рацу-бацу кодта, схъæддаг ис, æмæ сæ чъырынæй дарддæр хæдзармæ никæмæ
цыдис. Уæдæй фæстæмæ комбæсты адæммæ æлгъыстæн баззад: «Хозиты гæды-
йы уаст фæкæн», «Хозиты гæдыйау быныл баззай». Хозитæ Зруджы куы ’рцар-
дысты, уæд Майрæмы кувæндон скодтой Зруджы рагон аргъуаны хæлдæй. 1936
азы Зруджы цæрджытæ иууылдæр ралыгъдысты быдырмæ Рассветмæ, æмæ Зруг
æдзæрæгæй баззад.
ХОСЫРОТÆ. Ацы мыггаг Зæдæлескъмæ æрбафтыд Уæлладжыры комы
Дæйыхъæуæй. Уым Хосыротæй иу лæг, йæ ном Баззе кæимæдæр фæтуджджын
127

ис æмæ йе ’фсымæр Саукуыдзимæ уырдыгæй ралыгъд Дыгуры коммæ æмæ
æрцардысты Задалескы. Хосыроты мыггаджы равзæрды тыххæй ма ис æндæр
таурæгъ, уымæ гæсгæ Уæлладжыры комæй Задалескъмæ æрбалыгъд Хосыроты
Саукуыдз, йемæ йæ фондз фырты: Долæт, Дзастемур, Сандир, Гена æмæ Гутъо.
ХОРАНТÆ. Хоранты мыггаг дæр равзæрд Доныфарсы Гагуаты мыггагæй.
Сæ фыд Хоран уыд æлдар Гагуайы фырт, царди Доныфарсы. Ус ракуырдта, йæ
фыдæй рахицæн æмæ йæ мыггаг йæхи номæй - Хорантæй схуыдта. Афтæмæй
Доныфарсы хъæуы фæзынд Хоранты мыггаг. Бирæтæ сæ фæлыгъд быдырыхъæу-
тæм. Дзæуджыхъæуы цæрæг Хоранты Даукуыйы фырт Османы таурæгъмæ
гæсгæ та, Хоран уыд Ос-Бæгъатыры къабазæй равзæргæ, Челейы фырты фырт
Мисинæй. Мисин цард Уæлладжыры комы, Уæллаг Уыналы. Хоранæн уым уыд
иунæг фырт - Генардухъ, уымæн та дыууæ фырты: сæ иу Айдарухъ, иннæйы ном
ничи хъуыды кæны. Айдарухъы фырт Нæуæг Уыналæй ралыгъд Дыгуры коммæ
æмæ æрцард Доныфарсы. Хоранты мыггагæй равзæрдысты Шехинатæ æмæ Га-
найты мыггæгтæ. Шехинатæ фыццаг цардысты Кæсæджы, Озречы хъæуы, уый
фæстæ сæ бирæтæ æрцарди Хутихъæуы (Лескъены).
ХОРТИТÆ æмæ ТÆТÆОНТÆ. Иу таурæгьмæ гæсгæ, Хортиты мыггаг
равзæрд Тæтæонты мыггагæй. Тæтæонтæ Стыр Дыгурмæ æрбафтыдысты Уæл-
ладжыры комæй. Сæхицæн хæстæг æрвадæлтыл нымайынц Стыр Дыгуры цæрæг
Цопанты. Фæлæ Цопантимæ Тæтæонтæ æмæ Хортитæ кæд æмæ куыд бахæстæг
сты, уый таурæгъгæнæг нæ загъта.
Иннæ таурæгъ куыд дзуры, афтæмæй та Тæтæонты фыдæлы æфсымæртæ уы-
дысты Хæмыц, Уызег, Къеса, æмæ Æхсæвон. Тынг раджы, дам, цардысты Стыр
Дыгуры, хъæуы сæр, уæлхохы, Гъæудзоппы тигъыл. Уым цæргæйæ сæ мыггæг-
тæ сæхи нæмттыл скодтой æмæ хъæуы фæзынди ног мыггæгтæ: Хæмыцатæ,
Тæтæонтæ, Уызегтæ, Къесатæ æмæ Æхсæвонтæ. Хортиты мыггаг Тæтæонты
мыггагæй кæй равзæрд, уыцы хабар ма абон дæр дзурынц Стыр Дыгуры хъæук-
каг Хортиты Хæмыцы фырт Майрæм æмæ Цыколайы хъæуккаг Тæтæонты Мæр-
забеджы фырт Сафарбий. Хортитæй ма абон дæр цæры Стыр Дыгуры. Бирæтæ
сæ алыгъд Цыкола æмæ Толдзгунмæ.
ХОХОЙТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Хохой, Биас æмæ Тохъау æфсымæртæ уыды-
сты. Сæ фыд та уыд Дзæхой. Куыд фæстагмæ Хохойы цот систы Хохойтæ, Биасы
цот - Биастæ æмæ Тохъайы цот та - Тохъайтæ. Хохойтæ, Биастæ æмæ Тохъайтæ
æрвадæлтæ сты.
ХОСРОТÆ. Цæрынц Джызæлы. Сæхи хæстæг хонынц Слантæн. Хосро,
дам, уыд Слантæй, æмæ куы рахицæн, уæд йæ цæуæт йæхи номыл ныффыста -
Хосротæ.
ХОХТÆ. Уæлладжыры, Уæллаг Мызуры цæрæг Хохты Гæуысы къухæй
раджы кæддæр мард фæци Цæгæраты лæппу. Уымæ гæсгæ Гæуысæн Мызуры
цæрæн нал уыд æмæ алыгъд Дыгургоммæ. Ам Скъодтаты сыхы æрцард, фыййау
сын цыд. Уым слæг, ракуырдта Каматыхъæуккаг Байхъулты чызджы. Фæстæдæр
Гæуыс Скъодтаты сыхæй фæлыгъд Къаматмæ.
ХУАДОНТÆ. Ацы мыггаг фæзынд Уæлладжыры комы Ходы хъæуы Хъай-
тыхъты мыггагæй. Хъайтыхъты Хъайтыхъæн Ходы хъæуы райгуырд фырт -
Уакъе. Уакъе сæ хъæуы кæимæдæр фæтуджджын, æмæ уый тыххæй алыгъд Ды-
128

гуры коммæ, Стыр Дыгуры хъæумæ. Стыр Дыгуры Уакъе йæ мыггаг нæ хъæр
кодта, фæлæ хъæуккæгтæ зыдтой, Ходы хъæуæй кæй æрбалыгъд æмæ йын йæ
мыггаг уымæ гæсгæ схуыдтой Ходон - дыгуронау Хуадонтæй. Стыр Дыгуры
Уакъейæн райгуырд фырт - Уæгки, уымæн та Багке, Багкейæн Кисил, уыдон
цæуæт æмæ цæуæты цæуæт бирæ рæстæг фæцардысты Стыр Дыгуры, фæстагмæ
сæ бирæтæ алыгъдысты Нармæ, Лескъенмæ, Даргъонмæ.
Хуадонтыл ма ис ахæм таурæгъ дæр: Хуадонтæй иу лæг Нармæ æрбалыгъд
Стыр Дыгурæй. Стыр Дыгурмæ та Хуадонты фыдæл йе фсымæр Дзансолы сы-
вæллæттæ æрбахуыдта Уæлладжыры комæй. Сывæллæтты фыд уыд ацырдыгон
Хъайтыхъты Хъайтыхъ. Уымæн йæ дыккаг ус уыд Гето. Гето йæ лæгæй цæмæдæр
гæсгæ рахицæн æмæ йæ сывæллæттимæ Стыр Дыгурмæ ралыгъд. Сывæллæт-
тæ Хуад æмæ Дзансол ам схъомыл сты, фæлæ Дзансол Стыр Дыгурæй ралыгъд
Задалескъмæ. Ам Дзансол слæг ис, бинонтæ æркодта, йæ мыггаг йæхи номыл
ныффыста - Дзансолтæ, зæгъгæ. Хуад баззад Стыр Дыгуры. Уый дæр слæг ис,
йæ номæй мыггаг скодта, Хуадонтæ, зæгъгæ. Фæзынд ын цæуæт, цæуæты цæуæт.
Æрлыгъдысты Нармæ.
Нарон Хуадонтæй иу чызг æрцыд лæгмæ доныфарсаг Елбийты уæздан Ел-
бийы фырт Заурбегмæ. Доныфарсы Заурбегæн Хуадононæй райгуырд фондз
фырты: Цæппо, Гъуллæ, Бадзай, Мæхæмæт, Гæма. Зауырбег дыккаг ус æркодта
уæздæтты мыггагæй. Уымæ гæсгæ Хуадонон йæ сæрмæ нал бахаста Зауырбегæн
дыккаг усæн баззайын æмæ дзы рахицæн, йæ цæуæтæн та лæвæрд æрцыд йæхи
мыггаг - Хуадонтæ.
ХУЫБАТТÆ. Раджы, дам, Хуссар Ирыстонæй Хуыбатты мыггагæй иу лæг
фæтуджджын ис æмæ æрбалыгъд Дыгуры коммæ.
ХУЙМАНТÆ. Мыггаджы фыдæл Хуйман уыд Хъæдохты мыггагæй. Куы
слæг, уæд ус ракуырдта æмæ Хъæдохтæй рахицæн. Цæуæт ын фæзынд æмæ сын
йæ номæй скодта мыггаг - Хуймантæ. Афтæмæй Гулæры хъæуы фæзынд Хуйман-
ты мыггаг. Уырыссагау фыссынц Хаймановы. Стыр Дыгуры дæр ис Хуймантæ,
фæлæ ацы Хуймантæ æмæ Гулæры цæрæг Хуймантæ кæрæдзийæн ницы хæстæг
сты. Стыр Дыгуры Хуйманты мыггаджы хистæр уыд Гуырдзыйæ æрбафтгæ,
Гулæры Хуймантæ та равзæрдысты сæхи хъæуы Хъæдохты мыггагæй.
Гуырдзыйæ æрбафтгæ Хуйманты ма Цицайтæ дæр хонынц, Хуйманы фыд
Цица кæй хуынд, уымæ гæсгæ. Стыр Дыгуры хъæумæ æрбафтыдысты Гуыр-
дзыйæ. Сæхицæн æрвадыл нымайынц сæхи хъæуккаг Бегкаты мыггаджы.
Хуйманы фыццаг цæуæты байзæддæгтæ 1886 аз фыст бæрæггæнæнтæм гæсгæ
сты Цæппойы фырт Цæрай, Бабуйы фырт Куцук, Хъасары фырт Мизик.
ХУЫБЫЛТÆ. Раджы заманы Дзауы комы Гыццыл Гуфтайы хъæуы цард
иу лæг, йæ ном Хуыбыл. Уымæн уыд цыппар фырты: Джио, Коко, Магко æмæ
Гасси. Цалынмæ сывæллæттæ стыр кодтой, уæдмæ Хуыбыл цардис æнцад æн-
цойæ. Фæлæ йæ фырттæ куы бахъомыл сты, уæд сæ алчидæр йæхицæн æр-
домдта зæхх. Фыдæн йæ бон нæ уыдис йæ фырттæн алкæмæн дæр зæххы хай
рахицæн кæнын. Уымæ гæсгæ стæрхон кодта, цæмæй йæ зæххытæй макæмæн
радта, цæмæй йæм сæ мачи фæхъыг уыдаид. Æфсымæртæ сæ фыдæй сæ бон
куы базыдтой, уæд сфæнд кодтой сæхи тыхæй цæрын. Раздæры рæстæджы нæ
хъæдтæ сырддæй йедзаг уыдысты. Хуыбылы фырт Коко, дам, уыд тынг хорз
129

цуанон. Иуахæмы, дам, рацыдис Църуйы æфцæджы æрдæм, ныры Църуы хъæу
кæм ис, уырдæм. Куы схæццæ ис, уæд хъæды астæу ссардта æрдуз. Лæгæн ам
йæ зæрдæмæ фæцыдис, йæ фыдæн загъта йæ фæндон æмæ ардæм цæрынмæ ра-
лыгъд, Афтæ Коко æрцардис Църуйы, æмæ уым йæ номæй рацыдис Кокойты мы-
ггаг. Кокойтæн сæ иу хай алыгъд Чъимасдоны фаллаг фарсмæ æмæ уым æрцард,
фæзындис дзы Чъимасы хъæу.
Джио та алыгъдис Стыр Гуфтамæ. Джиойæн уыд бирæ фырттæ æмæ нып-
пырх сты алырдæм. Ацы мыггæгтæ дардтой кæрæдзимæ æрвадæлты зæрдæ. Ацы
мыггæгтæн фыдæлтæй фæстæмæ бар нæ уыдис кæрæдзийæ чызг курын. Фæтк
фехæлдтой Гасситæ æмæ Кокойтæ, æмæ сæ иннæтæ сæ фынгмæ нал хуыдтой.
Байуæрсты фæстæ Хуыбылы фырттæ кадæн сæ зиан хастой Гыццыл Гуфтамæ,
кæм фæнды ма рцыдаид зиан - Цъоны æви Цъорбисы, уæддæр. Ацы хъуыддаг
зын уыд, фæлæ фæтк фехалын йæ сæрмæ ничи хаста. Иуахæмы та Цъонæй зиан
рацæй ластой Гыццыл Гуфтамæ. Леуахийы дон уыдис ивылд æмæ зианджынтæн
сæ мард фæласта. Уæд батæрхон кодтой хистæртæ, цæмæй алчи йæ зианы ныгæ-
на йæхи хъæуы.
Раздæр Хуыбылы фырттæ æмæ сæ цæуæт иууылдæр цыдысты сæхи фæдзæх-
сынмæ Гуфтайы дзуармæ. Æрвадæлтæ тынг хызтой сæхи фыдбылызæй. Мыггагæй
тæрхон кодтой æмæ-иу азымджыны, Гуфтайы фидары цы уæрм ис, уым ныппæр-
стой. Æмæ- иу æй уым фæдардтой, цалынмæ-иу йæ рæдыдыл басаст, уæдмæ. Бу-
залайы хъæуккаг Гасситы Ефим нын куыд радзырдта, уымæ гæсгæ сæ фыдæлтæ
уыдысты гыццыл гуфтайæгтæ. Раджы заманы Хуыбылы фыдæлтæ схæцыдысты
Касаты мыггагимæ. Касатæ бирæ уыдысты æмæ ныццагътой Хуыбылы фыдæлты.
Аирвæзтис ма дзы æрмæст иу сылгоймаг - йæ мад. Ус йæхи бар нæ уыдис æмæ бам-
бæхстис лæгæты. Уым ын райгуырдис лæппу. Усæн æххуыс кодта хæрзгæнæг сыл-
гоймаг, хаста йын хæринаг лæгæтмæ сусæгæй. Касаты мыггаг базыдтой, се знæг-
тæй ма удыгас чидæр кæй аирвæзт. Агурын æй райдыдтой. Иу ахæмы та ус хъуамæ
ахастаид лæгæтмæ хæринаг. Фæндагыл ыл амбæлдысты агурджытæ, усы бафар-
стой, сывæллон, дам, кæм æмбæхст ис. Хинæйдзаг ус асайдта агурджыты, загъта
сын, зæгъгæ сывæллоны йæхæдæг федта æмæ тынг фыдуынд уыдис: йæ æфсæртæ
кæрæдзимæ нæ цыдысты, йæ былтæ, дам хуыйы былты хуызæн сты, æмæ, дам,
æй йæ мад доны баппæрста. Усы радзырд фехъусгæйæ, агурджытæ кæрæдзимæ
бакæстытæ кодтой, стæй дзы иу афтæ бакодта, «Уæдæ уый хуы былой куы уыдис».
Уый адыл агурджытæ фæстæмæ ацыдысты. Хинæйдзаг ус куыддæр фæхицæн
агурджытæй, афтæ лæгæты балæууыд. Радзырдта усæн агурджыты хабар. Иу тар
æхсæвы идæдз ус æд сывæллон фæлыгъдис йæ лæгæтæй æмæ æрцардис Гыццыл
Гуфтайы. Афтæ сывæллоныл баззадис йе знæгты æвæрд ном - Хуыбыл. Хуыбыл
уым слæг ис, ракуырдта ус, райгуырд ын цыппар фырты: Коко, Джио, Магко
æмæ Гасси. Уыдон æрцардысты алы рæтты: Коко - Църуйы, Джио - Стыр Гуф-
тайы, стæй уырдыгæй йæ мыггаг ныппырхис алы рæтты: Цъоны, Моргойы, Бар-
сы. Магко æрцардис Къодибыны, Гасси та - Бузалайы. Адоны нæмттæй рауади
мыггæгтæ: Кокойтæ, Гасситæ, Джиотæ, Магкотæ. Фыдæлтæй фæстæмæ нымад
цæуынц æрвадæлтыл. Сæ фыдæл Хуыбыл кæй уыд, уымæй дæр у бæрæг æмæ
Джиоты мыггагæй сылгоймаг ныртæккæ дæр хонынц Хуыбылон. Ис ма сын иу
мыггаг æрвадæлтæ - Битетæ. Фæлæ ацы мыггаджы хонынц æрхæссæггаг. Джио
130

кæдæмдæр ацыдис æмæ Къуыдаргомы кæмдæр ссардта сывæллон æмæ йæ æр-
хаста сæхимæ. Ном ыл сæвæрдта - Бите. Тугæй хæстæг сын нæ уыдис, фæлæ
хорз лæг кæй рацыдис, уый тыххæй йæм æрвадæлты цæстæй кастысты. Афтæ
баззадис се ’рвадæлтыл нымад, Битейы номыл цы мыггаг равзæрд, уый - Битетæ.
Джиоты мыггаджы- иу фыдыфыртæй хуыдтой Джеритæ. Уый та уымæн, æмæ
Джиотæн иу лæгæн зæнæг нæ цыдис æмæ æркодта сывæллонджын ус. Гуырдзиа-
гау ахæм æрхæссæггаг сывæллон хуыдтой гери, уырдыгæй рауад ном Джери, йæ
мыггаг та йын схуыдтой Джиотæй, сывæллон йæхæдæг та уыдис Тедетæй. Дже-
риты фыдыфырты цæуæт уыдысты тынг зæнджын, арæхсджын, фæлæ æнамонд
разындысты, сæ зæнæг бирæ нæ цардис.
ХУЫБЕЖТÆ. Хуыбежты фыдæлтæ Хуссар Ирмæ æрбафтыдысты Цæгат
Ирæй Уæладжыры комæй, Нары хъæуæй. Æрбынат кодтой Дзауы районы Сынт-
бадæны. Фæстæдæр уырдыгæй дыууæ æфсымæрæй Росе æмæ Шупл ралыгъ-
дысты Знауыры районмæ, æрцардысты Къуыдары. Гуырдзы ацы хъæу хонынц
Саджваре. Хуыбежтæ Куыдаргомæй кæй ралыгъдысты, уымæ гæсгæ сæ хъæуыл
сæвæрдтой «Къуыдар». Абон дæр мадзы бирæ цæры Хубежтæй.
ХУЫБИАТÆ. Хуыбиатæ раздæр цардысты Цæгат Иры, Уыналы. Уырдыгæй
алыгъдысты Хуссар Ирмæ æмæ æрцардысты Гнугъы комы, Сулаурийы хъæуы.
Семæ ма Уыналæй алыгъдысты сæ хæрæфырттæ - Хъабантæ. Сулауримæ æв-
вахс - Лагъиаурийы дæр Хуыбиатæ цардысты. Хуыбиатæй Лагъиаурийы чи цард,
уыдоны фыдыномæй хуыдтой Лацойтæ æмæ уымæ гæсгæ хъæу дæр Лациаури -
Лачъиари схуыдтой, Уыналæй ахастой Нафы кувæндонæй æрхъуын, сарæзтой
кувæндон, хонынц æй Уыналы Наф. Йæ кувæн бон уыд зымæджы, Тутырты. Ку-
сарт нæ кодтой, кодтой кæрдзынтæ æмæ-иу скуывтой. Уыналы Нафы фæстæ та
уыд Хъабанты Наф. Куывтой мархойы хæринæгтæй. Куывтой ма Гнугъы комы
Рекомæн дæр, Дауджыты размæ сабаты. Хуссар Иры Хуыбиатæ иууылдæр рацы-
дысты Гнугъæй, ныр цæрынц æндæр æмæ æндæр рæтты. (Хуыбиаты Алексийы
фырт Майоры ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты З.Д., 1986 азы, Цъунары).
ХУЫГАТÆ. Хуыгатæ Цъæхилы байзæддаг сты. Цъæхилæн уыд фырт. Йæ
ном Гуылар. Гуыларæн уыд фырттæ: Кошой, Тебло, Слан, Зассе, Хуыга. Кошо-
йæн уыд фырттæ: Нартых, Нани, Бæза. Адон нæмттæй равзæрдысты мыггæгтæ:
Теблойтæ, Слантæ, Зассетæ, Хуыгатæ, Нартыхтæ, Нанитæ, Бæзатæ. Хуыга æмæ
Сланы фыдæлтæ раздæр цардысты Урстуалты, уырдыгæй алыгъдысты Къаса-
райы коммæ Ныхасыхъæумæ. Иуахæмы Хуыгаты фыдæл Хуыга цуаны рæстæджы
бахауд, ныр Фæзыхъæу (Часавал)кæм ис, уырдæм. Бæстæ йæ зæрдæмæ фæцыд,
аздæхт Ныхасы хъæумæ æмæ йемæ цæрынмæ ракодта йе ’рвадæлты Зассе æмæ
Бæзайы æмæ æрцардысты Фæзыхъæуы.
ХУЫДÆЛТÆ. Хуыдæлты мыггагæн сæ фыдæл Мæхæмæт ралыгъд Уæл-
ладжыры комы Æрхонæй. Æрцард Дыгуры комы, Фæрæскъæты. Хуыдæлтæ, Ка-
таутæ, Гергитæ æмæ Адыхантæ сты хæстæг æрвадæлтæ. Æвзæргæ та, дам, ракод-
той Цæразонтæй. Катаутæ æрцардысты Фæснæлы, Худæлтæ та - Фæрæскъæты,
Гергитæ - Къорайы. Адырхатæ та баззадысты цæргæйæ Уæлладжыры комы.
ХУЫДЖЕТÆ. Хуссар иры Хуыджетæн сæ райдиан хъæу уыд Савелет.
Ис Уанелæй мидæгдæр, Мзиугомы Елбачиты хъæуы бакомкоммæ. Таурæгъмæ
гæсгæ, сæ фыдæл Сосо æрцыд Сачхеры ’рдыгæй. Ам уæд хъæд уыд æмæ дзы æр-
131

цард. Уымæй рацыдысты, ам цы Хуыджетæ цард, уыдон. Афтæ дæр ма дзурынц,
зæгъгæ, дам, Сачхеры ’рдыгæй цы хъæу ис - Савелет, уым сæ мыггаг Ходжашви-
ли у æмæ сæхи Хуыбежты æрвадæлтæ хонынц. Хуыбежтæ Хуссар Иры Савелетæй
алыгъдысты Цъорбисмæ (Знауыры район), уым хуымзæххытæ фылдæр уыд. Се
’рвадæлты сын хонынц Дудайтæ. Иуæй-иу хæттыты ма Лиантæ дæр.
Хуссар Иры Савелеты Сосо куы æрцард, уæд Икъатæй лæппу æрбакодта æмæ
йæ схаста. Уый адыл Савелеты цардысты Хуыджетæ æмæ Икъатæ. Адæм куыд
дзурынц, афтæмæй, Сосо Савелеты ныссагъта балтæ, балтæ ногæй ногмæ тала
кодтой æмæ ма æрæджыйы онг дæр уыдысты. Афтæ дæр ма дзырдтой, цыма
Сосо цыргъбырынкъ дурынтæ дардта, сæн нуазæнтæ.
ХУЫТÆ. Гæзæнтæ æмæ Хуыты мыггагы хистæртæ куыд дзурынц, уымæ
гæсгæ сæ фыдæл уыд Алайнаг лæг, йæ ном хуындис Газай, цардис Уæлладжы-
ры комы. Ам ын райгуырд дыууæ лæппуйы: кæстæры ном - Дзау, хистæры ном
ничи хъуыды кæны. Гæзæнтæ æмæ Хуыты царды тыххæй ис дыууæ таурæгъы:
фыццаг таурæгъ радзырдтой дзæуджыхъæуккаг Гæзæнты Реваз æмæ Уæхъæцты
цæрæг Гæзæнты Бегæз. Адон дыууæ дæр Хуыты мыггаджы фыдæлыл нымай-
ынц Газайы. Газайы дам амардта йæ фырт Дзау æмæ фæлыгъд Дыгуры коммæ,
Лезгорыхъæумæ. Ам ракуырдта Уаниты чызджы, райгуырд сын дыууæ фырты:
Сата æмæ Бузар. Сатайы фырт хуынд Хуы æмæ, дам, Хуыты мыггаг Сатайы фырт
Хуыйæ равзæрд. Ацы мыггаджы равзæрды тыххæй дыккаг таурæгъ радзырд-
та Хуыты Мухадин, Дзæуджыхъæуы цæрæг. Йæ хистæртæй куыд фехъуыста,
афтæмæй, Хуытæ æмæ Газайы фыдæлтæ цардысты Уæллаг комы Хонсарыхъæуы.
Газайæн уыд дыууæ фырты. Йæ хистæр фырт лæг амардта, стæй Газайæн йæхи
дæр амардтой. Газайы дыккаг фырт Дзау дæр Уæлладжыры комы кæйдæр амард-
та æмæ алыгъд Дыгургоммæ, æрцард Лезгоры, ракуырдта Уаниты чызджы, рай-
гуырд сын дыууæ фырты: Бузар æмæ Сата. Афтæмæй Бузарæй равзæрд Гæзæнты
мыггаг, Сатайæ та - Хуыты мыггаг.
ХУЫРЫМТÆ. Хуырымты фыдæлтæ цардысты Æрхонгомы, Тъæрайы. Уыр-
дыгæй æфсымæртæ: Газа, Ила, Къобес, Хосон æмæ Зæйт быдырмæ лидзынвæнд
скодтой. Уæлладжыры комы стыр фæндагмæ æрхызтысты æмæ уым баулæфыды-
сты. Куы сыстадысты, уæд Зæйт фæстæмæ комы мидæмæ аздæхти. Æфсымæртæ
йæм фæсте дзурынц, кæдæм цæуыс, раздæх, зæгъгæ, адæм дон-дон дæлæмæ куы
цæуынц, уæд ды кæдæм цæуыс? Уый сæм нæ хъусы. Уæд ын загътой: ды хуы-
рым дæ æмæ цу, кæдæм цæуыс, уырдæм. Зæйт бацыд Туалгоммæ. Уым Бигъуы-
ламæ бафысым кодта, æмæ йын зæгъы: искуы мын цæрæн бынат ратт. Уæд ын
Бигъуыла загъта: ацу æмæ фен. Ацыд, ныр Тоборза кæм и, уым Бигъуылайæн
уæтæртæ уыд, æмæ уым æрцард. Иу рæстæг дзы куы ацард, уæд ын Бигъуыла
загъта: ныр мын цот рацыд æмæ мын мæ зæхх суæгъд кæн. Уый йын афтæ: æз
ардыгæй никуыдæм цæуын. Кæд дæ мæ фарсмæ нæ фæнды, уæд ацу! Ууыл фез-
наг сты, кæрæдзийы цагътой, фæлæ дзы уæддæр цæргæйæ баззадысты сæ дыууæ
дæр. Йе ’фсымæртæ Зæйтæн «Хуырым», кæй бафидис кодтой, уый тыххæй йæ
ном Хуырымæй баззад, æмæ йæ цот та уый номыл мыггаг рахастой.
ХУЫТЪИАТÆ. Ацы мыггаг раздæр цард Куырттаты комы. Уым дыууæ
æфсымæрæй иу - Асланбег, кæимæдæр фæтуджджын ис, уымæ гæсгæ дыууæ
æфсымæры дæр Куырттаты комæй балыгъдысты Дыгургоммæ. Сæ иу Хæнæзы-
хъæуы æрцард, иннæ æфсымæр та Сындзыхъæуы. Ам йæ мыггаг схуыдта Хуы-
132

тъитæй. Хуытъиатæ æмæ Хуытъитæ сты иу мыггаг. Хæнæзы Хуытъиаты мыгга-
гæй ничиуал цæры. Фæлыгъдысты чи - Дур-Дурмæ, чи Мæздæджы районмæ, чи
Сырх Дыгурмæ.
ХУЫТЪИНАТÆ. Хуытъинатæ равзæрдысты афтæ. Куырттаты комы Дæл-
лагхъæуы цардысты дыууæ æфсымæры. Иу дзы хуынди Хуытъи, иннæ та Еси.
Æмæ сæм уыди хъан, схъомыл æй кодтой. Хъаны фыд сын хъаны лæварæн
Карцайы зæххытæ радта. Уым цæрын райдыдтой æмæ сæ цот сæ фыды номæй
рамыггаг кодта - Хуытъинатæ æмæ Есиатæ. Хуытъи æмæ Еси зæххыл нæ фидыд-
той. Байуæрстой йæ. Бæрæггæнæнтæ йыл скодтой. Уый фæстæ сæ цот Карцайæ
ралыгъдысты Хъæдгæронмæ.
<§>
ХЪАБАНТÆ. Дыгургомы Хъабанты мыггаг цæуы Дыгуры уæздæттæ, Бади-
латы мыггагæй. Сæ фыдæл Хъабан уыд Бадилайы фырт, Хъримшамхалты хæрæ-
фырт. Фæстагмæ Хъабантæ æрцардысты Урсдоны æмæ Хæзныдоны.
ХЪАЗАХТÆ. Цæрынц Махческы, сæ сыхæгтæ сты Дзанкистæ. Ацы дыууæ
мыггаджы цæрынц иу сыхы. Хъазахтæ ацы сыхмæ куыд æрбафтыдысты, уый
тыххæй ис дыууæ таурæгъы. Фыццаг таурæгъ радзырдта 92-аздзыд Махческы
хъæуккаг Хъазахты Санге. Раджы, кæддæр, дам, Махческыхъæумæ æрбафтыд
Гæнуатæй иу лæг. Махческыхъæумæ хæстæг Ирæфы галиу фарс æрцард. Уыдис
ын цыппар фырты: Дзанкис, Саукуыдз, Сæууай æмæ Темир, стæй иу чызг Гур-
механ. Семæ ма цард лæппу, йæ ном Хъазах, уый сæ фыд æрбахуыдта Асыйæ,
æмæ цард, куыд бинонты уæнг. Ацы таурæгъ ма æндæр хуызы радзырдта Махче-
скы цæрæг Секъинаты Таймураз. Уыцы таурæгъмæ гæсгæ, лæппу уыд Дзанкисы
фырт. Гæнуатæ æнгом бинонтæй цардысты, фæлæ сыл æрцыд стыр бæллæх. Æф-
сымæртæй иу цуаны, æвæндонæй амардта сæ хъæуккаг Абысалтæй иу лæджы.
Абысалтæ куы базыдтой, сæ лæг барæй мард не ’рцыд, уæд сæ туг исыныл не
схæцыдысты, фæлæ загътой сæ туджджынæн, цæмæй сæ цæрæн бынат аивой.
Цы гæнæн ма уыд Гæнуаты æфсымæртæн. Байуæрстой фæйнæрдæм: Темыратæ,
Саукуйтæ æмæ Сæууойтæ - Фæрæскъæттæм, Дзанкистæ æмæ Хъазахтæ та ныры
Хъазахы сыхмæ. Дзанкистæ фæстæдæр фæлыгъдысты Дур-Дурмæ. Хъазахтæн
ам хæдзæрттæ сарæзтой æртæ гуырдзиаг лæджы, Дзапаридзеты мыггагæй. Адон
Дыгурмæ æрбафтыдысты Сванетæй (Гуырдзыстон). Ацы æфсымæртæй иу уыд
Махческы цæрæг Митдзиты мыггаджы фыдæл (Лалойы фыд).
ХЪАЗБЕГТÆ. Хъазбегты фыдæл уыд кънйаз Хъазбегты Ясоны фырт Ира-
къли, райгуырд æмæ схъомыл Гуырдзыйы. Цард Хъазбеджы Хохы рæбын. Хъаз-
бегты мыггагæй ма абон дæр Хъазбеджы хохмæ хæстæг цæры къорд хæдза^ы.
Кънйаз Хъазбегты Иракъли уыд æнæхæрам, раст лæг. Уарзта сабыр цард. Иæ
къæбæр æмæ цæхх лæвæрдта хуымæтæг адæмæн. Куыд æрбахауд Гæлиатмæ
сæ фыдæл?! Иу хатт Гуырдзыйы кънйазæн уыд Тифлисы æмбырд. Хъазбегты
Иракъли æмæ кънйаз Багратиони Валикъо фæхыл сты. Иракъли амардта Ва-
ликъойы æмæ фæлыгъд Уæллагкоммæ. Уым йæхицæн скодта цæрæн бынат. Ацы
133

хæдзары хæлдтытæ ма абоны онг дæр сты. Иракъли ам ус ракуырдта хъæрæсейаг
Хъримшамхалтæй иу кънйазы чызг Ханиффæйы. Уымæй ын райгуырд дыууæ
лæппуйы: Бинигор æмæ Дигор. Бинигоры Биаслантæй чидæр амардта. Дигор
æрхаста Сарахъаты чызджы. Дигор амард, ус баззад Уæллаг комы. Райгуырд ын
лæппу æмæ Иракълийы мыггаг нæ аскъуыд. Уый фæстæ Сарахъон йæ лæппуимæ
ацыд йæ цæгатмæ цæрынмæ. Уым мад амард. Йæхæдæг Хъазбег Фадауы цард,
йæ мадырвадæлты фарсмæ. Хъазбегы мыггаг абон цæрынц Чырыстонхъæуы,
Дзæуджыхъæуы, Беслæны. Иуæй-иу таурæгъгæнджытæ афтæ дæр дзурынц,
цымæ Хъазбегты мыггаг Собыкъатæй (Чопикъашвили) уыд.
ХЪАЗИТÆ æмæ ИКЪАТÆ. Хъазитæ монголты æрбабырсты размæ цар-
дысты Цæгат Иры цалдæр раны. Сæ фылдæр хай цард Куырттаты комы, Уæллаг
æмæ Дæллаг Дешы хъæуты. Ацы хъæуты ма цардысты Тотратæ, Сауталтæ æмæ
æндæр мыггæгтæ. Хъазиты Уырызмæг цардис Уæллаг Дешы, уыдис ын фондз
æфсымæры: Хъæлци, Сæрмæт, Уæхæнæз, Сослан æмæ Икъа. Уырызмæг æмæ йе
’фсымæрты цоты æртыккаг фæлтæрæй иутæ баззадысты Цæгат Иры, се ’ннæтæ
алыгъдысты Хуссар Ирмæ, æрцардысты Едысы æмæ Сбайы. Фæлæ сын уым дæр
зæхх нæ фаг кодта æмæ алыгъдысты Диссджын æмæ Хæтæнтæм. Дыккаг хъæуæн
йæ ном фæивта Вахушти, Хуссар Ирæн нывæц (картæ) куы арæзта, уæд, æмæ йæ
схуыдта Двалури. Хъазиты мыггагæй иутæ баззадысты Хæтæнты - Двалурийы
хъæуы, иннæтæ алыгъдысты Члианамæ. Члианайы дзы баззад иу фыдыфырт, ин-
нæтæ та уырдыгæй дæр алыгъдысты Адзисæр, Икъота æмæ Сабамæ.
Афтæ рауад Икъайы байзæддаджы хъуыддаг дæр. Сæ иутæ баззадысты Цæ-
гат Иры, иннæтæ та алыгъдысты Едыс æмæ Сыбамæ, уырдыгæй та - Дисиджын
æмæ Соцъимæ. Уыдоны фæстæ та - иннæтæ алыгъдысты Уæллаг Бихъар, Икъор-
та, Абреу æмæ Мутърисмæ. Гъе, стæй ацы бынæттæй лыгъдысты æндæр рæттæм.
Хæтæнты цы фыдыфырт баззад Хъазитæй, уыдон 150 азы размæ алыгъдысты
Дæллаг Урсадагмæ. Ацы хъæуы ном дæр фæивта Вахушти æмæ йæ схуыдта Къор-
къула. Икъортайы Хъазитæ та фæлыгъдысты Уæллаг Арцеумæ. Афтæ Ирыстоны
Хуссар хайы, стæй Гуырдзыстоны бирæ рæтты Хъазитæ æмæ Икъатæ цæрынц алы
рæтты, фæлæ ма абон дæр Хъазитæй чызг чындзы куы фæцæуы, уæд æй фæхо-
нынц Икъиан. (Хъазиты Алекси «Тæрхон», Цхинвал, 1989 аз, ф., 42, 51).
ХЪАИРТÆ. Хъаиртæ цардысты Уæлладжыры комы, Садонмæ хæстæг,
Куырæйттыхъæуы. Иуахæмы Хъаирты лæджы къухæй фæмард сæ хъæуккаг
лæг. Уый уыд Хъайтыхътæй. Хъайтыхътæ сæ туг исын сфæнд кодтой. Хъаирты
Титт йæ цыппар фыртимæ ралыгъди Дыгуры коммæ, Стыр Дыгурмæ. Фæлæ сæ
Хъайтыхътæ ам дæр ссардтой. Хæст самадтой, уым та Хъайтыхътæй иу лæг фæ-
мард. Хъаирты Титты цыппар фырты хуындысты: Аго, Цъеу, Бурахъ æмæ Кит.
Æфсымæртæ алыгъдысты Доныфарсмæ, устытæ ракуырдтой æмæ сын рацыд
цæуæт. Бирæ сæ ралыгъд Цыколамæ, Хæзныдонмæ, Лескенмæ.
ХЪАЙТМАЗТÆ. Хъайтмазтæй гулийы чи цæры, уыдон Зæрæмæгæй балы-
гъдысты. Зæрæмæгмæ та Санибайæ æрцыдысты. Зæрæмæджы фæтуджджын сты
Баситимæ, уæд сыстадысты æмæ Гулимæ балыгъдысты. Гулимæ чи ралыгъди
Хъайтмазтæй, уый Хазби хуынди. Хазбийы фырт та - Хъасай, Хъасайы фырт
Бæрæзг, Бæрæзджы фырт - Созырыхъо, Созырыхъойы фырт - Мурик.
134

ХЪАЛАБЕГТÆ. Мыггаг равзæрд Гуырдзыйы æндæр мыггагæй, кæмæй,
уый таурæгъгæнæг нæ зоны. Кæддæр, дам, Хъалабегтæй иу лæг Гуырдзыйы кæй-
дæр амардта æмæ æртæ æфсымæрæй ралыгъдысты Дыгуры коммæ, æрцардысты
Стыр Дыгуры зылды Куссуйы. Æфсымæртæй сæ иуы ном хуынди Хъудæйнат.
Иннæ дыууæ æфсымæры ралыгъдысты Асы æмæ Хъæрæсемæ. Ум цæргæйæ сæ-
хицæн бинонтæ æрхастой. Сæ мыггаг уым дæр Хъæлæбегтæй уыди.
Æндæр таурæгъмæ гæсгæ та, ацы æфсымæртæ Асы æмæ Хъæрæсемæ нæ
фæлыгъдысты, фæлыгъдысты Хуссар Ирмæ æмæ уым сæ мыггаг Хъуылымбег-
тæй скодтой. Хъудайнат æмæ йæ мад та баззадысты Къуссуйы. Уым ус ракуырдта
лæппу, райгуырд ын иунæг фырт - Айтег. Уымæн дæр уыд иунæг фырт - Бимбо-
лат. Уымæн дæр фæзынд цæуæт æмæ цæуæты цæуæт. Хъалабегтæ Къусуйы фæ-
цардысты бирæ рæстæг. Фæстæдæр сæ бирæтæ алыгъдысты Чырыстонхъæумæ,
Мæскуы, Омск æмæ æндæр рæттæм (Хъалабегты Артуры ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Гецъаты А.Х., ныммыхуыр æй кодта йæ чиныджы «Дигори коми муг-
гæгти равзурд»-ы, Дзæуджыхъæу, 1999, ф. 49)
ХЪАЛÆГАТÆ. Раджы заманы Джимарайы цард æртæ æфсымæры: Хъалæг,
Гусал, Дзанæг. Æфсымæртæ куы байуæрстой, уæд æрцардысты æндæр æмæ æн-
дæр кæмтты - æмæ сæ нæмттæй равзæрдысты мыггæгтæ: Хъалæгатæ, Гусалтæ,
Дзанæгатæ. Хуыздæр цардагур алыгъдысты Быдыры Хъахъхъæдурмæ.
ХЪАЛАТÆ. Раджы кæддæр Хъалатæй иу æфсымæр фæтуджджын æмæ ра-
лыгъд йæ цæрæн бынат Тырсыйы комæй. Фыццаг йæхи æрæмбæхста йæ тудж-
джынтæй Уæлладжыры комы Тури æмæ Мызуры, стæй уырдыгæй фæлыгъд Ды-
гурмæ æмæ æрцард Фæрæскъæты. Уым Хъала бинонтæ æркодта, стæй алыгъд
Уæллагкоммæ æмæ æрцард Гæлиаты.
ХЪАНТЕМЫРАТÆ. XVIII æнусы Дыгуры ком дих кодта дыууæ тыхджын
мыггагыл: Цæргæсатæ æмæ Бадилатæ. Цæргæсаты фыдæл Цæргæсæн уыд æртæ
фырты: Хъантемыр, Хъарабугъа æмæ Таймаз. Хъантемыры номæй фæзынд
Хъантемыраты мыггаг. Хъарабугъайæн уыд фондз фырты, сæ нæмттæй рауады-
сты мыггæгтæ: Хъарабугъатæ, Тегкатæ, Хъайтыхътæ, Къулитæ, Сосрантæ. Тай-
мазы номæй фæзынд мыггаг - Таймазтæ. XVIII æнусы астæу Хъантемыратæй 20
хæдзарæй фылдæр алыгъди Дыгурæй Дæргъæвсмæ.
ХЪАНТУХЪТÆ. Сæ фыдæл Хъантухъ уыд Гагуаты Гагуйы фырт, Доны-
фарс йæ фыдæй куы байуæрста, уæд йæ номæй акодта мыггаг - Хъантухътæ.
ХЪАНЦАУТÆ. Хъанцаутæ сты захъхъайаг. Хъанцауты мыггаг ма ис Дæргъ-
æвсы, Фырнахъæуы. Чи зоны, ацы мыггаг Хъанцайæ уыд, уыдон Нары цæрынц,
фæлæ сæ мыггаг фыссынц Дзидахантæй. Ставд-Дурты цы Хъанцаутæ цæры, уы-
дон уырыссагау сæ мыггаг фыссынц Канцаовы, иннæ Хъанцаутæ та Ганцауровы.
ХЪАМБОЛТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, дам, Нарыхъæумæ раджы кæддæр Туал-
гомæй æрбафтыд иу лæг, йæ ном хуынди Логон. Уыцы лæг Нары йæхицæн ссардта
цæрæнбынат. Ус ракуырдта, райгуырд ын фондз фырты: Хъамбол, Бæзи, Зæгæл,
Сабан æмæ Зохъо. Ацы æфсымæртæ куы слæг сты, уæд сæ нæмттæй скодтой мы-
ггæгтæ: Хъамболтæ, Бæзитæ, Сабантæ, Зæгæлтæ æмæ Зохъотæ. Зæгæлтæ æмæ
Зохъотæ сæ цæрæн бынат раивтой Нарыхъæуæй Гæлиатмæ, Бæзитæ - Задалескъы-
хъæумæ. Хъамболтæ æмæ Сабантæ та баззадысты Нарыхъæуы. Фæстагмæ Хъам-
болтæй дыууæ лæппуйы сæ мадимæ æрцардысты Доныфарсы.
135

ХЪАРАТÆ. Хъараты мыггаг Дыгургомы куыд фæзынд, уый тыххæй Хъара-
ты хистæртæ фæкæнынц ахæм хабар: раджы, кæддæр Уæлладжыры комы Даго-
мы Хъараты Габица кæйдæр амардта, уымæ гæсгæ æфсымæртæ уырдыгæй ли-
дзинаг фесты. Бадзи, Дзидзи æмæ Бабицо Дагомæй ралыгъдысты Дыгургоммæ
æмæ æрцардысты Къæмунты. Дагомы баззад Бабицойæн йæ ус. Уый йæхибар
нæ уыд, райгуырд ын лæппу. Лæппу куы сыстыр, уæд йæ фыды æрцагуырдта.
Ссардта йæ Къæмунтыхъæуы, загъта йын, йæ туджджынтæ йæ кæй агурынц æмæ
уæд Бабицо æмæ йæ фырт алыгъдысты Лезгорыхъæумæ. Иннæ дыууæ æфсы-
мæрæн сæ цæуæтæй бирæтæ Лескенмæ алыгъдысты.
ХЪАРДАНТÆ. Хъардантæ цалдæр æфсымæрæй цардысты Дæргъæвсгомы,
Къæхтысæры. Ам кæимæдæр фæтуджджын сты, æмæ уымæ гæсгæ æфсымæртæй
иу фæлыгъд Кæсæгмæ, иннæ дыууæ - Джызæлмæ, сæ иу та - Дыгуры коммæ,
Задалескъмæ. Ам ус ракуырдта, фæзынд ын цæуæт, цæуæты цæуæт. Фæстæдæр
уыдонæй сæ иутæ фæлыгъдысты Мæздæгмæ, Цыколамæ, Чырыстонхъæумæ.
Хъардантæ Дыгуры комы куыд фæзындысты, уый тыххæй ма ис æндæр тау-
рæгъ: Гуырдзыйы иу хъæуы царди Хъардантæй дыууæ æфсымæры. Иу бон Хъар-
данты дыууæ æфсымæры уынгы куы фæцæйцыдысты, афтæ сыл сыхæгты куыдз
йæхи ныццавта æмæ сæ иуыл фæхæцыд. Иннæ æфсымæр хъамайæ куыдзы барæ-
хуыста. Уæд куыдзы хицау топп раскъæфта, хæдзары тыргъæй фехста лæппу-
ты æмæ дзы иуы амардта. Уый фæстæ Хъарданты иннæ æфсымæртæ бындзагъд
ныккодтой сæ сыхæгты бинонты. Уымæ гæсгæ Хъардантæ уырдыгæй фæлыгъ-
дысты. Сæ иу - Кæсæгмæ, дыууæйæ - Джызæлмæ, иннæтæ та - Дыгургоммæ,
Задалескъмæ.
ХЪАРАОНТÆ. Раджы, дам, Уæлладжыры комы Зæрæмæджы цæрæг Га-
сийы фырт Гасан кæйдæр амардта æмæ фæлыгъд Здыджыхъæумæ. Уым æрхаста
Хъараты чызджы, фæлæ куы фехъуыста туджджынтæ йæ агурынц, уæд алыгъд
Дыгурмæ, æрцард Уæхъæцы. Райгуырд сын фырт Хъасай. Гасан амард, лæппуйы
хаста йæ мад Хъараон. Адæм сын сæ рагон мыггаг ферох кодтой æмæ сæм дзырд-
той мады мыггагæй, афтæмæй баззадысты Хъараонтæй.
ХЪАЦЪИТÆ. Хъацъитæ, Касатæ æмæ Къоратæ сты иу артæй байуаргæ
æфсымæрты цæуæт, цардысты Уæлладжыры комы. Фæснæлы цæрæг Хъациты
фыдæл Хъаци Фæснæлмæ æрбафтыд Уæлладжыры комæй. Хъацъийæн йæ бай-
зæддагæй дыууæ æфсымæры - Хъуыбады æмæ Цако цардысты Фæснæлы.
ХЪÆБÆЛОТÆ. Сæ мыггаджы фыдæл - Аурун. Алантæй равзæргæ лæ-
гæн уыд фырт Аурун, уымæн та - Хадраки, уый Гуырдзыйæ æрбалыгъд Стыр
Дыгурмæ. Уым ын райгуырд фырт - Адас. Адасæн та уыд дыууæ фырты: Тедо
æмæ Хъантемыр. Хъантемыр йе ’фсымæрæй рахицæн, уыди йын фырт Гадзау
æмæ, дам, Гадзауты мыггаг уый номæй равзæрдис, Адасы иннæ фырт Тедо та
ракуырдта Стыр Дыгуры Хæмыцаты чызджы. Уымæй Тедойæн райгуырд цып-
пар фырты: Хъæбола, Бийазæр, Кудзе, Дзаку. Ацы æфсымæртæ куы слæгтæ сты,
уæд сæ мыггæгтæ ныффыстой Хъæбæлотæй. Хъæбæло йæ цæрæн бынат Стыр
Дыгурæй раивта Лезгормæ, Кудзе фæлыгъд Мæздæгмæ, Бийазæр баззад Стыр
Дыгуры, Дзакуйы фырт Хъулишхъо та фæлыгъд Кæсæгмæ - Ерохъыхъæумæ. Сæ
цæуæт иууылдæр сæхи фыссынц Хъæбæлоты мыггагыл.
136

ХЪÆДОХТÆ. Ацы мыггаг нымад у Гулæры бындурон цæрæгыл. Се
’рвадæлтыл нымайынц Дзагъиты. Таурæгъмæ гæсгæ, Хъæдохты мыггагæй ха-
лерæйæ фервæзтис дыууæ лæппуйы. Лæппутæй иу уыд Уæхъæцыхъæуккаг Ами-
лахуарты хæрæфырт, иннæ та Доныфарсыхъæуккаг хæрæфырт. Уыдон схастой
сæ хæрæфыртты, устытæ сын æрхастой. Фæлæ сæ Найфонтæ марынмæ хъавыды-
сты, цæмæй Гулæрыхъæуы Хъæдохты зæххытæ уыдонæн баззадаиккой. Лæппу-
ты сæ мады æрвадæлтæй нæ бауæндыдысты амарын. Уый фæстæ Хъæдохты
лæппутæ æд бинонтæ æрцардысты Гулæры. Сæ мыггаджы рагон цæрæнбынæт-
ты. Фæстагмæ Доныфарсаг хæрæфырт Гулæрæй алыгъд Кетмæ, уырдыгæй та -
Цыкъоламæ. Амилахуанты хæрæфырт баззад Гулæры. Хъæдохты мыггаг куы
сбирæ, уæд сæ иутæ фæлыгъдысты быдыры хъæутæм, иннæтæ та Дзинагъамæ.
ХЪÆЛЫЦТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, раджы кæддæр Куырттатыкомы Бызы-
хъæуы цæрæг Албæкаты Албæгæн райгуырд æртæ фырты: Гури (Горо), Хъæлыц
æмæ Созыр. Созыры, дам, сæ хъæуккаг Хæмæтатæй иу лæг амардта. Хъæлыц
уыцы рæстæджы уыд балцы. Куы рыздæхт, уæд Хæмæтатæй фондз лæджы
амардта: туджджынты цыппар æфсымæры æмæ уыдонæн сæ фыды. Уый адыл
Хъæлыц Куырттаты комæй фæлыгъд Дыгуры коммæ æмæ æрцардис Задалескъы.
Уыд ын фырт Гизо æмæ иу чызг. Гизойæн йæ цæуæт уыдысты - Текъо, Цагъа
æмæ Гæма. Гæмайæн уыд иунæг чызг æмæ йæ чындзы радтой сæхи хъæуккагмæ,
фæлæ йæ лæг амард, баззад ын иунæг фырт - Самур. Мад йæ фыртимæ хицæн
хæдзарæй цардысты Задалескъыхъæуы. Хъæуы адæм, сыхæгтæ сæм дзырдтой
мады мыггаджы номæй, Гæмаон, зæгъгæ, афтæмæй мады номæй рауади мыггаг.
Гизойы фырты фырт Басилæн уыди фырт Æндре. Æндре фæстагмæ йæхи
номæй скодта мыггаг, æмæ Задалескъы фæзынд мыггаг - Æндретæ.
Цагъайæн дæр Задалескъы фæзынд цæуæт æмæ цæуæты цæуæт, йæ мыггаг
йæхи номæй схуыдта - Цагъатæ. Афтæ - Текъа дæр. Иæ мыггаг йæхи номæй
схуыдта - Текъатæ.
ХЪÆЛЦÆУТÆ. Хъæлцæутæ Бадыхъæуæй рацыдысты. Уыдон сты Цæра-
зонтæй. Хъæлцæутæ, Дзитотæ, Хъæцмæзтæ æрвадæлтæ сты. Се гас дæр уыдысты
Хаистæй. Хъæлцæутæн сæ мадырвадæлтæ Закатимæ фæтуджджын сты, кæрæд-
зийы фæцагътой. Уæд Хъæлцæутæ Закатæй сæ маст райсыны тыххæй Закатæн
сæ фос фæцагътой, сæхæдæг та Уæллаг коммæ алыгъдысты æмæ Къорайы сæр-
мæ æрцардысты, уырдыгæй та Урсдонмæ алыгъдысты.
ХЪÆСТУАТÆ. Фыдæлты таурæгъмæ гæсгæ, сæ фыдæл Хъæстуйæн уыд
дыууæ æфсымæры: Æмзор æмæ Гагын. Мыггаг равзæрд хистæр æфсымæры
номæй Хъæсту - Хъæстуатæ. Хъæстуатæ цардысты хохы Санибайы. Уырдыгæй
1822 азы ралыгъдысты Бæтæхъойыхъæумæ. Бæтæхъойыхъæуы цæрджытæ хæ-
цыдысты чырыстон диныл, Хъæстуатæ та пысылмон уыдысты. Уыйадыл сæм
хъаугъатæ цыд. Уымæй дарддæр ма уыцы заманы ам æлдариуæг кодтой Къуын-
дыхатæ æмæ сæ зæххыты тыххæй домдтой фиддæнтæ. Ацы уавæры ам сæ бон
цæрын нал уыд æмæ алыгъдысты Заманхъулмæ. Заманхъулмæ фыццаджыдæр
алыгъд Хъæстуатæй Ахмæт.
ХЪÆЦМÆЗТÆ. Хъæцмæзтæ цардысты Къуыдаргомы, Хъевселты. Уым
æртæ хъæуы уыдысты, æртæ Хъевселты: Дæллагхъæу, Уæллагхъæу, Мидæггаг-
хъæу. Хъæцмæзтæй Хъевселты чи царди, уыдоны фыдæл Бисолтан цард Нузалы,
137

фæлæ кæйдæр амардта Цъæйы æмæ уый тыххæй ралыгъд Хуссар Ирмæ æмæ
æрцард Хъевселты.
ХЪЕСАТÆ. Хъесаты мыггаджы равзæрды тыххæй ис дыууæ таурæгъы.
Сæ иумæ гæсгæ, Хъесаты фыдæл Хъеса æрбафтыд Гуырдзыйæ. Уым баззад йе
’фсымæр Херхеули, уымæй равзæрд гуырдзиаг æлдæртты мыггаг Херхеулидзе.
Уый æлдариуæг кодта Хуссар Ирыстоны Цхинвалмæ хæстæг хъæуты. Хъесатæ
æмæ Херхеулидзеты хсæн æрæджыйы онг уыд хæстæгдзинады ахастытæ.
Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ, Хъеса уыд Дыгургомæй, уым цæрынц се ’рвадæл-
тæ - Хъесатæ. Гутнаты Ф.-йы хъуыдымæ гæсгæ, Хъесатæ цардысты Захъайы.
Уырдыгæй сæ мыггагæй чидæртæ раджызаманы алыгъдысты Дыгургоммæ æмæ
сæхи хонынц Дыгургомы равзæргæ мыггагыл. Захъагомы Хъесатыхъæуы цæрæг
Хъесаты Дохцыкъа XIX æнусы 30-æм азты радзырдта таурæгъ. Уымæ гæсгæ
Хъесаты мыггаг равзæрд Захъагомы, сты алантæй баззайгæ мыггаг.
Мыггагæн йæ кад бæрзондгæнджытæй иу уыд Хъесаты Эба - Уæрæсемæ
фыццаг ирон минæварады уæнг. Эба ахуырад райста Гуырдзыйы, хæст уыд чы-
рыстон диныл. Хъесатæй ма зындгонд адæймагыл нымад у Павел Генцауров
(Хъесатæй). Уый уырыссаг алфавиты бындурыл сарæзта фыццаг ирон графикæ,
ирон æвзагмæ ратæлмац кодта чырыстон дины чингуытæ. Уыдон ’хсæн - «Кате-
хизис», æмæ йæ ныммыхуыр кодта Мæздæджы 1798 азы. Уæдмæ ирон æвзагыл
чиныг мыхуыр не ’рцыд.
ХЪЫБЫЗТÆ. Цардысты Дыгуры. Сæ фыдæл цард хохы Дыгуры, Къаматы.
Раздæр сæ æндæр номæй хуыдтой, фæлæ ферох, куыд сæ хуыдтой, уый. Сæ фы-
дæлæн уыд æртæ фырты: Хъыбыз, Секъина æмæ Къубал. Куы байуæрстой, уæд
алчи йæхи номæй скодта мыггаг: Хъыбызтæ, Сечъинатæ æмæ Къубалтæ быдыр-
мæ ралыгъдысты.
ХЪИЗИНТÆ. Сæ хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ сын раздæр уыди
æндæр мыггаг, фæлæ йæ абон мыггагæй ничиуал хъуыды кæны. Иу заманы сыл
цыдæр фыдбылыз æрцыд - фæцагъды сты. Баззади ма сæ иу сылгоймаг, сæ чын дз,
Хъамболты чызг. Чындз йæхибар нæ уыд. Райгуырд ын лæппу. Уыцы лæппуйы
дæр хъуамæ амардтаиккой, уымæ гæсгæ, дам, мад хъæнагъæй быд хурдзины (хи-
зины) йæ кæмæдæр ахаста æмæ йын йæ ном дæр уымæ гæсгæ схуыдтой Хъизин.
Азтæ цыдысты, Хъизин слæг ис, æрцард Доныфарсы, йæ мыггаг йæхи номæй
схуыдта æмæ хъæуы фæзындис Хъизинты мыггаг. Хъизинты æмæ Коцкионты
хонынц æрвадæлтæ, фæлæ куыд æрвадæлтæ сты, уый ничи хъуыды кæны.
ХЪИРГЪУТÆ. Сæ мыггаджы хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ Хъир-
гъу, Фæдан, Дзира, Къос æмæ Гъутъæс иу фыдæй рацæугæ æфсымæртæ уыды-
сты. Цардысты Доныфарсы. Сæ фыд, дам, Доныфарсмæ æрбафтыд Асыйæ. Æф-
сымæртæ байуæрстой, Гъутæс алыгъд Асымæ, Къос - Чырыстонхъæумæ, Дзи-
ра æмæ Фæдан баззадысты цæргæ Доныфарсы. Хъиргъу фæстæдæр ралыгъд
Уæхъæцмæ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ дæр, Хъиргъуйтæ раздæр цардысты
Доныфарсы, хуыдтой сæ Гагуатæ. Уыдон иууылдæр низæй фæцагъды сты. Удæ-
гасæй ма дзы аирвæзт иу, йæ ном - Хъонда. Хъондайы фырттæй иу хуынд Хъир-
гъу. Хъиргъу алыгъд Доныфарсæй Уæхъæцмæ, уымæн æмæ Доныфарсы кæйдæр
амардта. Хъиргъуйы цот мыггагæн райстой сæ фыды ном. Хъондайы дыккаг
фырт - Костан æрцард Дзинагъайы. Хъондайы иннæ дыууæ фырты Фæдан æмæ
Дзира æрцардысты Доныфарсы. Йæ фæндзæм фырт Гъуытæс алыгъд Кæсæгмæ.
138

ХЪОДАЛАТÆ. Чертхъотæ раздæр цардысты Боселтайы, Мидæг хохы, фæс-
тæдæр ралыгъдысты Захъормæ, Боселтайы сын баззад сæрвæттæ. Чертхъойæн
уыд æртæ фырты: Сота, Гоцъо, Хъодала. Хъодала царди Боселтайы Гоцъойы
цъалайы, Сота та царди Захъоры. Уырдыгæй йæ цæуæт фæлыгъд алырдæм. Æф-
сымæртæй алкæмæн дæр сæ номыл рацыд мыггæгтæ: Сотатæ, Гоцъотæ, Хъода-
латæ. Абоны онг дæр зонынц, Чертхъотæй кæй рацыдысты, уый.
ХЪОДЗАСТÆ. Мыггаджы фыдæл уыд асыйаг Хъодасларты Хъодзас. Хъо-
дзас Асыйæ Стыр Дыгурмæ куы æрбалыгъд, уæд йæхи номæй мыггаг скодта:
Хъодзас - Хъодзастæ. Иæ рагон мыггаджы ном ферох кодта.
Хъодзасты хистæртæ дæр сæ фыдæлыл Хъодзасы нымайынц, Асыйæ æрба-
цæуæгыл. Асыйы ма сын ис æрвадæлтæ, æмæ, дам, уыдон дæр Хъодаслартæй
сæхи нæ хонынц, фæлæ Хъодзастæй. Стыр Дыгуры Хъодзастæ æмæ Асыйы Хъо-
дзастæ сæ хæстæгдзинад абон дæр зонынц, чызг кæрæдзийæ нæ курынц.
Хъодзастæ сæхицæн хæстæг æрвадæлтыл нымайынц Бырнацты. Бырнацтæн
сæ фыдæл Бырнац уыд, Стыр Дыгуры Хъодзастæй. Бырнац йæ лæджы кармæ куы
ахæццæ, уæд Хъодзастæй рахицæн æмæ йæхи номæй мыггаг скодта, афтæмæй
Стыр Дыгуры фæзынд Бырнацты мыггаг. Хъодзастæн йæ иннæ фыртты нæмттæ
ничи хъуыды кæны. Уыдоны цæуæт фæлыгъдысты быдыры хъæутæм: Чыры-
стонхъæумæ, Дур-Дурмæ.
ХЪОЙБАЙТÆ. Таурæгътæм гæсгæ, Мæстинокъыхъæуы цæрæг Хъойбай-
тæн сæ фыдæл æрбафтыд Дыгуры коммæ Асыйæ. Хъойбай фыццаг цард Доны-
фарсы зылды, Лезгоры. Уым ус ракуырдта, йæ мыггаг йæхи номыл скодта -
Хъойбайтæ, зæгъгæ. Райгуырд ын дыууæ фырты: Гулу æмæ Огъуллар. Лезгорæй
алыгъдысты Мæстинокъмæ.
ХЪОТАЙТÆ. Хъотайтæ æмæ Хъоцытæ æрвадæлтæ сты. Хистæр мыггаг уыд
Хъоцытæ. Хъотайтæн сæ хъæу дæр - Хъотайтыхъæу - уыд Чеселты комы. Хъотай-
тæ æмæ Хъоцытæ кæрæдзийæ чызг нæ куырдтой.
ХЪОЦЫТÆ. Хъоцытæ сты Хъотайты æмæ Томайты æрвадæлтæ. Хистæр
мыггагыл растдæр нымайынц Хъоцыты. Рагон таурæгъмæ гæсгæ, цардысты æртæ
æфсымæры: Хъоши, Хъота æмæ Тома. Кæддæр астæуккаг æфсымæр Хъота ацыд
цуаны æмæ фесæфт. Цасдæр рæстæджы фæстæ йæм Хъоши агурæг ацыд æмæ йæ
ссардта чысыл хъæубынат Чеселты. Хъота куыд загъта, уымæ гæсгæ, ацы бынат
йæ зæрдæмæ фæцыд æмæ сфæнд кодта ам æрцæрын. Хъоши дарддæр ацыд, æмæ
цалдæр боны хæхты рахау-бахауы фæстæ бафтыд Раромæ æмæ уым æрбынат
кодта. Тома та æрцард Рукъы. Æртæ æфсымæры нæмттæй - Хъоши, Хъота æмæ
Томайæ рацыдысты Хъоцытæ (ам Хъоцыты нæ хъæуы хæццæ кæнын Коцтимæ,
уырыссаг æвзаджы сын æмхуызон транскрипци кæй ис, уымæ гæсгæ), Хъотай-
тæ æмæ Томайтæ. Ацы мыггæгтæ систы æрвадæлтæ, се ’хсæн абоны онг нæма ис
æмкъайдзинады æгъдау. Хъоцытæ, Хъотайтæ æмæ Томайтæ кæрæдзийæ чызг нæ
курынц.
Хъоцытæ бындуронæй цардысты Раройы хъæуы. Ам уæлхохы ис сæ мыг-
гаджы кувæндон - Кастауы дзуар. Фæстагмæ мыггаджы кæцыдæр хай, кæд сæ
зæххытæ зайæн уыдысты, уæддæр фылдæр зæххагурæг ахызтысты хохы сæрты
æмæ æрбынат кодтой сæ кувæндон Кастауы дзуарæн иннæ фарс - Тъонтъобеты.
Дзуарыбон рæстæджы сæ кувæндонмæ æрцæуынц Хъоцыты мыггаг иууылдæр.
139

Цард ныппырх кодта Хъоцыты мыггаджы. Сæ иу хай баззад Ирыстонæн йæ
Хуссары, иннæ хай та ахызтысты Ирыстонæн йæ Цæгатмæ. Цæгат Ирыстоны
абон Хъоцытæй цæры 160-мæ æввахс хæдзары. Хъоцыты мыггаг хорз царда-
гурæг Фæскавказмæ рафтыдысты далæ ХУН-ХУШ æнусты. Сæ цæрæнбынæттæ
уыдысты абоны Гуырдзыстон æмæ Азербайджаны ’хсæн. Уыцы территоритыл
абон цал хæдзары цæры, уый фæстаг æссæдз азы гуырдзыйы агрессивон поли-
тикæйы аххосæй бæлвырд нæу
ХЪУБАДТÆ. Сæ мыггаджы фыдæл Хъубады уыд Бадилаты Бадилайы
фырт, райгуырд Махческы. Бадилайы фæрцы балхæдта Фæснæлы зæххытæ æмæ
уырдæм алыгъд. Хæдзар дзы сарæзта æмæ æд бинонтæ уым æрцард. Хъубады
йæ номыл мыггаг скодта æмæ Фæснæлы фæзынд Хъубадты мыггаг. Хъубады
хъæуы астæу сарæзта мæсыг. Хъубадтæ фæснæлы цæргæйæ бирæ рæстæджы æл-
дариуæг фæкодтой. Раджы фæлыгъдысты Дур-Дур æмæ Къорайы хъæутæм.
ХЪУЫЗЕЛТÆ. Иу лæг, дам, йæ ном Хъуызел, кæддæр Асыйæ Доныфарсмæ
æрбалыгъд. Ам йæ номæй мыггаг скодта - Хъуызелтæ. Райгуырд сын фырт -
Налухъ. Цыбыр рæстæгмæ Налухъæн йæ мад æмæ фыд амардысты æмæ йæ
цæрæнбынат Доныфарсæй Дзинагъамæ аивта. Ракуырдта ус Къостанты чызджы.
Райгуырд сын дыууæ чызджы. Налухъы чидæр амардта æмæ йæ ус - Къостанон
дыккаг хатт лæгмæ æрцыд Найфонты Буцомæ, райгуырд сын фырт - Хъурман.
Уый йæ фыды мыггагæй нæ хуыдтой, хуыдтой йæ Хъуызелтæй. Кæд Хъурман
райгуырд Найфонты Буцъойæ, йæ мад та уыд Къостантæ, Хъуызелтæ йын тугæй
хæстæг не сты, уæддæр Хъурман йæ фырт Берди, уый фырттæ æмæ фырты фырт-
тæ, уыдон цæуæт сæ мыггаг нымайынц Хъуызелтæй.
ХЪУ ЫЛ АТÆ. Хъаратæ, Гæбутæ, Хъуылатæ æмæ Себетты хонынц æрвадæл-
тæ, иу артæй байуаргæ æфсымæртæй равзæргæ мыггæгтæ. Равзæрдысты Ос-Бæ-
гъатыры фырты фырт Цъæхилы дыккаг усæй, цардысты Дагомыхъæуы. Æф-
сымæртæ Дагомы сæ нæмттæй мыггæгтæ скодтой æмæ фæзындысты мыггæгтæ:
Хъаратæ, Гæбутæ, Хъуылатæ æмæ Себеттæ. Сбирæ сты æмæ сын зæххытæ нал
фаг кодтой. Уымæ гæсгæ ацыдысты Дыгуры коммæ, Лезгорыхъæумæ. Фæстæдæр
Гæбутæ фæлыгъдысты Къæмунты хъæумæ, Хъуылатæ та - Дымтæм, Хъаратæ
баззадысты Лезгоры.
ф
ЦАГЪАТÆ. Цагъатæ, Гæмаонтæ æмæ Хъæлицтæ рацыдысты Куырттатæй.
Уым сæ къухæй зиан æрцыд æмæ сæ сыстын кодтой. Хъæуæй хъæумæ хæтгæ
цыдысты афтæмæй Задалескъмæ æрхæццæ сты. Сæ иуæн уыд ус - Лæууонты
чызг. Уымæн йæ лæг Самур хуынд. Зæнæг сын нæ уыд æмæ Самур Стыр Дыгуры
Хуадонты чызджы æрхаста. Райгуырд сын дыууæ фырты: Бидзо æмæ Гæуис.
ЦАКЪОТÆ. Цакъоты мыггаг райдайæны цардысты Уæхъæцы. Сæ райдиан
Астан уыд. Астан кæцæй æрцыд, уый ничи зоны. Астанæн уыд æртæ фырты. Иу
дзы хуынд Дзапар, иннæ та Глон, æртыккаджы ном нæ хъуыды кæнынц. Цар-
140

дысты иумæ. Астан Махческы сæрмæ сарæзта мæсыг. Уæд Дзапар йæ фыдимæ
цæуылдæр фæбыцæу æмæ Гуырдзымæ алыгъд æмæ йæ мыггаг Дзапартæй ссис.
Глон æмæ иннæ æфсымæртæн цы цæуæт рацыд, уыдонæй алчи йæхи номыл
мыггаг скодта, æмæ Цакъотæ, Охъазтæ, Тауаситæ, Цохътæ, Гæуистæ, Налойтæ,
Скъодтатæ, Цъебойтæ æмæ Дзапартæ сты Астантæй. Æрвадиуæг кæнынц абон
дæр. Таурæгъмæ гæсгæ, ацы мыггаджы фыдæл хуынд Цакъо æмæ уыд Астаны
аст фыртæй сæ иу, цард йæ фыд æмæ йе ’фсымæртимæ Уæхъæцы. Цакъо куы
слæг, уæд ахицæн, æмæ йæ номæй мыггаг скодта - Цакъотæ. Уæхъæцæй дарддæр
ма Цакъотæ цардысты Задалескъы æмæ Мæздæджы.
ЦАЛИТÆ. Мыггаджы фыдæл Цали уыд, Ос-Бæгъатыры фырт Цъæхилæй
чи райгуырд, ахæм лæг. Цардис Уæлладжыры комы, Дагомы. Уым, дам, равзæрд
Цалийы номæй Цалиты мыггаг. Цалитæй, дам, иу лæг цæмæдæр гæсгæ æрбаф-
тыд Дыгуры коммæ æмæ æрцард Æхсæуы. Уым дæр фæзынд Цалиты мыггаг.
Æндæр таурæгъмæ гæсгæ та, Цалиты мыггаг равзæрд Æхсæуы. Иу рæстæджы
Цалиты нæлгоймæгтæ знаджы тасæй сæхи бафснайдтой, хæдзары ма ныууагътой
сæ мады мады. Æцæгæйдæр Æхсæумæ фæзындысты фыдгæнджытæ, бацыдыс-
ты Цалитæм дæр (уый агъоммæ сæ мыггаг афтæ нæма хуынд) æмæ зæронд усы
фæрсынц: «Ккæм сты уæ лæгтæ?». Ус сын дзуапп радта: «Кæм сты, уым». Усы
та бафарстой: «Цал сты?». Ус сын дзуапп радта: «Цал сты, уал». Уыйадыл адæм
мыггаджы райдыдтой хонын Цалитæ. Ацы таурæгъмæ гæсгæ, мыггаджы фы-
дæл цы хуынд, кæнæ йæ цæуæты нæмттæ куыд уыдысты, уый бæрæг нæу, фæлæ
Æхсæуы кæй цардысты, уый бæрæг у, мыггаджы мæсыг хъæуы кæй ис, уымæй.
Æхсæуы Цалитæ сбирæ сты, фæлæ сæ бирæ знаджы ныхмæ тохы фесæфт, бирæ
та - хæцгæ низæй.
ЦÆГÆРАТÆ. Цæгæратæ раздæр цардысты Куырттаты комы, фæлæ раджы
кæддæр алыгъдысты Садоны коммæ, Зджыдыхъæумæ. Уым фæцардысты бирæ
рæстæг. Зджыдæй арæх цыдысты Дыгургоммæ, Уæллагкомы хъæутæм. Ам сын
бирæ зонгæтæ æмæ лымæнтæ уыд. Уæллагкоймæгтæ дæр арæх бæрæг кодтой
Зджыды Цæгæраты. Иу рæстæджы Цæгæратæй иу æрыгон лæппу царди Дымты
Абетæм, куыд сæхи бинойнаг, афтæ. Дымтыхъæуы Абеты дыууæ æфсымæры
’хсæн æрцыд хъаугъа. Æфсымæртæ Цæппо æмæ Саламон байуæрстой. Цæппой-
æн уыд фондз чызджы, лæппу йын нæ уыд. Саламонæн та уыд фондз фырты.
Саламон загъта Цæппойæн, цæмæй йæ хæдзар радтаид амæлæты фæстæ Сала-
моны лæппутæй иуæн. Цæпо йе ’фсымæры ныхас банымадта æфхæрдыл, æмæ
йæ зæрдыл æрлæууыд йæ рагон лымæн Зджыды хъæуккаг Цæгæраты лæппу. Æр-
кодта йæ Дымтæм æмæ йын загъта: «Мæ фондз чызгæй дæ зæрдæмæ чи фæцæуа,
уый ракур, мæ хæдзар дæу уыдзæн, куы амæлон, уæд». Цæгæраты лæппу сразы.
Чызджытæй иуы ракуырдта æмæ цард Абеты Цæппойы хæдзары. Райгуырд сын
фырт Гацыр. Гацыры мыггаг ныффыстой Абетæй. Гацыр куы слæг ис, уæд ра-
куырдта Бекмæрзты Гудзийы. Райгуырд сын дыууæ фырты: Микъо æмæ Даниел.
Фæстæдæр Микъо ралыгъд Салугæрдæнмæ (ныры Алагирмæ). Ам сæ мыггаг ра-
ивтой сæхи раздæры мыггагмæ - Цæгæратæм.
ЦÆГОЛТÆ. Кудзойтæ кæцæйдæр лæппу æрхастой дзæкъулы. Лæппу слæг ис,
ус ын ракуырдтой. Уæд быдырмæ ралыгъдысты, æмæ йæ номæй мыггаг рацыд.
Дзæкъулы цы лæппу æрхастой, уый хуынд Цæгол æмæ йæ цæуæт Цæголтæй систы.
141

