Д. А. Харкевич
ФАРМАКОЛОГИЯ
Жоғары оқу орындарына арналған оқулық
Алматы, 2004
ББК 52.81 я 73
Х-21
С.Ж. Асфендияров атындагы Қаз ¥МУ ЦӘК "13 " “ХГ'2003ж.
мэжілісінен КӨШІРМЕ хаттама№ 2
Аударғандар: Сламжанова С.Б., ЕсетоваК.Ө.,
Етаева Р.Е., Қадырова Д.М.
Рецензентгер:
КМИ фармацевтика және стоматология факультетінің деканы м.ғ.д.,
профессор Е.Т. Тегісбаев
ҚазҮМУ патологиялықфнзиология кафедрасының профессоры
ӘН. Нұрмұхамбетов
Х-21.Харкевич Д.А. Фармакология:Жбғарыоқуорындарынаарналған
окупық. - Алматы, 2004. - 608 бет.
І8В^ 9965-9459-9-3
Комнссняның шешімі:
Д.А.Харкевнчтің“Фармакологня” окупығының мемлекеттік тілдегі
аудармасы мақұлданды және баспадан шығарылуға ұсынылды.
ҚазҰМУ ЦӘКтерағасы, профессор	Т.А. Момынов
Хатшы, доцент	С.Қ Қурманбекова
X 4107030000
00(05ҢИ
ББК52.81я73
І5В^ 9965-9459-9-3
© Д.А. Харкевич, 2004
© С.Ж. Асфендияров атындағы Қаз ҮМУ, 2004
Дорогие коллеги’
Я искрение рад тому, что материал моего учебника будет использоваться
при нзученнн курса фармакологии студентамн Казахского Национальиого
меднцинского университета, обучающимися на казахском языке.
С уважеиием
Академик РАМН,
засл. деятель науки Рф,
профессор	/
Д.А. Харкевич
I. КІРІСПЕ
1. ФАРМАКОЛОГИЯНЫҢ МАЗМҰНЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ
МІНДЕТТЕРІ. БАСҚА МЕДИЦИНАЛЫҚ ПӘНДЕР
АРАСЫНДАҒЫ ОРНЫ. ФАРМАКОЛОГИЯНЬІҢ ДАМУЫНЫҢ
НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІ
Фармакология' - химиялық косылыстармен тірі ағзанық өзара
әсерлесуі жоніндегі ғылым. Фармакология иегізіиен әртүрлі аурулар мен
патологиялық жағдайларды емдеу және алдыи алу ушін колданылатын
дәрілік заттарды оқытады. Фармакологияның алдында тұрғаи маңызды
мәселелердің бірі - тиімді және қауіпсіз жаңа дәрілік заттарды іздеу.
Фармакологиялык зертгеупердің аукымы өте кең. Оған дәрілік заггардың
күрделілігі, әртүрлі биологиялық жүйелерге - тұтас ағзадан жеке
жасушаларға, жасушаға дейіигі құрылымдарға, рецепторларға және
ферменттерге әсерлерін зерттеу жатады. Хнмиялық заттардың әсерінен
биологиялық жүйелердің қызметіиің езгеруі олардың биологиялык
әсерлерінің (белсенділігінің)1 2 көрінісі болып табылады.
Медико-биологиялық ғылымның бірі болғандықган фармакология
эксперименталдық және практикалық медицинаның әртүрлі салаларымен
тығыз байланысады. Атап айтқанда, фармакология көптеген басқа меднко-
биологиялық пәндердің әсіресе, физиология мен бнохнмияның дамуына
үлкен әсерін тнгізеді. Мысалы, вегетотропты заттардың көмегімен
медиаторлар катысуымен жүзеге асатын сииапстық берілудің иәзік
механизмдерін ашу мүмкін болды. Нақгы ферментті бағытгы тежейтін немесе
олардың сиитезіи жылдамдататын заттарды алу энзимологияның дамуына
ықпал етті. Орталық жүйке жүйесіиің (ОЖЖ) көптеген күрделі қызметін
зерттеуге нейротропты затгардың нэтижесінде қол жетті.
Фармакологияиың пракгикалық медицина үшін маңызы өте зор, өйткені
тәжірнбешілер үшін фармакологиялық затгардың басты кұндылығы, олардың
иегізінде жатқаи көптеген биохимиялық және физиологиялық үрдістерді
баскаруға жәие механизмдерін сараптауға сол заттардың кең мүмкіндіктер
беруі болып табылады.
Жогары тиімді көптегеи препараттардың алынуы нәтижесінде
фармакотерапия көптегеи ауруларды емдеудің жан-жақты әдісі болды.
Орталык және шеткі жүйке жүйесіи тежейтіи иемесе ынталаидыратыи;
1 Грек тілінен рһагтасоп ~ дәрі, іо^оз - ілім (бұл жерде және әрі қарай латын
транскрнпциясында беріледі).
2 “Биологиялык әсер” сөз тіркесін “физнологиялык әсер” сез тіркесімен жні
алмастырады.
4
артериялық қысымды жоғарылататын немесе төмендететін; жүрек кызметін,
тынысты ынталавдыратын; қан жасауды, қан ұюын, заталмасу үрдісін және
т.б. реттейтін дәрілік заггар медицннада кен қолдану тапты. Жұқпалы
ауруларды емдеу және алдын алу үшіи қолданылатын микробтарға қарсы
және паразиттерге қарсы заттар маңызды рөл атқарады.
Фармакологияның алға басуы клиникалык пәндердің дамуына сөзсіз
әсер етеді. Атап айтқанда, иаркозға арналгаи заттардың, жергілікті
анестетнктердің, кураре тәрізд і зэттардың, ганглиоблокаторлардың жәие басқа
препараттардың пайда болуы хирургияның дамуына ықпалын тигізді.
Психиатрияның дамуындағы сапалы жаңа кезең психотропты заттардың
ашылуыиа байланысты. Гормоидық заттардың бөлініп алынуы жәие
синтезделуі эңдокриңдік аурулары бар науқастарды емдеудің нәтнжесіи
біршама өзгертті. Бактериялық иифекциядарды тиімді емдеу тек
антибиотиктер меи сульфаниламидтік препараттарды алған соң ғана мүмкін
болды. Мүшеңі ауыстырып салу негізінен нммунодепрессанттарды алған
соң ғана жүзеге асіы. Мұндаи мысалдарды көптеп келтіруге болады.
Практикалык меднцннада фармакотерапняның зор маңыз алуына
байланысты фармакология жөніиде білімі болу әртүрлі мамандықтағы
дәрігерлер үшіи өте қажет. Бұл ерекше маңызға не болды, өйткені,
көптеген казіргі дәрілік заттардың белсенділігі өте жоғары болатывдықтан,
оларды тағанындаудағы сәл ұқыпсыздық науқастың жағдайына зиянды
жағымсыз әсерлердің себебі болуы мүмкіи.
Фармакологияның клиника үшіи маңызы соңғы жылдары дәрілік
заттардың адам ағзась»геи озара әсерлесуін зертейтін (көбінесе патологиялық
жағдайда)клниикалык фармакологияның өзалдынапән
болып бөлініп шығуымен толықтырылады.
Әрнне, фармакологияның алдындағы басты мәселе жаңа дәрілік
заттарды табу. Оларды алудьің иегізгі жолы - бұл химиялык синтез. Сонымеи
катар өсімдіктердің, жануарлар тіидерінің, минералдардың табиғи
қосылыстары да қолдаиылады. Көптеген құнды препараттар
саңыраукұлақтардың, микроорганизмдердің тіршілік әрекетінің өнімдері
болып табылады. Жаңа дәрілікзаттарды іздеу және сынау фармакологтардың
химиктермеи және клииицистермен тығыз бірлестігіне иегізделеді.
Жоғарыда айтылганның бәрі фармакологиядағы ғылыми бағыттың сан
алуандығыи түсіңдіреді. Бұл дәрілік заттардың әсер ету механизмін окуға
арналған түпкілік мәселе иемесе қолданбалы, тіпті жаңа дәрілік препаратты
алуға, оны медициналык практнкаға енгізуге байланысты практикалық
аспектілер болуы мүмкіи.
Дәрітану саласындагы алға басу біркатар ғылыми пәндердің жәие
5
бағытгардыч бөлініп шығуына, қандай да бір дәрежеде өзіише
ерекшеленуіне әкелді. Оларға эксперименталдық және клиннкалык
фармакологнядан баска фармация', токсикология2, нммуиофармакологня,
фармакогенетнка, инфекцияиың химиотерапиясы, катерлі ісіктердің
хнмнотерапиясы және т.б. жатады.
Фармакологияның тарихы адамзат тарихы сняқгы ұзақ. Көптеген
мыңдаған жылдар боиы дәрілік препараттарды дайындау және колдану
эмпирнкалық жүзеге асты. Бірақ, IX ғасырдың өзінде-ақ арабтар сол кезде
қолданылып жүрген препараггарды жүйелендіруге және стандартизаниялауға
талпыныс жасады. Осы мақсагга қазіргі уакыттағы фармакопеяның ізашары
болған арнайы кітаптар құрастырьілды. Европадағы алғашқы басылымдык
фармакопея ИталиядаХҰғасырда шықты. Одан кейін фармакопея Ангпняда
(XVII ғ.), Францияда (XVII ғ.), Ресейде (XVIII ғ.), АҚШ-та (XIX ғ.) пайда
бодды. ХІХғ.басывдатазартылғаналкалоидтарды (морфии,хннин және
т.б.) бөліп алу және алғашқы органнкалық заттардың (мочевииа) синтезі
біршама алға басу болып табылды.
XIX ғ. басында фармакологнялык зерттеулер тәжірибелерін
жануарларға жасаудың енгізілуі маңызды оқиға болды. Өткен ғасырдың
ортасында Юрин (Тарту) университетінде дүние жүзіндегі ең алғаіпкы
эксперименталдық фармакология зертханасы үйымдастырьіпды. Осының
бәрі ғылыми фармакологняның қалыптасуыиа қажет негіз жасады.
Біртіидеп фармакологиялық зертханалардың саны көбене бастады.
Дәрілік заттардың әсер ету механизмін жәие орнын аиықтайтыи зерттеулер
кең көлемде жүргізіле бастады. Жаңа препараггтар алынды. Атап айтқанда,
XIX ғ. 40-жылдарынан бастап медициналық практикаға алғаш рет наркозға
ариалған заттар (эфир, хлороформ, азоттың шала тотығы), ұйыктаткыш зат
хлоралгндрат, жергіліктіжансыздавдырушы зэт кокаинжәнебірқатар басқа
заттар енгізІлді.
XIX ғ. басында инфекцияныңхимиотерапиясының негізі прннциптері
жасалды, бұл оиың ары қарай дамуына маңызды әсерін тигізді. Мерезге
қарсы алғашкы препарат сальварсан сннтезделді. Дәл сол уақытта алғашқы
витамии (В^) бөлініп алынды. Аритмняға қарсы алгащқыпрепарат (хинндни)
пайда болды.
20-жылдар ннсулин алынуымен және пенициллиннің ашылуымеи әйгілі.
30-жылдардағы Ірі оқиға сульфаннламндтердің антибактериалдық
1 Фармация пәндердің кешенін: фармацевтикалык химияны, фармакогнозияны
(өсімдік тектес және жануар тектес дәрілік шнкізат жөніндегі ғылым), дәрілік калыптар
және галендік препараттар технологнясын, фармацевтнкалык істі ұйымдастыруды
біріктіреді.
1 Улар жоніндегі ғылым (грек тіл. іохісоп - у).
6
белсенділігіи аныктау болды. Осы кезеңге жоғары тиімді ннсектнцвд ДДТ-
ның синтезі де жатады.
40-жылдардағы аса зор табыс пеницилянннің, стрептомициннің және
басқа антибиотиктердің алынуы және практнкаға еигізілуі;
глюкокортикоидтарды бепіп апу жәие оларды қабынуға карсы, аллергияға
қарсы зат ретінде қолдану; азотты иприттердің қатерлі ісікке қарсы
белсенділігін анықгау; курарені анестезнолгияда қолдану және кураре тәрізді
сннтетикалықзаттардың алынуы; крнсталдықВ12 витаминінбөліп апу болды.
Фармакологиядағы зор табыстар 50-жылдар үлесіне тиеді. Ең алдымен
алғашкы тнімді психотропты заттардың (амнназнн, мепробромат, нмипрамин
және т.б.) алыиғанын айта кеткен жөи. Негізін қалаушы және клиинкалық
фармакологияның өте қарқынды дамуы басталды. Осы оижылдыкта ішке
қабылдауға арналған диабетке қарсы алғашқы дәрілік заттар, алгашқы 0-
адреноблокаторлар, анаболикалық стеровдтар сннтезделді. Қатерлі ісікке
карсы тиімді - алкилдеуші заттар және антиметаболитгер алынды. Энтералды
қабылдау ға арналған гормондық коитрацептнвті заттар үсынылды.
Жоғары даму қарқыны келесі екі онжылдыкта да сақтадды. 60-
жылдары мнкробқа қарсы заттардың қатарыи жартылан сннтетнкалық
пеннциллиндер, цефалоспорнндер, рнфампициндер толықтырды. Үлкеи
назарды препараттардың жаңа топтары - кальций каналының тежегіштері
және Н2-гнстаминдік рецепторлардың тежегіштері аударды. Қабынуға қарсы
стероидты емес белсенді косылыстардың едәуір саны сннтезделді. Практнкаға
беизодмазепивдер қатарының көптеген анксиолнтнктері, сонымен қатар,
нейролептанальгезия үшін препараттар енгізілді.
70-жылдары простагланднндерді зертгеу кең канат жайды, олардың
кейбірі акушерлік-гинекологиялық практнкада колданыла бастады. Осы
кезенде ірі жаңалыкгар жасалды. Атапайткдида,кабынуғакдрсыстеровдты
емес заттардың простагланднвдер синтезіне тежегіш әсері; простациклнн-
тромбоксан жүйесі ашылды; эндогенді опиоидты пептндтер белініп алывды.
Аигнотензиндік рецепторлардың және ангиотензинге айналдырушы
фермеиттің алғашкы тежегіштері алынды. Герпеске қарсы жоғары тнімді
препарат ацикловир сннтезделді. Холестернн синтезіиің алғашқы
ннгибиторлары (статиндер) панда болды.
Фармакология ілімінде 80-жыддар ерекше жемісті болды. Ойық жараны
емдеуге ариалған препараттардың принципиалды жана түрі - протоидық
насостың тежегіштері алыиды. Бірқатар препараттардың калнй каиалыи
бепсевдевдіретін қабілеті ашылды және олардың артернялық гипертензияны
емдеудегі тиімділігі көрсетілді.
Эвдотелнялық релаксацнялаушы және констрнкторлык факторлар,
7
сонымен қатар жүрекшенің натрнйуретнкалық факторы бөлініп алыиды.
Тандамалы әсер ететіи фибрииолитикалық препарат - профибринолизиннің
тіңдік акгиваторы алынды. Глутаматтық рецепторлардың, ММОА-рецепторлар
деп аталатын, белгілі тип тармактарының кейбір тежегіштерінің ишемия
кезінде ОЖЖ-де нейрондардың дегенеративті өзгерістеріне жол бермейтіиі
тәжірибеде аныкталды. Мнкробқа қарсы тиімді заттар - фторхииолондар
алынды. Қуық асты безіиің гнперплазиясында қолданылатын 5а-
редуктазаның тежегіші финастернд алынды. ЖИТС-мен ауыратын
науқастарға зидовудин (азидотимидин) препараты қолайлы әсер ететіні
көрсетілді. Биотехиологиялык әдістермеи адам инсулині алыиды.
90-жылдарда меднциналық практикаға рекомбнианттық колония
ынталаидырушы фактор енгізілді. Қабынуға қарсы заттардың жаңа топтары
- циклооксигеназа-2-нің таңдамалы тежегіштері алыиды. Лейкотреиндер
жүйесіне әсер ететіи препараттар жасалды: 5-липоксигеиазаның (зилеутон)
тежегіші, сонымен қагар, лейкотриеидік рецепторлардың (зафирлукаст)
тежегіштері. Ангиотензиндік рецепторлардың пептидті емес (лозартан)
тежегіші синтезделці. Таңдамалы түрде имидазоливдік рецепторлармен өзара
әсерлесетін гипотензивті заттар (моксонидин) алынды. Нитроглицернн
әсеріндегі ЫО-ның, натрий нитропруссндініңрөлі ашьшды. КО-синтетазаның
тежегіші синтезделді. Тромбоцнттерді активтеуші фактор рецепторларының
тежегіштері алынды. Құсуға қарсы жаңа әсерлі зат ретінде серотониндік 5-
НТ3-рецепторлардың тежегіштері ұсынылды. Жаңа цефалоспориндер,
эритромициинің жартылай синтетнкалық аналогы жәие көптеген басқа
препараттар пайда болды. “Антнсенстік олнгонуклеотид” принцип негізінде
алғашқы препарат (витрабеи) алынды.
Фармакология жетістіктерінің осындай кыска шолуы, оның өте ерекше
даму қарқыны жәие меднцииалык ғылым меи денсаулык сақгау үшін аса
маңыздылығы жөнінде мағлұмат береді.
8
[. ЖАЛПЫ ФАРМАКОЛОГИЯ
Жалпы фармакологияда дәрілік заттардың фармакокинетикалык және
іармакодинамикалық жалпы зандылықтары қарастырылады.
Фармакокинетика1 - бұл дәрілік заттардың сіңуі, ағзадатаралуы, қорға
синалуы, метаболизмі жәие шығарылуы жөніндегі фармакологиянын бөлімі.
Ъармакодинамиканың1 2 негізгі мазмұны - бұл дәрілік заттардьің бнологиялық
серлері, сонымен катар олардың әсер ету орны меи механнзмі.
Дәрілік заттардың әсерлері олардың ағзамен өзара әрерілесуіиің
іәтижесі болып табылады. Осыған байланысты дәрілік заттың физнологиялық
елсенділігін анықтайтыи негізгі қаснеттерін арнайы қарастырып қонмай,
онымен қатар әсердің жағдайга, берілген заттың қолданылуына және
лардың әсері бағытталған ағзаның жағдайыиа тәуелділігі қарастырылады.
Сонымен катар, фармакотерапияның аса маңызды түрлері, дәрілік
аттардың жаңама және уытты әсерлерінің жалпы заңдылықтары да
алкыланады.
. ДӘРІЛІК ЗАТТАРДЫ ЕНГІЗУ ЖОЛДАРЫ. СІҢІРІЛУІ
Дәрілік загтарды емдік және алдын апу мақсатында колдану, оларды
іғзаға енгізуден немесе дене бетіне жанастырудан басталады. Әсердің даму
кылдамдығьг, оның айқьіндығы жәие ұзақтығы енгізілу жолына тәуелді.
Кеке жағдайда енгізу жолы дәрінің әсер ету сипатыи аныктайды.
Енгізу жолдарын әдетте энтералды (ас корыту жолы арқылы) және
іарентералды (ас қорыту жолдарыиан тыс) деп бөледі.
Энтералды жолдарынаауызарқылы,тіластына,трансбуккалды,
эи екі елі ішекке, тік ішекке (ректалды) енгізу жатады.
Енгізудің ең көп тарағаи жолы - ауыз арқылы (ішке; рег оз). Бұл еигізудің
2ң колайлы жәие қарапайым түрі болып табылады. Бұл кезде, препараттардың
лерилдігін қажет етпейді. Бірқатар дәрілік затгардың (мысалы, ацетилсалицил
кышқылы, барбнтураттар және басқа қышқылдык касиеті бар, әлсіз
электролиттер) сіңуі (абсорбция3) жартылай асқазанда4 жүреді. Бірак
цәрілік заттардың басым көпшілігі негізінен аш ішекте сіңеді. Бұған ішектің
1 Грек тілінен рһагтасоп - дәрі, кіпео - қозғалу.
1 Грек тілінен рһагтасоп - дәрі, (іупатіз - күш.
3 ЛатынтіліненаЬзогЬео-сіңіремін.
4Асқазаннын кыіпқыл ортасындабүл косылыстар негізінен нондалмаған (липофицді)
түрде болады және диффузия жолымен сіңеді.
9
дырңитд «эбйтыдаія оорылу бетінің үлкендігі (шамамеи 200 м* 2) және онын
канмен каркывды камтамасыз етілуі жагдай жасайды.
Сіңудін келесі негізгі механизмдері белгілі:
1.	Жасуша мембраиасы арқылы пассивті диффузиялануы. Дәрілік
зяттың коннентрация градиеғггіменаныкталады. Осындай жолменлипофилдік
дәрілік заттар (негізінеи полярлы емес) онай сіяеді. Дорілік заттың
липофипділігі неғұрлым жоғары болған сайын, олар жасуша мембранасы
аркылы жеңіл өтеді.
2.	Мембрана саңылаулары аркылы сузіпу (фильтрация). [шек
эпмтелиінін мембранасындағы саңылаулардың диамегрі үлкен емес (шамамен
0,4 нм' немесе 4 Г). Сондыкган олар арқылы су, кейбір иондар, соиымен
катар ұсак гидрофилді молекулалар (мысалы, мочевина) өтеді.
3.	Бепсенді тасымалдану (бұл үрдіске жасуша мембраиасының
тасымалдауіпы жүйссі қатысады) белгілі бір косылысқа тандамалылығымен,
екі затгың бір тасымалдаушы механизмге бәсекелесу мүмкіидіктерімен,
қаныктырылуымен (дәрілік заттың жоғарғы коицеитрацнясыида),
концентрацня градиеитіне карсы тасымалдану және энергия жұмсау
мүмкіндіктерімеи (метаболиттік улар белсенді тасымалдануды тежейді)
сипатгалады. Белсеиді тасымалдану гндрофилдік полярлы молекулалард ың,
біркатар бейорганикалык нондардың, кантгардың, амин қышкылдарының,
пирнмндиндердің сіңуіи камтамасыз етеді.
4.	Пиноцитоз кезінде2 жасуша мембранасында ннвагииация (ойыс)
пайда болып, артынан көпіршік түзіледі (вакуолдер). Сонгысы үлкен
молекулалы заттармен ұсталған сұйыктықпеи толтырылған. Көпіршік
цитоплазма бонынша жасушаның қарама-карсы жағына қарай көшеді
(мнграция), онда экзоцитоз жолымен көпіршік кұрамы сыртқа шығады.
Дәрілік заттыңмембранааркылы өтуінің келтірілген механизмдерінің
кең сипаты бар және тек заттың сіңуі үідін ғана емес, сонымен бірге олардың
ағзада таралуы мен іпығарылуы үшін де маңызды.
Дәрілік заттың аш ішекте негізгі сіңу механизмі пассиитік диффузия
болып табылады. Белсеиді тасымаДдану аз рөл аткарады. Жасуша
мембранасының саңылаулары арқылы сүзілудіңпрактикалыкмаңызы жоқ.
Кейбір белокгардың жәие циаиокобаламнннің (витамии В12) Каслдің ішкі
факторымен бірігіп (кеіпен түзіп) сіңуі, сірә пииоцитоз жолымен жүзеге
асатын болуы керек.
Аш ішекте дәрілік заггардың сіңуі салыстырмалы түрде баяу жүреді.
Ол ішектің шырышты қабьіғының функционалды жағдайына, оның
’1 нм(нанометр)вЫО'*
2 Грек тілінеи ріпо ~ ішемім.
10
моторикасыиа және рН ортасына, ішек ішіндегісінің сандық және сапалык
сипатына тәуелді болады. Дәрілік зат аш ішектеи бауырға (мұнда олардың
жартысы инактивацняланады немесе өтпен шығады), содаи соң - жалпы
қан айналымыиа баратынын ескеру маңызды. Кейбір дәрілік заттарды ауыз
арқылы ішуге тағайыидағанда оның әсер етпейтінін ескерген жөи, себебі
асқазан-ішек жолындағы ферменггердің ыкпалынан (мысалы, инсулин),
сонымен қатар ортаның белгілі бір реакцияларында, әсіресе асқазаиның
қышқыл ортасында (мысалы, бензилпеннциллин) ыдырайды.
Егер препарат асқазан сөлгмен бұзылатын немесе асқазанныц шырышты
кабығына тітіркендіргіш әсер көрсететін болса, онда оны тек аш ішекте еритін
арнайы дәрілік қалыптарда (капсула, драже турінде) тағайындайды.
Затгың абсорбциялануы арнайы мембраналық тасымалдаушы - Р-
гликопротеинмен дереттеледі. Ол дәрілікзаггарщдңішеккуысынашығуына
ықпал етеді және оның абсорбцнясына кедергі жасайды.
Р-гликопротеиндік насос, гематоэнцефалдык тосқауылда, бүйректе,
бауырда, плацентада және басқа тіндерде де болады. Сонымен қатар, бұл
тасымалдаушы жүйе көптеген үрдістерге: абсорбцияға (сіңірілу), таралуға,
элимниацияға әсер етеді.
Р-глнкопротенннің тежегіштері - цнклоспорин А, хииидин, верапамил,
итраконазол және көптеген басқа дәрілік заттар белгілі. Рнфампнн осы
тасымалдаушының индукторы болып табылады деген мәліметтер бар.
Дәрілік заттың жүйелік әсері тек қан айналымға түскен соң дамып,
ол әрі қаран тіндерге түседі, осыған байланысты «биожеткіліктік» деген
термин ұсынылған. Ол препаратгың бастапкы мөлшерімен салыстырғанда
қан сарысуына жеткен дәрілік заттың өзгермеген санын камтнды. Осы
жағдайда, дәріні энтералды енгізген кезде биожеткіліктіктіңепшемі оиың
ас қорыту жолынан сіңуі кезінде жәие бауыр тосқауьілы аркылы бірінші
рет өткенде дәрілік затты жоғалтуымен анықталады. Бножеткіліктік туралы
пікір айту үшін, әдетте қан сарысуындағы заттың концентрациясымен уақыт
аралыгындағы тәуелділікті камтнтын қисык асты алаңын өлшейді, себебі,
бұл көрсеткіш жүйелік қан айналымына тускен заттың мөлшеріне тура
пропорцноналды. Сонымеи қатар, қан сарысуындағы бос (белсенді) заттың
барыиша көп (максималды) коицентрациясын және оғаи жетуге қажетті
уакытты аныктайды. Көктамырға енгізгендедәрілікзаттыңбиожеткіліктігі
100% деп саналады. Егер ол биотрансформацияға ұшырамайтын болса,
препараттың зәрмен шығуы бойыиша да биожеткіліктік туралы пікір айтуға
болады. Жекелеген жағдайларда фармакологиялык әсерлердің мөлшері,
егер де оның анық сандык өлшенуі мүмкін болса, биожеткіліктік белгісінің
кызметін аткаруы мүмкін.
11
Дарйгік затты тія астьша енгізгенде - сублингвалды (таблеткада,
іуйіршііімр (гртір™"^). тамшы түрінде) - сіну айтарлыктай тез басталады.
Күп жағдайда препараттың бауырлық тоскауылдан бірінші өтуі болмайды,
асказан-ішек жолының ферменттермен және ортасымен өзара
зрекеттеспей, жаяпы эсер корсетеді. Бедсендіпігі жогары (%екелегеи
ғормоадық заттар, нитроглицерин), мөлшері үлкен емес кейбір дәрілік
затғарды сублингвалды тағайывдайды.
Кейде нрепараттарды зонд арқылы он екі елі ішекке (мысалы, магннй
сульфатын өт айдайтын зат ретінде) енгізеді, бұл ішекте қосылыстын жоғарғы
конпентрациясын жылдам түзуге мүмкіндік береді.
Тік ішекке (рег гесіипі) еигізгеиде, дәрінің көпшілік белігі (50%-ке
жуығы) бауырға бармай, қан айналымына түседі. Сонымен қаттар, дәріні
осы жолмен енгізгенде ас корыту жолдары ферменттеріиің әсер етуіне
ұшырамайды. Тік ішектен сіңуі жәй диффузня жолымеи жүреді. Дәрілік
заттарды тік ішекке суппозиторни немесе дәрілік клизма (көлемі 50 мл)
түрінде тағайындайды. Егер дәрілік зат тітіркендіргіш әсер көрсететін болса,
онда оларға қоймалжыңдар қосады.
Құрылымында белоктары, майлары, полнсахарндтері бар дәрілік заттар
тоқ ішекген сіңбейді.
ЖергілІкті әсер етуге арналған дәрілік заггарды да ректалды қолданады.
Пареитералды енгізу жолдарынатеріастына,бұлшықетке,
көк тамырға, артерияға, интрастериалды, кұрсақ куысына, ингаляциялық,
субарахнондалды, субокципндалды және басқалар жатады.
Тері астына, бұлшық етке, көк тамырға енгізу жолдары парентералды
еигізуцің ішінде ең көп таралғаны болып табылады. Әсіресе, көк тамырға
енгізгеиде әсері жылдам, ал бұлшық етке және тері астыиа енгізгенде біршама
баяу дамнды. Дәрілік заттардың фармакотерапиялық әсерін ұзарту үшін
енгізілгеи жердеи дәрілік заттың сіңуі баяулайтын, аз еритін (қосца) мзйлы
немесе басқа негіз түрінде бұлшық етке енгізеді.
Бұлшык етке жэие тері астына айқын тітіркеңдіргцп әсері бар дәрілік
заттарды енгізбеген жөи, өйткені мұида кабыну реакциядарының,
инфильтраггардың, тіпті иекроздыңсебептеріболуымүмкіи.
Әдетте, дәрілік заттарды көк тамырға баяу енгізеді. Бір рет, бөліп,
тамшылатып жәие иифузия жолымеи енгізілуі мүмкін. Еріментіи
қосылыстарды, майлы ерітінділерді (эмболия болу мүмкіндігі), анкыи
тітіркеидіргіш әсері бар дәрілік затгарды (тромбоз, Тромбофлебит дамуына
әкелуі мүмкін), қан ұюын және гемолнзіи шакыратын препараттарды көк
тамырға енгізуге болмайды.
Көрсетілген 3 еигізу жолының жағымсыз жағы — оларды енгізудің
12
салыстырмалы түрде қиындығы, сонымен катар ауыру сезімі, препараттың
стерилдігіи кажет ету і, меднциналык қызметкер дің қатысуы бо лып табылады.
Артерия ішіие енгізгенде, осы артерия қанымеи камтамасыз етілетін
анмакта дәрілік заггың жоғары концентрациясын түзуге мүмкіндік береді.
Кейде осындай жолмен ісіктерге қарсы дәрілік заттарды еигізеді. Олардың
жалпы уытты әсерін азайту үшін қаниың ағып шығуы жасанды жолмен
қиындатылуы мүмкін (венаны қысу арқылы). Артерия ішіне, сондай-ақ
рентгеи контрастык препараттарды да енгізеді, ол ісікті, тромбты, тарылған
тамырларды, аневрнзманы дәл анықтауға мүмкіндік береді. »
Интрастерналды (төс ішіне) енгізу жольш әдетге, көк тамырға техникалық
енгізу мүмкіндігі болмағанда (балаларда, кәрі адамдарда) қолданады.
Препаратты кұрсақ қуысына сирек енгізеді (мысалы, антнбнотиктерді
кұрсақ қуысына операцня жасағанда).
Кейде дәрілік заггарды интраплевралды тағайындайды (плевра куысына).
Газ тәрізді және ұшқыш қосылыстар үшіи енгізуде ннгаляциялык жол
иегізгі болып табылады. Осы жол арқылы кейбір аэрозольдарды да енгізеді.
Өкпе - бұл абсорбцнялык аумағы өте кең (90-100 м2), қанмен көп
жабдыкгалған, сондыктан оларға ннгаляция жасағанда дәрілік затгың сіңуі
жылдам жүреді. Тыныс алатын ауада дәрінің коицентрацнясын өзгерте
отырып, әсердің айқыидығын оңай реттеуге болады. Сінудің жылдамдығы,
сондай-ақ тыныс апу көлеміне, альвеоланың белсенді бетіне және олардың
өтікізгіштігіне, дәрінің канда ерігіштігіне және қанның айиалу жылдамдығына
тәуелді болады.
Гематоэицефалдық тосқауылдан иашар өтетін дәрілік заттар, мн
қабығының астына (субарахнондалды, субдуралды немесе
субокципиталды) енгізілуі мүмкін. Мысалы, кейбір антнбиотнктерді
осылайша ми тіндері және кабықтары инфекциямен жұқтырылғанда
қолданылады. Жұлынды жансыздандыру мақсатында жергілікті
анестетиктерді субарахнондалды енгізеді.
Кейбір препараттарды (әдетте, липофнлдігі өте жоғары) теріге
жанастырғанда сіңеді және жүйелік (резорбтнвті) әсер көрсетеді (мысалы,
нитроглнцернн). Трансдермалдық дәрілік қалыптар кеңіиен қолданылуда,
себебі олардың көмегімен кан сарысуында дәрінің жоғары концентрациясын
ұзақ уақыт ұстап тұруға болады.
Кейде нондалғаи заттар үшін нонофорез (терімен немесе шырышты
қабықпен) жолымен енгізу колдаиылады. Олардың сіңуі әлсіз электрлік
өріспеи қамтамасыз етіледі.
Жеке препаратгар интраназалды енгізіледі (соның ішінде адиурекрин). Осы
жағдайда, дәрінің сіңуі мүрын қуысының шырышты кабығымен жүзеге асады.
13
2.	АҒЗАДА ДӘРІЛІК ЗАТТАРДЫҢ ТАРАЛУЫ. БИОЛОГИЯЛЫҚ
ТОСҚАУЫЛДАР. ҚОРҒА ЖИНАЛУЫ
Дәрілік зат сіңгеинен кейін қанға, одан кейін әртүрлі мүшелер меи
тіидерге өтеді. Дәрілік заттардың көпшілігі бірдей таралмайды және тек аз
бөлігі ғана- салыстырмалытүрде біркелкі (мысалы, наркозға арналған кейбір
ингаляциялык заттар) таралады- Дәрілік заттардыңтаралуына олардың таралу
жолдарында кездесетін биологиялықтосқауылдар айтарлыктан ықпал етеді:
капиллярлардың қабаты, жасушалық (плазмалық) мембраналар,
гематоэнцефалдық және плаценталық тосқауылдар.
Мембраиаларында саңылаулары (адамда саңылаудың өлшемі орташа 2
нм құрайды) бар капиллярлар қабаты арқылы көпшілік дәрілік заттар
оңайырақ өтеді. Сарысу белоктары және олардың препараттармен
жныитығыиан басқалары. Суда жақсы еритіи гндрофилді қосылыстар
капиллярлардың қабырғасындағы санылаулар арқылы өтеді және аралық
кеңістіктерге түседі. Олар жасушаның белок-фосфолипидтік мембраналары
арқылы мүлдем өтпейді (жасуша ішіне тек тасымалдаушы жүйеиің
қатысуымен түсуі мүмкіи). Липофилді косылыстар капиллярлардың
эндотелиі және жасуша мембраналары арқылы жақсы өтеді.
Гематоэнцефалдық тосқауыл арқылы көптеген дәрілік заттардың өтуі
қиыи болады. Бұл мидың капиллярларының кұрылыстық ерекшеліктеріие
байланысты. Ең алдымен, олардың эндотелиінде саңылаулар жок, олар
арқылы кәдімгі капиллярларда көптеген дәрілік заттар өтеді. Мидың
капиллярларында пнноцитоз мүлдем болмайды. Эндотелийлердің сыртқы
бетін жауып тұратын глиалдық (астроглия) элементтердің де белгілі маңызы
бар, сірә бұл липидтік мембраиаларда қосымша рөл атқарса керек.
Гематоэицефалдықтосқауыл арқылы полярлы қосылыстар нашар өтеді. Ми
тініне липофилдімолекулалар оңай өтеді. Гематоэнцефалдықтосқауыл арқылы
дәрілік заттар негізінен диффузия жолымен, ал кейбір қосылыстар - белсеиді
тасымалдану нәтижесінде өтеді. Гематоэнцефалдық тосқауылдың мүлдем
тиімділігі жоқ мидың аздаған жеке бөлігі (эпифиз аймағы, гипофиздің арткы
бөлігі) бар. Кейбір патологиялық жағдайларда (мысалы, ми қабығының
қабынуы кезінде), гематоэнцефалдық тосқауылдың өткізгіштігі
жоғарылайтындыгын ескерген жөн.
Гематоэнцефалдық тосқауыл арқылы дәрілік заттардың өтуі Р-
гликопротеиндік насоспен де ретгеледі. Ол дәрілік заттың мндан қанға өтуін
(е^һіх ігапзрогіег) қалыптастырады, сонымен қатар бірқатар қосылыстардың
қаннан ОЖЖ-не өтуіне кедергі жасайды.
Плаценталық тосқауыл күрделі биологиялық тосқауыл болып
14
табылады. Ол арқылы липофилдік косылыстар (диффузня жолымен) өтеді.
Иондалған полярлы заттар (мысалы, төртініпілік аммоний тұздары) плацента
арқылы иашар өтеді. Плацента да Р-глнкопротенндік насос бар.
Тарапу біршама дәрежеде препараттардың сол немесе басқа тіндерге
туыстығына байланысты. М үшелер немесе тіндердің канмен қаркьшды кднмен
камтамасыз етілуінің де белгілі бір маңызы бар. Дәрілік затгың көп мөлшері,
оның енгізілетін жолдарында жиналып қалуы мүмкіндіктерін де ескерген жөн.
Ағзада айналып жүрген дәрілік затгар жасушадаи тыс және жасушалық қор
түзе отырып, кейбір бөлігі байланысады. Экстрацеллюлярлық қорға сарысу
белоктары (әсіресе альбумнн) жаткызылуы мүмкін. Кейбір дәрілік затгар,
олармен аса қарқынды байланысуы мүмкін. Мысалы, опноидты емес
анальгетик - бутадиониың 90%-нен көбі сарысу белоктарымен байланысады.
Дәрілік заттар дәнекер тіндерде (кейбір полярлы қосылыстар, соның
ішінде төртіншілік аммоний түздары), сүйек тінінде (тетрацнклнндер)
жинапуы мүмкін.
Кейбір прегіараттар (мысалы, акрнхин), әсіресе көп мөлшерде
жасушалық қорда табылады. Олардың жасушада байпанысуы белоктардың,
нуклеопротеидтердің, фосфолипидтердің арқасында жүзеге асуы мүмкін.
Дәрінің майда корға жиналуы ерекше қызығушылык туындатады, себебі
оларда лнпофилдік қосылыстар (мысалы, наркозға арналған кейбір дәрілік
заттар) іркілуі мүмкін.
Әдетте дәрілік заттар кайтымды байланыс нәтижесінде корға жиналады.
Олардың тіндік қорда болу үзакгығының шегі кең болады. Осылайша, кейбір
супьфаниламндтер (сульфаднметокснн және басқалар) сарысу белоктарымен
тұрақты қосылыс түзеді, олардың әсернің өте ұзактығы жартылай осыған
байланысты. Ауыр металл нондары ағзада өте ұзақ уақыт бойы іркіледі.
Әдетте дәрінін таралуы олардың бағытталған әсерін снпаттамайтынын
ескерген жөн. Соңғысы, оларға тіндердің сезімталдығы, яғни олардың әсер
арнайылылығын аныкгайтын бнологнялықсубстраттарға дәрілік заттардың
туыстығы тәуелді болады.
Клиникалық фармакологняда көрінетін таралу көпемі' -Уд параметрі
жнірек қолданылады. Ол зат таралатын сұйыкгыктың болжамды көлемін
(ағзаның сарысуында және басқа сұйықтық орталарында заттың
концентрациясының бірдейлігі, шартгы қабылданады) көрсетеді.
= дэрінін ағзадағы жалпы мөлшәр
дэрінін кан сарысуындағы коииеитрациясы
'Ағылшын тіліндегі әдебиегтерде бұл параметр «аррагепі ^оіите о/сІізігіЬиііоп»
“ «Көрінетін» (аррагепі) деген сөзді ағзаны жеңілдету үшін бірдей кеңістік ретінде
керсетуге байланысты қолданылады (бір камералы модель; опе-сотрагітепі тосіеГ).
15
Тдрану көлемі заттың кан сарысуында болатын бөлігі (фракциясы)
женщде түсінік береді- Тіндік тосқауылдар аркылы оңай өтетін және кеңінен
таралатыя (сарысуда, иитерстициалдық сұйықтықгарда, жасуша ішілік
сұйыктыктарда1) лшіофилдік қосылыстар үшін Усі өте жоғары маңызы тән.
Егер дәрідік зат иегізіиен канда амналып жүрсе ХМ өлшемі төмен болады.
Берілген параметр дәріні рационалды мөлшерлеу үшін, сонымеи қатар
.чииминаііия жылдамдығының константасын (өзгермейтін, тұракгы) (Ке|іт)
және дәріиің «жартылай емір сүруін» (І[/2) аныкдау үшін маңызды.
3.	АҒЗАДА ДӘРІЛІК ЗАТТАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ӨЗГЕРІСКЕ
(БИОТРАНСФОРМАЦИЯ, МЕТАБОЛИЗМ) УШЫРАУЫ
Ағзада көптеген дәрілік заттар биотрансформацняға ұшырайды.
Гидрофилдігі өте жоғары иондалған қосылыстар негізінен өзгермегеи түрде
бөлінеді. Липофилдік заттардың ішінде негізгі бөлігі ағзада химиялық
реакцияларға түспейтін ингаляцияға арналған наркоздық загтардан басқасы.
Олар қандай түрде еигізілгеи болса, өкпемен солай шығады. Дәрілік
заттардын бнотрансформациясына көптеген фермеитгер қатысады, олардың
ішіиде бауырдың (эидоплазмалық торда болады) микросомалдық
фермеиттеріне маңызды рөл тністі. Олар ағза үшін бөгде лнпофилді
қосылыстардың (әртүрлі кұрылысты) метаболизмін шақырып, оларды
көбірек гидрофилдіге айналдырады. Олардың субстратгық ариайылылығы
жоқ. Әрбір жерде орналасқан (бауыр, ішек және басқа тіндер, сонымен
қатар сарысу) микросомалдық емес ферментгердің де, әсіресе гидрофилді
заттардың биотрансформациясында айтарлыкдай маңызы бар.
Дәрілік препарагтардың өзгеріске ұшырауының негіз-
гі 2түрін бөледі: І)метабалнттіктрансформация және2)конъюгация.
Метаболиттік трансформация - бұл тотығу, тотықсыздану және
гидролиз нәтижесінде дәрілік заттың өзгеруі. Осылайша нмизнн, эфедрин,
аминазин, гистамин, кодеин препаратгары тотығуғаұшырайды. Тотығу көбіне
аралас әсер ететіи микросомалдық оксндазаның арқасында НАДФ-тың,
оттегінің және цитохром Р-450 қатысуымен жүреді. Тотықсыздануға
жекелеген дәрілік заггар (хлоралгндрат, нитразепам, левомнцетин және
басқалар) ұшырайды. Бұл нитро- мен азоредуктаза және басқа ферменттердің
әсер етуімен жүреді. Күрделі эфнрлер (новокани, атропии, ацетилхолин,
дитилин, ацетилсалниил қышқылы) және амидтер (новокаинамнд) эстераза,
1 Дене салмағы 70 кг адамдардыц кан сарысуы 3 л судан тұрады, экстрацеллюлярлық
сұйықтыктың жалпы мөлшері 12-15л,ал бүкілдеяедегісуцыңжалпыкөлемі41 л.
16
карбоксилэстераза, амидаза, фосфатаза және баскалардың әсер етуімен
гидролизге ұшырайды.
Конъюгация - бұл дәрілік затқа немесе оның метаболитгеріне, біркатар
химишшқтотггардыңнемесе эндогенді молекулалардың қосылуымен жүретін
биосинтездік үрдіс. Осылайша, мысалы, заттардың метилденуі (гистамнн,
кагехоламюідер) иемесе олардың ацетилденуі (сульфаниламидтер), глюкурон
қыпнсыпымен (морфин, оксазепам), сульфаттармен (левомицетин, фенол),
піутатиоимеи (парацетамол) жэне т.б. өзара әсерлесуі жүреді.
Конъюгация үрдісіне көптеген ферменттер: гпюкуронилгрансфераза,
сульфотрансфераза, трансацилаза, метилтраисфераза, глутатиоиил-8-
трансфераза және басқалар қатысады.
Конъюгация загтың өзгеріске ұшырауының жапғыз жолы болуы мүмкін
немесе ол болып кеткен метаболиттік трансформацияның соңынан жүреді.
Метаболиттік трансформация және конъюгацня кезінде заттар
полярлығы кебірек, тағы суда ерігіштігі көбірек метаболиттер мен
коиъюгаттарға айиалады. Бұл олардың әрі қарай химиялық өзгеріске
үіпыряуына қолайлы жағдай жасайды, егер ол кажет болса, сонымен қатар
олардың ағзадан шығуына әкеледі. Бүйрек арқылы гидрофилді қосылыстар
шығатыны белгіш, онда бүйрек өзекшелерінде липофилді заггардың көп бөлігі
кері (реабсорбция) сіяуге ұшырайды.
Метаболиттік трансформация және конъюгацня нәтижесінде дәрілік
затгар, әдетте өзінің биологиялык белсенділігін жояды. Сонымен, бұл үрдістер
дәрінің әсер ету уақыты кезінде шектеледі. Микросомалдык ферменттер
белсенділігінің төмендеуімен жүретін бауыр патологиясы кезінде, бірқатар
дәрілік заттардың әсер ету ұзақтығы артады. Мнкросомалдық та
(левомицетин, бутадион), микросомалдык емес те (холинэстеразаға карсы
заттар, МАО иигибиторлары жәие баскалар) әртүрлі ферменттердің
ингибиторлары да белгілі. Олар осы фермеиттермен ииактивацияланатын
препаратгардың әсерін ұзартады. Сонымен бірге микросомалдық ферментгер
синтезінің жылдамдығын жоғарылататын (индукциялайтын) қосылыстар
(мысалы, фенобарбитал) бар.
Жеке жағдайларда, ағзада дәрілік заттардың хнмиялық өзгерістерге
ұшырауынан, түзілетін қосылыстардың белсенділігінің жоғарылауына
(имизнн < дезипрамин), улылығы жоғарылауына (фенацетнн < фенетндин),
әсер сипатының өзгеруіне (антндепрессант ипразндтің метаболнттерінің бірі
туберкупезге қарсы белсенділігі бар нзониазнд болып табылады), сонымеи
катар бір белсенді қосылыстың басқасына айналуына әкелуі мүмкін
(кодеиннің кейбір бөлігі морфииге айналады).
17
4.	АҒЗАДАНДӘРІЛІКЗАТТАРДЫҢШЫҒУ ЖОЛДАРЫ
Дәрілік заттар, олардың метаболиттері мен конъюгаттары негізінен
зәрмен және өт арқылы шыгады.
Бүйректе сарысуда еріген (белоктармен байланыспағаи) төмен
молекулалық қосылыстар, капсула және капилляр шумағының мембраналары
арқылы сүзіледі. Сонымен қатар, дәрілік заттардың прокснмалдық
өзекшелерде тасымалдаушы жүйенің қатысуымен жүретін белсенді
секрециясы айтарлықтай рөл атқарады. Бұл жолмеи органикалық қышқылдар
мен негіздер, пеннциллиндер, салицилаттар, сульфаннламидтер, хиннн,
гистамнн, тиазндтер және басқалар бөлінеді. Кейбір липофилдік қосылыстар,
қаннан өзекше қуысыңа қарай (проксималдық және днсталдық) олардың
қабырғалары арқылы жәй днффузня жолымен өтеді.
Дәрілік заттың шығарылуы көп дәрежеде олардың бүйрек
өзекшелерінде реабсорбциялану (кері сіңу) үрдісіне байлаиысты болады.
Дәрілік заттар көбінесе жәй днффузия жолымен реабсорбцияланады. Бұл
негізінен биологиялық мембраиалар арқылы жақсы
өтетін, лнпофнлдік полярлы емес қосылыстарға
қатысты. Бүйрек өзекшелерінен полярлы қосылыстар иашар
реабсорбцняланады. Осыған байланысты, әлсіз кышқылдар мен негіздерді
шығару үшін зәрдің рН ортасының маңызды мәні бар. Осылайша зәрдің
сілтілік реакциясы кезінде қышқыл қосылыстардың (мысалы, салнцил
қышқылы, фенобарбнтал) ілығуы жоғарылайды, ал қышқыл кезінде - негіздің
шығуы (нмизнн және басқалар) жоғарыланды. Бұл көрсетілген жағдайларда
қосылыстардың иондалғанына және бүйрек өзекшелерінен мүлдем
реабсорбцияланбауына байланысты.
Сонымеи қатар бірқатар эндогенді заттардың реабсорбцнясыиа (амни
қышқылы, глюкоза, зәр кышқылы) белсенді тасымалдану қатысады.
Бірқатар препараттар (тетрацнклиндер, пенициллнндер, дифенин,
колхицнн және баскалар) және әсіресе олардың өзгеріске ұшыраған өнімдері
көп мөлшерде өтпен ішекке бөлінеді, ол жердеи экскременттермен кейбір
бөлігГ шығарылады, сонымен қатар қанта сіңуі және ары қарай қайтддаи
ішекке бөлінуі және т ,б.(ішек-бауыр циркуляцнясы немесе бауырлық
рецнрқуляция деп аталатын) мүмкін.
Газ тәрізді жәие көптеген ұшқыш заттар (мысалы, ннгаляциялық
иаркозға арналған загтар) негізінен өкпе арқылы шығады.
Жекелеген препараттар сілекей (йодндтер), тер (алапеске қарсы зат
дитофал) бездерімеи, асказан (хнинн, никотин) жәие ішек (әлсіз органикалық
қышқылдар) бездерімен, жас бездерімен (рнфампнцин) шығарылады.
18
Лактация кезінде емізетін ананың қабылдантын көпшілік дәрідері
(ұйыктатқыштар, ауыру сезімін басатын заттар, этил спирті, ннкотин және
басқалар) сүт бездерімен бөлінетіиін ескерген жөн. Осыған байланысты,
анасына дәрілік заттарды тағайындағанда ерекше сақгықгы қажет етеді, себебі
сүтпен бала ағзасына түсуі және оған жағымсыз әсер етуі мүмкін.
Ағзадан дәрілік заттың элимниацнялануы (алынуы) экскреция және
биотрансформациямен қамтамасыз етіледі. Элнмннация үрдісінің сандық
сипаттамасы үшін біркатар параметрлер қолдаиылады: элнминацня
жылдамдығының константасы (Ке1іт), «жартылай өмір сүру кезеңі» (і1/2) және
жалпы клнреис (СІД
Элиминация жылдамдыгының конетантасы (Ке1і(п) ағзадан заттың
шығарылу жылдамдығын камтнды. Формула бойынша аиыкгалады:
К,га=0^23
Ағзадан дәрілік заттың шығарылу жылдамдығы жөнінде талқылау үшін
«жартылай өмір сүру кезеңі» (жартылай элнминациялану) -1 параметрі
де қолданылады, ол қаи сарысуында дәрілік заттың концентрациясыи 50% -
ке азайтуға қажетті уақытпен қамтылады.
(11/2) = 0.693 = 0,693  У(і
К*. СІТ
Бұл параметр препараттың жоғарғы концентрациясын түзу кезінде,
заттьщ мөлшерін және олардың енгізу аралығын таңдау үшін қолданылады.
Заттың 90%-тен артық шығуы, і1/2 4-ке тең уақыт ішінде жүзеге асатыны
беягілі жәие бұл оларды мелшерлегенде ескеріледі. і|/2 тек ағзадан заттың
шығарылуымеи ғана емес, соиымен қатар оның биотрансформациясымен
және қорға жиналуымеи аныкталатынын ескеру керек.
Сонымен қатар, заттың элиминациялану жыддамдығыиың сандық
сипаты үшін клиренс1 (СІ) параметрі қолданылады, ол қан сарысуының заттан
тазартылу жылдамдығыи көрсетеді (уақыт бірлігі ішінде көлеммен
көрсетіледі, кажет болғанда дене салмағын және оның беткейі ескеріледі:
мл/мин, мл/кг/мии, л/м2/сағ және т.б.). Жалпы (толық) клиренс (СІТ),
сонымен қатар бүйрекгік (СІК) және бауырлық (СІН) клиренс деп бөлінеді.
1 Ағылшын тілінен сіеагапсе - тазалау.
19
х заттың элиминациялану жылдамдығы
т ” қан сарысуындағьі заттың концентрациясы
Жалпы клиренс таралу көлемі (Үгі), «жартылай өмір сүру» (і1/2) және
элиминация жылдамдығының тұрақгылығы (Ке|іш ) сиякты параметрлерге
байланысты.
СІт=У(1К,іпі=У<і 01693
^і/г
Бүйректік клиренс сүзілу, секрециялану және реабсорбция үрдістеріне
тәуелді болады. Бүйректік клиренс турапы заттың концентрациясын зәрде
және қан сарысуында салыстыру арқылы бағалауға болады (тағы зәрдің ағу
жылдамдығын ескере отырып).
Бауырлық клиреис заттардың гепатоциттермен ұсталуына және оның
әрі қарай биотрансформацияға ұшырауына, сонымен қатар препараттың өт
жолында секрециялануына байланысты болады.
5.	ДӘРІЛІК ЗАТТАРДЫН, ЖЕРГІЛІКТІЖӘНЕ РЕЗОРБТИВТІ
(ЖҮЙЕЛІК) ӘСЕРЛЕРІ. ТІКЕЛЕЙ ЖӘНЕ РЕФЛЕКТОРЛЫ
ӘСЕР. ӘСЕР ЕТУ ОРНЫ ЖӘНЕ МЕХАНИЗМІ. ДӘРІЛІК
ЗАТТАРҒА АРНАЛҒАН «НЫСАНА». ҚАЙТЫМДЫ ЖӘНЕ
ҚАЙТЫМСЫЗ ӘСЕРІ. ТАҢДАМАЛЫ ӘСЕРІ
Дәрілік заттың қолданған жерде пайда болған әсерін ж е р г і л і к т і
деп атайды. Мысапы, каптаушы заттар шырышты кабатгы жауып тұрады,
афферентгік жүйкелердің ұштарын тігіркенуцен корғайды. Беткейлік анестезия
кезінде жергілікті анестетиктерді шырышты кабатка жанастырғанда, тек
препаратты жанастырған жерде сезімтал жүйкеұштарыныңтежелуіне әкеледі.
Бірақ, нағыз жергілікті әсер өте сирек байқалады, себебі дәрілік заттардың
кейбір бөлігі не сіңеді, немесе рефлекторлы әсер көрсетеді.
Дәрілік заттың сіңгеннен кейін, жалпы қан айналымға және одан тінге
түскеннен соң дамитын әсерін резорбтивті1 (жүйелік) деп атайды.
Резорбтивті әсер дәрілік заттың енгізу жолына және олардың биологиялық
тосқауыл арқылы өту кабілетіне байланысты.
Дәрілік заттар жергілікті және резорбтивті әсері кезінде т і к е л е й,
немесе рефлекторлы әсер көрсетеді. Біріишісі заттың тінмен тікелей
жанасқан жерінде жүзеге асады. Рефлекторлы әсер еткен кезде, заттар
1 Латын тілінен гезогЬео - сіңіремін.
20
экстеро- және интерорецепторларға әсер етеді және әсері тиісті жүйке
орталыкгарыньщ немесе аткарушы мүшелердің жағдайының өзгеруімен
көрінеді. Тыныс алу мүшелеріиің патологиясында кыша кағазын осылайша
колданғанда, олардың трофикасын рефлекторлы түрде жақсартады (эфирлік
қьппя майы терінің экстерорецепторларын ынтапандырады). Көк тамырға
енгізілгеи лобелии препараты каротидтік шумақгың хеморецепторларына
қоздырғыш әсер көрсетеді және тыныс алу орталығын рефлекторлы
ынталандыра отырып, тыныстың көлемін және жиілігін ұлғайтады.
Фармдкодинамиканың негізгі мәселесі - дәрілік затгар әртұрлі әсерлерді
шакыра отырын, қай жерде және қалайша әсер ететінін аныктау. Әдістемелік
қабылдауларды жетілдіруіне орай, бұл сұрақгар тек жүйелік және мүшелік
қана емес, сондай-ақ жасушалық, субжасушалык, молекулалык,
субмолекулалық деңгейлерде шешіледі. Атап антқанда, нейротроптык заттар
үшін берілген қосылыстарға аса жоғары сезімталдығы бар синаптикапық
түзілулерден тұратын, жүйке жүйесінің кұрылымдары айқындалады.
Метаболйзмге йсер ететін заттар үшін, әсіресе олардың белсенділігі
айтарлықтай ерекше өзгеретің әртүрлі тіндерде, жасушаларда, субжасушалық
құрылымдарда ферменттердің орналасуы аиықгалады. Барлық жағдайларда
дәрілік затгар өзара әсерлесетін биологиялық субстраггар - «нысаналар»
жөнінде әңгіме жүреді.
Дәрілік заттар үшін «нысаналар» ретінде рецепторлар, иондык каналдар,
ферментгер, тасымалдаушы жүйе жәие гендер қызмет атқарады.
Рецепторлар деп заттар байланысатын субстраттардың
макромолекулапык белсенді топшаларын атайды. Дәрінің әсер көріністерін
қамтамасыз ететін рецепторларды а р н а й ы деп атайды.
Рецепторларды келесі төрт түрге бөледі:
I.	Иондык каналдардың кызметіне тікелей бақылау жүргізетін
рецепторлар. Иондық каналдармен тікелей кездесетін, рецепторлардың бұл
түріне н-холңнорецепторлар, ГАМКА-рецепторлар, тлутаматтык рецепторлар
жатады.
П. «С-белоктар - екіншілік тараткыштар» немесе «6-белоктар -иондық
каналдар» жүйесі арқылы эффектормен кездесетін рецепторлар. Көптеген
гормондар меи медиаторлар (м-холннорецепторлар, адренорецепторлар) үшін
осындай рецепторлар бар.
ІП. Эффекторлық ферменттердің кызметін тікелей бақылайтын
рецепторлар. Олар тирозинкиназамен тікелей байланысқан және белоктардың
фосфорлануын реттейді. Осы принцип бойынша инсулиндік рецепторлар,
бірқатар өсу факторлары кұрылған.
IV. ДНК-ның транскрипциясын бақылайтын рецепторлар. І-ІІІ типті
21
мембраналык рецепторлардан айырмашылығы, бұл жасуша ішілік
рецепторлар (ерігіш цитозолдық немесе ядролық белоктар). Осындай
рецепторлармен стероидты және тиреоидты гормондар байланысады.
Рецепторлардың тип тармақтарын (II. 1 кестені кара) және онымен
байланысты әсерлерін зерттеу аса жемісті болып шықгы. Осындай түрдегі
бірінші зертгеупердің катарына жүрек-тамыр жүйелерінің әртүрлі ауруларында
кеңінен қолданылатын көптеген Р-адреиоблокаторлардың синтезделуі
бойынша жұмыстар жатады. Содан кейін асқазан мен он екі елі ішектің ойык
жара ауруларында әсерлі заттар - гистаминдік Н2- рецепторлардың
блокаторлары пайда болды. Кейінгі кезде, а-адренорецепторлардың,
дофаминдік, опиоидтық рецепторлардың және басқапардың әртүрлі тип
тармактарына әсер ететін көптеген басқапрепаратгар синтезделген болатын.
Бұл зерттеулер медицина практикасында кеңінен қолданылатыи, таңдамалы
әсер ететін дәрілік заттардың жаңа топтарын алуда үлкеи рөл атқарды.
Дәрілік заттардың постсинаптикалықрецепторларға әсерін карастыра
отырып, эндогенді де (мысалы, глицин) және экзогенді де (мысалы,
бензодиазепиндік катардың анксиолитиктері; 11.4 тарауды қара) текті
заттардың аплостериялык байланысу мүмкіндіктерін белгілеген жөн.
Рецепторлармен аллостериялык’ өзара әсерлесу «сигнал»
шақырмайды. Дегенмен, негізгі медиаторлық әсердің қаппына келуі
(модуляциясы) болады, ол күшеюі де және әлсіреуі де мүмкін. Осыидай
түрдегі затгарды алу, ОЖЖ-нің қызметін реттеудің жаңа мүмкіндікгерін ашады.
Аллостериялык әсерлесетін нейромодуляторлардың ерекшелікгері - олардың
негізгі медиаторлык берілулерге тікелей әсер көрсетпеуінде, тек кажетті
бағытта оның түрін өзгертуінде.
Синаптикапық берілулердің реттелу механизмін түсіну үшін п р е-
синаптикалық рецепторлардың ашылуы маңызды рөл
атқарады. Медиаторлардың босап шығуының гомотропты аутореттелу
(бөлінген медиаторлардың сол жүйке ұштарының пресинаптикапық
рецепторларына әсері) және гетеротропты реттелу (басқа медиаторлар
арқасында пресинаптикапық реттелу) жолдары зерттелген болатын, ол
көптеген заттардың әсер ету ерекшеліктерін жаңаша бағалауға мүмкіндік
берді. Бұл мәліметтер бірқатар препараттарды (мысапы, празозин) мақсатты
бағыттап іздеудің негізі болды.
1 Грек тілінен аііоз -баска, хіегеоз - кеңістіктік.
22
П.1. Кесте. Кейбір рецепторлар және олардың тип тармактары
Рецеііторлар	Тип тармактары1
Аденознндік рецепторлар а ^-Адренорецепторлар а2- Адренорецепторлар р-Адренорецепторлар Ангиотензиндік рецепторлар Брадикининдік рецепторлар ГАМҚ- рецепторлары Гистамиидік рецепторлар Дофамнндік рецепторлар ЛеЙкотриендік рецепторлар М - холинорецепторлар Н - холинорецепторлар Опиоидтык рецепторлар Простаноидтық рецепторлар Пуриидік рецепторлар Р - Амнн кышкылДарын коздыратын рецепторлар (ионотропты) НеЙропептидгердіңрецепторлары Ү Жүрекшелік натрийуретикалык пептидтердін рецепторлары Серотониндік рецепторлар Холецистокиииидік рецепторлар	А|5 Аи, Аа, А3 а1А, а)В, а1с а2А’ а2В’ а2С 0Р02’ РЭ ат|5 ат 2 САВАа, сава^ САВА н(, нІ5 н3, н4	» Б , В2,пз,П4,в, ьтв4, ьтс4, ьто4 Мр м2, м3, м4 Бұлшық ет типті, нейроналдық типті р, б, к БР, ҒР, ІР, ТР, ЕРр ЕРГ ЕР3 Р Р Р Р Р ММБА, АМРА аЙра, амрв 5-НТ»^, 5-НТ„ 5-НТ4, 5-НТхм>, 5-НТ6, 5-НТ, сскА,сскв
‘ Халықаралық номенклатура келтірілген
Заттың рецептормен туыстығын, оиымен «зат-рецептор» кешенінің
түзуіне әкелуін «а ф ф и и и т е т»' терминімен белгілейді. Рецептормен
өзара әоерлескенде, оны ынталаңдырып, заттың кандайда бір әсер шакыратъги
кабілетін ішкі белсенділік деп агайды.
Арнайы рецепторлармен өзара әсерлескенде, оларда бнологиялык
эсерлерге окелетін өзгерістер шакыратын заттарды агонистер1 2 деп
атайды (олардың ішкі белсеиділігі де бар). Агонистің рецепторларға
Ынталандырғыш әсері, жасуша қызметінің белсенденуіне немеое тежелуіне
окелуі мүмкін. Егер агоинст, реиепторлармен өзара әсерлесіп, максималды
дсерлер шакыратын болса, оиы толық агонист деп атайды.
Жартылай агонистердің соңғыдан айырмашылығы, сол
рецеПторлармен өзара әсерлескен кезде, максималдык әсерді шакырмайды.
гецепторлармеи байланысып, бірақ олардың ынталануыи шақырмайтын
заттарды антагоннстер3 депатайды. Олардыңішкібелсенділігіжок
(О-ге тең). Олардың фармакологиялык әсерлері эндогенді лигандалармен
(медиаторлармен, гормоидармен) антагонизміне, сонымеи қатар экзогенді
заттарға - агоиистерге байланысты. Егер олар агонистер өзара әсерлесетін
1 Латын тілінен а^тіх - туыстық.
1 Грек тілінен а%опіхІз -бәсекелес
3 Грек тілінен апіа§опізта - күрес, бәсекелестік (апіі - қарсы, а§оп - күрес).
23
рецепторлардан орын алатын болса, онда бэсекелес антаганистер жөнінде,
егер арнайы рецепторға жатпайтын, бірақ онымен өзара байланысқан
макромолекуланың басқа бөліктері болса онда бэсекелес емес
антагонистер жөнінде сөз болады. Дәрілік зат агоинст сияқты
рецептордың бір тип тармағымен және антагонист сияқты - басқасымен
әсерлескен кезде, оны агонист-ангагонист деп белгілейді.
Мысалы, пентазоцин анапьгетигі ц- антагонисті және 8-мен к-опиоидтық
рецепторлардың агонистері болып табылады.
Арнайымен функционалды байланысты емес арнайы емес деп агалатын
рецепторларға да бөледі. Оларға қан сарысуыиың белоктарыи, дәнекер
тіндердің мукополисахаридтерін жәие басқаларды жатқызуға болады,
олармеи заттар байлаиысады, ешқандай әсерлер шақырмайды. Осындай
рецепторларды кейде «үидемейтін» деп атайды немесе заттың «жоғалған
орны» деп те белгіленеді. Бірақ рецепторлар деп, тек арнайы рецепторларды
атаған жөн; арнайы емес рецепторларды арнайы емес байланысу орны сияқты
белгілеген дұрыстау болады.
«Зат-рецептор» өзара әсерлесулері молекула арапық байланыстардың
арқасында жүзеге асады. Ең берік байланыстардың бір түрі - ковалентті. Ол
шамалы препараттар (а-адреноблокатор феноксибензамин, бластомаға
қарсы кейбір заттар) үшін белгілі. Заттардың рецепторлармен
электростатикалық өзара әсерлесуі арқасыңда жүзеге асатын кең тараған
иондық байланыстың тұрақтылығы аздау болып табылады. Соңғысы
ганглиоблокаторлар, кураре тәрізді заттар, ацетилхолин үшін тән.
Гидрофобтық өзара әсерлесудің негізін құраушы ван-дер-ваальстік күштер,
сонымен катар сутектік байланыстар маңызды рөл атқарады.
«Зат-рецептор» байланысының берікгігі бойынша қ а й т ы м д ы
(көпшілік заттарға тән) және кайтымсыз (әдетте, ковапентті байланыс
жағдайында) деп бөлінеді.
Егер зат белгілі бір жерде орналасқан, тек қызметі жағынан бірдей
рецепторлармен өзара байланысып және баска рецепторларға ықпал етпейтін
болса,ондазаттыңосыидайәсерін таңдамалы депесептейді.Осылайша,
кураре тәрізді кейбір заттар қаңқалық бұлшық еттердің босаңсуын шақыра
отырып, соңғы пластинкалардағы холинорецепторларды айтарлықтай
тандамапы тежейді. Миопаралитикалық әсер көрсететін мөлшерде олардың
басқа рецепторларға ықпалы аз.
Тандамалы әсердің негізі, заттың рецепторға туыстығы (аффинитет)
болып табылады. Бұл белгілібір функционалдықтоптастардың бар болуымен,
сонымен қатар заттың жаппы құрылымдық кұрылысымен, берілген
рецептормен өзара әсерлесу ушін бірдейлігінің (адекватты), көптігімеи, яғни
24
олардың комплементарлығымеи байланысты. «Таңдамалы әсер ету»
терминін, толык дәлелмен «а й р ы қ ш а ә с е р е т у» терминімен жиірек
ауыстырады, себебі затгың абсалютгі таңдамапы әсер етуі мүлдем болмайды.
Мембрананың сыртқы бетінен сигналды ішке беретін, заттың
мембранапық рецепторлармен өзара әсерлесуін бағалай отырып, рецепторды
эффектормен байланыстыратын аралык бөлімдерді де ескерген жөн. 6-
белоктары1, ферменттер тобы (аденилатциклаза, гуанилатциклаза,
фосфолипаза С) және екіншілік тараткыштар (цАМФ, цГМФ, ИФ3, ДАГ,
СА2+) бұл жүйелердің маңызды компоненттері болып табылады. Екіншілік
таратқыштар түзілуінің жоғарылауы, маңызды реттеуші белоктардың жасуша
ішінде фосфорлануын және әртүрлі әсерлердің дамуын камтамасыз ететін
протеинкиназаның белсенденуіие әкеледі.
Бұл күрделі каскадтың бөлімдерінің көпшілігі фармакологиялык
заттардың әсер етуші нүктесі болуы мүмкіи. Бірақ, осындай мысалдар
қазірше өте шектеулі. О-белоктарыиа сәйкес, олармен байланысатын тек
токсиндерғанабелгілі. О5-белоктарымеитырысқақ (холера)вибрионының
токсині, ал С.-белогымен - көк жөтел таяқшаларының токсиндері өзара
байланысады.
Екіншілік таратқыштардың биосинтезіиің реттелуіие катысатын
ферменттерге тікелей әсер көрсететін жекелеген заттар бар. Эксперименттік
зерттеулерде қ°лданылатын, өсімдік тектес форсколин дитерпені
аденилатциклазаны ынталандырады (тікелей әсер). Фосфодиэстеразаны
метилксантиидер тежейді. Екі жағдайда да жасуша ішіиде цАМФ-тің
концеитрациясы жоғарылайды.
Заттардың әсер етуі үшін маңызды «нысанапардың» бірі иондык
каналдар болып табылады. Бұл сападағы прогресс (үдеуі) көп дәрежеде
жекелеген иондық каналдардың қызметін тіркейтін әдістердің жасалуына
байлаиысты. Бұп тек иондык үрдістердің кинетикасын оқуға бағытталған
негізгі зерттеулерді ынталандырып қоймай, сондай-ак иондык ағымдарды
реттентін жаңа дәрілік заттардың жарыққа шыгуыиа әкелді.
50-шы жылдардың аяғында, жергілікті анестетиктердің потенциап тәуелді
Ыа+-каиалдарын тежейтіні анықталған болатын. Ка+ -каналдарын
тежейтіндердің қатарыиа және аритмияға қарсы көптеген заттар да жатады.
Соиымен қатар, потенциал тәуелді Иа+ -каналдарын тежейтін, эпилепсияға
1 Кейбір С-белоктарының түрлері және олардың қызметтері: 6 -козған
рецепторлардың аденнлатциклазамен кезігуі; 6,-тежелген рецепторлардың
аденнлатциклазамен кезігуі; 6о - рецепторлардың иондык каналдармен кезігуі
(Са2+ағымы төмеидейді); 6Ч- фосфолнпаза С-ны белсендіруші рецепторлардың кезігуі;
6-белоктары 3 суббірліктен түрады - а, 0 және у. а-Суббірлік рецепторлармен және
әсерленгіш ферменттермен арнайы өзара байланысады.
25
қарсы бірқатар заттар (дифенин, карбамазепин) көрсетілгеи болатын, сірә,
олардың тырысуға карсы белсенділігі осымен байланысты болуы керек.
Соңғы 30 жыл ішінде, потенциал тәуелді Са2+ -каналдары арқылы
жасуша ішіне Са2+ иондарының кіруін бұзатын, Са2+ -каналының
тежегіштеріне зор назар аударылуда. Бұл топтың заттарына қызығушылыктың
жоғарылауы, Са2+ иондарының көптеген физиологиялық үрдістерге көп
дәрежеде қатысуына байланысты: бүлшык еттің жиырылуына, жасушаның
секреторлық белсенділігіне, жүйке-бұлшык еттік берілуге, тромбоциттердің
кызметіне және т.б.
Бұл топтың көптеген препараттарын стенокардия, жүрек аритмиясы,
артериялык гипертензия сияқгы өте тарағаи ауруларды емдеуде қолданғанда
аса тиімді болып шықты. Верапамил, дилтиазем, фенигидин сияқты
препараттар және көптеген басқапар кеңінеи танылды.
Са2+ -каналының активаторларына да назар аударылуда, мысалы
дигидропиридин туындыларына. Бүлар кардиотоиикалық және
вазокоистрикторлык заттар, гормондардың және медиаторлардың босап
шығуын ынталандыратындар, сонымен қатар ОЖЖ-сіи ынталандыратын
затгарретінде қолданылуы мүмкін. Қазірше медицинада қолдануға арналған
мұндай препараттар жоқ, бірақ болашақта ондай препараттарды алу әбден
іске асады.
Жүрекке, әрбір аймақтағы тамырларға (ми, жүрек және басқапар),
ОЖЖ-не айрықша әсер ететін Са2+ -каналының тежегіштерін және
активаторларын іздестіруде ерекше қызығушылық туындайды. Бұларға
белгілі бір алғы шарттар бар, себебі Са2+ -каналдары гетерогенді (әр текті).
Соңғы жылдары К+ -каналының қызметіи реттейтін заттарға аса назар
аударылуда. Калий канапдарының, өзінің функционалдык сипатамасы
бойынша өте әртүрлі болатындығы көрсетілген. Бір жағынан бұл
фармакологиялық зерттеуді айтарлықгай қиындатады, ап екінші жағынан -
тандамалы әсер ететін заттарды іздеу үшін алдын ала іске асырады. Калий
каналының акгнваторлары да және блокаторлары да белгілі.
Калий каналының активаторлары олардың ашылуына және жасушадан
калий нондарының шығуына әкеледі. Егер бұл тегіс салалы еттерде жүретін
болса, онда мембрананың гиперполяризациясы дамиды және бұлшык еттің
тонусы төмендейді. Гипотензивтік зат ретінде қолданылатын миноксидил және
диазоксид осы механизмге сәйкес әсер етеді.
Потенциал тәуелді калий каналының блокаторлары, аритмияға карсы
зат ретінде қызығушылық туындатуда. Капий каналдарына тежегіш әсері,
сірә амиодаронда, орнидте, соталолда бар болса керек.
Ұйқы безінде АТФ-тәуелді калий каиалдарыиың блокаторлары
инсулиннің секрециясын жоғарылатады. Осы принцип бойынша
26
сульфонилмочевина тобының диабетке карсы заттары (хлорпропамид,
бутамнд және басқалар) әсер етеді.
Осылай, аминопиридиндердің ОЖЖ-не және жүйке-бұлшық еттік
берілуіне ынталандырғыш қасиетін олардың капий каналдарына тежегіш
әсерлерімен байланыстырады.
Сонымен, әртүрлі дәрілік заттардың әсері негізіне олардың иондық
каналдарға ықпал етуі жатады.
Заттардың әсер етуі үшін негізгі «нысанасы» ферменттер болып
табылады. Екіншілік таратқыштардың (мысалы, цАМФ) түзілу^н реттейтін,
ферменттерге әсер ету мүмкіндігі бұрынырақ айтылған. Қабынуға карсы
стерондты емес заттардың әсер ету механизмі, циклооксигеназаиы тежеуімен
және простаглаидиидердің биосинтезін төмендетумен байлаиыстылығы
анықгалған. Гипотеизивтік зат ретінде ангиотеизинге айналдырушы ферментгің
тежегіштері (каптоприя және басқалар) пайдалаиылады.
Ацетилхолинэстераза- ферментін тежейтін және ацетилхолинді
тұрактандыратын холинэстеразаға қарсы заттар жақсы белгілі.
Бластомаға карсы зат - метотрексат (фолий қышқылының антагонисті)
дигндрофолатредуктазаны тежейді, пуриндік нуклеотнд - тимидилаттың
синтезіне қажетті тетрагидрофолаттың түзілуіне кедергі келтіреді.
Үшыққа қарсы ацикловир препараты, ацикловир-үшфосфатқа айналып,
вирустық ДНК-полимеразаны теженді.
Дәрілік заттардың әсері үшін тағы бір болуы мүмкін «нысана» — бұл
полярлы молекулапарға, иондарға, ұсак гидрофилді молекупапарға арналған
тасымалдаушы жүйелер. Оларға затгарды жасуша мембранасы
аркылы апып өтетін, тасымалдаушы деп атапатын белоктар жатады. Олардың
эндогендік заттар үшін танитын белімдері бар, олар дәрілік затгармен өзара
баиланыса алады. Үшциклдік антидепрессанттар норадреналиннің нейроиалды
ұсталуын осылайша тежейді Резерпик норадреналиинің көпіршікте корға
жиналуын тежейді. Үлкен бір жетістіктердің бірі - асқазанның шырышты
кабатывдағы протовдык насостьщ тежегіші (омепразол және баскалар) алынуы,
олар асқазанның жәие он екі елі ішектің ойық жараларында, сондай-ақ
гиперацидтік гастрнт кезіңде жоғары тиімділік көрсетті.
Қазіргі кезде затгар әсер ету үшін маңызды «нысана» г е н д е р болып
есептеледі. Олардың көмегімен гендердің белсенділігін реттеуге болатын,
сондай-ак мутацияның нәтижесінде олардың бұзылған кызметін калпына
келтіру үшін онды препараттар қажет. Бірак, физиологиялық кызметтердің
генетикалық бақылауы жөнінде қажетті мәліметтер болмағандықтан, бұл
мақсатқа жету едәуір киын. Соған карамастан, бұл зерттеулер моногеиді
бақыланатын үрдістер үшін, ағза ішінде кажетті өнімдердің синтезіи
27
камтамасыз ететін, белгілі бір пептидтің синтезін күшейте де және төмендете
де алатыи нуклеотндгердің жасанды ізбасарларын түзу жолы арқылы гендік
инженерия әдісін колдануымен практикада іске асырылады.
Гендік емиің бағыттарының бірі өзінің әсерін транскрипция және
трансляция денгейінде жүзеге асыратыи антисенсті деп аталатын
олигонуклеотидтердің түзілуіне байланысты. Соңғысы ген-«нысана»
орналасқан, нуклеин қышқылының аймағына комплементарлы
иуклеотидтердің салыстырмалы түрде кысқа тізбегі (15-20 негізден) болып
табылады. Антисенсті нуклеотндтермен өзара әсерлесуі нәтижесінде осы
геннің экспрессиясы тежеледі. Әсердің бұл прииципі ісІк ауруларын және
кейбір жұқпалы ауруларды (мысалы, АИТВ-ннфекцияны) емдегенде
қызығушылықтуындатады. Антисенсті олигонуклеотндтер тобының бірінші
препараты- витравен алынған. Оиыцитомегаловирустықинфекцияда
ретиинтті емдеу үшін қолданады.
Сонымен, дәрілікзатгардын бағытгалған әсер етумүмкіндіктері сан алуанды.
6. ФАРМАКОТЕРАПИЯЛЫҚ ӘСЕРДІҢ ДӘРІЛІК
ЗАТТАРДЫҢ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ
ҚОЛДАНУ ЖАҒДАЙЛАРЫНА ТӘУЕЛДІЛІГІ
А)	ДӘРІЛІК ЗАТТАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚУРЫЛЫСЫ,
ФИЗИКО-ХИМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ
ҚАСИЕТТЕРІ
Дәрілік заттардың қасиеттері көп дәрежеде, олардың химиялық
құрылысыиа, функционалдық белсенді топтастардың бар болуына, олардың
молекуласының калыбына және өлшеміне байланысты болады. Зат
рецептормеи өзара тиімді әсерлесу үшін оиың рецептормеи тығыз жанасуын
көбірек қамтамасыз ететін, дәрілік заттардың құрылымы қажет. Заттың
рецептормеи жакындасу дәрежесінен, молекула аралық байланыстың беріктігі
тәуелді болады. Сонымеи, иондық байлаиыс кезінде, 2 әртүрлі аттас
зарядтардың электростатикалық тартылыс күштері, олардың арасындағы
аралыктардың квадратына кері пропорционалды, ал ван-дер-ваальстік күштер
аралықтың 6-7 дәрежесіне кері пропорционалды болатыны белгілі.
Зат рецептормен өзара әсерлесу үшін, олардын әсіресе кеңістікте сәйкес
келуі, яғии комплементарлығы өте маңызДы. Бұл стереоизомерлер
белсеңдіиігінің ерөкшеленуімен дәлелденеді. Осылайша, О(+) адреиалин
артериялык кысымға әсер етуі бойынша Ь(-) - адреналинге карағанда
белсенділігі жағынан анағұрлым төмен. Бұл косылыстар молекуланың
құрылымдьпсэлеменгтерінің кеңісгікте орналасуымен ерекшеленеді, олардың
адренорецепторлармен өзара байланысуына шешуші маңызы бар.
28
Егер заттың біриеше функционалды топтастары бар болса, онда
олардың арасындағы аралықты ескерген жөн. Осылайша, бис-төртіишілік
аммонилік косылыс (СНДҺГ- (СН2)п- ҺГ(СН3)3 -2Х" қатарыидағы
гаиглиоблокаторлық әсер үшін п=6, ал жүйке-бұлшық еттік берілуді тежеу
үшін п= 10 және 18 оңтайлы (оптималды). Бұл, төртіншілік азот атомының
иоидық байланысы жүретін н-холииорецепторлардың аннондық
құрылымдары арасындағы белгілі бір аралық жөиіиде мәліметтөйді.
Осыидай қосылыстар үшін катноидық ортапықтарды «экрандайтын»
(жабатыи) радикалдардың да, оң зарядталған атом өлшемі және зарядтың
коицеитрациясыиың, сонымен қатар катиондық топтастарды (эіріктіретіи
молекула қүрылысының да үлкен маңызы бар.
Заттың химиялық кұрылысы жәие олардың биологиялык белсеиділігі
арасындағы тәуелділікті анықтау жаңа препараттарды алуда аса маңызды
бағьптардың бірі болып табылады. Сонымен қатар, бірдей типті әсерлі әртүрлі
топтың косылыстары үшің оптималдық (оңтайлы) құрылысын сәйкес келтіру
берілген дәрілік заттар өзара әсерлесетіи рецепторлардың кұрылысы жөиінде
белгілі бір мәлімет алуға мүмкіндік береді.
Заттар әсерінің көптеген саидық және сапалық сипаттамапары физико-
химиялық және физикалық қасиеттеріне, суца, липидгерде ерігіштігіне, ұнтақ
тәрізді косылыстар үшін - олардың еру дәрежесіие, ұшкыш заттар үшін -
ұшу дәрежесіне де тәуелді болады және т.б. Диссоциациялану дәрежесіиің
маңызы зор. Мысапы, кұрылымы бойынша екіншілік және үшіншілік
аминдерге жататын мнорелаксанттар толык нондалған төртіншілік аммонилік
қосылыстыларға қарағанда азырақ иондалған және белсенділігі де аздау.
Б) МӨЛШЕРЛЕР ЖӘНЕ КОНЦЕНТРАЦИЯЛАР
Дәрілік заттардың әсері көп дәрежеде, олардың мөлшерімен
аиықталады. Мөлшерге (концентрация) байланысты әсерінің даму
жылдамдығы, оның айкыңдығы, ұзакгығы, кейде сипаты өзгереді. Әдетге
мөлшердің (коицеитрацияның) жоғарылауымен латентті кезеңі азаяды және
әсерінің айқындығы меи ұзақгығы ұлғаяды.
Бір рет қабылдауға арналған дәрінің санын мөлшер деп атайды (әдетге
бір реттікмөлшерсиякгыбелгіленеді).Текбірретқабылдауға(рго
<к>зІ)есептелгенмөлшерғанаемес,сонымеибірге тәуліктік мөлшер
(рго сііё) жөнінде де хабардар болу қажет.
Мөлшерді граммеи немесе грам үлесімен белгілейді. Препаратты өте
дәл есептеу үшін олардың мөлшерін деиенің 1 кг салмағыиа есептейді
(мысалы, мг/кг, мкг/кг). Жекелеген жағдайларда затты мөлшерлегенде, дене
беткейінің көлеміне (I м2 -не) сүйенуді жөн көреді.
29
Дәрінің бастапкы биолоғиялық әсерін тудыратын минималдык мөлшерді
табалдырык иемесе мииималдық әсер егуші деп атайды.
Практикалық медицниада орташа емдік мөлшерді бәрінен жиі қолдаиады,
бұл наукастардың басым копшілігінде препараттардың қажетті
фармакотерапиялық әсерін көрсетеді. Егер оларды тағайындағаи кезде әсері
жеткілікті айқын болмаса, онда мөлшерді жоғарғы емдікке дейіи
жоғарылатады. Сонымеи катар, заттар ағза үшін қауіпті уытты әсерлер
шақыратыи у ы тт ы мөлшерге және леталдық мөлшерге бөледі.
Кейбір жағдайларда препараттың мөлшері курстық емге көрсетіледі
(курстық мөлшер).Бұләсіресемикробтарғақарсыхимиотерапиялык
заттарды колданғанда маңызды.
Егер ағзада дәрілік заттардың жоғары концентрациясыи жылдам түзу
қажет болса, оңда бірінші мөлшер (с о қ к ы) соңғылардаи жоғары болады.
Ингаляциялық жолмеи енгізілетін дәрілер үшін (мысалы, наркозға
арналғаи газ тәрізді жәие ұшкыш заттар) тыныс алатын ауада олардың
концентрациясыиың негізгі маңызы бар (көлемдік процентпеи белгілеиеді).
В)	ДӘРІЛІК ЗАТТАРДЫ ҚАЙТАЛАП ҚОЛДАНУ
Дәрілік заттарды қайталап қолданғаида, олардың әсері жоғарылау
жағына да және төмендеу жағына да өзгеруі мүмкін.
Біркатар заттардың әсерінің ұлғаюы, олардың кумуляциялану’
кабілетіне байланысты болады. Материалдық кумуляция деп ағзада
фармакологнялық заттардың жииакталу түрін айтады. Бұл ұзақ әсер ететіи
препаратгарға тәи, олар аз бөлінеді немесе ағзада тұрақты байланысады
(мысалы, оймақгүл тобыиың жүрек гликозидтері). Оларды қайталап
тағайыидағанда заттардың жинақталуы уытты әсерлердің себебі болуы
мүмкін. Осығаи байланысты, бұидай препараттардың кумуляциялануыи
ескере отырып, біртіңдеп мөлшеріи азайтып иемесе препараттың кабылдау
арасын ұлғайта отырып мөлшерлеу керек.
Функционалдық деп аталатын кумуляцияның мысалдары белгілі, бұл
кезде зат емес, әсер «жинақталады». Алкоголизм кезіиде ОЖЖ-сі
функциясыиың үдемелі өзгеруіиде маскүиемдік елірме дамуына әкелуі
мүмкіи. Осы жағдайда зат (этил спирті) жылдам тотығады жәие тіндерде
іркілмейді. Оның тек нейротропты әсерлері жинакгалады. МАО-иың
тежегіштерін қолданғаида да функциоиалдық кумуляция пайда болады.
Затгарды кайталап қолдаиғанда әсерінің төмендеуі - бейімделу
(толеранттылык1 2) - әртүрлі препараттарды (анальгетиктер, гипотеизивтік
1 Латын тілінен ситиіаііо -ұлғаю, жнналу.
2 Латын тілінен іоіегапііа-шыдяу.
30
затгар, іш жүргізетін затгар жәие баскдлар) қолданғанда байкалады. Ол затгың
сінуінің азаюына, оның инактивациялану жылдамдығының үлғаюыиа жәие
(иемесе) карқынды пгығуыиың жоғарылауыиа байланысты болады. Бірқатар
заттарға бейімделудің пайда болуы, оларға рецепторлық күрылымдардың
сезімталдығының төмендеуімен иемесе олардың тіндерде тығыздығының
азаюымен жүзеге асырылуы мүмкін.
Бейімделу жағдайында бастапкы әсерді алу үшін препараттың мөлшерін
жоғарылату иемесе бір затгы басқасымеи ауыстыру кажет. Соңғы жағдайда,
сол рецепторлармен (субстраттармеи) байлаиысатын заттарға айцас
бейімделудің бар екендігіи ескерген жөн.	*
Бейімделудіңерекшетүрітахифилакс ия' болыптабылады,бұл
өте жылдам пайда болатын бейімделу, кейде затгы 1 рет енгізгеннеи кейін.
Осылайша, эфедринді 10-20 минут аралығымеи кайта қолданғанда, І-ші
инъекцияға карағанда, артериялық кысымиың аз көтерілуін баиқатады.
Кейбір затгарға (әдетге, иейротроптыларға), оларды қайталап енгізгенде
дәріге тәуелділікдамиды. Олдәріиіқабылдауғадегеиүмтылысты
жеңе алмауымен көрінеді, әдетте көңіл күйді жоғарылату, хал-жағдайын
жақсарту, жағымсыз қайғыруды және сезінуді токгату мақсатында, сонымен
бірге дәріге тәуелділік шақыратыи дәріні беруді токтатқанда болады. Дәріге
тәуелділікті психикалык және физикалык деп беледі. Цэріге психикалың
тәуелділік жағдайында препараттарды (мысалы, кокаииді,
галлюциногендерді) енгізуді тоқтаткаида, тек эмоционалдык жайсыздык
(дискомфорт) тудырады. Кейбір заттарды (морфин, героии) қолданғанда
дәріге физикалың тзуелділік дамиды. Бұл тәуелділіктің айқындалғаи
дәрежесі. Берілген жағдайда препаратты беруді тоқтатқаида, ауыр жағдай
шакырады, ол психиканың кенет өзгеруінен баска, ағзаның көптегеи жүйелері
кызметінің бүзылыстарына байланысты өлімге дейін әкелетін әртүрлі және
жиі кауіпті соматикалык бұзылыстармеи көрінеді. Бүл абстинентік* 2
синдром иемесе айрылу құбылысы деп аталады.
Дәріге тәуелділіктің алдыи алу мен емдеу медициналык жәие әлеуметгік
күрделі мәселе болып табылады.
Г) ДӘРІЛІК ЗАТТАРДЫҢ ӨЗАРА ӘСЕРЛЕСУІ
Меднцина практикасында біриеше дәрілік заттарды бір уақытга жиі
колданады. Бүл кезде, олар иегізгі әсердің айқындығы мен сипатын және оның
үзақтығын өзгерте отырып, сонымен катар жаиама жәие уытты ықпалдарын
күшейте немесе әлсірете отырып, бір-бірімеи өзара әсерлесесуі мүмкін.
' Грек тілінен іасһуз - тез, рһуіахзіз - қырағы, қорғау.
2 Латын тілінен аЬзііпепііа - сабырлык.
31
Дәрілік заттардың өзара әсерлесуін келесі түрде жіктеуге болады.
I. Фармакологиялық өзара әсерлесуі:
1)дәрілікзаттардыңфармакокинетикасыныңөзгеруіне иегізделген;
2) дәрілік заттардың фармакодннамикасының өзгеруіне негізделген;
3)дәрілік заттардың ағза ортасыида химиялық және физико-
химиялык өзара әсерлесуіне негізделген;
Н. Фармацевтикалық өзара әсерлесуі
Меднцина практикасы үшін пайдалы әсерлерді күшейту немесе
үйлестіру үшін әртүрлі дәрілік заттарды жұптастыруды жиірек қолданады.
Мысалы, кейбір психотроптык заттарды опиоидтық анальгетикгермен қосып
қолдана отырып, соңғысының ауыру сезімін басатын әсерін айтарлыкгаи
жоғарылатуға болады. Аитибактерналдык немесе саңыраукұлактарға қарсы
кұрамы қабынуға карсы стероиды заттардан тұратын препараттар бар, бұл
да мақсатқа сәйкес жұптастылғаидардың катарына жатады. Осындай
мысалдар аз емес. Сонымеи бірге, заттарды жұптастырғанда жағымсыз өзара
әсерлесулер де пайда болуы мүмкін, ол дэріяік заттыц сәйкессіздігі деп
белгіленеді. Сәйкессіздік фармакотерапиялык әсердің әлсіреуімеи, толық
жойылуымен немесе сипатының өзгеруімен, не жанама немесе уытты әсердің
күшеюімен көрінеді. Бұл 2 немесе одаи да көп дәрілерді косып қолданғаңда
болуы мүмкін (фармакалогиялыц сәйкессіздік деп аталады). Мысалы, дәрілік
заттардың сәйкессіздігі кан кету, гипогликемиялык кома, тырысулар,
гипертензиялық крнз, панцитопения жәие басқалардың себебіболуъгмүмкіи.
Сәйкессіздік сондай-ак жұптастырылған препараттарды дайындау және
сакгау кезінде болуы мүмкін (фармацевтикалыц сәйкессіздік). I
Фармакологиялык өзара әсерлесу
Фармакологнялык өзара әсерлесу бір заттың, қоспаның басқа
компоиенттерінің фармакокинетикасын немесе (және) фармакодинамнкасын
өзгертуіне байланысты болады. Фармакокинетикалық өзара әсерлесу түрі
сіңудің, биотрансформацияның, тасымалданудың, қорға жиналудың және
заттардың біреуінің шығарылуыныңбұзылуына байланысты болуы мүмкін.
Фармакодииамикалық өзара әсерлесу түрі рецепторлар, жасушалар,
ферменттер, мүшелер немесе физнологиялык жүйелер деңгейінде заттардьщ
тікелей иемесе жанама өзара әсерлеуінін нэтижесі болып табылады. Бұл кезде
иегізгі әсер сандық (күшеюі, әлсіреуі) немесе сапалык өзгеруі мүмкін. Бұцан
баска, заттарды қосып қолданғанда химиялық және физико-химиялық өзара
әсерлесу болуы мүмкіи.
Фармакокинетикалық өзара әсерлесу түрі, тіпті
заттың сіңуі кезеңінде көрінуі мүмкін, ол әртүрлі себептерге байлаиысты
32
өзгереді. Атап айтқаида, ас қорыту жолында заттар адсорбцнялаушы
заттармен (активтелген көмірмен, ақ саз топырақпен) немесе анион
алмастырушы шайырмен (смола) (мысалы гнполнпидемиялык зат
холестираминмен) байлаиысуы, белсенді емес хелатты қосылыстар немесе
комплексондар (мысапы, осы принцип бойынша тетрациклин тобының
антибиотиктері темір, кальций, магннй иондарымен өзара байланысады)
түзуі мүмкін. Өзара әсерлесудің барлық бүл түрлері дәрілік заттардың
сіңуіне кедергі жасайды және осыған сәйкес олардың фармакотерапиялық
әсерлерін азайтады. Ас қорыту жолынан бірқатар заттардың сіңуі үшіи
ортаның рН-ның айтарлықтай маңызы бар. Осылайша ас қорыту сөлінің
реакциясын өзгерте отырып, әлсіз қышқыл және әлсіз сілтілік
қосылыстардың абсорбциясының жылдамдыгына және толықтығына
айтарлықтай ықпал етуге болады. Иондалу дәрежесін төмендеткен кезде,
осындай заттардың липофилдігі жоғарылайтындығы, олардың сіңуіне
әкелетіні бұрын айтылған болатын.
Ас қорыту жолыньш перистапьтнкасының өзгеруі заттың сіңуіне
әсерін тигізеді. Осылай, ішек перистальтикасын холнномнметиктермен
жоғарылатқанда жүрек гликозиді - дигоксиниің сіңуі төмендейді,
перистальтиканы азайтатын холиноблокатор - атропин дигоксиннің
оңтайлы сіңуіне әкеледі. Ішектің шырышты қабаты арқылы олардың
тасымалдануы деңгейінде заттардың өзара әсерлесуінің мысалдары белгілі
(мысалы, барбитураттар саңырауқұлақтарға қарсы зат - гризеофульвиннің
сіңуін азайтады).
Ферменттер белсенділігінің тежелуі де сіңірілуге әсер етуі мүмкін.
Эпилепсияға қарсы препарат дифенин фолатдеконъюгазаны тежейді және
ас тағамдарыиан фолий қышқылының сіңуін бұзады. Нәтижесінде фолий
қышқылының жетіспеушілігі дамнды.
Кейбір заттар (алмагель, вазелин майы) ас қорыту жолының
шырышты қабатының бетінде қабат түзеді, ол дәрілік заттың сіңуіи
біршама қиындатуы мүмкін.
Заттардың өзара әсерлесуі олардың қан белоктарымен тасымалдану
(байланысуы) кезеңінде болуы мүмкін. Бұл кезде бір зат, қанның сарысу
белогымен біріккен басқасын ығыстыруы мүмкін. Мысалы, кабынуға қарсы
препараттар индометацин және бутадион қан сарысу белогымен біріккен
кешеннен тікелей емес антикоагупянттарды (кумарин тобын) босатады. Бұл
бос антикоагулянтгардың коицентрациясын жоғарылатады және кан кетуіие
әкелуі мүмкін. Осы ұқсас принцип бойынша бутадион және салицилаттар
Канда бос гнпогпикемиялық заттардың (бутамнд сияқты) концентрациясын
^коғарылатады және гипогликемиялык кома шақыруы мүмкің.
33
Кейбір дәрілік затгар биотрансформация деңгейінде өзара әсерлесуге
кабілетті. Бауырдың микросомалдык ферменттерінің белсендідігін (өндірілуін)
жоғарылататын препдратгар (фенобарбитал, дифеиии, гризеофульвин және
басқалар) бар. Соңғылардың әсер етуі кезінде көптеген заттардын
биотрансформациясы каркындырак жүреді және бұл олардың әсерінің
айкындығын меи ұзақгығын төмендетеді (ферменггерді өңдіретіндердін өзін
де). Бірак клиникалық жағдайда бұл көріиістер ферментгерді өндіретіңдерді
тек жоғарғы мөлшерде жәие жеткілікті ұзак уақыт қолданғаида ғана
айтарлыктай анык көрінеді.
Дәріліқ заттардың өзара әсерлесуі микросомалдық жәие
микросомалдык емес ферменттерге тежегіш әсер етуіие байланысты болуы
мүмкін. Ксаитииоксйдазаның тежегіші, подаграға карсы препарат -
аллопурииол белгілі, ол ісікке карсы заг меркаптопуриниің улылығын
жоғарылатады (оның кан түзілуіне тежегіш әсеріи күшейтеді). Маскүнемдікгі
емдеуде қолданылагыи тетурам, альдегиддегидрогеназаны тежейді және этил
спиртінің метаболизмін бұза отырып, оиыңуытты әсерін жоғарылатады.
Затгарды жұптастырып қолдаиғанда, дәрілік загтардың иіыгарылуы да
айтарлыктай өзгеруі мүмкін. Бүйреқ өзекшелерінде әлсіз кьішқыл және әлсіз
сілтілік косылыстардың реабсорбциялануы, біріншілік зәрдін рН мәніие
тәуелді болатыиы бұрыи да айтылған. Оның реакциясын өзгерте отырып,
заттың иондалу дәрежесін жоғарылатуға немесе азайтуға болады. Ол аз
болған сайын, заттың липофнлдігі жоғары болады және бүйрек
өзекшелерімен оның реабсорбциялану да соншама қарқынды жүреді. Әрине,
көп иондалған затгар иашар реабсорбцияланады және көп дәрежеде зәрмен
бөлінеді. Зәрдің сілтілігін артгыру үінін натрий гидрокарбонаты колданылады,
ал кышкылдығын арттыру үшін - аммоний хлориді (осыған ұқсас әсер ететін
баска препараттар да бар). Дәрілік заггарды жұптасгырып колданғаңда бүйрек
өзекшелерінде олардың сеқрециялануы бұзылуы мүмкін. Атап айтканда,
пробенецид бүйрек өзекшелеріңде пеинциллиндердің секрециялануын
тежейді, сонымен катар олардың антибактериалдық әсерін ұзартады.
Заттар өзара әсерлескен кезде, олардың фармакокинетикасының бір
уақытта бірнеіле кезевдерінің езгеру мүмкіндігін ескергеи жөн (мысалы,
барбитураттар неодикумарнииің сіңуіне, тасымалдануына және
биотраисформациясына әсер етеді).
Затгардыңөзараәсерлесуіиіңфармакодинамикалык түрі,
алардың фармаюдинамикалық ерекшеліктеріне иегізделіен өзара әсерлесу ін
көрсетеді. Егер өзара әсерлесу рецептор деңгейінде жүзеге асатыи болса,
онда ол иегізінен әртүрлі типті рецепторлардың агоиистеріие және
34
антагонистеріне катысты болады. Бұл кезде, бір қосылыс басканың әсеріи
күшейтуі немесе әлсіретуі мүмкін. Синергизм1 жағдайында заттың өзара
әсерлесуі соңғы әсердің күшеюімен катар жүреді.
Дәрілік заттың синергизмі, әсердің жәй косындысымен немесе
күшеюімен көрінеді. Қосынды (адднтивтік1 2) әсер әрбір компоненттің әсерін
жәй косқанда байқалады (мысалы, наркозга арналган заттар өзара осылай
әсерлеседі). Егер 2 затты енгізгенде жалпы әсері екі заттың қосынды
әсерінен жоғары болса (кейде өте жоғары), бұл күшейтілгені жөніиде
мәлімдеңді (мысалы, антипсихотикалық препараттар наркозға арналған
заттардыңәсерін күшейтеді).
Синергизм тікелей (егер екі қосылыста бір субстратқа әсер етсе)
немесе жаиама (олардың әсері әр жерде орналасқанда) болуы мүмкін. Бір
заттың қандай да бір дәрежеде басқаның әсерін азайтатын қабілетіи,
антагонизм деп атайды. Синергизммен ұқсастығы бойынша тікелей немесе
жаиама антагонизмге (реііептор деңгейінде өзара әсерлесу сипаты жөнінде
жоғарыны кара) бөледі.
Сонымен қатар, синергоантагонизм деп. аталатындарға бөледі, бұл
кезде біріктірілген заттардың кейбір әсерлері күшейеді, ал басқалары
әлсірейді. Мысалы, а-Адреноблокаторлардың әсері кезінде адреналиниің
тамырлардың а-адренорецепторларына ынталандырғыш әсері азаяды, ал
Р-адренорецепторларға-айқындау бола түседі.
Ағза ортасында заттардың химнялык және физико-химнялық өзара
әсерлесуін дәрілік заттардың көп мөлшерін енгізгенде немесе жедел
уланғаида өте жиі қолданады. Мысалы, ас қорыту жолынан затгың сіңуін
киындататын адсорбциялаушы заттардың кабілеті бұрьш ескертілген болатын.
Антикоагулянт гепаринді артык мөлшерде енгізгенде оиың антндоты -
протамин сульфатын тағайынданды, ол электростатикалық өзара әсерлесу
аркылы гепаринді инактивациялайды. Бұл физико-химиялык өзара
әсерлесудің мысалдары.
Комплексондардың түзілуі химиялық өзара әсерлесудің мысалы болып
табылады. Атап айтқанда, этилендиаминтетрасірке қышқылыиың динатрий
тұзы (трилон Б; Ыа2ЭДТА) кальций иондарын; қорғасын, сынап, кадмий,
кобальт, уран иондарын - тетацин-кальций (СаНа2ЭДТА); пенициламин- мыс,
сыиап, қорғасын, темір, кальций иондарын байланыстырады.
Сонымен, заттардың фармакологиялық өзара әсерлесу мүмкіндіктері
сан алуан.
1 Грек тілінен зупег^оз - бірге әсер ететін.
2 Латын тілінен а&ііііо - косу.
35
Фармацевтикалық өзара асерлесу
Фармацевтикалық үйлеспеушілік жағдайларьі болуы мүмкін, бұл кезде
препараттарды дайындау және (иемесе) оларды сактау барысында, соиымен
қатар бір шприцте араластырғанда, қоспапар компонентініңөзара әсерлесуі
болады және өзгерістің болатындығы соишама, иәтижесінде препарат
практикада қолдаиуға жарамсыз болып қапады. Бұл кезде бастапқы
компонентте бар болған фармакотерапиялык белсенділік төмендейді немесе
жойылады. Кейбір жағдайларда жаңа, ал кейде (уытты) жағымсыз касиетгер
пайда болады.
Фармацевтикалық үйлеспеушілік затгар дың химияпық, физикалык және
физико-химиялық қасиеттеріне байланысты болуы мүмкін. Мысалы,
үйлеспеушілік заттың еріткіпіте жеткіліксіз немесе толық ерімеушілігімен,
дәрілік калыптардың коагулациялануымен, эмупьсияның кабатка бөлінуімен,
ұнтакгардың суды сіңіруіне байланысты ылғалдануымен жәие еруімен жүзеге
асырылуы мүмкін; белсеиді заттардың жағымсыз адсорбциясы болуы
мүмкін. Рецепт дүрыс жазылмағанда заттардың химиялык өзара әсерлесуі
нәтижесінде, кейде түнба түзіледі немесе дәрілік қалыптардың түсі, дәмі,
иісі және консистеициясы өзгереді.
7.	ДӘРІЛІК ЗАТТАРДЫҢ ӘСЕР КӨРІНІСТЕРІ ҮШІН
АҒЗАНЫҢ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЖАҒДАЙЛАРЫНЫҢ ЖЕКЕШЕ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНІҢ МАҢЫЗЫ
А) ЖАСЫ
Дәрілік заттарға сезімталдылық жасына байланысты өзгереді. Осыған
байланысты, дәрілік заттың іштегі нәрестеге 24 аптадан бастап туылғанға
дейін жәие жаңа туылған нәрестеге (өмірінің 4 аптасыиа дейін) әсер етуін
зертгейтін перинаталдық деп атапатын фармакология бөліиіп
шықты. Дәрілік затгарға сезімталдылығы бойынша іштегі нәресте соңғы уш
айда және жаңатуылған нәресте өмірінің біріиші айында ересек адамдардан
айтарлықтаи ерекшеленеді. Бұл көптеген ферментгердің, бүйрек кызметінің
жетіспеушілігіне, гематоэнцефалдьік тосқауыл өткізгіштігінің жоғары
болуына, ОЖЖ-нің толық дамымағандығына байланысты. Өмірінің осы
кезендеріңде дәрілік заттардың рецепторларға сезімтапдығы басқаша болады.
Мысапы, жаңа туылған нәрестелер ОЖЖ-не әсер ететін кейбір заттарға
(мысальі, морфинге) ете сезімтал болады. Олар үшін левомицетин эте уытты,
36
ол тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Бұл жаңа туылған нәрестелердің бауырыида
оны усыздандыратын ферментгердің жоқ болуымен түсіндіріледі. Кішкентай
жастағы балаларға бездердің секрециясын (бронхиапдык, мұрынның
шырышты қабығын) күшейтетін заттарды тағайындауға болмайды, себебі
бұл тыныс алу үрдісін бүзуы және тыныс алу мүшелері патологиясының
себебі болуы мүмкін.
Бала ағзасына заттың әсер ету ерекшеліктерін зерттеумен айналысатын
фармакологиясаласын педиатриялық фармакология депатайды.
Мемлекеттік фармакопеяда, әртүрлі жастағы балапар үшір уытты және
күшті әсер ететіи заттардың жоғары бір ретгікжәне тәупіктік мөлшердің кестесі
келтірілген. Басқа заттар үшін баланыңәрбір жыл өмірінеересектерге арналған
мөлшердің 1/20 қабылдап, жеңілдетуге болады. ,
Жасы еіде және кәрі адамдарда дәрілік заттардың сіңуі баяулаған,
олардың метаболизмінің тиімділігі аздау, препараттардың бүйрекпен шығу
жылдамдығы төмендеген. Жалпы, егде және кәрілік жаста көпшілік дәрілік
заттарға сезімталдылық жоғары, осыған байланысты о лардың мөлшері төмен
болу қажет. Бұл кезде препараттардың көп түрлілігін, уыттылығы аз заттармен
шектеу керек.
Егде және кәрі жастағы науқастарда дәрілік заттардың әсерін және
қолданылу (гериатриялық1 деп ататлатын фармакология) ерекшеліктерін
аныктау көп маңызға ие болуда, себебі бұл жастағы топтардың үлесі жалпы
адамдар саны ішінде өсіп кеткен.
Б) ЖЫНЫСЫ
Жануарларға зерттеу жүргізгенде көрсетілгендей, оның аналығыиа
қарағанда, аталық түрлерінде бірқатар заттарға (никотин, стрихнин)
сезімталдыльіқ аздау. Жынысына да байланысты бірқатар заттардың
метаболизмінде ерекшеліктер белгіленген болатын. Сонымен қатар,
клиникалық бақылаулар да бар. Мысалы, парацетамолдың клиренсі
әйелдерге карағанда, еркектерде тезірек жүреді. Әйелдерде менопауза кезінде
ішекте кальций ионының абсорбциясы баяулайды. Еркектерге карағанда,
әйелдерде верапамилдің биожеткіліктігі жоғары. Әйелдерде диазепамның
тотығуы тезірек жүреді. Әйелдерде аритмияға қарсы заттар аритмогенді әсерді
(«пируэт» деп атапатын) жиі туғызады. Операциядан кейінгі ауыру сезімді
басу үшін, әйелдерге қарағанда, еркектерге морфиннің жоғарғы мөлшері
кажет болады.
Бірақ, жалпы бұл мәселелер жеткіліксіз зерттелген. Әрбір жағдайда,
1 Грек тілінен §егоп - кәрі, іаігеіа - емдеу.
37
дәрілік заттардың фармакокинетикасындағы және фармакодииамика-сындағы
жыныстык айырмашылыктардың себептерін анықтау маңызды.
В) ГЕНЕТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАР
Дәрілік заттарға сезімталдык генетикалык негізделгеи болуы мүмкін.
Бүл сандық қалай болса, сапалык та солай көрінеді. Мысалы, қан сарысуында
холинэстеразаиың генетикапык жетіспеушілігі кезіиде, миорелаксант
дитилиннің әсер ету ұзактығы кенеттен жоғарылайды жәие 6-8 сағатка немесе
одан да көпке жетуі мүмкін (әдетте, дитилин 5-7 мнн. бойы әсер етеді).
Туберкулезге қарсы зат нзониазидтің ацетилдену жылдамдығы
жеткілікті кең түрленетіні белгілі. Адамдарды тез және баяу метаболизмдік
белсенділігі бар деп бөледі. Изониазид баяу инактивацияланатын адамдарда
осы препараттың ацетилденуін қамтамасыз ететіи, ферменттердің синтезін
реттейтін гендердің жетіспеушілігі бар деп есеітгейді. <
Заттарға тән емес реакциялардың (идиосинкразия1) мысалдары белгілі.
Мысалы, 8-аминохинолин тобының безгекке карсы заты (примахин және
басқалар) геиетнкалық энзимопатиясы бар адамдарда гемолнз тудыруы
мүмкін (глюкозо-6-фосфатдегидрогеназа ферментінің жетіспеушілігі
хинонныңтүзілуіне әкеледі, ол гемолитикалыкәсер көрсетеді). Потенциалды
гемолитикалық әсері бар басқа препараттар да белгілі. Оларға
аминохинолиидер (примахин, хлорихин), сульфондар (дапсон),
сульфаниламидтер (стрептоцид, сульфацил-иатрий, сульфапиридазин),
нитрофурандар (фуразолидон, фурадонин), опиондты емес анальгетнктер
(ацетилсалицил қышкылы) және әртүрлі баска заттар (налнднкс кышқылы,
хинин, хинидин, левомицетин) жатады.
Ағзаның-. дәрілік заттарға сезімталдығын аныктауда геиетикалык
факторлардың рөлі фармакологияның арнайы саласы - фармакогенетиканың
негізгі мәселелері болып табылады.
Г) АҒЗАНЫҢ ЖАҒДАЙЫ .
Препараттардың әсері ағзаның жағдайына, соиың ішінде оларды
тағайындайтын патологияға байланысты болуы мүмкіи. Мысалы, ыстықты
түсіретін заттар дене температурасын тек қызба кезіндетүсіреді (олар қальшты
температурада әсер етпейді). Жүрек гликозндгерінің қан айналымына әсері
тек жүрек жетіспеушілігі кезінде көрінеді. Симпатикапык иннервацияның
тонусы жоғары болған сайын, ганглиоблокаторлардың гипотензивтік әсері
1 Грек тіпінен ийоз - өзгеше; зупкгазіз - араласу.
38
көп болады. Гипертиреоз кезінде миокардтын, адренапниге сезімталдығы
жоғарылайды.
Бүйрек немесе бауыр қызметінің бұзылуымен қатар жүретін аурулар
заттардың экскрециясын және биотрансформациясын өзгертеді. Бұл кезде
басқа параметрлер де - белокпен байланысуы, биожеткіліктік, таралуы
өзгеруі мүмкін.
Дәрілік заттардың фармакокинетикасы жүктілікте, семіздікте өзгереді.
Д) ТӘУЛІКТІК ЫРҒАҚГЫҢ МАҢЫЗЫ
Физиологиялық1 қызметүшінтәуліктік ырғақтың маңызды
мәні бар. Сергектік пен ұйкының ауысуы жүйке жүйесі мен эндокриндік
бездердің белсенділігіне және оған сәйкес баска мүшелер мен жүйелердің
жағданына аитарлықтай ықпалын тигізетіні жалпыға мәлім. Бұл өз кезегінде
ағзаның әртүрлі заттарға сезімталдығымен көрінеді. Фармакологиялық
әсердіңтәуліктікпериодизмгетәуелділігінзерттеу, хронофармако-
л о г и я деп аталған жаңа бағыттың негізгі мәселелерінің бірі. Сощыға
хронофармакодинамиканы да және хронофармакокинетиканы1 2 да
жаткызады.
Тәулік уакытыиа байланысты заттың әсері сандық өзгеріп қана коймай,
сондай-ак сапалық та өзгереді. Көпшілік жағдайларда олардың аиқындығы
басым әсері максималды белсенділік кезінде байқалады (адамдарда -
күндізгі уақытта, түнгі жануарларда - тәуліктің караңғы уакытында). Атап
айтқанда, адамдарда ауыру сезімін басатын зат морфин таңертеңге немесе
түнге қарағанда күннің екінші жартысының басында көбіне белсенді
болады. Анальгетикалык белсенділігі бар эндогенді пептидтердің
(энкефалиңдер, эндорфиндер) өндірілуінің де тәуліктік ауытқуы байқапған.
Стенокардия кезінде нитроглицерии күинің екінші жартысына қарағанда
көбінетаңертеңтиімді. .
Тәуліктік периодизмге байланысты заттың уыттылығы да айтярлықгай
өзгереді. Мысалы, жануарларға зерттеу жүргізгенде уытты мөлшерде
фенобарбиталдың леталдық әсері тәуліктің әрбір уақытында 0 ден 100%-ке
дейін ауытқиды.
1 Сонымен қатар, «циркадтық (тәулікке жуық) ырғақтар» термині қолданылады
(латын тілінен сігса-жуык, сііез - күн). Биологиялық процестердің 20-28 сағат аралығында
никлдік ауытқуы туралы айтылады.
2 Хронофармакодинамнка және хронофармакокинетякаяың орнына манызы
бойыншаұқсас екі термнн - «хронестезия» (тәупікгін әрбір уақытыңдазаткасезімталдық)
және «хронокинетика» (тәулік ырғағынан фармакокинетикалыксипатыныңтәуелділігі)
Ұсынылған.
39
Фармакокинетикалық параметрлер де тәуліктік ырғаққа тәуелді болады.
Мысалы, адамдарда санырауқұлактарға қарсы гризеофульвии препаратынын
көбірек сіңуі шамамеи күндіз сағат 12-де жүреді. Тәулік ішінде затгардын
(мысалы, гексобарбиталдың) метаболизміиің қаркыны да өзгереді. Тәулік
уакытына байланысты бүйрек қызметі және олардын фармакологиялык
заттарды шығару қабілеті де айтарлықгай өзгереді. Адамдарда фенамии,
әсіресе оның жоғарғы мөлшері таңертең ертемен бүйрек арқылы бөліиетіиі
көрсетілгеи (бұл, сірә зәрдің рН-ның ауытқуына байланысты болуы керек).
ЛитиЙ препаратыи ішке енгізгеңде күвдізгі уакытқа карағавда түңде аз
мелшерде бөлінеді.
Сонымен, заттардың фармакодииамикасы және фармакокинетикасы
тәуліктік периодизмге тәуелді болады. Бұған тәуліктік ырғақтың фазасына
жәие амплитудасына дәрілік заггардың өзі ықпал ететінін қосу керек. Әртүрлі
патологиялық жағдайлар меи аурулар кезінде тәуліктің әрбір уақытыңда
олардың агзамеи езара әсерлесуінің иәтижесі өзгеретіндігін де ескергеи жен.
Хронофармакология саласында мәліметтердің көлемі шектеулі
болғанымеи, оларды кабылдау уақытыиа байлаиысты препараттарды
рационалды мөлшерлеу үшін бұл мәліметтердің маңыздылығы күдік
туғызбаңды. Физиологиялык кызмет үшін, совдай-ақ мезгіддік ырғакгың
да белгілі бір мәні бар, бұл сірә фармакологиялық зэттардың әсеріне де ыкпал
ететін болуы керек.
8.	ДӘРІЛІК ЕМНІҢ НЕГВГІ ТҮРЛЕРІ
Дәрілікзатгарды профилактика1 үшінқолданғандабелгілібір
аурудың алдыи алуды көздейді. Осы мақсатта дезинфекциялаушы,
химиотерапиялық заттар және басқалар қоддаиылады.
Этиотропты1 2 (каузалдық3) ем ауырудың себебіи тоқгатуға
бағытгалған (осылайша, антибиотиктер бактерияларға карсы, безгекке қарсы
заттар - безгек плазмодиіие карсы әсер етеді).
Симптоматикалық емиің басты мәселесі жағымсыз
симптомдарды (мысалы, ауруды) жою болып табылады, ол ңегізгі
патологиялык үрдістің ағымына да айтарлықгай әсерін керсетеді. Осыған
байланысты көптегеи жағдайларда симптоматикалық ем патогеиетикалық4
рел атқарады.
1 Грек тілінен ргорһуіакіісоз - сақгандырэтын.
2 Грек тілінен аіііа - себеп, ігороз - бағыт.
3 Латын тілінен саиза - себеп.
4 Грек тілінен ра(о$ - киналу, сіепезіз - тегі.
40
Орынбасушыем табнғи биогенді заттар жетіспегенде қолданылады.
Мьісалы, ішкі бездер секрециясыиың жетіспеуіпілігі кезінде (қант диабетінде,
микседемада) тиісті гормондық препараттарды енгізеді. МұндаЙ емиІң
ұзактығы айлар және жылдармен өлшенеді.
9.	НЕГІЗП ЖӘНЕ ЖАНАМА ӘСЕРЛЕР. АЛЛЕРГИЯЛЫҚ
РЕАКЦИЯЛАР. ИДИОСИНКРАЗИЯ. УЫТТЫ ӘСЕРЛЕР
Дәрілік заттарды ауыру сезімді азайту үшіи, гипотензивтік затгарды
артериалдық қысымды төмендету үшін және т.б белгілі бір
фармакотерапиялык әсерлер алу үшін тағайындалады. Бұның барлығы -
препараттардың негізгі әсерлерінің көрінісі, оларды осыған
байланысты медицина практикасында қолданады. Бірак барлық заттар кажетті
әсерлермен катар жағымсыз ықпал да көрсетеді, оларға табиғаты
аллергиялык емес теріс жаиама әсерлер, аллергнялық реакциялар, уытты
және басқа әсерлер жатады.
Табиғаты аллергиялық емес жанама әсерлер-
д і ң көріністеріне затгарды тек емдік мелшерде қолданғанда пайда болатын
және олардың фармакологиялық әсер ету спектрлерін кұрайтын әсерлерді
ғана жаткызады. Атап айтқаида, эпилепсияға қарсы зат ретіиде
фенобарбиталды колдаиғанда ұйкышылдыктың себебі болуы мүмкін. Ауыру
сёзіміи басатын морфин препараты емдік мөлшерде эйфорня туғызады,
асказан-ішек жолының сфннктрлеріиің тонусын жоғарылатады.
Біріншілік және екіншілік жанама әсерлер болуы мүмкіи. Біріншілік
әсер берілгеи препараттың белгілі бір субстратқа тікелен ықпал етуі
салдарынан пайда болады (мысалы, зат асказанның шырышты қабатына
тітіркендіргіш әсер еткенде лоқсу, құсу байкалады). Екіншілік жаиама әсерлер
тікелей емес пайда болатын жағымсыз ықпалдарға жатады (мысалы,
антибиотиктермен ішек микрофлорасыи тежегенде гиповнтаминоз дамиды).
Заттардың жағымсыз әсерлері сипаты бойынша өте әр алуаи,
айкыидыгы және ұзактығы әртүрлі. Жанама әсерлер жүйке жүйесіне, қанға
және қан түзілуіие, қан айналу, тыиыс алу, ас қорыту мүшелеріие, бүйрекке,
эндоариндік бездерге және т.б. бағытталған болуы мүмкін. Жанама әсерлердің
кейбіреулері салыстырмалы түрде оңай өтеді (аздап лоқсу, бастың ауыруы
жэне т.б.), басқалары ауыр және өмірге кауіпті (бауырдың закымдалуы,
лейкопения, апластнкалық анемия) болуы мүмкін.