ЦÆЛКОСТÆ. Диготæ æмæ Цæлкостæ æрвадæлтæ сты. Таурæгъмæ гæсгæ,
Диго æмæ Цæлкос Дыгургоммæ æрбафтыдысты Асыйы хъæутæй кæцыйæдæр.
Сæ мыггаг уым уыд Сулцалдытæй. Æрцардысты Къаматы, æрхастой устытæ,
фæзынд сын цæуæт. Сæ нæмттæй скодтой мыггæгтæ æмæ Къаматы хъæуы фæ-
зындысты нæуæг мыггæгтæ - Диготæ æмæ Цæлкостæ.
ЦÆЛЛАТÆ. Цæллатæ фыццаг цардысты Садоны, стæй Хæнæзы æмæ æн-
дæр хъæуты. Цæллатæ, Хадатæ, Байтæ, Тæкъотæ, Байхъултæ æрвадæлтæ сты, сæ
фыдæлтæ æфсымæртæ уыдысты, фæлæ æндæр æмæ æндæр рæтты æрцардысты:
Хадатæ - Уæхъæцы, Байтæ - Мæстинокы, Тæкъотæ - Чырыстонхъæуы, Байхъул-
тæ - Сырх Дыгуры æмæ Цæллатæ та - Сырх Дыгуры æмæ Дур-Дуры.
ЦÆРАЗОНТÆ. Цæразон, Сидамон æмæ Тидла уыдысты æфсымæртæ. Цъæй-
гомæй радтой Тидлайæн. Нузал, Зæрæмæг æмæ Бады цардысты Цæразонтæ. Си-
дамоны цæуæт та бацахстой, Мызурæй дæлæмæ цы хъæутæ уыд, уыдон. Цæра-
зонтæм хауынц: Мзоктæ, Дзигойтæ, Агънатæ, Реуазтæ, Абойтæ. Ос-Бæгъатыр ма
гас куы уыд, æмæ йæ хистæр фырт Цæразон куы байуæрста, уæд уæрцы йæхицæн
райста бæх, æвæццæгæн уымæн хонынц Цæразонты бæхарæст дæр. Сидамоны та
уæрцы фæцис хотыхтæ, æмæ уымæ гæсгæ йæ цæуæт гæрзарæхст уыдысты. Æвæц-
цæгæн уымæн уыдысты комхъахъхъæнæг. Кусæгоны та фæцис, хæцæнтæ кæмæн
уыд, ахæм стыр къус. Ацы къус йæхæдæг дзаг кодта æппынæдзух нозтæй.
ЦÆРАТÆ. Цæратæн, дам, сæ фыдæл Цæра уыд алайнаг, Тимуры æфсæдтæ
йæ амардтой. Тимуры æфсæдтæ Кавказмæ куы æрцыдысты, уæд Цæра цардис Ци-
рохсыхъæуы. Уыди йын бинонтæ. Йæ цотæн мыггаг скодта йæ номæй - Цæратæ.
Сарæзта стыр хæдзар, мæсыг. У ыцы мæсыджы арæх æмбæхстысты Цирохсы адæм,
кæсæг-иу сæм куы æрбабырстой, уæд. Цæратæ цардысты хъæздыг, стыр мыггаг
уыдысты, фæлæ сæ низ аскъуыдта, сæ фæллой та сын Туйгъантæ Фæснæлы хъæу-
мæ сæхицæн фæластой. Цæраты мыггаджы фарсмæ Цихорсы цардысты Хъудзитæ
дæр, фæлæ ацы мыггагыл низ сыстад æмæ аскъуыдысты. Уæдæй фæстæмæ Дыгу-
ры комы Хъудзиты мыггаджы кой нал ис.
ЦÆРÆКТÆ. Сæ рагфыдæлтæ цардысты Уæлладжыры комы Луары. Иу хатт
зæххæнкъуыстæй Луар æрлæбырд, æмæ йæ цæрджытæ алырдæм фæлыгъдысты.
Уыцы адæмы ’хсæн уыд Цæразонты Сихъойы фырт дæр. Йæ ном хуынд Сæхæг.
Хуыдтой йæ алантæй, уыд хорз цуанон. Иу хатт цуаны амардта дзæбидыр, куы
йæм бацыд, уæд дзæбидыры цур баййæфта æндæр цуаноны. Уый загъд райдыд-
та, æз, дам, амардтон дзæбидыры, зæгъгæ. Сæхæг цуаноны хæцæнгарзмæ æркаст
æмæ дзы æхст не ’рцыд, фаттæ сæ бынаты сты, уый куы федта, уæд æм фæр-
сæджы каст бакодта. Лæг куы бамбæрста, хинæй ницы рамбулдзæн, уæд лæгъс-
тæмæ фæцис, бирæ цæуæт, дам, мын ис æмæ сыдæй мæлынц, æмæ, дам, мын
дæ дзæбидырæй фæхай кæн. Дæн, дам, Ходыхъæуккаг Хъайтыхътæй. Сæхæг
сын фæтæригъæд кодта æмæ йын радта æртæ хайы. Дыууæ цуаноны схæлæрт-
тæ сты. Рæстæг цыд. Сæхæг цыппар фырты хицау ссис: Маккæ, Толпар, Золой
æмæ Цæрæк. Йæ бирæ бинонтæн нæуæг цæрæнбынат агурыны фæнд скодта
Сæхæг. Йæ лымæн Хъайтыхъты фырты амындмæ гæсгæ рацыд Стыр Мызурмæ.
Таурæгъы дарддæр дзырд цæуы Сæхæг Ксурты хæдзар куыд арæзта, æмæ йæ
Баскъатæ куыд нæ уагътой. Уæд сæ кæйдæр амардта, йæхæдæг хохмæ алыгъд.
142

Сæхæгæн йæ туджджынтæ йæ фæдыл зылдысты, фæлæ сæ къухы не фтыд. Уæд
балхæдтой Хъайтыхъы фыртæн йæ усы æфсымæры - Мысты. Уый сын бацамыд-
та Сæхæджы бынат æмæ йæ амардтой. Хъайтыхъты лæг хуынд Уæрдæс. Уæрдæс
тынг фæмаст кодта, йæ лымæн Сæхæг мард кæй æрцыд, ууыл.
ЦÆРГÆСТÆ. Цæргæсты мыггаг куыд равзæрд, мыггаджы фыдæл Цæргæс
Дыгуры коммæ куыд æрбафтыд, уый тыххæй баззад цалдæр таурæгъы. Фыццаг
таурæгъмæ гæсгæ, раджы кæддæр Гуырдзыйæ, Цъедис кæй хонынц, уырдыгæй
Дыгуры коммæ рацыд æртæ лæджы: Цæргæс, Хæмыц æмæ Азнаур. Дыгуры
комы уыцы рæстæджы æлдариуæг кодта Астанты Дзамболат. Гуырдзыйæ æрцæу-
джытæ Дзамболатмæ бахатыдысты, цæмæй сæ бауадза цæрын Дыгуры кæмттæй
искæцыйы. Астаны фырт сразы, цæрæнбынат сын радта Стыр Дыгуры. Арæн
бацамоныны тыххæй сын Дзамболат семæ рарвыста йæ фырты. Уазджытæн
Стыр Дыгуры зæххытæ сæ зæрдæмæ фæцыдысты. Цæргæс æрцард Къуссуйы,
Хæмыц - Стыр Дыгуры хъæуы, Азнаур та цъус рæстæг ацард Стыр Дыгуры,
стæй алыгъд Кæсæгмæ. Азнаур Кæсæджы мыггаг йæхи номыл скодта æмæ ссис
Азнаурты уæздан мыггаджы фыдæл. Хæмыц Стыр Дыгуры йæ цоты йæхи но-
мыл ныффыста, афтæмæй Стыр Дыгуры фæзынд Хæмыцаты мыггаг. Цæргæсы
Къусуйы хъæуы цæрджытæ фыццаг хъомгæс баурæдтой, хизæггаг ын фыстой. Ус
ракуырдта, йæ мыггаг йæхи номыл скодта, афтæмæй Къусуйы фæзынд Цæргæс-
ты мыггаг. Райгуырд ын æртæ лæппуйы: Хъарабугъа, Таймаз æмæ Хъантемыр.
Цæргæсы фырттæ куы слæгтæ сты, уæд сын Стыр Дыгуры цæрджытæ бахæс код-
той Харесы хъæздыг быдыртæ хъахъхъæнын. Æфсымæртæ устытæ ракуырдтой,
хицæнæй æрцардысты æмæ сæ мыггæгтæ сæ нæмттæм гæсгæ скодтой. Афтæмæй
Къусуйы фæзынди Цæргæсатæй равзæргæ мыггæгтæ: Хъарабугъатæ, Таймазтæ
æмæ Хъантемыратæ.
Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ, Стыр Дыгуры комы мит ныууарыд. Бон куы фæ-
хуыздæр, уæд хъæуы хистæртæ Ныхасмæ рацыдысты æмæ сæ царды хабæрт-
тæ кодтой. Ныхасы бадджытæй иу лæг дардмæ миты цæнды сæрыл ауыдта
цавæрдæр цæрæгой, сæ иутæ йæ хуыдтой цæргæс, иннæтæ сырд кæнæ адæймаг.
Дардмæ йæ не ’взæрстой. Ныхасы хистæртæ арвыстой дыууæ лæппуйы, цы у,
уый базонынмæ. Лæппутæ куы бахæстæг сты, цæндыл бадгæйæ баййæфтой -
зæронд куырæты мидæг, иу æрыгон лæппуйы, йæ сæр дæр урс хæцъилæй баст,
афтæмæй. Лæппу йе ’хсæв уым арвыста, фыр уазалæй гæрт-гæрт кодта, йæ бон
дзурын дæр нал уыд. Æрвыст лæппутæ ацы лæппуйы семæ ракодтой хъæумæ.
Ныхасы дæр фарстытæн йæ бон дзуапп радтын нал ссис. Лæппуйы Ныхасæй
сæхимæ фæхуыдта Хæмыцатæй иу лæг. Хæмыцатæ лæппумæ базылдысты, 2-3
бонмæ йæ йæ къæхтыл слæууын кодтой. Лæппу сын йæ хабæрттæ ракодта. Арды-
гæй, дам, дард кæмдæр йе ’мбæлттæй фæхицæн, иунæгæй баззад, æризæр æмæ
хъæуы цæрджытæй никæмæ бауæндыд бацæуын æмæ баззад, лæппутæ йæ кæм
баййæфтой, уым. Хæмыцатæ лæппуйы никуыдæмуал ауагътой, сæвæрттой йыл
ном Цæргæс, Ныхасы хистæртæ йæ Цæргæс кæй фенхъæлдтой, уый тыххæй. Йæ
лæджы кармæ куы схæццæ, уæд ын Хæмыцатæ ус ракуырдтой Нæуæгхъæуккаг
чызджы. Цæргæс бинонты хицау куы ссис, уæд йæ мыггаг йæ номыл Цæргæстæй
скодта æмæ бындуронæй æрцард Къусуйы.
143

Уым ын райгуырд æртæ фырты: Хъарабугъа, Таймаз æмæ Хъантемыр. Ацы
æртæ фырты куы схъомыл сты, уæд сæ фыдæн æххуыс кодтой Харесы хизæнтæ
хъахъхъæнынæн. Хъæуы цæрджытæ сын сæ куыстæн бирæ фыстой. Æртæ æф-
сымæры куы слæгтæ сты, уæд устытæ ракуырдтой, систы бинонты хицæуттæ,
сæ мыггæгтæ та скодтой сæ нæмттæм гæсгæ, æмæ афтæмæй Къусуйы фæзынди
æртæ мыггаг: Хъарабугъатæ, Таймазтæ æмæ Хъантемыратæ. Харесы быдыртæ
хъахъæнгæйæ сæ алкæмæн дæр фæзынди фос æмæ мулкъ, сарæзтой сæхицæн
мæсгуытæ æмæ фидар цæрæн хæдзæрттæ.
Æртыккаг таурæгъмæ гæсгæ та, Цæргæстæ равзæрдысты Кæсгон адæмыхат-
тæй, цардысты цалдæр æнусы размæ Сау денджызы Хуссар-ныгуылæны 4рды-
гæй. Уырдыгæй сæ фæсырдтой ромæгтæ, æрбалыгъдысты персмæ. Фыццаг
рæстæджы сын Персы паддзах æххуыс кодта. Фæлæ уым дæр тухитæ кодтой
æмæ уырдыгæй æрбалыгъдысты Кавказы хæхтæм. Кæсгонтæ Кавказы цæргæйæ
фылдæрæй фылдæр кодтой æмæ Кавказы æндæр адæмты басастой. Кæсæгæй Аб-
хазмæ цы зæххытæ уыд, уыдон æд адæм сæхи бакодтой.
Фæстагмæ ма кæсгон адæмыхаттæн уыд дыууæ æфсымæры, раздзогтæ - хистæр
Чергизия æмæ кæстæр Шарваш. Шарваш æд адæм æрцыд Сау денджызы былтæм,
сæ фыдæлты райгуырæн бæстæм. Уым æрцард. Абхазы кадджын кънйаз Шарваши-
дзе, дам, уыд черкезты Шарвашы байзæддагæй. Хистæр æфсымæр Чергиз та
æд адæм баззад цæргæйæ Цæгат Кавказы. Райгуырд ын æртæ фырты: Хъара-
бугъа, Таймаз æмæ Хъантемыр. Сæ фыд зæрондæй амард, йæ фырттæ та систы
черкезты адæмыхатты хицæуттæ. Дыгуры комы Бадилатæй дæр сæхи бæрзонд-
дæрыл нымадтой. Сæхæдæг куыд дзырдтой, уымæ гæсгæ Имереты паддзах Баг-
рат II æфсады дæр Цæргæсы байзæддаг службæ кодтой, æмæ сын уый тыххæй
БагратИ балæвар кодта бирæ хъæздыгдзинæдтæ, радта сын Гуырдзыйы хъæутæй
дæр - Геби, Чиора, Гали æмæ æндæртæ.
Хъарабугъаты, Таймазты æмæ Хъантемыраты мыггæгты адæм 1886 азы
фæстæ Стыр Дыгуры зылдæй фæлыгъдысты быдыры хъæутæм. Туркмæ дæр сæ
чидæртæ афтыд. Сæ цæрæнты баззадысты Батотæ, Къесатæ, Надгеритæ.
ЦÆУКЪАТÆ, ЕЛДЖАРТÆ, ГÆТИЙТÆ. Цæукъа æмæ, дам, Елджар
уыдысты æфсымæртæ, тыхгæнæг Тимуры тохы фæстæ алантæй хæхтæм чи
фæлыгъд, уыдонæй. Цæукъа æмæ Елджар æрцардысты Фæрæскъæттæ æмæ
Нары ’хсæн Хъалайы тигъыл. Ам фæцардысты бирæ рæстæг сæ нæмттæй мыг-
гæгтæ скодтой - Цæукъатæ æмæ Елджартæ. Цæукъатæн сæ сыхæгтæн уыд æлхæд
лæг - Гæтий. Йæ ус дæр уыд æлхæд. Сæ хицæуттæ сæ æфхæрдтой. Цæукъатæ
сын фæтæригъæд кодтой æмæ сæ сæхимæ æрбакодтой, фæстагмæ ралыгъдысты
Цыколамæ. Цæукъайæн уыд фырттæ Хъалайы хъæуы, уыдон фæрцы знæгтæ æв-
вахс бацæуын нæ уæндыдысты. Уыд ахæм хабар: иу рæстæджы Бадилатæн уыд
æлхæд лæг. Ацы лæг йæ дыууæ фырты сусæгæй Цæукъатæм радта. Бадилатæ
уый куы базыдтой, зæгъгæ, Саукуй йæ фыртты Цæукъатæм радта, уæд Хъаламæ
арвыстой тыхгæнджыты, цæмæй Саукуйы дыууæ фырты фæстæмæ æркæной,
фæлæ Цæукъаты иуæндæс æфсымæры æмæ Саукуйы дыууæ фырты сæ ныхмæ
фæлæууыдысты æмæ тыхгæнджытæ лидзынмæ фесты. Фæлæ, дам, уый фæстæ
Бадилатæ Саукуйы амардтой. Йæ дыууæ фырты сæ мыггаг Саукуйы номыл скод-
той, æмæ уæдæй фæстæмæ Дыгургомы фæзынд Саукуйы мыггаг.
144

Цæукъаты мыггаг Хъалайы цас фæцард, уый бæрæг нæу. Иухатт байстой, Ба-
дилаты æлдарæн цы лæвæрттæ ластой, уыдон. Цæукъатæй иу лæг Абысал амардта
æссон лæджы (йæ усаг уый хæрæфырт уыд æмæ йæ Абысалæн нæ лæвæрдта). Ацы
хабæртты фæстæ Цæукъатæ тарстысты æмæ алыгъдысты Туркмæ. Фæстæдæр Тур-
кæй æрыздæхтысты сæ райгуырæн бæстæм æмæ Цыкъолайы бындуронæй æрцар-
дысты. Турчы дæр ма сæ баззад. Цæукъатæ ма цардысты Куырттаты комы дæр.
ЦЕГОЙТÆ. Цопанаты мыггаг мæсыг амадтой. Мыггаг æрæмбырд сты,
фæлæ дзы æртæ æфсымæры уыцы бон не ’вдæлди æмæ не ’рцыдысты. Уыдон
сын загътой, сымах уал амайут, зæгъгæ, мах дæр уæм æндæр бон фæкæсдзы-
стæм. Мыггаг мæсыг самадтой æмæ æртæ æфсымæрæн загътой: «Сымахæн ацы
мæсыгæй хай нæй». Уæд уыдон загътой: «Уæдæ нын дзы кæд хай нæй, уæд мах
мæсыгæн йæ алыварс йæхи бæрзæндæн сис самайдзыстæм». Сис амайын рай-
дыдтой. Сæрæн лæппутæ уыдысты æмæ сæм Дзæхæсхъойы цот фæныхмæ сты,
сафыны фæнд сын скодтой. Амарын сæ кодтой.
Сæ устыты сын сæхи бакодтой, фæлæ чындзытæй иу - Дзантион, уыцы заман
йæ цæгаты уыд æмæ сæм нал æрыздæхт йæ лæджы мæлæты фæстæ. Дзантионæн
йемæ сывæллæттæ уыди. Цы æфсымæрты амардтой, уыдоны мад Цегойты чызг
уыди, æмæ Дзантионы цот сæ мыггаджы ном Цегойтæй аивтой.
ЦЕРЕКАТÆ. Церекаты хуыдтой Душетæй ралидзгæ. Уым кæйдæр амард-
той, æмæ уый адыл ралыгъдысты. Куырттаты комы Дæллагхъæуы æрцардысты.
Церекатæ, Муцъуатæ, Хабыцтæ. Брытъиатæ æмæ Гайттатæ æрвадæлтæ сты.
Фыдыномæй сæ мыггæгтæ аивтой, æндæр иу фыдæй рацæугæ сты. Ныртæккæ
дæр æрвадиуæг кæнынц.
ЦОГОЙТÆ. Цомайтæ æмæ Цогойтæ æрвадæлтæ сты. Ирон адæм тæтæримæ
куы хæцыдысты, уæд ма ирæттæй цы чысылтæ баззад, уыдонæй иутæ Уæл-
ладжыры коммæ баирвæзтысты æмæ æрцардысты Дагомы. Адæм куыд бирæ
кодтой, афтæ зæхх фаг нал кодта. Алчи зæхх агуырдта æмæ сæхи фæйнæрдæм
фæистой. Афтæмæй Куырттаты комы ’рдæм афтыдысты. Зæхх сæ зæрдæмæ фæ-
цыд æмæ уырдæм алыгъдысты.
Бæрзæндæджы ма куы цардысты, уæд сæ чидæр Хъобаны ’рдыгæй фæтудж-
джын æмæ уырдыгæй ралыгъдысты. Æхсæвы зæппæдзты баззадысты. Уым ли-
дзæг адæмæй иуæн лæппу райгуырд, ноггуырды уым ныууагътой йæ мадимæ,
сæхæдæг дарддæр ацыдысты. Райсомæй устытæ донмæ ныццыдысты. Усы фед-
той æмæ хабар ракодтой. Лæгтæ ныццыдысты. Усы скодтой йæ сабиимæ. Лæп-
пуйыл ном сæвæрдтой Цогой, ома цæуæггагæй гуырд. Уымæй смыггаг сты Цо-
гойтæ æмæ Лауры æрцардысты.
Бæрзæндæгæй Æрхонмæ чи слыгъди, уымæн дыууæ лæппуйы уыд: Мелыка
æмæ Бердыхъо. Мелыкайæ цы цот рацыд, Цомайтæ уыдон сты. Мелыкайæн рай-
гуырд авд фырты: Цомай, Хъамæрза, Цопан, Тыхыл, Æлдахъ, Хъараса, Тæлын.
Уыдонæй алкæй номыл мыггаг рацыд. Ныртæккæ дæр æрвадиуæг кæнынц уыцы
мыггæгтæ. Абоны онг кæрæдзийæ чызг нæма ракуырдтой. Бердыхъойы цот та сты:
Икъа, Хуыдæл, Седан, Гæгæрц, Годжи. Уыдонæй дæр алкæй номыл мыггаг рацыд.
ЦОМАРТАТÆ æмæ КУДЗОЙТÆ. Рагон таурæгьмæ гæсгæ, Кудзойты
мыггаг равзæрд Цомартатæй. Дыгургомы цы Цомартатæ цард, уыдоны фыдæл
Беро æрбалыгъд Дыгургоммæ Куырттаты комæй, Хидыхъусæй. Уым, дам, сæ
145

хъæуккагимæ фæтуджджын ис æмæ ралыгъд Уæллагкомы зылдмæ. Уæллагкомы
цæрджытæ Беройæн æрбынат кæныны бар нæ лæвæрдтой, тарстысты сæхицæн,
Беро туджджын кæй уыд, уый тыххæй. Цомарты фыртæн æндæр гæнæн куы нæу-
ал уыд, уæд æрцард иу лæгæты. Иу хатт Гæлиаты куыстхъом адæм хос кæрдын-
мæ куы уыдысты, уæд кæсгон тыхгæнджытæ Гæлиаты хъæумæ æрбабырстой
æмæ аскъæфтой Цæраты хъæздыг мыггаджы чызг - Фæрдийы. Цомарты фырт сæ
асырдта, авд сæ амардта æмæ чызджы байста. Уæдмæ Гæлиатæй Цæраты фæди-
сонтæ æрхæццæ сты æмæ хъуыддаг куы бамбæрстой, уæд раарфæ кодтой Цомар-
ты фыртæн. Уый фæстæ йын сæ чызджы радтой. Беро сарæзта хæдзар Дымты,
райгуырд ын дыууадæс фырты. Цомартатæ уарзтой цуан кæнын, дардтой куый-
тæ. Иу хатт сæм Доныфарсæй ссыдысты куыйтæ æлхæнынмæ дыууæ лæджы,
фæлæ сын Цомартатæ уæй нæ, фæлæ лæвар бакодтой куыйтæ. Ацы хабар куы
рахъæр, уæд Дымты Цомартатæн сæ мыггаг ссис Кудзойтæ. Афтæмæй Кудзойты
фыдæл уыд Куырттаты коймаг Цомартаты Беро.
ЦОПАНТÆ. Цопанæн цыппар лæппуйы райгуырд: Дзабо, Хъариа, Дзæгъæс-
хъор, Тæтæр. Уыдонæн сæ фыд загъта, алчи дæр уæ йæхицæн мыггаг скæнæт.
Тæтæратæ æмæ Хъариатæ хицæн мыггæгтыл фыссын райдыдтой сæ цоты, ин-
нæтæ, Цопантæй баззадысты. Ацы мыггагыл ма ис таурæгъ, уымæ гæсгæ Цопан-
ты мыггаг равзæрд Уæлладжыры комы Æрхоны Ос-Бæгъатыры фырт Цæразоны
къабазæй - Елдзартæй. Елдзарæн уыд дыууæ фырты: Цопан æмæ Айдарухъ. Æф-
сымæртæ Уæлладжыры комы фæтуджджын сты æмæ сæ мыггаг раивтой, скодтой
йæ сæ хистæр æфсымæр Цопаны номыл - Цопантæ, зæгъгæ. Æрбалыгъдысты
Дыгуры коммæ. Айдарухъ Стыр Дыгуры æрцард æмæ йæхи хуыдта Цопантæй.
Цопанæн Кæмунтыхъæуы райгуырд фырт - Болат. Болатæн дæр Хъараты чызгæй
райгуырд фырт Болатыхъо. Уымæн дæр рацыд зæнæг. Цопантæй бирæтæ алыгъ-
дысты Сындзыхъæумæ, Æрыдонмæ, Цыкъоламæ, Дзæгъæппарзмæ.
ЦОБПОЙТÆ. Цобпойтæ цардысты Задалескъы. Сæ мыггаг цæуы Цъобæй,
уымæн æмæ уыдысты бонджын æмæ ныхджын - Цъоб.
ЦОРИОНТÆ. Ацы мыггаг равзæрд Доныфарсы Цориты мыггагæй, сæ мыг-
гагы мад Цориты чызг кæй уыд, уымæ гæсгæ. Цориты чызджы, дам, æрхуыдта
йæхицæн бинойнагæн Доныфарсы хъæуккаг Æгкацатæй иу лæг. Къорд азты фæ-
цардысты, райгуырд сын цыппар фырты. Фæлæ уый фæстæ Æгкацаты лæг æн-
дæр ус æрхаста. Ус рахицæн йæ лæгæй æмæ Доныфарсы æндæр ран æрцард. Йæ
фырттæ кæд Æгкацатæй уыдысты, уæддæр сын мад сæ мыггаг скодта йæ чызгон
мыггагыл - Цорионтæ. Лæппуты Доныфарсы сæ фыды цур цæрын нæ бафæндыд
æмæ алыгъдысты Лезгоры зылдмæ.
ЦОРИТÆ. Цориты мыггаг равзæрд Цорæты мыггагæй. Цардысты Гæлиаты
(Цирохсы), Уæллагкомы зылды. Уым чызджытæй чидæр йæ мыггаг Цорæты бæ-
сты схуыдта Цоритæй.
Цориты мыггагыл ма ис æндæр таурæгъ дæр. Кетыхъæуы цæрджытæй тудж-
джын чи уыд, уыдон се ’цæг мыггæгтæ нæ хъæр кодтой æмæ сæ сыхæгтæ æмæ
хъæуы цæрджытæ схуыдтой æндæр, æрымысгæ нæмттæй, хуыдтой сæ Цоритæй.
ЦОХЪТÆ. Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ Цохъæн райгуырд æхсæз фырты:
Цъебо, Гæуыс, Хъаз, Тепсыхъо, Цакъо, Нало. Цохъы фыды ном нæ хъуыды кæ-
ныц. Ацы æфсымæрты нæмттæй рацыд мыггæгтæ: Цъеботæ, Гæуыстæ, Охъазтæ,
146

Тепсыхъотæ, Цакъотæ, Налотæ. Цохъты мыггаг равзæрд Астанты мыггагæй.
Цохъты мыггаг дæр Дыгургомы нымад цæуы рагондæр мыггæгтæй сæ иуыл.
ЦОЦИТÆ. Цоцитæ Астæуккаг Ерманмæ балыгъдысты Ортъеуы хъæуæй.
Уырдæм та рафтыдысты Нары комы, Поты фæзæй. Уымы Цуцитимæ сты иу
мыггаг.
ЦУЦИТÆ. Равзæрдысты Хетæджы байзæддаг Цуцийæ. Уый зæххы фæдыл
Нарæй æрлыгъди Поты фæзмæ. Поты фæзы Цуцитæй иутæ слыгъдысты Сласмæ,
иннæтæ та - Засыгъмæ. Фæскъæдзæхы цы Цуцитæ царди, уыдон дæр уыдысты
Засыхæй балидзгæ. Цуцитæй уый фæстæ чидæр афтыди Хуссар Иры Ортъе-
уы хъæумæ, стæй Астæуккаг Ерманмæ æмæ сæхи хонын райдыдтой Цоцитæй.
Афтæмæй Цуцитæ æмæ Цоцитæ сты Хетæджы байзæддаг, æрвадæлтæ.
ЦЫБЫРТÆ. Сæ рагфыдæлтæ цардысты Уæлладжыры Луары хъæуы. Незаман-
ты сæ иу хай балыгъд Захъамæ æмæ æрцард Абайтыхъæуы, иннæ афтыд Чеселтгом-
мæ. Цыбыртæ апырх сты Хуссар Иры. Цыбыртæ, Тыбылтæ, Голотæ сты æрвадæлтæ.
ЦЫХУЫРБАТÆ. Цыхуырбатæн сæ фыдæл Цыхуырба ралыгъд Тибæй.
Хслебмæ æрлыгъд æмæ уым æрцард. Ам бинонтæ æркодта æмæ сын зæнæг ра-
цыд. Цыхуырбайæн йæ лæппутæ уыдысты Тугъан æмæ Таймаз. Тугъан ын уыд иу
усæй, Таймаз та иннæ усæй. Тугъаны фырттæй иу æрлыгъд Сачъремæ, иннæтæ
баззадысты Хуымысæрты. Таймазтæ та цардысты Хуымысæрты, Джæдджиты-
хъæуы, Шихантурийы, Сулайтыхъæуы, кæнæ Угæрдæнты æмæ Танделаты хъ-
æуы. Цыхуырба фæстаг ус куы æрхаста, уæд уый йемæ æркодта гыццыл лæп-
пуйы æмæ йæ ныффыста Цыхуырбатæй, фæлæ сæ хонгæ та кæнынц Тъатъатæй.
(Ш)
ЦЪÆЙТÆ (ЧИАТÆ). Ацы мыггаг цæуы Цъæйы хъæуы номæй æмæ, тау-
рæгъмæ гæсгæ, равзæрд мæнæ афтæ: Цъæйтæ цардысты Громæй мидæгдæр
хæххон хъæу Лекъуаны. Сæ адджын сыхæгтæ уыдысты Къудухтæ. Цъæйтæй иу
хъæбатыр лæппу арæх цыд Цъæйы коммæ йæ хæстæджытæм. Уым бауарзта иу
чызджы æмæ йæ ракуырдта. Лæппу йæ каистæн стыр аргъ кодта, арæх сæм цы-
дис, æмæ-иу дзырдта «Цъæймæ». Ахæм дзуапп лæвæрдта, фæстæмæ-иу куы
æрыздæхт, уæд дæр æмæ йæ адæм дæр хъазгæйæ фæцъæй кодтой. Фæстагмæ
уыцы фæсномыг сфидар æмæ дзы равзæрд мыггаг Цъæйтæ. Ацы мыггаг цæуы
Цъæйы хъæуы номæй. Дзырд «Цъæй» æнæзæрдæмæдзæугæ кæй у, уый тыххæй
йæ аивтой Чиатæй. Мыггаджы равзæрдыл ма ис æндæр таурæгътæ дæр. Сæ иумæ
гæсгæ, Лекъуаны цы Цъæйтæ цæры, уыдон раздæр цардысты Цæгат Ирыстоны
Цъæйыхъæуы. Уырдыгæй ралыгъдысты Хуссар Ирыстонмæ. Иннæ таурæгъмæ
гæсгæ, Цъæйтæ раздæр уыдысты Цуцитæй, цардысты Наргомы. Æртыккаг тау-
рæгъмæ гæсгæ, Цъæйтæ раздæр уыдысты Цоцитæй, цардысты Ортъеуы (Хус-
сар Ир). Ам цыдæр знаггад ракодтой æмæ дыууæ æфсымæрæй ралыгъдысты
Лекъуанмæ. Лекъуаны уыд дынджыр дур, уымæй сæрдæй-зымæгæй тагъд дон.
Æфсымæртæй сæ иуы бинойнаг загъта: ацы дурæн цæуы йæ цъæй. Уымæ гæсгæ
йæ схуыдтой Цъæйтæ. Мыггаг чысыл у, уырыссагау фыссынц «Чиаевы».
147

ЦЪÆРИТТÆ. Уæлладжыры комы, Цымытийы хъæу кæм ис, уым цард иу
лæг, йæ ном Цымыти. Ардæм æрцыд Стыр Дыгурæй. Ацы бынат йæ зæрдæмæ
фæцыд æмæ дзы цæргæйæ баззад. Ацы бынатмæ æввахс мæсгуыты цардысты
Хæбæлатæ æмæ Габысатæ. Хидыхъусы сæрмæ уыд хъæу Цъæритт, йæ алы-
фарс уыд фидæрттæ арæзт. Цæритты цæрджытæ-иу Цымытийæн арæх бафидис
кодтой, зæгъæ æрцæуæггаг дæ. Цымытъимæ уый тынг хъыг касти æмæ сæ йæ
маст райсын сфæнд кодта. Цымыти мæсыг чи хъахъхъæдта, уыцы лæгæн зæрдæ
бавæрдта хæдзар дын сараздзынæн, зæгъгæ, æрмæст мын мæсыджы дуар гомæй
ныууадз. Мæсыгхъахъхъæнæг дуар гомæй ныууагъта æмæ Цымыти Цъæритты
цæрджыты ныццагъта, чи ма сæ аирвæзт, уыдон Хуссар Ирмæ алыгъдысты æмæ
Дзауы комы æрцардысты. Цы бынатæй ралыгъдысты, уый ном рахастой æмæ
уыцы номæй схуыдтой сæ мыггаг дæр, æмæ сæ цæрæнбынат дæр: Цъæриттæ.
ЦЪЕБОЙТÆ. Дыгургомы Цъебойты мыггаг куыд фæзынд, уый тыххæй ис
дыууæ таурæгъы. Иу таурæгъмæ гæсгæ, Цъебойты мыггагæн йæ фыдæл уыд
Астаны аст фыртæй иу. Цъебо, дам, райгуырд Махческъы, Астаны хæдзары.
Махческъы хъæуæй (Къубусæй) ралыгъд Уæхъæцмæ, йæ мыггаг йæ номыл раив-
та - Цъебойтæ, зæгъгæ.
Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ та, Цъебойты фыдæл Цъебо Дыгургоммæ æрбафтыд
Гуырдзыйæ. Астан, Цъебо æмæ Джаппар уыдысты гуырдзиаг кънйазы фырттæ.
Уым фæтуджджын сты æмæ сæхи райстой Дыгургоммæ. Астан æрцард Махчес-
къы, Цъебо - Уæхъæцы, Джапар та Цъебомæ хæстæг Узунæгы кувæндоны цур.
ЦЪЕРЕТЕЛИ. Таурæгъ куыд амоны, афтæмæй Цъеретелитæ ирæттæ сты,
сæ фыдæлтæ цардысты Ирыстоны æмæ сæ дæлбар уыд Цадары зылд. Тамерлан
куы ’рбабырста, уæд гуырдзиаг æмæ ирон кънйæзтæй бирæтæн тыххæй пысыл-
мон дин райсын кодта. Цъеретелийы нæ фæндыд чырыстон дин ныууадзын æмæ
алыгъд Кæсæгыл Имеретмæ. Уый уыди 1395 азы. Имереты паддзах Константин
II ыл цингæнгæ сæмбæлд, радта йын кънйазы ном, стæй Сачхер цæрæнбонты
уый куыд уа. Цъеретелитæй иутæ Уырысмæ дæр алыгъдысты 1724 азы паддзах
Вахтанг æмæ Бакаримæ æмæ сæхи ныффыстой Церетеловтæ.
(ш)
ШАЛМЕЛИКИСШВИЛИ. Шалмеликисшвилитæ уыдысты ирон æлдæрт-
тæ. Туалтæй ралыгъдысты Карталинимæ Палавандовты зæххытæм.
ф
ЧЕГАТÆ. Мыггаг Къуссумæ æрбафтыд Гуырдзыйæ. Уым сæ мыггаг уыд
Чеглашвили. Бадилатæ сæ баххуырстой, сæ зæрдæ кæуыл фæхудт, ахæм лæг
амарынæн. Чеглашвилитæ сæххæст кодтой Бадилаты фæдзæхст, амардтой уыцы
148

лæджы. Лæг амарæккаг Бадилатæ Чеглашвилитæн Къуссуйы радтой 10 гектары
хуымзæххытæ æмæ уыгæрдæнтæ. Уыдон бындуронæй æрцардысты Къуссуйы,
сæ мыггæгтæ скодтой Чегатæ. Чеглашвилитæ ма абон дæр 13 хæдзарæй цæрынц
Гуырдзыйы Гезы хъæуы. Чеглашвилиты мыггагæй ис цæрджытæ Дзæуджы-
хъæуы æмæ, куыд хæстæг æрвадæлтæ, афтæ лымæнæй цæрынц Дыгуры Чега-
тимæ. Чегатæй фыццаджыдæр Къуссуйы æрцард Геду. Уымæн уыд æртæ фырты:
Абе, Гозо æмæ Басиат. Уыдонæн дæр уыд цæуæт.
ЧЕГЕМТÆ. Сæ мыггаг равзæрд Бадилатæй. Сæ фыд уыд Чегем æмæ йæ
мыггаг скодта йæхи номæй - Чегемтæй. Æрцард Фæрæскъæтты, стæй фæстæдæр
ралыгъдысты быдырмæ, Хæзныдонмæ.
ЧЕКОЙТÆ. Чеко, дам, уыд, Уæлладжыры комы Ходыхъæуы Ос- Бæгаъты-
ры къабазæй чи райгуырд, ахæм лæг. Йæ мыггаг скодта йæхи номæй - Чекойтæ.
Хæстæг æрвадæлтыл сын нымад цæуынц Тедтойтæ, Хъайтыхътæ, Бадриатæ æмæ
Ходтæ. Сæ тæккæ хæстæгдæр Тедтойтæ сты. Чеко Уæлладжыры комы бинонтæ
æрхаста, йæ фыдæй рахицæн, фæзынд ын цæуæт. Уыдонæй сæ иу æфсымæры
фырт хуындис Басил. Басил Уæлладжыры комы базæронд, уыд ын цæуæт æмæ
цæуæты цæуæт, фæлæ Уæлладжыры комæй йæ лæппу Такъаимæ алыгъд Уæллаг-
коммæ æмæ æрцардысты Дымты. Ам фæцардысты. Басил амард, Такъа слæг, ус
æрхаста, фæзынд ын цæуæт Дымты цардысты 1930 азы онг.
ЧЕЛÆХСАТÆ. Челæхсатæ Уæлладжыры Урсдоны хъæуы цардысты, стæй
быдыры хъæутæм фæлыгъдысты, Чеселтгоммæ дæр Челæхсатæ афтыдысты
Уæладжырæй.
ЧЕЛДЫТÆ. Таурæгъмæ гæсгæ, Челды Згъилмæ (Мамысонгом) æрбафтыд
Уæлладжыры комы Нæзыджынæй. Уым бынтон æрæджыйы онг цардысты йæ
хæрз æрвадæлтæ Мызоктæ æмæ Хъуппетæ. Челдыйæ Згъилы равзæрд Челдыты
стыр мыггаг. Уырдыгæй афтгæ сты Хуссар Иры, Къуыдаргомы Надарвазы цы
Челдытæ цард, уыдон дæр.
ЧЕРЧЕСТÆ. Черчесты фыдæл, таурæгъмæ гæсгæ, уыд Аристаман.
Аристаманæн уыд цыппар фырты: Мадзæ, Бицъо, Черчес æмæ Дзæрæх. Ацы
æфсымæрты нæмттæй равзæрдысты мыггæгтæ. Ацы мыггæгтæ сты æрвадæлтæ.
ЧЕХОЙТÆ. Чехой царди Бады хъæуы. Уым йæ фырттæй иуæн Куырттаты
комæй ус æрхаста, Фæрниаты чызджы. Чехойæн уыд дыууæ лæппуйы: Мус-
сæ æмæ Тотырадз. Фæрнион йæ лæппутимæ Дзывгъисмæ балыгъд. Уым ын
бахъомыл сты. Уырдыгæй сæ цотæй бирæтæ Хъæдгæронмæ алыгъди. Чехой-
тæй кæмдæриддæр ис, уыдон сты Муссæ æмæ Тотрадзы цот. Чехойтæн æрвад
сты Цыколайы Гамазтæ.
Чехойты мыггаг равзæрд Ос-Бæгъатыры фырт Цæразоны къабазæй. Чехой-
тæй, дам, иу лæг æрбафтыд Уæллагкоммæ æмæ æрцард Къæмунты. Ам бинонтæ
æрхаста. Фæлæ Къæмунтæй Чехойтæ фæлыгъдысты быдыры хъæутæм.
Иннæ таурæгъмæ гæсгæ, цардысты Цæгат Иры, Нузалы. Уым сæ чидæр фæ-
туджджын æмæ дыууæ æфсымæрæй Гæбыс æмæ Бзе Гомарты æфцæгыл ахыз-
тысты Хуссар Ирмæ, æрбынат кодтой Цъорбисы (Знауыры районы). Ам цардысты
Цыхуырбатæ. Гæбыс æмæ Бзе уыдысты сæ хæрæфырттæ, фынг сын æрæвæрдтой,
фæцин сыл кодтой. Фæлæ сæ цæрæнбынатыл хъуыды кодтой æмæ æрцардысты
149

Бехъмары. Чехойтæ сæ фæстæ Бехъмармæ æркодтой сæ хæстæджыты - хæрæ-
фыртты. Чехойты фæстæ æрлыгъдысты Гасситæ - Бузалайæ, Тедетæ - Хъорсе-
уæй, Козатæ - Машхарайæ, Хуыбежтæ - Саджварейæ, Къуылыхтæ - Торманеу-
лийæ, Джергатæ - Хъорсеуæй. Чехойтæн сæ къухы хуыздæр зæххытæ уыдысты.
Чехойты Ражны фырт Потонка 1979 азы радзырдта сæ мыггаджы тыххæй:
- Нæ фыдæлтæ афтæ дзырдтой, зæгъгæ, нæ Сатъайы Дзаур рахастам Нуза-
лæй. Йæ бон ын нысан кæнæм майы. Сатъайы дзуары ис сагъд дур, уырынгтæ
йыл ис æмæ уыцы уырынгты æрсадзæм нæ цырæгътæ. Хистæр ракувы æмæ стæй
сбадæм куывды. Сатъайы дзуары цы дур ис, уый хуыйны Батъроны дур. Цæмæн
афтæ хуыны, уый нæ зонæм. Алчи дæр схæссы кувинæгтæ. Чехойтæн æрвадæлтæ
сты Бибылтæ. Сатъайы дзуары цур зайы стыр тулдз бæлæстæ. Иу бæласыл дзы
фондз лæджы цæнгтæ нæ аххæссынц, ахæмтæ. Бехъмары Чехойты тыххæй баз-
зад æмбисонд: «Чехойты дугъ куыд æсхæццæ».
Цæвиттон, Чехойты Гæбыс йæ къуда бæхыл Дзауы ’рдæм фæцæйцыд, йæ фæ-
сарц æнгузты дзæкъул, афтæмæй. Тъонтъобеты та хист уыд, æмæ дзы дугъ уыд
хисты фæдыл. Бæхæн-иу дугъы размæ дардтой бæгæны кæнæ арахъхъ. Гæбысы
бæх адæмы куы федта, уæд дугъонты фæстæ Тъонтъобеты ’рдæм фæци. Бæхты
йæ фæстæ фæуагъта, Гæбысæн радтой сгуы, ды, дам, æрбаразæй дæ.
ЧИХТИСТÆ. Чихтис æмæ, дам, Бетан уыдысты æфсымæртæ. Сæ фыд уыд
Лезгоры хъæуккаг Сатайы фырт Мæлцæг. Чихтис æмæ Бетанæн Лезгоры фæзынд
цæуæт æмæ сæм халерæ куы фæзынд, уæд Чихтис фæтарст æмæ æд бинонтæ
Лезгорæй фæлыгъд Стыр Дыгурмæ, уым бындуронæй æрцард.
Æндæр таурæгъмæ гæсгæ та, мыггаджы фыдæл Чихтис æрбалыгъд Дыгуры
коммæ Асыйæ æмæ æрцард Стыр Дыгуры, фæзындис дзы Чихтисты мыггаг. Чих-
тистæй сæ фыццаг цæуæты нæмттæ ферох сты, фæлæ 1886 азы бæрæггæнæнтæм
гæсгæ Стыр Дыгуры Читистæй царди æртæ бинонтæ: Мизихъ, Ука æмæ Урусха-
ны бинонтæ. Читистæ ма цардысты Къуссуйы дæр.
ЧОЧЕЛИ. Икъоты цæрæг Чочели - Пицхелаури Венера Иосифы чызг куыд
дзуры, уымæ гæсгæ йæ фыдæлтæ уыдысты Цоцитæй. Йæ фыд æмæ йæ фыды
æфсымæртæ хорз хъуыды кодтой, Цоцитæ кæй сты æмæ Ортъеуæй кæй уыды-
сты, уый. Чочелитæ цæрынц Ленингоры районы Гезевреты хъæуы. Ортъеуæй
рафтыдысты зæхх агур, æрцардысты æлдæртты зæххытыл Гуры районы, стæй та
алыгъдысты Ленингоры районмæ. Чочелитæ сæ ирон хæстæджытимæ сæ баст-
дзинад нæ сæфтой.
ЧСИАТÆ. Чсиатæ цардысты Бисолты æфцæджы ’рдыгæй. Бисолтæй ра-
лыгъдысты Гехаумæ, Ленингоры скомкоммæ хъæды уыди уыцы бынат. Гехауæй
Ленингормæ æрлыгъдысты.
ЧЪЫБЫЛТÆ. Се ’рвадæлтыл нымайынц Дриаты. Дриатæ нымад сты ра-
гондæр мыггагыл, Чъыбылтæ уыдонæй равзæрдысты.
Раджы, дам, Чъыбылтæн дæр сæ мыггаг уыд Дриатæй.

^М^Ж^
МЫГГÆГТЫ РАНЫМАД
0
Абайтæ - Абаевы, Абашвили
Абациатæ, Абацитæ - Абациевы
Абæгатæ - Абагаевы
Абелатæ - Абеловы
Абетæ - Абеевы
Абиатæ - Æбийтæ - Абиевы
Абойтæ - Абоевы
Абысалтæ - Абисаловы
Агкатæ - Агкаевы, Акаевы
Агетæ - Агеевы
Аготæ - Агоевы
Агуыдзтæ - Агузовы,
Агънатæ - Агнаевы
Адæтæ - Адаевы
Адетæ - Адеевы
Адотæ - Адоевы
Адзитæ/Азитæ/Аджитæ - Адзиевы,
Азиевы, Аджиевы
Адтутæ - Адтуевы
Адырхатæ - Адырхаевы
Ажатæ - Ажаевы
Азанитæ - Азаниевы
Азаутæ - Азаовы, Азовы
Азæмæттæ - Азаматовы
Азджеритæ - Азджериевы
Аджетæ - Аджеевы
Айдаболтæ - Айдаболовы
Айдаматтæ - Айдаматовы
Айдартæ - Айдаровы
Айлазтæ - Айлазовы
Айлартæ - Айларовы
Айсынтæ - Айсиновы
Айтегтæ - Айтеговы
Аккалтæ, Аккæлатæ - Аккаловы,
Аккалаевы
Аккæтæ - Аккаевы
Аккетæ - Аккеевы
Акъитæ/Ахъитæ - Акиевы
Акъуатæ/Акъатæ - Акоевы
Алæджыхъотæ - Аладжикоевы
Алæтæ - Алаевы
Алæгатæ - Алаговы
Алдахътæ - Алдаковы
Алиатæ - Алиевы, Алиаевы
Ализатæ - Ализовы, Алидзовы
Алибектæ - Алибековы
Алихантæ - Алихановы
Алмахситтæ - Алмахситовы
Алохтæ - Алоховы
Алхазтæ/Æлхæзтæ - Алхазовы
Алхъацатæ - Алкацевы
Алыккатæ - Аликовы
Алцæгъатæ - Алцаговы
Амилахуантæ - Амилахановы
Амирантæ - Амирановы
Амотæ - Амоевы
Амырхантæ - Амирхановы
Анатæ - Анаевы
Андиатæ - Андиевы
Андудтатæ - Андутовы
Андыратæ - Андриевы
Ансаутæ - Ансаовы
151

Апатæ - Апаевы
Аппетæ - Аппеевы
Аппиатæ/Аппитæ - Аппиевы
Араптæ - Араповы
Арæнтæ - Арановы
Арбиатæ - Арбиевы
Ардасентæ - Ардасеновы
Ардитæ - Ардиевы
Арджинтæ - Ардзиновы
Аркъалтæ - Аркаловы
Аркъаутæ - Аркаевы
Аркъацтæ - Аркацевы
Арсæгатæ/Арсæгтæ - Арсаговы
Арсентæ - Арсеновы
Арцутантæ - Арцутановы
Арчилтæ - Арчиловы
Арысхантæ - Арисхановы,
Арусхановы
Асатæ/Ашатæ - Асаевы, Асашвили,
Ашаевы
Асесатæ - Асесовы
Асетæ - Асеевы
Аситæ - Асиевы
Аскертæ - Аскеровы
Асламурзатæ - Асламурзаевы
Аслантæ - Аслановы
Асланбектæ - Асланбековы
Аслæныхъатæ - Асланукоевы
Аспиатæ/Аспитæ - Аспиевы
Астантæ - Астановы
Астатæ - Астаевы
Атабитæ - Атабиевы
Атайтæ - Атаевы
Атаратæ - Атаровы
Атцетæ - Атцеевы
Аулохтæ - Авлоховы, Авлохашвили
Ахбердтæ - Ахбердовы
Ахболаттæ/Ахболæттæ - Ахболатовы,
Ахполовы
Ахлæутæ - Ахлаовы
Ахохатæ/Ахохтæ - Ахоховы
Ацæмæзтæ - Ацамазовы
Аццетæ - Аццеевы
(5)
Æбатæ - Абаевы
Æбочитæ - Абочиевы
Æгайтæ - Агаевы
Æгкацатæ - Агкацевы
Æгъуызартæ - Агузаровы
Æгъуызатæ - Агузовы
Æзнауртæ, Азнауртæ - Азнауровы
Æйдаттатæ - Айдатовы
Æккæлатæ - Акалаевы
Æкетæ - Акеевы
Æлбегатæ - Албеговы
Æлбегтæ - Албеговы
Æлбегонтæ - Албегоновы
Æлбортæ/Æлборатæ - Алборовы,
Æлборашвили, Арболишвили
Æлдаттатæ - Апдатовы
Æлдахътæ - Алдаковы
Æллытæ - Аллаевы
Æлхæстæ - Алхасовы
Æлцагъартæ - Алцагаровы
Æмбалтæ - Амбаловы
Æнгъæдатæ - Ангадаевы
Æндретæ - Андреевы
Æндыртæ - Андреевы
Æнзортæ - Анзоровы
Æпсаутæ - Апсаовы
Æрситæ/Æршитæ - Аршиевы
Æрсойтæ - Арсоевы, Арсошвили
Æрхъотæ - Архоевы
Æрцудтантæ - Арцутановы
Æрцыхъотæ - Арцикоевы, Арциковы,
Арцикаевы
Æрчъеккатæ - Арчеговы, Арчековы
Æрчъынатæ - Арчиновы, Аркинаевы
Æссонтæ - Ассоновы
Æфсæнтæ - Афсаовы, Авсановы
Æфзургутæ - Авзураговы
Æфсæрæгтæ - Авсараговы
Æфцæгатæ - Афцаговы
Æфсаутæ - Афсаовы
Æхболаттæ - Ахболатовы
152

Æхсаратæ - Ахсаровы
Æхтæнæгатæ - Ахтанаговы
Æчетæ - Ачеевы
ф
Бабатæ/Бабиатæ - Бабаевы, Бабиаевы,
Бабашвили
Бабиатæ/Бабитæ - Бабиевы
Бабилатæ - Бабиловы
Бабочитæ - Бабочиевы, Бабоциевы
Багатæ - Багаевы, Багашвили, Багаури
Багдантæ - Багдановы
Багултæ - Багуловы
Багъайтæ - Баговы
Багъæратæ - Баграевы
Бадалатæ - Бадаловы, Бадалоевы
Бадзиатæ/Бадзитæ, Баджиатæ -
Бадзиевы, Баджиевы
Бадзоатæ/Бадзуатæ - Бадзоевы
Бадилатæ - Бадилаевы
Бадитæ - Бадиевы
Бадриатæ/Бадрита - Бадриевы
Бады - Бадовы
Бадтиатæ - Бадтиевы
Базитæ - Базиевы
Базоатæ - Базоевы
Базыратæ/Базырта - Базыровы,
Базровы
Байатæ/Байатæ - Баевы
Байзатæ - Байзовы
Баймæтæтæ/Баймæттæ - Байматовы,
Баматовы
Байсонгъуртæ - Байсонгуровы,
Байсангуровы
Байтугъантæ - Байтугановы
Байхъултæ - Байкуловы
Байцатæ - Байцаевы
Бакалтæ - Бакаловы
Бакартæ - Бакаровы
Бакотæ - Бакоевы, Баковы
Бакъæлатæ - Бакалаевы
Бакъултæ - Бакуловы
Балатæ/Баллатæ - Баллаевы
Баликъотæ - Баликоевы
Балитæ - Балиевы
Балхъартæ - Балкаровы
Балсæгтæ - Балсаговы
Баппатæ - Баппаевы
Барататæ - Баратовы, Баратаевы,
Бараташвили
Барахътæ - Барановы
Барæтæ - Бараевы
Барсатæ - Барсаевы
Барсæгатæ/Барсæгтæ - Барсаговы
Барцæгтæ - Барцаговы
Барыкъатæ - Барукаевы
Басатæ - Басаевы
Басалатæ - Басалаевы
Басилатæ/Басилтæ - Басилаевы,
Басиловы
Баскатæ - Баскаевы
Баскуатæ - Баскоевы
Басылыхътæ - Басулуковы
Баситæ - Басиевы, Басишвили
Бататæ - Батаевы
Батæратæ/Батæртæ - Батаровы,
Батыровы
Батиатæ - Батиевы, Батиашвили
Батотæ - Батоевы
Батыртæ - Батыровы
Батытæ - Батиевы
Бахъатæ - Бакаевы
Бациатæ/Бацитæ - Бациевы,
Бачиевы
Баццатæ - Баццаевы
Бæдоатæ - Бадоевы
Бæгъиатæ - Багиаевы
Бæдзоатæ - Бадзоевы
Бæдиатæ - Бадиевы
Бæжегатæ - Бажеговы
Бæззатæ - Баззаевы, Баззашвили
Бæзитæ - Базиевы
Бæкъуылтæ - Бакулаевы, Бакуловы
Бæлæутæ - Балаовы
Бæлтионтæ - Балтионовы
Бæлогтæ - Балоаговы
153

Бæлойтæ - Балоевы
Бæлотæ - Баловы
Бæрæгъуынтæ - Барагуновы
Бæрæзгатæ - Баразговы
Бæройтæ - Бароевы, Бараевы
Бæслойтæ - Баслоевы
Бæтæгатæ - Батаговы
Бæтмантæ - Батмановы
Бæтъиатæ - Батиаевы, Батиевы
Бæцатæ - Бацоевы, Бацаевы
Бæцæзатæ - Бацазовы
Бæциатæ - Бациевы
Бæцойтæ - Бацоевы
Бдайцайтæ - Бдайцаевы
Бдартæ - Бидаровы, Бидаришвили
Бдататæ - Бдатаевы
Бгъиатæ - Бгиевы
Бзыккатæ - Бзиковы
Бебилтæ - Бебиловы
Бегатæ - Бегаевы
Бегитæ - Бегиевы, Бегишвили
Бегкатæ - Бегкаевы
Бегкитæ - Бегкиевы
Бегойтæ - Бегоевы
Беджызатæ - Бегизовы, Бегизашвили
Беджыстæ - Беджисовы
Бедойтæ/Бедотæ, Бедоатæ - Бедоевы,
Бедошвили, Бедоидзе
Бежатæ/Безатæ - Бежаевы, Безаевы
Бежантæ/Безантæ - Бежановы,
Бежанашвили
Беккатæ - Беккаевы
Беккитæ - Беккиевы
Беккуызартæ - Бекузаровы
Беккуызтæ - Бекузовы
Бекмæрзтæ - Бекмурзовы
Бекмæрзатæ - Бекмарзаевы
Бектæ - Бековы
Бекънатæ - Бекнаевы
Бекъойтæ - Бекоевы
Бекъуыртæ - Бекуровы
Белегкатæ - Белегкаевы,
Беликовы
Беппитæ - Беппиевы
Бердантæ - Бердановы
Бердитæ/Бердиатæ - Бердиевы
Бердыхъотæ - Бердиковы
Бериатæ/Беритæ - Бериаевы, Бериевы,
Бериашвили
Беркъатæ - Беркаевы
Берозтæ - Берозовы, Берозашвили
Беруатæ/Беройтæ - Беруаевы, Бероевы,
Беруашвили
Берчъысатæ/Беркьисатæ - Беркисаевы
Бесатæ - Бесаевы, Бесашвили
Бескентæ - Бескеновы
Беслехътæ - Беслекоевы
Бесолтæ - Бесоловы
Бесылотæ - Бесиловы
Бестантæ - Бестановы
Бестаутæ - Бестаевы, Беставашвили
Бестолтæ - Бестоловы
Бетъантæ - Бетановы
Бетатæ - Бетаевы
Бететæ- Бетеевы, Бетешвили,
Бетиашвили
Бетрозтæ - Бетрозовы
Бетотæ - Бетоевы
Бетъонтæ - Бетоновы
Бецатæ - Бецаевы, Бецовы
Бзартæ/Бузартæ - Бзаровы
Бзæтæ - Бзаевы
Бзитæ - Бзиевы, Бзишвили
Бзотæ - Бзоевы
Биазæртæ/Биазыртæ - Бязровы
Биастæ - Биасовы, Бясовы
Бибайтæ - Бибаевы
Библатæ - Библаевы
Бибуатæ/Биботæ - Бибоевы
Бибылтæ - Бибиловы, Бибилашвили,
Бибилейшвили, Бибилури
Бигантæ/Бигæнатæ - Бигановы,
Биганашвили
Бигитæ - Бигиевы
Бигъатæ - Бигаевы
Бигъуылатæ /Бигъуылтæ - Бигулаевы,
Бигулашвили, Бигуловы
Бидартæ - Бидаровы
154

Бидетæ - Бидеевы
Бидотæ - Бидоевы
Бидыхтæ - Бидиховы
Биджелатæ/Биджелтæ - Биджеловы
Бидзинтæ - Бидзиновы
Бидзихътæ - Бидзикоевы
Бизатæ - Бизаевы
Бизитæ - Бизиевы
Бикойтæ - Бикоевы, Бикошвили
Бикъатæ - Бикаевы
Билаонтæ - Билаоновы
Билатæ - Билаевы
Бимбасатæ - Бимбасовы
Бимболтæ - Бимболовы
Бинтемыртæ - Бинтемировы
Бирæгътæ - Бираговы
Бисойтæ - Бисоевы
Битантæ - Битановы
Битартæ - Битаровы,
Битарашвили
Битатæ - Битаевы
Битæкатæ - Битакаевы,
Битаковы
Битетæ - Битиевы, Битешвили
Биттатæ - Биттаевы
Битъæрагонтæ/Битъæртæ - Битаровы
Битъитæ - Битиевы
Битъутæ - Битуевы
Бицатæ - Бицаевы
Бицегкутæ/Бичегкутæ - Бичегкуевы
Бицкъатæ/Бичкъатæ - Бицкаевы,
Бичкаевы, Бичиковы, Бичикашвили,
Бицикашвили
Бицъитæ - Бициевы
Бицъойтæ/Бицъотæ - Бицоевы,
Бицошвили
Бичегкутæ - Бичегкуевы
Бичерахтæ - Бичераховы
Бичилтæ - Бичиловы
Блитæ - Блиевы
Бобатæ - Бобаевы
Богазтæ - Богазовы
Богъатæ - Боговы
Богъитæ - Богиевы, Богишвили,
Бохишвили
Боджитæ - Боджиевы
Бодзатæ/Бодзтæ - Бодзаевы, Бодзовы
Бозойтæ - Бозоевы
Бозуртæ/Бозыртæ - Бозровы
Бокитæ - Бокиевы
Бокотæ - Бокоевы, Боковы
Болататæ - Болатаевы, Болаташвили
Болаттæ - Болатовы
Болиатæ - Болиевы
Болкъонтæ - Болконовы
Болотæ - Боллоевы
Болсотæ - Болсоевы
Босотæ - Босоевы
Борæдзаутæ - Борадзаевы, Борадзовы
Борæнтæ - Борановы
Борæтæ - Бораевы
Борсатæ - Борсаевы, Борзовы
Борситæ - Борсиевы
Борыхъуатæ - Борукаевы
Боситæ - Босиевы
Бтемыратæ - Бтемираевы, Бтемировы
Босыктæ - Босиковы, Босикашвили
Ботазтæ - Ботазовы
Ботъотæ - Ботоевы
Ботъитæ - Ботиевы
Бохотæ - Бохоевы, Боховы
Бохъитæ - Бокиевы
Боцуатæ - Боцоевы
Боцитæ - Боциевы
Боцъотæ - Боцоевы
Братæ - Браевы
Брциатæ - Брциаевы, Брциевы
Брытъиатæ - Бритаевы
Бубайтæ - Бубаевы
Бубиатæ - Бубиевы
Бугатæ - Бугаевы
Бугултæ/Быгъуылтæ - Бугуловы,
Бугулашвили
Бугъатæ - Буговы
Бугъойтæ - Бугоевы
Бугъулитæ - Бугулиевы
Будайтæ - Будаевы
Буджутæ - Буджуевы
155

Будзитæ/Буджитæ - Будзиевы,
Буджиевы, Будиевы, Буджиашвили
Будтутæ - Будтуевы
Бузойтæ - Бузоевы
Букуылтæ/Букъултæ - Букуловы
Булацатæ - Булацевы
Булкъатæ - Булкаевы
Буратæ - Бураевы
Бурдзиатæ/Бурдзиутæ - Бурдзиевы
Бургалатæ - Бургаловы
Бурсаратæ - Бурсаровы
Бурнацтæ - Бурнацевы
Бутатæ - Бутаевы
Бутутæ - Бутуевы
Бутъитæ - Бутиевы
Буцатæ - Буцаевы
Быгъдатæ - Бигдаевы, Багдаевы
Быгъуатæ - Бигуевы
Быдатæ - Бидаевы
Бызайтæ - Бизаевы
Быдзытæ - Бидзиевы
Быдзыхъотæ - Бидзикоевы, Бидзиковы,
Бзиковы
Быдыртæ - Бидировы
Бызыккатæ - Бзиковы, Бизикоевы,
Бизиковы
Бырактæ - Браковы
Бытахъатæ - Битаковы
Бытъынтæ - Битиновы
Быцентæ/Бцентæ - Бценовы,
Биченовы, Биченашвили,
Бичинашвили
Быцойтæ - Бцоевы
Бычегкутæ - Бичегкуевы
Бышкатæ - Бишкаевы
Габайтæ/Габатæ - Габаевы, Габашвили
Габантæ - Габановы
Габатитæ - Габатиевы
Габатгæ - Габатовы
Габачитæ - Габачиевы
Габдатæ - Габдаевы
Габетæ - Габеевы
Габитæ - Габиевы
Габонтæ - Габоновы
Габойтæ- Габоевы, Габодзе
Габолатæ- Габолаевы, Габалаевы,
Габоловы, Габаловы
Габотæ - Габовы
Габпатæ/Гаппатæ - Гаппаевы
Габутæ/Гæбутæ - Габуевы
Габысатæ/Габыстæ - Габисовы
Габытъатæ - Габитаевы, Габитовы
Гагарцатæ - Гагарцовы
Гагатæ - Гагаевы
Гагацтæ - Гагацовы
Гагиатæ/Гæджитæ - Гагиевы
Гагкайтæ - Гагкаевы
Гагкотæ/Гакойтæ - Гагкоевы
Гагкутæ - Гагкуевы
Гаглойтæ - Гаглоевы, Гаглошвили
Гагосгæ - Гагосовы
Гагуатæ - Гагуаевы
Гагунатæ - Гагуновы
Гагуылатæ - Гагулаевы, Гагуловы
Гадатæ - Гадаевы
Гаджетæ/Гадзетæ - Гаджеевы,
Гадзеевы
Гаджитæ - Гагиевы
Гадцитæ - Гатциевы
Гадзалатæ/Гæзæлатæ - Гадзаловы,
Газаловы
Гадзайтæ - Гадзаовы
Гадзетæ - Гадзеевы
Гадзитæ/Гадзиатæ - Гадзиевы
Гадзийтæ - Гадзоевы
Гадзуатæ - Гадзаовы
Гадзойтæ - Гадзоевы
Гадзынатæ/Гæджынатæ - Гадзиновы,
Гаджиновы
Газантæ - Газановы
Газдынтæ - Газдиновы
Газзацатæ /Газæцатæ - Газацевы
Газитæ - Газиевы
156

Гайсантæ/Гайсынтæ - Гайсиновы,
Гасиновы
Гайттатæ - Гайтовы
Гайтæ - Гаевы
Галазтæ - Галазовы
Галатæ - Галаевы
Галачитæ - Галачиевы - Галациевы
Галотæ - Галоевы
Галуантæ - Галавановы
Галеутæ - Галеуовы
Гамазтæ - Гамазовы, Гамасовы
Гаматæ - Гамаевы
Гамахартæ - Гамахаровы
Ганитæ - Ганиевы
Ганаттæ - Ганаевы
Ганотæ - Ганоевы
Ганутæ - Гануевы
Ганчутæ - Ганчуевы
Ганыккотæ - Ганиковы
Гаппартæ - Гаппаровы
Гаппатæ/Гапптæ - Гапповы
Гаппайтæ/Гаппатæ - Гаппаевы
Гаппотæ - Гаппоевы
Гаппуатæ - Гаппоевы
Гардантæ - Гардановы
Гарситæ - Гарсиевы
Гасантæ - Гасановы
Гассетæ - Гассеевы
Гасынтæ - Гасиновы
Гасситæ - Гассиевы, Гаситашвили
Гатайтæ - Гатаевы
Гатентæ - Гатеновы
Гатитæ - Гатиевы
Гатутæ - Гатуевы
Гатыгкотæ - Гатикгоевы
Гахатæ - Гахаевы, Гаховы
Гацолатæ - Гацолаевы
Гацотæ - Гацоевы
Гацытæ - Гациевы, Гачиевы
Гаугатæ - Гаугаевы
Гæбалитæ - Габалиевы
Гæбæгкатæ - Габагковы
Гæбæратæ - Габараевы, Габарашвили
Гæбæлатæ - Габалаевы
Гæбæттатæ - Габатаевы
Гæбæтиатæ - Габатиевы
Гæбдатæ - Габдаевы
Гæбуатæ - Габоевы
Гæболатæ - Габоловы
Гæбултæ - Габуловы
Гæбутæ - Габуевы
Гæбыстæ - Габисовы
Гæбытатæ - Габитаевы, Габитовы
Гæбыцатæ - Габицаевы
Гæвдынтæ /Гæвдунтæ - Гавдуновы
Гæгæрцатæ - Гагарцовы
Гæгæцтæ - Гагацевы
Гæгкутæ - Гагкуевы
Гæгулатæ - Гагуловы
Гæгойтæ - Гагоевы
Гæгутæ/Черехестæ - Гагуевы,
Черехестовы
Гæдæратæ/Дадиантæ - Гадаровы,
Дадиановы
Гæдиатæ - Гадиевы
Гæдзæлтæ - Гадзаловы
Гæджынатæ - Гаджиновы
Гæдзуатæ/Гæдзаутæ - Гадзаовы
Гæзуатæ - Газаовы
Гæздæнтæ - Газдановы
Гæздæртæ - Газдаровы
Гæззатæ - Газаевы, Газашвили
Гæзæнтæ - Газановы
Гæзæутæ - Газаовы
Гæзæццатæ - Газаццевы
Гæккуытæ - Гаккуевы
Гæлæбатæ - Галабаевы
Гæлæбутæ - Галабуевы
Гæлæутæ - Галаовы
Гæлиатæ - Галиевы
Гæлуатæ - Галуевы, Галуаевы
Гæлунтæ - Галуновы
Гæматæ - Гамаевы
Гæмæонтæ - Гамаоновы
Гæмостæ - Гамосовы
Гæнутæ - Гануевы
Гæргинтæ - Гергиновы
Гæриатæ - Гариаевы
157

Гæритæ - Гариевы, Гаришвили
Гæрисатæ - Гарисовы
Гæститæ - Гастиевы
Гæтæгонтæ - Гатагоновы
Гæтæгтæ - Гатаговы
Гæугатæ - Гаугаевы
Гæуистæ - Гависовы
Гæтдзитæ - Гатдзиевы, Гаччиевы
Гæцойтæ - Гацоевы
Гегатæ - Гегаевы
Гегкитæ - Гегкиевы, Гекиевы
Гегутæ - Гегуевы
Гелдытæ - Гелдиевы, Гелдиашвили
Гелитæ - Гелиевы
Гергатæ - Гергаевы
Гергитæ - Гергиевы
Герисатæ - Герисовы
Геритæ - Гериевы
Гетагъазтæ - Гетагазовы
Геткотæ - Геткоевы
Гетъотæ - Гетоевы
Гецатæ - Гецаевы
Гецъотæ - Гецоевы
Гиатæ - Гиаевы, Гиашвили
Гиотæ - Гиоевы
Гибидтæ - Гибитовы
Гибизтæ - Гибизовы
Гибилтæ - Гибиловы
Гигатæ - Гигаевы
Гидзойтæ - Гидзоевы
Гизиктæ - Гизиковы
Гизинтæ - Гизиновы, Гизинаевы
Гизойтæ - Гизоевы
Гиккайтæ - Гиккаевы
Гобалтæ - Гобаловы
Гобатæ - Гобаевы
Гобетæ - Гобеевы, Гобеджишвили
Гобитæ - Гобиевы
Гобозтæ - Гобозовы, Гобозашвили
Гогатæ - Гогаевы
Гогитæ - Гогиевы
Гогкатæ - Гогкаевы
Гогкотæ/Гокъотæ - Гогкоевы
Гогостæ - Гогосовы
Гогунитæ - Гогуниевы
Гогызтæ - Гогизовы
Годахтæ - Годаховы
Годзатæ - Годзаевы
Годзойтæ - Годзоевы
Годытæ - Годиевы
Годызтæ - Годизовы
Годжиатæ/Годжытæ - Годжиевы
Годжысатæ/Годжыцатæ - Гогичевы,
Гогичаевы, Гогичашвили,
Гогичаишвили
Гозойтæ - Гозоевы
Гозымтæ - Гозюмовы, Гозымовы
Гойазтæ - Гоязовы
Гойатæ - Гояевы
Гокъинатæ - Гокинаевы
Гокъитæ - Гокиевы
Гокъонтæ - Гоконовы
Гокъотæ - Гокоевы
Голиатæ/Голатæ - Голиевы
Голктæ - Голковы
Голотæ - Голоевы, Голошвили
Гоматæ - Гомаевы
Гониатæ/Гонитæ - Гониевы
Гопатæ - Гопаевы
Гоппузтæ - Гоппузовы
Гоститæ/Густитæ - Гостиевы
Готатæ - Готаевы
Готъойтæ - Готоевы
Гоцолатæ - Гоцолаевы
Гоцъатæ - Гоциевы
Гоцъойтæ - Гоцоевы, Гоццовы
Гоцъотæ - Гоцовы
Гуæздæртæ - Гуаздаровы, Газдаровы
Гуæтæзтæ - Гуатазовы
Гуæцæзтæ - Гуацазовы, Гуатазовы
Гуæцæлтæ - Гацаловы
Гуæцъæтæ - Гуацаевы
Гуæцъитæ - Гуациевы
Губиатæ - Губиевы
Губитатæ - Губитовы
Гугæлтæ - Гугаловы
Гугитæ - Гугиевы
Гугкатæ - Гугкаевы
158