ДәрІлік затгармен көрсетілетіи теріс әсерлерге сондай-ақ аллергиялык’
реакциялар жатады, олардың жиілігі айтарльіқтай жоғары. Олар заттың
1 Грек тілінен аііоз ~ баска, ег^оп - әсер.
41
еигізілген мелшеріие карамастан пайда болады. Берілген жағдайда, дәрілік
заггар аитигендердің (аллергендердің) рөліи атқарады. Цэрілік аллергияны
әдетте 4 типке бөледі.
Ітип (жедел аллергия). Гнперсезімталдыктыңберілгентнпі реакцияға
антидеие - І§Е-нің қатысуына байланысты болады. Бұл есекжеммен,
тамырлық ісінумеи, ринитпен, бронхоспазммен, аиафилаксиялық шокпен
көрінеді. Осындай реакциялар пеиициллнндерді, сульфаниламндтерді жәие
баскаларды колданғанда болуы мүмкін.
II тип. Дәрілік аллергияның бұл типінде І§0- және І§М- аитидеие,
комплемеит жүйесін белсендеядіре отырып, айналып жүрген каи
жасушаларымеи өзара әсерлеседі және олардың ыдырауын туғыэады.
Метилдофа осылайша гемолитикалық аиемияиы, хинидии -
тромбоцитопениялық пурпураны туындатуы, бірқатар препараттар (мысалы,
анальгия)кейдеаіравулоцитоздамуының себебі болуы мумкіи.
III тип. Сірә, дәрілік аллергияиын осы типіиің дамуыиа І§6-, сонымеи
катар І§М- және І§Е- антидеиелері (+ комплемеит) катысатыи болар. «Антиген-
антидеие-комплемент» кешені тамырлыкэндотелиймеи езара байлаиысады
жәие оны зақымдайды. Сарысу деп аталатыи ауру пайда болады. Ол
есекжеммеи, артралгиямеи, артритпен, лимфоаденопатиямен, кызбамен
көріиеді. Сарысу ауруын пеннциллин, сульфаниламидтер, йодидтер және
басқа препаратгар туғызуы мүмкін,
IV тип. Берілген жағдайда реакцня сенсибилизацияланғаи Т-
лимфоциггер және макрофаггар кірегін иммуннгетуің жасушалык механизмі
аркылы жанама түрде жүреді. Затты жергілікті колданғанда пайда болады
және жанаскан дерматит түрінде көрінеді.
Идиосиикразия да (жоғарыны қара) затқа жағымсыз
реакциялардың себептеріиің бірі болуы мумкін.
Затгар емдіктеи артық мөлшерде уытгы әсерлер туғызады. Ол әдетте
мүшелер мен жүйелер қызметтеріиің әртүрлі қауіпті бұзылыстары түріиде
керінеді (естудің төмендеуі, вестибулярлық бұзылыстар, көру жүйкесін
зақымдауы иәтижесінде сокырлыққа әкелу, миокард аркылы қозу өтуіиің
айкын бұзылыстары, бауырдың, қаи түзілудің закымдалуы, сопакша мидың
өмірге маңызды орталықтарының тежелуі).
Уьггты әсердің негізгі себебі артық мөлшерлеу, ол күтпегеи жерден
немесе қасақана макснмалды көтеретін мөлшерді арттыру болып
табылады. Сонымен катар, олардың метаболизмі бұзылуы (мысалы,
бауыр патологиясыида) немесе шығарылуы баяулауының (бүйректің
кейбір ауруларында) нәтижесіңде ағзада заттардың уытгы әсері жииалып
калуы мүмкіи.
42
Жүктілік кезінде тагайыидалатын дәрілік заттар эмбрионға жәие
іштегі нәрестеге теріс әсер көрсетуі мүмкін. Осыидай ыкпалға заттың
тератогенді1 әсері жатады, ол баланыңәртүрліаиомалиялармен
туылуына әкеледі.
Дәрілік заттардың болуы мүмкін тератогенді әсерлеріне бІрқатар елдерде
талидомидгі қолданумен байланысты қайғыльі оқиға назар аудартты. Бұл
препарат медицина практикасына тыныштандырғыш және ұйықтаткыш зат
ретінде енгізілген болатын. Бірақ, аиықталғандай талндомидтің айқыи
тератогенді касиеттері бар. Оны кабылдаған кезеңдерде бірнеціе мындаған
балалар әртүрлі аномалиялармен (фокомелия1 2, амелия, беттегі гемангнома,
асқазан-ішек жолы жағынан аномалиялармен және басқалар) туылды. Бұл
окиғалар тек жаңа препаратгарға емес, сонымен бірге бұрыниан белгілілеріне
де ерекше сақтықпеи қарауға мәжбүр етгі.
Затгардың тератогенді әсерлерін зерттеу үшін жануарларға адекватты
модель жасауға талаптанған болатын, бірақ бұл зерттеулер табысты
аякталмады. Қазірге дейін оларды медициналық практикаға еигізгеиде
заттардың потенциалдык тератогендігіи анықтауға ариалған экспериментгік
әдістердің жеткілікті айғағы жоқ. Әңгіме мынада- жануарлардааномалияның
дамуын көптеген препаратгар, соның ішінде колда бар мәліметтер бойынша
адам эмбрнонына тератогенді әсер көрсетпейтін медицииада кеңіиен
қолданылатын препараттар да шақырады. Сонымен, тек теріс иэтижелерге
көңіл аударуға тура келеді. Егер зат жануарларда аиомалияның дамуын
тудырмаса, онда олар адамда да болмайды деп есептеуге негіз бар. Егер де
қосылыс жануарлар үшіи тератогенді болса, демек бұл әсер адамда да пайда
болады деген емес. Бірақ осындай препаратгар тератогендігі болуы мүмкін
деген есеппен қарау қажет. Осы сиякты анықталмаған болжамға назар аудара
отырып, эмбриондардың негізгі мүшелері құрылып жаткан кезде, әйелдерге
жүктіліктің бірінші 2-3 айында қабылдауға міндетгі көрсетілулер болмаса,
дәрілік затты қолдануга тиым салынады. Тератогенді әсер жөнінде жүкгіліктің
бірінші үш айын (әсіресе бірінші 3-8 апта), яғни органогенез кезеңін көбіне
қауіпті деп есептенді. Бұл мерзімдерде эмбриондарда ауыр аномалиялардың
даму каупі жоғары.
Соиымен бірге, дәрілік заттар эмбрионға және іштегі нәрестеге
органогенез бұзылыстарымен байланысты емес тератогенді әсерлерге
жатпаЙтын, жағымсыз әсер көрсету мүмкіндігін ескерген жөн. Оны дәрілік
заттардың жанама және уытты әсері ретінде бағалауға болады. Ол жүкгіліктің
әртүрлі сатысында көрінеді. Егер осыңдай әсерлер жүктіліктің 12-піі аптасына
1 Грек тілінен іегаз - кемтар.
2 Фокомелия - жарғақ тәрізді аяқ-қолдар. Грек тілінен рһоке - итбалык,
теіоз - саусак.
43
дейіи пайда болса, оларды эмбриотоксикалық1, ете кеш мерзімдерде
-фетотоксикалық* 2 деп атайды.
Жүкті әйелдерге препараттарды тағайындағавда, заттар плацента арқылы
өткен жағдайда олар іштегі нәрестеге жағымсыз әсерлер керсету мүмкіндігін
ескерген жөн. Осылайша, жүкгі әйелге тағайындалған стрептомиции іштегі
иәрестеде кереңдікті туғызатын (ми-сауыттық жүйкенің VIII жұбы
зақымдалады) қабілеті бар. Тетрациклиндер іштегі нәресте сүйегіиің дамуына
жағымсыз әсер көрсетеді. Морфннизммеи ауыратын ананың жаңа іуылғаи
иәрестесінде де морфинге сондай физикалық тәуелділігі болуы мүмкін. Егер
босанатын әйелге антикоагулянтгар берілсе жаңа туылған нәрестеде қан
кетулер пайдаболуы мүмкін. Осындай мысалдар көп. Олар плацента арқылы
әртүрлі химиялык қосылыстар (липофилді) өтетіиін мақұлдайды. Осыған
байланысты жүкті әйелдерге фармакотерапияны тек катал көрсетілулерде
жүргізу кажет. Бүл кезде, әсіресе уытгылығы өте аз және алдын ала жаксы
апробациялаиған дәрілік заттарды мұқият тандау керек.
Сонымен қатар, дәрілік заттың жаңа туылған нәрестеге ана сүтімен бірге
түсетінін жәие оған жағымсыз әсер көрсететінін ескерген жөн. Мысалы,
пенициллии аллергиялық реакциялар, сульфаниламидтік препаратгар -
гемолитикалық анемияны, антикоагулянттар - қан кетуді туғызуы мүмкіи.
Жаңа дәрілік затгарды алу кезіиде, сондай-ак химиялық мутагеидік
және канцерогендік сияқты қауіпті жағымсыз әсерлер жиынтығыиың болу
мүмкіндіктерін де ескерген жөн. Мутагендік3 - бүл, затгың ұрық
жасушасының және генетикалық аппаратының тұрақты зақымдалуыи
туғызатын қабілеті, ол үрпактың генотипіиің өзгеруімен көрінеді. К а и ц е-
рогендік4 - бұл, затгың қатерлі ісіктің дамуын туғызатын кабілеті.
Затгардың жағымсыз әсерлері сондай-ақ, олардьі бірге сәтсіз қосқаида
дәрілердің үйлеспеушілігі кезінде паида да болуы мүмкіи (жоғарыиы қара).
10.	ДӘРІЛІК ЗАТТАРМЕН ЖЕДЕЛ УЛАНУДЫ ЕМДЕУДІҢ
ЖАЛПЫ ПРИНЦИПТЕРІ5
Химиялық заттармен, соның ішінде дәрілермеи жедел улану едәуір жиі
кездеседі. Улану кездейсоқ, қасақана (суицидалды6) және мамаидығының
ерекшелігімеи байланысты болуы мүмкін. Жедел улану этил спиртімен,
* Грек тілінен етЬгуоп - ұрык.
1 Латын тілінен /еіиз - нәресте.
3 Лагын тілінен тиіаііо - езгеру, §епо$ - шығу тегі.
4 Латын тілінен сапсег - рак.
5 Бүл бөлім жалпы токснкологияға жэтады.
6 Латын тілінен зиісіЛтг - өзія-өзі өлтірушілік (зиі - өзімді, саесіо - өлтіремін).
44
ұйықтатқыш заттармен, психотроптык препараттармен, опиоидтық және
опиоидтық емес анальгетикгермен, фосфороргаиикалық ннсектицидтермен
және баска қосылыстармен көбінесе жиі кездеседі.
Химиялық затгармен улануцы емдеу үшін арнайы токсикологиялык
орталықтар мен бөлімдер кұрылған. Жедел улануды емдеудің иегізгі міндеті
- улану туғызған заттарды ағзадан шығару. Наукастардың жағдайы ауыр
болған кезде мұиың алдында өмірге маңызды жүйелер - тыныс және қан
айналымның қызметгерін қамтамасыз етуге бағытталған жалпы емдік және
реанимациялық шаралар жасалуы кажет.	,
Детокснкация принципінің мәні келесіде. Алдымен затгың енгізілген
жолынан сіңуіне кедергі жасау керек. Егер затгың кейбір белігі иемесе толық
сіңген болса, оның агәадан шығарылуын жылдамдату, сонымен қатар оны
зияисыздандыру және жағымсыз әсерлерін тоқтату үшін антндотгарды
қолдану қажет.
А)	УЫТТЫ ЗАТТАРДЫҢ ҚАНҒА СІҢУІН КІДІРТУ
Жедел улану көбінесе жиі затты ішке қабылдаумен туыидайды.
Сондықтан детоксикацияның маңызды әдістерінің бірі - асказанды тазарту.
Бұл үшін кұсу шақырады немесе асқазанды жуады. Кұсуды механикалық
жолмен (жұтқыншақтың артқы қабырғасын тітіркендірумен), натрий
хлоридінің немесе натрин сульфатының концентрациялық ерітіндісін
қабылдаумен, құсу тудыратын зат апоморфинді енгізумен шақырады.
Шырышты кабықты зақымдайтын заттармен уланғанда (қышкыл және негіз)
құсуды шақырудың керегі жоқ, себебі өңештің шырышты қабатының
қосымша закымдалуы болады. Сонымен қатар, заггардын тыиыс жолыиа
түсуі және оны күйдіруі мүмкін. Асқазанды зондтың кемегімен жуу өте
тиімді жәие қауіпсіз. Алдымен асқазан ішіндегісіи шығарады, содан кейін
асқазанды жылы сумен, натрий хлоридінің изотоникалық ерітіңдісімен, калий
перманганаты ерітіндісімен, қажет болған кезде активтелгеи кемір және басқа
антидоттар қосып жуады. Асқазанды ол заттан толық тазартылғанша бірнеше
рет (3-4 сағат сайын) жуады.
Заттың ішектен сінуіне кедергі жасау үшін сорып алушы (активтелген
көмір) және іш айдағыш заттар (тұзды іш айдағыштар, вазелин майы) береді.
Сонымен қатар ішекті жуады.
Егер улану туғызған зат теріге немесе шырышты қабатқа енгізілген
болса, оларды мұқият жуу керек (ең жақсысы ағын сумеи).
У ытты зат тыныс жолы аркылы түскенде олардың ингаляциясын токгату
кажет (зардап шеккенді уланған атмосферадан алып шығу керек немесе
оғаи газға қарсы масканы кигізу керек).
45
Уытгы зат тері астына енгізілгеиде, зат енгізілгеи жердіи айналасыиа
адреналин ерітіндісімен инъекция жасау, сонымен катар бұл аймакгы тоңазьпу
аркылы (тері бетіне мұзды қабық қойылады) оның еигізілгеи жерден сіңуін
баяулатуға болады. Егер мүмкін болса қанның ағып шығуын киындататын
және препарат енгізілген аимакта веиоздык іркілу түзетін байлау қойылады.
Аталғаи барлық шаралар заттың жүйелік уытты әсерін азайтада.
Б) УЫТТЫ ЗАТТЫ АҒЗАДАН ШЫҒАРУ
Егер зат сіңген және резорбтнвті әсер көрсететін болса, онда иегізгі
күіптер олардың ағзадан жылдамырақ шығуыиа бағытталған болуы тніс.
Осы мақсатта күшейтілгеи диурез, перитонеалды диализ, гемодиалнз,
гемосорбция, қан ауыстыру және басқалар қолданылады.
Күшейтілген диурез әдісінің мәні - суды жүктеме (көп су ішкізу, көк
тамырға сұйықтар еигізу), онымеи қоса белсеиді зәр айдағыш затгы
(фуросемнд, маинит) қолдану. Жекелеген жағдайларда, зәрді сілтілегенде
немесе қышқылдатқаида (заттың қасиетіие баиланысты) көбіиесе заттың
жылдам шығуына әкеледі (бүйрек өзекшелерінде оиың реабсорбциясын
азайтуы арқасында). Диурезді күшейту әдісімеи қавдағы белоктармен және
липидтермеи байланыспаған, тек бос затгарды шығаруға болады. Бұл әдісті
қолданғанда алектродиттік балансты ұстап тұру кажет, ол ағзадан ноидардың
кеп мелшері шығуы салдарыиан бұзылуы мүмкін. Жедел жүрек-тамыр
жуйесінің жетіспеушілігі кезіиде, бүйрек қызметінің айкыи бұзылуында және
өкпе иемесе ми ісінуінің даму каупінде күшейтілген диурез колданылмайды.
Күшейтілгеи диурездеи баска, гемодиализ немесе перитонеалдык
диализ1 қолданылады. Гемодиализ кезінде (жасанды бүйрек) кан жартылай
өткізілетін мембраиасы бар диализатор арқылы өтеді және көп дәрежеде
белоктармен байланыспаған уытты затгардан (мысалы, барбитураттардан)
босайды. Артериялық кысым күрт төмендегенде гемодиализ колданылмаиды.
Перитонеалдыцдиаяиздің мәні - іш пердесін электролиттікерітівдімен
жуу. Уланудың сипатына байланысты затты кұрсақ қуысына тезірек
шығаратын белгілі бір диализдеуші сұйыктыктар қодданылады. Инфекиияның
алдын алу үшін диализдеуші ерітіндімен біруақытта антибиотиктер енгізіледі.
Бұл әдістердің тиімділігі өте жоғары болуыиа қарамастаи, олар жан-жақты
емес, себебі барлық химиялық қосылыстар диалнздеие бермейді (яғни,
гемодиализ кезіиде жартылан өткізетін мембрана арқылы немесе
паритоиеалды диализ кезіиде іш пердесі аркылы етпейді).
1 Диализ (грек тілінен еііаіузіз - бөлініп шығу) - ерітілген заттан коллоидтық
белшектінбөлініп шығуы.
46
Детоксикация әдістеріиін бірі - гемосорбция. Берілген жағдаида кандағы
уытты заттар арнайы сорбенттерге адсорбцияланады (мысалы, қаи
белоктзрымен жабылған түйіршіктелген активті көмірге). Бұл әдіс психозға
карсы заттармен, анксиолнтнктермен, фосфороргаиикалыккосылыстармен
және басқалармен уланғанда ағзадан удың шығарылуыи табысты өткізуге
мүмкіндік береді. Препараттар нашар диализденген жағдайда да (сонымен
катар, сарысу белоктарымеи байланысқан затгар) және гемодиализ жақсы
нәтиже бермегеиде осы әдіс тнімді болатыны маңызды.
Жедел улануды емдеген кезде, сондай-ақ цан ауыстыру қдлдаиылады.
Бұл жағдайда қан шығаруды донордың қанын кұюмеи қатар жүргізеді. Бұл
әдісті көбінесе қаиға тікелей әсер ететін, мысалы метгемоглобннемия
(нитриттер, нитробензолдар және басқалар осылайша әсер етеді) түзілуін
шақыратын затгармен уланғанда қолдануға көрсетіледі. Сонымен қатар бұл
әдіс сарысу белоктарымен берік байланысатын жоғары молекулалық
заттармен уланғаида өте тиімді. Қанды ауыстыру операциясын қаи айналым
кенеттен бұзылғанда, тромбофлебитте қолданылмайды.
Соңғы жылдары кейбір заттармен улануды емдегеиде плазмаферезді1
қолдану тарала бастады, бұл кезде сарысудың шығарылуы қанның түйіршік
элементтеріи жоғалтусыз, оның ізінен донордың сарысуымен немесе
альбумині бар электролнтгік ерітіндімен ауыстыру арқылы жүргізіледі.
Кейде детоксикация мақсатында кеуденің лимфалықтүтіктері аркылы
лимфаны (лимфорея) шығарады. Лимфодиализ, лимфосорбция болуы
мүмкін. Дәрілік затгармен жедел улануды емдеуде бұл әдістердің үлкен
маңызы жоқ.
Егер өкпе аркылы шығатын заттармеи улаиған болса, онда тынысты
күшейту осындай улануды емдеудің маңызды әдістерінің бірі (мысалы,
ингаляциялық наркозға арналған затгар). Гнпервеитиляцияны тыныстың
ынталандырғышы карбогенмен, сонымен қатар жасанды дем берумен
шақыруға болады.
Ағзадағы уьгтты затгардың биотрансформацнясын күшейту жедел
улануды емдеуде айтарлыктай рөл атқармайды.
В)	СЩГЕН УЫТТЫ ЗАТТЫҢ ӘСЕРІН ТОҚТАТУ
Егер улану кандай затпен шақырылғаиы анықталған болса, онда уды
ағзадан антидоттардың1 2 көмегімен шығаруға тырысады.
1 Грек тілінен ріазта — сарысу, арһаегезіз — алып қою, алу.
2 Грек тілінен апійіоіоп - уға карсы.
47
Химиялык заггармен улануды ариайы емдеу үшіи колдаиылатын
затгарды аитидоттар деп атайды. Оларға уларды химиялык немесе
физикалық өзара әсерлесу аркылы иемесе фармакологиялык аитагонизмге
байлаиысты (физиологиялык жүйе, рецепторлар және т.б. деңгейіиде)1
инактивациялайтыи заггар жатады. Осылайша, ауыр металдармен уланғанда,
олармеи уытты емес комплекс түзетіи косылыстар (мысалы, унитиол, О-
пеницилламин, СаМа^ЭДТА) қолданылады. Заггармен реакцияға түсетін және
субстратгы босататын (мысалы, оксимдер - холинэстераза реактиваторлары;
меггемоглобинемия түзетіи заттармен уланғанда қолдаиыяатыи антидогтар
да осыған ұқсас әсер етеді) аитидоттар белгілі, Жедел улануларда
фармакологиялық антагонистер (атропин холинэстеразаға қарсы затгармен
улаиғанда, налоксои морфинмен уланғанда жәие т.б.) кеңінен кодданылады.
Әдегге, фармакологиялық антагонистер улану шақырған заттар байланысатын
рецепторлармен өзара бәсекелес әсерлеседі. Әсіресе жедел уланудың жиі
себебі болып табылагыя загтар жвнінде арнайы антиденелерді алудың
болашағы зор.
Жедел улануды антидоггармеи емдеуді ерте бастаған сайыи ол тиімді
болады. Ағзаның тіндері, мүшелері мен жүйелерінің зақымдалуы дамығанда
және улануцың терминалдык сатысында антндоттық емнің нәтижесі аз.
Г)ЖЕДЕЛ УЛАНУДЫҢ СИМПТОМАТИКАЛЫҚ ТЕРАПИЯСЫ
Симптоматикалык терапия жедел улануды емдеуде маңызды рөл
атқарады. Әсіресе арнайы антидоттары жоқ загтармен улану кезінде оның
үлкен мәні бар.
Алдымен өмірге қажетті кызметгерді - қаи айналымды жәие тыиысты
қалыпты ұстап тұру қажет. Осы максатта жүрек тликозидтерін, артериялык
кысымиың деңгейін реттейтіи заттарды, шеткі тіндерде микроциркуляцияны
жақсартатыи заттарды, жиі оксигеиотерапияны, кейде тынысты
ынталаңдырғыштарды жаие т.б. қолданады. Науқастың жағдайьш қныңдататын
жағымсыз симптомдар пайда болғанда, оларды тиісті препараттардың
кемегімеи тоқтатады. Атап айтқанда, тырысуды тырысуға қарсы анкын
1 Антидот деп көбіне анық, тек улармен физико-химиялык принииптер (адсорбция,
тұнба немесе белсенді емес комплекстер түзілу) бойынша өзара әсерлесетін уға
карсыларды ғана атайды. Әсері физиологиялық механизмге негізделген (мысалы,
субстрат-янысана» денгейінде өзара әсерлесетін антагонистер) уға қарсылар, осы
номенклатурабойыншаантагонистерді белгілейді. Дегенмен, практикада қолданғаида
барлық уға қарсыларды, олардын әсер ету прннцнпіне қарамастан әдетте, антндоттар
деп атавды.
48
белсеиділігі бар анксиолитик диазепам қолданып тоқтатады. Ми ісінуіиде
дегидратациялықем жүргізіледі (манниттің, глицернииің көмегімен). Ауыру
сезімі аиальгетиктермен (морфнн және т.б.) жойылады. Қышкыл-яегіздік
жағдайына көп көңіл бөлген жөн және бұзылысы пайда болған жағдаиларда
оны түзету қажет. Ацидозды емдеу үшін натрий гидрокарбонаты, трнсамин
ерітінділері, ал алкалозда- аммоний хлориді қолдаиылады. Су-электролиттік
тепе-теңдікті калыпты ұстап тұру да соншалықты маңызды.
Сонымеи, дәрілік заттармен жедел улануды емдеуге детоксикациялык
шаралардың кешенімен қатар симптоматнкалык және егер қажет болса
реаиимациялық ем де қолдаиылады.
Д) ЖЕДЕЛ УЛАНУДЫҢ АЛДЫН АЛУ
Ең басты мәселе - уланудың алдын алу. Бұл үшін дәрілік затгарды
рецептке түсіяікті жазып беру және оларды медицниалық мекемелер мен
үй жағдаиында дұрыс сақтау қажет. Сонымен бірге, медикамеиттерді
тағамдар тұратын шкафтарда және тоңазыткыштарда ұстамау керек. Дәрілік
заттар сақталатын орынға балалардың қолы жетпеуі тніс. Қажет емес
препараттарды үйде сакгаудың керегі жоқ. Сақталу мерзімі өтіп кеткеи дәрілік
заттарды қолдануға болмайды. Қолданылатын препараттардың міндеггі түрде
тиісті этикеткасы атымен болуы керек. Әрине, көпшілік дәрілік заттарды
тек дәрігердің ұсынуы бойынша олардың мөлшерін қатаң сақтай отырып
қабылдау қажет. Бұл әсіресе уытты және күшті әсер ететін препараттар
үшін аса маңызды. Әдетге, өз бетінше емделуге болмайды, өйткені ол жедел
уланудың және баска жағымсыз әсерлердің жні себебі болады. Химия-
фармацевтикалық мекемелерде және дәрілік препараггарды дайындаумен
айналысатын лабораторияларда химнялык заттарды сақтау және олармеи
жұмыс істеу ережелерін білудің зор маңызы бар. Осы міндеттердің
барлығыи орындағаида дәрілік заттармен жедел уланудың жиілігіи
айтарлықтай азайтуға болады.
49
III. ЖЕКЕ ФАРМАКОЛОГИЯ
Жеке фармакологияда фармакодниамика мен фармакокинетика
сұрактары дәрілік заттардың белгілі бір тобының және практикалык
меднцииада қолданылатын аса маңызды препараггарды қамтиды.
НЕЙРОТРОПТЫ ЗАТТАР
Жеке фармакологняның айтарлықтай тарауы ағзаиың кызметін
жүйкелік реттелуіне әсер ететін дәрілік затгарға ариалады. Осыидай
заттардың көмегімеи ОЖЖ-нің әр түрлі деңгейінде, сонымен қатар шеткі
иннервацияның афферентті және эфферентті жолдарына козудың берілуіие
ықпал жасауға болады.
Нейротропты заттардың жіктелуі олардың әсерлерінің шоғырлануына
негізделген. Яғнн, олардың орталық немесе шеткі жүйке жүйесіне әсері.
ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ ШЕТКІ БӨЛІГІНІҢ ҢЫЗМЕТІН
РЕТТЕЙТІН ДӘРІЛІК ЗАТТАР
Рефлекторлық доғаның түрлі звеноларының күрылым-қызметтік
ерекшеліктеріне сүйене огырып, афферентті жәие эфферентті иннервацияға
әсер ететін заттарды беледі.
А. АФФЕРЕНТТІ ИННЕРВАЦИЯҒА ӘСЕР ЕТЕТІН
ДӘРІЛІК ЗАТТАР (1, 2 тараулар)
Бұл тарау тежегіш және ыиталандырғьпп касиеті бар заттарды қамтиды.
Тежегіш қасиеті бар дәрілік затгар келесі түрде әсер етуі мүмкіи: а)
афферентгі жүйке ұштарьгның сезімталдығын төмендетеді; б) сезімтал жүйке
ұштарын коздырғыш агенттерден сакгайды; в) афферентгі жүйке талшыкгары
бойымен козудың өтуіи тежейді.
Ынталаидырғыш қасиеті бар препаратгар сезімтал жүйкелердің
үпттарый таңдамалы қоздырады.
50
ІТа^рау
АФФЕРЕНТТІ ЖҮЙКЕЛЕР ҮШТАРЫНЫҢ СЕЗІМТАЛДЫҒЫН
ТӨМЕНДЕТЕТШ НЕМЕСЕ ОЛАРДЫҢ ҚОЗУЫНА
ӘСЕР ЕТЕТІН ДӘРІЛІК ЗАТТАР
Бұл топқа анестезиялаушы, кармаушы, қаптаушы, адсорбциялаушы
затгаржатады.
І.ЬАНЕСТЕЗИЯЛАУШЫ ЗАТТАР
(ЖЕРГІЛІКТІ АНЕСТЕТИКТЕР)
Анестезиялаушы1 заттар жергілікті сезімталдыктың жойылуын
шакырады. Олар бірінші кезеңде ауыру сезімін жояды, соидықтан оларды
иегізінен жергілікті жансыздандыру (анестезия) үшін колданылады.
Аиестезияны тереңдеткенде температуралық және сезімталдыктың басқа да
түрлері жойылады, соңғы кезекте тигізгендегі және басқандағы рецепция
жойылады.
Анестетиктер сезімтал жүйке ұштарына жәие жүикеталшыкгарына әсер
етіп, қозудың таралуына немесе өтуіне кедергі жасайды. Анестетиктердің
әсер механизмі көбінесе потенциал тәуелді натрий каиалдарыи тежеуіне
байланысты. Бүл потенциалдың пайда болуына да, оның өтуіне де кедергі
жасайды. Гидрофобты (иоидалмағаи) қосылыстар аксониың мембранасынан
өтіп, біраз тежегіш әсер көрсетеді. Соидықтан әлсіз иегіздік болып келетін
анестетиктердің белсенділігі препаратгың иондалған және иоидалмаған
бөліктеріиің қатынасын анықтайтын рН орталығыиа тәуелді. Кебіиесе
анестетиктердің рН керсеткіші төмен (қышқыл орта) кездеріндегі қабынуда
тиімділіғі аз болады, өйткені иондалмаған қосылыстардың концентрациясы
төмендейді.
Көптеген анестетиктердің цүрамында 3 негізгі фрагменті бар:
ароматикалық қурылым, аралыц тізбек, амин топтары. Ароматикалық
құрылым липофилді, амин тобы гидрофилді. Молекуланыц орта бөлігі күрделі
эфирлер немесе амидтер түрінде цүралган алифаттық тізбек түзеді.
Анестетиктердіц цүрылымына царай олардың жүйке талшықтарының
мембранасымен байланысуына полярлы да (амин тобы) және полярлы емес
липофилді (ароматикалық) топтар да цатысады деп ойлауга болады.
'Гректілінен апаезіһезіа - сезімсіз, жансыз (ап - теріс, жок; аезіһезіг-сезіыі}.
51
Анестезиялаушы заттарға белгілі талаптар қойылады. Олар бәрінен
бұрын жүйке элементтеріне де, қоршаған тіндерге де теріс әсер
(тітіркендіргіш және т.б.) көрсетпей, таидамалы әсері жоғары болуы тиіс.
Анестезиялаушы затгардың латентгі кезеңі қысқа, жергілікті анестезияның
әрбір түрлерінде жоғары тиімді, белгілі бір әсер ұзақтығы (түрлі
манипуляцияларды жүргізуге ыңғайлы) сияқты сапалықтары болуы тиіс.
Олар мүмкіндігінше қан тамырларын тарылтуы керек (немесе кеңейтпегені
жөн). Бұл қажетті көрініс, өйткені қан тамырларын тарылту аиестезняны
күшейтеді, тіндерден қан кетуді төмеңдетеді, сонымен қатар анестетиктердің
сіңуін тежеу арқылы олардың мүмкін болатын уытты әсерлерін азайтады.
Қарама-қарсы көріиістер тамырлар кеңейгеиде байқалады. Егер анестетик
тамырларға әсер етпесе немесе кеңейтсе оиы адреномиметикгер тобы ішіиен
тамырларды тарылтатын заттармен жұптастырған жөн. Олардың төмен
уыттығы, минималды жанама әсерлері маңызды сипаттарға жатады.
Айтылған жағдайларда анестетнктердің резорбтивті әсері ескеріледі, өйткені
олар енгізген жерден сіңуі мүмкін. Препаратгар суда жақсы еруі керек
және сақтауда, стерилдеуде бүлінбеуі тиіс.
Анестетикгер анестезияның әрбір түрлерін' алу үшін қолданылады.
Олардың ішінде келесі түрлері негізгі:
•	беткейлік немесе термнналдық анестезия - анестетик шырышты
кабаттың бетіне енгізіледі, ол онда сезімтал жүйке ұштарын тежейді; сонымен
қатар анестетик жарақатгың, ойық жараның бетіие жағылуы мүмкін;
•	инфильтрациялық анестезня - операциялык кесу жүретін жерді
анестетнк ерітіндісін біртіндеп тері мен терең жатқан тіндерге сіңіреді; бұл
кезде анестетик жүике талшыктарын, сонымеи қатар сезімтал жүйке ұштарын
тежейді;
•	өткізгіштік немесе аймақтық анестезия - анестетнкгі жүйке бойына
енгізеді; жүйке талшықтарымен қозудың өтуі тежеледі, бұл иннервация
шақыратын аймақтың сезімталдығыиың жоғалуымеи жүреді.
Өткізгіштік анестезияның басқа түрі - жұлындық анестезня, мұнда
анестетикті субарахнондалды енгізеді және эпидуралды (перидуралды)
анестезия - анестетикті жұлынның қатгы кабатының үстіндегі аралыкқа
енгізеді. Мұндай енгізулерде анестетик жұлынның алдыңғы және артқы
түбіршектеріне әсер етеді.
Анестетиктерді пракгикада қолданылуына қарай келесі топтарға бөледі:
1.	Беткейлік анестезияда қолданылатын заттар
Кокаин Диканн Анестезин Пнромекаин
2.	Инфильтрациялыцжәнеөткізгіштіканестезгіядацрлданылатын заттар
Новоканн Тримекаин
52
3.	Анестезияныц барлық түрінде колданылатын заттар
Лидоканн
Кейбір препараггардың тек беткейлік анестезияда колданылуы олардың
уыттылығыиың басым болуына (кокаин, дикаин) немесе суца нашар еруіие
(анестезии) байланысты.
Медицыналық практикада бірінші анестетик болып Егуіһгохуіоп соса
өсімдігініц (Оцтүстік Америкада өседі) алколоиды - кокаин цолданылды.
Метилэкгонин2 мен бензой қышқылыныц күрделі эфирініц гидрохлориді болып
табылады. Анестетикалық белсенділігі новокаинге қарагаһда жогары.
Кокаинніц қолданылуы оныц уыттылымен шектеледі. Тіпті беткейлік
анестезияда кокаинді сақтықпен қолдану керек, өйткені ол шырышты
қабаттардан сіціп, жанама жэне уытты эсерлердіц себебі болуы мүмкін.
Кокаин көбінесе көз практикасында қолданылады, оныц ерітіндісін көздіц
дэнекер цабыгыныц (конъюнктива) қуысына тамызады. Шамамен 1 сагатқа
созылатын айцын беткейлік анестезияда кокаин ақ қабық (склера)
тамырларын тарылтып, қарашыцты кецейтеді. Көз іші қысымы әдетте
төмендейді. Бірақ кейбір адамдардыц көз іші қысымы күрт жогарылайды
(көз іші сүйыгыныц агып кетуініц бүзылуымен болар). Кокаин, дсіресе үзақ
қолданганда цасац цабыцтыц (роговица) эпителиініц түлеуін жэне ойылуын
шақырады. Резорбтивті қолданганда кокаин ОЖЖ-не ынталандыргыш эсер
көрсетеді. Әсерлері төмендеген тэртіппен дамиды. Бэрінен бүрын бас миы
қыртысыныц қызмет жагдайын бүзады. Эйфория, тынышсыздық,
психамоторяық қозу дамиды жэне шаршау, аштық сезімдерініц төмендеуі,
галлюцинациялар болуы мүмкін. Кокаин сопақша мидыц орталықтарын
(тыныс, тамыр қозгалтқыш, цүсу ортачықтары) ынталандырады, тырысу
болуы мүмкін. Егер кокаинніц мөлшері шамадан тыс болса, ОЖЖ-нің қозуы
тежелуге ауысады. Өлім сопақшамидыц өмірге қажетті орталыцтарыныц
(көбіне тыныс орталыгы) тежелуімен шақырылады.
1.1.	Кесте. Кейбір аиестетиктердіңаиестезиялықбелсенділігі меи
уыттыгының салыстырмалы снпаттамасы (шартты бірлік)
Препараттар	Анестезия кезіндегі белсенділігі			
	Беткейлік	Инфнльтрациялык	Өткізгіштік	Уыттығы
Кокаин	1	3,5	1,9	3,5
^Цикаин	10-20	10-20	10-20	10-15
Новокаин	0,1	1	1	1
Трнмекаин	0,4	3-3,5	2,5-3,5	1,2-1,4
Лндокаин	0,5	2-4	2-3	1,5-2
53
Кокаиннің адренергиялық иннервацияга эсері ерекше. Оның қозу эсерлерін
күшейтеді, сонымен қатар кейбір адреномиметиктердіц эсерлерін шамадан
тыс күшейтеді. Бүл кокаинніц адренергиялық талшықтардыц варикозды
кецеюлері мен катехоламиндердің нейроналды үсталуын тежеуіне
байланысты. Кокаинніц тамырлцрды тарылту, артериялық қысымды
жогарылату (тамыр қозгалтқыш орталыгына ынталандыргыш эсер
көрсетуімен қатар), тахикардия жэне мидриаз шақыру қабілеттілігі осымен
түсіндіріледі.
Кокаинмен жедел уланганда бәрінен бүрын оныц енгізген жерден сіцуін
азайту қажет. Егер бүл ас қорыту жолдары болса - асқазанды шаю
жүргізіледі (калий перманганатыныц 0,05-0,1% ерітіндісімен),
адсорбциялаушы заттар мен түзды іш жүргізгіш заттар тагайындалады.
Кокаин шырышты қабатқа енгізілсе оны натрий хлоридініц изотоникапық
ерітіндісімен шаяды. Бүдан басқа кокаинніц енгізілген жеріне мүзды қатиық
қояды. Ауыруланган кезде қосымша тыныс, сонымен қатар трахеотомамен
Жасанды тыныс беруге дайын түру керек. Қозуды жою үшін көк тамырга
диазепам енгізеді.
Кокаинді үзақ қолданганда (мүрын арқылы тарту, кока жапырагын
иіайнау, кейде көк тамырга енгізу) дэріге тэуелділік туады (кокаинизм). Мүныц
себебі кокаинніц эсерінен пайда болатын эйфория'. көціл-куйдіц көтерілуі,
жагымсыз эмоциялармен сезімдердің жойылуына байланысты болуы мүмкін.
Кокаинді қабылдауды кенеттен тоқтату психикалық күрделі жагдайлар
иіақырады, бірақ опиоидты анапьгетиктерден (героиннен немесеморфиннен)
туатын дэрілік тэуелділік секілді ауыр абстиненция кокаинизмде болмайды.
Бүл кокаинге физикалық емес, психикалық тэуелділіктің дамуымен
түсіндіріхеді. Кокаинге бейімделу балмайды немесе аз дэрежеде байқалады.
Көбіне беткейлік анестезияда колдаиылатын препараттарға д и к а и н
(тетракаии гидрохлориді)1 жатады. Химиясы бойынша парааминобензой
кышқылының іуыңдысы. Белсенділігі жағынан кокаиннеи 10 есе артык, бірақ
уьгттығы 2-5 есе жоғары (1.1. кестені қара). Диканнді көздің шырышты
қабатының анестезиясыида қолданғанда ол көз іші қысымына және
аккомодацияға әсер етпейді. Қарашыкгарды кеңейтпейді. Қасаң кабықтың
шырышты қабатыиың тітркенуі мүмкіи. Дикаин тамырларды кеңейтеді,
сондықтан шырьшпы қабаттардың анестезиясында оны адреналинмеи немесе
басқа адреномиметиктермен жұптастырған жөи. Кейбір жағдайларда дикаин
зпидуралды анестезияда қолданылады. Диканнді беткейлік және эпндуралды
1 РесеЙ Федераииясында қабылданған препараттардың негізгі атаулары сиректеліп
жазылған; көбіне жні колданылатын синонимдері негізгі атауларынан кейін жакшада
берілген.
54
анестезияларда колданғанда абайлап мөлшерлеу керек. Дикаин шырышты
қабатгардан жақсы сіңеді, жоғары емдік мөлшердеи сәл асуы күрделі уытгы
әсерлердің дамуына, ал кейбір жағдайларда өлімге әкелуіне себеп болады.
Беткейліканестезиядатағы пиромекаии колданылады,құрылымы
тримекаинге ұқсас.
Аталған препараттардың ішінде парааминобензой қышқылының
туындысы анестезин суда нашар ериді (спиртте, майларда жеңіл
ернді). Осыған байлаиысты оны себілгілер, пасталар, жағылмалар ретінде
(терінің зақымдалған бетіне), сонымен катар ұнтақтар, таблеткалар,
суспензнялар түрлеріиде ас қорыту жолдарының шырышты қабатына
(мысалы, асказан ауырғанда) әсер ету үшін энтералды қолданылады.
СондаЙ-ақ анестезин тік ішектің жарықтарында, геморройда суппозитория
түрінде тағайындалады. Барлык жағдайларда анестезин беткейлік
анестезия шақырады.
Айрықша инфильрациялық және өткізгіштік анестезияларда новокаин
және тримекйии колданылады.
Новокаин (прокаин гидрохлориді) диэтиламиноэтанол мен
парааминобензой кышқылының күрделі эфирі. Медициналық практикада
гндрохлорид түрінде қолданылады. Анқын анальгезиялык белсенділігі
жеткілікті, бірақбаска препаратгардан төмеи. Инфильтрациялыканестезияның
үзақтығы 30 мин - 1 сағ қүрайды. Новокаиннің үлкен артықшылығы оның
уытығының төмендігі. Бүл оның метаболиттеріне де қатысы бар. Новокаин
шырышты қабатгардан нашар сіңеді, сондыктан оны беткейлік анестезнада
сирек қолданады (кейбір жағдайларда оны осы мақсаттарда
оторнноларингологияда 10% жоғары концентрациялы ерітінділері
колданылады). Новокаиннің кокаиннен айырмашылығы тамырларды
тарылтпайды. Олардың тонусы өзгермейді немесе біраз төмендейді,
сондықтан новокаин ерітінділеріне адреномиметиктерді (мысалы, адреналин)
қосып отырады. Адреномнметиктер тамырларды тарылтып, иовокаиннің
сіңуін баяулатады, оның анестезиялық әсеріи күшейтеді және үзартады,
соиымен қатар уыттығын төмеидетеді.
Новокаин резорбтивті әсер керсеткенде жүйке жұйесін айкын тежейтін
қасиеттері байқалады. Анальгетикалық белсенділігі жеткілікті. Ми
бағанасының ретикулярлы формациясының төмеңдеуші тежегіш қасиеттерін
жояды. Висцералды рефлекстерді және соматикалық полисинаптикалык
жұлыидық рефлекстерді басады. Үлкен мөлшерлерде тырысу шақыруы
мүмкін. Ацетилхолиннің преганглионарлыталшыкгардан тығуын төмендетіп,
гаиглиоблокаторлык әсер көрсетеді. Көп мелшерлерде қозғалыс
талшықтарының ұштарынан ацетилхолиннің бөлінуін тежеп, жүике-бұлшык
етгік берілулерді бұзады.
55
Новокаиниің жүрек-тамыр жүйесіне ықпалы гипотензивті қасиетімен
(препаратгың ОЖЖ-не және симпатикалық ганглийлерге тежегіш әсерлерінін
салдарынан), сол сияқты аритмияға қарсы қыскауакытгы әсерімен (тиімді
рефрактерлі кезеяді және жүректің еткізгіш жүйесімеи ету уақыты ұзарады,
қозғыштық пеи автоматизм басылады) байқалады.
Новокаин ағзада қанның сары суы мен тіңдердің эстеразаларымен
айтарлыктай жылдам гидролизге түседі. Оның иегізгі метаболитгері
диэтиламииоэтанол және парааминобензой қышқылы. Соңғысы
сульфаниламидтер тобының антибактериалды заттарымеи бәсекелес
антагонист екендігін ескеру қажет (27.2 тарауды қара). Новокаиинің ыдыраған
өнімдері бүйрек арқылы шығады.
Соиымен қатар инфильтрациялық жәие өткізгіштік анестезияда
кұрылысы лидокаииге ұқсас қосылыс - тримекаин қолдаиылады.
Препарат новокаиннен 2-3 есе белсенді, бірақ уыттығы басым.
Новокаинге қарағаида әсері ұзақ (2-4 сағ). Тіндерді тітіркендірмейді.
Жиі адреналинмен бірге қолданылады. Беткейлік анестезияда белсенділігі
шамалы ғана (жоғары концентрациялы - 2-5% ерітінділер болуы тиіс).
Тримекаин бас миы қыртысына және ми бағанасының жоғарылаған
ретикулярлы формациясына тежегіш әсер көрсетеді. Тыныштандырғыш,
ұйыкгатқыш және тырысуға қарсы әсерлері бар.
Тримеканнді инфильтрациялық және еткізгіштік анестезияда
колданғаңда жүрек-тамыр жүйесі мен тыныс алу жағыиан айтарлыктай
өзгерістер болмаиды.
Жаиама әсерлерінеи кейбір кездерде препаратгы енгізген жерде ашу
сезімі жәие лоқсу, құсу, нитоксикация кезінде клоинкалық тырысулар
байқалады.
Жүйелік әсеріиде аритмияға карсы белсенділік көрсетеді. Бұл жағдайда
оны көк тамырға енгізеді.
Анестезияның барлыц түрінде лндокаин тиімді (ксикаин, ксилокаин).
Ол беткейлік, инфильтрациялык, өткізгіштік, перидуралды, субарахноидалды
жәнеанестезияның басқа да түрлеріиде қоддаяылады.
Аиестезиялық белсеиділігі новокаиинен 2,5 есе басым және 2 есе ұзақ
әсер етеді. Мысалы, адреномиметиктермен жұптастырғанда новокани
ұзакдығы шамамеи 1,5-2 сағ, ал лидокаин-2-4 сағ (0,5% ерітінді) анестезия
шақырады. Лндокаиннің уыттығы концентрациясыиа байлаиысты
иовокаинмен бірдей иемесе біршама жоғары.
Лидокаии тіидерге тітіркендіргіш қасиет көрсетпеЙді. Коньюнктива
куысыиа тамызғанда қарашықтың көлеміне және тамырлардың тонусыиа
әсеретпейді.
56
Лидокаинді адреналннмен бірге қолданған жөи (уыгтығы төмеидейді
және анестезияның ұзақтығы ұлғаяды).
Лидокаинмен уланғанда ұйкышылдык, көру қабілетінің бұзылуы, локсу,
дірілдеу, тырысу байқалады. Ауыр жағдайларда жүрек-тамыр бұзылыстары
мен тыныстың тежелуі дамиды.
Жалпы айтканда лидокаинуниверсалды қолданылатын бағалы анестетик
болды. Лидокаин және оның метаболиттері сульфаниламидтермен бәсекелес
әрекеттесуге түспейді. Әсіресе лицокаин (немесе тримекаин) новокаиңді және
парааминобензой қышқылыиың туындылары жақпаған кездерде
тағайыидалады. Лидоканнге аритмияға карсы тиімді зат ретінһе көп кеңіл
бөлінеді (14.2 тарауцы қара).
Лидокаинге химиялык кұрылысы және фармакологиялык қасиеттері
жағыиан бупивакаин гидрохлориді ұқсас. Белсенділігіжоғары
және ұзақәсерліжергіліктіанестетик. Инфилырациялыкжәне өткізгіштік
анестезиялардақолданылады. Әсері 5-10 мин ішінде басталады. Эпидуралды
еигізгенде анестезия 3-4 сағ; қабырғааралық жүйкелерді тежегеиде - 7-14
сағ; бірқатар жағдайларда 24 сағ және одаи да ұзақ уақытқа сақталады.
Наркозға ариалған заттардың, иаркотикалық қасиеті бар ұйыктаткыш
заттардың, психозға қарсы затгардың жәие опиоидты анальгетиктердің
қатысында аиестезиялаушы заттардың әсерлері күшейеді, ал ОЖЖ-нің
қоздырғыштарымеи (аналептикгермеи) жұптастырса төмендейді.
1.2.	ҚАРМАУШЫ ЗАТТАР
Қармаушы заттар әсері жергілікті кабынуға қарсы (антифлогистикалық1)
препаратгарға жатады (қабынуға карсы заттар жайлы 24 тарауды қара).
Оларды шырышты қабатгардың және терінің қабыну үрдістерін емдеу үшін
қолданады. Бұл пеларатгарды еигізген жерлерде жасушадан тыс сұйықтың,
шырыштың, экссудаттың, жасуша бетінің (жасуша мембранасы)
коллоидтарының тығыздалуы (белокгардың жартылай коагуляцнясы)
байқалады. Осылай пайда болған қабыксезімтал жүйке ұштарыи тітіркенудеи
сақтайды жәие ауыру сезімі төмендейді. Сонымен қатар жергілікті
тамырлардың тарылуын, олардың өткізгіштігінің төмендеуіи, экссудаттың
азаюын, сонымеи қатар ферменттердің ыдырауыи шакырады. Осы көриістің
бәрі қабыну үрдістерінің дамуына кедергі жасайды.
Қармаушы затгар келесі топтарға бөлінеді:
а)	Органикалык;
Танин Емен қабығыиың қайнатпасы
1 Грек тілінен рһіо^іго • өртеймін.
57
б)	Бейорганикалық
Қорғасын ацетаты Висмутгың иегізгі нитраты Ашудас
Мырыш тотығы Мырыш сульфаты	Мыс сульфаты
Күміс нитраты
Т а н и н - гагілоилікті (галлодубильная) кышқыл. Кіші азиялық емеинің
иемесе сумах тұкымдас өсімдіктердің өскіншегі больш келетін сия
жаңғактарынан (чернильныеорешки) (Саііае іигсісае)алыиады.Ерітінділер
және жағылмалар түріиде тағайындалады.
Е м е н қабығыиаи дайыидалғаи қайиатпада қармаушы әсер
көрсететіи илік затгардың айтарлықтай мөлшері бар.
БеЙорганикалык қосылыстардың ішінен корғасыииың -қорғасын
ацетаты [РҢСН^СОО^-ЗН^О]; висмуттың - висмуттың не-
г і з г і иитраты [ВіМО3(ОН)2 • ВКЖОЭ жәие ВіООН]; алюминийдің -
ашудас КАІ(8О4)2• 12Н2О; мырыштың- мырыш тотығы (2пО)
жәие мырыш сульфа ты(2п5О4• 7Н2О); мыстың - мыс суль-
ф а т ы (Си8О4  5Н2О); күмістің - күміс ннтраты (А§ИО3)
препаратгарыиа кеп көңіл беліиеді. Аз коицентрацияда олар қармаушы, ал
жоғары кояцеятрациада куйдіргіш әсер (альбуминатгар түзіледі, белоктар
тұнбаға түседі) көрсетеді, Металдар түздарыиың жергілікті әсері бөліиіп
шығатыи анионға да (қышкылдар) байлаиысты. Қармаушы әсер алуда
бөліиіп шыккаңда қоршаған тіидерді зақымдамайтын тығыз альбуминаттар
(қорғасын, алюминий) мен әлсіз қышқылдар түзетіи металдар түздары өте
колайлы.
Қармаушы заттар тері бетіиің, шырыиггы қабаттардың қабынуларыида
жуғыш, жағылғыш, шайғыш, қынапты жуғыш жәие себілгіштер түрінде
сыртқа тағайындалады. Кейбір жағдайларда оларды ас қорыту жолдарынын
қабыну урдістеріңце (энтеритте, колитге) ішке (висмут препараттары, таниннің
белокты препараты - танальбин) кабылдайды. Таиин ерітіндісіи
күйіктерде жергілікті жәие ауыр металдардың түздарымен, алколоидтар
тұздарымен уланғаңда ішке (егер олар ішекте болса) енгізеді. Соңғыларымен
танинолардың сіңуіне кедергі жасай отырып, ерімейтін қосылыс түзеді. Бірақ
кейбір алколоидтармен (морфин, атропни жәие т.б.) түрақсыз кешен түзеді,
сондыктан асказаиды тез шаю қажет.
13. ҚАПТАУШЫ ЗАТТАР
Қаптаушы заттар шырышты қабаттарды жаба отырып, сезімтал жүйке
ұщтарынтітіркенудеи сақтайдьь Қаптаушы затгарға крахмалдың шырышы,
жібек доніиің шырышы жәие т.б. жатады. Оларды көбіне асқазан-ішек
58
жолдарының қабыну үрдістеріиде, сонымен қатар тітіркендіргіш касиеті бар
затгармен бірге колданады. Қаптаушы заттар резорбтивті әсер көрсетпейді.
1.4. АДСОРБЦИЯЛАУШЫ ЗАТТАР
Адсорбциялаушы (сорып алушы заттар) затгар судаерімейтін, тіңдерді
тітіркендірмейтін жәие адсорбциялық беткейлігі үлкен ұитақ тәрізді инертті
затгар. Теріге немесе шырышты кабаттарға қолданғаида олар хнмиялық
қосылыстарды өзінің бетіне адсорбциялап, сезімтал жүйке ұштарын
тітіркендіргіш әсерлерден қорғайды. Соиымеи катар адсорбциялаушы затгар
тері бетін немесе шырышты қабатгарды жұқа қабатпен жаба отырып, сезімтал
жүйке ұштарын механикалык түрде қорғайды. Мысалы, тальк (4§іО, •
ЗМ§О • Н2О) тері бетіне колданылғанда бездердің бөлінділерін
адсорбциялайды, теріні кептіреді және оны механикалық тітіркенуден
Корғайды. Адсорбциялауціы затгарды (мысалы, белсендірілгеи
к е м і р д і) химиялык косылыстармен уланғанда қолдану ете маңызды.
Белсендірілген көмір ішке тағайындалғанда уьпты заттарды адсорбциялайды,
олардың сіңуін баяулатады немесе тоқтатады және мүмкін болатын жедел
улануды басады. Сонымен қатар адсорбенттер диареяда (уытты заттарды
адсорбциялайды), метеоризмде (күкіртті сутекті сіңіреді) колданылады.
2 Т а р а у
АФФЕРЕНТТІ ЖҮЙКЕ ҰШТАРЫН
ЫНТАЛАНДЫРАТЫН ДӘРІЛІК ЗАТТАР
Берілген тарауда тері мен шырышты қабаггардың сезімтал жүйке
ұштарын таңдамалы қоздыратын жәие қоршағаи тіидерді зақымдамайтын
заттар қаралып отыр. Бұл кезде пайда болған рефлекстер түрлі патологиялық
жағдайларды емдеуде пайдалы болуы мүмкіи. Осындай тнпті негізгі дәрілік
затгар келесі топтарғажатады:
Тітіркеидіргіш заттар
Қыша кағазы	Ментол
Тазартылған терпентин майы	Аммиак ерітіндісі
Рефлекторлы әсерлі қақырық түсіретін заттар
(13 тарауды қара“Тыныс алу мүшелерінің қызметіне әсер ететіи затгар”).
Рефлекторлы әсерлі ащы, іш жүргізетін және ет айдайтын заттар
(15 тарауды қара “Ас қорыту мүшелерінің қызметіне әсер ететін заттар”).
59
2.1. ТІТІРКЕНДІРГІШ ЗАТТАР
Бұл топтың препараттары тері мен шырышты кабаттардың сезімтал
жүйке ұштарына ыиталандырғыш әсер көрсетеді.
Қыша қағазы (горчичник) майсызданган қышаның жұка
қабатымен жабылған. Оның тітіркендіргіш әсері кышаның эфирлік майына
(аллилизотиоцианат) байланысты. Қышаның кұрамында синигрин гликознді
мен мирозин ферменті бар. Қыша қағазын жылы (40 °С жоғары емес) сумен
сулағанда мирозиннің әсерінен синигрин ферменттік ыдырауга түсіп, айкын
тітіркендіргіш әсер көрсететін кышаиың эфирлік майын түзеді. Қыша
қағаздарын көбінесе тыиыс алу мүшелерінің ауруларында, стенокардияда,
соиымен қатар иевралгияларда, миалгияларда қолданылады.
Эфир майларына кәдімгі қарағайдың шырынын айыру аркылы алынатын
тазартылған терпентин майыжатады.Негізгіәсеретушізат
болып а-пинен (терпендер тобыиаи - жартылай немесе толығымен
гидрирленген ароматикалық көмірсулар туындыларынан тұратын көптегеи
эфирлік майлар) саналады, оның антарлықгай липофилділігі бар, сондықган
эпидермис арқылы сіңіп, сезімтал жүйке ұштарына тітіркеидіргіш әсер
көрсетеді. Құрамындатазартылған терпентин майы бар препараттар көбінесе
жергілікті невралгияларда, миалгияларда, буынның ауыруларыңда ыскылап
жағу үшін қолданылады.
Аталған тітіркеидірігіш заттар екі мақсатпен қолданылады. Біріншіден,
ауыру сезімін басу үшін закымдалған мүшенің немесе тіннің аймағына әсері
- аландатушы әсер деп аталады. Екіишіден, патологиялық үрдістер орын
алған ішкі мүшелердің (тіндердің) трофикасын жақсарту үшіи.
Аландатушы әсері ОЖЖ-де тітіркендірушң екі ағынының өзара әсерлесуі
мүмкіндігімен түсіндіріледі - патологиялық өзгерген ішкі мүшелер мен
тітіркендіргіш затгардың әсер ететіи жерлеріндегі тері беті. Бұл жағдайда
висцералды мүшелерден афферентгі импульсацияға берілу әлсірейді. Бірақ
мұндай көзқарас аса болжамалы, висцералды және соматикалық
импульстердің өзара әсерлесуі физиологиялық дәлелденген. Бұл жайлы
клиникалық көрсеткіштер де куә болады. Сонымен, ішкі мүшелердің
ауруында терінің бепгілі бір жерлерінде (Захарин-Гед аймағы) сезімталдыктың
жогарылауы байқалады. Мысалы, стенокардияда науқастар жауырынның
тұсында немесе сол жақ қолында ауыру сезімін байқанды. Тітіркендіргіш
заггардың әсерінен ОЖЖ-де ауыру сезімдерін басатын қасиеті бар затгар
эикефалиндердің бөлінуі жоққа шығарыдмағаи (8 тарауды қара).
Одан баска қоздырғыш заттар ішкі мүшелерге оң трофикалық әсер
корсетеді. Бұл біркатар механизмдерге байланысты болуы мүмкін. Сонымен,
60
трофикалык кәдімгі тері-висцералды рефлекстермен және постганпшонарлы
симпатикалық талшыкгармен антидромды түрде (аксои-рефлекс түрінде) іске
асады деп болжайды. Екінші варианттағы коздырғыштар ОЖЖ-нен тыс тері
рецепторынан ішкі мүшелерге барады. Ауыру сезімдерін басатын
тітіркендіргіпі затгардың аландатушы әсері трофикада жағымды рөл аткарады.
Теріні тітіркендіргенде бнопогиялықбелсенді затгардың (гистамин және т.б.)
бөлінуінің белгілі бір маңызы бар екендігі де ескеріледі.
Тітіркендіргіш заггарды қойган жерлерде тері қызарып, біраз ісінулер
панда болады. Бірақ бұл жергілікті әсерлердің ешқандай емдік маңызы жоқ.
Гиперемия артериолдар мен капиллярлардыц рефлекторлы кецеюімен
түсіндіріледі. Бүл көбінесе аксон-рефлекске байланысты жүреді. Қозу тері
рецепторларынан сезімтал талшықтарга, кейін коллатералдар арцылы (ОЖЖ-
нен тыс) тері тамырларына барады. Сонымен қатар тітіркендіргіш
заттарды қойган жерде биологиялық белсенді заттар, мысалы, гистамин
белінеді. Ол да тамырларды кецейтіп, капиллярлардыц өткізгіштігін
жогарылатады (соцгысы экссудацияныц жогарылауымен жэне тіндердіц
аздап ісінуімен жүреді).
Кейбір тітіркеңдіргіш затгар терінің және шырышты кабатгардың сезімтал
жүйке ұштарына аталган әсерлерді көрсетуден басқа жүрек кызметінің,
тамырлардың тонусының және тыныс алудың рефлекторлы өзгеруін
шақырады. Мұндай препараттарға ментол және аммиак қосылыстары
жатады.
М е н т о л бұрыш жалбызы эфир майларыиың негізгі компоиенті.
Терпендік қатардың спирті. Тоңу сезімдерін шақыратын суықтық
рецепторларға таңдамалы қоздырғыш әсер көрсетеді. Тітіркендіргіш әсер
әлсіз анестезиялық әсерге ауысуы мүмкін. Ментол беткейлік тамырлардың
Да, терең орналасқан жәие ішкі мүшелердің тамырларының да тонусын
рефлекторлы өзгертеді.
Ментол жоғарғы тыныс алу жолдарының қабынуымен жүретін
ауруларда (тамшы, жағу, интратрахеалды кұюлар, ингаляция түрінде)
қолданылады. Ол стеиокардияда тіл астына тағайындалатын валидолдың
иегізгі ингредиенті. Препарат ауыз қуысына сіңіп, жиырылып қалған
жүрек тамырларын рефлекторлы кеңейтеді. Ментолды невралгияда,
миалгияда жәие артралгияда тері бетіне ысқылап жағу үшін қолданылады.
Бастың сақинасында (мигрень) оны самайдың тұсына (құрамында 20 бөлік
ментолы және 80 бөлік парафині бар ментолды карандаш қолданылады)
ысқылап жағады.
Аммиактыңамкынтітіркендфгішәсерібар.Аммиак ерітіндісінің
(мүсәтір спирті - ЫН4ОН) буын иіскеу жоғарғы тыныс алу жолдарының
61
сезімтал жүйке ұштарын қоздырады және тыныс орталығын рефлекторлы
ынталандырады. Аммиак ерітіндісін естен танып құлауда, мас болуда
ингаляция түрінде қолданылады. Соңғы жағдайда аммиак ерітіндісінің 5-10
тамшысын ішке беруге де (жарты стакан суда) болады. Сол сияқты аммиак
ерітіндісінің дезинфекциялаушы қасиеті бар, сондыктан оны хирургтың қолын
өндеуде қолданылады.і
Б. ЭФФЕРЕНТТІ ИННЕРВАЦИЯҒА ӘСЕР ЕТЕТІН ДӘРШК
ЗАТТАР (3,4 тараулар)
Эфферентті иннервацияға вегетативті жүйкелер (ішкі мүшелерді, кан
тамырларыи, бездерді иннервациялайды) меи қаңқа бұлшық еттеріңің
козғалыс жүйкелері жатады.
Вегетативті иннервация көбінесе кызметші жүйкесинапстардан бөлінетін
медиаторларға байланысты холинергиялық немесе парасимпатикалық
(медиаторы ацетилхолин) және адренергиялық немесе симпатикалық
(медиаторы норадреналин) деп бөлінеді.
Вегетативті жүйкенің эфферентті жолы екі нейроииан тұрады:
преганглионарлы және ганглионарлы. Холинергиялық иннервацияда
преганглионарлы нейрондардың денесі краниосакралды ориаласқан.
Краниалды ядролар орта және сопақша мнда орналасқан. Берілгеи жағдайда
холииергиялық талшықтар бас сүйегі жүйкелерінің құрамында жүреді: III
(«• осиіотоіогіих), VII (и. /асіаііз), IX (и. 8Іо$зорһагуп%еиз) және X (и.
ча&к) жұптары. Сакралды бөлімдерде прегаиглионарлы нейрондар
жұлынның сұр затыиың бүйірлік мүйіздерінен іпығады.
Адреиергиялық иннервацияда преганглионарлы нейрондардың денесі
көбіиесе жұлынның тораколюмбалды бөлімінің (С8 Тһ( - Ц) бүйірлік
мүйіздерінде орналаскан.
Холинергиялық және адренергиялық иииервациялардың
преганілионарлы нейрондарының аксондары гаиглийлық иейроидармен
синаптикалық байланыс түзетін вегетативті гаиглийлерде аяқталады.
Симпатикалық ганглийлер мүшедеи тыс, ал парасимпатикалықтар көбіне
мүшелердің өзінде орналасқан. Симпатикалық жәие парасимпатикалық
ганглийлерде негізгі медиатор болып ацетилхолин' табылады.
Жоғарыда айтылғандай, вегетативі холинергиялық жәие адренергиялык
иннервация екі нейрондардан тұрады. Тек хромаффинді жасушалардаи
1 Сондай-ақ вегетативті ганглийлерде медиатор кызметін немесе
нейромодуляторларды көптеген баеқа да биологиялық белсенді заттар (гонадотропты
гормондарды босатып шығаратын гормон, Р субстанцнясы, дофамнн және т.б.)
орындайды.
62
құралған бүйрек үсті безінің милы кабатыиың эфферентгі жүйкесінен баскасы.
Соңғылары симпатикалықганглийлер нейрондарымеи эмбриогенетикалық
туыстар. Сондықтан бүйрек үсті безіиің милы қабатын иннервациялауға тек
медиаторы ацетилхолин преганглиоиарлы (холинергнялық) нейрондар
қатысады. Осылай, берілген жағдайда дара нейронды жол бар. Бұл
иейроидарды тітіркендіргенде бүйрек үсті безінің хромаффинді
жасуідаларынан адреналин бөлінеді.
Ішкімүшелердіиннервациялаудапуринергиялық жүйенің
қатысатыны дәлелденген. Холинергиялық және адренергиялық^ннервация
талшықтарында везикулада мүмкін болатын медиатордың (немесе
комедиатордың) рөліи атқарту жүктелген аденозинтрифосфат (АТФ) бар.
Шеткі жүйке ұштары (варикозды кеңеюлер) АТФ және оның ыдыраудағы
өиімдерін (сонымен қатар аденозин) бөледі, бұл ішектің тегіс бұлшық етіне
тежегіш әсер көрсетуі, сол сияқты бронх бұлшық етгерінің босаңсуын
шақыруы мүмкін және куыкты тарылтып, тамырлардың кеңеюіне әкеледі.
АриаЙы пуринерГиялық талшыктардың да (постганглионарлы) бар екені
белгілі. Пуриндік ренепторлардың 2 түрі бар деп саналады: Р, (АТФ-қа
қарағанда аденозинге сезімталдығы жоғары) және Р2 (аденозинге қарағанда
АТФ-қа сезімталдығы жоғары). Өз кезегімен Р^-рецепторлар аденозиндік
А^-рецепторлар (аденилатциклазаны тежейді), А2- рецепторлар
(нденилатциклазаны белсендіреді)1 деп бөлінеді. Аденозин пресинаптикалық
әсер көрсетіп, медиаторлардыңбосап шығуынтежейді. Сондықтан аденозин
аффрентгі жүйкелердің ноцицептор талшыктарын қоздыратыны белгілі.
Сондай-ак, шеткі дофамннергиялық нейрондар бар. Симпатикалық
ганглнйлердеаралық дофамииергиялық нейрондардың бар
екені белгілі. Сонымеи катар, ынталандырган кезде оң инотропты әсер, сол
сияқты бүйрек, тәждік, ми және бірқатар тамырларды кеңейтетін арнайы
дофаминдік нейрондар табылды (14, 14.5 тарауды қара). Дофаминдік
рецепторлардың 5 тип тармағы бар: 0,-рецепторлар (Лр В$топшалар) және
В2-рецепторлар (В2, В3, О4 топшалар) топтары. 0,-рецепторлар
(аденшіатциклазаны белсендіреді және цАМФ мөлшерін жоғарылатады)
көбіиесе постсинаптикалық тежеулер шақырады (ОЖЖ-не тандамалы). О2-
рецепторлар (аденилатциклазаны теженді) пре- және постсинаптикалық
тежеулер шакырады. Пресинаптнкалық В2-рецепторларды қоздыру ОЖЖ-
де немесе шетте медиаторлардың босап шығуын теженді. Шеткі әсерлері
(оң ииотропты және тамырларды кеңейту) пресинаптикалык О5-
рецепторлардың белсенуіне байланысты. Дегенмен, варикозды кеңеюлерден
1 Аденозиндік А^-рецепторлар ашылды. Көбіне олар мес жасушаларында болады,
айтуынша, олар бронхоспазмнын пайда болуына себепкер.
63
норадреиалиннің (дофаминнің) босап шығуыиың тежелуінде байқалатыи
пресииаптикалық дофаминдік рецепторларға ынталаңдырғыш қасиетгердің
соңғы әсерлерге айтарлықтай маңызы бар.
Шеткі иниервацияда (және ОЖЖ-де) серотонин белгілі рөл
атқарады. Бірақ бұл моноамии көбіиесе хромаффиндік жасушаларда
(шамамен 90%) болады, ол тағы нейрондарда (серотонинергиялық нейрондар)
кездеседі. Шеткі нейрондарда серотоииндік рецепторлар (5-НТ3-
рецепторлар), шеттегі және ОЖЖ-дегі пресииаптикалык серотониндік
рецепторлар (5-НТ,- рецепторлар) және ОЖЖ-сі мен тегіс бұлшық егтерде
постсинаптикалық серотониндік рецепторлар (5-НТ2-рецепторлар) бар.
Соиымен, 5-НТ3- рецепторлар (жәие мүмкін 5-НТ4) ас қорыту каналыиың
интрамуралды тұтасқан нейроидарыида болады. Серотонии осы
рецепторларды қоздырып, ацетилхолиииің бөлінуіне ықпал жасайды және
ішектің жиырылуын жоғарылатады. Пресинаптикалық 5-НТ^-рецептор-ларды
қоздыру серотониниің (норадреналиннің) бөлінуіи тежейді. Серотониннің 5-
НТ2-рецепторларға әсері тегіс бұлшықеттердіңтарылуын шақырады. Одан
басқа серотонин 5-НТ3-рецепторлары бар афферентті жүйке ұштарындағы
ноцицепторлардың сезімталдығын жоғарылатады.
Соңғы жылдары азот тотығыиа (N0) көп көңіл аударуда. Ол
ас қорыту жолдарының, кіші жамбас мүшелерінің және кеңірдектің
иинервациясына қатысатын жүйкелермен өндіріледі жәие медиатор рөлін
атқарады. Медиагорлары N0 болып келетін нейрондарды иитрергиялық
(немесе нитроксидергия лық) деп атау ұсыиылған. N0 ағзада МО-синтетаза'
катысында а-аргининнен пайда болады.
Ішкі мүшелердің қызметіи реттеуде зат алмасуда маңызды рөл
атқаратын пептидтердің бірталайы ашылды. Олардың ішінде бірқатары
қозудың берілуіне медиатор немесе модулятор ретінде қатысады. Осылай
ас қорыту жолдарының интрамуралды ганглийлердің нейрондарында
1 ^О-сннтегазаның 3 нзоформасы танымал (N08):
N08-1 немесе ^N08 (ағылшын тілінен пеигопаі; айрыкша жүйке тіндерінде
болады);
N08-2 немесе (N08 (іпдисіЬІе; ағылшын тілінен іо іпбисе - шакыру; кабыну
кездерінде пайда болатын кейбір цитокининдердің және басқа қосылыстардың зсерімен
өндіріледі. Макрофагтарда, гепатоциттерде, тамырлар мен фибробластардың тегіс
бұлшык еттерінде, эпиталиалды жасушаларда болады);
N08-3 немесе «N08 (ағылшын тілінеи епбоіһеііаі; эндотелийлерде болады).
N08-1 және N08-3 әдетге «N08 деп белгіленеді (ағылшын тілінен сопзІіІиНұе -
кұратын, елеулі; физиологиялык жағдайларда жасушаларда пайда болады.)
N0 өнімінің жоғарылауымен жүретіи патологиялык жағдайларда кызығушылык
мүмкіндігін тудыратын, келгіріягек әрбір N0 скнтетаза нзоформасының тамдамалы
тежегіштері алынған.
64
тахикининдер табылған (мысалы, Р субстанциясы). Олар ішек
моторикасына ынталандырғыш әсер көрсетеді.
Жүрек-тамыр жүйесін иннервациялауға катысатын шеткі иейрондарда
Ү нейропептид бар, олар адренергиялық нинервацияның варнкозды
кеңеюлеріндегі үлкен везикулаларда жиналған. Ү нейропептид
адреноблокаторлармен басылмайтын вазоконстрикция шақырады. Мұндай
2 немесе одан да көп медиаторлардың (модуляторлардың) бір иейронда болуы
жиі кездеседі. Аталғаи мысал адренергиялық иннервацияға жатады.
Холинергиялық нннервацияға сәйкес сілекей бездеріи иннервациялайтын
нейрондарда вазоактивті интестиналды пептидті (ҮІР1) ацетилхо лиинің бар
екендігі мәлім. Екі қосылыс та холииергиялық талшықтар ұштарыиан
бөлінеді. Бұл кезде ацетилхолин сілекендің бөлінуін ынталаңдырады, ал УІР
саливациянын жоғарылауында сілекей бездерін қанмен қамтамасыздануыиа
қажет болатын вазодилатация шақырады.
Қаңқа бұлшық еттерін иннервациялайтыи қоздырғыш иейрондар
холинерпщлық (тегіс бұлшық еттік берілу ацетилхолиннің қатысында іске
асады) болып табылады. Олардың денелері жұлыниың алдыңғы
мүйіздерінде, сондай-ақ кейбір бас сүйегі жүйкелерінің ядроларында
орналасқан, ал аксондар үзілместен қаңқа бұлшық еттерінің соңғы
пластинкаларыиа дейін барады.
Хнмиялық қосылыстар синаптикалық берілудің түрлі кезендеріне әсер
етуі мүмкін (3 және 4 тарауды қара). Бірақ затгардың әсерлеріие “нысаиа”
болып рецептордың эффектормеи байланыс жүйесінің түрлі звенолары болуы
мүмкіндігін ескеру керек. Жасуша мембраиасының ферменттері ариайы
реттеуші белоктардың қатысында рецепторлармен байланыста болу мүмкіндігі
мәлім. Мысалы, агонистердің әсерінен сәйкес рецепторларға
аденилатциклазаның белсенділігі рецепторларды крздырғанда белсеиетін О-
белоктарымен (гуаниндік нуклеотидтерді байлаиыстыратыи белоктар1 2)
реттеледі. Аденилатциклазаны белсендіретін (О5) және тежейтін (<д) О-
белоктар бар. О$-белокпеи тырысқақ вибрионыиың токсині, ал О-белокпен
көкжөтел қоздырғышыиың токсині байланысады. Сондықтан О-белоктарыиа
химиялық заттардың тікелей әсері бар мүмкіндігі дәлелденген. Бірақ мұндай
әсерлі дәрілік заттар әзірге жоқ. Сонымен қатар кейбір екіншілік
таратушылардың биосинтезі мен биотрансформациясын реттейтіи
фермеиттерге тікелей әсер етуге болады. Аденилатциклазаға тікелей
ынталаңдырғыш әсер көрсететін (рецептордан жәие 6-белоктан тыс) зат анық,
бұл өсімдік тектес дитерпен - форсколин3 (тәжірибелік зерттеулерде
1ҮІР - ағылшын тілінен гахоасііуе іпіеміпаі реріісіе
2 О- белоктын кызметі жайлы 21 бетті қара.
3 Соіеиз /огзкоһііі өсімдігінен бөлініп алынған.
65
қолдаиылады). Фосфодиэстераза фермеитіи тежеп (мысалы,
метилксантиндер), цАМФ-ты 5-АМФ-қа айналдыратыи затгар да бар.
Форсколин де, метилксаитиндер де жасуша ішіндегі цАМФ-тың деңгейін
жоғарылатады.’ форсколии цАМФ-тың пайда болуын ынталандыру аркылы,
ал метилксантиндер олардың гидролизіи тежеу арқылы.
Берілгеи тараудаэфферентті иниервацияға әсер ететін дәрілік затгардың
жүйеленуі көбінесе жүйкелік қозулардың ацетилхолиидік иемесе
норадреналиндік берілулері бар синапстарга әсерінің бағытына байланысты
құрастырылған. Заттардың 2 негізгі топтарын бөледі; 1) холинергиялық
синапстарға әсер ететін заттар; 2) адренергиялық синапстарға әсер ететіи
заттар. Бүл топтар барынша зертгелген және медициналык практикада кеңінен
қолданылады.
3 Т а р а у
ХОЛИНЕРГИЯЛЫҚ СИНАПСТАРҒА ӘСЕР ЕТЕТІН ЗАТТАР
Холинергиялық синапстарда қозудың берілуі ацетилхолиинің
қатысуында жүзеге асады.
Ацетилхолин холинергиялық нейрондар үштарының цитоплазмасында
синтезделеді. Ол цитоплазмалық энзим холинацетилаза
(холинацетилтрансфераза) қатысында ацетилкоэизим А мен холиииен
(митохондриялардан шыккан) түзіледі. Ацетилхолин синапстық капшықгарда
(везнкупаларда) қорға жиналады. Олардың әркайсысында ацетилхолиннің
бірнеше мыңцаған молекуласы бар. Жүйкелік импульстер ацетилхолиннің
синаптикалық саңылауға босап шығуын шакырады, кейіннен ол
холинорецепторлармен байланысады.
Холинорецепторлардың қүрылымы толығымеи зерттелмеген.
Мәліметтер бойынша жүйке-бұлшық еттік синапстардың
холииорецепторлары иондық (иатрийлік) каналдарды қоршаған жәие
липидтік мембранаиың бар қалындығынан өтетін 5 белоктық суббірліктер
(а, а, Р, ү, 8) бар. Ацетилхолин а-суббіріліктермен байланысады, бұл
иондық каиалдарды ашып, постсинаптикалық мембрананың
деполяризациясын шақырады.
Әржерде ориаласқан холинорецепторлардың фармакологиялыкзатгарға
сезімталдығы әр түрлі. Осыған байланысты олар мускаринге сезімтал және
некотинге сезімтал холинорецепторларға’ (М-холинорецепторлар және Н-
холинорецепторлар) бөлінеді. М-холинорецепторлар атқарушы мүшелердің
1 Мускарин (улы саныраукұлактар қатарынын, мысалы мухоморлардьің
алколоиды) жэие иикотин (темекі жапырағыныц алколоиды) өздеріне тән
холинорецепторларға тандамалы әсер етеді.
66
постсинаптикалык мембранасындағы постганглионарлық холинергиялық
(парасимпатикалық) талшықтардың ұштарында орналасқаи. Сонымен қатар
ОЖЖ-дегі вегетативті ганглийлердің1 иейрондарында (бас миыиың
қыртысында, ретикупярлы формацияда) бар. Әр жерде шоғырланған М-
хопииорецепторлардың фармакологиялық заттарға біркелкі емес
сезімталдығымеи байқалатын гетерогендігі дәлелденген. М,-
холинорецепторлар (вегетативті гаиглийлерде жәие ОЖЖ-де), М2-
холинорецепторлар (жүректегі М-холинорецепторлардың негізгі тип тармағы)1
және М3-холинорецепторлар (тегіс бұлшық еттерде, көбіне, экзокринді
бездерде) бар. М-холинорецепторларға заттардың негізгі әсерлері олардың
постсинаптикалык М2- және М.-холинорецепторларымен өзара әрекеттесуіие
байланысты. Сондықган тақырыпты жеңілдету үшін холинорецеіпорлардың
түрлері көрсетілменді, тек М-холинотропты препараттар ғана аталады.
Н-холинорецепторлар барлық преганглиоиарлы талшықгар ұштарыньщ
ганглионарлы нейрондарының постсинптикалық мембранасында
(симпатикалық және парасимпатикалық ганілийлерде), бүйрек үсті безінің
милы кабатында, синокаротндті аймакта, қаңқа бұлшық еттерінің аяқтаушы
пластинкаларында және ОЖЖ-сінде (нейрогипофизде, Реншоу
жасушаларында және т.б.) орналасқан. Н-холииорецепторлардың затгарға
сезімталдығы әр түрлі. Мысалы, вегетативті ганглийлердің Н-
холииорецепторларының (нейроналды түріндегі Н-холинорецепгорлар) қаңқа
бұлшық еттерінің Н-холинорецепторларынан(бұлшықеттертүріндегі Н-
холинорецепторлар) айтарлықтай өзгешілігі бар. Ганглийлерді
(гантлиоблокаторлық заттар) немесе жүйке-бұлшық еттік берілулерді (кураре
тәрізді затгар) таңдамалы тежеу осы жағдаймен тусіңдіріледі.
Нейроэффекторлы синапстарда ацетилхолиннің босап шығуыи реттеуге
пресинптикалық холино- және адренорецепторлар қатысады. Олардың қозуы
ацетилхолиннің босап шьнуын тежейді.
Ацетилхолии Н-холинорецепторлармен өзара байланыса отырып,
олардың конформациясьш өзгертеді және постсинптнкалық мембрананың
өтқізгіштігін жоғарылатады. Ацетилхолиннің қоздырғыш әсерінде натрий
иондары жасуша ішіие еніп, постсинптикалық мембрананың
деполяризациясын шақырады. Алғашқыда бұл белгілі шамаға жетіп, әсер 1 2
1 Вегетативті ганглийлердің нейрондарындағы М-ходннорецепторлар синапстан
тыс орналаскан.
2 Соңдай-ак пресинаптикалыкМ- холинореиепторларда бар (оларды ынталандыру
ацетилхолиннін бөлінуінің тежелуіне әкеледі). Одан басқа М4- холинорецепторлар
(жүректе, өкпе альвеолдарының кабырғасында, ОЖЖ-сінде) және М,-
холинорецепторлар (ОЖЖ-де, сілекей бездерінде, нұрлы қабатга, қанның мононуклеарлы
жасушаларында) табылды.
67
потенциалының генерациясына әкелетін жалпы синаптикалык потеициалмен
жүреді. Кейіниеи синаптикалық аумакпен шектелген жергілікті қозу жасуша
мембранасыиың ңие бойына тарайды. М-холинорецепторларды
ынталандырғанда сигналдың берілуінде 6-белоктар меи екіишілік
берілгіштер [циклды аденозинмонофосфат - цАМФ; 1,2-диацилглицерол;
инозитол (1,4,5) трифосфаты] маңызды рөл аткарады.
3.1. Кесте. Синаптикалық берілулерді фармакологиялық
реттеуте мысалдар
□інаптикалық берілулердің нвгізгі кезеңдері	Холинергиялық берілулерге әсер ететін заггар	Ддренергиялық берілулерге херететін зэттар
1 Ірекурзоріирдда нейронапда ұсгалуы	Гемихо.тиний (-)	
Медиягорларпың сингезі		а-Метилгирозин (-)
Мелиягорлардың везикулаларда живдлуы	Везамикол (-)	Резериин (-)
Жүйкеұіпгарында медаагорлардыңартык мелшерінін ылыпаүы		Ииразид (-) Транилципромин (-)
Жүйке ұшгарынан медаакфлардһщбосап шьнуы	Пимадин (+) Аминогликозидгер (-) Ботүлин токсині (-)	Тирамин (+) Эфедрин (+)
Ьедіюлшыоан медаагорлардын ыпырауы	Прозерин (-)	
Мсдиагорлардаң нейроналды ұстапуы		Амитрятнлин (-) Кокаин (-)
Реиепторлармен (пост-жэне лреоінапппсалық) байланысы	Агоннстер (+): Аиетилхолин Карбахолин Аигагонястер (-): Атропин Гексоний Тубокураріи	Агонистер (+): Норадреналин Мезатон Изадрин Аигагоинстер (-): фентоламин Аналрилин Дабеталол
Е с к е р т у. Плюс - ыиталандырғыш әсер, минус - тежегіш әсер.
Ацетилхолиннің әсері өте кысқа, өйткеиі ол ацетилхолинэстераза
фермеитімеи жылдам гидролизге гүседі (мысалы, жүйке-бұлшық етгік
синапстарда) немесе сииаптнкалық саңлаудан шығып кетеді (вегетативті
ганптийлерде). Ацетилхолиннің гидролизінде пайда болған холиннің көпшілігі
(50%) пресинаптикалық ұштармеиен ұсталып, ацетилхолиннің қайта
бносинтезінде қолдаиылу үшін цитоплазмаға тасымалданады.
Заттар синаптикалық берілуге қатысы бар түрлі үрдістерге әсер етуі
68
мүмкін: 1)ацетилхолинніңсинтезі; 2)медиатордыңбосапшығуы; 3)ацетил-
холиинің холинорецепторлармен байлаиысы; 4) ацетилхолиннің
эизиматикалық гндролизі; 5) ацетилхолиннің гидролизінде панда болған
холиннің пресинаптикалық ұштармен ұсталуы (3.1. кестені қара).
Сонымеи, ацетилхолиннің, сондай-ақ медиатордың шығуына кедергі
жасайтын ботулин токсиніиің босап шығуыи күшейтетін пресииаптикалық
үпггар деңгейінде карбахолин әсер етеді. Пресинаптикалық мембрана арқылы
холиннің тасымалдануын (иейроиалды ұсталу) заттардың әсер механизміи
анықтайтын тәжірибелерде қолданылатын гемнхолнний тежейді.
Холинорецепторларға тікелей холиномиметикалық (ацетилхолин,* пилокарпин,
цитизин) және холиноблокаторлық (М-холиноблокаторлар,
ганглиоблокаторлар, кураре тәрізді заттар) заттар әсер етеді.
Ацетилхолинэстераза ферментіи тежеу үшін холинэстеразаға қарсы заггар
(прозерин және т.б.) қолданылуы мүмкін. Дәрілік препараттар ретіңце
холинорецепторлар мен ацетилхолинэстеразаға әсер ететін заттар үлкен
қызығушылық тудыруда.
Холинорецепторларға әсер ететін заттар ынталандырғыш
(холиномиметикалык1) иемесетежегіш (холиноблокэторлық) әсеркөрсетулері
мүмкін. Мұидай заттардың жіктелуінің негізі болып олардың белгілі бір
холииорецепторларға әсерлерінің бағыты табылады. Осы принциптерге
байланысты холииергиялық синапстарға әсер ететін заттар келесі түрде
жүйеленуі мүмкін:
1.	М- жәие Н-холинорецепторларға әсер ететін заттар
•	М -, Н-х олиномиметиктер
Ацетилхолии Карбахолин
•	М -, Н-х олииоблокаторлар
Циклодол
2.	Холинэстеразаға қарсы заттар
Физостигмии салицилаты	Прозерин
Галаитамин гидробромнді	Армин
3.	М-холииореценторларға әсер ететіи заттар
•	М-холиномиметиктер (мускариномиметикалықзаттар)
Пилокарпин гидрохлориді	Ацеклндин
•	М-холиноблокаторлар (антихолинергиялык,этропии
тәріздес заттар)
Атропин сульфаты	Метацин
Платифиллин гидротартраты	Ипратропий бромиді
Скополамин гидробромиді
1 Грек тілінен тітезіз - ұқсату.
69
4.	Н-холниореценторларға әсер ететін заттар
•	Н-холиномиметиктер (иикотиномиметикалықзатгар)
Цитмтон Лобелин гидрохлориді
•	Н-холинорецепторлардың немесеолармен байланыскан
иоидық каиалдардың тежегіштері
Ганглиоблокаторлық заттар
БензогексониЙ Пентамии Гигроиий Пирилен Арфоиад
Кураре тэрізді заттар (шеткі әсерлі миорелаксанттар)
Тубокурарии хлориді Панкуроиий бромнді Пипекуроний бромнді
3.1.	МУСКАРИНГЕ ЖӘНЕ НИКОТМНГЕ СЕЗІМТАЛ
ХОЛИНОРЕЦЕПТОРЛАРҒА ӘСЕР ЕТЕТІН ЗАТГАР
3.1.1.	М- ЖӘНЕ Н-ХОЛИНОРЕЦЕПТОРЛАРДЬІ
ЫНТАЛАНдаРАТЬЩ ЗАТТАР(М-, Н-
ХОЛИНОМИМЕТИКТЕР)
Бұл топтьщ заттарына ацетилходин және оның аиалогтары жатады.
Холинергиялық сииапстарда медиатор рөлін аткарягын ацетияхолин хопин
меи сірке қышқылының күрделі эфирі және моно-төртіишілік аммоний
косылыстарыиа жатады. Дәрілік препарат ретінде мүлде колданылмайды,
өйткеніол өте қысқа уақыт әсер етеді (біриеше минут). Сонымен катар
ацетилхолии (әдеттехлорид түрінде:Г=СІ)тәжірибелікфизиология
мен фармакологияда кеңінен қолданылады.
(СНАЫ+- СНГ СН2- СНг-ОСО~ КҒ
а)К=СН3
б)К=ИН2
Ацетилхолин М- жәие Н -холинореяеяторларға тікелей ынтадандырғыш
әсер көрсетеді. Ацетилхолиннің жүйелік әсерінде М-холиномнметикалық
әсері басым болады*. брадикардия, тамырлардың кеңеюі, бронхтың жәие
асказаи-ішек жолдарының бұлшық еттерінің тонусы меи жиырылу
белсендігінің жоғарылауы, бронхтын. және ас корыту жолдары бездермпң
секрециясыиың жоғарылауы және т.б. Осы барлық әсерлер негізіиеи
холинергиялык (парасимпатикалық) жүнкелерді қоздырғанда пайда болатыи
әсерлерге ұқсас (3.2. кестені қара). Ацетилхолиннің вегетативті
гаиглийлердің Н-холииорецепторларына (симпатикалық жәие
70
параснмпатикапық) ыиталандырғыш әсері оның М-холиномиметикалық
әсерімен жабылып кетеді. Н-холиномиметикалық әсер М-
холииорецепторларды тежегеиде оңай байқалады (мысалы, М-
холиноблокаторлармен, атропиимен). Осындай көріиісте үлкен мөлшердегі
ацетилхолин артериялық кысымды төмендетудің орнына симпатикалық
гаиглийлердің және бүйрек үсті безіиің милы затының Н-холнно-
рецепторларын қоздыру аркылы прессорлық әсер көрсетеді.
3.2.	Кесте. Холинергиялық жүйкелерді тітіркендіргеңце
байкалатын негізгі әсерлер
Ынталандыратын әсерлер'	Тежегіш әсерлер
Жүрек	
Жүрекшелер арқылы өткізгіштіктін өту жылдамдығының күшеюі	Брадикардия, жүректің токгауы. Жүрекше- нің жиырылу белсенділігінің төмендеуі. Атриовентрикулярлы түйіннің тежелуі және тоқтауы.Жұрекгіңөткізгіштік жүйесі бойынша откізгіштік жылдамдығының төмендеуі
Қан тамырлары	
	Қаңқа бұлшык еттерінің және сілекей бездерінінтамырларын кеңейтеді
Тегіс бұлшық еттер	
Бронхтың, асқазанның, ішекгін, өт қапшығының, өт жолдарының, куықтың бұлшық еттерін, нұрлы қабаттың айналмабұлшықеттерін, кездін кірпікшелі бұлшык еттерін тарылтады (моторикасы мен тонусын жоғарылатады)	Асқазанның, ішектің, куықгың сфинктерлерін босаңсытады
Бездер	
Бронхтардың, асказанның, ішекгің, сілекейдің, жастың, мүрын- жұгқыишақ бездерінің секрециясы жоғарылайды	
1 Тер бездері мен полиэректорларды иннервациялайтын холннергиялык талшыктар
симпатикалык иннервацияға жатады.
71
Ацетнлхояин канка бұлшык етгерінің Н-холинорецепторларыиа
иіталавдырғыш әсер керсетеді. ОЖЖ-сінде де ацетилхолинге сезімтал
юдинорецепторлар бар. Ацетилхолин өте жоғары концеитрацияларда
физиологиялыктан тыс) холинергиялық берілулерді тежейтіи мүмкіндігін
мкеру кажет.
Медицина практикасында глаукомада сирек ацетилхолинніц аналогы
сарбахаяин цаоданылады. Карбахолинніц ацетилхалиннен айырмашылыгы оныц
иурацтылыгында. Ол ацетилхолинэстеразамен гидролизге түспейді,
іондыцтан айтарлыцтай узац әсер көрсетеді (1-1,5 саг шамасында).
Карбахолин тек тікелей холиномиметикалыц эсер гана көрсетіп қоймай,
пресинаптикалыц үщтардан ацетилхолинніц иіыгуын ынталандырады.
Карбахолинніц фармакологиялық эсерініц спектрі ацетилхолинмен бірдей.
Ол М- жэне Н-холинорецепторларга әсер етуімен аныцталады.
3.1.2. М- ЖӘНЕ Н-ХОЛИНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ
ТЕЖЕЙТШ ЗАТТАР (М-, Н-ХОЛИНОБЛОКАТОРЛАР)
10 тарауды қара “Паркиңсонға қарсы затгар”
3.2. ХОЛИНЭСТЕРАЗАҒА қарсы заттар
Ацетилхолин медиаторы көбінесе ацетилхолянэстераза фермеитімен
ыдырауға ұшырайды. Соңғысы көп мөлшерде ацетилхолин бөлінетін жерде
постсннаптикалық мембранада (постганглиоиарлық холинергиялық
талшықгар ұштарында, қозғалтқыш жүйкелеріиің ұштарында, ОЖЖ-де,
вегетативті гаиглийлерде және т.б.) шоғырланғаи. Бұл ацетилхолиннің
холин мен сірке қышқылына айналатын жылдам эизиматикалық
гидролизіне әкеледі.
Ацетилхолииэстераза* ацетилхолин молекуласының 2 жерімен - анионды
жәие эстеразды орталықтарымеи байланысады. Аииоиды орталықпен
элекгростатикалық күш арқылы ацетилхолиннің оң зарадталғаи төртіншілік
аэот атомымен, ал эстеразды орталығы - оиың карбоиилды тобыиың
кеміртегімен байланысады.
Холинергиялық берілулер айтарлықгай дәрежеде бөлінетін ацетилхолин
меи ацетилхолинэстераза концентрациясының қатыиасына тәуелді болуы
мүмкіи. Қозудың берілуін Жеңілдету мүмкіншілігіиің бірі
1 Ацетитаолинэстеразаіазартылған және кристалл түрінде бөлініп алынған белокгы заг.
72
ацетилхолинэстеразаны тежеу болып табылады. Осы мақсатпен
холинэстеразага қарсы заттар қолданылады. Олардың иегізгі әсерлері бұл
заттардың ацетилхолинэстеразаны1 тежеуімеи және ацетилхолнинің
гндролизіне кедергі жасауымен байланысты. Бұл холииорецепторларға аса
аикын және ұзақ әсерімен байқалады. Сонымен, бұл препараттардың әсері
М- және Н-холиномиметнктерге ұқсас, бірақ холииэстеразаға қарсы
затгардың әсері ацетилхолин аркылы жүзеге асады. Жеке препараттар
(мысалы, прозерин) біраз тікелей холиномиметикалық әсер көрсетеді.
Холинэстеразаға қарсы препараттардын ацетидхолинмен
байланысуының тұрақтылығына қарай оларды 2 топка бөлуге болады:
I. Әсері қайтымды препараттар
Физостигмин салицилаты Прозерии Галантамин гидробромиді
II. Әсері қайтымсыз препараттар1 2
Армин
Ацетилхолинэстеразаны тежеу ферменттің ацетилхолин байланысатын
жерімеи дәрілікзатгардыңдабайланысуы аркылы жүреді. Кейбірпрепараттар
аниондық және эстеразалық орталыктармеи (прозерин), басқалары - тек
аниондық (эдрофоннй) немесе тек эстеразалық(көптеген фосфорорганикалық
қосылыстар) орталықтармен байланысады. Сонымен қатар, холинэстеразаға
қарсы заттар мен ацетилхолинэстеразаның өэара әсерлесуінде гидрофобты
байланыстар маңызды рөл атқарады.
Холинэстеразаға қарсы заттар аиетилхолнинің гидролизіне кедергі жасаЙ
отырып, мускарин және никотин тәріздес әсерлерді күшейтеді және ұзартады.
М-холиномиметикалық әсерлер біркатар тегіс бұлшық етгердің(көздің қасан
қабағының айиалма бұлшық еті мен кірпікшелі бұлшық етгері, брцнх, асказан-
ішек жолдарының өт жолдырының және т.б. бұлшық еттері) тонусы мен
жиырылу белсенділігінің жоғарылауымен баиқалады. Холинэстеразаға қарсы
заттар емдік мөлшерде әдетте брадикардия шакырады, жүректің жұмысы
төмендейді, жүректің өткізгіш жолдарында қозуцың берілу жылдамдығы
баяулайды. Артернялық қысым төмендейді. Препаратты көп мөлшерде
енгізгенде тахикардня (жүректің жиырылу жиілігіие әсері олардың тек М-
1 Холинэстеразаға қарсы заттар қаниың сары суында, глиалды элементгерде,
бауырда және т.б. жерлерде орналасқан холинэстеразаны да(бутирилхолинэстеразаны,
псевдохолннэстеразаны) тежейді. Бутирилхолинэстеразаның кызметі белгісіз. Дегенмен,
ол жүйке ұштарымен бөлінетін ацетилхолнннің гидролнзіне катыспантыны белгілі.
2 Әсері қайтымсыз заттарға, армнннен басқа ФОҚ тобынан басха да
холинэстеразаға карсы заттар жатады. «Қайтымсыз әсер» термині інартты түрде
қолданылады, өйткені бұл затгар ацетилхолинэстераза байланысынан өте баяу болса да
босапшыгады.
73
хояинорецепторларға әсерімен ғана емес, соиымеи катар симпатикалық
ганглвйлердің, бүйрек үсті безінің милы заттарының және сопақша ми
орталықгарының холинорецепторларын ынталандыруына да байлаиысты)
дамуымүмкш.
Холинергиялық иннервациясы бар бездердің (бронхиалды, ас қорыту,
тер және т.б.) секрециясын холинэстеразаға қарсы заттар күшейтеді.
Никотии тәріздес әсерлер жүйке-бұлшық еттік берілулерде де,
вегетативті ганпіийлерде де байқалады. Холинэстеразаға қарсы заттар аз
мелшерде қаңқа бұлшық еттеріие жәие вегетативті гашлийлерде қозуцың
берілуш жеңілдетеді, ал көп мөлшерде тежегіш әсер корсетеді.
Холинэстеразаға қарсы заттар аз мөлшерде ОЖЖ-сін ынталандырады
(электрознцефалограмманың десинхронизациясы дамиды, бірқатар
рефлекторлы реакциялардың уакыты азаяды). Жоғары, әсіресе уытгы
молшерлерде бұл заттар ОЖЖ-сіи тежейді.
Холинэстеразаға қарсы препараттардың көздің қызметіне, аскдзан-ішек
жолдарының, қуықтың тонусы меи моторикасына, жүйке-бұлшық еттік
берілулерге жәие ОЖЖ-не әсерлері практикалық қызығушылық тудыруда.
Холинэстеразаға қарсы затгар көзге келесі түрде әсер етеді:
а)	нұрлы қабаттың (рздужная оболочка) айналма бұлшық етіндегі (т.
Зрһілсіегриріііае) М-холинорецеіпорлардың қозуына жәие осы бұлшық етгің
жиырылуына байланысты қарашықтыңтарылуын (миоз1) шакырады;
б)	көз іші қысымын төмендетеді. Сонғысы миоздың салдарынан болады.
Бұл кезде нұрлы қабат жұқалана түседі, көздің алдыңғы камерасының
бұрыштары барынша ашылады, осыған байлаиысты нұрлы-қасаң қабатты
бұрыштың (фонтанов) кеңістігі арқылы ақ қабақтың (склера) веиозды
синусына (шлеммов каналы) коз іші сұйығының ағып өтуі жеңілдейді;
в)	аккомодацияның спазмын шакырады. Берілгеи жағдайда заттар тек
холннергиялық нндервациясы бар кірпікшелі бұлшык етгеріиің (т. сШагіз)
М-жшинорецепторларын ынталандырады. Соңғысының тарылуы кірпікшелі
белбеуінің (циннов байламы) босаңсытады, осыған байланысты кез
бұршағының (қривнзна) дөңестігі үлкейеді. Көз жақын жердеи көруге
бейвделеді.
Холинэстеразаға қарсы заттардың көз іші қысымын төмендету кабілеті
іляукоманы емдеуде кеңінен қолданылады.
Асқазан-ішек жолдарының моторикасына холинэстеразаға қарсы заттар
холинерғиялық инвервацияның М- жж Н-холинорецепторлары және бұлшық
ет аралық (ауэрбахово) өрімдер (сплетение) аркылы ынталандырғыш әсер
көрсетеді. Қуыктың тонусы мен жиырылу белсенділігі жоғарылайды. Бұл
1 Грек тілінен туозіз - жабу.
74
әсерлер ішек және куықтың атониясыи жою үшіи қолданылады.
Холинэстеразаға қарсы препаратгар жүйке-бұлшық етінің берілуін
жеңілдетуіне орай миастенияда, сонымен қатар деполяризацияға қарсы
(бәсекелес) әсері бар кураре тәрізді заттардың аитагонисті ретінде
қолданылады (3,4 тарауды қара).
Препараттарды таңдау олардың белсенділігімен, тіндік тосқауылдардан
өту кабілетімен, әсерінің ұзақтығымен, тітіркендіргіш қасиетімен,
уыттылығымен аиықталады. Глаукомада прозерии (неостигмин
метилсульфаты), физостигмин, армин (бүлардың ерітінділерін
конъюнктивалды куысқа тамызады) қолданылады. Галантамин мұндай
максатпен қолданылмайды, өйткені ол тітіркендіргіш қасиет көрсетіп,
коиъюнктиваның ісінуін шақырады.
Резорбтивті әсер үшін (миастенияда, ішек пен куықтың атониясында,
полиомиелиттен кейін, деполяризацияға қарсы әсері бар кураре тәрізді
заттардың антагонңсті рётінде) әдетте уыттығы төмеи затгар прозерии және
галантамин қолданылады, сирек - физостигмин.
Гематоэнцефалды тосқауылдан галаитамин (нивалин) және
физостигмин (үшіишілік аминдер) өтеді. Осыған байланысты полиомиелиттен
кейін қалған көріністерде холинергиялық берілулерді тек шетте ғана емес,
сондай-ақ ОЖЖ-де де белсендіру үшін галантамин қолданылады.
Ересек және қарт жастағы адамдарда прогрессивті деменцияның
бастапқы кезендерінде (Альцгеймер ауруы секілді) физостигмии есте сактау
қабілетін жақсартады. Осы мақсатпен галантаминді’ де қолдануға болады.
Физостигмин М-холиноблокаторлармен және әсер спектрінде айқын
М-холиноблокаторлық компоненті бар орталық әсерлі затгармен (мысалы,
кейбір пснхотропты затгармен) уланғанда қолданылады.
Резорбтивті әсер ету үшін прозерииге қарағанда әсерлері ұзағырақ
пиридостигмин бром иді (местинон) және о к с а з и л
(амбеноний хлорнді) қолданылады.
Эдрофоний (теизилон) өте қысқа уақыт әсер етеді, сондықтан
деполярнзацияға қарсы әсері бар кураре тәрізді заггардың антагонисті ретінде
қолданылады.
1 Альцгеймерауруынемдеудехолинэстеразағакарсыпрепарат рнвастигмин
(экселон) ұсынылған. Мидың ацетил- және бутирилхолинэстеразасы оның тежегіш
әсерлерінің негізгі нысаиалары. Тәжірибедеривастигмнн шеткітіндерге(жүректің, канка
бүлшық еттерінің және т.б.) карағанда гиппокамп пен бас мн қыртысының
ацетилхолинэстеразасын белсенді түрде тежейтіні анықталды. Сонымен, ОЖЖ-де
холинергия.зық берілудің жүйкелік импульстері жаймен калпына келеді. Препарапы
курспен қолдану Альцгеймер ауруының көріністерін төмендетіп, наукастың
жағдайынын жаксаруына әкеледі.
75
Холиюстеразаға қарсы препараттармен улану мүмкін. Бұл иегізінде
ағзада ацетилхолиннің көп мөлшерінщ жиналуына және холинорецепторларды
тікелей қоздыруыиа байланысты. Аса жиі упанулар ФОҚ-ды1 қолдаиғанда
байқалады. Олар өздеріиің айқын липофилділігіне байланысты кез-келгеи
жолмен енгізгеиде жақсы сіңеді (тері бетіие енгізгеиде де) жәие
ацетилхолинэстеразаиы ұзақ уақытқа тежейді. ФОҚ-мен жедел улану
кідірместен дәрігердің көмегін талап етеді. Ең бірінші енгізілген жерден ФОҚ-
ты шығару керек. Егер бұл тері беті немесе шырышты қабаттар болса оларды
натрий гидрокарбонатыиың 3-5% ерітіндісімен барынша шаю қажет.
Заттардың ас қорыту жолдарына түсуінде асқазаиды шаяды,
адсорбциялаушы және іш жүргізгіш заттар береді жәие жоғары сифонды
клизмалар тағайындалады. Бұл шаралар интоксикация көрінісі жойылғанша
көп рет қайгалана береді. Егер ФОҚ кднға түссе олардың зәр арқылы шьпуын
(күшейтілген диурез көмегімеи) жеделдету керек. Қанды ФОҚ-дан
тазартуцың тиімді әдістері гемосорбция, гемодиализ және перитонеалды
диализ.
ФОҚ-мен жедел улануды емдеудің маңызды компоиентгері - М-холи-
иоблокаторларды (атропин, атропии тәрізді заттар 3; 3.3 тарауды қара),
сонымеи катар холинэстераза реактиваторларын қолдану. Соңғысына
молекуласында оксим (-ҺЮН) топтары бар бір қатарқосылыстаржатады:
дипироксим (тримедоксим бромңді, ТМВ-4), изоиитрозин.
Олар ацетилхолинэстеразамеи байланысқаи ФОҚ-дың қалдықтарымен
байланысады да ферментті босатып, оның физиологиялық белсенділігін
қалпына келтіреді. ОЖЖ-не төртіншілік аммонилік қосылыс дипироксим
иашар, ал үшіишілік аммонилік қосылыс изонитрозин жақсы енеді.
Холинэстераза реактиваторлары уланудан кейін тек бірінші сағаттарда
тиімді екенін ескеру керек, ал кешіккен жағдайларда олар
ацетилхолинэстеразаның тек аз мөлшерін қалыпты жағдайға әкеледі. Бұл
препаратгардыңәсерлерінің баяу дамуымен байланысты ФОҚ-мен улануларда
холинэстераза реактиваторларымеи М-холиноблогаторларды жұптастырып
қолдаиғаи жөи. Холинэстераза реактиваторларын парентералды
тағайындайды. Қажет болған жағдайларда біриеше рет енгізеді.
Соиымен қатар симптоматикалық терапия жүргізу қажет. Науқастың
тыныс алуыи бақылау керек. ФОҚ бездердің гиперсекрециясын
1 ФОҚ-ға дәрілік препараттар қатарынан басқа, сондай-ақ жәндіктерді жоюға
ариалған инсектицидтердіц (латын тілінен іпзесіит - жәндік, саесіге - елтіру) үлкен тобы
жәие басқа да ауыл шаруашылығында колданылатын препараттар (фуигидцидтер,
гербицидтер, дефолиангтар және т.б.) жатады. Хлорофос, карбофос, дихлофос сияқіы
жәие т.б. инсекгицидтер кең таралған.
76
шақыратынын ескере отырып, ауыз қуысын шайып және кеңірдек пен
бронхтардағы бөлінділерді шығарып отыру қажет. Керекті жағдайларда
көмекші немесе жасанды тыныс беру қолданылады. Психомоторлық
қозуларда аминазин, сибазон (диазепам), иатрий оксибутираты және тағы
басқа тежегіш касиеті бар препараттар қолданылады.
3.3.	МУСКАРИНГЕ СЕЗІМТАЛ ХОЛИНОРЕЦЕПТОРЛАРҒА ӘСЕР
ЕТЕТІН ЗАТТАР
3.3.1.	М-ХОЛИНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ ЫНТАЛАНДЫРАТЬІН ЗАТТАР
(М-ХОЛИНОМИМЕТИКТЕР НЕМЕСЕ
МУСКАРИНОМИМЕТИКАЛЫҚ ЗАТТАР)
М-холииомиметиктер М-холинорецепторларғатікелей ынталандырғыш
әсер көрсетеді. Мұндай заттардың эталоны болып М-холинорецепторларға
тандамалыәсері бар мускарин алколоиды жүреді. Мухоморларда кездесетін
мускарии жедел уланулардың себептері болуы мүмкін. Дәрілік заттар ретінде
қолданылмайды.
Медициналық практикада М-холиномиметиктердеи үшіншілік
аминдерге жататын пилокарпин меи ацеклидин кеңіиеи қолданылады.
Пилокарпин - Оңтүстік Америкада өсетін РИосагрих реппаіі/оііиз
ЗаЬогапсІі өсімдігіиің құрамында болатын алколонд. Снитетикалық жолмен
алынған; метилимидазол туындысы. Тікелей М-холиномиметикалық әсер
көрсетеді. Вегетативті холинергиялық жүйкелерді қоздырғанда байқалатын
касиеттерге ұксас әсерлер көрсетеді (3.3. кестені қара). Пилокарпин әсіресе
бездердің секрециясын жоғарылатады. Ол көз қарашығын тарылтады және
көз іші қысымын төмендетеді. Сонымен қатар аккомодация спазмын
шақырады. Осылай, берілген параметрлер холинэстеразаға карсы заттардың
әсеріне ұқсас өзгереді. Негізгі айырмашылығы - пилокарпин көз бұлшық
еттеріиің М-холинорецепторларына тікелей әсер көрсетеді, ал
холинэстеразаға қарсы заттар ацитилхолинэстеразаны тежеу арқылы.
Практикалық медицинада пилокарпии глаукоманы емдеуде көз тамшьшары
түрінде қолданылады. Резорбтивті әсер үшін ол қолданылмайды.
Ацеклидин - тікелей әсерлі синтетикалық М-холиномиметик. Бұл
3-оксихинуклидиннің күрделі эфирі. Жергілікті және резорбтнвті түрде
қолданылады. Ацеклидин глаукомада, сонымен қатар асқазан-ішек
жолдарының, қуықтың, жатырдың атониясында тағайындалады.
Ацеклндинді және басқа да М-холиномиметиктерді мөлшерден тыс
еигізгенде физиологиялық антагонистер ретінде М-холнноблокаторлар
(атропин, атропин тәрізді заттар) қолданылады.
77
33.	Кесте. М-холинорецепторлардың агонистері мен
антагоиистеріиің кейбір әсерлері
Мүшелер	Параметрлер	Әсерлері	
		Агоинстер	Антагонистер
Квз	Нұрлы кабатгын айналма бұлшық етінің тонусы Көз іші кысымы Циллярлы бұлшык еттердін тонусы	Жоғарылайды (миоз) Төмендейді Жоғарыдайды (акко- моддцияның спазмы, жақыннан кару)	Төмеңдейді (мидриаз) Жоғарылайды Төмевдейді (аккомодацияның салдануы. алыстанкөру)
Сілекей бездері	Секреция	Жоғаръиайды	Төмендейоі
Жүрек	Ырғак Жүрекшелердің жиырылғьшгпяы Атрновентрикулярлы өткізгіпггік	Төмендейді (брадикардия) Темендейді Төмендейді (тіпті атрновентрикулярлы өткізгіпггіктің тежелуі)	Жоғарылайды (тахикардия) Жоғарылайды Жеңілдейді
Тамырлэр	Тегіс бұлшық еттердің тонусы	Төмеңдейді1	
Кеңірдек, бронхгар	Тегіс бұлшық етгердің тонусы Бронх бездерінің секрециясы	Жоғарылайды Жоғарылайды	Төмендейді Төмендейді
Аскдзан, ішек	Моторика Экскреторлық бездердің секрециясы	Жоғарылайды Жоғарылайды	Төмендейді Төмендейді
Өг капшьны мен жолдары	Тегіс бұлшык еттердің тонусы	Жоғарылайды	Төмендейді
Қуық	Қабырғаеының тонусы мен моторикасы	Жоғарылайды	Төмендейді
‘ЭңдотелиалдьікжэсушалардьіңМ-холинорецепгорларыньшталандьірғанда
дамитын әсер N0 арқылы жүреді (эндотелиалды релаксациялаушы фактор).
78
33.2.	М-ХОЛИНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ ТЕЖЕЙТІН ЗАТТАР
(М-ХОЛИНОБЛОКАТОРЛАР НЕМЕСЕ АТРОПИН ТӘРІЗДІ
ЗАТТАР)
М-холиноблокаторлар - бұл М-холинорецепторларды тежейтін затгар.
Берілген топтың барынша зертгелген өкілінің бірі - атропин. Осыған
байлаиысты М- холиноблокаторларды көбіиесе атропин тәрізді затгар деп
атанды. М-холиноблокаторлардың негізгі әсерлері атқарушы жасушалар
мембраналарының (постганглионарлы холинергиялық талшықтардың
ұштарында) шеткі М-холинорецепторларын тежеуіне байланысты. Сондай-
ақ олар ОЖЖ-дегі (егер гематоэнцефалды тосқауылдан өтсе) М-
холинорецепторларды тежейді.
М-холиноблокаторлардың әсерлерінің прииципі М-
холинорецепторларды тежей отырып, олардың ацетилхолин1 медиаторымен
байланысуыиа қедергі жасайды. М-холиноблокаторлар холинергиялық
(постсинаптйкалық) жүйкелердің және М-холнномиметикалық белсенділігі
бар (ацетилхолиннің және оның аналогтары, холинестеразаға қарсы затгар,
сонымен қатар мускариномиметикалық затгар) затгардың тітіркендіргіш
қасиетін азайтады немесе жояды.
М-холииоблокаторлар химиялық құрылымы бойынша үшіншілік
аминдер және төртіншілік аммоний тұздары больш келеді. Жоғары таңдамалы
әсерлі М-холиноблокатор - атропин бірқатар өсімдіктерде болатын
алколонд: белладониада (Аігора Ъеііасіоппа), мендуанада (Нуозсуатиз пі§ег),
сасық меңдуанада (Оаіига зігатопіит). Химиялық кұрылымы бойынша бұл
тропиннің және В, Ь-тропты қышқылының1 2 күрделі эфирі. Синтетикалық
жолмен алынғаи. Атропиннің, әсіресе спазмалитикалық қасиеті айқын
байқалады. М-холииорецепторларды тежей отырып, атропии көптеген тегіс
бұлшық етті мүшелердің холинергиялық (парасимпатикалық) жүйкесінің
ынталаңдырғыш қасиетін жояды. Оның әсерінеи асказан-ішек жолдарының,
өт жолдарының жәие өт қапшығыиың, бронхтардың, куық бұлшық еттерінің
тонусы төмендейді.
Атропин көздің бұлшық еттерінің тонусына әсер етеді. Нұрлы кабаттың
айналма бұлшық еттерінің М-холинорецепторларын тежеу көз карашығының
кеңеюін (мидриаз) шакырады. Көздің алдыңғы камерасынан сұйықгыктың
ағып өтуі нашарлайды және көз іші қысымы жоғарылайды (әсіресе
1 М-холиноблокаторлар пресннаптикалық М-холинорецепторларды тежей
отырып, ацитилхолинның босап шығуын едәуір жоғарылатады. Бірақ бұл әсер
байқалмайды, ойткені постсинаптикалық М-холинорецепторлар жабық.
2 Атропин Ь- және О-гиосциаминнің қоспасы.
79
ілаукомада). Кірпікше бұлшық еттерінің М-колинорецепторларын тежеу
олардың босаңсуына әкеледі, бұл цшнюв байламы тарылуының жоғарылауын
шакырады және көз бұршағының дөңестігін кішірейтеді. Аккомодацияның
салдануын шақырады және кез алыстан көруге бейімделеді.
Атропиннің жүрек-тамыр жүйесіне әсері негізінен жүрек жағынан
бяйқалады. Жүректе кезбе жүйкенің холинергиялык әсерінің төмендеуімен
түсіндірілетін тахикардня пайда болады. Бұл кезде адренергнялык
(сямпатикалық) нннервацияның тонусы орын алады. Сонымен бірге кезбе
жүйке болып келетін эфферентті доғамен жүрекке теріс рефлексті жояды
немесе оның алдын алады. Атриовентрикулярлы өткізгіштік жақсарады.
Тамырларға және артериялық қысымға атропнн мүлде әсер етпейді, бірак
холиномиметикалық1 2 заттардың гипотензивті әсеріне кедергі жасайды.
Атропиннің кджеггі қасиеттерінің біріңе бездердің - бронхиалды, мұрын-
жұтқыншақ, ас корыту (әсіресе сілекей), тер және жас секрециясын тежеу
жатады. Бұл ауыз куысының шырышты қабатының және терінің кұрғауымен,
дауыс тембрының өзгеруімен сипатталады. Тер бөлінуінің төмендеуі дене
температурасының жоғарылауына әкелуі мүмкін.
Атропин бездердің холинергиялық нннервациясы тежеуден басқа,
холнномиметикалық заттардың ынтапандырғыш әсерін жояды. Әсер ету
механнзмі басқаша қосылыстардың (мысалы, гистамнн) бездер
секрециясына ынталандырғыш әсері атропинді енгізгеннен кейін де аса
өзгермейді. Осы себептерге байланысты гормондармен реттелетін сүт
бездерінің секреторлык кызметі мүлде өзгермейді.
Атропиннің жергілікті қолдануда байқалатыи анестезиялык
белсенділігі бар.
Атропин ОЖЖ-дегі М-холннорецепторларының қозуына байланысты
эндогенді ацетилхолин мен холннэстеразаға қарсы заттардың әсерлерінің
дамуына кедергі жасайды. Орталық холнноблокаторлық қасиетіне
байланысты ол экстрапирамидтік жүйенің холинорецепторларын’ тежей
отырып, қозғалыстың кейбір бұзылупарында (паркинсонизмде) тнімді әсер
керсетеді.
1 Көптеген тамырлардын тонусы тек адренергиялык иннервацнямен реттеледі.
Сонымен катар мүндай тамырларда иннервацияланбантыи М-холинорецепторлар да
бф. Экспериментге эндотелийлерде қоадырғанда тамырлардың кенеюіи шақыратын
М-холииорецепторлар орналасқаиы көрсетілгеи. Соңғысы N0- эндотелиді
релаксациялаушы фактордың босап шыгуыиа баиланысты.
2 ОЖЖ-ніц холинорецепторларын таңдамалы тежейтін затгардын ариайы тобы
бф—орталы қ холиноблокаторлар. Оларға кейбір анкснолитиктер (амизил),
иаркинсонизмді емдеуце қолданылатын заттардьщ (циклодол) бір катары және т.б.
жгпады.
80
Атропин асқазаи-ішек жолдарынан, соңымен қатар шырышты
кдбатгардан жақсы сіңеді. Атропин және оның метаболиттері көбінесе бүйрек
аркылы шығады. Резорбтивті қолданғанда әсерінің ұзактығы шамамен 6 сағат.
Кездің шырышты қабатына жергілікті енгізгенде аккомодация 3-4 күнге
бұзылады, мидрназ 7 және одан да көп күнге дейін сақталады.
Атропин тегіс бұлшық етгі мүшелердің спазмында спазмолитик ретінде
қолданылады: ас қорыту жолдарының, өт жолдарының. Ауыру сезімімен
(шаншу) жүретін спастикалық көріністер атропинді қабылдағаннан кейін
басылады немесе жойылады. Бронхаспазмда да тиімді. (
Атропнннің бездер секрециясын төмендету қаснетін асқазанның және
он екі елі ішектің ойық жараларында, жедел панкреатитте, гиперсаливацияны
(паркнисонизмде, ауыр металдар тұздарымен уланғанда) басу үшін
қолданады.
Атропиннің операция алдында премедикация үшін кеңінен қолданылуы
оның сілекей, мұрын-жұтқыншақ және трахеобронхиалды бездердің
секрециясын басуына байланысты. Сонымен қатар, жүректің М-
холинорецепторларын тежей отырып (ваголитикалық әсері), атропин жүрекке
келетін теріс рефлекстердің, сондай-ақ оның рефлекторлы тоқтауының
(мысалы, жоғарғы тыныс алу жолдарын тітіркендіретін ингаляцияға арналған
заттарды қолданғанда) алдын алады.
М-холнноблокаторлық қасиеті вагустық әсерге байланысты
атрновентрикулярлық тежелулерде, кейбір жағдайларда стенокардияда
жүрекке жағымды.
Көз практнкасында атропиинің мндриатикалық әсері диагностикалык
мақсатпен (көзілдірік таңдағанда тор қабатын зертгеу үшін) және көздің кейбір
аурулурында (ирндоциклит және т.б.) қолданылады.
Атропннді М-холиномиметиктермен және холинэстеразаға қарсы
заттармен улануды емдеуде қолданады.
Атропиннің жанама әсері негізінен оның М-холнноблокаторлық
қасиетіңе байланысты. Көбінесе ол ауыз қуысының құрғауымеи,
аккомодацияның бұзылуымен, тахикардиямен байқалады. Көз іші
кысымының жоғарылауы (атропинді глаукомада колдануға болмайды)
обстипация1, зәр бөлінуінің бұзылуы мүмкін.
Атропинмен уланғанда холинергиялық әсерлердің басылуымен және
загтың ОЖЖ-не әсерімен байланысты симптомдар дамиды. Жұтынудың және
сойлеудің бұзылуымен жүретін ауыз қуысы мен мұрын-жұтқыншақтың
шырышты қабатының құрғауы байқалады. Тері құргайды. Дене
1 Іштің қатуы. Латын тілінен оЬхііраііо - толу.
81
температурасы жоғарылайды. Қарашықгар кең, фотофобня1 тән. Қозғалыс
және сөйлеу қозулары жүреді, есте сақтау қабілеті мен бағдары бұзылады,
галлюцинациялар болады. Улану психоздың жедел түріне ұқсас жүреді.
Атропинмен улану көбінесе балапарда болады. Бүл препаратты
мөлшерден тыс енгізгенде немесе осы алколоиды бар өсімдіктің (беладонна,
меңдуана) жемісін жегенде дамиды. Емдеуде асқазан-ішек жолдарынан әлі
сіңе қоймаган атропинді шығару (асқазанды шаю, танин, белсендірілген көмір,
тұзды іш айдағыштар), затгың ағзадан шығуын жеделдету (форсирленген
диурез, гемосорбция) және физиологиялық антагонистерді (мысалы, ОЖЖ-
не жақсы өтетін холинэстеразаға қарсы заттарды) қолдану қажет. Айқын
қозуларда диазепам (сибазон), кейде қысқа әсерлі барбитураттар
тағайындалады. Аса шексіз тахикардияда р-адреноблокаторларды қолданған
жөн. Дене қызуын сырттан суыту арқылы төмендетеді. Қажетті жағдайларда
жасанды тыныс колданылады. Фотофобияның салдарынан мұндай
науқастарды караңғы бөлмелерге орналастыру қажет.
Құрамында атропині бар дәрілік заттардың ішінде кәдімгі беладонна
препараттары, мысалы сығындылары (қою жәве құрғақ) қолданылады.
Атропин тәріздес алколондтарға скополамин (Ь- гиосцин)
жатады. Химиялык кұрылымы бойынша ол скопин мен Ь-тропты қышқылдың
күрделі эфирі. Скополамңи Зсороііа сатіоііса өсімдігівде және аз мөлшерде
құрамында атропині бар басқа да өсімдіктерде кездеседі. Айқын М-
холиноблокаторлық қасиеті бар. Атропин жүрекке, бронхқа, ас корыту
жолдарына, ал скополамин - көзге және бірқатар экскреторлық бездердің
секрециясына күшті әсер көрсетеді. Скополамин атропннге қарағанда әсері
қысқа.
ОЖЖ-не әсері жағынан скополаминнің атропиннен айтарлықтай
айырмашылығы бар. Скополамин емдік мөлшерде тыныштандырғыш,
ұйқышылдық әсер және ұйқьі шақырады. Экстрапирамндалық жүйеге және
пирамидті жолдардан мотонейрондарға қозуцың берілуіне тежегіш әсер
көрсетеді.
Қолдану көрсеткіштері атропинге ұқсас, яаркоз аддывдағы зат ретінде
(әдетте морфинмен бірге), сонымен қатар теңіз және әуе ауруларының
(“Аэрон” таблеткасының кұрамына кіреді) алдын алу үшін, кейде -
паркинсонизмде қолданылады.
’ Жарыктан қорку. Грек тілінен рһоз, ілік септ. рһоіоз - жарык, рһоЬоз -
коркыиыш, жаскану.
82
Көз практикасында крлдану үшін синтетикалык атропии тәрізді препарат
гоыатропин (тропмн мен миндаль кышкылының күрделі эфирі)
ұсынылды. Ол қарашыкдың кеңеюін және аккомодацияның салдануын
шакырады. Атропинге қарағанда әсері қысқа (15-20 сағ).
Әсері одан да кысқа пепарат - тропикамид (2-6 сағ).
Әсімдікшикізатынаналатыналколондтоптарына платифиллин
(метилпирролизидин туындысы) жатады. Жалпақ жапырақты зиягүл
(крестовник широколистный) өсімдігінің кұрамында кездеседі (Зепесіо
ріаіурһуііиз). М-холиноблокаторлық қасиеті жағынан атропиннен кем.
Айтарлыктай ганглиоблокаторлык және тікелей миотропты спазмолитикалык
(папаверия тәрізді) әсер көрсетеді. Тамыр қозғалтқыш орталығын тежейді.
Платифиллин негізінен спазмолитик зат ретінде асқазанның, ішекгің,
өт жолдарының, өт қапшығының, қуықтың спазмдарында қолданылады.
Мидың және тәждік тамырлар тонусының патологиялық жоғарылауын басу
үшін де қолданылады. Кейбір жағдайларда платифиллин офтальмологияда
қолданылады. Ол карашықты қыска уақытқа кеңейтеді. Аккомодацияға аз
әсер етеді.
Көзге әсер ету ұзақтығына байланысты қаралған препаратгарды келесі
тәртіппен коюға болады: атропин > скополамин > гоматропин > платифиллин
> тропикамид.
Сиитетикалық препарат м е т а ц и н моно-төртіншілік аммоний
қосылыстарына жатады. Осыған орай ол гематоэнцефалды тоскауылдан
нашар өтеді, сондықтан оның барлық әсерлері көбінесе шеткі М-
холиноблокаторлық болып келеді. ОЖЖ-не әсер етпейді. Атропиннен
айырмашылығы оның айқын бронхолитнкалык қасиетінде. Көзге әсері
жағынан атропинен кем.
Метацин спазмолитик ретінде бронхиалдық демікпеде, ойық жараларда,
бауырдың шаншуында, анестезиологняда премедикация үшін (бронх
бездерінің секрециясын төмендетеді және жүрекке, бронхқа кезбе жүйкенің
қозуының берілуінтежейді) қолданылады.
Төртіншілік аммоний қосылыстарына бронходилататор ретінде
қолданылатын ипратропий бромидіжәне тровеитол жатады
(13 тарауды қара).
Аталған препараттар тандамалы емес М-холиноблокаторларға жатады.
Осыған байланысты М(-холинорецепторларды таңдамалы тежейтін
препараттар (мысалы, пирензепин) синтезделген. Оларды асқазанның және
он екі елі ішектің ойық жараларын емдеуде қолданады (15.3 тарауцы кара).
83
3.4.	НИКОТИНГЕ СЕЗІМТАЛ ХОЛИНОРЕЦЕПТОРЛАРҒА ӘСЕР
ЕТЕТІН ЗАТТАР
Никотинге сезімтал холинорецепторлар (Н-холинорецепторлар) әр
жерде шоғырланған. Олар вегетативті ганілийлерде, бүйрек үсті безінің милы
заттарында, жүйке-бүлшық еттік синапстарда, каротидті шумақтағы
афферентті импульстардың хеморецепциясы мен таралуларында, сонымен
қатар ОЖЖ-де нейронаралық қозуцың өтуінде эфферентті импульстердің
берілуіне қатысады.
Әр жерде шоғырланған Н-холинорецепторлардың сезімталдығы
химиялық қосылыстарға әр түрлі, бүл олардың құрылысының
айырмашылығына байланысты болуы мүмкін. Осыған орай вегетативті
ганглийлерге, жүйке-бұлшық еттік синапстарының холинорецепторларына,
ОЖЖ-не таңдамалы әсер ету үшін заттарды алуға мүмкіндік берілген.
Н-холинорецепторларды қоздыратын заттар Н-холиномиметиктер
(никотиномиметиктер), ал тежегіштері - Н-холиноблокаторлар
(никотиноблокаторлар) деп аталады.
3.4.1.	НИКОТИНГЕ СЕЗІМТАЛ ХОЛИНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ
ЫНТАЛАНДЫРАТЫН ЗАТТАР (Н- ХОЛИНОМИМЕТИКТЕР)
Бүл топқа никотин, лобелин, цитизин алколоидтары жатады. Олар
Н- холинорецепторларға екі кезеңдік әсер көрсетеді (қозу кезеңі тежеу
әсеріне ауысады).
Н и к о т и н - темекі (Мсоііапа іаЬасит және Мсоііапа гихііса)
жапырағының алколоиды, химиялық құрылымы бойынша
пирндинметилпирролндин.
Емдік бағапығы жоқ. Эксперимеиталды фармакологияда заттардын әсер
ету механизмін талдау үшін қолданылады. Сонымен қатар темекі шегу кең
тарағандыкган никотиннің фармакодинамикасы мен фармакокинетикасын білу
токсикология жағынан маңызы бар.
Никотин шеткі және орталық Н-холинорецепторларға әсер етеді. Әсіресе,
оған екі кезеңдік әсер көрсететін вегетативті ганглийлердің Н-
холинорецепторлары сезімтал. Бірінші кезең (козу) гангпионарлы нейрондар
мембранасының деполяризациясымен, екіншісі (тежеу) ацетилхолинмен
бәсекелес антагониздігімен сипатгалады. Никотин ацетилхолиннің синтезіне,
босап шығуына және гидролизіне әсер етпейді.
Никотин тыныс алу және тамыр қозғалтқыш орталықтарының
рефлекторлы қозуын шақыратын синокаротидті аймақтың
84
хеморецепторларына айқын ынталандырғыш әсер көрсетеді. Тежелу кезеңі
қаида никотиннің жоғары концентрациясы жиналғанда байқалады.
Аз мөлшерде никотин бүйрек үсті безінің хромаффинді жасушаларының
Н-холинорецепторларын қоздырады, осыған байланысты адреналиннің
бөлінуі күшейеді, көп мөлшерде қарама-қарсы әсер көрсетеді. Вегетативті
ганглийлерге әсер ету үшін шамадан тыс мөлшерлер қолданғанда жүйке-
бұлшық еттік берілуді алғашкыда жеңілдетеді, кейіннен тежейді.
Никотин ОЖЖ-не де айқын әсер көрсетеді. Бұл кезде де екі кезендік
эс&р көрсетеді: оны аз мөлшерде қолданғанда - қозу, көп мөлшерце—тежелу
байқалады. Никотиннің бас миының кыртысына әсер етуіне байланысты
субъектнвті жағдай да барынша өзгереді. Никотин тыныс алу орталығын
күшті қоздырады (көп мөлшерде тежейді). Көп мөлшерде никотин тырысу
шакырады.
Никотиннің антндиуретикалық қаснетін де оның орталық әсерлерімен
байланыстырады (гипофиздің артқы бөлігінен антидиуретикалық гормонның
бөлінуін күшейтуіне байланысты болар).
Никотиннің түрлі мүшелер мен жүйелерге әсері оның шеткі және
орталық әсерлерімен байланысты.
Жүректің жиырылу жиілігі алғашқыда төмендейді (кезбе жүйкенің
орталығын және интрамуралды парасимпатикалық гангпийлерді қоздырады),
кейіннен күшейеді (заттыңсимпатикалықганпіийлерге қоздырғыш әсері және
бүйрек үсті безінің милы қабатынан адреиалиннің бөлінуі).
Никотин аз мөлшерде артериялык қысымды жоғарылатады. Бұл
симпатикалық ганглийлер мен тамыр қозғалтқыш орталығының қозуына,
адреналнннің бөлінуінің жоғарылауына және заттың тікелей тамырларды
тарылтатын миотропты әсеріне байланысты.
Никотнннің әсерінен жиі лоқсу болады (орталықтан дамыған), құсу
болуы мүмкін. Ішектің моторикасы жоғарылайды. Көп мөлшерде никотин
ішектің моторикасын төмендетеді.
Сілекей және бронх бездерінің секреторлық қызметі алғашқыда
жоғарылайды, кейіннен тежелу кезеңі жүреді. Никотннге баяулап бейімделу
дамиды.
Никотин шырышты қабаттарданжәнетері бетіненжақсы сіңеді. Ағзада
оның айтарлықгай бөлігі негізінеи бауырда, сондай-ақ бүйректе және өкпеде
биотрансформацияға түседі. Никотин және оның ыдырағандағы өнімдері
бүйрек арқьілы апғашқы 10-15 сағатта шығады.
Никотинмен жедел уланғанда гиперсаливация, лоқсу, кұсу, диарея
байқалады. Брадикардия тахикардияға ауысады. Артериялык қысым жоғары,
ентігу тыныс алудың тежелуіне ауысады. Қарашықгар басында тарылған,
85
кейіннен кеңейеді. Көрудің, естудің бұзылыстары, сондай-ақ тырысулар
болады. Көмек көбінесе тыныс алуды қалыпты ұстауға бағытталған,
өйткені өлім тыныс алу орталығының салдануынан болады. Никотиннің
детоксикацнясында қажетгі уақытқа жасанды тыныспен қамтамасыз
еткен жөн.
Никотиимен созылмалы улану темекі шегумен байланысты. Бірак, темекі
түтінінде басқа да уытты заттардың бар екенін ескеру кажет. Созылмалы
уланудың көріністері әр түрлі. Тыныс алу жолдарының шырышты
қабаттарының қабынуы, гиперсаливация байқалады. Асқазан сөлінің
кышқылдығы төмендеуі мүмкін. Тоқ ішектің моторикасы жоғарылайды.
Әзгерістердің ішінде қан айналымы жағынан артериялық қысымның
жоғарылауынан және жүректің жиырылу ырғағының жылдамдауынан
басқа экстрасистолия және пароксизмалды тахикардия болуы.мүмкін.
Никотин стенокардия ұстамаларының дамуына ықпал жасайды, кейде
көруді нашарлатады. ОЖЖ-нің жоғарғы бөлімдері жағынан айтарлықтай
өзгерістер байқалады.
Темекі шегу денсаулыкка үлкен зиян келтіреді. Бұл жүрекгің ишемиялық
аурупарының, өкпе ісігінің, созылмалы бронхиттің, өкпе эмфиземаларының
және т.б. дамуына ықпал жасайды. Темекіні шамадан тыс шегетін адамдар
ішінде ерте дамитын өлім және мүгедекгік жоғарылап барады.
Н-холиномиметиктер ішінен дәрілік заттар ретіиде тыныс алуды
рефлекторлы қоздыратын лобелинжәне цитизин қолданылады.
Лобелин-ТоЬеІіаіп/іаіа өсімдігініңқұрамыидаболатынапколоид.
Химиялық құрылымы бойынша үшіншілік аминдерге жатады. Каротидті
шумақтардың рецепторларына (сопакша мндың басқа да орталықгарына)
холиномиметикалық әсер көрсетіп, тыныс алуды рефлекторлы қоздырады.
Алғашында кысқауақытқд артериялык қысымды төмендетеді (кезбе жүйкенің
орталыктары мен ганглийлері белсенеді), кейіинен жоғарылаиды (көбінесе
симпатикалык ганглийлерге және бүйрек үсті безінің милы заттарына
ынталаидырғыш әсер етуімен байланысты).
Тыныстың анқын қозуы ракитник (Суіізиз ІаЬигпит) және термопсис
(Тһегторзіз Іапсеоіаіа) өсімдіктерінің кұрамындағы алколонд - цитизинді
қолданғанда байқалады,
Химиялык кұрылымы бойынша цитизин екіншілік аминдерге жатады.
Н-холинорецепторларды қоздыруына байланысты негізгі әсерлерінің түрлері
лобелинге ұқсас. Жоғары концентрацняда бұл алколоидтар Н-
холинорецепторлардытежейді.0,15%цитизинерітіндісі цититон деген
атпен шығарылады.
Екі препарат та кейде тыныс алуды ынталандыру үшін (егер тыныс
86
орталығының рефлекторлы қозғыштығы сақталса) қолданылады. Көк
тамырға енгізеді. Әсерлері өте қысқа мерзімді.
Сонымен қатар бұл алколоидтарды темекі шегуден айығуды
жеңілдетін препараттардың негізгі компоненттері ретінде қолданады
(цитизин -“Табекс” таблеткасында, лобелнн - “Л о б е-
сил”таблеткасында бар).
3.4.2.	НИКОТИНГЕ СЕЗІМТАЛ ХОЛИНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ ЖӘНЕ
(НЕМЕСЕ) ОЛАРМЕН БАЙЛАНЫСҚАН ИОНДЫҚ
КАНАЛДАРДЫ ТЕЖЕЙТІН ЗАТТАР	’
Бұл топқа ганглиоблокаторлық заттар, жүйке-бұлшық еттік
синапстардың тежегіштері және кейбір орталық холиноблокаторлар жатады.
а) Вегетатнвті ганглнйлерде козудыц өтуін тежейтін
заттар (ганглиоблокаторлар)
Ганглиоблокаторлық заттар симпатикалық және парасимпатикалық
гаиглийлерді, сонымен қатар бүйрек үсті безінің милы затының және каротидті
шумақгардың Н-холинорецепторларын теженді.
Химиялык кұрылымы бойынша негізгі ганглиоблокаторлар топтары
келесі түрде берілуі мүмкін:
І	.Бис-төртіншілік аммоний қосылыстары
Бензогексоний* 1 Пентамин Гигроний
2	. Үшінціілік аминдер
Пирилен2 Пахикарпин гидройодиді
Медициналық практикада қолданылатын ганглиоблокаторлар әсер ету
механизмі бойынша деполяризацияға қарсы заттарға жатады. Бірқатар
ганглиоблокаторлар (гексоний, пирилеи) Н-холинорецепторларды емес
ашық иондық каналдарды тежейді. Сонымен қатар басқа да
гаиглиоблокаторлар (мысалы, арфонад) Н-холинорецепторларды тежейді
(холинорецепторларды танитындар).
Ганглиоблокаторлардың резорбтнвті әсерлерінде байқалатын
фармакотерапиялық маңызы бар негізгі қасиеттерге келесілер жатады.
Симпатикалық ганглийлерді тежеуіне байланысты қан тамырлары кеңейеді
(артериялық, көк тамырлық), артериялық және көк тамырлық қысымдар
1 Дийодидтер және дибромидтер түріиде ұксас гексаметоннй, гексоннй және т.б.
атгармен препараттары шығарылады.
1 Шетелде битартрат түрінде ұксас пемпидин және т.б. аттармен препарат
ШЫғары пяды
87
төмендейді. Шеткі тамырларды кеңейіу (мысалы аякгыңтамырларын) аталған
жердегі қан айналымын жақсартады. Парасимпатикалық ганглийлерде
импульстің өтуін тежеу сілекей, асказанбездері секрециясының төмендеуімен
және ас қорыту жолдары моторикасының бәсеңдеуімен байқалады.
Ганглиоблокаторлардың вегетативті гангяийлерге тежегіш әсері ішкі
мүшелердің рефлекгорлы реакцияларыныңтемендеуінің себебі болады.
Ганглиоблокаторлық әсерлердің айқындығы аталған орталықтардың
бастапқы тұрғыдағы тонусына байланысты екенін ескеру керек. Егер
экспериментте тамыр қозғалтқыш орталығы бұзылған болса
ганглиоблокаторлар артериялық қысымды төмендетпейді. Керісінше,
адренергиялық (симпатикалық) иниервацияның жоғары тонусында анық
байқалады.
Препараттардың екі түрлері бар. Біріншісі ұзақ қолдануға
арналған. Мұндай заттарға келесі негізгі талаптар қойылады: әр түрлі жолмен
енгізгенде олардың белсенділігі жоғары, әсері ұзак, уыттығы төмен болуы
тніс және күрделі жанама әсерлері болмауы керек. Оларға бейімделу баяу
дамуы немесе мүлде дамымауы керек.
Көрсетілген препараттар ішінен ұзақ қолдануға колайлы үшіншілік
аминдер, мысалы п и р и л е н (пемпндин тозилаты). Ол асқазан-ішек
жолдарынан жақсы сіңеді, белсенділігі айқын және әсері ұзақ (8 сағ және
одан да ұзак). Белсенділігі жағынан ол бензогексоннйге (төменді қара) ұқсас,
бірақ уыттығы төмен. Үшіншілік аминдерді тағайындағанда төртіншілік
аммоний тұздарынан айырмашылығы олардың гематоэнцефалды
тосқауылдан жақсы өтетінін ескеру керек. Бұл қасиеті ОЖЖ-нің қызметіне
теріс әсерінің себебі болуы мүмкін (пирилеңді қолданғанда кейде жылдам
басталатын психикалық бұзылыстар, дірілдеу және т.б. байқалады).
Үшіншілік аминдерге, сондай-ақ ганглиоблокатор пахикарпин
гидройодиді жатады. Бүл есекмия (софора толстоплодный) (Борһога
раһусагра) өсімдігі к^рамындагы алколоидтың түзы. Ганглиоблокаторларлык,
белсенділігі төмен жэне әсері узаң емес. Миометрияга ынталандыргыш әсер
көрсетеді. Ол жіңішке ішектен жаңсы сіңеді.
Бис-төртіншілікаммонийтұзы- бензогексонийдің жетерліктей
жоғары белсенділігі мен айқын таңдамалы әсері бар, бірак әсерінің ұзақгығы
шамалы (3-4 сағ). Сонымен қатар асқазан-ішек жолда-рынан бензогексоний
нашар сіңеді. Осыған орай парентералды енгізгені жөн, бұл оның айтарлыкгай
кемшілігі. Аталған қасиетгерді пентамин де (азаметоний бромиді,
пендномид) қамтиды. Ол әсерінің белсенділігі және ұзақтығы жағынан
бензогексонинден кем.
88
Қарастырылған ганглиоблокаторлар ойық жараларда, облитерациялық
эндоартериитте, өкпенің ісінуінде, артериялық эмболияда, сирек
гипертониялық ауруларда (көбінесе гипертензивті криздерде) қолданылады.
Практикалык медицинада қысқа уақытқа қолдануға
арналған препараттар көп қызығушылық танытуда. Мұндай жағдайларда
қысқа әсер (10-20 мин) шақыратын ганглиоблокаторлар қолданылады.
Оларға гнгроний және арфонад (триметафанкамфорсульфонаты1)
жатады. Басқа да ганглиоблокаторлар тәрізді бұлар да артериялық кысымды
симпатикалық ганілийлерді тежеу арқылы төмендетеді. Арфонад гистаминнің
босап шығуына ықпал жасайды және оның біраз тамырларды миотропты
түрде кеңейтетін әсері бар. Гигроний айқын таидамалы ганглиоблокаторлық
әсерімен сипатталады. Сонымен қатар оның уытгығы арфонадқа қарағанда
5-6 есе төмен.
Қысқа әсерлі ганглноблокаторлар басқарылатын гипотензияда
қолданылады. Көк тамырға тамшылатып немесе бөлшектеп енгізеді.
Заттарды енгізуді тоқтатқаннан кейін (10-15 мин кейін) артериялық қысым
бастапқы деңгейге тез келеді. Хирургиада басқарылатын гипотензия жүрек
пен тамырларға операция кезінде қолайлы және шеткі тіндерде қан айналымды
жаксартады. Артериялық қысымның төмендеуі мен операция жасайтын жерде
тамырлардан қан кетудің азаюы тиреондоэктомия, мастоэкгомия сиякты
операцияларды жүргізуді жеңілдетеді. Нейрохирургияда бүл заттардың
гипотензивті әсері ми ісінуінің даму мүмкіндігін азайтады.
Сондай-ақ ганглиоблокэторларды қолдану операция кездерінде жүректе,
тамырларда және басқа да ішкі мүшелерде мүмкін болатын теріс
рефлекстердің белгілі дәрежеде алдын алады.
Ганілиоблокаторлардықодданудабайқалатын жанамаәсерлериегізінен
вегетативті ганглийлердің тежелуімен байланысты. Оларға тән жанама
әсерлердің бірі - ортостатикалық коллапс. Ол дененің қалпын күрт
өзгерткенде дамиды (мысалы, горизонталды жағдайдан вертикалдыға
ауысқанда артериялық қысымның айқын және тез түсуі байқалады). Аса
күшті гипотензняның салдарынан естен тану болуы мүмкін. Ортостатикалық
коллапстың алдын алу үшін препаратгы қабылдағаннан кейін науқас 2
сағаттай жатуы тиіс. Ганглиоблокаторларды қолдануда іштің катуын
(обстипация) тудыратын асқазан-ішек жолдары моторикасының төмендеуі
жиі байкалады. Салдық илеустің2 болуы да мүмкін. Мидриаз,
аккомодацияның бүзылуы, дизартрия3, дисфагия4, зәр шығуының кідіруі
болуы мүмкін.________
1	Арфонадта катион орталығының рөл ін оң зарядталған күкірт атомы орындайды.
2	Ішектік өтпеу (түйілу). Грек тілінен еііео - бүрамын.
3	Анық сөйлеудің бүзылуы. Грек тілінен <іуз - жоққа шығару, агіһгоо -косамын,
біріктіремін.
4	Жұтынудың бүзылуы. Грек тілінен рһо§іа - жұту.
89
Ганглиоблокатортарды қолданғанда кауіпті аскынулар сирек кездеседі.
Өлім себептері әдетте тыныстың тежелуіне байланысты болады.
Ганглиоблокаторларды мөлшерден тыс енгізгенде оттегін беру, жасанды
тыныс беру, аналептиктер тағайындау, сонымен қатар осы топтың антагонисті
болып келетін прозеринді енгізу қажет. Артериялық қысымды жоғарылату
мақсатымен а-адреномиметикалықзаттарды колданған жөн (4;4.1 тарауды
қара). М-холинорецепторларды қоздыратын заттар (мысалы, карбахолин,
ацеклидин) аккомодацияның бұзылуында қарашықтың кеңеюінде, сонымен
қатар асқазан-ішек жолдары тонусының төмендеуінде, куықгың атониясында
тиімді болады.
Ганглиоблокаторларды ұзақ қолданғандаоларға әдетте бейімделу пайда
болады (төртіншілік аммоний тұздарына қарағанда пириленге баяу).
Ганглиоблокаторлық заттар гипотензияда, айқын атеросклерозда,
тәждік қан айналымның жетіспеушілігівде, глаукомада, бүйрек қызметінің
төмевдеуівде және миокардтың органикалық зақымдалуывда қолдануға
болмайды.
б) Жүйке-бұлшық етгік берілуді тежейтін заттар (кураре тәріздІ
заттар немесе шеткі әсерлі миорелаксанттар1)
Бұл фармакологиялық заттар тобының негізгі әсерлері жүйке-бұлшық
етгік қозудың берілуін тежей отырып, қаңқа бұлшық етгерінің босаңсуын
шакыру. Алғашқьща мұндай қасиетгер курареден байқалған, сондықтан осы
топтың заттарын кураре тәрізді заттар деп атайды.
Кураре Оңгүстік Америкада өсетін Зігусһпоз және Сһопсіосіепсігоп
өсімдіктерінің сығындысы. Көптеген жүзжылдар бойы кураре садақ уы
ретівде қолданылған. XX ғ. 40-шы жылдары оны медицинада қолдана
бастады. Кураре құрамында бірталай алколоидтар бар: негізгілерінің бірі -
тубокурарин (препаратын өсімдік шикізатынан алады). Сонымен қатар, басқа
да кураре тәрізді синтетикалық, жартылай синтетикалық және өсімдіктерден
алынатын препараттар бар. Олардың бәрі қозғалтқыш жүйкелерінен қаңқа
бұлшық еттеріне қозудың берілуін тежейді.
Химиялық құрылымы бойынша кураре тәрізді заттардың көпшілігі
1 Миорелаксантгар-бұлшык еггерді босансытатын затгар. Грек тілінен туз - бұлшық
етгер және лат. тілінен ге/агаг/о-босансьпу. Шеткі әсерлі миорелаксанттармен қатар ор-
талық әсерлі миорелаксанттар, мысалы мидокалм (толперизон),
сирдалуд(пізанидин), диазепам (анксиолитиктердіқара)бар.
90
төртіншілік аммоний қосылыстарына жатады. Келесі препараттар кеңінен
қолданылады: тубокурарин хлориді', панкуроний бромиді, атракурий,
дигилин1 2.
Төртіншілік аммоний қосылыстарында екі катиондық орталыктары (оң
зарядталған азот атомдары) бар. Кураре тәрізді белсенділігі катиондык
орталықтары зарядтарының концентрациясына, оларды жабушы
раднкалдардың сипатына, азот атомдарының ара қашықтықтарына және
молекуланын орталық бөлігінің құрылымына байланысты. Катиондық
орталықтарына орай Н-холинорецепторлардың анионды құрылысымен
полярлық байланыстар жүреді. Сонымен қатар полярлы емес байланыстар
да белгілі бір рөл атқарады. Катиондық орталықтардың арақашықтығы Н-
холинорецепторлардың анионды құрылысының бір бірінен алыстығын
көрсетеді деп сананды. Көптеген кураре тәрізді заттарға азот атомдарының
арақашықтығы 1,4-1,5 нм (14-15 Е; шамамен 10 көміртектік атомдар
тізбегінің ұзындығына сай). Катиондық орталықтардың арақашықтығы
басқаша препараттар да белгілі, бұл холинорецепторлардың аниондық
орталықтарының аракашықтығының әр түрлілігімен түсіндіріледі.
Кураре тәрізді заттар шектеуші пластинкалардың Н-
холинорецепторларымен байланысып, постсинаптикалық мембрана
деңгейінде жүйке-бұлшық етгік қозуцың берілуін тежейді. Бірақ, әр түрлі
кураре тәрізді заттармен шақырылған жуйке-бұлшық еттік тежелудің генезі
әр қалай болуы мүмкін. Әсер ету механизміне байланысты олар келесі негізгі
топтарға бөлінеді:
1)	Цеполяризацияеа царсы (деполяризацияламайтын) заттар
Тубокурарин хлорнді Панкуроний бромнді Пипекуроний бромнді
2)	Цеполяризациялаушы заттар
Дитилин
3)	Әсері аралас заттар
Диоксоний
Цеполяризацияга қарсы препараттар Н-холинорецепторларды тежеп,
ацетилхолиннің деполяризациялаушы әсеріне кедергі жасайды. Иондық
каналдарға тежегіш әсері екінші дәрежелі болып қалады. Деполяризацияға
қарсы заттар бәсекелес және бәсекелес емес Н-холиноблокаторлар болуы
ықтимал. Осылай, Н-холинорецепторларға әсер етуіне байланысты кураре
тәрізді заттар (мысалы, тубокурарин) мен ацетихолин арасында нағыз
1 Синонимі; тубарнн. Тубокураринде азот атомының біреуі төртіншілік, екіншісі
-үшіншілік.
2 Дихлорид және днбромид түрлерінде үқсас препаратгар келесі аттармен белгілі:
суксаметоний хлориді, листенон, миорелаксин, сукцинилхолиний хлориді және т.б.
91
бәсекелес антагонизм болуы мүмкін. Тубокурариимен шақырылған жүйке-
бұлшық етгік тежелуінде шектеушіпластинкалардыцН-холинорецеиторлар
аймағында ацетиходиннің концентрациясын жоғарылатса бүл жүйке-бұлшық
еттік берілуді бастапқы қалпына әкеледі (бәсекелес әсерлі ацетихолин
холинорецепторлармен байланысып тұрған тубокурарииді ығыстырып
шығарады). Егер мұнда қайталап тубокурариниің концентрациясын
жоғарылатса, оида тежегіш әсерлер қайта дамнды. Осындай принциппен
әсер ететін кураре тәрізді затгар бәсекелес деп аталады. Бәсекелес әсерлі
препараттарға, соидай-ақ панкуроний (павулон), пнпекуро-
н и й (ардуан), векуроний, атракурий жатады. Одан басқа
әсері бәсекелес емес препараттар бар (мысалы, престонал). Бұл
жағдайда кураре тәрізді препараттар және ацетихолин әр түрлі, бірақ өзара
байланысқан шектеуші пластинкалардың рецепторлық субстраттарымен
байланысады. Деполяризацияға қарсы кураре тәрізді заттардың әсерлерінің
белсенділігі мен ұзақтығы наркозға арналған заттардың әсерімен өзгеруі
мүмкіи. Сонымен, эфир және аз дәрежеде фторотан деполяризацияға қарсы
кураре тәрізді заттардың миопаралитикалық әсерлерін күшейтеді және
ұзартады, азоттың шала тотығы мен циклопропан олардың белсенділігіне
әсер етпейді. Деполяризацияға қарсы кураре тәрізді препараттардың тежегіш
әсері гексенал немесе натрин тиопенталының қатысында сәл күшеюі мүмкін.
Цеполяризациялаушы заттар (мысалы, дитилин) Н-дшшнорецептор-
ларды қоздырып, постсинаптикалық мембрананың тұрақты
деполяризациясын шақырады. Деполяризацияның алғашқы басталуында
бұлшық еттің тартылуы - фасцикупяция болады (жүйке-бұлшық еттік берілу
қьісқа уақытқа жеңілдейді). Аз уақыттан кейін миопаралитикапык әсер
басталады.
Жеке кураре тәрізді заттар аралас эсерлерімен сипатталады
(деполяризациялаушы және деполяризацияға қарсы әсерлері бірге жүреді).
Бұлтопка диоксоний (деполяризациялаушыбәсекелесемеспрепарат)
жатады. Алғашында қысқауақытқа деполярнзация шақырады, кейіннен ол
әсер деполяризацияламайтын тежеуге айнапады.
Жоғарыда айтылғандай кураре тәрізді запардың негізгі қаснеті олардың
миопаралитикалық әсері. Белсенділігіне байланысты (мөлшерлерін салыстыра
отырып) негізгі препараттарды келесі түрде ретке қоюға болады: пипекуроний
> панкуроний > тубокурарин > дитилин.
Кураре тәрізді заттар бұлшық еттерді белгілі бір ретпен босаңсытады.
Олардың көбі бірінші жақ пен мойынның, кейіинен қол-аяктың, кеуденің
бұлшық еттерінің жүйке-бұлшық еттік синапстарын тежейді. Затгардың
92
әсеріне тыныс алу бұлшық еттері тұрақты. Соңғы кезекте тыныс алудың
токгауымен жүретін диафрагма салданады.
Миопаралитикадык, эсердің кеңдігі - маңызды сипаттаманың бірі. Бұл
заттың оған аса сезімтал бұлшық еттердің салдануыи шақыратын мөлшері
мен тынысты толығымен тоқтатуға арналған мөлшер аралықтарының
диапазоны. Қодданылатын препараттар (мысалы, тубокурарин, панкуроний,
пипекуроний) аз миопаралитикалық кендік әсерімен сипатталады.
Кураре тәрізді заттарды миопаралитикалық әсерлерінің ұзақгығы
бойынша шартты түрде 3 топқа болуге болады: қыска әсерлі (5-10
мин) - дитилин; әсерінің ұзақтығы орташа (20-30 мин) -
атракурий, векуроний; әсері ұзақ (30-40 мин және одан да көп) -
тубокурарин, панкуроний, пипекуроний.
Кураре тәрізді заттардың антагоннстін таңдау олардың
миопаралитикалық әсерлерінің механнзміне негізделеді. Деполяризацияға
қарсы (бәсекелес) заттардың белсенді антагоннстері холинэстеразаға қарсы
(прозерин, галантамин) заттар. Соңғысы ацетилхолинэстеразаны тежей
отырып, синаптнкалық саңлауда ацетилхолиннің концентрациясын
айтарлықтай жоғарылатады. Бұл жоғарыда айтылғандай Н-холинорецеп-
торлармен байланысып тұрған кураре тәрізді қосылыстарды ығыстырып
шығарып, жүйке-бұлшық етгік қозуцың берілуін қалыпты жағдайға келтіреді.
Сонымен қатар, антагонист ретінде қозғалтқыш жүйкелердің ұштарынан
ацетилхолиннің босап шығуына ықпал жасайтыи пимадинді (4-
аминопирндин) қолдануға болады.
Деполяризациялаушы заттардың практикада нағыз антагонистері жоқ.
Холинэстеразаға қарсы заттарды осы мақсатта қолдануғаболмайды, өйткені
олар деполярнзациялаушы кураре тәрізді заттардың әсерін жоя алманды,
керісінше оны күшейтеді. Кеңінен қодданылатьш деполяризациялаушы зат
дитилнниің әсері құрамында дитилинді гндролизге ұшырататын плазма
холинэстеразасы бар жаңадай цитратты қан енгізгенде токтайды.
Көптеген кураре тәрізді заттардың жүйке-бұлшық еттік синапстар
жағынан жоғары тандамалы әсері бар. Сонымен қатар, олардың ішінде
кейбіреулері басқа да холинергиялық синапстарға әсер етуі мүмкін.
Деполяризацияға қарсы затгардың бірқатарының ганглиоблокаторлық
белсенділіктері бар (әсіресе, тубокурариннің). Бұл қасиеті артериялық
қысымның төмендеуімен, синокаротндті анмақтың және бүйрек үсті безінің
милы қабатының Н-холинорецепторларын тежеуімен байкалады. Кейбір
заттарға жүрекгің тахикардиясын шақьфатын айқын М-холиноблоқаторлық
қасиет тән.
93
Тубокурарин және басқа да препараттар артериялық қысымды
төмендететін және бронх бұлшық етінің тонусын жоғарылататын гистаминнің
босап шығуын күшейтеді. Деполяризациялаушы кураре тәрізді заттар
электролиттік тепе-тендікке әсер етеді. Постсинаптикалық мембрананың
деполяризациясын шақыру нәтижесіиде қаңқа бұлшық еттерінен калий
иондары шығып, олардың деңгейі экстрацеллюлярлы сұйық пен қан сары
суында жоғарылайды. Бұл жүрек аритмиясының себебі болуы мүмкін.
Деполяризациялаушы заттарды қодданғанда наркоздан кейінгі кезде
фасцикуляцияның әсерінен пайда болған микротравмалар нәтнжесінде
бұлшық еттің ауыруы байқалады.
Деполяризациялаушы заттар ганглиоблокаторлық әсер көрсетпейді. Көп
мөлшерлерде олар ганглнйлер мен бүйрек үсті безі милы қабатының Н-
холинорецепторларын ынталандыра отырып, артернялық қысымды
жоғарылатады.
Деполяризациялаушы кураре тәрізді заттар қаңқа бұлшық еттерінің
аннулоспиралды ұштарын ынталандырады. Бұл проприоцептнвті
талшықтарда афферентті импул$>сацияның күшеюіне әкеледі және
моносинаптикалық рефлекстердің тежелуін шақыруы мүмкін.
Төртіншілік аммоний тұздары қосылыстары ішіңцегі кураре тәрізді
заттардың көпшілігі ОЖЖ-не әсер етпейді (гематоэнцефалды тосқауылдан
нашар өтеді).
Төртіншілік аммоний тұздары косылыстарының кураре тәрізді заттары
асқазан-ішек жолдарынан нашар сіңеді, сондықтан оларды парентералды,
әдетге көк тамырға енгізеді.
Кейбір заттар ағзада ферментативті ыдырауға ұшырайды. Алдында
айтылғандай дитнлиннің қысқа уақыт әсер етуі қан сары суының
холинэстеразасымен гидролизге түсуіне байланысты. Кураре тәрізді заттар
және олардың метаболиттері негізінен бүйрек арқьілы шығады.
Кураре тәрізді заттар түрлі хирургиялық операциялар жүргізу үшін
анестезиологияда кеңінен қолданылады. Қаңқа бұлшық еттерінің босаңсуын
шақыра отырып, кеуде және кұрсақ қуыстарына, сондай-ақ қол-аяқтарға
жасалатын көптеген операцияларды айтарлықтай жеңілдетеді. Оларды
кеңірдек интубациясында, бронхоскопияда, шығып кеткен буындарды және
сүйек сыиықтарын қайта орналастыруда қолданылады. Сонымен қатар, бұл
препараттарды кейбір кездерде сіреспе емдеуде және электротырысулық
терапияда қолданады.
Операцияның болжамды уақытына байланысты қажетті әсер
ұзактығымен препараттар енгізіледі.
Кураре тәрізді заттардың жанама әсерлері аса кауіп төндірмейді. Олардың
94
әсерінен артериялық қысым төмеидеуі де (тубокурарин), жоғарылауы да
(дитилин) мүмкін. Біркатар препараттар тахикардия шақыруы мүмкін
(панкуроний). Кейде жүрек аритмиясы (дитилин), бронхоспазм
(тубокурарин), көз іші қысымының жоғарылауы (дитилин) байқалады.
Деполяризациялаушы заттарға бүлшық еттің ауыруы тән. Генетикалық
тұрғыдан қан сары суының холинэстеразасы жетіспейтін адамдарда дитилнн
ұзак уақыт апноэ (5-10 мнн орнына 6-8 сағ және жоғары) тудырады.
Кураре тәрізді заттарды бауыр, бүйрек ауруларында және қарт адамдарға
абайлыкпен Колдану қажет.	(
Аталған заттар тыныс алуды тежейді немесе толығымен тоқтататынын
ескерген жөн. Сондықтан бұл заттар медицина практикасында тек
аитагоннстері бар болған кезде және жасанды тыныс беруте қажетті
жағдайлар болса ғана қолданылады.
4Та р ау
АДРЕНЕРГИЯЛЫҚ СИНАПСТАРҒА ӘСЕР ЕТЕТІН ЗАТТАР
Адренергиялық синапстарда қозудың берілуі норадреналиимен жүзеге
асады. Норадреналин шеткі иннервацияда адренергиялық талшықтардан
қызмет атқарушы жасушаларға импульстің берілуіне катысады.
Адренергиялық аксондар атқарушы мүшеге келгенде жүйке ұштарының
қызметін атқаратын варикоздық кеңеюлері бар жіңішке талшықтар торына
тармақталады. Соңғылары қызмет атқарушы жасушалармен синаптикалық
тоғысулар түзуге қатысады. Варикоздык кеңеюлерде ішінде норадреналин
медиаторы бар везикулалар (қапшықгар) болады.
Норадреналиннің биосинтезі адренергиялык нейрондарда бірқатар
энзимдердің катысуымен тирозиннен синтезделеді. ДОФА мен дофаминнің
синтезі нейроидардың цнтоплазмасында, ал норадреналиннің синтезі -
везикулада жүреді.
Жүйке импульстарына жауап ретінде синаптикалық саңылауға
норадреналнн бөлінеді, ол өз кезегімен постсинаптикалық мембранадагы
адренорецепторлармен байланысады. Ағзадағы адренорецепторлардың
химиялық қосылыстарға сезімталдығы әр түрлі. Осыған негізделе отырып,
а- және Р-адренорецепторларды бөледі. Негізгі а-адренорецепторлар о^-
адренорецепторлар және а2-адренорецепторлар деп бөлінеді. а^-
адренорецепторлар постсинаптикалық, ал а2-адренорецепторлар
пресннаптикалық және синапстан тыс орналасқан. Пресинаптикалык а2-
95
адренорецепторлардың фнзиологиялық рөлі норадреналиннің босап шығуын
реттейтін кері теріс байланыс жүйесіне қатысуы. Бұл рецепторларды
иорадреналинмен (немесе басқа да а2-адреномиметнкалық қасиеті бар
заттармен) қоздыру варикозды кеңеюлерден’ норадреналиннің босап
шығуын тежейді.
а2-адренорецепторлар аткарушы жасушалардың мембраналарыңда да
синапстан тыс орналасқан. Тамырларда олар иннервацияланбайтын қабатта
(ішкі) орналасқан деп жорамалдайды. Олар негізінен қандағы айналып
жүрген адреналинмен қоздырылатын болар (а^-адренорецепторлар
норадреналин медиаторымен белсендіріледі).
Постсинаптикалық және синапстан тыс р-адренорецепторлардың ішінен
Р^-адренорецепторларды (мысалы жүректе), 02-адренорецепторларды
(бронхтарда, тамырларда, жатырда) және 03-адренорецепгорларды (май
тіндерінде) бөледі. Аталған Р-адренорецепторлардың шоғырлану орындары
материалды жеңілдету үшін берілгендігін ескеру қажет. Сонымен қатар,
көптеген тіндерде рецепторлардың әр түрлері бар. Осылай, адамның және
бірқатар жануарлардың жүрегінде р, -адренорецепторлармен бірге Р2- және
Р3-адренорецепторлар да бар. Ал бронхтарда р,-адренорецепторлармен бірге
Р^-адренорецепторлар табылған. Норадреналин таңдамалы түрде
нннервацияланатын Р^-адренорецепторларға (постсинаптикалық
рецепторлар), ал адреналин қанда болатын иняервацияланбайтын Р2-
адренорецепторларға (синапстан тыс рецепторлар) әсер етеді. Нейротропты
әсерлердің көбінесе норадреналиннің қатысында р^-адренорецепторлар
арқылы, ал гуморалды әсерлер, мысалы айналымда жүрген адреналиннің
әсері Р2-адренорецепторлар арқылы жүзеге асады. Р3-адренорецепторлар
Р^- және Р2-адренорецепторларға қарағанда барынша жоғары
концентрациядағы катехоламиндермен белсенеді. Пресинаптикалык р-
адреиорецепторлар да табылған (р2-адренорецепторларға жатады). а-
адренорецепторлардан айырмашылығы олар норадреналиннің босап шығуын
жоғарылатып, оң кері байланысты жүзеге асырады. Бұл жайлы р-агонистер
норадреналин медиаторының босап шығуын күшейтетінін, ал р-антагонистер
оны тежейтінін айтады. Пресинаптикалық а-адренорецепторлардың тежегіш
әсерлері де маңызды.
Адренорецепторлардың әр түрлеріне таңдамалы әсер ететін заттар
да белгілі. Бүл агонистерге де, антагонистерге де тән (4.1. және 4.2.
кестені қара).
1 Осындай ұқсас рөлді постганглионарлы холннергиялық талшықтар ұштарында
орналасқан а2-адренореиепторлар атқарады деген болжамдар айтылуда (қоздырған кезде
олар ацетилхолнннің босап іпығуын темеидетеді).
96
Белгілі бір постсинаптикалык адренорецепторларды ынталандыру
оларға тән әсерлердің белсенуімен жүреді (4.3. кестені қара). Мысалы, а-
адренорецепторларды ынталандыру атқарушы мүшенің қызметінің
жоғарылауына әкеледі (ішектің және бұлшық еттің төмеңдейтін тонусынан
басқасы). р,-адренорецепторларды ынталандыру иннервацияланатын мүше
кызметінің төмевдеуіменжүреді. Жүректің (3,-және р2-адренорецепторларын
крздыру жүректің жиырылу күші мен жиілігінің ұлғаюымен, автоматизмнің
жоғарылауымен және атриовентрикупярлы өткізулердің жеңілдеуімен жүреді.
Р3-адренорецепторларды белсендендіру қарыншалардың жиырылу күшін
төмендетеді.
Тромбоциттерде ынталандырғанда агрегацияны жоғарылататыи а-
адренорецепторлар және қарама қарсы қызмет атқаратын Р2-
адренорецепторлар (оларды ынталандырса цАМФ-тың мөлшері
жоғарылайды) бар.
4.1. Кесте. а-адренорецепторлардыңәртүрлітиптерінеәсер
ететінзатгар
Адренорецепторлар	Агоннстер	Антагоннстер
	Мезатон	Празозни
«2	Клофелин	Йохнмбин
а!+а2	Адреналнн, норадреналнн	Фентоламни
4.2. Кесте. р-адренорецепторлардың әр түрлі типтеріне әсер
ететін заттар
Адренорецегтторлар	Агоннстер	Антагонистер
0,	Добутамин	Метопролол, атенолол
02	Сальбутамол. фенотерол, тербуталнн	Бутоксамии
01 + 02	Изадрин, орцнпреналин	Анаприлин
Р,	ВКЬ 37344	8К 59230
01+02 + Р,	Изадрнн	Бупранолол
97
43. Кесте. Синаптикалык және синапстаи тыс а- және р-адрено-
рецепторлардың ынталаиуымен байланысты негізгі әсерлер
а- адренорепвпторлар	р— адренорецепторлар
Тамырларды тарылтады (әсіресе тері, бүйрек, ішек және тәждік және т.б. тамырларды) Нұрлы қабаттың радналды бұлшык етгерін тарылтады (мндриаз) Ішектін моторикасы меи тонусын төмендетеді Асказан-ішек	жолдарынын сфииктер-лерін тарылтады Өт қапшығын тарылтады Миометрияны тарылтады	Тамырларды кеңейтеді (әсіресе қаңқа бұлшык еттердің, бауырдың, тәждік және т.б. тамырларды) Жүрек жиырылуыиың жнілігі мен күшіи жоғарылатады' Броихтардың бұлшык еттерінің тонусыи төмендетеді Ішектіи моторикасы мен тоңусын төмен-детеді Мнометрияның тонусын төмендетеді Глңкогенолиз Лнполиз
1 03-адренорецепторларды белсеидеидіру жүрек карыншаларының жиырылу
күшін төмендетеді.
Адренорецепторлар көмірсу және май алмасуды ретгеуге қатысады.
Оларды адреномиметиктермен қоздырғаида аденилатциклаза белсенеді, ол
гилкогеннің ыдырауын және май тіндерінен бос ман қышқылдарының бөлініп
шығуын шақырады.
Жаңа ашылған 03-адренорецепторлардың шоғырланған маңызды жері -
май тіндерінің адипоциттері. Бұл рецепторлардың тип тармағының агонистері
май тіндерінде липолиз бен термогенезді ынталандырады.
Р3-адренорецепторлар адренергиялық талшықтармен нннервацня-
ланады. Олардың адреналинге қарағанда норадреналинге сезімталдығы
жоғары.
Р3-адренорецепторлар жүректе және тамырларда, ас қорыту жолдары
мен қуықтың тегіс бұлшық еттерінде, қуық асты бездерінде және қаңқа
бұлшық еттерінде орналасқан. Олардың физиологиялық рөлі толығымен
зерттелмеген.
Р3-адренорецепторлардың агонистері семіруді, сонымен қатар қант
диабетін кешенді емдеуде болашағы бар деп тұжырымдалады. Бұл топтың
алғашқы препараттары клиникалық зертгеулерден өтіп жатыр.
Тіндерде а- және р-адренорецепторлардың сандық дәрежесі әр қалай.
Мысалы, тері, бүйрек, ішек тамырларында және асқазан-ішек жолдарының
сфинктерлерінде, көк бауыр трабекулаларында көбінесе а-адренорецепторлар
98
орналасқан. Жүректе, бронхтың бұлшық еттерінде жәие қанка бұлшық
еттерінің тамырларыіща р-адренорецепторлар орналасқан. а- және р-
адренорецепторлардың шоғырлануымен және қатынасымен олардың
адренергиялык жүйкелерді тітіркендіру, сонымен қатар а- және р-
адренорецепторларды қоздыратын адреномиметикалық заттардың әсерлері
анықгалады.
Адренорецепторлардың кұрылымы толыгымен зерттелмеген. р^- және
а,-адренорецепторлардың О-белоктары арқылы атқарушы жасушалардың
мембранасында орналасқан және циклдық 3',5'-аденозинмонофосфатты
(цАМФ) синтездейтін аденилатциклаза ферментімен қызметтес байланыста
деген көрсетулер бар. а^-адренорецепторлар С фосфолипазасымен
байланысқан О-белоктарын белсендендіреді.
Норадреналиннің адренорецепторларға әсері қысқа. Бұл синаптикалық
саңылаудағы медиатордың 75-80%-на дейін адренергиялық талшықтар
ұштарымен жылдам ұсталып (нейроналды ұсталу деп аталатын), әрі қарай
оның қаита қорға жииалуымен түсіндіріледі.
Адренергиялық ұштарда бос норадреналиннің катаболизмі көбінесе
митохондрияларда және везикула мембранасында орналасқан МАО
ферментімен ретгеледі. МАО әсерінен норадреналиннің тотығулық
дезаминденуі жүреді.
Жүйке ұштарынан бөлініп шықкан норадреналиннің, соидай-ақ
айналымдағы катехоламиндердің метаболизмі негізіиен атқарушы
жасушалардың ферменті - катехол-О-метилтрансферазамен (КОМТ) іске
асады. Бұл фермеиттің әсерінен норадреналиннің О-метилденуі жүреді.
Медиатордың аз мөлшері атқарушы жасушалармен (тегіс бұлшық
еттермен және т.б.) экстранейроналды ұсталуға түседі. Норадреналии
экстранейроналды ұсталуда КОМТ және МАО қатысында жылдам
метаболизмге түседі.
Осылай, норадреналин мөлшерінің тепе-теидігі оның синтезіне, қорға
жиналуына, нейроналды және экстранейроналды ұсталуларына, сонымен
қатар энзиматикалық айналупарға тәуелді.
Жүйке импульстерінің адренергиялық берілуіне фармакологиялық
әсерлерініңмүмкіндігіәртүрлі. Заттарәсерлерініңбағыты келесітүрдеболуы
мүмкін: 1) норадреналиннің синтезіне әсер ету; 2) норадреналиннің
везикупаларда және пресинаптикалық ұштардың цитоплазмасында қорға
жиналуын бұзу; 3) норадреналиннің ферментативті бұзылуын тежеу;
4) норадреналиннің талшык ұштарынан бөлініп шыгуына әсер ету; 5) нор-
адреналиннің пресинаптикалық ұштармен кері ұсталу үрдісін бұзу; 6)
норадреналиннің экстранейроналды ұсталуын басу; 7) адренорецепторларға
тікелей әсер ету.
99
Мысалы, норадреналиннің синтезін а-метил-п-тирозин
(тирозннгидроксилазаны тежейді) басады. Резерпин везикула
мембранасының транспорттык жүйесін тежей отырып, дофаминнің
везикулаларға енуін және везнқулалармен норадреналиннің кері ұсталуын
төмендетеді. Осыған орай, қорға жиналған норадреналиннің мөлшері
төмендейді. Пресинаптикалық ұштарда норадреналин мөлшерінің төмендеуі
октадинді қолданғанда да байқалады.
МАО-ның тандамалы емес тежегіші - ниаламид, ал КОМТ белсенділігін
пирогаллол тежейді.
Пресннаптикалық ұштардан норадреналиннің бөлініп шығу үрдісінің
өзгеруі мүмкін. Бір заттар оның бөлінуін ынталандырады (мысалы, тирамин,
эфедрин), басқалары төмендетеді (октадин, орнид).
Адренергнялық ұштармен норадреналнннің нейроналды ұсталуы
имизинді, кокаинді енгізгенде тежеледі (бұл кезде синаптикалық саңылауда
медиатордың концентрацнясы жоғарылайды), экстранейроналды ұсталу
метанефринмен және феноксибензаминмен басылады.
Медицнналық практнкада көбінесе адренорецепторларға әсер ететін
заттарды колданады. Адренорецепторларды ынталандыратын заттарды
адреномиметиктер, ал тежейтіндерді адреноблокаторлар деп атайды.
Адренергиялық синапстарда қозудың берілуіне әсер ететін заттарды
әсерлерінің гандамалы шоғырлануын ескере отырып, оларды келесі топтарға
беледі;
1.	Адренорецепторларға тікелей әсер ететін заттар:
а)тікелей әсерлі адреиомиметнктер-норадреналин
гидротартраты, адреналин гндрохлорнді, изадрин және т.б.;
б)	адреноблокаторлар - фентоламнн, анаприлин және т.б.;
2.	Норадреналиннің босап шығуына және (немесе) қорға жиналуына
әсер ететін пресинаптикалык заттар:
а)	с и м п а т о м и м е т и кт е р н е м е се әсері тікелей
емес адреномиметнктер* 1 -тирамнн, эфедрин
гидрохлорнді2
б)	симпатолитиктер -октадии,резерпин.
Адреномиметиктер мен адреноблокаторлардың а- және 0-
адренорецепторларға ұксастығына байланысты оларды келесі түрде жіктеуге
болады:
1 Адренергиялық талшыктардың варикозды кеңеюлеріне әсер ете отырып,
адренорецепторларды ынталандыратын норадреналиннің бөліңуіне ықпал жасайды.
1 Эфедрнн, сонымен катар адренорецепторларға әлсіз тікелей ынталандырғыш
эсер көрсетеді.
100
Адреномиметикал ык затгар1
•	а- және 0-адренорецепторларды ынталандыратындар
Адреналин гидрохлорнді1 2	Норадреналин гидротартраты2
(немесе гндротартраты) (ар а2,0р 02)
•	Т е к а-а дреиорецепторларды
Мезатон (а()	Нафтизин (а2)
•	Т е к 0-а дренорецепторларды
Изадрнн (0р 02)	Сальбутамол (02)
Тербуталин (02) Добутамнн (0()
Адреноблокаторлык затгар
(а,, а2,0,)
ынталандыратындар
Галазолин (а2)
ынталандыратындар
Фенотерол (02)
•	а-а дре н ор еце п тор л ар д ы тежейтіидер
Фентоламнн (а^ а2) Тропафен (а^ а2)
Днгндроэрготокснн (а^ а2)	Празознн (а()
•	0-а дренорецепторларды тежейтіндер
Анаприлин (0р 02)	Окспренолол (0р 02)
Метопролол (0() Талинолол (0^) Атенолол (0^)
•	а- және 0-адренорецепторларды тежейтіндер
Лабеталол (а^ 0,02)
4.1.	АДРЕНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ ЫНТАЛАНДЫРАТЫН ЗАТТАР
(АДРЕНОМИМЕТИКТЕР)
4.1.1.	а- ЖӘНЕ 0- АДРЕНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ
ЫНТАЛАНДЫРАТЫН ЗАТТАР (а- ЖӘНЕ
0- АДРЕНОМИМЕТИКТЕР)
Бүл топтың негізгі өкілі - адреналин (эпинефрин). Химиялық күрылымы
бойынша ол фенилалкиламнндер тобына жатады. Адреналин биогенді
катехоламин3. Хромаффинді жасушаларда, көбінесе бүйрек үсті безінің милы
затгарында болады. Медициналық пракгикада Ь-адреналин түзы қолданылады.
Адреналинді сннтетикалык жолмен немесе сойылған ірі қара малдың бүйрек
үсті безінен алады.
Адреналин а- және 0-адренорецепторларға тікелей ынталандырғыш
әсер көрсетеді.
1 Жақшада әр түрлі ренепторларға негізгі әсерлері көрсетілген.
2 р.-адренорецепторларды да ынталандырады, бірақ адренорецепторлардын бұл
түрі жаилы мәліметтер шектелген
3 Катехол - бұл О-дноксибензол.
101
Адреналин көбінесе жүрек-тамыр жүйесіие, әсіресе артериялық
кысымның деңгейіне айқын әсер көрсетеді. Жүректің р-адренорецептор-
ларына әсер етіп, адреналин жүрек жиырылуының күші мен жиілігін
жоғарылатзды, осыған байланысты жүректің соғу және минугтық көлемі
үлғаяды. Бұл кезде миокардтың оттегіне кажеттілігі күшейеді. Снстолалық
артериялық кысым жоғарылайды. Прессорлык реакция әдетге тамырлардың
механорецепторларынан рефлекторлы брадикардия шакырады, бірақ ол
қысқауақытқа созылады. Адреналиннің мөлшеріне байланысты жалпы шеткі
кедергінің төмендеуі, жоғарылауы немесе өзгермеуі мүмкін. Адреналннді
орта мөлшерде енгізгенде, көбінесе жалпы шеткі кедергі төмендейді
(диастолалық қысымның төмендеуімеи жүреді), бұл бұлшық ет және басқа
аймақгар тамырларының р2- адренорецепторларының қозуына және олардың
кеңеюіне байланысты. Сондай-ақ, снстолалық артериялық қысымның
ұлғаюымен қоса орташа артернялык қысым да жоғарылайды. Адреналин
көп мөлшерде жалпы шеткі кедергіні де жоғарылатады. Адреналиннің
прессорпық әсері аздаған гипотензияға ауысады. Соңғысы тамырлардың
02-адреиорецепториарының ұзақуақыт козуына байланысты.
Адреналин көз қарашығын кеңейтеді (а-адренорецепторлары бар көздің
нұрлы кабатының радиалды бұлшық еттерінің - т. Ліаіаіог риріііае
тарылуына байланысты), көз іші қысымын төмендетеді (көз іші сұйығының
өнімі төмевдейді).
Адреналин ішкі мүшелердің тегіс бұлшық етгеріне айкын әсер көрсетеді.
Бронхтың р2-адренорецепторларын ынталандыра отырып, оның тегіс бұлшық
еттерінің тонусын төмендетіп, бронхоспазмды тоқтатады. Асқазан-ішек
жплдарыпың тонусы мен моторикасы адреналиннің әсерінен төмендейді (а-
және ^-адренорецепторлардың қозуына байланысты), сфинктерлердің тонусы
жоғарылайды (а-адренорецепторлардың ынталануына байланысты). Қуықгың
сфинкгері тарылады, т. сіеігизог игіпае босаңсиды.
Адреналинді енгізгенде көк бауырдың қапшығы тарылады.
Ол жүйке-бұлшық етгік берілуді жеңілдетеді, әсіресе бұлшық еггің
шаршауыңда. Бұл пресиналтикалық ұштардан ацетилхолин бөлінуінің
жоғарылауына, сондай-ак здреналиннің бұлшық етке тікелей әсеріне
байланысты.
Сілек^ бездерінің секрециясын здреиалин күшейтеді (қою, созылмалы
сілекей бөлінеді).
Адреиалинге зат алмасуға әсер ету тән. Ол глнкогенолизді
(гипергликемия байқалады, қанда сүт қышқылы мен калий
иоңдарының мөлшері жоғарылайды) және липолизді (қанның сары
суында май деполарынан шыққан бос май қышқылдарының мөлшері
жоғарылайды) ынталандырады.
102
Адреналиннің глнкогенолитикалық әсері бұлшық еттер мен бауыр
жасушаларының р2-адренорецепторларының қозу әсеріне және мембрана
ферментінің аденилатцнклазасының белсенуіне байланысты. Бұл
протеннкнназа мен фосфорилазаны белсендендіретін және гликогеннің
глюкоза-1-фосфатка айналдыруын катализдейтін циклды 3',5'-АМФ-тың
жиналуына әкеледі. Лнполнздің жоғарылауы Р3-адренорецепторлардың
ынталануына және триглицеридлнпазаға жиналған циклды АМФ-тың
белсендендіргіш әсеріне байланысты болуы мүмкін. Бұл кезде
трнглнцерндтерден глицернн және май қышқылдары түзіл^ді. Жалпы
адреналнн оттегін мол жұмсай отырып, метаболнзмді ынталандырады.
Адреналнннің ОЖЖ-не әсері оның қозуымен байқалады. Бұл аз
дәрежеде жүреді. Сонымен, адреналинді қолданғанда мазасыздық, дірілдеу,
жіберу аймагындағы кұсу орталыгының ынталануы және т.б. болуы мүмкін.
ЭЭГ ояну байқалады (ЭЭГ дисинхронизациясы басталады).
Ауыз арқылы енгізгенде адреналнн ыдырап кетеді (асқазан-ішек
жолдарында және бауырда). Осыған байланысты оны парентералды (тері
астына, бұлшық етке, кейде көк тамырға) және жергілікті қолданады.
Адреналин қыска уақыт әсер етеді (көк тамырға енгізгенде шамамен 5 мнн,
тері астына 30 мин денін), өйткені оның шапшаң нейроналды ұсталуы, сондай-
ақ КОМТ және сирек МАО қатысында ферментативті ыдыраулары жүреді.
Адреналнннің (және норадреналнннің) ыдьграудағы өнімдері З-метокси-4-
окснмнндаль қышқылы (ваннлилмнндальды), З-метоксн-4-
оксифенилгликоль, сонымен қатар норметанефрнн және метанефрнн
(сульфаттар және глюкуронндтер түрінде) болып табылады. Метаболнттер
жәие өзгермеген адреналиннің аз мөлшері бүйрек арқылы шығады.
Адреналнн анафилаксиялық шокта және баска да жылдам жүретін
аллергня түрлерінде қолданылады. Ол бонхолитнк ретінде бронхиалды
демікпенің ұстамаларында тиімдІ. Оны диабетке карсы заттармен
шақырылған гипоглиемиялық комада (инсулнн және т.б.) қолданады. Кейбір
жағдайларда оны прессорлық зат ретінде тағайындайды (мұндай мақсатпен
норадреналин мен мезатон жиі қолданылады). Адреналннді анестетиктер
ерітіндісіне қосады (1; 1.1 тарауды қара). Адреналинді енгізген аймақтың
тамырларының тарылуы жергілікті анестезняны күшейтіп, олардың
резорбтнвті және уытты әсерлерін төмендетеді. Адреналин
атриовентрикулярлы тежелулерді жою үшін, сондай-ақ жүрекгің тоқтауында
қолданылуы мүмкіи (ннтракардиалды енгізеді). Оны офтальмологияда көз
карашығын кеңейту үшін және ашық бұрышты глаукомада қолданылады.
Адреналин жүрек ырғағының бұзылуына әкелуі мүмкін. Адреналинді
миокардтың сенсибилизациясын шақыратын (мысалы, наркозға арналған
103
фторотанда) заттармен қосып енгізгенде ол айқын аритмия (көбіне
қарыншалық экстрасистолиялар) шақырады.
а- және 0- адренорецепторларды қоздыратын заттар өкілінің бірі Ь-
иорадреналин. Ол медиатор түрІнде адренергиялық нейрондарда болады,
сонымен катар бүйрек үсті безінің милы кабатыңда белінеді (15%-ға дейін).
Норадреналин (левартеренол, норэпинефрин) тікелей а-
адренорецепторларды, сондай-ақ 0( адреиорецепторларды (02-
адренорецепторларды аздап) ынталандырады.
Норадреналинің негізгі әсері айқын, бірақ (бірнеше минут) артериялық
кысымды қысқа мезгілге жотарылатуымен банқалады, ол тамырлардың а-
адренорецепторларына әсер етуіне және соңғысының шеткі кедергісінің
жоғарылауына байланысты. Адреналинмен салыстырғанда оның кейіинен
байқалатын артериялық қысымның төмендеуі болмайды, өйткені
иорадреналин тамырлардың 02- адренорецепторларына өте аз әсер етеді.
Норадреналиннің әсерінеи тамырлар тарылады.
Норадреналиннің әсерінен жүректің жиырылу ырғағы сирейді. Синустық
брадикардия жылдам басталатын гипертеизияға жауап ретінде тамырлардың
механорецепторларына әсеріне баиланысты басталады. Эфферентті жолдар
болып кезбе жүйкелер жүреді. Осыған байланысты норадреналинмен
шақырылатын брадикардняның алдын атропинмен алуға болады.
Рефлекторлы механизмдер жүректің 0 ^-адренорецепторларына
норадреналиннің айтарлықтай дәрежеде ынталандыратын әсерімен
ескерілмейді. Қорыта келгенде жүрекгік шығару мүлде өзгерменді немесе
төмендейді, ал соғу көлемі жоғарылайды.
Норадреналин ішкі мүшелердің бүлшық еттеріне, зат алмасуға және
ОЖЖ-не адреналинге ұксас әсер көрсетеді, бірақ анқыидығы төмен.
Ішке енгізгенде норадреналин ыдырайды (асқазан-ішек жолдарында
және бауырда). Тері астына енгізгенде инъекцияның орнында тамырлардың
спазмын (түйілу) шақырады, сондықтан нашар сіңеді және тіндердің
иекрозын шақыруы мүмкін. Негізінеи көк тамырға енгізеді. Норадреналинді
бір рет енгізгенде қысқа уақыт әсер етеді, сондықтан оны көк тамырға
тамызып енгізеді. Тамырішілік иифузияның жыддамдығы қажетті деңгейге
дейінгі артериялық қысымның жоғарылауымен анықталады. Норадреналин
ағзада айтылған механизмдер бойынша тез ыдырауға түседі (нейроналды
ұсталу, энзиматикалық айналулар). Норадреналинің метаболитгері және аз
өзгермеген түрі бүйрек арқылы шығады.
Норадреналин артериялық қысымның төмендеуімен жүретіи көптеген
жағдайларда қолданылады (жарақаттар, хирургиялық кірісулер).
Айқыи гипотензиямен жүретін кардиогеиді және геморрагиялық
104
шоктарда норадреналинді тағайындамайды, өйткені артернолдардың спазмы
тіндердің қанмен қамтамасыз етілуін одан әрі төмендетеді. Мұндай
жағдайларда а-адреноблокаторларды және р-адреномиметиктерді
тағайындаған жөн, артериялық қысымды жоғарылату үшін қан
алмастырушылары қолданылады.
Норадреналинді қолданғанда жанама әсерлері сирек байқалады.
Тыныстың бұзылуын, бастың ауыруын және мнокардтың қозғыштығын
жоғарылататын заттармен бірге тағайындағанда жүрекгің аритмиясын
шақыруы мүмкін. Енгізген жерде норадреналин тіндердің некрозын
шакыратынын ескеру керек. Бұл оның қоршаған тіндерге түсуімен және
артериолдардың спазмына байланысты. Норадреналинді көк тамырға катетер
арқылы енгізу, жылытқыштарды қолдану, енгізген орындарын ауыстыру және
баска да шаралар осындай асқынулардың дамуын төмендетеді.
4.1.2.	а-АДРЕНОРЕЦЕПТОЕЛАРДЫ АЙРЫҚША
ЫНТАЛАНДЫРАТЫНЗАТТАР (а-АДРЕНОМИМЕТИКТЕР)
а-адренорецеторларға тандамалы м е з а т о н (фенилэфрин гидро-
хлорнді) әсер етеді. Ол сондай-ақ феннлалкиламиндерге жатады.
Мезатонның адренорецепторларға тікелей әсерімен бірге бірқатар қосымша
әсерлері де белгіленген (аз дәрежеде пресннаптикалық ұштардан
норадреналиннің шығуына ықпал жасайды).
Норадреналин секілді мезатон көбінесе жүрек-тамыр жүиесіне әсер
етеді. Артериялық қысымды жоғарылатады (көк тамырға енгізгенде
шамамен 20 мин, тері астына - 40-50 мнн), рефлекторлы брадикардия
шақырады. Жүрекке тікелей мүлдем әсер етпейді. ОЖЖ-не аздап
ынталандырғыш әсер көрсетеді. Норадреналннге қарағанда мезатон
тұрақгы. Ішке кабылдауда тнімді.
Қолдану көрсеткіштері норадреналинге ұқсас. Мезатон прессорлык зат
ретінде қолданылады. Соиымен қатар оны ринитте жергілікті тағайындайды.
Анестетнктермен бірге тағайындауға болады. Мезатон ашық бұрыпггы
глаукомада көрсетілген.
а-адреномиметнк нафтизнн (нафазолин нитраты, санорин)
химиялық құрылымы бойынша норадреналин мен мезатоннан айтарлықгай
айырмашылығы бар. Бұл имндазолнн туындысы. Нафтизин
норадреналинмен және мезатонмен салыстырғанда тамырларды ұзақ
уақытқа тарылтады. ОЖЖ-не тежегіш әсер көрсетеді’. Оны ринитте
жергілікгі қолданады.
1	Имидазолин туындысы топтарының а-адреномиметиктерінщ бірі-тизанидин-
н і ң (сирдалуд) орталык миорелаксанпык қасиеті бар. Бұлшық ет тонусын төмеңдету
қабілеті жұлындағы пресинаптикалық а2-адренорецепторларды ынталандыруына
байланысты, бұл өз кезегімен жүйке ұштарындагы қоздырғыш амин қыпткылдарыннн
босап шығуын төмендетеді. Бұл жұлындық нейрондардың тежелуіне және
полисннаптиканық рефлекстердің басылуына әкеледі. Гипотензивті әсері жағьшан
клофелиннен 10-50 есе төмен (химиялық құрылымы және фармакологиялық спектрі
бонынша ұқсас). Әр түрлі генездердің спасгикалық жағдаиларында колданылады.
105
Нафтнзинғе ұксас препараттың бірі галазолин (ксилометазолин).
Ол да имндазолин туындысына жатады. Оны жедел ринитте жергілікті
колданады. Біраз тітіркендіргіш әсер көрсетеді.
4	.13. 0-АДРЕНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ АЙРЫҚША
ЫНТАЛАНДЫРАТЫН ЗАТТАР (Р-АДРЕНОМИМЕТИКТЕР)
Фенилалкиламиндер туындысының р-адреномиметигінің бірі болып
и з а д р и н (изопреналин гидрохлорнді, нзупрел) табылады. 0-адреноре-
цепторларға тікелей ынталандырғыш әсер көрсетеді. Изадрнн р,-, 02-, 03-
адренорецепторларды қоздырады. Оның негізгі қаснеттері жүрекке және тегіс
бұлшык еттерге . әсеріне байланысты. Изадрин жүректің р(-
адренорецепторларын ынталандыра отырып, жүрек жиырылуының күші мен
жнілігін жоғарылатады. Снстолалық қысым бұл кезде жоғарылайды.
Сонымен бірге препарат тамырлардың р2-адренорецепторларын қоздырады
(әсіресе қаңка бұлшық еттерінің тамырлары). Мұнда диастолалық қысым
төмендейді. Орташа артериялық кысым да төмеңдейді.
Изадрнн атриовентрикулярлык өткізулерді жеңілдетеді, жүрекгің
автоматизмін жоғарылатады.
Ол бронхтардың тонусын тиімді төмендетеді (ннгаляция кезінде 1
сағатқа сақталатын бронхолитнкалық әсерді жылдам шақырады), асқазан-
ішек жолдары бұлшық еттерінің тонусын төмендетеді, сонымен катар р-
адренорецепторлары бар басқа да тегіс бұлшық еттерді босаңсытады.
Изадрин ОЖЖ-сін ынталандырады. Зат алмасуға адреналнн секілді әсер
етеді, бірак гипергликемия мұңда аз байкалады.
Изадрнн бронхоспазмдарда (аэрозоль түрінде ннгаляциялык жолмен
енгізеді), сондай-ақ атриовентрикулярлық тежелулерде (сублингвалды түрде)
колданылады.
Жағымсыз әсерлері: тахикардия, кейде жүрекгік арнтмиялар, дірілдеу,
бастың ауыруы.
Изадриннің ^-адреномиметикалык әсеріне байланысты бронхиалды
демікпеде колданғанда байкалатын біркатар жанама әсерлерін (әсіресе
тахиаритмия) ескере отырып, Р2-адренорецепторларға таңдамалы әсер ететін
препараттар сннтезделген. Оларға сальбутамол, тербуталнн
(бриканил), фенотерол (беротек Н, партуснстен) және т.б. жатады.
Бұлардың нзадриннен айырмашылығы жүректің р^-адренорецепторларына
аз әсер етуінде. Сонымен қатар, бұлар изадрннмен салыстырғанда ішке
колдануда тнімді және ұзақ әсер етеді (әсіресе тербуталин). Аталған
препараттар бронхолитикалык зат ретінде (ннгаляцня түрінде, ішке,
106
парентералды), сондай-ақ миометрияныңжиырылу белсенділігін төмендету
үшін қоланылады.
Р^-адренорецепторларды тандамалы ынталандыратын заттар да бар.
Оларға добутамнн жатады. Негізгіқаснеті-айқыноңннотроптыәсер.
Кардиотоннкалық зат ретінде қолданылады (14.1.2. тарауды қара).
4.2.	АДРЕНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ ТЕЖЕЙТШ ЗАТТАР
(АДРЕНОБЛОКАТОРЛАР)
Адреноблокаторлар меднатордың (норадреналиннің), соі/ымен қатар
анналымда жүрген қандагы катехоламиндердің адренорецепторларға әсер
етуіне кедергі жасап, оларды тежейді (4.4 кестені қара). Адреноблокаторлар
иорадреналнннің синтезін тежемейді.
4.4. Кесте. Адренорецепторларға әсер ететін заттардың кейбір қасиетгері1
Мүшелер	Параметр	Әсерлер	
		агонистер	антагоннстер
1	2	3	4
Кез	Нұрлы кабаттын радиалды бұлшык еттері Кез шп қысымы	Жоғарылайды (мндриаз) (<Х|) Төмендейді (аһ а:)	Твмендейді2 (Р2)
Жүрек	Ырғағы, жиырылғыштыгы, автоматизмі, өткізгіштігі	Жогарылайды (р һр2)	Төмендейді (рһ Рг)
Тамырлар	Тепс бұлшык еттердін тонусы	Көбінесе жоғарылайды (оц.агЪкейде төмендейді (р?)	Төмендейді1 (аьа,)
Кенірдек жэне бронттар	Тегіс бұлшык еттердін тонусы	Төмендейді (р2)	Жогарылайды (Р2)
Асказан жэне ішек	Тепс бұлшык еттердін могорнксы мен тонусы	Темендейді (а,.а,.рһр,)	
Өт капшыгы және жолдары	Тепс бұлшык еттердін тонусы	Төмендейді (р2)	
Куык	Сфиністердіқ тоиусы	Жоғарылайды (аі)	Тәмендейді («і)
Жатыр	Жиырылгыш белсенділіп	Темендейді (Р2)	
1	Жақшада рецепторлардың түрлері кәрсетілген.
2	Әсіресе глаукомада.
5	0-адреноблокаторлардың гнпотензнвті әсер механнзмін 14.5 тараудан қара.
4.2.1.	а-АДРЕНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ ТЕЖЕЙТІН ЗАТТАР
(а-АДРЕНОБЛОКАТОРЛАР)
Заттардың а-адреноблокаторлық әсерлері олардың адреналиннің
прессорлық әсерін басатын қабілеттілігінен және оны бұрмалайтын әсерінен
107
оңан байкалады. Соңғысы а-адреноблокаторлардың қатысында адреналин
артериялык қысымды жоғарылатпайды, керісінше төмендетуімен түсіндіріледі.
Бұл а-адренорецепторлардың тежелу барысыңда адреналин тамырлардың
р-адренорецепторларын ынталандырады, соидыкган тамырлар кеңейеді (тегіс
бұлшық еттердің тонусы төмендейді). а^- және а2-адренорецепторларды
тежейтін синтетикалық препараттарға фентоламнн және тропафен жатады.
Фентоламнн (регитин) - нмңдазолин туыңдысы. Айкын, бірақ
қыска (көк тамырға енгізгенде 10-15 мин) әсерлі а-адреноблокаторлык
әсерімен снпатталады. Оның артернялық қысымды төмендетуі а-
адреноблокаторлык және миотропты спазмолитикалық әсеріне байланысты.
Тахикардия шакырады (пресинаптикалык а2-адренорецепторларды тежеуіне
байланысты). Асқазан-ішек жолдарының моторикасын жоғарылатады,
асказан бездерінің секрециясын күшейтеді.
Адреналнннің гнперглнкемиялық касиетіне феитоламин әсер етпейді.
Асқазан-ішек жолдарынан нашар сіңеді. Фентоламин және оның
метаболиттері бүйрек арқылы шығады.
Тропафен - тропиннің күрделі эфиріне жатады. Оның жоғары а-
адреноблокаторлык белсенділігі және біршама атропин тәрізді қасиеттері бар,
осыған байланысты артериялык кысымды төмендетіп, тахикардия шақырады.
Тропафен а-адреномиметикгердің антагонисгі. Айтарлыкгай ұзак (сағагтармен
өлшенеді) а-адреноблокаторлық әсерлерімен өзгешеленеді және осы
қасиеттері жағынан фентоламнн мен кастауыштың днгндрленген
алколоңдтарынан басым.
Жартылай синтетикалык препараттарға кастауыштың днгндрленген
алколондтары- дигндроэрготоксин және днгидроэргота-
м н н жатады.
Қастауыштың дигидрленеен алколоидтары нақты алколоидтардан
айқын а-адреноблокаторлықбелсенділігімен, миометрияны ынталандыратын
(жүкті емес жатыр) цасиетініц жоқтыгымен, тамырларды тарылту
эсерлерініц кемдігімен жэне төмен уыттылыгымен өзгешеленеді.
Медициналык пракгикада а,- және а2-адренорецепторларды тежейтін
заттарды сирек колданады. а-адреноблокаторлардың қажетті әсерлерінің бірі
- шеткі тамырларды кеңейту. Оларды шеткі кан айналымның түрлі
бұзылыстарында (эндартериит, Рейно ауруы және т.б.), сондай-ак
артериолдардың спазмы болатын шоктарда (геморрагиялық, кардиогендік)
108
қолданылупары осы қаснетгеріне байланысты. Феохромоцнтомада’ а-
адреноблокаторларды колдану қажет. Кейбір жағдайларда а-адре-
ноблокаторлар гипертензивті криздерде қолданылады.
Кдрастырылған препараттар пост- және пресннаптикалық а-адре-
норецепторларды (оц және а2) тежейді. Пресннаптнкалық а2-
адренорецепторларды тежеу норадреналнн медиаторының босап шығудағы
физнологнялық ауторегуляцнясын бұзатынын ескеру керек. Теріс кері
байланыстың бұзылу нәтнжесінде адренергиялық нннервацияның қалпына
келуіне ықпал жасайтын меднатордың артық мөлшері бөліірп шығады.
Соңғысы таңдамалы емес антагоннстерді (а,- және а2-
адренорецепторлардың тежегіштері) қолданғанда постсннаптнкалық а,-
адренорецепторларды тежеу тұрақтылығының төменділігімен түсіндіріледі.
Айқын тахикардия да норадреналин бөлінуінің жоғарылауына байланысты.
Осындай әсерлерден кейін практикалық медицннада постсинаптнкалық а-
адренорецепторларға тандамалы түрде әсер ететін адреноблокаторлар көп
қызыкгырады. Пресинаптикалык а2-адренореиепторлардың кызметі қалыпты
тұрғандықтан теріс кері байланыс механизмі сақталады, осыған орай
норадреналнннің бөлінуі байқалмайды. Бұл кезде постсинаптикалык а -
адренорецепторлардың тежелу і ұзара түседі. Айқын тахнкардия дамымаиды.
Постсинаптикалық а^-адренорецепторларға тандамалы әсер ететін
препараттарға празозин жатады. Ол а^-адреноблокаторлық каснеті
бойынша фентоламиннен 10 есе күшті. Празознннің негізгі әсері -
артериялық қысымды төмендету. Бұл әсер артериялық және аз мөлшерде
веналық тамырлардыңтонусын төмендетіп, веналық кайта оралу мен жүректің
жұмысын төмендетуіне байланысты. Жүрек жиырылуының жиілігі аз өзгереді
(шамалы тахикардия болуы мүмкін). Празозиннің фосфоднэстеразаны
тежейтін әсері жайлы мәліметтер бар.
Препаратты ішке кабылдағанда тнімді. Оның әсері 30-60 мин кейін
басталады және 6-8 сағ дейін сақталады.
Празозннді гипертензияға карсы зат ретінде қолданады; әдетте ішке
тағайындайды.
а^-адреноблокаторлар (тамсулозин,теразозин, альфу-
з о з и н және т.б.) қуық асты бездердің залалсыз гнперплазиясында да
колданылады. Қуык асты бездерінің а( А-адренорецепторларына таңдамалы
әсер ететін препарат - тамсулознн (омник). Басқа а^-
адреноблокаторлардан тамсулознннің өзгешелігі ол жүйелік
гемодннамикаға аз дәрежеде әсер етеді.
1 Феохромоцитома (бүйрек үсті безінің ісігі) - артериялык қысымды жоғарылатэтын
адреналиннін көп мөлінерін өндіреді.
109
а^-адренорецепторлардыңкелесітүрлерібелгілі: а]А, а1в жәнеа^1.
а1А-адренорецепторлар қуық асты бездердін тегіс бұлшык еттерінің
гарылуын, ал а]В-адренорецепторлар тамырлардың тегіс бұлшық етгерінің
гарылуын реттеуге катысады. Адамның куық асты бездеріндегі а^-
адренорецепторлардың 70% а|А тнп тармагына жатады. Соңғысына
гамсулозиннің аффинитеті а]В-адренорецепторларға қарағанда 7-38 есе
күшті. а|А-адренорецепторларды тежеу қуық асты бездерінің, қуық
мойнының және зәр шығару каналдары бөлімінің тегіс бұлшық еттерінің
гонусын төмендетеді. Бұл зәрдің ағып өту жылдамдығын жоғарылатады
және жалпы айтқанда оның қуықтан шығуын жақсартады.
Тамсулозин тәулігіне бір рет ішке қдбылданады. Толығымен сіңеді.
Бауырда метаболнзмге түседі. Препарат және оның метаболиттері бүйрек
арқылы шығады (10% өзгермеген күйде). і]Д=12-19 сағ. Жанама әсерлерінен
бастың айналуы, эякуляцияның бұзылуы, бастың ауыруы, жүрекгің қағуы
және т.б. болуы мүмкін.
Қуык асты бездерінің гиперплазиясын емдеуде а^-адреноблокаторлар
ішіненбұлтоппрепараттарынақарағандаұзакәсерететін доксазознн
(кардура, тонокардин) үлкен табыстармен қолданылып жүр. Доксазозин
әсерінің жалпы ұзақтығы 36 сағ асады. а^-адренорецепторлардың жеке тип
гармағына таңдамалы әсері жоқ.
4.2.2.	0-АДРЕНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ ТЕЖЕЙТІН ЗАТТАР
(Р-АДРЕНОБЛОКАТОРЛАР)
Кеңінен қолданылатын 0-адреноблокаторларға анапрнлин
(пропранолол гидрохлориді, индерал, обзндан) жатады. Ол 0(- және 02-
адренорецепторларды (жүректің және бронхтардың, асқазан-ішек
жолдарының және т.б.) тежейді.
Анаприлнн жүректің 0-адренорецепторларын тежеп, брадикардия
шақырады және жүректің жиырылу күшін азайтады, бұл жүректік шығаруды
төмендетеді. Препарат атрновентрикулярлык өткізгіштікгі тежейді және
миокардтың автоматизмін төмендетеді.
Анаприлин, әсіресе ұзак қолданылғанда артериялық қысым төмендейді.
Бұл белгілі дәрежеде жүректік шығарудың төмендеуіне байланысты. Жалпы
1 а|0-адренорецепторлар бірқатар тіндерден табылган: қуық асты бездерінде,
қолқада, бас мнының қыртысында, гиппокампта. Олардың қызметі анықталмаган. Бұл
тнп тармағының рецепторлары тамсулозиннің әсеріне айтарлыктан туыстығы бар
«нысаналардын» бірі болуы мүмкін.
110
шеткі кедергі алғашқыдажоғарылайды, кейіннен төмендейді. Анаприлнннің
гипотензнвті әсері реннн өнімінің төмендеуіне де байланысты. Анаприлиннің
катысында адреналиннің прессорлык әсері норадреналинге ұқсас болады,
өйткені тамырлардың Р2-адренорецепторларын қоздыруына байланысты
соңғы кезеңі (артериялық қысымның төмендеуі) жойылады.
Анаприлин бронхтардың тонусын жоғарылатып, бронхоспазм шакыруы
мүмкін (бронхтардың Р2-адренорецепторларын тежеуіне байланысты).
Гипергликемиялық және лнполитикалық әсерлері жағынан адреналиннің
антагонисті.	г
Анаприлин ас қорыіу жолдарынан толығымен сіңеді. Оның айтарлықгай
бөлігі бауырда метаболизмге түседі, 90-95% кан сары суының белокгарымен
байланысады; і)/2 шамамен 4 сағ болады Анаприлнн және оның метаболиттері
бүйрек арқылы шығады.
Анаприлин стенокардияны (0-адренорецепторларды тежеу жүректің
жұмысын төмендетеді, бүл оның оттегін талап етуін төмендетеді) және
гипертензйвті ауфуларды емдеуде (препаратты үзақ колдану артериялық
қысымиың біртіндеп және тұрақты төмендеуімен жүреді) қолданылады.
Анаприлин суправентрнкулярлы аритмияда, мысалы жүрекшенің
жыпылықтаушы аритмиясында (анаприлнн Р^адренорецепторларды тежеп,
автоматнзмді басады және жүрекшеден қарыншаға қозудың өтуі уакытын
ұлғайтады) қолдануға көрсетілген. Анаприлин этиологиясы әр түрлі аритмияда
(мнтралды стенозда, тиреотокснкозда), сондай-ақ адреномиметиктермен
немесе онмақгүл гликозлдтерімен шақырылған аритмияларда қолданылады.
Мүмкін болатын жанама әсерлері: жүрек жетіспеушілігі, жүректік
тежелу, шеткі тамырлардың тонусының жоғарылауы, бронхоспазм.
Анаприлинді қант диабетімен ауыратын наукастарға абайлап тағайындау керек,
өйткені ол дәрілік гипоглнкемияны ұзартады.
0^-, Р2-адренорецепторларды тежейтін заттарға окспренолол
(тразикор) және бірқатар басқа да препараттар жатады.
Р^-адренорецепторларды тандамалы тежейтін қосылыстар синтезделген.
Олардың бірі - метопролол (корвитол, эгилок). Бронхтардың және
тамырлардың р2-адренорецепторларына шамалы ғана әсер көрсетеді.
Метопролол ішектен жақсы сіңеді, бірақ бауырдан өткен кезде оның
айтарлықтай бөлігі ыдырап кетеді. Макснмалды әсері шамамен 1,5 сағ кейін
басталады және 5-6 сағ созылады. Метопролол бүйрек арқылы көбінесе
метаболиттер түрінде шығады.
Оны артериялық гипертензияда, жүректің аритмиясында және
стенокардняда ішке қабылдайды. Жанама әсерлерінен бастың ауыруы,
шаршағыштық, ұйқының бұзылулары байқалуы мүмкін. Бронхиалды
Ш
демікпеде метопролол бронхтардың тонусын аздап көтеруі мүмкін.
0,-адреиорецепторлардытаңдамалытежейтінзаттарға талинолол
(корданум), атенолол (тенормнн) және бнсопролол (конкор)
жатады. Препараттардың берілген рецепторларды тежеу ұзактыгы келесі
тәртіппен орналаскан: бнсопролол (і1Д=10-12 сағ) > атенолол (11д=6-9 сағ) >
талннолол (I д=6,6 сағ) > метопролол (і|/2=3-3,5 сағ). Осылай, ең ұзақ әсерді
(24 сағ) бнсопролол шақырады. Оны тәулігіне 1 рет, ал қалған препараттарды
2-3 рет қабылдайды. Бұл препараттардың негізгі қаснеттері, қолдану
көрсеткіштері және жанама әсерлері метопрололға ұқсас.
0^-адреноблокаторларга тамырларды кеңейткіш қаснеті бар препарат
небиволол (небилет)жатады.Артериялықгипертензиядақолданылады.
0-адреноблокаторлар ашық бұрышты глаукоманы* 1 II. емдеуде маңызды
рөл аткарады. Оларды жергілікгі қолданғанда көз іші сұйығының өнімі
төмендейді, бұл қөз ішілік кысымның төмендеуіне әкеледі.
4.2.3.	а- ЖӘНЕ 0-АДРЕНОРЕЦЕПТОРЛАРДЫ ТЕЖЕЙТІН
ЗАТТАР (а- ЖӘНЕ 0-АДРЕНОБЛОКАТОРЛАР)
Адренорецторлардың екі түрін де (0р 02, а,) тежейтін препарат л а -
б е т о л о л (трандат). Ол тамырлардың шеткі кедергісін төмендетеді.
Энтералды енгізулерде жақсы сіңеді. Лабетололдың айтарлықтай бөлігі бауыр
арқылы алғаш рет өткенде-ақ ыдырайды. Препарат шамамен 8-10 сағ әсер
етеді. Бүйрек арқылы шығады (негізінен метаболнт түрінде). Лабетололды
гнпертензияға қарсы зат ретінде қолданады.
Әсері аралас адреноблокаторларға карведнлол (дилатренд)
жатады. Ол 0- және а^-адренорецепторлардың антагонисті. 0-
адренорецепторларды тежегіш әсері а,-адренорецепторларды тежеуіне
карағанда 10-100 есе (лабетололда - 1,5-3 есе) артық. Сонымен қатар
препараттың анқын антнокснданттық белсенділігі бар.
Карведилолдың тамырлады кеңейтетін әсері шеткі тамырлардың жалпы
кедергісін басуына байланысты. Реннннің өнімі азаяды. Жүрекке дейінгі және
1 Глаукомада көз іші қысымын төмендету үшін қолданылатын заттар негізгі 3
топпен берілген:
1. Көз іші сұйыгыныц агып кетуін күшейтетіндер (холиномнметиктер -
пилокарпин, карбахолнн; холинэстеразаға қарсы заттар-прозерин, физостигмнн, армнн;
осмостык диуретиктер - маннит)
II. Көзішісуйыгыныңөнімін төмендететіндер (0-адреноблокаторлар-тнмолол,
левобунолол және т.б.; карбоангндраза тежегіштері - диакарб, дорзоламнд).
Ш. Аралас әсерлі (І+П; адреномиметиктер - адреналин, дипивефрин).
112
кейінгі жүктемелер төмендейді. Препарат сондай-ақ, сол жак карыншаның
гипертрофиясына кедергі жасайды.
Ішке қолданылады, жақсы сіңеді. Бножеткіліктігі 25-30%. Гнпотензивті
әсерінің ұзақтығы 15 сағжоғары, яғни лабетололдан біршама көп.
Карведилол артериалдық гипертензияда, жүрекгің тәждік ауруларында,
созылмалы жүрек жетіспеушілігінде қоданылады. Жанама әсерлерінен
бастың айналуы, бастың ауыруы, бронхоспазм, шаршағыштық, тері
реакцняларыжәнет.б. байқалады.
4.3. ӘСЕРІ ПРЕСИНАПТИКАЛЫҚ ЗАТТАР
4.3.1.	СИМПАТОМИМЕТИКТЕР (ӘСЕРІ ТІКЕЛЕЙ ЕМЕС
АДРЕНОМИМЕТИКТЕР)
а- және Р-адренорецепторларды тікелей емес ынталандыратын
симпатомиметиктерге (әсері тікелей емес адреномнметнктерге) Ерһесіга
өсімдігінің әр түрінде болатын алколонд э ф е д р и н жатады. Өсімдік
шикізатынан алынатын эфедрин солға бүрушы нзомер болып табылады.
Синтетикалық препараты белсенділігі жағынан Б-эфедриннен кем рацемат
түрінде.
Эфедрнн келесі бағытталған әсерлер көрсетеді. Біріншіден,
адренергиялық талшыктардың варнкозды кеңеюлеріне пресннаптикалық әсер
көрсетіп, медиатордың (норадреналиннің) босап шығуына ықпал жасайды.
Екіншіден, адренорецепторларға әлсіз тікелей ынталандырғыш әсер көрсетеді.
Эфедрин норадреналнннің нейроналдыұсталуын тежейтін кабілеті жөнінде
де мәліметгер бар.
Негізгі әсерлері жағынан эфедрнн адреналннге ұксас. Ол жүректің
қызметін ынталандырады, артериялық қысымды жоғарылатады,
бронхолнтикалық әсер көрсетеді, көз қарашығын кеңейтеді (аккомодацияға
және көз ішілік кысымға әсер етпенді), қаңқа бұлшық еттерінің тонусын
жоғарылатады, гнперглнкемня шақырады.
Адреналиннен айырмашылығы оның әсері баяу дамнды және ұзаққа
созылады (артериялық қысымға әсері 7-10 есе).
Белсенділігі жагынан эфедрин адреналнннен айтарлықтай кем
(прессорлық әсерлерінің күші бірдей болу үшін эфедрнннің мөлшерін
адреналинге карағанда 50-100 есе артық алу керек).
Эфедрннді жиі аралықпен (10-30 мнн) кайталап енгізсе оның
прессорлық әсері төмендейді - тахнфнлаксня дамнды. Бұл варнкозды
кеңеюлерде норадреналнн корының жылдам төмендеуіне байланысты
(өйткені, эфедрин норадреналнннің босап шығуын күшейтеді).
113
Эфедриннің ОЖЖ-не ынталандырғыш әсері айқын. Бұл жағынан ол
адреналиннен күшті, бірақ фенамнинен кем.
Эфедрнннің тағы бір айырмашылығы оны ішке қабылдауда тиімділігі.
Ол МАО-ның әсеріне тұрақты. Бауырда біраз бөлігі (басқа фермеиттердің
қатысында) дезаминделеді. Эфедрнннің айтарлықтай бөлігі (шамамен 40%)
өзгермеген түрінде бүйрек арқылы шығады.
Эфедрннді көбінесе бронхолитик ретінде, кейде - артериялық қысымды
жоғарылату үшін қолданады. Ол мұрынның бітелуінде тиімді (тамырларды
жергілікті тарылту мұрын қуысының шырышты қабатының секрециясын
азайтады). Атрновентрикулярлы тежелулерде тағайындалуы мүмкін; соңдан-
ақ офтальмологияда карашықты кеңейту үшін де қолданылады. Эфедрнннің
ОЖЖ-сін қоздыру қасиетін кейбір уақытта нарколепсняда қолданады.
4.3.2.	СИМПАТОЛИТИКТЕР (АДРЕНЕРГИЯЛЫҚ
ТАЛШЫҚТАРДАН ҚОЗУДЫҢ БЕРІЛУІН ТЕЖЕЙТІН
ЗАТТАР)
Снмпатолитнктер адренергиялықталшықгардың варнкозды кеңеюлер
деңгейінде қозудың берілуін бұзады, яғни әсерлері пресинаптикалық.
Адренорецепторларға әсер етпейді. Бұл заттардың қатысында тікелей
адреномнметнктердің әсері төмендемейді, тіпті жоғарылап кетеді. Осылай,
симпатолнтиктер мен адреноблокаторлар жүйке нмпульстарының
адренергиялық берілулерінің түрлі кезендеріне тежегіш әсер көрсетеді.
Бұлардың катысында тікелей емес адреномиметиктердің (тирамин, эфедрин,
фенамнн) әсері әлсіз болады. Әр түрлі снмпатолитиктердің әсер механизмдері
бірдей емес екендерін ескеру керек. Белсенді симпатолитикгердің қатарына
гуанндинтуындысы- октадин (гуаиитидннсульфаты,исмелнн,изобарин,
санотензин) жатады. Оның адренергиялық жүйкеден атқарушы мүшеге
қозудың берілуін тежеу қабілеттілігі келесі себептермен түсіндіріледі.
Алғашкыда, варикозды кеңеюлерде норадреналиннің мөлшерінің азаимауын
црепаратгың пресинаптикалықмембранаға тежегіш әсеріне және медиатордың
босап шығу үрдістерінің бұзылуыиа жатқызуға болады. Октаднннің әсерінен
варнкозды кеңеюлерде норадреналиннің мөлшері баяулап азая бастайды.
Мұны талшықтардың варикозды кеңеюлерімен норадреналиннің нейроналды
ұсталуына октаднннің кедергі жасауымен байланыстырады, өйткені ол өзі
норадреналиннің орныиа тасымалдау жүйесінің көмегімен нейроналды
ұсталуға түседі. Октадин интранейроналды депода норадреналиннің орнын
басады. Октадин везикула мембраналарына тежегіш әсер көрсетуі және
норадреналиннің деполану үрдістерін бұзуы мүмкін. Цитоплазмадагы бос
114
норадреналнннің айтарлықтай мөлшері МАО-мен ыдырауға түседі
(интранейроналды), сондан-ақ варнкозды кеңеюлерден өзгермеген түрде
бөлінеді. Атап айтқанда варикозды кеңеюлерде окгадиннің көбеюі ол жердегі
норадреналиннің мөлшерін барынша азайтады. Сондыктан сннаптикалык
саңылауға бөлініп шығатын медиатордың мөлшері төмендейді, осыдан
атқарушы мүшен ің де реакциясы басылады. Жүректе, тамырларда және басқа
да мүшелер мен тіндерде норадреналиннің мөлшері төмендейді.
Ол ОЖЖ-дегі (гематоэнцефалды тосқауылдан нашар өтеді) және бүйрек
үсті безінің милы қабатының катехоламнндерінеазәсеретеді. •
Октадиннің негізгі әсері баяу дамнтын (бірнеше күн) артериялық
қысымды түрақты төмендету. Бұл жүректік шығарудың төмендеуімен,
браднкардияның дамуына және прессорлык рефлекстердің төмендеуіне
байланысты. Октадинді үзақ қолданғанда шеткі тамырлардың жалпы
кедергісі төмендейді.
Гнпотензияның алдында адренергиялық ұштардан бөлінетін
норадреналнннің кыска (бірнеше мин 1 сағ дейін және жоғары) уақытқа
артериялык қысымды жоғарылатуы жүрекгік шығаруды күшейтіп және
тамырларды тарылтуға әкеледі.
Окгаднн аздап көз қарашығын тарылтып, көз ішілік қысымды басады.
Соңғысы көз іші сұйығының алдыңғы камерадан ағып кетуінің жақсаруына
және оныңөнімініңтөмендеуіне байланысты болар.
Октаднинің адренергиялық нннервацияға тежегіш әсері асқазан-ішек
жолдарының моторикасын жоғарылатады. Октадинді енгізгенде аздап жүйке-
бұлшық еттік берілудің тежелуі байқалады.
Октадннді ішке қабылдайды; бүл кезде заттың 50% сіңеді.
Гематоэнцефалды тосқауылдан нашар өтеді. Заттың бнотрансформацнясы
бауырда жүреді. Өзгермеген окгадин және оның метаболиттері көбіне
бүйрек арқылы шығады.
Айкын снмпатолитикалық қасиеті бар раувольфия (Каиюоуіа хегрепііпа
Вепіһжәнет.б.)өсімдігініңалколонды резерпин препараты. Ол индол
туындысына жатады.
Резерпин норадреналнннің везикуладағы шоғырлану үрдістерін бұзады,
бұл варикоздық кеңеюлерде меднаторлар мөлшерінің төмендеуіне әкеледі.
Варнкоздық кеңеюлерде цнтоплазмадағы бос норадреналиннің негізгі бөлігі
дезамннделеді, өйткені резерпин (окгаднн секілді) МАО-ны тежемейді.
Норадреналнннің біраз бөлігі жүйке ұштарынан өзгермеген күйінде шығады.
Резерпин оның нейроналды ұсталуына әсер етпейтін болар. Препарат жүректе,
тамырларды, бүйрек үсті безінің милы қабатында және басқа да мүшелерде
норадреналиннің мөлшерін төмендетеді. Катехоламиндер деңгейінің төмендеуі
115
ОЖЖ-де де байқалады. Осыған байланысты резерпнн ОЖЖ-сін тежейді.
Ол тыныштаңдырғыш (седативгі) және аздап психозға қарсы әсер көрсетеді,
сондықтан оны пснхозға карсы заттардың тобына кіргізеді (11; 11.1 тарауды
қара). Резерпнн ұйқы шақырады. Интероцептивті рефлекстерді басады.
Опиоидты әсері бар ұйыктаткыш және наркозға арналған заттардың әсерлерін
күшейтеді. Тынысты біршама тежейді және дене температурасын төмендетеді.
Қазіргі кезде резерпнн психозға қарсы зат ретінде қолданылмайды: оның
шеткі әсеріне (симпатолитикалық) байланысты гнпотензнвті қаснетінің
пракгикалық маңызы бар.
Резерпннді енгізгенде артериялық қысым біртіндеп төмендейді
(максималды әсері біраз күннен кейін байқалады). Резерпннді үзақ
қолданғанда дамитын гнпотензия жүректік шығару мен шеткі тамырлардың
жалпы кедергісінің төмендеу іне және прессорлық рефлекстердің басылуына
байланысты. Резерпиннің ганглиоблокаторлық және адреноблокаторлық
әсерлері жоқ. Оның вазомоторлық орталыкқа әсерін көптеген авторлар жоққа
шығарады, өйткені экспернментте резерпин адренергиялық иинервацияның
(симпатикалық) преганпіионарлыталшыкгарындаэфферентгі импульсацияны
төмендетпенді.
Резерпинмен адренергиялық иннервацияны тежеу холинергиялық
әсерлердің үдеуіне әкеледі. Бұл брадикардиямен, секреторлық және
асқазан-ішек жолдарының қозғалыстық белсеңділігінің жоғарылауымен,
миозбен жүреді.
Сонымен к,атар симпатолитиктерге моно-төртіншілік аммоний
қосылысы - о р ни д (бретилий) жатады. Оныц резерпин мен октадиннен
айырмашылыгы зсер механизмінде. Көбінесе пресинаптикалык, мембрананы
тежеп, медиатордыц шыгуын бүзады. ОрнидМАО-ны тежейді. Сондай-ақол
норадреналиннің кері ұсталуын тежейді. Орнидті қысцауақыт қолданганда
адренергиялық талшыцтардыц варикозды кеңеюлерінде норадреналинніц
мөлшері өзгермеуі мүмкін, ал үзак, қолданса төмендейді. Әсерініц үзақтыгы
резерпин мен октадинге қараганда кргсқа (5-8 саг).
Октаднн мен резерпнн негізінен гнпертоннялық ауруларды
емдеуде қолданылады(14; 14.4 тарауды қара). Октадин гнпертензияға
қарсы зат ретінде резерпниге қарағанда тнімді. Кейде октадинді
глаукомадатағайындайды. Октадин мен резерпинге бейімделу өте баяу
дамнды, бүл препараттардың басқалардан артықшылығы, өйткені
оларды үзақ уақыт колданады.
Орннд гнпотензнвті зат ретінде қолданылманды, өйткені ол асқазан-
Н6
ішек жолдарынан нашар сіңеді және оған бейімделу тез дамиды. Кейбір
жағдайларда жүрек арнтмиясында тағайындайды (14; 14.2 тарауды кара).
Октаднн мен резерпинді колданғанда банкалатын жанама әсерлер
ішектің моторнкасының (жиі днарея болады) және ас қорыту бездері
секрециясының (әсіресе асқазанның) жоғарылауымен, браднкардиямен
жүреді; кейбір науқастар кұлак тұсындағы бездердің ауыруын, мұрын
куысының шырышты кабатының ісінуін байқайды; әдетте ағзада сұйыктыктьщ
кідіруі болады. Гипертониялык ауруды емдеуде қолданғанда ортостатикалык
коллапсты октадин шақырады, ал резерпинде ондай жанама әсер мүлде жоқ
(кейде пснхнкалық аурулармен ауыратын наукастарға көп мөлшерде
енгізгенде байқапуы мүмкін).
Резерпннді қолданғанда оның ОЖЖ-не әсеріие байланысты келесі
жанама әсерлер байқалады: ұйқышылдық, жалпы әлсіздік. Препаратты көп
иөлшерде ұзақ колданғаида депрессия дамуы мүмкін, сирек
зкстрапирамндалық бұзылыстар байқалады. Тәбет жоғарылауының себебі
ае орталык генез.
Симпатолитнктердің қатысында байқалатын ас қорыту бездері
секрециясының жоғарылауын, сондай-ақ браднкардияны атропнн тобының
препараттарымен токгатуға болады. Ішектің моторикасын ынталандыратын
эсерін асқазан-ішек жолдарының моторнкасын темендететін топ -
гантноблокаторлармен тоқтатады. Резерпиннің ОЖЖ-сін тежеуі жағынан
інтагоннсті ми тіндерінде катехоламнндер мен серотоннннің балансын
реттейтін МАО тежегіштері (нналамид) колданылады1. Экстрапнрамндалық
эұзылыстарда паркинсонизмді (мысалы, циклодол) емдеуде тнімді заттарды
гағайындайдьі.
Снмпатолнтиктерді күрделі органнкалық жүрек-тамыр ауруларында,
эүйрек қызметінің айқын жеткіліксіздігінде асқазан мен он екі елі ішектің
эйық жараларында қолдануға болмайды. Окгадинді феохромацитомада
гағайындауға болмайды.
Соңғы жылдары жаңа, тиімді гнпотензивті заттардың шығуына
эайланысты снмпатолитнктердің артериялық гнпертензнада қолданылуы
ійтарлықтай төмендеді.
1 Резерпинді кабылдауцы токтатканнан кейін тағайындайды.
117
ОРТАЛЫҚ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНЩ ҚЫЗМЕТШ РЕТТЕЙТІН
ДӘРІЛІК ЗАТТАР (5-12 тараулар)
ОЖЖ-нің көптеген қызметтерін баскаруга арналған заттардың саны
айтарлықтан белгілі. Оларға психикалықжағдайға және эмоцияға әсер ететін,
ауыру сезімдерін кабылдауды басатын, ұйқы мен наркоз шакыратын және
т.б. түрлі хнмиялық қосылыстар жатады.
Нейротропты заттардың ОЖЖ-не әсерлерінің негізі - олардың
нейронаралық (сннаптикалық) қозудың берілу үрдістерін өзгерту мүмкіндігі
болып саналады. Осы кезде дамыған әсерлердің бағытына байланысты
заттарды тежегіш және ынталандырғыш деп бөледі. Өз кезегімен аталған
әр топтың заттарын жалпы және тандамалы әсерлі заттар деп топтайды (5.1
кестені қара).
Жалпы әсерлі заттардың өзгешелігі - олардың белгілі бір орталыққа
немесе қызметке тандамалы әсері жоқ. Олар ОЖЖ-нің қызметіне барлық
деңгенде кіріседі. Осындан заттарға мысал - наркозға арналған заттар. Олар
бас миында, жұлында және сопақша мида қиылысатын рефлекстердің
орталықтарында қозудың берілуіне айқын тежегіш әсер көрсетеді. Бұл сана-
сезімді тоқтатады, сезімталдыкты және көптеген рефлекстерді басады.
Тандамалы әсерлі заттар ОЖЖ-нің жалпы қызметін бұзбай, белгілі бір
орталықтарына немесе кызметтік жүйелерге таңдамалы әсер көрсетеді.
Мұндай препараттарға ауыру сезімін басатын (мысалы, опиондтар),
паркннсон ауруына қарсы заттар, анкснолнтикгер және т.б. жатады.
5.1. Кесте. Орталық жүйке жүйесіне әсер ететін заттар
Заттардың тобы	Тежегіш әсерлі	Ынталандырғыш әсерлі
Жалпы әсерлі	Нарвдзға арналған заттар Этнл спирті Үйықгаткыш заттар (наркотикалық әсерлі)	Аналептикгер
Тандамалы (анрықша) әсерлі	Антндепрессанттар	
	Ауыруды басатын затгар (анальгетиктер) Эпилепсняға қарсы заттар Психозға қарсы заттар Анкснолитиктер Тыныштандырғыш заттар	Пснхостимуляторлар
118
Аталған зағгардың топтары ОЖЖ-нің белгілі бір орталыктарына немесе
қызметтік жүйелерге тандап әсер ету дәрежесі бойынша өзгешеленеді.
Нейротропты заттар сннаптнкапык берілудің әр кезендеріне (қоздыру
және тежегіш синапстары) әсер ете алады, яғнн:
1)	меднатордың синтезі;
2)	медиатордың депога жиналуы;
3)	жүйке ұштарынан меднатордың босап шығу үрдістері;
4)	медиатордың постсннаптикалық және пресннаптнкалық
мембранадағы рецепторлармен байланысы;	«
5)	меднатордың немесе оның метаболиттерінің нейроналды ұсталуы;
6)	медиатордың экстранейроналды ұсталуы;
7)	медиатордың энзнматикалық айналуы.
Көптеген нейротропты заттардың әсерлерінің негізі - олардың белгілі
бір медиатор/модулятор жүйесімен арнайы байланысуы болып табылады.
Олар көбінесе рецеитор түрлерінің агонистері немесе антагоинстерінің рөлін
атқарады. Сонымен қатар, бірқатар препараттар эндогенді лигандалар
арқылы олардың метаболизміне, босап шығуына және ұсталуына тікелей
емес әсер етеді.
Нейротроптызатгардыңішінен адренергиялық жүйеге әсер
ететін затгар маңызды орын алады. ОЖЖ-де норадренергиялык нейрондардың
шоғырлануы көпірдің сұр затының көгілдір дағында (Іосиз соегиіеиз)
орналасқан. Бұл жерден нейрондардың аксондары бас ми қыртысына,
гнппокампқа, гипоталамусқа, мншыққа (каракұс мны), сопақша мнға және
жұлынға өтеді. Адренергиялық жүйенің ОЖЖ-нің қызметіне таңдамалы
ынталандырғыш әсер көрсететіні белгілі. Бұл жүйеге қейбір
психостимуляторлар (снднокарб), анорексигенді заттар (фепранон),
артериялық гипертензияда қолданылатын препаратгар (клофелнн) әсер етеді.
Үш жүйелі антндепрессанттар (имизин және т.б.) норадреналиннің кері
нейроналды ұсталуын теженді. Берілген заттар топтарының әсерлері көбінесе
а- және 0-адренорецепторлар арқылы жүреді.
Фармакологиялық заттардың көптеген топтары нигростриарлы,
мезолимбиялық және тубероннфундибулярлы жолдары бар д о ф-
аминергиялық жүйеге әсер етеді. Қозғалыс белсенділігінің
орталық реттелуі, мінез-құлқы және пснхикалық қызметтер, бірқатар
гипофизарлық гормондардың өнімі (пролактин және өсу гормондары), құсу
орталығының қызметі дофамннергиялық жүйенің жағдайына тікелеи
байланысты. Дофамннергнялық жүйенің реттелуі пост- және
пресннаптикалык дофаминдік (Э) рецепторлар арқылы іске асырылады.
Пресинаптикалық дофаминдік рецепторларды қоздыру жүйке ұштарынан
дофаминнің синтезі мен босап шығуын төмендетеді.
119
Дофаминдік рецепторлардың 2 тобы бар: О,-рецепторлар (О, жәие О5
топшалары) көбінесе постсннаптикалык тежелулер шақырады. Олар (3$-
белоктарымеи баиланыста. Аденилатциклазаны ынталандырып, цАМФ-тың
мөлшерін жоғарылатады. О2-рецепторлар (О2, О3 жәие О4 топшалары) пре-
және постсинаптнкалық тежелулер шақырады. Бұл рецепторлар О -
белоктармен байланыста. Аденилатциклазаны тежейді. Сонымеи катар, олар
К+-өзекшелерін белсендендіріп, Са2+-озекшелерін тежейді. Қолданып жүрген
дәрілік заттардың ішінен дофаминдік рецепторлардыңтежегіштері (мысалы,
психозға қарсы және кейбір құсуға қарсы заттар) ретінде жәие
дофаминергнялық жүйені белсендендіретін (паркинсон ауруында
қолданылатын заттардың бірқатары; акромегалияда1 өсу гормоны мен
пролактиинің өнімін төмендететін дофаминомиметик - бромокриптин) заттар
да белгілі.
ОЖЖ-нің меднатор/модулятор қатарынан маңызды орынды с е р о т о-
н и н (5-гидрокситриптамнн; 5-НТ)алады. Сопакща мидың жоғарғы белігінде
және көпірде серотонннергнялық нейрондардың мол шоғырлары бар. Бұл
шоғырлар тігіс ядросы (писіеиз гарһез) деп аталады. Олардың нейрондары
кранналды (қыртыс, гнппокамп, лнмбнялық жүйе, гнпоталамус) және
каудалды (сопақша ми, жұлын) өтеді. Серотоннндік рецепторлардың мол
шоғыры гиппокампта, стрнатумда және фронталды қыртыста болады.
Пресинаптнкалық рецепторларды коздыру жүйке ұштарынан серотоннинің
және басқа да медиаторлардың шығуының төмендеуіне әкеледі.
Постсинаптнкалық рецепторларды ынталандыру қозумен де тежелумен де
жүруі мүмкін.
Жеке топша түрлері мен қосымша бөліктері бар серотониндік
рецепторлардың біркатары бөлінген (5-НТ1АІ?, 5-НТ2д және т.б.).
5-НТ^-рецепторлар пре- және постсинаптнкалық орналасқан. 5-НТ1д-
рецепторларды қоздыру постсинаптнкалық тежеулер шақырады. 5-НТ(В-
рецепторлармен пресинаптнкалық тежеулер байланысты. Постсниаптикалық
қозулар 5-НТ1с, 5-НТ2, 5-НТ3, және 5-НТ, рецепторларына байланысты.
Серотонинергиялықжүйенің қызметі әр қапай. Бұл -ұйкы мен сергектіктің
жүйелерін, психикалық қызметті, көңіл-күйді, есте сақтау қабілетін, тәбетті,
мотонейрондардың қозғыштығын, сенсорлық стимулдардың өтуін (сонымен
катар ауыру сезімінің), орталық жылу реттеу, гипоталамиялық факгорлардың
және гипофнз гормондарының өнімін реттеу.
Серотонинергиялық жүйеге әсер ететін препараттар белгілі. Мысалы,
5-НТ1А-рецепторлардың агонисті буспнрон анкснолитнкалық зат ретінде
1 Бромокриптин қалыпты жағдайда (дофамин секілді) өсу гормонынын өнімін
жоғарылатады.
120
қолдаиылады. 5-НТ3- рецепторлардың антагоннсті ондансетрон - құсуға
қарсы белсенді зат. Антндепрессант флуоксетнн - серотоннннің кері
нейроналды ұсталуын тежеп, синагггикалык санылауда оның концентрациясын
жоғарылатады.
Нейронаралық қозудың берілуіне катысатын маңызды медиатордың бірі
ацетилхолин. Ол бас миы меи мн бағанасының әр бөліктерінде
орналасқан М- және Н-холннорецепторлармен байланысады.
Холинорецепторлар пост- және пресинаптикалық орналасқан. Ацетилхолнн
әдетте қоздыру меднаторының қызметін атқарады. Кейбір жағдайларда
тежегіш әсері байқалады. Пресинаптикалық М-холинорецепторларды
коздыру ацетилхолнннің босап шығуын төмендетеді. ОЖЖ-дегі
холннорецепторлардың қызметі толығымен анық емес (әсіресе, Н-
холинорецепторлар). Холинергиялық үрдістер психикалық және моторлық
кызметтерді, ояну және ойлау (оқу) реакцияларын бақылауға қатысады.
Меднцнналық практнкада орталық холнноблокаторлар паркинсоннзмде
қолданылады (циклодол). Соңғы жылдары орталық холинергиялық (мысалы,
гематоэицефалды тосқауылдан жеңіл өтетін холннэстеразаға қарсы
препараттар, оның ішінде физостнгмин) үрдістерді белсендендіретін заттарға
көп көңіл аударылуда. Бұл бас миында холннергиялык нейрондардың
санының төмендеуімен сипатталатын Алыігеймер ауруында (пресенилді
деменция) тнімді әсер көрсетеді. ОЖЖ-де шогырланған М- және Н-
холннорецепторлар ноцицептнвті (ауыру) стнмулдардың өтуін реттеуде
маңызы бар.
Сннаптнкалықүрдістердің амнн қышқылдары қатысында
жүретін фармакологиялық реттеу мүмкіндігі көп көңіл аударуцы талап етеді.
Меднаторларға ГАМҚ, глнцин, глутамат жатады. Сонымен қатар баска да
амин қышқылдарының бірқатары нейромедиаторлар немесе
нейромодуляторлар (Ь-аспартат, Р-аланнн және т.б.) бола алады деген
жорамалдар бар. ГАМҚ-ның физиологиялык рөлі анығырақ зерттелген. Ол
келесі рецепторлар түрлерімен байланысатын тежегіш меднатор екендігі
белгілі: ГАМҚД, ГАМК^, ГАМҚ-.. ГАМҚ-ның және басқа да агонистердің
ГАМҚа (пре- және постсннаптнкалық) рецепторларына әсері олардың
бнкукуллин антагонистімен жойылады.
Постсннаптикалык ГАМҚа рецепторымен бензодиазепин рецепторлары,
сондай-ак барбитуратгар мен пикротоксин байланысатын бөліктер бір тұтас
макрорецепторлық кешен құрып байланысқан. ГАМҚа рецепторы хлор
нонына нонофорлардың өткізгіштігін реттейді. ГАМҚ постсинаптнкалық
рецепторларға әсер еткенде хлордың өтуі жоғарылайды, гиперполяризация
пайда болады, осыған байланысты тежегіш әсерлер дамиды. Аллостериялық
121
бензодиазепнндік немесе барбитураттық рецепторды арнаиы агонистермен
қоздыру ГАМҚ-ның тежегіш әсерін жоғарылатады (соңғысының ГАМҚа
рецепторына аффинитеті жоғарылайды). Осындай прннциппен бензодиазепин
қатарының анкснолнтнктері және барбитур кышқылының туындысы болып
келетін ұйыктаткышзаттар әсер етеді. ГАМҚ-ның пресинаптикалык ГАМҚа-
рецепторларына әсер еткенде хлор иондары жүйке ұштарынан шығып,
біріншілік афферентгерден интернейрондарға берілуді тежейтін деполяризация
дамнды.
ГАМҚ жүнесі арқылы кейбір эпилепсияға қарсы затгардың тікелен емес
әсерлері де жүреді (фенобарбитал, натрнй вальпроаты). ГАМҚа-
рецепторларының агоннстерінің бірі (ТНІР) анальгетикалық әсер шақырады.
Фармакологиялық заттардың көмегімен ГАМҚ-ның мөлшерін ОЖЖ-
де өзгерте отырып, олардың синтезіне, бнотрансформациясына, нейроналды
және глналды ұсталуларына әсер етуге болады.
ГАМҚв-рецепторлары шамалы ғана зерттелген. Олар пре- және
постсинаптикалық мембраналарда орналасқан. ГАМК^-рецепторлары 6-
белогы арқылы аденилатцнклазамен байланысқан. Бұл топша түрінің
рецепторын ынталандыру Са2+ үшін иондық өзекшелердің өткізгіштігін
төмендететін цАМФ-тың мөлшерін жоғарылатады. ГАМҚ-ның пост- және
пресннаптнкалық ГАМІ^ рецепторына әсері тежегіш әсерлермен жүреді,
бірақ оның механнзмі белгісіз.
ГАМҚр рецепторы агоннстерінің ішінен қолдануда баклофен препарэты
орын алып отыр. Ол қаңқа бұлшық еттері тонусының жоғарылауын төмендету
үшін қолданылады және оның біраз ауыру сезімін басатын белсенділігі бар.