Гудиатæ - Гудиевы, Гудиашвили
Гуджитæ/Гудзитæ - Гуджиевы,
Гудзиевы
Гузантæ - Гузановы
Гуйтæ - Гуевы
Гулантæ - Гулановы
Гулатæ - Гулаевы
Гулæртæ - Гуларовы
Гулдитæ - Гулдиевы
Гулдатæ - Гулдаевы
Гулитæ - Гулиевы, Гулишвили
Гулунтæ - Гулуновы
Гулутæ - Гулуевы
Гулчитæ - Гульчиевы
Гулчетæ - Гулчеевы, Гулчиевы
Гунатæ - Гунаевы
Гунастæ - Гунасовы
Гуратæ - Гураевы
Гурдзибетæ/Гуырдзибектæ -
Гурдзибеевы, Гурдзибековы,
Гурджибековы
Гусойтæ - Гусоевы, Гусашвили,
Гусошвили
Гусалтæ - Гусаловы
Гуссаутæ - Гуссаовы
Гусатæ/Гуссатæ - Гусовы
Густитæ - Густиевы
Гутойтæ - Гутоевы
Гутцатæ - Гутцовы
Гутъынатæ - Гутновы
Гутъонотæ - Гутоновы
Гуцатæ - Гуцаевы, Гуцашвили
Гуцъитæ/Гучъитæ - Гуциевы, Гучиевы
Гуæцæзтæ - Гуацазовы
Гуæцæлтæ - Гацаловы, Гуцаловы
Гуыбатæ - Губаевы
Гуыбетæ - Губиевы
Гуыбылтæ/Гуыбылæйттæ - Губуловы,
Губулаевы
Гуыбыратæ - Губуровы
Гуыбыртæ - Губураевы
Гуыбыттатæ/Гуыбыттæ - Губитовы
Гуыдиатæ/Гудитæ - Гудиевы,
Гудиашвили
Гуыдзæлтæ - Гудзаловы
Гуыдзатæ - Гудзаевы
Гуызантæ - Гузановы
Гуыззыттатæ - Гузитаевы,
Гузиташвили
Гуылдатæ - Гулдаевы
Гуылойтæ - Гулоевы
Гуылартæ - Гуларовы
Гуымецъатæ - Гумецовы
Гуынастæ - Гунасовы
Гуынатæ - Гунаевы
Гуыратæ - Гураевы
Гуырдзыбетæ -Гурдзибиевы
Гуыриатæ - Гуриевы
Гуыттыртæ - Гуттуровы
Гуытъиатæ - Гутиевы
Гуæцæлтæ - Гацаловы, Гуцаловы
Гуæцъæтæ - Гуацаевы
Гуыцæртæ - Гуцариевы
Гуыцмæзтæ - Гучмазовы,
Гучмазашвили
Гуыцойтæ - Гуцоевы
Гуырцъытæ - Гурциевы, Гурцишвили
Гуццетæ - Гуццевы
Гыбызтæ - Гибизовы
Гызæлатæ - Гизаловы
Гызыктæ - Гизиковы
Гуычитæ - Гучиевы
Гъæргъинтæ - Каргиновы
Гъуцъунатæ - Гуцунаевы
ф
Дабантæ - Дабановы
Дабатæ - Дабаевы
Дагкотæ - Дагкоевы
Даготæ / Дæготæ - Дагоевы
Дадатæ - Дадаевы
Дадæгатæ - Дадагоевы, Дадаговы
Дадианатæ / Дадиантæ - Дадиановы
Дадитæ - Дадиевы
Даджетæ - Даджеевы
159

Дадзитæ - Дадзиевы
Дадтетæ - Дадтеевы
Дадтитæ - Дадтиевы
Дадыгатæ - Дадыговы
Далитæ - Далиевы
Дамбегтæ - Дамбеговы
Дамзатæ - Дамзаевы
Дамнатæ - Дамнаевы
Данбектæ - Данбековы
Данимотæ - Данимовы
Данитæ- Даниевы
Даотæ - Даовы
Дарчитæ - Дарчиевы, Дарчишвили,
Дарчия
Даситæ/Дашитæ - Дасиевы, Дашиевы
Дататæ - Датаевы, Даташвили
Датитæ - Датиевы
Датъойтæ - Датоевы
Датъритæ - Датриевы
Датуатæ - Датуевы
Дауиатæ - Дауевы
Даудтæ / Керментæ - Дауидовы,
Керменовы
Даукъатæ - Даукаевы
Дауыратæ - Дауровы
Даццойтæ - Даццоевы
Дæгуйтæ/Дзоблатæ - Дагуевы,
Дзоблаевы
Дæдтотæ - Дадтоевы
Дæгъуатæ - Дегоевы
Дедегкатæ - Дедегкаевы
Декъотæ - Декоевы
Делиатæ - Делиевы
Деметæ - Демеевы
Демыратæ - Демировы, Демуровы
Деннджыстæ - Денгизовы
Диакъонтæ/Гуылартæ - Дяконовы,
Диаконашвили, Гуларовы
Дианбегтæ/Дамбегтæ - Дианбеговы
Дибилтæ - Дибиловы
Диготæ - Дигоевы
Дигостæ - Дигосовы
Дидартæ / Дыдартæ - Дидаровы
Дидинтæ - Дидиновы
Дидитæ - Дидиевы
Диретæ -Диреевы
Добатæ - Добаевы
Додотæ - Додоевы
Додтуатæ - Додтуевы
Додыгкатæ - Додиговы, Додиковы
Додоатæ - Дотоевы
Дойатæ - Доевы
Долотæ - Долоевы
Доситæ - Досиевы
Доттотæ - Доттоевы
Доцитæ/Дочитæ - Доциевы, Доцеевы,
Дочиевы
Доцойтæ - Доцовы
Дратæ - Драевы
Дретæ - Дреевы
Дриатæ - Дриаевы, Дряевы, Меладзе
Дугитæ - Дугиевы
Дугъуатæ - Дугуевы
Дудайтæ - Дудаевы, Дудашвили
Дударатæ - Дударовы
Дудиатæ - Дудиевы
Дудинтæ - Дудиновы
Дудуртæ - Дудуровы
Дудутæ - Дудуевы
Дулатæ - Дулаевы
Дулитæ - Дулиевы
Дулутæ - Дулуевы
Дуритæ - Дуриевы
Дурминтæ - Дурминовы
Дыбызтæ - Дибизовы
Дыгур - Дигуровы
Дыгъуызтæ - Догузовы
Дыдаратæ - Дидаровы
Дыратæ - Дираевы, Драевы
(Цж)
Джаджитæ/Жажитæ,
Дзадзитæ - Джаджиевы, Жажиевы,
Дзадзиевы
Джамбудтæ - Джамбатовы
160

Джанайтæ / Дзанайтæ -
Джанаевы, Дзанаевы
Джангатæ - Джангаевы
Джангобектæ / Дзаттотæ -
Джангобековы, Джангубековы,
Дзаттоевы
Джанетæ - Джанеевы
Джауайтæ - Джаваевы
Джедатæ - Джедаевы
Джеджитæ - Джеджиевы
Джедзодтæ - Джедзоевы, Джеджоевы
Джедыхъотæ - Джедикоевы
Джейрантæ - Джейрановы
Джелытæ - Джелиевы
Дженджетæ - Дженджеевы
Дженетæ - Дженеевы
Дженыкъатæ - Дженикаевы
Джерайтæ - Джераевы
Джергатæ / Гергатæ - Гергауловы,
Гергаевы
Джерджитæ - Джерджиевы
Джериатæ - Джериевы, Гериевы
Джескатæ - Джескаевы
Джетæгъæзтæ - Джетагазовы,
Гетагазовы
Джетæгъотæ - Джетаковы, Гетакоевы
Джетæхъотæ - Джеткоевы
Джеччитæ - Джечиевы
Джибæлатæ / Джибалтæ - Джибаловы
Джигатæ - Джигаевы
Джигкойтæ - Джигкоевы
Джиголатæ - Джиголаевы, Гиголаевы,
Джиголашвили, Гиголашвили
Джидзæлатæ - Джидзаловы, Гизаловы
Джидыхъотæ - Джидикоевы
Джимитæ - Джимиевы
Джиотæ/Гиотæ - Джиоевы, Гиоевы,
Джиошвили
Джирайпайтæ - Джирайпаевы
Джирайтæ - Джираевы
Джихатæ - Джихаевы
Джусойтæ - Джусоевы
Джыбызтæ - Джибизовы
Джыбылатæ / Джыбылтæ - Джибиловы
Джыккайтæ - Джикаевы, Джикашвили
Гикашвили
Джызойтæ - Гизоевы, Гизошвили
Джызымтæ - Гозюмовы
<§)
Дзабайтæ - Джабаевы
Дзабелатæ - Дзабеловы, Дзаблаевы
Дзабитæ / Жабитæ - Дзабиевы,
Джабиевы
Дзаболатæ - Дзаболаевы, Дзаболовы
Дзаботæ/Гобетæ - Дзабоевы, Гобеевы
Дзабратæ - Дзабраевы
Дзабритæ - Дзабриевы
Дзагахатæ - Дзагаховы
Дзагъитæ - Дзагиевы, Загиевы
Дзагетæ - Дзагеевы, Дзагиевы
Дзагкойтæ - Дзагкоевы
Дзагостæ/Дзæгъостæ - Дзагосовы
Дзагуртæ - Дзагуровы
Дзадзатæ - Дзадзаевы
Дзадзетæ - Дзадзеевы
Дзадзойтæ - Дзадзоевы
Дзадтиатæ / Дзантиатæ - Джатиевы,
Дзантиевы
Дзаджитæ - Дзаджиевы
Дзайнухътæ - Дзайнуковы
Дзайныхътæ - Дзайниковы
Дзайнолтæ - Дзайноловы
Дзаккатæ - Дзаккаевы
Дзалатæ - Дзалаевы
Дзалитæ - Дзалиевы
Дзаматæ - Дзамаевы
Дзамбегтæ - Дзамбеговы
Дзамболтæ - Дзамболовы
Дзамиатæ - Дзамиевы
Дзампатæ - Дзампаевы
Дзайналтæ - Дзайналовы
Дзанæгатæ - Дзанаговы
Дзангуыбеккатæ / Дзаттотæ -
Дзангубековы
161

Дзандаритæ / Зандартæ - Дзандаровы,
Зандаровы
Дзанзактæ - Дзанзаковы
Дзанкистæ /Занкистæ - Дзанкисовы,
Занкисовы
Дзансойтæ - Дзансоевы
Дзансолтæ - Дзансоловы
Дзансохтæ -Дзансоховы
Дзантемыратæ - Дзантемировы
Дзантутæ - Дзантуевы
Дзанхоттæ - Дзанхотовы
Дзаныхъотæ - Джаниковы
Дзапартæ - Дзапаровы
Дзаппойтæ/Заппойтæ - Дзаппоевы,
Заппоевы
Дзарасатæ - Дзарасовы
Дзарасутæ - Дзарасуевы
Дзаратæ - Дзараевы
Дзардантæ - Дзардановы
Дзасетæ/Зассетæ - Дзасеевы, Зассеевы
Дзасохтæ - Дзасоховы
Дзаттетæ - Дзатеевы
Дзаттотæ - Дзаттоевы
Дзатцетæ - Дзатцеевы
Дзауаттæ - Джаваевы, Джауаевы
Дзаукъатæ - Дзавкаевы
Дзахатæ - Дзаховы
Дзахойтæ - Дзахоевы
Дзахсортæ - Дзахсоровы
Дзахъитæ - Дзакиевы
Дзаццойтæ - Дзаццоевы
Дзæгъæгатæ - Дзахаговы
Дзæгъиатæ / Джагайтæ - Джагаевы
Дзæгъостæ - Дзагосовы
Дзæгъойтæ / Зæгъойтæ - Дзагоевы
Дзæдзойтæ - Дзадзоевы
Дзæрæгъæстæ - Дзарагасовы
Дзæрæстæ - Дзарасовы
Дзæрæхатæ - Дзараховы
Дзæрæхохтæ - Дзарахоховы
Дзæукъатæ - Дзаукаевы
Дзæццойтæ - Дзаццоевы
Дзæбойтæ / Дзбойтæ - Дзабоевы,
Дзбоевы
Дзгойтæ - Дзгоевы
Дзебайтæ - Дзебаевы
Дзебойтæ - Дзебоевы, Дзибоевы
Дзебыста, Дзебысатæ - Дзебисовы,
Дзебисашвили, Гебисашвили
Дзебистæ - Дзебисовы
Дзегатæ - Дзегаевы
Дзегойтæ - Дзегоевы
Дзедатæ - Дзедаевы
Дзедзетæ - Дзедзеовы, Дзедзеевы
Дзеджытæ / Джеджытæ - Джеджиевы,
Геккиевы
Дзекотæ - Дзекоевы
Дзелатæ - Дзелаевы, Дзилаевы
Дзестелтæ - Дзестеловы
Дзестæ - Дзесовы
Дзерантæ - Дзерановы, Дзеранашвили
Дзеццитæ - Дзецциевы, Джеччиевы
Дзибойтæ - Дзибоевы
Дзигастæ - Дзигасовы
Дзигатæ - Дзигаевы
Дзигкойтæ - Дзигкоевы
Дзигойтæ / Зигойтæ - Дзигоевы
Дзидайтæ - Дзидаевы, Жигаевы
Дзидахантæ - Дзидахановы
Дзидзойтæ - Дзидзоевы
Дзикатæ - Дзикаевы
Дзилатæ - Дзилаевы
Дзилихтæ - Дзилиховы
Дзинихтæ - Дзиниховы
Дзиойтæ - Дзиоевы
Дзиратæ - Дзираевы
Дзирихтæ - Дзириховы
Дзитойтæ - Дзитоевы
Дзитъитæ - Дзитиевы
Дзиуатæ / Дзиутæ - Дзиов, Дзиваев
Дзиццойтæ / Джиччойтæ - Дзиццоевы,
Джиччоевы, Джиччошвили
Дзлиатæ - Дзлиевы
Дзобайтæ - Дзобаевы
Дзобелатæ - Дзобеловы
Дзобестæ - Дзобесовы
Дзобиатæ - Дзобиевы
Дзоблартæ - Дзобларовы
162

Дзоблатæ - Дзоблаевы
Дзобратæ - Дзобраевы
Дзогкатæ - Дзогкаевы
Дзокатæ / Дзоккатæ - Дзоккаевы
Дзодзатæ - Дзодзаевы
Дзодзитæ - Дзодзиевы
Дзодзойтæ - Дзодзоевы
Дзодзыккатæ - Дзодзикоевы
Дзодзыртæ - Дзодзировы
Дзойтæ - Дзоевы
Дзолайтæ - Дзолаевы
Дзопойтæ - Дзопоевы
Дзоратæ - Дзораевы
Дзоттæ - Дзотовы
Дзотцойтæ - Дзотцоевы
Дзоцъитæ - Дзоциевы
Дзаутæ - Дзаевы, Джаваевы
Дзубитæ - Дзубиевы
Дзугатæ - Дзугаевы, Джугашвили,
Дзугашвили
Дзугкатæ - Дзугкаевы
Дзугкойтæ - Дзугкоевы
Дзугутæ - Дзугуевы
Дзугуттæ - Дзугутовы
Дзукъатæ - Дзукаевы, Дзукашвили,
Джукашвили
Дзулатæ - Дзулаевы
Дзулитæ - Дзулиевы
Дзустæ - Дзусовы
Дзускуатæ/Дзускатæ - Дзускаевы,
Жускаевы
Дзутæгтæ - Дзутаговы
Дзудцатæ/Дзуттæ - Дзудцевы,
Дзудцовы, Дзуцевы
Дзыбысатæ - Дзибисовы
Дзыгастæ - Дзигасовы
Дзыгатæ - Дзигаевы
Дзылиатæ/Дзылитæ, Таиртæ -
Дзлиевы, Таировы
Дзымиатæ - Дзимиевы
Дзыныхатæ - Дзиниховы, Дзиникаевы
Дзыныхътæ - Дзиниковы,
Дзиникашвили
Дзытиатæ - Дзтиевы
Дзыхъуатæ - Дзыкуаевы, Дзикуевы
Ф
Едзатæ - Едзаевы
Едзетæ / Езетæ - Едзеевы, Езеевы
Едзитæ - Едзиевы
Едзойтæ - Едзоевы
Екатæ - Екаевы
Еккатæ - Еккаевы
Елбайтæ - Елбаевы
Елбачитæ / Елбакитæ - Елбачиевы,
Елбакиевы, Елбакидзе
Елбийтæ - Елбиевы
Елбистæ - Елбистовы
Елдартæ - Елдаровы
Елдзартæ/Елзартæ - Елдзаровы,
Елзаровы, Елзарашвили
Елетæ - Елеевы
Елеуртæ - Елеуровы, Елеури
Елзайтæ - Елзаевы
Елиатæ - Елиевы
Елисатæ - Елисовы
Елмиртæ - Елмировы
Елойтæ - Елоевы, Елошвили
Елтартæ - Елтаровы
Елхъантæ - Елкановы, Елканашвили,
Елканидзе
Елхъотæ - Елекоевы, Еликоевы
Емайтæ - Емаевы
Еналдытæ - Еналдиевы
Епхитæ - Епхиевы
Ерыстаутæ - Еристовы
Есенатæ - Есеновы
Есерыхъотæ - Есерикоевы
Есиатæ - Есиевы, Есиашвили
Еулойтæ - Евлоевы
Етдзатæ/Еццатæ - Етдзаевы, Еццаевы
Еццитæ - Ецциевы
Еццутæ - Еццуевы
163

(ж)
Жажитæ - Жажиевы
Жантитæ - Жантиевы
Жигатæ -Жигаевы
Жидатæ - Жидаевы
Жукатæ - Жукаевы
Загъиатæ - Закиевы
Задытæ - Задиевы, Задишвили
Зазаонтæ - Зазаоновы
Закариатæ - Закариевы
Закотæ - Закоевы
Закъатæ - Закаевы
Залбегатæ - Залбеговы
Залдатæ - Залдаевы
Залетæ - Залеевы
Змейтæ - Змеевы
Зантатæ - Зантаевы
Заойтæ - Заоевы
Зардантæ - Зардановы
Заурбектæ - Заурбековы
Зауртæ - Зауровы
Захартæ - Захаровы
Захъатæ - Закаевы
Зачиатæ - Зачиевы, Закиевы
Зæгæлатæ/Зæгæлтæ - Загаловы
Зæгъæгатæ - Загаховы, Дзагаховы,
Дзагаговы
Зæгъиатæ - Закиевы
Зæлойтæ - Залоевы, Залошвили
Зæлукъатæ - Залукаевы
Зайттатæ - Зайтовы
Зæнгионтæ - Зангионовы
Зæнджиатæ - Зангиевы
Зæрæбегтæ - Зарабеговы, Зарабековы
Зæуойтæ - Заоевы
Зæкъуыратæ - Закураевы, Сакуровы
Зембадтæ - Зембатовы
Зеттатæ - Зеттаевы
Зехъетæ - Зекеевы
Зигатæ - Зигаевы
Зиггойтæ - Зиггоевы
Зидатæ - Зидаевы
Змиатæ - Змиевы
Знауыртæ - Знауровы
Зоатæ - Зотовы
Зозыратæ/Зозыртæ - Зозроевы,
Зозыровы, Зозрошвили, Зозырашвили
Золойтæ - Золоевы
Золонтæ - Золоновы
Зопойтæ - Зопоевы
Зоситæ - Зосиевы
Зоратæ - Зораевы
Зоритæ - Зориевы
Зоротæ - Зороевы
Зортатæ - Зортовы
Зорыхъотæ/Зорыхъуатæ - Зориковы
Зоттæ - Зотовы
Зохъотæ - Зокоевы
Зоцъитæ - Зоциевы
Зуатæ - Зуаевы
Зуймантæ/Зуймонтæ - Зуймановы,
Зуймоновы
Зулыгатæ - Зулигаевы
Зазаонтæ - Зазаоновы
Зупантæ - Зупановы
Зурабатæ - Зурабаевы, Зурабовы
Зуратæ - Зураевы, Дзураевы
Зуриатæ - Зуриевы
Зуыбылтæ - Зубуловы
Зыгъуытъатæ - Дзугутовы
Зылычатæ - Зилигаевы
Зыкуылтæ - Зикуловы
Зыкъуыртæ/Зукуртæ - Зыкуровы,
Зукуровы
Зыраптæ - Зираповы
Зыхъуатæ - Зикуевы
ф
Иафаратæ - Яфаровы
Икъатæ/Екъатæ - Икаевы
Икъотæ - Икоевы
164

Илатæ - Илаевы
Илларатæ - Илларовы
Илитæ - Илиевы
Илуртæ - Илуровы, Илуридзе
Иналатæ - Иналовы
Ипкатæ - Ипкаевы
Исаратæ - Исаровы
Исатæ - Исаевы
Исахътæ - Исаковы
Искандертæ - Искандеровы
Итазатæ - Итазовы
Итанитæ - Итаниевы
Итаратæ - Итаровы
Итониатæ - Итониевы, Итонишвили
Иуанатæ - Иванаевы, Иуановы
Иуханатæ - Иухановы
Ф
Кабалатæ - Кабаловы
Кабонтæ - Кабоновы
Каботæ - Кабоевы
Каглатæ - Каглаевы
Кадатæ - Кадаевы
Кадæккатæ - Кадаковы
Кадитæ - Кадиевы
Кадохтæ / Хъæдохтæ - Кадоховы
Кадыртæ - Кадировы
Казимтæ - Казимовы
Казинтæ - Казиновы
Калæгкатæ - Калагковы
Калитæ - Калиевы
Калмантæ - Калмановы
Калотæ - Калоевы
Калутæ - Калуевы
Каммантæ - Каммановы
Карготæ - Каргоевы
Кармантæ - Кармановы
Карсантæ/Карсанатæ - Карсановы,
Карсанашвили, Карсанишвили
Картантæ - Картановы
Картотæ - Картоевы
Карцатæ / Адотæ - Карцаевы, Адоевы
Касатæ - Касаевы, Касашвили,
Касошвили
Кастантæ - Кастановы
Кассахтæ - Касаховы
Катаутæ - Катаевы
Кацантæ - Кацановы
Качилатæ - Качиловы
Кæлуатæ - Калуаевы
Кæлухтæ - Калуховы
Кæлчыратæ - Калчираевы
Кæрчитæ - Карчиевы
Кæмæдзатæ - Камадзовы
Кæркуыстæ - Каркусовы,
Каркусашвили, Каркузашвили,
Каркузошвили
Кæсæбитæ - Касабиевы
Кæсойтæ - Касоевы, Касошвили
Кæчылатæ - Качилаевы
Кебектæ - Кебековы
Кеметæ - Кемеевы
Кендзетæ - Кендзеевы
Керментæ - Керменовы
Кертантæ - Кертановы
Кертибастæ - Кертибасовы
Кертибийтæ - Кертибиевы
Керчелатæ/Керцелатæ - Керчелаевы,
Керчилаевы, Керцелаевы
Кетойтæ - Кетоевы
Киазумтæ - Киазумовы
Килагатæ - Килагаевы
Киргуйтæ - Киргуевы
Ккойтæ - Ккоевы
Кличетæ - Кличевы
Кабегкатæ / Хъохъотæ - Кобегковы
Кобестæ - Кобесовы, Кобесашвили
Кобоцтæ - Кобоцовы
Кобылтæ - Кобловы
Когкатæ - Когкаевы, Когкашвили
Кодзыртæ/Козыртæ - Козыревы
Козатæ - Козаевы, Козашвили
Козойтæ - Козоевы
Кокайтæ - Кокаевы, Кокашвили,
Кокиашвили
165

Коккатæ - Коккаевы
Кокийтæ - Кокиевы
Кокойтæ/Кокуатæ - Кокоевы,
Кокошвили
Колотæ - Колоевы
Колытæ / Колитæ - Колиевы
Комехтæ - Комеховы
Коммонтæ - Коммоновы
Корбестæ - Корбесовы, Корбесашвили
Кортиатæ - Кортиевы, Кортишвили,
Кортиашвили
Костантæ - Костановы
Котолитæ - Котоловы, Котолиевы,
Котолишвили, Котолашвили
Котылатæ / Котылтæ - Котлаевы,
Коталовы
Коцайтæ - Коцаевы
Коцтæ / Коштæ, Костæ - Кочиевы
Коцкионтæ/Кочкионтæ - Кочкионовы,
Кацкионовы
Коцкитæ - Коцкиевы
Коцойтæ - Коцоевы
Коцылатæ - Коцловы
Кочоратæ - Кочоровы, Кочорашвили
Кочитæ - Кочиевы
Кочынатае - Коченовы
Кочысатæ - Кочисовы
Ксуртæ - Ксуровы
Куджатæ / Кудзатæ - Куджаевы,
Кудзаевы, Кузаевы
Кужантæ / Кудзантæ - Кужановы,
Кудзановы, Кузановы
Куллитæ - Кулиевы
Кулчитæ - Кулчиевы
Кукитæ - Кукиевы
Кумситæ - Кумсиевы, Кумсишвили
Куситæ - Кусиевы
Кусуртæ - Кусуровы
Курцитæ - Курциевы
Курцкиатæ - Курцкиевы
Кусуатæ - Кусваевы
Куталтæ - Куталовы
Кучитæ - Кучиевы
Куцитæ - Куциевы
Куцуктæ - Куцуковы
Куыдатæ - Кудаевы
Куыдзæгтæ - Кудзаговы
Куыдзантæ - Кудзановы
Куыдзатæ - Кудзаевы
Куыдзетæ/Къудзитæ - Кудзиевы,
Кудзишвили
Куызилтæ- Кузиловы, Кузилашвили
Куыдзойтæ - Кудзоевы, Кудзошвили
Куымагтæ - Кумаговы
Куымæриттатæ - Кумаритовы,
Кумариташвили
Куырттатæ - Куртаевы, Курташвили,
Куртаули
Куырмиатæ - Курмаевы, Курмиевы,
Курмашвили, Курмиашвили
Куытатæ - Кутаевы
Кцойтæ - Кцоевы
<§>
Къабертæ - Каберовы, Каберашвили
Къаболатæ - Каболовы
Къадзатæ/Къажтæ - Кадзаевы,
Каджаевы, Кажашвили
Къадзтæ - Кадзовы
Кадзитæ - Кадзиевы
Къазатæ - Казаевы
Къазахтæ - Казаховы, Казахашвили
Къалатæ - Калаевы, Калашвили
Къалисатæ - Калисовы
Къамасхотæ - Камасхевы
Къаматæ - Камаевы
Къарджиатæ - Каргиевы
Къацитæ - Кациевы
Къацкитæ - Кацкиевы
Къæбиатæ - Кабиевы
Къæбойтæ - Кабоевы
Къæбонтæ - Кабоновы
Къæбултæ - Кабуловы, Кабулашвили
Къæбыртæ - Кабировы
166

Къæбыстæ - Кабисовы, Кабисашвили
Къæдзилтæ - Кадзиловы,
Кадзилашвили, Кажилашвили
Къæлхидтæ - Калхидов,
Калхидашвили
Къæлухтæ - Калуховы
Къæмæдзатæ - Камадзаевы,
Камадзовы
Къæмынотæ - Камуновы
Къæндзæгтæ/Зæнгиатæ - Кандзаговы
Къæцæлтæ - Кацаловы
Къелойтæ/Кълойтæ - Келоевы, Клоевы
Къекъелатæ - Кекелаевы - Кекелашвили
Къеуростæ - Кевросовы
Къиазатæ - Казовы
Къибиртæ - Кибировы
Къизилтæ - Кизиловы
Къизинтæ - Кизиновы
Къмбиатæ - Кмиевы
Къназатæ - Казовы
Кънататæ - Кнатовы, Канатовы
Къобалатæ - Кобалаевы, Кобаловы
Къобегкатæ - Кобегковы
Къодотæ - Кодоевы, Кодошвили
Къозойтæ/Къзойтæ - Кзоевы
Къозонтæ - Козоновы, Козонашвили,
Козанашвили
Къолотæ - Колоевы
Къомайтæ - Комаевы
Къомехтæ - Комеховы
Къоммайтæ - Коммоевы
Къондохатæ - Кондохаевы, Кондоховы
Къониатæ - Кониевы
Къорантæ - Корановы
Къоратæ - Кораевы, Корашвили
Къорнатæ - Корнаевы
Къосатæ - Косаевы
Къосиратæ - Косираевы, Косировы
Къостантæ - Костановы
Къостæ - Косовы
Къохатæ - Кохаевы
Къочитæ - Кочиевы
Къубалтæ - Кубаловы
Къубузтæ - Кубузовы
Къудухтæ - Кудуховы, Кудухашвили
Къуманатæ - Кумановы
Къубустæ - Кубусовы
Къуезертæ - Квезеровы, Квезерашвили
Къудзойтæ - Кудзаевы
Къумукатæ - Кумуковы
Къундухатæ /Къуындыхатæ/ -
Кундуховы, Кундухашвили
Къусратæ - Кусраевы, Кусрашвили
Къусуртæ - Кусуровы
Къутæртæ - Кутаровы, Кутарашвили
Къуындыхатæ/Куындыхтæ -
Кундуховы, Кундухашвили
Къуыбылæйттæ - Губулаевы, Губуловы
Къуыбыхтæ - Кубуховы
Къуызилтæ - Кузиловы
Къуыллытæ - Кулиевы
Къуылыхтæ - Кулуховы, Кулухашвили
Къуымæллæгатæ - Кумаллаговы
Къуымсиатæ/Къуымситæ - Кумсиевы,
Кумсишвили
Къуырмиатæ - Курмиевы
Къургъостæ - Кургосовы
Ф
Лагкойтæ - Лагкоевы, Лакоевы,
Лагкошвили, Лакошвили
Лагконтæ - Лагконовы
Лагкутæ - Лагкуевы
Лазартæ - Лазаровы, Лазарашвили
Лалойтæ - Лалоевы
Лалытæ - Лалиевы, Лалишвили
Лæгкуонтæ - Лагконовы
Лæппынæгтæ - Лаппинаговы
Лæууойтæ/Æккæлатæ - Лавоевы
Лæцойтæ - Лацоевы
Лæгойтæ - Лагоевы
Легойтæ - Легоевы
Леуанатæ - Левановы
Лектæ - Лековы
67

Лекъотæ - Лековы
Лиантæ - Льяновы
Локкатæ - Локкаевы
Лолатæ/Лолотæ - Лолаевы, Лолоевы,
Лоладзе, Лолашвили, Лолошвили
Лотитæ - Лотиевы
Лототæ - Лотоевы
Лохтæ/Лохатæ - Лоховы, Лохашвили
Лутъитæ - Лутиевы
(м)
Магатæ - Магаевы
Магкæтæ/Маккатæ - Магкаевы
Магкетæ - Магкеевы
Магкитæ - Магкиевы
Магкотæ - Магкоевы
Мадзатæ - Мадзаевы
Мазитæ - Мазиевы
Майрæмсаутæ - Майрамсаевы
Майрæмтæ - Майрамовы
Майрæмыхъуатæ - Майрамукаевы,
Майрамуковы
Майрæтæ - Майраевы, Маряевы
Макъайтæ - Макаевы
Макъотæ - Макоевы
Малгантæ - Малгановы
Малитæ - Малиевы
Малкайтæ - Малкаевы
Малкойтæ - Малкоевы
Малсæгтæ - Малсаговы
Малтъызтæ - Малтизовы
Малхъартæ - Малкаровы
Малхъатæ - Малкаевы
Маманатæ - Мамановы
Маматæ - Мамаевы
Мамедатæ - Мамедовы
Мамиатæ/Мамитæ - Мамиевы
Мамсыратæ - Мамсуровы,
Мамсирашвили
Мамухъатæ - Мамукаевы
Мамысонтæ - Мамисоновы
Мамыттатæ/Мамыттæ - Мамитовы
Мансурухътæ - Мансуруковы
Марготæ - Маргоевы
Мардантæ - Мардановы,
Марданашвили
Маркъостæ - Маркосовы
Масыкъатæ - Масикоевы, Маскаевы
Мæзлуатæ - Мазлоевы
Мæлдзыгатæ - Малдзиговы,
Малдзигашвили
Мæлыкатæ - Маликовы
Мæргъитæ - Маргиевы, Маргишвили
Мæргьойтæ - Маргоевы
Мæрзатæ - Марзаевы
Мæрзагантæ - Марзагановы
Мæрзæгойтæ - Марзаговы,
Марсагашвили
Мæрзойтæ - Марзоевы
Мæрзæхъултæ - Марзакуловы
Мæрчъысатæ - Марчисовы,
Маркисовы
Мæтаратæ - Матаровы
Мæтæлатæ - Маталовы
Мæхæмæттæ/Хористæ - Магометовы
Мæхуыгтæ - Махуговы
Махциатæ - Махциевы
Мæхъитæ - Макиевы, Макеевы,
Макишвили
Мæцъитæ/Мæчитæ - Мациевы,
Мачиевы
Медойтæ - Медоевы
Мелыккатæ - Меликовы
Мердентæ- Мерденовы
Мехтитæ - Мехтиевы
Мецъатæ - Мецаевы
Мецъитæ - Мециевы
Мидзатæ - Мидзаевы
Мидзитæ - Мидзиевы
Мизигатæ - Мизиговы
Мзатæ - Мзаевы
Мзоктæ - Мзоковы
Милдзыхтæ - Милдзиховы
168

Миликатæ - Миликаевы, Миликовы
Миндзайтæ - Миндзаевы, Миндадзе
Мирзæбегтæ - Мирзабеговы
Мирзойтæ - Мирзоевы, Мирзаевы
Мисиртæ - Мисировы
Мирхойтæ - Мирхоевы
Мистулатæ - Мистуловы
Митцитæ - Митциевы
Михелтæ - Михеловы
Мичелтæ - Мичеловы
Могакатæ - Могакаевы
Моратæ - Мораевы
Моргуатæ - Моргоевы
Моритæ - Мориевы
Моститæ - Мостиевы
Моураутæ - Моураевы
Мсойтæ - Мсоевы
Мстиатæ - Мстиевы
Мугутæ - Мугуевы
Мугкитæ - Мугкиевы
Мудойтæ- Мудоевы
Музатæ/Музиатæ - Музаевы,
Музашвили, Музишвили
Муртазтæ - Муртазовы
Мукагъатæ - Мугкаевы
Мукултæ - Мукуловы
Мулдартæ - Мулдаровы,
Мулдарашвили
Мулдзугкатæ - Мулдзугкаевы
Мулукатæ - Мулукаевы
Мулухтæ - Мулуховы
Мурастæ - Мурасевы, Мурашевы
Мурийтæ- Муриевы
Мурзахъултæ - Мурзакуловы
Муссæтæ - Мусаевы
Мустахатæ - Мустагеевы, Мустаховы,
Мустагаевы
Муциатæ/Муцъуатæ - Муцуевы
Мцхиатæ - Мцхиевы, Махциевы
Мызыгътæ - Мизиговы
Мыккатæ - Миккаевы
Мылыхъуатæ - Милкоевы
Мыматтæ - Миматовы
Мысостатæ - Мисостовы
Мысырбитæ - Мисирбиевы
Мысыритæ - Мисировы
Мысыккатæ - Мисиковы
Мырзабойтæ - Мурзабаевы
Мырзагонтæ - Мурзагановы
Мырхойтæ - Мирхоевы
Мысойтæ - Мсоевы
Мырзатæ - Мирзаевы
Мырзабеггæ - Мурзабеговы
Мыртазтæ - Муртазовы
Мырыкъатæ - Мирикаевы, Мриковы,
Мурукаевы
Мытъылатæ - Митиловы
Мыхыхуатæ - Михихаевы
Мычелтæ - Мичеловы
ф
Надгеритæ - Надгериевы
Надиратæ - Надировы, Надирашвили
Назлуатæ - Назлуевы
Найфонтæ - Найфоновы
Налдыхъуатæ - Налдикоевы
Налойтæ - Налоевы
Налыхъатæ - Наликоевы
Нанитæ - Наниевы, Нанишвили,
Наниташвили
Нарыкъатæ - Нарикаевы,
Нарикашвили
Нартыхътæ - Нартикоевы,
Нартикошвили
Насхъидатæ - Наскидаевы,
Наскидашвили
Наурузтæ - Наурузовы, Наврузовы
Наууойтæ - Наоевы, Нагоевы
Нафитæ - Нафиевы, Напишвили
Нæзлуатæ - Назлуевы
Нæкуысатæ - Накусовы
Нигколтæ - Нигколовы
Нигкотæ - Нигкоевы
169

Ногъайтæ - Ногаевы
Нугзаратæ - Нугзараевы, Нугзаровы
Нузалтæ - Нузаловы
Огъуатæ/Огутæ - Огоевы, Огуевы
Отдатæ - Одтаевы
Озитæ - Озиевы, Ожиевы
Окруатæ - Окруаевы, Окруашвили
Олиатæ- Олиаевы
Олисатæ - Олисаевы, Олисовы
Оранисатæ - Оранисовы
Орсантæ - Орсановы
Ортабайтæ - Ортабаевы
Осиатæ - Осиаевы, Осиашвили,
Оситашвили, Осиаури
Осмæнтæ - Османовы
Остъатæ - Остаевы, Осташвили
Охъазтæ - Оказовы
Охъриатæ - Окриевы, Окроевы
Отартæ - Отараевы, Отаровы,
Отарашвили
Отитæ - Отиевы
Оттатæ - Оттаевы
ф
Пагæтæ - Пагаевы, Пагашвили
Пагитæ - Пагиевы
Паготæ - Пагоевы
Пагуатæ - Пагуевы
Паркъатæ - Паркаевы, Паркашвили
Парсиатæ - Парсиевы
Пæрæмæзтæ - Парамазовы
Пæррæстатæ - Парастаевы,
Парасташвили
Пелитæ - Пелиевы, Пелишвили
Перисатæ/Персатæ - Перисаевы,
Персаевы, Перисашвили
Персантæ - Персановы
Персотæ - Персоевы
Пехацитæ- Пехациевы
Пилитæ - Пилиевы
Пинатæ - Пинаевы
Пирантæ - Пирановы
Пицкъатæ - Пицкаевы
Платæ - Плаевы
Плитæ - Плиевы, Пилишвили
Погойтæ - Погоевы
Приатæ/Притæ - Приевы
Поратæ - Пораевы
Поруатæ - Поруаевы
Псхацъæтæ - Псхациевы
Пхалæгатæ - Пхалаговы
Пухатæ/Пухтæ - Пухаевы, Пуховы,
Пухашвили
Пъинтæ - Пиновы
ф
Рæдтиатæ - Радтиевы
Рæмонатæ /Рæмонтæ/ - Рамоновы
Реуазтæ - Ревазовы, Ревазошвили
Рубайтæ - Рубаевы, Рубашили
Рубастæ - Рубасовы
Рубестæ - Рубесовы
Сабайтæ - Сабаевы, Сабашвили
Сабантæ/Сæбантæ - Сабановы,
Сабанадзе, Сабанашвили
Сабетæ - Сабеевы
Саблатæ - Саблаевы
Сабатхъуатæ - Сабаткоевы
170

Сабеттæ - Сабетовы
Сагкатæ - Сагкаевы, Саккаевы,
Саакашвили, Саакадзе
Сагуыхатæ - Сагуховы
Садихъатæ - Садиковы
Саджетæ/Сагетæ - Сагиевы
Сазартатæ - Сазартовы
Сазæонтæ - Сазановы
Сазотæ - Сазоновы
Сайлауонтæ - Сайлановы
Сакъиатæ/Сакъитæ - Сакиевы
Саламонатæ - Саламоновы
Саламтæ - Саламовы, Саламашвили
Салатæ - Салаевы
Салæгатæ - Салагаевы
Салæттæ - Салатовы
Салбегатæ - Салбеговы
Салдадтатæ - Салдатовы
Салитæ - Салиевы, Шалибашвили
Салхъазантæ - Салказановы
Самайтæ - Самаевы
Самбегатæ - Самбеговы
Самтæ - Самовы
Самтитæ - Самтиевы
Самхантæ - Самхановы
Санатæ - Санаевы, Шанаевы
Санахъотæ - Санакоевы
Санситæ - Сансиевы
Саппиатæ - Сапиевы
Саралиатæ - Саралиевы
Сарахъатæ - Саракаевы
Сариатæ - Сариевы
Сартатæ/Сартуатæ - Сартаевы,
Сартуаевы
Сасиатæ - Сасиевы
Сататæ - Сатаевы
Сатхъотæ - Саткоевы, Саткошвили
Сатцатæ - Сатцаевы
Саудзæццатæ - Савдзаццовы
Саукуйтæ - Саукуевы, Савкуевы
Саулатæ - Саулаевы, Савлаевы,
Савлоевы
Саулохтæ - Саулоховы, Шавлоховы,
Саулохошвили, Шавлохошвили
Саутиатæ/Саутæтæ - Саутиевы
Саууойтæ - Савоевы, Саввоевы
Саухалтæ - Саухаловы
Сахуыгатæ - Сахуговы
Сахуызтæ - Сагузовы
Сахъитæ/Сакъитæ - Сакиевы
Сахъмантæ - Сакмановы
Сацлайтæ - Сацлаевы
Саццатæ- Саццаевы
Сæбæтхъотæ - Сабаткоевы
Сæгуытонтæ - Сагутоновы
Сæгъуызатæ - Сагузовы
Сæлбитæ - Салбиевы
Сæлитæ - Салиевы
Сæлойтæ - Салоевы
Сæниатæ - Саниевы
Сæхæгкатæ - Сахагкаевы
Сæхугатæ - Сахуговы
Сæчетæ - Сачеевы
Себетæ - Себетовы
Седантæ/Сидантæ - Седановы
Седойтæ - Седоевы
Сезантæ - Сезановы
Сенкъатæ - Сенкаевы
Сеойтæ - Сеоевы
Сехинатæ - Шехинаевы
Сехъотæ/Сихъотæ - Сикоевы
Сечъынатæ/Секъинатæ - Секинаевы
Сидантæ - Сидановы
Сидахътæ - Сидаковы
Сидæмонтæ - Сидамоновы,
Сидамонидзе
Сикъотæ - Сикоевы
Силтантæ - Силтановы
Симетæ - Симеевы
Синатæ - Синаевы
Синдиртæ - Синдировы
Сисойтæ - Сисоевы
Ситохатæ - Ситоховы
Сиукъатæ - Сиукаевы, Шиукаевы,
Сиукашвили, Шиукашвили
Скъиатæ/Скъатæ - Скяевы, Скиаевы
171

Скъодтатæ - Скодтаевы
Слантæ - Слановы, Сланашвили
Слонатæ - Слоновы
Слохтæ - Слоховы
Смайлитæ - Смайловы
Сметтæ - Сметовы
Собайтæ - Собаевы
Собитæ - Собиевы
Созайтæ - Созаевы
Созанатæ/Созæонтæ - Созановы,
Созаоновы
Созæтæ - Созиевы
Созранатæ - Созрановы
Сокатæ - Сокаевы
Солатæ - Солаевы
Солитæ - Солиевы
Солпайтæ - Солпаевы
Солтамиттæ - Солтамитовы
Солтамтæ - Солтамовы
Солтантæ - Солтановы
Соскъитæ - Соскиевы
Сослантæ - Сослановы
Соситæ - Сосиевы
Сотатæ - Шотаевы
Соттитæ - Соттиевы
Сопойтæ - Сопоевы
Сохæгатæ - Сохаговы
Сохитæ - Сохиевы
Сохъуыртæ - Сокуровы, Сокурашвили
Суантæ - Суановы
Сугкойтæ - Сугкоевы
Сугьаратæ - Сугаровы
Сугъатæ - Сугаевы
Суджатæ - Суджаевы
Сулартæ - Суларовы
Сументæ - Суменовы
Сускъотæ - Сускоевы
Сухитæ - Сухиевы, Сухишвили
Сханатæ - Схановы, Сханаевы
Сыметæ - Смеевы
Сындыртæ - Синдировы
Сырдонтæ - Сирдоновы
Сырхаутæ/Сурхаутæ - Сурхаевы
ф
Табеккатæ/Табектæ - Табековы
Таболтæ - Таболовы
Таботæ - Табоевы
Табутæ - Табуевы, Табушвили,
Табуашвили
Тагауртæ - Тагауровы
Тæгæлатæ - Тагалаевы
Тагитæ -Тагиевы
Тагзитæ - Тагзиевы
Таготæ - Тагоевы
Тагуыратæ/Тагуыртæ - Тагуровы
Тагъатæ - Тагаевы
Тадетæ - Тадеевы
Тадтатæ - Тадтаевы, Татаевы,
Таташвили
Таджитæ - Таджиевы
Таиратæ - Таировы
Тайбауиттæ - Тайбавитовы
Тайбæхътæ - Тайбековы
Таймазтæ - Таймазовы
Тайсаутæ - Тайсаевы
Тазета -Тазеевы
Такъæтæ - Такаевы
Тапхантæ - Талхановы
Тамазтæ - Тамазовы
Тамантæ - Тамановы
Таматæ - Тамаевы
Тамбитæ - Тамбиевы
Тамбултæ - Тамбуловы
Танделатæ/Танделтæ - Танделовы,
Танделашвили
Тандутæ - Тандуевы
Танхъалтæ/Танхъилтæ - Танкалаевы,
Танкиловы
Таратæ - Тараевы, Тарашвили
Тархантæ - Тархановы
Тасойтæ - Тасоевы, Тасошвили
Тататæ - Татаевы
Татратæ - Татровы
Тауаштæ - Тавасиевы
Таугазтæ - Тавгазовы, Таугазовы
172

Таджитæ/Тауджитæ - Таджиевы,
Тауджиевы
Тауазтæ - Тауазовы
Таутиатæ - Таутиевы
Тауиттæ - Тавитовы
Таухъазахтæ - Тавказаховы
Таучелатæ - Таучеловы
Тахгатæ - Тахгаевы
Тахиртæ - Тахировы
Тахойтæ - Тахоевы
Тахохтæ - Тахоховы
Тахунтæ - Тахоновы
Тахъазтæ - Таказовы
Тахъултæ - Такуловы
Тæбæхсаутæ - Тхапсаевы
Тæгатæ - Тагаевы
Тæгæлатæ - Тагалаевы
Тæгиатæ - Тагиевы
Тæгъзиатæ - Тагзиевы
Тæгъуыртæ - Тагуровы
Тæкъотæ - Такоевы
Тæлынтæ - Талиновы
Тæлхитæ - Талхиевы
Тæпситæ - Тапсиевы
Тæтæратæ - Татаровы
Тæтæрбитæ - Татарбиевы
Тæтаонтæ - Татаоновы, Татоновы
Тæтонтæ - Татоновы
Тæхунтæ - Тахуновы
Тæхъуылтæ - Такуловы
Теботтæ - Тебетовы
Тебектæ - Тебековы
Тебецатæ - Тебецаевы, Тебецовы
Тебзиатæ - Тебзиевы
Тебиатæ - Тебиевы
Теблойтæ - Теблоевы
Теботæ - Тебоевы
Тегатæ - Тегаевы
Тегкатæ/Текъатæ - Тегкаевы, Текаевы
Тегетгатæ/Теджеттæ - Тегетаевы,
Тегеташвили
Тедетæ - Тедеевы, Тедешвили,
Тедиашвили, Теделури
Тедтатæ - Тетовы
Тедтойтæ - Тедтоевы
Теджиатæ - Теджиевы
Тезитæ - Тезиевы
Теказтæ - Теказовы
Текъитæ - Текиевы
Текъойтæ - Текоевы
Телатæ - Телаевы
Телæхъуртæ/Телекъуртæ - Телакуровы
Телитæ - Телиевы
Темезтæ - Темезовы
Темиратæ/Темиртæ - Темираевы,
Темировы
Темуртæ/Мæгъæлтæ - Темуровы
Темырхъантæ - Темиркановы
Тенгизтæ - Тенгизовы
Теныкъатæ - Теникаевы
Тепасиггæ - Тепасиговы
Тепсиатæ/Фидаратæ - Тепсиевы
Тепсихъотæ - Тепсикоевы
Терчихъуатæ - Терчикоевы,
Терчикуевы
Теттырмазтæ - Тетырмазовы
Теттатæ - Тетовы
Тетцойтæ - Тетцоевы
Техойтæ - Техоевы
Тетлойтæ - Тетлоевы
Теттойтæ - Теттоевы
Техуртæ - Текуровы
Течиатæ - Течиевы
Тикъатæ - Тикаевы
Тимболатæ - Тимболовы
Тинатæ - Тинаевы
Тихилтæ - Тихиловы
Тладтатæ/Тлаттæ - Тлатовы
Тменатæ - Тменовы
Тобзиатæ - Тобзиевы
Тобишкатæ - Тобишковы
Тобойтæ - Тобоевы
Тоболтæ - Тоболовы
Тогойтæ - Тогоевы, Тогошвили
Тогызтæ - Тогузовы
Тогыттæ - Тогитовы
173

Токкитæ - Токкиевы
Токтæ - Токовы
Токкатæ - Токаевы
Толастæ - Толасовы
Толпартæ - Толпаровы
Толхантæ - Толхановы
Томайтæ - Томаевы, Томашвили
Тометтæ - Тометовы, Томеевы
Томсиатæ - Томсиевы
Тоныгкатæ - Тониковы
Торезтæ - Торезовы
Торотæ/Тъоротæ - Тороевы
Торчынатæ - Торчиновы
Тотайтæ - Тотаевы
Тотитæ - Тотиевы
Тотойтæ - Тотоевы
Тотоонтæ - Тотооновы
Тотратæ - Тотровы
Тотыккатæ - Тотиковы
Тотчитæ - Тотчиевы
Тохтæ -Тоховы
Тохситæ - Тохсиевы
Тохсыртæ - Тохсировы
Тохтиатæ - Тохтиевы
Тохунтæ - Тохуновы
Тохъазтæ - Токазовы
Тохъайтæ - Токаевы
Тохъмайтæ - Токмаевы
Точитæ - Точиевы
Тсоратæ - Тсораевы
Туаллæгтæ - Туаллаговы
Туатæ - Туаевы, Тваури
Тубетæ - Тубеевы
Тубилтæ - Тубиловы
Тугутæ - Тугуевы
Туккатæ - Туккаевы
Тугъанатæ - Туганаевы
Тугъантæ - Тугановы
Тугъанцтæ - Туганцовы
Туйгъантæ - Тугановы
Тузартæ - Тузаровы
Тулатæ - Тулаевы
Тулойтæ - Тулоевы, Тулошвили
Тумантæ - Тумановы
Тумаратæ - Тумаровы, Тумараевы
Тумехатæ - Тумеховы
Тургитæ - Тургиевы
Туркинтæ - Туркиновы
Турмантæ - Турмановы,
Турманашвили, Турманишвили,
Турманидзе
Турчинтæ - Турчиновы
Тускъатæ - Тускаевы
Тухантæ - Тухаевы
Тхостатæ - Тхостовы
Тыбойтæ - Тыбоевы, Тбоевы
Тыбылатæ/Тыбылтæ - Тибиловы,
Тибилашвили
Тыджытæ - Тигиевы, Тигишвили
Тысорайтæ - Тсораевы
Тыхилтæ - Тихиловы
Тыхостатæ - Тхостовы
Тычъитæ - Тчиевы
Тъæгуыртæ - Тагоровы
Тъератæ - Тераевы, Терашвили
Тъеройтæ - Тероевы
Тъехтæ - Теховы, Техашвили
Тъуратæ - Тураевы
Тъоротæ - Тороевы
Тъотъотæ - Тотоевы, Тотошвили
Тъохтæ - Тоховы
Търиатæ/Търитæ - Триевы
Тъургитæ - Тургиевы
Тъуритæ - Туриевы
Уазæгтæ - Вазаговы, Вазагашвили
Уазитæ - Вазиевы
Уаласатæ - Уаласаевы, Валасаевы
174

Уанитæ/Уаниатæ - Ваниевы,
Ванишвили
Уардасонтæ/Ардасентæ - Ардасеновы
Уалдзæгтæ/Уалдзæгатæ - Валдзаговы,
Валдзагашвили
Уалытæ - Валиевы, Валишвили
Уанетæ - Ванеевы, Ванешвили
Уарзиатæ - Варзиевы, Уарзиатæ
Уататæ - Ватаевы
Уæбитæ - Вабиевы
Уæдатæ - Адаевы
Уæлайтæ - Валаевы
Уæлатæ - Валаевы
Уæлбæрдитæ - Валбардиевы
Уæлгæсатæ/Уæлгæстæ - Валгасовы,
Валгасашвили, Олгасашвили
Уæлионтæ - Валионовы
Уæтæратæ - Отараевы, Отаровы
Убатæ - Убаевы
Увыдзыхъотæ - Увжикоевы
Увызатæ - Увизаевы
Ужегтæ - Ужеговы
Улубатæ - Улубаевы
Улубиитæ - Улубиевы
Уллунтæ - Уллуновы
Уллутæ - Уллуевы
Уруймагтæ - Уруймаговы
Урумтæ - Урумовы
Урухтæ - Уруховы
Утаратæ - Утараевы, Утаровы,
Утарашвили
Уывызатæ - Увизаевы, Увижиевы,
Увижевы
Уыдыртæ - Удуровы
Уыртатæ/Уртатæ - Уртаевы
Уырыгатæ - Уаригаевы, Уригаевы
Уырызмæгтæ - Урузмаговы
Уырымтæ - Урумовы
Уырыстæ - Урусовы
Уырыцхъуатæ/Уырыцхъотæ -
Уруцкоевы, Урицкоевы
Уыттыртæ - Уттировы, Утировы
(ф>
Фагæтæ - Фагаевы
Фадзайтæ - Фадзаевы
Файзултæ - Файзуловы
Фардзинтæ/Фарзитæ - Фардзиновы,
Фарзиевы
Фарзихътæ - Фарзиковы
Фæдантæ - Фадановы
Фæтдзартæ - Фатдзаровы
Фæтдзатæ - Фатцаевы
Фæцатæ - Фацаевы
Фæрниатæ - Фарниевы, Парниашвили
Фидаратæ - Фидаровы
Фрайтæ - Фраевы
Фриатæ - Фриевы
ф
Хабетæ - Хабеевы
Хабæтæ - Хабаевы
Хабитæ - Хабиевы
Хабыцатæ - Хабицовы, Хабицевы
Хагъатæ - Хагаевы
Хадатæ - Хадаевы
Хадиратæ - Хадировы
Хадонтæ - Хадоновы
Хадыхъатæ - Хадиковы
Хадзитæ - Хадзиевы
Хайгостæ - Хайгосовы
Хайтæ/Хутæ - Хаевы
Хайлонтæ - Хайлоновы
Хайманонтæ - Хайманоновы
Хаймантæ - Хаймановы
Халæтæ - Халаевы
Хаматæ - Хамаевы
Хамбитæ - Хамбиевы
Хамихъотæ - Хамикоевы, Хамиковы
Хамурзитæ - Хамурзиевы
Хангеритæ - Хангериевы, Хангиреевы
Ханчеритæ - Ханчериевы, Ханчиреевы
175

Ханитæ - Ханиевы
Хапсатæ - Хапсаевы
Харебатæ - Харебовы, Харебашвили,
Харебадзе
Харсиатæ - Харсиевы
Хасæхъотæ - Хасакоевы
Хаситæ - Хасиевы, Хасишвили
Хасиртæ - Хасировы
Хастатæ - Хастоевы
Хасыгатæ - Хасиговы
Хатутæ - Хатуевы
Хататæ - Хатаевы
Хаутатæ/Хæутатæ - Хаутовы
Хаутугкатæ - Хаутуковы
Хахатæ - Хахаевы
Хахойтæ - Хахоевы
Хахъитæ - Хакиевы
Хацаонтæ - Хацаоновы
Хацыртæ/Хачиртæ - Хачировы,
Хачирашвили
Хацъæтæ/Хацъитæ - Хациевы
Хæбæлатæ/Хæбæлонтæ - Хабаловы,
Хабалоновы, Хабалашвили,
Хабелашвили
Хæблиатæ - Хаблиевы
Хæдæрцатæ - Хадарцевы
Хæдзæрæгатæ/Хæдзарагатæ -
Хадзараговы
Хæлитæ - Халиевы
Хæллатæ - Халлаевы
Хæситæ - Хасиевы
Хæсыггæ - Хасиговы
Хæмæтатæ/Хæмæттæ - Хаматовы
Хæмæтхъуатæ/Хæмæтхъанатæ -
Хаматкоевы, Хаматкановы
Хæмурдзитæ - Хамурдзиевы
Хæмицатæ/Хæмыцтæ - Хамицаевы,
Хамицевы
Хæныкъатæ - Ханикаевы,
Ханикашвили
Хæутатæ - Хаутаевы, Хаутовы
Хæтæгтæ - Хатаговы
Хæтгæратæ/Хæтгæртæ - Хатгаровы
Хæтъызатæ - Хатизовы
Хæцъæтæ/Хæцъатæ - Хацаевы
Хекъилатæ - Хикалаевы, Хекиловы
Хесонтæ - Хесоновы
Хепсатæ - Хепсаевы
Хестантæ - Хестановы
Хетæгкатæ - Хетагуровы, Хетагури
Хетæгтæ - Хетаговы, Хетагашвили
Хетитæ - Хетиевы
Хидыртæ - Хидировы
Хизиртæ - Хизировы
Химилонтæ - Химилоновы
Хпойтæ - Хпоевы
Хнеутæ - Хнеевы
Хобитæ - Хобиевы
Ходатæ - Ходаевы
Ходтæ/Ходы - Ходовы
Хозатæ - Хозаевы
Хозитæ - Хозиевы, Хозишвили
Хорантæ - Хорановы
Хортитæ - Хортиевы
Хоруйтæ - Хоруевы
Хосатæ - Хосаевы
Хоситæ - Хосиевы
Хосдзаутæ - Хосдзаовы, Хосцаевы
Хосиратæ /Хосротæ/ - Хосировы,
Хосроевы, Хосирашвили, Хосрошвили
Хосматæ - Хосматовы
Хосонтæ - Хосоновы
Хостыхъотæ - Хостикоевы
Хотатæ - Хотовы
Хотъантæ - Хотановы
Хотъитæ - Хотиевы
Хотъонтæ - Хотоновы
Хотъотæ - Хотоевы, Хотовы
Хохайтæ - Хохаевы, Хохашвили
Хохзайтæ - Хохзаевы
Хохойтæ - Хохоевы
Хохтæ - Хоховы
Хоцантæ - Хоцановы
Хоцкаратæ/Синуатæ - Коцкаровы
176

Хройтæ - Хроевы
Хроматæ - Хромаевы, Хромовы
Хуадонтæ - Хуадоновы, Хадоновы
Хугастæ - Хугасовы
Худалтæ - Худаловы
Хуймантæ - Хуймановы
Хуритæ / Хуриатæ - Хуриевы,
Хуришвили
Хутчитæ - Хутчиевы
Хутъиатæ - Хутиевы
Хусатæ - Хусаевы
Хуыбатæ/Хуыбиатæ - Хубаевы,
Хубашвили, Хубиашвили
Хуыбегатæ - Хубеговы
Хуыбецтæ/Хуыбежтæ - Хубецовы,
Хубежовы, Хубежашвили
Хуыбызтæ - Хубузовы, Хубусовы
Хуыбылтæ - Хубуловы, Хубулашвили,
Хубулури
Хуыгатæ - Хугаевы, Хугашвили
Хуыгистатæ - Хугистовы
Хуыдæртæ - Хударовы
Хуыдиатæ - Худиевы
Хуыджетæ/Хуыдзиатæ - Худжиевы,
Худзиевы
Хуызмиатæ - Хузмиевы
Хуымартæ - Хумаровы
Хуымæллæгтæ - Хумаллаговы
Хуырымтæ - Хурумовы
Хуысантæ - Хусановы
Хуытъиатæ - Хутяевы
Хуытъыгатæ/Хуытъыгтæ - Хутаговы,
Хутуговы
Хуытъылатæ - Хуталаевы
Хуытъинатæ - Хутинаевы
Хуыцатæ - Хуцаевы
Хуыцъистатæ - Хуцистовы
Хуыцъиатæ - Хуциевы, Хуцишвили
Хынцæгтæ - Хинчаговы,
Хинчагашвили, Хинчагошвили,
Хинчагишвили
Хъабантæ - Кабановы, Кабанашвили
Хъагъæрмæзтæ - Кагермазовы,
Кагармазовы
Хъадатæ - Кадаевы
Хъазахтæ - Казаховы, Казахашвили
Хъазбектæ - Казбековы
Хъазиатæ/Хъазитæ - Казиевы,
Казишвили
Хъаиртæ/Кайртæ - Каировы
Хъариатæ - Каировы
Хъайсынтæ - Кайсиновы
Хъайтмæзтæ/Хъайтмазтæ -
Кайтмазовы, Кайтмазашвили
Хъайттатæ - Кайтовы
Хъайтыхътæ - Кайтуковы
Хъалабегтæ - Калабеговы
Хъалатæ - Калаевы
Хъалæгатæ - Калаговы
Хъалутæ - Калуевы
Хъалтуратæ - Калтуровы
Хъамæгатæ - Камаговы
Хъамбердиатæ - Камбердиевы
Хъамбегатæ - Камбеговы
Хъамболтæ - Камболовы
Хъамæрзатæ - Камарзаевы
Хъамыхъотæ - Камиковы, Камуковы
Хъантемыратæ/Хъантемуртæ -
Кантемировы
Хъантемырзатæ - Кантемирзаевы
Хъантетæ - Кантеевы
Хъанцалтæ - Канцаловы
Хъанцаутæ - Канцаевы, Ганцауровы
Хъаныхъуатæ/Хъанухътæ - Кануковы
Хъарадзаутæ - Каражаевы
Хъаратæ - Караевы, Карашвили
Хъараонтæ - Караоновы
Хъардантæ - Кардановы
Хъариатæ - Кариаевы, Каряевы
Хъарацатæ/Хъарацтæ - Карацаевы,
Карцаевы
Хъауратæ - Кауровы
177

Хъацантæ - Кацановы
Хъацонтæ - Кацоновы
Хъæбæлотæ - Кабалоевы
Хъæбæлтæ - Кабаловы
Хъæвдынтæ - Кавдиновы
Хъелотæ - Келоевы
Хъæдохтæ - Кадоховы
Хъалæгкатæ - Калагкаевы,
Калагкашвили
Хъæлæмырзатæ - Каламурзаевы
Хъæлицтæ - Калицовы, Калицевы
Хъæллатæ - Каллаевы
Хъæлтуратæ - Калтуровы
Хъæрæгъæстæ - Карагасовы
Хъæрæсатæ - Карасаевы, Карасевы
Хъæрджынтæ - Каргиновы
Хъæрутынтæ - Курутуновы
Хъæссохатæ - Касохоевы, Касоховы
Хъæстуатæ - Кастуевы
Хъæцлæутæ - Кацлаевы, Качлаевы,
Качлавашвили, Кацлавашвили
Хъæцмæзтæ - Качмазовы,
Качмазашвили
Хъизинтæ - Кизиновы
Хъесатæ - Кесаевы, Кесашвили
Хъизилтæ/Сырдонтæ - Кизиловы
Хъилæгатæ - Килаговы
Хъиргъутæ - Киргуевы
Хъмбиатæ - Кмбиевы
Хъмбистæ - Кумбисовы
Хъодалатæ - Кодалаевы, Кодалашвили
Хъожитæ/Хъозитæ - Кожиевы
Хъодзастæ - Кодзасовы
Хъодзатæ - Кодзаевы
Хъойбайтæ - Койбаевы
Хъорнатæ - Корнаевы
Хъондатæ - Кондаевы
Хъониатæ - Кониевы
Хъоротæ - Короевы
Хъотайтæ - Котаевы
Хъоцлатæ - Коцлаевы, Коцловы
Хъоцхъаратæ - Коцкараевы
Хъоцытæ - Кочиевы, Кочишвили
Хъуыдакатæ - Кудаковы
Хъуызелтæ - Кузеловы, Кужеловы
Хъулатæ - Куловы
Хъулчитæ - Кульчиевы
Хъумсиатæ/Хъумситæ - Кумсиевы,
Кумсишвили, Кумсиашвили
Хъуппетæ - Купеевы
Хъуылатæ - Кулаевы
Хъуылагьартæ - Кулагаровы
Хъуысатæ - Кусовы
Хъуталатæ - Куталаевы Хъуысæгтæ -
Кусаевы
Хъуыбадтæ - Кубатиевы
Хъуыдзилтæ - Хъуызилтæ - Кизиловы,
Кизилашвили, Кудзилашвили
Хъуызелтæ/Хъужелтæ - Кузеловы,
Кужеловы, Кузелашвили
Хъуылагъартæ - Кулагаровы
Хъуылымбегтæ - Кулумбеговы,
Кулумбекашвили
Хъуыриатæ - Куриаевы
Хъыбызтæ/Хъибизтæ - Кибизовы
Хъыбылтæ - Кибилйвы, Кибилашвили
Хызынтæ - Киз^новы )
Хъылыцтæ - КличЕВы
Хъиргъатæ/Хъиргъуатæ - Киргаевы,
Киргуевы
Ц
Цабайтæ - Цабаевы, Цабашвили
Цагъатæ - Цагаевы
Цакъатæ - Цакаевы
Цакъотæ - Цакоевы
Цалитæ - Цалиевы
Царцуатæ - Царцуевы
Царциатæ/Царцитæ - Царциевы
Цацкитæ - Цацкиевы
Цататæ - Цатаевы
Цахитæ - Цахиевы
Цæбитæ - Чабиевы, Чабишвили
178

Цæболтæ - Цаболовы
Цæгæратæ - Цагараевы
Цæгойтæ - Цагоевы
Цæголтæ - Цаголовы
Цæйкостæ - Цайкосовы
Цæйтæ - Цаевы, Чиаевы
Цæкатæ - Цакаевы
Цæкотæ - Цакоевы
Цæкулатæ - Цакуловы
Цæлкостæ - Цалкосовы
Цæлойтæ - Цалоевы
Цæллагатæ - Цаллагаевы, Цаллаговы
Цæллатæ - Цаллаевы
Цæлыгкатæ - Цаликовы
Цæмæхъатæ - Цамакаевы
Цæндиатæ - Цандиевы, Чандиевы
Цæппатæ - Цаппаевы
Цæрæктæ - Цараковы
Цæрæккатæ - Цараккаевы
Цæрæхатæ/Царахатæ - Цараховы
Цæргæсатæ/Цæргæстæ - Царгасовы
Цæратæ/Цæриатæ - Цараевы, Царие)
Царишвили, Чараевы, Чарашвили,
Чараули
Цæрикъатæ - Царикаевы
Цæркостæ - Царкосовы
Цæруатæ - Царуевы
Цæрукъатæ - Царукаевы
Цæрцуатæ - Царцуевы, Царциевы
Цæукъаста - Цаукосовы
Цæукъалатæ - Цавкаловы
Цæукъатæ - Цавкаевы
Цæукъилтæ - Цавкиловы
Цæукъистæ - Цавкисовы
Цæппойтæ - Цаппоевы
Цæхойтæ - Цахоевы
Цбойтæ- Цбоевы
Цгъойтæ - Цгоевы, Чигоевы,
Цухошвили, Чигошвили
Цебатæ - Цебаевы
Цегатæ/Чегатæ - Цегаевы, Чегаевы
Цегойтæ - Цегоевы
Цекустæ - Цекусовы
Целойтæ - Целоевы
Цеотæ - Цеовы
Цереккатæ - Церекаевы, Церековы
Церехестæ - Церехесовы
Церехъатæ - Церекаевы
Цехерестæ - Цехересовы
Цехъойтæ - Цекоевы
Цидатæ - Цидаевы
Цидугатæ - Цидугаевы, Цидуговы
Цизинтæ - Цизиновы
Цинойтæ - Циноевы
Цикантæ - Цикановы
Цинуатæ - Цинуаевы
Цитджитæ - Цитджиевы
Циукъатæ - Циукаевы
Цихитæ - Цихиевы
Цогойтæ - Цогоевы
Цогомтæ - Цогомовы
Цогостæ - Цогосовы
Цокатæ - Цокаевы
Цокитæ - Цокиевы
[, Цоколатæ - Цоколовы, Цоколаевы
Цокотæ - Цокоевы, Цоковы
Цомайтæ - Цомаевы
Цомартатæ - Цомартовы
Цонбайтæ- Цонбаевы
Цопанатæ /Цопантæ/ - Цопановы
Цопитæ - Цопиевы
Цоппайтæ - Цоппаевы
Цорæтæ - Цораевы
Цоритæ - Цориевы
Цорионтæ - Цорионовы
Цорцæхъуатæ - Цорцакаевы
Цохитæ - Цохиевы, Цоховы
Цохътæ - Цоковы
Цоцитæ/Чочитæ - Цоциевы, Чочиевы,
Чочишвили, Шотишвили,
Окропе(и)ридзе, Чочели
Цуитæ - Цуиевы, Цуаевы
Цуратæ - Цуровы
Цутатæ - Цутаевы
Цуцатæ - Цуцаевы
Цуцитæ - Цуциевы
179

Цуцкитæ - Цуцкиевы
Цыбыртæ - Цибировы, Чибировы,
Чибирашвили
Цыдатæ/Цыдадтæ - Цидаевы
Цыдугъатæ - Цидуговы
Цыккатæ - Цикаевы, Цкаевы
Цыколатæ - Циколаевы
Цыкуратæ - Цикуровы, Цукуровы
Цырыхатæ - Цириховы
Цыхуырбатæ - Цховребовы,
Цхурбаевы, Цховребашвили
Цъæриттатæ/Цъæриттæ - Царитовы
Цъæхилтæ - Цахиловы, Цахилашвили
Цъæхойтæ - Цахоевы
Цъебатæ - Цебаевы
Цъебойтæ - Цебоевы, Цебовы
Цъеретели - Церетели
Цъеутæ/Чъеутæ - Цоевы
Цъонбойтæ - Цонбоевы
Цъоппойтæ - Цоппоевы
Цъугкитæ - Цугкиевы
Цъыгкатæ - Цигкаевы
ф
Чандытæ - Чантиевы
Чегатæ/Цегатæ - Чегаевы
Чеджемтæ/Чегемтæ - Чеджемовы,
Чегемовы
Чекойтæ - Чекоевы
Чекустæ - Чекусовы
Чекутæ - Чекуевы
Челæхсатæ/Челехсатæ - Челехсаевы,
Чилахсаевы, Келехсаевы,
Келехсашвили
Челдытæ - Челдиевы
Челкатæ - Челкаевы
Челойтæ - Челоевы
Челытæ - Клюевы
Челетæ - Челеевы
Чеметæ - Чемеевы
Чергизтæ - Чергизовы
Черехестæ - Черехсетовы
Черкасатæ - Черкасовы
Чертхъотæ - Черткоевы, Кердигоевы,
Кердигашвили, Кердукашвили,
Кердикашвили
Черчестæ - Черчесовы
Четойтæ - Четоевы
Четытæ - Четиевы, Четишвили,
Кедишвили, Кеташвили
Черехсатæ - Черехестовы
Чериатæ - Чериевы
Черуатæ - Черуаевы
Чехерестæ - Чехересовы
Чехойтæ - Чехоевы
Чехтæ - Чеховы
Чиатæ - Чиаевы
Чибайтæ - Чибаевы
Чибизтæ - Чибизовы
Чибилтæ - Чибиловы
Чибитæ - Чибиевы
Чисилатæ - Чисилаевы
Чипаратæ/Чыпырытæ - Чипировы
Чиритæ - Чираевы
Чиуитæ - Чивиевы
Чихауитæ - Чихавиевы
Чихтистæ - Чихтисовы
Чматæ - Чмаевы
Чсиатæ - Чшиевы, Кисиевы,
Кисишвили
Чугутæ - Чугуевы, Чугушвили
<§>
Чъебойтæ - Чебоевы
Чъелетæ - Келеевы, Келиевы
Чъерджиатæ - Черджиевы
180

Чъеруатæ - Черуаевы
Чъеутæ - Чеоевы, Чеовы
Чъыбызтæ - Чибизовы
Чъыбылатæ/Чъыбылтæ - Чибиловы,
Кибиловы, Кибилашвили
(ш)
Шауердатæ - Шавердовы
Шауталтæ - Шавталовы
Шаутатæ - Шавтатовы
Шахъманазтæ - Шакманазовы
Шахъмантæ - Шакмановы
Шеуардатæ - Шевардовы,
Шевардашвили
Шехинатæ - Шехинаевы
Шехъотæ - Шекоевы
Шикатæ - Шикаевы
Шогентæ - Шогеновы
Шолтатæ - Шолтовы
Шотатæ - Шотаевы