Тек зерттеулік медицннада қолданылатын ГАМҚВ рецепторларының
антагоннстері (факлофен, 2-окснсаклофен) синтезделген.
Тежегіш меднаторлардың қатарына антарлықтай мөлшері жұлынның
сұр затында болатын г л и ц н н де жэтады. ГАМҚ-на ұқсас хлор ионына
ионофорлардың өткізгіштігін жоғарылатады, тежегіш әсерлер шақыратын
гнперполяризация дамиды. Глнцнн рецепторлары стрихнинмен тежеледі,
соңғысының тырысу шакыратын механнзмі осымен түсіндіріледі. Жүйке
ұштарынан глицинніңбосап шығуын сіреспе токсині тежейді. Глицингеұқсас
Р~а л а н н и әсер етеді, бірақ оның әсері стрихниимен жойылмайды.
Эндогенді қоздырғыш амин қышқылдары Ь-глутамат және,
мүмкін, Ь-аспартат нейромедиаторлар немесе нейромодуляторлар
ретінде қаралады. Сннтетикалық қосылыстар Н-метил-О-аспартат (ИМОА)
және квискалат препараттары да ұксас әсерлер көрсетеді.
Глутамат глутаматты рецепторлармен байланысып, натрий иондарына
мембрананың өткізгіштігін жоғарылатады және деполярнзация мен
122
қоздырғыш әсер шақырады. Глугаматтың медиаторлык қызметі гиппокампқа,
иіс сезу және кортикостриарлық жолдарына бағытталған. Қоздыру амнн
қышқылдарының рецепторлары гетерогенді. Рецепторлардың 3 тип тармағы
бар: ИМОА, каинатты’ және квисквалатты рецепторлар.
Соңғы жылдары НМОА-рецепторларына көп назар аударылып жатыр.
Оларды тежеу (мысалы, МК-801 түрінде танымал дизоцилпиимен) зерттеуде
бас миының ишемиясында байқалатын нейрондардың дегенерациясының
алдын алуына байлаиысты, бұл әсерінің практикалық маңызы (мн
ишемиясында, инсулыте) бар. Одан басқа кетамин деп агалагын дңссоциативті
анестетик НМОА-рецепторларының антагоннсті екені дәлелденген.
Паркннсонға қарсы препарат мидантан да осы рецепторларды теженді.
Қоздырғьпп амин кышқылдарының меднаторлык әсерлерін фармакологиялық
ретгеу мүмкіндігін әрі карай зерттеу эпилепсияға қарсы заттарды, психотропты
препараттарды және есте сакдау қабілетін жақсартатын затгарды іздестіруде
көптеген кызығушылық тудырады.
Медиатор/модуляторлардың негізгі тобы - пептндтер. Қазіргі таңда
ағза тіндерінен қызметгері кеңінен зерттеліп жатқан 40-тан астам пептидтер
бөлінген. Нейрон денелеріндегі өкілдерінен биологиялық белсенді
нейропептидер түзеді, осы жерде олардың протеолнзденуі жүреді.
Аксоналдық тасымалдану жолымен белсенді метаболнттер
нейромеднаторлар, ко-меднаторлар немесе нейромодуляторлар ретінде
кызмет жасайтын түрінде нейрон үпттарына түседі.
Пептидтердің әр қансысы кең шоғырланған (шеткі және орталық жүйке
жүйелерінде, шеткі мүшелердің тіндерінде) арнайы рецепторлармен
байланысады. Пептидтердің бірқатары гормондардың және
нейромеднаторлардың рөліи атқарады (мысалы, окситоцнн). Опиондты
пептидтердің топтары - лейэнкефалнн, метэнкефалнн, Р-эндорфнн,
дннорфиндер, эндоморфиндер тереңірек зерттелген. Олар опиондты
рецепторлардың (ц-, 6-, к-рецепторлармен) әр түрлі тип тармағымен арнайы
байланысады. Агонистердің опиоидты рецепторлардың әр түрлі тнп
тармағымен байланысуы түрлі әсерлермен жүреді (8;8.1 тарауды қара).
Жаратылысы экзогенді опиоидтар қатарына опиоидты анальгетнктер
жататыны белгілі. Опиоидты рецепторлардың антагоннстері де синтезделген
(мысалы, налоксон).
Нейромодуляторлар рөлін пуриндер- пурнндік нуклеотидтер
(АДФ, АМФ) және аденозин атқара алады. Жоғарыда айтылғаидай арнайы
1 Каинатты рецепторлардын агонисті — каин кышкылы (теңіз балдырларынан
алынған амин қышкылы). Жоғары концентрацияда глутаматты рецепторлары бар
нейрондарды бұзатын нейротоксикалык әсер көрсетеді.
123
пуриндік рецепторлар бар (пост- және пресинаптикалық): Р(-рецепторлар
(АТФ-қа қарағаңда аденозинге сезімталдығы жоғары) және Р2-рецепторлар
(АТФ-қа сезімталдығы жоғары). Рт-рецепторлар аденознндік А,- және А?-
рецепторлар деп бөлінеді. Пуриндер ОЖЖ-нің нейрондарына көбінесе
тежегіш әсер көрсетеді. Р^рецепторлярының антагонисті-метилксантиндер
(кофенн, теофиллнн және т.б.) - ОЖЖ-сін ынталандырады.
Қозудың нейронаралық берілуінде гистамнннің қатысатыны
жайлы мәліметтер талқылануда. ОЖЖ-де гистамиидік Н(-, Н,- және Н3-
рецепторлар табылған. Гистамии ми нейрондарына ионофоретнкалық
жакындауында қоздырғышта тежегіш те әсерлер көрсете алады. Гнстаминдік
Н]- және Н2-рецепторлар жөнінде 15.3 және 25.1 тарауларды қара.
Н3-рецепторлар алғашыида ОЖЖ-нің гнстамннергнялық
нейрондарындапресннаптикалықрецепторлартүрінде табылған. Соңғысы
гистаминнің пайда болуын және шығуын ретгейді. Гнстаминді ненрондар
көбінесе артқы гнпоталамуста орналасады (туберомамиллярлық ядрода)
және ОЖЖ-нің түрлі аймақтарыяа кетеді (үлкен жарты шардың кыртысына,
стрнатумға, гнппокампқа және т.б.). Пресннаптнкалық Н3-рецепторлар
гнстаминнің босап шығуын тежеуден (ауторецепторлар рөлі) басқа бірқатар
меднатор/модуляторлардың (ацетилхолин, ГАМҚ, дофамнн, глутамат,
серотоннн, норадреналин) өнімін реттеуге катысады, яғни пресинаптнкалық
гетерорецепторлар тәрізді қызмет атқарады. ОЖЖ-де гистамнндік
нейрондар мен гнстаминдік рецепторлардың таралуы гнстамнннін ОЖЖ-
нің көптеген кызметін реттеуге катысатынын көрсетеді. Гнстамнн ұйкы-
сергектік жүйесін ретгейтін компоненттердің бірі екені анық. Атап антқанда
бұл үрдістерге гистамнндік Н(-рецепторлар қатысады. ОЖЖ-не өтетін
рецепторлардың осы тнп тармағы тежегіштерінің тыныштандырғыш әсер
көрсететіні (днмедрол, днпразин) белгілі. зерттеуде Н3-рецепторларының
кейбір агоиистері “баяу” ұйқыны ұзартатыны көрсетілген.
Гнстаминергнялық жүйенің оқу, есте сактау сияқты үрдістерді реттеуге
катысатыны анықталған. Мысалы, Н^-рецепторларының антагонистері ойлау
қызметін жақсартатын мүмкіншіліктері бар.
Гнстамнннің эпилепсиялық тырысулардың дамуында маңызды рөл
атқаратыны аталған. Зерттеудегі тырысуларда Н(-рецепторларыиың
антагонистері және Нз-рецепторларының агонистері эпилепсияга қарсы әсер
көрсеткен. Сонымеи қатар гистаминге қарсы заттардың семіруді емдеуде
тиімді болу мүмкіндігі бар.
Гистаминдік Н3-рецепторлары ОЖЖ-нен баска асқазан-ішек
жолдарында (оларды ынталандырса асқазанда тұз қышқылының секрециясы
төменденді; олар гастропротекторлық әсерге қатысады), жүрек-тамыр
124
жүйесінде (пресинаптикалықгистамивдік Н^-рецепторларды белсендендіру
адренергиялық әсерлерді басады), жоғарғы тыныс алу жолдарыида (кабынуға
қарсы әсер) орналасқан.
Шетте орналасқан Нз-рецепторлардың агоннстері мен антагоннстерінің
фармакотерапиялық қолдану мүмкіндігі қазірге белгісіз.
Н3-рецепторлардың агонисттері [нммепип, иметнт, (К)-а-
метилгистамин] мен антагонистері (ципроксифан, клобенпропит, тиоперамид,
клозапнн) алынды жәие олардың клиникалық зерттеулері басталды.
Азот тотығы (N0) да өзіне көп көңіл аударады. Гипвокамптың
нейрондарывда жәие мндың басқа да бөліктерінде НО-ның биосннтезіне
қатысатын НО-синтетаза табылған. ОЖЖ-де азот тотығы меднатордың рөлін
атқарады. Бірак оның кызметгік маңызы және осы жүйеге фармакологиялық
заттардың көмегімен әсер ету мүмкіндігі толығымен зертгелмеген.
ОЖЖ-нің бірқатар қызметін реттеуге простагландиндер
қатысады (мысалы, жылуДы реттеуде, ноцнцепцияда), сондықган дәрілік
заттарды шығаруда және олардың әсер ету механизмін зерттеуде
айтылғандарды ескеру қажет. Сонымен, опиондты емес анальгетнк
парацетамолдың ауыру сезімі мен қызуды басу әсерлері оның ОЖЖ-де
простагландивдердің биосинтезін тежеуіне байланысты.
Келтірілген мысалдардан орталық реттеулерге көптеген
нейромеднаторлар мен нейромодуляторлар қатысады, ал олардың
байланысулары ОЖЖ-нің қызметтік жағдайын көрсетеді. Бүл
нейромеднаторлық жүйелер фармакологиялық заттардың аса маңызды
“нысанасы” болып табылады.
Сонымен қатар, кейбір заттар рецепторлардың қатысынсыз тікелей
иондық өзекшелерге әсер етеді (эпилепсияға қарсы заттардың бірқатары,
кальций өзекшелерініңтежегіштері).
Кейбір нейротропты заттар нейрондардын энергетикалык алмасуларыиа
қалыптаушы әсер көрсетеді (мысалы, ноотропты заттар).
Байқалатын түрлі әсерлердің механизмдерінің жүруін толық меңгеру
үшін көптеген мәліметтер болу керек. Осылай, берілген препаратқа аса
сезімтал орталықтарды немесе нейрондардың ассоциациясын, яғни оның
әсерінің негізгі шоғырлануын анықгау қажет. Сондай-ақ, айтарлықтай өзгеретін
синаптикалық берілупердің кезендерін жәие фармакологиялық затқа “нысана”
болып келетін бнологиялық субстратгы белгілеу керек. Сонымен, препаратгың
рецептормен, эндогенді физнопогиялық белсенді және т.б- заттармен өзара
байланысу механизмін анықтау қажет.
Осы сұрақтардың бәріне жауап ОЖЖ-нің физиологнясы мен
патологиясы жайлы мәліметтермен шектеледі. Түрлі қызмет атқарушы
125
жүйенің өзара қатынасы толығымен зерттелмеген. ОЖЖ-де нейронаралық
берілуге қатысатын меднаторлар мен модуляторлары жайлы, олардың
байланысы және әсерлесетін рецепторлары жөніңде анық мәліметтер жоқ.
ОЖЖ-нің көптеген патологиялық жағдайларында тиісті зерттеулік моделдер
де жоқ. Дегенмен, кейбір уақыттарда фармакологнялық зерттеулердің
айтарлықтай көлемі нейротропты заттардың соңғы әсерлерінің
фармакодннамнкасын көрсетеді және нейротропты заттарды медициналык
практикадақажетгі бағыттан қолдануцатиімділік көрсетеді.
5Т арау
НАРКОЗҒА АРНАЛҒАН ЗАТТАР (ЖАЛПЫ АНЕСТЕТИКТЕР)
Бұл топтың заттары хирургиялық наркоз шақырады. Бұл көрініс сана-
сезімнің тоқтауымен, сезімталдық (бірінші ауыру) және рефлекторлық
реакциялардың басылуымен, каңқа бұлшық етгері тонусының төмендеуімен
жүретін ОЖЖ-нің қайтымды тежелуімен снпатгалады. Анестезиологияда
қабылданған мұндай анықтамалар жалпы ағзаға қолданылатын наркоздың
тек сыртқы көріністерін ғана қамтиды.
Наркозға арналған затгардың барлык негізгі әсерлерінің дамуы олардың
ОЖЖ-де нейронаралык (сннаптикалық) берілуді тежеуінен байланысты. Бұл
кезде афферентті импульстерден берілудің бұзылуы, қыртыс-қыртысасты
байланыстардың, аралық мидың, орта мидың, жүлынның және т.б. кызметтері
өзгереді. Синаптнкалық берілулердің бұзылуына байланысты пайда болған
ОЖЖ-нің функцноналды дезннтеграциясы наркоздың дамуын шақырады.
Наркозға арналған заттардың әсерлеріндегі тандамалылығының
жоқтыгы олардың химнялық құрылысыиың күрделілігі түрлі нейрондарға
бірдей тежегіш әсер көрсететінін нұскайды. Нейрондардың мембраналарымен
(наркотикалық концентрацияда әсер етпейтін аксон мембраналарынан басқа)
олардың лнпидтер және (немесе) белоктармен, сонддй-ақ мембрананы жауып
тұратын су молекуласымен арнайы емес фнзико-химиялық байланысқа
түсетіні жайлы жорамалдар айгылды. Бұл мембрананың қызметінің бұзылуына
және оның ультраструктурасының қайтымды өзгеруіне әкеледі. Наркозға
арналған заттардың постсинаптикалық нейрондардың мембранасымен
байланыстарының бірі деполяризацня үрдісіиің, сондай-ақ нмпульстің
нейронаралық берілуінің бұзылуыиа әкелетін ноңдық өзекшелер (мысалы,
калий нондарына) өткізгіштігінің өзгеруін шақырады.
Наркозға арналған заттардың нейрондар мембранасымен және олардың
компонентгерімен (лнпидтермен, белоктармен, сумен) байланысуын нгеру
126
негізінде наркоздың биофизнкалық теориялары (адсорбциялық теория,
жасуша өткізгіштігінің теориясы, лнпидтік және белоктык теориялар,
гидретталған микрокрнсталдардың теориясы және т.б.) ұсынылды. Дегенмен,
олардың бәрі уннверсалды емес, өнткені тек шектелген бірқатар
қосылыстарға бағытталған. Сонымен қатар аталған теорнялар моделді
тәжірнбелерге иегізделген, сондықтаи алынған мәліметтер жалпы агзаиың
жағдаиына қолдануға келмейді.
Наркозға арналған заттардың ОЖЖ-сі нейрондарының зат алмасу
үр дістерін тежейтін биохимиялық теориялары да ұсынылған. Шынымен-ақ
бірқатар препараттар ми тіндеріиің оттегін қажет етуін төмендетеді (мысалы,
натрнн тнопенталы). Бірақ бұл қасиет барлық нарюзға ариалған заттарға тәи
емес. Сонымен қатар нейрондардың биохнмнзміндегі өзгерістер оның
себептері емес, наркоздың салдары болуы мүмкін.
Дегенмен, соңғы жылдары наркозға арналған заттардың әсерлерінде
рецепторлык компонентгердің болуын растайтын мағлұматтар көп шығып
жатыр. Осылай, зерттеулерде көрсетілгендей ннгаляцнялық (ұшқыш
сұйыктар) және ингаляциялықемес (кетамннненбасқасы) наркозғаариалған
заттардың барлығы наркотикалық концентрацияда ГАМҚд-бензодназепиң-
барбнтуратты рецепторлық кешенмен байланысады және ГАМҚ-ның әсерін
шамадан тыс күшейтеді. Бұл кезде осы рецепторлық кешенмен байланыстағы
белсендендірілген хлорлық нонофордың уақьіты ұзарады. Азоттың шала
тотығы ГАМҚд-рецепторға әсер етпейді. Жоғарыда аталғандай кетамин
глутамат рецепторының (ММЭА-рецепторлары) белгілі бір түрінің антагонисті
екені дәлелденген.
Оның басқа да рецепторлар түріне әсер ету мүмкіндігін жоққа
шығаруцың қажеті жоқ. Дәлел ретінде эфнр мен метокснфлуранның иіс
сезу қыртысы нейрондарының ацетилхолині мен Ь-глутаметыиа әр қалай
бағытталған әсерлерін алуға болады.
ОЖЖ-нің әр түрлі деңгейінің сннаптнкалық шоғырларының жәие
морфофункциоиалды жиналулардың наркозға арналған заттардың әсеріне
сезмтдлдығы әр қалай. Наркозға арналған заттардың әсерлеріндегі белгілі
кезендердің болуы осыған байланысты.
Келесі кезендерді бөледі:
I	— анальгезия' кезеңі;
II	- қозу кезеңі;
III	- хирургиялык наркоз кезеңі;
1-шідеңгей (ІІІ^-беткейлік наркоз;
1 Анальгезия-ауырусезімініңжоғалуы. Гректілінен ал-жоққашығару, аІ£оз
- ауыру.
127
2-ші деңгей (ІІІ2) - жеңіл наркоз;
3-ші деңгей (ІІІ3) - терең наркоз;
4-ші деңгей (ПІ4) - өте терең наркоз;
IV - агония (жанталас) кезеңі.
Наркоздың берілген кезеңдерінің реті тек жалпы схема түрінде
ұсынылған, өйткені бірқатар препараттарды қолданған кезде қозу кезеңі
мүлде болмауы мүмкін немесе анальгезия кезеңі басым болады және т.б.
Наркоздың бөлек кезендері толығырақ эфирдің қолданылуыңда берілген.
Наркозға арналған заггар химиялық қосылыстардың түрлі кластарына
жатады. Олардың химнялық кұрылысы мен наркотикалық белсенділігінің
арасындағы жалпы заңдылык анықталмады. Тек бірқатар жеке
қосылыстардың тәуелділігі дәлелденді (көмірсупар, барбнтураттар).
Наркозға арналған заттарды практикада қолданылуына байланысты
келесі топтарға бөледі:
I. Ингаляцнялық наркозға арналған заттар
Сұйық ұшқыш заттар
Фторотан	Энфпуран
Изофлуран	Наркозға арналған эфир
Газ тәрізді затгар
Азоттың шала тотығы
ІІ.Ингаляциялық емес наркозға арналған заттар
Пропанндид	Гексенал
Пропофол	Натрий	окснбутираты
Натрий тиопенталы	Кетамнн1
Наркозга арналған заттарға белгілі талаптар қойылады. Сонымен,
оларды қолданғанда наркоз жылдам басталуы керек және мүмкіндігінше
қозу кезеңісіз. Операцияға қажетті жағдай туғызатын наркоз жетерліктей
терең болуы керек. Наркозға арналған заттарды қолдануда наркоздың
терендігінің жақсы басқарылуы маңызды көрсеткіш болып саналады.
Наркоздан шығу кезеңі жылдам жүруі тиіс және салдары болмауы керек.
Бұл наркоздан кейінгі кезенді жеңілдетеді.
Наркозға арналған заттардың негізгі сипаттамасының бірі болып
наркотикалық кецдігі саналады - бұл препараттың наркоз шақыратын
концентрациясы мен оның сопақша мидың өмірге қажетті орталықтардың
тежеуін шақыратын миннмалды уытты концентрациясының арасындағы
диапазоны. Ингаляциялықнаркозға арналғанзатгэрдыңнаркотикалықкендігі
- ол тыныс алатын ауадағы заттың коицентрациясы, ал ингаляциялық емес
1 Жіктелуде шартты түрде келтірілген, әйткені ол хирургнялық наркоз
шакырмайды. Кетамнн диссоциативті анестезияда колданылады.
128
наркозға арналған заттардың наркотикалык кендігі- ол заттың еигізілген
мөлшеріндегі концентрациясы. Әриие, заттың наркотнкалық кеңдігі
қаншалықты үлкен болса, препарэт соншалықты қауіпсіз. Жанама әсерлері
болмауы керек немесе мүлде аз болуы керек.
Наркозга арналған заттарды қолданғанда олар техникалық қауіпсіз
болуы керек. Қойылатын талаптардын бірі препараттардың өрт жағынан
қауіпсіздігі: олар жанбауы және этылмауы тиіс. Қазіргі танда бұл көп көңіл
бөлетін жай, өйткені операциялық бөлмеде көптеген түрлі аппаратуралар
болады, олардың сәл істен шығуы жанғыш наркозға арналған заттардың
өртенуінің себептері болуы мүмкін. Жаңа препараттарды медициналық
практикаға енгізерде оның бағасын да ескерген жөн. Препараттың синтезі
өндірістік шығаруда қол жетерлік болуы тиіс.
5.1.	ИНГАЛЯЦИЯЛЫҚ НАРКОЗҒА АРНАЛҒАН ЗАТТАР
Ингаляциялық иаркозда бу тәрізді күйге жылдам айналэтын үшқьпп
сұйықтарды (фторотан, наркозға арналғанэфир), сондай-ақгазтәрізді заттар
(азоттың шала тотығы, циклопропан) қолданылады. Әдетге тыныс алатын
ауада қажетті концентрацияны беретін арнайы аппараттарды қолданады.
Ингаляцнялық наркозға арналған заттармен тыныс алғанда олар
диффузня жолымен өкпеден қанға түседі. Препараттың абсорбциясы оның
тыныс алатын ауадағы концеитрациясыиа, тыныстың көлемі меи жиілігіне,
альвеолдардың беті мен өткізгіштігіие, наркозға арналғаи заттардың қанда
еруіие және кіші қан айналымдағы қан ағудың жылдамдығына байланысты.
Осының бәрі наркоздың даму жылдамдығын көрсететіи препараттың қан
мен тіндерде болатын концентрациясының өсуін анықгаиды.
Ингаляциялық наркозға арналған заттардың бірталайы ағзада біркелкі
тарайды. Кейбір айырмашылықгар мүшелер мен тіндердің қанмен қамтамасыз
етілуінің бірдей еместігіне байланысты. Бұл заттар негізінеи өзгермеген түрде
өкпе арқылы шыгады. Элиминация жылдамдығы абсорбциядағы факторларға
байланысты. Әсіресе газ тәрізді наркозға арналған заттар жылдам шығады.
5.1.1.	СҰЙЫҚ ҮШҚЫШ ЗАТТАР
Бұл топқа фторотан, энфлуран, изофлуран, наркозға арналған эфир жәие
басқапрепараттар жаггады.
129
Анестезнологияда кеңінен тараған препарат фторотан (галотан,
флуотан). Фторотан фторы бар алифатикалық қосылыстарға жатады. Жоғары
наркотикалық белсенділігімен (эфнрден 3-4 есе) сипатталады. Наркоз өте
кыска қозу кезеңімен жылдам басталады (3-5 мин кейіи). Фторотанмен
наркозға енгізу 4 көлем% (тыныс алатын ауада) концентрациясында
жүргізіледі. Наркозды колдап тұруға фторотанның 0,5-2,5 көлем%
ингаляциясы жеткілікгі. Фторотандық наркоз жеңіл басқарылады. Препаратты
тыиыс жолдарынан алып тастағаинан кейін науқас 5-10 мин кейін оянады.
Фторотаиның наркотикалық кендігі айтарлыктан баршылык (эфирге ұксас).
Наркоздың бұлшықетгерді барынша босаңсытуы канағатгандырарлық.
Фторотан деполяризацияға карсы кураре тәрізді заттардың миопаралитикалық
әсерін күшейтеді, бірак эфирге қарағанда аз дәрежеде.
Фторотанның әсеріне кезбе жүйкенің тонусының жоғарылауына
байланысты брадикардия тән (атропинді енгізумеи тоқтатады). Артериялық
кысымды фторотан төмендетеді (5.2 кестені қара). Бұл тамыр қозғалткыш
орталығы мен симпатикалық гангпийлердің (фторотан ганглиоблокаторлық
затгардың әсерін айтарлықтай күшейтеді), сондай-ақ тамырларға тікелей
миотропты әсерлерді төмендетуіне байланысты.
Фторотаиды қолданғанда жүрек аритмиясы дамуы мүмкін. Бұл
фторотанның мнокардқа тікелей әсерімен, сонымен қатар
адренорецепторлардың адреналинге сенсибилизациясымен түсіндіріледі.
Осыған байланысты фторотан наркозында адреналинді, норадреналннді,
эфедринді енгізуге болмайды. Егер прессорлық заттар қажет болса а-
адреиомиметикгерді (мезатон) енгізеді. Фторотан сілекей, бронхиалды және
асқазанбездерініңсекреторлыкбелсенділігін төмендетеді. Бауырдьің кызметін
фторотан, алынған мәліметтер бойынша басқа наркозға арналған заттарға
карағаида аз бұзады. Тітіркендіргіш әсері жоқ. Ацидоз шақырмайды.
Наркоздан кейінгі кезенде лоқсу, құсу снрек байқалады.
Ағзада фторотанның айтарлықтай бөлігі (шамамен 20%)
биотрансформацияға ұшырайды.
130
5.2. Кесте. Ингаляцнялық наркозга арналған заггардын салыстырмалы сипатгамасы
Өртке қауіп- тіліп				+ 		Жаибайды. бірак ертті ...кілдвйды	
а * « |	| = хЭ2е.5де.Е'Н ’ 3 3 3 з § Е 0-8					*		1
Жүрек-тамыр жүйесіне жане тынысқа асері	Гипотенэня, брадикардня; тыныстын тежелуі	Күшті гипотензня, тыныстык тежелуі	Тахнкардня, ' аздагая гилотензия, тежелуінін байқалуы мүмкін		1	пһ < Е В 8		Аздаған гипотензия? тыиыстык тежелуі
Органотроптығы	Миокардты тежейді. квтехоламиндердж есеріне мнвкард адренорецепторларыным сенснбилнзациясы; бауыр қызметінін бұзылүы мүмкіһ	і о и	Ішкі мүшелерге теріс асерлер	мүлде керсетпейді	1 6			Бүйрек кюметінін етіп кетепн бузылуы
Деполяркзаиняға карсы мнорелак- санттардын асеріне ықпалы	Күшейтеді 		Күшейтеді 1		Күшейтеді		Күшейтеді	бсері жок	Күшейтеді
Миорелак-	3 Й	3 § м £	1		*	Шакырмайды	1 *
Индукциясы мен наркоздан шыгу жылдам- дығы’	Орташа (2.4)	Жогары (1.9)	Жоғары (1.4)	Жоғары 1 1			Өте жоғяры (0,45)	Өте жогары (0.47)	Темен (12.0)
51	Жопры (0,75)	, Жоғары |	0.6)	Жогары (1.2)	Жогары --(1Л2.05) 1	Оргаша | (6.0)	Темен (100,0)	Орташа (1.9)
Преларет	Фторотан	Энфлуран	Изофлуран	Сеаофяуран |	Десфлуран	1 I г ІІ	Наркоіга арнялти эфмр
1 Жакшада көлемдік пайыэда (кел./%) науқастардым 50%-наауыру сеэіміне қозғалыс реакциясын (мысалы, теріні кескенде) жоятын препараттардын
мииималды алиеоларшык концентрациясы (МАК) берілгеи. МАК-ныи ұлғаюына байланысты прелараттым белсенділігі дежоғарылайды.
^Жақшада препаратгын каида/газда (ауада) таралу юэффиценгі берілген, Коэффицент каншалыкгы аэ болса (жэне препараттын канда ерігішгігі),
соншалыкты индукшя жылдамдыгы мен иаркоздан шығуы тез.
1 Плюс«эсері бар; минус - эсері жок.
Фторотан эфирге қарағанда өрг жағынан кдуітггі емес.
Қүрамында фторы бар алнфатнкалық қосылыстарға сондай-ақ
энфлуран, нзофлуран, десфлуран жатады. Бұлардың
фторотаннан айырмашылығы фармакокинетнкасы және жанама әсерлері
жағынан.
Құрамындафторыбаржаңақосылыстарға- севофлуран жатады.
Ол наркозды тез шақырады, әсерінің оңай баскарылуымен және наркоздан
жылдам шығуымен сипатталады, жоғарғы тыныс алу жолдарының шырышты
қабаттарын тітіркендірмейді, ішкі мүшелердің қызметіие теріс әсері шамалы.
Жүрек-тамыр жүйесіне, мидың қан айналымына және тынысқа аз дәрежеде
әсер етеді. Препарат химиялық тұрақты, жағымды иісі бар, өрт жағынан
қауіпті емес (өртенбейді). Клнннкалық және амбулаториялық практикаларда
қолданылады.
Наркозға ариалған эфир химиялыққұрылымыбойынша
диэтил эфиріне жатады. Оның наркотикалық белсенділігі айқын, наркотикалық
кевдігі жеткілікті, уыттығы төмен. Эфирлік наркоз жеңіл басқарылады, бірақ
газ тәрізді наркозға арналған заттар мен фторотанға қарағанда басқарылуы
күрделірек.
Тыныс алатыи ауадағы эфирдің концеитрациясы наркозды беру әдісі
мен науқастың сезімталдығына байланысты 2-4-тен 10-12 көлем %.
Эфярді калданғанда наркоздың кезеңдері анық байқалады. Анаяьгезия
кезеңі ауыру сезімдерінің басылуымен сипатталады. Бүл афферентті жолдарда
қозудың нейроиаралық берілуінің тежелуіне және бас миы қыртысының
нейрондарының белсенділігінің төмендеуіне байланысты болар. Бүл кезде
сана-сезім сақгалған, бірақ бағдар бүзылған. Амиезия' тән.
Эфирлік наркозға үзақ қозу кезеці (10-20 мин) тән. Бұл наркозға кіруді
айтарлықтай қиындатады. Қозу кезеңі қыртыс асты құрылымдарының
(негізінен орталық мн) белсенділігінің жоғарылауымен түсіндіріледі. Бұл бас
миы кыртысының тежелуімен және төменде көрсетілетін орталықтарды
бақылайтын субординациялық механизмдердің тоқгауына байланысты. Сана-
сезім тоқтайды. Қозғалыс және сөздік қозулар байқалады. Көз қарашықтары
кеңейеді. Тыныс алу ереже бойынша жиілейді. Тахикардня байқалады.
Артериялық қысым ауысып түрады. Жүлындық рефлекстер жоғарылайды.
Эфирдіңтітіркеидіргіш әсерінің салдарынан жөтел, бронхиалды және сілекей
бездерінің гиперсекрецнясы байқалады, ал эфирдің сілекеймен бірге
асқазанғатусуінде құсу пайда болады. Соңдай-ақтыныс алудыңрефлекторлы
(жоғарғы тыныс жоддарынан) және жүректің жиырылу рнтмінің сиреулері,
1 Есте сақтау қабілетінің жоғалуы. Грек тілінен а - жоққа ціығару, тпезіз - есте
сакгау қабілеті.
132
тіпті апноэ және жүректін токтауы болуы мүмкін. Бұл әсерлердің алдын
атропннмен алады.
Хирургиялық наркоз кезеңінде бас мнында да, жүлын деңгейінде де
нейронаралық берілулердің тежелуі әрі қарай жүреді. Сана-сезім тоқтаған.
Ауыру сезімі жоқ. Рефлекторлық белсенділік басылған. Вегетатнвті
рефлекстер мұнда толығымен тежелген. Көз қарашықтары тарылған. ІІІ^-
кезеңінде пульс сиренді (II кезеңмен салыстырғанда), артернялық қысым
тұрактанады, тыныс бір қалыпты. Наркозды тереңдеткенде пульстің жиілігі
ауысады, жүрек аритмнясы болуы және артернялық қысым төмендеуі
мүмкін. Тыныс жайлап тежеледі. Қаңқа бұлшық еттерінің операцня
жүргізуге қолайлы жақсы релаксациясы байқалады. Миорелаксацня тек
эфирдің бұлшық ет тонусын реттейтін орталық механизмдеріне әсер етуіне
ғана емес, сондай-ақ оның жүйке-бұлшық еттік сннапстарға тежегіш әсеріне
де байланысты. Эфнрдің деполяризацияға қарсы кураре тәрізді заттардың
жүйке-бұлшық етгік берілуді тежегіш әсерін күшейтетінін ескеру керек (3;
3.4.2 тарауды кара).
Эфнрді қолданғанда снмпатико-адреналдық жүйенің орталық
звенолары белсенденеді, бұл бүйрек үсті безінен адреналнннің бөлінуіне
әкеледі. Мнокардтың және бауырдың қызметі өзгермейді. Сирек
жағдайларда жылдам өтетін сарғыштану болады. Бүйректің қызметі
төмендейді. Альбумннурия болуы бүмкін. Терең наркозда ацндоз дамнды
(қанда кетон денелері жиналады).
Наркоздан кейінгі ояну эфирдің өзгермеген түрінде өкпе арқылы
біртіндеп шығуына (шамамен ЗОмин) байланысты. Дегенмен, бас миының
кызметін толық қалыпты жағдайға келтіру үшін бірнеше сағат керек.
Аиальгезияұзаксакталады. Наркозданкейін кұсуларжиібайқалады. Эфирдің
тыныс жолдарына тітіркендіргіш әсері операциядан кейінгі кезенде
броихопневмонияның даму мүмкіндігінің себебі болады.
Препаратты мөлшерден тыс енгізгенде сопақша мндың тыныс және
тамырқозғалтқыш орталықтарының күрт төмендеуімен жүретін агоиия кезеңі
басталады. Тыныстың көлемі мен жнілігі жылдам төмендеп, асфиксия
дамиды. Жүрек жетіспешілігі байқалады және артериялық кысым төмендейді.
Қарашыктар агония кезінде кеңейеді. Егер қажетті шараларды дер кезінде
қолданбаса науқас тыныс орталығының салдануынан және жүректің
токтауынаи өледі.
Наркоздың кезендерін аныктауда ЭЭГ маңызды рөл ойнайды. Эфирді
қолданғанда наркоздың 1 және II кезевдерінде бнопотенциалдардын
днсинхронизациясы байқалады. Төмен амплитуцалық тербелулердің жиілігі
тіркеледі. Хирургиялық наркоз кезеңінде ЭЭГ синхронизациясы басталады:
133
жиілігі наркоздың тереңдігіне байланысты төмендейтін жоғары амплитудалық
тербелулер байкалады. Агония кезеңінде толқындардың амплнтудасы
биоэлетрнкалық белсенділігінің толық жойылуына дейін төмендейді.
Осы ЭЭГ өзгерістері басқа да наркозға карсы заттарға тән. Дегенмен,
әр бір препаратқа наркоздың түрлі кезендеріиің ЭЭГ динмикасының өз
ерекшеліктері тән.
5.1.2.	ГАЗ ТӘРВДІ ЗАТТАР
Бұл топка азоттың шала тотығы, циклопропан, этнлен жатады.
Медициналық практикада кеңінен тараган бірінші препарат.
Азоттың шала тотығы (ЫО2)қолданылатынконцентрацияда
операция кезінде жанама әсер көрсетпейді. Тітіркендіргіш әсері жоқ.
Паренхиматозды мүшелергетеріс әсер көрсетпейді. Азотгыңшалатотығының
негізгі жетіспеушілігі - наркотикалык белсенділігіиің төмендігі. Т4О2 тыныс
алатын ауада 94-95% болғанда ғана наркоз шақырады. Мұндай
концентрацияны қолдануға болмайды, өйткені гипоксия басталады. Осыған
байланысты анестезнологияда әдетте азоттың шала тотығының 80% және
оттегінің 20% қоспасы қолданылады. Бұл кезде анальгезия айқьін болады,
бірак кажетті наркоз терендігі дамыманды және қаңқа бұлшық еттерінің
жеткілікті релаксациясын шақырмайды. Әсері хирургиялық наркоз кезеңінің
алғашқы деңгейіне ғана жетеді. Осыған орай МО2 басқа белсенді
препараттармен (мысалы, фторотанмен) жұптастырылады. Қаңка бұлшық
еттерінің қажетті релаксациясын алу үшін азоттың шала тотығын кураре тәрізді
заттармен де жиі жүптастырады. Т4О2 иигаляциясын тоқтату кейінгі әсерлерсіз
жылдам оянуға әкеледі. Препарат өзгермеген күйінде өкпе арқылы
шығарылады. Операциядан кейіигі кезеңде лоқсу және құсу жиі болады.
Азотгың шала тотығы ннгаляциялық наркоз ретінде тек хирургиялық
кірісулерде ғана емес, сондай-ақ миокард ннфарктында және басқа да
күрделі ауыру сезімдерімен жүретін жағдайларда да қолданылады. Мұндай
жағдайларда препаратты бірнеше сағат қолданады. Дегеимен, мұнда азоттың
шала тотығыиың ұзақ ингаляциясы лейкопения, мегалобластикалық анемия
жәие иейропатия шақыратын мүмкіндігін ескерген жөн. Бұл В|2витаминінің
молекуласында болатын ДНК синтезіне қатысатын кобальттың тотыгуына
байланысты. Сондыктан азоттың шала тотығын анальгезия кезінде ұзақ уакыт
қолдануға болмайды1. Сонымен қатар мұндай жанама әсерлердің дамуы
жайлы ИО2 операцияларда жиі қолданатын жерде жұмыс істейтін медицина
қызметкерлерінің де ескергені жөн. Азоттың шала тотығы өзі жанбайды,
бірақ өртті қолдайды.
1 ЫО2 кауілсіз қолданылуының максималды уақыты бір мәліметтер бойынша 6
сағ, ал басқасы бойынша (ауыру сезімін зерттеу бойынша Халықаралық қоғам)- 48 сағ
шектеледі (Америкалыкмедициналықассоциация).
134
5.2.	ИНГАЛЯЦИЯЛЫҚ ЕМЕС НАРКОЗҒА АРНАЛҒАН
ЗАТТАР
Ингаляциялык емес наркозға арналған заттар әдетте парентералды,
сирек -энтералды қолданылады. Оларды парентералды енгізу жолдарынан
көп тарағаны - көк тамырга енгізу. Қолданылатын препараттардың көк
тамырға енгізетіндердің ішінде, әсерлерінің ұзақгығы бойынша олар келесі
топтарға белінеді:
1)	эсері қысқа (наркозды көк тамырға енгізгенде әсерініңұрактығы 15
мин дейін) - пропаинднд, пропофол, кетамин;
2)	эсерінің узақтыгы орташа - (наркоздын ұзақгығы 20-30 мнн) -
натрнй тиопенталы, гексенал;
3)	эсері ұзақ - (наркоздың ұзақтығы 60 мии және жоғары) - натрнй
окснбутираты.
Пропаниднд майлы сұйык, басқа препараттар ұнтак тәрізді заттар болып
келеді. Ингаляциялық емес наркозга арналған заттар ерітінді түрінде
қолданылады.
Пропанндид (эпонтол,сомбревин)наркоздыңқозукезеңісізөте
жылдам басталуымен (30-40 сек кейін) өзгешеленеді. Хирургиялык наркоз
кезеңі шамамен 3 мин созылады, кейінгі 2-3 мин кеЙін науқастың есі қальптты
жағдайға келеді. Пропанидид “өте қысқа” әсерлі ингаляциялық емес наркозға
ариалған зат деп саналады. Пропанндидтің әсерінің қысқалығы оның қан
плазмасының холинэстеразасымен жылдам гидролизге түсуіне байланысты.
Наркоздан кейінгі ОЖЖ-нің тежелуі байқалмайды. Наркоз басталар алдында
қысқа апноэмен жүретін гнпервентиляция байқалуы мүмкін, бірақ
хирургиялық наркоз кезеңінде тыныс калпына келеді. Аздаған тахикардия
және гипотензия болуы мүмкін. Препараттың әсерінің басында кейбір
науқастардың бұлшык еті тартылады. Пропанидид аздаған тітіркеидіргіш әсер
көрсетеді, ол әдетте гиперемиямен және көк тамырдың өне бойының
ауыруымен жүреді. Тромбтардың пайда болуы мүмкін. Аллергиялық
реакциялар да тыс қалмайды. Пропанидидті кіріспе наркозда және кысқа
уақьпты операцияларды жүргізу үшіи қолданады. Әсіресе ол амбулаториялык
пракгикада қолайлы, өйткені 20-30 мин кейін психомоторлық кызмет
толығымен қалыпты жағдайға келеді.
Көктамырлықнаркозда пропофол (рекофол)жиіқолданылады.
Химиялық кұрылымы бойынша ол 2,6-диизопропилфенолға жатады. Суда
ерімейді, сондықган оны эмульсия түрінде енгізеді. Препарат наркозға жылдам
енуді (30-40 сек) қамтамасыз етеді, қозу кезеңі өте аз; кысқа уақытты апноэ
байқалуы мүмкін. Наркоздан шығу өте жылдам. Пропофолдың тіпті ұзак
135
шфузиясында да бұл кезең 10*15 мин аспайды. Бір инъекцияда әсерінің
рақгығы мөлшеріне байланысты 3-теи 10 мин дейін жүреді (“өте қысқа”
юер). Наркотикалық мөлшері 2-5 есе кем түрінде кейде өкпенің жасанды
іентнляциясы кезінде, үдемелі емдеуде тыныштандырғыш зат ретінде жәие
эсығаи ұқсас жағдайларда қолданылады. Препарат көк тамырға ннъекция
іемесе иифузия түрінде енгізіледі. Кумуляцияланбайды. Құсуға қарсы
іелсенділігі бар. Пропофол қанның сары суында айтарлықтай дәрежеде
іелокгармеи байланысады (98%). Бауырда және одан тыс метаболизмге
гүседі. Метаболиттер бүйрек арқылы шығады.
Жанама әсерлерінен брадикардия, аздаған гипотензия, тыныстың
гежелуі, ми қан айналымының төмендеуі, кейде тырысулар дамиды, сондай-
іқ аллергиялық реакциялар және енгізген жерінде тітіркендіргіш әсерлер
іайқалады.
Барбитур қышқылының туындылары натрий тиопенталы мен гексеиал
рағырак иаркоз береді.
Натрий тиопенталы(пентотал-натрий)көктамырғаенгізгенде
I мин кейін қозу кезеңісіз наркоз шақырады. Наркоздың ұзақгығы 20-30
аин. Әсерінің қысқалығы препараттыңағзада, атап айтканда май тіндерінде
сөп мелшерде жиналуына байлаиысты. Натрий тиопенталының ыдырауы
іауырда жүреді.
Препаратгы енгізгенде бұлшық еттерде тырысу тәрізді тартылулар
эайқалады. Кейбір науқастарда ларингоспазм дамиды. Натрий тиопенталын
эте баяу еигізу керек, өйткені коицеитрацияның жылдам өсуі тыныс және
гамыр қозғалтқыш орталыкдарға, сондай-ақ жүрекке тежегіш әсер керсетеді.
Препаратты жылдам енгізу апноэ жәие коллапс шақыруы мүмкін. Натрий
гиопенталына жергілікті тітіркендіргіш қасиет тән. Оны кіріспе наркозда
яемесе қысқа операциялық кірісулерде қолданады.
Барбитурқышкылыныңтуындысы гексеиалдың (гексобарбнтал-
аатрий, эвипан-натрий) фармамодинамикасы мен фармакокинетикасы натрий
гиопенталына ұқсас. Дегенмен, гексеналдың жүрекке айқын тежегіш әсерін
ескеру қажет. Сонымен қатар ол натрий тиопенталына қарағанда жиі
гырысуларды шақырады. Қолдану көрсеткіштері натрий тиопенталына ұқсас.
Натрий окснбутираты ұзақ әсер көрсетеді. ОЖЖ-де
габылған өзіндік метаболиттің синтетикалық алмастырушысы болып
габылады. Гематоэнцефалды тосқауылдан жақсы өтеді. Тыныштандьірғыш,
ұйыкгатқыш, иаркотикалық және гипоксияға карсы әсерлер көрсетеді.
Анальгетикалық әсері аз дәрежеде байқалады. Натрий окснбутиратыи баска
136
да наркозға ариалған заттармен және анальгетикгермеи жұптастырғанда
олардың уыттығына әсер етпей белсенділігін жоғарылатады. Қаңқа бұлшық
еттерінің айкын релаксациясын шақырады. Ми және жүрек тіидерінің
гипоксияга тұрақтылығын жоғарылатады. Натрий оксибутиратыиың
наркотикалык белсенділігі шамалы ғана, сондықтан оны көп мөлшерде
енгізеді. Қозу кезеңі әдетте болмайды. Бірак жылдам инфузия кезіиде қозу
және бұлшык еттердің тырысу сияқты тартылуы байқалады. Хирургиялық
наркоз кезеңі көк тамырға енгізгеинен кейін (препаратгы баяу енгізеді) 30*
40 мин соң басталады. Наркоздың ұзақтығы 1,5-3 сағ. «
Натрий оксибутиратының уыттыгы төмен. Наркотикалық мөлшерде қан
айналымға және тыныска теріс әсер көрсетпейді. Құсу шақыруы мүмкін.
Кейде гипокалиемия дамиды. Мөлшерден тыс енгізгенде тыныс орталығының
тежелуі байқалады.
Препарат иегізінеи кіріспе және базисті наркоз үшін, босану кезіндегі
ауыру сезімдерін басу үшін, мидың гипоксиялық ісінуінде, жөтелге карсы
зат ретінде, тыныштандырғыш және ұйықгатқыш әсер алу үшін қолданылады.
К е т а м и и (кеталар, калипсол) - көк тамырға және бұлшық етке
ерітінді түрінде қолданылатын ұнтақ тәрізді зат. Кетамин тек жалпы ауыру
сезімін басады, сана-сезімнің жартылай жоғалуымен жүретін
(нейролептанальгезия сияқты жағдай) жеңіл ұйықгатқыш әсер көрсетеді.
Кетаминнің әсерінеи хирургиялык наркоз дамымайды. Кетаминнің осы әсерін
кейде “диссоциагивті анестезия” деген терминмен белгілейді. Мұнда кетамин
секілді заттар ОЖЖ-иің бір кұрылымдарын тежеп, баскдларына әсер етпейді,
яғни олардың әсерінің белгілі бір диссоциациясы бар. Көктамырға енгізгенде
әсері 30-60 сек кейіи басталады жәие 5-10 мин созылады, ап бұлшық етке
енгізгенде 2-6 мин кейіи жәие 15-30 мин созылады. Кетамин бауырда
ыдырайды.
Қаңқа бұлшық еттері кетаминнің әсерінен босаңсымайды; қол-аяктың
еріксіз қозғалыстары байқанады. Жұтқыншак жәие көмейлік рефлекстер
сақталады. Артериялық қысым жоғарылайды, пульстің жиілігі ұлғаяды.
Гиперсаливация баиқалуы мүмкін. Көз іші қысымы шамалы кетеріледі.
Операциядан кейінгі кезеңде (әсіресе ересектерде) айқыи, бірак
жағымсыз түстер кіреді, психомоторлық реакциялар, галлюцинациялар
байқалады.
Кетаминді наркозға енгізу үшін, сол сиякты ауыру сезімімен жүретін
қысқа манипуляцияларда (мысалы, күйіктің бетін өңдеу үпгін және т.б.)
қолданады.
137
53. НАРКОЗҒА АРНАЛҒАН ЗАТТАРДЫ ЖҮПТАСТЫРЫП
ҚОЛДАНУ
Қазіргі таңцағы анестезнологияда наркозға арналған заттың бір өзін
өте сирек қолданыды. Әдетте 2-3 препаратты жұптастырады. Ингаляциялық
наркозға арналған затты ннгаляциялық немесе ингаляциялық емес жолмен
енгізетін препараттармен жұптастырады.
Мүндай жұптастырулар қозу кезеңін жою үшін және наркозға жылдам
енгізу үіпін колданылдды. Мысалы, наркозды қозу кезеңісіз жылдам шақыру
үшін наркозды натрий тиопенталын көк тамырға енгізуцен бастайды. Әсіресе
ннгаляциялық емес наркозға арналған заттарды айқын қозу кезеңі бар
наркоздық препараттармен (мысалы, эфир) жұптастырады.
Жұптастырылған наркоздың артықшылығы қоспадағы компонентгердің
концентрациясы (мөлшері) наркозға алынған бір гана заттың мөлшерінен
төмен, осылай олардың уыттығын және жанама әсерлерінің жиілігін
төмендетуге болады.
Қазіргі кезде жиі қолданылатын наркозға ариалған заттардың ішінде
кездесетін жұптастырулар келесі түрде болады: барбитурат немесе басқа
жылдам әсер ететін ингаляциялық емес наркозға арналған зат + фторотан
(немесе энфлуран, изофлуран) + азоттың шала тотығы.
Операцияның негізгі кезендері жұптастыруцың снпэтына қарамастан,
жақсы басқарылатын препараттар әсерлерінің қатысында жүруі маңызды
(газ тәрізді наркозға арналған заттар, фторотаи, энфлуран, изофлуран,
десфлуран).
5.4. НАРКОЗҒА АРНАЛҒАН ЗАТТАРДЫ БАСҚА ДА
ФАРМАКОЛОГИЯЛЫҚ ТОПТАРДЫҢ ПРЕПАРАТТАРЫМЕН
ЖҮПТАСТЫРЫП ҚОЛДАНУ
Наркозға арналған заттарды әсерлері әр түрлі препараттармен
жұптастыру олардың наркотикалық әсерлерін күшейтуге немесе жанама
әсерлерін, сондай-ақ қолданылатыи препараттардың кемшілігін жоюға
бағытталған. Наукасты операцияға дайындар алдында (премедикация)
тыныштаидырғыш заттар (мысалы, анкснолитиктер, психозға қарсы заттар)
және ауыру сезімін басатын заттар (опиоидтар) қолданылады. Жүрекке және
тыныска рефлекстердің алдын алатын және бронхиалды, сілекей бездерінің
секрециясын төмендететін атропин және атропин тәрізді заттарды қолдану
кеңінен тараған.
138
Наркозды күшейту үшін (кейде премеднкация үшін жәие иаркозды
қолдауда) беизодиазепин туындысы мидазолам (дормикум) қолданылады.
Бүл жүптастырыдған наркоз алу үшін қолдануға мүмкіндігі бар
компоненттердің бірі. Ол суда жақсы ериді және көк тамырға немесе бұлшық
етке енгізіледі. Бензодиазепиндік рецепторлардың жоғары белсенді агонисті
болып табылады. Мидазоламға бензодиазепиндік анксиолитиктердіңбарлық
қасиеттері тәи (11.4 тарауды қара). Дегенмен, бұл жағдайда тыныштандырғыш
және ұйықтатқыш әсерлері маңызды. Сондай-ақ, мидазоламның амнезия
шақыратын қасиетін ескеру керек. Ауыру сезіміи басатын әсер ^өрсетпейді.
Хнрургиялық наркоз шақырмайды. Әсері (ұйыктатқыш әсер) шамамен 2
мин ішінде дамиды. Препарат кысқа уақыт әсер етеді. Көк тамырға енгізгенде
2 мин созылатыи апноэ шақыруы мүмкін. Жүрек-тамыр жүйесіне мүлде
әсер етпейді. Егер амнезия дамыса ол әдетте 6 сағ деніи сақгалады.
Препараттың айтарлықтай бөлігі (95% астам) қан сары суының
белоктарымен байланысады. Мидазолам бауырда метаболизмге түседі. Өзінің
метаболиттері секілді бүйрек арқылы шығады.
Мидазоламныңантагоннсті флумазенил (11.4тараудықара).
Наркозға арналған заттарды көбінесе операция кезінде талап ететін
қаңқа бұлшық еттерінің релаксациясын қамтамасыз ететін кураре тәрізді
заггармен (тубокурарин хлориді, дитилин және т.б.) жұптастырады. Наркоз
кезінде баскарылатын гипотензия қажет болса көк тамырға әсері кысқа
ганглноблокаторлар (мысалы, гигроний) енгізіледі. Наркозға арналған
заттарды нейролептанальгезияға арналған препаратгармеи жиі жұптастырады.
Соңғысы белсенді опиоидты анальгетикпен психозға қарсы затты
(иейролептик) біріктіргенде алынады, мысалы фентанил + дроперидол. Бұл
жалпы ауыру сезімін және вегетативті реакцияларды басуға, психикалық
тежелулерге, ал үлкен мөлшерде - естен тануға әкеледі (8 тарауды қара).
6 Т а ра у
ЭТИЛ СПИРТІ
Этнл спнрті наркотикалык әсері бар зат болып табылады. Ол
ОЖЖ-не жалпы тежегіш әсер көрсетеді. Сонымен қатар, жергілікті
қолданғанда этил спирті айқын антнсептикалық қасиет көрсетеді.
Медицинялык практикада этил спиртінің қолданылуы шектеупі. Оны
негізінен антисептик түрінде қолданады (26 тарауды қара). Оған әлеуметтік
жағдайда көп көңіл белінуде, өнткені спиртті ішімдіктерді қабылдау жедел
жәие созылмалы упанулардың себебі болады.
139
Этил спиртін ішке қабылдағанда ол көбінесе жіңішке ішекте және
шамамен 20% асказанда жылдам сіңеді. Абсорбцияның жылдамдығы
айгарлыкгаи дәрежеде асқазан-ішек жолдарының шлңдегісінің сипатына және
перистальтиканың күшіне байланысты. Этил спиртінің резорбтивті әсері аш
қарынға қабылдағанда жылдам дамиды. Майлар мен көмірсупар оның сіңуін
едәуір тежейді.
Ағзада енгізген көлемнің 90% СО3 және суға дейін метаболизмге түседі.
Этил спяртінің тотығуы бауырда жүреді (жылдамдығы шамамен 10 мл/
сағ), мұнда энергияның айтарлықгай мөлшері бөлінеді (7,1 ккал/г), Ұзақ
қолданғанда этил спиртінің инактивациясы жылдамдығының жоғарылауын
шақыратын бауыр ферментгерінің индукциясы байқалады.
Өзгермеген түрінде өкпе, бауыр және тер бездері аркылы шығады.
Этил спиртінің резорбтивті әсері негізінен ОЖЖ-не бағытталған. Оған
этил спиртінің концентрациясы қанда және ми тіңдерінде жоғарылаған сайын
тежегіш қасиеті өсетін әсер кврсетеді. Бұл негізгі 3 кезеңмен жүреді: 1)
қозу кезеңі; 2) наркоз кезеңі; 3) агония кезеңі.
Қозу кезеңінің себебі мидың тежегіш механизмдерінің басылуы болып
табылады. Бұл әдетте айкын және ұзақ байқалады. Эйфория дамнды, көңіл-
күйі көтеріңкі, адам шамадан тыс көпшіл, сөйлегіш болады.
Психомоторлық реакциялар мұнда бұзылған, адамның мінез-кұлкы, өзін
өзі бақылауы, айналадағы жағдайды дұрыс бағалауы кемнді; жұмысқа
қабілетгілігі төмендейді.
Этил спиртінің қанда концентрациясының жоғарыляуында анальгезия,
ұйқышылдық кейіннен сана-сезімі бұзылады. Жұлындық рефлекстер
тежеледі. Қыска әсерлі және дереу агониялық кезеңге ауысатын наркоз
кезеңі дамиды. Наркотикалық кендігінің аз болуы, сондаЙ-ақ қозу кезеңінің
айқын жүруі этил спиртін наркозға арналған зат ретінде қолдануға
болмайтынын айтады.
Этил спиртінің оргалыкган дамитын әсерінің бірі - оның жылуцы регтеуге
катысы, бұл жылу берілуінің (сыртка) жоғарылауымен сипатталады (тамыр
қозғалтқыш орталығының тежелуі салдарынан тері тамырларының кеңеюіне
байланысты). Сондықтан, этил спирті суықта жылынуға емес, керісінше
тоңуға әкеледі. Этил спиртін қабылдағаннан кейінгі тері тамырларының
кеңеюіне байланысты субъективті жылуды сезіну жалпы дене
температурасының жоғарылауымен жүрмейді. Осыған орай, оны жылуды
сезіну мақсатымен қабылдау тек адамды суык жерден жылы бөлмеге
ауыстыру, яғни тоңу адуіпі жоқ болса ғана дұрыс болуы мүмкін.
Этил спиртініңзәрайдағышәсерініңдеорталыкгенезібар(гипофиздің
аргкы бөлігінің антидиуретикалык гормонының өнімі төменденді).
140
Этил спирті ас қорыту жүйесіне айқын әсер көрсетеді. Ол сілекей
және асказан бездерінің секреторлык белсеңділігін күшейтеді. Бүл оның
бездерге психогендік, рефлекторлық, сондай-ақ тікелей эсерлерініц себебі
болып табылады. Асқазан бездері секрециясының жоғарылауы этил спңртінін,
шырышты қабаттарға тікелей әсер етіп, гуморалдық заттардың (гастрин,
гистамин) бөлінуін шақыруына байланысты болуы керек. Этил спирті түз
қышқылының секрециясын күшейтетінін ескеру қажет. Пепсиннің
белсенділігі этил спиртінің төменгі концентрацияларында (10% дейін)
өзгермейді, ал концентрацияны жоғарылатса-төмендейді. Этил^спирті 20%
концентрациясынан бастап тек түз қышқылының секрециясын төмеңдетіп
қоймай, асқазан сөлінің ас қорыту белсенділігін де басады, бүл әсіресе
күштілігі 40% жоғары концентрациялы спиртгік ішімдіктерді қабылдағанда
байқалады. Этил спиртінің шырышты қабаттарға жоғарғы
концентрациясының әсеріне жяуап ретінде асқазан бездері барынша шырыш
бөледі. Ол асқазан бетін қаптайды, сонымен қатар этил спнртінің
концентрациясыназайгады. Асказанның моторикасыда өзгереді. Этил спирті
айтарлықгай жоғарғы концентрацияда қатпаршаның (привратник) түйілуін
шақырады және асқазанның моторикасын томендетеді.
Этил спирті ішектің кызметіне аз әсер етеді. Бүл оның асказанда
сұйылып, ішекке біртіндеп түсуіне байланысты болар.
Медицинада этил спиртінің резорбтивгі әсері сңрек қолданылады. Кейде
оны шокқа қарсы заг ретінде (ауыру сезімін басатын әсерін ескере отырып),
сирек - ұйықгзтқыш немесе тыныштандырғыш зат ретінде қолданады. Кейбір
жағдаиларда этил спиртін (төменгі конценірацияларда) тым арық наукдстарға
тағайындайды. Берілген жағдайда оның энергетикалық мағынасы ескеріледі.
Дегенмен, этил спирті қоректік затқа жатпайтынын ескерген жөң. Ол
тіндердің дамуына қатысатын пластикалык материал емес, шоғырланбайды
және айтарлықтай уыпығы бар.
Этил спиртін үзақ қолданғанда оған бейімделу және дәріге тәуелділік
(психикалық, физикалық) дамнды.
Спиртті ішімдіктерді кабылдау дәрежесі этил спиртінің қандағы
концентрациясына байланысты жедел улануларға әкелуі мүмкін. Мас болу
шамамен 1-2 г/л (100-200 мг%) концентрациясында дамиды. 3-4 г/л (300-
400 мг%) концентрациясында айқын интоксикация басталады. Өлімдік
концентрациялар 5-8 г/л (500-800 мг%) күрайды.
Алкогольдік команы емдеуде бірінші тынысты реттеу қажет. Ауыз
қуысын және жоғарғы тыныс жолдарын тазартады. Сілекей және
бронхиалды бездердің секрециясын төмендету үшін атропин еягізедһ Оггектік
ингаляция тағайындалады. Қажетті жагпайда акпеяің жасаңцы вентиляциясын
141
жүргізеді. Сондай-ақаналептнктерді (коразол, кордиамнн, кофенн және т.б.)
енгізген жөн. Гемодинамикалық бұзылыстарда симптоматнкалық ем
жүргізеді. Асқазанды да шаю керек. Сонымен қатар, қышқыл-негіздік
жағдайды түзету қажет (көк тамырға натрнй гидрокарбонатын енгізеді).
Науқастың қиын жағдайында гемодиализ жүргізеді.
Айкын лоқсу байқалса құсуға қарсы заттарды (метоклопрамнд және
т.б.) қолдануға болады. Жылу реттелуінің бұзылуына байланысты науқас
жылы жерде болуы тніс.
Этил спиртімен созылмалы улану (маскүнемдік) түрлі көрінісгермен
снпатталады. Әсіресе жоғарғы жүйкенің қызметі, ннтелпект ауыр зардап
шегеді. Ақыл-ой қабілеті, назары, есте сақтау төмендейді. Пснхнкалық
бұзылыстар дамуы мүмкін (маскүнемдік елірме, корсаковтық психоз). Шеткі
нннервация да бұзылады (полиневрнттер дамуы мүмкін).
Күрделі бұзылыстар ішкі мүшелер жағынан да байқалады. Мысалы,
маскүнемдікте созылмалы гастрнт, бауыр цнррозы, жүректің және бүйректің
майлық днстрофиясы бірге жүреді.
Маскүнемдікте біртіндеп психнкалық және физнкалық өзіндік
деградация дамнды.
Маскүнемдікті емдеуцің негізгі мақсаты этил спиртін кабылдауды токтату
және оған теріс көзқарастарды туғызу. Этил спиртін қабылдауды жаймен
тоқтату керек, вйткені оны қабылдауды күрт тоқтау ауыр мұқтаждық
көріністерді және түрлі пснхнкалық бұзылыстарды шақыруы мүмкін
(мысалы, маскүнемдік елірме ұстамасы).
Маскүнемдікті меднкаментозды емдеуде пснхотерапияны қосу керек.
Маскүнемдікті емдеуде қолданылатын препараттың бірі болып
т е т у р а м (антабус, дисульфнрам) саналады.
Тетурамды этнл спнртінің аз мөлшерімен қосып қабылдауды
тағайындайды. Тетурамның әсер механизмі оның этил спнртінің тотығуын
ацетальдегид деңгейінде тоқтатуына байланысты (альдегиддегидро-геназаны
тежеуімен болар). Соңғысының ағзада жиналуы тіпті ауыр жағдайлармен
жүретін ннтокснкация шақырады. Қорқыныш сезімі, жүрек тұсының
ауыруы, бастың ауыруы, гипотензня, терлегіштік, лоқсу және кұсу пайда
болады.
Тетураммен емдеу курсы науқастарда этил спиртіне теріс рефлекстердің
дамуына әкеледі. Тетураммен емдеуді дәрігердің бақылауымен абайлап
жүргізу керек. Тетурамды қабылдап жүрген науқас этил спнртінің мөлшерін
тіпті аз ғана жоғарылату өлімге әкелетінін білуі тиіс. Тетурамды 50 жастан
асқан, жүрек-тамыр жүйесінің ауруы бар, бауыр және бүйрек патологиясы
бар, зат алмасу үрдістері бұзылған адамдарга тағайындауға болмайды.
142
Тетурамның эспераль (радотер)атгыұзакәсеркөрсететінпрепараты
бар. Эспераль таблеткасын тері асты клетчаткасына орналастырады
(имплантациялайды).
Кейде теріс шартты рефлекстерді алу үшін орталық әсерлі құстыратын
зат апоморфнн(этилспнртіменбіргеқабылдайды)қолданылады.
Сонымен қатар, маскүнемдікті емдеуде опиондты анальгетнктердің
антагонисті налтрексон, сондай-ақтүрліпснхотроптызаттаркеңінен
қолданылады (11 тарауцы кара).
Өкінішке орай, этил спиртіне құштарлықты жеткілікті бафтын тиімді
дәрілік затгар жоқ.
7 Т а р а у
ҮЙЫҚТАТҚЫШ ЗАТТАР
Ұйыктатқыш затгар ұйыкгауцы қолдап және ұйкының кажеттіұзакгығын
қамтамасыз етеді.
Ұйықтаткыш заттар ретінде әртүрлі фармакологнялық топтардың
препараттары қолданылады. Әдеттегі бұрыннан қолданып келе жаткан
ұйықтатқыш заттар ОЖЖ-не әсерінің сипатына және таңдамалы әсерлерінің
жоқтығына байланысты наркотнкалық әсерлі заттарға жатады. Олар аз
мөлшерде седативті (тыныштандырғыш1), орташада - ұйыктатқыш, ал көп
мөлшерде - наркотикалық әсерлер көрсетеді. Оларды наркотикалық кендігінің
аздығына, әсерінің ұзақтығына байланысты наркоз ретінде қолданбайды
және наркоз терендігін басқаруға болмайды.
Қазіргі танда ұйықгататын қаснеті бар препараггардың ішінен көбінесе
пснхотропты заттарға жататын бензодназепнн қатарының анкснолитиктерін
(транквилнзаторлар) тағайындайды (11.4 тарауды кара).
Ұйықтатқыш заггар ОЖЖ-нің түрлі кұрылымдарында (мысалы, үлкен
мидың қыртысында, афферентгі жолдарда, лимбиялық жүйеде) нейронаралық
(сннаптнкалық) берілулерге тежегіш әсер көрсетеді. Ұ йықгатқыш заттардың
әрбір тобына әсерлерінің белгілі бір шоғырлануы тән.
Ұйықтатқыш белсенділігі бар препараттарды олардың әсерлерінің
қаснетіне және химиялық кұрылымына байланысты жіктейді.
I. Беизодиазепин реценторларыиын агоннстері
1.	Бензодназепин туындылары
Ннтразепам Лоразепам Нозепам Темазепам
Дназепам Феназепам Флуразепам
1 Латын тілінен ьесіаііо - тыныштану.
143
2.	Химнялык кұрылымы әр түрлі препараттар
(Бензодназепин емес қосылыстар)
Золпидем	Зопнклон
II.	Наркотнкалық әсері бар ұйықтатқыш заттар
1. Г е т е р о ц и к л д ы косылыстар
Барбитур қышқылының туындылары (барбитураттар)
Этамннал-натрий
2. Алнфатнкалық қосылыстар
Хлоралгидрат
Ұйқыны қалыптастыру үіпін басқа топтардың ұйықтаткыш қасиеті бар
препаратгарын да қолданады: гистаминдік Ц-рецепторлардың тежегіштерін
(димедрол; 25 тарауды қара), ішке қолданғанда тнімді наркозға арналған
затгарды (натрийокснбутираты; 5; 5.2 тарауды кара). Ұзақара қашықтыққа
әуелік ұшуларға баиланысты ұнқының бұзылуында эпифнз гормоны -
мелатонин препаратын ұсынады (20.2 тарауды кара).
Жүргізілген зерттеулердің молшылығына қарамастаи ұйықтатқыш
заттардың әсер механизмі жайлы тек жорамал ретінде аитуға болады. Негізгі
қиыншылықтар физиологиялық ұйқының даму механизмінің белгісіздігіне
байланысты. Айтуынша қазіргі танда ұйқы - бұл бас мнының гипногендік1
(сннхронизациялаушы) кұрылымдары қызметінің жоғарылауымен, ал
белсендендіргіш - жоғарылаған ретнкулярлы формацняның1 2 (ЭЭГ
десинхронизациясын шақыратын) төмендеуімен жүретін белсенді үрдіс.
Үйықтатқыш затгардың әсері - бұл екі жүйенің өзара байланысып, гипногенді
жаққа ауысуымен болады. Шынымен көптеген ұйықтатқьші заттар, мысалы
барбитураттар ми бағанасының белсендендіргіші жоғарылаған ретнкулярлы
формациясына тежегіш әсер көрсетеді, бұл ұйкының дамуыиа әкелуі керек.
Дегенмен, бұл ұйықтатқыш заттардың көптеген механизмдерінің ішіндегі
тек біреуі ғана. Осылай, ұйқы шақыратын бензодназепнн қатары
анкснолитнктерінің (11; 11.4 тарауларды қара) барбитураттардан
айырмашылығы олар - ұйқы мен сергектіктің ауысу жүйесін реттейтін
лимбиялық жүйеге және оның бас миының баска боліктерімен байланысуына
таңдамалы әсер көрсетеді.
Ми тіндерінде пайда болатын және ұйыктаткыш белсенділігі бар затгарға
көп көңіл аударылуда (мысалы, 3-ұйқының пептиді). Әрине, гипногенді қасиеті
бар эндогенді қосылыстарды бөлу ұйқының дамуының тек механизмін
түсіндіру ғана емес, сондай-ақ жаңа дәрілік заттарды шығару үшін де қажет.
1 Грек тілінен һурпох - ұйқы. Гипногенді аймаққа таламус, гипоталамус және
ретикулярлы формацияныц каудалды бөлімдерінің бір катар қүрылымдары жатады.
2 Ретикулярлы формацияның ростралды бөлігі.
144
Көптеген ұйықгаткьші затгармен шақырылған ұйқының жүруі қалыіпы
ұйкыдан өзгешілігі бар екендігін ескеру қажет. Қалыпты жағдайда ұйқы
кезінде “баяу” ұйқы' (ортодоксалды, алдыңғы мнда, сннхронды; поп- КЕМ-
зіеер) мен “жылдам” ұйқының (парадоксалды, артқы мнда, десннхроңды;
көз алмасының жылдам қозғалуымен жүретін ұйқы; КЕМ-л/еер1 2) бірнеше
рет ауысатыны белгілі. Соңғысы ұйқының жалпы ұзақтығының 20-25%
құрайды. Осы кезендердің әрқайсысын ұзақ бұзу ағзаның жағдайына
жағымсыз көріністер береді (мінез-құлықтың және психнканың бұзылуы).
Кептеген ұйықгаткыш заттар (барбитураттар және т.б.) ұйқының иұрылымын
айтарлықтай өзгертеді екен. Атап айтқанда “жылдам” ұйқыға (“жылдам”
ұйқының I кезеңінің латентгі кезеңі ұзарады, оның жалпы ұзақтығы
қысқарады). Ұйықтатқыш заттарды тоқтату айқындығы қабылданған
препараттың мөлшеріне және қолдану уақытының ұзақтығына байланысты
“берілу” феноменімен жүреді. Мұнда “жылдам” ұйқының ұзактығы қалыпты
көлемнен белгілі біруақытқа артықболады, оныңлатентгі кезеңі қысқарады,
көптеген түстер, түнгі қорқыныштар, жні оянулар байқалады. Осыған
байланысты ұйкы кезендерінің қатынасына әсер етпейтін немесе минималды
әсер ететін және калыптыға ұксас ұйқы шақьіратын ұйықтатқыш затгарға
көп көңіл бөлінуде.
“Жылдам” ұйқыға натрнй окснбутираты мен хлоралгидраттың әсері
жоқтығы немесе бұл әсер шамалы ғана болатыны аталды, бірақ бұл
препаратгардың бірқатар кемшіліктері бар. Ұйқы кұрылымына золпидем және
зопиклон әсер етпейді. Бензодиазепин тобыныңанксиолитнктері (нитразепам,
дназепам және т.б.) барбитуратгарға қарағанда “жылдам” ұйқының кезеңін
аз кысқартады.
7.1.БЕНЗОДИАЗЕПИН РЕЦЕПТОРЛАРЫНЫҢ АГОНИСТТЕРІ
Бензодназепин туындыларына жататын көптеген анкснолнтнктердің
айқын ұйықгатқыш белсенділіктері бар (нитразепам, снбазон, феназепам және
т.б.). Олардың негізгі әсері пснхнкалық кернеулерді жою. Мұндағы
тыныштану ұйкының дамуына ықпал жасайды.
Бензодназепнн катарының анкснолнтнктерінің (П; 11,4 тарауды қара)
1 «Баяу» ұйқы 4 кезеңге бөлінеді: I кезең - ЭЭГ: а-, 0- және Ө-ритмдер; 11 кезең
-ЭЭГ:Ө-ритм, веретена, К-комплекстер; П1кезен-ЭЭГ:Ө-және6-ритмдер,веретена;
IV кезен - ЭЭГ: 8-ритм; Ш және IV кезендер - 8-ұйқы.
2 ЙЕМ (Каріб еуе тоүетепІ)-5/еер (ағылшын) - көз алмасының жылдам
қозғалуымен жүретін ұиқы.
145
анкснолнтнкалық, ұйықтатқыш, тыныштандырғыш, тырысуға қарсы және
бұлшық еттерді босаңсытатын белсенділіктері бар. Анкснолнтнкалық және
ұйықгатқыш қасиеттері олардың таңдамалы лимбиялық жүйеге (гиппокамп)
және аз дәрежеде мн бағанасының белсендендіргіш ретнкулярлы
формаішясы мен үлкен мн қыртысына тежегіш әсеріне байланысты. Бұлшық
етгерді босаңсытатын әсері полнсннаптнкалық жұлындық рефлекстердің
тежелуімен жүреді. Тырысуға қарсы (эпилепсияға қарсы) әсерінің механнзмі
патологнялық нмпульсацнялардың таралуын шектейтін мндың тежегіш
үрдістерінің белсенденуінен болар.
Бензодиазепнндердің тыныштандырғыш, ұйыктатқыш және басқа да
әсерлерінің механизмін олардың арнайы бензодиазепнндік рецепторлармен1
байланысуымен түсіндіреді. Соңғысы ГАМҚ-на, бензодназепиндерге және
барбитураттарға сезімтал рецепторлары бар ГАМҚА-рецепторлардың
макромолекулярлық кешенінің1 2, сондай-ақ хлор нонофорларының бөлігі
болып табылады. Бензодиазепнндер арнайы рецепторлармен аллостернялық
түрде байланысып, ГАМҚ-ның ГАМҚА-рецепторларына аффннитетін
жоғарылатады және ГАМҚ-ның тежегіш әсерін күшейтеді. Хлор
ионофорларының ашылуы жиі жүреді. Мұнда хлор нондарының нейрон
ішіне түсуі жоғарылаңды, бұл тежегіш постсннаптикалық потенцналдың
күшеюіне әкеледі.
Қолданылатын бензодназепнндерді негізінен фармакокннетикасы
бойынша айырады. Олардың біраз бөлігі ұзақ әсер көрсететін белсенді
метаболнтгер (флуразепам, снбазон және т.б.) кұрып, бнотрансформацняға
түседі. Мұндан препараттар әсерлерінің жалпы ұзақтығы бастапқы заттар
мен оның метаболнттері әсерлерінің ұзақтығын кұрайды.
Бірқатар бензодиазепнндер белсенді метаболитгер түзбейді немесе олар
тез ыдырайды (лоразепам, темазепам және т.б.). Осындай тнптес
препараттарды ұйықтатқыш заттар ретінде қолданған жөн, өйткені олардың
кейінгі әсерлері аз дәрежеде байкалады.
Бензодназепнн туындыларын пснхоседативті әсерлерінің ұзақтығы
бойынша келесі топтарға бөлуге болады3.
1. Әсерінің узаңтыгы орташа препараттар.
А (і1/2=12- 18 сағ): лоразепам (ативан), нозепам (оксазепам, тазепам),
темазепам (рестроил).
1 Бензодиазепиндер бензодиазепнндік рецегтгорлардың әр түрлі тип тармакгарымен
(қыскаша оларды В2р В2,, В23 немесе \ур «2, \ұ3 деп белгілейді) тандаусыз байланысады.
2 Макромолекулярлык кешендее пикротоксин байлаиысының жеке бөлімдері де
бар (хлор өзекшелерін тежегіш аналептик; көп мөлшерде тырысу шакырады).
2 Бағыт беру үшін препараттардың элиминация жылдамдығын (і|/2) көрсететін
сандар берілген.
146
В (і1/2«24 сағ): нитразепам (радедорм, эуноктнн).
2. Осері узақ препараттар
(і1/2=30-40 сағ және жоғары): феназепам, флуразепам (далман),
дназепам (снбазон, седуксен).
Берілген бензодназепнндердің бәрі 6-8 сағ ұйқы шақырады. Бірақ,
препараттын. әсері қаншалықты ұзақ болса, соншалықты олардың козғалыс
реакцнялары баяулап, есте сақтау қабілетінің бұзылуымен жүретін
тыныштаңдырғыш қаснеті соңғы әсерлер ретінде күні бойы сақталады.
Препараттарды қаиталап енгізгенде олар әсерлерінің ұзақтығңна тікелей
тәуелді кумупяцияға түседі.
Препаратгы күрт тоқгатқанда байкалатын ”берілу“ феномені қысқа әсер
көрсететін бензодназепнндерге тән. Бұл асқынуларды болдырмас үшін
бензодназепиндерді қабылдауцы біртіндеп тоқтатады.
Осы топ ішіндегі кеңінен қолданылатынпрепараттыңбірі- н н тр а-
з е п а м. Енгізгеннен кейін ннтразепамның ұйықтатқыш әсері 30-60 мнн
кейін басталады және 8 сағ созылады. Соңғы әсерлері аз байқалады.
Нитразепам наркозға арналған заггардың, этил спиртінің, наркотикалык қаснеті
бар ұйықтатқыш запардың әсерлерін күшейтеді және ұзартады. Дені сау
адамдардың жүрек-тамыр жүйесіне мүлде әсер етпейді.
Ішектен жақсы сіңеді. Ннтразепамның биотрансформацнясы
бауырда жүреді. Препарат кумуляцняға түспенді. Қайталап енгізгенде
бейімделу дамңды.
Барбнтураттардан ннтразепам өзінің келесі жақсы жактарымен
өзгешеленеді: а)ұйқықұрылымыназдәрежедеөзгертеді; б) емдік әсерінің
кеңдігі үлкен, сондықтан жедел улану қауіптілігі аз; в) бауырдың
мнкросомалды ферменттерінің нндукцнясына аз әсер етеді; г) дәріге
тәуелділік дамуының төмендігі (дегенмен, мұны ескеру қажет).
Ннтразепамға ұқсас темазепам мен флуразепамды тек ұйықгатқыш зат
ретінде қолданады. Басқа препараттарды кеңірек қолданады: анкснолнтнк,
ұйықтатқыш зат ретінде, эпилепсиялық статуста және басқа да көрсетуперде
(14.4 тарауды қара).
Қазіргі таңда бензодназепнндер ұйықтатқьіш запар ретінде кең
қолданылатын препарапар болып саналады. Әсіресе эмоцноналдық
кернеулерге, тынышсыздыққа, үрейге байланысты ұйқының бұзылуында
таімді.
Басқа препараттардың фармакологнясын 14.4 тараудан қара.
Бензодназепннддіканкснолнтнктердіңантагонисті флумазенил
болып табылады.
Сонуы жылдары бензодиазепиндерге жатпайтын, бірақ бензодиазепиндік
147
рецепторларға туыстшы бар ұйықтатқыш затгар сннтезделді. Бұл ГАМҚД-
рецепторларының белсенденуі хлор нонофорларының жні ашылуына және
гнперполяризацняның дамуына әкеледі. Ұйықтатқыш және
тыныштандырғыш әсерлерінің дамуы негізінде жүретін тежелу үрдісі
күшейеді. Бұл топтың препаратгарына золпндем және зопнклон жатады.
Золпндем (нвадал)имндазопиридннтуындысынажатады. Айқын
ұйықтатқыш және тыныштандырғыш әсерлер көрсетеді. Аз дәрежеде
анкснолитикалық, бұлшык етті босаңсыту, тырысуға қарсы және амнестиялық
әсері байқалады. Бензодиазепии рецепторларының бірінші тнп тармағымен
(В2(-, немесе ду^-тнп тармағы) таңдамалы байланысады. Ұйқы кезендеріне
аз әсер етеді.
Жылдам және толығымен сіңеді. Бножеткіліктігі шамамен 70%. Қанда
максималды концентрациясы 0,5-2 сағ кейін аиықталады. Қысқа уақыт әсер
етеді; іІ(,2~2,6 сағ. Шамамен 92% қан сары суының белоктарымен
байланысады. Бауырдабнотрансформацияға түседі. Бүйрекаркылы2/3 және
ішек арқылы 1/3 бөлігі шығады.
Жанама әсерлерінен аллергнялық реакцнялар, гнпотензня, қозу,
галлюцинациялар, атаксня, днспепсиялық көріністер, күндізгі уақытгағы
ұйқышылдық байқалады. ”Берілу“ феномені аз дәрежеде жүреді. Ұзақ
қолданғанда бейімделу және дәріге тәуелділік дамнды (физикалық және
психнкалық), соңдықтан препаратты қысқа мерзімде қабыддаған жен (4
аптадан аспауы керек).
Золпндемніңантагоннсті флумазенил.
Золпидемгеұксаспрепарат зопнклон(имован)болыптабылады.
Бұл цнклопирролонның туындысы. Ұйықтатқыш, тыныштандырғыш,
анксиолитикалық, бұлшық етті босаңсыту, тырысуға қарсы әсерлері бар.
ГАМҚд-бензодиазепнн-барбитурапы рецепторлық кешенмен байланысады.
Бензодиазепнңдер мен зопнклонның бензодназепнндік рецепторлармен
байланысатын жерлері әр түрлі. Жылдам сіңеді. Әсері 20-30 мнн кейін
басталады және 6-8 сағ дейін сақталады; і1/2-3,5-6 сағ. “Жылдам” ұйқының
жалпы ұзактығына препарат әсер етпейді. Енгізілген мөлшердің 1/3 бөлігі
бауырда метаболизмге түседі. Негізінен бүйрек арқылы бөлінеді (препарат
және оның метаболнттері). Оның аздаған мөлшері сілекей бездері арқылы
шығады. Лактация кезіңде емшек сүтіңде зопиклониың концентрациясы
қанның сары суындағы концентрациядан шамамен 2 есе төмен болады.
Ұзақ қолданғанда бейімделу және дәріге тәуелділік дамиды (физикалық
және психнкалық). Жанама әсерлерінен ауызда темірдің ащы дәмі, кейде
лоқсу, кұсу, бастың ауыруы, бастың айналуы, аллергиялық реакцнялар
байқалады. Психнкалық, мінез-құлқы жағынан және коордннациялық
148
бұзылысгар болуы мүмкін. ”Берілу“ феномені аз дәрежеде жүреді. Қолдану
ұзақтығын 4 аптамен шектеу керек. Бұл жағданда бенімделу және дәріге
тәуелділік дамымауы мүмкін және жанама әсерлері аз байқалады.
Зопнклонды шамадан тыс енгізгенде антидот ретінде флумазенилды
қолданады.
7.2. НАРКОТИКАЛЫҚ ӘСЕРІ БАР ҰЙЫҚТАТҚЫШ ЗАТТАР
Мұндайұйықтатқыштардыңайтарлықтайсаны барбнтдгр қыш-
қылыныц туындыларына жатады.
Барбнтураттар ГАМҚА-бензодиазепнн-барбнтуратты рецепторлық
кешенініқ аллостериялық бөлімдерімен байланысып, ГАМҚ-ның ГАМҚа-
рецепторларға аффнннтетін жоғарылатады. Бұл нейроналдық
мембраналардағы өзекшелердің хлор нондарына ұзақ ашылуына әкеледі және
олардың жасуша ішіне түсуін ұлғайтады. Бұл кезде ГАМҚ-ның тежегіш
каснеті күшейеді. Осыған орай, барбитуратгардыңтыныштандырғыш және
ұйықгаткыш касиеттері негізінен ГАМҚ-миметикалык әсерлеріне байланысты.
Дегенмен, барбитураттар мембрана нейрондарымен байланыса отырып және
оның физнко-химнялық қасиеттерін өзгертіп, баска да нондық өзекшелердің
(натрнн, калин, кальций өзекшелерін) қызметін бұзады деген негіздер бар.
Барбнтураттардың бірқатар қоздырғыш меднаторларға (глутамат және т.б.)
антагоннзмдік қаснеті талқылануда.
Барбитураттартобына фенобарбнтал (люмннал,фенобарбнтон),
этамннал-натрий (пентобарбитал-натрнй,нембутал)жәнебасқада
препараттар жатады.
Препараттар эсерлеріұзаң (фенобарбнтал) және эсерлерінің ұзақтыгы
орташа (этамннал-натрнй) болып бөлінеді. Бірак клнннкалық байқауларға
сай екі топтың да ұйыктаткыш заттары ұзақтығы 8 сағ созылатын ұйқының
дамуына ықпал жасайды. Әр түрлі әсерлерінің ұзактығы соңғы әсерлері
мен кумуляция дәрежесімен байкалады.
Барбитураттардың ұйықгатқыш әсерлерінің токтауьіна түрлі үрдістер
қатысады. Олардың бірі - бауырдың мнкросомалды ферменттерімен
заттардьщ энзиматикалық ыдырауы. Көбінесе тотығу жүреді (радикалдардың
гндрокснлденуі С5). Осыған байланысты бауырдың ферменттік жүнесі
белсенділігінің төмендеуімен жүретін патологиясында барбитураттар әсерінің
ұзактығы ұлғаяды. Соңғысы әрнне, мөлшерінің бірталайы
бнотрансформацняға түсетін препараттарға (этамннал-натрнй) тән.
Барбнтураттар (әсіресе фенобарбнтал) бауырдың мнкросомалды
ферментгердің индукциясын шакырады. Соңцыкган барбитураттарды қайталап
149
енгізгеиде олардың метаболизмінің жылдамдығы өседі. Соңғысы оларга
бейімделу дамуының маңызды себептерінің бірі болар. Сонымен қатар
микросомалды ферменттерінің нндукциясы басқа да хнмнялық топтар
қосылыстарының бнотрансформациясына әсер етеді.
Бірқатар барбитур қышқылытуындылары әсерлерініңұзактығы олардың
бүйрек арқылы шығу жылдамдығына да байланысты. Бұл толығымен
(мысалы, барбитал) немесе айтарлықгай дәрежеде (фенобарбитал) өзгермеген
түрІнде бүйрек арқылы шығатын затгарға тән. Бүйрек кызметінің бұзылуында
мұндан барбитураттардың әсері барынша ұзарады.
Ұйыкдатқыш әсердің ұзактығы заттардың ағзада таралуына да тәуелді.
Мұнда барбнтураттардың мн тіндерінде төмендеуі және қосылыстардың
жоғары лнпофилділігіне байланысты олардың май тіндеріне шоғырлануы
жайлы айтылады.
Барбитураттарды қолданғанда(тіпті бір рет) келесі күні оянғаннан кейін
әлсіздік, қалжырау сезім дері, психомоторлық реакциялардың және назардың
төмеидеуі сияқты соңғы әсерлер байкалады. Препарат қаншалықты баяу
шығарылса (ыдыраса), соншалықты соңғы әсерлері айқын болады. Мысалы,
фенобарбиталдың енгізілген мөлшерінен кан сары суывда 50% төмевдеуі
(<1/2) шамамен 3,5 күннен кейін байкалады, сондықтан соңғы әсерлер жні
дамнды. Бұл көріністер этамннал-натрнйді қолданғанда аз дәрежеде
байқалады (оның 1|/2 30-40 сағ).
Қайталап енгізгевде барбитураттарға матерналдық кумуляция тән. Бүл
көрініс ағзадан баяу бөлініп шығатын препараттарда айқын байқалады
(мысалы, фенобарбиталда).
Барбитураттарды ұзақ қолданғанда “жылдам” ұйқы кезеңінің
тапшылығы дамиды. Жоғарыда айтылғавдай препаратты қабылдауды күрт
тоқтатқавда бірнеше апта сақталатын “берілу” феномені пайда болады.
Барбитураггарды үзіліссіз ұзақ қолданғанда бейімделудің дамуына
әкеледі және дәріге тәуелділіктің (психикалык және физикалық) себебі болуы
мүмкін. Барбнтураттарды күнделікті қолданғанда оларға бейімделу
қабылдағаннан кейін шамамен 2 аптадаи соң басталады. Дәріге тәуелділік
дамуының жылдамдығы айтарлықтай дәрежеде препараттың мөлшерімен
анықгалады. Егер мөлшер барынша үлкен болса дәріге тәуелділік 1 -3 айдан
кейін дамиды. Дәріге тәуелділік бар кезінде препаратгы қабылдауды тоқтату
ауыр психикалық және соматнкалық бұзылыстармен жүреді (абстнненция
снндромы). Мазасыздық, ашуланғыш, қорқыныш, кұсу, көздің көруінің
нашарлауы, тырысулар, ортостатнкалық гипотензия және т.б. дамиды. Ауыр
жағдайлары өлімге әкелуі мүмкін.
150
Барбнтураттарды әдетте ішке, сирек - ректалды енгізеді. Олар асқазан-
ішек жолдары арқылы жақсы сіңеді, Жартылай қан сары суының
белоктарымен байланысады (тандамалы түрде альбумнндермен). Тіңдік
тосқауылдардан жеңіл өтеді. Бүйрек аркылы шығады.
Барбнтураттарды негізінен ұйықтатқыш заттар ретінде тағайындайды
(ұйқыға дейін 30-60 мнн бұрын). Дегенмен, бензодназепнн қатарының
анксиолитиктерінің шыгуына байланысты олардың соңғы кезде қолданылуы
төмендеп кетті. Фенобарбитал ұйықгаткыш зат ретінде мүлде қолданылмаиды.
Барбнтуратгарды тыныштандырғыіп зат ретінде де қолданады (ұңыктатқыш
мелшердің 1/3-1/5 және төмен). Сондай-ақ, фенобарбнтал эпилепсияға қарсы
препарат болып табылады.
Барбнтуратгарды емдік мөлшерде қолданғанда ішкі мүшелер және
олардың жүйелері жағынан айтарлықтай өзгерістер болмайды. Сонымен
қатар аллергнялық реакцнялар байқалуы мүмкін (терінің зақымдалуы,
сарғыштану, қызба және т.б.). Бұлар көбіне фенобарбиталды тағайындағанда
дамнды.
Барбитураттармен жедел уланулар байқаусызда немесе әдейілеп
мөлшерден тыс қабылдағанда болады. ОЖЖ-нің тежелуі басталады. Ауыр
улануларда кома дамиды, акыл-ес, рефлекторлық белсенділігі тоқтаған.
Сопақша мидың орталықтары тежелген. Тыныс орталығының тежелуіне
байланысты тыныс алу көлемі төменденді. Артернялық қысым төмендейді
(гипотензия тек орталық әсеріне ғана байланысгы емес, сондай-ақ заттардың
жүрекке, ганпшйлерге әсеріне және тікелей тамыр ларды кеңейтетін мнотропты
каснетіне де байланысты). Бүйректің қызметІ бұзылады.
Жедел улануларды емдеуде ағзадан препаратты шығаруды жылдамдаіу
және өмірге қажетті қызметгерді қалыптастыру керек. Егер енгізілген
барбитурат асказаи-ішек жолдарымен толықсіңе қоймаса асқазаиды шаяды,
адсорбциялаушы заттарды, тұзды іш жүргізгіштерді тағайындайды. Сіңіп
кеткен заттарды шығару үшін электролнтті ерітіңділердің көп мөлшері мен
диурезді жылдам және барынша жоғарылататын (күшейтілген днурез) -
осмостық зәр айдағыш заттар немесе фуросемнд (16 тарауды қара)
тағайындалады. Барбнтураттардың шығуына сілтілік ерітінділерді қолдану
да ықпал жасайды. Қанда барбитураттардың өте жоғары
концентраиияларында гемосорбция, сонымен қатар пернтонеалды дналнз
және гемодналнз жүргізеді.
Барбнтураттармен уланудың негізгі шараларының бірі тыныс алуды
реттеу және гнпоксияны жою немесе алдын алу. Ауыр жағдайларда жасанды
тыныс береді. Аналепгнктерді (бемегрнд, коразол және т.б.; 12 тарауды қара)
тек улануцың жеңіл түрінде қолдаиады, өйткені олар ауыр улануларда
151
тыныстың қалыптасуына әсерін көрсетпей ғана қоймай, тіпті науқастың
жағдайын нашарлатып жіберу і мүмкін. Пневмония даму мүмкіндігін ескеру
керек. Гнпотензняның дамуында және коллапста қан, қанның
алмастырушыларын, сондай-ақ норадреналнн енгізеді. Бүнрек
жетіспеушілігінде (олигурия1, анурия* 2) жиі гемодиализ көрсетілген. Уланудың
күделілігі ұйықгатқыш заттардың мөлшеріне, дер кезінде басталған емге және
ағзаиың жағданына байланысгы.
Барбитураттармен жедел улануларда жүргізілген шараларды басқа
топтардың үйықтатқыш заттарын шамадан тыс енгізгенде де қолданады.
Созылмалы улану көбінесе кумуляцияға айкын түсетін барбитураттарды
(фенобарбнтал) қабылдағанда дамнды. Бұл көріністер апатнямен,
ұйқышылдыкпен, әлсіздікпен, тепе-тендіктің және сөйлеудің бұзылуымен,
бастың айналуымен жүреді. Галлюцинациялар, психомоторлық қозулар,
тырысулар байқалуы мүмкін. Қан айналым, ас қорыту, бауырдың және
бүйректің қызметгері бұзылады. Мұнда дәріге тәуелділік туу мүмкіндігін
ескеру кажет, өйткені препаратгы қабылдауды күрт токтатуда абстнненция
снндромы басталады. Осыған байланысты созылмалы улануларда
барбнтураттарды қабылдауды жаймен тоқтатады. Бір уақытта
снмптоматикалық ем және психотерапия жүргізеді.
¥йыцтатқыш заттардың бірқатары алифатикалыққосылыс-
тарг а жатады. Олардың бірі -хлоралгидрат. Бүл медициналық
практикада алгашқы рет қолданган үйықтатқыш зат. Айқын үйықтатқыш
&сер көрсетеді. 8 саг созылатын уйықтатқыш эсері бар. Бсрбитураттардан
айырмашылыгы - ол уйқы құрылымын мүлде бүзбайды. Көпмөлшерде наркоз
шақырады. Хлоралгидраттың наркотикалық кеңдігі аз (сопақша ми
орталықтарының жылдам тежелулерін шақырады).
Ішектен тез сіңеді. Тін тосқауылдарынан еркін өтеді. Агзада
трихлорэтанолга айналады (қасиеті жагынан хлоралгидратқа үқсас).
Хлоралгидратбауырдыңмикроссмалды ферменттерініңсинтезіназдәрежеде
ынталандырады. Хлоралгидраттың метаболиттері мен конъюгаттары
буйрек арқылы шыгады.
Хлоралгидратты қайталап енгізгенде оган бейімделу, дэріге тэуелділік
(психикалық жэне физикалық) дамуы мүмкін. Кумуляция мүлде балмайды.
Препаратты үйықтатқыш (үйқыга дейін 15-30 мин бүрын),
тыныштандыргыш немесе тырысуга қарсы зат ретінде ішке жэне ректалды
(клизма түрінде) қалданады.
Хлоралгидраттың бірқатар теріс қасиеттері бар. Оган паренхиматозды
мүшелерге: бауырга, бүйрекке және жүрекке жагымсыз эсерлері болуы мүмкін.
’ Баяінетін з®р көлемшің азаюы. Грек тілінен оіі^оз - аз, игоп - зәр.
2 Бүрек арқылы з»р бөлінуінің тоқтауы. Грек тіпінен ап - жок.
152
Аталган уытты эсерлер негізінен осы мүшелердіц патологиялық
өзгерістерінде, сондай-ақ шамадан тысенгізгенде байқалады. Сонымен қатар,
хлоралгидраттың айқын тітіркендіргіш эсері бар, сондықтан оны
шырыштармен бірге тагайындайды. Хлоралгидратты барыншақысқауақыт
қолдану керек (1-3 кун).
Үйықтатқыш заттарды барынша кең қолданады. Бұл препараттарды
қолданғанда оларға бейімделу, дәріге тәуелділік даму мүмкіндігін ескерген
жөн. Сондықтан оларды миннмалды тнімді мөлшерде 1 айдан артық
тағайыңдамау қажет немесе әр қабылдаулардың арасында 2-3 күннен үзіліс
жасау керек. Пациенперді оның профессионалды қызметіне теріс әсер
кәрсететін препарягтың соңғы әсерлері жайлы ескерту қажет. Оның баска
да дәрілік заттармен және этил спиртімен өзара әсерлесуі есте болуы керек.
Бауыр мен бүйректің патологнясында ұйықтатқыш заттардың
фармакокннетнкасы өзгеретінін де ұмытпаған жөн. Препараттарды
кабылдауды “берілу” снндромы (ал фнзикалық тәуелділікте - абстнненция
снндромы) дамымас үшін жаймен тоқгату керек.
Үйықтатқыш заттардың айтарлықтай санына қарамастан, ұйқыны
қалыптастыруға ықпал жасайтын жаңа препараттарды мол шығару
фармакологияның негізгі мақсаттарының бірі болып отыр. Белсенділігі
жоғары, жанама әсерлері жоқ және емдік кендігі үлкен болса жаңа
ұйықтатқыш запар ұйқы кезеңінің қатынасын бұзбаушы еді, сондай-ак
кумуляция, бенімделу және дәріге тәуелділік дамымас еді.
8 Т а р а у
АУЫРУ СЕЗІМШ БАСАТЫН (АНАЛЬГЕЗИЯЛЫҚ) ЗАТТАР
Жедел және созылмалы ауыру сезімдерінің себептері органнкалық
және пснхогендік бұзылыстар болуы мүмкін. Ауыру сезімі теріні,
шырышты қабатты, байламдарды, бұлшық еттерді, буындарды және ішкі
мүшелерді зақымдайтын әсер туындаганда пайда болады. Ауыру сезімі
жні жүнке жүнесінің өз қызметінің бұзылуына байланысты дамнды. Бұл
шеткі жүйкелердің немесе мн тіндерінің тікелей жарақаттануына,
ншемняға, ннфекцняға, ісіктердің өсіп кетуіне және т.б. байланысты
нейропатнялық ауырулар.
Айлап, жылдап сақталатын ауыру сезімімен1 жүретін патологнялык
үрдістердің кең таралуын ескере отырып, ауыру сезімін басатын запардың
1 Созылмалы ауыру сезімімен ересек адамдардың 8-30% зардап шегеді-
153
маңызын бағалау қиын. Ауыру сезімін анальгетиктермен жеңілдету немесе
жою пацненттің профессноналды және әлеуметтік өміріне жағымды
фнзнкалық және психнкалық жағдайын жақсартады.
Ауыру сезімдері “ноцицепторлар”1 деп аталатын арнайы рецегсторлармен
қабылданады. Олар теріле, бұлшық етге, буын капшықтарында (капсулалар),
сүйек кабығында, ішкі мүшелерде және т.б. жерлерде орналасқан ағаш
секілді тармақталған афферентгі талшықтардың ұштары болып келеді.
Закымдайтын (ноцицептивті) тітіркеидіргіштер механикалык, термиялыкжәне
хнмнялық болуы мүмкін. Ауыруцың себебі жиі патологиялық үрдістер де
болуы мүмкін (мысалы, қабыну). Ноцнцепторларға әсер етіп, ауыру
сезімдерін шакыра алатын эндогенді затгар белгілі (браднкннин, гистамнн,
серотоннн, калнй нондары және т.б.). Простагланднндер (мысалы, Е2)
ноцицепторлардың сезімталдығын химиялык (термиялық) тітіркендіргіштерге
жоғарылатады.
Ауыртқыш тітіркендіргіштермен шақырылған нмпульстер С- және А§-
талшыкгармен таралып, жұлынның арткы мүйізіне түседі. Мұнда бірінші рет
афференттік талшықтардаи аралық нейрондарға ауысуы жүреді. Осы жерден
қозу біркатар жолмен таралады. Оның бірі - жоғарылаған афферентгі жолдар.
Олар қозуды жогары жатқан бөлімдер - ретикулярлы формацияға, таламусқа,
гипоталамусқа, базалды ганглийлерге, лимбиялықжүйеге және үлкен мндың
қыртысына өткізеді. Бұл кұрылымдардың үйлесімді байланысуы ауыру
сезімін қабылдауға және оны бағалауға әкеледі, ол мінез-құлықтық және
вегетатнвтік реакцнялармен жүреді. Екінші жолы - импульстің берілуі
қозғалыс рефлекстерімен жүретін жұлынның мотонейрондарына барады.
Үшінші жол бүйір мүйіздері нейронының қозуын шақырады, бұл
адренергиялық (снмпатикалық) иннервацияның белсенденуіне әкеледі.
Жұлынның артқы мүйіздері нейрондарының қызметі супраспнналды
антиноцицептнвті жүйемен реттеледі. Соңғысы біріншілік афференттік
талшыктардан аралық нейрондарға баратын ауыру стимулдарының берілуіне
төмендеген тежегіш әсер көрсететін құрылымдар кешенімен1 2 берілген.
Мысалы, су кұбыры маңындағы сұр затка немесе пара-алып жасушалық
ретнкулярлы ядроларға электрлік тітіркендірулер немесе оларға
энкефалнндердің мнкроннъекцнясын енгізу ауыру сезімінің төмендеуін
1 Латын тілінен посео - закымдаймын.
2 Оларға сопақша мидың (тігістің үлкен ядросы - писіеиз гарһе тавпиз; үлкен
жасушалық, алып жасушалық, пара-алып жасушалык және латералды ретнкулярлы
ядролар - писіеі геіісиіагез та^посеііиіагіз, ^апіосеііиіагіз еі Іаіегаііз; когілдір дақ -
Іосиз соегиіеиз), орта мидың ядролары (су құбыры аймағы ндағы сұр зат - регіадиесіисіаі
§гау) және т.б. жатады
154
шакырады. Серотонинергиялык, норадренергиялықжәне мүмкін пептидергиялык
(энкефалинергиялық) нейрондардың төмендегіш тежелулері жүреді.
Анальгетикалық белсенділігі (энкефалнндер, 0-эндофнн, дннорфиндер,
эндоморфнндер), сондай-ақ анальгетнкалык1 қаснеті (мысалы, Р
субстанциясы) бар түрлі эндогенді пептидтердің айтарлықтай санын ескеру
қажет. Соңғысы ауыру сезімдерін шакырады немесе күшейтеді. Сонымен
қатар жақын арада ноцицептин деп аталатын эндогенді пептнд белінді. Ол
опнондты рецепторлардан1 2 өзгеше арнайы рецепторлармен тандамалы
байланысады және ноцнцепцияны реттеуге қатысады. Мн тіндерінде ауыру
стимупдарының берілуіне қатысатын тек медиаторлардың гана емес, сондай-
ақ модуляторлардың да рөлін атқаратын көптеген бнологиялық белсеиді
затгар да панда болады. Соңғылары ретінде кейбір нейрогормоңдар жүреді.
Анальгетнкалық белсенділігі бар пептндтер (опнондтар) ауыруды
қабылдауға және өткізуге қатысатын көптеген құрылымдарда табылған
арнайы опноиды рецепторлармен байланысады. Эндогенді және
синтетикалық опиондтарға сезімталдығы жағынан өзгешеленетін опиоидты
рецепторпардыңбірнешетүрлері анықгалған.
Рецепторлардың әр түрлерінің қозуы белгілі фнзнологиялық әсерлерді
шақырады (8.1 кестені қара).
Белгілі қызметгік маңызы бар опнондты рецепторлар тнп тармағының
бірқатары бөлінген. Сонымен, супраспннапды анальгезияны ц^-, к3-, 5,-
және 52-тнп тармағымен, ал спнналды анальгезняны - ц,-, 5,- және к - тип
тармағымен шакырады.
Осыған орай, ағзада күрделі нейрогуморалды антиноцнцептнвті жүйе
бар. Оның жетіспеушілік жағдайында (аса айқын немесе ұзақ зақымдағыш
әсерлерде) ауыру сезімдерін ауыруцы басатын затгардың көмегімен басуға
тура келеді.
Аналъгетиктер3 -резорбтнвті әсерінде ауру сезімін тандамалы басатын
препараттар. Олар сананы тоқтатпайды және сезімталдықтың басқа түрлерін
тежемейді. Берілген препараттардың фармакодннамнкасына байланысты
оларды келесі топтарға бөледі:
1. Айръщша орталъщ зсерлі заттар
А. Опноидты(наркотнкалық) анальгетнктер
1. Агоннстер
2. Агоннст-антагонистер және жартылай агоннстер
Б. Анальгетнкалық белсенділігі бар опнондты емес препараттар
1 Грек тілінен АІ^езіз - ауыруцы сезу.
2 ОКЬ( - опиоид тәрізді ренептор (рріойі гесеріог Ііке ргоіеіп).
3 “Анальгетик” терминінің шығуын 5 тараудан кара.
155
1. Опиоидты емес (наркотикалық емес) анальгетнктер
(парааминофенол туындылары)
2. Әсерлерінің анальгетикалық компоненті бар әр түрлі
фармакологиялық топтардың препараттары
П. Айрықша шеткі эсерлі заттар
Опнондты емес (наркотнкалық емес) анальгетнктер (салицил
қышқылының, пнразолонның және т.б. туындылары; 24 тарау бойынша
“Стеровдты емес қабынуға қарсы заттар” бөлімін қара).
Бұл тарауда ОЖЖ-не айрықша әсер ететін анальгетиктер қаралады.
8.1. Кесте. Опиовдты рецепторлардың түрлері: эвдогенді
лнгандалар, шоғырлануы және әсерлері
Опи- оидгы рецеп- торлар- дың түрлері1	Эндогенді лигандалар	Ноцицепцияны реттеуге катысатын рецеітторлардын ОЖЖ-де шоғырлануы	Оргалык жэне шеткі опиондты рецепторларды белсенденуіне байланысты кейбір әсерлер
М	Эндоморфиндер	Неостриатум, бас мныныц кыртысы, таламус, л. асситһепх, гиппокамп. миндаль тэрізді дене, жұлыннын арткы мүйіздерінщ сұр затынын беткі қабагы, пгістін үлкен ядросы, су кұбыры аймағындағы сұр зат	Анальгезия, тыныштандырғыш әсер. эйфория, физикалык тэуелділік, тыныстыңтежелуі, асказан-ішек жолдарынын моторикасының төмен-деуі, брадикардня, миоз
6	Энкефалиндер	Иіс сезімінін буылтығы (лукоанца), бас мнының қыртысы, неостриатум, п. асситһепз, таламус, гипоталамус, бас мнынын бағанасы, жұлыннын артқы мүйіздерішц сұр затынын беткі қабагы	Анальгезия, тыныстын тежелуі. асказан-ішек жолдары моторнкасының төмендеуі
к	Динорфиндер	Бас миынын кыргысы, п. асаипЬепз, перде	Ананьгезия. тыныаггандырғыш әсер, дисфория, миоз, асказан- ішек жолдары моторикасынын аздап төмендеуі, физикалык тэуелділік дамүы мүмкін
'Халықаралык фармакологтар кеңесіңің комитетімең опиоидты рецепторлардың
жаңа номенклатурасы ұсынылды: ОРІ (5), ОР2(к), ОРЗ(ц).
8.1.ОПИОИДТЫ (НАРКОТИКАЛЫҚ) АНАЛЬГЕТИКТЕР
ЖӘНЕ ОЛАРДЬЩ АНТАГОНИСТТЕРІ
Опнондты анальгетнктердің және олардың антагоннстерінің
фармакологиялық әсерлері ОЖЖ-де және шеткі тівдерде орналасқан опиоидты
рецепторлармен байланысуымен жүреді.
156
Осы топ анальгетиктерінің опиоидгы рецепторлармен байланысу әсерлерінің
принципіне сүйене отырып, оларды келесі топтар түрінде беруге болады:
Агоннстер
Морфин	Промедол	Фентанил	Суфентанил
Агоннст-антагонистер және жартылан агоннстер
Пентазоцнн	Налбуфнн	Буторфанол	Бупренофрин
Көптеген опноидты анальгетнктер заттардың бірінші тобына жатады.
Дегенмен, агоннстік қаснеті басым болса (мысалы, пентазоцнн), агонист-
антагоннстер де, сондай-ақ, жартылай агоннстер де осылай агоннст ретінде
қолданылуы мүмкін. Бүл анальгетиктерді опнондты рецепторлармен
әсерлесуіне байланысты опнондтар деп атайды.
Опнондты анальгетнктер ОЖЖ-не айкын тежегіш әсер көрсетеді. Ол
анальгетнкалық, ұнықтатқыш, жөтелге қарсы әсерлерімен байқалады.
Сонымен катар олардың бірталайы көңіл-күнді өзгертеді (эйфория дамнды)
және дәріге тәуелділік шакырады (пснхикалық, фнзнкалық).
Опнондты анальгетнктер тобына өсімдік шнкізатынан және
синтетикалық жолмен алынатын біркатар препаратгар жатады.
Опиопдты реценторлардың агоннстері
Медицнналық практнкада барынша кеңінен морфнн алколонды1
қолданылады. Көкнәрдің - Рарауег зотпі/егит қорапшаларының кесілген
жерінен агатын кепкен сүттіген шырынында (млечный сок) болатын
апиыннан1 2 алады. Медициналық мақсатпен қолданылатын апиында морфнн
10% төмен болмауы керек. Апнынның құрамында барлығы 20-дан астам
алколонд бар.
Апнын алколондтары хнмнялық құрылымы бойынша біреулері
фенантрен туындысына жатса, басқалары - изохинолнн туындысына жатады.
Фенантрен туындыларына (морфнн, коденн және т.б.) ОЖЖ-сін
тежегіш әсер (анальгетнкалық, жөтелге қарсы) етуі, ал нзохннолнн
катарының алколондтарына (папавернн және т.б.) - тегіс бұлшық еттерге
тікелей спазмолитнкалық әсер көрсетуі тән.
Аталган тарауда апиын алколондтарынан опнондты анальгетнктердің
(наркотнкалық) өкілі ретінде тек м о р ф н н ғана қаралады.
Морфиннің негізгі әсері ауыру сезімін басу болып табылады. Морфиннің
ауыру сезімін жетерліктей басатын айқын таңдамалы қаснеті бар. Ол емдік
мөлшерде сезімталдықтың басқа түрлерін (түйісу және температуралық
сезімдер, есту және көру кабілеттілігі) тежемеңді.
1 "‘Алколонд” термннінің мағынасын 1.3 тараудан қара.
2 Грек тілінен ороз — шырын. Көкнәрдің піспеген бастарын тіліп, ауада кепкен
сүттіген шырынын колмен жнняу аркылы апиыннан алады.
157
Морфнннің ауыру сезімін басу механизмі толығымен дәлелденбеген.
Сонда да ол келесі компонентгерден тұратьшы жайлы айтуға негіздер бар: 1)
афференттік жолдардың орталық бөлімдерінде ауру нмпульстерінің
нейронаралық берілу үрдісін тежейді; 2) субъектнвті мінез-кұлықтық
қабылдаудың, ауыруды бағалаудың және оған деген реакцияның1 бұзылуы.
Морфнннің ауыру сезімін басу механизмі ол агоннст болып келетін
опиондты рецепторлармен (ц > к « 3) байланысуында. Морфнимен опиоидты
рецепторларды ынталандыру эндогенді антнноцнцептнвті жүйенің
белсенденуімен және ООЖ-нің әр түрлі деңгейіндегі ауыру стимулдарының
нейрон аралық берілулерінің бұзылуымен жүреді. Сондай-ак, морфнннің
жұлын нейрондарына тікелей тежегіш әсерінің айтарлықтай магынасы бар.
Мұнда жұлынның артқы мүйіздері деңгейіңде қозудың нейронаралық
берілуінің бұзылуы жүреді. Морфнннің, сонымен қатар жұлынның артқы
мүйізінің нейрондарының белсенділігін бақылайтын супраспинапды ядроларға
әсер етуінің де маңызы бар. Осы ядролардың біреуіне (мысалы, су құбыры
маңындагы сұр зат, пара-алып жасушалық және алып жасушалық
ретнкулярлы ядроларға) морфннді енгізгенде анальгезня шақыратыны
зерттеуде көрсетілген. Төмендеген жүйенің маңыздылығы үлкен ядро тігісінің
бұзылуы морфиннің анальгетикалық әсерін айтарлықтай дәрежеде
төмендететіндігімен дәлелденеді. Осылай, морфиннің жұлындагы біріншілік
афференттік талшықгардан аралык нейрондарга ауыру нмпулсьтерінің
берілуіне тежегіш қаснеті төмендеген тежегіш әсерінің күшеюіне және
жұлынның сннаптнкалық құрылымдарын тікелей басатын әсеріне
байланысты. Бұл әсерлердің түрлері нейрондардың постсинаптнкалык
мембраналарында және де пресинаптикалық ұштар деңгейінде шоғырланады.
Соңғы жағданда морфнн біріншілік афферентті талшықтар ұштарының
пресннаятикалық опнондты рецепторларын қоздыра отырып, ноцицептивті
стимулдардың берілуіне қатысатын медиаторлардың (мысалы, глутамат, Р
субстанциясы) босап шығуын төмендетеді. Жұлындағы ненронаралық
берілуді морфннмен бұзу жоғарлаған афферентті жолдарға түсетін
импульсацияның күшін төмеңдетеді, сондай-ақ қозғалыс және вегетатнвті
реакцияларды басады.
Ауыруды қабылдауцың өзгеруі тек жоғарыда жатқан бөлімдерге ауыру
импульстері түсуінің төмеңдеуіне ғана емес, сонымен қатар морфиннің
тыныштаңдырғыш әсеріне де байлаиысты. Соңғысы ауырудың қозғалыстық
1 Соңғы жылдары опиоидтарда шеткі компонентгі анальгетикалык эсер көрсететіні
жайлы мәліметгер шықгы. Сонымеи, зерттеулерде көрсетілгеидей, қабыну жағдайыида
опиоидтар мехаиикалық тітіркендіргіштерғе ауыру сезімдерін төмендетеді. Яғнн,
опнондергиялык үрдістер қабынған тіндерде ауыруцың модуляциясына қатысатын болар.
158
және вегетатнвтік көріністерінде маңызды болатын ауыруды бағалау мен
эмоцноналдық көрінісіне байланысты болар. Ауыру сезімін бағалауда
пснхнкалық жағдаңдың рөлі өте зор. Кейбір ауыруларда плацебоньщ оң
әсері 35-40% дейін баратынын ескеру кджет.
Морфнннің тыныштаңдырғыш қаснеті оның бас мны қыртысының
нейрондарына, бас мны бағанасының белсендендіргіш жоғарылаған
ретнкулярлы формацнясына, сондай-ақ лнмбнялық жүйеге және
гнпоталамусқа әсер етуіне байланысты болар. Мысалы, морфнн бас мны
қыртысының белсеңдеңдіргіш реакцнясын (ЭЭГ-ның десинхронизациясын
сыртқы тітіркендіргіштерге төмендетеді) басатыны және афферентті
импупьстерге лимбиялық жүйе мен гнпоталамустың реакцияларын тежейтіні
белгілі.
Морфиннің психотропты әсерлерінің бірі - онымен шақырылатын жағдай
эйфория', бұл көтеріңкі көңіл-күнмен, ішкі дүниенің жанлануымен,
шындыкка үйлеспейтін жақсы жағдайларды сезінумен жүреді. Эйфорня
әсіресе морфинді .қайталап енгізгенде байқалады. Дегенмен, кейбір
адамдарда кері әсерлер байқалады: өзін-өзі жаман сезіну, теріс эмоциялар
(днсфория* 2). Емдік мөлшерде морфнн ұйқышылдық шақырады, ал жағымды
жағдайларда ұйқының3 дамуына ыкпал жасайды. Морфннмен шақырылған
ұйқы әдетте беткейлік болады және сыртқы тітіркендіргіштердің әсерінен
жылдам үзіледі.
Морфиннің орталықәсерлері көрінісінің бірі - гипоталамуста орналасқан
жылу ретгеу орталығының тежелуіне байланысты дене температурасының
төмендеуі. Дегенмен, гипотермия морфнннің үлкен мөлшерін енгізгенде
ғана байқалады. Сонымен қатар, морфин гнпоталамустың белгілі
орталықтарына ынталандырғыш әсер көрсетуі мүмкін. Атап айтқанда бұл
антидиуретикалық гормонның (вазопрессин) бөлініп шығуының жоғарылауы
мен диурездің азаюы.
Морфнпді енгізгенде (әсіресе уытты мөлшерлерде) байқалатын көз
қарашықгарының тарылуы да (мноз) орталық генез болып табылады және
бұл көз қозғалтқыш жүнкелері орталыктарының қозуына байланысты.
Соңғысы екіншілік болуы мүмкін, өйткені ол морфнинің ОЖЖ-нің жоғарыда
жатқан бөлімдеріне әсер етуіне байланысты пайда болады. Мұндай болжамдар
мн кыртысы алынып тасгалған (декортнкация) иттерде морфнннің мноз
шақырмайтынымен негізделген.
Морфиннің фармакодннамнкасында оныңсопақша миға, әсіресе бірінші
Тректілінен еи-жақсы, рһего - көтеремін.
2 Грек тілінен — жоққа шығару, рһего — көтеремін.
3 Морфин өзінің атын ұйықтатқыш әсерінің аркасында алған (гректін ұйқы кұдайы
Морфендін атымен).
159
кезекпен тыныс орталығына әсері маңызды орын алады. Морфин (емдік
мөлшерден бастап) тыныс орталығынын көмірқышқыл газына және
рефлекторлық әсерлерге қозғыштығын төмендете отырып, оны тежейді.
Алғашында тыныс жиілігінің сиреуі басталады, ол амплитуданың ұлгаюымен
толыкгырылады. Мө лшерді уьгпыға дейін (субтоксикалық) көтерсе тынысгың
ырғағы тағы көп төмендей түседі, жекеленген тыныстың амплитудасы және
минупык көлемі төмендейді. Дұрыс емес тыныс алу ырғағы жиі байқалады,
кезекті тыныс алу сиреуі мүмкін (затгың уытты мөлшерінде). Морфинмен
уланғанда тыныс орталығының салдануынан өлім болады.
Морфин жөтел рефлекстерінің орталық звеноларын тежейді және
жөтелге карсы айкын белсенділігі бар.
Құсу орталығына морфин тежегіш әсер көрсететіні белгілі. Дегенмен,
кейбір жағдайларда ол лоқсу және құсу шақыруы мүмкін. Мұны морфиннің
IV қарыншаның түбінде ориаласқан жібергіш аймақтың (ігі%%ег гопе)
хеморецепторларымен құсу орталығына белсендіргіш әсер көрсетуімен
байланыстырады. Морфнн әсіресе үлкен мөлшерлерде кезбе жүйке
орталықтарын қоздырады. Браднкардия дамиды. Тамыр қозғалтқыш
орталығына мүлде әсер етпенді. Жұлындық рефлекстер морфннді емдік
мөлшерде енгізгенде әдетге өзгермейді, үлкен мөлшерлерде-тежеледі.
Осыған орай морфнннің ОЖЖ-не әсері әр түрлі (8.2 кестеиі қара).
Морфнн опноидты рецепторлары бар көптеген тегіс бұлшық етті
мүшелерге айқын әсер көрсетеді. Изохинолнн қатарының (мысалы,
папаверин) апиын алколоидтарынан морфиннің айырмашылығы ол тегіс
бұлшық еттердің тонусын көтере отырып ынталандырады.
Асқазан-ішек жолдары жағынан сфинктерлер мен ішек тонусының
жоғарылауы, ішекгің ішіндегілерді жылжытатын перистальтиканың төмендеуі
және ішекгің сегментациясының ұлғаюы байкалады. Сондай-ақ, ұйқы безінің
секрециясы және өттің бөлінуі төмендейді. Осының бәрі ішек аркылы
химустың қозғалысын баяулатады. Бұл жағдайға ішектен судың интенсивті
сңірілуі және оның ішіндегісінің тығыздалуы ыкпал жасайды. Нәтижесінде
іштің қатуы (обстипация) дамиды.
Морфин Одди сфинктерінің(бауыр-ұйкы безі ампуласының сфинктері)
және өт ағындарының тонусын айқын жоғарылата алады, бұл өтгің ішекке
түсу үрдісін бұзады. Панкреатиндік сөлдің бөлінуі де төмендейді.
Морфин зәр шығару жолдарының да жнырылу белсенділігі мен
тонусын жоғарылатады. Ол сондай-ақ куық сфинктерінің тонусын көтеріп,
зәрдің бөлінуін қиындатады.
Морфиннің әсерінен бронхтардың бұлшық еттерінің тонусы
жоғарылайды, бұл оның бұлшық еттерінің опиоидты рецепторларына әсер
етуімен және гистаминиің босап шығуына байланысты.
160
Морфин тамырларға тікелей мүлде әсер етпейді.
Емдік мөлшерде әдетте ол артериялық қысымның деңгейін өзгертпейді.
Мөлшерді ұлғайтса тамыр қозғалтқыш орталығының аздап тежелуімен және
гистаминнің бөлініп шығуымен түсшдірілетін шамалы гипотензия шақыруы
мүмкін. Морфиннің әсерінең ортостатикалык коллапс дамуы да мүмкін.
8.2 Кесте. Морфиннің негізгі әсерлері
Тежегіш әсерлері	Ынталандырғыш әсерлері
Орталық	,	
Ауыру сезімінің басылуы Тыныштандырғыш және ұйықтатқыш әсерлері Тыныс орталығын тежеу Жөтел рефлексін тежеу Жылуды реттеу орталығынын аздап тежелуі Гонадотрогтты гормоидардың секрециясын тежеу	Эйфория Көз қозғалткыш жүйкелерінің орталықтарын ынталандыру (мноз) Кезбе жүйке орталықтарын ынталандыру Пролактин мен антидиуретикалык гормоннығ өнімін жоғарылату Құсу орталығының жіберу аймағының реиепторларын ынталандыруы мүмкін
Шеткі	
\сқазан моторнкасы мен ішектін про- іульсивті жиырылуының төмендеуі	Асказан-ішек жолдарынын сфинктерлері тонусынын жоғарылауы
^сқазаннын, ұйқы безінің, ішектің гекрецияларының төмеидеуі	Ішектің бұлшық еттерінін тонусының жоғарылауы Одди сфинктері тонусының жоғарылауы (өт қалшығыида/жолындаұйкы безінін жолында қысымның жоғарылауы) Бронхтардын бұлшық еттері тонусының жоғарылауы Несеп жолдарынын және қуықтың сфннктерлері тонусынын жоғарылауы
Асқазан-ішек жолдарынан морфин нашар сіңеді. Сонымен қатар оның
айтарлықтай бөлігі бауырдан бірінші рет өткенде ыдырап кетеді. Осыған
байланысты препараттың әсері жылдам және айқын дамуы үшін оны
парентералды енгізеді. Морфиннің анальгезиялық әсерінің ұзактығы 4-6 сағ.
Ол морфиннің аса жылдам биотрансформациясымен және оның ағзадан
шығуымен’ анықгалады. Морфингематоэнцефалдытоскауылдан нашарөтеді
(ми тіндеріне енгізген мөлшердің шамамен 1% түседі). Морфин өзгермегеи
(10%) және оның конъюгаттары (90%) түрінде негізінен бүйрек аркылы
1 Морфин-6-глюкуронид метаболиті бөлінген. Ол морфннге қарағаяда белсенді
және ұзак әсер етеді.
161
жәие аздаған мөлшері (7-10%) - өтпеи асқазаи-ішек жолдарына түскеинен
кейін шығады.
Морфиннің алмастырушысының бірі ретінде кейде ңұрылымы бойынша
апиынның 5 алколоидтар гидрохлоридінің - фенантрен (морфин, кодеин,
тебаин) жэне изохинолин (папаверин, наркотин) ңатарының ңоспаларынан
тұратын омнопонды (пантопон) ңолданады. Омнопонның фармакодинамикасы
жалпы морфиндікіне уңсас. Морфиннен бір өзгешілігі амнопон тегіс булшың
еттердің тонусын аз дэрежеде жогарылатады.
Морфиннен басқа медициналық практикада көптеген басқа да
синтетикалық және жартылай синтетикалық препаратгар қолданылады.
Рецепторлық әсерінің спектрі морфинге ұқсас (ц > к ® 5; 8.3 кестені
қара) пиперндин туындылары айтарлықтай қызығушылық
тудырады. Осы қатардың практикада кеңінен қолданылатын препаратгарының
біріболып промедол (трнмеперидингидрохлориді)табылады. Ауыруды
басатын белсенділігі жагынан ол морфиннен 2-4 есе кем'. Әсерініңұзактығы
3-4 сағ. Лоқсу және құсуды морфииге қарағанда сирек шакырады. Тыныс
орталығын азырақ тежейді. Тегіс бұлшық етті мүшелердің тонусын
төмендетеді (зәр шығару жолдары, бронхтар) немесе жоғарылатады (ішек,
өт шығару жолдары), бірақ спазмогендік әсері морфинге қарағанда төмен.
Миометрияның жиырылу белсенділігін шамалы дәрежеде күшейтеді.
Асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді.
Пиперидинтуындыларыныңбасқаөкілі- фентанил (сентонил)-
анальгезиялык белсенділігі өте жоғары. Түрлі әдістермен зерттеліп алынған
мәліметтер бойынша белсенділігі жағынан ол морфиннен 100-400 есе күшті1 2.
Фентанилдің айырмашылығының ерекшелігі оның ауыруды қысқа уақытқа
(көк тамырға енгізгенде 20-30 мин) басуы. Әсері 1-3 мнн кейін дамнды.
Фентанил айқын, бірақ қысқа уакытқа тыныс орталығыи тежеуді (тіпті
тынысты алуды токтатып тастайды) шақырады.
Ол қаңқа бұлшық етгерінің, сондай-ак кеуде куысының бұлшық еттеріиің
тонусын жоғарылатады. Соңғысы өкпенің желденуін нашарлатады және
жасанды немесе қосымша тыныс беруді қиындатады. Бұлшық еттердін
тонусын төмендету үшін әдетге деполяризацияға қарсы кураре тәрізді заттарды
қолданады. Жиі брадикардия дамиды (атропинмен жойылады). Фентанилдын
шамамен 80% кан сары суының белоктарымеи байланысады. Бауырда
метаболизмге түседі. Дегенмен, әсерінің токтауы негізінен фентанилдың ағзада
1 Кджетгі әсер алу үшін промедолды морфинге карағанда үлкен мөлшерде колданады.
2 Фентанилді морфиннің мөлшерінен 100 және одан да кәп есе төмен мелшерлерде алады.
162
кайта таралуына бяйпянысты (феитаииппың шеткі тінперпе. машперімЦ үсябен?іне
байланысты оның ОЖЖ-дегі концентрациясы темендевді).
8.3. Кесте. Рецепторлардың әр түрлеріне опиоидтардың әсері
Опиоидтар	Ониоид рецепторлар		
	Н	5	к
Эндогенді опиоидтар -агонистер			
р-Эндорфин	4-Н-	+++	+++
Лейэнкефалян	+	+++	
Метэнкефалин	++	1111	
Дииорфиндер (А, В)	+М+	+	+++
Эндоморфиндер (1,2)	+++	+	+
Опиоидты препараттар			
Агаавсгер			
Морфии	+++	+	+
Промедол	++	+	+
Фентанип	+++	+	+
Агоннст-антагонистер және жартылай			
агонистер			
Пентазоцин	-	+	++
Налбуфин	-	++	++
Буторфанол	-	+	+++
Бупреиофрин	(+++)	+	--
Антагоннстер			
Налоксон	—	-	- -
Налтрексон	—		
Е с к е р т у. Плюс - агонистер; жакша ішіндегі плюс - жартылай агонястер;
минус— антагонистер.
Белсевділігі фентаиилдан да жоғары аналогтары -суфеитаиил
ц и т р а т ы жәие алфеитанил синтезделгеи. Фармакологиялық
касиетгері жәие жанама әсерлері жағынан негізінен екі препарэт та феиганипға
ұқсас. Дегенмен, парентералды енгізгенде олардың әсерлері фентанилға
қарағанда айтарлықтай жылдам басталады. Анальгезиясының ұзақгығы және
“жартылай тіршілік кезеңі” бойынша оларды келесі тәртіппен қоюға
болады: фентанил (і</2=3,бсағ)>суфеиганил (і^-2,7 сағ)> алфентанил
(1|/2=1,3 сағ). Әриие, суфентаиил мен алфентанилдщ әсерлері де жылдам
тоқғайды. Алфентанилдің фентанил мен суфентанипдян айырмашыдығы оған
гипотензивті әсер тән.
163
Фентанил мен оның аналогтары әсерлерініңұзактығы пациенггің жасына
(егае адамдарда ұзак) және бауырдың қызметіне (бауырдың циррозывда әсері
айтарлыктай ұзарады) байланысты болатынын ескеру қажет.
Опиоидты рецепторлардың барлық агонистеріне бейімделу
(қиыстырылғанды да) және дәрігетәуелділік (психикалық және физикалық)
дамиды.
Опиоидты анальгетиктерді жаракатгарға, операцияға, миокард инфарктына,
залалды іакгерге байланысты және т.б. тұракты ауыруларда қолданады. Бұл
препаратгардың көбінде айкын жөтелге карсы белсенділігі бар.
Фентанилды негізінен нейролептик - дроперндолмен жұптастырып (екі
заттаталамоиал препаратыныңкұрамынакіреді;синоннмі-ииновар),
нейролептанальгезияда' қолданады.
Наркотнкалық анальгетиктерді хирургнялық кірісулердің алдында
жүргізілетін премедикацияда кеңіиен қолданады. Морфннді жергілікті
жансыздандыруда енгізеді, өйткені ол жергілікті анестетиктердің әсерін
күшейтеді.
Соңғы жылдарда фентаиилдің трансдермалды жүйесі созылмалы
ауыруларды емдеуде табысты қолданылып жүр (тері бетіне әр 72 сағ санын
қойылады).
Опиондты анальгетиктерді (мысалы, промедолды) босану кезіңдегі
ауыруды басу үшін қолданғанда олардың бәрі плацентарлық тосқауылдан
өтетіні және іштегі нәрестенің тыныс орталығын тежейтінін ескерген жөн.
Егер абайлағанға қарамастаи туылған балада асфиксия дамыса, оның кіндік
тамырына опиоидты анальгетиктердің антагонисті налоксон енгізіледі.
Өт немесе зәр шығару жолдарының түйілулеріне, соидай-ак асқазан
және он екі елі ішектің ойық жараларына, ішек шаншуларына байланысты
ауыруларда промедол немесе омнопон тағайындайды, өйткені олар морфинге
қарағанда тегіс бұлшық еттердің тонусын шамалы ғана көтереді. Дегенмен,
бұл препараттарды да аталған жағдайларда М-холиноблокаторлармен
(мысалы, атропинмен) немесе миотропты әсерлі спазмолитиктермен
(папаверин секілді) жұптастырып еигізген жөн. Кейде опиоидты
1 Нейролептанальгезия - жалпы ауыруды басуцың негізгі түрлерінің бірі. Ол
психозға қарсы заттарды (нейролептиктер), мысалы дроперндолды (11; 11.1 тарауды
қара) белсенді опиоидты анальгетикпен (фентанил тобынан) жұптастырып қолданғанда
алынады. Бұл кезде психозға карсы әсер (ненролептикалық) айқын анальгезиямен
үнлеседі. Сана сақталады. Екі препарат та жылдам және қыска әсер көрсетеді. Бұл
қасиеттері нейролептанальгезияға кіруді және одан шыгуды жеңілдетеді. Егер
нейролептанальгезияға арналған заттарға азоттың шала тотығын қосса жалпы
анестезиянын мұндай әдісі нейролептанестезия деп аталады. Сонымен қатар
хирургиялық операішяларды жүргізуде колданылатын жалпы ауыруды басудың бір
түрі тецестірілген анестезия. Мұнда әсері өте қысқа барбитуратгы, опнондты
анальгетикті, деполяризацияға карсы миорелаксантты және азоттың шала тотыгын
жұптастыруды айтады.
164
анальгетиктерді ауыр жөтелдерде, сондай-ак жүректің сол жақ қарыншалық
жетіспеушілігімен байланысты ентігулердетағайындайды.
Жанама әсерлеріиен лоқсу, кұсу, брадикардия, іштің қатуы және т.б.
байқалуы мүмкін. Препараттарды тъшыс жетіспеушілігі және бауыр қызметінің
бұзылыстары бар науқастарға абайлап тағайындау қажет. Олар 3 жаска дейінгі
балаға және қарт адамдарға қарсы көрсетілген (тыныс орталығын тежегіш
әсеріне байланысты).
Опиоидты рецепторлардың агонист-аитагоиистері меи
жартылай агоиистері
Агонист-антагонистер опиоидты рецепторлардыц әр түрлеріне әсерлері
бірдей емес: рецепторлардың бір түрлерін ынталандырады (агонистік әсер),
басқасын тежейді (антагонистік әсер). Мұндай препараттар тобына
пентазоции, буторфанол, налбуфин жатады (8.4 кестені кара).
8.4. Кесте. Опиоидты анальгетнктердің салыстырмалы сипаттамасы
Препарат	Шарпы анальгети- калық бел- сенділігі (морфин=1); жақшада орташа емдік мөлшері, г	Орташа емдік мөлшер дегі аналь- гетика- лық тиімді- лігі	Аналь- гетика- лық әсерінін ұзакты- гы, сағ	Тыныс- ты тежеуі	Обсти- пация (іштің қатуы)	Нарко- гендік потен- циалы
Агонистер Морфин	1 (0,01)	+++	4-5	+++	+++	+++
Промедол	0,4-0,5 (0,025)	++/+++	3-4	++/+++	±	++/+++
Агоннстер- аитагонистер, жартылай агоннстер Пентазоцин	0,3 (0,03)		3-4	++/+++	±	+
Налбуфин	-1 (0,01)	++/+++	4-5	++/+++	±	±
Буторфанол Бупренофрин	3-5 (0,002) 20-60 (0,0002)	++/+++ ++/+++	3-4 5-9	++/+++ ++/+++	+ +	± ±
Е с к е р т у Плюстармен эсерлерініи айқындығы берілген; ± - айкындығы
төмен әсерлер.
165
Мепиіщналык пракгикаға мұвдай әсерлі препарат болып бірінші п е н-
т а з о ц и и (лексир, фортрал) енді. Фенантрен туындыларымен салыстырғанда
пентазоциннін кұрылысында жүйенің біреуі жоқ. Препарат 5- және к-
рецепторларға агонист, ал р-рецепторларға антагонист болып табылады. Оның
анальгетикалықбелсенділігі жәнеәсерініңұзактығы морфинге қарағандакем.
Пентазоцин қолдану барысында дәріге тәуелділік даму қауіптілігі шамалы
болғандықтан (басқа опиоидты анльгетиктерге қарағанда) өзіне назар аударды
(эйфория шақырмайды, дисфория шакыруы мүмкін). Ол морфинге қарағанда
тынысты біршама аз тежейді жәие оны қолданғанда іштің қатуы сирек
байкалады. Пентазоцин өкпелік артерия қысымыньгң жоғарылауын шакырады;
жүрекке дейінгі жүкгемеиің көтерілуіне әкелетін орталық веналық кьісым
ұлғаяды. Жүректің жұмысын арттырады. Осындай гемодннамикалық
әсерлерімен пентазоцинді миокард инфарктында қолданбаған жөн. Асқазан-
ішек жолдарынан жақсы сіңеді. Пентазоцин, сондай-ақ опноидты
анальгетиктердің (агонистердің) антагонисті болып табылады, бірақ онын осы
әсері әлсіз байқалады (иалорфиннен 10 еседей төмен). Негізінен антагонизм
опиоидты анальгетиктерге тәуелділ ігі бар адамдарға пентазоцинді енгізгенде
абстиненция синдромы дамығанда байкдлады.
Агонист-антагонистерге,сонымен қатар буторфанол (морадол,
стадол) және налбуфин (нубаин) жатады.
Буторфанол фармакологиялық кдсиеттері бойынша пентазоцинге ұқсас.
Ол к-рецепторлардың агонисті, ал р-рецепторлардың әлсіз антагонисті болып
табылады. Морфинге карағанда 3-5 есе белсенді; сағ. Пентазоцинге
ұқсас өкпелік артерияның қысымын жоғарылатады, жүректің жұмысын
арттырады, осыған байлаиысты миокард инфарктында қолдану
ұсынылмайды. Тынысты морфинге қараганда аз дәрежеде теженді. Дәріге
тәуелділікті морфинге қарағаида сирек шақырады. Көк тамырға немесе
бұлшық етке, кейде мұрын қуысына енгізеді (әр 3-4 сағ сайын).
Налбуфин к-рецепторлардың агонисті, ал р-рецепторлардың әлсіз
антагоиисті боып табылады. Белсенділігі жағынан морфинге сай.
Фармакокинетикасы морфинге ұқсас. £1/2~2-3 сағ. Гемодинамикаға мүлде
әсер етпейді. Дәріге тәуелділікті сирек шақырады (шамамеи пентазоцин
секілді). Әр 3-6 сағ сайын парентералды жолмен еигізеді.
Бупренофрин (бупренекс)р-рецепторлардыңжартылайагонисті
болып табылады. Анальгетнкалық белсеиділігі морфиииен 20-60' есе басым
және ұзак уақыт әсер етеді (опиондты рецепторлармен байланысынан баяу
1 Анальгетикалық белсенділіктерінің айырмашылықтары препаратгардын әр түрлі
мөлшерлерімен байқалады. Дегенмен, практнка үшін емдік мөлшерде қолданылатын
затгардын анальгетикалық тиімдіпігі маңызды.
166
диссоциацияланады). Морфинге қарағандаәсері баяу дамиды. Асқазан-ішек
жолдарына морфинге қарағанда аз әсер етеді. Өт қапшығында және үйқы
безіиің өзегінде (жолдарында) қысымды жоғарылатпайды. Ішек арқылы
химустың жылжуын аз дәрежеде кідіртеді. Асқазан-ішек жолдарынан жақсы
сіңеді. Шамамен 96% қан сары суының белоктарымен байланысады.
Препаратгың өзгермеген негізгі бөлігі ішек аркылы шығады, ал метаболитгері
- бүйрекаркылы. Наркогендік потенциалы айтарлықтай төмен. Абстиненция
морфинге қарағанда жеңілдеу жүреді.
Парентералды және сублингвалды жолмен енгізеді (әр 6 сағ сайын).
Сублингвалды жолмеи енгізгенде биожеткіліктілігі шамамен 50% болады.
Опиондты анальгетиктерді байкаусызда немесе әдейілеп шамадан тыс
енгізу жедел улануларға әкеледі. Ол естімей қалумен, естен танумен,
коматозды жағдаймен байкалады. Бұл кезде тыныс тежелген. Тыныстың
минуттық көлемініңтөмеидеуі үдей түседі. Дұрыс емес және кезекті (оқтын-
октын) тыныс алу байқалады. Тері беті бозарған, суық, шырышты қабаттары
көкшілденген (цианоздық). Морфннмен және оған ұқсас заттармен жедел
уланудьщ диагностикалықкөріністерінгңбірі болып миоз табылады (дегенмен,
аиқыи гипоксияда қарашыктар кеңейеді). Қан айналым бұзылады. Дене
температурасы төмендейді. Өлім тыныс орталығының салдануынан болады.
Опиоидты анальгетиктермен жедел упануды емдеудің шаралары келесі
түрде жүреді. Бәрінен бұрын асқазанды шаю керек, сондай-ақ
адсорбциялаушы заттар мен іш жүргізгіш заттарды беру кажет. Бұл, әсіресе
заттарды энтералды енгізгенде және олардың толығымен абсорбцияланбаған
жағдайларда маңызды.
Уытты әсердің дамуында опиондты рецепторлардың барлық түріи
тежейтінарнайыопиоидтыанальгетиктердіңантагонисті налоксон
(наркан) қолданылады. Налоксонның опиондты рецепторларға агоиистік
қасиеті жоқ. Ол тек тыиыстыңтежелуін ғана емес, опиоидты анальгетиктердің
көптеген басқа да әсерлерін, соиымен қатар агоннст-антагонистердің де
әсерлерін жояды. Бупренофриннің шамадан тыс енгізілуінде налоксонның
тиімділігі айтарлықтай аз. Ішке енгізгенде препарат сіңеді, бірак оның көп
мөлшері бауырдан өткенде ыдырап кетеді. Налоксонды көк тамырға және
бұлшықетке енгізеді. Әсері жылдам басталады (шамамен 1 мин кейін) және
2-4 сағ созылады.
Көк тамырға енгізілетін және ұзак әсер ететін (10 сағ) антагонист н а л-
м е ф е н шығарылды.
Опиондты анальгетиктермен жедел упанғаида жасанды тыныс беру
кажеттілігі тууы мүмкін. Дене температурасыныңтөмендеуіне байланысты
мұндай пациенттерді жылы жерде ұстау керек. Егер алғашкыб-12 сағадам
167
өлмесе, бұл қолайлы жағдай деп есептеледі, өйткені осы уақыт аралығында
енгізілгең препараттың көп мөлшері ыдырап кетеді (бұл негізінен ағзада
метаболизмге түсетін опноидтарға тән, мысал ретінде морфнн).
Налтрексон даопиоидтыанальгетиктердіңәмбебапантагоиисті
болып табылады. Ол шамамен налоксонға қарағанда 2 есе белсенді және
айтарлыктай ұзак әсер етеді (24-48 сағ). Жанама әсерлерінен ұйкысыздық
лоқсу, іштің бүріп ауыруын, буынның ауыруын шақырады. Тек энтералды
қалдаяуға арналған. Негізінен опиоидты нашақорлықты кешендік емдеуде
қолданады.
Жоғарыда айтылғандай, опиоидты анальгетиктерді ұзақ қолданғанда,
әдетте осы препараттармен созылмалы уланулардың себебі болатыи дәріге
тәуелділік (психикалық және физикалық1) дамиды.
Дәріге тәуелділіктің дамуы айтарлықтай дәрежеде опиоидты
анальгетиктердіңэйфория шақыру қабілеттілігімен түсіндіріледі. Бұлкезде
жағымсыз эмоциялар, шаршау жойылады, жақсы көңіл-күй, өзіне деген
сенімділік пайда болады, біртіндеп жұмыска кабілеттілігі қалыптасады.
Эйфория, әдетте сак және жылдам үзілгіш ұйқыға ауысады.
Опиоидты аиальгетиктерді қайталап кабылдағанда оларға бейімделу
дамиды. Сондыктан нашахорларға эйфория алу үшін сол затгың мөлшерлерін
үнемі жоғары латып отыруы керек.
Дәріге тәуелділік шакырған препараттың енгізуін күрт тоқгатса айыру
көріністері (абстиненция) дамиды. Қорқыныш, үрей, жабырқау (мұңаю),
ұйқысыздық байқалады. Қозғалыс ретсіздігі, агрессивтілік және баска да
көріністер болуы мүмкін. Көптеген физиологиялык кызметтер бұзылады.
Кейде коллапс дамиды. Ауыр жағдайларда абстиненция өлімнің себебі болуы
мүмкін. Опиоидты анальгетикті енгізу айыру көріністерін жояды. Егер дәріге
тәуелділік дамыған кезінде науқасқа налоксон немесе налорфин (сондай-ак
пентазоцин) енгізсе абстиненция байқалады.
Созылмалы уланулар біртіндеп ұлғаяды. Ақыл-ой және физикалық
жұмыска кабілетгілігі, сонымен кзт^? терінін сезімтаддьны төмендейді, арықтау,
шолдегпіггік, іпггің қатуы, шаштың түсуі және т.б. коріністер байқалады.
Опиоидты анальгетиктерден туған дәріге тәуелділікті емдеу - өте күрделі
мәселе. Стационарда ұзак емдеу қажет. Опиоидты анальгетиктердің мөлшеріи
және енгізу жиілігіи жаймен төмендетеді. Әсері ұзак және әсеріиің токгауы
баяу жүретін опиоидты анальгетиктерді енгізеді (толығырақ наркология және
психиатрия окулықтары мен жетекші оқулықгардан қара). Дегенмен,
радикалды емделіп шығу шамалы пайыздармен ғана байқалады. Көптеген
1 Мофинге дәрілік тәуелділік морфинизм деп аталады.
168
науқастарда рецидивтер дамиды. Осыған байланысты алдын-алу шаралары
өте маңызды: опиоидты анальгетиктерді сақтауды, тағайындауды және
жіберуці бакылау.
8.2. АНАЛЬГЕТИКАЛЫҚ БЕЛСЕНДІЛІГІ БАР ОРТАЛЫҚ
ӘСЕРЛІ ОПИОИДТЫ ЕМЕС ПРЕПАРАТТАР
Опноидты емес анальгетиктерге қызығушылық негізінен нашакорлық
шақырмайтын ауыруды басатын тиімді заттарды іздестіруне байланысты.
Аталып отырған тарауда заттардың 2 тобы берілген. Біріншісі (орталық әсерлі
опиоидты емес анальгетикгер) - бұл негізінен ауыруды басагын затгар ретінде
қолданыиатын опиондты емес препараттар. Екінші топ негізгі әсерлерімен
бірге(психотропты, гипотензивті, аллергияға қарсы жәнет.б.) жеткілікті айкын
анальгетикалық белсенділігі бар әр түрлі дәрілік заттармен берілген.
I. Орталық әсерлі (парааминофеиол туындылары) ониоидты
емес (иаркотикалық емес) анальгстиктер
Бұл тарауда орталық әсерлі опноидты емес анальгетик ретінде
парааминофенол туындысы - парацетамол қаралады.
Парацетамол (ацетаминофен, панадол, тайленол, эффералган)1,
фенацетиннің1 белсенді метаболиті, медициналық практикада кеңінеи
қолданылады.
Парацетамол белсенді опиоидты емес (наркотикалық емес) анальгетик
болып табылады. Оған ауыруды және қызуды басатын әсерлер тән. Әсер ету
механизмі оның ОЖЖ-де простагландиндер синтезіиің төмендеуіне әкелетін
циклооксигеназаны тежегіш қаснетіие байланысты. Бұл кезде шеткі тіндерде
простагландиндердің синтезі мүлде бұзылмайды, осымен препараттың
қабынуға қарсы әсерінің жоқтығы түсіндіріледі. Тиімділігі жағынан
парацетамол шамамен ацетилсалицил қышқылына (аспирин) тең. Асқазан- 1 2
1 Парацетамол көптеген жұптастырылған препараттардың (колдрекс, солпаденн,
панадеин, цитрамон-4Іжәнет.б.)кұрамынакіреді.
2 Бұрын колданылған фенацетин өте снрек тағайындалады, өйткені ол бір катар
жағымсыз жанама әсерлер шақырады және уытгылығы бар. Сонымен, фенацетинді ұзак
қолданғанда, әсіресе шамадан тыс енгізгенде метгемоглобиннің және сульфгемоглобинннің
аздаған концентрациясы пайда болуъі мүмкін. Фенацетиннің бүйрекке теріс әсері байқалды
(«фенацетиндік нефрит» дамиды). Фенацетиннің уытты әсері гемолитикалық анемиямен,
сарғыштанумен, терілік бөртпелермен, гипотензиямен және басқа да әсерлермен
байқалады.
169
ішек жолдарыиан жылдам және толығымен сіңеді. Қанның сары суында
максималды концентрациясы 30-60 мин кейін анықталады. і|/2= 1-3 сағ. Қан
сары суының белоктарымен аз деңгейде байлаиысады. Бауырда
метаболнзмге түседі. Құрылған конъюгаттар (глюкуронидтер және
сульфаттар) және өзгермегеи парацетамол бүйрек арқылы шығады.
Препаратты бастың ауыруында, миалгияда, невралгияда, атралгияда,
операциядан кейінгі ауырупарда, залалды ісіктермен шақырылатын ауыруларда,
қызба кезіиде температураны төмендету үшін қолданады. Ол жақсы
кабылданады. Емдік мөлшерде жанама әсерлерді сирек шакырады. Терілік
аллергиялық реакциялар байқалуы мүмкін. Ацетилсалицил кышкылынан
айырмашылығы ол асқазаиның шырышты қабатына зақымдағыш әсер
көрсетпейді жәнетромбоциттердіңагрегациясын өзгертпейді. Парацетамолдың
негізгі кемшілігі - емдік кендігі аз. Уытты мөлшерлері максималды емдік
мөлшерлерден бар болғаны 2-3 есе ғана артық. Парацетамолмен жедел
упанғанда бауыр мен бүйрекгің күрделі зақымдалуы мүмкін. Бұлар уытгы
метаболит - Ы-ацетил-п-беизохинон-иминнің жиналуына байланысты. Емдік
мөлшерде қабылдағанда бұп метаболит ілютатион катысындағы конъюгация
аркылы ыдырап кетеді. Уытты мөлшерлерде метаболиттің толық ыдырауы
жүрмейді. Белсенді метаболиттердің қалған біраз бөлігі жасушалармен
байланысып, олардың өлімін шақырады. Бұп бауыр жасушалары мен бүйрек
түтікшелерінің некрозына әкеледі (уланған соң 24-48 сағ кейін).
Парацетамолмен жедел упануды емдеуге асқазаиды жуу, белсеидендірілген
көмірді қолдану, сондай-ақ ацетилцистеии (конъюгация үрдісін
ынталандырады) мен метионннді тағайындау кіреді. Ацетилцистеин мен
метионннді уланғаинан кейінгі алғашқы 12 сағ ішінде, жасушалардың
қайтымсыз өзгеруі басталмай тұрып енгізген тиімді.
Парацетамол балалар практикасында ауыруды және кызуды басатын
зат ретінде кеңінен қолданылады. Оның 12 жасқа дейінгі балаларға қауіпсіздігі
оларда Р-450 цитохромдар жүйесінің жетілмегендігіиен парацетамолдын
биотрансформациясы супьфаттық жолмен жүруіне байланысты. Бұп кезде
уытгы метабол иттер түз ілмейді.
II. Әсерлеріиіц аиальгетикалык комноиенті бар әр түрлі
фармакологиялыктоптардың препараттары
Әр түрлі топтардың опиоидты емес заттары өкілдерінің жетерліктей
айқын анальгетикалық белсенділігі бар. Осындай препараттардың бірі
антигипертензивті зат ретінде қолданылатын препарат а-адреномиметик -
клофелин (14; 14.4 тарауды қара). Жануарларға жасалғаи зерттеулерде
170
оның анальгетикалық белсенділігі морфинге қарағанда жоғары екені
дәлелдеиді. Клофелиннің анальгегикалық белсенділігі оның сегментарлы және
бір жағынан супрасегментарлы деңгейге әсер етуіне және негізінен а,-
адренорецепторлардың катысында жүруіне байланысты. Препарат ауыруға
деген реакцияны гемодинамика жағынан басады. Тынысты тежемейді. Дәріге
тәуелділік шақырмайды.
Клиникалық байкдулар клофелиннің ауыруды айкын басуда тиімділігін
дәлелдеді (миокард ннфарктында, операциядан кейінгі кезеңде, ісіктермен
байланысты және т.б. ауыруларда). Клофелиннің қолданылуы оның
тыныштандырғыш және гипотензивті әсерлерімен шектеледі. Әдетге жұлын
қабатының астына енгізеді.
Анальгетикалық белсенділік, сондай-ақ үшциклді антидепрессанттар
амитриптилин мен имизинде де бар (11; 11.2 тарауды қара).
Олардын анальгетикалық әсерлерінің механнзмі жұлынның артқы мүйізіиде
иоцицептивті стимулдардың өтуін бақылайтын төмендегіш жолдарда
серотонин мен норадреналиннің нейроналды ұсталуын тежеуіне байланысты
болар. Аталған антидепрессантгар негізінен созылмалы ауырулардатиімді.
Дегенмен, кейбір психозға қарсы заттармен (мысалы, фторфеназин)
жұптастырғанда олар герпестен кейінгі (постгерпетикалық) невралгияға
байланысты күпггі ауыруларда және фантомды ауыруларда қолдаиылады.
Ауыру сезімін басагыи касиет ингаляциялық наркозда қолданылатын
азоттың шала тотығынада тән. Әсері субнаркотикалык
концентрацияда байқалады және күшті ауыруларды тоқтату үшін бірнеше
сағат бойына қолдануға мүмкіндігі бар (5; 5.1.2 тарауды кара).
Жалпы ауыруды басагын айқын анальгетикалық әсерді (диссоциативті
анестезияға) фенциклидин туыидысы к е т а м и н шақырады (5; 5.2 тарауды
қара). Глутаматгы ЫМОА-рецепторларының бәсекелес емес антагонисті.
Гистаминдік Ц-рецепторларды тежейтін гистаминге карсы заттардың
жеке препараттарына да (мысалы, днмедролға) анальгетикалық касиет
тән. Гистаминергиялық жүйе ауырудың өтуін және қабылдануын орталық
реттеуге қатысатыны жоққа шығарылмайды. Дегенмен, гистаминге карсы
біркдтар заттардың әсерлерінің спектрі кең және олар ауырудың басқа да
медиатор/модуляторлық жүйелеріне әсер ете алады.
Ауыруды басатын белсенділік натрий өзекшелерін тежегіш эпилепсияға
қарсы затгардың тобы - карбамазепин, натрий вальпроа-
ты, дифенин, ламотриджии, габапептии және т.б.
препараттарында да бар (9 тарауды кара). Оларды созылмалы ауыруларда
қолданады. Карбамазепин үшіншілік жүйкенің невралгиясында ауыру
сезімдерін басады. Габапептин нейропатиялық ауырударда тиімді болып
171
шықты (диабеттік нейропатияда, постгерпетикалық және тригемнналды
невралгияда, “бас сақинасында”).
Анальгетикалық әсер ГАМҚ-рецепторлардың кейбір агонистерінде
(б а к л о ф е н', ТНІР2) белгіленген.
Анальгетикалыққасиеттер соматостатин және кальцнто-
н и н д е де байқалған.
Әрнне, тиімділігі жоғары минималды жанама әсерлері мен наркогендік
белсеңділігі жоқ орталық әсерлі опиоидты емес анальгетиктерді іздестіру
практикалық медицинада үлкен қызығушылық туцырады.
8.3.ӘСЕР МЕХАНИЗМДЕРІ АРАЛАС АНАЛЬГЕТИКТЕР
(ОПИОИДТЫ + ОПИОИДТЫ ЕМЕС)
Бұлзатгардыңтобына трамадол (трамал)жатады. Олопнондты
рецепторлармен байланысады және сондай-ақ ауыру стимулдарының өтуін
регтеуге қатысатын моноамннергиялық жүйеге әсер етеді. Оның опиоидты
рецепторларға аффинитеті морфинге қарағаида төмен. Анальгезияның
опионды емес компоненті серотоиин мен норадреиалинніц нейроналды
ұсталуыныңтөмендеуімеи болар. Осы әсердің көріністерінің бірі ноцицептивті
нмпульстің нейронаралық берілуіне жұлындық серотоиинергиялық және
адренергиялық тежегіш әсері болып табылады.
Трамадол морфииге қарағанда белсенділігі 10 есе төмёи, дегенмен
анальгетикалық тиімдідігі жағынан орташа емдік мөлшерде қолдануда оны
опиоидты рецепторлардың агонистерімен теңестіреміз. Тынысқа және ас
қорыту жолдарының кызметіне аз әсер етеді. Оның наркогендік потенциалы
опиоидты рецепторлардың агонистеріне қарағанда аитарлықтай төмен.
Ішектен жақсы сіңеді. Бножеткіліктігі -68%. Көк тамырға енгізгенде
анальгезия 5-10 мин кейін, ал энтералды жолмеи енгізгенде 30-40 мин кейін
дамиды. Әсерінің ұзақтығы 3-5 сағ. Бауырда метаболизмге түседі. О-
дезметилтрамадол метаболитінің белсенділігі трамадолдан 2-4 есе артық.
Трамадол және оның метаболиттері бүйрек арқылы шығады.
Препарат орта және күшті жедел және созылмалы ауыруларда
қолданылады. Ішке, ректалды және көк тамырға тәудігіне 4 рет енгізеді.
Жанама әсерлерінен бастың ауыруы, бастың айналуы, кідірушілік,
қозғалыс реакциялары жылдамдығының төмендеуі, тер бөлінуінің күшеюі,
1 ГАМКв-рецепторларының агоннсті.
1 ГАМҚА-рецепторларынын агоннсті. Химиялық құрылымы бойынша 4,5,6,7-
тетрагидроизоксазоло-(5,4-с)-пирндин-3-ол.
172
гипотензия, тахикардия, ауыздың құрғауы, іштіқ қатуы, іштің ауыруы, терілік
себіпулер байқалады; үлкен мөлшерлерде тырысулар дамиды.
Трамадолдың әлсіз антидоты налоксон.
9Тарау
ЭПИЛЕПСИЯҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР
Эпилепсияға қарсы заттарды эпилепсия формаларының әр түрдерінде
дамитын ұстамаларында байқалатын тырысулар немесе оларға сай
эквиваленттердің (сананың жоғалуы немесе бұзылуы, мінез-құлықтық және
вегетативтік бұзылыстар және т.б.) алдын-алу үшін немесе азайту үшін
(интенсивтілігіне және жиілігіне қарай) қолданады.
Мұндай препаратгардың әсер механизмі толығымен ашылмаған, өйткені
көптеген жағдайларда эпилелсияның этиологиясы белгісіз. Оның бірі
эпилептогенді ошақтаН нейрондардың қозуын тежеуне байланысты болуы
мүмкін. Дегенмен, эпилепсияға карсы заттардың негізгі топтарының
патологиялық импульсацияның таралуына тежегіш әсер көрсететін қасиеті
басым екендігі жайлы мәліметтер мол.
Затгардың эпилепсияға карсы әсерлеріиің негізінде жаткан біріншілік
реакциялар нейроналды мембраналар деңгейінде дамуы әбден ықтимал.
Эпилепсияға қарсы заттардың біреулері натрий өзекшелерін тежейді
(дифении, карбамазепин), ал басқалары ГАМҚ-жүйесін белсендендіреді
(феңобарбитал, бензодиазепиндер, натрнй вальпроаты) дегеи мәлімептер бар.
Сонымен қатар, Т-типті кальций өзекшелеріи тежеу де (мысалы, таламуста)
тырысу белсенденділігін төмендету механнзмінің бірі болып табылатыны
жайлы айтылған. Осыидай принциппен этосуксемид, триметин және
жартылай натрий вальпроаты әсер етуі мүмкін. Глутаматергиялық жүйенің
ынталандырғыш әсерін тежейтін заттар да көңіл аударуды талап етеді.
Тырысуға қарсы заттар ретінде глутаматтық рецепторлардың әр түрлерін
тежейтін заттар, сондай-ак пресинаптикалық ұштардан гпутаматтың босап
шығуын төмендететін заттар (мысалы, ламотрнджин) мол қызығушылық
тудыруда. Осы топтардың әр қайсысы эпилепсняға қарсы белгілі бір әсер
спектрімен сипатталады. Зерттеулерде эпилепсияға қарсы препаратгардың
әсерінен рефрактерлік кезеңнің ұлғаюы, тұрақсыздыктың төмеидеуі, кейбір
реакциялар іздерінің төмендеуі, жалпы алғанда қозудың нейронаралық
берілуінің тежелуі және эпилептогенді ошакпен жайылатын импульсациянын
таралуын шектейтіні көрсетілген.
Эпилепсияға қарсы заттармен қозудың нейронаралық берілуін тежеу
173
нейрондардың қозу үрдістерін төмендетуіне, сондай-ақ тежегіш әсерлерді
күшейтуімен және тежегіш нейровдарда ынталаңдыруына байланысты болуы
мүмкін.
Эпилепсияның тырысумен және тырысусыз жүретін бірнеше
формалары бар, оиың әр қайсысы өзіндік клиникалық көріністермен
сипатталады және ЭЭГ-да белгілі бір өзгерістер пайда болады (әсіресе
соңғысының диагностикалық маңызы зор). Осылай, үлкеи тырысулық
ұстамалар (^гапсі таГ)\ психомоторлық ұстамалар1 2 3, эпнлепсияның кіші
ұстамалары (реііі таІ)\ миоклонус-эпилепсия4 және басқа да түрлерге
бөлінеді. Эпилепсияның әр түрлі формаларын емдеуді белгілі бір эпилепсияға
қарсы затгармен жүргізеді.
Эпилепсияға қарсы заттарға бірқатар талаптар қойылады. Бұл бәрінен
бұрын негізінен эпилепсия ұстамаларының алдын алуда қолданагын
заттардың белсенділігі жоғары және әсері ұзақ болуы тиіс. Мұндай
препараггардың асқазан-ішек жолдары арқылы сіңуі олардың қажетті
қасиеттерінің бірі. Эпилепсияның әр түрлі формаларында әсіресе,
эпилепсияның аралас түрлерін емдеуде мүмкіндігінше тиімді болуы тиіс.
Тыныштандырғыш, ұйықтатқыш тағы басқа да табнғаты аллергиялық емес
және аллергиялықжанама әсерлер інің болмағаныжөн, өйткені мұндай заттар
бірнеше айлар және жылдар бойы жүйелі түрде қабылданады. Өкінішке орай,
қазіргі эпилепсияға қарсы заттар осы талаптардың ішінен тек біразына ғана
сәйкестігі бар.
Эпилепсияға қарсы заттар, әдетте олардың белгілі бір тырысулар
түрлерінде немесе эквиваленттерінде қолдану көрсеткіштеріне қарай
жіктеледі.
I. Парцналды тырысулар
/. Психамоторлы^ устамалар
Карбамазепин Дифенин Натрий вальпроаты
1 Француз тілінен - улкен, таі - ауру; естін тануымен жүретін таралған
тониюэ-клоникалықтырысу, бірнеше минутган кенін ОЖЖ-нін жалпы тежелуіне яуысады.
Үзакнемесе аз ннтервалмен бірінен соң бірі жүретін тырысуларды “эпилепсиялық статус”
депатайды.
2 Негізінен мінез-кұлықтың бұзылуымен жүретінұстамалармен, науқас кейін есінде
сақтай алмайтындай мағынасы жоқ қылықтар жасауымен банкалады. Тырысулар жні
естің бұлдырауымен және автоматнзммен жүреді. Психомоторлық ұстамаларда
тырмсулар болмайды.
3 Француз тілінен реМ-кіші, шағын; өтеқысқауақыткаестентануменсипатталады.
Осымен бір уакытга беттің бұліпық етгерінін және басқа да бұлшық еттер топтарының
тартылуы, сондай-ақ тағы баска симптомдармен жүруі мүмкін.
4 Бүлшықепердін тырысу секілді тартылуларымен жүреді, науқас есінен танбайды.
174
Фенобарбитал Гексамидин Клоназепам
Габапептии Хлоракон Ламотрнджин
II. Таралған (геиерализацияланғаи) тырысулар
/. Үлкен тырысулық ұстамаяар^апсітаі; тоніско-кіоникачьіқтъірысулар)
Карбамазепин	Фенобарбитал	Дифенин
Натрий вальпроаты	Ламотриджин	Гексамндии
2. Эпилепсиялық статус
Диазепам Лоразепам Клоназепам'
Фенобарбитал-натрий Дифенин-натрий Наркозға арналған заттар
3. Эпилепсияныц кіші устамалары (реііі таі)
Этосуксемид	Клоназепам	Натрий вальпроаты
Ламотриджин	Трнметин
4.	Миоклонус-эпилепсия
Натрий вальпроаты Клоназепам
Осы препараттардың әсёр механизмдеріне байланысты жіктелуіне де
жорамалдар шықты. Негізінеи келесі топтарға бөлінеді:
1)	натрий өзекшелерін тежейтін заттар;
2)	кальций өзекшелерін тежейтін заттар (Т- және Ь-түрлері);
3)	ГАМҚ-ергиялык жүйені белсендендіретін заттар;
4)	қоздырғыш амин кышқылдарының орталық әсерлерін басатын заттар.
Дегенмен, эпилепсияға қарсы заттардың әсер механизмі жайлы
мағлұматтар жеткіліксіз. Соидықтан әзірге бұл препараттардыңбелгілі бір
симптоматикңда тиімділігіне карай клиникалық жіктелуімен шекгелгеи жөн.
Эпилепсняның үлкен тырысу ұстамаларынын
алдын алу үшін қолданылатыниегізгідәрілікзаттар-карбамазепин,
дифенин, натриЙ вальпроаты, фенобарбитал.
Фенобарбитал (люминал) барбитур кышқылының туындысы.
Айқын ұйықтаткыш әсер көрсетеді (7; 7.2 тарауды қара). Эпилепсияны емдеу
үшіи оны сублннгвалды түрде колданады. Фенобарбиталдың әсер механизмі
ГАМҚ-ергиялык жүйені белсендендіруіне байланысты. Макромолекулярлы
ГАМҚА-рецепторлық кешеннің барбитуряггы рецепторына ыкпал ету аркылы
ГАМҚ-ның әсерін жоғарылатады (7 тарауды қара). Фенобарбиталдың
эпилепсияда тиімділігі оның эпилептогенді ошақ нейрондарынын
қозғыштығына тежегіш әсер етуіне, сонымен қатар жүйкелік импульстердің
таралуына байланысты болар. Препараттың тыныштандырғыш, ал кейде
ұйықтатқыш әсерлері байқалуы мүмкін. Феиобарбиталдың айқын
кумуляцияға түсу қабілеттілігін ескерген жөн. Оны ұзақ қолданғанда
бейімделу және дәріге тәуелділік тууы мүмкін.
1 Ерітінді турінде парентералды
175
Эпилепсияға қарсы аса таңдамалы қасиетті гндантоин туындысы
д и ф е н и и (фенитоин, дифенилгидантоин, дилантин) көрсетеді. Ол натрий
өзекшелеріи тежеп, олардың ииактивациялану уақытын ұзартады, соидай-
ак жоғары сапалы разрядгардың таралуына (генерациясына) және жайылуына
кедергі жасайды. Соңғысы тырысу дамуының алдын алады.
Дифенин асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді. Оның
биотрансформациясы бауырда жүреді. Сонымен катар дифенин фенобарбитал
тәрізді бауырдың микросомалды ферменггерінің индукциясын шақырады.
Ағзадан дифенинніңөзгерген өнімдері және аздаған бөлігі өзгермеген түрінде
бүйрек аркылы шығады. Препаратгың қанның сары суында 50% төмендеуі
20-30 сағ ішінде жүреді. Дифенин кумуляцияға түсуі мүмкін, бірақ
фенобарбиталға қарағанда аз дәрежеде.
Фенобарбиталдан айырмашылығы дифеиин ОЖЖ-не жалпы тежегіш
әсер көрсетпейді (емдік мөлшерде ұйқышылдық шақырмайды,
тыныштандырғыш әсері жоқ немесе аз байқалады). Дифенинді қолданғаңда
нейрогендік бұзылыстар байқалуы мүмкін (бастың айналуы, атаксия, дірілдеу,
нистагм1, диплопия1 2 және т.б.). гиперпластикалық гингивит (тістің қызыл
иектерінің шырышты қабатының өсіп кету) жиі байқалады. Дифеннн
тітіркендіргіш әсерінің салдарынан лоқсу және құсу шақыруы мүмкін. Түрлі
терілік себілулер болуы мүмкін.
Үлкен ұстамаларды емдеуде көмекші заттар ретінде гексамидин,
хлоракон қолданылады.
Гексамидин (примидон) - пиримндин туындысы. Химиялық
кұрылымы бойынша фенобарбиталға ұқсас (мочевинаиың қалдығындағы
СО СН2 -мен алмастырылған).
Гексамидин фенобарбитал секілді белсенді емес, бірақ уытгығы төмен.
Үйқышылдық (фенобарбиталға қарағаида аз дәрежеде), бастың айналуын,
бастың ауыруын, лоқсу, атаксия, терілік себілулер және баска да жанама
әсерлер шақыруы мүмкін.
Д- хлорпропионамид туындыларыныц тобына хлоракон (бекламид,
хибикон) жатады. Оныц айқын тырысуга қарсы белсенділігі бар. Жулынның
мотонейрондарына пирамидті және сегментарлы жулындық жолдардан
импулъстіңберілуінтежейді. Тагайындаганданаук^астаржақсыкөтереді, кейде
диспепсиялық бузылыстар мен бастыц айналуыныц себептері балуы мумкін.
Хлоракон және басқа да карастырылған препаратгар жеке жағдайларда
бауырға, сүйек миына, бүйрекке теріс әсер көрсетуі мүмкін. Осыған
байланысты олардың қызметін міндетті түрде уақтылы бақылап отыру қажет.
1 Көздің еріксіз қозгалысы. Грек тілінен пузіаірпоз - ұйқы, мызғу.
2 Көзде екеуленіп көріну. Грек тілінен йір/ооз - екеуленген, қос; орз - қарау.
176
Эпилепсияғақарсыпрепарат топирамат (топамакс)сульфатпен
алмасқан моносахарид болып табылады. Ол потенциалға тәуелді натрий
өзекшелерін тежейді, сондай-ақ ГАМҚ-ның ГАМҚа- рецепторларға әсерін
күшейтеді деген мәліметтер бар. Сонымен катар ол птутаматгық (катион түрін)
рецепторлардың белсенділігін әлсіретеді.
Парциалды немесетаралғантонико-клоникальщтырысулардақолданылады.
Жанама әсерлерінен ОЖЖ-сі қызметінің бұзьшуы (атаксия, бастың
айиалуы, шаршау, ұйқышылдық және т.б.), гепатотоксикалық әсер,
уролитиаз және т.б. болуы мүмкін.
Эпилепсиялық статус та (ұзақ тоқгамайтын үлкен
тырысулық ұстамалар) бензодиазепин туындылары диазепамды
(сибазон), лоразепамды және клоназепамды көктамырға
еигізу жаксы нәтиже береді. Олардың әсер механизмі ГАМҚ-ергиялық жүйені
белсендеидіруіие байланысты (7; 11.4 тарауларды қара).
Соиымен қатар дифениннің және феиобарбнталдың натрий тұздарын
парентералды енгізуге, сондай-ак ингаляциялық жәие ингаляциялық емес
наркозға арналған затттарды тағайындау мүмкіндігін қолдануға болады.
Психомоторлық ұстамаларда дифенин, гексамидин,
хлоракон, сондай-ақ фенобарбитал қолданылады.
Соңғы жылдарда эпилепсияның осы түрінде тиімді кең таралған препарат
карбамазепин' (стазепин,тегретол,фиилепсин).Химиялықкұрылымы
бойыиша ол дибензазепин туындысына жатады. Оның тырысуға қарсы
белсенділігін натрий өзекшелеріи тежеуімен байланыстырады. Бұл
препаратгың артықшылығы больш эпилепсияға қарсы қасиетінің психотропты
әсерімен үйлесуі саналады. Соңғысы карбамазепинді қабылдағаннан кейін
иауқастың көңіл-күйі жақсарады, олар көпшіл, әрекетшіл бола бастайды,
бұл олардың әлеуметтік және кәсіпшілік реабилитациясын жеңілдетеді.
Карбамазепинді үлкен тырысулык ұстамаларда, эпилепсияның аралас
түрлерінде, кейде эпилепсияның кіші ұстамаларында1 2 қолданады. *
Карбамазепинді қабылдауда, әсіресе емдеудің басында, кейбір
жағымсыз көріністер байқалуы мүмкіи. Оларға диспепсиялық бұзылыстар,
бастың ауыруы, ұйқышылдық, аккомодацияның бұзылуы және т.б. жатады.
Препарат психомоторлық реакцияларды тежейді, сондықтан оны көлік
жүргізушілеріне және осыған ұқсас кәсілтің өкіддеріне тағанындамайды.
Карбамазепинді қолдану кезінде этил спиртіи қабылдауға болмайды.
Препаратты қабылдау аллергиялық реакциялардың, лейкопеиияның
1 ¥зақәсеркөрсететінкарбамазепин іпығарылады- тегретол ЦР.
2 Карбамазепин үшіншілік жүйкенің невралгиясында қолданылатын зат ретінде
танымал.
177
немесе тромбоцитопенияньщ дамуында доғарылады. Соңғы екі асқьшулардьщ
байқалу мүмкіидігіне байланысты шеткі қанның кұрамын жүйелі бакылап
отыру қажет.
Психомоторлық ұстамаларды емдеу үшін ГАМҚ-ның жаңа аналогы -
габапептии (нейронтин) ұсыиылды. Оның әсер механизмі белгісіз.
Препаратка анксиолитикалық жәие ауыру сезімін басатын белсеиділіктер тән.
Эпилепсияның кіші ұстамаларыныңалдын алуда иегізінен этосукснмнд,
натрий вальпроаты, сонымен қатар клоназепам, ламотриджии және триметин
қолданылады.
Этосуксимид (суксилеп)сукцинимндтертобынажатады.Кальций
өзекшелерінің Т-тнптерін тежейді. Эпилепсияньің кіші ұстамаларының апдын
алуда колданылатын таидаулы препарат болып табылады. Этосуксимидтің
уыттығы трнметинге қарағанда төмен, дегенмен оиы қолдануда кан жасау
және бүйректің қызметі жагынан айтарлықтан бұзылыстар (сирек болса да)
банқалады. Сонымен қатар диспепсиялык бұзылыстар, бастың айналуы,
әлсіздік, шаршағыштык болуы мүмкін. Этосуксимндпен емдеуде қанның
кұрамын міндетті түрде бақылау қажет.
Триметин (тирметадион,тридиои)оксазолидинтуындысынажатады.
Ол жұлынның полисинаптикалық рефлекстерін тежеп, нейрондардың
тұрақсыздығын төмендетеді. Сегмеитарлы жұлындық жолдарында
постгетаниялык жеңілдеуге әсер етпейді. Нейрондардан иатрий иондарының
белсенді шығу үрдісіне ыкпал жасамайды, бірак оиың интрацеллюларлы
мөлшеріи төмендетеді. Трнметин иейрои ішіне кальций нондарының кіру
қарқынын төмендете отырып, Т-типті (14.3 тарауды кара) калыіий өзекшелерін
тежейді деп санайды.
Триметиниің нейрофармакологнялык касиеті бойынша дифениинен
айтарлықтай айырмашылығы бар. Бұл препараттардың механизмдерінің әр
түрлі екеидігіи олардың эпилепсияның зертгелетін моделінде, соиымен қатар
клиникалык колданудағы сынауда жақсы байқалады. Осылай, дифенин
жануарларда макснмалды электрошокта тырысудың тоникалық кезеңін
белсенді түрде жояды. Триметин, керісінше максималды электрошокта
тырысударға аз әсер етеді және коразолды тырысуларда өте белсенді. Бұл
заттардың қолдану көрсеткіштері олардың иейротропты әсерлерінің
механизмдерінде айырмашылық бар екенін көрсетеді. Диффенин, жоғарыда
айтылғандай үлкен тырысу ұстамаларында, ап триметии - дифениинің
белсенділігі болмайтын эпилепсияның кіші ұстамаларыида тиімді
(фенобарбитал иауқастың жағдайын тіпті нашарлатып жібереді).
Іриметин асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді. Оның химиялык өзгеруі
әсіресе бауырдажүреді. Пайдаболатын метаболиттер бүйрек аркылы шығады.
178
Триметинге жанама әсерлерден тыныштандырғыш әсер, гемералопия1
тән. Ауыр асқынулар да болуы мүмкін: терінің аллергиялық зақымдалуы,
қан жасаудың бұзылуы (апластикалық анемия және агранулоцитоз).
Бауырдың және бүйректің қызметтері нашарлайды. Осыған байланысты
триметинмен емдегенде қан жасаудың жағдайына, бауыр мен бүйректің
кызметгеріие жүйелі түрде бақылау жүргізіп отырады.
Кішіұстамаларда натрий вальпроаты үлкентабыстармен
қолданылады (төмен қара).
Кіші үстамаларда және эпилепсияның басқа да формаларында
бензодиазепнн туындысы клоназепам (антелепсин) айтарлықтай
кеңінеи қолданылады. Әсер механизмі және қасиеттері бойынша ол басқа
бензодиазепиндік қосылыстарға ұқсас (7 және 11.4 тарауларды қара).
Жаңа препараттардың бірі ламотриджии (ламиктал) болып
табылады. Химиялық құрылымы бойыиша бұл фенилтрназии туындысы.
Оиың әсер мехаиизмін натрий өзекшелерін тежеумеи, сондай-ақ
пресинаптикалық ұштардан қоздырғыш амин қышқылдарының босап
шығуын төмендетуімен байланыстырады. Оны энтералдық жолмен енгізгенде
толығымен сіңеді. Қанда максималды концентрациясы 2-2,5 сағ кейін
байқалады. Ламотриджин ұзақ әсер етеді; і1/2 ~24 - 30 сағ. Енгізілген
препараггың шамамен 55% қан сары суының белоктарымен байланысады.
Заттың 65% жуығы бауырда метаболизмге түседі. Пайда болған
гЛюкуронидтер негізінен бүйрек аркылы шығады. Осығаи байланысты
препаратгы бауыр мен бүйректгң қызметін ескере отырып мөлшерлеу керек.
Мұны ламотриджинді бауырдыңмикросомалды ферментгерінің белсенділігіне
әсер ететін заттармен жұптастырып қолданғанда ескеру қажет. Кіші
ұстамаларда, психомоторлық эпилепсияда, сонымен қатар эпилепсияның
үлкен ұстамаларында тағайыидалады. Жанама әсерлеріиен бастың айналуы,
атаксия, диплопия, лоқсу, аллергиялық реакциялар және т.б. байқалады.
Миоклонус-эпилепсия меднкаментозды емдеуге аса
тұрақты. Әдетте бұл жағдайларда бензодиазепендер клоназепам,
диазепам(сибазон,седуксен)жәненитразепам (эуноктии)тиімді.
Клоназепам мннималды жаиама әсерлер шақыра отырып (ұйқышылдық,
сирек атаксия, тәбеттің бұзылуы және т.б. байқалуы мүмкін), эпилепсияның
көптеген түрлерінде оң әсер көрсететінін ескеру қажет. Нитразепам да
эпилепсияның кіші ұстамаларыида қолданалады. Бензодиазепиндердің
тырысуға қарсы белсеиділігін олардың ГАМҚ- миметикалық әсерімен
байланыстырады (7 және 11.4 тарауларды қара).
1 Ымырт (кешкі уакыт) кезінде көру кабілетінін бұзылуы («тауық сокырлык»).
Грек тілінен һетега - күндіз, аіаоз - соқыр, қаранғы, орз - қарау, көз.
179
Эпилепсияның бұл түрінде үлкен және кіші ұстамаларында белсенді
болған натрий вальпроаты (депакин) колданылады. Оның
психомоторлыкұстамалардатнімділігі аз. Натрнй вальпроатыныңтырысуға
карсы механнзмі күрделі. Ол мнда ГАМҚ-ның жиналуына байланысты,
өйткені натрий вальпроаты оның бнотрансформациясын тежейді (ГАМҚ-
трансаминазаны басады) және оның сннтезін ынталандырады
(глутаматдекарбоксилаза ферментін белсендеңдіреді). Сонымен катар натрий
өзекшелерін және аз деңгейде Т-тнпті кальций өзекшелерін тежейді. Жанама
әсерлер (локсу, атаксия, ұйқышылдық) айтарлықтай снрек және аз деңгейде
байқалады.
Натрий вальпроаты эпилепсняға қарсы басқа заттардың жанама
әсерлерін күшейтуі мүмкін деген мәліметгер бар. Мұны эпилепсияны емдеуце
жұптастырылған компоненттердің ішінен натрнй вальпроатын жиі жалғыз
өзін қолдануынан байқауға болады. Эпилепсияға қарсы касиеттері басқа да
фармакологиялық топтарға кіретін препараттарда да бар мысалы,
карбоангидраза тежегіштері диакарб, сультиам.
Эпнлепсняға қарсы препараттарды қабылдауды “берілу” феномені
дамымас үшін жаймен тоқтату керек, өйткені тырысудың қайта жүруі және
күшеюі мүмкін.
Жаңа тиімді эпилепсняға карсы заттарды іздестіру кең және әр түрлі
бағыттармен қарастырылуда. Ойдағыдай ГАМҚ жүйесіне көп көңіл бөлінеді.
Миға жақсы енетін ГАМҚ-трансаминазаны белсенді таңдамалы және
кайтымсыз тежегіштер мен тікелей ГАМҚА-мнметикалык әсерлі заттар
шығарылды. Кальций өзекшелерінің түрлі тежегіштерінің тырысуға карсы
белсенділігі зерттеліп жатыр. Сонымен қатар қоздырғыш амнн
қышқылдарының антагоннстері ішінде жаңа әсерлі препараттарды қарқыңды
зерттеулер жүргізілуде. Алынған қосылыстардың бірі клнннкалык сынаудан
өтуде, басқасы клнникаға дейінгі зерттеулер деңгейінде жатыр, сондыкган
олардың практнкалық медицинадағы жетістіктерін бағалау күрделі.
10 Т а р а у
ПАРКИНСОНҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР
Бұл топтың заттарын Паркинсон ауруын, соңдай-ак дамуы әр түрлі
паркинсонизмдеі емдеуде қолданады.
Паркинсон ауруы экстрапирамңдалық жүйенің ядролары зақымданатын
созылмалы нейродегенератнвті ауру. Бұл патологияның жні байқалатын
көріністері кұрысуиық1 (бұлшык етгердің тонусы күрт жоғарылайды), дірілдеу
1 Латын тілінен гі^йіиз - қаггы, икемсіз (регидность).
180
(үнемі еріксіз дірілдеу), гипокинезия1 (қозғалыстың үяңдылығы). Наукастың
жүрісі және тұрысы (қалпы) өзгереді. Бірте-бірте психикалық бұзылыстар
дамиды, акыл-ой қызметі зардап шегеді. Паркинсон ауруының этиологиясы
белгісіз1 2. Дегенмен, бұл ауруда базапды ядроларда3, соңдай-ақ неостриатумға
таңдамалы тежегіш әсер көрсететін кара субстанцняда дофамнннің мөлшері
төмендейді. Соңғысы жұлынның қызметін реттеуге қатысатыны белгілі.
Қазіргі таңның ұсынысы бойынша дофамнннің жетіспеушілігі паркинсонизм
көріністерін снпаттайтын қозғалыстык және психикалык бұзылыстардың
негізгі себебі болып табылады.	,
Соңғы жылдары Паркинсон ауруының дамуында бас миының
дофамннергиялық және глугаматергиялық жүйелердің арасындағы пайда
болған тепе-тендіктің бұзылуы апдыңғы катарлы рөлді алатыны көрсетілген.
Жоғарыда айтылғандай Паркннсон ауруының дамуында неостриатум
нейрондарына тежегіш әсер көрсететін қара субстанция нейрондарыңда
дофаминнің мөлшері төмеңдейді. Осы кезде глугаматергиялык нейрондарға
ынталандырғыш әсер күшейе түседі. Бұл қозғалыс және психикалық
қызметтердің бұзылуына әкеледі. Гипокинезня, тремор, құрысу және
брадифрения4 дамнды. Айтылғандарды ескере отырып, Паркинсон ауруын
емдеу базалды ядролардың кызметін реттеуге қатысагын әр түрлі меднаторлық
жүйелердің арасындағы дннамикалык тепе-теңдікті қалыптастыруға
бағытталған. Паркннсонизм фармакотерапиясының негізгі максаттарының
бірі - қажетті ядролардағы дофаминнің тапшылығын жою. Осы мақсат үшін
дофаминнің өзін қолдану мүмкін емес, өйткені ол мүлде гематоэнцефалды
тосқауылдан өтпейді, ал бұл жай енгізгенде мн тіндеріне түспейді. Сондыкган
паркинсонизмде тін тосқауылдарынан өтетін және әрі қарай ДОФА-
1 Грек тілінен Луро - асты, төмен, кіпезіх - қозғалыс.
2 XX ғ. 80-ші жылдары АҚШ-дағы наркомандар қолданылатын героинге ұқсас
препараттан адамдарда және жануарларда дофаминдік нигростриарлық нейрондарды
таңдамалы және кайтымсыз бұзатын МРТР (1 -метил-4-фенил-1,2,3,6-тезрагадропирадин)
қосылысы бөлініп алынды. Бұл кезде Паркинсои ауруынатән қозғалыстық бұзылыстар
дамиды. Осы қосылыс паркинсонизмніндамуынаықпал жасайтын себептердін бірі болуы
мүмкін деген жорамалдар айтылуда. Дегенмеи, бұл сұрак аінық калады, өйткені бұл
заттардың паңда болу көздері, сондай-ак оның қоршаған ортадан адам ағзасына түсуі
белгісіз. Қазіргі таңда МРТР фармакологияда паркинсонизмнің зертгеулік моделін алу
үшін колданылады.
3 Жолак денеде - согриз зігіаіит (екі ядроны косады: соңғы лдроны - писіеиз
сашіаіиз және қабығын - риіатеп\ бұл неостриатум деп аталады) және боз шарда -
%ІоЬих роіійіия (палеострнатум).
4 Брадифрения (грек тілінен Ьгасіуз — баяу, рһгеп - ақыл, сана) психикалық
үрдістердін баяу жүруіыен сипатгалады (ойлау, эыоция, сөйлеу).
181
декарбоксилаза ферментінің әсерінен дофаминге айналатын дофаминнің
негізін құрушы Ь-ДОФА қолданылатын. Дофаминергнялық жүйенің
белсенділігін дофаминнің босап шығуын күшейту және (немесе) қара
субстанцня нейрондарымен оның нейроналды ұсталуын тежеу арқылы
жоғарылатуға болады. Осы максаттармен дофаминергиялык рецепторларга
тікелей ынталандырғыш әсер көрсететін заттарды қолдануға болады. Мн
тіндерінде дофаминнің белсенділігіи жоятын МАО-В тежегіштері мол
кызығушылык тудырады.
Глутаматергиялык әсерлерді тежейтін заттардың да болашағы зор.
Мұндай препараттар катарына базалды ядроларға глутаматергнялык
нейрондардың ынталандырғыш әсерін жоятын және дофаминергиялық
нейрондардың дегенеративті өзгерістерін баяулататын ХМОА-
рецепторларының антагоннстері жатады.
Экстрапирамндалық жүйенің ядросының қызметіне холинергиялық
иейрондар да катысады. Дофаминнің жетіспеушілігінде холннергияның
ынталандырғыш әсерлері күшейеді1. Осында дофамннергиялық және
холннергиялык әсерлердің арасыңда пайда болған дисбалансты жою үшін
орталыкхолнноблокаторларды колдануғаболады. Бұл топтың препараттары
бұзылған тепе-теңдікті холинергиялық берілулерді басу аркылы
қалыптастырады.
Паркинсонға қарсы заттардың әсерлерінің принциптеріне карай оларды
келесі негізгі топтарға беледі:
I.	Дофаминергиялық әсерлерді белсендендіретін заттар
1.	Дофаминнің иегізін қалаушы
Леводопа
2.	Дофаминдік рецепторларды ынталандыратын заттар
(дофамнномиметиктер)
Бромокриптин
3.	Моноаминооксндаза Б тежегіштері
Селегилин
II.	Глутаматергиялық зсерлерді тежейтін заттар
Мидантан
III.	Холинергиялық әсерлерді тежейтін заттар
Циклодол
Леводопа (Ь-ДОФА, леводофа) дофаминнің негізін қалаушы
диоксифенилаланиннің солға бұратын изомері болып табылады.
1 Паркинсон ауруымен ауыратын науқастарда базалды ганглийлерде
ацетилхолинэстеразанын белсенділігі төмеи деген мәліметгер бар. Бұл холинергиялық
асерлерді күшейтудің қосыыша себептерінің бірі болый табылады.
182
Гематоэнцефалды тосқауылдан және одан кейін нейрондарға өтіп леводопа
дофаминге айналады. Дофамнн базалды ганглийлерде жиналып,
паркинсоннзм көріністерін азайтады немесе жояды. Леводопа, әсіресе
гипокинезняға айқын ықпал жасайды, құрысуға аз, дірілге тіпті аз әсер етеді.
Леводопа Паркинсон ауруында және симптоматнкалық паркинсонизмде
(дәрілік препараттармен, агап айткднда психозға қарсы заттармен шақырылған
паркинсонизмнен басқа) қолданылатын аса тиімді заттарға жатады.
Леводопаның әсері 1 аптадан кейін немесе одан да жай дамнды және
максимум шамамен 1 айдан кейін дамиды. Мөлшерін жаймен жоғарылатады.
Препараггы тек астан кейін кабылдайды. Емдеуді ұзак жүргізеді, өйткені
бұл негізінен орын басу терапиясы (жетіспеген дофамннді толықгырады).
Асқазан-ішек жолдарынан препарат жылдам сіңеді. Дегенмен, оның
айтарлыктай бөлігі (~70%) ішекгің шырышты қабатыңда метаболизмге түседі.
Ағзада ол дофамннге және басқа да метаболиттерге айналады. Бұл ДОФА-
декарбоксилаза, КОМТ және МАО әсерлерімен жүреді. Қорытып келгенде
леводопаның енгізілген мөлшеріиен ОЖЖ-не шамамен 1% түседі.
Леводопаның өзгермеген шамалы мөлшері және метаболнттері бүйрек
арқылы шығады.
Жанама әсерлеріайтарлықтай жиі байқалады: тәбеттің бұзылуы, лоқсу,
құсу, ортостатикалық гипотензия, психикалық және қозғалыстық бұзылыстар
(бірқатар иа/кастарда хорея тәрізді қозғалыстар дамиды), жүрек аритмиясы.
Бұл барлық асқынулар кайтымды және леводопаның мөлшерін
төмендеткенде басылуы мүмкін. Жанама әсерлердің көбісі леводопаның
дофамннге шеткі тіндерде айналуына байланысты. Соңғысын леводопаны
гематоэнцефалдытосқауылданөтпейтін(мысалы, карбидопа немесе
бенсеразнд) шеткі ДОФА-декарбоксилаза тежегіштерімен жұптастыру
арқылы төмеңдетуге ^олады. Құрамында леводопа мен карбндопа (с н н е-
м е т, н а к о м) және леводопа мен бенсеразнд (мадопар) бар препараттар
шығарылады. Мұқдай жұптастырулар ОЖЖ-не түсетін леводопаның
мөлшерін жоғарылатады. Бұл ішекге және бауырда (оның жүйелік қан
айналымға түсуі жоғарылайды), шеткі тіндерде, мысалы бүйректе (заттың
қаңдағы жоғары концентрациясын ұстап тұруға ықпал жасайды), сонымеи
қатар ми капиллярларының эндотелилерінде (леводопаның миға өтуіндегі
энзнматикалық тосқауылдар жойылады) леводопаның декарбоксилденуінің
тежелуіне байланысты.
Леводопаның тиімділігін жоғарылату үшін, оның жанама әсерлерін жою
немесе азайту үшіи шеткі ДОФА-декарбоксилаза тежегіштерінеи баскд,
сондай-ақ КОМТ тежегіштері мысалы, энтакапон (комтан1)
1 Ұқсас препарат толкапонды қолдану шектелген, өйткені онын айқын
гепатотокснкалық әсері баиқалған.
183
колданылады. Сонымен қатар лоқсуда және кұсуда шеткі тіндер мен құсу
орталығының жіберу аймағының дофаминдік рецепторларының тежегіштерін
(мысалы, домперидон; гематоэнцефалды тосқауылдан өтпейді)
тағайындайды. Пснхоздың дамуында бас миының дофаминдік
рецепторларыныңтежегіші клозапнн қолданылады(Г>2-қарағанда О4-
рецепторларға белсеңділігі ІОесе).
Леводопаны МАО-ның тандамалы емес тежегіштерімен (соңғысы
норадреналинді, дофаминді ыдыратады; МАО-ны тежегеңде күрт гипертензия
дамуы мүмкін), сондай-ақ леводопаның белсенділігін төмендететін
пирндоксннмен (В6 витамнні) жұптастыруға болмайды.
Леводопа 2-5 жыл аралығында жоғары тнімді. Жайлап бейімделу
дамнды, дискинезня және басқа да жанама әсерлер байқалады.
Препарат жүрек-тамыр жүйесінің, бауырдың, бүйректің күрделі
ауруларында психоздарда қарсы көрсетілген.
Паркннсонизмді емдеуде қолданылатын дофаминдік рецепторлардың
ынталаидырғыштарына бромокрнптин (парлодел)жатады,Химиялық
кұрылымы бойынша бұл қастауыш алколонды эргокрнптиннің жартылай
сннтетикалық туындысы (лнзергнн қышқылының туындысы). Дофамнндік
О2-рецепторларының агонисті болып табыладьі. Паркинсонға карсы анқын
белсенілігі бар. Бромокриптинге тән әсерлерге, сондай-ақ пролактин мен
өсу гормонының өнімін төмендету жатады (20; 20.1 тарауларды кара). Ішке
кабылданады. Асқазан-ішек жолдарынан шамамен 30% сіңеді. Бірталай бөлігі
бауыр тосқауылынан бірінші рет өткенде ыдырайды. Қанның сары суында
максималды концентрациясы 1,5-3 сағ кейін жнналады; і1/2=3—6 сағ.
Бромокрнптиннің айтарлықтай бөлігі бнотрансформацияға ұшырайды.
Шығуыныңнегізгі жолы - отпен ішекке түсу аркылы. Бромокриптин, ереже
бойынша, леводопамен жұптастырылып қолданылады.
Емдеудің алғашқы кезеңіндегі жанама әсерлері: локсу, кұсу,
ортостатикалық гипотензия. ¥зак колданғанда психикалық бұзылыстар,
днскннезия, этил спиртін көтере алмаушылық, іштің қатуы және т.б. дамуы
мүмкін.
О2- және Ц-дофаминдік рецепторлар антагоннстерінің бірі р о п и н и-
р о л (реквип) болып табылады. Оның паркннсонға қарсы әсерін
неостриатумдағы постсинаптнкалық О2-дофамнндік рецепторларға
ыкпалымен байланыстырады. Пролактиннің секрецнясын басады.
Паркинсоннзмде ропнниролдыңтиімділігі бромокрнптиннен басым. Онын
орталык әсерлері дофаминдік О2-рецепторларды тежейтін психозға карсы
және басқа да заттармен жойылады.
Препарат шеткі О2-рецепторлардың да агонисті. Бұл ортостатикалық
184
гипотензиямен байқалады, мұны осы рецепторлардың тежегіші -
домперндонды енгізу арқьілы алдыи алуға болады. Ропиннролды ішке
енгізгенде жылдам және толығымен сіңеді. Қан сары суындағы максималды
концентрациясы 1 сағ кейін анықгалады. Биожеткіліктігі шамамен 55%. Қан
сары суының белоктарымен заттың 10-40% байланысады. Айтарлықтай бөлігі
бауырда метаболизмге түседі. Бүйрек арқылы бөлінеді (10% дейін өзгермеген
түрінде). (1/2 ® 6 сағ.
Паркинсоннзмді емдеуде монотерапня немесе леводопамен
жұптастырылған түрінде колданылады. Тәулігіне 3 рет ішке енгізіледі.
Препаратты тоқтатар алдывда мөлшерін жаймен төмендету кажет (апта (юйы).
Жанама әсерлерінен ұйқьпдылдық, кенетген ұйқының дамуы, лоқсу,
аяқгардың ісінуі, диспепсиялык көріністер, дискннезия және т.б. байкалады.
Жоғарыда аталғандай дофаминергнялык ықпалдарды күшейту
жолдарының бірі дофаминнің ыдырау үрдістерін тежеу болатын. Осындай
прннциппен МАО-В тежегіштері әсер етеді. Бұл ферменттің таңдамалы
қантымсызәсерететінтежегіштеріне селегилин (депренил)жатады.
Әдетте оны леводопамен жұптастырып қолданады. Әсері тандамалы емес
МАО тежегіштерінеи өзгешелігі ол симпатомиметикгермен байланысканда
айқын гипертензивті реакциялар шақырмайды (11.2 тарауды кара).
Зерттеулерде селегилиннің МАО-В тежеуден басқа, ншемия кезінде
нейрондардын зақымдалуын және бірқатар нейротоксикалық заттардың ыкцалын
төмеңдететін нейропротекторлықәсерлері бар екендігібайкалды. Бұл жартылай
глиалды астроцитгармен өндірілетін жүйкенің өсу факторының күшеюіне
байланысты болуы мүмкін. Селегилиннің нейродегенеративті ауруларда,
Альцгеймер ауруы секілді, науқастардын жағдайына жағымды әсер көрсетуі
жайлы алдын ала клнникалық мәліметтер бар. Осындай әсер Паркннсон
ауруында да байкалуы мүмкін, бірак ол үшін арнайы зерттеулер кажет.
Глутаматергиялық әсерлерді тежейтін паркинсоннзмге қарсы заттарға
мндантан1 (амантадин гидрохлорнді, симметрол) жатады. Қазіргі
таңдағы көзкарастарға сай мндантан глутаматтык НМОА-рецепторларды
тежейді, сонымен қатар дофамнинің жетіспеушілігінде дамнтын кортикалды
глутаматтык нейрондардың неостриатумға шектен тыс ынталандырғыш әсерін
төмендетеді. Бұл Паркинсон ауруының клиникалық көріністерін - құрысуцы,
дірілдеуді және гипокинезияны төмендетеді. Сонымен қатар мндантанның
қара субстанцияның нейрондары жагынан нейропротекторлык әсер көрсетеді.
Сондай-ақ мұны көрсетілген нейрондардың ММОА-рецепторларын
тежеуімен және нейрондардың деструкциясын төмендететін жасуша ішіне
1 Алғашында вирусқа қарсы зат ретінде түмаудың А2 типінің алдын алу үшін
амантадин деген атпен ұсынылган (28 тарауды қара).
185
кальцнй иондарының түсуінің азаюымен жүреді және аурудың үдеуін
баяулатады. Мндантанның тағы біршама М-холннобпокаторлық әсері бар.
Мндантан Паркннсон ауруын емдеуде және снмптоматикалық
паркннсонизмде (постэнцефалдык немесе цереброваскулярлық), әсіресе
леводопаның қарсы көрсетілуінде колданылады. Мидантан гипокннезияны
және аз деңгейде дірілдеу мен құрысуцы жояды немесе азайтады. 1-2 және
одан да көп тәуліктен кейін жақсару басталады; макснмапды әсері бірнеше
күннен кейін, кейде аптадан кейін байқалады.
Мндантан көбіне жақсы кабылданады. Жанама әсерлерінен кейде
ұйкысыздық, галлюцинациялар, ортостатикалық гипотензия, днспепсиялық
бұзылыстар, бастың ауыруы байқалады.
Препаратты галлюцинациялармен, эпилепсня тәріздес тырысулармен
жүретін ОЖЖ-нің ауруларында, сондай-ак бауыр мен бүйрекгің күрделі
ауруларында абайлап қолдану қажет.
Мндантанды леводопамен жұптастырған өте орынды, өйткені осылай
оның мөлшерінтөмендетуге болады.
Паркинсонизмге қарсы заттардың соңғы тобы орталыц
холиноблокаторлармен сипатгалған. Олар орталық хслинорецепторларды тежеу
арқылы базалды ганглийлерге холинергняның ынталандыргыш әсерін
төмендетеді. Мәліметтер бойынша ацетилхолиинің синтезіне, босап шығуына
және гидролнзіне олар әсер етпейді. Мұндай препараттардың ішінде кең
қолданылатыны ц и к л о д о л _£артан, тригесифенидил гидрохлорнді). Ол
орталықтажәне шеткі деМ-холиноблокаторлықәсер көрсетеді. ОЖЖ-не әсері
экстрапирамидалык жүйенің зақымдалуына байланысты пайда болған
козғалыстың бұзылуын азайтуына немесе жоюына ықпал жасайды. Циклодол
әсіресе дірілдеуці және аз деңгейде сіреспелікгі төмеңдетеді, гипокинезияға аз
әсеретеді.
Цнклодолды Паркинсон ауруында, паркннсонизмде және
экстрапирамидалық жүйенің зақымдануына байланысты басқа да патологиялык
жағдайларда колданады. Циклодол психозға қарсы заттармен шақырылған
паркинсонизм керінісінде де тиімді. Препарапы ішке тағайындайды. Ол он екі
елі ішектен жақсы сіңеді және жылдам шығады. Кумупяция байқалмайды. ¥зак
колданғанда бейімделу дамиды.
Шеткі М-холинорецепторларды тежеу біркатар жанама әсерлердің (ауыз
куысының шырышты қабатының кұрғауы, тахикардия, аккомодацияның
бұзылуы^ішекбұлшықеттерініңтөмеңдеуіжәнеъб.) себептері болып табылады.
186
Циклодолдың спазмолитикалық қасиеті атропин тәрізді және тікелей
мнотропты (папавернн тәрізді) әсеріне байланысты, Циклодолды мөлшерден
тыс енгізгенде ОЖЖ-сі жағынан бұзылыстар (қозу, галлюцинациялар)
байқалуы мүмкін.
Цнклодолды глаукомада, қуық асты безінің гипертрофнясымен
шакырылған зәр шығуының бұзылуында және жүрек, бауыр, бүйректің
ауруларында қолдануға болмайды немесе абайлап қолдану қажет.
Циклодолды егде адамдарға тағайындауға болмайды (есте сақтау қабілеті
төмендейді, ой-ерісі бұзылады).
Паркннсоннзмді емдеуде басқа да орталык холнноблокатс/рлар
колданылады: тропацнн (дифенилтропингндрохлорнді), бензтро-
пнн мезилаты(когентин)жәнет.б.
Паркннсонизмге қарсы аталған барлық препараттар этиотропты
терапияда қолданылатын заттарға жатпайды. Олар тек паркинсоннзм
синдромын жоады немесе бәсендетеді, соңдықтан емдік әсерлері оларды
қолданып жүргеңде ғана сақгалады.
11 Т а р а у
ПСИХОТРОПТЫ ЗАТТАР
Бұл топтың препараттары психикалық қызметтің бұзылуында
колданылады. Оларды психоздарды емдеуце, сондай-ак кернеу, мазасыздық,
корқыныш, үрей жағдайларымен және басқа да көріністермен жүретін
невротикалық және невроз тәрізді бұзылыстарда колданады.
Пснхотропты заттардың әсер механизмін зерттеулер көлемі зор
болғанымен, аз дәрежеде қаралған. Бұл заттардың иейронаралык берілуге,
биогендік амнндердің алмасуына, бас миының холинергиялық жүйесіне,
нейрондарға ынталандырғыш немесе тежегіш әсер көрсететін пептидтер және
амнн қышқылдарымен байланысуына және т.б. ықпалы жайлы мәліметтер
көп қызыктырады. Дегенмен, препараттардың пснхозға қарсы және
антиневротнкалық механнзмдері толығымен ашылмаған, өйткені көптеген
психикалық аурулардың және пснхопатологиялық жағдайлардың даму
себептері аныкталмаған. Потенциалды психотропты препараттарды іздестіру
және клиникаға дейінгі бағалауда айтарлыкгай киыңдыктар туады. Өкінішке
орай, адамдабайқалатын психикалықбұзылыстардыңбіркалыптызерттелетін
моделі жоқ. Осыған байланысты жануарлардың жоғарғы жүйкелік қызметіне
ықпал ететін заттардың әсерін бағалайтын әр түрлі әдістердің кешенін
қолдануға және осы көрсеткіштерге негізделе отырып, олардың клиникалық
қолдану мүмкіндікгерін болжауға тура келеді. Заттардың психотропты әсерін
зерпеуце шартты рефлекстердің түрлі варианттарын қолданады, олардың
187
мінез-кұлыктықреакцияға, эмоцияға, мотивацияға, қозғалыс белсеңділігіне
және зерттеулік пснхоздар мен невроздарға ықпалын талдайды.
Психофармакология аймағындағы жиналған тәжірибеге орай зерттеулік жэне
клнннкалық көрсеткінггер арасындағы кейбір корреляцияларға негізделе
отырып, жаңа косылыстарды болжамалы қолдануыныи сферасын апдын ала
айтуға болады. Дегенмен, препараттың аныкталған психопатологиялық
жағдайларын емдеуде немесе алдын алуда тнімділігі жайлы шешімді тек
клиникалык зерттеулерден кенін ғана айтуға болады.
Психотропты заттарды меднциналық пракгнкаға кеңінен енгізу XX ғ
ортасынан бастапды. Өткен кезеңдерде психикалык бұзылыстардың әр
түрлеріңце тиімді көптеген препараттар пайда болды (11.1. кестені кара).
Сонымен, психоздарда психозға карсы заттар (амнназин, галоперңдол және
т.б.), антидепрессанттар (нмизин, ниаламид), лнтнй тұздары жақсы
табыстармен қолданылып жүр. Көптеген психозға қарсы заттарға олардың
психозға карсы қасиетінен басқа тыныштандырғыш (седатнвті) әсер тән.
Антидепрессанттардың негізгі қасиегі олардың депрессияны жою мүмкіндігі
болып табылады. Сонымен катар таидамалы емес МАО тежегіштері тобы
антндепрессанттарының (нналамид) психостнмуляторлық касиеті бар.
Ү шциклдық антидепрессанттардың (мысалы, нмизннде) депрессияға қарсы
белсенділігімен катар психостимуляторлық та және тыныштаидырғыш та
қасиеттері байкалуы мүмкін. Литий тұздары маннакалды жағдайларды
емдеу және алдын алу үшін қолданылады; дені сау адамның психнкалық
сферасына психостимуляторлықта, тыныштандырғыш та әсер көрсетпейді.
11.1. Кесте. Психотропты заттар
Тобы	Психоздарда қолданылатын арнайы заттар	Сипаты психоздык емес психикалық	бұзылыстарда колданылатын арнайы заттар (немесе	шекаралык жағдайларда)
Психоседативті әсері барзатгар	Психозға қарсы заттар Антидепрессантгар	Анксиолитикгер Тыныпггандырғыш затгар
Психосгимуляторлык әсері бар заттар	Антидепрессаятгар	Психостимуляторлар
Дені сау адамдарга психоседагивті	де, психостимуляторлық та әсер	көрсетпейтін заттар	Манияиы	емдеуге арналған заттар (лигий тұздары)	
188
Сипаты психоздық емес психикалық бұзылыстарда (невротикалык)
анксиолитиктер (дназепам жәнет.б.), тыныштаидырғыш заттар (бромидтер,
валериана препараттары) және психостнмуляторлар (пнрндрол)
тағайындалады. Пснхотропты заттарға галлюциногендер немесе
психотомнметнктер де (ЛСД-25, мескалин және т.б.) жатады. Бұл заттар
қысқа уақытқа жедел дамитын психоздар шакырады. Галлюциногендердің
емдеуде маңызы жоқ, бірак әлеуметтік тұргыдан көңіл аударуды талап етеді,
өйткені олар психикалык тәуелділіктің дамуына әкелетін заттарға жатады.
Теориялық меднцннада олар зерттеулік психоз шақыратын заттар ретінде
біраз каралады.
Пснхозға қарсы белсенді заттарды ашу және практикаға енгізу
медицинаның аса ірі жетістіктерінің бірі болып табылады. Бәрінен бұрын бұл
психнкалық ауруларды емдеудің жағдайын принципиалды түрде өзгертті.
Бұл препараттардың шьнуына дейін науқастардың осындай контингенттерін
емдеу барынша шекгелген болатын (негізінен электрошок және ннсулиндік
кома қолданылған). Сондай-ак психотропты заттар меднцинаның басқа да -
терапияда, анестезнологияда, неврологняда және т.б. салаларында
қолданылатын дәрілік заттардың қатарын барынша толыктырды. Психотропты
заттарды ашудағы табыстар бас миы қызметінің түрлі көрсеткіштерінің
механнзмдері секілді күрделі мәселелерді талкылауды түбегейлі зерттеулерді
(фармакологиялық, физиологнялык, биохимнялық, патофнзиологнялық)
айтарлықтай дәрежеде ынталандырғаны маңызды.
11.1. ПСИХОЗҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР (НЕЙРОЛЕПТИКТЕР)1
Бұл топтың препараттары психозға карсы әсер етеді және белгілі
дәрежеде айқын тьшыштандырғыш каснет көрсетеді. Психозға карсы әсері
олардың психоздың өнімді көріністерін жоюына (сандырак, галлюцннация)
және аурудың әрі карай дамуын кідіртуіне байланысты. Тыныштаидырғыш
қасиеті аффекгі реакциялардың жойылуымен, тынышсыздыктың, үрейдің
және козғалыс белсенділігінің төмендеуімен снпатталады.
Психозға қарсы әсерінің механизмі толығымен ашылмаған. Аталған топтың
көптеген препараттарының бұл әсері лимбиялык жүйенің постсинаптикалық
дофаминдік П2-рецепторларын тежеуіне байланысты деген жорамалдар
1 Грек тілінен пеігоп - жүйке, Іеріоз - нәзік, жұқа.
189
айтылады. Дофаминдік рецепторлардың тежегіш қасиеті олардын мінез-
күлыкдык реакциялар және жеке нейрондар деңгейінде дофаминмен және
дофаминомиметиктермен (апоморфин, фенамин) антагонизмдігімен байкалады.
Психозға қарсы заттардың дофамннергиялык жүйеге ықпал жасауы
оларға тән экстрапирамндалық бұзыпыстар секілді жанама әсерлер шақыру
мүмкіндіктері де түсіндіріледі. Бүл жағдайда барлық көріністер психозға
карсы затгар тежейтін дофаминге сезімтал рецепторлардың айтарлыкгай саны
орналасқан жер - неостриатумда жүреді.
Психозға қарсы заттар мен дофамнннің арасындағы антагоинзм
дофаминнің соңгы ядролар аймағына нонофоретикалық ннъекция түрінде
енгізу зертгеуперімен дәлелденеді. Тәжірибенің осындай жағдайында психозға
қарсы зат - амнназннді алдын ала енгізу дофамнннің соңғы ядролар
нейрондарына тежегіш әсерін жояды. Ннгростриарлы берілулерді және
неостриатумға байланысты кара субстанцияның тежегіш қызметін
төмендетуіне орай соңғысының қозғалыс белсенділігіи реттеуге катысы
өзргереді. Бұл жұлынның а-мотонейрондары белсенділігінің күшеюімен,
бұлшық еттер тонусының жоғарылауымен және дәрілік паркннсоиизмнің
дамуымеи жүреді (гипокннезия, қүрысу, дірілдеу банкалады).
Неостриатумның функционалды жағдайының өзгеруі иейролептиктердің
психозға қарсы әсерінің дамуыңда маңызды болуы мүмкін.
Психозға карсы заттардың дофаминдік рецепторларды тежеуіне басқа
да біркатар әсерлер байланысты (11.2. кестені қара).
Пснхозға қарсы заттардың тыныштандырғыш әсері бас мны
бағанасының жоғарылаған ретикулярлы формациясына жартылай ықпал
жасауымен болар. Пснхозға қарсы заттар ретнкулярлы формацияның
нейрондарынатікелей электрлік қоздыру жібергенде олардың қозғыпггығына
аз ыкпал жасан отырып, сыртқы тітіркеңдіргіштерге ЭЭГ-ның белсенділік
реакциясын жояды. Психозға карсы біркатар затгарды бас миы бағанасының
ретикулярлы формациясының нейрондарына ионофоретикалык жолмен
енгізгенде олар норадреналнннің қоздырғыш әсеріне сезімталдығын басады
немесе жоғалады. Яғни психозға карсы заттар адренорецепторларды тежей
отырып, арнайы афферентті жолдардың коллатералдарынан ретикулярлы
формациясының нейрондарына жүйкелік импульстердің берілуін теженді.
Тыныштандырғыш қасиетінде олардың лимбнялық жүйеге және
гипоталамусқа әсері маңызды рөл атқаратын болар.
190
11.2. Кесте. Психозға қарсы затгардын бас миының дофаминдік рецеп-
торларын тежегіш каснетіне байланысты кейбір әсерлері.
Дофаминдік рецепторлардың шоғырлануы	Негізгі эсерлері
Мезолимбиялык және мезокортикалды жүйелер	Психозға қарсы әсер. Эмоционалдық кеңілсіздік (инднфферентность). Депрессия.
Г ипоталамус - гипофиз	Дене температурасының төмендеуі. Галакторея (пролактиинін шығуы жоғарылайды)
Экстрапирамидалық жүйе	Паркннсоннзм көріністері; баяу дискенизия
Құсу орталығынын жіберу (“триггер”) аймағы	Құсуға қарсы әсер
Психозға қарсы заттардың тыныштандырғыш қасиеті ЭЭГ-да жоғары
вольтті баяу тербелулерінің (ЭЭГ сннхроннзациясының нәтижесі) дамуымен
байқалады.
Психозға қарсы заттар дофамин мен норадреналннге сезімтал
рецепторларды тежеуінен басқа, осы бногенді амнндердің босап шығуын
және олардың нейроналды ұсталуын белгілі дәрежеде бұзады.
Кейбір психозға қарсы заттардың (мысалы, фенотназнн туындылары)
психотропты әсерлерінің дамуымен қатар олардың серотониндік
рецепторларды және бас мнының М-холинорецепторларын тежейтін каснеті
де орын алады.
Психозға қарсы препараттарды “тнпті” және ”атипті” деп бөледі.
Олардың негізгі айырмашыльп<тары“типті” препараттарға экстрапирамидалық
жүйе қызметінің бұзылуы (паркинсонизм және баска да қозғалыстық
бұзылыстар дамнды) сияқгы жанама әсерлер тән. “Атипті” психозға қарсы
заттар бұл теріс әсерлерді сирек және аз деңгейде шақырады. Бұл
анырмашылықгың негізі рецепторлык әсерлерінің спектрі, атап антқанда
дофаминдік рецепторлардың әр түрлі тнптері болып табылады. Аталған
топтарға келесі препараттар жатады:
А. Психозға қарсы “тнпті” заттар
Фенотиазин туындылары
Амнназнн Трнфтазин Фторфеназнн
Тиоксантен туындылары
Хлорпротнксен
Бутирофенон туындылары
Галоперндол
Б. Психозға қарсы “атипті” заттар
Бензамидтер
Сульпирнд
191
Бензодиазепин туындылары
Клозапнн
Препараттардың көбісі №° радикалдарына байланысты бірқатар
топшаларға бөлінетін фенотиазин туыңдыларына жатады:
7. Алифатикалық туындылар (амнназин)
2. Пиперазиндік туындылар (трифтазин, фторфеназнн)
3. Пиперидиндік туындылар (тиорндазин)
Фенотиазин туындыларының “тнпті” өкіліне амнназнн
(хлорпромазин гидрохлорнді, ларгактил) жатады.
Аминазиннің әсер спектрі кең. Препарат ОЖЖ-не, сондай-ак шеткі
иннервацияға, атқарушы мүшелерге және зат алмасуға айқын әсер көрсетеді.
ОЖЖ-не ықпалы біркатар әсерлермен байқалады. Сонымен, аминазинге
психозға карсы және тыныштандырғыш әсер, сондай-ақ экстрапнрамндалық
бұзылыстар шақыру тән (ұзақ қолданғанда). Үлкен мөлшерлерде ол
гнпноздық әсер шақырады: сыртқы тітіркендіргіштермен жылдам үзілетін
беткейлік ұйқы дамнды.
Амнназинге қозғалыс белсенділігін төмендететін - мнорелаксация-
лаушы каснет тән. Бұл көбіне базапды ядроларға әсер ету аркылы бұлшық
етгер тонусының супраспинапды реттелуін тежеуіне байланысты. Аминазин,
сонымен қатар жұлындық рефлекстерге ретикулярлы формацияның
төмендегіш жеңілдетілген ыкпалдарын азайтады немесе толығымен жоады.
Препарат жұлынның өзіне әсер етпейді.
Аминазинжылу ретгеу ортальиынтежейді. Көбіиесешамаиы гипотермия
байкалады (жылудың шығуының жоғарылауына байланысты). Аминазнннің
әсерімен бір уақытта суық ауаны колданса дене температурасының барынша
төмендеуі байкалады.
Аминазнн IV қарыншаның түбіңде орналасқан жіберу аймағының
(ігі^еггопе) дофамиңдік рецепторларын тежеуіне байланысты құсуға қарсы
айқын әсер көрсетеді. Осыған орай аминазнн апоморфннмен, морфинмен,
хлорэтиламиндер тобының бластомаға карсы заттарымен шақырылатын
кұсуларды ескертеді (32; 32.1 тарауды қара).
Аминазнннің ОЖЖ-не ықпалының бірі бірқатар нейротропты
препараттардың - наркозға арналған заттардың, наркотнкалық әсері бар
ұйыктатқыш затгардың, опнондты анальгетикгердің әсерлерін шамадан тыс
күшейту мүмкіидігі болып табылады. Олардың әсерлерінің күшеюі аминазиннің
осы препаратгардың биотрансформация үрдістерін тежеуімен байланысты.
Аминазин шеткі иннервацияға даәсер етеді. Оның, әсіресе а-адрено-
блокаторлық касиеті айқын байқалады. Сонымен, аминазнннің катысында
адреналинге деген прессорлық реакция күрт төмендейді немесе адреналнн
әсерінің “бұрмалауы” (извращенне) дамиды да артериялық қысым төмендейді
(4; 4.2 тарауды қара). Сондай-ак амнназинге кейбір М-холнноблокаторлық
(атропин тәрізді) касиеттер тән. Бұл сілекей, бронхиалдык және асқорыту
192
бездері секрециясының аздағаи төмендеуімен жүреді. Ол вегетатнвті
ганглийлердегі қозудың берілуін бұзбайды.
Амнназин тек эфферентті иннервацияға ғана емес, сонымен катар
афферентті иннервацияға да әсер етеді. Жергілікгі енгізгенде ол соңынан
анесгезияға айналатын айкын тітіркендіру шакырады. Аминазиннің гистаминге
де қарсы аиқын белсеңділігі бар (гистаминдік Н^-рецепторларды тежейді; 25
тарауды кара). Соңдай-ақ ол миотропты әсерлі спазмолитик болып табылады.
Аминазинге артериялык қысымды төмеңдететін айқындығы көп немесе
аз әсерімен жүретін жүрек-тамыр жүйесіне ыкпал жасауы тән. Гипотензияның
механнзмі күрделі. Ол аминазиннің гипоталамус орталыкгарын тежеу|не, а-
адреноблокаторлық және спазмолитикалық қасиеттеріне, сонымен катар
жүрек жиырылу күшінің төмеңдеуіне байланысты. Гипотензияға әдетте
рефлекторлы тахикардия қосылады.
Аминазинді энтералды және парентералды жолмен енгізеді. Оның емдік
әсерінің ұзақтығы бір рет енгізгенде шамамен 6 сағ кұрайды. Асқазан-ішек
жолдарынан препарат толығымен сіңбейді. Бауырдың тосқауылы аркылы
бірінші рет өткеңде-ак метаболизмге түседі. Соңдыктан енгізудің айтылған
түрінде аминазнннің бножеткіліктігі шамамен 30% құрайды. Инъекция түрінде
көк тамырға аминазннді баяу енгізеді (оның тітіркендіргіш әсерін ескере
отырып). Ағзада оның айтарлықтай бөлігі бнотрансформацияға шалдығады.
Аминазнн және оның өзгерген әр түрлі өнімдері бүйрек және ішек аркылы
шығады. Олардың экскрециясы баяу жүреді (бірнеше тәулік бойы).
Амнназинді ұзак қолданғаида оған бейімделу пайда болады. Бірак бұл
оның тек тыныштандырғыш, гипотензивті және басқа да әсерлеріне
байланысты; психозға карсы әсері өзгермейді.
Бүйірлік тізбегінде фенотназнннің азот атомымен байланысқан
пиперазиндік циклы бар қосылыстар өздеріне үлкен назар аударады. Бұл
топқа метеразин, этаперазин, трифтазин, фторфеназин жәнет.б. жатады.
Трифтазнн (трнфлуоперазингидрохлориді,стелазин)аминазинге
қарағанда психозға қарсы тандамалы әсерімен және тыныштаидырғыш
әсерінің айкындығыныңтөмендігімен сипатгалады. Құсуғақарсы белсенділігі
аминазиннен басым. Соңғысынан айырмашылығы оның гипотензивтік,
адреноблокаторлык және миорелаксациялаушы әсерлері төмен.
Экстрапирамндалық бұзылыстар жиі дамиды.
Фторфеназнн (флуфеназин гндрохлориді, модитен) психозға
карсы белсенді зат ретінде тиімділігі трифтазинге ұксас. Құсуға карсы зат
регінде одан біраз басым. Әсерінің ұзақтығы 7-14 және одан да көп күнге
созылатын ұзақ әсерлі препарат фторфеназин декаиоат
(модитен-депо, флуфеназин деканоат) колданылады.
Фенотиазин катарының препараттары әр түрлі жанама әсерлер шақыруы
мүмкін. Бұл жалпы әлсіздік, апатия, ұйқышылдық, ауыз куысының кұрғауы,
193
асқазан тұсы аймағында, жүрек тұсындағы днскомфорт болуы мүмкін;
гипотензня, ортостатикалық коллапс (аталғандар көбіне аминазинді
колданғанда байкалады) болуы ықгимал. Кейде іркілісгік сарғыштану (әдетге
амнназинді қолданғанда) дамиды. Фентиазнн қатарының (әсіресе,
пнперазиндік циклы бар препараттарға) пснхозға қарсы заттарына
экстрапирамидалык бұзылыстар (паркинсонизм жәнет.б.) тән. Фентиазиндік
психозға карсы заттарды ұзақ колданғанда (көптеген айлар мен жылдар
бойы) баяу дискинезня1 дамуы мүмкін. Ол беттің, тілдің бұлшық етгерінің,
сонымен қатар қол-аяқтың және дененің бұлшык еттерінің еріксіз
хореоатетоидты жиырылуымен сипатталады. Егде жастағы наукастар да жиі
банқалады. Баяу дикинезияны медикаментоздық емдеудің тиімділігі төмен.
Әдетге мұндай жағдайларда психозға қарсы заттарды қабылдауды токтатады
немесе оның мөлшеріи төмендетеді1 2. Заттарды қабылдауды тоқтату
холнноблокаторлык белсенділікпен (антндепрессанттар, паркинсонизмге
карсы препараттар) жүреді, егер олар психозға қарсы заттармен
жұптастырылса. Кейде диазепам тағайындайды.
Залалды нейролептикалық синдром сирек жағдайларда дамнды. Ол
тағайындалған препаратқа дамыған идиосннкразия нәтижесі деп саналады.
Бұлшык еттің құрысуы дамнды, дене температурасы күрт жоғарылайды,
жүрек-тамыр жүйесіиің қызметі зардап шегеді, ақыл-ес бұзылады және т.б.
Мұндай науқастардың 10-20% өледі. Мұндай асқынуларды емдеу үшін
дназепам, бромокрнптин, дантролен’ тағайындалады. Қалтырау кезінде де
осылай денені сырттан суыту жүргізіледі.
Тәбеттің жоғалуымен, лоқсумен жүретін диспепсиялық бұзылыстар жиі
байқалады. Фенотиазнндер тері мен шырышты қабаттардың тітіркенуін
шакырады. Тітіркендіргіш әсерлер препаратгарды енгізу жолдарында дамуы
мүмкін (көк тамырға, бұлшык етке, энтерапды). Дерматиттер, сондай-ак
терінің фотосенсибнлизациясы байқалуы мүмкін. Ауыр асқынулары
лейкопения және агранулоцитоз болып табылады (сирек дамнды).
Тиоксантен туындыларына хлорпротнксен (труксал)
жатады. Химиялык құрылымы бойынша ол амнназннге ұқсас. Фентназин
1 Бұл бутирофенон және тиоксантеи туындыларын ұзақ қопданғанда байқалады.
Клозапнн мен сульпирид (төменді қара) фенотназин, бутирофенон және тиоксантен
-іуындыларынын психозға қарсы заттарына қарағанда бұл жанама әсерлердІ айтарлықтай
сирек шакырады.
2 Дегенмен, кейбір жағдайларда дискинезия айкындығының төмендеу і қолданылып
отырған психозға қарсы препараттың мөлшерін жоғарылатқанда байқалады.
5 Дантролеи саркоплазматикалык ретикулумдарға әсер етіп, калышй нондарының
шығуына кедергі жасай отырып, бұлшық еттердің миорелаксациясын шақырады.
Залалды ппіертермиядақолданылады.
194
туындыларынан айырмашылығы тиоксантен гетероцнклындағы азоттың
орнында екі байланыспен көміртек атомы тұр. Психозға қарсы әсерінің
айқындығы жағынан хлорпротиксен фенотиазин туыидыларына жол береді.
Препарат өзінің біраз депрессияға қарсы белсенділігімен кьізықгырады. Айкын
тыныштандырғыш әсер шакырады, құсуға қарсы касиеті бар, наркозға
арналған заттардың, наркотикалық әсерлі ұйықтаткыш заттардың және
опиоидты анальгетнктердің әсерлерін күшейтеді. Аз дәрежеде а-
адренорецепторларды тежейді.
Хлорпротиксеинің жанама әсерлері аминазинді колданғанда байкдлатын
әсерлерге ұқсас, дегенмен ол фотосенсибилизация мен терінің шұбарлануын
айтарлықгай сирек шакырады.
Психозға карсы заттар ретінде бутирофенон туындылары үлкен
қызығушылык тудырады.
Бұл косылыстар катарынан психикалык ауруларды емдеу үшін негізінен
галоперндол (галофен) қолданылады. оның әсері жылдам басталады
және ұзак уақытқа созылады. Ішке енгізгенде кан сары суындагы
макснмапды концентрациясы 2-6 сағ кейін аныкгалады және шамамен 3
тәулік бойы жоғары деңгенде сакгалады. Енгізген заттың шамамен 40%
бүйрек аркылы 5 тәулікген кейін шығады.
Галоперндолдың психозға карсы жоғары белсенділігі аздаған
тыныштаңдырғыш қаснетімен үйлеседі. Галоперидолдың психотропты
әсерінің механизмін оның дофамнндік рецепторларды тежеуімен, орталык
а-адреноблокаторлык әсерімен, сонымен қатар норадреналиннің нейронадды
ұсталуының бұзылуымен және шоғырлануымен байланыстырады.
Галоперндол аз мөлшерде құсу орталығының жіберу аймағындағы
дофамнндік О2-рецепторларын тежейді. Наркозға арналған заттардың,
наркотикалык әсерлі ұйыктатқыш заттардың және опноңдты анальгетиктердің
әсерлерін шамадан тыс күшейтеді. Фенотиазнндермен салыстырғанда
галоперидол “жылдам” ұйқының кезеңін кыскартпайды. Емдік мөлшерде
галоперндолдың гаиглиоблокаторлық және атропин тәрізді қаснеттері жок;
ол шеткі а-адренорецепторларды шамалы ғана тежейді. Әдетте артериялық
қысымды төмеңдетпейті, ортостатикалык гипотензия шақырмайды.
Галоперидолдың жанама әсерлерінен экстрапирамидалык жүйе жағынан
бұзылыстар жиі байкалады. Терілік реакциялар болуы мүмкін. Лейкопения сирек
дамиды. Мөлшерден тыс енгізгеңде үрей, коркыныш, ұйқысыздық байкалады.
Бутирофенонтуындыларыпрепараттарыныңбірі дроперндол.
Галоперндолдан айырмашылығы ол қысқа уақыт әсер етеді. Дроперндол
негізінен нейролептанальгезия үшін колданылады (ауыруды басатын зат
фентанилмен жұптастырылып; 8 тарауцы қара).
195
Орын басқан бензамидтер туындыларына сульпирид жатады.
Ол дофаминдік Э2-рецепторларға тандамалы әсер ететін тежегіш болып
табылады. Жеткілікті айқын психозға қарсы белсеңділігі бар. Оған тағы құсуға
қарсы әсер де тән. Тек болымсыз тыныштандырғыш әсер шақырады.
Сульпнридті қолданғанда аздаған гипотензня дамуы мүмкін.
Экстрапнрамидалық бұзылыстар аз дәрежеде байқалады. Асқазан-ішек
жолдарынан нашар сіңеді. і)/2=5-10 сағ.
Бензодиазепин туындыларына клозапин (лепонекс, азалептнн)
жатады. Клозапнннің дофаминдік О4-рецепторларға (фронтапды кыртыста,
миндаль тәрізді денеде және орталық мида табылған) және серотоннндік 5-
НТ2А-рецепторларға жоғарғы аффиннтеттігі аталған. Оның пснхозға қарсы
белсенділігі жоғары. Қолданудың басыида айқын тыныштандырғыш әсер
шақыруы мүмкін, бірак ол әсер жақын арада қайтып кетеді. Ас қорыту
жолдарынан жақсы сіңеді. Қан сары суындағы максимапды концентрациясы
шамамен 2 сағ кейін аныкталады. і)/2~12 сағ. Бүйрек және ішек арқылы
шығады. Басқа да психозға қарсы көптеген заттарға қарағанда ол
препараттың жегістігі болып табылатын экстрапирамндалық бұзылыстарды,
сондай-ак баяу дикинезияны айтарлыкгай сирек және аз деңгейде шакырады.
Клозапиннің бас миының М-холинорецепторларына және а,-
адренорецепторларынатежегіш әсері барынша айқын.
Препарат жақсы қабылданады. Клозапнннің психозға карсы “типті”
заггарға резистентгілігі бар науқастарды емдеуце тиім ділігін ескеру маңызды.
Дегенмен, емдеу кезінде шеткі қан құрылымының бакылауын жүргізу кажет,
өйткені агранулоцитоз жағдайлары байкалған. Сонымен катар гипотензия,
бастың ауыруы, бастың айналуы, гиперсаливацня, дене салмағының
жоғарылауы, снрек клонико-тоннкалык тырысулар байкалуы мүмкін.
Лейкопоэзге теріс әсер етуіне байланысты ол сирек колданылады және
клозапнннің құны айтарлықгай жоғары.
Психозғакарсы“атнпті”заттартобына рисперндон (рисполепт)
жатуы да мүмкін. Бензизоксазол туыңдысы. Дофаминдік О2-рецепторларды
да, серотониндік 5-НТ2А-рецепторларды да тежейді.
Психозға қарсы айқын қаснетімен сипатталады. Тәулігіне 1-2 рет
қабылдайды. Аз мөлшерде экстрапнрамндті бұзылыстарды мүлде
шақырмайды. Бірак препаратты үлкен мөлшерлерде колданғанда дамуы
мүмкін. Сонымен қатар гипотензия, ұйкысыздық, диспепсиялық бұзылыстар,
аллергиялық реакциялар байқалуы мүмкін.
Психозза қарсы заттарга тагы Каин>оІ/іа зегрепііпа Вепіһ өсімдігініц
алколоиды резерпин жатады. Бірақ қазіргі кезде оны өте сирек
қолданады- барлық басца препараттардыц жагымсыз болуында. Айцын
196
симпаталитикаяық эсер керсететін резерпин, сонымен ңатар гипертониялык,
ауруларды емдеуде қалданылады (14; 14.4 тарауды қара).
Психозға карсы заттарды психоздарда тағайындайды (әсіресе айқын
қозуларда, аффекті реакцияларда, агрессивтілікте, сандырактау,
галлюцннациялар байқалғанда). Сонымен қатар, олар опиондты
анальгетнктермен және этил спиртімен шақырылған дәрілік тәуелділікті
кешенді емдеуде тиімді болуы мүмкін. Фенотиазин мен бутирофенон
туындыларын кұсуға қарсы зат ретінде және тұрақгы ықылықга қолданылады.
Психозға карсы препараттардың иаркозға арналған заттардың, нарКотикалық
әсерлі ұйықтатқыш заттардың және опноидты анальгетиктердің әсерлерін
шамадан тыс күшейту қабінеттілігі жағынан практикалық маңызы бар.
Психозға карсы заттардың көбісі ұзақ қолданғанда оларға бейімделу
дамиды. Дәрігетәуелділік байқалмайды.
Пснхозға қарсы заттарды бауырдың, бүйректің патологнясыида,
декомпенсация көрінісімен жүретін жүрек-тамыр ауруларында, ОЖЖ-нің
органикалык ауруларында, қан жасаудың бұзылуыида қолдануға болмайды
немесе оларды абайлап қолдану қажет.
11.2. АНТИДЕПРЕССАНТТАР
Антидепрессантгар1 деп депрессияны е.мдеуде қолданылэтын зэттарды
атайды. Олар келесі топтар түрінде берілуі мүмкін:
I. Моноаминдердің нейроналды үсталуын тежейтін заттар
1. Серотонинмен норадреналинніц нейроналды ұсталуын тежейтін,
эсері тацдамаяы емес заттар
Имизнн Амитриптилин
2. ^дсері таңдамалы заттар
А. Серотониннің нейроналды ұсталуын тежейтін заттар
Флуоксетин
Б. Норадреналинніц нейроналды усталуын тежейтін заттар
Мапротилин
П. Моиоаминоксндазанын (МАО) тежегіштері
1. Әсері таңдамалы емес заттар (МАО-А жэне МАО-В тежегһшпері)
Нналамнд Трансамин
2. Әсері таңдамалы заттар (МАО-А тежегіштері)
Моклобемнд
1 Тьшыштандырғыш әсері бар антидепрессанттэрды кейде тимсшептиктер (грек
тіліиен іһутоз - жан, рух; Іеріоз - нәзік, жұқа), ал ынталандырғыш әсері барларын -
тимеретиктер (грек тілінен егеіо - тітіркеидіру) деп атайды
197
Медициналықпрактикадакеңкодданылуорнын үшциклды анти-
депрессанттар больштабылатынбіріншітоптыңдәрілікзатгарыалады,
Олар серотониннің де, норадреналиннің де кері нейроналды үсталуын тежейгін
таңдамалы емес антидепрессанттарга жатэды. Олардың өкіддерінің бірі -
н м и з и н (имипрамин, мелипрамин, тофранил). Оның аздаған тынышгандырғыш
әсермен үйлесегін айкын ангидепрөссивті каснегі бар. Сонымен катар, белгілі
жағдайларда психостимуляторлык компоненгі де байкалады (кейде біраз қозупар,
эйфория байкалады, ұйқысыздык болуы мүмкін).
Имизиннің әсер механизміне байланысты біркатар болжамдар айтылады.
Қабылданған сенімді жорамалдардың бірі олардың депрессияға карсы әсерін
серотоиин мен норадреналиннің нейроналды ұсталуын тежейтін қабілегімен
байланыстырады’. Бұл рецепторлардың аймағында меднаторлардың үлкен
концентрациясының жиналуына және олардың әсерінің күшеюіне әкеледі.
Атап айтканда лимбиялык жүйеге (миндаль тәрізді дене) серотониннің тежегііп
ықпалын күшейту нмнзнннің депрессняға қарсы әсерінің негізгі
механизмдерінің бірі болуы мүмкін.
Препарат, сондай-ак пресинаптнкалык а2-адренорецепторларды
(норадреналиннің босап шығуын жоғарылатады), серотоннндік (5-НТ1А1О)
және гистаминдік рецепторларды тежейді.
Имнзиннің орталық әсерімен қатар, бірталай шеткі М-
холиноблокаторлық (атропин тәрізді), а^-адреноблокаторлык, папаверин
тәрізді және айқын гистаминге карсы қасиеттері бар.
Имнзин асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді. Айтарлыктай дәрежеде
бауырда метаболнзмге түседі. Оның метаболнттерінің бірі -
дезмегилнмипраминнің (дезнпрамнн) депрессияға карсы айқын әсері бар
және оны медициналық практикада колданады. Метаболиттер, конъюгаттар
және езгермеген түрінде көбіне бүйрек (40% 1 -ші тәулікте), жартылай ішек
аркылы шығады.
Имизинді депрессняда қолданғанда емдік әсері 2-3 аптадан кейін
басталады. Жанама әсерлері көбінесе нмизиннің атропин тәрізді каснетіне
(ауыз қуысының қүрғауы, аккомодацияның бүзылуы, тахикардия, іпітің қатуы,
зәрдің бе лінуініңкңындауы) байланысты. Жүрек-тамыр жүйесі жағынан да
бұзылыстар байқапады. Имнзин емдік мөлшерде артернялык қысымды
төмеидете алады. Осылай, оның әсерінен кейде ортостатнкалык гипотензия
байқалады. Үлкен мөлшерлерде тахикардия, арнтмня шакыруы мүмкін.
1 Сондай-ақ имнзиннін және осыған ұқсас баска да антидепрессанттардын
депрессияға қароы әсері ОЖЖ-дегі серотониндік 5-НТ^-рецепторлардын, а2- және
Р- адренорецепторлардын тығыздығының томендеуіне байланысты деген жорамалдар
айтылуда.
198
Психикалық қызмет жағынан жағымсыз бұзылыстар дамуы мүмкін. Бұл
шамадан тыс тыныштандырғыш әсер немесе керісінше козу,
галлюцинациялар, ұйкысыздык болуы мумкін. Имнзннді кабылдаганда
бастың ауыруы, дірілдеу, терілік аллергиялық реакциялар, сарғыштану, сирек
лейкопеиия мен агранулоцнтоз байқалуы мүмкін. Препарат, сондай-ак дене
массасының жоғарылауына ықпал жасайды.
Имизинді глаукомада, куык асты безінің гипертрофиясына байланысты
зәрдің бөлінуінің бұзылуында қолдануға болмайды. Оны таңдамалы емес
МАО тежегіштерімен жұптастыруға болмайды, өйткені бұл кезде уытты
әсерлер дамнды. Егер осы екі антидепрессантгарды кезекпен тағайындайтын
болса, МАО тежегішін кабылдауды тоқгатканнаи кейінгі аралык 1,5-2 аптадан
кем болмауы керек.
Имнзингеұқсаспрепараткломнпрамин (анафранил). Серотониннің
кері ұсталуына айкын әсер етеді.
Амнтриптнлин (триптизол) құрылымы жағынан имнзннге
ұксас. Амнтриптилиннің және имизнннің фармакодинамикасы мен
фармакокинетнкасы бірдей. Амитриптилнннің депрессняға карсы
белсенділігімен катар психоседативті қаснеті айкын банқалады. Оның
ынталаңдырғыш әсері жок (11.1 тарауды қара). Сонымен қатар оның М-
холиноблокаторлық және гнстамннге қарсы қасиеті имизинге карағанда
басым. Амитрнптнлнн белсенділігі жоғары антндепрессиялық заттарға
жатады. Оныңемдікәсері 10-14 күннен кейін байкалады.
Үшжүйелікантндепрессантгарға,сондай-ак азафен (пнпофезннум)
жатады. Оның депрессияға карсы белсенділігі орташа және
тыныштандырғыш әсер көрсетеді. Келтірілген антңдепрессантгардан М-
холиноблокаторлық касиетінің болмауы сиякды жетістіктерімен өзгешеленеді.
Азафен күрделілігі жеңіл және орташа депрессняларда қолданылады.
Препаратты науқас жақсы көтереді. Жанама әсерлері кейбір жағдайларда
ғана байқалады, сондыктан азофен егде жастағы науқастарға жиі
ұсынылады. Оны ішке тағайындайды.
Қарастырылған препаратгар серотонин мен норадреналиннің нейроналды
ұсталуынатандамалыемес әсер етеді. Сонымен катар таидамалы әсер ететін
препараттар шығарылды. Осылай, серотонинніц нейронаяды усталуын
таңдамлы тежейтін цосылыстар сннтезделді. Осы препараттардың бірі
флуоксетнн (прозак, фрамекс). Химиялык кұрылымы бойынша ол
феноксипропиламннге жатады. Үшжүйелік антндепрессанттарға ұқсас
депрессняға қарсы жоғары белсенділігі бар. Әсері біртіндеп дамиды (1-4
апта ішінде). Үшжүйеліс антндепрессанттардан айырмашылығы - оның
тыныштандырғыш әсері ъф лде жоқ, әдетге біраз психостимуляторлык касиегі
199
байқалады және М-холиноблокаторлық әсері жоқ немесе өте аз,
адренорецепторларға әсері жоқ. Флуоксетннді қолданғанда гемодинамика
тұрақты болады. Дененің салмағы жоғарыламайды. Сонымен қатар,
флуоксетин төмен уыттыльнымен снпатталады.
Ішке қабылдағанда жақсы сіңеді. Бауырда метаболизмге түседі.
Метаболиттерінің бірі - норфлуоксетиннің айқын антидепрессиялық әсері
бар. Флуоксетиннің 1)/2=1-3 күн (норфлуоксетнннің 1І/2=7-15 күн).
Метаболиттері және өзгермеген препарат бүйрек арқылы шығады.
Жанама әсерлерінен тәбеттің бүзылуы, лоқсу, нервоздылық, бастың
ауыруы, ұйкысыздық, терілік себілулер байқалады. Флуоксетинді таңдамалы
емес МАО тежегіштерімен бірге тағайындауға болмайды, өйткені серотониннің
артык мөлшерінің жиналуымен сипатгалатын “серотониндік синдром” дамуы
мүмкін. Бұл бұлшық еттің құрысуымен, гипертермиямен және өмірге қауіп
төндіретін жүрек-тамырлық коллапспен байқалуы мүмкін. Айтылғандарды
ескере отырып, флуоксетнн мен таңдамалы емес МАО тежегіштерін
қабылдаудағы аралықтар 2 аптадан кем болмауы керек.
Фпуоксетиннің тамак ингредиенттерімен өзара әсерлесуі байкалған жоқ
(таңдамалы емес МАО тежегіштерінен айырмашылығы).
Флуоксетнн депрессиялық жағдайларды емдеудегі медицинадалық
қолдануда кең өріс алды.
Медициналық практикада серотониннің нейроналды ұсталуының
тандамалы тежегіштерінен бірқатар жаңа препараттар - сетралин, пароксетин
жәнет.б.ұсынылды.Әсерібарыншатаңдамалы препарат пароксетин
(паксил). Іп уііго зерттеулерінде пароксетнн норадреналинге қарағанда
серотониннің кері ұстапуын 320 есе басым тежейді (сетралин - 190 есе,
флуоксетин - 20 есе). Пароксетнннің жоғары антидепрессиялық және
анксиолитикалық (үрейге қарсы) қасиеттері бар. Шамалы М-
холиноблокаторлық әсер көрсетеді.