МЫГГÆГТÆЙ ЧИ КÆЙ ÆРВАД У
ТАУРÆГЪТÆМ ГÆСГÆ
1. Абайтæ - Зоратæ - Икъатæ - Осиатæ
2. Абайтæ - Беслехъотæ
3. Абитæ - Хъайттатæ - Доцитæ
4. Айлартæ - Гуысалтæ
5. Айлартæ - Æмбалтæ - Дзугатæ
6. Алæджыхъотæ - Хъуппетæ - Цопанатæ
7. Агьнатæ - Зæнджиатæ - Тыджытæ - Къæбултæ - Цъæхилтæ
8. Алæгатæ - Зыхъуатæ
9. Ализатæ - Гусатæ
10. Алыккатæ - Аспиатæ - Битатæ - Майрæмыхъуатæ
11. Андудтатæ - Созайтæ - Кæсæбитæ - Уырымтæ - Скъодтатæ
12. Астантæ - Цъебойтæ - Гæуистæ - Охъазтæ - Тепсыхъотæ
13. Аулохтæ - Музиатæ - Елхъантæ - Четитæ
14. Æккæлатæ - Хорантæ - Габантæ - Тахохтæ
15. Æккæлатæ - Лæууойтæ
16. Æлбегатæ - Икъатæ - Битартæ
17. Æлбортæ - Лазартæ
18. Æлбортæ - Къадзатæ - Цогойтæ
19. Æлдадтатæ - Тугъанатæ - Зоротæ - Хъассохатæ - Чисилатæ
20. Æмбалтæ - Агънатæ - Карсантæ - Сугъартæ - Таутиатæ - Зæнджиатæ -
Теджитæ
21. Æрсойтæ - Датитæ
22. Æрсойтæ - Бекъитæ
23. Æхсаратæ - Такъæтæ - Галазтæ
24. Багатæ - Джергатæ - Тотратæ - Гамахартæ
25. Багъæратæ - Хаситæ
26. Бадзиатæ - Хъарадзаутæ - Елбайтæ - Дзабратæ - Джидзилатæ - Къозатæ
27. Бадзиатæ - Каруатæ - Адотæ
28. Базитæ - Хъамболтæ - Сабантæ - Хъаймантæ
29. Байсонгъуыртæ - Абетæ - Аккатæ
30. Байатæ - Цæллатæ - Хадатæ - Такъæтæ - Байхъултæ
31. Байцайтæ - Хроматæ - Габпатæ - Бердиатæ
32. Баликъотæ - Гулутæ - Таутиатæ - Годзойтæ
182

33. Басатæ - Джимитæ - Гусойтæ
34. Басатæ - Торчынтæ
35. Басатæ - Хъаратæ
36. Баситæ - Кънаттатæ - Дзлиатæ - Гогатæ - Таиратæ
37. Баскъатæ - Бадетæ - Кадитæ - Тедтатæ
38. Батъиатæ - Хъæстаутæ
39. Бæзатæ - Нартыхтæ - Нанитæ - Къуылыхтæ - Диакъонтæ
40. Бæлотæ - Малитæ
41. Беджызатæ - Хетъетæ
42. Бедойтæ - Медойтæ
43. Бекъуртæ - Соскитæ - Гоцолатæ - Сумæнтæ - Хъардантæ - Увызыхъотæ
44. Бекъойтæ - Самбегатæ
45. Беккуызартæ - Дзгойтæ - Томайтæ - Æфсæнтæ
46. Бесолтæ - Арсæгатæ - Гасинтæ
47. Бестаутæ - Торотæ - Телитæ - Тъератæ - Булкъатæ
48. Берчъысатæ - Тагитæ - Къибиртæ
49. Биастæ - Токатæ - Цъоппойтæ - Хохойтæ
50. Бигъуылатæ - Елойтæ - Хохтæ
51. Бикойтæ - Хаситæ - Сагкатæ
52. Бирæгътæ - Уырымтæ
53. Битартæ - Биганатæ - Хоситæ
54. Битутæ - Хъуыбадтæ
55. Битъартæ - Уазæгтæ - Дзыныхътæ - Биганатæ
56. Бицъотæ - Черчестæ - Дзæрæхохтæ - Гагкайтæ - Ханайтæ - Борсæтæ -
Тохсыртæ
57. Бичегкутæ - Афсæнтæ - Хоситæ
58. Блитæ - Царахатæ - Дегъуатæ - Æлбортæ - Сасиатæ
59. Богъатæ - Сханатæ
60. Боцитæ - Козатæ - Кучитæ
61. Боцитæ - Салхъазантæ - Барахътæ - Къацитæ
62. Боцитæ - Бæциатæ
63. Боцитæ - Цыхуырбатæ - Кучитæ
64. Брытъиатæ - Церехъатæ - Муцатæ - Хабыцтæ - Гайттатæ
65. Брытъиатæ - Бадриатæ - Тедтойтæ - Хъайтыхътæ - Ходтæ
66. Бугъатæ- Цæгæратæ
67. Будайтæ - Темыртæ - Батыртæ
68. Бузойтæ - Гардантæ - Магкæтæ - Бердиатæ - Бæлойтæ - Малитæ -
Хоцхартæ
69. Булацатæ - Гадзайтæ - Симетæ - Езетæ - Къостæ - Хабитæ
70. Тахунтæ - Джериатæ - Къорнатæ - Годизтæ - Елехъотæ
71. Буратæ - Зæгъойтæ - Пæррæстатæ
72. Бурдзиатæ - Лиантæ - Хнетæ
73. Бутатæ - Габысатæ - Сæлбитæ - Хъæрджынтæ
74. Бырнацтæ - Дзапартæ - Дзиуатæ - Дзидахантæ
75. Габотæ - Тулатæ
183

76. Гагкойтæ - Дзилихтæ - Аппитæ - Густитæ
77. Гаглойтæ - Санахъотæ - Уанетæ - Гæбæратæ - Галуантæ
78. Гайтæ - Церехътæ - Хабыцтæ - Брытъиатæ
79. Гайтæ - Церехъатæ - Цæгæратæ
80. Гаджитæ - Къоратæ - Хъайсынтæ - Исахътæ - Таймазтæ
81. Галатæ - Хъазитæ
82. Галачитæ - Чихауитæ - Кобегкатæ - Мулукатæ - Галазтæ
83. Гегуатæ - Хъаныхъуатæ - Хъабантæ - Кобегкатæ - Абысалтæ - Тугъантæ -
Хъуыбадтæ
84. Гегутæ - Сататæ - Бериатæ - Бимболтæ
85. Гæззатæ - Дыгъуызтæ - Костæ
86. Гæззатæ - Дзасохтæ - Костæ
87. Гæззатæ - Мæргъитæ
88. Гамаонтæ - Цъагъатæ - Текъатæ
89. Гæмостæ - Сабайтæ
90. Гæриатæ - Кокайтæ - Заппойтæ - Цæриатæ - Салатæ - Кæсойтæ
91. Гегутæ - Сугкойтæ - Дзантистæ - Темыратæ - Гетойтæ - Озитæ - Турчинтæ -
Хъазахтæ
92. Гегкитæ - Хачиртæ
93. Гæцойтæ - Дзайныхътæ
94. Гукатæ - Габетæ
95. Гулитæ - Техъуртæ - Тетцойтæ - Баликьотæ - Дзиратæ - Гæтдзитæ
96. Гусатæ - Ализатæ - Басатæ
97. Гусалтæ - Хъалæгатæ - Торчынтæ - Цъæриттæ - Данæгтæ
98. Гуыдиатæ - Ахболæттæ
99. Гуылæртæ - Кацантæ
100. Гуссаутæ - Гоститæ - Толастæ - Дзилихтæ - Аппитæ - Джибизтæ -
Кацантæ - Коцойтæ - Дженетæ - Гæлæбутæ
101. Гуыцмæзтæ - Дзаттиатæ
102. Гуыриатæ - Есиатæ
103. Гуытъиатæ - Андиатæ - Дзестелтæ - Æрчъынатæ - Хъамбегатæ
104. Гуцъунатæ - Бегитæ - Гадзетæ
105. Дадæгатæ - Хъалæгатæ - Будзитæ
106. Даситæ - Тотыккатæ - Богъитæ
107. Дарчитæ - Моураутæ - Сидахътæ - Рæмонатæ - Добайтæ
108. Дауиатæ - Беджызатæ - Кодитæ - Беройтæ - Хатизатæ
109. Дауыратæ - Мысыкатæ - Суантæ
110. Демыратæ - Сазонтæ
111. Дегуйтæ - Тохъазтæ
112. Дигостæ - Гадатæ - Аркъаутæ - Цæлкостæ
113. Додыккатæ - Елуатæ
114. Доцитæ - Темырхъантæ
115. Дриатæ - Елойтæ
116. Дриатæ - Чъыбылтæ - Зозыртæ
117. Дудайтæ - Хохайтæ
184

18. Дудиатæ - Бутатæ - Хъæрджынтæ - Габистæ
19. Джиотæ - Хуыбылтæ - Битетæ - Магкотæ - Гасситæ - Кокойтæ - Бабайтæ -
Остъатæ
20. Джусойтæ - Жажитæ - Дзигойтæ - Хъæцмæзтæ - Тъуритæ - Хъайтмазтæ
21. Джериатæ - Мамсыратæ - Бердиатæ - Гутнатæ
22. Джыккайтæ - Бигъатæ - Уанитæ - Касатæ
23. Дзагуртæ - Сæууойтæ - Дзайныхътæ - Гецатæ
24. Дзалатæ - Хъадыхъатæ
25. Дзабитæ - Мытъылатæ
26. Дзаттотæ - Дзанкуыбеккатæ
27. Дзæукъатæ - Тобойтæ
28. Дзанæгатæ - Боцъотæ
29. Дзахотæ - Биастæ - Хохойтæ - Токатæ
30. Дзебысатæ - Гуырцъытæ - Цгъойтæ
31. Дзестæ - Кодзыртæ
32. Дзидзойтæ - Готойтæ - Цæгæратæ - Габутæ - Джыбылтæ - Гуыбыттатæ
33. Дзиратæ - Гуцъитæ
34. Дзиратæ - Хъиргъутæ - Костантæ - Дзерантæ - Хуытъыгатæ
35. Дзокатæ - Гаптæ - Гаджитæ - Годжитæ - Хъæрджынтæ
36. Дзугатæ - Æмбалтæ - Челæхсатæ
37. Дзукъатæ - Дулатæ
38. Дзуццатæ - Огъуатæ - Тегкатæ - Тменатæ
139. Тменатæ - Цæкъуылатæ - Хуытъиатæ
[40. Есиатæ - Уызегатæ - Мамыкъатæ - Парсиатæ - Огъуатæ - Хуытъинатæ
141. Елойтæ - Бигъуылатæ - Маккæтæ
142. Елойтæ - Гуылæртæ
143. Елзайтæ - Цопанатæ
144. Зантатæ - Сазонтæ - Созæтæ
145. Зардантæ - Къолотæ
146. Зассетæ - Хуыгатæ - Бæззатæ
147. Зæнджиатæ - Мæрзойтæ - Бызæтæ
148. Зæнджиатæ - Габолатæ - Цъæхилтæ - Мæрзойтæ - Агънатæ - Таутиатæ -
Карсантæ
149. Зæнджиатæ - Кардантæ
150. Зембаттæ - Цæрукъатæ - Таратæ
151. Знауыртæ - Цъыккатæ - Чыпыртæ
152. Зоратæ - Хъассохатæ - Чисилатæ -Бекатæ - Тугъантæ - Смайлатæ
153. Зуратæ - Соскъитæ
154. Зыгъуыттатæ - Джауайтæ
155. Зыгъуытатæ - Дадиантæ - Созæонтæ
156. Икъотæ - Гоцотæ - Кадатæ
157. Хъуыдаккатæ - Зайтатæ - Таучелатæ - Брциатæ - Хъулатæ
[58. Къæбыстæ - Харебатæ - Гатыкотæ - Уалытæ - Уазæгтæ
159. Хъалæгатæ - Гусалтæ - Дзанæгатæ
160. Калотæ - Уататæ - Тлаттæ - Хъайттатæ
185

161. Кардантæ - Увжыхъотæ
162. Касатæ - Уанитæ - Бигъатæ - Чкараули
163. Кæсæбитæ - Уырымтæ - Пагæтæ - Созæтæ - Тотыккатæ
164. Кæсойтæ - Гуццатæ - Чиратæ
165. Кобегатæ - Хъаныхъуатæ - Хъабантæ - Найфонтæ
166. Кодзыртæ - Саутитæ - Малитæ - Брциатæ - Дзапартæ - Къæбойтæ
167. Дзиуатæ - Дзидахантæ - Балатæ - Дзанайтæ
168. Кокайтæ - Къониатæ - Бадриатæ
169. Кокайтæ - Гуццатæ
170. Кокайтæ - Мысыхъатæ
171. Кокитæ - Керчелатæ
172. Костантæ - Хъиргъутæ - Фадантæ - Джирайтæ
173. Котолитæ - Куымæриттатæ
174. Кочынатæ - Еналдытæ
175. Кочкионтæ - Хъызынатæ
176. Кучитæ - Керчелатæ - Цыхуырбатæ
177. Куыдзетæ - Бибылтæ - Гуыдиатæ
178. Куыдзойтæ - Цомартатæ
179. Кцойтæ - Гугкатæ - Зыкъуыртæ
180. Къадзатæ - Цогойтæ
181. Къадзатæ - Боцитæ - Икъотæ
182. Хъæрджынтæ - Талхантæ - Дзогкатæ - Гаппотæ - Хъаратæ - Хъазитæ -
Дзтиатæ
183. Къозонтæ - Томайтæ
184. Къоратæ - Таймазтæ
185. Къомайтæ - Колытæ
186. Къочитæ - Тамбитæ
187. Къочитæ - Салхъазантæ - Боцитæ - Барахътæ - Хъалæгатæ
188. Къудухтæ - Быцентæ
189. Къуындуыхатæ - Кумукатæ
190. Лагкутæ - Тускатæ
191. Магкæтæ - Тегкатæ - Хъайтмазтæ - Бидзинтæ
192. Мадзатæ - Ханетæ - Сырхаутæ - Майрæмсаутæ
193. Къуындыхатæ - Мырзабегтæ - Есенатæ - Хъаныхъуатæ - Мамсыратæ -
Ерыстаутæ - Тхостатæ - Ногъайтæ - Плитæ - Сырхаутæ - Скъиатæ
194. Малитæ - Гардантæ - Бæлойтæ - Бзойтæ
195. Малитæ - Къодзыртæ - Саутитæ - Бырнацтæ - Дзапартæ - Хлойтæ
196. Малитæ - Сохитæ - Бæлойтæ
197. Мамитæ - Хетæгкатæ
198. Мамсыратæ - Есенатæ - Хъаныхъуатæ
199. Мамсыратæ - Ерыстаутæ - Джераптæ - Сидахътæ
200. Мамытатæ - Саухалтæ
201. Мæлдзыгатæ - Таратæ
202. Мæргъитæ - Пухатæ - Хъуысæгтæ
186

203. Мæхъитæ - Хъулагъартæ - Хæлитæ
204. Мæлыкатæ - Цомайтæ -Хъамæрзатæ - Хъæрæцатæ - Алдахътæ - Тихилтæ -
Тæлынтæ
205. Милдзыхтæ - Кацантæ - Коцойтæ - Гæлæбутæ
206. Мулдартæ - Гуыбатæ - Бесатæ - Кобестæ - Сатхъотæ
207. Мырзабегтæ - Майрæмсаутæ - Хъаныхъуатæ
208. Мырзагантæ - Дзебысатæ
209. Мыртазтæ - Отаратæ - Уазиатæ
210. Нафитæ - Гацитæ - Тетцойтæ
211. Олисатæ - Малтызтæ
212. Перисатæ - Бибылтæ - Дзарастæ
213. Плитæ - Саламтæ - Ардасентæ
214. Плитæ - Гасситæ - Ардасентæ - Дзантиатæ
215. Рæмонтæ - Добайтæ
216. Рубайтæ - Къодзыртæ - Мамитæ - Къæбойтæ
217. Сабайтæ - Гæмостæ - Саулатæ
218. Сабантæ - Елойтæ - Гуылортæ
219. Сабетæ - Елойтæ - Гуылортæ
220. Сæчетæ - Цеотæ
221. Санатæ - Тхостатæ
222. Сарахъатæ - Дзадзетæ
223. Саукуйтæ - Дзанкъистæ - Темыратæ - Байсонгъуыртæ
224. Сакъитæ - Зуратæ - Бакултæ - Гæгостæ - Гунатæ
225. Седантæ - Гуырдзыбетæ - Гуырдзыбегтæ
226. Сечъынатæ - Хъыбызтæ - Къæлухтæ - Саккатæ
227. Сидахътæ - Моураутæ - Додотæ - Дарчитæ - Къæлатæ
228. Сихъотæ - Сæхæгкатæ - Толпартæ - Маккæтæ - Цæрæктæ - Золойтæ
229. Слантæ - Хуыгатæ - Быцентæ
230. Соскъитæ - Гоцолатæ - Бекъуртæ - Кертантæ
231. Сотатæ - Гоцотæ - Хъодалатæ - Чертхъотæ
232. Суантæ - Дауыратæ - Мысыкатæ - Цæллагтæ - Зæгъойтæ - Пæррæстатæ
233. Скъодтатæ - Цакъотæ
234. Сугъаратæ - Токатæ
235. Тадтатæ - Болататæ
236. Тасойтæ - Бетрозтæ
237. Танделатæ - Маккотæ
238. Тасойтæ - Богъитæ
239. Табутæ - Мариамидзе
240. Теблойтæ - Зассетæ
241. Тегкатæ - Хъайтмазтæ - Сихъотæ - Куыдзæгтæ - Магкæтæ - Мецъитæ -
Кобылтæ
242. Тедетæ - Лалытæ - Биазыртæ - Реуазтæ - Тадетæ - Хъйтыхътæ
243. Тегатæ - Фидаратæ
244. Тезитæ - Габпатæ - Хъæрджынтæ - Дзоккатæ - Бызыккатæ
245. Тедтатæ - Баскъатæ - Кадитæ
187

246. Тетцойтæ - Нафитæ - Гацыртæ - Декъотæ
247. Тладтатæ - Æлдаттатæ - Мамсыратæ - Хъаныхъуатæ - Есенатæ - Аспитæ -
Бæгъиатæ
248. Тладтатæ - Алыккатæ - Аспиатæ - Биганатæ - Майрæмыхъуатæ
249. Тладтатæ - Æлдаттатæ - Тугъанатæ - Мамсыратæ - Есенатæ -
Хъаныхъуатæ - Санатæ - Тхостатæ
250. Тобойтæ - Дзилихтæ - Битатæ - Дзæукъатæ - Болаттæ
251. Тогъуызатæ - Сацлайтæ - Хаситæ - Гуситæ - Багъæратæ
252. Толпартæ - Магкотæ - Цæрæккатæ - Золойтæ - Цæрæктæ
253. Томайтæ - Будзитæ - Къозонтæ
254. Томайтæ - Гуыбатæ - Цæгæратæ - Гагуылатæ
255. Токатæ - Сугъарастæ
256. Торчынтæ - Хæбæлатæ - Дойатæ - Тотитæ - Пхалæгатæ
257. Тохъайтæ - Дыгуртæ
258. Тохъайтæ - Хохойтæ - Биастæ
259. Тотитæ - Пхалæгатæ
260. Тотратæ - Дзебысатæ
261. Туатæ - Уалытæ - Хацыртæ - Уазæгтæ - Задытæ
262. Тыджытæ - Хæбæлатæ - Гуыбатæ
263. Тыджытæ - Цъæхилтæ - Карсантæ
264. Тугъантæ - Легойтæ
265. Тъехтæ - Цыбыртæ - Тыбылтæ
266. Тъуритæ - Габетæ - Мелыкатæ - Хъайтмазтæ - Хъæцмæзтæ
267. Тхостатæ - Ногъайтæ - Плитæ - Сахъмантæ - Сырхаутæ
268. Уырыгатæ - Саппиатæ
269. Уызегатæ - Мамыкъатæ
270. Уырымтæ - Кæсæбитæ - Пагæтæ - Гозымтæ - Фардзинтæ
271. Фæрниатæ - Куырттатæ
272. Фидаратæ - Дзиуатæ
273. Фидаратæ - Тепсиатæ
274. Фидаратæ - Тегатæ
275. Хабæтæ - Едзитæ - Дулатæ
276. Хадатæ - Галатæ
277. Хадыхъатæ - Дзалатæ
278. Халæгатæ - Илатæ
279. Хæмæтатæ - Арысхантæ - Ардасентæ
280. Хæмыцатæ - Дабантæ
281. Хацъæтæ - Касатæ
282. Хæныкъатæ - Дзидздзойтæ - Саулохтæ
283. Хетъетæ - Къоратæ - Бигъуылатæ
284. Хозитæ - Хестантæ - Бокотæ - Гобетæ - Биджелтæ
285. Хохойтæ - Токатæ - Биастæ - Уазæгтæ - Цобпойтæ - Дзедæтæ -
Цæукъилтæ
286. Хайтыхътæ - Хутæ - Гæзæнтæ
287. Хуыбецтæ - Гаджитæ - Къоратæ
188

288. Хуыбатæ - Кобестæ
289. Хуырымтæ - Гæззатæ - Кобестæ - Хосонтæ - Моргуатæ
290. Хуытъинатæ - Есиатæ
291. Хуыдæлтæ - Гергитæ - Кертантæ
292. Хуыдæлтæ - Седантæ - Гæгæрцатæ - Годжиатæ
293. Хуыдæлтæ - Катаутæ - Гергитæ - Адырхатæ
294. Хуыдиатæ - Хæдæрцатæ
295. Хъазахтæ - Темыратæ
296. Хъайтыхътæ - Дзугкойтæ
297. Хъалæгатæ - Дзанæгатæ - Берозтæ - Гусалтæ
298. Хъантемыратæ - Дзампатæ - Бадзиатæ - Баймæтатæ
299. Хъаныхъуатæ - Габетæ - Себеттæ - Салитæ - Кусуатæ - Бурдзиутæ
300. Хъæрджынтæ - Сæлбитæ - Габысатæ
301. Хъариатæ - Тæтæратæ - Цопанатæ - Бæрæзгатæ - Бедойтæ
302. Хъæлцæутæ - Дзидздзойтæ - Хъæцмæзтæ
303. Хъотайтæ - Хъоцытæ
304. Хъиргъутæ - Костантæ - Фадантæ - Дзиратæ - Гуццаутæ
305. Хъуппетæ - Дзитойтæ - Алæджыхъотæ - Цопанатæ
306. Хъыбызтæ - Сечъынатæ - Кобылтæ
307. Цакъотæ - Скъодтатæ
308. Цæгæратæ - Хъулатæ - Зайттатæ
309. Цæллагтæ - Дауыратæ - Суантæ - Мамсыратæ
310. Цæлкъостæ - Диготæ
311. Цæллатæ - Хадатæ - Байатæ - Токатæ - Байхъултæ
312. Цæллатæ - Хадатæ - Байатæ -Золойтæ
313. Цæлыккатæ - Тохтиатæ
314. Церехътæ - Муцъатæ - Хабыцтæ - Брытъиатæ
315. Цæрæктæ - Сæхæгатæ - Золойтæ
316. Цъойтæ - Гæгойтæ - Кучитæ
317. Цогойтæ - Æлбортæ - Къадзатæ
318. Цогойтæ - Цомартатæ - Хъаммæрзатæ - Цопанатæ
319. Цогойтæ - Малхъартæ
320. Цокатæ - Охъазтæ - Тауаситæ - Цъебойтæ
321. Цомайтæ - Хъаммæрзатæ - Цопанатæ - Тихилтæ - Алдахътæ -
Хъæрæцатæ - Тæлынтæ
322. Цомартатæ - Куыдзойтæ
323. Цопанатæ - Бæрзгатæ - Тæтæратæ - Бедойтæ - Хъаиртæ
324. Цопанатæ - Хъаратæ
325. Цобпойтæ - Хъамболтæ - Саламтæ
326. Цоцитæ - Цъæйтæ - (Чиатæ) - Цуцитæ - Окропиридзе
327. Цыхуырбатæ - Кучитæ - Керчелатæ
328. Цыхуырбатæ - Таймазтæ - Боцитæ
329. Цагъатæ - Гуыриатæ - Охъазтæ - Тепсыхъотæ - Гæмаонтæ - Текотæ -
Хъæлицтæ - Æндретæ
330. Цъебойтæ - Гæцистæ - Охъазтæ - Тепсыхъотæ - Цæукъатæ - Налойтæ
189

331. Черчестæ - Дзæрæхохтæ - Тохсыртæ - Мырзатæ
332. Чехойтæ - Гамазтæ
333. Чехойтæ - Бибылтæ
334. Челдытæ - Мзоктæ - Хъуппетæ
335. Чъерджиатæ - Хъоротæ
336. Чъерджиатæ - Джелытæ - Габотæ - Гахатæ - Челдытæ - Гаджитæ -
Чибилтæ - Голотæ
Гецаты Афæхъо Дыгургомы цы æрмæг æртымбыл кодта,
уымаг гæсгæ æрвадæлтæ уыдысты мæнæ ахæм мыггæгтæ:
1. Андертæ - Гæмаонтæ - Текъотæ - Хъæлыцтæ - Цагъатæ
2. Астантæ - Цакъотæ
3. Абысалтæ - Битъутæ - Туйгъантæ - Хъабантæ - Хъарадзаутæ - Хъуыбадтæ -
Чегемтæ
4. Айлартæ - Дзугатæ - Æмбалтæ
5. Æккæлатæ - Мысыкатæ - Тахохтæ
6. Æлбортæ - Легкойтæ
7. Агънатæ - Æмбалтæ - Зæнджиатæ - Габолатæ - Таутиатæ - Тебиатæ -
Таболтæ - Цæбитæ
8. Æнгъæдатæ - Тубетæ
9. Æккæлатæ - Габонтæ - Хорантæ - Адырхатæ - Дзерантæ - Катаутæ - Гергитæ -
Хосротæ
10. Абæгатæ - Бекмæрзтæ - Дудиатæ
11. Æрситæ - Елетæ
12. Байатæ - Æбатæ - Махъотæ
13. Бирæгътæ - Хъойбайтæ
14. Байсонгъуыртæ - Абетæ - Агкатæ
15. Брытъиатæ - Бадриатæ - Тедтойтæ - Хъайтыхътæ - Ходтæ - Цомартатæ -
Куыдзойтæ
16. Битутæ - Зæгæлатæ - Зехъотæ - Гизиктæ
17. Болаттæ - Битатæ - Дзæукъатæ
18. Бекмæрзтæ - Дудутæ - Абæгатæ
19. Бырнацтæ - Золойтæ - Гиотæ
20. Байцатæ - Хроматæ - Бердиатæ - Гаппатæ
21. Бесолтæ - Гасинтæ - Арсæгатæ
22. Бегкатæ - Хаймантæ
23. Бырнацтæ - Хъодзастæ - Гагулатæ - Цæрикъатæ
24. Будайтæ - Батыртæ - Темуртæ
25. Биазыртæ - Муритæ - Агетæ - Дзодзитæ - Дзедыхъотæ - Хъæбæлотæ -
Садихъатæ
26. Бæлотæ - Гардантæ
27. Бичеккутæ - Æфсæнтæ
28. Берчъысатæ - Къибиртæ - Тагатæ
29. Бæлойтæ - Малитæ
190

30. Бердиатæ - Бузойтæ - Гардантæ - Махъотæ
31. Базитæ - Зæгæлтæ - Сабантæ - Хъамболтæ
32. Биазыртæ - Гадзаутæ
33. Будайтæ - Темыртæ - Батыртæ - Малыккатæ - Тъуритæ - Хъайтмазтæ -
Габетæ - Хъæцмæзтæ
34. Байсонгъуртæ - Гокъотæ
35. Болаттæ - Гегкитæ - Хачыртæ - Тахъазтæ - Дегъуйтæ - Саджетæ - Цъойтæ
36. Бериатæ - Бузартæ - Даситæ - Дретæ - Леуантæ - Чибитæ
37. Бузойтæ - Хацхартæ
38. Берчъысатæ - Биастæ - Дзедатæ - Тохъайтæ - Уазæгтæ - Хохойтæ -
Цæукъилтæ - Дзоппойтæ - (Цоппойтæ)
39. Берчъысатæ - Тагъатæ - Къибиртæ
40. Гæритæ - Кокайтæ - Зæлойтæ - Цориатæ - Салаттæ - Кæсойтæ
41. Гегкитæ - Саджетæ - Тахъазтæ - Цъойтæ - Хачыртæ
42. Галачитæ - Чихауитæ - Кобеккатæ - Мулукатæ - Тезитæ - Галазтæ
43. Габетæ - Лолатæ - Уазитæ - Дзайнухътæ
44. Гоцытæ - Тетцойтæ - Нафитæ
45. Гацолатæ - Кертантæ - Соскъитæ - Сументæ
46. Гобетæ - Етдзатæ
47. Гегутæ - Сугкойтæ
48. Гогатæ - Дзалатæ - Сырхаутæ
49. Гегатæ - Мæлыккатæ
50. Габутæ - Себеттæ - Хъаратæ - Хъулатæ
51. Гæрчъинтæ - Габысатæ - Бутатæ - Сæлбитæ
52. Гæвдынтæ - Мыстъулатæ
53. Гибизтæ - Темыратæ
54. Гагкайтæ - Дзилихтæ - Аппатæ - Густитæ
55. Гæдзуатæ - Годизтæ - Сметтæ
56. Гадатæ - Диготæ - Цæлкъостæ
57. Габутæ -Дзидзойтæ
58. Гогунитæ - Мæрзахъултæ
59. Дагкотæ - Маматæ
60. Дарчитæ - Датитæ - Сидахътæ - Зазитæ
61. Дарчитæ - Реуазтæ - Моураутæ
62. Диготæ - Годатæ
63. Добатæ - Рæмонтæ
64. Дретæ - Хъойбайтæ
65. Дзæгъойтæ - Гегкутæ - Фадзайтæ - Хъæрæгъæстæ
66. Дзайнухътæ - Гецатæ
67. Дзалатæ - Дамбегтæ - Сурхаутæ - Хетæгкатæ
68. Дзарасатæ - Перисатæ
69. Дзустæ - Хапсæтæ
70. Елойтæ - Быгъуылтæ - Махъотæ
71. Елойтæ - Даготæ - Гуылæртæ - Сабетæ
72. Икъатæ - Хуыдæлтæ - Коммонтæ - Седантæ - Гагаритæ - Годжитæ
191

73. Золойтæ - Тæтæонтæ
74. Золойтæ - Етдзатæ - Хаймантæ - Сабетæ - Найфонтæ
75. Зæнджиатæ - Мæрзойтæ
76. Зуратæ - Сакъитæ
77. Хъæдохтæ - Дзагетæ - Хаймантæ
78. Хъайтыхътæ - Хуадонтæ
79. Хъайтыхътæ - Бадриатæ - Тедетæ
80. Хъалæгатæ - Салхъазантæ - Боцитæ - Барахътæ - Нанитæ - Къочитæ
81. Хъамболтæ - Базитæ - Сабантæ -Зæгæлатæ - Зохъотæ
82. Хъалæгатæ - Хъуылымбегтæ
83. Хъаратæ - Гæбутæ -Хъулатæ - Себеттæ
84. Хъарадзаутæ - Будтутæ
85. Хъараонтæ - Хъарадзаутæ
86. Хъуыбадтæ - Байцатæ - Хроматæ - Габпатæ - Бердиатæ
87. Къæлухтæ - Сагкатæ
88. Колытæ - Къомайтæ
89. Кобегкатæ - Елбитæ - Хуадонтæ
90. Къубалтæ - Хъыбызтæ - Сагкатæ
91. Костантæ - Дзиратæ
92. Хъыбызтæ - Сечъынатæ - Фатдзатæ - Къобалатæ
93. Хъулатæ - Синдиртæ
94. Куллитæ - Сосрантæ
95. Кочкионтæ - Къизинтæ
96. Кучитæ - Керчелатæ
97. Лагкутæ - Тускъатæ - Дзансолтæ
98. Легойтæ - Дзугатæ
99. Магатæ - Сечъынатæ (Секъинатæ)
100. Магкæтæ - Толпартæ - Цæрæктæ - Золойтæ
101. Майрæмсаутæ - Найфонтæ - Асетæ
102. Музатæ - Елхъантæ
103. Муритæ - Моритæ
104. Мулдзугкатæ - Гæлæбутæ - Гуссаутæ - Дзеджетæ - Кацантæ - Коцойтæ
105. Нафитæ - Гатдзитæ - Тетцойтæ
106. Надгеритæ - Горотæ
107. Найфонтæ - Асетæ
108. Нартыхътæ - Хъыбызтæ - Сечъынатæ - Къубалтæ
109. Озитæ - Гетойтæ - Турчитæ
110. Сабайтæ - Гамазтæ - Бисойтæ
111. Саджетæ - Дадтетæ - Гæлиатæ
112. Сакъитæ - Зуратæ - Гагостæ
113. Сарахъатæ - Гæлиатæ - Дадтетæ - Цæрикъатæ
114. Сарахъатæ - Бæтмантæ
115. Седантæ - Гуырдзыбетæ
116. Секъинатæ - Къобалтæ - Хъыбызтæ - Къæлухтæ - Сагкатæ
117. Таготæ - Хадатæ - Байхъултæ - Тъотъотæ
192

118. Тæтæонтæ - Хортитæ
119. Таматæ - Дзардантæ
120. Тауиттæ - Дедегкатæ - Къесуростæ
121. Темыратæ - Саукуйтæ - Дзанкъистæ - Хъазахтæ
122. Томайтæ - Цæгæратæ - Гагулатæ
123. Туйгъантæ - Дзадцетæ
124. Темыратæ - Будайтæ - Батæртæ
125. Тъотъотæ - Байхъултæ
126. Турчитæ - Гетъойтæ - Озитæ
127. Толпартæ - Магкæтæ - Цæрæктæ - Золойтæ
128. Тегатæ - Телæхъуртæ
129. Танделтæ - Дзодтæ
130. Тобойтæ - Дзодзойтæ - Дзилихтæ
131. Уанитæ - Есиатæ - Мамыкатæ
132. Уазæгтæ - Цъоппойтæ - Дзедатæ - Цæукъатæ
133. Хидиртæ - Бетрозтæ
134. Хорантæ - Секъинатæ - Ганотæ
135. Хадатæ - Махъотæ - Æбатæ - Байатæ - Цæллатæ - Гапатæ
136. Хуыдæлтæ - Седантæ - Икъатæ - Къомайтæ - Гагаритæ - Годжитæ
137. Хуыдæлтæ - Адырхатæ - Катаутæ - Гергитæ
138. Хæмыцатæ - Тæтæонтæ - Уызегатæ - Хъесатæ - Æхсæнæгатæ
139. Хаймантæ (Цицатæ) - Бегкатæ
140. Хохайтæ - Тохъайтæ - Биастæ
141. Хъантемыратæ - Баймæтатæ - Бæдтиатæ - Дзампатæ - Псхацъæтæ
142. Цæргæстæ - Хъарабугъатæ - Таймазтæ - Хъантемыратæ
143. Цæлкостæ - Гадатæ - Диготæ
144. Цæукъатæ - Елдзартæ
145. Цæллатæ - Хадатæ - Байатæ
146. Цъойтæ - Гегкитæ
147. Цомартатæ - Куыдзойтæ
148. Цопанатæ - Елдзартæ
149. Чекойтæ - Тедтойтæ - Хъайтыхътæ - Бадриатæ - Ходтæ.
Мыггагон таурæгътæй бæрæг у, мыггæгтæй чи кæмæй равзæрд, уый. Æрхæс-
дзыстæм дзы цæвиттонтæ: Арсæгтæ æмæ Гасынтæ равзæрдысты Бесолты мыг-
гагæй. Гæздæнтæ - Булацаты мыггагæй. Диамбегтæ æмæ Сырхаутæ - Дзалатæй,
Гæбутæ - Хъуыбаттæй, Дæдтотæ - Хъайтыхътæй. Дедегкатæ æмæ Ксуртæ -
Тауиттæй. Хъойбайтæ - Дретæй æрæджы ахицæн сты. Мыггаг Дыгур равзæрд
Тохъайтæй иу дыууæсæдæ азы размæ. Дзатцетæ Туйгъантæй æрæджы рахицæн
сты. Дзидзойтæ - Гæбуты мыгтагæй. Дзиойтæ, Гиотæ, Джиотæ иу мыггаг сты,
равзæрдысты Джиотæй. Дзиуаты мыггаг Зыгъуыттатæй равзæрд. Дзангуыбек-
катæ (Дзаттотæ) равзæрдысты Къоратæй, Гатайтæ - Гæззатæй. Ортъеуы раив-
той фондз фæлтæры. Годызтæ равзæрдысты Булацатæй. Хайтæ - Гæзæнтæй.
Гæлæбутæ, Гуссатæ, Коцойтæ, Кацантæ, Дзедзетæ равзæрдысты Мулдзугкатæй,
193

цардысты Гæлиаты. Гæриатæ равзæрдысты Кокайтæй. Гецатæ рахицæн сты
Дзайныхътæй. Гуыбыртæ - Хæмæтатæй, Ахболаттæ - Гуыдиатæй, Гуырдзы-
бетæ - Седантæй, Керчелатæ - Кокитæй, Кокайтæ - Исахътæй. Къекъелатæ рав-
зæрдысты Мызоктæй, Кънаттатæ - Баситæй. Къочитæ, Салхъазантæ, Боцитæ,
Барахътæ, Данитæ равзæрдысты Хъалæгаты мыггагæй, Лæууойтæ - Æккæлатæй,
Лæгойтæ - Тугъанатæй, Малтъызтæ - Олисатæй. Тепсиатæ равзæрдысты Фида-
ратæй. Тобойтæй равзæрдысты Дзилихтæ, Бытъынтæ, Боллотæ, Дзукъатæ. Джу-
сойтæ - Хъайтмазтæй равзæрдысты. Джелытæ, Гæбуатæ, Гахатæ - Чъерджи-
атæй. Гелдытæ æмæ Гæджынатæ равзæрдысты Джелитæй. Едзитæ Хабетæй рав-
зæрдысты æрæджы. Елбистæ - Кобегкатæй. Хъодалатæ, Сотатæ æмæ Гоцъотæ
равзæрдысты Чертхъотæй. Тæтæратæ, Хъариатæ, Бæрæзгатæ равзæрдысты Цо-
панатæй. Цоритæ - Цоратæй, Алыккатæ - Тлаттатæй, Бæциатæ - Боцитæй. Ар-
биатæ равзæрдысты Цæлыккатæй, Бæлойтæ - Малитæй. Тагзитæ æмæ Къибиртæ
- Берчъысатæй, Богъитæ - Тасойтæй. Бугъатæ - Цæгæратæй, Габотæ - Тулатæй.
Къоратæ æмæ Хъайсынтæ - Гаджитæй. Хъозитæ æмæ Галеутæ равзæрдысты
Еналдытæй, Байсонгъуртæ - Олиатæй. Доцитæ æмæ Салæттæ та Хъайттатæй.
Саухалтæ - Мамыттæй. Суантæй равзæрдысты Зæгъойтæ, Зæгъойтæй - Пæр-
рæстатæ. Булкъатæ равзæрдысты Бестаутæй, Къуылыхтæ - Нанитæй. Джусой-
тæй равзæрдысты Дзигойтæ, Жажитæ. Тъуритæ равзæрдысты Хъæцмæзтæй.
Ацы цæвиттонтæй дæр бæрæг у, мыггæгты иу хай æрæджыйау дæр кæй фæ-
зынд, уыи.

МЫГГÆГТÆИ
ЧИ КÆЦЫ КОМЫ ЦАРД
ДЫГУРГОМ
Стыр Дыгур, Одола æмæ Москæйы хъæутæ: Бегкатæ, Будайтæ, Батæртæ,
Бузойтæ, Бурнацтæ, Биазартæ, Габетæ, Гегатæ, Гетъотæ, Гобетæ, Гæтдзитæ, Го-
гатæ, Гæзæутæ, Къургъостæ, Лагкутæ, Лолатæ, Малитæ, Моститæ, Озитæ, Рæ-
монтæ, Салæгатæ, Скъиатæ, Тургитæ, Тъуритæ, Тæтæонтæ, Тускъатæ, Узегтæ,
Хæмыцатæ, Хортитæ, Хаймантæ, Хуадонтæ, Хъодзастæ, Хъарабугъатæ, Цо-
пантæ, Чихтистæ.
Æхсæрджын: Бæлотæ, Гардантæ, Гегутæ, Къулитæ, Нафитæ, Сосрантæ, Хъа-
рабугъатæ.
Къусу: Æвсæнтæ, Бичегкутæ, Гæлитæ, Гасантæ, Гогутæ, Дадтетæ, Дзилитæ,
Къесатæ, Къелойтæ, Къулитæ, Майрæнсаутæ, Надгерийтæ, Сосрантæ, Таймазтæ,
Темуртæ, Хъантемуртæ, Хъарабугъатæ, Хъалабегтæ, Цæргæстæ, Цопантæ, Че-
гатæ, Чихтистæ.
Гулæр: Золойтæ, Етдзатæ, Елойтæ, Найфонтæ, Сабетæ, Дзарастæ, Дæготæ,
Къибиртæ, Перисатæ, Хъæдохтæ.
Дзинагъа: Багъæратæ, Гæзæутæ, Гобатæ, Керчелатæ, Къостантæ, Легойтæ,
Малитæ, Ортабайтæ, Хъужелтæ, Персатæ.
Нæуæгхъæу: Бекъуртæ, Зехъетæ, Кертантæ, Гацолатæ, Гæтæгтæ, Соскъитæ,
Сументæ, Тетцойтæ, Хамихъотæ.
Æхсæу: Бæлотæ, Бердиатæ, Бузойтæ, Бæкъуæлтæ, Гогозтæ, Дадтетæ, Зуратæ,
Елджартæ, Малитæ, Махъотæ, Огъутæ, Сакъитæ, Сарахъатæ, Тегатæ, Телехъ-
уртæ, Хатъатæ, Хацхартæ, Цалитæ.
Хæнæз: Беркъисатæ, Биастæ, Гæматæ, Гулирдзыбетæ, Дзедатæ, Дзоттæ, Къи-
биртæ, Седантæ, Фæтдзартæ, Тагъатæ, Тохъайтæ, Тæкъотæ, Тауиттæ, Уазæгтæ,
Олисатæ, Хутъиатæ, Хохойтæ, Химилонтæ, Цæллатæ æмæ Цъобпойтæ.
Задалеск: Æндретæ, Гæмаонтæ, Дзансолтæ, Текъойтæ, Хосиротæ, Хъæлиц-
тæ, Цакъотæ, Цагъатæ, Хъардантæ.
Нар: Бæзитæ, Зæгæлтæ, Зохъотæ, Сæбантæ, Созаонтæ, Туайтæ, Уазитæ, Хуа-
донтæ, Хъамболтæ æмæ Нигколтæ.
Мæхческ: Абысалтæ, Акъотæ, Гецатæ, Дзайнухътæ, Дзæгойтæ, Гегкутæ,
Фадзайтæ, Хъæрæгъæцтæ, Икъатæ, митцитæ, Рæмонтæ, Нигкотæ, Цагъатæ.
195

Фæрæскъæттæ: Айдартæ, Бесатæ, Гæбæйратæ, Дзагкойтæ, Дзарасутæ, Ко-
литæ, Маматæ, Легкойтæ, Рæмонтæ, Темиратæ, Текъитæ, Худæлтæ, Хъабантæ,
Чегемтæ, Хъалатæ, Цæукъатæ, Елджартæ, Гæтитæ.
Къаматæ: Гадатæ, Диготæ, Цæлкостæ, Секъинатæ, Байхъултæ, Гетъотæ,
Дедегкатæ, Кертибитæ, Къобалтæ, Къеуростæ, Магкитæ, Фæдзартæ, Синатæ,
Тауиттæ, Тотойтæ, Хъарадзаутæ, Хохтæ, Цæлкостæ.
Уæхъæц: Амилахуантæ, Гæзæнтæ, Дзидзойтæ Кæлухтæ, Митцитæ, Миндзай-
тæ, Таматæ, Туйгъантæ, Хадатæ, Хубатæ, Хъараонтæ, Хъиргъутæ, Хъойбайтæ,
Астантæ, Цугкитæ.
Хъалнæгьтæ: Мæрзойтæ, Сагкатæ, Цогътæ.
Скъодтатыхъæу: Скъодтатæ.
Мæстинок: Аркъаутæ, Байтæ, Бесатæ, Гæуистæ, Дзагуртæ, Дзатцетæ, Махъ-
отæ, Марийтæ, Хæтæгтæ, Хацъæтæ, Хъойбайтæ.
Уæллаг Фæснæл: Агънатæ, Байцатæ, Баликъотæ, Годзойтæ, Гогунитæ, Ка-
таутæ, Мæрзахъултæ, Насхъидатæ, Охъазтæ, Тауаситæ, Тепсихъотæ, Хъубадтæ,
Тухатæ.
Донифарс: Æнгъæдатæ, Асетæ, Алийтæ, Гагуатæ, Галеутæ, Дамбегтæ, Дзоб-
латæ, Дзодзатæ, Дзиратæ, Елбийтæ, Кобегкатæ, Кочкионтæ, Къолотæ, Къочитæ,
Нафитæ, Найфонтæ, Мæрзахъултæ, Тасабийтæ, Тинатæ, Тепсаитæ, Тубетæ,
Уæдатæ, Фæдантæ, Хæтæгтæ, Хуадонтæ, Хорантæ, Хъамболтæ, Хъæнухътæ,
Хъабантæ, Хъайртæ, Хъизинтæ, Хъозитæ, Хъулчитæ, Хъумайæгтæ, Галеутæ.
Къумбултæ: Батотæ, Боллотæ, Беппотæ, Бичегкутæ, Гæмостæ, Гегкитæ, Дæгуйтæ,
Сабайтæ, Сагетæ, Сехъотæ, Тамагæ, Тахъазтæ, Хачиртæ, Хъаиртæ, Цъеутæ.
Лезгор: Æрситæ, Бетантæ, Беритæ, Бузартæ, Бетрозтæ, Гæзæнтæ, Дретæ,
Даситæ, Елетæ, Леуантæ, Тайсаутæ, Уанитæ, Хидиртæ, Хутæ, Хъаратæ, Хъæ-
бæлотæ, Цæмæхъатæ, Цорионтæ, Чибитæ, Цоритæ, Кцойтæ.
УÆЛЛАГКОМ
Гæлиат, Цирохс: Абæгатæ, Арсæгтæ, Бæлæутæ, Бесолтæ, Бериатæ, Битутæ,
Гæбыстæ, Гадзаутæ, Гамахартæ, Гæлæбутæ, Гагкотæ, Габпатæ, Гасинтæ, Ги-
бизтæ, Годизтæ, Гокъотæ, Гугæлтæ, Гуссаутæ, Дзилихтæ, Дзолатæ, Езетæ, Зæ-
гæлтæ, Зохъотæ, Кацантæ, Коцойтæ, Къодотæ, Мæрзойтæ, Миндзайтæ, Мулу-
катæ, Мулдзугкатæ, Медойтæ, Охъазтæ, Сæууойтæ, Салхъазантæ, Толастæ, Хъа-
латæ, Хъазбегтæ, Цæратæ.
Къæмунтæ: Атайтæ, Баситæ, Бекмæрзтæ, Бытъæтæ, Болæттæ, Бозуртæ,
Гæвдынтæ, Гæбутæ, Гибылтæ, Гъергъинтæ, Дзабайтæ, Дзæукъатæ, Дзидзойтæ,
Дзылыхтæ, Легкойтæ, Магатæ, Мамукъатæ, Мæрзатæ, Тахохтæ, Тобойтæ, Хутъи-
тæ, Хъаратæ, Цопантæ, Бутатæ, Чехойтæ, Чекойтæ, Хъулатæ, Себеттæ, Магкатæ,
Хаматæ.
Дымтæ: Абысалтæ, Байсонгъуртæ, Гизиктæ, Гокъотæ, Кудзойтæ, Къосиратæ,
Тедтойтæ, Тобойтæ, Сындыртæ, Хъыбызтæ, Хъулатæ, Цæгæратæ, Цомартатæ,
Чекойтæ, Гизойтæ, Вагагтæ.
196

Хуссар: Айлартæ, Абетæ, Агкатæ, Байсонгъуртæ, Гегкитæ, (Джеджджитæ),
Дзустæ, Зигойтæ, Икъатæ, Къубузтæ, Олиатæ, Цæрæктæ.
КУЫРТТАТЫ КОМ
Хæрисджын: Гæгуылатæ, Гуытъиатæ, Дулатæ, Дзестелтæ, Бытъæтæ, Хуы-
латæ, Быдтатæ, Гусатæ, Жигатæ, Цгъойтæ, Тегкатæ, Тебиатæ, Къарджиатæ, Цæ-
лыккатæ, Хъаныхъуатæ, Хъазахтæ, Мырзагантæ, Мæрзойтæ, Елойтæ, Азнауртæ.
Кадат: Хъуылатæ, Мæзлуатæ, Налдыхъуатæ, Таучелатæ, Сехъотæ, Брциатæ,
Гæгуылатæ, Калмантæ, Гуымецтæ, Габысатæ, Цехъотæ.
Дæллагхъæу: Цереккатæ, Созанатæ, Тотратæ, Бзитæ, Дзаххотæ, Мылыху-
атæ, Цæлыккатæ, Брытъиатæ, Дзодзыккатæ, Къуыдатæ, Уаниатæ, Къаболатæ,
Хæмæтатæ, Хъæцлæутæ, Арбиатæ, Саухалтæ, Сокатæ, Тототæ, Гайтатæ, Бдацйиа-
тæ, Гуыбыратæ, Арбатæ, Борсиатæ, Богъатæ, Есиатæ, Елмаратæ, Дзаболатæ, Му-
цъуатæ, Хуыриатæ, Хъуыдзиатæ, Тезиатæ, Хæдарцатæ, Хуытыгатæ, Фæрниатæ,
Дзаттиатæ, Гуытъиатæ, Дзукъатæ, Къаболатæ.
Дзуарыхъæу: Бæрæзгатæ, Бесатæ, Богъатæ, Гæздæнтæ, Гæлæбатæ, Дзобе-
латæ, Куыдзиатæ, Хъариатæ, Чъерджиатæ, Тæтæратæ, Цопанатæ, Сырдонатæ,
Гарисатæ, Фæрниатæ, Кцойтæ, Тохтиатæ, Хæдарцатæ.
Дзыгъвис: Цоколатæ, Хæутатæ, Гутиатæ, Елхъантæ, Абацитæ, Кучитæ, Фæр-
ниатæ, Бекуатæ, Уызегатæ, Хуыцъистатæ, Хабыцтæ, Кучитæ, Фæрниатæ, Бекуа-
тæ, Уызегатæ, Хуыцъистатæ, Хабыцтæ, Хъыргъатæ, Дзахсортæ, Схантæ.
Гуысыра: Хæдæрцатæ, Гуыриатæ, Куыдзиатæ, Гуытъиатæ, Дзодзыккатæ,
Есиатæ, Быгъуылтæ.
Карца. Есиатæ, Хуытъинатæ, Тезиатæ, Датитæ, Мсойтæ, Хестантæ, Дзугатæ,
Гæджынатæ, Уызегатæ, Мамыкъатæ, Парсиатæ, Огъуатæ, Дзаххотæ, Гæздæнтæ,
Хъариатæ, Хуыриатæ, Схонатæ.
Хохы Карца: Чъерджиатæ, Датитæ, Дзугатæ, Есиатæ, Насхъидатæ, Тезиатæ,
Хестантæ, Хуытъинатæ.
Уæллаг Карца: Демыратæ, Дзаххотæ, Есиатæ, Тезиатæ, Есенатæ, Хестантæ,
Дзугатæ, Плитæ, Тотратæ, Цæллагтæ.
Хохы Дзуарыхъæу: Бæрæзгатæ, Богъатæ, Беройтæ, Гæздæнтæ, Гæлæбатæ,
Дзобелатæ, Дудиатæ, Цопанатæ, Чъерджиатæ, Хъозатæ.
Джизи: Битартæ, Богъатæ, Джимитæ, Кцойтæ, Созанатæ, Тæтæратæ, Хъариа-
тæ, Хуыриатæ, Цоколатæ.
Уæлæсых: Æлхъацатæ
Фæрдыгдон: Арбиатæ, Гуыбыратæ, Сокатæ, Тотратæ, Цереккатæ.
Æрысхантæ: Гугкатæ, Къаболагæ, Кцойтæ, Таймазтæ, Хъайтмазтæ, Хуызмиатæ.
Ацонæг: Хæдæрцатæ.
Барзыхъæу: Биджелтæ, Гæбуатæ, Гуыриатæ, Гæджынатæ, Джелытæ, Дзодзи-
атæ, Датъритæ, Парсиатæ, Тохтиатæ, Хæдæрцатæ.
Лæц. Дулатæ, Колытæ, Къомайтæ, Тебиатæ, Хадыхъатæ, Дзуццатæ, Калотæ,
Торчынтæ, Цгъойтæ.
197

Цымыти: Æгкацатæ, Басатæ, Бибуатæ, Бызыккатæ, Бугъатæ, Габысатæ, Габ-
пуатæ, Гæбæккатæ, Дзускатæ, Елуатæ, Зæйтатæ, Къарджиатæ, Мамыхъатæ, Тал-
ханатæ, Хæбæлатæ. Дзтиатæ, Хъæрæцатæ, Хæмыцатæ, Хъазитæ, Хъаратæ, Шо-
татæ, Цæгæратæ.
Къуыбызон: Талханатæ.
Уырыхъæу: Къозатæ, Хъæрæцатæ, Белеккатæ, Бызыккатæ, Гагитæ, Нал-
дыхъотæ, Хъулатæ, Цехъотæ.
Фæрстхъæу: Абайтæ, Адырхатæ, Бызыккатæ, Дулатæ, Джиотæ, Моураутæ,
Налдыхъуатæ, Остъатæ, Ситохатæ, Тедетæ, Тыджытæ, Хъулатæ, Хуытъинатæ.
Хидыхъус: Алидзатæ, Æхболæттæ, Бугъатæ, Быдзыхъотæ, Гæбуатæ, Годжи-
атæ, Гусатæ, Дзабратæ, Джидзалатæ, Дзокатæ, Зылыйатæ, Къарджиатæ, Кал-
мантæ, Ситохатæ, Торчынтæ, Хетæгкатæ, Цæболтæ, Æлбегатæ, Бокотæ, Блитæ,
Джиотæ, Дзытиатæ, Кцойтæ, Суантæ, Тохтиатæ, Хъулатæ, Цыбыртæ.
Уæллаг Кора: Быгъуылтæ, Дзангубеккатæ, Томайтæ.
Дæллаг Кора: Абайтæ, Быгъуылтæ, Бицъотæ, Борсиатæ, Лазартæ, Хъазитæ.
Гуытъиатыхъæу: Гуытъиатæ.
Андиатыхъæу: Андиатæ, Елойтæ.
Быгъуылтыхъæу: Быгъуылтæ.
Калотыхъæу: Калотæ.
Хурыхъæу: Хъодзатæ, Хъæрæцатæ.
Гули: Къаболатæ, Хъайтмазтæ, Гугкатæ, Хуыдзиатæ.
Хонах: Хуытъинатæ.
Хилак: Гуытъиатæ, Андиатæ, Быгъуылтæ, Калотæ, Елойтæ.
Дзортæ: Хъазитæ, Дзускуатæ, Сотатæ, Зæйтатæ.
ТУАЛГОМ
Уæллаг Зæрæмæг: Сихъотæ, Абойтæ, Лæппынæгтæ, Хъайтмазтæ, Куыдзетæ.
Дæллаг Зæрæмæг: Магкатæ, Тегкатæ, Дзоцъитæ, Мамыттæ, Хетæгкатæ,
Туатæ, Джиотæ.
Цми: Бигъуылатæ, Кæсæбитæ, Гуыбатæ, Дзанайтæ.
Тоборза: Хуырымтæ.
Сатъа: Туатæ, Цæргæстæ.
Тибсли: Гаджитæ, Цъебатæ, Беритæ.
Хуыкъали: Коцитæ.
Гори: Мурастæ, Гаджитæ, Годжыцатæ.
Уарцъе: Годжыцатæ, Дзанайтæ, Ногъайтæ.
Нар: Хетæгкатæ, Джиотæ, Мамитæ, Гоцъитæ, Дзидахантæ, Балатæ, Гуыбатæ,
Дзапартæ, Бырнацътæ, Исахътæ.
Камах: Еналдытæ, Гуыбатæ.
Абана: Хетæгкатæ, Балатæ, Магкатæ.
Поты фæз: Цуцитæ, Хаситæ.
198

Саубын: Джиотæ, Мамиатæ.
Сахсаст: Хуыбецтæ, Саутæтæ, Дзанайтæ.
Ецъына: Дзанайтæ, Еналдытæ, Бырнацтæ.
Сирнад: Дзанайтæ.
Слас: Гаджитæ, Цуцитæ.
Тъæбæхъæу: Бырнацтæ, Дзидахантæ.
Гуыркъуымтæ: Бырнацтæ.
Беритыхъæу: Беритæ.
Бирæгътыхъæу: Бирæгътæ, Хозитæ, Хъодзатæ.
Засых: Тотитæ, Хаситæ.
Джинат: Гуыбатæ, Еналдытæ.
Елгона: Дзанайтæ, Отартæ, Еналдытæ.
Æрцъынес: Еналдытæ.
Зриса: Отартæ
Цъес: Епхитæ, Беритæ.
Цъасем: Дзапартæ, Исахътæ, Беритæ.
Семса: Хæтæгкатæ, Балатæ, Еналдытæ.
Сындзысæр: Дзанайтæ.
Скæсæн: Дзапартæ, Дзидахантæ.
Сагол: Балатæ, Хуырымтæ.
ТЫРСЫГОМ
Мидæг Тырсы
Сивыраутæ: Хъуыссæтæ, Гæбулатæ.
Рес: Хъуыссæтæ, Калмантæ, Куыдзиатæ, Дзахъатæ, Хъамбегатæ.
Тъеп: Хъалæгатæ, Калотæ.
Джимара: Берозтæ, Дзанæгатæ, Боцуатæ, Быдартæ.
Бурмæсыг: Туатæ
Цоцолтæ: Дзантиатæ, Такъæтæ, Магкатæ.
Хъаратыхъæу: Булацатæ, Уыртатæ, Хъаратæ, Кæлутæ.
Æддаг Тырсы
Уæллæг Дес: Хæмыцатæ, Мырыкатæ, Татыратæ, Хъыргъатæ, Хъазитæ.
Дæллаг Дес: Хæмыцатæ, Мырыккатæ, Татыратæ, Хъыргъатæ, Хъазитæ.
Суатъис: Бæциатæ, Æгкацатæ, Самбегатæ, Бекъойтæ, Касатæ, Тхостатæ, Бы-
зыккатæ, Елойтæ.
Четойтæ: Четойтæ.
Абана: Цæболтæ, Бызыккатæ, Гуыдиатæ, Четойтæ, Саппиатæ, Хъаратæ.
Четырс: Кокайтæ, Касатæ, Цæллæггатæ, Хъаратæ, Четойтæ.
199

Хуырæндселæ
Уæллаг Окрохъана: Абайтæ, Бидыхтæ, Гуыдиатæ, Зачиатæ, Хъуыссæтæ.
Дæллаг Окрохъона: Зæгъæгатæ, Кокайтæ.
Мна: Кокайтæ, Цæболтæ, Хъуыссæтæ.
Суарден: Самиатæ, Ардзинтæ, Кокайтæ, Касатæ, Саулохтæ.
Гайтыхъæу: Гайтæ.
Ногхъæу: Абайтæ, Осиатæ, Тайсаутæ, Дзлиатæ.
Базилæн: Абайтæ, Дзæхатæ, Такъæтæ, Зачиатæ, Хъаратæ, Сырхаутæ.
Къоб: Абайтæ, Туатæ, Сæлбитæ, Хъаратæ, Кцойтæ, Такъæтæ, Касатæ, Мысо-
статæ (Бырнацтæ), Цæболтæ.
Уæллаг Ухат: Туатæ, Кобылтæ, Хъуыссæтæ, Бæтатæ, Цæболтæ, Уыртатæ.
Дæллаг Ухат: Туатæ, Кобылтæ, Хъуыссæтæ, Бæтатæ, Цæболтæ, Уыртатæ.
ХЪУДЫ КОМ
Уæлвæз: Кокайтæ, Дзиуатæ, Бызыктæ, Цæллагтæ, Бурдзиутæ, Дулатæ.
Сохъуыртыхъæу: Сохъуыртæ, Дзанайтæ.
Ганис: Гæдиатæ, Хъоротæ, Хъабантæ, Рубайтæ, Хуыбиатæ.
Хъуд (Дзуарыхъæу): Рубайтæ, Самтæ
Ерыто: Рубайтæ.
МАМЫСОНГОМ
Пустыхъæу: Мамиатæ, Цæргæстæ, Мецъитæ.
Сатъат: Туатæ, Къæбыстæ, Уалытæ, Харебатæ, Цæргæстæ.
Цæргæстыхъæу: Боцитæ, Цæргæстæ.
Тиб: Кучитæ, Боцитæ, Айлартæ, Тедетæ, Икъотæ, Гоцъойтæ, Къадзатæ, Ба-
гатæ, Джергатæ, Гамахартæ.
Уелтæ: Гоцъойтæ, Тедетæ, Къадзатæ, Айлартæ.
Боцитыхъæу: Боцитæ.
Уантæ: Кучитæ.
Тимцъына: Кучитæ.
Тли: Суантæ, Къадзатæ, Гаматæ, Цъæхойтæ.
Хълиат: Токтæ, Боцитæ, Гоцъойтæ, Къадзатæ, Мамыттæ, Цъæхойтæ, Æлбе-
гатæ, Саухалтæ.
Лисыри: Дарчитæ, Сидахътæ, Моураутæ, Долойтæ, Кучитæ, Икъотæ, Рæ-
монтæ, Тегкатæ, Епхитæ, Добатæ.
Къамцхо: Рæмонтæ, Моураутæ.
Калак: Гайтæ, Елойтæ, Тедетæ, Туатæ, Гаматæ, Айлартæ.
Згъил: Челдытæ, Моураутæ, Дзугатæ, Хъаммæрзатæ.
Цъебатыхъæу: Коцитæ, Беритæ.
Гори: Мурастæ, Гаджитæ.
Еспе: Мамиатæ.
200

Газаттæ: Мамиатæ
Мæсыджджын: Гаджитæ, Мамиатæ.
Батыхъæу: Хъесатæ, Касатæ, Мамиатæ, Томайтæ, Лæцойтæ.
Хидыхъус: Хозитæ, Боцитæ.
Хозитыхъæу: Хозитæ.
Бирæгьтыхъæу: Бирæгътæ, Гуссалтæ.
Хаситыхъæу: Хаситæ.
Зазитыхъæу: Зазитæ.
Гуссалтыхъæу: Гуссалтæ
Зруг: Козатæ, Таугазтæ, Хозитæ, Бирæгътæ.
Чми, Ларс, Редант: Хæблиатæ, Дудартæ, Болиатæ, Есенатæ.
САНИБАГОМ, ГÆНАЛГОМ, ХЪОБАНГОМ
Саниба: Есенатæ, Дзиуатæ, Фидаратæ, Хъалтуратæ, Газаццатæ, Гуыбиатæ,
Самбегатæ, Æмбалтæ, Къуындыхатæ, Хъуысатæ, Сидахътæ, Хадыхъатæ, Санатæ.
Гæнал: Цомартатæ, Чеджемтæ, Хæблиатæ, Бзартæ, Болитæ.
Хъæни: Цырыхатæ, Кокуатæ, Пухатæ, Джиматæ, Æлбегатæ, Санатæ, Кочы-
сатæ, Гагиатæ, Маматæ.
Тменыхъæу: Æлбегатæ, Таутиатæ, Дзарасатæ, Дзæхатæ, Цырыхатæ, Самбе-
гатæ, Хуызмиатæ, Салтамытатæ, Царахатæ, Гозойтæ, Кодзыртæ, Быгуылтæ.
Хъобан: Ханыхъуатæ, Хуыдиатæ, Тылаттатæ, Алыккатæ, Цæруатæ, Дзам-
патæ, Дзуццатæ, Тæтæратæ, Биджелтæ, Бекмырзатæ, Апатæ, Отаратæ.
Хынцæг: Æлбегатæ, Базратæ, Дауиатæ, Баскатæ, Дамзатæ, Дауыратæ, Беджы-
затæ, Хъариатæ, Сокатæ, Битартæ.
Дæргъæфс: Æлбортæ, Быдтатæ, Баймæтатæ, Белыккатæ, Бтемыратæ, Бал-
латæ, Бæджиатæ, Бекъойтæ, Бердиатæ, Бæзойтæ, Гæбæратæ, Дегъуатæ, Джибыл-
тæ, Зоратæ, Куыдзиатæ, Къубалтæ, Мыкагъатæ, Мамсыратæ, Майрæмыхъуатæ,
Огъуатæ, Рæмонтæ, Сасиатæ, Течиатæ, Хадзæрæгатæ, Хуыгистатæ, Хабетæ, Тме-
натæ, Хъуыдаккатæ, Цорæтæ, Цырыхатæ, Сугъаратæ, Хъантемыратæ, Фидаратæ,
Чсиатæ, Кокайтæ, Бекмæрзтæ, Чытыратæ, Блитæ, Дыгур, Дегъуатæ.
Хъахъæдур: Дудиатæ, Къуымæллæгатæ, Уыртатæ, Æлбортæ, Æмбалтæ, Дзе-
бойтæ, Гуынатæ, Дзантиатæ, Саламтæ, Цоколатæ, Аслæмырзатæ, Къуыллитæ,
Карсантæ.
Хуссар Ламардон: Дзуццатæ, Дойатæ, Дзампатæ, Цъæхилтæ, Аслæмырзатæ,
Карсантæ.
Цæгат Ламрдон: Кокайтæ, Гутцатæ, Дзебойтæ.
Джимара: Хъалæгатæ, Берозтæ, Дзанæгатæ, Цорæтæ, Уарзиатæ, Быдтатæ,
Бадзалатæ, Безатæ.
УÆЛЛАДЖЫРГОМ
Тæмискъ: Черчестæ. Пагæтæ, Фардзинтæ, Борæтæ, Ботъотæ.
Быз. Уырымтæ, Кæсæбитæ, Пагæтæ, Тотыккатæ, Гозымтæ, Фардзинтæ, Бу-
татæ, Дудиатæ.
201

Зынцъар: Хъайттатæ, Уататæ, Дзидздзойтæ, Кæсæбитæ, Уырымтæ, Бицъ-
отæ, Пагæтæ, Черчестæ, Цæрукъатæ, Ханайтæ.
Дагом: Агънатæ, Зæнджиатæ, Карсантæ, Себеттæ, Салытæ, Уæбитæ, Хнеутæ,
Буратæ, Хъаратæ, Гæбутæ, Хъуысатæ, Бурдзиутæ, Джыккайтæ, Уанитæ, Бигъ-
атæ, Касатæ, Хъуылатæ.
Урсдон: Æмбалтæ, Айлартæ, Дзугатæ, Дзыгастæ, Челæхсатæ, Гæцуатæ, Са-
натæ, Тъорозтæ, Цитджатæ, Тыджытæ, Гæздæнтæ, Костæ, Цъæхилтæ, Карсантæ,
Таутиатæ.
Инджынтæ: Цæрукъатæ, Зембаттæ, Хъайыртæ, Черчестæ, Быгъуылтæ,
Тæбæхсæутæ, Тъоротæ, Гоццатæ, Ханайтæ.
Донысæр: Хестантæ, Дзыбыттæ, Дзобатæ, Саламтæ, Насхъидатæ, Мецъитæ,
Бызыккатæ, Калмантæ, Азиатæ, Мсойтæ, Гæлæбатæ, Гæбултæ, Азитæ, Хъалатæ.
Цъамад: Уырымтæ, Бирæгътæ, Кæсæбитæ, Созæтæ, Тагатæ, Уататæ, Тлат-
тæ, Хъайттатæ, Бицъотæ, Черчестæ, Ханайтæ, Гагкайтæ, Ботъотæ, Фардзинтæ,
Борæтæ, Дзæрæхохтæ, Датитæ, Мадзатæ, Тохсыртæ, Мурастæ, Годжыцатæ.
Уынал: Цæллагтæ, Годжитæ, Тахохтæ, Хорантæ, Æккæлатæ, Габантæ, Хъай-
ыртæ, Адырхатæ.
Джими: Ахъитæ, Хосротæ, Джераптæ, Гаситæ, Беккуызартæ, Къæбойтæ,
Кодзыртæ, Дзерантæ.
Холыст: Притæ, Слантæ, Къутæртæ, Дзгойтæ.
Луар: Цогойтæ, Бесатæ, Слохтæ, Цыбыртæ.
Цъус: Реуазтæ, Сопойтæ.
Дæйыхъæу: Лолатæ, Биазыртæ, Хозитæ, Хосатæ, Хъантетæ, Тохтæ, Дзоцъ-
итæ, Сопойтæ, Хлойтæ, Тбойтæ, Гобетæ, Бокотæ, Биджелтæ, Солтантæ, Сохитæ,
Садыхътæ, Муритæ, Æчетæ, Заойтæ.
Æрхон: Икъатæ, Хуыдæлтæ, Гофинтæ, Бæцойтæ, Темырхъантæ, Кобестæ,
Илатæ, Цæлойтæ, Хъарацатæ, Тихилтæ, Цопанатæ, Алхазтæ, Мелыкатæ, Хуы-
рымтæ, Бесатæ, Лекътæ, Хосонтæ, Хъаммæрзатæ, Бекмæрзтæ, Хæмæтатæ, Га-
затæ, Цомайтæ, Кæлутæ.
Стыр Мызур: Зæнджиатæ, Сохитæ, Гæлæутæ, Хацъæтæ, Таматæ, Бутатæ,
Къодотæ, Сулартæ, Мæрзойтæ, Габолатæ, Гадзалтæ, Таболтæ, Хохтæ, Саулатæ,
Елойтæ, Хæмæтæтæ, Гусойтæ, Дзиуатæ, Быгъуылтæ, Æфсæрæгтæ, Тогызтæ, Ха-
цъæтæ, Багъратæ, Габысатæ, Сæлбитæ, Бицъотæ, Дзуццатæ.
Ксурт: Баскатæ, Кадитæ, Бидетæ, Быджызтæ, Бæройтæ, Дауиатæ.
Ногхъæу: Калотæ, Касатæ.
Сахæгатæ: Магкотæ, Толпартæ, Золойтæ, Цæрæктæ.
Бадыхъæу: Дзасохтæ, Чехойтæ, Хансæтæ, Губатæ, Дзусатæ, Хъайтмазтæ,
Нартыхътæ.
Хъæз, Дæлæци, Уæлæци: Нартыхътæ, Дзуццатæ, Дзасохтæ, Чехойтæ, Быгъ-
датæ, Ханайтæ, Мыртазтæ, Гуыбатæ, Дзустæ, Цуцатæ, Ногъайтæ, Слонатæ.
Ход: Хъайтыхътæ, Едзитæ, Саулохтæ, Дзуккойтæ, Тедетæ, Гатетæ. Бадритæ,
Тедтойтæ, Джеритæ, Созæтæ.
Зджыд: Цæгæратæ, Æгъуызартæ, Габолатæ.
202

Садон: Битартæ, Бесолтæ, Мердентæ, Алибегтæ, Рæмонтæ, Дзуццатæ, Габы-
сатæ, Цыдатæ, Магкæтæ, Катаутæ, Икъатæ, Арсæгтæ.
Нузал: Мзоктæ, Алæджыхъотæ, Тотитæ.
Нæзыджын: Таугазтæ, Дзитойтæ, Агънатæ, Хъуппетæ, Мзоктæ, Челдытæ.
Абайтыхъæу: Абайтæ.
Цъæй, Хуыкъал: Баситæ, Гогатæ, Дзалатæ, Закатæ, Диамбегтæ, Айлартæ,
Мæрзойтæ.
Уæллаг Зæрæмæг: Сихъотæ, Куыдзæгтæ, Абойтæ, Хъайтмазтæ, Мамыттæ,
Хуырымтæ.
Дæллаг Зæрæмæг: Магкæтæ, Дзоцъитæ, Тегкатæ, Лæппынæгтæ, Хетæгкатæ,
Туатæ, Джиотæ.
СТЫР ЛЕУАХИЙЫ КОМ
Стыр Леуахийы райдианы æппæты бæрзонддæр ран ис Ерманыхъæу. Уый дих
кæны æртæ чысыл хъæуыл: Мидæггагхъæу, Æхсæйнагхъæу æмæ Дæллагхъæу,
кæнæ Тыбылтыхъæу. Таурæгъмæ гæсгæ, æппæты фыццаг Ерманы æрцардысты
Фæрниатæ, æрбалыгъдысты Куырттаты комæй. Æртæ æфсымæрæй рацыдысты
цардагур. Иу дзы йемæ хоры нæмгуытæ рахаста, байтыдта сæ ацы бынаты. Дыккаг
аз сæ бабæрæг кодтой, хор уæлейау фæцыд. Диссаджы хорз зæхх разынд æмæ æф-
сымæртæ уырдæм æрцыдысты цæрынмæ. Фæрниаты фæстæ та æндæр æмæ æндæр
рæстæджыты ардæм æрбалыгъдысты Хæмыцатæ, Хъоротæ, фæстæдæр та Цоцитæ.
Уæллаг Ерманмæ ма Куырттатæй æрлыгъдысты Джелытæ. Дæллаг Ерманмæ та
Тыбылтæ, Саулохтæ æмæ Битартæ. Уыдон дæр Куырттатæй ралыгъдысты.
Ерманау бæрзонд бынаты уыдис Ходз дæр. Таурæгъмæ гæсгæ, ардæм æппæты
фыццаг æрлыгъдысты Тотратæ. Уым, Куырттаты, фæтуджджын сты æмæ сын
дзы цæрæн нал уыд. Цыппар æфсымæрæй дæр ам æрцардысты. Ходзмæ æввахс
уыд Дæллаг Къабустыхъæу, цардысты дзы Еккатæ. Еккаты мыггаг сыскъуыд
æмæ сын сæ зæххытæм цæрынмæ æрцыд Тотраты æфсымæртæй иу, йæ ном Ого.
Тотраты размæ ма дзы цард Буратæй иу бинонтæ, уыдон дæр Цæгат Ирæй æр-
лыгъдысты. Уæллаг Къабузты та цардысты æрмæстдæр Гæлуатæ æмæ хъæу дæр
хуыдтой Гæлуатæ. Куырттаты комæй æрцыдысты Беджызатæ дæр. Цуан кæн-
гæйæ æрæфтыдысты Едысы хъугоммæ. Ком уыд æхгæд хъæдæй, хъæды астæу
уыд æрдуз. Бынат сæ зæрдæмæ фæцыд æмæ æрлыгъдысты. Беджызаты фæстæ та
Едысмæ æрлыгъдысты Уæлладжыры комæй, Уыналæй Дзестæ, Дзукъатæ æмæ
æндæр мыггæгтæ. Фæстæдæр та Басатæ.
Челиаты та, таурæгъмæ гæсгæ, фыццаг æрцардысты Абай æмæ Дзукъа, ра-
лыгъдысты Куырттаты комæй. Абай æмæ, дам, Дзукъа уыдысты æфсымæртæ.
Дзукъа раскъæфта йе ’фсымæр Абайы усы æмæ бирæ фæрахау-бахау кодта, стæй
бахауд Челиаты коммæ. Ам уæд хъæд уыд. Дзукъа дзы æрцард, хъæу дæр йæ
номæй схуыдта - Дзукъатыхъæу. Фæстæдæр адæм куыд бирæ кодтой, афтæ ахс-
той хъæуæн йæ алфамблай бынæттæ æмæ сырæзт Челиат. Дзукъатæй дарддæр ма
дзы цардысты Мысостатæ.
203