Энтералды жолмен енгізгенде толығымен сіңеді. Заттың 93-95% қан
сары суының белоктарымен байланысады. Пароксетнннің негізгі бөлігі
бауырда метаболизмге түседі; белсенді метаболиттёр пайда болмайды.
Метаболнттер көбіне бүйрек арқылы (~62%), ал қалған бөлігі ішек арқылы
шығады. Т1/2~21 сағ. Препараттың “жартылайөмірі”бүйрекжетіспеушілігінде
және бауырдың циррозында ұлғаяды.
Препарят тәулігіне 1 рет енгізіледі. Әсері 1-2 аптадан кейін дамнды.
Емдеудің ұзактығы айлармен өлшенеді және депрессияның түріне байланысты
болады.
Пароксетинді науқас жақсы көтереді. Жанама әсерлері сирек
байқалады. Лоқсу, бастың ауыруы, кейде ауыз қуысының құрғауы,
ұйқышылдық, бастың айналуы және т.б. болуы мүмкіи.
200
Сондай-ак норадреналиннің нейроналды үстаяуын таңдамаяы тежейтін
трепарат—мапротнлин (лудиомил) синтезделді. Фармакопогиялык касиепері
кәне қолдану көрсеткіштері бойынша имизинге ұксас.
Ас қорыту жолдарынан баяу сіңеді (9-16 сағ). Препаратгың 90% қан
:ары суының белоктарымен байланысады. Т1/2=43-51 сағ. Бауырда
інотрансформацияға ұшырайды. Мапротилин және оның метаболиттері
іегізінен бүйрек аркылы шығады.
Норадреналинніңнейроналдыұстапуына,соныменкатар дезипрамин
іе таңдамалы әсер көрсетеді. Жоғарыда айтылғандай, ол имизиннің метаболиті
юлып табыпады. Әсерінің сипаты бойынша имизингеұксас. Тыныштандырғыш
кәне М-холиноблокаторлық әсерлерді аз дәрежеде шақырады.
МАО тежегіштері тобының антидепрессанттары әсері таңдамалы
кәнетаңдамалы емес препараттарға бөлінеді.
Қазіргі таңда таңдамаяы емес МАО тежегіштері (МАО-А жэне МАО-В
зсер етеді) аса жогары уыттылықтарына байланысты сирек қолданылады.
інтидепрессанттарды таңдаганда ереже бойынша моноаминдердің
іейронаяды усталуына ықпал жасайтын препараттарга көп көңіл бөлінеді.
Цегенмен, кейбір жагдайларда, эсіресе таңдамалы эсер көрсететін МАО
'пежегіштері қолайлы болуы мүмкін.
Таңдамалы емес МАО тежегіштері норадреналин мен серотониннің
•потыгу дезаминдену урдісін тежейді, ая ол соңгыларының ми тіндерінде
тйтарлықтай мөлшерде шогырлануына экеледі. Бүл препараттардың көбісі
МАО-ны қайтымсыз тежейді. Осыган байланысты МАО-ның қайта
^алыптасуы үшін біраз уақыт қажет, ол жаңадан синтезделуі тиіс (2 аптага
іейін). Оның барынша тежелуі МАО тежегіштері сіңіп болганнан кейін
бірнеше сагаттан кейін байқалады. Бірақ, депрессиягақарсы эсері7-14 күннен
кейін дамиды. Қарастырылып отырган топтың эсер механизмі тек МАО-ны
тежеуімен гана емес болар, өйткені бүл эсер мен депрессияга қарсы
белсенділіктің арасында үдайы параллелизм бола бермейді. Бүл
препараттардың ГАМҚ-ның алмасуына да ықпал жасауы жоққа
шыгарылмайды.
МАО тежегіштерінің депрессияга қарсы эсерлерімен қатар, айқын
психостимуляторлық қасиеттері бар (эйфория, қозу, үйңысыздық шақырады).
МАО тежегіштерірезерпиннің тыныштандыргыш, гипотензивтіжэне
басқа да бірқатар эсерлері жагынан белсенді антагонисті болып табылады.
Бүл резерпиннің мида катехоламиндер мен серотониннің мөлшерін
төмендетуімен, ал МАО тежегіштері оган қарама-қарсы эсер көрсетуімен
түсіндіріледі.
МАО тежегіштері эсерлерінің қатысында симпатомиметикт&дің
(фенаминнің, эфедриннің, тираминнің, сонымен қатар тамақ өнімдеү^нің
201
қүрамындаболатын, мысалы ірімшікте (сыр) тираминнің' айтарлықтаймөлшері
болады) прессорлық қасиеті кушейеді. Бүл заттар адренергиялық үиітардан
МА О-ның тежелуіне байланысты жинапган норадреналиннің артық мөлшерінің
б&лініп шыгуына ықпал жасайды. Бүл кезде гипертензивті криз1 2 дамиды.
МАО-ның ингибиторлармен тежелуі тек ОЖЖ-де гана емес, сондай-ақ
шеткі тіндерде де жүреді. Сонымен қатар бүл препараттар МАО-ның
белсенділігін гана емес жэне бірқатар ферменттік жүйелердің белсенділігін де
басады. Осылай, бауырдың микросомалды ферменттерінің тежелуіне
байланысты МАО тежегіштері ингаляциялық емес наркозга арналган
заттардың, фенотиазин қатарының психозга қарсы заттарының, опиоидты
анальгетиктердің, эпилепсияга қарсы жэне т. б. заттардың эсерлерін үзартады.
МАО тежегіштерінің гипотензивті белсенділігі бар, бүл адренергиялық
тапшықтардың варикозды кеңеюлерінен норадреналиннің босап шыгуын
тежеуіне байланысты болуы мүмкін. Стенокардияда олар ауыру сезімін
басады (жүректен рефлекстердің орталық звеноларын тежеуімен болар).
Асқазан-ішек жолдарынан МА О тежегіштері жақсы сіңеді. Көбінесе бүйрек
арқылы шыгады. МАО тежегіштерінің уыттыгы айтарлықтай жогары.
Негізінен бүл бауырга байланысты болады (ауыр гепатит шақыруы мүмкін).
Сонымен қатар олар үйқысыздықтың жэне кейбір жагдайларда дамитын
дірілдеу мен тырысудың себептері болатын ОЖЖ-сін қоздырады. Бүл
заттарды қолдану ортостатикалық гипотензиямен жүруі мүмкін. МАО
тежегіштерін басқа да нейротропты заттармен абайлап жүптастыру
қажет, өйткені бүл жагымсыз эсерлердің дамуына экеледі (мысалы,
наркотикалық қасиеті бар заттармен, симпатомиметиктермен, үиіжүйелік
қатардың антидепрессанттарымен). Сондай-ақ МАО тежегіштерін
қабылдау кезінде диетадан қүрамында тирамині бар тагамдарды алып тастау
керек (ірімшік жэне т.б.).
МАО тежегіштеріне дэрілік тэуелділік тумайды.
МАО тежегіштері ретінде көптеген гидразин туындылары синтезделді.
Цегенмен, қазіргі таңда медицина практикасында гидразиндік
препараттардың біршамасы гана қолданылады, мысалы ниаламид
(ниамид, нуредал). Бүл тиімділігі өте төмен антидепрессанттардың бірі.
Бірақ, оның с&зсіз артықшылыгы болып келетін бауыргауытты қасиеті жэне
басқа да жанама эсерлері аз дэрежеде байқалады.
Химиялыққосылыстардың басқакласына (“гидразиндікемес") транс-
амин (транилципромин, парнат) жатады. Ол фенилциклогц>опиламин болып
1 Қалыпты жағдайда тирамин айтарлыктай дәрежеде ішек қабырғасында және
бауырда болатын МАО-мен де ыдырайды.
2 Таңдамалы емес МАО тежегіштерінің тамақ өнімдерінде кездесетін
симпатомиметиктерменөзараәсерлесуін«ірімшікәсері>>(ағышпынтілінен «сһеезе е$гсі»)
деп жиі атайды.
202
табылады, ягни қүрылымы бойынша фенилалкиламиндерге (мысалы,
фенаминге) үқсас. Трансамин-МАО-ныңкүштіқайтымды тежегіші. Олбүл
топтың аса тиімді антидепрессанттарына жатады. Оның емдік әсері
көптеген гидразиндерге қараганда (ниаламидте - 12-14 күннен кейін,
трансаминде - 2-7күннен кейін) біраз жылдам басталады.
Трансаминнің фармакодинамикасы басқа да МАО тежегіштеріне үқсас.
Осыган қоса оның кейбір симпатомиметикалық әсерлерінің бар екенін ескерген
жөн (әсері фенаминге үқсас).
‘Тидразиндік емес " қосылыстардың бауырга уытты әсері гидразин
тобының препараттарына қараганда аз дэрежеде байқалады. •
Таңдамалы емес МАО тежегіштері тобының антидепрессанттары
бауырдың, бүйректің ауруларында, ми қан айналымының бүзылуында, айқын
психикалық қозуларда қарсы көрсетілген.
Соңғы жылдары МАО-А таңдамалы түрде қайтымды тежейтін
препараттарга назар аударылып жатыр. Оларға моклобемнд
(аурорикс), пиразидол және басқалар жатады. Бұлар МАО-ның
қайтымсыз тежегіштеріне қарағанда қысқауақыт әсер етеді. Сонымен қатар
таңдамалы емес МАО тежегіштеріне тән тамақ құрамындағы
симпатомиметиктермен (мысалы, тираминмен) өзара байланысу барысыңда
туатын гипертензивті криздің даму мүмкіңцігі оларды қолданғанда төмеңдейді.
Моклобемнд бензамнд туындыларына жатады.
Пнразидол - бұл тетрациклді қосылыс. Химиялық құрылымы
бойынша ол индол туындысына жатуы мүмкін. Пиразндолдың депрессияға
қарсы әсері науқастың жағдайыиа байланысты тыныштандырғыш
(тынышсыздық, үрей болса) немесе ынталандырушы (тежелген жағдайда)
әсерлермен жүреді. Оның депрессняға қарсы әсер механизмі МАО-А
қайтымсыз тежеуімен және норадреналиннің нейроналды ұсталуын басатын
қабілеттілігімен түсіндіріледі. Пиразндолдың М-холиноблокаторлық
белсенділігі жоқ. Препаратты науқастар жақсы көтереді. Жанама әсерлері
сирек дамиды. Пиразидолды ішке қабылдайды.
Ц.З.МАНИЯНЫ ЕМДЕУГЕ АРНАЛҒАН ЗАТТАР
Манияны1 емдеуде пснхозға қарсы заттар және литнй тұздары
қолданылуы мүмкін. Психозға қарсы заттар тек манияда ғана тиімді бола
қонмай, дамуы әр түрлі ажитациялық1 2 жағдайларда да тнімді. Олардың әсері
жалпы тежелулермен, апатиямеи және ұйқысыздықпен байқалады. Литий
1 Мания - қозудың айрықша жоғарылауымен жүретін жағдай; маниакалды-
депрессивті пснхоздың кезеңдерінің бірі (грек тілінен тапіа - ақылсыздык, ессіздік).
2 Ажитация (француз тілінен) - қатты қобалжу, қозу жағдайы.
203
тұздарының әсері барынша таңдамалы. Олар пснхнкалық жағдайды
айтарлыктай дәрежеде қалыптастыра отырып, манияда фармакотерапиялық
әсер көрсетеді, бірак жалпы тежелулер шақырмайды. Айқындығы шамалы
тыныштандырғыш қасиеті байқалуы мүмкін.
113.1. ЛИТИЙ ТҰЗДАРЫ
Литий тұздары негізінен манияны емдеу үшін және оның алдын апу
үшін қолданылады.
Оның әсер ету механизмі белгісіз. Болжамдардың бірі Ма+ ағымына
әсер етуіне байланысты болуы мүмкін. Ьі+ бір валентті катионды
болғандықтан жылдам натрий өзекшелері аркылы жасуша ішіне енеді де
жартылай Яа+ орнын басады. Бірак литий иондары кинетикасының натрий
иондарынан айырмашылығы бар. Ьі+жасушалардан баяу шығып,
деполяризация үрдісінде байкалатын жасуша ішілік және жасушадан тыс
натрийдің алмасу жылдамдығын, сондай-ақ К+ таралуын бұзады. Сонымен,
литий норадреналин мен дофаминнің босап шығуын төмендетеді деген
мәліметгер бар.
Литий, сонымен қатар екіншілік берілулерге ықпал жасайды. Ол
фосфоинозитолдық жолды тежеп, инозитолтрнфосфаттың және
диацилглицеролдың пайда болуын төмеңдететіні аныкталған. Соңғысы а-
адренорецепторлар және М-холннорецепторлар жүйесінің екіншілік
берілгіпггері болып табылатыны белгілі. Соңдай-ақ, литий баска да екіншілік
берілгіштің - цАМФ-тың (аденилатциклазаны тежеуіне байланысты болар)
мөлшерін төмендете алатындығы жайлы мәліметгер бар.
Литий тұздарын энтералды енгізгенде жіңішке ішектен жақсы сіңеді.
Ағзада барынша біркелкі таралады. Баяу болса да гематоэнцефалды
тосқауылдан өтеді. Жұлын сұйығыида литийдің мөлшері қан сары суыидағы
мөлшерге қарағанда 2 есе кем болады. Литий фильтрация жолымен бүйрек
аркылы шығады, оның 4/5 бөлігі реабсорбцияға түседі.
Литнйдің мөлшері қан сары суында шамамен 24 сағ кейін 50%
төмендейді. Оның элиминациясының жылдамдығын днетада натрнй
хлоридінің мелшерін ұлғайту аркылы жоғарылатуға болады. Натрий хлоридін
енгізуці төмендеткенде немесе оның шамадан тыс шығуында ағзада литийдің
кідіруі байқалады және бұл интоксикацияға әкелуі мүмкін (мысалы, натрий
нондарының шығуына ықпал жасайтын зәр айдағыш заттарды қолданғанда,
сонымен қатар тұзсыз диетада). Литий иондары лактация кезінде белгілі бір
мөлшерде сүт бездері арқылы шығып, балада ннтокснкация шақыруы
мүмкіндігін ескерген жөн.
204
Медициналық практикада литийдің түрлі тұздары қолданылады
(карбонат, хлорид, ацетат, цитрат). Кеңінен тараған препарат - л и т и й
карбонаты (Ьі2СО3). Оны тек эитералды жолмен енгізеді.
Жоғарыда аталғандай, литий тұздарының маңызды қолдану
көрсеткіштерінің бірі - манияны емдеу. Литийдің психозға қарсы заттардан
әсерінің басталуының баяулығымен (2-3 апта), таңдамалы манияға қарсы
әсерімен, айқын тыныштаңдырғыш әсерінің болмауымен өзгешеленеді
(науқастарда әлсіздік, апатия шакырмайды).
Литнй тұздары манияның, сондай-ақ депрессияның алдын алуца
тиімділігі жағынан маңызы зор (маниакалды-депрессивті психозда).
Литий тұздарының емдік кеңдігінің аздығын ескерген жөн (емдік индексі
2-3 тең). Сондықган литий тұздарын қолданғанда олардың қандағы мөлшерін
жүйелі түрде бақылап отыру қажет (ол 1,6 мэкв/л аспауы керек).
Литий тұздарын қолдану түрлі жанама әсерлермен жүруі мүмкін:
диспепсиялық бұзылыстармен, бұлшық етгердің әлсіздігімен, дірілдеумен,
полиуриямен, шөлдеумен. Кейде уытты емес зоб дамнды. Литий тұздары
бүйректің шығару қызметінің бұзылуында, қалқанша безінің
дисфункциясында қарсы көрсетілген. Асқазанның және он екі елі ішектің
ойық жараларында, холециститте литий тұздарын абайлап қолдану қажет.
Литий тұздарымен жедел улану құсумен, диареямен, атаксиямен,
дизартриямен, тырысулармен жүреді. Ауыр жағдайларда акыры өлімге
әкелетін кома дамиды. Жедел улануларды емдеу ағзадан литийдің шығуыи
жылдамдатуға бағытталған. Осы мақсатпен осмостық диуретнктер, натрнй
гидрокарбонаты, ал қажетті жағдайларда гемоднализ жүргізеді.
Маниакапды-депрессивті жағдайдың дамуының алдын алу үшін кейде
эпилепсияғакарсыпрепараттар карбамазепин және натрнй валь-
п р о а т ы қолданады (егер литий тұздары қажетгі әсер көрсетпесе).
11.4.	АНКСИОЛИТИКТЕР' (ТРАНКВИЛИЗАТОРЛАР)1
Бұл затгардың негізгі әсерлері анксиолитикалық (транквилизаторлық)
болып табылады. Ол ішкі кернеудің төмеңдеуімен, мазасыздықтың, үрейдің,
қорқыныштың жойылуымен байқалады. Сонымен қатар көптеген
анксиолитиктер тыныштандырғыш әсер көрсетеді. Анксиолитиктер негізінен
невротикалық және иевроз тәрізді (реактивті) жағдайларда қолданылады. 1 2
1 Латын тіліиен апхіиз - үрейленген, үркектеиген, әбден корыққан, грек тілінен
Іузіз-яру. Анксиолитнктерді кейдеатарактиктер(гректілінена/агах/а-бірқалыптылық,
рухтың тыиыштығы), кііні транквнлизаторлар, сонымен қатар психоседативті,
психостабилизациял^шы, антиневротикалық заттар деп атайды
2 Латын тілінен ігапдиііііит - тыныштық, бірқалыптылық.
205
Препаратгардың көбісі (амизидден басқасы) вегетативті иннервацияға әсер
етпейді; анксиолитиктер экстрапирамидалык бұзылыстар шақырмайды.
Аиксиолигикгер препараттары келесі топтарта бөлінеді'.
1.	Бензодиазепин рецепторларының агонистері (диазепам, феназепам
және т.б.)
2.	Серотонин рецепторларының агонистері (буспирон)
3.	Әсерлері эртүрлі заттар (амизил және т.б.)
Заттардың бірінші топтары кеңінен қолданылады. Химиялық
құрылымдары бойынша бұл заттар бензодиазепин туындыларына жатады.
Бензодиазепиндік анксиолитиктер әсерлерінің ұзактығы бойынша
бөлінеді. Бұл кезде негізгі препараттың да, сондай-ақ оның ағзада пайда
болған белсенді метаболитгерінің де жалпы ұзақтығы ескеріледі.
Келесі топтарға бөлінеді:
1.	Әсері ұзақ (і =24 - 48 сағ)
Феназепам Диазепам (сибазон,седуксен,валиум)
Хлордиазепоксид (хлозепид,элениум)
2.	Әсерінің ұзакгығы орташа (С!/2 =6 - 24 сағ)
Н о з е п а м (оксазепам, тазепам)
Лоразепам Алпразолам
3.	Әсері қыска (СІУ2 6 сағ)
Мидазолам (дормикум)
Бензодиазепиндік препаратгарға келесі әсерлер тән:
•	анксиолитикалык
•	тыныштандырғыш
•	ұбықгаткыш
•	бұлшық етгерді босаңсытатын
•	тырысуға қарсы
•	амнестиялық
Келтірілген бензодиазепиндер айқын анксиолитикалық және
тыныштандырғыш қасиет көрсетеді. Эмоционалдық кернеулерді тежен
отырып, олар сондай-ақ ұйқының дамуына ықпал жасайды. Бұл
препаратгардың психотропты әсерін олардың лимбиялық жүйеге әсерімен
байланыстырады. Сонымен, бензодиазепнндер гипоталамус және бас
миыныңретикулярлы формациясынақарағанда гиппокамп нейрондарының
белсеиділігіи кенеттен көп дәрежеде төмендететіні анықталған. Олар
лимбиялық жүйеде, сондай-ақ гипоталамуста импульстік кейінгі әсерлерді
басады. Ми бағаиасының белсендендіруші ретикулярлы формациясына
тежегіш әсерінің біршама маңызы бар болар, өйткені бензодиазепиндер
ретикулярлы формацияны тітіркендіруде жауап ретінде пайда болатын ЭЭГ
белсендендіруініңреакциясын басады.
206
Беизодиазепиидердің әсер механизмі ГАМҚА-рецепторларымен тығыз
байланысқан бензодиазепнндік рецепторлардың агонистері болуына
байланысты. Бензодиазепнндік рецепторларды ынталандырғанда ГАМҚа-
рецепторларының аллостериялық ынталануы байқалады. Сондықтан
бензодиазепиндердің өздеріне ұксас рецепторлармен байланысы ГАМҚ-
миметикалық әсерлермен жүреді. Бұл кезде еніп жатқан СГ салдарынан СГ
иондарына арналған өзекшелерініңашылу жиілігі жоғарылайды. Мембрананын
гиперполяризациясы және нейроналды белсенділікгің тежелуі байқалады.
Барынша тиімді анксиолитиктердің бірі-феназепам болып рабылады.
Оның анксиолитикалықжәне ұйыкдатқыш қасиетгері диазепамнан басым.
Бензодиазепиндер айқын анксиолитикалық әсеріне және минималды
немесе мүлде болмайтын тыныштандырғыш-гипноздық қаснеттеріне қарай
бөлінеді. Мұндай препараттарды кейде “күндізгі анксиолнтнктер” деп
белгілейді. Олардың қатарына м е з а п а м (рудотель) жатады.
Бензодназепнидер миорелаксацня шақырады, себебі жұлындык
полисинаптикалық рефлекстер тежеледі және олардың супраспиналды
реттелуі бұзылады (мұндай заттар орталық миорелаксаиттардың қатарына
жатады). Бензодиазепиндердің тырысуға қарсы белсенділігі бар. Жоғары
мөлшерде амнезия шақыруы мүмкін. ОЖЖ-не тежегіш әсер көрсететін
наркотикалык қаснеті бар затгардың әсерлерін шамадан тыс күшейтеді. Олар
вегетативті иннервацияға әсер етпейді (олардың М-холиноблокаторлық,
ганглиоблокаторлык және адреноблокаторлық қасиетгері жоқ). Әдетгегі емдік
мөлшерлерде артериялык кысымды өзгертпейді.
Бензодиазепиндер липофнлді қосылыстар болғандықтан
гематоэнцефалды және басқа да тосқауылдардан жеңіл өтеді. Ас қорыту
жолдарынан, әсіресе он екі елі ішектен жақсы сіңеді. Борінен бұрын жылдам
- диазепам, баяуырақ - нозепам абсорбцияланады; аралық жағдайды
алпразолам, мидазолам алады.
Бензодиазепнндер ағзада биотрансформацияға түседі. Кейбір
метаболитгер айқын және ұзақ анксиолитикалық қасиет көрсетеді. Мысал
ретінде қан сары суында мөлшерінің 50% төмендеуі (іІ/2) 40-200 сағ
аралығында жүретін хлордиазепоксид пен диазепамның метаболиті Ы-
дезметилдиазепам (нордиазепам) болуы мүмкін.
Бензодиазепиндердің және олардың метаболиттерінің көбісі қан сары
суының белоктарымен байланысады (70 - 90%). Сонымен қатар
липофидділігіне байланысты бірталай препараттар май тіндерінде шоғырланады.
Метаболиттер, конъюгаттар (глюкуронидтер) және өзгермеген
түріндегі препаратгардың біршамасы негізінен бүйрек арқылы, жартылаЙ
ішек арқылы шығады.
207
Бензодиазепиндерді науқастар жақсы көтереді. Дегенмен, оларды
колданғанда жанама әсерлер байқалуы мүмкін: ұйкышылдык, қозғалыс
реакцияларының баяулауы, есте сақтау қабілетінің бұзылуы, әлсіздік,
диплопня, бастың ауыруы, лоқсу, менструалдық циклдың бұзылуы,
жыиыстық потеицияның төмендеуі, терілік себілулер. Бензодиазепнндерді
ұзақ колданғанда (6 ай) бейімделу дамиды, тіітгі дәріге тәуелділік тууы мүмкін
(дсихикалык және физңкалык). Тоқтату синдромы барбитураттарға дамыған
фнзикалықтәуелділіккеқдрағанда жеңілірек жүреді.
Бензодиазепиндердің арнайы антагонистерінің бірі - флумазенил
болып табылады. Ол бензодиазепиндік рецепторларды тежейді және көптеген
бензодиазепиндік анксиолитиктердің орталық әсерлерінің айқындығын
толығымен жояды немесе төмендетеді.
Әдетге флумазенил бензодиазепиндердің әсерлерінің калдыктарын жою
үшін (мысалы, оларды хирургиялық практикада немесе диагностикалық
процедураларда қолданғанда), сондай-ақ мөлшерден тыс енгізгеңде немесе
жедел упануларда қолданылады. Флумазенилдың бауырлық энцефалопэтияда
тиімді әсері жайлы мәліметгер бар, бірақ бұл әлі де терең зертгеулерді талап
етеді.
Препаратты әдетге көк тамырға енгізеді, өйткені ішке енгізгенде оның
бірталан бөлігі бауырлык тоскауылдан бірінші рет өткеңде метаболизмге
түседі. Флумазенил кысқа уакыт әсер етеді - 30-60 мнн, сондықтан қажетті
жағдайларда оны қайталап енгізеді.
Серотониндікрецепторяардың агонистеріне (жартылай) б у с п н-
р о н жатады. Химиялық кұрылымы бойынша ол азаспиродекандион болып
табылады. Бас миыныңсеротониндікрецепторларының 5-НТ^түріне жогары
аффинитеті бар. Қолда бар мәліметгер бойынша соңғысы соматодендриттік
ауторецепторларға жатады. Олардың ынталануы тігіс ядросы нейрондарының
белсенділігінің төмеңдеуіне және серотоннннің сннтезі мен оның бөлініп
шығуының азаюына әкелетін аутоингибиторлық әсерімен жүреді. Сонымен
қатар, буспирон дофаминдік рецепторлармен байланысады. Бензодиазепиңдік
рецепторларменбайланыспайды, ГАМҚ-миметикалықкасиетіжоқ. Жеткілікгі
айкын анксиолитикалық белсенділігі бар (снбазонға ұксас). Қолданғанда
оның әсері баяу дамиды (1-2 апта шамасында). Препараттың
тыиыпггандырғыш, тырысуға кдрсы және бұлшық еттерді босаңсытатын
қасиеті жоқ. Мәліметтер бойынша буспиронда бейімделу және дәріге
тәуелділік шакыру қабілеттілігі аз байкдлады.
Асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді, бірак бірталай болігі бауырда
ыдырап кетеді (биожеткіліктігі шамамен 4% тең). Буспирон айтарлыктан
дәрежеде (95%) қаи сары суының белоктарымен байланысады. Буспнрои
208
мөлшерінің қан сары суында 50% төмендеуі 4-8 сағ аралығында жүреді.
Бауырда белсенді метаболизмпе түседі (90% жоғары); метаболиттер бүйрек
арқылы шығады.
Науқастар препаратты жақсы көтереді. Жаиама әсерлерінен кейде
нервоздық, бастың айналуы, парестезия, лоқсу, диарея байқалуы мүмкін.
Әсеряері эртүрлі анксиолитиктер тобына химиялық қүрылымы және
эсер механизмі бойынша өзгешеленетін заттар жатады.
Қарастырылган топтардан дифенилметан туындысы ам из и лды ц
(бенактизин) айтарлықтай айырмашылыгы бар. Ол орталыц
холиноблокаторлар тобына жатады. Олардыц тыныштандыргыш эсері
белгілі дэрежеде бас миыныц ретикулярлы формациясыныц М-
холинорецепторларын тежеуіне байланысты болар. Бүл жайлы амизилдыц
М-холиномиметиктермен шақырылган ЭЭГ белсенділігініц реакциясын жою
мүмкіндігі растайды. ЭЭГмәліметтері бойынша амизил синхронизациялаушы
қасиет көрсетеді: жогары вдльтты баяу тербелістер байқалады.
Амизил наркотикалық эсері бар заттардыц жэне опиоидты
аналъгетиктердіц эсерін күшейтеді. Тырысуга қарсы белсенділігі бар. Жөтел
рефлексін басады.
Амизиггга, содай-ақ шеткі М-холиноблокаторлық қасиет тэн (орталық
М-холинорецепторларга әсеріне қараванда аз байқалады). Осыган
байланысты ол тегіс бүлиіық еттердіц түйілуін азайтады. Көз қарашыгын
кецейтеді, бездердіц секрециясын төмендетеді. Сонымен қатар амизилдыц
анестезиялық және гистаминге қарсы қасиеттері бар.
Амизи/і ішектен жақсы сіцеді Бірнеше сагат бойы эсер етеді. Зэрмен шыгады.
Жанама эсерлері негізінен оныц М-холиноблокаторлық қасиетіне
байланысты (ауыз қуысыныц қүргауы, тахикардия, көз қарашыгыныц кецеюі
жэне т.б.). Препаратты глаукомада қолданугаболмайды.
Анксиолитиктерге, сондай-ақ триоксазин, оксилидин
(бензоклидин гидрохлориді) және бірқатар препараттар жатады.
Анксиолитикалық қасиеттер Р-блокаторларда да табылган.
Бұл топтың препаратгарын негізінен невроздарда және невроз тәрізді
жағдайларда қолданады. Оларды хирургиялық кірісулер жүргізер алдындағы
премедикацияларда тағайындайды. Олар үйқысыздықта кеңінен
қолданылады. Бензодиазепиндер эпилепсиялық статуста (көк тамырға
енгізеді), қаңқа бүлшық еттерінің гипертонусымен жүретін иеврологиялык
бұзылыстарда тиімді. Қызметі ерекше көңіл бөлуді және жылдам
реакцияларды талап ететін науқастарға (мысалы, көлік жүргізушілеріие)
бензодиазепиндерді амбулаториялық түрде тағайындауға болмайды.
Жаңа препараттарды іздестіру әр түрлі медиаторлық жүйелерге ықпал
жасайтын таңдамалы әсер ететіи және мүмкіндігінше жаиама әсерлері жок
209
анкснолитиктерге бағытталған. Бұл жерде холецистокининнің
антагонистеріне, серотониндік рецепторларының әр түрлі тип тармағына және
серотонинергиялық жүйенің басқа да звеноларына әсер ететін заттар, амнн
қышқылдарын және т.б. қоздыратын рецепторлармен байланысатын заттар
біраз кызығушылық тудырады.
11.5.	ТЫНЫШТАНДЫРҒЫШ ЗАТТАР
Тыныштандырғыш заттарға бром тұздары (бромидтер), дәрілік шүйгін
шөп (валериана) препаратгары, бестілімді сасықшөп (пустырник) препаратгары
жатады. Олардыңбәрі орташатыныштандырғыш қасиет көрсетеді.
Брам түздарынан натрий б ро м и д і және ка л ий бром-
и д і айтарлыктай жиі қолданылады. Олардың негізгі әсерлерін бас миы
қыртысындағы тежелу үрдістерін күшейтуімен байланыстырады.
Бромидтердің әсері жүйке жүйесінің типіне және оның қызметтік жағдайына
байланысты. Зертгеулерде көрсетілгендей, бірдей әсер алу үшін жүйке
жүйесінің типі күшті жануарларға қарағанда жүйке жүйесінің типі әлсіз
жануарларға аз мөлшер қажет екендігі байқалған. Мұндай көріністер
адамдарда да байқалады. Бромндтердің әсері әсіресе невроздарда айқын
банқалады. Бромидтердің эпилепсияға қарсы қасиеті бар, бірақ эпилепсияда
қолданылатын басқд да препаратгардан әсері төмен.
Ас қорыту жолдарынан бромндтер жақсы сіңеді. Ағзада хлоридтерге
ұқсас таралады (көбінесе экстрацеллюларлы). Негізінен ұзак уақыт
аралығында бүйрек арқылы шығады. Кдн сары суында бром мөлшерінің
50% төмендеуі шамамен 12 күннен кейін байқалады. Ағзада бромның
қалдыкгары бір және одан да көп айлар бойы жүреді. Бромидтер бүйрекген
басқа, сондай-ақ ішек, тер және сүт бездері арқылы да шығады.
Бромидтерді невроздарда, жиі ашуланғыштықта, ұйқысыздықта
қолданады. Эпилепсияға қарсы зат ретінде олар өте сирек қолданылады
(негізгі препараттардың тиімділігінің болмауында немесе жұптастырылған
препарэттармен емдеудегі компоненттерінің бірі ретінде).
Ағзадан баяу шЫғуына байланысты бромидтер кумуляцияға түсіп,
созылмалы улану - бромизмның себебі болуы мүмкін. Бұл жалпы
тежелулермен, апатиямен, есте сақтау қабілетінің бұзылуымен байқалады;
терілік зақымдалулар тән {аспеЬготіса). Бромидтердіңтітіркендіргіш қаснеті
мұрынның бітелуімен, конъюнктивитпен, днареямен жүретін шырышты
қабатгардың қабынуына әкеледі.
Бромизмді емдеу бром тұздарын қабылдауды токтатуға және олардың
ағзадан шығуын жылдамдатуға бағытгалған. Бромидтердің экскрециясын
210
натрий хлоридін көп мөлшерде енгізу, мол сұйық ішу, сонымен қатар зәр
айдағыш заттарды (салуретикгерді) тағайындау жолымен күшейтуге болады.
Тыныштандырғыш затгар ретінде валериана препараттарын (тұндырма
(настой), тұнба (настойка), сығынды (экстракт) кеңінен қолдаиады. Оларды
құрамында эфирлік майы (борнеол мен нзовалериан қышқылының эфирі),
валернана қышқылы, борнеолы, органнкалык қышқылдары, илік заттары
бар дәрілік валериананың (уаіегіапа о^ісіпаііз) тамырсабағы мен тамырынан
алады.
Сондай-ақ бестілімді сасықшөп (Ьеопигиз диіпдиеІоЬаіиз) және жүрек
сасықшөбімен (Ьеопигиз сапііасіа) дайындалатын сасықшөптің
препараттары да (тұндырма, тұнба) тыныштандырғыш қасиет көрсетеді.
Олардың құрамына эфирлік майлар, алколоидтар, сапониндер, илік заттар
кіреді. Қолдану көрсеткіштері жағынан сасықшөп шөбінің препараттары
валериана препаратгарына ұксас.
11.6.	ПСИХОСТИМУЛЯТОРЛАР
Психостимупяторлар' көңіл-күйді, сыртқы тітіркеңдіргіштерді қабылдау
қабілетін, психомоторлық белсеңділікті жоғарылатады. Олар шаршау сезімін
төмеңдетеді, физикалық және акыл-ой жұмысына қабілетгілікті жоғарылатады
(әсіресешаршағанда), ұйкыға қажетгілікті уакытшатөмендетеді1 2.
Психостимулягорлар химиялық құрылымы бойынша калесі топтарға белінеді:
1	. Фенилалкиламнндер
Фенамин
2	.Пиперидин туындылары
Пиридрол Меридил
З	.Сиднонимин туындылары
Сиднокарб
4	. Метилксантиндер
Кофеин
Анық психостимуляторлардың бірі фенамин (амфетамин сульфаты)
болып табылады. Ол фенилалкиламинге жатады, ягни қурылымы бойынша
адреналинге жгне норадреналинге уқсас. Фенаминге психостимуляторлық
заттардыц барлык, тобына берілген барлық сипаттамалар тэн. Фенаминнің
қаздыргыш эсерініңмеханизмі оның пресинаптикалықуштардан норадреналин
1 Синонимдері: психотониктер, пснхоаналептнктер, психомоторлық
ыиталаидырғыштар, психоэнергиялаушы заттар.
2 Шаршаған ағзаны сергітетіи заттарды «допииг» (ағылшын тілінен ю (іоре -
есірткі беру) деп атаиды.
211
мен дофаминнің босап шыгуын күшейтуімен түсіндіріледі. Белініп шыққан
катехоламиндер ОЖЖ-дегі сэйкес рецепторларды ынталадырады. Сонымен
қатар фенамин норадреналин мен дофаминнің нейроналды устануларын біраз
тежейтін болар.
Фенаминнің қоздыргыш эсерін көбінесе басмиы баганасының жогарылаган
белсендіргіш ретикулярпы формациясына ынталандырлыш эсер көрсетуімен
байланыстырады. Бул ЭЭГ-да биоэлектрлік белсенділіктің
десинхронизациясымен журеді. Дегенмен, фенамин бас миы қыртысының
нейрондарын тікелей қаздырады деген жорамал да бар. Сондай-ақ ол лимбиялық
жүйенің жеке бөліктерін қоздырады жэне неостриатумды тежейді.
Фенамин шартты рефлекстердің дамуына жэне оның іске асуына аз
мөлшерде жагымды эсер көрсетеді, көп мөлшерлерде - оларды тежейді. Бул
кезде жүйке жүйесінің типі маңызды.
Фенаминге гипоталамуста орналасқан ас орталыгына эсер етуі, ягни
ашыгу сезімін басатын қасиет тэн (15; 15.1 тарауды қара).
Фенамин тыныс орталыгын тікелей ынталандырады, бул эсіресе оның
тежелуінде айқын байқалады. Айтылган жагдайда фенамин аналептиктің
рөлін атқарады (12 тарауды қара).
Фенамин тек ОЖЖ-не гана емес, сондай-ақ шеткі иннервацияга да эсер
етеді. Ол а-жэне Р^дренорецепторларгаарагықынталандыргышқасиет
көрсетеді. Жогарыда аталгандай, фенамин симпатомиметиктерге жатады
(адренергиялық талшықтардың еарикозды кеңеюлерінен норадреналиннің
босап шыгуын шақырады). Ол адренорецепторларга тікелей эсер көрсетеді,
бірақ буның маңызы екіншілік болып саналады. Фенаминнің симпато- жэне
адреномиметикалық қасиеті негізінен артериялық қысымды көтеруінде
байқалады. Бул жагынан фенаминнің белсенділігі адреналиннен 100-150 есе
кем, бірақ оның прессорлық әсері барынша узақ. Басқа да тегіс булшық етті
мүшелерге әсері адреналинге уқсас, бірақ аз дәрежеде байқалады.
Препарат асқорыту жолдарынан жақсы сіңеді. Гематоэнцефалды
тосқауылдан жылдам өтеді. Агзада биотрансформацияга тек азмөлшері гана
түседі. Айтарлықтай мөлшері (30-50%) өзгермеген түргнде бүйрек арқылы
шыгады. Оныц қан сары суындагы концентрациясының 50% төмендеуіне
шамамен 12 саг қажет болады. Зэрдің РН ортасының қышқылдық ортага
ауысуы фенамин экскрециясының жогарылауына зкеледі.
Фенаминді узақ қолданганда ол қумуляцияга түседі, бейімделу жэне
дэріге тэуелділік (психикалық жэне физикалық) дамиды.
Фенаминді негізінен нееротикалық субдепрессияларда, сонымен қатар
нарколепсияда жэне уйқышылдықпен жүретін соган уқсас жагдайларда
қолданады. Сондай-ақ оны кейде шаршаган кездерде жумысқа қабілеттілікті
жогарылату үшін қолданады'. Бул жагдайларда фенаминнің ынталандыргыш
212
эсері агзаның энергетикалық қорларының молынан жүмсалуымен жүреді,
сондықтан кейінгі күшті қайта қолыптастыру үшін толық демалыс эбден
қажет екенін ескерген жөн.
Фенамин кейде наркотикалық эсерлері бар заттармен улануларда
аналептик ретінде тагайындапады. Тэбетті төмендету үшін фенаминді
қолдану орынды емес, өйткені ол қозу шақырады, артериялық қысымды
жогарылатады жэне дэрілік тэуелділік шақыру жагынан қауіпті
препараттардың бірі болып саналады1 2.
Мөлшерден тыс енгізгенде қозу, мазасыздық, үйқысыздық, тахикардия,
кейде жүрек жиырылу ыргагының бүзылуы байқалады. Фен*аминді
атеросклерозда, гипертониялық ауруларда, үйқысыздықта жэне қарт
адамдарга тагайындауга болмайды.
Қазіргі таңда фенаминді сирек қолданады (оның дэріге тэуелділік
шақыратын қабілетіне байланысты). ОЖЖ-не эсер етуі жагынан фенаминге
үқсас пиперидин туындылары. пиридрол (пипрадол) жэне м е р и д и л
(метилфенидат гидрохлориді, центедрин). Ынталандыргыш белсенділігі
жагынан пиридрол фенаминнен кем түспейді. Меридил кем эсер етеді.
Пиридрол мен меридилдың сөзсіз артықшылыгы олардың шеткі
адреномиметикалық қасиетінің жоқтыгы болып табылады. Атап айтқанда
олар фенаминге қараганда жүрек-тамыр жүйесіне мүлде эсер етпейді.
Белсенді психостимуляторлардыңбірі,сондай-ақ сиднокарб.Ол
химиялық құрылымы бойынша сидноннмнндер тобына жатады.
Снднокарбтың психостимуляторларлық әсері жанмен басталады және ұзақ
уақыт сакталады. Бұл кезде эйфория және козғалыс қозулары байкалмайды.
Психостимуляторлык әсерінін механизмі норадренергиялық жүйені
белсеңдіруіне байланысты болар. Фенамиинен айырмашылығы сиднокарбтың
айқын шеткі симпатомиметнқалық қасиеті жоқ. Бұл шартты тұрақты
гемодинамикада байқалады. Сиднокарбты науқас жақсы көтереді.
Мөлшерден тыс енгізгенде қозу, мазасыздық, ұйқысыздық, артернялық
қысымның аздап жоғарылауы байқалады. Кешкі уақыттарда снднокарбты
қабылдамаған жөн, өйткені ол ұйқыны бұзады.
Психостимуляторлар тобына, сонымен қатар к о ф е и н де
(метилксантиндер тобының қосылысы) жатады. Бұл шай жапырақтарында
(Тһеа зіпепзіз), сондан-ақ кофе (Со$еа агаЫса), какао (ТһеоЬгота сасао),
1 Фенамин адамдардың 10-15%-да психомоторлык белсенділігін тежеуці іпақырады,
сондыкган алдымен препаратка деген реакцияны тексеру кажет (әдеттегі мөлшердің
жартысын енгізеді).
2 Фенаминнің теріс қасиеггерінің жиі байқалуына байланысты оны біздің елімізде
өндірістен шығарып тастаған.
213
кола (Соіа аситіпаіа) тұкымдарында және басқа да өсімдіктерде болатын
алколоид. Кофеиннің психостнмуляторлық және аналептикалық қаснетгері
бар1. Әсіресе оның бас мнының қыртысына тікелей қоздырғыш әсері айқын
байқалады. Кофенн психикалық кызметгі ыиталаңдырады, ақыл-ой және
физнкалық жұмысқа қабілетгілігін, қозғалыс белсенділігін жоғарылатыды,
реакциялардың уакытгарын қысқартады. Оны қабылдағаннан кейін сергектік,
уақытша шаршау, ұйқышылдық жойылады немесе төмендейді.
Жоғарғы жүйке қызметіне әсері айтарлықтай дәрежеде кофеиннің
мелшеріне және жүйке жүйесінің типіне байланысты. Аз мөлшерде кофеиннің
ынталаңдырғыш әсері, көп мөлшерде - тежегіш әсері басым болады. Бұл
кезде жүйке жүйесінің әлсіз типінде қоздыру кофеиннің шамалы ғана
мөлшерімен, ал күшті типінде - айтарлыктай үлкен мөлшерлерімен алынады.
Кофеиннің аналептикалық белсенділігі оның сопақша мн
орталықгарына әсер етуіне байланысты. Ол тыныс және тамыр қозғалтқыш
орталықтарына тікелей ынталаңдырғыш эсер көрсетеді. Әсіресе тыныс
орталығының тежелуінде анық байқалатын тыныстың жиілеуі және тереңдеу і
дамнды. Сонымен қатар кофеин кезбе жүйкенің орталықтарын қоздырады.
Препарат жұлынға тек үлкен мөлшерлерде әсер етеді. Нейроиаралық қозудың
берілулерін жеңілдетуіне байланысты ол жұлындық рефлекстерді күшейтеді.
Кофеиннің фармакодинамикасында маңызды орынды оның жүрек-тамыр
жүйесіне әсері алады. Бұл шеткі және орталык әсерлермен жүреді. Сонымен,
кофеин мнокардка тікелей ыиталандырғыш әсер көрсетеді. Бірақ бір уақытта
кезбе жүйке орталықтары да қозады, сондықтан соңғы әсері оның белгілі
бір қаснетінің басымдылығына байланысты болады. Әдетте жүректің
қызметінде байқалатын өзгерістер (егер олар болса) шамалы ғана. Кофенн
көп мелшерде тахикардия (яғни оның шеткі әсері басым болады), кейде
аритмия шакырады.
Кофенн әсерінің орталық және шеткі компоненттері тамырлардың
тонусына да әсер етеді. Тамыр қозғалтқыш орталықтарын ынталандыра
отырып, кофеинтамырлардыңтонусын жоғарылатады, ал тамырлардыңтегіс
бұлшық етгеріне тікелей әсер етіп, олардыңтонусын төмендетеді.
Кофенн тамырларға әртүрлі ықпал жасайды. Сонымен, тәждік тамырлар
көбінесе кеңейді (әсіресе егер жүректік шығару ұлғайса). Сонымен қатар
ми тамырларының тонусы біраз жоғарылайды. Соңғысы кофенннің “бас
сақинасыида” тиімділігімен түсіндірілетін болар. Басқа да тегіс бұлшық етті
мүшелерге (бронхтар, өт жолдары) кофеин орташа миотропты
спазмолитикалық әсер, қаңқа бұлшық еттеріне - ынталандырғыш әсер
(орталық және тікелей) көрсетеді.
Аса күрделі болып артериялық қысым өзгереді, өйткені ол кофенннің
1 Термиинің мағыиасыи 12 тараудан қара.
214
кардиотропты және тамырлық әсерлеріне байланысты. Әдетте егер бастапқы
артериялық қысым калыпты болса, кофеин оны өзгертпейді немесе шамалы
ғана жоғарылатады. Егер препарат гшютензия катысында енгізілсе артериялық
қысым жоғарылайды (қалыпты жағдайға келеді).
Кофеин негізгі алмасуды жоғарылатады. Гликогенолизді ұлғайтып,
гипергликемия шакырады. Липолизді жоғарылатады (қан сары суында бос
май кышкылдарының мөлшері жоғарылайды). Көп мөлшерде бүйрек үсті
безінің милы қабатынан адреналии бөлінуінің жоғарылауын шакырады.
Кофеинді қолданғанда байкалатын орталык әсерлерін, тегіс және келденең-
жолак бұлшық етгерге ықпалын, зат алмасуцьщ өзгеруін кейбір авторлар цАМФ-
тың жиналуымен байланыстырады. Бұл фосфодиэстеразаның тежелуімен және
бұзылуымен жүрегін цАМФ-тың ьщыр^ынабайланысты болатын шығар. Кофеин
көп дәрежеде ми мен жүректің фосфодиэстеразасын тежейді, бірақ бұл емдік
мөлшерден әлдеқайда жоғары концентрацияны енгізгенде байқалады. Соңғы
жылдары метилксантиндер (кофеиинің, теофиллиннің) әсерлерінің аса маңызды
компоненті - олардың аденозинмен антагонизмдігін дәлелдейтін мәліметгер
жиналды. Бұл көріністер метилксантиндердің емдік мөлшерінде байқалатынын
ескерген жөн. Осы көзкарастарды метилксантиндер мен аденозин бір біріне
карама қарсы бағытталған әсерлерімен растайды (11.3 кестені қара). Сонымен
қатар аденозиинің аталған әсерлері аденозиндік А(- және А^-рецепторларды
тежейтін метилксантиндермен жойылады (аденозиннің бәсекелес антагонисті
болып саналады).
11.3. Кесте. Метилксантиндер мен аденозиннің (кофеин,
теофиллин) әсерлері
Әсерлерінің багыгы	Метилксантнндер	Адеиозин
Орталык жүйке жүйесі	Қозады	Тежейді
Катехоламиндердің босап шығуы	Жоғарылайды	Төмендейді
Жүрек жиырылуының жиілігі мен күші	Ұлғаяды	Азаяды
Бүйрекгік кан ағымы мен реннннің бөлінуі	Ұлғаяды	Азаяды
Мес жасушаларынан гистамнинің босап шығуы	Азаяды	Ұлғаяды
Май тіндеріндегі липолиз	Жоғарылайды	Төмендейді
215
Кофеиннің әсерінен асқазан бездерінің секрециясы жоғарылайды және
бұл диагностикалық мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін. Асқазанның
патологиясында (гастрит, асказанның ойық жарасы, ісіктер) кофеинді қолдану
қызметтік бұзылыстарды органикалыктан ажыратуға көмектеседі.
Кофеин аз дәрежеде бүйректің проксималды және дисталды
өзекшелерінде натрий нондарының және судың реабсорбциялану үрдісін
төмеидетуіне байланысты диурезді жоғарылатады. Сондай-ақ, кофеин
бүиректің тамырларын кеңейтеді және бүйрек шумактарында фильтрацияны
ұлғайтады.
Кофеин және оның әсіресе суда еритін тұздары ішектен (тоқ ішектен де)
жақсы сіңеді. Оның негізгі бөлігі биотрансформацияға түседі (деметилденеді,
тотығады). Кофеиннің 10% өзгермеген түрде бүйрек арқылы шығады.
Кофеинді ұзақ қолданғанда айқындығы төмен бейімделу байқалады.
Психикалық тәуелділік (теизм) дамуы мүмкін.
Кофеин психнкалық қызметті ынталандыру үшін, шаршағанда, “бас
сақннасында”, гипотензняда қолданылады. Ол наркотнкалық емес
анальгетиктермен (“Цитрамон”, “Пирамеин” және т.б. таблеткалары) және
қастауыш алколоидтарымен (“Кофетамин” таблеткалары) бірге
жұптастырылған көптеген препараттардың құрамына кіреді.
Жанама әсерлері лоқсу, құсу, мазасыздық, қозу, ұйқысыздық,
тахикардия, жүрек аритмиясы сияқты көріністермен жүреді.
Кофеин айқын артериялык гипертензияда, атеросклерозда, ұйкының
бұзылуында, глаукомада қарсы көрсетілген.
11.7. НООТРОПТЫ ЗАТТАР'
Бұл топқа бас миының жоғарғы интегративті қызметін ынталандыратын
затгар жатады. Ноотроптардың негізгі әсерлерінің көрінісі олардың оқу және
есте сақтау қабілетінің бұзылыстарында тнімді ықпалымен түсіңдіріледі.
Ноотропты заттар аталған қызметгердің бұзылуын қайта қалыптастыру
мақсатымен бас миының дегенеративті зақымданупарыңда, гнпоксияда, бас
миының жарақаттарында, иисулыте, интоксикацияларда, акыл-есі жетіспейтін
балалардың неврологиялық тапшылығында, Альцгеймер ауруында және т.б.
жағдайларда қолданылады. Көптеген ноотропты заттардың гипоксияға қарсы
айкын белсенділіктері бар.
Дені сау жануарлардың жоғарғы жүйке қызметіне және дені сау адамның
психикасына бұл препараггар әсер етпейді. Сонымен, калыпты жағдайда олар
1 Грек тіліиеи поо5 - рух, жан, ой; ігороз - бағыт.
216
көптеген мінез-құлықгық реакцияларды, шартты рефлекстерді, бас миының
биоэлектрлік белсенділігін және қрзғалыс белсенділігін өзгертпейді.
Патологияда ноотроптардың фармакотерапиялық әсерлерінің негізінде
мидың алмасу (энергетикалык) үрдістеріне жағымды ыкпалы қарастырылады
(макроэргиялық фосфаттар мен белоктар сннтезінің күшеюі, бірқатар
фермеиттердің белсенденуі, нейрондардың зақымдалған мембраналарының
тұрактануы)1. Медициналық практикада колданылатын кейбір ноотропты
заттар ГАМҚ-ның метаболикалық әсерін қайталады.
Ноотропты заттар ақыл-естің жетіспеушілігінде тек ұзак қолдаиғанда
ғана емдік әсер көрсетеді, яғни оның әсерінің антарлықтай жасырын кезеңі
бар. Бұл препараттар бірқатар жағдайларда басқа психотропты заттармен
(психикалық ауруларды емдегенде) жұптастырылып қолданылады.
Көптеген танымал ноотропты затгардың, соңдай-ақ гипоксияға және
тырысуға қарсы белсенділіктері бар.
Ноотропты заттардың тобына пирацетам, аминалон, пантогам,
пиридитол және т.б. жатады. Әсіресе кең қолданылатъш препарат - пирацетам.
Пирацетам (ноотропил) жүйелік ГАМҚ туындысы. Ол ақыл-
ойдың жетіспеушілігінде оның қызметіне (ойлану, оку, есте сактау) жағымды
ынталаңдырғыш әсер көрсетеді. Пирацетамның маңызды қаснеті - оның
гипоксияға қарсы әсері. Бұл кезде мн тіндерінің гипоксияға төзімділігі
жоғарылайды. Сонымен қатар, пирацетам тырысу белсенділігінің таралуына
кедергі жасай отырып, орташа тырысуға қарсы әсер көрсетеді.
Пирацетам тіндік тосқауылдардан жеңіл өтеді. Ішектен жылдам
сорылады, гематоэнцефалдык және плацентарлык тосқауылдардан өтеді.
Ағзадан негізінен өзгермеген түрінде көбінесе бүйрек арқылы шығады.
Пирацетамды бас миының созыпмалы тамырлық жәие дегенеративтік
зақымдалуына байланысты ақыл-естің жетіспеушілігінде (қартаюға,
атеросклерозға, алкоголизмге, бас сүйегінің жарақатына жәие т.б. байланысты
ақыл-ойдың жетіспеушілігінде), ақыл-есі төмендеген балаларға
тағайындайды.
Пнрацетам бір және одан да көп айлар бойы ішке және парентералды
тағайыңдалады.
Жанама әсерлерінен кейде диспепсиялық бүзылыстар және ұйқының
бұзылуы байқалады.
А ми нол о н (гаммалон, ганеврин) ОЖЖ-де паидаболатын ГАМҚ-ның
препараты болып саналады. ГАМҚ тежегіш медиатордың цызметін
1 Бұл топтың препараттарыи, сондаи-ақ психометаболикалық ынталандырғыштар
деп атайды (медиаторлык үрдістерге әсер ететін фенамин секілді психомоторлык
ыиталаидырғыштардан өзгешелігі).
217
атқарады, сонымен қатар жуйке тіндеріндегі алмасу үрдістерінде маңызды
рел атқарады. Соңгысы тіндердің тыныс алуының ынталануымен жүреді
(ГАМҚ тыныс субстраты ретінде болады немесе Кребс жуйесінің
ферменттерін ынталандырады). ГАМКгныңметаболикалықбелсенділігі оның
психотропты эсерінің негізінде жатыр. Гематоэнцефалды тосқауылдан
препарат нашар өтеді. Дегенмен, мидың органикалың зақымдалуында
аминолонның гематоэнцефалды тосқауылдан өтуі күшейеді.
Аминалонның маңызды қасиеті оның ми қан айналымын жогарылатуы,
ми тіндерін оттегімен кернеуі, сондай-ақ гипоксияга қарсы орташа
белсенділігі болып табылады. Сонымен қатар аминолонның шамалы тырысуга
қарсы шамалы белсенділігі бар, ол ми тіндерінде жэне эсіресе эпилептогенді
ошақта ГАМҚмөлшерінің қалыпты жагдайга келуімен байланысты болар.
Аминолон брадикардиямен жүретін артериялық қысымның біраз
төмендеуін шақырады. Оның гипотензиялық әсері гипертензия қатысында
айқындалады.
Қанда қанттың мөлшері жогары болса оның гипогликемиялық эсері
байқалады. Керісінше, қанттың қалыпты мөлшері деңгейінде аминолон
біршама гипергликемияга экеледі (гликогенолизге байланысты).
Пирацетамга үқсас негізінен мидың қан айналымының бүзылуына
(атеросклерозда, инсулъттен кейін, бас сүйегінің жарақаттарында жэне
т.б.), ішімділікке (алкоголизм) байланысты ақыл-естің жетіспеушілігінде
жэне ақыл-есі төмендеген балаларда қолданады. Кейде аминолонды
эпилепсияда жүптастырылган емдеулерде қолданады. Препараттың
гипотензивті қасиеті артериялық гипертензиясы бар науқастарды емдеуде
қолданылуы мүмкін.
Препараттың эсері баяу басталады. Емдеу курсы бірнеше айга
созылады. Аминолонды ішке жэне көк тамырга енгізеді.
Оны науқастс^эісақсыкөтереді. Үзаққолдангандадиспепсиялықбүзылыстс^,
ұйқының бүзылуы, кейде артериялық қысымның өзгеруі байқалуы мүмкін.
ГАМҚ-ныңфенилдытуындысы- фенибут препаратыныңноотропты
және анксиолитикалык белсенділіктері бар.
Ноотропты заттардың тобына витаминдік препараттардың бірқатар
туындыларыжатады: пантогам (кальциигомопантотенаты)және пнри-
д и т о л (энцефабол, пиритинол). Пантогамда ГАМҚ-ның қалдығы пантотен
кышкылының құрамына енгізілген. Пиридитол дисульфидті көпірмен қосылған
пиридоксиннің (В6-витамині) 2 молеқупасының қалдығынан тұрады. Екі
препарат та бас миының метаболикалык үрдістеріне жағымды әсер көрсетеді
және олардың гипоксияға қарсы қасиеттері бар. Осы топқа құрамында ГАМҚ
218
мен инкотин кышқылы бар пнкамилон препарагын қосуға болады.
Ноотропты кдсиеті бар және ммдың қан айналамын жақсартады.
Қазіргі таида әсер ету механизмдері әр түрлі ноотропты заттар кеңінен
іздестірілуде (медиаторлар/модуляторлар қатарының жүйесіне және тністі
рецепторларға, иондық өзекшелердің қызметіне және ноңдардың ағымына,
тіндердің тыныс алуына, белоктардың сннтезіне және олардың
фосфорлануына және т.б.) әсер ететіндер.
12 Т а р а у
АНАЛЕПТИКТЕР
Аналептиктер ОЖЖ-сін жалпы ынталандыратын заггар. Олар жүйкелік
импульстердің нейронаралық (синаптикалық) берілулерін жеңілдете отырып,
қозу үрдістерін күшейтеді немесе тежегіш механнзмдерін басады.
Аналептиктер ОЖЖ-нің барлық деңгейлерінде әсер етеді, бірақ
препараттардың әрқайсысы ОЖЖ-нің жеке бөлімдеріне әсерлерінің
айқындылығымен сипатталады. Сонымен, бір заттар сопақша мидың
орталықтарыиатандамалы ықпал көрсетсе (коразол, бемегрнд, кордиамин),
басқалары-жұлынға әсер етеді (стрихнин1). Аналептиктер тобында каралатын
кофеиннің бас мнының қыртысына әсеріне байланысты оның
психостимуляторлық қасиеті басым.
Аналептиктердің мөлшерін ұлғайту рефлекторлық қозғыштықтың
жоғарылауымен жүретін қозу үрдістерінің жайылуына әкеледі. Уытгы
мөлшерлерде аналептнктер тырысу шақырады, сондықтан оларды кейде
тырыстырғьпп улар деп атайды. Тырысулар көптеген аналептиктердің әсерінен
жүйкелік импульстердің нейронаралық берілулерінің жеңілдеуіне,
потенциалдардың қалыпты жағдайға келуінің қысқаруына, қозудың
таралуына, реакциялар көріністері қалдықтарының ұзаруына баиланысты
пайда болады (мысалы, импульстік соңғы әсерлер). Сондай-ақ тежегіш
үрдістердің төмендеуімен жүретін тырысу әсерлерін ынталандыратыи
аналептиктер де бар. Сонымен, пнкротоксин ГАМҚд-рецепторлармен ұксас
хлорлық өзекшелерді тежейді. Стрихнии медиаторы глнцин болып келетін
постсинаптнкалық тежелулерді басады (глициндік рецепторларды тежеу
арқылы). ГАМҚ-ның тежегіш қасиетіне стрихнин әсер етпенді.
1 Стрихннн (чилибуха - Зігуһпоз пих уотіса тұқымынан алыиатын алколонд)
казіргі таңда колданылмайды деуге болады, өйткені оның емдік кеңдігі інамалы. Кейде
стрихнин препараттарын парез, салдануларда, сондай-ақ көздін көру қызыетіиің
бұзылуында (үлкен ми қыртысының көру орталықтарын жәие тор қабатын
ынталандырады) колданылады.
219
Бас миынын таңдамалы қозуына байланысты тырысулар клоникалық
деп сипатгалады (олар камфораның, бемегридтің, корднаминнің әсерлеріне
тән), ал жүлынға әсер еткеиде тетаннялык (үздіксіз) сипат тән (мысалы,
стрнхнинмен уланғаида). Бас мнына таңдамалы әсер ететін заггар жоғары
мөліперлерде клоннко-тоникалық тырысулар шақыруы мүмкін.
Практнкада кеңінен қолданылып жүрген аналептиктер келесі
қосылыстардың класына жатады:
Қышқылдардың алкнлденген амидтері
Корднамин (никетамид, корамин)
Бнциклды кетондар
Камфора'
Глютарнмндтер
Бемегрид (мегимид)
Аналептиктердің1 2 сопақша мидың өмірге қажетгі орталықтарына -
тыныс және тамыр қозғалтқыш, әсіресе олардың тежелулеріиде банқалатын
ынталандыргыш қасиеті өзіне көп көңіл аударады.
Аналептиктер тыныс орталығының қозғыштығын жоғарылатады.
Осыған байланысты оның гуморалды тітіркендіргіштерге (СО2) және
жүйкелік стнмулдарға сезімталдығы жоғарылайды. Біркатар препараттар
(бемегрнд, камфора) тек тыныс орталығына ғана таңдамалы
ынталандырғыш қаснет көрсетеді. Кейбір аналептиктердің орталык қасиеттері
рефлекторлық әсерлермен толықтырылады (сннокаротидті аймақтың
хеморецепторларымен). Мұндай заттарға корднамин (сондай-ак,
көмірқышқылы) жатады. Каротндті шумақтардың денервациясы оның
тынысқа белсеидіргііп қасиетін басады. Тыныс орталығын аналептиктермен
қоздыру тыныстың жиілігі мен амплитудасын жоғарылатады.
Аналептиктер тек тыныс орталығын ғана емес, сонымен қатар тамыр
қозғалтқыш орталығын да қоздырады. Олар шеткі тамырлардың жалпы
кедергілерін ұлғайтып, артериялық қысымның жоғарылауына әкеледі. Қан
айналым жалпы жақсарады. Бұл негізінен артериялық қысымның
төмеидеуіиде анығырақ байқалады. Аналептнктер, камфора мен кофеиннен
басқасы, жүрекке тікелей әсер көрсетпейді. Қолда бар зерттеу мәліметтері
бойынша камфора адренергиялық нннервацияның қоздьгрғыш қаснетін
күшейте отырып, жүрекке ынталандырғыш әсер көрсетеді (кофеин жайлы
11; 11.6 тарауды қара).
1 Оңға айналдырушы кәдімгі камфораны камфорлык лаврдан (Сіппатопит
сатрһога 8іеһ) немесе камфорлык райханнан (базилнк) (Осіпит тепіһі/оііит Носһзі)
алады. Сонымен катар, самырсын (пнхта) майынан немесе скнпндардан солға
айналдырушы камфораны алады.
2 Грек тілінен апаІатЬапо — кетеру, катайту, сауығу.
220
Аналептнктердің (бемегрид, корднамнн, камфора) тыныс және тамыр
қозғалтқыш орталықтарын тежейтін мөлшер мен тырысу шақыратын
мөлшерлердің арасындағы днапазон шамалы ғана екендігін ескерген жөн.
Препаратгарды аналептикалык бепсенділігіне қарай келесі түрде ұсынуға
болады: бемегрид > корднамин > камфора.
Аналептнктер наркотнкалық әсерлі заттардың қызметтес антагоннсті
болып саналады және наркоз жағдайынан шығуға ықпал жасауы мүмкін
(аналептиктердің “оятатын әсері”). Бірақ бұл әсер аналептнктердің тырысу
шақыратын айтарлыкгай мөлшерін енгізгенде байкалады. Осыған байл^нысты
аналептиктер дің “оятатын әсері” наркотнкалык әсері бар заттармен улануда
практикалық мағынасы жоқ. Бұл жағдайда олардың қолданылуы тек сопақша
мидың орталықтарын қоздыратын аналептикалық әсерлерімен іпектеледі.
Сонымен қатар ОЖЖ-сін ынталандыру наркоздан кейінгі кезеңде
психомоторлық реакцияларды қалпына келтіру үшін қолданылуы мүмкін
(бұл кезде аналептикті наркоздан “шығу” кезінде енгізеді).
Бемегрнд және кофеин әр түрлі енгізу жолдарында жақсы сіңеді.
Камфораның майлы ерітінділері баяу сіңеді.
Аналептикалык каснеті үшін препараттарды әдетте парентералды жолмен
енгізеді. Аналептиктер мен олардын, езгеріске түскен өнімдері бүйрек аркылы
шығады.
Аналептиктер наркозға арналған заттармен, наркотнкалық әсерлі
ұйыкдаткыш заттармен1, этил спиртімен улануларда, сондай-ақ басқа да
этнологнялардың салдарынан дамыған сыртқы тыныстың бұзылуында
мысалы, жаңадан туған балалардың асфиксиясында қолданылады.
Корднамнн мен камфораны жүрек-тамыр жетіспеушілігінде де қолданады,
бірак олардың бұл патологияда тнімділігін бәрі кұптамайды1 2.
ОЖЖ-ніңынталандырғыштарына,сондан-ақ коразол,секурн-
ннн, барвинкан гндрохлорндіжатады.Тыныстыынталандырғыш
этимизолдың өзіне тән фармакодинамикасы бар (13; 13.1 тарауды қара).
1 Наркозға арналған заттармен ждне наркотихалык әсері барұйыктаткыш заттармен
ауыр уланғанда колдануға болмайды.
2 Камфора жергілікті тітіркендіргіш, әлсіз анестезиялык және біраз антисептикадық
әсер көрсетеді. Осыған байланысты оны кабыну үрдістерінде ысқылау үіпін қолданады.
221
АТҚАРУШЫ МҮШЕЛЕР МЕН ЖҮЙЕЛЕРДІҢ ҚЫЗМЕТТЕРІН
РЕТТЕЙТІН ДӘРІЛІК ЗАТТАР (13-19 тараулар)
13 Т а р а у
ТЫНЫС МҮШЕЛЕРІНІҢ ҚЫЗМЕТІНЕ ӘСЕР ЕТЕТІН ДӘРІЛІК
ЗАТГАР
Бұлтарауға келесітоптаренгізілген:
•	тынысты ынталандыратындар
•	жөтелге карсы затгар
•	қақырықтүсіретін заггар
•	бронхоспазмда қолданатын затгар
•	жедел тыныс жетіспеушілігінде қолданатын затгар
13.1.	ТЫНЫСТЫ ЫНТАЛАНДЫРАТЫНДАР
Әсерлерінің негізгі бағыттарына қарай тынысты ынталаңдыратындарды
келесі топтарға бөледі:
/. Тыныс орталыгын тікелей белсендендіретін заттар - бемегрнд,
кофенн, этимнзол.
2.	Тынысты рефлекторлы ынталандыратын заттар - цнтнтон,
лобелин гидрохлорнді.
3.	Аралас типті әсерлі заттар (1+2) - корднамнн, көмір қышқылы.
Тыныс орталығына тікелей қоздырғыш әсер ететін дәрілік заттарға
психостимуляторлықзатжәнеаналептнк кофеин(11;11.6тараудықара),
аналептнк бемегрнд (12тараудықара)және этнмнзол’ препараты
жатады. Соңғысы орталыкка әсер ететін тынысты ынталандыратындар ішінде
ерекше орын алады. Ол бас мнының қыртыс асты кұрылымдарын және
сопақша мидың орталықтарын белсендендіреді. Бірақ этимнзол ұқсас
аналептикгерден бас миы қыртысына тежегіін әсер етуімен ажыратылады,
сондыктан, практикалык медицинада оны тек тынысты ынталандырушы ғана
емес, психиатрияда күйзеліс жағдайларында тыныштаидыратын зат ретінде
де қолданады. Препаратгы ішке және парентералды енгізеді.
Тыныстырефлекгорльіьпггаландьіратындарға Н-холиномиметиктер ци-
тнтон және лобелин гндрох лорнді (3;3.4тараудықара) жагады.
Олардың әсер еіу механизмі синокаротидті шумақгың н-холинорецегпорларының
қозуына байланысты, осы жерден афферентгі импульстар сопақша миға түседі
'Диамид нмидазолдикарбон кышкылының іуындысы.
222
және тыныс орталығының белсенділігі жоғарылайды. Көрсетілген н-
холиномнметнктер қысқа уакыт әсер етеді (бірнеше мнн ішінде). Оларды
тек көк тамырға енгізген жөн.
Аралас тнпті әсер ететін затгардың орталық әсері каротидті шумақтың
хеморецепторларына ынталандырғыш әсерімен толықтырылады. Осындай
препараттарға аналептнк кордиамнн(12 тарауды қара) және к ө м і р
к ы ш к ы л ы жатады. Соңғысы тыныстың фнзнологиялық ынталандырғышы
екені белгілі.
Меднцнналық практикада 5-7% СО2 және 93-95% О2 қрспасы
қолданылады. Осындай қоспа карбоген деген атқа не болды.
Карбогенмен дені сау адамдарды тыныс алдырғанда тыныстың көлемі 5-8
есе артады. Тыныстың қозуы негізінен тыныс орталығында рН деңгейінің
төмендеуіне және Н*нонының жнналуына байланысты. Сутегі ноны тыныс
орталығының жасушаларын тікелен ынталандырмайды, сопақша мнда тыныс
орталығына жақын орналасқан арнайы хеморецепторлық кұрылымдар
арқылы әсер етеді деп есептейді. СО2-ның әсерінде сннокаротндті шумақгың
рефлекстері де белгілі орын алады. СО2-ның тынысты ынталандыратын әсері
алғашқы 5-6 мнн ішінде дамиды. Бұл кезде жалпы қан айналымы да
жақсарады. СО2 мидың да қан айналымын артгырады деген мәлімет бар.
Тынысты ынталандыратындарды опноидты анальгетиктермен, көмір
тотығымен жеңіл улануда, жаңа туған нәрестелердіңтұншығуында, наркоздан
кейінгі кезенде өкпе вентиляциясының қажет деңгейін қамтамасыз ету үшін
т.с.с. қолданады. Жалпы тынысты ынталандыратындарды сирек
тағайындайды. Гипоксиялықжағдайлардаәдетте қосымша немесе жасанды
тыныс алдыруды қолданады.
13.2.	ЖӨТЕЛГЕ ҚАРСЫ ЗАТТАР
Жөтелге қарсы заттардың екі тобын ажыратады.
І.Орталықка әсер ететін заттар
А. Наркотикальщ типті әсерлі (кодеин, этилморфин гндрохлориді).
Ь.Наркотикалық емес препараттар (глауцнн гндрохлорнді,
тусупрекс).
2.	Шетке әсер ететін з а т т а р (лнбекснң).
Практикалық меднцинада сопақша мнда орналасқан жөтел рефлексінің
орталық тармағын тежейтін орталық әсерлі заттар өте кең таралған. Бұл
топқа жақсы белгілі кодеин және этилморфнн гидрохлорнді жатады.
К о д е н н1 (метилморфин) фенантрен қатарына жататын апнынның
1 Грек тіл. косіеіа - көкнәрдін (мак) түйіні.
223
алкалонды (морфнн тобы; 8; 8.1 тарауды қара). Жөтелге қарсы айқын
белсенділігі бар. Сонымен қатар, ол алсіз ауыру сезімін басатын әсер
көрсетеді. Коденн емдік мөлшерде тыныс орталығын тежемейді немесе бұл
әсері аз дәрежеде байқалады. Препаратгы жүйелі қолданғаңда іш қату сиякты
жанама әсері болуы мүмкін. Коденнді ұзақ қолдану бейімделу және кейбір
жағданда дәріге тәуелділік (психикал ық және фнзикалық) даму ымен жүреді.
Препарат ретінде кодеин (негіз) және кодеин фосфаты шығарылады.
Сонымен қатар, кодеин бірқатар жұптастырылған препаратгар кұрамына кіреді:
Бехтерев микстурасы (құрамына жанаргүл шөбінің тұндырмасы, натрий
бромиді жәие кодеин), “Кодтерпин”таблеткасының (кодеин қакырықтүсіруші
затгар - натрнй гидрокарбонаты және терпингидратпен бірге) және т.б.
Бұл топ заггарына сонымен қатар, сннтетикалық жолмен морфнннен
алынатын этнлморфин гндрохлорнді (днонин) де жатады.
Этилморфин гидрохлоридінің жөтел орталығына әсері коденнге ұксас, бірақ
оған қарағанда белсеиділеу1.
Опноидты анальгетнктердің (морфнн гидрохлориді және т.б.) жөтелге
карсы әсері күшті. Бірақ олар тыныс орталығының тежелуін шақырады.
Сонымен қатар, бұл препараттар дәріге тәуелділік дамуы жағынан қауіпті.
Сондықтан оларды кодеин және басқа жөтелге қарсы заттар тиімсіз болғанда
тек аңда-санда қолдануға болады.
Жөтел орталығын таңдамалы тежентін және дәріге тәуелділік
шақырмайтын бірқатар препаратгар алынған. Оларды жөтелге қарсы
наркотикалыц емес заттар деп атайды. Оларға глауцнн гндро-
х л о р и д і (глаувент), окселаднн цитраты (тусупрекс) жатады.
Глауцин өсімдік тектес алколонд болып табылады, тусупрекс сннтетнкалық
жолмен алынған. Препаратгар наукастармен жақсы көтеріледі. Глауцин
бастың айналуын, лоқсу іпақыруы мүмкін.
Шетке әсер ететін жөтелге қарсы заттарға лнбекснн
жатады. Оның әсер ету механизмін жоғарғы тыныс жолдарының шырышты
кабатына анестезнялаушы әсерімен және біршама бронхолнтнкалық
касиетімен байланыстырады. Ол ОЖЖ-не әсер етпейді. Лнбексин дәрісіне
тәуелділік дамымайды. Сонымен, либекснн де жөтелге қарсы наркотнкалық
емес затгарға жатады.
Бронхтың шырышты қабатының құрғауында, броихиалды бездердің
тұтқыр және қою секретінде жөтелді бронх шырышты қабатының
секрециясын көбейту және де секретті сұйылту арқылы азайтуға болады.
Осы мақсатга қакырық түсіретін заттарды, соның ішінде сілтілі ерітінділермен1 2
аэрозолді ингаляцияны тағайындайды.
1 Этидморфии гидрохлориді анестезиямен алмасатын тітіркендіргіш әсер көрсетеді.
Осы әсеріне байланысты ол офтальмологияда кератитгі және көздің басқа ауруларын
емдеу үшін колданылады.
2 Сонымен кдтар жөтелдің кейбір созылмалы түрінде тыиыштандыратын әсері бар
препаратгар он әсер көрсетуі мүмкін.
224
13.3.	ҚАҚЫРЫҚ ТҮСІРЕТІН ЗАТТАР
Бұл заттардың тобы бронхиалды бездермен өндірілетін шырыштың
(қақырыкдың) бөлінуін жеңілдету үшін белгіленген. Қақырық түсіретін
заттардыңекі түрі бар: \)рефлекторлыәсер ететін, 2) тікелейәсерететін.
Рефлекторлы әсерететіндер- ипекакуана препараттары
жәнетермопснс шөбінің препараттары(сығынды),Олардың
құрамындағы алкалоидтар (ал термопснстегі сапониндер де) ішке енгізгенде
асқазан рецепторларының тітіркенуін шакырады. Осы кезде броихналды
бездердің секрецнясы рефлекторлы түрде артады, кірпікшелі эпителийдің
белсенділігі жоғарылайды, броих бұлшық еттерінің жнырылуы күшейеді.
Қақырық көбейеді, тұтқырлығы азаяды және оның жөтелмен бөлінуі
жеңілдейді.
Аталған препараттар үлкен мөлшерде рефлекторлы түрде құсу
шақырады, бірақ олар бұл мақсагга қолданылмайды.
Тікелей әсер ететін қақырық түсіруші заттарға секретті
сұйылтатын (муколитикалық1 заттар) жатады.
Ацетилцистенн (бронхолизин, мукосольвнн) белсенді
муколнтнкалықзат. Әсері молекуласында протеоглнкандардың днсульфндті
байланыстарын үзіп, қақырықтың деполнмернзациясын шақыратын және
тұтқырлығын төмеидететін бос сульфгндрилді топтың болуына баЙланысты.
Қақырықтың сұйылуы және көлемінің көбеюі оның бөлінуін жеңілдетеді.
Ацетилцистеинді ингаляциялық жолмен, кейде парентералды қолданады. Ішке
енгізуге арналған әсері ұзартылған препараттар да алынған (АЦЦ-100, АЦЦ-
200, АЦЦ-лонг). Ацетилцистеин ішектен толық сіңіріледі, бірақ оның
бножеткіліктігі төмен (шамамен 10%), себебі, препараттың үлкен бөлігі
бауырдан біріншілік өткенде метаболизмге ұшырайды. Құрылысы және
әсері бойынша ұқсас препарат карбоцистенн (бронхокод, мукоднн)
болып табылады.
Тиімді муколнтикалық және кақырық түсіретін заттарға химиялық
кұрылыстары ұқсас амброксол (амбробене) және бромгекснн* 2
жатады. Препараттардың муколнтнкалық әсері қақырықтың сұйылуына
әкелетін, оның мукопротенндері мен мукополисахарндтерінің
деполимеризациясына байланысты. ЕкІ препаратгың фармакотерапиялық
әсері альвеолярлық жасушаларда түзілетін, эндогеиді беткейлік-белсенді зат
(сурфанктанттың) өндірілуінің ынталануына байланысты деп те есептейді.
Бұл кезде бронхналды бездердің секрециясы қалыпқа келеді, қақырыктың
* Латын тіл. тисіа — шырыіп.
2 Бромгексин Берлнн-Хемн препараты іпығарылады.
225
реологиялық қаснеті жаксарады, оның тұтқырлығы азаяды, броихтардан
қақырықтың белінуі жеңілдейді. Әсері 30 мннуттан кейін басталады және
10-12 сағсақгалады. Препаратгарды ішке енгізеді. Жанама әсерлерінен кейде
лоқсу, кұсу, аллергиялық реакциялар байқалады.
Бұл топқа протеолнтнкалық ферменттердің препараттары да -
крнсталдық трнпснн, крнсталдық хнмотрнпснн,
дезокснрнбонуклеаза (ДНКаза) жатады. Рекомбннантты а-
ДНКаза препараты пульмозим деген атпен шығарылады. Муколнтнк
ретінде муковисцидозда қолданылады. Ингаляциялық жолмен енгізеді.
Бронхтың шырышты қабатының бездеріне тікелей әсер көрсететін және
олардың секрециясын күшейтетін препаратгар да қолданылады, мысалы,
калнй йодиді.
Натрий гндрокарбонаты да қакырыкгы сұйылтады,
броихналды секрецияны біршама жоғарылатуы да мүмкін. Калий йодиді
мен натрнй гидрокарбонатын ішке және ннгаляциялық жолмен (аэрозоль
түрінде), ал крнсталдық трнпсин, крнсталдық химотрипсин ерітіиділерін,
ДНКаза-ны ннгаляциялық жолмен (аэрозоль түріиде) тағайындайды.
Қақырық түсіретін затгарға құлқайыр (алтей) тамырының, нстод
тамырының, қызыл миятамырының (солодка) препараттары, терпингидрат,
натрий бензоаты жатады.
13.4.	БРОНХОСПАЗМДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Қалыпты жағдайда броих бұліпық еттерінің тонусы холннергиялық
жүйкемен ұсталыньш тұрады, оның қозуы бронхоспастнкалық әсерге әкеледі.
Броихтарда снмпатнкалық иннервацня жоқ. Бірақ, бронхтарда
айналымдағы адреналин және сырттан енгізілетін адренотропты заттар әсер
ететін нннервацняланбайтын 02-адренорецепторлар бар. 02-
адренорецепторлардыңынталануы бронходилатациялык. әсерге әкеледі.
Бронхоспастнкалық жағдайдың даму үрдісінде, соның ішінде
бронхналды демікпеде, бронхоспазмның дамуына әкелетін әр түрлі
қоздырғьшгтарға бронхтардың пшерреакгивтілігі дамиды. Олардың қатарьша
аллергендер, инфекция, химиялық заттар, суық ауамен тыныс алу, стресс
т.б. жатады.
Броихтардың гнперреактнвтілігі қалыптасуының негізінде жатқан
қабыну реакциясыныңдамуында, қабыну медиаторлары үлкенрөл атқарады.
Олар броих эпнтелнінің жасушаларында, мес жасушаларда, альвеоланың
макрофаггарында, нейтрофнлдерде, эозннофнлдерде, моноцнттерде
226
өндіріледі. Әдетте, өкпенің мес жасушаларының кұрамында гистамнн,
аденозни, нейтрофилдер мен эозннофилдер үшін хемотакснстік факторлар
бар. Қабыну үрдісі көптеген баска кабьшу медиаторларының-лейкотрненнің,
простагланднннің, тромбоксанның, тромбоциттерді актнвтейтін фактордың
(ТАФ) өндірілуін ынталандырады. Бұл заттар бронхоспастикалық әсер
көрсетеді, бронхтың шырышты қабатының ісінуін іпақырады, қан
тамырларының өткізгіштігін жоғарылатады, шырышты Кабаттың
лейкоциттермен ннфильтрацнялануына ықпал етеді, шырыштың
гиперсекрециясын шақырады. Осының бәрі бронхоспазмдардың өтуін
ауырлатады. Сондықтан оларды емдеудің амалы тек оның дамуын
ынталандыратын факторларды (егер олар белгілі болса) жою және
бронхолитнкалықемдеу ғанаемес, қабыну үрдісін дебасу болыптабылады.
Бар мәліметтерге сүйене отырып, бронхналды демікпені жәие басқа
бронхоспастикалык жағдайларды емдеу үшін қолданылатын препаратгарды
төмендегідей топ түрінде көрсетуге болады.
I.	Бронхтарды кеңітетін заттар (бронхолитиктер).
1.	Р2-адренорецепторларды ынталандыратын затгар (сальбутамол,
фенотерол, тербуталнн, изадрин, орцнпреналнн сульфаты, адреналнн
гидрохлорнді).
2.	М-холиноблокаторлар (атропнн сульфаты, метацнн, нпратропия
бромнді).
3.	Мнотропты әсері бар спазмолнтнктер (теофиллин, эуфиллнн).
II. Қабынуга ңарсы және бронхолитикалың белсенділігі бар заттар.
1.	Қабынуға қарсы стероидты заттар (гндрокортизон, дексаметазои,
триамцинолон, беклометазон).
2.	Аллергияға карсы затгар (кромолин-натрнй, кетотнфен).
3.	Лейкотрнендер жүйесіне әсер ететін заттар
А. 5-липоксигеназаның тежегіші (зилеутон).
Б. Лейкотрнендік рецепторлардың тежегіштері (зафнрлукаст,
монтелукаст).
Бронхолитиктер тобынан 02-адренорецепторларды ынталандыратын
заттар1 зор қызыгушылыктуындатады (4; 4.2 тарауцы қара).
Қазіргі кезде бронхоспазмда негізінен 02- адреиорецепторларды
айрықша қоздыратын затгар - сальбутамол (вентолин, сальбен,
сальгнм, сальтос), фенотерол (беротек Н) қолданылады. Олар
таидамасыз әсер ететін 02-адреномиметиктерге қарағанда тахнкардияны
едәуір аз дәрежеде шақырады. Оларды әдетте ингаляцнялық жолмен
қабылдайды.
’ Тегіс салалы бұлшык еттердін р^-адренорецепторларының (сонын ішінде
бронхиоланың) иннервациясы жоқ.
227
02-адреномнметнктер жылдам әсер ететін бронходилататор болып
табылады. Сонымен қатар, олар кақырық бөлінуіне ықпал етеді.
Соңғы жылдары ұзақ әсер ететін 02-адреномимегиктер сальмете-
рол (серевент)1, формотерол(форадил)жәнет.б алынған. Мысалы,
сальметеролмен ннгаляцнядан кейін бронхты кеңейтетін әсері 12 сағ жуық
сақгалады, ал сальбутамол үшін ол 4-6 сағ шектеледі. Броихналды демікпені
емдеу үшін құрамына сальметерол және жергілікті әсер ететін
глюкокортнконд флутнказон пропионаты (флнксотид) кіретін
препарат ұсынылған. Мұндай жұптастырылған препарат с е р е т н д
мультиднск депаталады. Аталғанжағдайдасальметеролдыңбронхты
кеңітетін әсері флутиказонның қабынуға қарсы әсерімен бірігеді және де
бронхналды демікпені өте тиімді емдеу үшін қолайлы.
02- адреномиметиктер тремор, тахикардия, мазасыздық, арнтмня және
басқа жанама әсерлер іпақырады.
Осы топ препаратгарының бірі, 0,- және 02-адренорецепторларды
ынталаңцыратыннзадрнн (изопреналингидрохлориді).Олбронхоспазмды
жою үшін қолданылады. Осы мақсатга оны ерітінді түрінде ннгаляцнялық
жолмен тағаиындайды. Жүректің 0- адренорецепторларына әсер ететіндіктен
изадрнн жүректің жнырылуын жнілетеді және күшентуі мүмкін. Изадринді
осылай қолдангаңда артернялық қысымды мүлдем өзгертпейді.
Орцнпреналнн сульфаты (алупент) бронхтың
адренорецепторларына біршама айқындау тропты әсері бар 02-
адреномнметик, бронхолитикалықтиімділігі изадрннге ұқсас, бірақ ұзағырақ
әсер көрсетеді. 0^- және 02-адренорецепторларға әсер етеді. Орципреналинді
парентералды, ішке және аэрозоль түрінде ннгаляцнялық жолмен енгізеді.
Бронхоспазмда а- және 0 (0{ және 02)- адренорецепторларға әсер
ететін адреналнн жиіқолданылады.Теріастынаенгізгендеоләртүрлі
себеппен шакырылғанбронхтыңспазмынтезқайтарады1 2, шырышты қабаттың
ісінуін азайтады. Қысқа уақыт әсер етеді. Жанама әсерлерінен артериялық
қысымның жоғарылауы, тахикардия, жүректің мннуттық көлемінің артуы
болуы мүмкін.
Бронхолитик ретінде кейде симпатомиметик э ф е д р н н (әсері тікелей
емес а- және 0-адреномнметнк) қолданылады. Белсенділігі жағынан
адреналиннен төмен, бірак ұзағырақ әсер етеді. Әдетге адын-алу үшін
қолданылады. Жанама әсерлерінен адреналин үшін көрсетілгеннен басқа
1 Үнтак түрінде ннгаляторда мөлшерлейтін кондырғысымен шығарылады.
2 Тері астына және бұлшық етке енгізгенде адреналнн тамырлардың жергілікті
спазмын шакырады, сондықган оның сорылуы баяулайды (препарапы енгізген аймакты
жеңіл ысқылау абсорбциясын жылдамдатады).
228
ОЖЖ-нің қозуы банқалады. Егер ол едәуір айқын дәрежеде байқалса, оны
тыныштандыратын немесе ұйықтатқыш заттарды қолданып азайтуға болады.
Эфедринге дәріге тәуелділік дамнтынын ескерген жөн.
Сонымен, броихоспазмды жоюдың тагы бір жолы, жасуша ішінде
цАМФ мөлшерінің жоғарылауына әкелетін (ол өз кезегінде жасуша ішінде
кальцнй нонын азайтады) бронхтың 02- адренорецепторларын және соған
байланысты аденилатциклазаны белсендендіру және бронхтың тегіс салалы
бұлшық етінің тонусын төмендету болып табылады. 0-адреномиметикалық
әсері бар заттардың әсерінен бірмезгілде мес жасушалардан броихиолдардың
спазмын шақыратын қосылыстардың (гнстамнн, анафнлаксняның баяу әсер
ететін субстанциясы' және т.б.) босап шығуы төмендейді.
Басқа да прннцип қолданылуы мүмкін. Бронхтардың холннергиялық
иннервациясын тежейтін заттардың броихолитикалық қаснеттері бар, әсіресе,
м- холиноблокатордың (3; 3,3 тарауды қара). Бұл кезде мес жасушалардан
спазмогенді заттардың босап шығуы төмеидейді, М- холнноблокатордың
бронхиалды демікпедегі белсенділігі адреномиметнктерден төмен. Осы топ
препараттарынан (әсіресе, табнғаты аллергиялық емес, холннергнялық
иннервацнясының тонусы жоғарылауына байланысты бронхоспазмда)
м-холинорецепторлардыңтандамасызтежегіштері атропин сульфа
ты, платифнллин, метацнн жәненпратропнйбромнді
колданылады. Бұл топ препараттарының кемшілігі - бронхиалдық, сілекей
және басқа бездердің секрецнясының төмендеуі, тахикардня,
аккомодацияның бұзылуы (метацинді қолданғанда аз байқалады).
Ипратропнйді(атровент)ингаляциялықжолмененгізгеиде әсері
айқын байқалады. Бұл препаратгың әсері 0-адреномиметиктерге қарағанда
баяу дамиды; 6 сағ жуық сақталады. ОЖЖ-не өтпейді (себебі, төртіншілік
аммоннй қосылысы болғандықтан).
Ипратропнй де фенотеролмен жұлтастырылып шығарылады (мұндай
препарат беродуал Н деп аталады).
Т өртіншілік аммоний қосылыстары тобының бронхолитиктеріне метацин
мен ипратропиядан басқа, жаңа препарат тнотропнй жатады. Ол
негізінен м3- және м{- холннорецепторларға әсер етеді, бірақ біріншісімен
тұрақты және ұзақ байланысады. Сондықтан көбінесе осы препаратты м3-
холннорецепторлардың айрықша тежегішіне жатқызады. Ол ипратропияға
қарағанда белсенділеу және ұзағырақ әсер етеді. Бірақ, әсерінің даму
жылдамдығы нпратропнядан жоғары. Тнотропияның барынша көп
(максимапды) әсері 1,5-2 сағ кейін дамиды. Тиотропийді тәулігіне 1 рет (ұнтак
1 Анафилаксиянын баяу әсер ететін субстанциясы (МРС-А немесе 8К5-А) ЛТС4,
ЛТВ4 және ЛТЕ4 (25 тарауды қара).
229
түрінде арнайы ннгаляторда) ингаляциялық жолмен тағайындайды. Негізгі
жанама әсері - ауыз куысының шырышты қабатының құрғауы.
Бронхтарды, олардың нннервациясынан басқа, бронхтың тегіс салалы
бұлшықетінетікелейәсеретуарқылы кеңейтугеболады. Мнотропты
с п а з м о л и к т е р д е н бронхолитикалық әсері үшін теофнллнн1,
эуфнллин (аминофиллин) препаратгары қолданылады. Соңғысы
теофиллиннің (1,3-днметилксантнн) 1,2-этиленднамннмен қоспасы болып
табылады.
Теофиллин үлкен мөлшерде фосфодиэстеразаны тежейді және соған
байланысты цАМФ-ті жоғарлататыны аныкталған. 02- адреномиметиктердің
әсері кезіндегідей, соңғысы жасуша ішінде кальций ионы концентрациясының
азаюымен және бронх бұлшык етгерінің босаңсуымен бірге жүреді. Бір кездері
бұл теофиллнннін бронхолитнкалық әсерінің себебі деп есептеген. Бірақ,
кейінірек теофиллнн фосфодиэстеразаны емдік мөлшерден едәуір жоғары
концентрацияда тежейтіні аныкталды. Теофиллиннің емдік концентрация
диапазонындағы бронхолнтикалық әсері бронхнолдардың аденозиндік
рецепторларын тежеуге байланысты деген болжам да айтылған. Бірқатар
авторларға теофиллнннің мес жасушалардан аденозинмен шақырылатын
гистаминнің босап шығуына кедергі жасайтынын көрсетуге де қолдары
жетгі. Бірақ, бұл гипотеза да күмән тудырады, себебі айкын бронхолнтикалық
белсенділігі бар және бронхнолдардың аденознндік рецепторларын
тежементін теофиллинге ұксас қосылыс (3-пропилксантнн) сннтезделген.
Теофиллнн кіші кан анналым шеңберінде қысымды төмендетеді,
жүректе, бүйректе, сірә, басмнындада (тамырлартарылғанда) қанағымын
жақсартады. Орташа зәр айдағыш әсері бар. Миокардтың қызметін
ынталандырады; бұп кезде жүректің отгегіне қажеттігі жоғарылайды. ОЖЖ-
не коздырғыш әсер көрсетеді.
Соңғы жылдары теофиллин, әсіресе, ұзақ әсер ететін препараттар түрінде
(ұзакгығы 8,12 және 24 сағ), броихоспазмның алдын алу үшін кең колданыла
бастады. Теофиллин препаратгары тиімділігі бонынша 0- адреномиметиктермен
катар тұрады. Дегенмен теофиллиннің емдік әсер кендігі аз екендігін ескерген
жөн. Дәрілік заттын кандағы уьптыконцентрациясыоныңемдікмөлшерінен
бар жоғы 2-4 рет артатыны көрсетілген. Соидықтан препаратты сактьіқпен
мөлшерлеген жөн. Дәрілік заггың қандағы концентрациясын және әсерінің
айқындылығын таразылай отырып, оптималды мөлшерді өте оиды таңдап алған
дұрыс. ¥зак қолданғаида теофиллиннің қан сарысуыидағы концентрациясын
неғүрлым үнемі аныктап тұрған жөн, өйткені оның абсорбция жылдамдығы
және і ш кең деңгейде ауытқып тұрады.
1 Теофиллнннін ұзақ әсер ететін препараттарына “Т е о б и о л о н г”, т е о д у р,
теотард, дурофиллин ретард және т.б таблеткалары жатады.
230
Теофиллнн асқазан-ішек жолынан дерлік толық сіңіріледі. Бауырда
метаболнзмге ұшырайды. Бүйрекпен шығарылады. Теофиллнн
плацентарлық тосқауылдан өтеді және емізетін ананың сүтімен
шығарылатынын ескерген жөн.
Теофиллин препараттарын ішке, тік ішекке және көк тамырға қолданады.
Ішке тағайындағаида олар днспепснялық құбылыстар шақыруы мүмкін.
Тітіркендіргіш әсер эуфиллинді тік ішекке енгізгенде де байқалады. Жанама
әсерлері әр алуан және салыстырмалы жиі дамиды. Бас тың ауыруы, бастың
айналуы, лоқсу, құсу, зәр бөлінуінің азаюы, арнтмия, қозу, ұйқысыздық.
уытты мөліперде тырысулар болуы мүмкін.
Бронхиалды демікпесі және аллергиялық текгі басқа бронхоспазмдары
бар наукастарды емдеу үшін нағыз бронхолнтиктерден басқа қабынуза
қарсы және аллергияга царсы заттарды қолданады (25 тарауды қара).
Мұндай препараттарға глюкокортикоидтар жатады. Олар мес
жасушалардың және олардың грануласының мембранасын тұрактандырады,
0,-адренорецепторларды сенсиблизациялайды, біршама тікелей
бронхолнтнкалық әсер көрсететіні анықталған. Глюкокортнкоидтардын
қабынуға қарсы айқын әсері, иммунодепресснвті белсенділігінің болуы өте
маңызды (егер негізгі болмаса), осы қаснеттері бронхналды демікпенің
ағымына қолайлы әсер көрсетеді.
Глюкокортикоидтарды аэрозольтүрінде (беклометазон дипропионаты1,
флутнказон пропнонаты1 2, будесоннд3) және ішке жүйелік әсер үшін
(дексаметазон, триамцинолон және т.б.) қолданылады. Соңғы екі препаратгы
ингаляциялық жолмен қолдануға болады. Қажет кезде гндрокортизоиды көк
тамырға енгізеді. Глюкокортнкоидтардың аэрозолін қолданғанда ауыз
қуысынын және жұткыніпактын кандидамикозы, жөтел дамиды.
Аллергияға қарсы синтетнкалық препарат кромолнн-натриЙ
(хромоглнкат дннатрні, интал, кропоз) зор кызығуіпылық туындатуца.
Гипотезаның біріне сәйкес, онын әсер ету принципі мес жасушаларға кальциЙ
ионының енуін тежейді және мес жасушалар мен олардың грануласынын
мембранасын тұрақтандыру болып табылады. Осыныңбәріжалпыалғанда
мес жасушалардың дегрануляциясына және олардан спазмогенді затгардын
(гистамнн, МРС-А және т.б.) босап шығуына кедергі жасауы керек.
1 Ингаляторда ұнтақ түрінде мөлшерлейтін коидырғысымен (беютид, бекоднск,
беклофорте) шығарылады.
2 Флутиказон пропионаты ұнтақ түрінде ингаляторда мөліперлейтін
крндырғысымен шығарылады.
3 Бенакорт (ннгаляцияға арналған күрғақ ұнтак) препараты түрінде
шығарылады.
231
Дегеимен, бұд көзқараста күмән туғызады, себебі, кромолнн-натрнй адамның
өкпесіиен белінген мес жасушаларға өте алсіз және тұрақсыз әсер көрсетеді
(сальбутамол зерттеулерде едәуір белсенді болып шықты),
Кромолин-натрнй бронхиалды демікпенің алдын алу үшін қолданылады.
Оны ннгаляциялық жолмен енгізеді.
Кромолин-натрнйге ұқсас препарат недокромнл.
Аллергияғақарсызаттарға кет о тнфен (заднтен) дежатады.Бар
мәліметтер бойынша, ол мес жасушалардан аллергия медиаторларының
босап шығуын тежейді. Оны бронхиалды демікпенің алдын алу үшін, шөп
кызбасында, рннитте және басқа аллергиялық реакцияның дереу дамитын
түрінде қолданылады.
Жанама әсерлерінен тыныштандыратын әсер, кейде тромбоцитопения
байқалады.
Препаратты ішке күніне 2 рет қолданады. Әсері баяу дамиды; барынша
көп әсері 3-4 аптадан кейін байқалады.
Ц-гистамиидік рецепторлар тежегіштерінің броихналды демікпеде
тиімділігі аз.
Бронхналды демікпені емдеуде лейкотрнендік жүйеге әсер ететін
препаратгар маңызды орын алады. Лейкотрнендердің1 бірқатар ферментгер
қатысуымен арахидон қышқылынан түзілетіні белгілі. Осы жолдың негізгі
ферментгерінің бірі 5-липоксигеназа1 2 болып табылады. 5-липоксигеназаның
таңдамалы тежегіштері бар, мысалы, знлеутон. Бұл препарат
циклооксигеназаға әсер етпейді. Сондықган зилеутонның барлық әсерлері
лейкотриендердің бносннтезін тежеуге байланысты. Соңғысы негізінен
қабынуға қарсы, бронхты кеңітетін әсермен көрінеді.
Препаратгы ішке енгізеді. Ол тез сіңіріледі. Майлы тағам зилеутонның
адборбциясын жақсартады. Ол бауырдан біріншілік өткенде қарқынды
метаболизмге ұшырайды (глюкоуронндтер түзіледі). Қан сарысуындағы
барынша көп концентрациясы 1,8-2,5 сағ кейін пайда болады. Едәуір бөлігі
(-93%) қан сарысу белоктарымен байланысады. Метаболнтгері бүйрек
арқылы (90-95%) шығарылады. I =1-2,3 сағ.
1 Арахидон кыщқылынан липокснгеназдык жолмен бірқатар лейкотрнендер (ЛТ)
түзіледі. ЛТВ4 негізінен нейторфилдермен, ал ЛТС4, ЛТТ)4, ЛТЕ4 - эозинофилдермен,
месжасушалармен,базофилдермен,макрофагтарменөндіріледі. Соңғы үш лейкотрненді
көбінесе цистеннл-лейкотриндер (ЦнсЛТ; СузЬТ) деп атанды; олар СузЬТ-
рецепторлармен (бүрын олар ЬТС4 -рецепторлар деп атаған) байланысады. ЛТВ4 үшін
рецепторлардың басқа түрі - ВЬТ-рецепторлар (басқаіпа аты ЬТВ4- рецепторлар) бар.
2 5-Липокснгеназа негізінен нейтрофилдерде, эозннофнлдерде, моноциттерде,
макрофаггарда және мес жасушаларда кездеседі.
232
Негізінен бронхиалды демікпеде қолданылады. Ревматоидты артитте,
ойықжаралы колитте қолданылуы мүмкін.
Жанама әсерлерінен қызба, мналгня, қажу, бастың ауыруы, бастың
айналуы, диспепсня т.б. байқалады.
Екінші топ препараттарына лейкотриендік рецепторлардың
тежегіштері жагады. Солардың бірі лейкотриендік рецепторларды (ЛТО4,
ЛТЕ4) тандамалы, тнімді және ұзақ тежейтін зафнрлукаст. Бұл
кезде қабынуға қарсы айқын әсер дамиды. Бронхналды демікпеде бұл
тамырлардың өткізгіштігінің азаюымен, бронхтың шырышты қа^аты ісінуінің
төмендеуімен, қою, тұтқыр қақырық белінуінің тежелуімен көрінеді. Бір
мезгілде бронхиолдар да кеңейеді (ЛТВ4-рецепторлардың тежелуі).
Препаратгы ішке енгізеді (ингаляциялық жолмен енгізгеиде де тиімді).
Барынша көп концентрациясы 3 тәуліктен кейін аныкталады. Зафирлукастты
ашқарынға қабылдаған жөн, ішекте тағам болғанда препараттың сіңірілуі
шамамен 40%-ке. азаяды. Қан сарысу белоктарымен дәрілік заттың 99%-
тен артығы байланысады. Гематоэнцефалды тосқауылдан нашар өтеді.
Препарат ағзада қарқыиды метаболизмге ұшырайды. Түзілген метаболиттер
ішекпен (-90%) және бүйрекпен (-10%) шығарылады. 11Д~ 10 сағ.
Зафирлукаст бауырдың мнкросомалды ферменттерін тежейтіні
анықталған, соған байланысты көптеген дәрілікзатгардыңметаболнзміне
сондай-ақ фармакокинетнкасына да әсер етеді. Клнннкалык әсері баяу
дамиды (1 тәулікке жуық). Сондыктан зафирлукаст бронхналды демікпені
алдын-алу үшін және бронхналды демікпені үзақ емдегеиде қолданылады.
Препарат бронхналды демікпенің ұстамасын қайтаруға жарамсыз. Ол
демікпегеқарсы жылдам әсер ететін препаратгарды (0- адреномиметиктерді,
глюкокортикоидтарды) толықтыратын зат ретінде қолданылуы мүмкін.
Зафирлукаст аллергиялықриннттетағайындалуы мүмкін.
Жанама әсерлеріболуымүмкін: бастың ауыруы, гастрит, фарннгит,
миалгия, артралгия және т.б.
Лейкотриендікрецепторлартежегіштеріне монтелукаст (сннгулер)
жатады. Ол лейкотриен В4-тің (ЛТВ4) таңдамалы антагоннсті.
Зафирлукасттан айырмашылығы ол бауырдың мнкросомалды ферменттерін
тежемейді және сондықтан басқа дәрілік заттардың әсер ету ұзақгығына
әсер етпейді.
Ішке енгізіледі, жылдам сіңіріледі. Тағамның кұрамы монтелукасттың
абсорбциясына әсер етпейді. Препарат карқынды метаболизмге ұшырайды.
Негізінен ішек арқылы шығарылады; 11/2~ 2,7-5,5 сағ.
Бронхналды демікпені алдын-алу және ұзақ емдеу үшін колданылады.
Препарат науқастармен жақсы көтеріледі. Жағымсыз әсерлерінен бастың
233
ауыруы, днспепсиялық құбылыстар, бастың айналуы, терідебөртпелерт.б.
болуы мүмкін.
Қабыну медиаторы болып табылатын, бронхтарды тарылтатын және
лейкотриеннің, ПГҒ^ мен тромбоксанның босап шығуына ықпал ететін,
тромбоциттерді активтейтін фактордың антагонисттерін
қолданудың да болашағы зор. Осылай әсер ететін препаратгардың
алғашқылары алынған және клнннкалық сынақган етуге жіберілген.
13.5. ЖЕДЕЛ ТЫНЫС ЖЕТІСПЕУШІЛІГІНДЕ
ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Жедел тыныс жетіспеушілігінің бір себебі өкпе ісінуі болып табылады.
Ол жүрек-тамыр жүйесінің ауруларында, өкпенің химиялық заттармен
зақымдануында, бірқатар жұқпалы ауруларда, бүйректің, бауырдың
патологиясында, мидың ісінуіиде дамуы мүмкін. Мұның бәрі де өкпе ісінуін
дамытуы мүмкін себептердің толық тізімі емес, сондықтан көрсетілген ауыр
патологияны емдеу негізгі ауруын немесе ннтокснкацияның снпатын ескеріп
жүргізілуі тиіс. Сонымен қатар, өкпенің кардиогенді ісінуін және соған
байланысты гнпоксняны патогенетнкалық емдеудің аса маңызды
принциптерін бөліп қарастыруға болады.
Өкпеісінуінемдеуде опнондты анальгетиктер препаратгары
морфнн, фентаннл, таламонал кең қолдану тапты. Опнондты
анальгетнктердің аталған патологиядағы тнімділіктерін былай түсіндіруге
болады. Олар шеткі артериялар мен веналардың кеңеюін шақырады және
соған сәйкес жүрекке веналық қайту азаяды деп есептейді. Кіші қан айналым
шеңберінде қысымның төмендеуіне әкелетін қанның қайта бөлінуі жүреді.
Нәтижесіөкпе ісінуінде оң әсер береді.
Жоғары артериялық қысымдағы өкпе ісінуін азайтудың негізгі мәселесі
-оны төмеидету. Осы мақсатта ганглиоблокаторлық зат-
т а р д ы (гигроний, пентамин, бензогексоннй), тамырларды кең-
ейтетін миотропты әсерлі заттарды (натрийннтропрусснді)
және де а-адреноблокаторлық белсенділігі бар
препараггарды (мысалы, фентоламин, амнназннніңазмөлшері, днпразнн)
қолданады. Осы препаратгармен артериялық қысымның төмендеуіне
байланысты жалпы гемодннамнка қалыпқа келеді, жүрек жұмысының
тиімділігі жоғарылайды, кіші қан айналым шеңберінде қысым төмендейді.
Әсіресе, соңғысы маңызды себебі, өкпе капиллярындағы гидростатнкалық
кысым үрдістің өршуіне кедергі жасайды және дамыған өкпе ісінуінің
234
азаюына ықпал етеді. Бұл осы аталған жағдайда өкпе капнллярынан
сұйықтықтың транссудацнясының төмендеуіне, ал оның резорбциясы мен
ағып шығуының артуына байланысты.
Өкпе ісінуін айналымдағы қан көлемін гипотензиялық белсенділіктері
бар біркатар белсенді және жылдам әсер ететін зәр айдағыш заттар
(фуросемнд, этакрнн қышқылы) көмегіментөмендетуарқылы
азайтуға болады.
Өкпе ісінуінде және оның куыстарында көбік пайда болғаида шұғыл
араласуды талап ететін айқын гнпоксня дамиды. Көрсетілген дәрілік топ
препараттарымен катар көбікті басатын заттар қолданылады.
Соңғысына ингаляциялық жолмен енгізгенде көбік көпіршіктерінің беттік
керілуін төмеидететін және оны аз көлем алатын сұйықтыққа (альвеоланың
тынысалубеткейібосайды)айналдыратын этнл спнрті жатады.Этил
спиртінің оттегімен буын мұрын катетері немесе маска арқылы тыныс
алдырады. Эгил спиртінің аталған жағдандағы кемшілігі—тыныс жолдарының
шырышты кабатын тітіркендіру.
Өкпе ісінуін емдеуде қолданылатын затгар кешенінің жиі қолданылатын
компонеиті қабынуға қарсы және иммунодепресснвті әсер көрсететін
глюкокортикондтар болыптабылады.
Өкпе ісінуінің барлық жағдайыида емдеудің жан жақты әдісі о к с н-
генотерапия.
Сонымен қатар белгілі көрсетулер бойынша өкпе ісінуін жою үшін
жүрек глнкозидтерін (жүрек жетіспеушілігі көріиісінде; бірақ,
қос жакдаулы қақпақшаның стенозыида жүрек глнкозндтерімен жүрек
жұмысының жоғарылауы кіші кан айналым іпеңберіндегі іркілісті
асқындыруы және өкпе ісінуін күшейтуі мүмкін екенін ескерген жөн)
қолдануға болады.
Жаңа туған нәрестелердің респнраторлық дистресс'-синдромы жедел
тыныс жетіспеушілігінің бір көрінісі болып табылады. Әдетте, өкпеде
арнайы альвеолалық жасушалар өкпе сұйықтығының беттік керілуін
төмендететін және альвеола тіидерінің эластнкалығы үшін маңызды рөл
атқаратын, беткейлік-белсенді заттар - сурфактанттарды
(фосфотидилхолнндер, сфингомиелиндер) өндіреді. Жаңа туған нәрестелерде
сурфакгантгың жетіспеушілігі оларда респираторлык дистресс-снндромының
себебі болуы мүмкін. Ол өкпенің интерстнцналды ісінуімен және көптеген
ауасыз бүрісумен (ателектаз) көрінеді. Бұп кезде газдардың альвеолярлы-
капиллярлық мембрана арқылы диффизиясы бұзылады және жедел тыныс
жетіспеушілігі дамиды. Мұндай жағдайда жасанды тыныс алдырумен қатар
1 Ағыл.	- ауыр сырқатгану.
235
эндогенді сурфактанттардың жеткіліксіздігін қалпына келтіретін заттарды
қолданады. Дәрілік сурфактанттар тобына жататын сондай препаратгың
бірі кольфосцернл пальмитат (экзосурф педнатриялық).
Препаратты кеңірдек ішіие, әдетте 2 реттен артық еигізбейді.
Сонымен қатар, кейде ірі қара малдың өкпесінен алынған жоғары
тазартылғансурфакгант альвеофак т қолданылады.
Әр түрлі себепті респираторлық дистресс-синдром ересектерде де
(мысалы, барбитураттармен, опиоидтармен уланғанда, кейбір жұқпалы
аурупарда және т.б.) кездеседі. Аурудың себебін анықтау жәие соған сәйкес
патогенетикалық, әрі симптоматикалық емдеу жүргізу өте маңызды. Барлық
жағдайда өкпеиі жасанды тыныс алдырғанда дәйекті оксигенация қажет.
14 Т а р а у
ЖҮРЕК-ТАМЫР ЖҮЙЕСІНЕӘСЕР ЕТЕТІН ДӘРІЛІК ЗАТТАР
Қан айналымды қалыптастыратын заттарды, медицина пракгикасында
жүрек кызметі бұзылғанда және тамыр тонусының патологнялық
өзгерістерінде жні қолданады. Бұл препараттардың клнинкалық
колданылупарына сүйене отырып, оларды келесі топтарға белуге болады.
I.	Жүрек қызметі бұзылғанда қолданылатын дәрілік затгар:
а)	жүрек жетіспеушілігі кезінде;
б)	жүректің жиырылғыштық ырғағы бұзылғанда;
в)	миокардтың қанмен қамтамасыз етілуі бұзылғанда;
II.	Артериялық қысымның өзгеруімен жүретін патологиялық
жағдайларда колданылатын заттар:
а)	артериялық гипертензияда;
б)	гипотензивтік жағдайларда;
14.1.КАРДИОТОНИКАЛЫҚ ЗАТТАР
Жүрек қызметін ынталандыратын препараттарды келесі түрге бөледі:
1. Жүрек гликозидтері.
2. Құрылымы «гпикозид емес препараттар»
14.1.1.	ЖҮРЕК ГЛИКОЗИДТЕРІ
Жүрек гликозидтері - бұл өсімдік тектес, айқын кардиотоникалық әсер
көрсететін жәнеәртүрлі этнологиялы мнокард дистрофиясына байланысты
236
жүрек жетіспеушіліктерін1 емдеуде қолданылатын дәрілік затгар. Олар
жүректің көбіне үнемделген және сонымен бірге, тиімді қызметін қамтамасыз
ете отырып, мнокардтың жұмыс істеу кабілетін жоғарылатады.
Жүрек глнкозидтері қантсыз (атлнкон немесе генин) және қаиггы
(гликон* 2) бөліктерден тұрады. Аглнконның негізі көптеген жүрек
гликозидтерінде қанықпаған лактонды сақинамен байланысқан стероидты
(циклопентанпергидрофенантрендік) кұрылым болып табылады. Глнкон
әртүрлі қанттармен берілуі мүмкін: Д-днгитоксоза, Д-глюкоза, Д-цимароза,
Д-рамнозажәнебасқалармен. Молеқуласындақанттыңсаны 1-ден 4-кедейін
болуы мүмкін.
Кейде қантты бөлігіне сірке қышқылының қалдығы қосылады,
Кардиотоникалық әсерін аіликонмен байланыстырады. Қантты белігінің рөліне
келсек, оған гликозидтердің ерігіштігі және олардың тіндерде ұсталуы тәуелді
болады. Гликон, сондай-ақ қосылыстың белсенділігіне және уыттылығына
ықпал етеді.
Жүрек тлнкозидтері гидролнзге (энзнмдік, қышқылдық, сілтілік) оңай
ұшырайды. Өсімдіктердің өзінде жүрек глнкозидтерін гндролнздейтін
ферменттердің барекендігі белгіленген. Соңғысымен дәрілік шикізатгы сактау
немесе өндеуге дайындау кезінде біріншілік (генуиндік3) глнкозидтердің
гидролитнкалық ыдырау мүмкіндіктері түсіндіріледі. Осы үрдістің алдын алу
үшін ферменттерді тежеуге болады.
Меднцина практнкасында, келесі өсімдіктерден алынатын жүрек
гликозидтерінің препараттарын кеңінен қолданады:
•	ал-қызыл оймақгүл рі£ііаІІ8 ригригеа,) -днгитоксин;
•	түкті оймақгүл (Оі£ІіаІІ8 Іапаіа) - д н г окснн, целанид
(лантозид С, нзоланид);
•	строфант Комбе (Зігорһапіиз КотЬё) - строфантин К4;
‘Жүрекжетіспеушілігі кезінде жалпы гемодинамиканы қалпына(дүрыстау) келтіру
қажет. Сондықган, жүрек кызметін ынталандырудан басқа (барынша үнемдеу тәртібі),
экстрацеллюлярлық сұйыктыктың көлемін азайту, ренин-ангиотензнн жүйесінін
белсенділігін, адренергиялык тамыр тарылтқыш әсерді төмендету, жүрекке дейінгі және
жүрекген кейінгі жүкгемені азайту керек. сондықтан, қазір жүрек жетіспеушілігін емдеу
кезінде әсер ету механизмдері әргүрлі препараттардың жинағын кеңінен колдануда.
Оған жүрек глнкозндтерінен басқа, гликозид емес кардиотоннкгер, ангнотензннге
айналдырушы ферменттерді тежейтіндер, ангиотензиндік рецепторлардың тежегіштері,
миотропты әсерлі вазодилятаторлар, а^-адреноблокаторлар кіреді; кейбір жағдайларда
Ь-блокаторлар және кальций каналының кейбір блокаторлары қолданылады.
2 Грек тілінен ^іусуз - тәтгі.
3 Грек тілінен §епо5 — тегі, шығуы.
•• Стофант Комбе дәнінің гликозндтер қоспасы (негізінен р-строфантин К және К-
строфантозидтер).
237
•меруертгүл (СоткМагіа) - коргликон;
•жанаргүл (А&>піз гегпаііз) - жанаргүл шөбінің т ү н д ы р-
м а с ы .
Жүрек іликозидтерінің алыну көздері және қолданылатын препараттары
мен әсер ететін затгары 14.1 кестеде берілген. Жеке глнкозндтер көп
кызығушылықты туындатуда. Қарапайым, галендік және жаңа галендік
препараттар өзінің маңызын жоюда.
Жүрек гпикозидтерінің негізгі қасиеттері, олардың жүрекке таидамалы
әсер етуі болып табылады. Жүрек гликозидтерінің фармакотерапиясында,
препараттың мнокардқа тікелей әсер етуіне байланысты снстоланың күшеюі
(кардиотоннкалық әсер, оң ннотропты1 әсер) басты рөл атқарады.
Снстолалық жнырылу қуатгы және тез болады. Бұл ЭКГ-да
О~Т аралығының қысқаруымен көрінеді; қарыншалық кеіпен жағынан,
сондай-ақ 8-Т сегментінің нзоэлектрлік сызықтан төмендеуі, Т- тісшесінің
азаюы, тегістелуі немесе инверсиясы түрінде көрінеді.
Жүрек жетіспеушілігінде жүрек гпнкозидтері жүректің соққы және
мннуттық көлемдерін айтарлықтай жоғарылатады. Жүрек жұмысының
отгегіне қажеттілікті ұлғайтпай (жұмыс бірлігіне) жоғарылайтыны маңызды.
Жүрек гликозидтерінің карднотоинкалық әсер ету механнзмі олардың
кардномноцит мембранасындағы 14а\ К+-АТФ-аза ферментіне тежегіш әсер
етуіне байланысты болады. Бұл 14а+ мен К+ ағымының бұзылуына әкеледі.
Нәтижесінде К+-дің кардномиоцит ішіндегі мөлшері төмеидейді, ал Ка+ -
жоғарылайды. Бұл қезде, 14а+-дің жасуша ішіндегі және сыртындағы
концентрациясының айырмашылығы азаяды, ол трансмембраналық№7Са2+-
алмасуын төмендетеді. Соңғысы, Са2+-дің қаркынды шығуын төмендетеді,
саркоплазмада оның кұрамының жоғарылауына және саркоплазмалық
ретикулумда қорға жиналуына әкеледі. Бұл өз кезегімен кардномноциттерге
кальцнйлік Ь-каналы арқылы сырттан қосымша Са2+-дің түсуін
ынталандырады. Осы кезде әсер потенциалы саркоплазмалық ретикулумнан
Са2+-дің көп босап шығуын туғызады. Осы кезде саркоплазмада бос Са2+
иондарының мөлшері жоғарылайды, ол кардиотоникалык әсерді камтамасыз
етеді. Са2+ нондары тропоннндік кешенмен өзара әсерлеседі және оның
миокардтың жиырылтқыш белоктарына тежегіш әсерін токтатады. Актиннің
мнознимен өзара әсерлесуі жүреді, ол мнокардтың жылдам және күшті
жиырылуымен көрінеді.
1 Грек тілінен із (Ілік септік іпоз) - талшык, мускул, ігороз - бағыт.
238
14.1. Кесте. Құрамында жүрек тикозидтері бар өсімдіктер
мен препаратгар
Өсімдіктер	Препарэттарды дайындауға арналған өсімдік бөліктері	Препараттар		Күрамында жүрек гликозидтері бар жаңа галендік жміе жеке глнкозидті □репараттар
		жай, галендік, тұндырма	жанагалендік, жеке гликознігтер	
Оймакгүл (Оі^ігаііа): алкызыл (ригригеа), датты (/еггирпеа), түкті (Іапаіа)	Жалырагы	Ұнтак Сығынлы	Дигитоксин Гитокснн Кордигит 3 Дигален-нео Һ Лантозид Дигокснн Целанид	Дигмтокаш Гитоксмн Днгитоксин, пггокаш Дигитоксин, пггоксш жәнедйгоксин Днгоікаш ЛакгозидС (днпіланид О
Тегіс	строфант (Ягорһапіһич $гапіич) Комбе строфанты (Хігорііапіһи.ч КоіпЬе)	Тұқымы		Строфантин 0 (уабаин) Строфантин К	Строфаяпін С К-сгрофангнн К-сгрофаіггозид
Меруертгүл (СотаІІагіа)	Шөбі (жапрағы жэне гүлшоғыры)	Тұрынлы	Коргликон	Конваллязіід Конваллягокаін
Жанаргүл (кектемп адонис) (А&тч уетаіи)	Шөбі	Түндырма Сығынды	Адоинзид	Адоннтокат Цимарин
Теніз жуасы (ЗсіІІа тапііта)	Түйіні (луковица)	Тұрынды	Сцилларен	Сцнлларен
Жүрек жұмысының жүрек ырғағының сиреуі (теріс хронотропты1 әсер)
мен днастоланың ұзаруы кезінде күшейетіні маңызды. Бұл жүрек
жұмысының аса үнемді жағданын жасайды: күшті снстолалық жнырылу
мнокардтың энергетнкалық корын қалпына келтіруге ықпал жасайтын,
жеткілікті ”босаңсу” (диастола) кезеңімен ауыстырылады. Жүректің
жиырылгыштык ырғағының баяулауы көп дәрежеде кардно-кардналдық
рефлекстерге байланысты. Жүрек глнкозидтерінің әсер етуінен жүректің
сезімтал жүйке ұштары қозады және рефлекторлы түрде кезбе жүйке жүйесі
арқылы браднкардия пайда болады. Снстола кезіиде артериялық қысымның
жоғарылауы нәтижесінде снноаорталық аумақтың механорецепторларынан
жүрекке рефлекстің күшеюі де бепгілі бір рөл атқаратынын да ескеру қажет.
ЭКГ-да Р-Р аралығының ұлғайғаны байқалады.
Бұдан басқа, жүрек тлнкозидтері жүректің өткізгіштік жүйесіне тікелей
тежегіш әсер ете және кезбе жүйкені қоздыра отырып, қозудың өту
жылдамдығын төмендетеді (теріс дромотропты1 2 әсер). Жүрекше-
қарыншалық (атрновентрнкулярлы) түйіннің және жүрекше-қарыншалык
шоғырдың(Гис шоғырының) рефрактерлі кезеңі ұлғаяды. Р-р аралығы ұзара
түседі. Жүрек глнкозидтері уытгы мөлшерде жүрекше-карыншалык
тосқауылды туғызуы мүмкін.
1 Грек тілінен сһгопох - уакыт.
2 Грек тілінен сіготоз - жол.
239
Жүрек гпикозидтері көп мөлшерде жүрек автоматизмін жоғарылатады.
Бұл сннустық түйіннен тәуелсіз таралған импульстер туцыратын эктопиялық
козу ошағының түзілуіне әкеледі. Арнтмня пайда болады (көбінесе
экстрасистолалар).
Жануарларға жасалған тәжірибелер бойынша айтатын болсак, жүрек
іликозидгері аз мөлшерде миокардтың козғыштығын (оң батмотроптык1 әсер)
жоғарылатады. Бұл оған түсетін стнмулға жауап ретінде миокардтың қозу
табалдырығының төмендеуімен көрінеді. Жүрек глнкозндтері жоғарғы
мөлшерде жүрек бұлшық етінің козғыштығын төмендетеда.
Сонымен, қозғыштық және автоматизм - екі әртүрлі көрсеткіш, жүрек
птикозидгерінің әсер етуінен әрқалай өзгереді. Автоматизм мен қозғыштықтың
өзгеруі жүрек гликозидтерінің миокардқа тікелей әсер етуіне байланысты
болады.
Жүрек жетіспеушілігі кезінде, жүрек глнкозндтерінің ыкпал етуі
нәтижесінде оның минуттык көлемінің жоғарылуы қан айналымына жалпы
оң әсер етеді (14.2 кестені қара). Жүрек гликозидтерінің жүрек
14.2. Кесте. Жүрек жетіспеушілігі кезінде жүрек гликозндтерінің әсерлері
Көрсеткіштері. кызмеп	Жүрек жетіспеушіліпнде байкалатын жүрек- тамыр жүйесі жағынан езгерістер	Жүрек жетіспеушіліп кезінде жүрек гликозидтерінін әсері
Жүрек кызметінін взгеоістеоі		
Систола Диастола Жүректін келемі Соғу көлемі Мннуттык көлемі (жүрекпк шығару) Жүрек жиырылуының жмілігі Жүректінеткізгіштікжүйесі аркылы ныпүльстердің етүі	Әлсіз Қыска Ұлғайған Азайған Ұлғайған Жылдам	Күшейеді және кыскарады Ұзарады Қалылты жағдайға келеді (кішірейеді) Ұлғаяды Азаяды Баяулайды
Қанайналымдағы азгерістер		
Веноздык кысым Артериялық кысым Жүректін каныем камтамасыз етілуі Айналымдағы каннык көлемі	Жоғарылаған Кейде төмен Жепсіліксіз Ұлғайған	Қалыпты жағдайға келеді (төмендейді) Қалыпты жағдайға келеді (жогарылайды Қалыпты жағдайға келеді (жаксарады) Қалыпты жағдайға келеді (темендейді)
	Қанайналымга байлакысты мүшелер мен тін		дер қьпметтерінщвзгеруі
Тіндердеп экстрацеллюлярлы сүйыктар Зәрдің бөяінуі Баска да ішкі мүшелердің (бауыр, аскорытү жолдары, т.б.) кызмеггері	кінулер Азайған (олигурия1) Бүзылған (веноздык іркіліспн нәтнжесінде)	Ісінулер кегеді Қалыпты жағдайға келеді (жоғарылайды Қалыпты жағдайға келеді
*Грек тілінеи оіі^оз - кіші, игоп - зәр.
1 Грек тілінен һаіһтоз - табалдырық.
240
декомпенсациясы кезінде қан айналымына негізгі әсері веноздық іркілуді
азаюту болып табылады. Бұл кезде веноздық қысым түседі және ісінупер
біртіндеп жойылады. Веноздық іркілуді тоқтатқанда жүрек ырғағының
рефлекстік жиілеуі (жогарғы қуыс венаның құйылысыиан Бейнбридж
рефлексі) болмайды. Артериялық қысым өзгермейді немесе жоғарылайды
(егер төмендеген болса). Қан тамырлардың жалпы шеткі қарсылығы
төмендейді, тіндердің қанмен қамтамасыз етілуі және оксигенациясы
жаксарады. Ішкі мүшелердің (бауыр, асказан - ішек жолының және
басқалардың) бұзылған қызметтері қалпына келеді. Жүрек ріикозидтері
жалпы гемодинамиканы қалыптастыруы аркасында жүректің қанмен
қамтамасыз етілуін жақсартуы мүмкін (оймакгүл препараттарында оларды
жоғарғы мөлшерде енгізгеиде тәждік қаи тамырларға аздап тікелей тарылтқыш
әсер ететіні байқалған).
Жүрек гликозидтері кан айналымына қолайлы әсер ету нәтижесінде бүйрек
кызметін қалыптастырады. Диурез жоғарылайды. Оймакгүл және строфанта
препаратгары натрий ионының реабсорбциясын азайта отырьш бүйрекке тікелей
де әсер ететіні жөнінде мәліметтер бар. Бірак оның маңызы аз.
Диурездің жоғарылауы ағзадан артык сұйықтықтың шығуына әкеледі.
Соңғысы, гемодннамика жағдайын жеңілдетеді, себебі айналымдағы қан
көлемінің азаюы салдарынан жүрекке түсетін жүктеме азаяды. Сонымен
катар, тіннің ісінуі азаяды немесе толык жойылады.
Осыған дейін жүрек птикозидтерінің жалпы каснетгері жөнінде әңгіме
қозғалды. Сонымен қатар, әртүрлі препараттардың белгілі бір
айырмашылыкгары да бар. Бұл дәрілік затгардың белсенділігіне, әсерінің даму
жылдамдығына, оныңұзактығына, сонымен катар фармакокинетикасынатиісті.
Белсенділігі бойынша жүрек гпикозидтері айтарлықгай ажыратылады.
Дәрілік шикізаттардың және кептеген препараттардың (галеидік, жаңа
галендік және басқалар) белсенділігін анықтағанда бнологнялық
стандартгауды қолданады. Бұл кезде жүрек птикозидтерінің белсенділігі көбіне
бақаның әсер бірлігімен (БӘБ1) белгіленеді.
Мысал үшіи кұрамында бірқатар жүрек гликозндтері бар дәрілік
шнкізаттардың керекті белсенділігі және жеке гликозидтердің белсенділігі
келтірілген.
1 1 БӘБ тәжірибеге алынған бақалардың көпшілігінде, ол систолада жүректің
тоқтауын шақыратын, стандарттык препараттың аз молшерімен сәйкес келеді. Бұдан
баска, мысық (МӘБ) және көгершін (КӘБ) әсер бірліктері қолданылады (әдістемелерді
дәлірек Мемлекеттік фармакопеядан қара).
241
Цэрілік шикізаттар
1г ойма&үл жапырагы 50 - 66 БӘБ - тен түрады
1г жанаргүл шөбі 50 - 66 БӘБ - тен түрады
1г меруертгүл жапырагы 120 БӘБ - тен түрады
1г строфанта түқымы 2000 БӘБ-тен түрады
Жеке гликозидтер
1г дигитоксин 8000 -10 000 БӘБ-тен түрады
1г целанид 14 000 -16 000 БӘБ-тен түрады
1г конваллятоксин 63 000 - 80 000 БӘБ-тен түрады
1г строфантин К 44 000 - 56 000 БӘБ-тен түрады
Сонымен, строфантин Кжэне конваллятоксинніц (меруертгүл гликозиді)
биологиялыц белсенділігі оймацгүл препараттары - дигитоксин жэне
целанидке қараганда анагүрлым жогары.
Клиникада жүрек глнкозидтеріиің белсенділігін оларды көк тамырға
енгізгендегі тең әсерлі мөлшер бойынша бағалауға болады. Жүрек
гликозидтерініңайырмашылықтары әсердің латенттік’ кезеңінің анкындық
дәрежесінде және әсердің пайда болу жылдамдығыида да. Мысалы,
строфантин мен конваллятоксннді көк тамырға енгізгенде жүрекке 5-10
минуттан кейін, ал целанид - 5-30 мннуттан кейін әсер ете бастайды.
Дигоксинді ішке енгізгенде әсері 30 мнн кейін, ал дигитоксннді қабылдағанда
- шамамен 2 сағ кейін әсері басталады.
Дәрілік затгарды тең әсерлі мөлшерде қолданғанда және оларды бірдей
жолмен (көк тамырға) енгізгенде, барынша көп әсері әсіресе, строфантнн
және конваллятоксннде1 2 (30 мин - 1,5 сағ кейін) тез басталады, ары карай
целанид және дигоксин (1-5сағ), содан соң - днгитокснн (4-12 сағ). Демек,
тіпті оймакгүл препараттарының ішінде де әсердің даму жылдамдығы бірдей
емес. Кардиотроптық әсердің даму жылдамдығы бойынша жүрек
глнкозндтерін келесі қатарда ориаластыруға болады: строфантнн =
конваллятоксин > целанид > дигоксин > дигитоксин.
Жүрек гликозидтерінің карднотоннкалық әсерінің ұзактығы олардың
ағзада инактнвациялану жылдамдығымен, сарысу белоктарымен
байланысуымен және шығарылу жылдамдығымен анықталады (14.3 кестені
қара). Строфанта, жанаргүл және меруертгүл препаратгары, әдетте бір тәупік
ішінде немесе одан да үзақ уақыттан соң шығарылады. Әсіресе, ал-қызыл
оймақгүл іликозиді - дигнтоксин (элиминациясы 2-3 аптаға созылады) ұзақ
әсер шақырады. Аралық орынды түкгі оймақгүл глнкозидтері дигоксин және
целанид (олардың шығарылу уақыты 3-6 күн) алады.
1 Латын тілінен Іаіеепз -жасырын.
2 Бүд жаңа гален препараты коргликонға да тиісті, онын әсер ететін бастамаларының
бірі конваллятоксин болып табылады.
242
14.3. Кесте. Оймакгүл және строфант жүрек гпикозидтерінің
салыстырмалы сипаттамасы
Препа- рат	Ішектен сінуі %	Латентгі кезені		Максималды әсерінің жылдамдығы		Заттыц шығу жылдамдығы			Куму ляшіа га түсу ай- кын- дығы
		Ішке енгіз- генде	Көк гамырға енгізген- де	Ішке енпз- генде	Кек тамырға енгіз- генде	24 саг ішінде. %	Кан сары суында 50% төмен- деуі	Толык шы- ғуы	
Дигиток- снн	90-100	2 сағ	30-90 мин	12 саг	4-12 саг	7-10	8-9 күн	2-3 апта, және көп	+
Днгок- спн	50-80	30 мин - 2 саг	5-30 мин	6-8 саг	1-5 саг	20-30	34-36 саг	2-7 күн	+++
Строфан -тпп	2-5		5-10 мин		30-90 мин	85-90	8 сағ	1-3 күн	+
Жүрек гликозидтерінің маңызды сипаты олардың кумуляциялану қабілеті
болып табылады. Жүрек глнкозидтері ұзақ әсер еткен сайын, олар кеп
кумуляцияланады. Әңгіме матерналдық кумуляция жөнінде айтылуда, яғии
ағзада дәрілік затгың өзі жиналуы. Әсіресе, дигитоксин үшін айкын кумупяция
байқалған. Бұл днгнтоксиннің ннактивациялану үрдісінің және ағзадан
шығуының (і1/2~ 160 саг) баяу жүруіие байланысты болады. Дигоксин (іІ/2~
34-36 сағ) және целанид аз дәрежеде кумуляцияланады.
Енгізілген строфантни мөлшерінің шамамен 7/8, алғашқы 24 сағ ішінде
шығады, сондықтан оны қолданғанда, кумуляция аз дәрежеде байқалады.
Әсер ету ұзактығы және қумуляциялану қабілеті бойынша оймакгул және
строфантин гликозидтері келесі тәртіпте орналасады: дигитокснн > дигокснн
> целанид > строфантин. Строфантинге қарағанда, жанаргүл және меруертгүл
препараттары одан да аз кумуляцияланады.
Жүрек глнкозидтерінің препараттары асқазан-ішек жолынан әр калай
сіңеді. Липофилдігі басым дигитоксин (90-95%) және днгоксин (50-80%)
өте жақсы, целаннд (20-40%) жақсы сіңеді. Строфантин өте нашар сіңеді
(2-5%) және жартылай ыдырайды. Меруертгүл глнкозндтері ас қорыту
жолдарында біршама дәрежеде бұзылады. Сондықтан негізінен оймақгүл
препараттарын (дигитоксин, дигоксин) энтералды енгізген жөн. Ішке сондай-
ақ, жанаргүл препараттарын да (жанаргүл шөбінің тұндырмасы) кабылдайды.
Жүрек гликозндгері сіңгеннен кейін барлық мүшелер мен тіндерге
таралады. Жүректе енгізілген мөлшердің 1% -дейі табылады. Сонымен, жүрек
глнкозидтерінің негізгі бағытталған әсері жүрек тінінің бұл топтың дәрілік
заттарына жоғарғы сезімталдылығымен түсіндіріледі.
243
Енгізілген гликозидтердің жартысы сарысу альбумнндерімен кайтымды
байланысады (мысалы, дигоксин 30-35%, строфантин 5%-тен аздау).
Жүрек гликозидтері биотрансформацияға негізінен бауырда ұшырайды.
Химиялық өзгеріске ұшырауының негізгі принциптерінің бірі олардың қант
молекулаларын (гликондарды) қантсыз бөлігі (агликон немесе геиин)
түзілгенше біртіндеп ыдырату болып табылады. Сонымен катар, олардың
гидроксилденуі (мысалы дигитоксиинің) және жартылай конъюгаттардың
(глюкурон қышқылымен) түзілуі мүмкін.
Жүрек гликозидтері және олардың өзгеріске ұшыраған өнімдері негізінен
бүйрекпен, сондай-ақ өтпен (олар ішектен жартылай қайта абсорбцияланады)
шығарылады. Бүйрек патологиясында жүрек гликозидтерінің әсер ету
ұзакгығы ұзарады.
Дигитоксин көбінесе метаболиттер және конъюгаттар түрінде шығады.
Днгокснннің тек аз бөлігі химиялық өзгерістерге ұшырайды. Строфантнн
өзгермеген түрде шығады.
Жүрек гликозндтерін негізінен жедел және созылмалы жүрек
жетіспеушіліктерінде қолданады. Жедел жүрек жетіспеушілігінде латентгік
кезеңі қысқа жүрек гликозидтерін (строфантин, коргпнкон) енгізеді. Кейде
жүрек гликозидтерін (негізінен оймақгүл препараттарын) жүрек
аритмияларында (жыпылык аритмиясында, пароксизмалдык жүрекшелік
және түйінді тахнкардняда) тағайыидайды. Көрсетілген аритмняларда
глнкозидтердің тнімділігі кезбе жүйке тонусының жоғарылауымен және
жүректің өткізгіштік жүйесі бойынша қозу өтуінің тежелуіне байланысты
болады.
Жүрек гликозидтерін жнірек ішке (оймақгүл, жанаргүл препараттарын)
және көк тамырға (строфантин, дигокснн, целанид, коргликон), кейде бұлшық
етке және тік ішекке енгізеді. Тері астына енгізген дұрыс емес, өйткені олар
жағымсыз реакциялардың себептері болуы мүмкін - енгізген жерді
тітіркендіру, ауыру сезімдер, абсцестер.
Толық емес жүрекше-қарыншалық тосқауыл, айқын браднкардия,
жедел инфекцнялық мнокардит жүрек гликозидтерін қолдануға қарсы
көрсетулер болып табылады. Жүрек гликозидтерін кальций препарэттарымен
бірге және гнпокалиемияда сақтықпен қолданган жөн. Бұл қан сарысуында
кальций нонының мөлшері жоғары болғанда мнокардтың жүрек
гликозидтеріиесезімталдығыжоғарылауына жәнеосыпрепараттардың уьпты
әсерінің даму мүмкіидігінің артуына байланысты болады. Калий нонының
мөлшері азайғанда да (салуретнктер тобынан зәр айдағыш заттарды
колданғанда, диарея кезінде, операциядан кейінгі кезенде дамуы мүмкін)
жүрек глнкозидтеріиің әсері осылайша ұқсас өзгереді.
244
Уытты кұбылыстары жүрек піикозидтерін артық мөлшерде енгізуге
байланысты болады. Бұл құбылыс айқын кумуляцияланатын қабілеті бар
оймақгүл препараттарын қолданғанда жиі байқалады. Оймақгүл
препараттарымен улану кардналдық және экстракардиалдық
бұзылыстарымен көрінеді. Бұл кезде аритмиялардың әртүрі (мысалы,
экстрасистолиялар), жартылай немесе толық жүрекше-қарыншалық тосқауыл
пайда болады. Уланудан жиі өлудің себебі - қарыншаның жыпылықтауы
болып табылады.
Басқа жүйе жағынаи көрудің нашарлауы (соның ішінде т*үсті айыру),
шаршау, бұлшық еттің әлсіздігі, диспепсиялық кұбылыстар (лоқсу, құсу1,
диарея) байқалады, психикалық бұзылыстар (қозу, галлюцинацня), бастың
ауыруы, тері бөртпелері болуы мүмкін.
Оймақгүл препараттарымен және басқа жүрек гликозидтерімен жедел
улануцы емдеу ең алдымен жүрек қызметінің жағымсыз өзгерістерін тоқтатуға
бағытталған. Препарэтты беруці токтатуцан немесе оның мөлшерін азайтудан
басқа біркатар физиологиялық антагоннстерді қолданады. Жүрек гликозидтері
кардиомиоцитгердегі калий ионының мөлшерін азайтатынын ескере отырып,
калнй препаратарын (калий хлорнді және басқалар) қолдану
көрсетіледі. Оларды ішке немесе көк тамырға қан сарысуындағы калнй
ионының мөлшері қалыпты көлемнен аспайтын мөлшерде енгізеді. Калнй
препараттарын жүрекке гликозидтердің уытты әсерінің алдыи алу үшін,
әсіресе жүрек жиырылғыштығының ырғағы бұзылғанда қолданады. Осы
мақсатга магннй препараттарын (магний оротаты), сондай-ақ панангин (калий
аспарагннаты мен магний аспарагинатынан тұрады) және оған кұрамы
бойынша ұқсас «Аспаркам1 2 таблеткасын тағайындайды. Қанда калнй
ионының концентрациясын төмендететін затгар (біркэтар зәр айдағыш затгар,
кортикостерондтар) жүрек глнкозидтерінің кардиотокснкалық әсер
көріністеріне әкелетіиін ескерген жөн.
Аритмия кезінде арнтмияға қарсы әсер көрсететін дифенин, лидоканн,
амиодарон қолданылады. Жүрекше-қарыншалықтосқауыл кезінде жүрекке
кезбе жүйкенің әсерін токгату үшін атропин тағайындайды.
1 Онмақгүл препаратгарын енгізгенде байқалатын лоқсу және кұсу негізінен кұсу
орталығының жіберу аймағының қозуымен және жартылай — ас корыту жолынын
ціырышты қабығына тітіркендіргіш әсер етуіне байланысты.
2 Дегенмен, калнй ионының құрамы панангинде (1 таблеткада 0,158 г калий
аспарагинаты) және «Аспаркам» таблеткасында (1 таблеткадаО, 175 г калий аспарагинаты),
бұл препараггардықалыптымөлшердебергендежүрекіликозидтерінің әсерін токгатуға
жеткіліксіз болатынын ескергенжөн.
245
Жүрек гликозидтерімен уланганда өзінің молекуласында сульфгидрилді
тобы бару нитиолда кейбір оң әсерін көрсетеді. Сірэ, бүл оның жүрек
гликозидімен тежелген миокард жасушасындагы тасымалдаушы А ТФ-азаны
реактивтеуіне байланысты болуы мүмкін. Біраң оны сирек ңолданады.
Жүрек гликозидтерінің әсерінде кальций ионының ңатысуы үлкен орын
алатындықтыгын ескеріп, кальций иондарын байланыстыратын және ңан
сарысуында олардың мөлшерін төмендететін препараттарды қолдану
үсынылган. Этилендиаминтетрасірке цышқылын ы ң динат-
рий тузы (ЭДТАдинатрийтүзы, динатрийэдетаты, Ма2ЭТДА, трилонБ),
сондай-аң цитраттардың осындай ңасиеттері бар.
ЭДТА динатрий түзын жүрек гликозидімен улануда дамыган аритмияда
көк тамырга енгізеді. Біраң әсері аз дәрежеде айқындалган және үзаң емес,
сондықтан оны сирек қолданады.
14.1.2. ҚҰРЫЛЫМЫ ГЛИКОЗИД ЕМЕС КАРДИОТОНИКАЛЫҚ
ЗАТТАР
Адреномиметиктердің, дофаминнің, метилксантандердің, глюкагонның
да жүрекке осындай ынталаидырғыш әсері бар. Бірақ олар жүрек-қан тамыр
жүйесі жағынан осы дәрілік затгарды кардиотоннкалық ретіиде қолдануды
шектентін көптеген жағымсыз әсерлер (тахикардия, арнтмия және баскалар)
туғызуы мүмкін. Бұл заттар әсер ету механизмі бойыиша келесі түрде берілуі
мүмкін.
Кардномиоциттерде цАМФ-тің күрамыи жоғарылататын затгар
1.0,-адренорецепторларды ынталаидыратын
з а т т а р
Дофамин Добутамнн
2. Фосфодиэстеразаны тежейтіндер
Амринон Милринон
Жүрек қызметін ынталандыру үшін көрсетілгеи затгар тобының ішіиде
көбінесе дофамнн және оның туындысы добутамннге кызығушылық
туындайды.
Д о ф а м и н (допмнн) дофаминдік рецепторларға әсер етеді, сонымен
қатар норадреналнннің ізашары болғандықтан, а- және 0-
адренорецепторларды тікелей емес ынталандырады. Дофамин орташа емдік
мөлшерде оң инотропты әсер (жүректің р^-адренорецепторларын
ынталандыруына байланысты) көрсетеді, ол бүйрек және мезентерналдық
тамырлардың (тегіс салалы бұлшық етгердің дофаминдік рецепторларын
ынталандырады) кеңеюімен катар жүреді. Дофамнн кардиогенді шокта
246
қолданылады. Препарат тахнкардияны, аритмняны, шеткі қан
тамырлардың кедергісінің және жүрек жұмысының шамадан тыс
жоғарылауын туғызуы мүмкін.
Добутамин адреномиметик болғандықтан, көбіне таидамалы
әсер етеді. Ол айқын кардиотоннкалық белсенділігімен сипатталады.
Добутамннді жүрек жұмысын оның декомпенсацнясында қысқа уақытқа
ынталандыру үшін қолданады.
Добутамин тахикардия, арнтмия, гнпертензия және басқа жанама
әсерлерді туғызуы мүмкін.
Дофамнн және добутамннді көк тамырға инфузия жолымбн енгізеді.
Соңғы жылдары, тахнкардия, арнтмия жәие артериялық кысымның
өзгеруіи тудырмайтын жасанды карднотоникалық заттарды кұрастыруға
бағытталғаи зерттеулер каркыиды жүргізілуде. Олардың оң инотропты әсері
тәждік қан айналымының жақсаруымен үйлескені және жүректің оттегіне
қажеттілігін жоғарлатпағаны дұрыс. Осындай препараггардың бірі а м р н -
н о н (бнспнперндни туындысы) болып табылады. Ол мнокардтың
жиырылғыш белсеиділігін жоғарылатады және вазодилатация туғызады. Ол
жүректің отгегіне қажетгілігін артгырмайды, жүрек қызметінің ырғағына және
артериялық қысымға емдік мөлшерде айтарлықгай әсер етпейді. Оң инотропты
әсер механизмі бойынша жүрек гликозидтерінен және катехоламиндерден
ерекшеленеді, оны миокард жасушасында бос кальций иондарының және
цАМФ мелшерінің жоғарлауына байланысгы деп есептейді. Амринонды
жүрек гликозидтерінің әдеттегі терапиясымен емделмейтін жүрек
жетіспеушілігінде қолданады. Оны көк тамырға және ішке енгізеді.
Энтералды енгізгенде 4-7 сағ әсер етеді. Бірак амрннон жанама әсерлерді
(тромбоцитопения, кұсу, сарғыштану, гипотензия және басқалар) өте жиі
шакырады, бұл оның қолдану мүмкіндіктерін шектейді. Құрылымы және
әсері бойынша ұксас препарат мнлринон. Ол амринониан белсендірек,
әрі тромбоцитопенняны туғызбайды
14.2. ЖҮРЕК ЖИЫРЫЛҒЫШТЫҒЫНЫҢ ЫРҒАҒЫ
БҮЗЫЛҒАНДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР (АРИТМИЯҒА
ҚАРСЫ ЗАТТАР)
Мнокардтың ырғакгық белсенділігі ырғақ жетекшісінің және жүректің
өткізгіштік жүйесінің жагдайына, миокардтың бнохнмизміне, оның қанмен
қамтамасыз етілуіне және басқа кардналдық факторларға тәуелді болады.
Сондай-ақ, нейрогенді және гуморалды экстракардиалдық әсерлер де
айтарлықтай рөл аткарады. Бұл күрделі жүйенің жеке бөлімдеріндегі
бұзылыстар жүрек ырғағының патологнялық өзгерістерін тугызуы мүмкін.
247
Жүрек аритмиясының себептері әртүрлі. Олар мнокард ншемиясына,
жүрек акауларына, электролиттік бұзылыстарға, кышкыл-негіздік жағдайдың
өзгеруіне, химиялық заттармен улануға, эндокриндік және жұқпалы ауруларға
және баскаларға байланысты болуы мүмкін.
Жүрек жнырылғыштығы ырғағының бұзылуы автоматнзмнің және
(немесе) өткізгіштік жүйесі мен жүректің бұлшык ет жасушасының
өткізгіштігінің өзгеруіне байланысты.
Автоматизмнің патологиялыкөзгеруіырғактыңфизиологиялық
жетекшісіндегі нмпульстің таралуының бұзылуымен (негізгісі синустық-
жүрекшелік немесе синоатрналдық, түйін) немесе эктопиялық ырғақ
жетекшісінің пайда болуымен жүреді. Эктопиялық ырғақ жетекшісінің
электрофизиологнялық пайда болуы және разряд жнілігінің артуы
диастолалык деполяризация жылдамдығының жоғарылауына, мембрананың
тыныштык потенциалының төмеидеуіне (барынша жоғары днастолалық
потенциалдың; потенциалдыңэлектр терістілігі азаяды) және әсер потенциалы
табалдырығының төмендеу іне (табалдырыкгыңэлекгр терістілігі көбейеді)
байланысты болуы мүмкін. Көрсетілген өзгерістер аритмияның дамуына
әкеледі.
Өткізгіштіктің бұзылуыжүректіңөткізгіштікжүйесібойымен
өтудің әртүрлі дәрежеде тежелуімен байқалады. Өткізгіштікті әсер
потенциалының (0 фаза) амплитуца жылдамдығының артуымен түсіидіреді.
Өткізгіштік төмендегенде снстолалық деполярнзацняның жылдамдығы - 0
фаза (У^) - азаяды (әсер потенциалының максималдық көрсеткішіне
баяуырақ жетеді). ЭКГ-да жүрекше-қарыншалық (атриовентрикулярлық)
түйінде өткізгіштіктің бұзылуы Р-К аралығының, ал қарынша ішілік - рК.8Т
ұзактығының ұлғаюымен көрінеді. Өткізгішгіктің функционалдық тосқауылы
біржақты болуы мүмкін. Бұл жағдайда аритмия “қайта кіру” механизмі
бойынша (немесе “қозудың қайтуы”1) дамиды. Осыидай жолмен
жүрекшелерде де және карыншаларда да аритмия пайда болуы мүмкін.
Аритмияның дамуында тиімді рефрактерлі кезең1 2
көлемінің маңызы зор. Оның азаюында экстрасистолияның пайда болу
мүмкіндігі және жиі стимулдардың өтуі жоғарылайды. Бұл көбінесе
реполярнзация фазасы (2 және 3 фаза) мен әсер потенциалы ұзақтығының
қысқаруымен бірге жүреді. ЭКГ-да 0- Т аралығының азаюы байқалады.
Дегеимен, жүректің жнырылғыштык ырғағының бұзылуы, тек тікелей
мнокард пен өткізгіштік жүйенің функционалдықжағданыныңөзгеруіне ғана
1 Ағылшын әдебиетінде аритмияның мұндай түрі геепігу аггһуіһтіаз ретіиде
белгілі (ағыл. тілінен геепігу - қайта түсу).
2 Әсерлі рефрактерлі кезең, таралатын козумен шакырылатын (әрекет потенциалы),
екі түрткі (стимул) арасыидағы минималдык уакытаралығымен сипатталады.
248
емес, сонымен бірге жүректін адренергиялық және х о л и-
нергняпық иннервациясының тонусына дабайланысты
болатындығын ескерген жөн (14.4. кестені қара).
Жүректің 0,-адренорецепторларын нейрогенді ынталандыру ырғактың
жиілеуіне әкелетіи диастолалық деполяризацияны жылдамдатады (4 кезең).
Синустық-жүрекшелік және жүрекше-қарыншалық түйіндерде өткізгіштік
жақсарады. Реполярнзация және әсер потенциялынынұзакгығы қысқарады.
Осының барлығы арнтмняның дамуына ықпал жасайды. Жүрекшеде,
қарыншада және Пуркннье талшықтарыида мембрананың тыныштық
потенциалы жәие өткізгіштігі өзгермейді. Артық концентрацнясы аритмня
туғызуы мүмкін қан айналымында жүрген катехоламиндер-
д і ң де маңызы зор. Жүректің адренорецепторларының катехоламиидерге
сенсиблизациясында да (мысалы, гипертиреоз кезінде) ырғақтың бұзылуы
дамиды.
14.4. Кесте. Аритмияға карсы кейбір заттардың әсерлерінің негізгі
бағыты.
Топтары, препараггар	Тежегіш әсерлері				
	Иондық каналдарға			Рецепторларға	
	Ма+	Са2+	К+	Р-АР	М-ХР
Натрий каналдарының тежегіштері Хинидин Новокаинамид Дизопнрамнд Лидокаин Флекаинид Пропафенон Этмозин	+		+		+ +
Калнн каиалдарыиың тежегіштері (ренолярнзаңняиы узартатын заттар) Амнодарон Орнид Соталол	+	+	+++	ж.а.	
Кальңнн каналдарының тежегіштері (Ъ- тниті) Верапамил Дилтиазем	+	+++			
р-адреноблокаторлар Анаприлин	+			+++	
Ескерту: АР-алренорецепторлар; ХР-холинорецепторлар; ж.а.-жартылай агонист.
Плюс белгісімен затгардыңтежегіш белсенділігі белгіленгеи.
249
Холинергиялық нннервацня (ацетилхолин) көптеген көрсеткіштерге
карама-қарсы әсер етеді. Осылайша, синустық-жүрекшелік және жүрекше-
қарыншалық түйіидерде автоматизм төмендейді және жүректің жнырылу
ьірғағы сирейді. Жүрекше-карыншалық түйіндерде өткізгіштік нашарлайды,
рның тиімді рефрактерлі кезеңі ұзарады, жүрекше-қарыишалық тосқауыл
дамуы мүмкін. Жүрекше жасушаларында өткізгіштік жеңілдейді, тиімді
рефрактерлі кезеңі қысқарады, тыиыштық потенциалы ұлғаяды (электр
терістілігі басым). Кезбе жүйкенІ қоздырғанда, әсіресе синусты-жүрекше
түйіниің кызметі аса айкын өзгереді.
Сонымен, әртүрлі типті аритмиялардың дамуына кардналдық та және
экстракардналдық та механизмдер катысады.
Жүректің жиырылғыштық ырғағы бұзылғанда, оны емдеу және алдын
алу үшін көптеген дәрілік заттар пайдаланылады.
Негізгі бағытына жэне әсер ету механизмдеріне сүйене отырып, оларды
қелесі түрде1 * * IV V VI
I. Кардномноцнгтердің шшдык каналдарын айрықша тежентін
затгар (жүректін өткізгіштік жүйесін және
жнырылғыш миокардты)
І.Н атрий каналындарын тежейтін заттар
(Мвмбранатұрақтандырғыш заттар;! топ)
ІА топшасы (хниндин және хинидин тәрізді затгар):
Хннидин сульфаты	Дизопирамид
Новоканнамид	Аймалнн
ІВ топшасы:
Лндоканн Днфеннн
ІСтопшасы:
Фіекаинид Пропафенон Этмозни Этацизин
2.Е-типті кальций каналдарын тежейтін заттар (ІҮтоп)
Верапамил Дилтиазем
1 Аритмияға қарсы заттардың келесі жіктелулерін жиі колданады (әсіресе бірінші
4 топтарға бөлінуін 14.5. кестені кара)
1 топ - натрий каналыи тежейтіндер (ІА топ тармағы-хннндин және хинидин тәрізді
затгар; 1В топ тармағы - лидоканн және дифенин; ІС топ тармағы-флекаинид, эикаинид
және баскалар);
П топ - жүрекке адреиергиялык эсерді тежейтін затгар (р-адреноблокаторлар);
Ш топ - реполяризация процессінін ұзақтығын үлкейтетін және әрекет потенциалын
ұзартатыи затгар (амиодарон, орнид, соталол);
IV топ кальций каиалын тежейтін затгар (верапамил);
V топ-жүрекгликозидтері(дигоксин, дигитокснн);
VI топ - суправентрикулярлык тахнкардияда кезбе нервтің әсерін (тонус)
күіпейтетін заттар (мезатон, эдрофоний)
250
З.Калнй каналдарын тежейтін заттар (реполяризация
ұзақтығын және әсер потенцналын ұлғайтатын заттар;Штоп)
Амнодарон Орнид Соталол
П. Жүректің эфференттік нннервацнянын реценторларына
айрықша әсер ететін затгар
Адренергнялық әсерді бәсеңдететін заттар (IIтоп)
Р - адреноблокаторлар
Анаприлнн және басқалар
Адренергнялық әсерді күшейтетін заттар
Р - адреномиметиктер	*
Изадрин
Симпатомиметиктер
Эфедрнн гидрохлориді
Холинергнялық әсерді бәсеңдететін заттар
М-холиноблокаторлар
Атропин судьфаты
III. Арнтмняға қарсы белсеиділігі бар әртүрлі затгар
Калий және магннй препараттары Жүрек глнкозидтері Аденознн
Аритмияға қарсы белсенділігі бар химиялық заттар, қосылыстардың
әртүрлі кластарына жатады. Фармакологиялық жіктелуі бойынша бұлар
көптеген затгар тобының өкілдері. Хинидин, новокаинамид, этмозин, этацизин
және аймалннді тек аритмияға қарсы зат ретінде қолданады. Калнй хлоридін
гипокалнемияның барлық жағдайларында, бірақ негізінен жүрек ырғағы
бұзылғанда тағайындайды. Лидокаин (кснканн) жергілікті анестетик,
анапрнлнн (пропранолол) - 0-адреноблокатор, жүрек гликозндтеріиің
препараттары жүрек жетіспеушілігін емдеуде қолданылатын дәрілік заттар
ретінде танымал. Бұдан басқа, аритмияға қарсы белсенділігі бар заттар:
эпилепсняға қарсы препараттар дифеннн мен карбамазепин; алғашында
стенокардияны емдеуге ұсынылған препарат - верапамил (нзоптин); орнид
(бретилий тозилаты) симпатолнтикалық зат ретінде белгілі. Брадиаритмияда
және өткізгіштік бұзылғанда м-холнноблокаторларды және
адреномиметнктерді қолдану орынды.
Аритмияға қарсы заттар қолдаиылуы бойынша келесі топтар түрінде
ұсынылуы мүмкін.
А. Тахиаритмияларда жэне экстрасистолияда қолданылатын заттар
НатриЙ каналдарын тежегіштер
Калин каиалдарын тежегіштер
Кальций каналдарын тежегіштер
Р - адреноблокаторлар
Жүрек гликозидтері (оймақгүл препараттары)
Аденозин
251
Калий және магний препараттары
Б. Брадиаритмияларда жвне өткізгіштіктің бұзылуында
қолданылатын заттар
М - холиноблокаторлар
Р - адреномнметиктер
14.2.1. КАРДИОМИОЦИТТЕРДІҢ ИОНДЫҚ КАНАЛДАРЫН
АЙРЫҚША ТЕЖЕЙТІН ЗАТТАР (ЖҮРЕКТІҢ ӨТКІЗГІШТІК
ЖҮЙЕСІ МЕНЖИЫРЫЛҒЫШ МИОКАРДТЫҢ)
Аритмияға карсы мұндай заттардың фармакотерапиялық әсері, олардың
автоматизмді тежеу қабілетіие, өткізгіштігіне, тиімді рефрактерлі кезенді
ұзартуына негізделген. Бұл көрсеткіштердің өзгеруі, препаратгардың нондык
каналдарға әсер етуімен байланыстырылады, олардың адренергиялық немесе
холинергиялық жүйкелермен иннервацияланагын жүрек рецепторларына әсер
етуімеи толыктырылуы мүмкін.
Жүрек жасушаларының автаматизмі берілген топтың арнтмняға
қарсы заттарының ыкпал етуінен төмендейді. Бұл негізінен диастолалық
деполяризацияның (4 фаза) ұзаруына жәие бір жағынан - қозу
табалдырығының аздап жоғарылауына байланысгы. Бұның барлығы ырғактың
табиғи жетекшісінің шамадан тыс белсеиденуіне және эктопнялық қозу
ошағының пайда болуыиа кедергі жасайды.
Көптеген аритмияға қарсы заттар, мысалы хннидни, новокаинамид
өткізгіштікті (жүректің өткізгіштік жүйесінде, жүрекшеде, қарыншада)
тежейді. Бұл тез деполяризация (0 фаза) жылдамдығының төмеидеуіне және
жалпы деполяризация - реполяризация үрдісінің баяулауына әкеледі. ЭКГ-
да өткізгіштіктің төмеидеуі Р-Ч) және қарыншалық кешен аралығының
ұзаруымен көрінеді. Өткізгіштікті тежегендегі жағымды әсер, дәлірек айтқанда
жүрекшенің тахиаритмиясында (мысалы, дірілдеуі, жыпылыктауы) жүрекше-
қарыншалық өткізгіштікті тежеу осындай аритмияларды тоқтату үшін
жүрекшеден-карыншаға патологиялық күшті ырғакгың таралуын шектеуінің
маңызы зор. Өткізгіштіктікті тежеу кабілеті, “қайта кіру” механизмі бойынша
дамнтын аритмияларда жақсы әсер көрсетеді. Бұл жағдайда біржакты
тоскауыл екіжактыға айналады.
Тиімді рефрактерлі кезең маңызды көрсеткіштердің бірі болып
табылады. Ол көптеген арнтмияға қарсы препараттардың (хннидиннің,
хинидин тәрізді заттардың және басқалардың) әсерінен жоғарылайды. Әдетте
(міндетті болмаса да) бұл әсер потенциалы ұзакгығының артуына, яғни
реполяризация үрдісінің баяулауына байланысгы. Тнімді рефракгерпі кезеңнің
252
ұзаруы, арнтмияның жүруіне әсер ететін таралып жатқан стимулдың жиілігін
шекгейді
Қозгыштықты (әсер потенцналының табалдырығы бойынша
аныкталады) көптеген препараттар төмендетеді.
Арнтмияға қарсы заттарды қолданганда олардың ішінде бірқатары
мнокардтың жиырылгыштыгын тежейтінін (хинидин топшасы
препараттарының біразы, кейбір кальций каналдарын тежегіштер) ескеру
қажет. Миокард жиырылғыштығының айқыи тежелуі, әриие, жүректің
функционалдық жағдайына, әсіресе жүрек жетіспеушілігінде жағымсыз
әсер етеді.
Арнтмияға қарсы заттардың кардиотроптық әсерлерін бағалағанда,
олардың кейбіреулерінің кезбе және симпатикалық жүйкелер арқылы
берілетін экстракардиалдықзсерлерді өзгерту қабілетін естен шығармаған
жөн. Сонымен, кезбе жүйкеден жүрекке қозу берілуі тежелгенде (М-
холнноблокаторлық әсерге байланысты) синустык ырғақтың
жоғарылайтыиы, жүрекше-қарыншалық түйінде өткізгіштіктің
жақсаратындығы және оның рефрактерлік кезеңі қысқаратыны белгілі.
Мысалы, егер хинидин және біркатар хннидин тәрізді заттар жөнінде сөз
қозғайтын болсақ, онда олардың ваголитикалық әсері, бүл заттардың
арнтмияға қарсы әсерін қамтамасыз ететін жүрекке ықпалын әлсіретеді.
Адренергиялық иннервацияиың нондық каналдарының тежегіштері тобының
арнтмияға қарсы кейбір заттарының тежегіш әсеріне келетін болсақ, бұл
көрініс оларда аз байқалады (амиодароннан басқасы), аритмияға қарсы
негізгі әсерін өзгертпейді немесе оны аздап күшейтеді.
Сонымен, арнтмняға қарсы заттардың әсері тек кардиомиоциттердің
нондык каналдарына тікелей әсер етуіне ғана емес, сонымен бірге олардың
эфференттік нннервацняны өзгертуіне де байланысты: Бұл жағдайда
препараттарды тағайындағанда және олардың тнімділігін бағалағанда
ескеру қажет.
а) Натрнй каиалдарын тежейтіи заттар (мембрана
тұрактаңдырғыш затгар; I тон)
Арнтмияға қарсы заттардың ІА топшасының негізгі өкілінің бірі хина
ағашы қабығының алкалоиды - хиннднн (хининнің оңға бұрушы изомері
болып табылады). Меднцина практикасында хннндин сульфаты
қолданылады. Хинидин натрий каналдарыи тежей отырып, әсер потенциалын
туындататын (0 фаза), жасушаға өтетін натрий ағымын азайтады. Хинидин
жүректің барлық бөліміне әсер етеді. Автоматизмді тежеуі, реполяризацияның
253
ұзақгығын және оған сәйкес әсер потенциалы мен тиімді рефрактерлі кезеңнің
ұлғаюы салдарынан, сонымен қатар өткізгіштікті төмендеткендіктен, хинидин
автоматизмнің және өткізгіііггікгің бұзылуына байланысты аритмияларда тиімді
(14.5. кестеиі кара). ЭКГ-да Р-К, рК.8, О~Т аздап ұзаруы байкалады.
Хиниднн кезбе жүйкеден жүрекке қозудың берілуін тежейді (М-
холиноблокаторлык әсеріне байланысты), сонымен қатар кардиотроптық
симпатикалық (адренергиялық) әсерді біршама азайтады. а-адрено-
рецепторларға тежегіш әсер көрсеткенде шеткі қан тамырлар жағынаи
көріністер (жалпы шеткі қарсылығы біршама төмендейді) байқалады.
Хннидин мнокардтың жиырылғыштығын едәуір төмендететінін ескеру керек.
Әдетте хинидинді ішке тағайынданды. Ол асқазан-ішек жолынан толық
сінеді. Қан сарысуында оиың барынша жоғары концентрациясы 2-3 сағ
кейін түзіледі; I = 6-7 сағ. Заттың жартысы (шамамен 60%) сарысу
белогымен байланысады. Препарат бауырда инактивацияланады, осыған
байланысты оның әсер ету ұзақтығы көп дәрежеде бауыр қызметіие тәуелді
болады. Өзгермеген хннидин (-20%) және оның өзгеріскеұшыраған өнімдері
негізінен бүйрекпеи шығады. Әсері ұзартылған хиниднн препараттары бар.
Хинидииді қолданғаида әртүрлі жанама және уытты әсерлер: құлакта
шу, бас ауыру, көрудің нашарлауы дамуы мүмкін, диарея, лоқсу, кұсу жиірек
болады. Кейде идиосннкразия байқалады. Тромбоцитопениялық пурпура’
ауыр асқыну болып табылады. Жүрекше-қарыншалық және карынша аралык
тосқауылдар, сонымен катар уытты тахиаритмиялар болуы мүмкін. Хинидин
артериялық қысымды төмендетеді (жалпы шеткі қан тамырлардың карсылығы
төмендейді және жүректен канды айдау шамалы азаюы мүмкін). Жүрек
кұлакшасыида тромб болғанда, кейде эмболия (жүрекше жыпылыктауы
синустык ырғаққа ауысқанда) байқалады.
Новокаинамнд (проканиамид хлориді) фармакологиялық
қасиеттері бойынша, электрофизнологиялықкөрсеткіштері мен қолданылуы
жағынан хинидинге ұқсас. Жүректің жиырылғыштығын хинидинге қарағаңда
аз дәрежеде төмеидетеді. Хинидинге қарағанда ваголитикалық оның
белсенділігі аз аЙқындығымен (аздағаи м-холиноблокаторлық және
ганглиоблокаторлық әсерлері бар) сипатталады; жүрекке симпатикалық
әсерді төмеидетеді. а-адреноблокаторлық қаснеті жоқ. Новокаинамидті
энтералды және пареитералды (көк тамырға, бұлшык етке) енгізеді. Асказан-
ішек жолыиан хннидинге қарағаида тезірек сіңеді; і = 2-4 сағ.
Новокаинамид метаболизмінің жылдамдығы бойынша препараттың әсер ету
ұзактығының айырмашылығын көрсететін баяу және тез «ацетиляторларға
бөледі. Препарат бүйрек арқылы шығады.
1 Тромбоцитгің кұрамы төмеидегеиде болатын геморрагиялық снидром.
254
Әдетге новоканнамидті науқастар жақсы көтереді. Хннңдин сияқты
өткізгіштіктің айқын бұзылыстарын шакыруы мүмкін. Ішке тағайындалғанда
хинидинге карағанда артериялық қысымды аз дәрежеде төмендетеді.
Дегенмен, новокаинамнд бірқатар жағдайларда лоқсудың, құсудың,
диареяның, тырысудың себебі болуы мүмкін. Новокаинамидтің көптеген
жағымсыз реакцнялары оиы энтералды енгізгенге қарағанда, көбіне
парентералды енгізгенде (әсіресе көк тамырға) айқын болады.
Новоканнамндте қызбамен, буыи және бұлшық ет аймағында ауыру
сезімдерімен, терілік бөртпелермен, сирек жағдайда агранулоцитоз жәие
қызыл жегі сияқты синдромның дамуымен көрінетін сезімталдықтың
жоғарылауы негізгі мәселе болып табылады.
14.5. Кесте. Артмияға қарсы бірқатар заттардың жүрекгің
электрофизиологиялык көрсеткіштеріие әсері
Топтар (топшалар)	Жүрекке әсерлері (электрофизиологиялық көрсеткіштерінін негізгі өзгерістері)
I. Натрвй кавялдарывыв тежегіштері ІА: хинидин, новокаинамид, дизопирамид ІВ: лидокаин, дифеннн ІС: флекаинид, пропафенон	Автоматизмді	төмеидетеді1; өткізгіштікті баяулатады; репаяяризацияны жэне ТРК-ді узартады Автоматизмді төмеидетеді1, өткізгіштікке шамалы әсер етеді; репаяяризацияны жылдамдатады Автоматизмді	төмеидетеді';	өткізгіштікгі айтарлыктай тежейді; реполяризацияеа жэне ТРК- ге аз эсер етеді
II. ^-адреноблокаторлар анаприлин, метопролол	Автоматизмді төмеңдетедіи; вткізгіштікті баяулатады, ТРК-ді ұзартады (АВ-түйінде)
ПІ. Кялвй кавяддарывыв тежегіштері (реполврвзациавы ұзартятыв заттар) амнодарон1 2 * 4	Автоматизмді төмеидетеді1'; өткізгііігтікгі баяулатзды, реполяризанняны және ТРК-ді ұзартады
IV.	Кальцвй	кавяддарывыв тежегіштері (Ь-твпті) верапамил, дилтиаэем	Автоматизмді төмеңдетеді *; өткізгіштікті айтарлықтай төмеңдетеді, ТРК-ді үзартады (АВ- түйіңде)
1 Пуркинье талшықгары үшін.
2 Сннустық түйін үшін.
1 Бүл топқа әсері аралас препараттар этмозин (ІА/ІВ/ІС) және этацизин (ІС/ІУ) жатады
4 Бұл топ препаратгарының өкіліне орнид (бретилнй). әсері аралас (ПЛП) соталол
(соталекс) жатады.
Ескерту: АВ-атриовентрикулярлы; ТРК-тиімді рефрактерлі кезең.
255
Хииидин мен новокаинамидті идносннкразияда және жүрекше-
қарыншалық тосқауылда қолдануға болмайды. Гипотониялық жағдайларда
және жүрек жетіспеушілігі бар науқастарға бұл заттарды сақтықпен
тағайындаған жөн.
Днзопирамид (ритмилен)аритмияғақарсыайқынәсеркөрсетеді.
Хннидии сияқты жиырылғыш миокардтың және өпозгіштік жүйенің барлық
бөлімдеріне әсер етеді.
Ішектен жақсы сіңеді. Барынша жоғары әсері 30 мин кейін байқалады.
Препараттың шамамеи 20-50% қан сарысуының белоктарымен байланысады.
і|/2 = 6-8 сағ. Негізінен бүйрек арқылы шығады. Препаратты қарыншалық
аритмияда жні қолдаиады. Дизопирамидті тағайыидағанда мнокардтың
жиырылғыштык белсенділігін айтарлықгай төмендететінін ескеру кджет. Оның
жағымсыз қасиеттерінің қатарына айқын м-холнноблокаторлық белсеиділігі
де жатады, бұл ауыз куысының, көздің шырышты қабаттарының кұрғауына,
аккомодацияның бұзылыстарына, зәр бөлінудің тежелуіне әкелуі мүмкін.
Соидай-ақ , кұсу болуы мүмкін.
А й м а л и н (аритмал) - жылан тәрізді раувольфия алкалоиды. Жүрекгің
негізгі функционалдық көрсеткіштерін хинидин тәрізді өзгертеді, бірақ
мнокардың жиырылғыштығын аз төмендетеді. Аймалин жүйелік артериялық
қысымды айтарлықтай төмендетпейді, тәждік қан айналымды жақсартуы
мүмкін. Сол өсімдік шикізатынан алынатын резерпиннен айырмашылығы
аймалиннің тыныштандырғыш және симпатолитикалық әсерлері жоқ.
Асқазан-ішек жолынан нашар сіңеді, сондықган оны парентералды (бұлшық
етке және көк тамырға) енгізген жөн; і1/2= 15 сағ. Аймалин экстраснстолияда,
жүрекшеиің ұстамалы жыпылықтау аритмнясында қолданылады. Әдетте
науқастар оны жақсы көтереді. Кейде диспепсиялық бұзылыстар, жалпы
әлсіздік туғызады.
Натрий каналдарын тежейтін заттарға, сондай-ак лидокаин, мексилетин
және дифеннн жатады. Бірақ, бірқатар қаснеттері бойынша, олар хинидиннен
біршама ерекшеленеді, осыған байланысты оларды ІВ тобына жатқызады.
Лидокаин (ксикаин, ксилокаин) тек жергілікгі анестетик ретінде
ғана емес, сонымен бірге аритмняға қарсы зат ретінде де қолданылады.
Резорбтивті әсері кезінде автоматизмге (4 фаза - диастолалық
деполяризацияның жылдамдығы төмендейді) тежегіш әсер көрсетеді. Бұл
синустық-жүрекшелік түйінде емес, Пуркинье талшығында және
қарыншаның бұлшық етінде өтеді. Аталған әсерлер қозудың эктопиялық
ошағының тежелуімен жүреді. Ол тез деполяризация жылдамдығына (0 фаза)
әсер етпейді немесе оны аздап төмеидетеді (Пуркннье талшытарында).
Хинидиннен айырмашылығы, лидокаин әсер потенциалының ұзактығын
(реполяризация кезені) және аз дәрежеде тиімді рефрактерлі кезенді азайтады
256
(айрыкша қарыншаның өткізгіштік жүйесінде және бұлшық етіиде). ЭКГ-да
р-Т аралығының қысқаруы байқалады. Лидокаин мнокардтың
жиырылғыштығын өзгертпейді немесе біршама төмендетеді. Оның
ваголнтикалық каснеті жоқ. Гемодинамикаға аз әсер етеді. Әдетте лидокаинді
көк тамырға (бөлшектеп немесе тұрақты ннфузня жолымен) енгізеді.
Препарат тез дамитын және қысқа уақыт әсер етуімен (бір рет енгізгеннен
кейін 10-20 мнн бойы әсер етеді) сипатталады. Лидоканннің көп бөлігі
бауырда ннактивацияға ұшырайды. Бауыр патологиясында немесе оның
қанмен камтамасыз етілуі бұзылғанда, препарат метаболизмінің жылдамдығы
төмендейді. Негізгі қолдануға көрсетілулері - карыншалық нритмнялар
(экстросистолиялар, мнокард ннфарктында дамитын тахнкардияда, ашық
жүрекке операция жасағанда, операциядан кейінгі кезде). Әдетте препаратты
науқастар жаксы көтереді. Уытты әсері гнпотониямен, ұйқышылдықпен,
бастың анналуымен, тырысу реакцияларымен және басқа да симптомдармен
көрінеді. Жүрекше-қарыншалык тосқауыл, тахиаритмня болуы мүмкін.
Лндокаин туындысы мекснлетин арнтмияға қарсы зат болып
табылады. Лидокаинге қарағанда тұрақты қосылыс. Энтералды енгізгенде
тиімді. Мексилетин ішектен жақсы сіңеді. Ұзақ уақыт әсер етеді (і]/2 = 15
сағ), бірақ оның емдік кендігі шамалы. Жүрек және гемодинамнка жағынан
жанама әсерлер, сонымен катар неврологиялық бұзылыстар туғызуы м үмкін.
Қарыншалық экстрасистолияда қолданылады.
Д н ф е н и н (дифенилгидантоин, фенитоин) эпилепсияға қарсы зат
болып табылады. Сонымен қатар электрофизиологиялық снпаты бойынша
оның аритмняға қарсы белсенділігінің анқындығы лидоканнге ұқсас.
Препарат Пуркинье талшығында диастолалық деполяризация жылдамдығын
(синустық-жүрекшелік түйінінде емес) азайтады, осының салдарынан,
олардың автоматизмін тежейді. Өткізгіштікке мүлдем әсер етпейді, бірақ
алғашында тежелген болса, онда оны жақсартуы мүмкін. Дифеиин лидокаин
сиякгы тиімді рефрактерлі кезеңге карағанда, әсер потенциалын көп дәрежеде
қысқартады. 0—Т аралығын қысқартады. Сонымен, дифеиин хинидинге тек
автоматизмді тежеу қабілеті жағынан ұқсас. Емдік мөлшерде миокардтың
жиырылғыштық белсенділігіне және артериялық қысымға айкын әсер
көрсетпейді. ОЖЖ-не әсер етуі нәтижесіиде жүректі иннервацнялайтын
эфференттік адренергиялық талшықтарда импульстің берілуін төмендетеді.
Днфенин асқазан - ішек жолынан жартылай және баяу сіңеді. Оның
көп бөлігі қаи сарысуының (>90%) белоктарымен байланысады. Дифениннің
қан сарысуы кұрамында азаюы баяу (і1/21 тәупіктеи ұзақ уақытты кұрайды)
жүреді, сондықтан кумуляцияға түсуі мүмкін. Дифениинің негізгі мөлшері
бауырда (>95%) ннактивацияға ұшырайды. Оның өзгерген өнімдері бүйрек
аркылы шығады.
257
Дифенииді ішке және кейде көк тамырға (натрий тұзы түрінде) енгізеді.
Дифенинді жүрек гликозидтерін мөлшерден тыс енгізгеиде дамитын
тахияритмияларда қолдану ерекше назар аудартады. Бұл жағданда днфеннн
автоматнзмді тежеуіне байланысты ырғақтың бұзылуын тоқтатады немесе
азайтады, біракжүрек гишюзидінің өткізгіштікке тежегіш әсерін терендетпенді
және олардын оң инотропты әсерін тоқтатпайды. Дифенин басқаша дамыған
қарыншалық аритмияда да белсенді.
Дифенинді көк тамырға енгізгенде жедел дамитыи жанама әсерлер:
арнтмиялар, гипотензия болуы мүмкін. Препаратты узак уақыт бойы
энтералды енгізгеиде бұрын аталған (9 бөлімді қара) жағымсыз әсерлер
байқалады.
Натрий каналдарын тежейтін ІС топқа флекаинид, пропафенон жатады.
Бұл топқа аралас типті әсер ететіи этмознн (ІС/ІВ/ІА) және этацизинді де
(ІС/ІҮ) жатқызуға болады. Олар жүректің барлық бөлімдеріне әсер етсе де,
әдетте оларды қарыншалық тахиаритмияларда колданады. Дегенмен, бұл
препараттарды сактықпен қолдану керек, себебі олардың аикын арнтмогенді
(проаритмиялық) белсенділігі бар. Өмірлік кажеттігі бойынша қарыншалық
тахиарнтмия кезіиде аритмияға қарсы баска заттардын әсері болмаған
жағдайда қолдаиылады. ІС тобыиың препараттарын инфаркттан кейінгі
кезендерде қарыншалык тахнаритмнялардың алдын алу үшін қолданған
дұрыс емес, себебі олардың әсер етуі кезінде өлімге әкелу жиілігі
жоғарылайды (плацебо қабылдаған науқастармен салыстырғанда).
Флекаиннд ацетаты өткізгіштіктіңанқынтежелуінтуғызады.
Бұл тез деполяризация жылдамдығының (У^) төмендеуімен жүреді. Сондай-
ақ, атрновентрикулярлык түиіиде, Гис шоғырында, Пуркинье талшыкгарында
және жүрек карыншаларыида өткізгіштік төмендейді. Бұл ЭКГ-да Р-К және
РК8 кешен аралығының ұлғаюымен көрінеді.
Флекаиннд қарыишада реполяризацня жылдамдығын өзгертпейді.
Сниоатриалдық түйіннін автоматнзмін аздап тежейді. Миокардтың
жиырылғыштығы аз дәрежеде төмендейді.
Препарат ас қорыту жолынан жақсы сіңеді. Бауыр арқылы бірінші рет
өткенде биотраисформацияға мүлдем ұшырамайды. Қанда жоғарғы
концентрациясы 3-4 сағ кейін анықталады. Әсер ету ұзактығы шамамен 12
сағ жуық. Оның едәуір бөлігі (75-85%) сарысу белоктарымен байланысады.
Өзгермегеи препарат және оныңметаболитгері бүйрек арқылы шығады.
Флекаинид қарыншалық арнтмияларда қолданылады. Ішке және кейде
көк тамырға еигізеді.
Жанама әсерлерінеи бас айиалу, көруцің нашарлауы, лоқсу, бас ауыру,
диспноэжиірек байкалады. Проаригмиялық әсері науқастардың4-15%-де дамиды.
258
Препаратты жүректіңаиқын тоскдуылдарындажәнекардиогендішокта
колдануға болмайды.
Бұл топқа пропафенонда (ритмонорм) жатады. НатрнЙ
каналдарын тежеумен қатар, оның біршама 0-адреноблокаторлық қасиеті
мен кальций каналдарына аз айқыидалған тежегіш ықпалы да бар. Затгардың
натрий каналдарыида бірлесу-ыдырау (ассоциация-диссоциация) үрдістері
баяу жүреді. Препарат синоатриалдық жәие эктопиялық түйіндердің
автоматизмін тежейді. Атриовентрнкулярлық, жүрекшелік, қарыншалық
түйіидерде, Гнс-Пуркинье жүйесінде өткізгіштікті төмендр^еді. Тнімді
рефрактерлі кезеңді ұлғайтады (жүрекшелерде, Гис шоғырында, Пуркинье
талшықтарывда, қарыншаларда). ЭКГ-да Р-К және рКБ кешені аралыгынын
ұлғаюы аныкталады. Жүректік шығарудың төмендеуі жүрек жетіспеушілігі
кезінде байкалады.
Препарат ішектен жаксы сіңеді, бірақбауыр тосқауылы арқылы бірінші
рет өткенде, оның айтарлыктай бөлігі метаболизмге ұшырайды. Сондықган
пропафенонның биожеткіліктігі онша көп емес және белгілі аралыкта болады
(3-40%). Науқастарды пропафенонның жылдам (90%) және баяу (10%)
метаболизмге үтпырайтын топтарына бөледі. Бірінші топ үшіи і|/2 -5,5 сағ,
ал екіншілер үшін 17,2 сағ. Метаболизм жылдамдығының ерекшеленуі
генетикаға баиланысты.
Пропафенонды баска препараттардың әсері болмағанда, негізінен
қарыншалык арнтмияларда қолданады (ішке және кейде көк тамырға
тағайындайды).
Жанама әсерлері жиі байкалады (1/3-1/5 наукастарда) лоқсу, кұсу, іш
катуы, бронхоспазм, әлсіздік, шаршағыштық және басқалар болады.
Аритмияға қарсы әсері айкын.
Пропафенонды өткізгіштіктің айқын бұзылыстарында, жүрек
жетіспеушілігінде, кардногенді шокта қолдануға болмайды.
Бұл топқа фенотиазин туындылары э т м о з н н (морцизин гидрохлорвді)
және этацизиндіде жатқызуға болады. Екеуі де аралас типті әсер ететін
препараттар болып табылады. Этмозинде натрий каналын тежейтінбарлык 3
топшаның (ІС, ІВ, ІА) қасиеттері бар. Этацизнн тек натрийді ғана емес,
кальций каналдарын да тежейді (ІС, IV).
Этмозин жүрекше - қарыншалық түйінде, Гис шоғырыида, Пуркинье
талшыкдарында еткізгіпггікті тежейді. Синусгыктүйінніңавтоматизміне аз
әсер етеді. Реполяризация жылдамдығын мүлдем өзгертпейді.
Артериялық қысымды және жүректің жиырылғыштык жиілігін аздап
жоғарылатады. Тәждік қан айналымды біршама жаксартады. Миокардтын
жиырылғьшггықбелсеиділігінеайтарлыкгай әсер етпейді.
259
Ас корыту жолынан жаксы сіңеді. Бножеткіліктігі шамамен 40 %. 95%-
ға жуығы кан сарысуының белоктарымен байланысады. Бауырда
метаболизмге толығымен ұшырайды. Метаболиттері бүирек арқылы бөлінеді
(14.6. кестені кара). і1я=1,5 - 3,5 сағ.
Препарат карыншалык және қарынша үстілік аритмияларда тиімді. Бірақ,
этмознннің проаритмиялық белсенділігін ескере отырып, оны тек аритмияға
карсы басқа препараттарға рефракгерлік жағдайлар болғанда қарыншалық
аритмияларда колдануға ұсынады.
Жанама әсерлер науқастардың 2-5 % байқалады. Бастың айналуы,
бастың ауыруы, шаршау, диспноэ, жүрек қағуының жиілеуі, парестезня, іш
анмағыңдағы ауыру сезім, миалгия, днарея және басқалар байқалады.
Этацизнннің аритмияға қарсы айқын белсенділігі бар. Өткізгіштікке
тежегіш әсер көрсетеді. Кальцин каналдарына тежегіш әсер етуіне орай,
мнокардтың жиырылғыштық белсенділігін төмеңдетеді.
Қолданылуы және қолданылуға қарсы көрсетілуі этмозинмен бірдей.
Жанама әсерлері (бастың айналуы, құлақта шудың болуы, көрудің
нашарлауы, парестезия және басқалар) этмозннге қарағанда жиі байқалады.
Этацизннді көк тамырға енгізгенде жағымсыз әсерлер (соның ішінде
кардиалдық, гемодииамикалық) аса жиі байқалады. Сондықтан, препаратты
энтералды тағайындау көбіне қауіпсіз.
14.6. Кесте. Аритмияға қарсы заттардың фармакокинетикасы
(ішке енгізгенде)
Топтары. препараттары	Әсерлерінің басталуы.	Максималды концентрацня- сынындаму уакыты. сағ	Әсерінің үэақтығы.са	Ті/2, сағ	Белоктармен банланысы %
ІА. Хнявдвя	0.5	2-4	6-8	6-7	60-80
Новокавнамвд	0,5	О.5-І.5	3	2,5-4.5	15-20
Дпзопирамид	0 5	2	6-7	4-10	20-60
ІВ. Лидоканн1	АТР ТРТ		0,25-“	1-2	60-80
Днфенвн	0.5-1	12	24	6-24	87-93
Мексвлетнн	0.5-1	2-4	8-12	8-10	55-65
ІС. Флекаиннд	0.5	3-4	12	10-16	75-85
Пропафевон	0,5-1	2-3	8	5-8	97
Этмоэнн	2	0,8-2	10-24	(Ю-32)3	95
II. Пронранолол	]	1-1.5	6	3-6	80-90
Метопролол	1	3-6	12	3-4	10-12
Атеволол	і	2-4	24	5-10	<5
111. Амнодарон	7-21 күн	5-6		25-100 күн	99
Орннд	6-8	3	6-8	5-10	0-8
(бретнлнб) Соталол	1	2.5-4	-12	8-12	0
IV. Верапамвл	1.5-2	5	6-8	4-8	90
Днлтиазем	0.5	3-5		5	90
Фенпгвднп	<3	1-2	6-8	5	90
1 Лидокаинді көк тамырға енгізді, қалғаи препараттарды - рег оз.
1 Көк тамырға ннфузияны тоқгатқаннаи кейін.
3Препараттын баяу метаболизмінде.
260
Натрнй каналдарын тежейтіндерге аллапнннн де жатады. Ол
лалпаконитин алкалондының гидробромиді болып табылады. Экспериментте
жаксы жеткілікті зерттелмеген. Жүрекшелер және қарыншалар бойымен
қозудың өтуін баяулатады. Миокардгың жиырылғьшггық белсенділігіи мүлдем
төмендетпейді. Гипотензияны тудырмайды. Қарынша үстілік және
қарыншалық экстраснстолияларда және тахиарнтмняларда қолданылады.
Ішке және парентералды енгізіледі. Аллапнннн жанама әсерлерді (бастың
айналуы, днплопия, бас ауыруы, аллергиялық реакциялар және басқалар)
жиі туғызады.
г
б) Ь-типті1 кальций каиалдарыи тежейтіи заттар (кальцийдіц
антагоиистері, баяу кальций каиалдарын тежегіштер; IV топ)
Жүрек- тамыр жүйесінің қызметтерін реттеуце кальций ионы маңызды
рөл атқарады. Жүрек қызметі және тамыр тонусының көп дәрежеде кальций
ионының алмасуына, дәлірек айтканда олардың жасушадан тыс және
жасушаішілік таралуына тәуелді болатыны белгілі. Сондықтан кальций
нонының кинетикасын басқару үлкен қызыгушылықты туыидатады. Осындай
жолдардың бірі кальций каналдарын тежеу болып табылады. Соңғы кездері
көптеген кальцнй каналының тежегіштері алынған және медицина
практикасында кеңінен қолданылуда.
Хнмиялық күрылысына сүйене отырып, Ь-тиггті кальций каналдарын
тежегіштерді келесі топтарға бөледі:
дифенилалкиламиндер (верапамил)
бензотиазепиндер (дилтназем)
дигидропиридиндер (ннфедипин, исрадипин, ннкардипин, иимоднпнн,
амлодипин)
дифенилпиперазиндер (циннаризин, флунаризин).
Кальций каналдарын тежейтіндердің қатарьгна, аритмияға қарсы айқын
белсеңділігібар(IVтоп)верапамнл (изоптин,фнноптнн), дилтиа-
з е м (алтиазем, кардил) және бірқатар басқа препараттар жатады. Олар
сондай-ақ тәждік қан тамыр жетіспеушілігінде, ал дилтиазем - артериялық
гипертензияда тиімді.
Кальций каналдарын тежегіштердің негізгі әсерлері кіріп жатқан баяу
кальций ағымының (жасуша ішіне жасуша сыртындағы кальций нонының
1 Кальций каналдарынын бірнеше түрлерін бөледі. Негізгілеріне жатады: Ь (ағыл.
тілінен /аг^е-үлкен; каналдыңөткізтігін айтады), Т (ағыл. тілінен ігапзіепі-тез ағымды;
каналдың ашылу уақыты туралы айтады) N (ағыл. тілінен пеигопаі - нейроналды; каналдын
көбіне таралатын орны жөнінде айтылалы). Сонымен катар, Р-каналы (мишықтың
Пуркинье жасушасындатабылған) баскаларға бөледі. Жүректе және тегіс салалы етгерде
Ь-каналы болады.
261
кіруін киындатады) тежелуімен көрінеді, ол көбіне потенциал тәуелді кальций
каналдарының тежелуімен қамтамасыз етіледі. Соңғысы жасуша
мембранасының деполяризациясы кезінде ашылады. Кальций каналдарында
кұрылымы әртүрлі препараттардың өзіннің байланысатын орны бар екендігін
айта кету керек. Рецепторлармен реттелетін кальций каналдары аз дәрежеде
тежеледі. Нәтижесінде жүрекше-қарыншалық түйінде (препараттар Пуркинье
талшығына аз әсер етеді) өткізгіштіктің тежелуі және тиімді рефрактерлі
кезеңнің ұлғаюы болады. Осы әсерге орай, кальций каналының тежегіштері
жүрек қарыниіасының қызметін қалыптастыратын өте жоғарғы жиілікті
стимупдың түсуштоктатады. Бұдан басқа кальций каналдарының тежегіштері
днастолалық деполяризация жылдамдығын (4 фаза) төмендете отырып,
сннустық-жүрекшелік түйінде автоматизмді тежейді. Олардың синустық-
жүрекшелік және жүрекше-қарыншалық түйіндерге айрықша әсері кіруші
кальций ағымын активтеуіне негізделген.
Бұлшық ет жасушаларында кальций иондарының ағымын тежеу
миокард жиырылғьшггығыныңтөмендеуімен және тәждік кан тамырлардың
кеңеюімен жүреді (аз дәрежеде шеткі тамырлардың).
Аритмияда кеңінен қолданылатын препараттардың қатарына верапамил
жатады. Ол ішектен жақсы сіңеді. Барынша жоғары әсері 1,5-2 сағ кейін
дамиды. Енгізілген препараттың 90%-ға жуығы сарысу белоктарымен
байланысады. 11/2= 3-7 сағ (энтералды енгізгенде). Өзгермеген (3-4%) және
конъюгат түрінде зәрмен, өтпен шығады.
Верапамил суправентрнкулярлық аритмияларда (ұстамалы
тахикардияларда және жыпылыктау аритмнясында) және стенокардияда
қолданылады. Ішке және көк тамырға енгізіледі.
Жанама әсерлер болуы мүмкін (гипотензия, жүрек жетіспеушілігінің
күшеюі, атрновентрикулярлық тосқауыл, лоқсу, кұсу, бастың айналуы,
аллергиялық реакциялар).
Аритмияға қарсы белсенділігі бар кальций каналдарыньщ тежегіштеріне
дилтиазем де жатады. Ол ас қорыту жолынан жақсы сіңеді. Энтералды
енгізгенде оның әсері шамамен 30 мин кейін пайда болады; I = 3-4 сағ.
Препарат белоктармен аз байланысады. Белсенді ацетилденеді. Дилтназем
және оның метаболиттері көбіне ішек арқылы шығарылады.
Дилтназемнің жанама әсерлеріне бастың ауыруы, бастың айналуы,
жүрек соғуының жиілеуі, тахикардия, әлсіздік, бұлшық еттердің спазмы,
ісінулер және басқалар жатады.
262
в) Калнн каиалдарыи тежегіштер (реполярнзацняны ұзартатыи,
әсер потенцналыныц ұзақтығын ұлғайтатыи заттар; III топ)
Осындай препараттардың бірі амиодарон (кордарон). Оның
аритмияға қарсы белсенділігі бар. Сондай-ақтәждіктамырлар жетіспеушілігін
емдеуде тнімді. Оның аритмняға қарсы белсенділігі баяу дамиды.
Амнодаронды ұзақ уакыт қолданғанда жүрекшеде, жүрекше-қарыншалық
түйіндерінде және қарыншаларда әсер потенциалының ұзақгығын және тиімді
рефрактерлі кезенді ұлғайтады. Осыған сәйкес реполярнзация^баяулайды.
ЭКГ-да Р~Т аралығы ұлғаяды. Амиодаронның аритмияға қарсы
белсенділігінің негізі синустық-жүрекшелік және жүрекше-қарыншалық
түйіндерде автоматизмді, өткізгіштікті және қозғыштықгы төмендету болып
табылады. Әсер потенциалының ұзақтығын ұпғайту механнзмі калий
каналдарының тежелуіне (кардиомноциттерден калий нонының шығуы
төмендейді) байланысты. Сонымен қатар амиодарон натрий каналдарын
тежейді, р-адренорецеггторлардың бәсекелессіз және аз дәрежеде кальций
каналдарының да тежелуін шақырады, яғии I, II, III және IV топ
препараттарының қаснеттерін біріктіреді-
Оның стенокардияға жағымды әсер етуі ең бастысы мнокардтың отгегіне
қажеттілігін төмендетуіне байланысты болады. Амиодарон жүрекке және
тәждік тамырларға адренергнялық ықпалдарды (<х- және р-
адренорецепторларды бәсекелессіз тежеуіне орай) төмендетеді, глюкагонның
антагонисі және кальцнн каналдарының әлсіз тежегіші болып табылады.
Жүрек жиырылғыштығының жиілігін баяунзтады және артериялық қысымды
төмендетеді. Тәждік тамырлардың кедергісін азайта отырып, тәждік қан
айналымды біршама жақсартады.
Асқазан-ішек жолынан амиодаронның шамамеи 50% сіңеді. Барынша
жоғары әсері бірнеше аптадан1 кейін дамнды. Бауырда метаболизмге
ұшырайды. Баяу, көбінесе ішекпен бөлінеді. 11/2 = 10-50 күн.
Суправентрикулярлық және қарыншалық аритмияларда, сонымен қатар
стенокардияда қолданылады.
Жанама әсерлерінен днспепснялық бұзылыстар, шамадан тыс
браднкардия, жүрекше-қарыншалық тоскауыл, қасаң қабатта препараттың
микрокрнсталлдарының қайтымды шөгуі, теріде дакгар (сұр-көкшіл түске
бояйды), фотодерматиттер, қалканша безінің дисфункциясы болуы мүмкін.
Жоғарғы мөлшерде әртүрлі неврологиялық бұзылыстар (паресгезия, діріл
және басқалар) туғызуы мүмкін. Препаратты беруді тоқгатқаннан кейін
жанама әсерлері өте ұзақ уақыт бойы сақгалу мүмкіндігін ескерген жөн.
1 Көк тамыр ішіне енгізгенде әсері тез дамиды (1-2 сағ ішінде).
263
Бұл топқа аритмияға қарсы зат ретінде қолданылатын симпатолитик
о р н и д' (4 тарауды қара; 4.3) жатады. Ол Пуркинье талшықгарында және
қарынша бұлшық еттерінде әсер потенциалының ұзақгығын және тиімді
рефрактерлі кезенді ұлғайтады. Синустық ырғактың жиілігін азайтады.
Жүрекше-қарыншалық түйінде өткізгіштікті тежейді. Мнокард
жиырылғыштығын өзгертпейді.
Орнид асқазан-ішек жолынан нашар сіңеді, соңдықган оны көк тамырға
және бұпшық етке енгізеді; і1/2 = 6-10 сағ. Көбіне өзгермеген түрде бүйрек
аркылы шығады.
Аритмияға қарсы басқа препараттарға тұрақтылық дамығанда
қарыншалық аритмияларда қолданады. Жанама әсерлерінің ішінде
гипотензия, соның ішінде ортостатикалық, лоқсу, құсу, сонымен қатар құлақ
маңы безі аимағында ауыру сезімі болады.
Осытоптыңөкіліне соталолды да (соталекс)жатқызуғаболады,
ол нзомерлер қоспасы болып табылады. Ь-соталолдың таңдамалы емес р-
адреноблокаторлық белсенділігі бар, б-соталол калий каналдарының тежегіші
болып табылады. Сонымен, практикада қолданылатын соталол рацематы
араластипті(ІІ/ІП) әсер ететін аритмияға қарсы зат болып табылады. Калий
каналдарын және р,, р2-адренорецепторларды тежей отырып, ол
реполяризация үрдісін ұзартады, синоатриадцық түйінде авгомагизмді тежейді,
атриовентрикулярлық түйінде өткізгіштікті төмендетеді және рефрактерлі
кезеңді ұпғайтады. Жүрекгің жиырылғыштық жиілігін азайтады.
Ас қорыту жолынан жаксы сіңеді. Бножеткіліктігі 90-100 % кұрайды.
Әсері 40-60 мин кейін дамиды; 11/2 = 8-12 сағ. Ағзадан өзгермегеи түрде
бүйрек арқылы шығады.
Аритмияға қарсы жоғарғы тиімділігімен сипатталады. Қарыншалық
және қарынша үсгі аритмияларда колданылады. Тәудігіне 2 рет ішке енгізіледі.
Жанама әсерлерінен препараттың аритмогеидігін атап кеткен жөн.
Сондай-ақ синустық брадикардия, шаршау, днспноэ, миокардтыц
жиырылғыштық белсенділігінің төмеидеуі байқалады. Бүйрек жетіспеушілігі
кезінде жанама әсерлердің жиілігі және айқындығы күшейеді.
Аритмияға қарсы жоғары белсенділігі бар, таңдамалы түрде калий
каналдарын тежейтіндерге (III топ) қазіргі кезде көп назар аударылуда.
Мәселе теріс органотроптық әсері жоқ, амнодарон тәрізді препаратты
құрастыру болып табылады. Молекупасында йод атомы жоқ жәие қалқанша
безінің қызметіне әсер етпейтін қосылысты алу да өте маңызды. Осындай
препараттардың бірі дофетилнд (тикозин), Ол жүректің капий
1 Орнид бромид түріңде шығарылады. Осыган ұқсас п-толуол-супьфоиат (тозилаты)
түріндегіпрепарат бретилий тознлат дегеиаткаиеболды.
264
каналдарына тандамалы және айқын тежегіш әсер көрсетеді. Натрий және
кальций канапдарына, а- және р-адренорецепторларына әсер етпейді. Тнімді
рефрактерлі кезең мен реполяризацияны ұзартады және шақырылған әсер
потеициалыныңұзақгығын ұлгайтады. Қарыншалар бойымен импульстің өтуін
өзгертпейді. Аздаған теріс хронотропты әсер көрсетеді.
Миокардтың жиырылғыштық белсенділігін төмендетпейді. Р-К аралығы
және РК.8 кешені өзгермейді, Жүйелік гемодннамикаға мүлдем әсер етпейді.
Асқазан-ішек жолынан жақсы сіңеді. Биожеткіліктігі >90 %. Қан сарысуында
барынша жоғары концентрацнясы 2-3 сағ кейін, ал тұракты концентрациясы
2-3 күннен кейін жетеді; сағ.
Бауырда жартылай (20% жуығы) метаболизмге ұшырайды. Ағзадан
өзгермеген зат және метаболиттері көбінесе бүйрек арқылы шығады.
Дофетилид негізінен суправентрнкулярлық арнтмняларда (жүрекшенің
жыпылыктауында, дірілдеуінде) қооданылады.
Препараттың негізгі кемшілігі - айқын қарыншалық тахнарнтмияның
даму мүмкіндіктері. Сондыктан оптималды мөлшерді аныктауды (соталол
үшінде) стацнонарда ЭКГ-ны моннторлық бақылау арқылы жүргізіледі.
Өткізгіштіктің бұзылуы, браднкардия болуы да мүмкін. Кардналдык емес
жанама әсерлерден бас ауыруы, бастың айналуы, кеуде аймағында ауыру
сезім баиқалады.
Нибентанда осы топқа жатады. Бұл ұстамалы суправентрикулярлық
аритмияны (тахнкардия, жүрекшенің жыпылыктауы мен дірілдеуі) токтату
үшін қолданылатын калий каналдарының белсенді тежегіші. Міндетгі түрде
ЭКГ-иы мониторлық бакылаумен (1 тәулік бойы) көк тамырға енгізеді. Бұл
небентанның арнтмогенді әсері жоғары болуына байланысты.
Жоғарыда аталғандай, б-соталол калнй каналдарының таңдамалы
тежегіші болып табылады. Ол арнтмияға қарсы зат ретінде клиникалық
сынақган өтуце.
14.2.2.	ЖҮРЕКТІҢ ЭФФЕРЕНТТІК ИННЕРВАЦИЯСЫНЫҢ
РЕЦЕПТОРЛАРЫНА АЙРЫҚША ӘСЕР ЕТЕТШ
АРИТМИЯҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР
Осы топ заттарының арнтмняга қарсы әсері негізінен жүрекке
эфференттік нейрогенді ықпалды тоқгатуға немесе күшейтуге байланысты.
Бұл заттардың жүректегі адрено- немесе холннорецепторлармен өзара
әсерлесуінің арқасында жүзеге асады.
265
а)	Кардиомноцнттердіц р-адреиорецеиторларына әсер ететіи
заттар (II топ)
Жүрек қызметін реттеуде адренергиялық (симпатикалық) нннервация
маңызды рөл атқаратыны белгілі (14.7. кестені қара). Оның қозуы
жүрекшелер мен қарыншалардың жиырылғыштык күшінің және жиілігінің
жоғарылауымен қатар жүреді. Сннустык-жүрекшелік және жүрекше-
қарыншалық түйіндерде импульстердің өту жылдамдығы артады. Автоматизм
жоғарылаиды. Көрсетілген өзгерістер жүректің р^-адренорецепторлардың
қозуымен байланысты.
14.7. Кесте. Жүректің қызметіне адренергиялық және холннергиялық
иннервацияның ықпалы
Жүрекгін бөлімдері	Көрсеткіпгтері	Адренергиялық ықпалдар	Холинергиялық ыкпалдар*
Синусты-жүрекшелік түйін	Жүрек	жиырылуының жиілігі Автоматизм Тиімді рефрактерлі кезең Өтудің жылдамдыгы	Жогарылайды Жогарылайды Қысқарады Ұлғаяды	Сирейді Төмендейді Қысқарады Азаяды
Жүрекше бұлшык еттері	Автоматизм' Тиімді рефрактерлі кезең Өтудін жылдамдыгы Жиырылгыштығы	Жогарылайды Қысқарады Ұлгаяды Жогарылайды	Төмендейді Қыскарады Азаяды Төмендейді
Жүрекше-кдрыншалык түйіи	Автоматизм Тиімді рефрактерлі кезең вгудің жылдамдыгы	Жоғарылайды Қысқарады Ұлгаялы	Темендейді Ұзарады Азаяды
Гис шогыры (жүрекше- қарыншалык шогыр) - Пуркинье талшықтары	Автоматизм Өтудің жылдамдыгы Тнімді рефрактерлі кеэең	Жогарылайды Ұлғаяды Қысқарады немесе өзгермейді	Бұл белімдерде Холинергиалық нинервация жок деп саналады
Кдрыншалардын бүлшык еті	Тиімді рефрактерлі кезең Өтудің жылдамдыгы Автоматизм Жиырылгыштыгы	Қыскдрады Ұлғаядьі Жогарылайды Жогарылайды	
1	Қозуцың эктопиялық түніндерінің автоматизмі
2	р-адреномнметнктер осылай әсер етеді.
3	М-холнномнметиктер мен холннэстеразаға қарсы затгар осылай әсер етеді.
Адренергнялык нннервацня тонусының және бүйрек үсті безінен
адреналнннің көптеген мөлшерде босап шығуының жоғарлауы, сондай-ақ,
мнокардтың катехоламиндерге сезімталдығының жоғарылауы да жүрек
аритмиясының себебі болуы мүмкін, сондыктан аритмияға карсы зат ретінде
р-адреноблокаторлар үлкенқызығушылыктуындатуда. Меднцнна
практикасында анаприлнн (пропранолол, нндерал)кеңінентаралған.
266
Оның арнтмняға қарсы белсенділігі негізінен р-адренорецепторларды
тежеуімен байланысты, соның нәтижесінде, адренергиялық иннервацияның,
соидай-ақ қанда айналып жүрген адреналиннің жүрекке ықпалын токтатады.
Бұл кезде синустықтүйін белсенділігі, сонымен қатар зктопиялык қозу ошағы
тежеледі. Анаприлин өте жоғарғы мөліперде натрнй каналдарына аз деңгейде
тежейтін әсер көрсетеді, бірак оның практикалық маңызы жоқ. Жалпы
анаприлин жүректің жнырылғыштық ырғағын баяулатады, жүрекше-
қарыншалық түйінде тнімді рефрактерлі кезеңді ұлғайтады, жүрек
жасушасыиың автоматнзміи азайтады, жүрекше-қарыншалық түйінде
өткізгіштікті тежейді жәие қозғыштықты төмендетеді. Анаприлинді
қолданғанда мнокард жиырылғыштығы тежеледі. Бұп кезде жүрек жұмысы
төмендейді. Аиаприлинді суправентрикулярлық және қарыншалық
аритмияларда қоиданады.
Сондай-ақ, аритмияға қарсы зат ретінде р -адреноблокаторлар (мысалы,
талннолол, метапролол^және ішкі симпатомиметнкалық белсенділігі бар 0-
адреноблокаторлар (окспренолол) (4 тарауды қара; 4.2) қолданылады.
Соңғысының артыкшылығы, ол жүректің жнырылғыштыгын аз дәрежеде
тежейді (симпатомиметикалық белсенділігінің бар болуына орай).
Брадиаритмияда және өткізгіштікгің бұзылуы кезінде, мысалы жүрекше-
карынша тосқауылдарыида жүректің р-адренорецепторларын
ыиталандыратын затгар тиімді болуы мүмкін. Бұрын белгіленгендей,
адренергиялык нннервация тонусының жоғарылауынан жүрекке қозудың өтуі
жеңілдейді. Осы максатта $-адреномиметиктерді (изадрин) немесе а-, р-
адреномиметиктерді (адреналин гидрохлориді), сонымен қатар
симпатомиметиктерді (эфедрнн гидрохлориді) енгізеді.
б)	кардиомиоциттердіц м-холииорецепторларыиа эсер
ететіи заттар
Жүрекке холинергиялық иннервация да айтарлыктан әсер етеді. Оң жақ
кезбе жүйкесі синустық-жүрекшелік түйінге, ал сол жактағысы - жүрекше-
қарыншалық түйінге тежегіш әсер шақырады. Кезбе жүйкенің тонусын
жоғарылатқанда жүректің жиырылғьшггык жиілігі төмендейді, жүрекшенің
жиырылғыштығы азаяды және бұл қарыншада да болуы мүмкін. Жүрекше
жасушасында автоматизм және жүрекше-карыншалық түйінде өткізгіштіктің
жылдамдығы төмендейді. Кезбе жүйкенің тонусы шамадан тыс
жоғарылағаида, жүрекшелік-қарыншалық тосқауыл пайда болуы мүмкін.
Сннустық-жүрекшелік немесе жүрекшелік-қарыншалык тосқауылдар
дамыған жағдайларда, сонымен қатар брадиаритмиялар кезінде, жүрекке
кезбежүйкеніңтежегішәсерінтоктататынзатгар- м-холиноблока-
267
т о р л а р көрсетілген. Олардың ішінен кейде атропин қолданылады. Атропин
және скополаминнің (немесе баска м-холиноблокаторлар) ОЖЖ-не өтпейтін
төртіншілік аммоинй тұздарын тағайындаған дұрыс.
Кейбір жагдайларда, мысалы суправентрикулярлыц аритмиялар кезінде,
кезбе жүйкенің тонусын (зсерін) жогарылату цажет болады. Осы мақсатта
дэрілік заттардан кейде қысқа уақыт әсер ететін холинэстеразага қарсы
препарат эдрофоний немесе а-адреномиметиктер тобынан (мезатон)
вазопрессорлық заттар қолданылады. Эдрофоний эндогенді ацетилхолинді
турафпандырады жэне сонымен бірге вагустық эсерді күшейтетіні белгілі.
Мезатон артериялыц цысымды жогарылату нәтижесінде, кезбе жүйкені
рефлекторлы цоздырады. Бүл заттар синапстық сацылауларда медиатор
ацетилхолиннің концентрациясын жогарылата отырып, оныц әсерін
күшейтіп, холинорецепторларга тікелей емес эсер етеді.
Адреномнметнкалық, адреноблокаторлық, симпатомиметикалық,
холиноблокаторлық және холинэстеразаға қарсы затгар жөнінде толығырақ
мәліметгер тиісті бөлімдерде берілген.,
14.2.3.	АРИТМИЯҒА ҚАРСЫ БЕЛСЕНДІЛІГІ БАР
ӘРТҮРЛІ ЗАТТАР
Жүректің жиырылғыштық ырғағының көптеген бұзылыстарында,
әсіресе қан сарысуыида (мысалы, кейбір диуретиктерді колданғанда) және
миокардта (жүрек гликозидімен уланғанда) калий иондары мөлшерінің
азаюына байланысты жағдайларда калий хлориді тиімді. Жүрекке
калий ноны ацетилхолниді немесе кезбе жүйкені коздырған кездегідей әсер
етеді. Олар жүректің жиырылғьшпық ырғағының сиреуін, жиырылғыштық
белсеиділігінің төмеидеуін, өткізгшггіктің, автоматизмнің және мнокардтың
козғыштығын тежелу ін шақырады. Калий иондарының кардиотроптық әсері
атропинмен жойылмайды. Калий иондары аз концентрацняда тәждік
тамырларды кеңейтеді, ал көп мөлшерде оларды тарылтады. КалиЙ ионы
асқазан-ішек жолынан жылдам және толығымен сіңеді. Бүйрек аркылы
бөлінеді. Калнй хлориді ерітіндісін ішке және көк тамырға енгізеді. Артық
мөлшерін енгізгенде парестезия, диспепсиялық бұзылыстар, жүрекшелік-
қарыншалық өткізгіштіктің тежелуі толық тоскауылға дейін барады, бүйрек
қызметі бұзылады.
Калий бірқатар жұптасқан препаратгардың, мысалы «А с п а р к а м»,
панангин таблеткасының (осы тараудың 1 бөлімін қара) және п о л я-
ризацнялық деп аталатын қоспанын кұрамына кіреді. Соңғысы
268
калий хлоридінен, глюкозадан, инсулиннен тұрады, Поляризациялаушы қоспа
мнокард инфарктында дамыған аритмияны, эктопиялық арнтмияны токгату
үшін және жүрек глнкозидтерін мөлшерден тыс енгізуге байланысты жүрек
ырғағының бұзылуында және т.б. қолданады.
Магннй препараттарының (магинй оротаты, магннй аспарагинаты)
арнтмняға қарсы белсенділігі бар. Олар, әсіресе гнпомагннемияда тиімді.
Кейбірарнтмнялардажүрек гликозндтері (көбінеоймакгүл
препараттары) де қолданылады. Олардың негізгі қолданылу көрсеткіштері-
суправентрнкулярлық тахиарнтмия (ұстамалы тахнкардня, жүрекшенің
дірілдеуі және жыпылыктауы).
Бұп препараттардың аритмияға қарсы әсер механизміне бірқатар
компоненттер жатады. Сонымен, жүрек глнкозидтерінің әсерінен болатын,
жүрекше жиырылғыштығының жоғарғы жнілігі кезінде, қарынша
жиырылғыштығы ырғағының баяулауы, олармен қарыншалық-жүрекшелік
түйінде өткізгіштікгің тежелуі және оныңтиімді рефрактерлі кезеңінің ұлғаюы
нәтижесінде болады.
Жүрекшенің дірілдеуі кезінде жүрек глнкозндтерінің өте жоғары әсер
етуі кезбе жүйкені коздыруына байланысты болады, олар жүрекшеніңтиімд^
рефрактерлі кезеңін қысқдртады. Бұл жүрекшенің дірілдеуінің жыпылыктауға
ауысуына (дірілдеуге қарағанда жиырылғыштық жиілігі өте жоғары) әкеледі.
Үлғайтылған тиімді рефрактерлі кезең және жүрекше - қарыншалық түйіннен
өткізгіштік төмеңдетілген жағдайда қарыншаға импульстың түсуі одан әрі
киындайды.
Жүрек жетіспеушілігі кезінде жүрек гликозидтерінің әсерінен ырғактың
снреуі, көп дәрежеде кезбе жүйкелер тонусыныңіэкоғарылауымен, қан
айналымныңқалпына келуімен және эфферентгік жолдағыы симпатикалық
жүйке болып табылатын, кардножылдамдатқыш рефлекстің тоқгауымен
түсіндіріледі.
Аденозинніңде арнтмияға қарсы белсенділігі бар. Аденознн
химиялық құрылымы бойынша ағза жасушарынында (АМФ, АДФ, АТФ-
ның ыдырауына байланысты) түзілетін нуклеозидтерге жатады.
Пуринергиялық жүйкелердің медиаторлар/модуляторлары болып табылады;
жергілікті гормонның қызметін орындауымүмкін. Олардың агонистері ретінде
аденозиндік рецепторлармен (А^ - А4) өзара әсерлеседі және тікелей емес
С-белоктары аркылы аденилатциклазаға ынталандырғыш немесе тежегіш
әсер көрсетеді. Көггтегеи тіидерге, соның ішінде тегіс салалы бұлшык етгерге
және жүйке жасушаларына әсер етеді. Аденознн атрновентрикулярлық
өткізгіштікті (А,) тежейді, тәждік кан тамырларды (А^) кеңейгеді, миокардтың
жнырылғыштығы (А,) мен тромбоциттердің аггрегациясын (А2) тежейді.
269
Бронхиолдардың (А^) тонусын жоғарылатуы мүмкін. Мес жасушалардың
А3-рецепторларын ынталандырады, олардан биологиялық белсенді заттардың
босап шығуына ықпал етеді. ОЖЖ-не тежегіш әсер көрсетеді. Аденозиндік
рецепторларды (А, және А2) тежейтін метилксантиндер (теофиллнн, кофеин)
аденознннің антагоннстері больш табылады. Тіндермен аденознннің ұсталуын
тежейтін дипирндамол, оның әсерін күшейтеді.
Аденозннді суправентрикулярлык (атриовентрикулярлык)
тахнарнтмияны тоқтату үшін қолдануы мүмкін. Оның әсері
атриовентрикулярлық өтгазгіштікті айқын тежеуіне байланысты болады.
Аденозин қысқауақыт әсер етеді; 1 ~10 сек. Оны көктамырғаенгізеді.
Жанама әсерлерінен бет терісінің қызаруы, тыныс алуцың бүзылуы, қысқа
уакытқа атриовентрнкулярлық тосқауыл болуы мүмкін.
Арнтмияға қарсы заттарды қолданумен қатар, аритмняның себептерін
аныктау керек, егер жедел көрсетулер болмаса, онда каузалдық (мысалы,
ревматизмде - ревматизмге карсы заттарды, мнокард дистрофиясында -
жүрек глнкозидтеріи) терапияны жүргізу қажет болады.
14.3. ТӘЖДІК ҚАН АЙНАЛЫМЫНЫҢ ЖЕТІСПЕУШІЛІГІНДЕ
ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Тәждік жетіспеушілікке байланысты патологиялық жағдайларды
«жүректің ишемнялық» аурулары (немесе жүректің тәждік аурулары) деген
терминмен біріктіреді. Жүректің ншемнялық ауруларына стенокардня
(«жүректің талма ауруы1») және мнокард инфаркты сиякты кең тараған
патологиялар жатады. Бұл бөлімде стенокардняның фармакотерапиялык
принциптеріне ерекше назар аударылады.
14.3.1.	СТЕНОКАРДИЯНЫ ЕМДЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН
ЗАТТАР (АНТИАНГИНАЛДЫ ЗАТТАР)
Тәждік жетіспеушілік, соның ішінде стенокардия - жүректің оттегіне
қажетгілігі мен оның қанмен қамтамасыз етілуі (оттегін жеткізу) арасыңдағы
сәйкессіздікте пайда болады. Осыдан стенокардия кезінде тнімді заттардың
екі маңызды әсер ету прннцнпі туындайды. Олар жүрек жұмысын азанту
арқылы оның оттегіне қажеттілігін төмендетеді, немесе жүректің қанмен
қамтамасыз етілуін жоғарылатады.
1 Латынша аты «жүректіц талма ауріуы» (“груцная жаба”) - апрпа ресіогіз. Осыған
байланысты, оны емдеу үшін крлданылатын дәрі-дәрмектерді жиі антиангиналды, немесе
антиангянозды деп атайды.
270
Жүреқ жұмысының және оның отгегіне энергетикалық кажетгілігінің
азайтылуы әртүрлі жолдармен жүзеге асырылады (14.8 кестені қара). Осылай,
жүйелік веноздык және артернялық қысымды төмендету (бұл
ннтроглнцериннің негізгі әсер ету механизмі болар) жолымен жүрекке
жүктемені азайтуға болады. Веноздық қысымның төмеидеуі жүрекке веноздық
қанның қайтуына (жүрекке дейінгі жүктеме), сонымен қатар жүрек көлемінің
және оған сәйкес согу көлемінің азаюына әкеледі. Жалпы шеткі кедергінің
түсуі есебінен артериялық қысымның төмендеуі қан ағымына аз кедергі
жасайды, жүрекген кейінгі жүктеме де төмеидейді. Жүрекке дейінгі жәие кейінгі
жүктеменің төмендеуінен миокард қабырғасыиың кернеуі аваяды. Бұның
барлығы жүректің оттегіне қажетгілігін айтарлыктай басады. Жүрек жұмысы
адренергиялық иннервацияны токтатқанда да (мысалы, р-адреноблокаторлар)
немесе миокард жасушасына кальций нонының тасымалдануын тежегеиде де
төменденді. Бұл кезде жүректің отгегіне қджетгілігі тбасылады. Аталған әсер
мнокардтыңметаболнзмінтөмендеткенде байқалады.
14.8. Кесте. Жүректің оттегіне қажеттілігін және оның жеткізілуін
аныктайтын факторлар.
О2 кажеттілігі	О2 жеткізілуі
Диастолалык қысым (жүрекке дейінгі жүктеме) Снстолалык қысым (жүректен кейінгі жүктеме) Миокард кабырғасының кернеуі Жүрек карынпіаларының көлемі Жүрек өлшемі (радиус) Қарынпіалык қысым Жүректің жиырылу жиілігі Жнырылғыштык	Қаннан О2 шығару (%) Тәждік кан анналым Аортаның диастолалық кысымы Тәждік артериолдардың қарсылығы Метаболикалык аутореттелу (аденозин) Эидокардиалды-эпикардиалдық қан айналым Тәждік жанама қан айналым Үлкен тәждік артерияның диаметрі
Тәждік тамырларды кеңейту аркылы, тәждік қан ағымды ұлғайтуға және
миокард окснгенациясын жоғарылатуға болады. Әдетте бұл тамырдың тегіс
салалы бұлшық еттеріне заттардың тікелей әсер етуінің нәтижесі. Атап
айтқанда, бұлшық ет жасушасыньщ ілшне кальций нонының ағымыи тежейтін
затгар (верапамил), осындай типтегі әсерімен сипаггалады. Бұдан басқа,
антнаигиналдық заттар мнокардта эидогенді тәждік тамырларды кеңейткіш
заттардың (мысалы, аденозин) жиналуына әкелуі мүмкін. Дипиридамол осы
прннцип бойынша әсер етеді. Сонымен бірге, тәждік тамырлардың тарылуын
рефлекторлы (валндол) токтататын препараттар да белгілі. Тәждік тарылткыш
рефлекстерді тежеуіне (осындай рефлекстердің орталык бөлігін
нитроглицерин, морфин теженді) байланысты, тәждік тамырлардың тарылуын
тоқтататын мүмкіндіктер назар аудартады. Тәждік кан айналымды
271
жоғарылататын ең маңызды факторлардың бірі қарынша кабырғаларының
(жүрек тамырларының экстравазалды компресснясының төмендеуі)
диастолалык кернеуін төмендету болып табылады. Жүрек тамырларының
кеңеюі осылайша зат алмасу үрдісін өзгертуіне байланысты екіншілік болуы
мүмкін. Миокардтың оттегіне кажеттілігі жоғарылағанда тәждік тамырлардың
кеңейетіндігі көрсетілген, бұл эуфиллинді енгізгенде банқалады, Жүректе
қосымша (коллатералды) қан айналымның күшеюі стенокардия кезінде
колданылатын препараттардың аса кажетті әсерлерінің бірі.
Осы прннцнптерге сүйене отырып, бұл топтың антнангнналдық
заттарының келесі жіктелуін ұсынуға болады.
Миокардгың отгегіне кажетгілігіи төмендететіи зяггар	Миокардка отгегінің келуін жоғарылататын затгар
Органнкал ык
нитраттар
Ннтрогпнцерин Сустак
Эринит Ннтросорбид
Трнннтролонг Нитронг
Изосорбид мононитраты
Ь - т н п т і кальцнй каналын тежейтін заттар
Ннфедипин Верапамил
Калнй каналының актнваторлары
Пннаішдил Ннкорандил
Әртүрлі заттар
Амиодарон
0-Адреноблокаторлар Анапин Талинолол Метопролол	Әсері м иотропты тәждік кеңейткіш заттар Дипнридамол
Брадикардиялык препараттар Алинидин Фалнпамил	Тәждік тарылуды тоқтататын әсері рефлекторлы заттар Валидол
Стенокардия фармакотерапиясыныц кешендік снпаты барын атап өту
керек. Сондықган, көрсетілгеи антнангиналдық заттармен катар, әсерінің
бағыты әртүрлі басқа да дәрілік заттар қолданылады. Берілген патологияда
қолданылатын дәрілік заттардың келесі топтары былан аталуы мүмкін:
•Жүректің оттегіне кажетгілігі мен оның жеткізілуі арасындағы тепе-
теңдіктің бұзылуын калпына келтіретін заттар
272
•	Кардиопротекторлық заггар
•	Тромб түзілуін тоқгататын заттар (19.1 .тарауды кара)
•	Гиполнпндемиялық заттар (22 тарауды қара)
•	Психотроптык заттар (11.2 жәнеі 1.4 тарауды қара)
14.3.1.1	. Миокардтыц оттегіне қажеттілігін төмеидететін және оиыц
қаимен қамтамасыз етілуін жақсартатын заттар
Бұл топтың затарына органикалық нитраттар, кальций каналдарының
тежегіштері және амнодарон жатады.
а)	Оргаиикалық иитраттар
Стенокардияны емдеуге арналған заттардың қатарына ннтрогпицерині
бар әртүрлі препараттар жатады.
Ннтрогл.ицернн ннтраттар тобының (азот қышқылы және
глнцернннің эфнрі) өкілі болып саналады. Оның емдік әсер ету механнзміне
бірқатар компонентгер кіреді. Үзақуакыт бойы оның әсерінің негізіндетікелей
миотропты тәждік кеңейткіш әсеріне байланысты тәждік кан ағымын
жоғарылатуы жатыр деп есептеген. Бірақ, стенокардиясы бар науқастың
тәждік қойнауына катетернзация жасап, ннтроглицерннді тіл астына
енгізгенде, үлкен тамырлары кеңейгенімен тәждік қан айналым
жоғарыламағандығы көрсетілген. Сонымен қатар, ннтроглицерннді сол
жактағы тәждік артериясына тікелен енгізілген көптеген науқастарда тәждік
қойнауларда қан ағымын жоғарылаткан, бірақ жүктемемен шақырылған
стенокардия ұстамасын токтатпаған. Кейінірек нитроглицерннді көк тамырға
енгізгенде кажетті әсер пайда болған. Нитроглицериннің бұл антнангиналдық
әсері көп дәрежеде оның экстракардиалдық ықпалына байланысты деген
мәліметтер туындайды. Стенокардия ұстамасын токтатуцың негізгі шаралары
ннтроглицеринмен веноздық, сонымен қатар артериялық қысымды және
веноздық қанның кайтуын төмеидету, қан айналмының кернеуін азайту және
осының нәтижесіиде жүрекке денінгі және кейінгі жүктемені төмендету больш
табылады. Бұл өз кезегімен жүрек жұмысының және оиың оттегіне
кажеттілігін азайтуына әкеледі. Бұп жағдайларда, қанмен қамтамасыз етілу
деңгейі мен оксигенациясы бірдей болады және гнпоксия жағдайы токтайды.
Тамырлардың ннтроглицеринге сезімталдығы бойынша оларды келесі
тәртіппен орналастырады: веналар > артериялар > артериолдар және
капиллярлық сфинктерлер. Тамырлардың тегіс салалы бұлшық етгеріне
релаксациялық әсер ету механнзмі жөнінде көрсетілгендей, ннтрогпнцерин
эндотелналды релаксациялық факторларға (N0) ұқсас әсер етеді. Ағзада
273
нитроглицернннен (және баска нитратгардан) азот тотығы босап шығады,
одан 8-ннтрозотиолдар түзіледі. Бұл қосылыстар ерігіш цнтозолдық
гуанилатциклазаны белсендендіреді. Соңғысы цитозолдық бос Са2+ нондары
құрамының төмендеуін шақырады. Бұның бәрі тамырлардың тегіс салалы
бұлшық еттерінің релаксациясыи туғызады.
Миокардтың ншемняға ұшыраған жерін ннтроглицерин қанмен
қамтамасыз етілуін жақсартатыны маңызды. Бұл бірқатар әсерлермен жүзеге
асады. Осылай, қарынша қабырғасының диастолалық кернеуінің азаюынан,
миокардтың субэндокардиалдык белігіяің канмен камтамасыз етілуі жаксарады.
Бұрын белгіленген үлкен тәждік қан тамырлардың кеңеюі жағымды рөл
атқарады. Әсіресе окклюзияға1 (тығындалған) ұшыраған жерде, олардың
кенеюінін. қажетті маңызы бар. Бұдан басқа, нитроглнцериннің қосымша
(коллатералды) қан айналымын жақсартатыны, сонымен қатар тәждік
тамырлардың тарылуын шақыратыны, рефлекстердің орталықтағы бөлімін
тежейтіні анықгалған. Нитроглицернн мндың, ішкі мүшелердің, көздің тор
қабатының тамырларын да кеңейтеді. Миотропты әсерлі спазмолитик бола тұра,
ол ішкі мүшелердің (ас корыту жолының, бронхиолдың және басқалардың)
тегіс салалы бұлшық еттерінің тонусын азайтады.
Жанама әсерлерінен рефлекторлы тахикардия (артериялық қысымның
түсуіне байланысты компенсаторлық реакция), бастың ауыруыи, бастың
айналуын шакыруы мүмкін. Бұл құбылыстар, әсіресе препаратгы бірінші
рет қабылдағаида айқын байқалады. Бас ауыруының қаркыны кейінірек
төмендейді және токгайды. Сонымен бірге стенокардия кұбылысын токгату
қабілеті сақгалады. Ннтроглицеринді қолданғанда, әсіресе оның артық
мөлшерін енгізгенде артериялық қысымның күрт төмендеуі коллапсқа дейін
әкелуі мүмкін. Нитрогпнцеринге бейімделу оны тек токгатпай ұзақ уақыт
бойы қабылдағанда (мысалы, бейімделу көк тамырға нифузия түрінде
енгізгенде 24 сағ ішінде дамиды) болуы мүмкін. Препаратты жні
қабылдағанда, оның практикалық маңызы болмайды.
Жылдам және қысқа уакыт әсер ететін нитроглицеринді пайда болған
стенокардия ұстамасын токгату үшін тағайындалады. Оны әдетте тіл астына
таблеткада және капсулада (соңғысында ннтроглицериннің майлы ерітіндісі
бар; капсуланы тіспея жару керек) немесе спнртті ерітіидісі (қант бөлшегіне
1-2 тамшысын) түрінде енгізеді. Ннтроглицернн тез сіңеді (оның әсері 2-3
мин кейін басталады) және стенокардия ұстамасын токтатады. Әсері ұзақ
емес (30 мин дейін). Нитрошицериннің көк тамырға енгізуге арналған дәрілік
қалыбы да бар, оны басқа препараттардың әсері болмағанда жедел
көрсетулерде қолданылады (соидай-ақ, миокард ннфаркгында). Бұдан басқа,
1 Тығындалуы,тамырдыңжабылуы;латынтілінен оссіизіо - бекіту.
274
нитроглнцерин баллон түрінде ингаляцияльік енгізуге арналып, шығарылған.
Стенокардия ұстамасының алдын-алу үшін әсері ұзартылған ннтроглицернн
препараттары қолданылады. Баяу сіңуді қамтамасыз ететін, ерекше
микрокапсулалық және оның басқа дәрілік қалыптары кұрастырылған.
Осындай препараттардын бірі сустак - ол ішке қабылданатын баяу ернтін
таблетка түріндегі нитроглицерин болып табылады. Әсері 10-15 мнн кейін
басталып, бірнеше сағ бойы (4 сағ жуық) сақталады. Жанама әсерлері
нитроглнцернңді қабылдағанға қарағанда аз дәрежеде байқалады. Т р н н и т-
р о л о н г әсер ету ұзакгығы (3-4 сағ) бойынша бірдей болыд табылады.
Оны полнмерлік пластинка түрінде қызыл некке жанастырады.
Нитронгтың әсеріұзағырақ(7-8сағдейін).Онытаблеткатүрінде
ішке енгізеді. Нитрогпицериннің 2 %-тік жағылмасы ұзақ уақыт бойы әсер
көрсетеді. Әсері 15-30 мин кейін басталады және 5 сағ созылады.
Ннтроглицерині бар пластырлар да қолданылады. Нитроглицериннің ағзаға
үнемі түсуін камтамасыз ететін, нитроглицерині бар пластырды қолданғанда
бейімделу - 8-24 сағ ішіиде тез дамиды. Сондыктан, пластырды 12 сағ (әдетте
8-10 сағ) калдырады, одан кейін 12 сағ дем алдырады, Бұл көрсетілген
дәрілік қалыпта ннтроглнцериннің әсерін сактауды қамтамасыз етеді.
Бейімделу, сондай-ақдәрігетәуелділік, фармацевтикалық және әскерн
мекемелерде нитроглицеринмен жұмыс істейтін қызметкерлерде пайда болуы
мүмкін.
¥зақуакытәсерететіннитраттарға нитросорбид (нзосорбид
дннитрат ы), э р и н и т (пентаэритритил тетранитраты, ннтропентон)
және нзосорбнд мононнтратыда(моночинкве)жатады.Олардың
әсері, әсері ұзартылған ннтроглицерин препараттарына қарағанда біршама
аз. Ішке қабылдағаида әсері шамамен 30 мни кейін басталады және 1-4 сағ
созылады. Препараттар қаниың сарысу белоктарымен байланысады.
Науқастар препаратты жақсы көтереді. Жанама әсерлері ннтроглицерннмен
бірдей. Диспепсиялық бұзылыстар болуы мүмкін. ¥зақ қолданғанда
бейімделу пайда болады. Ннтроглицерннге айқас бейімделу байқалған.
б)	Кальцнн каналдарыи тежейтін заттар
(кальцнйдіц антагоннстері)
Стенокардияда қолданылатын, Ь-типті кальций каналдарын
тежейтіндерге нифедипин (фенигидин), верапамил, днл-
тназем, амлоднпин(нормоднпнн)жәнебасқапрепараттаржатады.
Олардың әсерінің негізгі принциптерінің мәні экстрацеллюлярлық кеңістіктен
жүрек пен тамырлардың бұлшық ет жасушаларына баяу кальций канаддары
275
арқылы (Ь-каналы) кальций нондарының өтуін бұзуында. Стенокардия
кезінде мұндай препараттардың (мысалы, верапамил) әсерлілігі, олардың
жүрек жұмысын азайтуымен және тәждік тамырларды кеңейтуімен, яғни
жүректің оттегіне кажетгілігін қысқартуымен және бір уақытта оның келуін
жоғарылатуымен түсіндіріледі. Миокард жасушасына кальций нонының аз
түсуінен жүректің механикалык жұмысына арналған фосфаттық байланыс
энергиясын аз пайдалануға әкеледі. Бұл кезде жүректің жиырылғыштық күші
және жүректің жұмысы төмеидейді. Оған сәйкес жүректің оттегіне қджетгілігі
азаяды. Жүрек жұмысының төмендеуі шеткі артериялардың кеңеюімен және
артернялық қысымның төмендеуімен де (қан айналымының кедергісін
төмендетеді және оның ізінен жүрекген кейінгі жүктеме азаяды) байланысты.
Кальций каналын тежейтіндердің әсерінен жүректің жиырылғыштық жиілігі
әрқалай өзгереді. Бұл соңғының жүрекке тікелей теріс хронотропты әсер
етуіне байланысты препараттардың гнпотензивтік әсеріне жауап ретінде
әртүрлі дәрежедегі рефлекторлы тахикарднямен жүреді. Кальций каналын
тежейтіндердің антиангнналдық әсері тәждік тамырлардың айкын кеңеюімен
де (тамырдың тегіс салалы бұлшык етгеріне кальций иондарының түсуі
төмеңдеуі нәтижесінде) қамтамасыз етіледі, ол жүрекке оттегінің келуін
қамтамасыз етеді. Кальций каналын тежейтіндер субэндокардналдық қан
айналымын жаксартады және бұл қосымша қан айналымды ұлғайтуы мүмкін.
Ннфеднпин (феннгидин, адалат, коринфар) тәждік тамырлардың
айкын кеңеюін, артериялық қысымның төмендеуін туғызады. Жүрекке аздаған
теріс ннотропты әсер көрсетеді, бірақ ол рефлекторлы тахикарднямен
компенсацияланады, сондыктан байқалмайды. Нәтижесінде нифедипнн үшін
антиангнналдық әсердің негізі тәждік тамырлардың кеңеюі болып табылады.
Бұдан басқа жүректен кейінгі жүктеменің азайтуының да маңызы бар, бұп
оның оттегіне кажеттілігін қысқартады. Препараттың негізгі қолданылуы -
стенокардияны емдеу, сонымен қатар артериялық гипертензия. Нифедипиннің
аритмияға қарсы белсенділігі аз және практикалық маңызы жоқ. Препарат
асқазан-ішек жолынан жақсы сіңеді. Әсері 15-20 мнн кейін дамиды, барынша
жоғарғы әсері 1 -2 сағ кейін пайда болады және 6-8 сағ созылады. Препараттың
90%-ға жуығы сарысу белогымен байланысады. Ағзадан бүйрекпен шығады.
Оны ішке және сублингвалды қолданады. Жанама әсерлері: бастың ауыруы,
рефлекторлы тахикардия, ісіну, кейде тері бөртпесі, қызба.
Верапамил (изоптнн)меи днлтиаземнің фармаколо-
гиясы 14.2 . тараудабаяндалған.
Жүрек-тамыр жүйесінің қызметін реттеуде, тек кальций каналдарының
Ь-типі емес, сонымен бірге транзиттік Т-типті‘ канаядардың да үлкен
маңызы бар. Соңғысы потенциал тәуелді кальций каналдарына жатады. Олар
276
жүректе сннустық-жүрекшелік жүрекше-қарыишалық түйіндерде, сонымен
қатар Пуркинье талшықгарында орналасады. Т-типті кальций каналы синустык
ырғакты жүргізуде, яғнн жүрек жиырылғыштығының генерацнясында
маңызды рөл атқарады. Бұдан баска, олар жүрекшелік-қарыншалық түйінде
өткізгіштікті ретгеуде маңызды. Қарыншаның жиырылғыштық миокардында
Т-каналдары анықталмайды десе болады, сондықтан оның қызметіне
айтарлықтай әсер етпейді. Бұл жағдайда Ь-каналы негізгі рөл атқарады.
Тамырларда Ь- және Т-тнпті кальцнй каналдары бар, оларды
белсендендіргенде тегіс салалы бұлшық еттерге кальцнй иондарының түсуі
жоғарылайды, бұл олардың жиырылуына әкеледі.
Т-типті кальцнй каналдары таламуста, әртүрлі секреторлық
жасушаларда жәие басқа тіндерде де табылған.
Көбіне кальцийдің Т-каналдарын (әсіресе тамырдағы) тежейтін
препаратты (мибефрадил) алуға қол жетті. Оған Ь-каналдарының
сезімталдығы Т-каналдарына карағаида 20-30 есе аз. Препараттың негізгі
әсерлері - тәждік және шеткі тамырларды кеңейту. Осы жерден қолдануға
көрсетілудің екі әсері туындайды - антиангиналдық және гнпотензивтік зат
ретінде. Бірақ препараттың практикада қолданылуы тоқтатылған болатын,
себебі ол біркатар қауіпті жанама әсерлер шақырады. Дегенмен, әсері жоғары
және қауіпсіз Т-каналдарын тежейтіидерді әрі қарай іздестіру күмәнсіз
қызығушылық туындатады.
в)	Калий каиалдарыныц активаторлары
Бұл топқа жататын препараггар (пинацидил, никорандил және басқалар)
калий каналдарын1 2 ашады. Бұл кезде тегіс салалы бұлшық ет жасушасынан
калий нондары шығады, ол гнперполяризацияға әкеледі. Осы кезде потенциал
тәуелді қальций каналы ашылмайды жәие оған сәйкес жасуша ішінде
кальций ионының мөлшері азаяды. Нәтижесінде тамырдың тегіс салалы
бұлшық етінің тонусы төмендейді.
Бұптоптыңбіріншіпрепараттарыньщбіріпинацнднл.Ол тәждік
және шеткі тамырлардың кеңеюін шақырады. Жүректен кейінгі жүктемені
азайтады. Жүректің жиырылғыштық жиілігін ұлғайтады. Қан сарысуында
холестерин мен үшглнцерндтің мөлшерін азайтады. Жанама әсерлерінің
1 Т-типті кальций каналын төмен табалдырыкты деп атайды, себебі олар потенциал
айырымының-40 мВ-да ашылады. Кальций каналының Ь-типІн жоғары табалдырықтыға
жатқызады: олар-20 мВ кезінде ашылады.
2 КАТф-деп аталатын каналы, куысы жасуша Ішілік АТФ - пен реттеледі деп есептейді.
277
жиілігі өте көп, бұл пинацндилдің монотерапия үшін қолданылуын шекгейді.
Жағымсыз әсерлерінен ісіну, бастың ауыруы, жүректің кағуы, тахнкардия,
гипертрнхоз және басқалар байқалады. Кейде стенокардияның
вазоспастикалык түрінде, сонымен қатар жүрек жетіспеушілігінде
тағайындалады.
Ннкоранднлдің айқын антнангиналдық әсері бар. Ол калий
каналдарыи белсендіреді және бұдан басқа, ИО-тотығын доноры (беруші)
(нитрат тәрізді әсер) болып табылады. Тәждік тамырларды кеңейтеді. Артерия
мен веиа тонусын төмендетеді, осыған орай жүрекке денінгі және кейінгі
жүктемелер азаяды. Жүректің жиырылу жнілігін жоғарылатады. Түракгы
және вазоспастнкалық стенокардняда, артериялық гнпертензияда
қолдаиылады.
Жанама әсерлерінен проаритмиялык әсер, бастың ауыруы (жиі), бастың
айналуы, жүректің кағуы, диспепсиялык кұбылыстар және баскдлар бопуы мүмкін.
Калнй каналдарының активаторларында кардиопротекторлық әсер бар
деген болжамдар айтылуда.
г)	Антнангиналды белсеиділігі бар әртүрлі заттар
Жіктелуде көрсетілген амиодаронның (кордарон)
фармакологиялық касиеттері бұрын берілген (14 тарауды қара; 14.2.).
Амиодарои антиангнналды және аритмияға қарсы зат ретінде қолданылады.
14.3.1.2	. Миокардтыц оттегіие қажеттілігін төмендететін заттар
Бұл топтың негізгі өкілі р-адреноблокаторлар. Олардың антиангиналды
әсері көбіне жүректегі Р-адренорецеггторларды тежеуіне және адреиергиялық
ықпалды тоқгатуына байланысты болады (14.4 тарауды кара)- Бұл жүрек
жиырылғыштығының жнілігін және күшін азайтуымен көрінеді. Жүрек
жұмысы азаяды, осыған байланысты миокардтың оттегіне қажеттілігі
төмендейді. р-адреноблокаторлардың гнпотензивтік әсері де жүрек
жүктемесінің азаюына әкеледі. Тәждік қан айналым жақсармайды, тіпті
біршама нашарлауы' мүмкін. Сонымен, стенокардия кезінде пайда болған
оттегіне қажеттілігі және оның келуі арасындағы дисбаланс, мнокардтың
оттегіне қажеттілігін төмендетуіне байланысты жойылады.р-
278
адреноблокаторлардың анкснолитнкалық әсер түрінде көрінетін, ОЖЖ-не
ықпал етуінің де белгілі бір фармакотерапиялық мадызы бар.