Брытъатмæ æппæты фыццаг æрлыгъдысты Куырттаты комæй Букылтæ,
фæстæдæр та дзы æрцардысты Хуыгатæ æмæ Слантæ.
Таурæгъмæ гæсгæ, Дзидздзойтæ æртæйæ Урсдзуарæй цæйдæр тыххæй афты-
дысты Згъубиры ’рдæм. Сæ иу хуынд Хæныкъ. Хæныкъ ам суары цур æрцард,
æмæ фæстæдæр йæ цæуæт систы Хæныкъатæ. Сбайы та фыццаг æрцардысты При-
атæ. Абайтæ ардæм Цæгат Ирæй æрцыдысты æмæ сын Приатимæ зæххы сæрыл
хыл рауад. Иуахæмы Абайтæ сфæнд кодтой Приатыл хинæй рацæуын, фæдис сæм
ныхъхъæр кæнын кодтой иу лæппуйы, уæ фос, дам, уын чидæр фæтæры. Приаты
бауырныдта лæппуйы хъæр, уымæн æмæ туджджын уыдысты Абегатæй - Едысы
цардысты уыдон. Фæдисы чи ацыд, уыдонæн сæ разы Абайтæ цыппар хотыхджын
лæгæй бабадтысты æмæ сæ амардтой. Приатæн ма аирвæзт сæ чындз. Уыцы
рæстæджы уыд йæ цæгаты Арагвиый комы Хъудыхъæуы йæ сывæллæттимæ. Уыр-
дыгæй сæ хæдзармæ нал æруæндыдысты æрыздæхын, фæлыгъдысты Беслæнмæ.
Сбайы ма цардысты Зоратæ, Дзадтиатæ æмæ Осиатæ. Зоратæ Цæгат Ирæй æрæф-
тыдысты ардæм, уым кæй фæтуджджын сты, уый тыххæй. Ам сæхи Абайты уазæг
бакодтой, фæстæдæр сын сæ мыггаг райстой. Афтæ бакодтой Осиатæ дæр, фæлæ
цасдæр рæстæджы фæстæ Тырсыгоммæ алыгъдысты æмæ уым, Къобы, æрцарды-
сты. Дзадтиатæ ам цæргæйæ баззадысты, хицæн хъæу скодтой - Дзадтиатыхъæу.
Абайтыхъæуы та цардысты: Абайтæ, Зоратæ, Осиатæ.
Стыр Леуахийы ком дих кæны цалдæр къаддæр комыл: Урстуалтæ, Дзомагь-
гом, Цъалагом, Дзауыком, Къуыдаргом, Хъемултайы ком.
Урстуалтæ
Уæллаг Ерман: Фæрниатæ, Хæмыцатæ, Хъоротæ, Цоцитæ, Джелытæ.
Астæуккаг Ерман: Туатæ, Фæрниатæ, Хæмыцатæ, Цоцитæ.
Дæллаг Ерман: Тыбылтæ, Саулохтæ, Битартæ.
Ходз: Тотыратæ, Джелытæ, Хъоротæ, Гахатæ.
Дæллаг Къабустæ: Еккатæ, Тотыратæ, Буратæ, Джелытæ.
Уæллаг Кабустæ: Гæлуатæ
Едыс: Беджызатæ, Дзестæ, Дзукатæ, Гугкатæ, Басатæ, Мæхъитæ, Мамитæ,
Абегатæ.
Челиат: Дзукъатæ, Мысостатæ.
Брытъат: Букылтæ, Хуыгатæ, Слантæ.
Згъуыбир: Саулохтиæ, Хæныкъатæ.
Дæллаг Сыба: Дзадтиатæ.
Астæуккаг Сыба: Абайтæ, Зоратæ, Осиатæ.
Мидæггаг Сыба: Абайтæ.
Дзомагъгом
Саджджын къуырф: Плитæ
Къæззатыхъæу: Плитæ
Уæллагхъæу (Дзугаты къуылдым): Дзугатæ.
204

Дзыхъхъы Дзомагъ: Джыккайтæ
Магъ: Джыгкайтæ, Касатæ.
Æрхыбыл: Дзерантæ
Медойты къуылдым: Медойтæ.
Цъалагом
Уанел: Гаглойтæ, Соттитæ, Цæбитæ, Плитæ, Тыбылтæ, Деметæ, Мардантæ,
Хъæцлæутæ.
Дыргъджын: Гаглойтæ.
Сидæн: Гаглойтæ.
Уæллаг Къусджытæ: Гаглойтæ.
Дæллаг Къусджытæ: Гаглойтæ, Соттитæ, Кортиатæ.
Цъæриттатæ: Цъæриттæ, Гаглойтæ.
Бæгъиатæ: Бæгъиатæ.
Тыджытæ: Дзидздзойтæ, Тыджытæ.
Рокатæ: Кокойтæ, Соттитæ.
Деметæ: Деметæ.
Хуссар Ципран: Гæззатæ.
Цæгат Ципран: Гæззатæ, Хæбæлатæ, Хъæцлæутæ, Мардантæ.
Тли: Мæргъитæ.
Висто: Дзасохтæ, Мæргъитæ.
Абаза: Мæргъитæ.
Бадзыгатæ: Мæргъитæ.
Урсдзуар: Дзидздзойтæ.
Магъ: Асатæ, Уалытæ, Джыгкайтæ.
Уæллаг Рукъ: Плитæ, Томайтæ, Къозонтæ.
Астæуккаг Рукъ: Дзерантæ, Плитæ.
Дæллаг Рукъ: Къозонтæ, Томайтæ.
Дзауы ком
Дзау: Тедетæ, Джиотæ, Бигъуылатæ, Дзугатæ, Гаглойтæ, Бететæ, Тыджытæ,
Цхуырбатæ, Хъоцытæ, Санахъотæ, Дзукъатæ, Плитæ, Гасситæ, Биазыртæ,
Беджызатæ, Сиукъатæ, Гатыгкотæ, Гæбæратæ, Гæззатæ, Куымæриттатæ, Абай-
тæ, Пæррæстатæ, Челæхсатæ, Габаттæ, Хъуылымбегтæ, Котолитæ, Гæджитæ,
Фæрниатæ, Уанетæ, Кæркуыстæ, Гуссалтæ, Икъотæ, Пухатæ, Бежантæ, Козатæ,
Æрсойтæ, Харебатæ, Тыбылтæ, Соттитæ, Къæбыстæ, Кокойтæ, Хъæцлæутæ,
Магкотæ, Къубалтæ, Томайтæ, Нанитæ, Цъæриттæ, Кæркуыстæ, Джергатæ,
Дзанайтæ, Къомайтæ, Мæргъитæ, Карсантæ, Хуыбиатæ, Гуыззыттатæ, Саулох-
тæ, Бикойтæ, Джуссойтæ, Дзадтиатæ, Битетæ, Остъатæ, Гуыбатæ, Къуылыхтæ,
Хъуылатæ, Козатæ, Къуымситæ, Дзидздзойтæ, Джабитæ, Гуыцмæзтæ, Готой-
205

тæ, Медойтæ, Цоцитæ, Габутæ, Слантæ, Дочитæ, Касатæ, Лагкотæ, Букылтæ,
Хæбæлатæ, Къадзтæ, Хæныкъатæ, Хуыгатæ.
Стырфæз: Тыбылтæ, Санахъотæ, Джыгкайтæ, Уанетæ, Тасойтæ, Кортиатæ,
Цхуырбатæ, Деметæ, Хъæцмæзтæ, Хъæцлæутæ, Харебатæ, Уалытæ, Кокойтæ,
Бететæ, Гæззатæ, Дзæгъиатæ, Елбачитæ, Пæррæстатæ, Мæргъитæ, Хуыджетæ,
Сатхъотæ, Галуантæ, Козатæ.
Кроз: Тыбылтæ, Харебатæ, Къæбыстæ, Кокойтæ, Уалытæ.
Залда: Гæбæратæ, Тыбылтæ.
Чъимас: Кокойтæ, Хуыджетæ, Пухатæ.
Църу: Кокойтæ, Касатæ, Табутæ.
Дæллаг Хуыцъе: Пæррæстатæ, Харебатæ, Гатыкотæ, Джабитæ, Хæбæлатæ,
Тыбылтæ, Козатæ, Къæбултæ, Джиотæ, Гуыбатæ, Кокойтæ, Бахъатæ, Габаттæ,
Чилæхсатæ, Деметæ.
Уæллаг Хуыцъе: Тыбылтæ, Гаглойтæ, Джиотæ, Гатыгкотæ, Чилæхсатæ, Ко-
затæ, Джабитæ, Габаттæ.
Шихантур: Цхуырбатæ, Хуыгатæ, Тедетæ.
Борджнис: Бететæ, Тыбылтæ.
Сачъре: Цхуырбатæ, Тыджытæ, Хуыгатæ, Хъоцытæ, Хъотайтæ, Багатæ.
Бузала: Гасситæ, Джиотæ, Дзидздзойтæ.
Ниниа: Карсантæ, Слантæ, Джиотæ.
Хуымысæртæ: Цхуырбатæ, Сиукъатæ, Икъатæ, Къадзтæ, Тедетæ.
Танделатæ: Цхуырбатæ, Джергатæ.
Уыгæрдæнтæ: Цхуырбатæ, Икъотæ, Кæсойтæ.
Дæллаг Хъорсеу: Тедетæ
Уæллаг Хъорсеу: Тедетæ, Джабитæ.
Жриа: Котолитæ, Медойтæ, Гасситæ, Джиотæ.
Дочитæ: Дочитæ.
Рах: Бæгъиатæ.
Морго: Джиотæ.
Бахутæ: Тедетæ, Чилæхсатæ.
Къуылыхтæ: Гаглойтæ, Къуылыхтæ.
Тъонтъобет: Хъоцытæ, Джергатæ.
Раро: Биазыртæ.
Ногхъæу: Джиотæ.
Барс: Гасситæ, Джиотæ.
Къодибын: Магкотæ, Джиотæ, Тедетæ.
Стыр Гуфта: Джиотæ.
Гыццыл Гуфта: Битетæ, Гаглойтæ, Цхуырбатæ.
Паца: Битетæ, Кæркуыстæ.
Итрапис: Джиотæ, Саулохтæ, Уанетæ, Биазыртæ, Хъæцмæзтæ.
Андис: Бабатæ.
Притæ: Гаглойтæ.
Бежантыхъæу: Бежантæ.
Цъыфджын: Уанетæ.
206

Къуыдаргом
Гулиантæ: Теблойтæ, Гæджитæ, Багатæ, Козатæ, Бестаутæ.
Мæсыгуатæ: Теблойтæ.
Зассеты хъæу: Зассетæ.
Фæсрагъ: Зассетæ.
Бзитыхъæу: Зассетæ.
Фæзыхъæу (Часавал): Хуыгатæ.
Хсæрджын: Хуыгатæ.
Шеубан: Хуыгатæ.
Хæрдысæр: Хуыгатæ.
Мыртгæджын: Хуыгатæ.
Уезур: Бæзатæ, Теблойтæ.
Саджилзаз: Бæзатæ, Нартыхтæ.
Суацъала: Нартыхтæ.
Начърепа: Нанитæ.
Надарваз: Æлбортæ, Челдытæ.
Лесор: Æлбортæ, Гуылдатæ (Гулдашвили).
Стырмæсыг: Гæджитæ, Джусойтæ, Икъотæ.
Кæсагджын: Гæджитæ, Габутæ, Дзахотæ.
Лет: Гæджитæ, Къоратæ, Хъайсынтæ, Каротæ (Калотæ), Сабатæ, Таймазтæ,
Хуыбедзтæ.
Арашенда (Ногхъæу): Джусойтæ.
Дæллаг Хъевселт: Хъæцмæзтæ.
Уæллаг Хъевселт: Хъæцмæзтæ.
Чъелеты хъæу: Хуыгатæ.
Чыстæ: Хъæцмæзтæ.
Замтарет: Багатæ.
Сынтбадæн: Хуыбежтæ (Хуыбецтæ), Табутæ, Гæджитæ.
Къоз: Козатæ, Айлартæ, Зассетæ.
Дæллаг Къоз: Габутæ, Хъæцмæзтæ, Хуыгатæ.
Сембул: Бестаутæ.
Хъæрдысæр: Айлартæ.
Тамаджын: Габутæ.
Теделет: Танделатæ.
Хахет: Бæзатæ (Цæрæг дзы нал ис, хъæу 1991 азы зæххæнкъуысты
рæстæджы зæххыбын фæцис).
Ерцъо: Тедетæ.
Цъон: Джиотæ, Дзахотæ, Битетæ, Хуыгатæ, Джусойтæ, Гæджитæ, Бестаутæ.
Синагур: Джусойтæ, Бестаутæ, Га(æ)джитæ, Танделтæ, Бæззатæ, Деканои-
дзетæ.
207

Хъемултайы ком
Сæриттат: Багатæ, Тедетæ.
Хæлиудон: Багатæ.
Сохтæ: Остъатæ.
Дыргъджын: Тедетæ.
Абана: Тедетæ.
Кæрдоджын: Багатæ.
Котанто: Биазыртæ.
Елхъантæ: Багатæ.
Нæзыджын: Козатæ, Биазыртæ.
Бахутæ: Тедетæ.
Хихатæ: Цыхуырбатæ.
Хъемулта: Багатæ, Гусалтæ, Коцтæ, Биазыртæ, Хуыбецтæ, Цыхуырбатæ.
Чеселтгом
Машхара: Козатæ, Зæгъойтæ, Багатæ.
Майрæм: Хъотайтæ, Уанетæ, Багатæ.
Раро: Къæбыстæ, Дзабитæ.
Сыхдтæ: Къæбыстæ.
Цæгат: Тыджытæ, Хъотайтæ.
Мулдартæ: Хозитæ.
Чеселт: Коцтæ, Тыбылтæ, Цыхуырбатæ, Дзабитæ, Цыбыртæ.
Дыууæдоны астæу: Челæхсатæ, Дзидздзойтæ.
Тхел: Тыджытæ.
Хъола: Коц(ш)тæ.
Цъамад: Коц(ш)тæ, Цыбыртæ, Бабатæ.
Тли: Зæгъойтæ.
Дзабиты хъæу: Дзабитæ.
Джоджорайы доны былыл чи цард æмæ цæры,
уыцы мыггæгтæ
Джоджорайы дон кæлы Дзедойы хохы рæбынæй æмæ хауы Рионы донмæ,
тæккæ Оны горæты рæзты. Йæ дыууæ фарсы зæххытæ дæр райдианы хауынц
Хуссар Иры Дзауы районы Кировы хъæусоветмæ.
Ацы доны былты алы мыггæгтæ кæд æмæ цы уавæрты æрцардысты, уыцы
хабæрттæ кадæггæнджытæ Теблойты Тохы фырт Никъо æмæ Наниты Тъурайы
фырт Андо куыд дзырдтой, уымæ гæсгæ Джоджорайы доны былмæ фыццаг æр-
лыгъдысты Туалгомы Тибыхъæуæй ралидзгæ Гуылæрты цыппар æфсымæры -
Кошой, Тебло, Зассе æмæ Хуыга. Цыппар æфсымæры куы байуæрстой, уæд
208

комбæсты зæххытæ дæр цыппар дихы акодтой, Кошойы байзæддаг баззады-
сты Саджилзазы хъæуы, Теблойы цот æрбынат кодтой Мæсыгуаты, Зассейæн -
Зассеты хъæу кæм ис, уыцы бынат, Хуыга та æрцард Фæзыхъæуы. Уыцы цып-
пар фыдыфыртæй равзæрди цыппар мыггаджы - Кошойтæ, Теблойтæ, Зассетæ
æмæ Хуыгатæ. Уыдонæн сæ рагфыдæл уыди Гуылæр. Ацы цыппар мыггаджы
сæхи хуыдтой Гуылæртæй, æмæ сæ байзæддаг кæрæдзимæ кæсынц æрвадæлты
цæстæй. Куыдфæстагмæ уыцы цыппар мыггагæй дæр фæхицæнтæ сты хицæн
фыдыфырттæ æмæ сæ равзæрд ног мыггæгтæ.
Теблойты иу хай Мæсгуытæй алыгъд Уезурийы комы Гулианты хъæумæ.
Зассейы байзæддагæй иу - Бзи - алыгъд æмæ æрбынат кодта Мæсыгуаты комы
нарæджы. Уым равзæрд Бзитыхъæу. Зассейы иннæ байзæддагæй чи Гужиты
комы æрцард, чи Фæсрагъы.
Хуыгатæ дæр фæдихтæ сты. Иутæ сæ баззадысты Фæзыхъæуы, иннæтæ æр-
цардысты Æхсæрджыны, Шеубаны, Хæрдысæры, Мыртгæджыны. Афтæмæй
Хуыгайы мыггаг комбæсты баисты фондз хъæуы. Слан уыдис Хуыгайы цотæй
иу - афтыд Стыр Леуахийы былмæ æмæ уым Брытъаты комы æрцард. Уыцы
комы номыл баззад Брытъаты хъæу дæр. Афтæмæй Слантæ æмæ Хуыгатæ сты
æрвадæлтæ.
Кошойæн уыд дыууæ фырты - Диакъон æмæ Попо. Диакъоны цот алыгъды-
сты Къахетмæ. Попойæн уыд æртæ фырты: Бæза, Нартых æмæ Нани.
Уыдон Саджилзазыхъæуы цардысты хицæн хæдзæрттæй, стæй зæххы фæдыл
ныххицæнтæ сты. Бæзайы цыппар фыртæй æртæ цæргæйæ баззадысты Саджилза-
зы, иннæ - Барата - ралыгъд Уезурайы коммæ æмæ Фæрсагдоны былыл æрцард,
Саджилзазыхъæу уыди комбæсты кадджын хъæуыл нымад æмæ стыр уыдис йæ
ахадындзинад æппæт комбæсты царды. Ам уынаффæйы бадтысты комбæсты тæр-
хоны лæгтæ, æвæрттой æгъдаумæ гæсгæ фæтк æппæт цæрджытæн дæр.
Нартыхтæ равзæрдысты Нартыхы фондз фыртæй. Йæ дыууæ фырты байзæд-
даг цæргæйæ баззадысты сæ зæронд бынат Саджилзазы, иннæ фырттæ, æрбынат
кодтой Бошоты комы доны раз Суацъалайы æмæ афтæмæй баисты дыууæ хъ-
æуы - Саджилзаз æмæ Суацъала. Нанийы байзæддаг Саджилзазæй бынуæздæр
коммæ æрлыгъдысты æмæ Худисæн рагъы кæрон æрбынат кодтой, сæ хъæуы
ном - Начърепа.
Къуылых, Нанийы кæстæр фырт, алыгъд Дзауы коммæ. Уым йæ номыл рав-
зæрд Къуылыхты хъæуы æнæхъæн мыггаг - Къуылыхтæ.
Ахæм уавæры дæргъвæтин рæстæджы Туаллаг Гуылæры фырт Кошойæ рав-
зæрд фондз мыггаджы - Диакъонтæ, Бæзатæ, Нартыхтæ, Нанитæ, Къуылыхтæ
æмæ абоны онг дæр се ’хсæн чызгкуырд, чызглæвæрд нæй.
Наниты Висарион, ацы комы мыггагон таурæгътæ чи æмбырд кодта, уый
йæхи нымайы ацы комы æрцæрæг Гуылæры фарастæм фыдыфыртыл: Гуылæр -
Кошой - Попо - Базыр - Цъецъела - Тура - Иликъо.
Уыцы хуызы куы банымайæм Гуылæры фыртты ралыгъд Туалгомæй, уæд
хауы XVI æнусы кæронмæ.
209

Челдытæ: Гуылæры фыртты фæстæ Мамысонæй Джоджорайы доны былмæ
ралыгъдысты Челдытæ, æрцардысты Надарвазы. Чи ма сæ баззад, уыдон 1944
азы онг цардысты Згъилы, стæй быдырмæ ралыгъдысты. Челдытæ, Таугазтæ,
Мзоктæ æмæ Хъуппетæ сты æрвадæлтæ, равзæрдысты Уæлладжыры комы
Цæразонтæй.
Æлбортæ: Челдыты фæстæ Надарвазы æрцардысты Æлбортæ. Уыдон дæр
рафтыдысты Уæлладжыры комæй, Луарыхъæуæй æмæ кæныныц æрвадиуæг Цо-
гойтæ æмæ Кадитимæ.
Фæстæдæр Джоджорайы доны фæрсаг зæххытæм Цæгат Ирæй рафтыдысты
Гаджитæ, Икъотæ Джусойтæ, Хъæцмæзтæ, Багатæ, Хуыбецтæ, Каротæ, Дзахотæ,
Козатæ, Булкъатæ. Уыдон æрцардысты Мидæгкомы æмæ Хъламурайы комы
нарæджы. Гаджитæ æмæ Джусойтæ æрбынат кодтой Стырмæсыджы.
Гаджитæ рафтыдысты Наргомы Слас æмæ Тибслийыхъæутæй. Ам сæ схуыд-
той Гæджитæ. Ралидзæг Гаджиты иу хай æрцард Кæсагджыны, иннæ - Мидæгко-
мы æмæ Гулианты. Гаджитæй иу - Таймаз - алыгъд Мидæгкоммæ, Летыхъæумæ
æмæ уым йæ дыууæ фыртæй, Хъайсын æмæ Къорайæ рауад дыууæ мыггаджы -
Хъайсынтæ æмæ Къоратæ. Уыдон абоны онг дæр сæхи хонынц æрвадæлтæ.
Гæджитæ сты Хетæджы цотæй равзæргæ мыггаг. Æрвадиуæг кæнынц Цуцитæ,
Тотитæ æмæ Гуыбатимæ.
Джусойтæ Стырмæсыгмæ рафтыдысты Уæллаг Зæрæмæгæй. Уыдон дæр фе-
сты æртæ дихы. Иутæ дзы æрцардысты Арасендайыхъæуы. Джусойтæй Арасен-
дайы чи æрцард, уыдоны 1932 азы 14 февралы зæй фæласта, чи ма сæ аирвæзт,
уыдон тигъы фале æрцардысты æмæ сæ бынат схуыдтой Ногхъæу. Джусойтæ
равзæрдысты Хъайтмазты мыггагæй. Сæ рагфыдæлтæ уыдысты Цæразонтæй.
Дзигойы байзæддаг сæхи хонын байдыдтой мыггагæй - Дзигойтæй. Равзæрды-
сты Стырмæсыджы Джусойтæй.
Жажитæ дæр фæхицæн сты Джусойтæй æмæ Дзедойы доны галиу фарс,
Чъызты нарæджы рахизæны раз æрцардысты, сæ хъæу - Къобет. Уыдонæй дæр
равзæрд хицæн мыггаг - Жажитæ.
Икъатæ: Стырмæсыгмæ ралыгъдысты Тибæй. Æрвадиуæг кæнынц Къадз-
тæ æмæ Гоцъотимæ. Сæ фыдæлтæ цардысты Уæлладжыры комы.
Хъæцмæзтæ сты Туритæй. Мидæгкоммæ рафтыдысты Уæллаг Зæрæмæгæй.
Уым се ’рвадæлтæ сты Хъайтмазтæ. Абоны Хъæцмæзтæй ма сæхи стæмтæ хонынц
Туритæй. Турийы байзæддагæй иутæ цæргæ баззадысты Хъевселты. Мурту æмæ
Цъибойы цæуæт æрбынат кодтой Мидæггаг Хъевселты. Хъайтмазтæ æмæ Хъæц-
мæзтæ сты Цæразонтæй.
Багатæ ралыгъдысты Хъламурайы доны былмæ Тибæй, æрцардысты Замта-
реты, фæстæдæр та Гулианты. Багаты мыггаг сабыргай фæлыгъдысты Хъемул-
тайы коммæ дæр. Багатæ, Джергатæ, Тотратæ æмæ Гамахартæ сты æрвадæлтæ.
Сæ рагфыдæлтæ цардысты Уæлладжыры комы Урсдоныхъæуы. Каротæ Леты-
хъæумæ рафтыдысты Захъхъайæ. Уым Зригæтты Байкомы æмæ Зегтыхъæуы
1944 азмæ цардысты се ’рвадæлтæ - Калотæ.
210

Хуыбежтæ ралыгъдысты Наргомы Сахсаты хъæуæй æмæ æрбынат кодтой Ху-
дисæны рагъы хуссарварс Сынтбадæны. Се ’рвадæлтæ сты Цæгат Иры Хуыбецтæ.
Габутæ Уæлладжыры комы æмæ Дагомы хъæуæй æрæфтгæ сты æмæ æрцарды-
сты Тамаджыны, Кæсагджыны хъæуты. Бирæгъзæнджы Гæбутæ сты се ’рвадæлтæ.
Дзахотæ Кæсагджынмæ ралыгъдысты Куырттаты комы Карцайæ. Се ’рвадæл-
тæ Дзахотæ цæрынц Хъæдгæрон æмæ Дзуарыхъæуы.
Козаты мыггагæй иу хæдзары бинонтæ алыгъдысты Зругæй, æрцардысты Гу-
лианты. Сæ фыдæлтæ цардысты Уæлладжыры комы Æрхоны.
Булкъаты байзæддагæй Хæлиудоны былыл равзæрд Булкъатыхъæу. Булкъа-
тæ рафтыдысты ацы комбæстæм Мамысонæй. Булкъатæ уый фæстæ алыгъдысты
Къахетмæ.
Фæстæдæр, Джоджорайы доны былтæм лидзын байдыдтой Хуссар Иры æмæ
Гуырдзыстоны хæстæг хъæутæй дæр.
Бестаутæ балыгъдысты Цхинвалы район Гудисы хъæуæй æмæ æрцардысты
Шеубанмæ хæстæг, Сембулийыхъæуы. Бестаутæй Божийы байзæддаг Сембу-
лийæ фæхицæн сты æмæ æрбалыгъдысты Гулиантыхъæумæ.
Гуылдатæ рафтыдысты Джоджорайы доны былмæ Шоропъаны уезд Пъе-
ревыхъæуæй æмæ æрцардысты Лесоры. Пъеревы цæрынц се ’рвадæлтæ Гул-
дашвилитæ.
МЕДЗЫДАЙЫ КОМ
Гром: Быцентæ, Битартæ, Гуыззыттатæ, Джиголатæ, Къусратæ, Куыдзетæ,
Къодотæ, Къудухтæ, Мæргъитæ, Нарыкъатæ, Уалытæ, Уырыгатæ, Уыттыртæ,
Хацыртæ, Хуыбылтæ, Хуыбиатæ, Цоцитæ, Туатæ, Табутæ, Елдзартæ, Дудайтæ.
Дзуарыхъæу (Дзуарет): Уырыгатæ, Гуыззытатæ, Табутæ, Куыдзетæ, Бы-
центæ, Къусратæ, Хуыбиатæ, Хъазитæ, Циукъатæ, Икъатæ.
Чылианæ: Быцентæ, Бестаутæ, Болататæ, Елдзартæ, Къусратæ, Куыдзетæ,
Хуыбиатæ, Цæбитæ, Табутæ (Ацы хъæуы абон цæрæг нал ис, фæлыгъдысты æн-
дæр рæттæм).
Сахъуирет: Къодотæ, Лолотæ, Хуыбылтæ (Ацы хъæуы абон цæрæг нал ис,
æрлыгъдысты Громмæ).
Дæллаг Битартæ: Битартæ, Мæргъитæ, (Цæрæг дзы нал ис, фæлыгъдысты
æндæр хъæутæм).
Уæллаг Битартæ: Битартæ (æрлыгъдысты Дæллаг Битарты хъæумæ, уырды-
гæй та æндæр рæттæм).
Сæрибар: Ацы хъæуы цæрæг рагæй нал ис. Сæ иу хай æрлыгъд Громмæ, сæ
дыккаг хай та алыгъд Каспы районмæ æмæ ам дæр сæ хъæу схуыдтой «Сæри-
бар».
Андорет: Мæргъитæ, Мæхъитæ, Циукъатæ, Букылтæ, Сидантæ, Фæрниатæ,
Гуырцъытæ, Битартæ, Нарыкъатæ. (Сидантæн се ’цæг мыггаг у Сидамонтæй,
Фæлæ ам цæргæйæ сæ мыггаг Сидантæй цæмæн ныффыстой, уый ничи зоны).
Теладжын: Мæргъитæ, Букылтæ, Цæндиатæ.
Æхсæрджын: Мæргъитæ, Циукъатæ (Абон дзы цæрæг нал ис).
211

Ниши: Туатæ, Джиголатæ, Къусратæ, Куыдзетæ.
Биет: Абон ацы хъæуы цæрæг нал ис, алыгъдысты Цæгат Ирыстонмæ гуыр-
дзыйы агрессийы рæстæджы (1991-1992 азты). Раздæр дзы цардис цыппар мыгта-
гы: Багултæ, Джиголатæ, Болататæ, Къусратæ.
Къахыр: Туатæ (Абон дзы цæрæг нал ис, æрлыгъдысты Нишимæ).
Иурет: Туатæ, Хохатæ, Мæргъитæ, Куыдзетæ.
Дæллаг Горет (Хацыртыхъæу): Хацыртæ.
Уæллаг Горет (Куыдзетыхъæу): Куыдзетæ.
Куыдзеты Накалак: Куыдзетæ.
Бызитæ: Бызитæ (Ацы хъæуы ничиуал цæры, алыгъдысты Гуры районмæ,
Атъены коммæ. Сæ мыггаг ныффыстой Бзишвилитæ).
Хынцæгтæ: Хынцæгтæ (Хъæуы ничиуал цæры, федзæрæг фæндзайæм азты).
Гуыдитæ: Гуыдитæ (Ацы хъæу дæр федзæрæг).
Æдзæрæгхъæу: Цардысты дзы Ходтæ, фæлæ низæй сыскъуыдысты æмæ сын
сæ хъæу схуыдтой «Æдзæрæг хъæу».
Бестаутыхъæу (Накалак): Бестаутæ (Хъæу федзæрæг 1991 азы гуырдзыйы
агрессийы рæстæджы).
Цæндиатыхъæу: Цæндиатæ, Бестаутæ. (Цæндиатæ алыгъдысты Икъортамæ).
Махис: Дудайтæ, Туатæ, Хуыбылтæ, Хуритæ.
Матета-Есанур: Дудайтæ (Цардис дзы дыууæ хæдзары, алыгъдысты Гуры
районмæ, сæ мыггаг ныффыстой Есануридзетæ).
Дæллаг Бихъар: Дудайтæ, Джыгкайтæ, Нарыкъатæ.
Уæллаг Бихъар: Хъæцлæутæ, Саджетæ, Туатæ, Нарыкъатæ, Беппитæ, Джи-
голатæ, Дриатæ, Икъатæ (Мыггæгтæ фæлыгъдысты алырдæм, цæры ма дзы иу
хæдзар).
Цхъурет: Дудайтæ (Æрлыгъдысты Махисмæ).
Сачъеури: Дудайтæ (Сæ иу хай алыгъд Махисмæ).
Мериайыхъæу: Дудайтæ.
Сататæ: Дудайтæ.
Саукъодахджын: Дудайтæ.
Мæргъитыхъæу: Мæргъитæ.
Гомтæ: Дудайтæ (Ралыгъдысты Махисмæ).
Джыгкайтыхъæу: Джыгкайтæ (Фæстæдæр æрлыгъдысты Дæллаг Бихъармæ).
Харулийыхъæу: Болататæ, Тедтатæ (Раджы ралыгъдысты Гуры районмæ).
Дзæдзойтыхъæу: Дзæдзойтæ (Хъæуы цæрæг рагæй нал ис, алыгъдысты
Гуры районмæ, Ахрисыхъæумæ. Дзæдзойтæ дæр раздæр Гудисгомы цардысты).
Бендерыхъæу: Къудухтæ, Дзæгъиатæ, Хохатæ, Адзитæ (Фæстаг дыууæ мыг-
гагæй дзы цæры фæйнæ хæдзары).
Ахалиса: Куысуртæ, Нанитæ, Сиукъатæ, Цоцитæ, Дудайтæ (Куысуртæ æмæ
дзы Сиукъатæ ныр нал цæрынц).
Циукъатæ: Циукъатæ (Раджы ралыгъдысты Æхсæрджыны хъæумæ, сæ фыл-
дæр хай та Къахетмæ).
Бохантыхъæу: Уыттыртæ (Хъæу федзæрæг раджы. Уыттыртæ алыгъдысты
Громыхъæумæ).
Æрдзынарæг: Къутæртæ, Цъæйтæ, Мæргъитæ.
212

Туатыхъæу: (Цъамис убани): Къодотæ, Туатæ (Ныр дзы цæрынц Туатæ).
Вилдæ: Быцентæ, Генгеуритæ, Елиауритæ. (Генгеуритæ раздæр уыдысты
Зæнджиатæй.)
Тба: Туатæ (Хъæуы ничиуал цæры, бирæтæ дзы алыгъдысты Каспы районмæ
Туатыхъæумæ).
Цъхълеб: Куыдзетæ, Уалытæ.
Асатур: Хуыбылтæ, Дудайтæ (Ацы хъæуы абон цæрæг нал ис, ралыгъдысты
Арцеуыхъæумæ).
Дуалитæ: Дуалитæ æрцыдысты Рачъайæ.
Ардис: Хуыбылтæ
Безетыхъæу: Хуыбылтæ (Цæрæг дзы нал ис).
Олоптæ: Готæ (Хъæу федзæрæг, алыгъдысты Арцеуыхъæумæ)
ГУДИСГОМ
Раздæр Гудисгомы уыд ахæм хъæутæ: Къæбултыхъæу, Зæнгыл Гудис,
Тадтатыхъæу, Пухъатыхъæу (Бадат), Чъбигъаты хъæу (Хъуылымбегтыхъæу),
Бестаутыхъæу, Джеритыхъæу, Сохиты Цæгат. Цардысты дзы ахæм мыггæгтæ:
Цъæхилтæ, Къæбултæ, Сагкатæ, Куымæриттатæ, Бестаутæ, Тадтатæ, Хæбæлатæ,
Тыджытæ, Губатæ, Къусратæ, Дзæццойтæ, Уырыгатæ, Елзартæ, Икъатæ, Джо-
ритæ, Ходтæ, Джелдытæ, Гуыцмæзтæ, Хъуылымбегтæ. Гудисгомы раздæр бирæ
адæм цард, фæлæ царды зынвадæттæм гæсгæ фæлыгъдысты фæйнæрдæм. Æр-
мæст ма дзы Къæбултыхъæуы æмæ Бестаутыхъæуы ис мыггагæй фæйнæ æртæ
хæдзары - Тадтатыхъæуы та - иу хæдзар.
Гудисы цардысты: Къæбултæ, Бестаутæ, Ходтæ, Дзæццойтæ.
ДЖЕРЫ КОМ
Отатæ: Бекъойтæ.
Дзыхъхъы Джер: Бекъойтæ.
Æлбортыхъæу: Æлбортæ.
Малкотыхъæу: Æлбортæ.
Рæбын: Æлбортæ.
Джеры фæхсын: Бекъойтæ.
Ардзуатæ: Табутæ.
Бахотæ: Хъуылымбегтæ.
Тарагъантæ: Хъуылымбегтæ.
Къахыр: Хъуылымбегтæ.
Годжыцатыхъæу: Годжыцатæ.
Табутыхъæу: Табутæ.
Босыктыхъæу: Босыктæ.
Бестаутыхъæу: Бестаутæ.
Саболок: Уалытæ, Бестаутæ.
213

Цхъалцъминда: Æлбортæ.
Цъиара: Æрсойтæ, Адзитæ, Бекъойтæ .
Нипарет: Джыгкайтæ, Хъумситæ, Тадтатæ.
Маралет: Къæбултæ, Хъуылымбегтæ.
Шелеури: Кобестæ, Садхъотæ, Чугутæ, Хуыбиатæ.
Мармазет: Болататæ, Бестаутæ, Къæбултæ.
Стыр ком: Дигойтæ, Цоцитæ, Легкотæ, Джибылтæ.
Гъортъеу: Годжыцатæ, Лæууойтæ.
Ортъеу: Цоцитæ, Гасситæ, Гатайтæ, Хъуылымбегтæ.
Хаматыхъæу: Цоцитæ, Цыхуырбатæ.
Кобалахо: Гасситæ, Гуыцмæзтæ.
Тлиахъана: Бузитæ, Хъуылымбегтæ, Слантæ, Тыбылтæ.
Бабилет: Цоцитæ.
Гототыхъæу: Хъуылымбегтæ.
Чугутыхъæу: Чугутæ.
Хъларс: Хъуылымбегтæ, Табутæ, Къæбултæ, Годжыцатæ.
Гуыцмæзты хъæу: Гуыцмæзтæ, Будзитæ.
ЧЫСЫЛ ЛЕУАХИЙЫ КОМ
Соцъи: Болататæ.
Хацыртыхъæу: Хацыртæ.
Албир: Слантæ.
Шамбиат: Гуыззытатæ.
Мæлдзыгатыхъæу: Мæлдзыгатæ.
Таратыхъæу: Таратæ.
Шелеури: Хуыбиатæ.
Гозо: Хуыбиатæ.
Гнугъ: Хуыбиатæ.
Бестаутыхъæу: Бестаутæ.
Хаматыхъæу: Цоцитæ.
Къитриули: Сиукъатæ, Кокойтæ.
Аркънарет: Дудайтæ, Мæргъитæ, Утаратæ, Цъæйтæ (Чиатæ).
Гъвриа: Къæбултæ, Хъумсатæ, Басатæ, Губитæ.
ЦХИНВАЛЫ РАЙОН
Андис: Бабатæ, Хуыбылтæ.
Зар: Бикойтæ, Цыбыртæ, Цыхуырбатæ, Харебатæ, Уанетæ, Хъоцытæ, Тедетæ,
Хъуылымбегтæ, Гæззатæ, Чилæхсатæ, Къæбыстæ, Дзабитæ, Абайтæ, Тъехтæ.
Додот: Гаглойтæ, Санахъотæ, Уанетæ, Зæгъойтæ, Чилæхсатæ, Дзабитæ,
Джиджойтæ, Плитæ, Тедетæ, Таугазтæ, Цхуырбатæ, Дзанайтæ, Тъехтæ, Дзигой-
тæ, Лалытæ, Тыджытæ.
214

Дампалет: Санахъотæ, Гаглойтæ, Багатæ, Тыджытæ, Гæбæратæ, Харебатæ,
Хъоцытæ, Тъехтæ, Кæркуыстæ, Тедетæ, Жажитæ, Дзигойтæ, Дзæгъойтæ, Кокойтæ.
Мулдартыхъæу: Мулдартæ.
Чсиатыхъæу: Чсиатæ.
Ванур: Тохъмайтæ.
Гнасур: Джиголатæ.
Дыгъуызтыхъæу: Дыгъуызтæ.
Лачаур: Хуыбиатæ.
Саканапо: Тохъмайтæ.
Самбиат: Хацыртæ.
Самцихро: Тъехтæ.
Чапарух: Дыгъуызтæ.
Шуацхвир: Куымæриттатæ
Хуритыхъæу: Хуритæ.
Дидахо: Кудзитæ.
Инаур: Слантæ.
Гæбилатыхъæу: Гæбæратæ.
Тъбет: Джиотæ, Гулитæ, Гаглойтæ, Плитæ, Галуантæ, Кокойтæ, Бикойтæ,
Тасойтæ, Чилæхсатæ, Костæ, Бибылтæ, Елбачитæ, Цхуырбатæ, Цæритаттæ, Би-
тетæ, Еналдытæ, Бететæ, Дыгъуызтæ.
Къусрет: Тедетæ, Уалытæ, Тыджытæ, Тыбылтæ, Къадзтæ.
Гърумбела: Гаглойтæ, Чилæхсатæ
Квасатал: Лалытæ, Цхуырбатæ, Бæззатæ,
Галуантыхъæу: Галуантæ, Гаглойтæ, Козатæ, Гæззатæ, Цъæриттæ, Медойтæ,
Багатæ, Чилæхсатæ, Зæгъойтæ, Дзæгъиатæ.
Ход: Бекъойтæ, Ходтæ, Кокойтæ, Къæбултæ, Тыбылтæ, Джиотæ, Тасойтæ,
Гæбæратæ, Тедетæ, Хацыртæ, Мæлдзыгатæ, Гоцъитæ, Цхуырбатæ, Лалытæ, Хъа-
бантæ, Козатæ, Чилæхсатæ, Бæзатæ.
Цъунар: Хетæгкатæ, Хаситæ, Джиотæ, Мамитæ, Лохтæ, Бигъуылатæ,
Гæбæратæ, Костæ, Тегкатæ, Хуыбиатæ, Хацыртæ, Гоцъитæ, Мæлдзыгатæ, Чсиатæ,
Гуццатæ, Гуыззыттатæ, Чилæхсатæ, Джусойтæ, Бæзатæ, Саулохтæ, Бациатæ, Те-
детæ, Тыджытæ, Кобестæ, Тыбылтæ, Цхуырбатæ, Тъаратæ, Быцентæ, Гаглойтæ,
Æлбортæ, Уазæгтæ, Бекъойтæ, Хъобантæ, Хуыгатæ, Сабантæ, Плитæ, Томайтæ.
Уанат: Æрсойтæ, Тедетæ (Теделури), Цоцитæ (Окропиридзе), Хетæгкатæ
(Хетагури), Къæбултæ, Бестаутæ, Бибылтæ, Хуритæ, Болататæ, Мулдартæ.
Къохат: Куымæриттатæ, Къæбултæ, Слантæ, Сабантæ, Джиголатæ.
Сарабукъ: Æлбортæ, Цъæхилтæ, Гуыцмæзтæ, Слантæ, Джиголатæ, Бола-
татæ, Куымæриттатæ, Кокойтæ, Бестаутæ, Хъуылымбегтæ, Дудайтæ, Пухатæ.
Цхъалцъминда: Æлбортæ, Табутæ, Хъуылымбегтæ
Гуыцмæзтыхъæу: Гуыцмæзтæ, Будзитæ.
215

Ксуис: Уазæгтæ, Дудайтæ, Къудухтæ, Болататæ, Жажитæ, Хуыбиатæ, Æл-
бортæ, Гатыгкотæ, Гуыззытатæ.
Дæллаг Дменис: Лолотæ, Бестаутæ, Дудайтæ, Мамытатæ, Дзукъатæ, Гобоз-
тæ, Икъатæ, Джиголатæ, Хъазитæ, Уазæгтæ, Бибылтæ, Хуритæ, Тыбылтæ, Уалы-
тæ, Габойтæ, Дзанайтæ, Хацыртæ, Мæргъитæ, Гæджитæ, Кобестæ, Къусратæ.
Гæззатæ, Икъатæ, Къæбултæ.
Уæллаг Дменис: Дуцайтæ, Бестаутæ, Сидæмонтæ (Сидамонидзе), Æлбортæ,
Сагкатæ, Джиголатæ, Къæбултæ. Мамытатæ, Уалытæ, Гæззатæ, Гаглойтæ, Къуе-
зертæ, Хуыцъистатæ, Джыгкайтæ, Гæбæратæ, Кокойтæ, Куымæриттатæ, Хуыбиатæ.
Гæджитыхъæу: Лолойтæ, Бестаутæ.
Снекъ: Гуыззыттатæ, Асатæ, Мамытатæ, Джиголатæ, Уалытæ, Габойтæ,
Къæбыстæ, Хуыбылтæ, Босыктæ.
Хелчуа: Уалытæ, Гобозтæ, Чысиатæ, Бестаутæ, Мæлдзыгатæ, Къуезертæ.
Сатихъар: Дыгъуызтæ, Барататæ, Бестаутæ. Къусратæ, Гæбæратæ, Сабантæ,
Къæбултæ, Уалытæ, Джыгкайтæ, Гатыгкотæ, Мæргъитæ.
Хуыгатыхъæу: Хуыгатæ, Сиукъатæ, Чысиатæ, Бестаутæ, Уалытæ, Æлбортæ,
Гобозтæ.
Бериджвар: Къусратæ.
Коркъула: Джиголатæ, Хъазитæ, Къусратæ. Уалытæ.
Чере: Тъехтæ, Хуритæ, Гæджитæ, Бекъойтæ, Хъуылымбегтæ.
Наниаур: Бестаутæ, Болататæ, Слантæ, Томайтæ, Цæндиатæ, Тъехтæ, Уалы-
тæ, Слантæ, Къуезертæ.
Дисеу: Сиукъатæ (Шикашвили, Шиукашвили), Табутæ (Мариамидзе), Мæр-
гъитæ (Маргишвили), Гæбæратæ (Габарашвили).
Кулбир: Джиотæ (Джиошвили), Гæбæратæ (Габарашвили), Бестаутæ, Табутæ
(Мариамидзе), Цоцитæ (Окропиридзе).
Прис: Туатæ, Дриатæ, Къудухтæ, Гæриатæ, Бестаутæ, Бесатæ, Сиукъатæ, Ко-
койтæ, Тыджытæ, Дзабитæ, Бæгъиатæ.
Мамисантубан: Кокойтæ, Бестаутæ, Тедетæ, Туатæ (Тваури), Хацыртæ.
Берула: Хуыбылтæ (Хубулури), Касатæ, Мамитæ, Чилæхсатæ, Козатæ, Ко-
койтæ, Къæбултæ.
Еред: Босыктæ, Кокойтæ, Бекъойтæ, Æлбортæ, Хуыбиатæ. Къудухтæ, Хацыр-
тæ, Пухатæ, Бестаутæ, Чысиатæ, Сабантæ, Туатæ, Къæбултæ.
Курта: Къадзатæ, (Каджашвили), Хъоцытæ (Кочишвили), Гаглойтæ, Багатæ,
Гæззатæ, Елбачитæ (Елбакидзе), Букылтæ, Бæзатæ, Тедетæ, Къæбыстæ, Тыбыл-
тæ, Болататæ, Æлбортæ, Джиотæ, Кæркуыстæ, Баситæ (Басишвили).
Ачабет: Багатæ, Джиотæ, Хъотайтæ, Тедетæ (Теделури), Хъæцмæзтæ, Хетæг-
катæ (Хетагури, Хетагашвили), Кокойтæ, Чилæхсатæ, Тыджытæ, Танделатæ,
Биазыртæ, Козатæ, Гуыцмæзтæ, Пухатæ, Хъотайтæ, Къоратæ, Дзидздзойтæ,
Дзæгъиатæ, Цоцитæ.
216

Монастер: Гаглойтæ, Кортиатæ, Хуыгатæ, Джиотæ, Хъæцмæзтæ, Саулохтæ,
Хъотайтæ, Жажитæ, Зозиатæ (Зозиашвили).
Гуджабар: Дыгъуызтæ, Зæгъойтæ, Хацыртæ, Хуыбиатæ, Абайтæ, Плитæ, Би-
азыртæ, Джиотæ, Туатæ, Мæргъитæ, Костæ, Джиголатæ, Багатæ, Хуыбецтæ, Хъа-
зитæ, Кокойтæ, Бететæ (Бетешвили), Уырыгатæ, Хуритæ, Бекъойтæ, Æлбортæ,
Джыгкайтæ, Санахъотæ, Уанетæ, Гобозтæ, Хетæгкатæ, Касатæ, Хъуылымбег-
тæ, Къусратæ, Æрсойтæ, Хæбæлатæ, Тедетæ, Болататæ, Годжыцатæ, Гаглойтæ,
Цæбитæ, Гæбæратæ (Габарашвили), Козатæ, Мæхъитæ,(Макъишвили), Бететæ,
Елдзартæ, Къалатæ, Цхуырбатæ, Уалытæ, (Валишвили), Дзахотæ, Букылтæ, Го-
бозтæ, Тасойтæ, Пухатæ, Елбачитæ (Елбакидзе), Тъератæ (Терашвили), Лолатæ,
Бæзатæ, Къусратæ, Нанитæ, Хаситæ, Лæууойтæ, Гуыззыттатæ, Плитæ, Габитæ,
Дзебысатæ, Габойтæ, Абайтæ, Гаглойтæ, Чехойтæ, Санахъотæ, Хъæцмæзтæ.
Тамарашен: Тыбылтæ, Чилæхсатæ, Джиотæ, Тедетæ, Туатæ, Зæгъойтæ, Дзабитæ,
Хъоцытæ, Бестаутæ, Хетæгкатæ (Хетагури), Цхуырбатæ, Джусойтæ, Тыджытæ, Ел-
бачитæ (Елбакидзе), Гашойтæ, Габойтæ, Хъуылымбегтæ, Цоцитæ, Мæргъитæ, Æл-
бортæ, Лалытæ, Гæбæратæ, Гасситæ, Гæззатæ, Гуыцмæзтæ, Котолитæ, Къæбултæ,
Санахъотæ, Битетæ, Бететæ, Хуыгатæ, Чилæхсатæ, Къудухтæ, Козатæ.
Сабацминда: Багатæ, Гæбæратæ.
Андис: Бабатæ, Плитæ, Тыджытæ, Джиджойтæ.
Свер: Джитотæ, Плитæ, Хъуылымбегтæ, Хетæгтæ (Хетагашвили).
Чирцъина: Плитæ.
Залда: Гæбæратæ, Хæбæлатæ, Тыбылтæ.
Мамитæ: Мамитæ, Гæззатæ, Козатæ, Бæзатæ, Тедетæ.
Елтура: Гобозтæ, Табутæ (Мариамидзе), Сидамонтæ (Сидамонидзе), Пухатæ,
Чертхъотæ,Абайтæ, Сиукъатæ.
Белот: Габатæ, Габайтæ.
Зонкъар: Уалытæ, Чсиатæ, Къудухтæ.
Ацрисхев: Уазæгтæ, Гæджитæ, Табутæ (Мариамидзе).
Сабуа: Хъазитæ, Туатæ, Бестаутæ, Пухатæ, Дыгъуызтæ.
Отреу: Дыгъуызтæ, Чысиатæ, Къудухтæ, Бибылтæ, Джиголатæ, Дудайтæ, Пу-
хатæ.
Ногхъæу: Хъазитæ.
Патнаур (Кæрчитыхъæу): Кæрчитæ, Куыдзетæ, Бестаутæ, Гобозтæ, Туатæ, Ба-
рататæ, Елзартæ, Букуылтæ, Хъазитæ, Куымæриттатæ, Болататæ, Уалытæ, Пелитæ.
Уалытыхъæу: Уалытæ, Къудухтæ, Пелитæ, Букуылтæ, Куымæриттатæ.
Дидахо: Куыдзетæ, Гуыззыттатæ, Болататæ, Хуыбылтæ, Къусратæ, Дудайтæ.
Адзистау: Мæргъитæ, Джиголатæ, Мамытатæ, Дудайтæ, Быцентæ, Хъазитæ,
Туатæ, Куыдзетæ, Уалытæ.
Арцеу: Гойатæ, Хъазитæ, Бациатæ, Хуыбиатæ, Болататæ, Цæриатæ, Сиукъа-
тæ, Уалытæ, Хуыбылтæ, Кокойтæ, Цæндиатæ.
217

Чхараул: Хуыгатæ, Уалытæ, Елзартæ, Хъазитæ, Куымæриттатæ, Бицкъатæ,
Гуыззыттатæ, Хуыбылтæ, Гойатæ, Дудайтæ.
Икъортæ: Болататæ.
Гойатыхъæу: Гойатæ, Гуыдиатæ, Быцентæ, Къусратæ, Бесатæ, Хуыбылтæ,
Куыдзетæ, Лолойтæ, Утаратæ, Джиголатæ, Болататæ, Дудайтæ.
Джварет: Къусратæ, Уалытæ, Быцентæ, Туатæ, Хацыртæ, Мæргъитæ, Гуыз-
зыттатæ, Куыдзетæ, Хуыбиатæ, Елдзартæ, Уырыгатæ, Габутæ, Сиукъатæ.
Цхинвал: Абайтæ, Æлбортæ,Æрсойтæ, Асатæ, Атайтæ, Бабатæ, Багатæ, Бæ-
затæ, Басатæ. Бедойтæ, Бежантæ, Бекъойтæ, Беппитæ, Бесатæ, Бестаутæ, Бе-
тетæ, Бибылтæ, Бигъуылатæ, Бикойтæ, Битетæ, Битартæ, Бицойтæ, Бичентæ,
Болататæ, Босыктæ, Букылтæ, Буратæ, Биазыртæ, Уалытæ, Уанетæ, Габатæ, Гæ-
бæратæ, Габаттæ, Габутæ, Гæджитæ, Гаглойтæ, Гæззатæ, Галуантæ, Гасситæ,
Гатыгкотæ, Джелдытæ, Джергатæ, Джиголатæ, Гобозтæ, Годжыцатæ, Губитæ,
Гукатæ, Гуыцмæзтæ, Джабитæ, Дзæгъиатæ, Дзанайтæ, Джаджиатæ, Джыгкай-
тæ, Дзидздзойтæ, Джиотæ, Джусойтæ, Дзасохтæ, Дзерантæ, Дзестæ, Дзигойтæ,
Дзугатæ, Дзуццатæ, Дзукъатæ, Дочитæ, Дыгъуызтæ, Дудайтæ, Диакъонтæ, Ел-
бачитæ, Елхъантæ, Еналдытæ, Жажитæ, Задытæ, Зассетæ, Зæгъойтæ, Икъатæ,
Икъотæ, Хъабантæ, Кæбыстæ, Къæбултæ, Къажтæ, Хъазитæ, Хачиртæ, Калотæ,
Къаржиатæ, Кæркуыстæ, Карсантæ, Хъæцмæзтæ, Хъæцлæутæ, Челæхсатæ, Хъе-
сатæ, Кобестæ, Козатæ, Кокойтæ, Кортиатæ, Хъотайтæ, Котолитæ, Коцтæ, Къо-
цытæ, Къудухтæ, Хъуылатæ, Къудзитæ, Хъуылымбегтæ, Куылыхтæ, Куымæрит-
татæ, Къуымæтæ, Къусратæ, Лалытæ, Лæууойтæ, Лохтæ, Магкотæ, Мæхъитæ,
Малитæ, Мамыттæ. Мæргъитæ, Мардантæ, Медойтæ, Мулдартæ, Нанитæ, Нар-
тыхтæ, Остъатæ, Пæррæстатæ, Плитæ, Пухатæ, Сабантæ, Санахъотæ, Сатхъотæ,
Саулохтæ, Сиукъатæ, Слантæ, Сохъуыртæ, Собайтæ, Соттитæ, Табутæ, Тадтатæ,
Танделатæ, Таугазтæ, Тасойтæ, Теблойтæ, Тедетæ, Тъехтæ,Тыбылтæ, Тыджытæ,
Тохъмайтæ, Томайтæ, Тъотъотæ, Тотчитæ, Туатæ. Тулайтæ, Уалытæ, Уырыгатæ,
Хæбæлатæ, Хæныкъатæ, Харебатæ, Хаситæ, Хацыртæ, Хетæгкатæ, Ходтæ, Хо-
зитæ, Хуыбылтæ, Хуыбежтæ, Хуыгатæ, Хуыджетæ, Цъæриттæ, Цъæхилтæ, Цы-
быртæ, Цхуырбатæ, Цæбитæ, Челдытæ, Чертхъотæ, Чиатæ, Чочитæ, Чугутæ.

ё
\(
ГУЫРДЗЫСТОНЫ ÆНДÆР
ÆМÆ ÆНДÆР РАЙОНТЫ 1940 АЗТЫ ОНГ
ЦЫ ИРОН МЫГГÆГТÆ ЦАРДИ, УЫДОН
Гурырайон
Пицес: Гæззатæ, Музатæ, Хæбæлатæ, Бестаутæ, Куымæриттатæ, Гаглойтæ,
Болататæ, Бикъойтæ, Хъуылымбегтæ, Быдатæ, Куыдзетæ.
Сакаурес: Гуырцъытæ, Болататæ, Абайтæ, Къæбултæ, Бестаутæ, Сакгатæ,
Хæбæлатæ. Годжыцатæ, Козатæ, Дзукъатæ.
Цъител-Цкъаро: Хæбæлатæ, Саулохтæ, Гаглойтæ, Дзукъатæ, Козатæ, Би-
къойтæ, Æлбортæ, Годжыцатæ, Дудайтæ, Гæззатæ.
Дидтау: Фæрниатæ, Гуырцъытæ, Сагкатæ, Плитæ, Тадтатæ.
Лул: Дудайтæ, Сагкатæ, Чертхъотæ, Къæбултæ.
Пел: Гæззатæ, Хуыбылтæ.
Надарбаз: Сагкатæ, Æлбортæ.
Гулхандис: Кортиатæ, Сагкатæ, Гæбæратæ.
Земо Ахалсопели (Нæуæгхъæу): Дзерантæ, Плитæ, Сагкатæ, Кортиатæ,
Соттитæ.
Цанцаха: Уалытæ, Саулохтæ, Дзебысатæ, Годжыцатæ.
Питнар: Гаглойтæ, Кортиатæ.
Борцван: Гаглойтæ, Хъæлæгкатæ, Дудайтæ, Уалытæ.
Гыццыл Чъвареб: Гаглойтæ, Кортиатæ.
Стыр Чъвареб: Куыдзетæ, Козатæ, Дзыныхътæ.
Там: Годжыцатæ, Дзыныхътæ.
Окиан: Хæбæлатæ.
Мхебриан: Годжыцатæ, Хацыртæ, Дзæныхътæ.
Сахорце: Годжыцатæ, Дзыныхътæ, Хацыртæ.
Стыр Церет: Гæззатæ, Бестаутæ, Плитæ.
Гыццыл Церет: Букуылтæ, Болататæ.
Уæллаг Саджиа: Мæхъитæ.
Дæллаг Саджиа: Абайтæ, Слантæ, Джелытæ.
Бебиа: Чертхъотæ.
Хуынце: Тыджытæ, Гæбæратæ, Плитæ.
Натлцемели: Хæбæлатæ.
Велет: Хынцæгтæ, Чертхъотæ.
219

Зикалет: Гæззатæ.
Къусрет: Дзыныхъатæ, Чертхъотæ, Гаглойтæ, Плитæ.
Гыццыл Къусрет: Дзыныхътæ, Чертхъотæ.
Нул: Гуырцъытæ.
Аузан: Чертхъотæ.
Цителубани: Уалытæ, Мæргъитæ, Гуссойтæ.
Кошкеби: Уæлыгæстæ, Томайтæ, Гобозтæ, Къæбултæ, Дзæгъиатæ, Цæриатæ,
Чертхъотæ, Цоцитæ.
Дæллаг Балуан: Плитæ.
Ормоц: Мæхъитæ, Кокайтæ, Плитæ, Дзукъатæ.
Ипнара: Туатæ, Цоцитæ.
Тхинал: Хъуылымбегтæ, Гæззатæ, Чертхъотæ, Гаглойтæ, Плитæ.
Петисхеви: Дзукъатæ, Плитæ.
Галетыхъæу: Хъуылымбегтæ.
Хеоба: Цъæриттæ, Хæбæлатæ, Гаглойтæ, Кокойтæ.
Кокайты Церет: Кокайтæ, Бестаутæ.
Хандис: Гуырцъытæ, Дудайтæ, Чертхъотæ.
Дре: Персатæ, Гаглойтæ, Дзæгъиатæ, Гуырцъытæ.
Гведрет: Дудайтæ, Персатæ, Дзерантæ.
Икнев: Чертхъотæ, Хынцæгтæ.
Уриул: Бестаутæ, Годжыцатæ, Чертхъотæ, Чысиатæ.
Велеби: Къæлхидтæ, Чысиатæ.
Авкет: Сагкатæ, Персатæ, Гæззатæ, Плитæ.
Цедис: Кæркуыстæ, Бедойтæ, Хъуылымбегтæ, Кокайтæ.
Марана: Хуыбиатæ, Бестаутæ, Абайтæ.
Кере: Уалытæ, Къæлхидтæ.
Плау: Абайтæ, Чысиатæ.
Тквиави: Бестаутæ, Чысиатæ, Абайтæ, Джирвалишвили.
Мцхетайы район
Чардахи: Дыгъуызтæ, Болататæ, Хуыбиатæ, Гæбæратæ, Музиатæ, Солатæ,
Гулитæ, Годытæ, Слантæ, Уалытæ.
Горовани: Чысиатæ, Кæсойтæ, Хетъетæ, Тогойтæ, Хъуылымбегтæ, Булацатæ,
Хацыртæ, Абайтæ, Кусратæ, Плитæ, Къудухтæ, Дриатæ, Хуыбылтæ, Гæджитæ,
Зозыртæ, Куыдзетæ.
Церовани: Гобозтæ, Куымæриттатæ, Сохиашвили.
Наоза: Биганатæ, Чысиатæ, Дриатæ, Гæбæратæ, Бедойтæ, Сохатæ, Хацыртæ,
Къусратæ, Кæсойтæ, Куыдзетæ, Букылтæ, Годжитæ.
Дзалиси: Бекъойтæ, Абайтæ, Цабайтæ, Рубайтæ, Такъæтæ, Туатæ, Сæлбиатæ,
Уалытæ, Бедойтæ, Хъамбегатæ, Дриатæ.
Лило: Габаттæ, Гæбæратæ, Багатæ, Бицъотæ, Челдытæ, Æрсойтæ, Мæргъитæ,
Тыджытæ, Дзугатæ, Аситæ.
220

Карелы район
Гвердзиет: Тулойтæ, Хъæцмæзтæ, Æлбортæ, Хæбæлатæ, Кокойтæ, Цыхуыр-
батæ, Джыгкайтæ, Тыбылтæ, Годжыцатæ, Дарчитæ, Къозонтæ.
Тæрсджын: Хæбæлатæ, Кокойтæ, Гæззатæ, Æлбортæ.
Кодман: Касатæ, Куымæриттатæ, Хæлитæ, Елзартæ, Костæ.
Кватетри: Бететæ. Тыбылтæ, Гаглойтæ.
Æхсынцъыджын: Гаглойтæ, Дзæгъиатæ, Кортиатæ, Гатыгкотæ.
Абухал: Хæлитæ, Плитæ, Саулохтæ.
Мухлет: Гаглойтæ, Куымæриттатæ.
Елбачитæ: Елбачитæ, Садхъотæ.
Згъудер: Гаглойтæ, Медойтæ, Абайтæ, Мæргъитæ, Гуыбатæ, Бестаутæ, Зæ-
гъойтæ, Цыхуырбатæ, Тедетæ, Джабитæ, Чилæхсатæ, Елбачитæ, Плитæ, Цъæ-
риттæ, Кокойтæ, Тулойтæ, Цыбыртæ.
Суканант Убани (Дзерантæ): Къозонтæ, Джиотæ, Гуыцмæзтæ, Бицъотæ,
Икъотæ, Уалытæ, Дзасохтæ, Турмантæ, Æлбортæ, Плитæ, Джабитæ, Боцитæ,
Тедетæ, Кæркуыстæ, Харебатæ, Саулохтæ, Дзерантæ, Дзæгъиатæ, Цыхуырбатæ,
Цыбыртæ.
Кинцис: Гæбæратæ, Гаглойтæ, Кокойтæ.
Имерхеу: Гаглойтæ, Плитæ, Кокойтæ, Кобестæ, Бестаутæ, Цыхуырбатæ,
Уæлыгæстæ, Цыбыртæ, Чилæхсатæ, Лагкойтæ.
Ортубани: Джабитæ, Харебатæ, Дзæгъиатæ, Бицъотæ, Саулохтæ, Гаглойтæ.
Сукит: Бестаутæ.
Окросопели: Хъуылымбегтæ, Богъитæ, Тасойтæ, Джиотæ, Гаглойтæ, Цы-
быртæ.
Арсем: Тедетæ, Джыгкайтæ, Чилæхсатæ, Гæбæратæ.
Тиманткъари: Елбачитæ, Икъотæ.
Гæдыджын: Тыбылтæ, Тулойтæ, Кокойтæ, Æлбортæ, Хъæцмæзтæ.
Лошкнет: Гаглойтæ, Дитетæ.
Кулду: Тыбылтæ. Гаглойтæ, Джиотæ, Гæбæратæ, Дзидзойтæ.
Къобестыхъæу: Кобестæ, Хъесатæ.
Банта: Бестаутæ, Кокойтæ, Габатæ, Колытæ, Тегкатæ.
Джагарантикари: Тыбылтæ, Кокойтæ, Бикъойтæ, Гаглойтæ.
Дзидздзойтыхъæу: Дзидздзойтæ.
Швано: Гатыгкотæ, Санахъотæ.
Летет: Дзерантæ, Мæргъитæ, Челдытæ.
Къæдзæхысæр: Мæргъитæ, Къæбултæ.
Гомбор: Мæргъитæ, Дзасохтæ, Плитæ.
Кроман: Дзидздзойтæ, Гæбæратæ, Плитæ, Гаглойтæ, Цыбыртæ, Хæбæлатæ.
Батиури: Бестаутæ, Къæбултæ, Кокойтæ, Мамитæ, Гуыбатæ.
Апнис: Джыгкайтæ, Дзерантæ, Козатæ, Кокойтæ.
221

Каспы район
Лхуити: Къæдзилтæ, Дриатæ. Къуындыхтæ, Хуыбиатæ, Уалытæ, Уанетæ.
Хæмитæ, Дзебысатæ, Чертхъотæ, Туатæ, Кокойтæ. Гуцатæ, Биганатæ, Базуатæ.
Туатыхъæу: Туатæ.
Пантиани: Биганатæ, Аулохтæ, Музиатæ.
Перма: Мæргъитæ.
Оками: Музиатæ, Цæриатæ, Сохъхъуыртæ.
Борта: Табутæ.
Карапини: Тъехтæ, Бестаутæ. Куыдзетæ, Дриатæ, Елойтæ, Уазæгтæ, Къо-
ратæ, Гæззатæ, Тогойтæ.
Сæрибар: Джиголатæ, Уалытæ.
Задытыхъæу: Задытæ, Зæгъойтæ, Дзæгъиатæ, Чысиатæ, Туатæ, Биганатæ,
Саламтæ, Четитæ.
Нигоза: Цæриатæ, Биганатæ, Бедойтæ, Чертхъотæ, Къудухтæ, Сиукъатæ, Му-
зиатæ, Хацыртæ.
Рене: Горцъотæ, Мæлдзыгатæ, Хохайтæ, Дриатæ, Илуртæ.
Гамдис-цкаро: Быгъуылтæ, Чертхъотæ, Задытæ.
Игоети: Аулохтæ.
Ргуалис-цала: Аулохтæ, Бестаутæ, Хынцæгтæ.
Цхавер: Кæркуыстæ, Дзыныхътæ.
Ахметъайы район
Думастур: Цыхуырбатæ, Тедетæ, Магкотæ, Битетæ, Джиотæ, Гасситæ, Ко-
затæ, Къæбыстæ, Кæсойтæ, Касатæ, Джергатæ, Хуыгатæ, Санахъотæ, Джабитæ,
Нартыхтæ.
Ахалшен: Нанитæ, Зæгъойтæ, Хуыгатæ,
Ахалдаба: Хуыгатæ, Костæ, Бестаутæ, Соттитæ, Зассетæ.
Коджори: Зассетæ, Козатæ, Багатæ.
Сабуе: Тедетæ, Къæбыстæ, Челдытæ, Хуыбиатæ, Хъæцмæзтæ.
Чабинаани: Булкъатæ, Хуыгатæ.
Ахшан: Костæ, Козатæ, Хъодалатæ, Тъуратæ, Зассетæ, Хуыгатæ, Къоратæ.
Арашенда: Ошайтæ (Æлбортæ), Зассетæ, Хуыгатæ, Тедетæ.
Надукнари: Хуыбиатæ, Мæргъитæ, Икъатæ, Хъæцмæзтæ, Кортиатæ, Чилæх-
сатæ, Цыхуырбатæ.
Пичхуани: Багатæ, Хубежтæ, Цыбыртæ, Зæгъойтæ, Чилæхсатæ, Костæ, Хуы-
гатæ, Къæбыстæ, Тыджытæ.
Аргох: Тедетæ, Уалытæ, Къæбыстæ, Джабитæ.
Коцахта: Асатæ, Бедойтæ, Дзодзитæ.
Корети: Кокойтæ, Тыджытæ, Багатæ, Къæбыстæ, Тедетæ, Костæ, Нартыхтæ,
Козатæ.
222

Цинубани: Чилæхсатæ, Нанитæ, Костæ.
Чарекаули: Булкъатæ, Хуыгатæ, Козатæ, Жижойтæ (Санахъотæ).
Квемохалацани: Хуыгатæ, Нанитæ, Джиотæ, Цхуырбатæ, Биазыртæ, Лохтæ,
Кокойтæ, Зассетæ, Гæбæратæ, Бахъатæ, Гæззатæ.
Саберо: Дзебысатæ, Медойтæ, Джиотæ, Хъоротæ.
Осиаури: Багатæ, Цыхуырбатæ, Хуыгатæ, Зассетæ, Хъазитæ.
Халацани: Цыхуырбатæ, Хуыгатæ, Битетæ, Нартыхтæ, Нанитæ.
Булдары къуылдым: Костæ, Зассетæ.
Гурджааны район
Китан: Дзебысатæ, Гуырцъытæ, Хуыгатæ, Гæбæратæ, Хæбæлатæ, Елхъантæ,
Цæриатæ, Цгъойтæ, Хетъетæ, Тогойтæ, Тедетæ, Куыдзетæ, Битартæ, Дзерантæ,
Бететæ, Джиотæ.
Лагодехы район
Уæллаг Пона: Джиотæ, Санахъотæ, Цхуырбатæ, Гуыбетæ, Багатæ, Козатæ,
Плитæ.
Дæллаг Пона: Цхуырбатæ, Хетæгкатæ, Козатæ, Хъоцытæ, Уанетæ, Хъæ-
цлæутæ, Тедетæ, Тыбылтæ, Калотæ, Гасситæ, Гаглойтæ, Сагкатæ, Уалытæ, Са-
нахъотæ, Къоратæ, Аджитæ.
Хвце: Харебатæ, Хъæцмæзтæ, Джиотæ.
Дзомагъ: Гуыбетæ.
Хечил: Тедетæ, Хетæгкатæ, Хъæцмæзтæ, Багатæ, Мæргъитæ, Джиотæ, Де-
метæ, Уалытæ.
Беритыхъæу: Козатæ, Хъæцлæутæ, Дзигойтæ.
Ешмакуре (Дона): Джиотæ, Къæбыстæ. Икъотæ, Лалытæ, Харебатæ, Цы-
хуырбатæ.
Арешперани: Тъуритæ, Цыхуырбатæ, Хъæцмæзтæ, Джусойтæ. Лалытæ, Те-
детæ.
Сихиат: Джиотæ, Лалытæ, Цыхуырбатæ, Багатæ, Санахъотæ.
Какалиджын (Сиотыхъæу): Уанетæ, Гæджитæ, Багатæ, Тедетæ, Цыхуыр-
батæ, Лалытæ, Джусойтæ.
Елтура: Гобозтæ, Болататæ, Уалытæ, Чертхъотæ, Санахъотæ.
Хошатани: Къæбултæ, Багатæ, Цыхуырбатæ, Æлбортæ, Джусойтæ, Сопойтæ,
Пухатæ, Гæджитæ, Джиотæ, Хъуылымбегтæ, Болататæ, Тедетæ, Сихъотæ, Беста-
утæ, Дзидздзойтæ.
Сывылдзджын: Тедетæ, Бестаутæ, Сопойтæ, Хъотайтæ, Харебатæ, Хъæц-
мæзтæ, Багатæ, Джиотæ, Цæбитæ.
223

Харистау: Болататæ, Зæгъойтæ, Æлбортæ, Джиотæ, Тедетæ, Плитæ, Гæ-
джитæ.
Чысан ( Болкви):Джиголатæ, Зылыгатæ, Уалытæ, Быцентæ, Тедетæ, Беста-
утæ, Болататæ, Дриатæ, Плитæ, Джиотæ, Къæбыстæ, Табутæ.
Буденовка: Цыхуырбатæ, Санахъотæ, Пæррæстатæ, Джиотæ, Остъатæ.
Пичхибогири: Дзасохтæ, Цыхуырбатæ, Гатыкотæ, Тедетæ, Къæбыстæ, Биа-
зыртæ, Тыбылтæ, Сиукъатæ, Мæргъитæ.
Гуджарети: Костæ, Елбачитæ, Бестаутæ, Санахъотæ, Сиукъатæ.
Лапиани: Дзасохтæ, Болататæ, Плитæ, Козатæ.
Шрома: Бæзатæ, Багатæ, Харебатæ.
Ерхиминдори (Куыдар): Тедетæ, Багатæ, Нанитæ, Сиукъатæ, Костæ.
Балта: Къудухтæ, Болататæ, Цыхуырбатæ, Тедетæ, Саулохтæ.
Ткисубани: Тасойтæ, Тедетæ, Костæ, Лохтæ, Уалытæ, Бестаутæ, Цыхуыр-
батæ, Санахъотæ, Гæджитæ, Къæбултæ.
Мухелка: Санахъотæ, Цыхуырбатæ, Тедетæ, Бестаутæ.
Хъварелы район
Мтисдзири (Ареши): Цыхуырбатæ, Тедетæ, Сикъотæ, Джусойтæ, Лалытæ,
Елбачитæ, Багатæ, Козатæ, Харебатæ, Шотатæ.
Ареш: Багатæ, Лалытæ, Джусойтæ, Елбачитæ, Гасситæ, Мæргъитæ.
Цискинацери: Багатæ, Мæхъитæ, Куымæридтатæ, Тедетæ, Костæ, Бестаутæ,
Цыхуырбатæ, Гæбæратæ.
Кучатани: Тедетæ, Костæ, Икъотæ.
Телауы район
Джугани: Костæ, Козатæ, Хуыгатæ, Джиотæ, Гæззатæ, Магкотæ, Харебатæ,
Чилæхсатæ, Хъоцытæ, Къæбыстæ, Лохтæ, Дзебысатæ, Тедетæ, Гæбæратæ, Джер-
гатæ, Багатæ, Пæррæстатæ, Битетæ, Кокойтæ.
Боржомы район
Мачарцкъали: Санахъотæ, Плитæ, Костæ, Слантæ.
Одет: Санахъотæ, Абайтæ, Тыбылтæ, Битартæ, Мæхъитæ, Хуыбиатæ.
Æхсынцъыджын: Санахъотæ.
Хинтур: Мæхъитæ, Битартæ, Хуыбиатæ, Осиатæ, Слантæ.
Цинубани: Джыгкайтæ, Уалытæ, Хуыбиатæ, Хъæцмæзтæ.
Гвердисубани: Санахъотæ, Бахъатæ, Чилæхсатæ, Тадтатæ, Уалытæ, Гаглой-
тæ, Мамитæ, Лалытæ, Хетæгкатæ, Плитæ.
224

Хвитошобели - Айдарово: Цъæриттæ, Уалытæ, Джиотæ, Санахъотæ, Гас-
ситæ, Дзæгъиатæ.
Вардеван: Санахъотæ, Тадтатæ.
Уæллаг Митарби: Хетæгкатæ (Хетагури), Плитæ, Бекъойтæ, Дзерантæ,
Хъоротæ, Гæззатæ, Джанбегтæ, Битартæ, Джыгкайтæ, Куымæриттатæ, Дзаттотæ,
Гаглойтæ, Гуылæртæ, Диакъонтæ, Тедетæ, Туатæ (Туаури)
Дæллаг Митарби: Тедетæ, Гаглойтæ, Плитæ, Кæркуыстæ, Будзитæ, Касатæ,
Гасситæ, Санахъотæ.
Сырххъæу (Бердзеныхъæу): Джыгкайтæ, Плитæ, Мæхъитæ, Осиатæ, Къо-
зонтæ.
Гудзарет: Плитæ, Джыгкайтæ, Мæхъитæ, Колытæ, Гуццатæ, Къажтæ, Костæ,
Тыбылтæ, Томайтæ, Битартæ, Осиатæ, Турмантæ, Калотæ, Саулохтæ, Чехойтæ,
Гаглойтæ, Лалытæ.
Бакуриани: Джангобегтæ, Туатæ, Плитæ, Мæхъитæ, Диакъонтæ, Санахъо-
тæ, Хетæгкактæ, Къозонтæ, Хъоротæ, Дзерантæ, Гæззатæ, Гаглойтæ, Томай-
тæ, Джыгкайтæ, Дзæгъиатæ, Бететæ, Бахъатæ, Тыбылтæ, Дзадтиатæ, Будзитæ,
Тыджытæ, Кæркуыстæ, Битартæ.
Цагвери: Хуыбиатæ, Уалытæ, Джыгкайтæ, Гаглойтæ, Кæркуыстæ, Джанго-
бегтæ, Турмантæ, Дзæгъиатæ, Костæ, Будзитæ, Санахъотæ, Годжыцатæ.
Душеты район
Млаше: Елхъантæ, Чертхъотæ, Мамсыратæ, Черкезтæ, Бедойтæ, Дзанайтæ.
Дзвелсакрамули: Музатæ, Дриатæ
Сакрамули: Хосротæ.
Квитквирис Цкаро: Цаллагатæ, Гæбæратæ, Чсиатæ, Къоратæ, Саматæ.
Шухаеви: Цгъойтæ, Саматæ, Дзебысатæ, Хосротæ, Тыджытæ, Уæлгæстæ,
Хынцæгтæ.
Гардабаны район
Ахали Самгори: Мæргъитæ, Туатæ, Уанетæ, Джиотæ, Кæркуыстæ, Тегет-
татæ, Дриатæ.
Самгори: Кæркуыстæ, Гæззатæ, Къудухтæ, Бахъатæ, Гуыцмæзтæ.
Тетрицкаройы район
Уæллаг Ахалкафа: Плитæ, Тыджытæ, Хæлитæ, Мæргъитæ, Гаглойтæ, Цъæ-
риттæ, Буратæ.
225

Дæллаг Ахалкафа: Тыджытæ, Джыгкайтæ, Хæлитæ, Мæргъитæ, Гаглойтæ,
Плитæ.
Думанис: Кортиатæ, Мæхъитæ, Пухатæ, Туатæ (Туаури), Кокойтæ, Кæбултæ,
Болататæ, Чертхъотæ.
Битарет: Джыгкайтæ, Хæлитæ, Плитæ, Хуыбиатæ.
Менкалис: Козатæ, Кæркуыстæ, Плитæ, Мæхъитæ, Тыджытæ.
Алексеевка: Гæбæратæ, Дзукъатæ, Мæхъитæ, Кортиатæ, Гаглойтæ, Джыг-
кайтæ.
Ипнара: Гæззатæ, Плитæ, Кокайтæ.
Уæллаг Ахалшени: Кортиатæ, Плитæ, Соттитæ.
Дæллаг Ахалшени: Плитæ, Лазартæ, Кæркуыстæ.
Липа: Джиотæ, Дзукъатæ.
Цхнари: Джыгкайтæ, Кортиатæ, Дзукъатæ, Козатæ, Табутæ, Гатайтæ.
Архот: Уалытæ, Бекъойтæ, Козатæ, Табутæ, Гатайтæ.
Мохвет: Туатæ, Кæркуыстæ, Гæззатæ, Козатæ, Годжыцатæ, Цыбыртæ.
Клдеиси: Сагкатæ, Гатайтæ, Гæбæратæ, Гаглойтæ.
Ахалсопели: Бедойтæ.
Амлиу: Хæбæлатæ.
Ваке: Дриатæ, Тыджытæ.
Тетри-Цкаро: Бекъойтæ, Кæркуыстæ, Мæхъитæ, Плитæ.

м
МЫГГАГОН ТАУРÆГЪТÆИ
(( ЧИ КÆМ ФЫСТ ÆРЦЫДИС,
II МЫХУЫРЫ КÆМ ФÆЗЫНД
II
I II
АБАЙТÆ. Таурæгъ радзырдта Абайты Кимайы фырт Созыр. Ныффыста йæ
Гаглойты 3., Цхинвалы 2001 азы.
АБÆГАТÆ. Абæгаты георгийы фырт Барисы ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Гецаты Афæхъо, Дзæуджыхъæуы, 1990 азы. Мыхуыргонд у журнал «Ирæфы»-ы
1991 азы,№ 1.
АБИСАЛТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыр æрцыд журнал
«Ирæф»-ы, 1992 аз, №1.
АБИТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Басырби. Æвæрд ис ЦИГСИИ-йы
къухфыстыты хайады, ф.19 (лит), оп.1, д. 137.
АГЪН АТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №2.
АЙ Д АРТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №1.
АЙЛАРТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта йæ чи-
ныг «Дигори коми муггæти равзæрд»-ы, Дзæуджыхъæу, 1999, ф. 356. Айларты
мыггаджы таурæгъ ма ныффыста Наниты Висарион. Ныммыхуыр æй кодта йæ
уац «Мамысонгомы мыггаджы равзæрд», зæгъгæ, ахæм сæргондимæ. Фидиуæг,
1985, №10.
АКЪОТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта йæ чиныг
«Дигори коми муггæгти равзурд»-ы, ф., 120. Ацы мыггаджы таурæгъы кой ма
кæны Гутнаты Феликс дæр йæ чиныг «Генеалогические предания осетин как
исторический источник»-ы, Дзæуджыхъæу, 1989, ф. 7.
АЛÆГАТÆ. Алæгаты Гæцайы фырт Джетæгъæзы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Цагъаты Анастасия, Ног Санибайы, 1968 азы. Таурæгъ æвæрд ис ЦИ-
ИГСИИ-ы архивы. X., оп. 1, п. 144, д. 394, 378.
АЛЫККАТÆ. Алыккаты Н.А. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты
Зинæ Дзæуджыхъæуы 1980 азы.
АРБИАТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Таурæгъ ис ЦИИГСИИ-ы архи-
вы, ф. 19 (лит), оп. 1, д. 137.
АРСÆГАТÆ. Гасанты Иналы фырт Жоржы ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Гецаты А. Дзæуджыхъæуы 1992 азы. Мыхуыргонд æрцыд журнал «Ирæф»-ы,
1993 ,№1.
227

АРКЪАУТÆ. Аркъауты Данелы фырт Кермены ныхæстæй таурæгъ ныффы-
ста гецаты А. Мыхуыргонд æрцыд журнал «Ирæф»-ы, 1992, № 2.
АПАТÆ. Апаты Самелы фырт Темболаты ныхæстæй таурæгъ ныффыста Ца-
гъаты А., æвæрд ис ЦИИГСИИ-ы архивы, оп.1, п.144, д 378.
АМИЛАХУАНТÆ. Таурæгъ ныффыста, Гецаты А. Мыхуыр у журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1
АРШИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1993, №1.
АСТАНТÆ. Таурæгътæ Астантæ, Цъебойтæ æмæ Скъодтаты мыггæгты
тыххæй ныффыста Гецаты А., Мыхуыр сты йæ чиныг «Дигори коми муггæти
равзæрд»-ы, фф. 178-182.
АТАЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»- ы,
1993, №2.
ÆВСÆНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта йæ чи-
ныг «Дигори коми муггæти равзæрд»-ы, ф. 44.
ÆЛБЕГАТÆ. Æлбегаты Аминæты ныхæстæй таурæгъ ныффыста Цагъа-
ты А., Ираны хъæуы, 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп.1, п. 144, д. 394.
ÆЛБЕГТÆ. Æлбегты Бехъаны фырт Аззейы ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Цагъаты А., Заманхъулы, 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144,
Д. 394.
ÆЛДАТАТÆ. Таурæгъ ныффыста Дзампаты Маирбег. Ныммыхуыр æй код-
та чиныг «Дарг-Кох и даргкохцы»-йы, Владикавказ, 1998, ф. 175.
ÆЛБОРТÆ. Æлборты Сикъойы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Æлборты Б.,
Ногиры 1940 азы. Мыхуыры йæ рауагъта Æлборты Хадзы-Умар газет «Советон
Ирыстон»-ы, 1983 аз, №40 (26 февраль)
ÆГЪНÆДТАТÆ æмæ ТУБЕТÆ. Таурæгь ныффыста Гецаты А. Мыхуыр-
гонд у «Ирæф»-ы, 1993, №1.
ÆХБОЛАТТÆ æмæ ÆХБОЛÆТТÆ. Æхболæтты Тæтæрийы ныхæстæй
таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Дзæуджыхъæуы 1963 азы.
Таурæгъ æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп.1, 144, д. 394.
БАГАТÆ. Багаты Сибисторы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Хъемултайы 1980 азы.
БАГЪÆРАТÆ. Таурæгъ ныммыхуыр кодта Гецаты А., йæ чиныг «Дигори
коми муггæти равзурд»-ы, ф. 69.
БАДЗИАТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы,ф. 112, п. 89, ф. 269
БАДИЛАТЫ таурæгъ. Таурæгъ ныммыхуыр кодта Гецаты А. йæ чиныг «Ди-
гори коми муггагти равзурд»-ы, ф. 112. Мыхуыр ма у «Ирон адæмон аргъæуттæ»,
III т., Цхинвал, 1962.
БАЗЫРАТÆ. Базыраты Дзабойы фырт Алиханы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А., Майрæмададжы, 1965 азы. Таурæгъ æвæрд ис ЦИГСИИ-ы
архивы, оп.1, п.144, д. 394, 378.
БАЙАТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
ф. 19(лит), оп. 1, д. 137.
228

БАЙСОНГЪУРТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А., æвæрд ис ЦИГСИИ-ы
архивы, оп.1, п. 144, д.117, ф. 23. Таурæгъ ма ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр
æй кодта йæ чиныг «Дигори коми муггæгти равзурд»-ы , ф. 356.
БАЙТÆ. Цæллаты Иласы чызг Тамарайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаг-
лойты 3. Сырх Дыгуры 1972 азы.
БАЙХЪУЛТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1992,№ 1.
Б АЙЦ АТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №1.
БАЛИКЪОТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №2.
БАСАТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы
ф.19 (лит), оп. 1, д. 137. Басатыл ма таурæгъ ныффыста Наниты В. йæ уацы «Куыд
æрцардысты Урс-Туалты алы мыггæгтæ». Мыхуыры рацыд журнал «Фидиуæг»-ы
1980,№11,ф85.
БАСИТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
оп.1, п.144, д. 366. Баситы мыггагон таурæгъ ма ныффыста Гецаты А. Мыхуыр-
гонд у «Ирæф»-ы, 1993, №2.
БАСКЪАТÆ. Таурæгъ ныффыста Баскъаты Лиза. Ныммыхуыр æй кодта
Гутнаты Ф. йæ чиныг «Века и люди», Владикавказ, 2001, ф. 20.
БАТÆРТÆ. Таурæгъ ныммыхуыр кодта Гецаты А., йæ чиныг «Дигори коми
муггæгти равзурд»-ы, ф.17.
БАТИСШВИЛИ. Таурæгъ мыхуыр у гуырдзиаг æвзагыл журнал «Ивериа»,
1884,№8,ф,67.
БАТОТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №4.
БÆЗАТÆ. Бæзаты Г.Н.-йы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
БАЗИТÆ. Таурæгъ ныммыхуыр кодта Гецаты А., йæ чиныг «Дигори коми
Муггæгти равзурд»-ы, ф.104.
БÆЛÆУТÆ. Бæлæуты Давиды фырт Геуæргийы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Гецаты А., Дзæуджыхъæуы, 1991 азы. Мыхуыргонд у «Ирæф»-ы 1993, № 1.
БÆЛОТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
ф112, п.144, ф.190. Таурæгъ ма мыхуыр у Гецаты А., чиныг «Дигори коми муг-
гæгти равзурд»-ы, ф. 42.
БÆРÆЗГАТÆ. Таурæгь ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы ар-
хивы, ф. 19 (лит) оп. 1, д. 137. Бæрæзгаты таурæгъ ма ныффыста Цагъаты А., дæр
æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, л. 378.
БÆТМАНТÆ. Таурæгъ ныммыхуыр кодта Гецаты А., йæ чиныг Дигори
коми муггæгти равзурд»-ы, ф. 80.
БÆЦИАТÆ. Бæциаты Агуыдзы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Дзæуджыхъæуы 1992 аз.
БЕБИЛ ТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №1
229

БЕГКАТÆ. Таурæгъ мыхуыргонд у Гецаты А., чиныг «Дигори коми муггаг-
ти равзурд»-ы, ф. 15.
БЕДЖЫЗАТÆ. Таурæгъ радзырдта Беджызаты Леуан. Мыхуыр æрцыд
«Ирон адæмон аргъæутты», III т. Цхинвал, 1962 аз, ф. Беджызаты таурæгъ ма
ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй коджта журнал «Фидиуæг»-ы, 1980, №11.
БЕКЪОЙТÆ. Бекъойты Хъасболы фырт Бекмырзæйы ныхæстæй таурæгъ
ныффыфста Цагъаты А., Тæмискъы, 1963 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
оп. 1, п. 144, д. 378. Бекъойты мыггаджы таурæгъ ма ныффыста Рæмонты Еленæ,
ныммыхуыр æй кодта чиныг «Даргъ-Кох и даргкохцы», Владикавказ, 1998, ф.1995.
БЕКЪУЫРТÆ. Бекъуырты Д.Х. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.,
Ногхъæуы, Гулары хъæусовет, 1974 азы.
БЕКМÆРЗТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд æрцыд журнал
«Ирæф»-ы, 1993, №2.
БЕРДИАТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, ф.19 (лит).опЛ, д.137. Ацы таурæгъ ныммыхуыр кодта Гецаты А., йæ чиныг
«Дигори муггæгти равзурд»-ы ,ф. 78.
БЕРИАТÆ, БЕРИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, №4, 1993, №1.
БЕРЧЫСАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гаглойты 3., Сырх Дыгуры Бузойты Т.Е.-йы
ныхæстæй, 1974 азы. Берчъисати таурæгъ ныммыхуыр кодта Гецаты А. чиныг
«Дигори коми муггæгти равзурд»-ы, ф. 87.
БЕСАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №2.
БЕСЛЕХЪОТÆ. Таурæгъ ныффыста Бахъаты Е.Е. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы
архивы, ф. 4, оп. 1, д. 103.
БЕСОЛ ТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1993, №1
БЕТАНТÆ. Бетанты Самбеджы фырт Мæхæмæты ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Гецаты А. Цыколайы 1990 азы. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы, 1992, №4.
БЕТРОЗТÆ. Бетрозты Алыбеджы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гецаты А.,
Лескены,, 1991 азы. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы, 1992, №4.
БИАЗЫРТÆ. Таурæгъ ныффыста æмæ йæ мыхуырмæ бацæттæ кодта Геца-
ты А., йæ чиныг «Дигорикоми муггæгти равзурд»-ы, ф. 22.
БИАСТÆ. Биасты Гайсаны фырт Дрисы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Цагъа-
ты А., Дур-Дуры, 1964 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 366.
БИГЪАТÆ. Бигъаты Гадзыбейы фырт Агуыбейы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп.1, п.144, д. 394.
БИГЪУЫЛАТÆ. Таурæгъ ныммыхуыр кодта Бигъуылаты И.С. газет «Сове-
тон Ирыстон»-ы, 1989, №123.
БИРÆГЪТÆ. Бирæгъты Никъалайы фырт Раздены ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 394. Бирæгъты
мыггаджы таурæгъ ма ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, ф.
19(лит), оп. 1,д. 137.
230

БИТУТÆ. Зæгæлты Геуæргийы фырт Матвейы ныхæстæй таурæгъ ныффы-
ста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы, 1993, № 1.
БЛИТÆ. Таурæгъ Цырыхаты Н. ныхæстæй ныффыста Гаглойты 3.,
Дзæуджыхъæуы, 12980 азы.
БОГЪИТÆ.Тасойты Варяйы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.,
Цхинвалы, 1968 азы.
БОЗЫРТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1993, №2
БОЛАТАТÆ. Болататы Бетърейы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Цагъаты А.
Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 394.
БОЛЛОТÆ. Боллоты Иналы фырт Куыдзæджы ныхæстæй таурæгъ ныффы-
ста Гецаты А., Хæзнидоны, 1991 азы. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы, 1992,
№2, №4.
БОЦИТÆ. Боциты Несторы фырт Иваны ныхæстæй таурæгъ ныффыста Ца-
гъаты А., Къостайыхъæуы, 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п.
144, д. 394. Боциты таурæгъ ма ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы
архивы, оп. 1, п. 144, д. 394. Боциты таурæгъ ма ныффыста Æлборты Б. Æвæрд
ис ЦИГСИИ-ы архивы, ф.19, оп.1, д. 137.
БОЦУАТÆ. Таурæгъ ныффыста Бæциты Агуыдз. Ныммыхуыр æй колдта йæ
уац «Тырсыгом» -ы , «Рæстдзинад», 1993, №19.
БРЦИАТÆ. Таурæгъ ныффыста Дзампаты Маирбег. Ныммыхуыр æй кодта
чиныг «Дарг-Кох и даргкохцы»-йы, Владикавказ, 1998, ф. 202.
БУГЪАТÆ. Таурæгъ ныффыста Хъайттаты Хъайтмырзæ. Ныммыхуыр æй
кодта газет «Рæстдзинад»-ы , 1966, № 46,6/Ш
БУДАЙТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А.Х. чиныг «Дигори коми муггагти
равзурд»-ы, ф.16.
БУДТУТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта йæ чиныг
«Дигори коми муггæгти равзурд»-ы, ф.163.
БУЗАРТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №4.^
БУЗОЙТÆ. Бузойты Самелы фырт Тохы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Га-
глойты 3., Стыр Дыгуры, 1975 азы.
БУЛКЪАТÆ. Булкъаты Михалы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.,
Цхинвалы, 1985 азы.
БУ РАТÆ. Бураты Габойы фырт Цыбайы ныхæстæй таурæгъ ныфыста Цагъа-
ты А.. Комгæроны, 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 394.
БУРДУЛИ. Таурæгъ ныммыхуыр кодта ахуыргонд Л.Б. Пассек йæ чиныг «Жи-
лище мтиулов»-ы. Сборник музея антропологии и этнографии, IX, л. 1930, ф. 25.
БЫЗÆТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
ф. 19. оп. 1.,д. 137.
БЫРНАЦТÆ. Таурæгъ ныммыхуыр кодта Гецаты А. чиныг «Дигори коми
муггæти равзурд»-ы, ф. 21.
ГАБЕТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти рав-
зурд»-ы, ф. 22.
231

ГАБОТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, ф.
19(лит),оп. 1,д. 137.
ГАБЫСАТÆ. Гусаты Черыхъойы чызг Гоццейы ныхæстæй таурæгъ ныффы-
ста Цагъаты А. Куырттаты комы 1966 азы. Таурæгъ æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп. 1, п. 144, д. 394
ГАГЛОЙТÆ. Гаглойты Томайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Дзауы 1970 азы.
ГАГКОТÆ. Гагкоты Гæблайы фырт Мураты ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Гецаты А. Алагиры 1990 азы. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1993, №1
ГАГУАТÆ. Бериты Бæззейы фырт Зикиры ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Цагъаты А. Лезгоры 1964 азы. Таурæгъ ис «ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, д. 144, д.
366. ацы мыггаджы таурæгъ ма ныффыста Гецаты А. Мыхуыры рацыд журнал
«Ирæф»-ы, 1993, №1.
ГАДАТÆ. Гадаты Кермены ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ным-
мыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992 азы №1.
ГАДЖИТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1985, №10.
ГАЛУАНТÆ. Галуанты Ардзийы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Галуанты
Уасилы фырт Рутен Мзиуы 1937 азы.
ГАЛЕУТÆ. Хъозиты Барис æмæ Галеуты Юрийы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992, №2.
ГАМАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Мыхуыр у журнал «Фидиуæг»-ы
1985, №2.
ГАМ АХАРТÆ. Гамахарты Тазейы фырт Тазейы ныхæстæй таурæгъ ныффыс-
та Гецаты А. Дзæуджыхъæуы 1990 азы. Мыхуыр у журнал «Ирæф»-ы, 1993, №1.
ГАМОСТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
ф.19 (лит)оп.1, д.137.
ГАБПАТÆ. Габпаты Темырцийы фырт Сандыры ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Гецаты А. Сындзыхъæуы 1964 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, хайа-
ды, оп.1, папка 144, д. 366. Таурæгъ ма ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у жур-
нал «Ирæф»-ы, 1993, №1.
ГАПТÆ. Гапты Елмырзæйы фырт Толлойы ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Цагъаты А. Бирæгъзæнджы 1965 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, папка
144, д. 378.
ГАТАЙТÆ. Гатайты Никъалайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Ортъеуы 1972 азы.
ГÆБÆРАЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, №1.
ГÆБИСТÆ. Гæбисты Гæвдины чызг Заретæйы ныхæстæй таурæгъ ныффы-
ста Гецаты А. Сырх Дыгуры 1990 азы. Мыхуыргонд æрцыд журнал «Ирæф»-ы,
1993, №1.
ГÆБУТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №4, 1993, №2.
232

ГÆВДИНТÆ, ГÆВДЫНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., мыхуыр æр-
цыд журнал «Ирæф»-ы, 1993, №2. Таурæгъ ма мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Ди-
гори коми муггæгти равзурд»-ы дæр, ф. 101.
ГÆГКУТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1.
ГÆДЗАУТÆ. Гæдзауты Михалы фырт Батырбеджы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы, 1993, № 1. Гæдзауты
мыггагыл ма таурæгъ æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, п. 144, д. 117, с. 37.
ГÆЗÆНТÆ. Гæзæнты Генайы фырт Бегæзийы ныхæстæй таурæгъ ныффыс-
та Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992 азы, №1, №4.
ГÆЗÆУТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, фф. 26, 63.
ГÆЗЗАТÆ. Гæззаты Степаны ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Цхинвалы 1980 азы.
ГÆЛÆБУТÆ.Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1993, №1. Таурæгъ мыхуыргонд у Гецаты А. чиныг «Дигори коми
муггæгти равзурд»-ы, ф. 91.
ГÆЛУАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1980, №11, ф. 90.
ГÆРИАТÆ. Гæриаты Н.Д. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3. Ле-
нингоры 1979 азы.
ГÆГÆОНТÆ. Гæгæонты Н.Д. ныхæстæм гæсгæ таурæгъ ныффыста Хъаз-
бегты Хъ. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы, п. 88, д.110, 52 ф.
ГÆУИСТÆ. Гæуисты Келемы фырт Ибрихины ныхæстæм гæсгæ таурæгъ
ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы , 1992 аз, №2.
ГЕГАТÆ. Таурæгъ мыхуыргонд у Гецаты А., чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф.25.
ГЕГКИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №4.
ГЕТЪОТÆ. Гетъоты мыггаджы таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр
æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992 азы, №1.
ГЕЦАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1993 аз. №1.
ГОБАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæги рав-
зурд»-ы , ф 64.
ГОБЕДЖИШВИЛИ. Таурæгъ ис Джанашвили М. уац «Известия грузин-
ских летописей и историков о Северном Кавказе и России», СМОМПК, XXII.
Ф. 63-64.
ГОГАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти рав-
зурд»-ы, ф. 24.
ГОГУНИТÆ. Цугкиты Кермены ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гецаты А.
Ныммыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы 1992 аз, №2.
ГОДАБРЕЛИДЗЕ.Таурæгъ мыхуыргонд у журнал «Ивериа»-йы, 1884, № 9,
ф.83. Уац хуыйны: «Материалы кратко исторического описания проживающих в
Грузии феодальных и княжеских фамилий».
233

ГОДЗОЙТÆ. Годзойты Алиханы фырт Æхсарбеджы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992, №2.
ГОКЪОТÆ. Гокъоты Уасил æмæ Майрæмы ныхæстæй таурæгь ныффыста Ге-
цаты А. Дзæуджыхъæуы 1991 азы. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы, 1993, №1.
ГОЛИТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
ф. 19, оп. 1,д. 137.
ГУКАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Мыхуыры йæ рауагъта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1980 аз, №11.
ГУЫЛДАТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, ф. 19, оп.1, д.137.
ГУСАТÆ. Гусаты Ибрагимы фырт Эльбрусы ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Гаглойты 3. Дзæуджыхъæуы 1980 азы. Гусаты мыггагон таурæгъ ма ныффыста
Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, ф.19, оп.1, д.137.
ГУССАУТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп.1, п.144, д. 394.
ГУТНАТÆ. Гутнаты Афæхъойы фырт Дзахоты ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Таурæгъ ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 394.
ГУЫБАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Мыхуыры йæ рауагъта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1982, № 2.
ГУЫБЫРТÆ. Гуыбырты Михайы ныхæстæ ныффыста Гаглойты 3. Дзæу-
джыхъæуы 1980 азы.
ГУЫДИАТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы ар-
хивы, ф. 19, оп. 1, д. 137. Таурæгъ ма ныффыста Цагъаты А. дæр. Æвæрд ис
ЦИГСИИ-ы архивы, оп.1, папка 144, д.394.
ГУЫССÆУТÆ. Гуыссæуты Н.М. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглой-
ты 3. Дзæуджыхъæуы 1978 азы. Таурæгъ ма ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис
ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 117, д. 304.
ГУЫРДЗЫБЕТÆ. Гуырдзыбеты Хансиаты ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Гаглойты 3. Хæнæзы 1978 азы.
ГУЫРИАТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А., Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп. 1, п. 144, д. 378.
ГУЫРЦЪЫТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы ар-
хивы, оп. 1, п. 144, д. 378, 394.
ГЪЕРГИНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1932, №2.
ГЪУЦЪУНАТÆ. Гъуцъунаты Иваны фырт Никъалайы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 366. Гъу-
цъунаты таурæгъ ма ныффыста Гъуцъунаты Даккуйы фырт Тазейы ныхæстæй
Гаглойты 3. Цыколайы 1972 азы.
ДАДТЕТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 45.
ДАМБЕГТÆ. Дамбегты Дзабойы фырт Муссæйы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992, № 2.
234

ДАРЧИТÆ. Дарчиты Атто (Антоны) ныхæстæй таурæгъ ныффыста Цагъаты
А., Лисрийы, 1960 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, ф. 4, оп. 1, д. 49. Дарчиты
мыггаджы таурæгъ ма ныффыста Хозиты Федыр йæ чиныг «Уæладжыры комыл
Туалтæм»-ы, Дзæуджыхъæу, 1990, ф.72.
ДАДÆГАТÆ. Дадæгаты Н.Н. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Хъазбегты
Хъазбег. Таурæгъ æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, п. 88, л.110, ф. 291.
ДЕГУЙТÆ. Дегуйты Барисы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ным-
мыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992, №4.
ДЕДЕГКАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992 азы, №1.
ДЗАТЦЕТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992 азы №2.
ДЗÆГОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1. Зæгъойты таурæгъ ма ныффыста Наниты В. дæр. Ныммы-
хуыр æй кодта йæ уац «Мамысангомы мыггæгты равзæрд»-ы, журнал «Фиди-
уæг»-ы, 1985, №10, ф. 93-95.
ДЗÆРÆСУТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, №1.
ДЗÆРÆХОХТÆ. Таурæгъ Гапты Томайы ныхæстæй ныффыста Цагъаты А.
Бирæгъзæнджы 1965 аз. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, п.144, д. 394.
ДЗÆРÆСТÆ. Гуыцънаты Иваны фырт Никъалайы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Мæздæджы районы Мусхъæуы 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы
архивы, п. 144, д. 394.
ДЗЕБОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъайты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, п. 144.д. 394.
ДЗЕСТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1980, № 11.
ДЗИДЗОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецъаты А. Ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, №1. Дзидздзойты мыггаджы таурæгъ ма ныффыста Æл-
борты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, 19, оп 1, д. 137.
ДЗИЛИХТÆ. Таургæъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
« Ирæф»-ы 1993 аз, №1, 1993, №2.
ДЗИОЙТÆ. Дзиойты Дзабойы фырт Хъауырбеджы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Цагъаты А. Заманхъулы 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, п.
144, д. 394.
ДЗИРАТÆ. Дзираты Елья Дигеры фырты ныхæстæй таурæгъ ныффыста Ге-
цаты А. Цыколайы 1990 азы. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992, №3.
ДЗОБЛАТÆ. Дзоблаты Саламоны фырт Асгерийы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992, №3.
ДЗОДЗАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №3.
ДЗОГКАТÆ. Дзогкаты Бибойы фырт Тепсыхъойы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, п. 144, д. 394.
235

ДЗУАТÆ. Дзуаты Н.Д. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3. Дзæу-
джыхъæуы 1989 азы.
ДЗУГАТÆ. Дзугаты Хасæхъойы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Дзомагъы 1964 азы.
ДЗУГУТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1.
ДЗУКЪАТÆ. Дзукаты Максимы фырт Гиуæргийы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, п. 144, д. 394.
ДЗУСТÆ. Таурæгъ ныммыхуыр кодта Гецаты А., йæ чиныг «Дигори коми
муггагти равзурд»-ы, ф. 361.
ДЗУЦЦАТÆ. Дзуццаты Мæхæмæты фырт Хадзымырзæйы ныхæстæй тау-
рæгъ ныффыста Цагъаты А. Быдыры Дæргъæвсы 1964 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы
архивы, оп. 1, п. 144, д. 366.
ДЖАНГОБЕГТÆ. Джангобегты Кетойы ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Гаглойты 3. Цхинвалы 1980 азы.
ДЖЕЛЫТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта «Фи-
диуæг»-ы, 1988, №1. Дыккаг таурæгъ ма Наниты В. ныффыста Джелыты Тембо-
лы ныхæстæй Ерманы. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Фидиуæг»-ы, 1980, №11.
ДЖИГОЛАТÆ. Джиголаты Владимиры ныхæстæй хабæрттæ ныффыста
Гаглойы 3. Дменисы 1986 азы.
ДЖИМИТÆ. Таурæгъ ныффыста Хъайттаты Хъайтмырзæ, ныммыхуыр æй
кодта газет «Рæстдзинад»-ы, 1966, №81.
ДЖЫГКАЙТÆ. Таурæгъ мыхуыр у «Ирон адæмон аргъæутты», т. III,
Цхинвал, 62-63 ф., æмæ «Ирон аив дзырыд хæзнатæ. Зарджытæ, таурæгътæ, æм-
бисæндтæ», Цхинвал, 1977 аз, ф.106.
ЕДЗИТÆ. Едзиты Хæмæты фырт Нацайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Ца-
гъайты А., Ходы, 1965. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 378.
ЕЗАТÆ. Езеты Гæбуцы фырт Никъалайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Ге-
цаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1993, №1.
ЕЛАРАШВИЛИ. Таурæгъ мыхуыргонд у гуырдзиаг æвзагыл журнал «Иве-
риа»-йы, 1884, №8, ф.67.
ЕЛБАЧИТÆ. Гаглойты Томайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Дзауы 1970.
ЕЛБИЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1993, №1.
ЕЛЕТÆ. Елеты Тазейы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммы-
хуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992, №1.
ЕЛОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта йæ чиныг
«Дигори коми муггæгти равзурд»-ы, ф. 58.
ЕРЫСТАУТÆ. Чысангомы Ерыстауты таурæгъ фыст ис «История Осетии в
документах и материалах с древнейших времен до конца XVIII в.», 1 т., Цхинвал,
1962, ф. 85-87.
236

ЕТДЗАТÆ. Етдзаты Байсады фырт Урусы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Ца-
гъаты А. Мостиздæхы 1964 аз. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 366.
ЗАДЫТÆ. Туаты Ш. Н. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3. Цхинва-
лы 1978 азы.
ЗÆГÆЛТÆ. Зæгæлты Георгийы фырт Зорийы ныхæстæй таурæгъ ныффыс-
та Гецаты А. Гæлиаты 1990 азы. Таурæгъ мыхуыр æрцыд журнал «Ирæф»-ы,
1993, №1.
ЗÆНДЖИАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæг-
ти равзурд»-ы, ф.70.
ЗИГОЙТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 360.
ЗОЛОЙТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 57.
ЗЫГЪУЫТАТÆ. Таурæгь ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы
архивы, ф. 19, оп. 1, д. 137.
ИКЪАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1980, №10.
ИЛАТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы
ф.19,оп. 1,д. 137.
КАЛОТÆ. Калоты Григол æмæ Сардойы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Ка-
лоты Гиуæрги æмæ йæ ныммыхуыр кодта журнал «Мах дуг»-ы 1985 азы №3,
фф.83-85. Калоты мыггаджы равзæрды таурæгъ ма радзырдта Калоты Никъа-
лайы фырт Клим, Дзæуджыхъæуы цæрæг, фысгæ та йæ ныккодта Калоты Гагуы-
зы чызг Заирæ.
КАСАТÆ. Таурæгъ ныффыста Бæциаты Агуыдз. Ныммыхуыр кодта йæ уац
«Тырсыгом» - газет «Рæстдзинад»-ы, 1993, № 199.
КАТАУТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992 аз, № 2.
КАЦАНТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
ф.19.оп.1,д.137.
КÆЛУХТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1
КÆСÆБИТÆ. Таурæгъ ныффыста Хъайттаты Хъайтмырзæ. Ныммыхуыр
æй кодта газет «Рæстдзинад»-ы, 1966, №81
КЕРЧЕЛАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Мыхуыргонд у журнал
«Фидиуæг»-ы, 1985, №10.
КЕРТИБИЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, №1.
КЪНАТТАТÆ. Таурæгъ ныффыста Хъайттаты Хъ. Ныммыхуыр æй кодта
газет «Рæстдзинад»-ы, 1966.
КОБЕГКАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №3.
237

КОЗАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1982, №2.
КОКАЙТÆ. Таурæгъ радзырдта Кокайты Григол, ныффыста йæ Гаглойты 3.
Дзæуджыхъæуы, 1990.
КОЛЫТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1.
КОСТАНТÆ. Костанты Е. Г. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.,
Дзинагъайы, 1974 азы.
КОСТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Фи-
диуæг»-ы, 1982, № 2. Косты таурæгъ ма Косты А.Н. ныхæстæй ныффыста Га-
глойты 3. Гудзареты 1978 азы.
КОЧКИОНТÆ. Кочкионты Тазæреты фырт Ахъберды ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992, №3.
КУЫДЗИАТÆ. Куыдзиаты Дзаммырзы фырт Алхæсты ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Цагъаты А. Дзæуджыхъæуы 1965 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
оп.1, папка 144, д. 378.
КУЫДЗЕТÆ. Куыдзеты Несторы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглой-
ты 3. Ленингоры 1985 азы.
КУЫДЗОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы ар-
хивы, оп. 1, п. 144, л. 117, ф. 21. Таурæгъ ма ныммыхуыр кодта Гецаты А. йæ
чиныг «Дигорикоми муггæгти равзурд», ф. 347.
КУЫТАТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы, архи-
вы, ф. 19(лит), оп. 1,д. 137.
КЦОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, № 4. Кцойты мыггаджы таурæгъ ма ныффыста Цагъайты А.,
Хæтæлдоны, 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 378.
КАДЗАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у «Ирон адæмон аргъæуттæ»-йы, III т. Цхин-
вал, 1962 азы.
КЪАСАРИДЗИРИТÆ. Таурæгь æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп 1, д. 118,
п. 91, ф. 34.
КЪАЛАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, йæ уацы - «Мамысангомы мыггæгты равзæрд»-ы, 1985, №10, ф. 93.
КЪАРДЖИАТÆ. Таурæгъ ныффыста Къарджиаты Аслæмырзæйы фырт Ха-
ритоны ныхæстæй Цагъаты А. Комбилеевкæйы 1966 аз. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы
архивы, оп. 1, п. 144, д. 394.
КЪАСРАДЗЕ. Таурæгь æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, ф. 122, п. 92, ф. 8.
КЪÆБУЛТÆ. Къæбулты Х.И. ныхæстæй таурæгъ ныффысата Гаглойты 3.
Цхинвалы 1988 азы.
КЪÆБЫСТÆ. Таурæгъ мыхуыр у чиныг «Хуссур Ирыстоны фольклор»-ы,
Сталинир, 1940 аз, ф. 12-13. Къæбысты мыггаджы таурæгъ мыхуыргонд у «Ирон
адæмон аргъæуттæ»-йы дæр, Цхинвал, 1962 аз.
КЪЕКЪЕЛАТÆ. Таурæгъ Мзокты Н. М. ныхæстæй ныффыста Гаглойты 3.
Дзæуджыхъæуы 1990 азы.
238

КЪЕЛОЙТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецъаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 46.
КЪНАТТАТÆ. Таурæгъ ныффыста Хъайттаты Хъ. Ныммыхуыр æй когдта
газет «Рæстдзинад»-ы, 1966, №81.
КЪОДОТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы , 1993 азы.
КЪОЛОТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №3. Ацы мыггаджы таурæгъ ма ныффыстой Къолоты М., Га-
глойты 3., Дзæуджыхъæуы, 1978 азы.
КЪОРАТÆ. Бæззаты Несторы чызг Варяйы ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Гаглойты 3. Къуайсайы 1979 азы. Къораты мыггагон таурæгъ ма фыст æрцыд
1979 азы Ленингоры Ларгвисы цæрæг Къораты Иваны ныхæстæй дæр, ныффы-
ста йæ уый дæр Гаглойты 3.
КЪОСТАНТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæг-
ты равзурд»-ы , ф.65.
КЪОЧИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №3.
КЪУБУЗТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы , ф. 363.
КЪУРГЪОСТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муг-
гæгти равзурд»-ы, ф.27.
ЛАГКУТÆ. Лагкуты Н.-йы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.,
Дзæуджыхъæуы, 1986 азы.
ЛÆГОЙТÆ. Лæгойты Б.К. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3., Дзи-
нагъайы, 1969 азы.
ЛЕГКОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1993, №2
ЛЕГОЙТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф.65.
ЛЕУАНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №4.
ЛОЛАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти рав-
зурд»-ы, ф. 29.
МАГАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти рав-
зурд»-ы, ф. 333.
МАГКАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггагти
равзурд»-ы, ф. 332.
МАГКИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1.
МАЙРÆНСАУТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми му-
ггæгти равзурд»-ы, ф. 48.
МАЛИТÆ. Таурæгъ ныффыста Малиты Гугойы фырт Алиханы ныхæстæй
Цагъаты А., Толдзгуны, 1964 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144,
239

д. 336. Малиты мыггагон таурæгъ ма Малиты Гусурайы ныхæстæй ныффыста
Гаглойты 3. Дзæуджыхъæуы 1974 азы.
М АЛ ТЪИЗТÆ. Сырх Дигуры цæрæг Бузойты Самелы фырт Тохы ныхæстæй
таурæгъ ныффыста Гаглойты 3. 1972 азы.
МАМИАТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп. 1, п. 144, д. 394. Мамиты мыггагон таурæгъ ма ныффыста Наниты В. æмæ
йæ ныммыхуыр кодта журнал «Фидиуæг»-ы, 1980, №11.
МАМЫКЪАТÆ. Таурæгъ мыхыуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муг-
гæгти равзурд»-ы, ф.334.
МАМЫТТÆ. Мамытты Ф.Н. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Зæрæмæджы 1974 азы. Мамиты таурæгъ мыхуыр ис «Ирон адæмон аргъæут-
тæ»-йы, т.Ш,ф.64.
МÆЗЛУАТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп.1. п. 144, д. 394.
МÆРГЪИТÆ. Мæргъитьы Алексийы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Га-
глойты 3., Цхинвалы, 1985 азы.
МÆРЗАХЪУЛТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта
журнал «Ирæф»-ы.1992, №2.
МÆРЗАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1993, №2.
МÆРЗОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1993, №2.
МÆХÆМÆТТÆ. Цагъатты-Мæхæмæтты Верæйы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Гаглойты 3., Дзæуджыхъæуы, 1992 азы.
МÆХЪИТÆ. Мæхъиты Верæйы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Едысы 1968 азы. Мæхъиты мыггагон таурæгъ ма ныффыста Цагъайты А. Тар-
скъæйы хъæуы Дзукъаты Гиуæргийы ныхæстæй. Таурæгъ ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп. 1, п. 144, д. 394.
МЕЦЪИТÆ. Мецъиты Хъуыбадыйы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Хъаз-
бегты Хъазбег Сечеры 1940 азы. Таурæгъ ис ЦИГСИИ-ы архивы, п. 88, д. 110,
ф. 290.
МИЛДЗЫХТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы ар-
хивы, къухф. хайады ф.19 (лит), оп. 1, д.137.
МИНДЗАЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы , 1992, №1.
МОРГУАТÆ. Моргуаты Афæхъойы фырт Папайы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыфста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 394, 378.
МОСТИТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггагти
равзурд»-ы, ф. 30.
МОУРАУТÆ. Моурауты Никъалайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглой-
ты 3. Дзæуджыхъæуы 1989 азы. Моурауты мыггагыл ма таурæгъ ныффыста На-
ниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнал «Фидиуæг»-ы, 1985, №10.
МУЗАТÆ. Таурæгъ мыхуыр æрцыд чиныг «Ирон аив дзырды хæзнатæ.
Зарджытæ, таурæгътæ, æмбисæндтæ»-ы. - Цхинвал, 1977 аз, ф. 169-170.
240

МУЛДЗУГКАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта
журнал «Ирæф»-ы, 1993, №1.
МУЛУКАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1933, №1.
МУРАШТÆ, СИЛИТÆ. Таурæгъ ныффыста Хозиты Федыр. Ныммыхуыр
æй кодта йæ чиныг «Уæладжыры комыл Туалтæм»-ы. - Дзæуджыхъæу, 1990,
ф.72.
МУРИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №2.
МХЦИАТÆ. Мхциаты Н.Д. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Дзæуджыхъæуы 1990 азы.
МЫРЗАГАНТÆ. Мырзаганты Хъамболаты фырт Сахъманы ныхæстæй тау-
рæгъ ныффыста Цагъаты А. Хæрисджыны 1963 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы ар-
хивы, оп. 1, п. 144, д. 382, ф. 123.
МЫРЗАТÆ. Мырзаты Ф. Н. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглоты 3.
Дзæуджыхъæуы 1990 азы.
НАДГЕРИТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми мугтæгти
равзурд»-ы, ф. 47.
НАДИРАТÆ. Таурæгъ мыхуыргонд у «Ирон адæмон аргъæуттæ»-йы, т. III,
Цхинвал, 1968, ф. 175.
НАНИТÆ. Наниты Хъапланы ныхæстæй Таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Начърепайы 1978 азы.
НАСХЪИДАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, №2.
НАФИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы
1992, №3. Нафиты таурæгъ ма ныффыста Нафиты М.Б. ныхæстæй Гаглойты 3.
Одолайы 1974 азы.
НИКОТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1.
ОГУТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггагти рав-
зурд»-ы, ф. 81.
ОЗИТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггагти рав-
зурд»-ы, ф. 30.
ОЛИСАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггагти
равзурд»-ы, ф. 95.
ОРТАБАЙТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггагти
равзурд»-ы, ф. 65.
ОСТЪАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнла
«Фидиуæг»-ы, 1988 аз, №5.
ОХЪАЗТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992 аз, №2, 1993 аз, №1.
ПÆРРÆСТАТÆ. Пæррæстаты Захары ныхæстæй таурæгъ ныффыста Га-
глойты 3. Хуыцъейыхъæуы 1968 азы.
241

ПЕРСАТÆ. Персаты Зелимханы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Дзинагъайы 1978 азы.
ПЛ ИТÆ. Плиты Абейы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3. Дзинагъа-
йы 1978 азы.
ПУХАТÆ. Таурæгъ Пухаты Гуыргъохъойы фырт Агойы ныхæстæй ныффы-
ста Цагъаты А. ног Санибайы 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1,
п.144, д. 378. Пухаты мыггаджы таурæгъ ма радзырдта Мæргъиты Алекси, ныф-
фыста йæ Гаглойты 3. Цхинвалы 1988 азы.
РÆМОНТÆ. Рæмонты Михалы фырт Бечийы ныхæстæй таурæгъ ныффы-
ста Цагъаты А. Кировыхъæуы 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п.
144, д. 394. Рæмонты мыггагон таурæгъ мыхуыр æрцыд чиныг «Ирон адæмон
аргъæуттæ»-йы дæр., т. III. - Цхинвал, 1962, ф.141. Таурæгъ ма ныффыста Геца-
ты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы, 1992, № 1.
РУБАЙТÆ. Рубайты Муссæйы фырт Джериханы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Зилгæйы 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп.1, п.144,
д. 394.
САБАЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №4.
САГЕТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №4.
САГКАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы 1992 азы, №1.
САЛАМТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы 1992 аз, №1. Таурæгъ ма ныффыста Хосроты-Саламты Заретæ дæр.
Ныммыхуыр æй кодта чиныг «Дарг-Кох и даргкохцы». - Владикавказ, 1998, ф. 273.
САЛÆГАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггагти
равзурд»-ы, ф. 32.
САЛХЪАЗАНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1993, №1.
САНАХЪОТÆ. Таурæгъ мыхуыр у «Ирон адæмон аргъæуттæ»-йы, т. III. -
Цхинвал, 1962 аз, ф.119-122.
САРАХЪАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори комимуггагти
равзурд»-ы, ф.79.
САУКУЫЙТÆ. Саукуыйты-Гамосты Ф.С. ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Гаглойты 3. Лескены 1978 аз.
САУЛОХТÆ. Саулохты Хъырымы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглой-
ты 3., Цхинвалы, 1988 азы.
САУИТТÆ. Сауитты С.Н. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3. Лаго-
дехы районы, Дæллаг Понайы, 1978 азы.
САУУОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1993 №1.
СЕБЕТТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №2.
242

СЕДАНТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггагти
равзурд»-ы, ф. 93.
СЕКЪИНАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы , 1992, №1.
СИДАХЪТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1985, №10.
СИНАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1.
СИХЪОТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф.31.
СКЪОДАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №2.
СЛАГТÆ. Мæхъиты Уанкъайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Челиаты 1985 азы.
СОЗАОНТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп. 1, п. 14, д. 394.
СОЗÆТЫ. Созæты Хъуыбадыйы фырт Михъойы ныхæстæй таурæгъ ныффы-
ста Цагъаты А. Црауы 1965 азы. Таурæгъ ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп.1, п. 144, д.
366.
СОКАТÆ. Хæбæлаты Уасилы фырт Никъиты ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Цагъаты А. Таурæгъ æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 394.
СРЕСЕЛИ. Таурæгъ мыхуыргонд у журнал «Ивериа»-ы, 1884 азы, №9, ф. 83.
СУАНТÆ. Таурæгъ мыхуыр у чиныг «Ирон адæмон аргъæуттæ»-ы, т. III. -
Цхинвал, 1962.
СУМЕНТÆ. Сументы Замирæйы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглой-
ты 3. Дзæуджыхъæуы 1992 азы.
ТАУБУТÆ. Табуты Н.Н. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3. Цхин-
валы 1987 азы.
ТАГУРТÆ. Тагурты М.Н. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Дзæуджыхъæуы 1992 азы. Тæгиаты фыдæлтыккон таурæгъ. Мыхуыргонд у
«Ирон адæмон аргъæуттæ»-йы, т. III. - Сталинир, 1962, ф. 115.
ТАДТАТÆ. Таурæгъ Тадтаты С.Г. ныхæстæй ныффыста Гаглойты 3. Метехы
1978.
ТАНДУТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
ф.19(лит), оп. 1,д. 137.
ТАМАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1, 1992, №4.
ТАРХАНТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, ф. 19, оп. 1, д. 137.
ТАЙСАУТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №4.
ТОКАТÆ. Таурæгъ Токаты Гакъайы фырт Гуыданы ныхæстæй ныффыста
Цагъаты А. Ставд Дурты 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144,
Д. 394.
243

ТАУАСИТÆ. Таурæгь ныффыста Гецаты А. Ныммыхур æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №2.
ТАУГАЗТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1982, №2.
ТАУИТТÆ. Таурæгъ ныфффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №2.
ТАХОХТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1933, №2.
ТЕБЛОЙТÆ. Таурæгъ Зассеты Т.Б. ныхæстæй ныффыста Гаглойты 3. Бзи-
тыхъæуы 1978 азы.
ТЕГАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти рав-
зурд»-ы, ф. 81.
ТЕГКАТÆ. Таурæгъ ныффыста Тегкаты Нестъоры фырт Хазби. Æвæрд ис
ЦИГСИИ-ы архивы, ф. 4, оп. 1, д. 100. Тегкаты мыггаджы таурæгъ ма Тегкаты
Яковы ныхæстæй ныффыста Гаглойты 3. Хъорнисы 1968 азы.
ТЕДЕТÆ. Тедеты Рюрикы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3., Цхин-
валы, 1984 азы.
ТЕДТОЙТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 349.
ТЕКЪИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1.
ТЕЛЕХЪУРТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæг-
ти равзурд»-ы, ф. 81.
ТЕМИРАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1.
ТЕМУРТÆ. Таурæгъ мыхуыргонд у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæг-
тиравзурд», ф. 19.
ТЕПСИАТÆ. Таурæгь Хæбæлаты Никъойы фырт Уасилы ныхæстæй ныффыс-
та Цагъаты А. Мæздæджы 1966. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 394.
ТЕПСЫХЪОТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецъаты А. Ныммыхуыр æй кодта
журнал «Ирæф»-ы, 1992, 32.
ТИНАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №3.
ТЛ АТТАТÆ. Таурæгъ мыхуыргонд у чиныг «Ирон адæмон аргъæуттæ»-ы, т.
Ш.-Цхинвал, 1962, ф. 116.
ТОБОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1993, №2.
ТОКАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Мыхуыргонд у йæ уац «Мамысон-
гомы мыггæгты равзæрд» журнал «Фидиуæг»-ы, 1985, №10.
ТОЛ АСТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1993, №1.
ТОТИТÆ. Таурæгъ Тотиты Асламбеджы фырт Иорамы ныхæстæй ныффы-
ста Цагъаты А. Къостайыхъæуы 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп.1,
п.144,д. 394.
244

ТОТОЙТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггагти
равзурд»-ы, фф. 160, 175.
ТОТРАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта йæ уац
«Мамисонгомы мыггæгты равзæрд»-ы журнал «Фидиуæг»-ы, 1985, №10.
ТОХЪАЗТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №4.
ТУАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти рав-
зурд»-ы, ф. 107.
ТУБЕТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у «Ирæф»-ы, 1992, №3.
ТУГЪАНТÆ. Тугъанты Махарбеджы фырт Энверы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Гаглойты 3. Цхинвалы 1983 азы.
ТУЙГЪАНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, №1, 1992, №2.
ТУЛОЙТÆ. Тулойты Сикъойы фырт Шотайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Гаглойты 3. Цхинвалы 1987 азы.
ТУСКЪАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 35.
ТУХАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти рав-
зурд»-ы, ф. 209.
ТЪЕХТÆ. Тъехты-Сиукъаты М.Н. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглой-
ты 3. Ксуисы 1978 азы.
ТЫБЫЛТÆ. Тыбылты Никъалайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглой-
ты 3. Хуыцъейыхъæуы 1978 азы.
ТЫДЖЫТÆ. Тыджыты Писыры фырт Уасикъойы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Ногиры 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144,
Д. 394.
УАЗИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у йæ чиныг «Дигори
коми муггæгти равзурд»-ы , ф. 105.
УАЛЫТÆ. Уалыты В.Д, ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3. Уалыты
хъæу 1988 азы.
УÆДАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №3.
УАНИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №4.
УЫЗЕГАТÆ. Уызегаты Зауырбеджы фырт Бимболаты ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Цагъаты А. Фыййагдоны 1965 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
п.144,д. 394.
ФÆДАНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №2.
ФИДАРАТÆ. Таурæгъ Фидараты Ханджерийы ныхæстæй ныффыста Цагъа-
ты А. Быдыры Дæргъæфсы 1964 азы. Таурæгъ æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп.
1, п. 144, д. 336. Фидараты мыггагыл ма таурæгъ ныффыста Æлборты Б., æвæрд
ис ЦИГСИИ-ы архивы, ф. 19, оп. 1, д. 137.
245

ХАДАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №1.
ХАДЫХЪАТÆ. Хадыхъаты Еналдыхъойы фырт Æмзоры ныхæстæй таурæ-
гъ ныффыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 394.
Таурæгъ баххæст æрцыд Æлборты Б. ныхæстæй. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
ф.19,оп. 1,д. 137.
ХАМИХЪОТÆ. Хамихъоты Аслæмурзæйы фырт Урусбийы ныхæстæй тау-
рæгъ ныффыста Гаглойты 3., Сырх Дыгуры, 1962 азы.
ХАМАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1993, №2.
ХАМИЛОНТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæг-
ти равзурд»-ы, ф. 96.
ХÆМЫЦАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 37.
ХАСИТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхур æй кодта журнал «Фи-
диуæг»-ы, 1982, №2.
ХАТЪАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 83.
ХАЦЪÆТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуир æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №2
ХАЧИРТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №4
ХÆТÆГТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №3.
ХЕРХЕУЛИДЗЕ. Таурæгъ мыхуыргонд у М. Джанашвилийы уац «Известия
грузинских летописей и историков о Северном Кавказе и России»-йы. СМОНПК.
Вып. XXII, ф.78.
ХЕСТАНТÆ. Хестанты Иласы фырт Хъæрæсейы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Октябры хъæуы 1966 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
оп.1,п. 144, д. 394.
ХЕТÆГКАТÆ. Таурæгътæ мыхуыр сты «Ирон адæмон сфæлдыстад»-ы,
т. 1. - Орджоникидзе, 1961 аз,ф. 562-566; «Ирон адæмон аргъæуттæ», т. III. -
Цхинвал 1962 аз, ф. 52-58. Хетæгкаты мыггаджы тыххæй дзырдта Хетæгкаты
Андухъапар йæ мысинæгты. Ист æрцыдысты Тедеты Р. чиныгæй - «Коста в жиз-
ни». - Цхинвал, 1984, ф. 11. Хетæгкаты мыггаджы тыххæй ма таурæгъ ныффыста
Наниты В. æмæ йæ ныммыхуыр кодта журнал «Фидиуæг»-ы, 1982, №2.
ХИДИРТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №4
ХОДТÆ. Таурæгъ ныффыста Хъайттаты Хъ. Ныммыхуыр æй кодта газет
«Рæстдзинад»-ы, 1966, №81.
ХОЗИТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1992, №2. Хозиты мыггаджы таурæгъ ма ныммыхуыр кодта Хози-
ты Федыр йæ чиныджы «Уæлладжыры комыл Туалтæм». - Дзæуджыхъæу, 1990,
фф. 125-126.
246

ХОРАНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1993, №1, 1992, №3.
ХОРИТÆ æмæ ТÆТÆОНТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Диго-
ри коми муггæгти равзурд»-ы, ф. 35.
ХОСРОТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
ф.19(лит), оп. 1, д. 137.
ХОХОЙТÆ. Хохойты М.А. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Хæнæзы 1972 азы.
ХОЦХАРТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф.78.
ХУАДОНТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 107.
ХУЫБИАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы. 1992, №1
ХАЙМАНТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф.62.
ХУЫТЪИАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæг-
ти равзурд»-ы, ф. 95.
ХУЫБЕЖТÆ. Хуыбежты П.Л. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Цхинвалы 1988 азы.
ХУЫБЫЛТÆ. Таурæгъ радзырдтой Гасситы Б. æмæ Джиоты Н. Ныффыста
йæ Гаглойты 3. Барсы 1968 азы.
ХУЫГАТÆ. Хуыгаты Михайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Фæзыхъæуы (Часавал) 1962 азы.
ХУЫТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, № 1.
ХУТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №4.
ХУЫРЫМТÆ. Хуырымты Бибойы фырт Сергейы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 394.
ХУЫТЪИНАТÆ. Хуытъинаты Афæхъойы фырт Алыксандры ныхæстæй
таурæгъ ныффыста Цагъаты А., Рассветы, 1965 азы. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп. 1, п. 144, д. 394.
ХЪАБАНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, № 1, 1993, № 1.
ХЪАЗАХТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №2.
ХЪАЗБЕГТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1993, № 1.
ХЪАИРТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, № 3.
ХЪАЙТМ АЗТÆ. Хъайтмазты Хъасайы фырт Ауызбийы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Цагъаты А. Хæтæлдоны 1965 азы. Таурæгъ ис оп. 1, п. 144, д. 378.
247

ХЪАЙТТАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, № 4.
ХЪАЛАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1993, № 1.
ХЪАЛÆГАТÆ. Таурæгъ ныффыста Хъалæгаты Хадзымырзæ. Мыхуыр æр-
цыд чиныг «Даргъ-Кох и даргкохцы»-ы. - Владикавказ, 1998, ф. 223.
ХЪАНУХЪТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, № 2, 3.
ХЪАНТЕМЫРАТÆ. Таурæгъ Таймазты Н. ныхæстæй ныффыста Гаглойты
3. Дзæуджыхъæуы 1990 азы. Мыггаджы таурæгъ бæстондæр ныффыста Хъанте-
мыраты Платоны фырт Æхсар, ныммыхуыр æй кодта чиныг «Дарг-Кох и дарг-
кохцы»-ы. - Владикавказ, 1998, ф. 237.
ХЪАНЦАУТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б., æвæрд ис ЦИГСИИ-ы ар-
хивы, ф. 19, оп. 1,д. 137.
ХЪАМБОЛТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, № 3.
ХЪАРАДЗАУТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта
журнал «Ирæф»-ы, 1992, № 1.
ХЪАРАОНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, № 1.
ХЪАРАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1993, № 2, 1992, № 4.
ХЪАРДАНТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 101.
ХЪАЦИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №2.
ХЪÆБÆЛОТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, № 2, № 4. Хъæбæлоты мыггагагон таурæгъ ма мыхуыры
рацыд «Ирон адæмон аргъæуттæ»-йы, т. III. - Цхинвал, 1962, ф. 41.
ХЪÆДОХТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми мугтæгти
равзурд»-ы, ф. 61.
ХЪÆЦЛÆУТÆ. Хъæцлæуты Урусбийы фырт Алиханы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Цагъаты А. Урсдоны 1964 азы. Таурæгъ ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1,
п. 144, д. 366.
ХЪÆЦМÆЗТÆ. Хъæцмæзты Симоны фырт Къостайы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Цагъаты А., æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 378.
ХЪЫБЫЗТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б. Æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп. 1, ф. 19, д. 137. Таурæгь ма ныффыста Цагъаты А. дæр, æвæрд ис ЦИГСИИ-ы
архивы, оп. 1, п. 144, д. 394.
ХЪИЗИНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, № 3.
ХЪИРГЪУТÆ. Таурæгь ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта «Ирæф»-ы,
1992, № 1. Таурæгъы æндæр вариант ныффыста Цагъаты А. Ис ЦИГСИИ-ы ар-
хивы, оп. 1, п. 144, д. 366.
248

ХЪОДАЛАТÆ. Хъодалаты Н.Д. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Захъхъоры 1968 азы.
ХЪОДЗАСТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 39.
ХЪОДЗАТÆ. Хъодзаты А. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3. Дзæу-
джыхъæуы 1990 азы.
ХЪОЗИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыр у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №3.
ХЪОЙБАЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта жур-
нал «Ирæф»-ы, 1992, № 1, № 2.
ХЪОТАЙТÆ. Хъотайты-Кæркуысты Тасийы ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Гаглойты 3. Дзауы 1980 азы.
ХЪУБАДТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 209.
ХЪУЖЕЛТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 66.
ХЪУЛАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №2.
ХЪУЛЧИТÆ æмæ УÆДАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Диго-
ри коми муггæгти равзурд»-ы, ф. 242.
ЦАГЪАТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Куырттаты 1966 азы. Таурæгъ
ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 394.
ЦАКЪОТÆ. Цакъоты Екъайы фырт Хъæрæсейы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Куырттаты 1966 азы. Таурæгъ ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1,
п. 144, д. 394. Цакъоты тыххæй ма таурæгъ ныффыста Гецаты А. æмæ йæ ным-
мыхуыр кодта журнал «Ирæф»-ы, 1992, № 1.
ЦÆГÆРАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 353.
ЦÆГОЛТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А., æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы,
оп. 1, п. 144, д. 366.
ЦАЛИТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти рав-
зурд»-ы, ф. 83.
ЦÆЛКОСТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, № 1.
ЦÆЛЛАТÆ. Цæллаты Т.И. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3. Сырх
Дыгуры 1969 азы.
ЦÆМÆХЪАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1992, №4.
ЦÆРАЗОНТÆ. Баситы Д.Е. ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглойты 3.
Цъæйы 1974 азы.
249

ЦÆРАТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыр у журнал «Ирæф»-ы,
1993, №1.
ЦÆРÆКТÆ. Цæрæкты Афсамайхъулы фырт Дзæгъæппæзы ныхæстæй тау-
рæгъ ныффыста Цагъаты А. Таурæгъ ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 366.
ЦÆРГÆСТÆ, ХЪАРАБУГЪТÆ, ТАЙМАЗТÆ, ХЪАНТЕМУРТÆ. Та-
урæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти равзурд»-ы, фф. 50-55.
ЦЕГОЙТÆ. Цопанаты Тотрадзы фырт Арсæмæджы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Цагъаты А. Дзæуджыхъæуы 1965 азы. Таурæгъ ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп. 1, п. 144, д. 378.
ЦЕРЕКАТÆ. Церекаты Бзæйы фырт Тиблы ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Цагъаты А. Раздзоджы хъæуы 1966 азы. Таурæгъ ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1,
п. 144, д. 394.
ЦОМАЙТÆ. Цомайты Басайы фырт Сосланбеджы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А., Красногоры, 1966 азы. Таурæгъ æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп. 1, п. 144, д. 394
ЦОМАРТАТÆ, КУДЗОЙТÆ. Таурæгь мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Диго-
ри коми муггæгти равзурд»-ы, ф. 347.
ЦОПАНАТÆ, ЦОПАНТÆ. Цопанаты Тотрадзы фырт Арсæмæджы
ныхæстæй таурæгъ ныффыста Цагъаты А. Дзæуджыхъæуы 1965 азы. Таурæгъ ис
ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 144, д. 378, 366. Таурæгъ ма ныффыста Гецаты А.
Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы, 1993, № 2.
ЦОБПОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Æлборты Б., æвæрд у ЦИГСИИ-ы архи-
вы, ф. 19, оп. 1, д. 137.
ЦОРИОНТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта
«Ирæф»-ы, 1992, №4.
ЦОРИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, № 4.
ЦЪОХЪТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, № 1. Цъохъты мыггаджы таурæгъ ма ис ЦИГСИИ-ы архивы,
п. 111, д. 400.
ЦОЦИТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1982, № 2.
ЦУЦИТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1982, № 2..
ЦЫБЫРТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Фидиуæг»-ы, 1982, № 2.
ЦХУЫРБАТÆ. Цхуырбаты Михайы фырт Ильяйы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Гаглойты 3. Сачърейы 1970 азы.
ЦЪÆРИТТÆ. Таурæгъ ныффыста Цагъаты А., æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архи-
вы, оп. 1, п. 144, д. 382.
250

ЦЪЕУТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №4.
ЦЪЕБОЙТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, № 1.
ЦЪЕРЕТЕЛИ. Таурæгъ ис Долгоруков П.В. Чиныджы «Российская родос-
ловная книга», ч. III, СПб, 1856, ф. 476.
ЦЪУГКИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, № 1.
ШАЛМЕЛИКИШВИЛИ. Таурæгъ ис М. Джанашвилийы уац «Известия
грузинских летописей и историков о Северном Кавказе и России». Уац мыхуыр
у СМОМПК. - Вып. XXII, ф. 64, 78.
ЧЕГАТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти рав-
зурд»-ы, ф. 56.
ЧЕГЕМТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А., ныммыхуыр æй кодта журнал
«Ирæф»-ы, 1992, № 1.
ЧЕКОЙТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 354.
ЧЕЛÆХСАТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Чеселтгомы, ныммыхуыр
æй кодта журнал «Фидиуæг»-ы, 1982, № 2.
ЧЕЛДЫТÆ. Таурæгъ ныффыста Наниты В. Мыхуыр æрцыд журнал «Фи-
диуæг»-ы, 1985, №10.
ЧЕРЧЕСТÆ. Черчесты Джиуæрджийы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Ба-
рахъты Е. Дагомы 1936 азы, æвæрд ис ЦИГСИИ-ы архивы, оп. 1, п. 14, д. 105.
ЧЕХОЙТÆ. Чехойты Хъамболаты фырт Гаппойы ныхæстæй таурæгъ ныф-
фыста Цагъаты А. Хъæдгæроны 1965 азы. Таурæгъ ис ЦИГСИИ-ы архивы,
оп. 1, п. 144, д. 394. Таурæгъ ма ныффыста Гецаты А., мыхуыргонд у журнал
«Ирæф»-ы, 1993, №2.
ЧИБИТÆ. Таурæгъ ныффыста Гецаты А. Мыхуыргонд у журнал «Ирæф»-ы,
1992, №4.
ЧИХТИСТÆ. Таурæгъ мыхуыр у Гецаты А. чиныг «Дигори коми муггæгти
равзурд»-ы, ф. 41.
ЧОЧЕЛИ. Чочели-Пицхелаури Иосифы чызг Венерæйы ныхæстæй таурæгъ
ныффыста Гаглойты 3. Ленингоры 1962 азы.
ЧСИАТÆ. Цгъойты Къолайы чызг Сонайы ныхæстæй таурæгъ ныффыста
Гаглойты 3. Ленингоры 1962 азы.
ЧЪЫБЫЛТÆ. Чъыбылты Несторы ныхæстæй таурæгъ ныффыста Гаглой-
ты 3. Ленингоры 1962 азы.

СПАЙДАГОНД ЛИТЕРАТУРÆ
Абаев В.И «Осетинский язык и фольклор». - Т. I. - М., 1949. - С. 62.
Лбаев В.И. «Происхождение осетинских фамильных имен - Царазонта, Агу-
зата» / «Литературная Осетия». 1982, № 60. - С. 115.
Абаев В.И «Скифо-аланские этюды. Скифский язык», «Осетинский язык и
фольклор». - М., 1949. - С. 119.
Абаев В.И О венгерском происхождении некоторых осетинских фамилий. К
алано-венгерским лексическим связям. Из доклада на этнографическом конгрес-
се в Будапеште, 1963.
Агънаты Æхсар. «Ирон мыггæгты тыххæй». «Мах дуг», 1987, № 8, ф. 108.
Агьнаты Æхсар. «Иуæй-иу дзырдты равзæрды тыххæй». - Дзæуджыхъæу, 1993.
Агънаты Æхсар. Къуыдар. «Рæстдзинад», 1992, № 82.
Айларты Измаил. Мыггæгты равзæрд, «Мах дуг», 1998, №11.
Алборов Б.А. «Осетинские племенные, сословные и фамильные названия»,
Цæгат-Ирыстоны гуманитарон институты къухфыстыты хайад, фонд 19 (лит.),
оп. 1,д. 137, ф. 79-86.
Амилахуанты Хизир. Мыггаджы истории - нацийы историйы иу хай, «Рæст-
дзинад», 2000, 11 октябрь.
Андроникашвили М.К «Очерки по ирано-грузинским языковым взаимоотно-
шениям». - Т. I. - Тбилиси, 1966.
Æлборты Б.А. Æлборты мыггаджы равзæрд. «Советон Ирыстон», 1983, № 40.
Багаев В.Н. Фамильные названия. Осетинская филология. Вып. I. - Орджо-
никидзе, 1979.
Багаты Н.К. «Мыггæгты нæмттæ раст фыссын хъæуы» / «Осетинская фило-
логия». - Орджоникидзе, 1977.
Багаты Н.К. Ирон мыггæгты дзырдуат. «Рæстдзинад», 1989.
Биазыров А.Х. «Осетинская родословная X века» / «Осетинская филология».
Вып. 2. - Орджоникидзе, 1981.
Биазыров А.Х. «Фольклорные и исторические истоки поэмы «Хетаг» Коста».
«Литературная Осетия», № 58, 1979.
Биазырты А.Х. «Биазырты æмæ Бестауты мыггагон нæмттæ». «Фидиуæг»,
1962, №6.
Биазырты А.Х. «Ирон мыггагон нæмтты историон раивд». «Фидиуæг», 1969,
№ 4, ф. 90.
Биазырты А. X. «Нарты эпосы истории». «Фидиуæг», 1988, № 5, ф. 87.
252

Биазырты А.Х. Ирон адæмон аргъæуттæ. - Т. III. - Цхинвал, 1962.
Бигулаева И.С Легенда о фамилиях Бигулаевых и Хетагуровых. Газ. «Совет-
ская Осетия», 1989, № 193.
Ванеев З.Н «Народное предание о происхождении осетин». - Цхинвал, 1956.
Ванеев З.Н Из истории родового быта в Юго-Осетии. - Тбилиси, 1955.
Волкова Н.Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII - на-
чале XIX вв.-М., 1974.
Гагкаев К.Е. Состав и функции осетинских личных имен. Известия СОНИИ.
Т. XIV. Вып. I. - Орджоникидзе, 1964.
Гаглойты З.Д. Ирон мыггæгтæ. - Цхинвал, 1995.
Гаглойты З.Д. Нæ мыгтæгтæ ныффыссæм раст. «Советон Ирыстон», 1989, № 122.
Гадло А.В. Овсы и Овсети в «Жизнеописании Вахтанга Горгасала» в книге
«Среднеазиатско-кавказские чтения». - Л., 1983.
Гамрекели В.Н Эпиграфические памятники Мамисонского ущелья. Руко-
пись. Хранится в архиве Института истории, археологии и этнографии имени
акад. И.А. Джавахишвили, АН Грузии.
Гецати Афæхъо, Дигори коми муггæгти равзурд. - Дзæуæгигъæу, 1999.
Гуриев Т.А. «Как рождается фамилия» / газ. «Социалистическая Осетия»,
1983, №210.
Гурион Т.А. «Важный вопрос осетинской антропонимии». / Сб. «Проблемы
осетинского языкознания. - Орджоникидзе, 1984.
Гутнаты ФХ. Цæразонтæ-Цъæхилтæ æмæ Нузалы фыст. «Мах дуг», 1988, № 3.
Гутнов Ф.Х. «Генеалогические предания как исторический источник». -
Орджоникидзе, 1989.
Гутнов Ф.Х. «Из истории образования фамилий у осетин» / «Проблемы осе-
тинского языкознания». Вып. 2. - Орджоникидзе, 1987.
Гутнов Ф.Х. Века и люди. - Владикавказ, 2001.
Дарг-Кох и даргкохцы. Ответственный редактор и составитель А.П. Кантеми-
ров. - Владикавказ, 1998.
Дзабиты 3. Чеселтгом. - Цхинвал, 1998.
Дзанайты Иван (Нигер). Ос-Бæгъатыры цот. ЦИГСИИ, п. 15, д. 23-3.
Джанашвили М. Известия грузинских летописей и историков о Северном
Кавказе и России, СМОМПК. Вып. XXII. - Тифлис. - С. 63-64.
Джусойты Н.Г Цы нысан кæны компонент «хуы» ирон мыггæгты. «Советон
Ирыстон», 1979, №20.
Джыгкайты Ш.Ф. Ирон аргъæуттæ. - Орджоникидзе, 1983.
Джыгкайты Ш.Ф. Ирон таурæгътæ. - Орджоникидзе, 1989, ф. 21-23.
Дзанайты И.В. (Нигер). «Куыд фыст хъуамæ цæуой ирон мыггæгтæ», Уацмы-
сты æмбырдгонд. Т. III. - Орджоникидзе, 1968, ф. 58.
Дзатцеев А.И История села Лескен. ОРФСОИГИ, ф. 4, оп. 1, д. 99.
Дигурова Р.А. Происхождение фамилии Дигур. ЦИГСИИ, ф. 19, оп. 1, д. 23.
Дойаты С. Хохы Санибайы. «Рæстдзинад», 1991, № 172.
253

Документы по социальной истории Грузии (ХУ-ХУШвв.). - Тбилиси, 1940. -
С.215.
Долгоруков П.В. Происхождение фамилии Церетели. «Российская родослов-
ная книга». Ч. III, СпБ, 1856. - С. 476.
Дондуа КД. О суффиксе «та» в грузинском. Статьи по общему и кавкаскому
языкознанию. - Л., 1975.
ЗКОРГО, кн. XXIV, вып. 5.
Ирон аив дзырдты хæзнатæ: Зарджытæ, таурæгътæ, æмбисæндтæ. - Цхинвал,
1977.
Исаев М.И. Осетинские имена. Справочник личных имен РСФСР. - М., 1965.
Исаева З.Г Осетинская антропонимия. - Орджоникидзе, 1966.
История Осетии в документах и материалах с древнейших времен до конца
XVII века. Т. I. Составители Тогошвили Г. Д. и Цховребов И. Н. - Цхинвал, 1962.
Хъайттаты С. Т Ирон Хабæрттæ. - Дзæуджыхъæу, 1992.
Калоев Б.А. Осетины. «Наука». - М, 1971.
Калоев Б.А. Происхождение некоторых осетино-вайнахских фамилий
(по народным преданиям). Полевые исследования Института этнографии
1980-1981 гг. - М., 1984. - С. 24-219
Калоев Б.А. Происхождение некоторых осетинских фамилий по народным
преданиям. Полевые исследования Института этнографии, 1979. - М., 1983.
Калоты Г.Г Калоты мыггаджы равзæрд. «Мах дуг», 1984, № 3.
Камеральное описание помещичьих крестьян Осетинского округа Джавского
участка Горийского уезда, Малолиахвского участка. Камеральное описание жи-
телей Грузии Горийского уезда крестьян и дворян помещичьих, произведенное в
1830-1831 гг., ЦГА Грузии.1843, ф. 99, дело 984, с. 14-24. с. 160-170,
Карсанов Т.П. История возникновения с. Заманкул, ЦИГСИИ, фонд 5, оп. 1,
Д.35.
Кибизов М.Д. Кто я? Некоторые сведения о фамилии Кибизовых. Архив СО-
ИГСИ,ф.4,оп. 1,д. 161.
Козырева Т.З. «Осетинская антропонимия древнего и средневекового перио-
да» / Сб. «Ономастика Кавказа». - Махачкала, 1976.
Козырева Т.З. «Отражение этнических и племенных названий в осетинской ан-
тропонимии». Материалы пятой региональной научной сессии по историко-срав-
нительному изучению иберийско-кавказских языков. - Орджоникидзе, 1977.
Крюков М.В. «Китайские фамилии, как и когда они возникли». Сб. Этногра-
фия имен. -М. 1971.
Кудзойты А. Сонгуты ком. «Рæстдзинад», 1992, № 52.
Кузнецов В.А. Зодчество феодальной Алании. - Орджоникидзе, 1977.
Магаметов А.Х. «Этнография осетин». - Орджоникидзе, 1971, ф. 51.
Майсурадзе Л. Гебское сельское общество. СМОМПК. Вып. XXII. - Тифлис,
1897.-С. 214.
Миллер Б.В. Показатель множественности «ан» в иранских языках. Сб. «Па-
мяти Н. Я. Марра». - М.-Л., 1938. - С. 190.
254

Миллер В.Ф. Осетинские этюды. Часть III. - М., 1887.
Мусукаев А.И. Балкарские тукумы. - Нальчик, 1975. - С. 83.
Мусукаев А.И. К истокам фамилий. Предания и легенды. - Нальчик, 1992.
Наниев В.И. Записки о природе и населении верховья долины реки Джоджо-
ра, СОИГСИ, ф. 3, оп. 1,д. 11, лл. 11-18.
Наниты В.И. Зыруггом. «Фидиуæг», 1986, № 6.
Наниты В.И. Мамысонгомы мыггæгты равзæрд. «Фидиуæг», 1985, №10.
Наниты В.И Урстуалты мыггæгтæ. «Фидиуæг», 1988, № 8.
Наниты В.Х. Хетæгкатæ. «Фидиуæг», 1982, № 2.
Никонов Н.В. «Имя и общество». - М., 1964, ф. 167.
О некоторых селах Северной Осетии и проживающих в них фамилиях.
СОИГСИ,ф. 12, п. 112.-С. 92-260.
Осетия. Историко-этнографический справочник. Составители В.А. Торчинов,
М.Ш. Кисиев.
Происхождение фамилий Еларашвили, Батисшвили, Сресели, Годабрелидзе.
Материалы краткого исторического описания проживавших в Грузии феодаль-
ных и княжеских фамилий. Журнал «Иверия», 1884, № 8, сс. 68-74, № 9. - С. 83
(на груз. языке).
Происхождение эриставов Ксанских и Арагвских: Акты Кавказской археогра-
фической комиссии. Т. VII. - Тифлис, 1875. - С. 375.
Пфафф Б. Материалы для истории Осетии, ССКГ. Вып. V. - Тифлис, 1871. -
С. 83-85.
Пчелина Е.Г. Местность Уалладжир и шесть колен рода Ос-Багатара.
СОИГСИИ, ф. 6, оп. 1, ед. хр. 21.
Скитский Б.В. Хрестоматия по истории Осетии. - Ч. 1. - Орджоникидзе, 1949.
Смирнова Я.С. Искусственное родство у народов Северного Кавказа, формы
и эволюция. Кавказский этнографический сборник, 1984. Вып. 9.
Суперанская А.В. «Языковые и внеязыковые ассоциации собственных имен».
Сб. Антропоника. - М., 1970.
Тегкаев Х.Н. Очерк фамильной генеаологии Тегкаевых. СОИГСИ, ф. 4, оп. 1,
д. 100.
Тедеты Р.К. Коста в жизни. Фамильное предание Хетагуровых. - Цхинвал,
1984, с. 11.
Тменов В.Х. Средневековые историко-архитектурные памятники Северной
Осетии. - Орджоникидзе, 1971.
Токкаты А. Стыр Арвыкомы (рагон таурæгъ). «Рæстдзинад», 1992, №73.
Тотров В.К. Семья и семейный быт крестьян Юго-Осетии в конце XIX-
начале XX вв. (Диссертационный труд на соискание ученой степени кандидата
исторических наук. - Тбилиси, 1963.
Тотрова 3. «Осетинские фамильные названия». «Дарьял», 1993, №1, ф. 157-167.
Уанеты В.Д. Иуæй-иу ирон мыггæгтæ æмæ топонимтæ раст фыссыны
тыххæй. «Рæстдзинад», 2001, № 192.
Уарзиаты В.С. Ирон мухадзыртæ Турчы. «Мах дуг», 1992, № 3, ф. 98-108.
255

Уарзиаты В.С К исторической интерпретации осетинских преданий о Хета-
ге. Вопросы Кавказской филологии и истории. - Нальчик, 1982. - С. 91.
Уарзиаты В.С. Культура осетин: связи с народами Кавказа. Осетино-адыг-
ские межэтнические связи. - Владикавказ, 1990. - С. 54.
Хамицаева Т.Л. Вверх по Ирафу. - Орджоникидзе, 1971.
Хетагуров К.Л. «Особа», Собрание сочинений в пяти томах. Том IV. - М.,
1960.
Хозиты Ф. Уæлладжыры комыл Туалтæм. - Орджоникидзе, 1990.
Хроника Ксанских эриставов. - Тбилиси, 1964.
Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæн институты архив, ф. 4, ед. хр. 7-19.
Хуссар Ирыстоны фольклор. - Сталинир, 1936.
Хъайттаты Хъ. Нæ фыдæлты таурæгътæ. Уæлладжыры ком. «Рæстдзинад»,
1966, № 81. Мызур, «Рæстдзинад», 1969, №35; Хъобангом, «Рæстдзинад», 1966,
№ 33; Куырттатæ, «Рæстдзинад», 1966, № 46; Карца, «Рæстдзинад», 1966, № 88;
Тырсыгом, «Рæстдзинад», 1966, № 121; Дыгургом, «Рæстдзинад», 1966, № 37.
Цагаева А.Дз. Топонимия Северной Осетии. - Ч. II. - Орджоникидзе, 1975.
Цагаева А.Дз. Фольклорные и этнографические полевые записи 1960-70 гг.
СОИГСИ, ф. фольклор, оп. 1, ед. хр. 382,294,366,400, папка 144, ф. 110, д. 88,394.
Цагъаты АДз. Мыггагон таурæгътæ. «Мах дуг», 1995, №№ 11, 12, 1996, №7,
1997, №3,1998, №№1,2, 8.
Цагъаты А.Дз. «Суффикс «он»-ы иу нысаниуæджы тыххæй». «Мах дуг»,
1981, № 8, ф. 106.
Царевич Вахушти, География Грузии. - Тифлис, 1904, ЗКОРГО, кн. XIX.
Вып. V.
Центральный государственный исторический архив Грузии, фонд 254, ед. хр.
2039, 2040.
Цыхуырбаты ЗД. Куыд фыст цæуынц ирон мыггæгтæ æндæр æвзæгтыл.
«Фидиуæг», 1990, № 1.
Чибиров Л. А. Периодическая печать Кавказа об Осетии и осетинах. - Т I-
VII. -Цхинвал, 1980-1989.
Цоциты А.Г. Гудисгом. «Фидиуæг», 1987, № 1.
ЦЫБЫРГÆНДТÆ:
ЗКОРГО - Записки Кавказского отдела Русского Географического общества.
СМОМПК - Сборник Материалов относительно местностей и племен Кав-
каза.
ССКГ - Сборник сведений о кавказских горцах.
ЦИГСИИ - Цæгат Ирыстоны гуманитарон æмæ социологон иртæстыты ин-
ститут.

Уæлæмхасæнтæ
ИРОН НÆЛГОЙМАДЖЫ НÆМТТÆ
®
Аба
Абабе
Абади
Абаз
Абай
Абако
Абац
Абæ
Абæга
Абгар
Абдул
Абджадзи
Абе
Абей
Абега
Аби
Абид
Або
Абол
Абор
Абра
Абрен
Аброси
Абхадз
Абыз
Абырæг
Абысал
Авган
Авгар
Авда
Авдаке
Авдал
Авдан
Авде
Авди
Авдул
Авдулби
Авлæг
Авран
Авсадагъ
Авсан
Авсæн
Авсен
Ага
Агабег
Агай
Аган
Аге
Агзи
Агка
Агкац
Агко
Агку
Аго
Агор
Агыса
Агубекир
Агубечыр
Агуз
Агу
Агуй
Агуыбе
Агуыбечыр
Агуыдз
Агъа
Агъна
Агъу
Агъуылби
Адаба
Адам
Адас
Адæбе
Адæби
Адæхъо
Адæц
Адæцыхъо
Аде
Адес
Ади
Адикъо
Адиоз
Адо
Адокка
Адома
Адуге
Адулка
Адыг
Адыл
Адылби
Адылджери
Адырха
Адырхан
Аджан
Аджери
Адза
Адзæба
Адзæбе
Адзе
Адзу
257

Аза
Азамбег
Азæбе
Азæби
Азæбо
Азæмæт
Азæмæтджери
Азæт
Азге
Азгери
Азгирей
Азджери
Азе
Азерхан
Азет
Ази
Азихан
Азрæт
Азу
Азуба
Азыки
Азырбег
Азырым
Айвар
Айдабол
Айдарухъ
Айдармаз
Айдарыхъо
Айдемыр
Айлаз
Айлар
Айлиар
Айнат
Айпаг
Айсана
Айсын
Айтег
Айше
Акберды
Аки
Аким
Акир
Акка
Аккан
Аккы
Акко
Акса
Аккуй
Аксо
Акци
Акъо
Алан
Алаг
Аланбег
Аланджери
Алæг
Алæго
Алæджыхъо
Алæф
Алæмæт
Алыбег
Алымбег
Алберды
Алгъуыз
Алдат
Алдахъ
Алдарухъо
Але
Алегука
Алекка
Алекси
Алексо
Али
Алибег
Алиба
Алибан
Алий
Алимкан
Алимырза
Алискер
Алисо
Алисоман
Алистъор
Алихан
Алкун
Алмар
Алмасхан
Алмахситт
Алмæзор
Алох
Алтар
Алтег
Алтыби
Алум
Алхаз
Алхæст
Алы
Алыбег
Алыкк
Алыкка
Алыксандр
Алымбег
Алыццæ
Амаз
Амбазук
Амбег
Амизи
Амилухан
Амилбар
Амилвар
Амистала
Амо
Амур
Амырхан
(Амурхан)
Амыран
(Амиран)
Амзор
Амран
Амырбег
Амырби
Анарбег
Анарухъ
Анвар
Анге
Ангелоз
Анди
Андо
Андре
Андри
Андор
Анду
258

Андул
Андухъапар
Анте
Анто
Апа
Аппе
Аппи
Арапп
Арарат
Арæби
Арæхдзау
Арæхмæт
Арбай
Арбос
Ардасен
Ардашел
Ардзын
Арджеван
Ардзи
Арзи
Аресо
Аристо
Арысхан
Арица
Аркъал
Аркъау
Аромбег
Арсау
Арсæт
Арсæмæг
Арсен
Арси
Артуд
Артынбег
Арцамаз
Арци
Арцу
Арчил
Аршак
Арыз
Арыпп
Арыпхан
Аса
Асан
Асах
Асæбег
Асæби
Асби
Асæге
Асæго
Асæдже
Асæзи
Асæпп
Асæх
Асæхмæт
Асахъо
Асе
Аси
Асил
Аскер
Аскъандар
Аслан
Аслæмбег
Асламырзæ
Аслæнбег
Аслынбег
Асланджери
Асланыхъо
Асмæт
Асо
Аста
Астан
Асталхан
Астархан
Асте
Астемыр
Аспи
Асуди
Асырбег
Асынык
Ата
Атаби
Атай
Атарбег
Атæбе
Атебо
Атег
Атто
Атус
Атце
Атцын
Ауардан
Ауархан
Аулох
Аурун
Ауызби
Афа
Афай
Афæхъо
Афгай
Афе
Афине
Ахамбег
Ахан
Ахæрд
Ахберд
Ахбол
Ахболат
Ахджер
Ахлæу
Ахлæст
Ахмæт
Ахмед
Ахох
Ахтар
Ахтарбег
Ахте
Ахтемыр
Ахтол
Ахтынбег
Ахуырбег
Ахъмырзæ
Ацæ
Ацæмæз
Аци
Ацце
Ацын
Ацынæг
Ача
Аче
Ашег
Ашел

Æ
Æба
Æбе
Æби
Æбо
Æбри
Æбу
Æбуз
Æвзурæг
Æвызыхъо
Æга
Æгай
Æго
Æгой
Æгу
Æгъуыдз
Æгьуызар
Æде
Æди
Æдо
Æдзун
Æзи
Æзнауыр
Æзо
Æкка
Æккац
Æккæ
Æккæл
Æккæла
Æкке
Æкко
Æбег
Æлбор
Æлдар
Æлдат
Æлдахъ
Æлхъац
Æмбал
Æмзор
Æмзарыхъо
Æмзорыхъо
Æнæуд
Æндыр
Æнзор
Æнтут
Æнхъæл
Æнсау
Æрæф
Æрæхмæн
Æриган
Æрмæг
Æрса
Æрси
Æрсой
Æрфæн
Æхбол
Æхсар
Æрцудан
Æрцутан
Æрцыхъо
Æрчъег
Æрчъын
Æсмали
Æссон
Æтта
Æфсадæг
Æфсати
Æфсæддон
Æфсæн
Æфсæрæг
Æфцæг
Æхæрман
Æхболат
Æхсар
Æхсарт
Æхсарæ
Æхсарбег
Æхсæртæг
Æхтæнæг
Æхъмырза
Æцце
Æццо
Баба
Бабаз
Бабас
Бабат
Бабе
Бабег
Бабелл
Баби
Бабицо
Бабли
ф
Бабо
Бабоз
Бабола
Бабоци
Бабочи
Бабу
Бабул
Бабула
Бабули
Бабулка
Бабус
Бабуц
Бабуш
Бабыз
Бага
Баги
Багир
Багке
Баго
Багул
260

Багус
Багъæра
Багъай
Багъеу
Бадал
Бадала
Бадæг
Баде
Бадей
Бади
Бадила
Бадо
Бадри
Бадыр
Бадже
Баджери
Баджи
Бадза
Бадзай
Бадзам
Бадзе
Бадзи
Бадзо
(Баджо)
Бадзу
Бадто
Бадти
База
Базе
Бази
Базо
Базыр
Базырыхъо
Бай
Баййаф
Байма
Баймæт
Байсонгъуыр
Байе
Байсиат
Баймет
Байта
Байтугъан
Байхъул
Байца
Байци
Байцо
Байыр
Бака
Бакал
Бакар
Бакгери
Бакке
Бакко
Бакула
Баккуыл
Бала
Бали
Баликъо
Балла
Бало
Балсæг
Балцæг
Бамæт
Баппа
Баппай
Баппе
Баппи
Баппу
Бара
Барата
Барахъ
Барæ
Барæс
Бардзила
Бардзин
Барег
Барз
Барза
Барзи
Барназ
Барон
Барсæг
Барсо
Барту
Барцаг
Барысби
Барыхъо
Бас
Баса
Баси
Басиа
Басила
Басил
Басиат
Басилбай
Баска
Баслухъ
Басса
Басу
Бат
Бата
Батæр
Батæрбег
Батыр
Батге
Батгери
Бате
Батег
Батдже
Батджери
Бати
Батиа
Батко
Батман
Батмырзæ
Бато
Батонка
Батри
Батта
Батти
Батто
Баттол
Батту
Батыр
Батырадз
(Батраз)
Батырбег
Батырби
Батырджери
Батырмырзае
Батце

Баука
Бахо
Бахтæ
Бахтæнджери
(Бахтынджери)
Бахъа
Бачели
Баца
Баце
Баци
Бацка
Бацко
Бацмырза
Бацца
Бацце
Бацци
Баццу
Бæбæ
Бæбæртта
Бæбæртти
Бæбæт
Бæбæтта
Бæби
Бæбла
Бæбу
Бæго
Бæгъа
Бæгъатыр
Бæгъæра
Бæгъи
Бæгъиа
Бæгъуй
Бæда
Бæдæ
Бæдæлæг
Бæди
Бæдо
Бæдой
Бæдола
Бæдта
Бæдту
Бæдул
Бæдзе
Бæдзег
Бæдзи
Бæдзо
Бæдзу
Бæзза
Бæзи
Бæзой
Бæдзыхъо
Бæла
Бæлæу
Бæло
Бæлти
Бæмбег
Бæппи
Бæппу
Бæппыз
Бæппын
Бæрæгка
Бæрæгъуын
Бæрæзг
Бæрег
Бæро
Бæрой
Бæртæлæг
Бæта
Бæта-Баби
Бæтæ
Бæтæг
Бæтæге
Бæтæдзе
Бæтæдзи
Бæтæзи
Бæтæй
Бæтæре
Бæтæхъо
Бæтти
Бæтъа
Бæтъи
Бæца
Бæцæз
Бæцæни
Бæци
Бæцой
Бдайци
Бди
262
Беба
Бебæ
Бебæза
Бебе
Бебет
Бебил
Бебол
Бебола
Бебыда
Бебыдо
Бебыз
Бег
Бега
Бегаз
Бегæза
Беги
Бегка
Бечке
Бегуза
Бегыза
Бегъи
Бегъыр
Бедо
Бедой
Бедто
Беджыз
Бедза
Бедзе
Бедзенæг
Без
Беза
Безе
Безо
Бежа
Бежан
Безу
Безука
Бека
Беки
Бекир
Бекка
Бекказ
Бекки
Бекко

Беккуызар
Бечмæрз
Бекмурзæ
Бекмырзæ
(Бечмырзæ)
Бекъур
Бекна
Беко
Бекуза
Бекызæ
Бекæзæ
Бекуырбег
Бегсолтан
Бекъа
Бекъо
Бекъой
Бекъуыр
Бела
(Белла)
Белекка
Бена
Бенагур
Бени
Бено
Беппа
Беппи
Бепгю
Беппу
Бера
Берболат
Берд
Бердан
Берди
Бердыхъо
Бери
Беркъа
Беро
Бероз
Берсаг
Беру
Бесалыхъо
Беса
Бесал
Бесаро
Бесæ
Бесæгъуыр
Бескен
Беслæн
(Беслан)
Беслехъо
Бесо
Бесол
Бестау
Бестол
Бетан
Бетæроз
(Бетроз)
Бете
Бетой
Бетта
Бетте
Бетту
Бетъа
Бетъо
Бетъре
Беха
Бехъан
Бехъо
Бецекку
Бецен
Беци
Бецъа
Бецъо
Бечекку
Бечи
Бечырбег
Бечырби
Бечыр
Би
Биазыр
Биандур
Биас
Биаслан
Биба
Бибай
Биберд
Биби
Бибо
Бибокка
Биболат
Бибола
Бибоц
Бибыл
Бибыц
Бига
Биган
Биги
Биго
Бигуыз
Бигъа
Бигъуыла
Бигъуылы
Бида
Биде
Бидар
Бидас
Бидых
Биджел
Бидзе
Бидзи
Бидзига
Бидзина
Бидзитта
Биер
Бижа
Бизар
Бизит
Бикой
Бикъа
Била
Билака
Билар
Билахан
Било
Билхаз
Бимбол
Бимболат
Бимботт
Бинегур
Бини
Бинтемыр
Биппын

Бирæгъ
Бирихин
Бирахин
Биса
Бисо
Бисыр
Бисой
Бисоман
Биссал
Битар
Бита
Бите
Битемурухъ
Битта
Битте
Битти
Битто
Битту
Биттуй
Биттуз
Биттыр
Битъæр
Битъо
Битъи
Бихи
Бихъуыр
Биц
Бица
Бицæ
Бицæгъуыр
Бице
Бици
Бицекку
Бицен
Бицерах
(Бичерах)
Бици
Бицикко
Бицка
Бицки
Бицко
Бицо
Бицол
Бицъа
Бицъи
Бицъо
Бича
Бичен
Бичил
Бичихъо
Бзарыхъо
Бзи
Бласка
Бли
Бло
Боба
Бобæ
Боби
Бобли
Бобо
Бобол
Боборц
Бобот
Боботти
Бобоц
Бобошка
Бога
Богаз
Бого
Богъа
Богъдан
Богъй
Бодогъ
Бодзе
Бодзо
Бодзы
Бодзыкка
Бозой
Бозур
Бозыр
Бодзой
Бой
Бокка
Бокки
Бокко
Бола
Болат
Болатыхъо
Болдын
Боли
Болки
Болло
Болсо
Бондо
Бо
Бон
Борæ
Борæдз
Борæн
Борви
Бордзæ
Бордзи
Борзи
Борнæф
Борсæ
Борсæг
Борса
Бореи
Борыхъо
Боса
Босе
Боси
Босино
Босио
Боски
(Бошки)
Боскъа
Босык
Ботаз
Ботан
Ботта
Ботте
Ботти
Ботто
Боттор
Ботъи
Ботъо
Бох
Боха
Бохта
Бохъи
Боца

Боци
Боцка
Боцо
Боцой
Боцтыр
Боцце
Боццел
Боцын
Бошо
Бра
Брай
Брахъ
Бре
Бри
Бриска
(Бришка)
Брци
Бтемыр
Бубæ
Буби
Бубу
Бубул
Бубус
Бубуц
Буга
Буги
Буго
Бугой
Бугули
Бугъа
Бугъу
Буда
Будай
Буди
Буду
Будту
Буджу
Будзи
Будзу
Будзумар
Будзуна
Будзыкк
Буза
Бузар
Бузга
Бузи
Бузико
Бузой
Бузо
Бузыр
Буйман
Букка
Букыл
Булац
Були
Булкæ
Булкъа
Булкъон
Бура
Бурæфæрныг
Бургал
Бургуыр
Бургъуын
Бурде
Бурдел
Бурди
Бурдым
Бурдзæу
Бурдзи
Бурдзим
Бурдзиу
Бура
Бури
Бурнæф
Бурсæр
Бурсон
Буртæг
Бурти
Бурхан
Бурхил
Бус
Буса
Буси
Бусо
Бута
Бути
Буто
Буту
Бутуз
Бутускæ
(Бутушкæ)
Бутчи
Бутъæ
Бутъу
Бухар
Буца
Буцæ
Буци
Буцка
Буцки
Буцо
Буцу
Буцун
Буча
Бушт
Бцела
Бшал
Быбо
Быбы
Быбыс
Быбыц
Быгъда
Быгъи
Быгъуыл
Быдар
Быдта
Быдыго
Быдзег
Быдзеу
Быдзех
Быдзи
Быдзо
Быдзыги
Быдзыго
Быдзыл
Быдзыло
Быдзын
Быдзына
Быдзыхъо
Биас
Быжæ
Быз

Бызар
Бызарыхъо
Бызæ
Быздохъ
Бызе
Бызо
Бызыкк
Бызыхъо
Была
Были
Бындз
Бындзыг
Быре
Бырнац
Габа
Габай
Габан
Габачи
Габац
Габела
Габе
Габег
Габекир
Габет
Габеци
Габи
Габидза
(Габиза)
Габиц
Габла
Габле
Габо
Габола
Габотти
Габоци
Габран
Габре
Габрел
Габруска
Габуджи
Бырахъ
Быртахъ
Бысал
Бысти
Бысыр
Быта
Бытиу
Бытка
Бытти
Бытту
Быттул
Быттыр
Бытъа
Бытъæ
ф
Габули
Габуца
Габыда
Габыли
Габыс
Габыци
Габыцо
Гагадзи
Гагаз
Гагарц
Гагка
Гагкай
Гаге
Гаги
Гагило
Гагки
Гагко
Гагку
Гагло
Гаго
Гагос
Гагу
Гагуди
Гагула
Гагуыд
Гагуыди
Бытъе
Бытъи
Бытъо
Быха
Быца
Быце
Быцен
Быци
Быцо
Быцыр
Бысен
Бысти
Гагуыдзе
Гагуыдзи
Гагуыз
Гагуц
Гагъын
Гагъа
Гада
Гадау
Гадæ
Гадæкк
Гадæкко
Гадако
Гадæцц
Гадæцци
Гадæццо
Гаде
Гадир
Гадо
Гадой
Гадон
Гаду
Гадули
Гадун
Гадже
Гаджи
Гаджибаси

Гадзал
Гадзау
Гадзæго
Гадзæма
Гадзæцц
Гадзе
Гадзи
Гадзимел
Гадзирæт
Гадзи
Гадзо
Гадзыба
Гадзыбе
Гадзымæт
Гадзымырзæ
Гадзыт
Газа
Газай
Газакк
Газан
Газатте
Газбе
Газдзиу
Газе
(Гаже)
Гази
Газмæ
Газмæт
Газмур
Газыл
Газым
Гаис
Гайоз
Гайсæн
Гайси
Гайсли
Гайт
Гайта
Гайтар
Гайти
Гайто
Гака
Гакко
Гаккуыдз
Гакли
Гакъа
Газак
Гала
Галаз
Галау
Галачи
Галгу
Гале
Галеу
Гали
Галиц
Гало
Галу
Галыкк
Гама
Гамаз
Гамаза
Гамази
Гамари
Гамахар
Гамæрза
Гама
Гамбо
Гамби
Гамбол
Гамботт
Гамер
Гамид
Гамос
Гамуссæ
Гамыдза
Гамырзæ
Ганге
Ганго
Гангу
Гандзе
Гандзери
Гано
Ганте
Ганыкк
Ганыкко
Гана
Гапа
Гапп
Гаппæт
Гаппи
Гаппо
Гаппола
Гаппуа
Гаппу
Гарбе
Гардан
Гарджи
Гареги
Гари
Гарисо
Гарита
Гарсеуан
Гарей
Гарсо
Гарсуан
Гарцо
Гаса
Гас
Гасай
Гасан
Гасарбег
Гасбол
Гасе
Гаси
Гасын
Гасо
Гаспар
Гаспен
Гаспо
Гаспол
Гассай
Гассеау
Гассе
Гасси
Гат
Гатай
Гатæ
Гатæгъæз
Гате
Гати
Гато
Гату
Гатыкко

Гафа
Гах
Гаха
Гахарман
Гаходи
Гаца
Гаци
Гацой
Гацола
Гацци
Гаццо
Гацыр
Гацъа
Гаша
Гашай
Гаше
Гæба
Гæбаз
Гæбатыр
Гæбæдз
Гæбæз
Гæбæза
Гæбæйра
Гæбæкка
Гæбæл
Гæбæра
Гæбæт
Гæбæтдзе
Гæбæтдзи
Гæбæтти
Гæбæти
Гæбæто
Гæбæц
Гæбæци
Гæби
Гæбиза
Гæбил
Гæбила
Гæбис
Гæбиц
Гæбла
Гæбли
Гæбуа
Гæбу
Гæбуда
Гæбуди
Гæбудза
Гæбуджи
Гæбуза
Гæбузо
Гæбул
Гæбула
Гæбули
Гæбус
Гæбуца
Гæбуц
Гæбуци
Гæбуцо
Гæбыди
Гæбыдо
Гæбыдзо
Гæбыдзи
Гæбыза
Гæбызæ
Гæбыс
Гæбытъо
Гæбыц
Гæбыца
Гæбыци
Гæбыцо
Гæвди
Гæвдын
Гæгæрц
Гæгка
Гæгку
Гæгу
Гæгун
Гæгуы
Гæгуыдз
Гæдæгъ
Гæде
Гæди
Гæдо
Гæдох
Гæдун
Гæджи
Гæджын
Гæдза
Гæдзал
Гæдзæла
Гæдзæу
Гæза
Гæзæ
Гæзæл
268
Гæзæу
Гæзза
Гæздæн
Гæздæу
Гæзмæт
Гæзо
Гæзымæ
Гæйти
Гæкка
Гæккæз
Гæкки
Гæккуй
Гæккуыр
Гæла
Гæлæба
Гæлæбу
Гæлæт
Гæлæу
Гæли
Гæлу
Гæлуа
Гæма
Гæмæза
Гæмæл
Гæмæрзæ
Гæмæт
Гæмос
Гæмси
Гæмсыр
Гæмыдза
Гæндил
Гæндзи
Гæппи
Гæппуди
Гæппыда
Гæппыдз
Гæрæм
Гæрæчъе
Гæрис
Гæстæн
Гæсти
Гæта
Гæт
Гæтæг
Гæтæгъæз
Гæтæй
Гæтæндзе

Гæтци
Гæуа
Гæуи
Гæуыс
Гæха
Гæхæрман
Гæца
Гæцæл
Гæци
Гæцо
Гæцой
Гæцун
Гæцыго
Гыби
Гыбо
Гыгъо
Гыда
Гебен
Гебраз
Гега
Гегу
Гегуца
Гедеван
Гедта
Геду
Гезе
Гежа
Гекка
Гекке
Гекки
Гекъæз
Гела
Гема
Гемир
Гена
Геналды
Генардыхъ
Генардыхъо
Гени
Гено
Герас
Герги
Гере
Гери
Герисо
Герой
Герсан
Геса
Гет
Гета
Гетæ
Гете
Гетæгъæз
Гетта
Гетъо
Геуæрги
Геуа
Геуæмæ
Геун
Гефа
Геца
Гецæргъаз
Гецо
Гиба
Гибиз
Гибо
Гибыц
Гибыцо
Гига
Гигка
Гигла
Гигло
Гиго
Гигол
Гигола
Гигула
Гигуц
Гигуца
Гида
Гидо
Гидз
Гидзо
Гизик
Гизе
Гизо
Гизой
Гикка
Гикко
Гима
Гимет
Гимо
Гина
Гинда
Гини
Гино
Гио
Гиппа
Гииио
Гисак
Гисо
Гиссо
Гита
Гите
Гито
Гиу
Гишо
Гица
Гицо
Гичи
Глон
Гми
Гло
Гна
Го
Гоба
Гобала
Гобато
Гобе
Гобедза
Гобела
Гоби
Гобло
Гобоз
Гобына
Гог
Гога
Гого
Гогго
Гогом
Гоги
Гогк
Гогка
Гогко
Гогъи
Гогни
Гогол
Гогом
Гогуни
Гогыц
Гогъай
Года

Годада
Годах
Годердзи
Годе
Годо
Годи
Годыз
Годжи
Годжиа
Годжыц
Год зо
Годзой
Годзыга
Годзыр
Гозо
Гозой
Гозым
Гозыр
Гой
Гойт
Гойти
Гойто
Гойца
Гока
Гокк
Гокъи
Гокъо
Гокъона
Гола
Голи
Голо
Голой
Голык
Гони
Гомел
Гопа
Гопи
Гоппо
Гоппыз
Гора
Горга
Горги
Гори
Горикко
Горичка
Горсо
Госа
Госамах
Гости
Готта
Готти
Готто
Готтор
Гоцола
Гоцце
Гоцци
Гоцъи
Гоцъо
Гоцъой
Гоча
Гочи
Грама
Граф
Гри
Григол
Грис
Грохъа
Грым
Гуаха
Гузæ
Гуаццау
Гуæдзæр
Гуæцæл
Гуæцци
Гуæцъæ
Губади
Губат
Губе
Гувжи
Гуга
Гуги
Гуго
Гугу
Гугуна
Гугус
Гукъо
Гугъой
Гуда
Гуди
Гудикка
Гудина
Гудо
Гуджа
Гуджи
Гудза
Гудзи
Гудзо
Гудзу
Гужу
Гудзыга
Гуза
Гузаг
Гузан
Гузибек
Гуй
Гуйман
Гукка
Гукки
Гукъа
Гула
Гулаш
Гул
Гулди
Гули
Гуло
Гулу
Гулун
Гулух
Гулче
Гума
Гура
Гурам
Гургохъ
Гуырдзабег
Гурдзибег
Гури
Гуса
Гус
Гусал
Гуси
Гусой
Густи
Густин
Густын
Гутум
Гутъи
Гутъын
Гу фи
Гуца
Гуцыр
Гуцц

Гуцца
Гуцци
Гуцу
Гушка
Гушта
Гуыбади
Гуыба
Гуыбай
Гуыбе
Гуыби
Гуыда
Гуыдал
Гуыдабе
Гуыди
Гуыдо
Гуыдтæ
Гуыдза
Гуыдзан
Гуыдзе
Гуыдзи
Гуыдзо
Гуызæн
Гуызытта
Гуылæр
Гуылда
Гуылмыз
Гуыма
Гуыметта
Гуымецъа
Гуыргъо
Гуыргъохъ
Гуыргъохъо
Гуырдзыбег
Гуыри
Гуырцъы
Гуырыдзе
Гуырыдзи
Гуырысо
Гуыссау
Гуытой
Гуытъи
Гуыхарман
Гуыцыри
Гуыцмæз
Гуыцой
Гуыцар
Гуыцырæ
Гыби
Гыбо
Гыбыл
Гыбытт
Гыбыцци
Гыго
Гыдзе
Гыдзыго
Гыдзыл
Гыдзыло
Гызыбе
Гызик
Гызыл
Гылци
Гырдан
Гыркъо
Гырым
Гыццыл
Гычи
Гъагъо
Гъуыцъи
Гъуцъуна
Гъучи
Гъуыллæ
ф
Дабаге
Дабан
Дабе
Дабег
Дабел
Дабен
Даби
Дабо
Дабол
Дабола
Дабули
Давка
Дага
Даган
Даген
Даг
Даге
Дагиста
Дагко
Даго
Дагъистъан
Дада
Дадай
Дадан
Дадæг
Даде
Даден
Дади
Дадиан
Дадул
Дадо
Дадокка
Дадол
Дадотта
Дадотте
Дадотти
Дадыго
Дадзе
Дадзеу
Дадзи
Дазе
Дай
Дайран
Дакан
Дак
Дакка
Даки
Даккуй
Дакъо
Даладе
Дали
Дамай
Дамбег
Дамбо
271

Дамзе
Дами
Дамир
Дамде
Дамунгъæ
Данел
Даниелбег
Дано
Даноз
Данцег
Даппе
Даппи
Даппо
Даредз
Дариспъан
Дарихъо
Дарчи
Дарчо
Дасе
Даси
Даскин
Дата
Дате
Дати
Датте
Дато
Датто
Датту
Дату
Датус
Датъри
Дауи
Даука
Даукуй
Дауыр
Дауырбег
Дафа
Дафо
Дафола
Дахухъо
Даци
Дацо
Дæбе
Дæби
Дæбо
Дæбу
Дæбой
Дæбус
Дæбыцко
Даге
Дæгу
Дæгуй
Дæгуыл
Дæдæкка
Дæде
Дæди
Дæдо
Дæкка
Дæккæн
Дæкко
Дæнæфу
Дæхцыхъо
Дæппе
Дæппи
Дæппо
Дæппын
Дæрæби
Дæхтæби
Дæхци
Дæцци
Дæццо
Дыби
Дыбо
Деко
Деби
Дебо
Дебола
Дего
Дегуй
Дегъо
Деде
Дедег
Дедекка
Деденæг
Дедетхъо
Деду
Дегка
Дежи
Дека
Деки
Деко
Декон
Дела
Деле
Делекъо
Делетхъо
Дели
Деме
Демерка
Демыр
Демыра
Денгиз
Денджыз
Денико
Део
Деппа
Деппи
Деппо
Детоли
Деуи
Деулет
Дефор
Дехбол
Диакъон
Диамбел
Дианоз
Дибул
Дибыл
Дигис
Диго
Дигорухъ
Дигъи
Дида
Дидай
Диди
Дидин
Дики
Дикоча
Димер
Димитр
Димо
Димоз
Димыр
Дире
Дирис
Дити
Дицо
Дихъо
Дли
Доба
Добай

Доббе
Добег
Добызæ
Дога
Догарх
Догуз
Догь
Дода
Додæ
Додæбе
Додæбег
Додæт
Доде
Додег
Доди
Додикк
Додо
Додола
Додор
Додотти
Додтай
Додто
Додти
Додыкк
Доджи
Додзи
Дозе
Дозо
Дой
Доййа
Докан
Доке
Доки
Докко
Дола
Долæ
Долай
Долæт
Долæтджери
Долæтмырзæ
Доле
Доли
Домбай
Домбег
Дона
Донбег
Дондур
Досе
Доси
Доски
Дотт
Дотта
Доттан
Доттау
Дотте
Дотти
Дотто
Дотче
Дох
Дохи
Дохцыхъо
Доц
Доцыхъо
Доци
Доцо
Доцой
Доче
Доши
Драм
Дре
Дри
Дрис
Дриго
Дрозкæ
Дуби
Дуге
Дуги
Дугус
Дугъу
Дуда
Дудай
Дудар
Дударбег
Дударыхъо
Дудæ
Дуди
Дуду
Дудур
Дула
Дуллæ
Думбул
Дунти
Дурзила
Дури
Дурли
Дурми
Дуттан
Дутту
Дыбыз
Дыгур
Дыгыс
Дыгыци
Дыгъуыз
Дыдар
Дыдже
Дыра
Дытти
Дытто
Дытту
Дыттыл
Дыхъо
Джаба
Джабе
Джаби
Джабо
Джабраил
Джага
Джадже
Джазесмел
Джакъо
Джамал
Джамботт
Джамбулат
Джаджо
Джеда
Джеде
Джедо
Джедыхъо
Джеджи
Джелы
Джена
Джене
Дженалды
Дженалдыхъо
Дженардыхъо
Дженыкъа
Джеппа
Джерга
Джерджи
Джери
Джерихан

Джетæ
Джетæгъæз
Джетъе
Джеха
Джеччи
Джибæл
Джибæла
Джиби
Джибо
Джибрел
Джига
Джиго
Джигой
Джигол
Джидзал
Джиммер
Джинджол
Джио
Джиор
Джиппа
Джиппи
Джирайпа
Джиргол
Джисо
Джиу
Джиуи
Джиуæр
Джиуæрга
Джиуæрджи
Джиха
Джоба
Джондо
Джус
Джусой
Джумбер
Джыбыз
Джызой
Дзаба
Дзабе
Дзабег
Дзаби
Дзабла
Дзабо
Дзабол
Дзабола
Дзабра
Дзага
Дзагастух
Дзаге
Дзаги
Дзагко
Дзагъи
Дзагъо
Дзагъола
Дзагуыр
Дзадæг
Дзадто
Дзадже
Дзадза
Дзадзи
Дзадзо
Дзадзу
Дзайнухъ
Дзакка
Дзакко
Дзаккой
Дзала
Дзама
Дзамалди
Дзаман
Дзамарзæ
Дзамбег
Дзамби
Дзамбол
Дзамболат
Дзаме
Дзампа
Дзамурз
Дзамыр
Дзаммырз
Дзанаспи
Дзанай
Дзанæга
Дзанæг
Дзанбег
Дзанболат
Дзанг
Дзангабег
Дзангери
Дзангубег
Дзангубекка
Дзандар
Дзанæхъ
Дзандер
274
Дзандир
Дзандор
Дзанкис
Дзансол
Дзансок
Дзанте
Дзантемыр
Дзанти
Дзанту
Дзану
Дзанхотт
Дзанхъæлиц
Дзанцег
Дзао
Дзапар
Дзара
Дзарас
Дзарасуй
Дзардан
Дзардаг
Дзас
Дзака
Дзасар
Дзасарбег
Дзасох
Дзасте
Дзастемыр
Дзатте
Дзатти
Дзатто
Дзатце
Дзауа
Дзац
Дзауг
Дзаука
Дзаха
Дзахдзи
Дзахо
Дзахой
Дзахсор
Дзахсот
Дзаххо
Дзаххот
Дзацца
Дзацце
Дзацци
Дзаццо

Дзæбе
Дзæби
Дзæбидыр
Дзæбо
Дзæга
Дзæге
Дзæго
Дзæгоди
Дзæгъи
Дзæгъо
Дзæгъой
Дзæгъос
Дзæдзи
Дзæудзиу
Дзæдзой
Дзæйнал
Дзæкко
Дзæккор
Дзæммæрз
Дзæмæт
Дзæмбег
Дзæналды
Дзæнга
Дзæппо
Дзæрай
Дзæрæгъæс
Дзæрæсби
Дзæрæх
Дзæрæхмæт
Дзæрæхох
Дзæрдæг
Дзæуæг
Дзæукъа
Дзæхдзиу
Дзæх
Дзæхой
Дзæхсæр
Дзæхъи
Дзæццæ
Дзæццо
Дзæццой
Дзебæ
Дзеби
Дзебло
Дзебо
Дзебой
Дзебыс
Дзег
Дзега
Дзегай
Дзегка
Дзего
Дзеда
Дзедо
Дзедже
Дзедзей
Дзезетто
Дзекка
Дзекъа
Дзекъо
Дзела
Дзеликъо
Дзембат
Дзенакко
Дзеппа
Дзеппи
Дзеппо
Дзеран
Дзес
Дзестел
Дзех
Дзецци
Дзиба
Дзиби
Дзибирт
Дзибис
Дзибка
Дзибла
Дзибо
Дзибокка
Дзибола
Дзибор
Дзиботта
Дзибу
Дзибул
Дзибула
Дзибутта
Дзибуш
Дзибушка
Дзибушт
Дзибыл
Дзибыла
Дзига
Дзиги
275
Дзиго
Дзигъа
Дзигъи
Дзигъин
Дзида
Дзидан
Дзидахан
Дзидла
Дзидо
Дзидзо
Дзикка
Дзикко
Дзили
Дзилига
Дзилих
Дзилуг
Дзимка
Дзиму
Дзимыр
Дзингуыр
Дзиндзол
Дзио
Дзипар
Дзиппа
Дзиппо
Дзиппу
Дзиппыл
Дзира
Дзирай
Дзирах
Дзитдза
Дзита
Дзите
Дзитой
Дзиу
Дзиуа
Дзиуга
Дзихæн
Дзицир
Дзиццо
Дзицци
Дзо
Дзоба
Дзобай
Дзобекка
Дзобел
Дзобес

Дзобла
Дзоблар
Дзоге
Дзогко
Дзогъ
Дзодза
Дзодзæ
Дзодзæбе
Дзодзи
Дзодзо
Дзодзыкк
Дзодзыкка
Дзодзыкъо
Дзодзыр
Дзокка
Дзоко
Дзола
Дзолли
Дзосо
Дзоппой
Дзотт
Дзоццæ
Дзоцци
Дзоццо
Дзоццой
Дзоцъи
Дзуа
Еба
Ебæ
Ебæза
Ебызæ
Ебо
Евген
Евджен
Егка
Его
Едис
Едыла
Едза
Едзау
Едзи
Едзиро
Дзуапп
Дзуба
Дзуби
Дзубер
Дзубыр
Дзуга
Дзугус
Дзудзи
Дзудзу
Дзудзумар
Дзудзуни
Дзукка
Дзуккой
Дзукъа
Дзукъау
Дзукъуй
Дзула
Дзулат
Дзули
Дзускуа
Дзутт
Дзуттæг
Дзуцца
Дзыба
Дзыбетт
Дзыбо
Дзыбыл
Ф
Едзо
Едзой
Едард
Езæра
Езе
Ези
Езо
Екка
Еки
Екки
Екко
Ектен
Екти
Ектим
Ектиме
276
Дзыбыла
Дзыбын
Дзыбыртт
Дзыбырттæг
Дзыга
Дзыгас
Дзыдзыла
Дзыкуы
Дзыкъ
Дзыкъо
Дзылæу
Дзылер
Дзылы
Дзылыг
Дзылых
Дзыма
Дзынга
Дзыных
Дзыныха
Дзыныхъ
Дзыли
Дзыти
Дзытт
Дзыхджын
Дзыццо
Дзыццыл
Дзыццыло
Елæмырзæ
Елба
Елбай
Елбачи
Елберд
Елби
Елбиздухъ
Елбызд
Елбыздыхъо
Елбырза
Елдар
Елдарыкъо
Елдзарыхъо
Елдзар
Елдза

Еле
Елеу
Елеур
Елехъо
Ели
Елизар
Еликъо
Елиоз
Елисе
Елмæрза
Елмир
Елмурат
Елмырзæ
Ело
Елой
Елтагъан
Елтар
Елу
Елуа
Елхъан
Елыз
Елызбар
Елых
Елыхъо
Емай
Емæза
Емзар
Емзарыхъо
Емме
Еналды
Еналдыхъо
Енге
Еппе
Еппи
Епка
Еппо
Епре
Епрем
Епрема
Епхи
Ерам
Ераст
Ерæби
Ерехъин
Ергис
Ерди
Ердишел
Еристау
Ерман
Ерманоз
Ермин
Ермине
Еруслан
Ерыстау
Ерысто
Ерче
Есе
Есек
Есела
Есен
Есер
Есерыхъо
Еси
Есо
Естъа
Естъате
Естафе
Есек
Есхъо
Етдза
Ефор
Ефтер
Ехйа
Ецца
Ермен
Забе
Заби
Забо
Зада
Зади
Задо
Зака
Зако
Закъæ
Зале
Залиа
Зало
Залум
Залун
ф
Залым
Залымджери
Зама
Замадин
Заманхъул
Занкис
Занмир
Заной
Заппой
Зарбег
Зарикъо
Заса
Зассе
Зате
Зату
Заубатыр
Зауыр
Зауырбег
Зæбе
Зæгæл
Зæгъæг
Зæгъой
Зæза
Зæирбег
Зæйт
Зæлой
Зæлукъа
Зæнг
277

Зæнджи
Зæмæт
Зæра
Зæрæ
Зæрæбег
Зæрæби
Зæрæмæг
Зæри
Зæрисæр
Зæуой
Зекъуре
Зембат
Земка
Зенал
Зено
Зех
Зехъе
Зетта
Зиба
Зиберт
Зибизи
Зибка
Зибо
Зига
Зиго
Зикира
Зигун
Зинг
Зиноха
Зиу
Зми
Знауыр
Зого
Зозыр
Зокъоци
Золо
Золой
Золон
Зора
Зорда
Зори
Зорыхъо
Зортт
Зор
Зоси
Зот
Зохъо
Зоцъи
Зубæир
Зузу
Зуймон
Зулун
Зума
Зура
Зурапп
Зурæтбег
Зурбег
Зурман
Зыгъар
Зыгъуыта
Зыкъуыр
Зылыг
Зылыга
Зылыкъа
Зырапп
Зыхъо
ф
Иба
Ибахъ
Ибæир
Ибран
Ибырхи
Ибыри
Ибырхин
Ивадз
И во
Ивыран
Иги
Игу
Игор
Ида
Идар
Идарыхъо
Идæл
Идæлыхъ
Идо
Идрис
Иды
Идыг
Идыл
Изæтбег
Изарбег
Икалды
Икка
Икко
Икъа
Икъо
Илар
Илæ
Илыкъ
Илче
Иман
Инаго
Инал
Иналды
Иналдыхъо
Иналыхъ
Инар
Инарбег
Индырби
Инус
Ипка
278

Иран
Иранбег
Ирахман
Ирбег
Ирлан
Ирса
Иру
Ирыз
Ирызбег
Ирым
Ирымбег
Ирын
Ирынбег
Ирыстон
Иссæ
Исахъ
Исаф
Исидор
Ислам
Исламбег
Ислауыр
Исмел
Иссæ
Итал
Итани
Итар
Итæз
Итони
и
Йахйа
Йелбердухъ
Ф
Когка
Кади
Кадз
Кадзи
Кабой
Казегуш
Каки
Како
Какой
Каку
Какуш
Какуча
Какын
Кала
Калдым
Кале
Кали
Калман
Калой
Калог
Каломби
Камал
Камби
Канатак
Кандуа
Кандза
Канук
Капо
Карлам
Карлен
Карсан
Карти
Карум
Карца
Карчи
Каса
Касай
Касал
Каси
Касбар
Кассох
Касым
Кауказ
Катабин
Катау
Каток
Кафар
Кафер
Кацан
Кацо
Кæку
Кæлу
Кæлух
Кæлхи
Кæлхид
Кæпæло
Кæркуыс
Кæрчи
Кæсæби
Кæсой
Кæчыла
Кебек
Кедæ
Кезо
Кеко
Кекуыс
279

Келе
Келемет
Келехса
Келти
Кемал
Кеме
Керамин
Кермен
Кертан
Кертыби
Керчела
Кетой
Кецо
Кечо
Киба
Кибел
Кибе
Кибо
Кижо
Кизо
Кизибег
Кико
Кило
Ким
Кима
Кими
Кимир
Кимоте
Киму
Кимыц
Кипо
Киси
Кисил
Кита
Кито
Кифор
Кицо
Киси
Кобес
Коби
Когла
Кодзыр
Коза
Козе
Кози
Козо
Кока
Кокай
Коки
Кокка
Кокой
Кокола
Кокона
Коко
Коку
Кокыл
Кола
Колхи
Колы
Корти
Корфил
Коса
Кос
Костин
Кост
Коткæ
Котоли
Кос
Коцки
Коцо
Коцой
Кочби
Кочын
Кочыс
Ксети
Кцой
Куас
Кудзман
Кудза
Кудзи
Куымæг
Куки
Куку
Кукус
Кукыс
Кулу
Кумси
Курдан
Курта
Кусай
Кусти
Кусар
Кутас
Кута
Кутат
Кучи
Кучила
Куца
Куци
Куцыри
Куыцык
Куыдзан
Куыдзæг
Куыдзе
Куыдзи
Куыдзо
Куыдзой
Куыдзыго
Куыдзыгус
Куыдзын
Куыдзан
Куымæритта
Куымыс
Куыртта
Куыта
Куытта
Куыти
Куыцы
Куыцыкк
Куыцыри
Кысыл
Кытан
Кысы

Къабол
Къобор
Къабу
Къабуз
Къабыр
Къада
Къаджа
Къадз
Къадза
Къайхосро
Къакъо
Къакъуца
Къала
Къалдым
Къалиа
Къандз
Къарджи
Къæбе
Къæбер
Къæбила
Къæбил
Къæбли
Къæбу
Къæбул
Къæбус
Къæбутдзæв
Къæбыс
Къæбыти
Къæдзæх
Къæдзæхмæт
Къæзза
Къæлæу
Къæмæдза
Къæне
Къæцæл
Лабæза
Лабе
Лаби
Къекъа
Къело
Къеса
Къиазо
Къиассæ
Къидзæ
Къибир
Къин
Къиса
Кънатта
Кънйаз
Къобал
Къобала
Къобе
Къобес
Къогъо
Къобо
Къобор
Къобыл
Къодо
Къодох
Къодза
Къоза
Къози
Къозма
Къозон
Къозер
Къокъа
Къокъо
Къола
Къолоз
Къолой
Къомай
Къони
Къониа
Лавер
Ладе
Ладемыр
281
Къора
Къори
Къорна
Къорфил
Къос
Къост
Къоста
Къостан
Къоса
Къубал
Къубуз
Къуда
Къудай
Къудух
Къулчук
Къундух
Къузма
Къуезер
Къулий
Къулой
Къупыр
Къурчи
Къусра
Къутæр
Къуыдар
Къуыбар
Къуызыр
Къуыллы
Къуылых
Къуымæллæга
Къуындзих
Къуырыс
Къыбыл
Къыбыртт
Къынтул
Лади
Лагку
Лазгер

Лаки
Лакка
Лакке
Лакко
Лакте
Лактемыр
Лали
Лало
Лалы
Лалды
Ланды
Ларе
Ларса
Ларси
Ларсо
Ласка
Лати
Ларшен
Лафер
Лаци
Лæга
Лæджи
Лæкæ
Лæксан
Мага
Магко
Мадза
Мадзи
Мадзу
Маза
Мазан
Мазæгъда
Мазæгъуа
Мазо
Мазухъу
Мазыл
Маисе
Майли
Маймем
Майрæм
Майрæмсай
Лæлæу
Ламбег
Лæпсо
Лæппи
Лæппынæг
Лæууой
Лæцой
Лего
Легой
Легко
Леки
Леккой
Лекъо
Лекъ
Лемор
Ленкар
Ленга
Леппор
Леуан
Лефтыр
Лецца
Лецци
Лецо
Лиан
(м)
Майрæмсау
Майрæмыхъо
Майрæн
Макка
Маккæ
Макки
Макъо
Малак
Мале
Мали
Малтъыз
Малсæг
Малхаз
Малхъар
Малцæг
Мама
Мамай
Лисихъо
Логон
Лозки
Локкæ
Локки
Локко
Лола
Лоли
Лоло
Ломи
Лонги
Лопа
Лоти
Лоткæ
Лох
Луарсаб
Луаре
Луарсан
Луа
Лухъман
Луска
Лакка
Лыкко
Лыкса
Мамае
Мамæла
Мамиа
Мами
Мамраз
Мамсыр
Мамукъа
Мамына
Мамыт
Мамыхъ
Мардан
Мариоз
Мартан
Масал
Масалбег
Матæрса
Мате

Мати
Матиоз
Матроз
Маулут
Маханджери
Махар
Махарбег
Махост
Махтæ
Махти
Махъо
Мацæлбег
Маци
Мацкъа
Мацки
Мацко
Мацце
Мачи
Мæзыт
Мæза
Мæир
Мæирбег
Мæйтыбег
Мæллæг
Мæлæгку
Мæликк
Мæлдзыг
Мæлкъæг
Мæлтъыз
Мæлыкъо
Мæлцæг
Мæндзæ
Мæндзæй
Мæндзи
Мæргæбег
Мæргъи
Мæргъуыдз
Мæрза
Мæрзабег
Мæрзæхъул
Мæрзо
Мæрзой
Мæсахъо
Мæсу
Мæтъи
Мæхæмæт
Мæхæмæтджери
Мæхæмæтмырза
Мæхти
Мæци
Мæцкъо
Мæцыхъо
Мæхъи
Мыдо
Медо
Медой
Мекъо
Мелис
Мелито
Мелитон
Мелка
Мелыкка
Мераб
Мерби
Мерден
Места
Местор
Местъол
Мерет
Метар
Мето
Мецъи
Мзок
Мзот
Микио
Микка
Микъа
Микъала
Микост
Микъуна
Мила
Милан
Миланка
Милдзых
Мило
Мимболат
Минкъа
Минкъи
Миро
Мирта
Миса
Мысост
Мистала
Мистъа
Мисти
Мисто
Мистул
Митка
Митала
Митъо
Мирон
Митта
Митте
Митъо
Митъуша
Миха
Михал
Михел
Михъо
Мицъо
Миче
Мока
Молло
Моргуа
Моса
Мосе
Мости
Моурау
Мырхой
Мсой
Муча
Муга
Мугу
Мудте
Музар
Музиа
Музмадин
Мукара
Муккæ
Мукъа
Мула
Мулдар
Мулки
Мур
Мулук
Муради
Мурадин
Мураз
283

Мурази
Мурас
Мурат
Муратбег
Мурас
Мури
Мурке
Мауртазал
Мурту
Муртуз
Мусаби
Муси
Мускъел
Муссæ
Муста
Мустамбег
Мустан
Мустъаф
Мустъафа
Мута
Мути
Муха
Наба
Нагъиа
Найфон
Накар
Налди
Налдыхъо
Нало
Налыхъ
Нане
Нанема
Нани
Наниа
Нао
Нар
Нартыхъ
Нарсау
Насиб
Насран
Насхъида
Насыр
Мухадин
Мухадзир
Мухар
Мухарбег
Мухарби
Мухран
Мухтар
Муццæ
Муццу
Муцъу
Мыча
Мыдой
Мыдзо
Мызагъо
Мызур
Мызыхъ
Мыкагъ
Мылыхо
Мынци
Мынцъи
Мырза
Мырзабег
Насырбег
Натти
Натце
Науа
Науи
Науыр
Науырыз
Нафи
Нафор
Нæгъуыта
Нæкол
Нæкуыса
Нæлой
Нæуæг
Негор
Некъа
Немец
Нена
Неста
Нигко
284
Мырзахъан
Мырзахъул
Мырзæ
Мырзæкк
Мыртаз
Мырыкк
Мырых
Мысарбег
Мысе
Муси
Мысост
Мысти
Мыстул
Мысык
Мысыр
Мысырби
Мысырыхъо
Мытыл
Мыха
Мыхци
Мыццы
Мычъы
Нигола
Никзар
Никкол
Нимболат
Ногъа
Ногъай
Ноги
Ноз
Нозæрæм
Нокар
Ноне
Ноно
Ноткар
Нугзар
Нузал
Нукки
Нулал
Нурга

Оба
Ога
Огулла
Огъалыхъ
Огъа
Огъо
Огъуа
Огъуыллæ
Огъуыдз
Ода
Одола
Оздан
Пагæ
Паге
Паго
Пагу
Падо
Пако
Пала
Палан
Палат
Пана
Панци
Папа
Папе
Папи
Папо
Папын
Папыр
Параз
Паре
Пари
Парки
Пармен
Парна
Парназ
Парнауаз
Парса
<8>
Ози
Оке
Окка
Окра
Олиса
Оман
Омар
Омарби
Онез
Оппи
Ора
Орадз
Ораз
ф
Парсадан
Парсе
Парсег
Парси
Парсо
Пасо
Пата
Патонка
Паца
Пæпе
Пæпын
Пæрæмæз
Пæррæст
Пæхъæч
Пæцыл
Педа
Пели
Пема
Пепан
Пепе
Перса
Перси
Персо
Песо
Пета
Петка
Оразби
Орса
Ортабай
Орхаг
Орхет
Орци
Ос-Бæгъатыр
Осепп
Оски
Осмæн
Отар
Отарби
Охъаз
Оцен
Песка
Петур
Пех
Пехъа
Пехъле
Пеце
Пецца
Пецце
Пецци
Пеццо
Пида
Пидо
Пина
Пио
Пипин
Пипо
Пипу
Пира
Пиран
Пируз
Пиру
Писа
Писи
Писка
Писо
Писсæ

Писыр
Пити
Пица
Пицго
Пици
Пицка
Пицко
Пла
Платон
Пленка
Пли
Пло
По
Политъе
Полка
Попо
Пора
Поро
Порка
Порци
Пох
Похри
Поша
Пранк
Пре
При
Пси
Псхацъæ
Псыма
Пулан
Путæ
Пуппи
Пуппо
Пупу
Пупыл
Пупуллæ
Пупус
Пуси
Пух
Пуха
Пхалæг
Пылахъ
Пылых
Пырисо
Пыцал
Пыцыкк
ф
Радим
Радзаман
Радзем
Разден
Райбег
Рамаз
Рамазан
Рато
Ратъи
Рæмон
Рæфиу
Резван
Реле
Ремзи
Реуаз
Рефмæн
Робес
Розат
Розынбег
Роксикъо
Роса
Росе
Росеб
Росланбег
Россе
Ростом
Роче
Руба
Рубай
Руби
Рува
Рузен
Рузги
Руси
Русман
Рустам
Рустамбег
Рустæг
Рустем
Руха
Рухи
ф
Саба
Сабай
Сабаз
Сабазджери
Сабан
Сабæ
Сабе
Сабег
Саге
Саги
Саго
Садæг
Садул
Садуллæ
Садыхъо
Садже
Саджи
Сазо
Сазон
Сайг
Сайла
286

Сайнæг
Сакъа
Сала
Салам
Саламат
Саламбег
Саламджери
Салæмырза
Салат
Салатджери
Салæт
Салдат
Салдар
Салдо
Сали
Салдженыхъ
Салман
Салхъазан
Салу
Салыбег
Самаз
Самахъа
Самæза
Сам
Самбег
Самели
Сами
Самыдза
Самыр
Самырзæ
Сана
Санахъо
Санди
Сандо
Сандыр
Сандже
Санджери
Санк
Сануаз
Сауо
Сарахъ
Сарбег
Сарди
Саридан
Сарто
Саса
Саси
Саскъи
Сата
Сатай
Сатыхъо
Сауæндæрг
Сауби
Саугуди
Саудженыхъ
Саудзæцц
Сауи
Сауки
Саукуй
Саукъах
Саукуыдз
Саула
Саулæг
Саулæн
Саулох
Саулух
Саумæкъур
Сауных
Саусæр
Саутæ
Саути
Саууой
Саухал
Саухуысинæ
Саухъæл
Саучъеу
Сафа
Сафар
Сафарали
Сафарас
Сафарбег
Сафарби
Сафонка
Саха
Сахан
Саханджери
Сахар
Сахмæт
Сахмырзæ
С-ахуг
Сахълæу
Сахъман
Сацлæг
Саццæ
Сачино
Сачъина
Сæба
Сæбан
Сæбæтхъо
Сæга
Сæгуыт
Сæгъæс
Сæлавыр
Сæлæдин
Сæлæм
Сæлæт
Сæлбег
Сæлба
Сæлби
Сæлуа
Сæлык
Сæмæг
Сæмæза
Сæмбег
Сæног
Сæппи
Сæпсыхъо
Сæрæби
Сæрæли
Сæрæфе
Сæрæфеу
Сæрмæт
Сæртæг
Сæтти
Сæуæссæ
Сæуджен
Сæууой
Сæхæг
Сæхæгка

Сæхæм
Сæхи
Сæхмæт
Сахмæрза
Сæхмырза
Сæхуыг
Себа
Себе
Себетт
Себо
Сега
Седан
Секъа
Секъо
Селе
Сем
Семмырз
Сена
Сено
Сеой
Сепе
Серæуыз
Серга
Серыхъо
Сесе
Сета
Сеуа
Сехина
Сехъо
Сечъына
Сиби
Сибистор
Сибо
Сибока
Сивиа
Сиго
Сида
Сидан
Сид
Сидахъ
Сидæ
Сидæмон
Сидыр
Сикъа
Сикъо
Сили
Силион
Силкъæ
Силтан
Симбол
Симон
Симистор
Сио
Сион
Сипо
Сисой
Сипых
Ситох
Сиукъа
Сихъо
Скъа
Скъи
Скъиа
Скъотта
Слагир
Сламæрзæ
Слан
Сланбег
Сланджери
Сланыхъо
Слон
Слох
Смайли
Смали
Смарæ
Смел
Слалыхъо
Соба
Собай
Соби
Собира
Соброн
Собыкъа
Созай
Созан
Созæ
Сози
Созо
Созыр
Созык
Созырыхъо
Сока
Сокай
Соки
Солæ
Солæм
Соли
Соло
Солтан
Солтанбег
Солтæ
Солтæгъæз
Солтæмæт
Солти
Солым
Сома
Сомгъуыл
Сонпъуыр
Сонкъа
Соппар
Сопро
Соса
Сосæ
Сосæбе
Сосе
Сосеба
Соси
Соскъи
Соскъо
Сослан
Сосланбег
Сосламбег
Сосланыхъо
Сосо
Сосран
Состæ
Состыхъо
Состыкк
Состъа

Сосыкк
Сосыкъа
Сота
Сотти
Софан
Софи
Софром
Сох
Соха
Сохи
Суан
Субæлой
Суббо
Таба
Табе
Табег
Таби
Табо
Табол
Табу
Таг
Таги
Тагзи
Таго
Тагоз
Тагуыр
Тагъа
Тадас
Таде
Тади
Тадиоз
Таджи
Тазæрет
Тазе
Тазер
Тази
Тазо
Таир
Таирбег
Сугъа
Сугъар
Суджи
Сузар
Суккой
Сулейман
Сули
Сулых
Сумей
Сусу
Сухи
Суццæ
Сха
ф
Тайва
Таймæз
Таймураз
Тайсау
Тайтт
Такъай
Такъæ
Такъо
Тала
Талай
Талау
Тама
Тамаз
Тамбег
Тамби
Тамыр
Тамси
Таму
Тамырыхъо
Тандел
Тандил
Танду
Тане
Таноз
Таной
Танхъла
Схан
Сыба
Сыбæлц
Сыбе
Сыме
Сымси
Сынтъу
Сыппо
Сырдон
Сырма
Сырхау
Сысло
Сыха
Тапихъо
Тапси
Тар
Тара
Тарагъан
Тарамон
Тарбег
Тарги
Тари
Тарион
Тархан
Тасел
Тасо
Тасой
Тасол
Тасолтан
Тасуй
Тата
Татаон
Татра
Татта
Т атрыкъо
Тау
Тауаз
Тауаси
Тауис

Тауби
Тауболат
Таугаз
Таурын
Таусау
Таусарыхъ
Тауит
Таути
Таухъазах
Таучел
Тауыз
Тауызбег
Тауыр
Тауырбег
Тахой
Тахох
Тахун
Тахъаз
Тахъуыл
Тафин
Таши
Тæбæхсæу
Тæбег
Тæга
Тæгу
Тæкка
Тæкко
Тæккуыз
Тæкъа
Тæкъо
Тæлын
Тæнæг
Тæпси
Тæппи
Тæпсыхъо
Тæригон
Тæркъо
Тæрс
Тæрхъан
Тæтай
Тæтæ
Тæтæра
Тæтæрбег
Тæтæрби
Тæтæри
Тæтæрхъан
Тæтул
Тæхир
Тыби
Тыбо
Теба
Тебæ
Тебе
Тебег
Теби
Тебло
Тебо
Тебой
Тебола
Тебыга
Тегъ
Тега
Тего
Тегъа
Тегъуыз
Тедан
Тедди
Теде
Тедо
Тедир
Теджетт
Теджи
Тезбæм
Тези
Текка
Текки
Текко
Текой
Текъа
Текъи
Текъо
Тела
Телехъур
Тели
Тембол
Темболат
Темботт
Теме
Темес
Теми
Темо
Тему
Темыргой
Темыкко
Темыр
Темсыр
Темуыр
Темырыхъо
Темырчи
Темырци
Темыра
Темырбег
Темырби
Темырболат
Темырджен
Темырдзи
Темырсолтан
Темырхъан
Темырыхъ
Темырыхъо
Темысо
Тена
Тепка
Тепса
Тепсарыхъо
Тепсырыхъо
Тепсыхъо
Терк
Терчыхъо
Теса
Тесо
Тесса
Тетырыхъо
Тетта
Тетто
Теттыраз
Теупа
Техъо
Теццо
Теццой
Тиби
Тибо
Тибл
Тига
Тиго
290

Тигун
Тигъан
Тидла
Тики
Тико
Тикъуын
Тила
Тилым
Тиме
Тла
Тлатт
Тмен
Тоба
Тобе
Тобег
Тоби
Тобо
Тобой
Тогой
Тогуыз
Тогыз
Тогъой
Тогъуыз
Тогъыз
Ток
Токъа
Тола
Толас
Толла
Толпар
Томай
Томе
Томи
Торбег
Торе
Торез
Тори
Турмец
Торо
Тороз
Ториф
Торчын
Тот
Тота
Тотаз
Тотай
Тотэе
Тоте
Тоти
Тото
Тотой
Тотырадз
Тотри
Тотте
Тотчи
Тотыкк
Тотыр
Тотырбег
Тотырыхъ
Тотырыхъо
Тох
Тохсыр
Тохсыкъо
Тохтæ
Тохти
Тох
Тохуг
Тохъаз
Тохъай
Тохъау
Тохъмай
Точъи
Туа
Туаллаг
Туæргæ
Тубе
Туби
Тубо
Тубу
Туга
Тугул
Тугъан
Тугъанбег
Тузар
Тузарбег
Тузбег
Тузи
Тукка
Тыламбег
Тыларбег
Тылой
Тынар
Тынза
Тыма
Тымбыл
Тумен
Тура
Тураз
Турам
Тырбег
Тырги
Тырман
Тырмец
Турки
Турчи
Тускъа
Тутан
Тути
Тутила
Тутджери
Туха
Тухи
Тучи
Тхост
Тыбыл
Тыбыш
Тыгуыл
Тыгъуыр
Тыджы
Тыкъо
Тымбыл
Тымыгъ
Тымы
Тырбо
Тырно
Тытыр
Тых
Тыхыл

Тъатъе
Тъатъо
Тъатуш
Тъархан
Тъæбус
Тъæлбæз
Тъæрæс
Тъæхир
Тъела
Уаге
Уагко
Уадже
Уазæг
Уазби
Уазджери
Уази
Уазно
Уакка
Уакко
Уакъе
Уалы
Уана
Уане
Уано
Уанез
Уани
Уанкъа
Уардан
Уарден
Уардас
Уарзи
Уарзон
Уари
Уариган
Уариго
Уарихъан
У аса
Уасæга
Уасдже
Тъепа
Тъера
Тъетъо
Тъех
Тъиран
Тъой
Тъоро
Тъорой
Тъото
ф
Уаспи
Уата
Уаха
Уæгъуыллæ
Уæда
Уæзæг
Уæзбег
Уæиг
Уæлладжыр
Уæлæс
Уæлыгæс
Уæлыс
Уæлги
Уæн
Уæппи
Уæрахъ
Уæрæх
Уæрæда
Уæрæсе
Уæрдасен
Уæрдæхъ
Уæрдæс
Уæрки
Уæрхæг
Уæрхтæнæг
Уæрцц
Уæсмæн
Уæтæрби
Уæхатæг
Уæхæнæз
292
Тъотъор
Тъох
Тъура
Тъури
Тъыби
Тъыгъуыр
Тъырбу
Тъырын
Уба
Убар
Убæ
Удæдз
Уби
Увар
Увæдз
У взыхъо
Угъа
Угъал
Угъалыхъ
Угъу
Узæ
Узæир
Узег
Ука
Улар
Улдан
У мал
Умар
Умарбег
Умарби
Умархан
Умаети
Умæтхан
Уораз
Уорæзби
Уппи
Уранбег
Уруймаг

Усанби
Усман
Уывыд
У ывыдыхъо
Уывыдз
Уывыдзыхъо
Уылыби
Уылынг
Уынафхан
Уырта
Уыртанбег
Уырыга
Уырызмæг
Уырым
Уырымбег
Уырыс
Уырысби
Уырысхан
Уырыц
Уырыцхъо
Уыры
У ыттар
Утъæр
Уцыл
(ф)
Фадза
Фадзай
Файзур
Фардзин
Фарга
Фарзо
Фарнаоз
Фарнæг
Фарна
Фарни
Фатта
Фацбай
Фацца
Фæдан
Фæнди
Фæрдæн
Фæрни
Фæтдзæр
Фидар
Фифи
Фыри
Фронт
Фсати
ф
Хаба
Хабацце
Хабæ
Хабе
Хаби
Хабо
Хабила
Хабито
Хабос
Хабыдз
Хагуыц
Хадарыхъ
Хадæ
Хадæтто
Хадæхц
Хадæхцыхъо
Хадо
Хадраки
Хадзо
Хадыхъ
Хадже
Хаджисмел
Хаджумар
Хадзы
Хадзыбатыр
Хадзыбечыр
Хадзибег
Хадзымæт
Хадзмай
Хадзымурат
Хадзымуссæ
Хадзымырзæ
Хадзыосман
Хадзыр
Хадзырæт
Хадзырбег
Хадзысмел
Хадзумар
Хазби
Хазболат
Хаиырбег
Хаирмег
Хайман
Хажма
Хакъим
Хакъом
Хакъуна
Хали
Халман
Хама
Халис
Хамби
Хамбол
Хамза
Хамæза
Хамзе
Хамæче
293

Хамби
Хамбитта
Хамбуссæ
Хамырзæ
Хамыкъо
Хан
Ханай
Ханафи
Ханби
Ханджери
Хандзер
Хапсæ
Хареб
Харзел
Харзен
Харитъон
Харум
Харусан
Хасамби
Хасанбег
Хасанби
Хасан
Хасыхъо
Хаси
Хаслыхъо
Хосло
Хасмел
Хастынбег
Хасыг
Хатай
Хатана
Хат
Хатæхцыхт
Хату
Хатъа
Хатъана
Хатъи
Хатъо
Хахо
Хахан
Хасмел
Хацама
Хаци
Хацхар
Хацыр
Хацъæ
Хæбæл
Хæбли
Хæбытъу
Хæдарц
Хæдивæг
Хæдзарæг
Хæкъуына
Хæлар
Хæлæмырзæ
Хæлин
Хæлла
Хæлынбег
Хæмæза
Хæмæт
Хæмæтхъан
Хæмæтхъо
Хæмикъо
Хæмыц
Хæнкуат
Хæныкъа
Хæныкъо
Хæнæз
Хæпат
Хæрæхмæт
Хæрес
Хæсана
Хæси
Хæсир
Хæстон
Хæта
Хæт
Хæтæг
Хæтæхцыхъо
Хæтгар
Хæуыта
Хæчъа
Хæчъассæ
Хекъила
Хемта
Хепа
Хестан
Хестъал
Хетæг
Хетъе
Хетъо
Хехе
Хечо
Хидир
Хидзир
Хизана
Хизир
Химан
Химей
Химил
Хита
Хито
Хитор
Хиуа
Хиха
Хихи
Хици
Хлито
Хлой
Хнеу
Хми
Ход
Хозе
Хози
Хой
Хойа
Хонх
Хора
Хоран
Хорти
Хоса
Хосамбег
Хосдзау
Хоси
Хосо
Хосон
Хослико
Хосро
Хостин
294

Хостинбег
Хостыхъо
Хосырыхъо
Хох
Хоха
Хохай
Хохдзу
Хохой
Хода
Хуадон
Хуасдзау
Худан
Хуйман
Худзи
Хума
Хури
Хурсин
Хутъа
Хустела
Хутгер
Хутъæс
Хуха
Хуца
Хуса
Хусура
Хуыба
Хуыбез
Хуыбец
Хуыби
Хуыбыл
Хуыга
Хуыгист
Хуыгу
Хуыда
Хуыде
Хуыдар
Хуыдæл
Хуыди
Хуыдже
Хуыдзе
Хуыдзæ
Хуыдзи
Хуызæ
Хуызми
Хуымар
Хуымпæг
Хуындæг
Хуындæджер
Хуырым
Хуысин
Хуысинæ
Хуытыг
Хуытег
Хуытисо
Хуытъæ
Хутъæс
Хуытъи
Хуытъина
Хуыцъист
Хыба
Хыбе
Хыби
Хыбо
Хыбыртт
Хыбытъар
Хыдыр
Хыды
Хыдзыр
Хыз
Хызыр
Хымыл
Хындо
Хынцæг
Хыто
Хыци
Хыцо
Хыха
Хыхы
Хъ,
Хъабан
Хъабе
Хъабола
Хъагырмæз
Хъаз
Хъазан
Хъазанбег
Хъазантемыр
Хъазара
Хъазауат
Хъазах
Хъазболат
Хъазджери
Хъази
Хъазихан
Хъазимат
Хъазимæхæмæт
Хъазыбег
Хъаирбег
Хъайсын
Хъайтар
Хъайти
Хъайтмаз
Хъайтмырзæ
Хъайто
Хъайтта
Хъайтт
Хъайтыхъ
Хъайтыхъо
Хъайыр
Хъала
Хъалабег
Хъалæг
Хъалбитта
Хъалмыхъ
Хъалтур
Хъамбе
Хъамбег
Хъамби
295

Хъамбол
Хъамболат
Хъамботт
Хъаммæрза
Хъамсысыр
Хъандо
Хъандуа
Хъанте
Хъантемыр
Хъантыхъо
Хъанцау
Хъанымæт
Хъаныхъ
Хъаныхъо
Хъанчел
Хъапар
Хъаплан
Хъара
Хъарабугъа
Хъарадзау
Хъараман
Хъарамболат
Хъардан
Хъариа
Хъарлаш
Хъарох
Хъасай
Хъасбол
Хъасболат
Хъассох
Хъауыр
Хъауырбег
Хъахырман
Хъахъæу
Хъацæма
Хъаци
Хъæбатыр
Хъæбæло
Хъæбус
Хъæвдын
Хъæдох
Хъæздыг
Хъæла
Хъæлымырзæ
Хъæлци
Хъæлцыхъо
Хъæлыц
Хъæндил
Хъæндзæргæс
Хъæрас
Хъæрæби
Хъæрæгъæц
Хъæрæмырзæ
Хъæрæн
Хъæрæсе
Хъæрацæ
Хъæрджын
Хъæриу
Хъæссæй
Хъæсту
Хъæхæрман
Хъæцлæу
Хъæцмæз
Хъеса
Хъигъо
Хъида
Хъидзо
Хъизин
Хъиргъу
Хъодала
Хъодзас
Хъодза
Хъоза
Хъози
Хъойбай
Хъонда
Хъорбес
Хъоро
Хъотай
Хъохъо
Хъоцы
Хъоцыл
Хъоцо
Хърымсолтан
Хъула
Хъулæу
Хъулагъар
Хъулба
Хъунцъ
Хъуппе
Хъурман
Хъусæгон
Хъуыбады
Хъуыгъа
Хъуыдæ
Хъуыдайнат
Хъуыдакк
Хъуыдакка
Хъуыдæберд
Хъуызил
Хъуызыл
Хъуыла
Хъуылымбег
Хъуындо
Хъуынду
Хъуынцел
Хъуыргъос
Хъуыргъохъо
Хъуырман
Хъуыса
Хъуыссæ
Хъыби
Хъыбыз
Хъыбызо
Хъыбыл
Хъызыбег
Хъызыл
Хъызылбег
Хъызын
Хъылæу
Хъылци
Хъылцыхъо
Хъылмыц
Хъыргъа
Хъыргъы
Хъыргъу
Хъырым
Хъырымбег
Хъырымсолтан
Хъыхырман
296

Цаба
Цабе
Цаби
Цебо
Цаги
Цагъа
Цагъи
Цакъо
Цали
Цама
Цаисман
Цамел
Цаппо
Царах
Царахъ
Царо
Цах
Цаци
Цацо
Цæбæл
Цæби
Цæбол
Цæбыз
Цæгæра
Цæги
Цæго
Цæгол
Цæгъар
Цæкул
Цæкъо
Цæлкос
Цæлла
Цæллаг
Цæлой
Цæлхъос
Цæлыкк
Цæма
Цæмæхъ
Цæппо
Цæра
Цæразон
Цæрай
Цæрæг
Цæрæнбег
Цæргæс
Цæра
Цæри
Цæрикъа
Цæру
Цæруг
Цæрукъа
Цæтæлæг
Цæукъа
Цæхуыг
Цæукъил
Цгъой
Цебо
Цега
Цеге
Цего
Цегой
Цекъо
Церек
Цепе
Цеци
Цикъуын
Цицка
Цице
Цици
Цицо
Цицыр
Цогæл
Цогой
Цокола
Цола
Цоллахъ
Цомай
Цомарт
Цомахъ
Цопан
Цоппо
Цоппой
Цорæ
Цори
Цохъ
Цоци
Цоцка
Цоцки
Цоцко
Цоцкъи
Цоцкъо
Цочи
Цубар
Цубри
Цуга
Цугули
Цудыр
Цукки
Цкъа
Цуни
Цупыл
Цуца
Цуци
Цуцки
Цуци
Цуцу
Цуцукк
Цхуырба
Цыбыр
Цыпыл
Цыпыр
Цыда
Цыдуг
Цымыз
Цымырзæ
Цымыти
Цынка
Цыппо
Цыппу
Цырынга
Цырых
Цыхъо
Цыцсу
Цыцы
Цыцыл

Цъæгъи
Цъæрит
Цъæхил
Цъæхлæг
Цъæх
Цъæхой
Чаби
Чаги
Чаки
Чакана
Чаис
Чако
Чакъо
Челды
Чапан
Чапо
Чара
Чеба
Чебка
Чегем
Чего
Чегой
Чеджем
Чезе
Чеко
Чела
Челæхса
Челæхсæртæг
Челды
Челе
Чъебо
Чъено
Чъиби
Чъыбыл
Цъебо
Цъебой
Цъеу
Цъецъела
Цъихил
Цъицъа
Челемет
Челе
Чепæ
Чеппо
Черджес
Чермен
Чертыхъо
Черчела
Черчес
Черыхъо
Четæн
Чети
Чето
Четой
Чеса
Чефа
Чех
Чехо
Чехой
Чехсыр
Чечи
Чешо
Чиа
Чиби
Чъизи
Чъылби
Чъыппи
Чъучъа
Цъой
Цъоппой
Цъиза
Цъукки
Цъупил
Цъыкка
Чибис
Чике
Чико
Чила
Чилæхса
Чипа
Чисихъ
Чисо
Чита
Читъе
Читъо
Чихауи
Чихтис
Чишил
Чога
Чопе
Чопырыхъо
Чма
Чотка
Чугу
Чучи
Чыпыр
Чысал
Чыси
Чъучъиа
Чъыбыс
Чыка

ИРОН СЫЛГОЙМАДЖЫ НÆМТТÆ
(Цогойты В.Г. æрымбырдгонд æрмæгæй,
чиныг - «Ирон нæмтты дзырдуат»-æй)
0
Аби
Абида
Абидæт
Абучка
Авирæт
Агзариссæ
Агла
Агнессæ
Аграфин
Агули
Агуындæ
Агыдæ
Адæдзæ
Адес
Адизæт
Адисæ
Аду
Адуха
Адухан
Адзæ
Адзи
Адзикка
Адзирæ
Адзирæт
Азаткæ
Азау
Азаухан
Азæ
Ази
Азимæ
Азимæт
Азирæт
Азыр
Айдархан
Айлетæ
Айсæдо
Айсæду
Айсæт
Айссæ
Айсу
Аккуыли
Акула
Аламас
Аланхан
Але
Алетæ
Алимæт
Алимхан
Аллæ
Алмас
Алмæ
Алмæхан
Алмирæ
Алмирæт
Альбинæ
Ама
Ами
Амила
Аминæт
Анвархан
Андинæ
Андинæт
Андирæ
Анессæ
Анета (Анетъа)
Анжелæ
Аникъо
Аниса
Аниссæ
Аннæ
Ануси
Арискæ
Ару
Арухан
Арфиат
Асанæ
Асæзи
Асиат (Асйат)
Асинет
Асса
Ассæ
Асси
Аслихан
Атæлæт
Ауари
Ауархан
Афассæ
Афинæ
Афинæт
Афридæ
Ацырухс
299

Æмзарæ
Æ
Æхсинæ
ф
Бабал
Бабале
Бабетт
Бабеттæ
Бабо
Бабу
Бабули
Бабуца
Бабыз
Бади
Бадикка
Бадимæт
Бадинæ
Бадинка
Бадиска
Базе
Базитæ
Байси
Байца
Байци
Бала
Балихан
Балоци
Баризæ
Барикка
Баринае
Басса
Басылхан
Бати
Батта
Баттæ
Батти
Баца
Бацæ
Баци
Бацинæт
Багъæгуыссæ
Бæди
Бæдимæт
Бæдинæ
Бæдинæт
Бæле
Бæлон
Бæстыхан
Бæтæ
Бебе
Бебус
Беда
Бедикка
Бедукка
Бедуха
Белекка
Беликка
Беллæ (Белæ)
Бертæ
Бибæ
Бидукка (Бидыкка)
Биджидæ
Билæхан
Било
Биоккæ
Бист
Блоцæ
Боболкæ
Боæтæ
Борæти
Борæхан
Борвинæ
Боренæ
Бабули
Булбул
Бурæхан
Бурхан
Бурдухан
Бурдзæбæх
Бурчызг
Буслимæт
Бутта
Буфа
Буца
Буцæ
Буци
Буцинæ
ф
Валентинæ
Валетæ
Вара
Валя
Венерæ
Верæ
Видзидæ
Виленæ
Виссæ
Влер
300

ф
Габидæ
Габидæт
Гагула
Гагуыди
Гади
Гадизæт
Гадискæ
Гадзирæ
Гадзирæт
Гадзыгуассæ
Гадзыгуыз (Гадзыгыз)
Газга
Гаир
Гайсæт
Галлæ
Гамисæ
Гани
Ганисæ
Ганиффæ
Гано
Гасимæ
Гасимæт
Гасох
Гатæ
Гате
Гати
Гату
Гатъи
Гафа
Гафе
Гафетæ
Гафетт
Гафи
Гаффæ
Гæбæлиндзæ
Гæдитæ
Гæлæбу
Гæгæма
Гæлæти
Гæтийнæ
Гæха
Геба
Геданнæ
Герæ
Гетæ
Гзи
Гизи
Гигида
Гигидо
Гида
Гиданнæ
Гиккæ
Гимæ
Гимæт
Гиса (Гиша)
Гици
Гла
Гого
Годæда
Годе
Годзæма
Годзе
Годзекка
Гозе
Гозекка
Горæт
Госа
Госæ
Госæгуыз
Госæгъа (Гуæсæгъа)
Госæда
Госæзе
Госæзи
Госæма
Госæмахуæ
Госæнагъуæ
Госæни
Госæхъыз
Госга (Госка)
Госе
Гослæгъа
Госси
Госхан
Гота
Гуарæ
Гуассæ
Гуаццæ
Гуæдзæга
Гуæсæзе
Гуæсæнагъ
Гуæсæнагъуæ
Гугула
Гудæ
Гулинæ
Гулисо
Гулихан
Гуло
Гурмехан
Гутæ
Гуте
Гуцæ
Гуыбар
Гуыбарæ
Гуыбатæ
Гуылди
Гуырдзыхан
Гуыта
Гуытаз
Гыгы
Гыдæ
Гыдзи
Гызи
Гыркъыз
Гытта
Гыцци
301

ф
Даго
Дагъуæ
Дадикка
Дадимхан
Дадиннка
Дадуса
Дази
Дайранэе
Дайхуæ
Далихан
Далу
Дамикка
Дамирэе
Дамирæт
Данæ
Дареджан (Дарежан)
Даредзан
Дарина
Дарикъо
Даринæ
Даринкъа
Дарихан
Даришкæ
Дарминае
Даро
Дароша
Даска
Дасхан
Даухан
Даурæ
Дауырхан
Дафи
Даха
Дæкæзи
Дединка
Деилæ
Дефка
Дианæ
Дибæ
Дибæхан
Дидинæг
Динарæ
Динæ
Динæт
Диппо
Диссæ
Долæ
Дона
Донарæ
Донкæ
Дорæхан
Доси
Доссанæ
Дотка
Дофка
Дохан
Дуге
Дуду
Дудукка
Дукка
Думæхан
Дуне
Дунекка
Дунет
Дунетхан
Дурмисхан
(Дурмишхан)
Дуса
Дусæла
Дусетхан
Дусинка
Дутту
Духирæт
Дуччи
Дыгорхан
Дыгурхан
Дыгыда
Дыгыла
Дыгытт
Дыгыццо
302
Дыкки
Дыкко
Дыса
Дысе
Дыхуынæ
Джеммæ
Дзабет
Дзабитхан
Дзагифæт
Дзадза
Дзадзи
Дзадзикка
Дзамилæт
Дзандзирахъ
Дзанихуæ
Дзантæ
Дзантинæ
Дзаппа
Дзасирæт
Дзафи
Дзæда
Дзæдзæ
Дзæзæда
Дзæкка
Дзæккуы
Дзæна
Дзæнагъæ
Дзæнæ
Дзæнæтхан
Дзæрæда
Дзæхирæт
Дзæхдза
Дзæхдзау
Дзæци
Дзга (Дзыга)
Дзги (Дзыги)
Дзго (Дзыго)
Дздокка
Дзеба
Дзебæ

Дзебо
Дзегæ
Дзего
Дзегуыдæ
Дзекка
Дзекку
Дзела
Дземыса
Дзенекка
Дзенка
Дзеранæ
Дзерассæ
Дзетæ
Дзеу
Дзиго
Дзиккæ
Дзирæт
Дзитæ
Дзицкæ
Дзопи
Дзотдзо
Дзофка
Дзудзин
Дзукка
Дзуле
Дзыгула
Дзыгыда
Дзыгын
Дзыгыс
Дзыгыто
Дзыкко
Дзылат
Дзыкъуыла
Дзыла
Дзыллæ
Жаннæ
Журетæ
Ф
Еваг
Егæуыз
Еге
Еги
Егна
Егъа
Езее
Езетзе
Езетхан
Езурхан
Екка
Елда
Еленае
Елиса
Елмыхсан
Ело
Енгрес
Епо
Ерас
Ермвн
Ермвт
Ерметхан
Ерминге
Ермингет
Ермо
Ермон
Есиргет
Естар
Етер
Ефвна
ж
Жури
Жули
ф
Забидхан
Закирæт
Залду
Залдуз
Залдузхан
Заликæ (Зæлика)
Зæликæт
Зæлинæ
Зæриат
Зæринæ
Зеза
Зекал
Зелхан
Земæ
Земри
Земфирæ
Залухан (Зæлухан)
Залымхан
Замирæ
Замирает
Замка
Замилæт
Зана
Занетæ
303

Занзерæт
Занути
Зарæ
Заремæ
Заретæ
Зариффæ
Захан
Зæда
Зæду
Зæидæ (Заидæ)
Зæирæ (Заирæ)
Зæйнæп
Зæйнæт
Зæйрæт
Зæйрæтхан
Зæлда
Зæли
Зæлиат
Зæлиго
Зæликæ (Зæлика)
Зæликæт
Зæлинæ
Зæлухан
Зæнæтхан
Зæрæда
Зæрдырухс
Зæри
Зену
Зерке
Зидæ
Зидæхан
Зинæ
Зино
Зирæ
Зитæ
Зиттæ
Зитъа
Зифæ
Зойæ
Зона
Зонка
Зарема
Зулехан
Зулдуз
Зумарæ
Зурæт
Зуретæ
Иберхан
Иветæ
Идæ
Изæ
Изетæ
Илидо
Ф
Илитæ
Илуза
Ильвирæ
Имери
И надо
Инессæ (Инесса)
Ирæ
Иридо
Исанæ
Исæт
ф
Кади
Кажæ
Казетæ
Казимæт
Кака
Кали
Калимæт
Камилæ
Каси
Касимæ
Кастаухан
Като
Кафетæ
Кæди
Кæлимæт
Кæфи
Кекуын
Керти
Кета
Кети
Кето
Киабæхан
Кика
Кима
Кири
Киримæт
Киша
Кло
Кодиннæ
Козетæ
Козимæт
Кокка
Косе
Косер
Косерхан
Косри
Куарæ
Кукла
Куку
Кукыл
Куыло
Кыркыс (Кыркыш)
Киабæхан
Кика
Кима
304

Кири
Киримæт
Киша
Кло
Кодиннæ
Козетæ
Козимæт
Кокка
Кос
Косер
Косерхан
Косри
Куарае
Кукла
Куку
Кукыл
Куыло
Кыркыс (Кыркыш)
Къори
Къуыллæда
(л)
Лабæ
Лабæхан
Лавринка
Ладенка
Ладимæт
Ладимхан
Лирае
Лисафер
Лиска
Литæ
Ловкæ
Лондæ
Ладинкæ
Лази
Лазимæт
Лазо
Лакимæт
Лала
Лалу
Ламасхан
Ламзе
Ларæ
Ларисæ
Ласта
Лаухан
Леза
Лези
Лезинка
Лезинкъа
Лезурхан
Лезухан
Лейлæ
Лемæ (Лемæ)
Лемзæ
Ленæ
Леска
Летиа
Лианæ
Ливиа
Лидæ (Лида)
Лиза
Лизикъо
Лизо
Лили
Лимæ
Лимерæ
Линæ
Липæ
Липи
Луарæ
Луархан
Лубæ
Луизæ
Луски
Людæ
Людмилæ
(м)
Маги
Магда
Мадикка
Мадиска
Мадзæ
Мазика
Майæ
Макъа
Макъинæ
Макъинæт
Макъре
Малидзæ
Мадинæ (Мадинæ)
Мæдинæт
Мæккæ
Мæликæ
Мæликæт
Мæсирæт
Меле
Мелек
Мелес
Мелесе
Мели
Мело
Малисон
Малихан
Мами
Маминка
Манна
Мани
Манидзæ
Марго
Мариа
Мариат
Марикка
Маринæ
305

Марикъо
Марине
Марихан
Маро
Марта
Мару
Маруса
Масо
Масоркæ
Масурка
Матикъо
Матрогае
Матъронæ
Маце
Маша
Машикъо
Машл
Машурка
Мæди
Мере
Мерет
Меретхан
Мери
Мидо
Микка
Мила
Милетæ
Милидæ
Милиуан
Милка
Минонæт
Минæ
Минæт
Миникæ
Мисирæт
Мисурæт
Мити
Митта
Мок
Мола
Мона
Морæхан
Музиат
Музетæ
Муслимæт
Мусхан
Мыркан
Мысылмæт
Мысырхан
Мыхуыр
ф
Навескæ
Нагъо
Нагъуæ
Нада
Нади
Надинæ
Надиффæ
Надо
Надыго
Надя
Надзи
Нази
Назикъо
Назирæ (Назира)
Назирæт
Назо
Наидæ
Наизæ
Наирæ
Накъа
Налдыс
Налджан
Налевкæ
Налмыс
Налхъуытæ
Намерæ
Нана
Нанæ
Нани
Нано
Наргизæ
Насихан
Насран
Наста (Настъа)
Насти (Настъи)
Насыпхан
Насырæ
Ната (Натъа)
Натъо
Натъроф
Нафирæт
Назирæт
Нæкæди
Неза
Некка
Нела
Нелли
Нене
Нену
Никкæ
Нинæ
Нино
Нинуца
Нитта
Нифæ
Нифторкæ
Ниффæ
Нона
Норæ
Нофта
Нукка
Нукки
Нуну
Нускъи
Нутæ
Нуткæ
Нуца
Нуци
Нынна
306

Огга
Оздинцæ
Озинц
Озинцæ
Окка
Папе
Папело
Пари
Пастирæт
Пацъа
Пæсæ (Пæшæ)
Пело
Рабиат
Радимæ
Радимæт
Радинка
Радиска
Разетæ
Рази
Разиат
Разинка
Разитæ
Раисæ
Райæ
Райзæт
Райзетæ
Райсæ
Райхан
Рамитæ
Ола
Олацкæ
Оласкæ
Ольга
Олинка
Пена
Пеле
Пепена
Пепо
Пине
Поли
Полинæ
Попо
Ранетæ
Раханæт
Раццæ
Рашка
Рæфинæт
Рæхи
Рæхимæт
Ребо
Реветкæ
Рези
Резинкæ
Резурхан
Ремæ
Ремсо
Ренæ
Ренатæ
Рефузæ
Оличкæ
Олмес
Олмесхан
Озретæ
Поси
Проса
Пуцыр
Пырыска
Пъела
Пъело
Пъоли
Ризетæ
Риммæ
Риолетæ
Ритæ
Ритъо
Рифузæ
Розитæ
Роиз
Роксанæ
Рохсанæ
Ружан
Ружанæ
Руси
Русикъо
Розæ
Розине

©
Сабадо
Сабæта
Сабе
Сабеда
Садифæ
Саидæ
Саламхан
Салекка
Сали
Салимæ
Сало
Саломе
Саломи
Салу
Салухан
Самæти
Санет
Санетæ
Саот
Сапар
Сапархан
Сапинка
Саридæ
Саридæт
Саринкъа
Саркæ
Саса
Сасанет
Сасаткæ
Сасинкъæ
(Шашинкъа)
Саскæ
Сата
Сатана
Саучызг
Сафетка (Сафеткæ)
Сафиат
Сафикка
Сафинает
Сафирает
Сахар
Сæли
Сæудæт
Саусатæг
Сæлибæ
Сæлизæт
Сæлимæ
Сæлимæт
Сæнæзи
Сæнæхъыз
Сæниат
Сæфирæт
Светæ
Светланæ
Секуы
Сенæт
Сенка
Сенкъа
Сеникъо
Сеппырхан
Серафин
Сери
Сериффæ
Сидæхан
Сидо
Сидона
Сиккæт
Симæ
Симзарæ
Сиранæ
Сифæх
Сона
Сони
Сопи
Сопо
Софи
Сохтæ
Сугъзæр
Сулинæ
Сурато
Сурæт
Сураетхан
Сурка
Сурме (Сырме)
Суфырает
Сымыхан
ф
Тазырæт
Тазихан
Таирæ
Таирæт
Таисæ
Таймас
Таймасхан
Таликъо
Талифæ
Талифæт
Тама
Тамар
Тамарæ
Тамари
Тамилæ
Тамилæт
Тана
Тари
Татæ
Тати
Таузан
308

Тауис
Таууо
Тауыр
Тауырзæт (Таурзæт,
Тæуырзæт)
Тауыче (Тауче)
Тæирæ
Тæйбæт
Тебри
Тебро
Тезадæ
Тели
Темла
Терез
Терезæ
Тета
Тимæ
Тиминæ
Тинæ
Тома
Томæ
Томæхан
Томе
Томи
Тотурджан
Тотырдзан
Тохтæ
Тута
Тутырдзан
Тханæ
Тхирæт
• Тъаса
Тъаси
Тъасо
Тъатъе
Тъафин
Уалокка
Уана
Уарда
Уарди
Уардис
Уардо
Уарзет
Уарзет
Уарзетæ
Уасиа
Фадинæ
Фадинæт
Фадинка
Фаидæ
Фаисæ
Фари
Фаризæт
Фаризет
Фаризкæ
Фаринкъа
Фаруз
Фарузæ
Фарузæт
ф
Уацирæт
Уацце
Уæги
Уæгъуыллæ
Уæдзикка
Уæдзи
Уæдзирæт
Уæздинцæ
Уæкка
Уæликка
Уæрæйдæ
Уласкæ
Улинкæ
Уху
Уыди
Уызæ
Уызытта
Уынатæ
Уырзæт
Уырысхан
(ф)
Фаска
Фати
Фатимæ (Фатымæ)
Фатка
Фатмæ
Фатъи
Фатъимæт
Фæрдæ
Фæрдыг
Федорæ
Федоса
Фена
Ферузæ
Ферузæт
Феткæ
Фидæт
Фиолетæ
Фирузæ
Флаемæ
Фридæ
Фроса
Фузæ
Фуриат
Фуфæ
Фырдæ
Фырдæуыз
Фырдæхъыз
309

ф
Хабебæ
Хади
Хадизæ
Хадизæт
Хадзыгуа
Хадзыгуассæ
Хазиат
Хаирхъыз
Хамбечер
Ханает
Хангуа
Хангуассæ
Хандзериффæ
Хандзариффæ
Хани
Ханиффæ (Ханиффа,
Хæниффæ)
Ханысйат
Харуз
Хæзна
Хæмысиат
Хæридæ
Хорческæ
Хумпий
Хуринæ
Хуылимæт
Хуыме
Хъазихан
Хъаллæ
Хъастинæ
Хъуыдинæ
Хъуылты
Хъуылтыхан
Хъуырман
Хъуырманхъæз
Хъыдыпхан
Хъызмыдæ
Хъырымхан
<3>
Цацка
Дацкæ
Цæмæнхъуыд
Цæмæхъуыд
Цела
Цеца
Цеце
Циныг
Ципæ
Цитæ
Цица
Цукки
Цуца
Цуци
Дуду
Цыкъура
Цъæхчызг
ф
Чабæ
Чабæхан
Чачи
Чендзе
Чендзи
Черты
Чесаду
Чето
Чыза
Чызнал Чыка (Чыга)
(ш)
Шаша
Шашка
Шашурает
Шекирхан
Шениат
Ширæт
Шурæ
Шурæт
Шуриат
Шуфырæт
Шуши
310

Ядо
Ф
Элисо Эльзæ Эсвер
Эллæ Эльмæ Эспине
Эльвирæ Эльмирæ Этер
Эльдæ Эммæ Этерæ
(ю)
Юза Юзи
Юзæ Юлийя
ф

НАРТОН НÆЛГОИМАДЖЫ НÆМТТÆ
Адыл
Адылы
Айсана
Алæф
Алыбег
Алымбег
Али
Анæбар
Арæхдзау
Ацæ
Ацæмæз
Æхсар
Æхсæртæг
Балсаг
Батрадз
Бедзенæг
Берд
Бибыц
Бигар
Бызар
Бора
Бурадзаг
Бурæфæрныг
Буцег
Гæтаг
Гетæг
Гургой
Дзанг
Дзег
Дзех
Дзылы
Елой
Елтагъан
Зиваг
Кандз
Хъæрæмаг
Хъандзæргæс
Хъонагъа
Маргъуыдз
Мæгуйраг
Мукара
Саргой
Саууассæ
Сидамон
Сослан
Соппар
Сахуал
Сыбæлц
Сырдон
Тар
Тарагъан
Теувез
Тотрадз
Тых
Уаз
Уарага
Уæрхæг
Уæрхтæнæг
Уон
Урадз
Уырызмæг
Фуага
Хæмыц
НАРТОН СЫЛГОЙМАДЖЫ НÆМТТÆ
Агуындæ
Ададзæ
Адыкыз
Азаухан
Акулæ
Бедуха
Дзерассæ
Кармагон
Косер
Мысырхан
Сатана
Уадзафтау
Уацирæт
Хорчызг
Хъызмыдæ
Чендзена
Элда
312

>
СКИФАГ НÆЛГОЙМАДЖЫ НÆМТТÆ
Агар
Анахарсис
Ариант
Армапиф
Атей
Гнур
Иданфирс
Ишпака
Кадуй
Канит
Колаксай
Лигдамис
Лик
Марсагет
Откамасад
Орик
Палак
Партатуа
Савмак
Савлий
Сайтаферн
Ситалк
Саурмæг
Скил
Скилур
Скопасис
Спаргапиф
Таксакис
Таргитай
Теушпа
АЛАЙНАГ НÆЛГОЙМАДЖЫ НÆМТТÆ
Аддок
Алан
Аллан
Аланус
Ален
Амен
Андак
Ардабур
Ариобинд
Арменон
Аспар
Аспидиус
Бабо
Беогар
Германерик
Гоар
Гоерик
Гойарик
Кандак
Ласукар
Неугион
Пабол
Патриций
Респедиал
Сангибан
Самбида
Саул
Сафракс
Сиагрий
Эгетий
Эотар
Эохар
Эуторик
313

БИНОНТЫ ÆХСÆНАДЫ ÆМÆ
ФЫДЫФЫРТТЫ ГЕНЕАЛОГИОН ТАБЛИЦÆТÆ
Цыппар ирон мыггаджы Тегкаты, Цæлыккаты Галуанты æмæ Гаглойты гене-
алогион таблицæтæ арæзт æрцыдысты ранымайгæ мыггæгты мыггагон таурæгъ-
ты бындурыл. Уыцы мыггагон таурæгътæ æртымбыл кодтам Цæгат æмæ Хуссар
Ирыстоны районты нæ экспедициты рæстæджы. Мах ма ноджыдæр спайда код-
там Абайты В.И. номыл ЦИГСЗИИ æмæ Уанеты З.Н номыл ХИЗИИ-ы архивон
æрмæджыты - къухфыстыты фондæй.
Тегкаты мыггаг конд у цыппар рагондæр фыдыфырттæй (патронимийæ): Га-
катæ, Тунартæ, Седантæ æмæ Хазмайтæ. Гака, Тунар, Седан æмæ Хазмай нысан
цæуынц Тегкаты мыггаджы фыдæлтыл æмæ сæ алкæцы мыггаг дæр стыр нымæц
байзæддаг рауагътой. Тегкатæ цæрынц куыд Цæгаты, афтæ Хуссар Ирыстоны
дæр.
Цæлыккаты мыггаг конд у æртæ фыдыфырттæй: Казиханы цог, Хаслыхъойы
цот æмæ Мысосты цот (Казихантæ, Хаслыхъотæ, Мысостæ). Ацы мыггаг цæры
Цæгат Ирыстоны.
Галуанты мыггаг конд у цыппар сæйраг фыдыфыртгæй: Гассетæ, Гугутæ,
Хлитотæ, Додтайтæ. Ацы фыдыфыртты бындурон фылдæр хай цæрынц Хуссар
Ирыстоны, сæтм хатт æмбæлынц Цæгат Ирыстоны дæр.
Гаглойты мыггаг конд у куыд тынг рагон, афтæ фæстæдæр ацы мыггагæй
чи рахицæн, ахæм фыдыфырттæй: рагондæр фыдыфырттæм хауынц: Джиотæ,
Бебетæ, Гапатæ (Къомайтæ), Будатæ. Фæстæдæр чи рахицæн, уыцы фыдыфырт-
тæм хауынц: Гæбуцтæ, Мирмантæ, Хæтатæ, Притæ, Хæмæттæ, Пипотæ, Кабитæ,
Бутчитæ. Гаглойты мыггаг цæрынц куыд Хуссар, афтæ ма Цæгат Ирыстоны æмæ
Гуырдзыстоны хицæн районты.
314

е2
\о
•«з
1>
•эд
ок
1 й\
1 5\
Г
тлдт
^ о>УН
Ю
о
со
о
3 '•’ЯЬЧ.
л1* 1
Ч^И«ЭМУМ«и|9
/2
1 >§И«0Н*Ш1
/А
А/ЩРивэииэа
3
х^
\ >иР няоунпшь
\\§
\™*«охоээе>1
°* ГШ
^ ™ 1ЯВ040С
л*
\^^
106ЩСГ
\^/*0*И1О«
*»
*
л
<п
0
Е
*
4
Г
1
ь
2
сО
0
IX
к
тæрт
1
^
«
и
8
1
8
5
N
&
>3
х§
Л
5
Бсегъс
о
о
8
Л
Н
В
$
$
Курта
мшиыг

ю
н оо
0 X 03
5 I I
о
_
со
о. ш
_ *
_ X
_ :
I
Ш
-
ф
ш
_-
ш >»-
п
Т~Т~
ш _
X -
_ ш
о. о
ш -
о о.
X О
< ш
_
ш
=3
о
_
о
ш
* 5 |
I- < о
\ о
о
X
__
_г
X
ш
а:
ш
-
о
ю
ш
о
>»
—
о.
_
- 2 ~: О О ^
ш
I
о
ш ш 5
сц _ о.
_ >ч О ~
С1 С1Ю
ш ш
3
I
о
I-
<3
с
5
н
%•
<\>
3
3
-
_
о ш
I- О.
- т
т <
Ш .
X
1 1 ! 1 !
Ш
_
_)
^ 1 ! 1 1
1=1 ю
со
ш
_:
_
_
со
ш
_Г
_
_
"
ш
I—
_■"
_
Т
о _
Ю о.
со ф
о
ш
о

е2
* П"1 2 11
3511*8
° * < т т
т ч Я 0)
^ <
о ю х I
ш * >* &
О со СС
о
ф
с;
<
х
»-
X
(0
I-
о
X
о
X
о
о.
(0
о
о
оо
"I
03
сг * о-
П
2 о
|- >:
00
1
о. о
00
I
о
>з
2
2

е2
3
I
о
I-
з
>3
к
<3

3
I
о
5
д

ЧО

е2
X
ш
X
-
со
ш
_:
8 /
СО — /
о. х /
3 —-ок
_ СО\
Ш &
X \
1Э1Л1
О
1—
ш
-•
1
сг
хаи.
/ _ .
стан
ш
_:
о
1—
1
_1_
нмир
ш
со
*
»я -
1-
СО
ысырби
2>
1 о.
о
со
<
~Т~
Знаур-
лбекЧ
^
Киз
—г~
1
_:
ирбе
ш
__
1ЬЯС
1
X
ш
Елхъ
_1_
~Г~
Гоби
П
_ -
0
ю
>*
ш
со
л-Бек -
Кизи
о
1_
ш
_-.
1
__]
о.
_
Мам<
_1_
~г~
ыхъо
о.
ш
со
Ш
~1
X
ш
X
1ир-
_
<
ек-]
лтан-Б
>*
о
•Мура
_
ш
X
_1_
ь
ш
ю
Джан
_1_
~1
_
0
ш
о.
Ума
__[_
со
Ш
>»
_
>_
ш
1-
_|
_Р
* _■
0 I
1 Алб
н
1ура
_>
~1
0
_-
т-Дзат1
ш
_
ш
т
I Канте^
о
бру-
_
-
о
"Т"
Ахмет
_:
т
0
ю
Агу!
_1_
_
Кучу
__
П
>%
_
_:
1-
~т~
Ногткар
о
Хаки(
_1_
о.
-
ш
_>
_1_
"1
_:
збе!
ш
_:
~Т~
ф-Бек
_
т
0
Ш
_■
>»
Гаг
_]
о.
о
СО
_
<
~1
со
Ш
о.
Тайму
~1
арсау
I
3
I
о
г
н
2
5
2
з
I

00
&
е2
.0
ш
I- Ю
О д)
Ю 5
з: -1-
Ш
о.
с1
I
Ш
о
»
со
о.
-0
I
ш о
с; >ч I
н -" * о. о. ш
* о. © ^^ © ю с;
ш*н^л©©2 3<*>2 -5 о
>* ° * 5 2 1^о-ш
2с1<|Ш-^со ^ Х_] ’ 1 1
Д 1 1 <—’ ! Х^
х
ш
X
5-
со
Ш
-о
ш
ш /
о/
о
ш
с; о
© т >* X
§;С0 © * О 0. 2
Ш _]
ш.
А I
ш
"’4 Ш Ш ^
X О Х
ш
ш
сс с
о. о
, © ю ш
о ю 5 ю
ю з: 0 о
2 Ш ь- Ш
ш
X
со
ш
о.
>ч
2
о. I—
>* I
с;
©
^ ш
Ш ^
5
со
л
с;
о
ш
о.
СО
<<
I
о
о
>» ^
ш
©
а.
х а.
ш о
1
о
3
2
2
I
Ю с; *
2 Ш >
ш о—^-
со
© ъс
Ю ©
2 Ю
Ш О-
о з
о ш
X X

о\
ю
е2
X
ш
I-
о
X
О и.
* >>
^" X
х ш
3
ш
с;
о
ю
з-1
<
ш
ю
00 I
ш _]
о
ш
1
1-
ф
5
о
1_
ш
2
3
со
ш
ьг
^
1-
ура
2
1
—1—
"1
^
Ф
Ю
О.
>%
Сам
^
ф
ю
с;
ани
с!
1
—1
"Т"
со
ш
>*
о
>ч
2
1
_1
"Т~
^
5
Кар
н
ш
о.
>ч
_
1
_1
п
ш
ш
о
ш
X
ш
с;
о
>*
0.
1
_1
3
I
о
I
г
н
о
5
I

е2
лан
з и
1- Ш
5 2
/ ■ •-
'5-
0
5
х ш
2 ^-
3-
=Г
>ч
^
_1_
гаци
ш
1- ■
^
ыхъо
Увж
1
1
зимагомет
Хъа
1
1
омет-Мирза
Маг
1
1
*
0
-_к ~
ю
С1
о.
>ч
1—
-0
X
о
-0
1_.
о.
>»
-__:
зор
2
<-
_____
1
1
0
X
о
1
ш
Тембол
—1—
1
0
5
X
ш
о.
ш
С1
>ч
~
Ина
1
1
~Г~
-о
X
Угалу
I
1
51 -
5
ш
3
1—
н^
0
2
__:
*
СХ
ш
X
—
ГЭ1ЛМ
Хади-с
—1—
Н^
_о
т
0
ю
со
Хад
0
~
._:
*
Хад
1
1
1
0
~
X
<
1
»-
ш
2
._:
со
Ш
.*_
1-
Ш
_
мбо
._:
1_0 -
_
1
о
Тас(
___.
шИ
о
О
—1
1
^
0
_
X
<
сс
о.
0
Ю
ЭлЫ
-0
X
>ч
• ~
: 2
! :_
___
1
1
Зи
-? 5
- _.
__.
X
ш
"I
1 ГП
т ° ^
т к ш
5 "° -
11 &
_ _:
Хъа
3
X
о
с
н
о
2
2
I

2
е2
5 О. (0 з
>» г - я с о.
5 X ф >< о о
(0 -
X
_ О
3 >*
0)
ю
о.
_
_ - >* _• «=С
._,-_._ (0
— ГС Ю >* _ I Ю
^ « « <0 _ т _
~ * Н
н Ц ф о
§ |1. 2
X ? Я т
— ~ _ о>
>ч , _
_ 1_
__!
3
I
о
с
2
5
8
3
г
х
5 О- _ т * т
- л ’- ~
^ ~ (0 - _ О.
_- 52
X

е2
3
I
О
I-
с
5
8
3
О
о ° 2
- ^ т 5 X Й"С03?
» *юоо?ш*ос;
ш X < |-
СО I 1 1
I- I
о
о —•
1-л
т I |
й го ш а) ш
X
О со со
>^>
о. 2
>, ш
ш X
X
<3
Й
<3
3
I

е2
3
I
О
I
с
5
3
г
I

^г
е2
ш
ю
о
_;
|_
о о.
I 0)
2 о
ш ^
ш ’
__
ш
-
ш
_:
з:
X
1
с[
_
ш
ш
СГ
1
ш
1—
>.
->
1
о
-
_;
__
>_
_
_
о.
о
0)
1
_:
0)
Ю
со
Ш
Ь_"
1
ш
_:
__
0)
о* Э
ш =1 •
_. х н ©
* й >* * ~
ш
о
о
-1—1 1=
^4 СЕ
ш ^4
со
Ш
_: О.
3 >> 2
о. гс с; с; 2 -
>ч н ш о >з ~
~ ш Ф ш -. ^ о)
° _Ш I Л___^
^
3
I
о
>.-:
0) Ш
%и—I г—
оП Г
О- Ш о
П
-: О ^ ~ О- О ш о>
< ош о ф
П
>.
ю
ш
Т~
I
т
п
*е о
° * 6
О а_
ш
X
2 т .тп
х _; ш о.
ш с_; д >,
о —- э
_.'
0)
со
8:
>»
<\<
2
го_
I
3
О-Х
ш
т
ш
X
ш
со
0) ш ~
5.1—Г~1 П I »- с;
ХххшО-:,"^
Ш
ш й ^ <*> Офсотс;
о о ^ с !=:_:_ а>з: 5
<
с; ^ о- о сц
Ш 0.
.._
|"ТН
о. х -:
0)0)О
__ О _:
О. 0)
< с;
<
О-
_:
!_
Н
ш
а:
~Т
о.
_
со
О
Т~
_;
ю
со
ш
т
о
_
о.
о
о х ш

е2
I
03
С1 0)
о. о
03 0)
т о
о
з о:
с; х
о
с;
* о
н 2 с;
9 оз о
оз^ш^-р^.
ТЛ 2
(0 I ^
>» 3 ^ »- ^
с;—г
ф I
_: -:
3
- *~1 §"1
О. о. ^
< [_ О.
03
X
03
л 00 2" 03 *
__ ^ н * 3
>* _>
03 I
>*— 1
о
ш
_:
з: * *
о ю ^ *
03 _; С0 М —:
с; о) р ш оз с;
5 с; ^ X С <
*° < С 1 1 I
,? ^ I
\о_|
_: —1
_;
х-
1 1
03 [-
с;п а-г
-- сгИ ь_ з:
ш оз о
с; с; ш
о Ш
Г
ТП п
с: I 5
о. о 5
т оч "■
>_:
_:
1—
о.
о
~~Г
ш
т
<1>
~1
гс
I
Ш
3
I
©
о
й
8
5
3
5
х
I
0)
т

ЧО
*2
X
о ш
о- с;
01—О
>* О
с; о
ш
5 о
о "
-_.___ О"
ст Ф *
О О 2 0) О.
5. с; о. о- >ч
С[ О Ф Ф С0
ш
-
ш ©
* 3 I
ш
ш
>»-
ш
о. о-
О т I- »- »5 Ш
с; * ь _ х ф с;
ф ш о° -- >* о. о
_> ^ с[3 С0 _> с[Ь--
X
_ . 0 Ш
сс— х -- =I
О о ^ Т
I
м
о т
о с;
ОО
5 ^"
2_
о
\т I I I
о " с; *
Ш о т
X ш т
___ Е_-
ш /
5/
__
*\
Ш о_
X I-
ш о 2С
|<^
5 т 5
_ т с; 2
1_гё-|
Ч__-?_ч?
Ш 2-^
-
с; з_
__ о
о. с; т
т о С0
ш *-___
о _
ф
__
__
т
о. ^ о ш
~: о >_- ".
& Ш0.Х О
,--г—I I I I
>г_
2
I
_1_
\Ш
Ш
X
-О-г-г-■
-0 ю О- г:
- Ф о
< О Ш
2-1 1 1
3 ф >_ о
V© Ф О с_ о __ ш
ш о ^ о- ° ф __■
-- -1 о - с; ^
1_ Ш
1
о
п -I-1—I
О О. __ X
-- ш о» ш
п—г
ш о
__- I-
>* - -о х
_- ф с;
,_ с- ш
о
ф

ю
е2
СС
о.
>*
о.
_
_
3 05 ~
ш сц со
X
X 2
<—I
ш
о
_
<
X
(0
с;
<
>_
0
|_
о.
0
О
2-
X
со
с;
о
о
О
X
о
X
со х со о о.
X _ ^ X Ш
с; со о- о со о
со сс 8 о >ч х
^ _ О С0 5 С0 I |
т « § < 1_ 1_ Ш-^ ’
СО >» ^ | | | |
д) -. 0_1 I I I
X
со
с;
о
о
О
~Г"
-
о.
0
т
о
С1
со
1
с;
—
о.
т
гп
_.
1
-
_
ц
_;
1
>_
_
_
_.
о
0
1
>_
-
о.
2
3
о
Н
I
>3
5
3
о
I

00
е2
3
I
О
I-
<3
<Г>
5-
©
о-
о
ш
—г-
асо-
>
нги-
о
с;
—1
ерт-
ю
с;
<
го-
оеуы
1—
КЪО-
5
сц
з:
X
ш
ш
8
со
>екуь
—1—
1
ш
1-
—|
П
5 8
Хсем
з-
имы
он—1
ы о
2
ш
о
с;
«джо
он—’
1 1
5"
Т"
(0
Къо
п
(0
Къос
ш

о^
е2
3
I
X
О
I-
/о
5
!
2
>»
?
■8

о
2
ш
ш
X
0)
X
I го
ш
о.
,« о о.
Ш I к
^ 0) 0)
* 1 I
О ^Г^
О. I
Ш О- О г
О о ю
8
со
-0 О
О. О
2 о.
о
>ч
^ I- >ч О-
* ш ш
■р. ш °°
I
ш
о
Ш с;
^ <
I
Ш
<
° I
I
- з с; х ,
к ш й>—\ оП о
со о о. >^ ш
(0 й < ф Ш
Ш СГ
00 I
<
н
сГ
X
ш
о
с;
<
о
ш
со
ш оз
11
п О
е
ГО ГО|
ш
ш 2
1 5 о
о 2 2 3
со
ш
3
X-
о_
о «- >»
* 0) 5
* ^ X
Е^ О ^-
Ш I
\сг—1
д §
* 2 ш >* ^ ш
т н- =г о х с;
ю 2 >* °- -й- о
°2 * ?ш ^
’- < &
ш >х
х ^
с;
ш
С1-
г> « О-
о- ш с; >з ш
5 ш о >,
о I о. сг
3
I
о
«■
с
2
<3
2
3
•з
о
5
0)
с;
ш
ш со
5 со
<
сг. со
о ^
ф
с;
<

е2
с;
ф
_:
о Э
о. >>
со I
со
ю
хх о I
о __ ^
О со |
О С1
__ I
а>
8___з/
со со а>\
>* а>
Э о
С_
X
аз
с;
О. |- О
О. С0 С0 >» _
со сс а. 0- 5
*>»>*, _1
О
0)
сс _>
__
_ ё -
~ о _
2 5°
—• >» а>
_Г--—- 2
_1 О
ш
I
со
с;
>»
ю
со
С1
^со
со
С0 -
с.
о
п—I—I
_: о. I
~- т _;
О
о
^§
>»
з
>»
о
«3
со
ш
о
\3_
ю
л
1
5"
ь «
>* со
а. !;
о
__
_____
1
X
а>
1-
>*
0.
____
1
5
а.
а>
Т
о
СС
ом
1
со
1-
о
о
__
"Т"
о
2-
О.
О
_0
со
А
_.
со
с;
-_
~~1
з:
а.
ф
т
о
с!
^*

е2
3
<3
о
«3

е2
х
8_
о
С1
° © х 2 х
т35-яЯ-003
(0
3 3§ |5й*
6 | | | I
3
I
о
5
3!
1
«\»
5
2
>»
I
«3
~1
О. (0-
о 3
с-
(0
^ 5 I «
о я с;
2п
X
со
х < ф
с;
<

ю
е2
о
0)
'=" о-
I
со
I
> й О г «. -
о- <■> о <°
03
I
03 _о
3 о оз
0) см Э
^ I 5
^ I
1
о..
С1
0)
е
1
X
о
о
с;
^
1
ю
Хаз
1
*—1
т ш
о
сч
ю
со оз
~1
о
сг I
Ф
X-
о
о ~ т
шш о
Т~1
н со
8 8
8 8
<
3
I
о
I-
<3
I
<\>
2
о
3

е2
"1
0)
(0
(0
-8-
-8- с; * х
т * ф со 0) т
* 5 Я I «3 < < ^
тС0 --< С-1_-
х СС
°_]
т т 2 Х ^ ►"
гс (0 со х с; (о
^сх соо ^
2 ^ ; !__ I
1 I
_Ш „
л
с;
(0
со—ф-
О
• ^"^1"1 ’
О. (0 (0 к т —1 , к
ОП X I О О. 0 ’ -I
<» >ч О.
с; I- т
а>
с;
(0
ю
(0
ш
1
(0
X
_:
I
1
а>
X
_.
и.
Ш
_>
1
3
1-
"п
1_
1
о
о
_:
с;
1
5 т т >* <0 т
2х ?ЧсрО
а>
с~_
О "1—Г~Г
К ,0 ,-; (0 т-
соп—!—*~
*: С0 <0 ’Г^
т 3 Н
х> З^гзд>\°
X
03
^-Г^О^^тЯ^ С 2 Х П
сг ,_:?^|-т2то1тт
>-Ь с^^о.то.'?с_>»а>с;о.
5 со * т :5 >*а. а.3 >*
3
I
о
*
»
•а
2
2
>з
о
«9
е>
О
со
=15
ю
со
(0
X
со
-I О 5
о *
со

ЧО
е2
(0
0) | О ^
__1 I I
>_
_
О
о ^г оз со
X 2 _ *
(П—’ _Г
_
^ оз
Ш со
со |: о/
со— >-— >з
3 -^ I I I I I
1|1
2 ..Л-! I I I
х Ф со | о ф Ф •
<ЮО.а,о.1-ш^
(0 5 | ^ Ф С ,°-
* * * ° *2
со
\о -°
8 5
5п
03 <0
>ч —
^ ?
X
Т
о.
о
ш
Т"
03
X
5
с;
03
со
"1
03
5
_
03
со
т
>ч
03
О
~Г
X
03
-
о
о
О
—1
"1 *~1
сс о. оз
2 О ~
_ _: ф
«з сц
с!
3
©
2
%•
I
>з
2
5
Е
>з
о
3

е2
03
со
_о
о-« || о 8 * о.
X 0.2- Я °: © 8 т О-
< I I I—I с! 1 1 I I
_1 I
о
сг со
К ^0.0.
(0 ПЮ (0 0)
тт ^т°2>Ш
СО СО о О- Зь т ■ .
о 5э <5 5 н-1—]
А I
03
I
со
2. *
(0 (0 г
гт °- ^ С0
5 й<3
со
О
с;
о. о
о *
ш
^ I
К о
т О Н *
I- О К С0 X
.о с! ц о. с;
С Ф (0 > Ф
о е ш^ е
_] I I I I
"1 I
х 5- т °- *
^ СО О к- *
« г ф Я
X Ш
О
3
I
о
2
>з
о
5
й
>з
«ч
<3
8
3
3
>з
1
а
с;.
о
о
со
о.
о
ш
о; о: о.
с; ь 3
О. (0
I- Ю
И
ХТТТ
О. С0 I- 0)
о.ж с;
о: с; со
с; о <2
х п ^ со 0-
0) ^
00
-0
>

00
е2
с[
X
03
о
с;
<
с;
>ч
оз
О
ш
.0
05
-0
03 -
I- 03
00 X
^ 03
3 О. -
Ф 03 О. о) 03
ю
Ш Ф 7 2
а Я ^ ОО)
оз ш | | 1
со
о
X
С1
0
с;
о
03
X
со
о
X
сс
0>
с;
о
03
X
æ
о
X
СС
о>
03 (_)
X К 03 >Х х
2 с; х © |_ я. —
с? « ^ о) о)Х>,5
о
3
I
2
>3
о
К 03 03 ^
сг х Ю 0>
- о. з> а.х^(1)1с;с;^
о-д о) о. о 5 | 2. т
с;
03
со
03 Т X
*- сг
03
с;
со
03
I ! I
5 03 03
оз х х
03 3
н- о.
О ф
О у
А О
* сг

Г4
*2
I
(0
О. 9" 0- 2 ф (0
1_| |_1 1
О 5
_! С[
Ш
0> I
0_1_
П
1
=■—, я —_—
Ч. >_ 5 С0 *» —, >- —I
_ - -; 3 <0 | 3 I
* о. « _ ч 5 5
I • » ■ ° "
н ^- < —
2п
-, 1 I I О- ,
2 „ 5 - >- - — 5 Л-,
_ ™ 5 ф ® * х о-П
I <
3
I
О
I-
зг
з
о

о
е2
ш
н
со
о
а) о
со
3
а>
X
(0
я . <в $ о V
I I
55?^
1_ о.
со -о
I- Ш
3 ^ I -я
а) <о
со -,
гД I
* со
3 I-
о 3
. о з
о О ^
X
-1-1111 I
5 оо>*с;п о —|
* * а. х а> I к=ц I
I
о
г
I
>3
<\»
2
2-
3
>а
о
3

со
е2
о
о
^
0)
с;
2 2
I -"
© _А
с;
1
ш
А
з-
2:
1
ш
з
>>
з:
|_
1
СО
О
^
ш
___
1
пана
ь
0)
00
О
1
о
-*
-5
-
ш
3
1
о
^
0
с;
<
1
ш
ш
о
со
1
5
с;
>*
X
ш
X
1
о.
ш
-
|_
(1)
Ш
1
н-
8
2_
8
X
4
>\
-ю\\
8 \
__ 1
ш
ш ^
- о
ш о.
_д ф
- О
_...
1
1
\3-г
О- ш
Ш х
О о
1 <В
О-
\ <
о
|_
Сер
1
~Г
о:
ш
0.
ш
со
<
1
~г
ш
-8-
X
ш
X
ш
X
_ъ
с;
ш
1
~Т~
и.
о
■8-
о
Христ
ш
__
и.
Й
-Гиу<
1
т~
ш
X
о
_>
ш
ш
о.
0)
1
~1
о
1-
о
—
о
0)
|_
ш
о.
ш
5
ш
т
1
1
X
ш
_>
Мур|
со
о
_г
-
ш
1
1
1
ш
о.
>*
_>
ш
ф <
ф
X
I-
о
о.
3
I
о
_
с
5
н
I
'3
_
&
>3
о
3
0)
О
Ш
ш к ш х
_ _ д ш
о. ш /х °
о о
о
< :_
- о.
2 5
- I-
" ш
>* ш
ш
о
с;
2
- о—.—,
Я .- ’I
2 н « го
^ ^ "- "
_ -* < _
_■ Ч

е2
О
х
0
о
<
1
X
оз
<
-\
сен
о.
<
_1
ш ,
О—1
5 ^
то *
2 <3 оз о. о _
ш * о Т
X
0>
2
05
03
со
I
2
X
СГ
03
со
]
03
о
1
03
3
^
2
1
2
5
«3
03
ш
1
3
1
о
>»
о
00

со
е2
?~Т~1 I I 1
~ Ф 5 >5 —> со со -1 Г"
м 5 ^ Ч й ц .0 Х °-т
_3т_-с;>*гс
~* ^ п <п ст ^
_
ф
о
х а ’ ’ ?п—I—I
^го«*_сос:>5
О фс!55с:ОхО.
* О < < со Д> - ч
<3
V©
I
со
I
I
©
2
>з
3
сс
см
I
<

сл
е2
т
Лалха:
—Ерам
— Лова
— Зина
Заира
Къоста
—Сослан
—Гаврил
со
>*
о
ТИК
ш
С1
1
о
5
о.
о
ш
1
зно
ш
ш
ш
со
ш
с;
о
1
о
с;
_
1
ь-
ш
5
со
Ш
0.
1
X
0)
1—
*
X
0. _
1
ш
_
ш
Там
сГ1
оло
ш
1
н
_
ф
ю
Аль
1
1И
2 О-
енъя
ш
Ахса
ц
с
гс
сс
1
ш
X
ф
с;
<
1
X
ент
Вал
ш
н
> *
и
ш
с;
о>
*
X
<
лан-ч
о
<
со
>
_
_
_
5
X
о
_
ф
О -
т~
_
(1)
е
5
ю
со
Ш
х
_]
>_
(1)
|_
О.
Ф
о
__
1
Володя
ира
ш
-0
с;
О
1_
1
>_
5
сил
ш
ш
ина
ю
-0
-
<
—|—
со
ш
-
Аца1
Т"
ш
о
зера<
сг
"1
X
ш
Сосл
5
I
1
©
к
о
2
2
о
«3

1Л
I
X
(0
о
>5
<»> « о- 1 а я
< 'II - г 3 I г. з
X
4 X О ^
X
"56 5.'-
С0
>* Л
г Ч Ц
(0 (0 О
3-^
а:
X
03
о
0)
с;
о
о.
сг
X
ш
О
_]
I
Л.
х х
О о)
03
>ч
о
а.
— м/ «^* (п
#
§
I
о
х
5
«
I

со
к
е2
>22 Ш
м
о <
Ш I
СО —-’
1—
0)
ш О
0) 1
О—’
X
ш
с;
о.
? з
Ш ^
0. —]
©•
I
I
о
1
а
2
»»
о

со
е2
I
8
ю
Ш 2
о _
о. -
со — 1
>* со
5
т
I-
~>*
ш
_
0)
ю
со
г> Ш
Ш I
С —I—
_
_
сх
Ш
с;
ш
_
_
С1
Ш
Ш
-0
т
о
_ с-
!
I
о
с
3
з
З’
>з
ё
>з
о
5

00
*2
0$
_
ш
I
0 >_ ш
^ ^Г °- °-
О ГО
с; Ш-
сБ ю
5.я
х
ш
_
^ о
§. ш о ш о. о.
л х ,2 5 го з ь '0)
2ш с;с;шсоОс:
&1 1 1 1 I 1 1
"ГЛ—I—П—Г
"1
К К К ф (0 К (0
_. х х _ _ з ь х
х х _ _ щ >ч
-» >, - а> = о _
чх^а._?х
1 1x8
л ~
^ о 5 й
О ^Д &Х -I
]_1 I 1_1 I
I
I
о
’г4
о
_ 2
1~ 5 "
\§ ю
^ §"
ш
X
0)
с;
1
5 *~~
=3 X
п
>-
—
Васил
ш
X
-
со
1
^—»ч
X
(Казиа
X
ш
-
о
т X
I
к § * §.
2 1Ш Н ^С)
_1 1_1 I 1_1
Р 5 е! |
й 5531
_] I I I I
3
2
ё
©
«3

р:
ю
2
о
А
I
I
о
3
3
2

о
е2
а
I
<
>22 I ^ 2 с;
О * ! ’^
о
3
>»
й
>3
3
3
3
X
о
1-
<3
оты
х
*
^С
>з
в
ГЧ
5*
Й?
И
3
ч^
.
?
*
^
Л
^
2
>х
о
3
г
>з
о
«5
>»
О
1

е2
СО
5
1
5
>з
й
I
’» ^
"3 4
1 ^
х 5
« ■*
2 о
«\*
о

(3
о
3
/- ’
I
со
н
о
ахи
сг
___
о
о
^
0)
~
1
о
о.
Ь;
0)
_
1
со
с;
о
_
^
с;
рчи
<
_|
5
_
>*
_
1
1_
о.
о
со
_
_}
(5
3
н
2
>3
5-
3
I
О
&
3
1
о
>з
&
2
2
>з
о

е2
о
3
X
0)
2
т
^
0)
X
со
/Дж
■8-
(0
е-
о;
1-
х
2
X
со
екс
/Ал<
>ч
со
О
ф —1—I
*§. * >*
га ш О-
ш О го
»2
I
2
5
>з
о
3
о
I
о
>»
<\»
з
2
>з
о
(5

^
^
е2
л-1
I
5_|
со 5/
,со _»>
со
о -
_т
0 со -
С1 * ^
1 х I
2-1
(0
Й^ с-.
.
со
>*
со 5.
& § 2
X
со
со
.С0"
о
-I р.
о
ю
|2
_-
_;
с_-
о
с_
о
.0)
со
I
0.
I С0
со —, ю —,
нП оП
о
.со
о
с_
со
_-
со
со
о_
>*
со
со
I
>*
I 5
со о
|Ч
I
со
ц:
со
со
5
о
о
X
I
2
!
>5-
I
о
I-
а
>3
I
2
>»
о
«2

1Л
е2
8
2
2
>з
а-
О
а.
I
I
й
а*
* <=*<
1
3
а-
>я
>»
о
(5

ю
’^
2
со
03
ш_
(_
О
-п?
<
о
I
03
ш
_>
\ о
о
&
Цицо
о.
-0
1-
а: н
_?--
|-^
1итуша -4-
ИосН
_>
03
3
_*
оз^
_г —
о |
сц——
Ч Г
03 03
_- 1-
03 О
=3 О
=- _*
I
0)
2 а>
__ _г
3__
ш
^
Сау
Фёдр-^
I
о
1-
03
с;
_
~г
о.
ю
о_
Санд
_]
—
о
__
с;
0)
03
1__-^
__
~1
X
03
о.
Амы
Екто
митр
1 -5.
-- _5-
1
__
_-с-
ш
_>
_*
5
ш
_
I
Ф
_ о
<
сс
__
03
3
__
03 _>
°- 1
1^
__]
X
03
5
П 1
со 5.
ш с!
03 Ш
__
__
со
03
с;
О
_1
Ростик
Павлик
^ |
о
асик
ш
__1
_
>г_
>г_
I
о
!•
3
>»
о
3

к
е2
ш
_
со
Ш
Ш
Ш
Ш
5 *
Ш
5.1 >•
о
_
О.
_
Я I I
йг1—
О
_
_
О
I
Ш
о 2
_] I
I
_
ю
=2
ю
.ш
5
о
§-
О
X
ш
X
-
ш
<
<0
ш
ш
Н
ш
ш-
ш
о
Ш 2
- _ о
ш ,>*-
СО -•
А I
1_ со
со
о; ш х
1111
^ 1
_
_
ш гс
Ш х
-\ Ш
I
_ 1
ш
_
ш
со
О- СО
- 0
О.-
О
х
- О
X
а-1
5 I
1_
X
ш
>*
5-
ш ш
О _"
а>
_
ш
>*
_
а:
_
о
а."
<
ш
X
<3 ш
2 "
5-°-
х 2-
Ф сг
_ ~
а. о-
^ ш
5
**>
V©
I
-8
I.
_ *■>.
>5*
I
о
5 ’
г
^о
г
о
л

00
ю
е2
о. о ш
го Ъ Я
>< < О
I >_:
Р *
1.2
1 1
(0 Ш
^ 3
ф *
с; 2
I
О
— 5
1
о
О-
>
О- О.
ш ш
о ><
^ ш
со
"1 1
х с;
ш о
о. ю
2 о
<^
1
>_;
_;
|_
о.
о
.<!>
|_
со
о
X
ш
_:
О
I
оз
(0
00
I
о
3"
_;
ш
X
ш
I
о ^ Ь
ш ^2 ю
п
^ 8
О
I О
< I ^
ш
X
Ш Оч
СО I
>* Ш
о со
<■
5
о
^о
>;з
1
зв
о
3
ш

е2
I
т
X
03
о
а>
о ^ 5
с >ч о
с а ^ ^
2 О И со
0)
’ С -
Ш
А I
0)
ю
(0
5 со
со
С0 чГ- и
*Г > 1Г
|-1^
& з
о
о _и
й ±
! о
о
=;
II.
.со—и_
со I
о со
р >
0) О-
О >*
о со
(0 *й
2 ш
| I I I о_^
#1 3 °г чТ
ш & 2;5< ю~г^
СП (0 ГО О
ю
% I I 11111
0) §
/14 ° 2
$ О 5
00 I I
5 §
Н- о
со
>
О 0" »>• С" •>• •>•
_:
Ф
о
о
О
со
со
X
00
со I
н Р
со
со
2 _:
ш
I >^ >^ X 3 *0 С0
I
2
|
н
з?
I
>:з
г
>з
I
о
I-
г
<з
Й
3
5
>а
о
$
«5

о
1Л
е2
>з
I
о
2
н
1
о
8
I
>з
3!
г
о
(5
п
т I
- Ш

1Л
*5
е2
3
^ _ ^ ю .о
5 0 ^ о я о
8«- ^ ш х о
о,
о
5 о
О ш
53 з 03 с! со
00 §■ 3 ш >*
О ^52
о I I I
о о. к *
сос о
(0
8 -
^ со
о.1
ф
О
ф
Т~1
1 ©
о- 2
о ^
.ф ^
Г~1
.со
е-п I п I I
Й I I I С0 О *
© о Ф со ш ц. з
< со о. <5
I
8:
X
о
I
I
'3
г
о
«5

С4
*/_о
< 5 I I I I I I
00 X (0 - ~ _ X
0) - - о - о)
(- ш с; я о.о
>* _ ш Ш лТ °-
о. _ ш ш <
х _:
2
3
>3 .
з ^
с 5
ё
>а
о
(3

е2
1
5 О
^-1 о-
О ф о
00 Т
5
2
>з
<з
I
г
I
х
о
н
I
>з
5
2
Е
>з
?

1Л
е2
СО
со
X
с;
ш
О I
е
2
X
ш
5
О
О
ш
>*
а.
.со
^
*
в
X
<3
*
^
>3
н
2
>з
з
*
о
атр
г
2
3
&
5
'3
«
^
«
!У
л
Гаглойт
«
2
5
^
2
5
2
X
€
$
А
*■&>
3
Б
е*
А
>3
<3
2
/о
1
5
3
1

е2
<3
I
>3
>»
I-
<3
2
5
2
I-
!>*
5
'3
о
!§

СÆРГÆНДТÆ
Разныхас 5
Мыггагон таурæгътæ æмæ хабæрттæ 19
Рагон ирон мыггæгтæ: Цæразонтæ, Кусæгонтæ,
Сидæмонтæ, Æгъуызатæ, Цъæхилтæ 19
Куырттайы цæуæт 26
Тæгиаты фыдæлтыккон таурæгъ 26
Тæгайы цæуæт 27
Рагон ирон мыггæгтæ - Цæразонтæ, Æгъуызатæ, Сидæмонтæ, Кусæгонтæ
æмæ Цъæхилтæй йæхи чи кæмæ хæссы 27
Мыггагон таурæгътæ 30
Мыггæгты ранымад 151
Мыггæгтæй чи кæй æрвад у таурæгьтæм гæсгæ 195
Мыггæгтæй чи кæцы комы цард 195
Дыгургом 195
Уæллагком 196
Куырттаты ком 197
Туалгом 198
Тырсыгом 199
Хъуды ком 200
Мамысонгом 200
Санибагом, Гæналгом, Хъобангом 201
Уæлладжыргом 201
Стыр Леуахийы ком 203
Урстуалтæ 204
Дзомагъгом 204
Цъалагом 205
Дзауыком 205
Къуыдаргом 207
Хъемултайы ком 207
Чеселтгом 208
Джоджорайы доны былтыл чи цæры, уыцы мыггæгтæ 208
Медзыдайы ком 211

Гудисгом 213
Джеры ком 213
Чысыл Леуахийы ком 214
Цхинвалы район 214
Гуырдзыстоны æндæр æмæ æндæр районты, 1940 азы онг цы ирон
мыггæгтæ царди, уыдон 219
Гуры район 219
Мцхетайы район 220
Карелы район 221
Каспы район 222
Ахметъайы район 222
Гурджааны район 223
Лагодехы район 223
Хъварелы район 224
Телауы район 224
Боржомы район 224
Душеты район 225
Гардабаны район 225
Тетрицкъаройы район 225
Мыггагон таурæгътæй чи кæм фыст æрцыдис, мыхуыры кæм
фæзынд 227
Спайдагонд литературæ 252
Цыбыргæндтæ 256
Уæлæмхасæнтæ
Ирон нæлгоймаджы нæмттæ 257
Ирон сылгоймаджы нæмттæ 299
Нартон нæлгоймаджы нæмттæ 312
Нартон сылгоймаджы нæмттæ 312
Скифаг нæлгоймаджы нæмттæ 313
Алайнаг нæлгоймаджы нæмттæ 313
Бинонты æхсæнады æмæ фыдыфыртты генеалогион таблицæтæ 314
Сæргæндтæ 370

Зонадон-популярон рауагъд
ГАГЛОЙТЫ ДАУЫТЫ чызг ЗИНÆ
историон зонадты доктор, профессор
Ирон мыггæгтæ
(2-аг баххæстгонд рауагъд)
Научно-популярное издание
ГАГЛОЕВА ЗИНАИДА ДАВИДОВНА
доктор исторических наук, профессор
Осетинские фамилии
(2-е издание, дополненное)
В книге использованы фото О.С Икаева, И.Т. Маргиева,
а также из архива газеты «Республика».
Редактор - Гаглойти Р.Х.
Худож. редактор Кониева Д.В.
Техн. редактор - Икаев О.С.
Корректор -Козаева Р.Р
Верстка - Кочиева Д.В.
Подписано к печати 29.08.17. Формат бумаги 70хЮ0716.
Бум.офс. №1. Гарн. шрифта «Т1те5 Ые\у Котап». Печать офсетная.
Усл. п. л. 27,8. Уч.-изд. л. 27,32. Тираж 300 экз. Заказ №81.
ООО «Республика»
100001, Республика Южная Осетия г. Цхинвал, ул. Московская, 7.

Хъæу Саджилзаз.

н

2
о
I
н

<
>ч
X

н

X
н
<
X

и

эс
со
е:
Ы
>ч
X

«
н
со
X
X

X
3
X
*
о
и
Он
3
со

и
о
и
Он
со

о

2
о
сх
х
2
I

Боселты хъæу. Медзыдагом.

Хъæу Тли. Дзассохты мæсыг.

2
о
I
и
М

I

>ч
>ч
«
X

о
X
»
Он
н
>>
о*

Дзомагъ. Джыгкайты Тотийы масыг.