Стенокардияны емдеу үшіи талғамсыз әсер ететін 0-адреноблокаторлар
(анаприлин) және 0^ -адреноблокаторлар (талинолол, метопролол, атенолол;
4; 4.2 тарауцы қара) қолданылады.
0-адреноблокаторларды нитраттармен қосып қолданған өте орынды,
себебі бұл әрбір топтың препараттарының бірқатар жанама әсерлерін токтатуға
мүмкіндік береді (14.9 кестені қара).
Брадикардиялық препараттар деп аталатындар антйангнналды
заттардың жада класы болып табылады. Олардың ерекпіе өзгешеліктері, бұл
белгілі бір мөлшерде олар жүректің басқа көрсеткіштеріне және
гемодинамикаға әсер етпей, оның жиырылғыштық белсенділігін антарлықтай
азайтады (оған сәйкес жүректің оттегіне кажеттілігі де). Браднкардия дәрілік
заттың синустык түйінніңавтоматизміне (4 фазаны баяулагады) тікелей тежегіш
әсер етуіне байланысты болады. Бұл кезде жүректің жнырылғыштық
белсенділігіөзгермейді.Осындайтиптіпрепараттарға алнннднн, фалн-
п а м н л және басқалар жатады. Оларда антнангиналды белсенділігімен
қатар, арнтмияға қарсы қаснеттері де бар.
14.3.1.3	. Мнокардка оттегшін жеткізілуін жоғарылататын заттар
Бұл топқа тәждік тамырларды кеңейтетін немесе тәждік спазмдарды
тоқтататын препараттар кіреді. Олардың әсер механнзмі әртүрлі. Олар
тамырлардың тегіс салалы бұлшық еттеріне тікелей әсер ету іне, не тікелей
емес гуморалды немесе нейрогенді әсеріне байланысты болуы керек.
а)	Мнотронты әсерлі тәждік кеценткіш заттар
Бұл топтың препараттарына дипирндамол жатады.
Днпирндамол (курантил)пиримнднитуындысыболыптабылады.
Оның әсерінің негізігі мадызы тамырдың қан ағымына кедергісіи төмендету,
тәждік қан ағымының көлемдік жылдамдығын ұлғайту және оттегінің
1 ТәждІк тамырлардың кеңеюі 0 ^-адренорецепторларға байланысты болады. Басқа
тамырларда Р2-адренорецепторлар басым болады. Тәждік және басқа тамырлардың
көпшілігінің тарылуы а-адренорепепторларға (ар-сх2) байланысты болады. Тек а( -
адренорецепторлар иннервацияланады, ал аг-адренорецепторлар синапстан кашыкжәне
негізінен гуморалдық эсерді кабылдайды. Осыидэй завдылықтар біркатар тівдерле
адреноренепторлар (иннервацияланады) және Р2-адренорецепторлар (иннервациясы жоқ)
үшін белгіленген.
279
жеткізілуіи жоғарылату болып табылады. Белгіленген өзгерістер негізіиен
миокардтың ұсак резистивтік тамырларыиа тән. Дипиридамолдың жүректің
қанмен қамтамасыз етілуіне қолайлы әсер ету механизмін аденозиниің
(миокардпеи, эритроциттермен) кері ұсталуыи басуымен жәие
аденозиндезаминаза ферментіи тежеуіне байланысты. Нәтижесіиде миокардта
адеиозиннің жоғарғы концентрациясы жиналады, оның тәждік тамырларды
айкын кеңейткіш әсеріиің бары және миокардтгың гипоксиясында бөлінетіні
бұрыинан белгілі. Жүйелік гемодинамикаға дипиридамол аз әсер етеді.
14.9. Кесте. Нитраттар меи Р-адреноблокаторлардың жұптасқан әсері
Көрсеткіші	Нитратгар	Р-Адрено- блокаторлар	Нитраттар + 0-адрено- блокаторлар
Жүректің жиырылғыштық жиілігі	(-) Рефлекторлы жоғарылатады	Төмендетеді	Төмендетеді
Миокардгың жиырылғыштығы	(-) Рефлекторлы жоғарылатады	Төмендетеді	Өзгертпейді
Систола кезеңінде	Азайтады	(-) Ұлғайтады	Өзгертпейді
Миокардтың диастолалык перфузиясы кезеңінде	(-)Азайтады	Ұлғайтады	Ұлғайтады
Соңғы	диастолалық кысым	Төмендетеді	(-) Жоғарылатады	Өзгертпейді немесе төмендетеді
Артериялық кысым	Төмендетеді	Төмендетеді	Төмендетеді
Ескерту. (-) - жағымсыз әсер.
Дипиридамол тромбоциттер агрегациясына тежегіш әсер (19 тарауды
қара; 19.1) көрсететінін бұның миокард микроциркуляциясына қолайлы
болатынын атап көрсету керек.
Препарат стенокардия кезінде тәждік тамырлардың атероскпероздық
құбьшыстары болмағанда қолданылады. Днпиридамол тәждік тамырлардың
атероскпероздық буылтықпен (бляшки) бітелуінде, ишемнялық аумаққа
оттегіиің жеткізілуін қиындатып қонмай, соиымен бірге оның қанмен
камтамасыз етілуін нашарлатуы мүмкін. Бұл миокардтың ишемияға
ұшыраған бөлігінде ұсақ тәждік тамырлардың максималды кеңеюімен
(гипоксияға компеисаторлық реакция) түсіидіріледі. Егер дипиридамолды
енгізсе миокардтың өзгермеген бөлігіидегі артериолдар мен қосымша
тамырлардың кеңеюіне әкеледі және бұл ишемияға ұшыраған бөлігіне кан
меи оттегінің жеткізілуіи одаи әрі азайтады («ұрлап алу синдромы» пайда
болады). Дипиридамоддың осы әсер ету ерекшеліктерін ескере отырып, оны
кейде жасырын тәждік жетіспеушілікті анықтау үшін қолдаиады.
280
Жалпы, дипиридамолдың шамалыантиангииалдыкбелсенділігі бар. Оны
ішке енгізеді. Жаиама әсерлеріиеи диспепсиялык кұбылыстар, бастың
ауыруы, гипотензия байкалады.
б)	Тәждік тарылуды токтататыв рефлекторлы әсерлі заттар
В а л и д о л осындай препарат болып табылады. Ол изовалериан
қышқылыиың ментил эфиріидегі 25-30% ментол ерітіндісі. Валидолдың
антиангиналдық әсері өте төмен. Препарат стенокардияның біріңші ұстамасы
пайда болғаида оиы токтату үшіи, сонымеи қатар оның жеңіл түрлерінде
тағайындалады. Қант болшегіие валидолдың бірнеше тамшысын тамызып,
таблеткасын немесе капсупасын тіл астына (толық ерігенше) салады. Ауыз
қуысыидағы шырышты қабатты тітіркендіріп, ол рефлекторлы түрде тәждік
қан айналуды жақсартады. Егер ауыру сезімі 2-3 мнн кейін тоқтамаса, онда
валидол әсер етпейді деп есептеуге болады және оны нитроглицеринмен
ауыстыру керек.
14.3.1.4	. Карднонротекторлық препараттар
Жүректің ншемиялық ауруларын емдеуде келешектегі бағыт
кардиомиоциттердің ишемияға төзімділігін жоғарылататын
кардиопротекторлық препараттарды құрастыру болып табылады. Бұл
топтыңпрепаратгарыныңбірітриметазидин (предуктал),олншемия
анмағындағы кардиомиоциттергетікелей әсер етеді және оныңэнергиялық
балансын калпына келтіреді. Оның жасуша деңгейіндегі кардиотроптық әсері
жалпы гемодинамикаға қандайда бір ыкпалымен қатар жүрмейтіні маңызды.
Препарат ишемия кезіиде болатын кардиомиоциттерде АТФ кұрамының
азаюының алдын алады. Бұл жасушаның энергетикалық қорын сақгайды,
нондық каиалдардың қызметін және оған сәйкес иондардың кинетикасын
калпына келтіреді. Тәжірибелік мәліметтер бойынша триметазидиннің
кардиопротекторлық әсер механизмдерінің бірі, оның 3-кетоацил КоА тиолаза
ферментінің ұзын тізбекті изоформасына тежегіш әсер етуі болып табылады,
нәтижесінде май қышқылының тотыгуы басылады деген болжамдар айтылуца.
Осы әсерлер кезінде ппокозаның тотығуы белсенеді, бұл миокард қызметіне
тиімді әсер етеді.
Соңғы жылдары триметазидиннің (предуктал МВ) жаңа дәрілік калыпы
құрастырылды, ол әсерінің ұзақтығымен және тәулік бойы дәрінің тұрақты
конценграциясын қамтамасыз етуімен сипатталады. Соңғысы, оның ишемияға
қарсы әсеріне тиімді ықпал етеді. Кәдімгі препаратты тәулігіне 3 рет
тағайындайды, предуктал МВ 2 рет, бұл өте қолайлы.
281
Асқазан-ішек жолдарынан препарат тез және толығымен сіңеді.
Енгізілген мөлшердің шамамен жартысы бауырда метаболизмгеүшырайды.
Қан сарысуы белогымен аз (-1%) байланысады. Триметазидин және оның
метаболитгері негізінен бүйрек аркылы шыгады.
Препаратты наукастар жаксы көтереді және олар жанама әсерлер
тудырмайды деуге болады.
Триметазидинді стенокардияда қолка-тәждік қосу (шунтирование)
операциясында және баска жағдайларда клиникалық зерттеуде оны миохард
ншемиясында монотерапия түріиде немесе басқа антиангиналды заттармен
қосып қолдану қажеттігін растайды.
14.3.2.	СТЕНОКАРДИЯНЫ ЕМДЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН
ӘРТҮРЛІ ЗАТТАР
Стенокардияның кешеидік емінде, келтірілген препаратгармен катар әсер
механнзмі әртүрлі басқа фармакологиялықтоптардың затгары қолданылады.
Осылайша, мысалы берілген патология кезіиде трамб түзйгуін тоқтататын
заттар кеңінен қолданылуда (19.1. тарауды кара).
Оларға антиагреганттар (ацетилсалицил қышқылы, тиклопидин,
абциксимаб, эптифибатид және басқалар) және антикоагулянтгар (гепариндер)
жатады. Тәждік жәке баска тамырларда (22 тарауды қара) атеросклероздық
үрдістердің дамуын тоқтататын гиполипидемиялыц заттар да үлкен рөл
аткарады. Тәждік жетіспеушілігі бар наукастардың көпшілігіидеайкын немесе
әлсіз айқындалған психоневротнкалық бұзылыстар байқалады. Бүл кезде
көптеген жағдайларда психотропты заттарды (антидепрессанттар,
анксиолитикгер; 11.2,11.4 тарауды қара) тағайындаған дүрыс.
14.3.3.	МИОКАРД ИНФАРКТЫНДА ҚОЛДАНЫ Л АТЬГН ЗАТТАР
Миокард инфаркты кезіиде, әсіресе ол кардиогенді шокпен аскынған
болса, емдік заттардың жиынтыгы қолданылады. Атап айтқанда, ауыру сезімді
тоқтату үшін опноидты анальгетиктерді (фентанил, морфин,
промедол) және наркозға арналғаи зат азоттың шала тотығы қолданылады.
Нейролептанальгезия (таламонал) ауыру сезімін басатын жақсы әсер береді.
Миокард инфарктында әдетте аритмия дамитындықган бүл патология кезінде
аритмияға карсы заттар (мысалы,лидокаин)кеңіненқолданылуда.
Тиісті көрсетілуперде бүзылған гемодинамиканы қалпына келтіру үшін жүрек
гликозидтерін(строфантин),вазопрессорлықзаттар (норадреналин,
мезатон) пайдалаиылады. Артериолдардың спазмында және тіндердің
282
ишемиясында а-адреноблокаторпар (фентоламин, аминазнн аз мөлшерде)
тиімді болуы мүмкін. Тромбтар түзілуінің алдын-алу үшін антнкоагу-
л я н т т а р (гепарин және басқалар.;19;19.1 тарауцы қара) мен анти-
агреганттарды қолданған дүрыс. Жаңа түзілген тромбтар бар
болғанда, фибринолитикалык заттар (мысалы, стрептокиназа
19;19.1 тарауды қара) енгізіледі. Бүдан басқа көптеген симптоматикалық
заттар қатарын, қышқыл-негіздік жағдайды түзететіндер, сарысу
алмастырушылар және басқалар қолданылады. Әрбір нақты жағдайда қажетті
препараттарды таңдау няуқастың жағдайымен аиыкталады. ,
14.4. МИДЫҢ ҚАН АЙНАЛЫМЫ БҮЗЫЛҒАНДА
ҚОЛДАНЫЛАТЫН ДӘРІЛІК ЗАТТАР
Мидың кан айнапымын фармакологиялық реттеу медицинаның маңызды
мәселелерінің қатарына жатады. Бұл мидың қанмен қамтамасыз етілуінің
жедел және созылмалы бұзылыстары адамдарды мүгедектікке және өлімге
әкелудің негізгі себебі болып табылуымен анықталады.
Цереброваскулярлы патологияда негізгі орынды мидың ишемиялық
закымдалуы, соиың ішінде ишемиялық ннсупьт алады. Басқа тіндермен
салыстырғанда мидың ишемияға сезімталдығы аиағұрлым жоғары болатынын
ескере отырып, ол панда болғанда мидың қанмен қамтамасыз етілу
бұзылыстарын тоқтату немесе азайту үшін жедел шара қолдану қажет.
Мидың қан айналымының патологиясы функционалдық және
органикалық (тамыр спазмы, эмболия, тромбоз, тамырлардың
атерокслерозы, геморрагия) бүзылыстарға байланысты болуы мүмкін.
Көптеген жағдайларда ишемиялык инсульттардың себебі тамырлардың
атеросклероздық зақымдалуы, әсіресе ұйқы және омыртқа артерняларының
стенозы болып табылады. Мұидай жағдайларда болуы мүмкін инсульттың
алдын алатын зат ретінде антиагреганттар (ацетилсалицил қышқылы,
тиклопидин) ұсынылады.
Мидың кан айналымының жедел бұзылыстарыньің жиі кездесетін түрі -
субарахноидалды және ми ішілік кан кұйылу болып табылады. Геморрагиялық
инсулытердің даму себептеріне артериялық гипертензия, аиевризмнің дамуы,
әсіресе микроаневризм, сонымен катар ангномалар жатады. Геморрагиялық
инсультге де вазоконстрикторлык реакциялар айқын болатынын ескеру керек.
Мұндай наукастарды емдеудің жолы бір - гематоманы хирургиялық жолмен
алу (егер ол тағайыидалса және мүмкін болса).
Ишемиялық инсульттың жиі кездесетін себебі ми тамырларының жеке
тармағын тығыидайтын эмболиялар мен тромбтар болып табылады. Осындай
жағдайлардың және олардың қайталауының алдын алу үшін әдетте тікелей
283
және тікелей емес антикоагулянттар (гепарин, гепаринніңтөмен молекуғіалық
препараттары, сннкумар, фенилин) қолданылады.
Ми қан айналымының өткіиші бұзылыстары (өтпелі ишемиялық
шабуылдар) ми тамырының спазмына байлаиысты болуы мүмкін. Және
берілген жағдайда алдын алу шаралары ретінде антиагреганттар мен
антикоагулянтгарды пайдаланған жөн. Бірак екі топтың препараттарын да қан
құйылуда немесе олардың пайда болу мүмкіндіктері кезінде қолдануға
болмайды. Бұдан басқа, ми тамырларының тонусын төмендететін
препараттарды қолдаиған жөн.
Тұрақты және айқын ншемия кезінде ми тіндерінің некрозы дамиды.
Ишемняға байланысты мидың жедел зақымдалуынан баска мидың қан
айналымының созылмалы жетіспеушілігі де жиі байқалады. Бұл кезде есте
сақтауы, ақылы мен психикалық өрісі, міиез-құлқы және моторлық
реакциялар бұзыяады. Бұл жағымсыз көрінісгер біртіңдеп үдейді және әдетте
науқастың жасына және оған қосымша патологиялық үрдістерге (тамыр
атеросклерозына, артериялық гипертеизияға, метаболизмнің бұзылуына және
т.б.) байланысты болады.
Мидың қан аиналымы жетіспеушшігінің алдын алу және емдеуцің негізгі
принциптерінің бірі - ми тамырларын кеңейту. Осындай әсер алу үшін көбінесе
шеткі тамырлардың тонусын төмендететін, тамыр кеңейіткіш заттарды
қолдаиады. Бірақ осы сияқты препараттар әдетте жалпы гипотензия да
туғызады, ол мидың канмен камтамасыз етілуін төмендетеді және соңғы нәтиже
жағымсыз болуы мүмкін. Сондықтан, жүйелік гемодннамикаға айтарлыкгай
әсер етпей, мидың кан айналымын айырықша кеңейтетін заттар кажет болады.
Бірақ мұндай препараттарды кұрастыру күрделі мәселе. Танымал дәрілік
заттардың ішінде тек нимодипин мен винпоцетиннің (кавинтон) жәие
пикамилонның мн тамырлары жағынаи айқын троптылыгы бар.
Мидың тамырлык патологиясын емдеудің басқа принциптерінің мәні
жүйке жасушаларынын ишемияға (гипоксияға) төзімділігін жоғарыляту, яғии
мәселе нейропротекгорлық әсері бар препараттар жөнінде болады.
Мидың ишемиясы кезінде, оның цан айналымын жақсартатын
заттар келесі топтар түрінде берілуі мүмкін:
/. Қанның агрегация мен ұйызыштыгына1 әсер ететін заттар
•Антиагреганттар
Ацетилсалицил қышқылы Тикиопидин
•Антикоагулянттар
Гепарин Төмен молекулярлы гепариндер Варфарнн
Синкумар Фенилин
1 Ишемиялык инсульт кезінде фибринолитиктерді қолданудың дұрыстығы күдікті,
себебі қан ағу дамуының кауіптілігі жоғары.
284
II. Мидыц цан агымын жогарылататын заттар
•Ь-типті кальций каналдарын тежейтіндер
Нимодипин Циннаризин Флунарнзин
•Барвинок өсімдігі алкалоидтарының туындылары
Винпоцетин (кавинтон)
•Қастауыш алкалоидтары
Ницерголин
•Никотин қышқылының туындысы
Ксантинол никотинаты
•	Г А М К және оныңтуындылары
Аминолон Пикамилон
•	Пурнн алкалоидының туындысы
Пентокснфиллин
•	Апнын алкалондының изохинолин катары
Папаверин гидрохлориді
Мидың қан айналымына айрықша әсер ететін, Ь-типті кальций
канапдарынтежейтіндерге- нимодипин жатады.Ол 1,4-дигидропиридин
туындысы. Ми артериолының тонусын төмеидетеді. Мн тінінің оттегімен
қамтамасыз етілуін (оксигенациясын) жогарылатады. Мидың жедел
ишемиясымен ауырғаннан кейін, субарахноидалдық қан кұйылуда, мидың
созылмалы ишемиясында колданылады. Қарт адамдарда мидың қызметін
жақсартады. Жағымсыз әсерлерінен бастың ауыруын, диспепснялық
бұзылыстар, көк тамырға енгізгенде гипотензия туғызуы мүмкін.
Мидың кан айналымына кальций каналдарының басқа да тежегіштері
жаксы әсер етеді. Оған дифеиилпнперазин тобының циннаризин (стугерон),
флунаризин (сибелиум) препараттары жатады. Олар жүйелік гемодинамикаға
аз ыкпал етеді. Ми тамырының спазымында, атеросклерозда, вестибулярлык
бұзылыстарда, инсупьттен кейінгі жағдайларда, ми-сауыттықзакымдалудан
кейін қолданылады.
Бұл препараттарды науқастар жақсы көтереді. Үйқышылдық,
тыныштандырғыш әсер, ауыздың құрғауы, диспепсиялық бұзылыстар
байқалуы мүмкін. Сонымен қатар, олар этил спиртінің әсеріи күшейтеді.
Ми ишемиясыида барвинок өсімдігі (Үіпса тіпог Ь. және басқалар)
алкалоидыныңтуыңдьісы винпоцетин (кавинтон)кеңіненқолдаиылады.
Ол девинкан алкалоидының жартылай синтетикалық туындысы.
Спазмолитнкалық әсер көрсетеді. Тандамалы түрде мн қан тамырларын
кеңейтеді. Винпоцетиннің ми қан айналымына жағымды ыкпалының
механизмі толық анықталмаған. Біркатар авторлар бұл тікелей мнотропты
285
әсер етеді деп есептейді. Препарат нейроналдық натрий каналдарын тежейді
жәие бұл оның ишемияға карсы белсеиділігі үшін маңызды болуы мүмкін
деген мәлімеггер бар. Бұдан басқа винпоцетин ми тінінде зат алмасуды
қалпыиа келтіреді. Тромбоциттердің агрегациясын азайтады. Қанның
патологнялык жоғарылаған тұтқырлығын төмендетеді. Нәтижесінде
микроцирқуляция жаксарады.
Препарат ас қорыту жолдарынан жақсы сіңеді. Биожеткіліктігі 57 %-
ды кұрайды. і1/2~ 5 сағ. Инсульттен кейіигі жүйке кызметінің бұзылыстарында,
мн қан айналымының созылмалы жетіспеушілігінде, көз тінінің ишемиясында,
тамырлық бұзылыс және уланудан дамнтын естуцің төмендеуіиде, есте сактау
нашарлағанда, бас айналғанда қолдаиылады.
Препаратты науқастар жақсы көтереді. Көк тамырға енгізгенде
гипотензия, тахикардия тудыруы мүмкін.
Ницерголии (сермион) құрамына қастауыш алкалоидтары және
никотин қышқылы кіреді. а - адреноблокаторлық және спазмолитикалық
белсеңділігі бар. Мидың және шеткі қан тамырларды кеңейтеді. Оны мидың
кан айналымы бұзылғанда, “бас сақинасында” (мигрень), шеткі
гемодннамиканың бұзылыстарында, көру жүйкесінің ишемиясында
пайдаланады. Жанама әсерлері болуы мүмкін: гипотеизия, бастың айналуы,
тері қабатының қызаруы, кышыну, диспепсиялық бұзылыстар.
Мидың ишемиясында никотин қышқылының туыңдыларын қолдану да
орын алады. Оларға барлық шеткі тамырларға және мидың тамырларына
айқын миотропты тамыр кеңейткіш әсерлер тән. Бірак иикотин кышқылы
көптеген жанама әсерлер туғызады (22 тарауды қара), соидықтан шеткі және
ми тамырларыиың спазмын тоқтату үшін, жанама әсерлері жағынан
қауіпсіздеу оның туындыларын қолдануға ұмтылады. ОсындаЙ
препараттардыңбірі ксантинол никотинаты (компламин),оның
кұрамына никотин қышқылы мен теофиллнннің жұптаскан элементтері кіреді.
Ол шеткі және ми тамырларының қан айналымын жақсартады.
Құрамында никотин қышқылы және басқа спазмолитиктері бар,
жұптастырылған препараттар да пайдаланылады, мысалы н и к о в е р и н
(никотин қышкылы + папаверин), никошпан (никотин қышқылы + но-шпа).
ГАМҚ тобына және оиың туындыларына жататын (а м и н о л о н,
пикамилон) кейбір препараттар мидың қан айиалымына тиімді әсер
көрсетеді. Аминолон - ГАМҚ, ал пикамилонның құрамына ГАМҚ пен никотин
қышкылы кіреді. Екі препарат та мидың қан айналымына жәие ми тінінде
жүретіи метаболиттік үрдістерді қалпына келтіруші әсерлер көрсетеді.
Пикамилои мидың тамырларын айқын кеңейтеді.
Пурин туындылары (кофеин, теобромин) мидың қан айналымын
286
күшейтетіні бүрыннан белгілі болатын. Қазіргі кезде осы топтың затгарынан
мидың қан айналымы бұзылғанда пеитоксифиллин (агапурин,
трентал) қолданылады. Ол аздаған тамыр кеңейіткіш әсер көрсетеді,
тромбоцнттердің агрегациясын азайтады, эритроциттер қабықшасының
серпінділігін жоғарылатады, микроциркуляцияны жақсартады. Тамыр
кеңейткіш әсері аденозиндік рецепторлардың тежелу іне байланысты болар.
Сонымен қатар, препарат фосфодиэстеразаны тежейді және тромбоциттерде
цАМФ мөлшерін жоғарылатады. Пентоксифиллин шеткі қан айналым
бұзылғанда, диабеттік ангиопатняда, көздің қанмен қамтамасыз етілуі
бұзылғанда да қолданылады.	'
Жанама әсерлерінен диспепсиялык бұзылыстар, бастың айналуы, бет
терісінің гиперемиясы байқалады.
Ми ишемиясы фармакотерапиясының екінші бағыты нейроидардың
гипоксияға төзімділігін жоғарылататын нейропротекторлыц
препараттарды алуымен.байланысты.
Ми ишемиясыида нейрондардың зақымдалуы көптеген себептермен
байланыстырылған: метаболизмнің бұзылуымен, ацидоздың дамуымен,
медиаторлардың (глутаматтар және баскалар) босап шығуының өзгеруімен,
жасушаға кальций иоидарының артык мөлшерінің жылдам кіруімен, бос
радикалдардың шығуымен, протеолизбен және т.б., сондықтан
нейропротекторлардың әсер ету приициптері әр алуан болуы мүмкін.
Метаболизмді тежейтін және ми тінінің гипоксняға төзімділігін
жоғарылататын затгарға барбитураггар жэтады. Натрин оксибутиратының да
гипоксияға қарсы белсеиділігі бар. Қоздырғыш амин қышқылдарының әсерін
тежейтін заттар да назар аударады, мысалы КМОА-рецепторларының
антагонисті - дизоцилпин (МК 801) және басқалар. Бұл бағытта бір мезгілде
қоздырғыш амин қышқылының босап шығуын азайтатын, натрий каналын
тежейтін эпилепсияға карсы зат ~ ламотриджнн сынақтан өтуде. Бірақ осы
және бірқатар басқа да топтардың заттары зерттелу сатысында; қазірше
оларды мидың ишемиясында қолдануы жонінде бірыңғай пікір жок.
Жоғарыда аталғандай ГАМҚ тобының көптеген препараттары жүйке тінінің
зат алмасу үрдісіне тиімді әсер көрсетеді (аминалон, пикамилон және
басқалар). Олар мидың қан айналымын да жақсартады. Ь-типті кальций
каналдарын тежейтіидер - нимодипин, циннаризин, флунаризии үшін де анык
нәтижелер алынған. Бұл препараттар нейропротекторлык әсерді қамтамасыз
ететін потенциал тәуелді кальций каналдарын тежейді және нейрон ішіне
кальций иондарының артық мөлшерінің кіруін азайтады. Сонымен қатар, олар
мңдың тамырларыи кеңейтеді және жүйке тінінің окснгенациясыи жақсарта
отырып, метаболизмнің калыптасуына ықпал жасауы мүмкін. Сонымен, бар
287
мәліметтерді талқылайтын болсақ, нимодипин ишемияның даму қауіпін
азайтады және субарахноидалдық қан құйылудан кейін бұзылған
нейрондардың кызметін қалпына келтіреді. Ми тінінің метаболизміне жақсы
әсер ететін винпоцетиннің де нейропротекторлық әсері бар деп жорамалдауға
болады, бірақ бұл қосымша зерттеулерді қажет етеді. Сонымен, ми
ишемиясында тиімді қолданылып жүрген көптеген препараттардың
нейропротекторлық әсері мен тамыр кеңейткіш әсерлері бірлескен.
Барбитураттар, натрий оксибутираты және жалпы наркозға арналған бірқатар
басқа заттар ғана мидың метаболизміне әсер етуіне байланысты тек
нейропротекторлық әсер көрсетуі мүмкін.
Ми қан айналымының шпемиялық бұзылыстарыңда жұптастырылғаи
препарат инстенон’ дақолданылады. Ол мидыңқан айңалымын жаксартады,
ОЖЖ ынталандырады, жүйке тінінің ишемиясында зат алмасуды
белсендендіреді.
Дегенмен, ми қан айналымы бұзылыстарының фармакотерапиясы
саласындағы жетістіктер салыстырмалы түрде шағын. Бірақ, мәселенің
маңыздылыгы жаңа әсерлі препараттарды үнемі іздестіруге мәжбүр етеді.
Цереброваскулярлықпатологиядакеңінентараған бас сақи нас ы
(мигрень) ерекше орын алады. Ол вазомоторлық ретгелудің дисфункциясына
байланысты болады. Көбінесе әйелдерде (75%-ға жуық) дамнды. Бас сақинасы
лоқсумен, кұсумен, көру және естудің бұзылыстарымен, жарықтан
қоркушылықпен, парестезиямен, қаңқалық бұлшық еттің әлсіздігімен және
басқа ауыру белгілерімен көрінетін бастың бір жағының солқылдап кайталаиа
ауыратынұстамасыменжүреді. Үстама бірнеше жыл бойы кайталануы мүмкін.
Әрбір ұстаманың ұзақтығы 4-72 сағ. Қайталануы ортаіиа айына 1 -4 рет.
Бас сақинасының даму механизмі анықталмаған түрінде қалуда.
Генетнкалық факгорлардың, нейрогенді және тамырлық бұзылыстардың,
периваскулярлық тіндерге сарысудың транссудациялануының маңызы
талқылануда. Бірақ қаидай механизмнің біріншілік екеңдігі қазірше белгісіз.
Дегенмең, бас сақинасының патогенезінде серотонинергиялық жүйе маңызды
рөл аткаратыны жалпыға белгілі.
Серотонин тамыр тонусын, орталық және шеткі жүйке жүйесін реттеуде
1 Инстенонның құрамына гексобендин, этамиван және этофиллин кіреді. Гексобендиннің
[М^Ч-этилен-бнс (3-метиламинопропил)-3,4,5-триметоксибензоат] спазмолитикалық және
тэждік кенейіткіш әсерлері бар. Ми тінініц ишемиясында, мидын кан айнылымын
жақсартады және метаболитгік үрдістерді активтейді. Этамиваи (ванилин кышқылының
М3^-диэтиламиді) ОЖЖ ынталандырады және әсер ету сипаты бойынша аналептиктерге
жаткызылуы мүмкін (кордиамин сиякгы). Этофиллии (гидроксиэтилтеофиллин) қасиеті
бойыншатеофиллинге ұқсас. Мидың кан айналымын жақсартады, кардиотоникалық және
бронхолитикалык әсер көрсетеді.
288
маңызды рөл атқарады. Ол үлкен тамырлардың - артерия мен веналардың
вазоконстрикциясын (серотониндік 5-НТ2А-рецепторларға әсер етуі
нәтижесіиде) туғызады. Сонымен бірге, 5-НТ^-рецепторларды ынталандыра
отырып, серотонин шеткі тамырларды кеңейтеді және мидың тамырларын
тарылтады. Серотонин микроциркуляцияға айтарлықтай әсер көрсетеді. Ол
артериолдарды кеңейтеді және венулаларды тарылтады, бұл капиллярларда
қысымның жоғарылауына әкеледі. Сонымен қатар, серотоннн белоктық
молекупалар үшін капиллярлардың өткізгіштігін артгырады, нәтнжесінде
қоршаған тіндерге сұйықгықтың өтуі жоғарылайды.
ОЖЖ-де серотонин пост- және пресинаптикалық рецепторларға әсер
етеді. Ол бір нейрондарға ынталаидырғыш, ал басқаларына тежегіш әсер
көрсетеді. Серотониидік пресинаптикалық рецепторларға (5-НТ 5-НТІГ))
әсер ете отырып, ол серотониннің босап шығуыи тежейді. Бүдан басқа,
серотониндік рецепторлар (5-НТ3) ауыру сезімін қабылдауға қатысатыи
сезімтал жүйке ұщтарының нейрондарыңда табылған.
Бас сақинасында тиімді серотонинергиялық заттарды алуцың басты
мақсаты бас сақинасының патогенезіиде негізгі рөл атқаратын серотоннидік
рецепторжрдың тип тармақтарына тандап әсер ететін заггарды синтездеу болып
табылады. Қазіргі кезде осыларға 5-НТ]Е> және 5-НТІВ-рецепторларды
жатқызған жөн. Бүл рецепторлардың бірінші агонисті - суматрнптан алынған,
ол бас сақинасының жедел ұстамасын тоқтатуға арналған тиімділігі жоғары
препарат.
Бас сақинасында қолданылатын заттар екі топқа бөлінген:
I. Бас саңинасының жедел устамасын тоқтатуга арналган заттар
•Қастауыш алкалоидтары және оның туындылары
Эрготамин Дигидроэрготамин (дигидергот)
•Индол туындылары
Суматриптан (имигран)
•Опиоидты емес (наркотикалық емес) анальгетиктер-
қабынуға қарсы стероидты емес заттар
Парацетамол Ацетилсалицил қышқылы
Напроксен Иидометацин Ибупрофен
•Құсуға қарсы заттар (көмекші заттар)
Метоклопрамид
II. Бас сақинасы ұстамасының алдын алуга арналган заттар
•Р-Адреноблокатор
Анаприлин Атенолол Метопролол
•Үшциклды қосылыстар
289
Пизотифен (сандомиграи)
•Лизергии қышкылының туындылары
Метисергид (лизерил)
•Қабынуға қарсы стероидты емес заттар
Напроксен
•Үшциклды антидепрессанттар
Амитриптилии
•Эпилепсняға қарсы заттар
Карбамазепин Клоназепам
Бас сақинасының алдын алу және емдеу үшін белсенділігі аса жоғары
препараттарды жеке тандауды қажет етеді.
Бас сақинасыиың ұстамасын тоқтату үшін қастауыш алкалоиды мен
олардың дигидрленген туындылары (15 және 4.2 тарауларды қара) бұрыннан
қолданылады. Эрготамнннің әсері басымырак. Ол серотониндік
рецепторлардың жартылай агоинсті. 5-НТ1д ю- рецепторларды талғамсыз
тежейді. Сонымен қатар, а-адреноблокаторлық әсер көрсетеді. Жоғары
концентрацияда дофамиидік рецепторларды да тежейді. Эрготамнннің бас
сақинасындағы тиімділігі оның вазоконстрикторлық әсері мен ми тамырының
солқылдау ауыткуының амплитудасының азаюымен байланысты болуы
мүмкін. Эрготамин мидың қатты қабығының капнллярлары арқылы
сарысудың транссудациялануын төмендетеді деген болжамдар да айтылуда.
Препаратгы ішке, тіл астына және тік ішекке енгізеді.
Бас сақииасының ұстамасын тез тоқтату үшін дигидроэрго-
тамин мезилатын аэрозоль түрінде интраназалды (дигидергот
назалдықспрей) енгізіледі. Дигидроэрготамин серотониңдік рецепторлардың
агонисті (әсіресе 5-НТ1Г)тип тармағының). Сондай-ақ, ол айқын а-
адреноблокаторлық әсер көрсетеді. Шеткі тамырларға тарылтқыш әсері
шамалы. Емдік әсері тез басталады. Қан сарысуында барынша жоғары
концентрациясы шамамен 45 мин кейін анықталады. Биожеткіліктігі 40%
жуық. Әсер ету ұзақтығы 10-12 сағ. Болуы мүмкін жанама әсерлер: лоқсу,
құсу, парестезия, төс астындағы ауыру сезімдер, мұрын бітелуі және
басқалар. Препарат бас сақинасының алдын алу үшін қолданылмайды.
Серотониндік 5-НТ|О- рецепторларының талғап әсер ететін агоиисті -
суматрнптан (имигран). Бас сақинасындағы ненротамырлық
бұзылыстарының дамуында серотониндік рецепторлардың осы тип тармағына
басты назар аударады. Суматриптанға 5-НТ1В-рецепторларының тип
тармағының сезімталдығы шамамен 5 есе аз (басқа тип тармакгары 5-НТ^-
рецепторларының сезімталдығы одан да аз). Серотониндік 5-НТ2
рецепторларыиа, адрено-, холино-, дофаминдік, ГАМҚ-, бензодиазепиидік
рецепторларға әсер етпейді.
290
Бас сақинасы кезінде препараттың тиімділігі ми тамырының
вазоконстрикциясына байланысты болады (5-НТ^-рецепторларының
қызметіне байланысты; басқа тамырлық аймақтарда, тамырлардың тарылуы
5-НТ2 - рецепторларының ынталануымен жүзеге асады). Бұдан басқа,
суматриптан пресинаптикалықрецепторларғаәсер ете отырып, серотониннің,
сонымен қатар басқа медиаторлардың босап шығуын азантады. Егер бұл
периваскулярлық кеңістікте болса, онда бірқатар нейромедиаторлардың босап
шығуы төмендейді, бұл ауыру сезімнің азаю себептерінің бірі болуы мүмкін.
Суматриптанды ішке, тері астына және интраназалды енгізеді. ^нтералды
енгізгенде оның бножеткіліктігі аз (14 % жуық), тері астына енгізгеиде -
шамамен 97%. Энтералды енгізгенде әсері 30 мин кейін дамиды, тері астына
енгізгенде - 10 мин кейіи. Препарат белоктармен жартылан (15-20%)
байланысады; і|/2~ 2 сағ. Жалпы әсер ету ұзақтығы 12 сағ дейін. Бауырда
метаболизмгеұшырайды. Метаболитгері бүйрекген шығарылады.
Препаратты тек бас сақинасының ұстамасын тоқтату үшін қолданады.
Алдын алумақсатында қолдаибайды.
Жанама әсерлерінен ең кауіптісі суматриптанның тәждік тамырлардың
спазмын шакыру қабілеті. Сондықтан, оны жүректің ишемиялық ауруларында
және тәждік тарылу құбылыстарының даму көріністерінде тағайындауға
болмайды. Соидай-ак, лоқсу, құсу, дәм сезудің бұзылуы, бастың айналуы,
шаршау, ыстықгау және басқалар байқалады.
Бас сақинасының алдын алута ұсынылған белгілі препараттардың бірі
-метисергид.Ол серотониндік 5-НТ2- рецепторларының антагонисті
(кейбір тамырларда және ОЖЖ-нің бөлімдерінде жартылай агоннст ретінде
әсеретеді). Науқастардың көпшілігінетиімді. Бірақоны қолдану шеқтелген,
себебі ұзақ уақыт (5-6 аптадаи көп) қолдаиғанда, ол бүйрек жетіспеушілігін,
ретроперитонеалдық фиброз шақыруы мүмкін. Басқа жанама әсерлер де
байқалады: лоқсу, құсу, диарея.
Жіктелуде келтірілген қалған препараттар тиісті бөлімдерде берілген.
14.5. ГИПОТЕНЗИВТІ ЗАТТАР( АНТИГИПЕРТЕНЗИВТІ ЗАТТАР)
Гипотензивті' затгар жүйелікартериялыкқысымдытөмендетеді. Оларды
негізінен артериялық гипертензияда қолдаиады.
Артериялық қысымның деңгейі көптеген факторларға тәуелді: жүрек
жұмысына, шеткі тамырлардың тонусына және олардың серпінділігіне,
көлеміне, электролитгік жағдайынажәне айналымдағы канныңтұтқырлығына.
Мұның барлығы нейрогуморалдық бақылауда болады (14.10 кестені қара).
1 Грек тілінеи һуро - асты, төмен, Іопоз - кернеу.
291
14.10. Кесте. Тамырлардың тонусыиа әсер ететін кейбір
эндогендік заттар1
Вазоконстрикторлар	Вазодилататорлар
Адреналин Норадреналин Аигиотеизин II Вазопрессин Нейропептид Ү Простагландин Ғза Тромбоксан Эидотелин	Ацетилхолнн Брадикинин Гистамнн Серотонин Дофамии Пуририңдер (аденозин, АТФ) Простагландиндер Еі және Простациклнн (Р6І2) Азот тотығы (эидотелий релаксациялаушы фактор) Атрнопептин
1 Нейромедиаторлар, нейромодуляторлар, гормоңдар жәна баска да биологиялық
белсенді затгар берілген.
Гипотензнвті заттардың әсері артернялық қысымды реттеуде
физиологиялық жүйенің әртүрлі бөліміне бағытталуы мүмкін. Осылай,
иейротропты заттар вазоконстрикторлық және кардиостимуляторлық
адреиергиялық әсерді1 азайтатын маңызды рөл атқарады. Олар қан
тамырларының кеңеюіне және жүрек жұмысының азаюына әкелетін
вазомоторлық орталықтарға да, адренергиялық (симпатикалық)
иннервацияның шеткі бөлімдеріне де - ганглий, постганглионарлық
талшықтардыңүштарына жәие адренорецепторларға әсер ете алады.
Эидогеиді заттардың (катехоламнндердің, ангиотензин II) прессорлық
әсерін тоқтату мүмкіидіктері кызығушылық туындатады. Сондай-ақ, шеткі
тамырлардың кедергісін олардың тегіс салалы бүлшық еггеріне (мысалы,
миотропты әсер ететін спазмолитиктердің көмегімен) тікелей әсер ету арқылы
төмеидетуге болады.
Артериялық қысымды төмендетудің негізгі жолдарының бірі, сондай-
ақ айиалымдағы қанның көлемін азайту және оиың электролиттік қүрамын
өзгерту.
Артериялық гипертензияны емдеу үшін қолданылатын гипотензивтік
затгардың берілген жіктелуі осы прницип бойынша иегізделген:
1 Көптеген тамырлардың тонусын ұстап тұрудың нейрогендік механнзмінде
адренергиялық жүйкелер негізгі рөл атқарады. Тек жеке тамырлык аймақгардың (мысалы,
қаңқалық бұлшық еттер) адренергиялық жәие холннергиялық қос иннервациясы бар.
Соңғыны қоздырғанда тиісті тамырлардың кеңеюі байқалады. Тамырлардың тонусы тагы
дофаминергиялық жәие пуринергиялық жүйкелермен ретгеледі.
292
1,	Жүрек-тамыр жүйесіпе адрепергпялык инперваңнянын
ынталандырғыш әсерін азайтатын заттар (нейротропты заттар)
1.	Вазомоторлы орталықтардың тонусын төмендететін заттар
Клофелин Гуанфацин Метилдофа Моксонидин
2.	Вегетативті ганглийлерді тежейтін заттар (ганглиоблокаторлар)
Пентамин Гигроний
3.	Адренергиялық нейрондарды пресинаптикалық үшы деңгейінде
тежейтін заттар (симпатолитиктер)
Резерпин
4.	Адренорецепторларды тежейтін заттар (адреноблокаторлар)
А. а-Адреноблокаторлар
а)	Пост- және пресинаптикалық а-адренорецепторларды тежейтіндер
Феитоламин Тропафен
б)	Постсинаптикалық а^-адренорецепторларды тежейтіндер
Празозин
Б. р - Адреноблокаторлар
а)	және Р2-адренорецепторларды тежейтіидер
Анаприлин
б)	Көбіне р^-адренорецепторларды тежейтіидер
Атенолол Талинолол Метопролол
В. 0-, а - Адреноблокаторлар
Лабеталол
II. Реннн-ангнотензнн жүнесіне әсер ететін заттар
1. Ангиотензин II синтезін тежейтіндер (ангиотензинге
айналдырушы ферменттің ингибиторы)
Каптоприл Эналаприл
2. Ангиотензиндік рецепторларды тежейтіндер
Лозартан
III.	Тікелен мнотропты әсер ететін тамыр кецейткіш
нренараттар (миотронты заттар)
I.	Иондық каналдарга эсер ететін заттар
а)	Кальций каналының блокаторлары
Фенигидин Дилтназем
б)	Калий каналының активаторлары
Миноксидил Дназоксид
2.	Азот тотыгының (N0) донаторы
Натрий нитропруссиді
3.	Әртүрлі препараттар
Апрессин Дибазол	Магний сульфаты
IV.	Су - түз алмасуыпа әсер ететін заттар (днуретнктер)
Дихлотиазид Фуросемид	Спиронолактон
293
Жікгелуце тек негізгі гипотензивті затгар берілген. Бұл препаратгарға
қажеттілік үлкен екендігін ескере отырьш, жаңа, өте тиімді және әртүрлі
синтетикалык қосылыстар қатарынан уыттылығы аз заттарды, сонымен қатар
өсімдік тектес алкалоидтарды кеңінен іздестіру жалғастырылуда. Соңғы
жылдары артериялық қысымды төмеидету үшін, эидогенді тамыр кеңейткіш
заттарды немесе табиғи вазопрессорлық заттардың әсерін тежейтін
препараттарды қолдану мүмкіндігін зерттеуге көп көңіл аударылуда.
Соңғысына ангиотензнн II синтезін тежейтіндер, ангнотензиндік
рецепторлардың, адренорецепторлардың блокаторлары және т.б. жатады.
Соңдай-ақ, бұл күрделі жүйенің әртүрлі кызметі дедгейінде тамырлық тонусты
ұстап тұруының физиологиялық және биохимиялык механизмдерін зертгеу
де үлкен рөл атқарады. Осындай зерттеулер көбіне белгілі максатқа
бағытгалған жана гипотензнвтік затгарды іздестіруге мүмкіндік береді және
бар препараттар ды барынша рационалды қол дануға әкеледі.
14.5.1.	ГИПОТЕНЗИВТІ НЕЙРОТРОПТЫ ЗАТТАР
Гипертоннялық аурулардың, әсіресе бастапкы түрін емдегенде кейде
тыныштандырғыш әсері бар заттар қолданылады. Бұл
анксиолитиктер немесе аз мөлшерде наркотикалык типті ұйықтаткыштар
болуы мүмкіи. Әдетте оларды психикасы тұрақсыз науқастарға
тағайындайды. Тыныштандырғыш әсерімен қатар олардың вазомоторлық
орталықтарға шамалы тежегіш әсерлер көрсететіні жоққа шығарылмайды.
Орталыққа әсер ететін гипотензивті заттарға
имидозолинтуыидысы клофелнн (катапресан,клонидингидрохлорнді,
гемитон) жатады. Оның гипотензнвті әсері сопакша мидың кұстұмсықты
(ростральный) вентролатералдық бөлігіндегі солнтарлық жолдар ядросы
нейрондарының постсинаптикалық а,- адреноререцепторлары мен
имидазолиидік I,- рецепторларды' ынталандыруына байланысты. Бұл өз
кезегімен сопакша мидағы вазомоторлық орталығының тежелуіне және
снмпатнкалық иннервация тонусының төмендеуіне әкеледі. Нәтижесіңде
эфференттік импульсация кенеттен преганглионарлық симпатякалық
талшыктарда тежеледі. Осы мезгілде кезбе жүйкенің тонусы жоғарылайды.
1 Соңғы жылдары имидазолиндік деп аталатын рецепторлар (]р І2 және басқалар)
ашылған. 1( -рецепторлар ми бағанасының, хромаффиндік жасушалардын мембранасында,
бүйректе, тромбоциттердетабылған. І2-рецепторлар ми қыртысыныңмитохондриясында
плазматикалықмембраналарында, бүйректе, бауырда, тромбоциттерде, плацентге және
көпшілік басқа мүшелер мен тіндерде орналасады. Имидазолиндік рецепторлармен арнайы
байланысатын эндогенді лигандалар бөлінген. Осыңдай қосылыстардын бірі агмантин
(декарбоксилденген аргинин болып табылады) дегеи атқа ие болды.
294
Айқын жәнетұрақты гнтотензия жүрек жұмысынын да (брадикардия пайда
болады) және жалпы шеткі қан тамырлардың да кедергісінің төмендеуіне
байланысты болады. Симпатикалық жүйкелер тонусының төмендеуіне
байланысты реииннің босап шығуы азаяды. Шеткі пресинаптикалық а2-
адренорецепторларды ынталандыра отырып, клофелин варикоздык жуандаған
бөлігінен меднатор норадреналиннің босап шығуын азайтады. Бірақ, бұл
препараггың негізгі орталық әсеріне шамалы толықтыру ғана. Артериялық
қысымның түсуі алдында қысқа уақытқа гипертензия болуы мүмкін
(тамырлардың пресинаптикалық а2- адренорецепторларын қоздыруына
байланысты, бірақ клофелиннің оған туыстығы төмен).	1
Клофелиннің тыныштандырғыш және ұйықтатқыш әсерлері мен
температурасын төмендетуі де оның ОЖЖ-н тежеуіне байлаиысты.
Клофелин асқазан-ішек жолынан жаксы сіңеді. Жоғарғы гипотензнвтік
әсері 2-4 сағ кейіи дамиды. Әсер ету ұзақтыгы әдетте 6-12 сағ. Препарат
негізінен бүйрек арқылы шығады.
Клофелинді гипертониялық ауруда және гипертензивтік криздерде1
қолданады. Ішке және парентералды тағайындайды. Клофелннді
наркотикалық тнпті ұықтатқыш препараттармен, тежегіш типті әсер ететін
психотропты заттармен, этил спиртімен бірге сақгықпен қолдану керек, себебі
олардың орталыққа әсерін шамадаи тыс күшейтуі мүмкін. Кпофелин тәбетгі
жоғарылатады, сілекей безінің (ауыздың кұрғауы болады) және асқазан
безінің секреторлық белсенділігін төмеңдетеді. Іштін катуы банкалуы мүмкін.
Клофелин ағзада суды және натрнй ионын ұстайды, сондыктаи оны зәр
айдағыш заттармен жұптастырып қолданады. Клофелинмен емдеуді
тоқтатқандағы тоқтату синдромын (гипертензивтік криз, ұйқысыздық және
басқалар) болдырмау үшін мөлшерін біртівдеп төмевдету керек.
Бір рет қолданғанда 1 апта боны әсер ететін клофелиннің трансдермалдық
түрі алынған.
Гуанфацин (эступик) клофелин сияқты препарат, ол ұзағырак
әсер етеді. і1/2 = 12-24 сағ. Онытәулігіне 1 рет тағайыидайды.
Көбіне имидазоливдік І(- рецепторлардың агонисті болып табылатын
препараттарсинтезделген,оларға моксонидин (рилмениднн)жатады.
Оның айқын гнпотензивтік әсері бар. Жалпы шеткі кедергіні азайту, рениннің
өвдірілуін, сонымен қатар жүрек жұмысын төмевдету аркылы артериялық
қысымды түсіреді. Моксонидинде клофелин меи метилдофаға тән
тыныштандырғыш сияқты әсері жоқ. Әдетте тәулігіне 1 рет тағайыидайды.
Негізгі жанама әсері - ауыадың кұрғауы.
1 СондаЙ-ак клофелинді көз тамшысы ретінде глаукоманы емдеуде қолданады. Ол көз
іші сұйықгығының секрециясын азайтады және оның ағып кетуін жақсартады. Бұл кезде
миоз болмайды.
295
Артериялық қысымның орталықтан реттелу механизміне ықпал ететін
заттарга метилдофа да (метилдопа, алъдомет, допегит) жатады.
Метилдофа а-метилнорадреналинге айналады, ол ОЖЖ-дегі
постсинаптикалық а2-адреноререцепторлардыынталандырады, артериялық
қысымның деңгейін реттейтін нейрондардың белсенділігін тежейді.
Препараттың ОЖЖ-не ықпалы, сондай-ақ тыныштандыргыш жэне
үйықтатқыш эсерлерімен көрінеді.
Метилдофаны үзақуақытенгізгенде гипотензияның болуы, негізінен оның
жалпы шеткі қан тамыр кедергісін төмендетуіне байланысты, бірақ
препаратты алгашқы енгізгенде жүректік шыгару да азаяды.
Ішке енгізгенде препарат 20 %-тен аз сіңеді. Әсері 4-6 саг кейін пайда
болады жэне 1 тәулікке дейін созылады. Қажет болганда метилдофаны көк
тамырга енгізеді. Бейімделу сирек дамиды. Өзгермеген зат жэне оның өзгерген
өнімдері бүйрек арқылы шыгады.
Метилдофаны әдетте науқастар жақсы көтереді. Бірақ әртүрлі
жанама эсерлер болуы мүмкін. ОЖЖ-не тежегіш әсері жөнінде жогарыда
айтылган. Кейде депрессия, паркинсонизм қүбылыстары пайда болады.
Ортостатикалық коллапс октадинді, зсіресе ганглиоблокаторларды
қолданганга қараганда сиректеу кездеседі. Диспепсиялық бүзылыстар,
ауыздың қүргауы, агзада натрий мен судың үсталуы, тері бертпелері, кейде
импотенция, сирек жагдайда агранулоцитоз, тромбоцитопения,
гемолитикалық анемия болады.
Бұрын айтылғандай, симпатикалық иннервация өзінің шеткі бөлігінде
де - ганглий деңгейінде, постгангпионарлық талшыктардың ұштарында жәие
адренорецепторларда тежелуі мүмкін, яғни ганглноблокаторлардың,
симпатолитиктердің және адреноблокаторлардың көмегімеи.
Ганглиоблокаторлық заттар(пентамин, бензогек-
с о н и й) - бүл тиімді гипотензивтік заттар, бірақ қазіргі кезде олар
гипертониялық ауруды емдеуде өзінің дгрілік зат ретінде маңыздылыгын
жогалтты. Бүл ганглиоблокаторлардың тек симпатикалық ганглийлерге
талгап есер етпейтінімен, сонымен бірге бір уақытта парасимпатикалық
ганглийді де тежеуімен түсіндіріледі. Соңгысы бірқатаржанамазсерлермен
көрінеді. Осылай, парасимпатикалық ганглийлердің тежелуі нгтижесінде
ішек тонусының төмендеуі іш қатуының дамуымен, ал ауыр жагдайларда
ішектің түйілуі дамиды. Куықтың тегіс салалы бүлшық еті тонусының
төмендеуі, аккомодацияның бүзылуы, ауыз қуысының шырышты қабатының
қүргауы пайда болуы мүмкін. Бүдан басқа, симпатикалық ганглийлерді
тежеуіне жэне компенсаторлық реакцияның бүзылуына байланысты
296
ганглиоблокаторларды қолдангандагы оларга тэн асцынулар
ортостатикалық коллапс. Бүл препараттарга бейімделу салыстырмалы
түрде тез дамиды (дәлірек 3;3.4 тарауды қара).
Негізінеи ганглиоблокаторларды хирургиялық операциялар кезінде
басқарылатын гипотония үшін қолданады. Осы мақсатта көбіне әсер
ұзақтығы қысқа препаратгар (гигроний, арфонад) қолданылады. Сонымен
қатар, ганглиоблокаторлар гипертензивтік кризде (өйткені олардың латентгік
кезеңі қысқа және айқын гипотензивтік әсері бар), сондай-ақ өкпе жәие мн
ісінулерінде қолданылады.	*
Гипертониялық ауруларды емдеу үшін кейде симпатолитиктер
қолданылады, олар адренергиялық иннервацияны талгап тежейді (4;4.3
тарауды қара). Олар шеткі адренергиялыц жүйке үштары деңгейінде
медиатор норадреналиннің қорын азайта отырып, эфференттік импульсті
тежейді. Бүл жүрек жүмысының да жэне шеткі тамырлар тонусының да
төмендеуіне экеледі. Артериялық крясымның түрақты төмендеуін тугызатын
өтебелсендісимпатолитиктерге резерпин жэне октадин жатады.
Сондай-ақ, психозга қарсы зат болып табылатын резерпиннің орталыққа да
эсері (тыныштандыратын эсер) бар. Октадин ОЖЖ-не өтпейді. Екі
симпатолитиктер үшін де үлкен латенттік кезең тэн. Оларды энтералды
енгізгеннен кейін артериялық қысымды өте көп түсіретін эсері 1-3 күннен соң
және кейінірек дамиды. Егер ганглиоблокаторлар бірнеше саг артық әсер
етпейтін болса, онда симпатолитиктер үшін гипотензияның үзақтыгы
күндермен өлшенеді. Октадин менрезерпинді қабылдауды тоқтатқаннан кейін
артериялық қысымның бастапқы деңгейі (жогаргы) 1-3 аптадан кейін қалпына
келеді. Асқазан-ішек жолынан екі препаратта салыстырмалы түрде жақсы
сіңеді. Оларга бейімделу дамымайды деуге болады. Бірақ екі препаратта
олардың қолданылуын шектейтін көптеген жанама эсерлер (4 тарауды қара)
шақырады.
Адренорецепторларды тежентін затгардан (4; 4.2 тарауды қара) көбінесе
Р-адреноблокаторларға назараударылады.Олардыңгипотензнвті
әсеріне біркатар компоненттер кіреді. Олар жүрек шығарылымын төмендетеді,
ал үнемі тағайындалғанда тамырлардың жалпы шеткі кедергісін де
төмендетеді. р-адреноблокаторлар пресинаптикалық 02-адрено-
рецепторларды тежейді (олардың норадреналиннің босап шығуына
ынталаңдырғыш әсерін токтатады), сонымен қатар рениннің босап шығуын
азайтады (Р^-адренорецепторларды тежеу). Сонымен қатар, олардың
гипотензивтік әсерін ОЖЖ-не тежегіш әсерімен байланыстырады.
297
Р-адреиоблокаторларды ұзак уақыт колданғанда артериялык кысымның
айқыи төмендеуі байқалады. Осыған байланысты олардың қолдану
көрсетулерінің бірі гипертониялық ауру. Әсер ету спектрі әртүрлі
препараттардың бар екенін ескерген жөн: таидамалы емес (аиаприлин; р,-
және Р2-адренорецепторларды тежейді) және тандамалы (айрықша) әсер ететін
(тапинолол, метопролол, атенолол; ен бастысы адренорецеп-торларды
тежейді), сондай-ақ бір уақытта Р- және а-адреноблокаторлық (лабеталол)
белсенділігі бар адреноблокаторлар.
Лабеталол (трандат) 4.2 тарауда толығырақ берілген р-
адреноблокаторлардан айтарлықтай айырмаіпылығы бар. Оның таңдамалы
емес Р-адреноблокаторлық әсері а-адреноблокаторларлық әсерімен
(шамамен 3:1 қатыиаста) үйлеседі. Лабеталолды бір рет енгізгенде
тамырлардың жалпы шеткі кедергісін азайтады және жүрекгік шығарылуға
антарлықтай әсер етпей (осы әсерімен Р-адреноблокаторлардан
ажыратылады) артериялык қысымды төмеидегеді. Ұзақ қолданғанда препарат
соидай-ақ жүрек жиырылғыштығының жиілігін азайтады, физикалық және
психоэмоционалдық жүктеме кезінде жүректік шығарылудың
жоғарылауыиың алдыи алады. Реииинің өндірілуін азайтады. Лабеталолды
гипертониялык аурудың әртүрлі сатыларында қолдануға болады. Оны ішке,
кейде көк тамырға (гипертониялық кризде) енгізеді. Жаиама әсерлерінен
бастың айналуы, ортостатикалық гипотензия байкалады, импотенция болуы
мүмкіи.
Аралас тнпті әсер ететіи адреноблокаторларға карведилол да
(дилатренд; 4.2.3 тарауды қара) жатады.
Пре(а2)- және постсинаптикалық а- адренорецепторларды бірдей
тежейтін а-адреноблокаторларды (фентоламин және басқалар) қанда
адреналин мөлшерінің жоғары концентрациясымеи (феохромоцитомада)
шакырылған артериялық қысымның көтерілуіиде ұсынылуы мүмкін. Үнемі
қабылдау үшін олар қолданылмайды, себебі тұрақты гипотензияны
қамтамасыз етпейді (кейде оларды гипертензивтік кризде қолданады).
Соиымен бірге, пресинаптикалық а2- адренорецепторларға мүлде әсер
етпей, постсинаптикалық а,- адренорецепторларды айрықшатежейтін, а-
адреноблокаторлар (мысалы, празозин) алынған. Празознн әсер еткен
кезде адренергиялық сииапстарда кері теріс байлаиыс механизмі сақгалады
және норадреналин артық мөлшерде бөлінбейді (айқын тахикардня
болмайды). Празозиниің гнпотензивтік әсері резистивті тамырлардың
кеңеюімен жүретін жалпы шеткі кедергінің төмендеуіне (ол снымдылық
тамырларға аз әсер етеді) байланысты болады. Рениннің секрециясыи
жоғарылатпайды.
298
Празозин ішекген жақсы сіңеді. Максималды әсері 4-5 сағ кейін дамнды
және 10 сағ жуык сақгалады. Кейде гипотензивті әсерінің дамуы баяуланды.
Празозин метаболит түріиде негізінен ішек аркылы бөлінеді.
Бұл препаратты гипертониялық ауруларда, жүрек жетіспеушілігіиде,
сонымен қатар қуық асты безінің гиперплазиясында қолданады. Болуы мүмкін
жанама әсерлер: бастың ауыруы, жүректің қағуы, ұйқышылдық,
ортостатикалық гипотензия, бастың айналуы; тіндерде судың іркуілуі.
а,- адреноблокаторларға доксазозинде (кардура) жатады, ол
гипотензивті әсерініңұзақтығы бойынша празозиннен артық(празозин үшін
і ~ 2-3 сағ, ал доксазозин үшін ~ 22сағ).	*
14.5.2.	РЕНИН-АНГИОТЕНЗИН ЖҮЙЕСІНЕ ӘСЕР ЕТЕТШ ЗАТТАР
Ангиотензин ІІ-нің эидогеиді тамыр тарылтқыш белсенділігі басымырақ
заттарға жататыны белгілі, соидай-ақ альдостерон өндірілуінің реггелу іне де
қатысады. Сондықган ренин-ангиотензин жүйесін тежейтін заттарды алу
туралы ой пайда болды.
Зертгеудің бір бағыты қан сарысуында ангиотензиногеннің ангиотензин
І-ге айналуын қамтамасыз ететін реннннің протеолитикалық ферментгерінің
мөлшерін азайтатын заггарды іздестірумен байланысты. Әрі қарай ангиотеизин
І-ден вазоактивті ангиотензин II түзіледі.
Әрине, рениннің өндірілуін тежейтін бұл заттар оның босап шығуы
жоғарылағанда өте тнімді болуы керек. Соңғысы келесі жағдайларда пайда
болады:
•	бүйрек шумақтарының афференттік артериолдарында қан көлемі
азайғанда және қысым төмендегенде;
•	бүйректің дисталды өзекшелерінде ІЧаСІ төмеидегеиде (тығыз дақтың
- тасиіа сіепза эпителналдық жасушаларынан, олар жаиасатын
юкстагпомерулярлық жасушаларға сигнал барады);
•	адренергиялық иниервацияның тонусы жоғарылағанда;
•	простациклнн және простагпандин Е2өидірілуіжоғарылағанда;
Осы мәліметтерге сүйене отырып, адренергиялық нниервацияның
тонусын төмендете отырып, рениннің өңдірілуін азайтуға болады. Бұны
орталықган симпатикалық тонусты (клофелин, метилдофа) төмендету арқылы
да, пресинаптикалық ұштар деңгейінде (октадин, резерпин) импульстің
берілуін және ^-адренорецепторларды тежеу (анаприлин және басқалар)
жолымен де жүзеге асыруга болады. Көрсетілген нейротроптық
препараггардың гипотеизивтік әсерінде рениннің белінуі төмендеуінің белгілі
бір маңызы болуы мүмкін, бірак ол аздау.
Ренин өидірілуінің төмеидеуі реннннің түзілуін және босап шығуын
299
ынталандыратын простагпанднндердің (простациклнн, ПГЕ2) синтезделуі
тежелгенде де байқалады. Осындай әсерлер циклооксигеназаиы тежейтіи
жәие осыған орай простагландиндердің биосинтезін басатьш қабынуға қарсы
стероидты емес заттарда (индометацин және басқалар) бар. Ренннге, оның
белсенділігін төмендете отырып, тікелей тежегіш әсер көрсететін препаратгар
(эналкнрен, ремнкиреи) бар. Бірақ бұл заттар жеткілікті
зерттелмегеи, олардың болашағын бағалау киындау.
Ангиотензинге айналдырушы ферменттерді тежейгін препараттарға үлкен
кызығушылық туындауда. Соңғысы пептидилдипептндгидралаза (киииназа
П) болып табылады. Ол тамыр эндотелнінде, өкпеде, бүйректе және басқа
шеткі тіндерде түзіледі. Бұл фермент ангиотензин І-дің белсенділігі өте жоғары
ангиотензин ІІ-ге айналуына ықпал жасайды.
Қазіргі кезде де қолдаиылып жүрген ангиотензинге айналдырушы
пептидтіемесферменттіңалғашкытежегішікаптопрнл (капотен). Оның
ангиотензнн І-ге қарағанда ангиотензннге айналдырушы ферментке
туыстығы (аффнинтет) өте жоғарғы. Каптоприл орталык және вегетатнвтік
жүйке жүйесіие әсер етпейді.
Оның негізгі әсері ангнотензнн ІІ-нің түзілуін азайтуына байланысты.
Бұл тамырлар мен бүйрек үсті безі қыртысының ангнотензнндік
рецепторларының аз белсенденуімен, сонымен қатар снмпатикалык
нннервацияға ынталандырғыш (ОЖЖ-де және шетте) әсерінің азаюымен
жүреді. Бұл кезде резистенттік тамырлардың тонусы төмендейді. Веналардың
біршама кеңеюі де байкалуы мүмкін. Мннералокортикоид - альдостеронның
босап шығуы азаяды, бұл ағзада натрнй нондарының аз іркілуіие және
эксртацеллюлярлык сұйыктық көлемінің қысқаруына әкеледі. Жалпы, бұның
барлығы жалпы шеткі кедергінінің төмендеуін шақырады. Жүректік
шығарылу жәие жүрек жиырылғыштығының жиілігі айтарлықтай өзгермейді
(каптоприлді ұзақуақыт қолданғанда жүректік шығарылу өзгеруі мүмкіи).
Ангиотензннге айналдырушы ферментті (кининаза ІІ-ні)тежей отырып,
каптоприл тамыр кеңейткіш әсер шақыратын браднкиннннің
инактнвацнялануын баяулататынын ескеру керек. Брадикннин
простациклнннің, простагпандин Е2 және тамыр кеңейткіш әсер көрсететіи
басқазаттардың босап шығуына әкелетіні белгілі. Каптоприлдің гипотеизнвті
әсерінде простагландиндердің атқаратын рөліи былай дәлелдеуге болады:
простагландиндер меи простациклиндердің сннтезіне (мысалы, индометацин)
қатысатын цнклоокснгеназаның иигнбиторларын енгізгенде каптоприлдің
гнпотензнвтік әсерін азайтады немесе қысқартады. Бірақ, бұл барлык
әсерлердің маңызы шамалы. Ең бастысы ангнотензнн ІІ-нің сннтезін тежеу
болып табылады.
Каптоприл асқазан-ішек жолынан жаксы сіңеді. Гипотензня 30-60 мин
300
кейін дамиды және 4-8 сағ сакталады. Каптопрнл тез метаболизмге
ұшырайды. Ол ОЖЖ-не өтпейді. Плацента аркылы өтпейді. Каптоприл және
оның метаболитгері бүйрек арқылы бөлінеді.
Каптоприлді артериялық гипертензияда қолданады. Ол, әсіресе рениннің
мөлшері жоғарылағанда тиімді. Каптоприлді диуретиктермен, Р-
адреноблокаторлармен, мнотропты тамыр кеңейткіш әсері бар заттармен бірге
колданады. Каптоприл жүрек жетіспеушілігі кезінде де колданылады.
Әдетте препаратты науқастар жаксы көтереді. Жанама әсерлеріиен
аллергиялык реакциялар (тері бөртпелері, қызба), дәм сезудід бұзылуы,
ангионевротикалық ісіну, тахикардия, кұрғак жөтел, сирек жағдайда лейкопения
(сирек жағдайдд агранулоцитоз суреттелген), протеннурия болуы мүмкін.
Бірқатар баска әсерлі ангиотензинге айиалдырушы ферментті
тежейтіндерсинтезделген: эналаприл, лизиноприл, фозиноприл, трандолаприл
жәие басқалар (14.11 кестені қара).
14.11. Кесте. Ангиотензннге айналдырушы ферменттің бірқатар
тежегіштерінің фармакокинетикасы.
Препарат	Биожет- кіліктігі	Белсенді метаболитер- дің түзілуі	Кднда дәрілік заттың максималды концентра- циясының жиналу уакыты. сағ	Кдн сарысуының белоктарымен байлаиысы %	Г ипотен- зивті әсерінің ұзақгығы, сағ	Кднда заттын концен- трация- сынын 50% төмендеуі (<іа. сағ)
Кяптоприл	60-70	—	0,5-1	25-30	6-8	2-3
Эналаприл	40-60	Эналаприлат	2-4	-50	>24	-11
Лизиноприл	25-50	—	6-7	0	>24	-12
Фоэнвоприл	30-35	Фоэиноприлат	3-3,5	95	>24	11,5
1 Фозиноприлдің шамамен 75% метаболизмге түседі.
Эналаприл малеаты (берлиприл, ренитек, эдиит) дәрі
алдындағы зат (ізашары). Бауырда одан эналаприлат метаболиті түзіледі. Ол
каптоприлге қарағанда анағұрлым белсенді және ұзағырак - 24 сағ әсер
етеді. Эналаприлдіңі1/2 = 1,3 сағ, алэналаприлаггыңі1/2= II сағ. Асқорыту
жолынаи жаксы сіңеді. Препарат және оның метаболиттері бүйрек арқылды
шығады. Жанама әсерлері каптоприлмен бірдей, бірак сирек байқалады.
Соңғысы каптоприлдің кұрамындағы оның көптегеи жаиама әсерлерінің
себебі болатын тнол тобы (8Н) эналаприл мен басқа да келтірілген
препарагтарда жок болуымен түсіндіріледі.
Лнзинопрнл (днротон) белсенділігі бойынша эналаприлаттан
аздап жоғары. Эналаприлге карағанда ішектен баяу және толык емес
301
(шамамен 30%) сіңеді. Белокпен мүлдем байланыспайды; метаболизмге
ұшырамайды. Бүйрек аркылы шығарылады. Жанама әсерлерінен бастың
ауыруы, бастың айналуы, жөтел, диарея, ангионевротикалык ісіну (бет, ерін,
кабак) жиі байқалады.
Фозинопрнл (моноприл)эналаприлсиякгыдәріізашарыболып
табылады. Құрылымында фосфор атомы бар. Бауырда одан фозиноприлат
түзіледі. Ас корыту жолдарынан баяу және толык емес сіңеді. Фозиноприл
және оның метаболиттері тек бүйрекпеи емес, сонымен бірге өтпен де
шығады, бұл бүйрек кызметінің бұзылыстары бар науқаста колданғанда
кызығушылык тудырады. Жанама әсерлері аз байкалады (бастың ауыруы,
бастың айналуы).
Ангиотеизинге айналдырушы ферментгің тиімді тежегіштеріне дәрінің
ізашарыболыптабылатын беназепрнл де(лотензин)жатады. Ағзада
бауыр эстеразаларының әсерінен белсенді косылыс - беназепрнлатқа
айналады. Ішектен тез сіңеді. Максималды гипотензивтік әсері 2-4 сағ кейін
аныкгалады. Препаратты біррет енгізгенде гипотензия 24 сағ дейін сақгалады.
Беназеприл наукастармен жақсы көтеріледі. Жанама әсерлері аз дәрежеде
байкалады және олар тез өтеді.
Ангиотензинге айналдырушы ферменттердіңұзақуақыт әсер ететіндерін
тежегіштеріне спнрапрнлде(квадроприл)жатады.Олдәрініңізашары
болып табылады. Ағзада одаи препараттың әсер етуші бастамасы болып
табылатын спнрапрнлат түзіледі. Спираприлатты энтералды енгізгенде
гипертензивтік әсері 1 сағ кейін байқалады және 24 сағ жуык сакталады.
Трандолаприлде (гоптеи)дәріізашары.Олбауырдаангиотензин
II биосинтезіиің тежелуін қамтамасыз ететін трандолаприлатка тез айналады.
Траидолапрнл - осы топтың өте тиімді және ұзак уақыт әсер ететіи
препяраттарьгның бірі. Липофилдігі өте жоғары болуына орай трандолаприлат
тіндік тосқауылдардан оңай өтеді. Осыған байланысты ол ангиотензннге
айналдырушы ферментті тек тамыр эндотелиінде ғана емес, сонымен бірге
әртүрлі тіндерде де (жүрек, мн, бүйрек және басқалар) белсеиді тежейді.
Тіндерде ангиотеизннге айналдырушы ферментке ықпал етуі жағынан
эналаприлдеи 6-10 және одан да көп есе жоғары. Препараттың гипотеизивтік
әсері 48 сағ дейіи сакталады. Трандолапрйлдің тұрақты әсерін ұстап тұру
үшін тәулігіне I рет қабылдайды.
Ангиотензинге айналдырушы ферменттің тежегіштері ангиотензнн II
биосинтезін толық тежемейтінін ескеру маңызды. Бұл көптеген тіндерде
рениннен ангиотеизиндік рецепторларға дейінгі ренин-ангиотензиндік жүйенің
барлық компоненттерінің табылуына байланысты. Бірақтіндерде ангиотензин
ІІ-нің түзілуі баска да ферменттермен реттеледі. Сонымен, жүректе
302
ангиотензнн І-дің ангнотензнн ІІ-ге айналуы көбінесе химаза ферментімеи
(сериндік протеаза) және басқа да біркатар ферменттермен жүзеге асады.
Сондыктан ренин-ангиотензнн жүйесін толық тежеуці, тек ангиотензиндік
рецепторларды тежейтіндермен' жүзеге асыруға болады.
Осындай әсер типінің бірінші препараты саралазин болган. Ол
химиялыц қүрылысы бойынша пептидтерге жатады. Саралазин тамырдагы
жэне бүйрек усті безінің қыртысындагы ангиотензиндік рецепторлармен
өзара эсерлесу үшін ангиотензин П-мен бэсекелеседі. Ол ангиотензиндік
рецепторлардың жартылай агонисті болып табылады. АнгиотенЗин П-нің
деңгейі жогарылаганда кедергі тамырлардың тонусы төмендейді. Ренин-
ангиотензин жүйесінің белсенденуі кезінде (мысалы, натрий ионын аз
цабылдаганда) саралазин қан сарысуындагы альдостеронның
концентрациясын азайтады немесе екі фазалыц реакцияны тугызады.
Нәтижесінде гипотензивтік эсер туындайды.
Саралазин ңысңа уацыт эсер етеді (6-8мин), себебі пептидазамен
ыдырайды. Оны көк тамырга инфузия жолымен енгізеді. Саралазин эсіресе
рениннің мөлшері жогарылаганда тиімді. Оны гипертензивтік криздерде
цолдануга болады. Бірак, практикалың көзцараспен артериялыц гипертензияны
емдеу үшін бүл өте жетілмеген препарат, өйткені ол энтералды енгізгенде
тиімді емес, қанда тез бүзылады және агонистік ңасиеті бар. Соңгысы
гипертензивтік криз дамуының (әсіресе гипоренинемия кезінде) себебі болуы
мүмкін. Феохромоцитомада саралазин адреналиннің айтарлықтаймелшерінің
босап шыгуын тугызуы мүмкін.
Қазіргі кезде энтералды енгізгенде гипотензияны тиімді және ұзағырак
камтамасыз ететін (пептидтік емес қосылыс) таңдамалы әсер ететін
ангиотензнидікрецепторлардыңбіркатар антагонистері алынған.
Имндазолтуындысы лозартан^козаар^АТ^-типті ангнотензиндік
рецепторлардың бәсекелес аитагонисті. Ол ангиотензин ІІ-нің барлык
әсерлерін (вазопрессорлық әсер, альдостерон өндірілуіиің жоғарылауы,
адренергиялық нннервацияның ынталануы және басқалар) жоады. Жалпы
шеткі кедергіні азайтуына байланысты артериялық қысымды төмендетеді.
Оған сәйкес жүректен кейіигі жүктеме төмендейді. Препарат қандағы
альдостеронның мөлшерін азайтады. Диуретикалық (натрийуретикалық) әсері
бар. Ағзадан зәр қыіпқылының шығуын (урикозуриялык әсер) арттырады.
Ішке қабылдағанда жылдам сіңеді. Биожеткіліктігі 30-35%. Қандағы жоғарғы
концентрацнясы 1 сағ кейін анықталады. Қысқа уакыт әсер етеді (і|/2 = 2
сағ). Препараттың 92% белоктармен байланысады. Ағзада АТ^-
рецепторлардың бәсекелес емес антагонисті болып табылатын белсенді
1 Ангиотензиндік рецепторлардың негізгі екі тип тармағын бөледі: АТ( және АТ2.
303
метаболит түзіледі. Метаболиті лозартаннан 10-40 есе белсенді. Оның і1/2 6-
9 сағ құрайды. Қандағы метаболиттің ең жоғарғы концентрациясы шамамен
3 сағ дамнды. Оның 99% белоктармен байланысады. Лозартан меи оның
метаболиттері гематоэнцефалдықтосқауылдан мүлдем өтпейді.
Артериялык гипертензияда препаратты ішке күніне 1 рет тағайындайды.
Жанама әсерлерінен бастың ауыруы, бастың айналуы, аллергиялык
реакциялар байкалады. Бірақ, препаратгың колданылу тәжірибесі оның мүмкін
болатын жағымсыз жақтарын толық бағалау үшін жеткіліксіз.
Лозартанды жүктілікте, лактация кезінде, оған сезімталдық жоғары
болғанда колданбайды.
Аигиотензин ІІ-нің антагонистеріне АТ^- рецепторларды тежейтін
валсартан (дйован) да жатады. Осыған орай ол ангиотензни ІІ-нің
тамыр тарылтқыш әсерін де және оның альдостеронның өндірілуіне де
ынталандырғыш әсеріи тежейді. Бұл кезде шеткі тамырлардың жалпы
кедергісі төмендейді, жүрекке дейінгі және кейінгі жүктеме азаяды. Жүректің
жиырылғыштық жиілігі өзгермейді.
Препарат ішке енгізіледі. Биожеткіліктігі 10-35%. Қан сарысуында
жоғарғы концентрациясы 2-4 сағ кейін аныкталады. Жаллы әсер ету ұзақтығы
24 сағ. Артериялык гипертензияда және созылмалы жүрек жетіспеушілігінде
қолданылады. Наукастар жақсы көтереді. Жаиама әсерлерінен бастың
айналуы, бастың ауыруы, диспепсиялык бұзылыстар болуы мүмкін.
Ирбесартаи да ангиотензнндікрецепторлардың(АТ^)тежегіші.
Ол ас қорыту жолынан жақсы сіңеді. Гнпотензнвті әсері бір рет енгізгеннен
соң 24 сағ дейін сақталады. Жанама әсерлері сирек туындайды.
Телмнсартан (микардис) ұзақ уақыт әсер ететіи ангиотензиндік
АТ]- рецепторлардың тежегіштерінің бірі. Ол шеткі тамырлардың жалпы
кедергісін азайтуыиа байланысты артериялык қысымды төмендетеді. Бұл
кезде жүректің жиырылғыштық жиілігі өзгермейді. Қан сарысуындағы
альдостеронның құрамына әсер етпейді. Тәулігіне I рет ішке енгізеді. Жанама
әсерлері сирек (диспепсиялык бұзылыстар, фарингит, бронхнт, жөтел, бөртпе
және баскалар) байқалады. Дегеимен препараттың қауіпсіздігі жайлы
қорытынды айту үшін ұзақ уақыт бойы бакылау керек.
14.53. ВАЗОПЕПТИДАЗАЛАРДЫҢ ТЕЖЕГІШТЕРІ
Вазопептндазаның тежегіштері зор болашағы бар гипотензнвті заттар
болып табылады. Оларға жасуша мембранасының цинк-металлопептидаза
304
тобының ферменттері: ангиотензннге айналдырушы фермент пеи бейтарапты
эндопептидаза жатады. Бірінші фермент бұрын айтылғандан вазопрессорлык
қосылыс ангиотензин II түзілуіне әкеледі, ал екіншісі бірқатар
вазоднлатацнялық пептидтердің (натрийуретикалық пептндтердің,
браднкининнің, адреномедулиннің) деструкциясына шақырады. Алынған
омапатрилат препараты екі ферментті де тежейді және осыған
байланысты прессорлық косылыс - ангиотензнн П-нің түзілуін төмеңдетеді
және вазодилататорлық әсері бар аталған пептидтердің мөлшеріи
жоғарылатады. Нәтнжесінде снстолалық және днастолалъіқ кысым
төмендейді. Бұл кезде жүректің жұмыс істеуіне жақсы жағдай жасалынады.
Препараттың кардиопротекторлық әсері бар деп есептеледі.
Ас қорьпу жолынан омнпатрилаг жаксы жәие тез сіңеді. Биожеткіліктігі
30% жуық. Қанда жоғарғы концентрациясы 0,5-2 сағ кейін анықталады.
Шамамен 80% сарысу белоктарымен байланысады. Негізінен бауырда
метаболизмге ұшырайды. Табылған метаболиттердің фармакологиялық
белсенділігі жок. Метаболиттері бүйрек арқылы шығады; і1/2= 14-19 сағ.
Жалпы әсер ету үзақтығы 24 сағ. Сондықтан препаратты тәулігіне 1 рет
қабылдайды.
Препаратты науқастар жақсы көтереді. Жанама әсерлерінен алдыңғы
мәліметтер бойынша бастың ауыруы, жөтел, диарея, тері бөртпелері және
басқалар болады.
Препараттың қауіпсіздігі, жанама әсерлерінің сипаты мен жиілігі женінде
дәлелденген пікірді кеңінен зерттелгеинен кейін антуға болады.
Омапатрилат артериялық гнпертензияны, созылмалы жүрек
жетіспеушілігін жәнебасқажүрек-тамыр ауруларын емдеу үшінұсынылады.
14.5.4. ӘСЕРІ ТІКЕЛЕЙ МИОТРОПТЫ (МИОТРОПТЫ ЗАТТАР)
ТАМЫР КЕҢЕЙТКІШ ПРЕПАРАТТАР
Берілген топқа мнотропты спазмолитиктер жатады. Олар қан
тамырларының тегіс салалы бұлшық еттеріне әсер етеді және олардың
кеңеюін шақырады. Бұл заттар әсер ету механизмі бойынша айтарлыктай
ерекшеленеді.
14.5.4.1.	Иондық каиалдарға әсер ететін заттар
А. Кальций каналдарын тежейтін заттар (кальцийдің
антагонистері).
305
Қан тамырлардың тегіс салалы бұлшық еттерінің тонусыи ұстап тұру
механнзмінде кальцнй иондары айтарлықтай рөл атқаратыны белгілі.
Соидықтан олардың тегіс салалы бұлшык ет жасушаларының ішіне енуінің
бұзылуы тамырлықтонустың төмендеуіне және гипотензияға әкеледі.
Бұрын карастырылған кальцнй каналдары тежегіштерінің әсер ету
механнзмдері осындай, мысалы ннфедипин (14; 14.3; 14.4 тарау).
фелоднпнн де(плендил)дигидропиридннтуындыларынажатады.
Ол тамырлардың кальцнй каналыи айрыкша тежейді. Энтералды енгізген
кезде препараттың бножеткіліктігі 15-20% кұрайды; ол кан сарысу
белоктарымен (> 99%) толык байланысады. Бауырда қарқынды метаболизмге
ұшырайды. Метаболиттері бүйрек аркылы шығады. Фенигидиннен ұзағырақ
әсер етуімен ерекшеленеді. і(/2= 11-16 сағ. Тәулігіне 1 рет тағайындалады.
Артернялық гипертеизняда және стенокардняда колданылады. Жанама
әсерлерінен бастың айналуы, бастың ауыруы, шаршау сезімі байкалады, тері
бөртпелері сирекболады.
Кальций каналдарының тежегіштеріне днгидропириднн туыңдылары
тобынан лациднпии де (мотенс) жатады. Оның негізгі әсері,
тамырлардың тегіс салалы бұлшық етінің кальций каналына бағытталған.
Препарат гипотензия шақыра отырып, шеткі тамырлардың жалпы кедергісін
төмендетеді, гнпотензня шақырады. Жүрекке тікелей әсер мүлдем
көрсетпейді.
Артериялықгипертензнядақолданылады.Тәулігіне 1 рет ішке енгізеді.
Жанама әсерлерінен бастың айналуы, бастың ауыруы, жүректің қағуы,
балтырда және тобықта ісіну, тері бөртпелер болуы мүмкін.
Б. Калий каналдарының белсендендіргіштері
Біркатар гнпотензнвті заттар калий каналының ашылуына орай
тамырлардың тонусын төмендетеді. Соңғысы тегіс салалы жасушалардың
мембранасында гиперполяризация туғызады, ол тамыр тонусынұстап тұруға
кджетгі кальций иондарының жасуша ішіне өтуін төмендетеді. Бұның барлығы
тамырлардың тегіс салалы бұлшық еттерінің тонусының төмендеуіне және
гипотензивтік әсерге әкеледі (14.3. сызба).
Бұл топтың энтералды колдаиуға арналған ең белсенді препараты
миноксидил болып табылады. Ол артериолдарды кеңейтеді, шеткі
жалпы кедергіні азайтады және осыған байланысты артериялық қысым
төмеңдейді. Ас қорыту жолынаи жақсы сіңеді. Гнпотензивті әсері 24 сағ
дейін сақталады. Оның негізгі бөлігі метаболизмге ұшырайды және бүйрек
арқылы шығады.
306
Жанама әсерле-
рінен бет гнрсутнзмін
атап кеткен жөи. Реннн
босап шыгуының
жоғарылауынан ағзада
натрнй ноны мен суцың
іркілуіне және ісінудің
дамуына әкеледі.
Диазоксид
те (эудемии) калин
каналыиың
актнваторларына
жатады. Ол резис-
тивті тамырларга
(артериолалар)
айрықша әсер етеді.
Көк тамырга енгізгенде
тез дамитын және
айқын гипотензнвтік
әсер көрсетеді.
Калий каиалыиың активаторлары
К+ каналының ашылуы
Жасушадан К* иондарының шығуы
I
Гиперполярнзация
Потенциал тәуелді Са2+ каналы
ашылмайды
I
Жасушаға Са2+ нонының түсуі азаяды
Т		1 й
Тамырлардыңтепс салалы бұлшықеттерінің
тонусы төмендейді
Тамырлар кеңейеді
А
Артернялық қьісым төмеидеиді
Энтералды енгізгенде
артериялык кысым 14.3 сызба. Калий каналдары актнваторларының
біртіндеп төмендейді.	гипотензивтік әсер ету прниципі.
Артернолалардың тонусын төмендетуцен басқа, препарат жүрек жұмысын
да тежейді. Гипотеизивтік әсердің ұзактығы 12-18 сағжетеді. Диазоксндті
әдетте көк тамырға енгізеді (тез, себебі оның 90% жуығы сарысу
белоктарымен байланысады). Препаратты гипертензнвтік крнзді токтату үшін
колданады. Дназоксндті үиемі колдануға кедергі жасайтын жағымсыз
әсерлеріне ағзада иатрнй ноны мен судың іркілуі, гнперіликемия және қанда
зәр кышкылының жоғарылауы жатады.
14.5.4.2.	Азот тотығының донаторлары
Бұлтоптыңөкілінатрнй ннтропруссиді болыптабылады,
ол кедергілікке де (артериолалар, ұсац артериялар) жэне сиымдылық
(венулалар, ұсаң веналар) тамырларга да эсер ететін миотропты
307
гипотензивті заттарга жатады. Осындай әсер ету бағытына орай,
препарат жүрек шығарылымының ұлғаюына әкелмейді, себебі жүрекке
веноздык қанның кайта келуі төмендейді. Бірақжүректің жнырылғыштық
жиілігі рефлекторлы
түрде жоғарылайды.
Әсер ету механнзмі
бойынша натрий
ннтропруссиді
нитроглицерннге
ұксас. Препараттаи
босап шығатын азот
тотығы цнтозолдық
гуаннлатциклазаны
ынталандырады,
цГМФ-тің мөлшеріи
жоғарылатады, бос
кальцнй нонының
концентрациясын
азайтады; осыған
байланысты тамыр-
лардың тегіс салалы
бұлшык еттерінің
тонусы төмендейді
(14.4 сызба).Натрнн
нитропруссидін бір
рет көк тамырға
еигізгенде 1-2 мни
НАТРИЙ НИТРОПРУССИДІ
I
N0; 8-нитрозотиолдар
I
Ерігіш гуанилатциклазаның
белсенуі
I
Жасуша ішілік цГМФ
өндірілуінің жоғарылауы
I
Цитозолдык бос кальций
нондарының төмендеуі
I
ТАМЫРЛАРДЫҢ ТЕПС Б¥ЛШЫҚ ЕТТЕРППҢ
РЕЛАКСАЦИЯСЫ
14.4 сызба.Натрийнитропруссидіиіңтамыр
кеңейткіш әсер ету прннципі
әсер етеді. Сондықтан оны инфузия жолымен гипертензивтік крнздерде,
жүрек жетіспеушілігінде, басқарылатын гипотензняда көк тамырға
тамшылатып енгізеді. Оны қолданғанда тахнкардня, бастың ауыруы,
днспепсиялық бұзылыстар, бұлшык ет фасцикуляциясы және басқалар
болуы мүмкін.
308
14.5.4.3.	Әртүрлі миотроиты препараттар1
Гипертонияльіқаурудаколданьілатьін миотропты эсерететін эртүрлі
спазмолитиктерге апрессни, днбазол және магннй сульфаты жатқызылуы
мүмкін.
Апрессни (гндралазнн) көбіне резистивті тамырларды
(артериолдар жэне ұсақ артериялар) кеңейтетін заттарга жатады. Ол
прекапиллярлык кедергілік тамырлардың кеңеюін шақырады және осы
жолмен жалпы шеткі кедергіні азайтады және артернялық қысымды
төмендетеді. Посткапнллярлык снымдылык тамырларға аз әсер етеді.
Артернялык қысымның төмендеуіне байланысты рефлекторлы түрде
ырғактың жиілеуі және жүректік шығарылудың жоғарылауы байқалады.
Алғашында бүйректің кан айналымы біршама жоғарылайды, ал кейіи
бастапқы деңгейіне келеді.
Препарат ішектен жақсы сіңеді. Энтералды енгізгенде барынша көп
әсері шамамен 1 сағ кейін дамиды. Апресснннің 80-90% жуығы сарысу
белогымен байланысады. Ол әрбір адамдарда әртүрлі жылдамдыкпен
метаболизмге ұшырайды, себебі оның өзгеруіне катысатыи ферменттердің
белсенділігі (ішек және бауырдың К-ацетилтрансфераза) генетнкалык
негізделген, сондыктан айтарлыктай ерекшеленуі мүмкін. Мұны апрессинді
қолданғаида ескерген жөн. Әдетге гипотензивтік әсерінің ұзақтығы 6-8 сағ
кұрайды.
Апрессинді сирек қолданады, себебі ол әртүрлі жанама эсерлер
шақырады (І4.12кесте): тахикардия, жүрекаймагындаауырусезімі, бастың
ауыруы, диспепсиялық бүзылыстар, жедел ревматоидтық синдромдар,
1 Кейбір миотропты тамыр кенейткіштер ер адамдарда эректилді қызметі бұзылғанда
колданылады. Физиологиялык жағданда жыныстық қозу кезінде (қуыс) каверноздық
денеде азот тотығы босап шығады, ол цГМФ-тың түзілуін ынталандырады. Соңғысы,
каверноздық дененін тегіс салалы бұлшык еттерінің және жыныс мүшесі артерияларының
тонусын темендетеді, бүл каянын келуі мен эрекциянынжоғарылауына ықпал етеді. Сондай-
ақ цГмф-тің ннактивациясына қатысатын фосфодиэстераза-5 ферментін тежей отырып,
цГМФ-тің концентрациясын жоғарылатуға болады. Эректилді қызметі бұзылғанда кеңінен
колданылатын снлденафил (виагра)деосындайпринципбоныншаәсеретеді.Жанама
әсерлерінен гемодннамнкалық бұзылыстар, бастың ауыруы. ринит, беттерісінің қызаруы,
түсті ажыратудың өзгеруі, диспепсия және басқалар байқалады.
Артернялық кысымнын айқын төмендеуін шакыратындықтан, препаратты
нитраттармен қосып колданбайды. Силденафилді тәждік ауруларда, сонымен қатар
бауырдын микросомалдық ферментгері тежегіштерінін (эритромицин, кетоконазол және
баскалар) әсері кезінде және бүйрек жетіспеушілігінде сақтықпен қолдану керек, себебі
бұл жағдайларда қанда препараттың концентрациясы және оған сәйкес жанама әсерлердін
жнілігі мен дәрежесі жоғарылайды.
309
жүйелі цызыл жегіге үқсас қүбылыстар және басқалар. Апрессинді басца
гипотензивтік заттармен қосып қолдану оның мөлшерін азайтуга, жанама
әсерлерінің жиілігін жане айқындыгын төмендетуге мүмкіндік береді.
14.12. Кесте. Гнпотензнвтік заттардың мүмкін болатын жанама
әсерлерінің мысалдары
Жанама әсерлер	Топтар, препараттар
Ортостатикалық гипотензия	Клофелнн, метилдофа, ганглиоблокаторлар, а-адреноблокаторлар, лабеталол (аз дәрежеде 0-адреноблокаторлар, кальцнй каналын тежегіштер, ААФ-ті тежейтіңдер, диуретиктер)
Миокардтын жиырылғыштық белсенділігінің төмендеуі	Верапамил,	р-адреноблокаторлар, Снмпатолитиктер
Тахикардия	Фенигидин, мнноксндил, диазокснд, апрессин
Браднкардня	Р-Адреноблокаторлар, верапамил, дилтиазем, резерпнн
Ағзада Ыа* мен Н2 0 іркілуі (ісіну)	Клофелин, метилдофа, а-адреноблокаторлар, мнноксндил
Атерогенді дислнпопротеннемия	Р-Адреноблокаторлар, диуретиктер
ОЖЖ-не әсері (тыныштандырғыш әсер, бастың айналуы және баскалар)	Клофелин,	метнлдофа,	резерпин, В-адренорецепторлардын тежегіштері
Бронхоспазм	Р,, р,-адреноблокаторлар
Құрғақ жөтел	ААФ-тің тежегіштері
Асқазан-ішек жолының, куық және баск. тегіс салалы бұлшық еттері тонусының төмендеуі	Ганглиоблокаторлар
Жедел бүйрек жетіспеушілігі1	ААФ-тің тежегіштері
Гнперурикемия	Дихлотназнд, этакрнн қышқылы, р-адреноблокаторлар, дназокснд
Гнпокалиемия және гипомагннемия	Дихлотиазңд, этакрнн кышкылы
Гирсутизм	Миноксндил
Жыныс қызметінің бұзылуы	Клофелнн, метилдофа, а- және Р-адреноблокаторлар, лабеталол,ганглиоблокаторлар, днуретиктер, мнноксидиллиазокснд
Аллергиялық реакциялар	Барлық препараттар үшін аздап байқалуы мүмкін
1 Бүйрек артериясының стенозында, жүрек жетіспеушілігінде, гипонатрнемияда.
Е с к е р т у: ААФ - ангиотензннге айналдырушы фермент.
310
Цибазол бензимидазол туындысы болыптабылады. Ол барлықтегіс
салалы бүлшық еті бар мүшелерге спазмолитикалық эсер көрсетеді.
Тамырларды кеңейтеді. Артериялыц қысымды төмендетеді (шеткі
тамырларды кеңейтуі' жэне жүрек шыгарылымын азайтуы нэтижесінде).
Цибазолдың гипотензивтік белсенділігі шектелген жэне оның әсері үзақ емес.
Оны эдетте гипертониялық аурулар кезінде артериялық қысымды
төмендететін басқапрепараттармен қосып тагайындайды. Гипертензивтік
криз жагдайында дибазол көк тамырга енгізіледі. Оны науқастар жақсы
көтереді. Жанама эсерлері сирек байқалады.
Артериялық қысым жогарылаганда және эсіресе гигйгртензивтік
кризде кейде маг н ий сульфаты (бүлшық етке немесе көк тамырга
енгізіледі)1 2 қолданылады. Пайда болатын гипотензия негізінен магний
сульфатының тікелей миотропты әсеріне байланысты. Сонымен қатар ол
ганглийге дейінгі талшықтардан аңетилхолиннің босап шыгуын азайта
отырып, вегетативтік ганглийлерде қозудың берілуін азайтады. Препарат
вазомоторлық орталықтарга да тежегіш эсер (көбінесе жогаргы мөлшерде)
көрсетеді.
Магний иондарымен ОЖЖ-нің тежелуі тыныштандыргыш, тырысуга
қарсы, ал жогаргы мөлшерде наркотикалық эсерлермен де көрінеді.
Наркотикалық эсер кеңдігі аз және мөлшерден тыс енгізгенде тыныс
орталыгының депрессиясы жылдам дамиды.
Магний сульфатын көпмөлшерде енгізгенде жүйке-бүлшық еттік берілу
тежеледі (қозгалтқыш талшықтар үштарынан бөлінетін аңетилхолиннің
мөлшері төмендейді).
Магний сульфатын сондай-ақ эклампсия3 кезінде парентералды енгізеді.
Магний иондарының антагонисті - кальций иондары. Осыган байланысты
магний сульфатының артық мөлшері берілгенде кальций хлориді енгізіледі.
14.5.4.4.	Су-тұз алмасуыиа әсер ететіи заттар (диуретиктер)
Гнпертониялық ауруы бар наукастар тамақпен натрий хлоридін
қабылдауцы шектегеиде артериялык қысымньщ біршама төмеидейтіні белгілі.
1 Дибазолда гнпотензнвті белсенділігімен қатар жұлынға өзіндік әсері бар. Ол
полиомиелнтпен ауырғаннан кейінгі қалган кұбылыстарда рефлекстік реакцияны
жеңілдетеді. Дибазол бет жүйкесінің шеткі салдануында жағымды әсеркөрсетеді. Сонымен
қатар иммуномодуляторлық (иммунитетті қалпына келтіретін) әсері бар.
1 Магний сульфатын ішке енгізгевде гипотензивті әсері байқалмайды, себебі препарат
асқазан-ішек жолынан өте нашар сіңеді. Магний сульфатын ішжүргізегін және өт айдайтын
затретіндеішкетағайындайды (тиістібөлімдерді қара).
3 Артериялық қысымның жоғарылауымен және тырысумен жүретін жүкгілікгің екпшп
жартысывдағы токсикоз.
311
Бұл бақылаулар ағзадан натрий мен хлор иондарын (бүйрек өзекшелерінде
олардың кері сіңуінің бұзылуына байланысты) және судың нзоосмостық
мөлшерін шығаруыиа әкелетін зәр айдағыш заттарды гипертоннялық
ауруларды емдеу үшін колдануға себеп болды.
Мұндай заттарды жні салуретнктер' деп атайды. Днуретнктердің
гипотензивтік әсерінің маңызды компоненгі экстрацеллюлярлык сұйықтыкгың
көлемін азайту болып табылады. Бұл алғашында жүректік шығарылды
азайтады (ол жылдам қалпына келеді), ал кейіи жалпы шеткі кедергінің
біртіндеп тұрақты төмендеуі байқалады. Бұл кезде артериялык қысым
төмендейді. Сонымеи катар днуретнктердің әсер етуі кезінде вазоактнвті
заттарға тамырлардың реакциясы өзгереді. Депрессорлық заттардың әсері
күшейеді (мысалы гаиглноблокаторлардың, симпатолнтиктердің және
басқалардың), ал прессорлықтардың әсері әлсірейді (норадреналнннің,
ангиотензнн II). Дегенмен, днуретнктердің гипотензнвтік әсер ету механнзмі
жеткілікті анық емес.
Гнпотензнвтік зат ретінде днхлотиазидті (гипотиазнд) жиі
қолданады. Ол несеппеи натрнй, хлор нондарының және судың тиісті
мөлшерінің шыгуын жоғарылатады. Днхлотиазндтің әсер етуі кезінде
көптегеи гипотеизивтік заттардың әсері ұлғаяды. Осыған байланысты оны
артериялык кысымды төмендететін басқа заттармен қосып тағайындайды.
Днхлотназндтің негізгі жанама әсерлері гнпокалнемия, гнпомагннемня,
сонымен қатар қанда зәр қышқылының молшерінің жоғарылауы.
Гнпокалиемияның алдын алу және емдеу үшін калнй хлоридін, магний
хлорндін немесе калнй және магнийдің басқа препараттарын («Аспаркам»,
панангин таблеткалары) тағайындайды.
Артериялық қысымды төмеидету үшін диуретиктердің ішінен ф у р о -
с е м н д (лазикс) пеи этакрнн қышкылыда колданылады.
Гипертониялык ауруларда альдостеронның1 2 антагонисті болып табылатын
спироиолактон (альдактои) днуретигі де қолданылады. Ол дихлотиазид
сияқты натрий, хлор иондарының жәие судың шығуына ықпал жасайды,
бірақ гипокалиемия байкалмайды (тіпті гиперкалиемия болуы мүмкін) және
канда зәр қышқылының жиналуьш шақырмайды (дәлірек зәр айдағыш заттар
туралы 16 тарауды қара).
* * ♦
Гипертониялъщ аурулардың қазіргі таңдагы фармакотерапиясының
1 Латын тілшен заі - тұз, игіпа - зәр.
2 Минералокортиконд альдостерон ағзада натрнй ноны мен судың тиісті мөлшерін
ұстайды және калнн нонының экскрециясына ықпал жасайды (20;20.5 тарауды кара).
312
негізгі мақсаты эсер ету механизмі эртүрлі гипотензивтік заттарды
біріктіріп қолдану. Вазомоторлыц реттелудің көптеген бөліктеріне бір
уацытта эсер ету, эсіресе артериялыц қысымы патологиялық
жогарылаган наукрстарды тиімді емдеуге мүмкіндік береді.
14.6.	ГИПЕРТЕНЗИВТІ ЗАТТАР (АРТЕРИЯЛЫҚ
ГИПОТЕНЗИЯНЫ ЕМДЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР)
Жедел артериялық гипотензия жүректін жедел жетіспеушұіігіне және
(немесе) тамырлық коллапсқа байланысты болуы мүмкін.
Дәрілік заттарды тағайындамастан бұрын, гипотензия немен
шакырылғанын (миокард инфарктымен немесе дистрофиямеи, химиялық
заттармен немесе микроб токсиндерімен уланғанын) анықгау керек, себебі
этнологнялық ем көп жағдайда емнің жақсы жолы болып табылады.
Артериялық гипотеизияньщ патогеиетикалык емі әдетте артериялық кысымды
жоғарылататын препараттармен жүзеге асырылады. Оларды, әсіресе өмір
сүруге маңызды мүшелердің аймактық қан анналымы зақымдалмаған немесе
бұзылмаған болса қолдануға болады және колдану қажет.
Артериялык кысымның төмендеуі жүректік шығарылуға жәие (немесе)
шеткі кедергінің төмендеуіне байланысты екенін ескере отырып, жедел
гипотензияда қолданылатын негізгі гипертензивтік затгардың келесі топтармен
берілгені дүрыс.
Жүректік шыгарылуды және шеткі тамырлардың тонусын
жогарылататын заттар
Адреномиметиктер
Адреналин гидрохлориді
Шеткі тамырлардың тонусын айрыцша жогарылататын заттар
а)Адреиомнметнктер
Норадреналин гидротартраты
Мезатон
б) Аигиотензинамид
Адреиомиметиктердің фармакологнясы бұрын берілген (4.1 тарауды
қара)1.
Ангнотензннамид (гнпертензнн) ағзада түзілетін табиғи
прессорлық зат - ангнотензин П амнді. Октапептнд болып табылатын
ангиотензин II кұрылымы анықталған және оның сннтезі жүзеге асқан (дәрілік
препарат ретінде шығарылған ангиотензинамнд сияқты). Ангнотензинамидтің
1 Артериялық гнпотензияда қолданылатын бірқатар жаңа препараттар сннтезделген:
а-адреномиметик мндодрин(гутрон),симпатомиметик регултон жәнебасқалар.
313
иегізгі қасиеті оның тамыр тарылткыш әсері болып табылады. Ол тамыр
тарылтқыш белсенділігі жагынан норадреналиииен шамамен 40 есе жоғары.
Ангнотензинамидтің прессорлық әсері негізінен артернолдардың
ангиотензиидік рецепторларына әсер етуіне байланысты. Бұл кезде көк
тамырдың тонусы аз жоғарылайды. Ішкі мүшелердің, тері қабатының,
сонымен катар бүйректің артериялык тамырлары аса күшті тарылады.
Ангиотеизинамид жүрекке және оның қанмен қамтамасыз етілуіне тікелен
әсер көрсетпейді. Аритмия шақьгрмайды.
Жүрек қызметінде пайда болған өзгерістердің (мысалы, браднкардия)
снпаты екіншілік, соидықтаи ол артериялық қысымиың жоғарылауының
реакциясы болып табылады.
Электролиттік алмасудың айқын өзгеруімеи жүретін альдостеронның
өндірілуіне ангиотензинамидтің ынталандырғыш ықпалы маңызды (20; 20.5
тарауды қара). Экстрацеллюлярлық сұйыктық көлемінің ұлғаюына және
артериялық қысымның жоғарылауына әкелетін натрий иондарының ағзада
ұсталуы артериялык кысым үшін маңызды.
Ангиотензннамид бүйрек үсті безінің милы кабатынан адреналиинің
босап шығуын күшейтеді. Бұдан басқа ол белгілі бір дәрежеде тамыр
козғалтқыш орталығын, симпатикалық ганглийлерді ынталандырады және
норадреналиннің шеткі әсерін күшейтеді. Бірак барлық бұл әсерлер
ангиотензинамидті енгізгенде пайда болатын гипертензияда айтарлықтай рөл
атқармайды.
Препаратты көк тамырға енгізеді. Ол өте қысқа уақыт әсер етеді.
Мәліметтер бойынша ангиотензин П 50% аса мөлшері қанды бір айналып
өткенде бұзылыска ұшырайды, соидықтан ангиотензинамид ерітіңдісін
артериялық қысымның кажетті деңгейін қамтамасыз ететін белгілі бір
жылдамдықпен ннфузия жасаған дұрыс. Бұл кезде артериолдар тарылады
жәие осыиың салдарынан тіндерде микроциркуляцияның бұзылатынын
ескеру керек. Препарат көк тамыр айналасындағы тіндерге түскеиде олардың
иекрозын шақырмайды (норадреиалиннен айырмашылығы).
Ангиотензинамндке тахифилаксия пайда болмайды. Препаратты жедел
артериялық гипотензияда қолданады.
Жанама әсерлерінен теріде аллергиялык реакциялар, бастың ауыруы
болуы мүмкін. Бүйрек тамырларының тарылуы жагымсыз жагы болып
табылады.
Гипертензивтік зат ретінде, сондай-ақалкилнзотиуроидық қосылыстар
м е т и р о н және э т и р о н ұсынылған.
Жедел гипотензияда гипертензивтік препарагтарды тағайындау дұрыс
таңдалуы керек. Атап айтқанда, адреиомиметиктер жәие ангиотензинамид
314
сняқты тамыр тарылтқыш заттарды үлкен сақтықпен қолданған жөи, себебі
олар жалпы артернялык қысымды жоғарылата отырып, соиымен бірге
артернолаларды тарылтуына байланысты, тіндердің канмен қамтамасыз
етілуін нашарлатуы мүмкін. Осыған байланысты белгілі бір тағайыидауларда
жүйелік артериялык қысымды жоғарылатқаннан бұрын тіндерде
мнкроцнркуляцияны күшейткен маңызды (мысалы, аз мөлшерде а-
адреноблокаторларды немесе натрий нитропруссид сияқты мнотропты әсерлі
тамыр кеңейткіш заттарды). Гнпотензиямен жүретіи мнокард инфарктында
қажетті әсер (қан айналымды қалыптастыру, соның ішінде вртернялық
қысымды) алу үшін кейде тек жүрек глнкозидтерін тағайындауға болады.
Жүрек жұмысыи жоғарылататын және шеткі тамырлардың жалпы
кедергісін темендететіи дәрілік затгарға көп көңіл бөлінеді (осылайша 0-
адреномиметиктер, мысалы изадрни әсер етеді).
Соиымен бірге кардиотоникалық әсер көрсететіи және аймақтық
тамырлардың кедергісін төмендететін дәрілік заттар бар. Д о ф а м и н
(допмнн) осындай препараттардың бірі.
Аз мөлшерде (минутына 1 -5 мг/кг) шеткі дофамнидік рецепторларды
ынталандыра отырып, дофамин бүйректің және мезентериалдыктамырларды
кеңейтеді. Бұл кезде жүрек жұмысы өзгермейді. а-адреноблокаторлардың
әсері кезіиде бүйректің және мезентериялык тамырлардың вазодилатациясы
өзгермейді. Орташа мөлшерде еигізгенде (минутына 5-20 мг/кг) жүректік
шығарылу және жүректің жнырылғыштык жнілігі жоғарылайды (Р,-
рецепторларды ынталандыруына байланысты). Бүйректің кан ағымы артады.
Жалпы шеткі кедергі өзгермейді, артериялық кысым өзгеріссіз қалады немесе
жоғарылайды.
Дофаминді жоғарғы мөлшерде енгізгенде а-адреномиметнкалык әсері
көбіне айқын бола түседі. Шеткі тамырлык кедергі жәие артериялық кысым
жоғарылайды (бұл әсерлер а-адреноблокаторлармен жонылады). Бүйрек
тамырларыиың кедергісі де жоғарылайды. Жүректік шығарылу және
жүректің жиырылғыштық жнілігі ұлғаяды (бұл әсерлер 0-
адреноблокаторлармен жойылады). Сонымен қатар, дофамнн жүрек
арнтмиясын шақыруы мүмкін. Дофаминді кәдімгі жолмен енгізгеиде ОЖЖ-
дегі дофамнндік рецепторларға әсер етпейді, себебі гематоэнцефалдык
тосқауылдан өтпейді.
Дофамин ағзада норадреналииге дейін тотығуынан басқа, 3-метокси-
4-оксифенилсірке қышқылына (гомованилин кышқылы) және 3-метокси-
4-оксифенилэтанолға айналады. Бұл метаболитгер зәрде табылады.
Дофамннді әртүрлі себепті шоктарда көк тамырға ннфузия түрінде
колданады.
315
Гиповолемиямен жүретін гипотензияда канды, сарысуцы және олардың
алмастырушыларын немесе натрий хлоридінің нзотоникалык ерітіндісін құю
(әсіресе қанды жоғалтқаида, ағзаның сусыздануывда) тнімді әсер береді.
Сонымен, жедел пайда болған гипотензняны жоюға арналған
препараттарды ерекше тандаған жөн. Әсіресе шокты емдеу кезінде негізгісі
артериялық кысымды жоғарылату емес, тіндер немесе мүшелердің (жүрек,
ми, бүйрек) қанмен камтамасыз етілуіиің жетіспеушілігін қалпына келтіру
болып табылатынын ескеру керек. Сондыктан ең басты мәселе анмактық
қан айналымы бұзылыстарының негізгі себептерін анықгау жәие осыған орай
оны жоюдың өте тиімді әдістерін тандау болып табылады.
Созылмалы гипотензияда фармакотерапия екінші орында тұрады. Бұл
жағдайларда тамыр козғалткыш орталығын ынталандыратын дәрілік затгарды
(кофеин, кордиамнн, стрихннн тобының препараттары), снмпатомнметиктер
(эфедрнн), жалпы тонусты жоғарылататын заттарды (лнмоиинк, жеиьшень
препаратгары), минералокортикоидтарды (дез-оксикортикостерон препараты)
колданады.
15 Т а р а у
АС ҚОРЫТУ МҮШЕЛЕРІНЩ ҚЫЗМЕТІНЕ ӘСЕР ЕТЕТІН
ДӘРІДК ЗАТТАР
Ас қорыту жолдарыиың секреторлык және қозғалыс белсенділігінің
бұзылуы көптеген аурулар мен патологиялық жағдайларда кездеседі.
Асқазан-ішек жолының қызметіи қалыпқа келтіру үшін дэрілік заттардың
үлкен арсеналы колданылады. Негізінен оларға асқазан мен ішектің
секреторлык және моторлык кызметіие тікелей әсер ететін заттар, ұйқы безі
мен бауырдың экскреторлық белсенділігіне әсер ететін заггар дажатады.
Сонымен катар олардың қатарында тәбетгі реттейгін заттар, құсу шақыратын
және қүсуға қарсы заттар карастырылады.
15.1.	ТӘБЕТКЕ ӘСЕР ЕТЕТІН ЗАТТАР
Тәбет күрделі нейрогуморалды жүиемеи реттеледі. Оған орталык және
шеткі механизмдер жатады. Дәмін сезіну, иісін сезіну, көру сезімдері, асқазан-
ішек жолынан түсетін сигналдар, шеткі тіндердегі зат алмасу, гормондық
әсерлер - барлығы шартты түрде шеткі механизмдерге жатады. ОЖЖ-де
тәбет “аштық орталығымен” (гипоталамустыд латералды ядросы) және
316
“тоқтық орталығымен”( гнпоталамустың вентромедналды ядросы)
бақыланады. Тәбет едәуір дәрежеде лимбиялық жүйенің және бас миы
кыртысының (әсіресе мандай бөлігі) функцноналды күйіне тәуелді.
Меднаторлык механизмдерге келсек, онда тәбеттің реттелуінде негізгі
маңызды норадренергиялық, дофаминергиялықжәне серотонаидік жүйелер
және сәйкес рецепторлар (0 - және Р2- адренорецепторлар, а -
адренорецепторлар, дофамиидікВ!» рецепторлар, серотоннндік 5-НТ1в және
5-НТ^-рецепторлар) алады. Гипоталамуста тәбетті және энергетикалық
балансты ретгеуге қатысатын иейропептидтер табылған. Олардыңжартысы
тәбетті жоғарылатады (орексигенді әсер). Оларға нейропептид Ү, грелии
(өсу гормонын ынталандырады), меланокортнн антагонисті,
зидоканнабнноидтар және т.б. жатады. Сонымен қатар тәбетті төмендететін,
яғнн анорекснгенді әсер көрсететін (мысалы, а-меланоцит ынталаидырушы
гормон, ппокагонтәрізді пептидтер) нейропептидтер бар. Тәбеттіңреттелуіңде
басқа да эндогенді заттардың: лептнн1, холецнстокинин, орексии,
кортикотропиннің босап шығуын ынталандыратын гормон, ннсулин,
глюкагон, тнротропиннің босап шығуын ынталандыратын гормонның жәие
т.б. алатын рөлі зор.
Тәбеттіңтөмендеуінде тәбетті ынталандыратын зат-
т а р тағайындалады. Осы мақсатта ащылар, мысалы, ашы жусаннан
алынатын (Агіетйіа аһзіпіһіит) жусан тұнбасы колданылуы
мүмкін. Жусан тұнбасының құрамына абсннтин гликознді, терпендер мен
абсентол камфорасының изомерінеитұрэтын эфирмайы да кіреді. Олардың
әсер ету механнзмі, ауыз куысы шырышты қабатының рецепторларын
қоздыру және рефлекторлы түрде аштық орталығының козғыштығын
жоғарылату болып табылады. Одан әрі карай тағамды қабылдағанда асқазан
секрециясының бірінші фазасы (күрделі рефлекторлык) күшейеді.
Тәбетті ынталандыратын затгарға кандағы глюкозадеңгейіитөмендету
арқылы аштық сезімін шакыратын нисупнн де (толыгырак 20.4 тарауды
кара) жатады. Токдык орталығыңда птюкоза концентрациясының артериялык-
веноздык айырмашылығына сезімтал арнайы “глнкорецепторлар” бар деген
пікір айтылған. Гиперглнкемия шақыратын глюкагон тәбетке инсулинге
карама-карсы әсер көрсетеді.
Бірқатар психотропты заттар (амнназнн, амитрнптилин, литнй
1 Лептин - май тіндерімен (аднпоцитгермен) өндірідетін гормон. Қанға, одан кейін
гипоталамуска түскен соң лептин маи тіндеріндегі энергетикалык ресурстардың
жағдайы жөнінде снгиал береді. Лептин тәбетті төмендетеді, семірудіңдамуынакедергі
жсайды. Бұл оныңгипоталамустаорексигендікосылыстардынөндірілуін тежеуіне және
анорексигендізаггардың түзілуін ынталандыруына байланысты.
317
карбонаты), нейротропты гипотензивті заттар (клофелнн), анаболикалык
стероидтар тәбетті ынталандыратын әсерлерімен ерекшелінеді.
Т 9 б е т т і төмендететін арнайы з а т т а р
(анорексигенді1 заттар) бар. Олар көптеген аурулардыңөтуін
қиындататын және зат алмасуының бұзылуына, жүрек-қантамыр жүйесінің
бұзылысына әкелетін алиментарлық1 2 семіруді емдеуце кең колдану тапты.
Семіруді емдеудің тнімді жолы қабылдайтын тағамның мөлшерін
шектеу болып табылады. Дегеимен, аталған жағдайда ауыр аштык сезімі
бұл әдісті колдануды шектейтін кез болуы тиіс. Оны жою үшін кейде
тәбетті төмендететін заттарды колданады (23 тарауды қара).
15.2.	СІЛЕКЕЙ БЕЗДЕРІНІҢ ҚЫЗМЕТІНЕ ӘСЕР ЕТЕТІН ЗАТТАР
Сілекей бездерін фармакологнялык реттеу негізінен олардың
иинервацнясына әсер ету жолымен жүзеге асады. Холинергиялық
жүйкелердің қозуы көп мөлшерде сұйық сілекейдің ағуын шақырады,
сондықтан м-холнномнметикалык белсенділігі бар заттар (пилокарпнн
гидрохлориді, карбахолин, прозерин жәнет.б.) сілекей бөлінуінкүшейтеді.
Керісінше, м-холиноблокаторлар (атропин тобы) сілекей бездердің
секрециясын төмендетеді. Соңғы топ препараттарының практикалык
маңызы бар. Оларды паркинсонизмде, ішек құрттарымеи нивазияда, ауыр
металл тұздарымен уланғанда дамнтын гиперсаливацияда қолданады.
Атропнн тәріздес заттарды басқа көрсетулер бойынша (ойық жара
ауруында, тегіс салалы бұлшык етті мүшелердің спастикалық жағдайында)
колданғанда ауыз куысының құрғауымен көрінетін, сілекей бездеріиің
секрециясының азаюы жанама әсері болып табылады.
15.3.	АСҚАЗАН БЕЗДЕРІНІҢ ҚЬІЗМЕТІ БҮЗЫЛҒАНДА
ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Асқазан безінің секрециясы кезбе жүйкенің және асқазан-ішек
жолының бірқатар гормондары меи басқа да эндогенді заттардың
бақылауында болады. Мысалы, кезбе жүйкенің тонусының жоғарылауы
және гастрин мен гистаминнің босап шығуы асқазанның секреторлық
1 Грек тіл. ап - теріске шыгару, огехіх - тәбет.
2 Латын тіл. аіітепіагіиз -тағамдық, азык-түліктік, аіо - қорек.
318
белсенділігін күшентеді. Сондай-ак, холннергиялык әсерді немесе гистамин
менгастрииніңәсерінжоюасқазансөлінің секрециясын төмеидетеді. Ағзада
түзілетін, асқазан безінің секрециясын тежейтін, бірқатар заттар бар. Оларға
секретин, холецистокинин, простагланднидер (мысалы, простаглаиднн Е2),
ішектің вазоактивті пептиді (УІР1), асқазанныңсекрециясын тежейтін пептид
(ОІР1 2) және т.б. жатады.
Асқазанның секреторлық қызметі мен оның нейрогуморапды реттелу
ерекшелігі жөніндегі білім бойынша патологиялық жағдайлардың сәйкес
фармакотерапиясын ажыратады.	*
Асқазанның секреторлық белсенділігіне фармакологиялық әсер ету
көбінесе асқазан сөлінің ас қорыту белсенділігін қамтамасыз ету үшін қажет.
Асқазанбездерініңжетіспеушілігіндеолардыңсекрециясын ынталандыратыи
заттарды иемесе орын басушы емді қолданады. Сонымен қатар, кейбір
ауруларда меи патологиялық жағдайларда асқазан бездерінің секреторлық
белсенділігін төмендетуге қажеттілік дамуы мүмкін. Мысалы, асқазаниың
ойык жарасы, гиперацидті3 гастрнтте асқазан сөлінің бөлінуін тежеу және
оның қышқылдығын азайту патологиялық үрдістің ағымына қолайлы әсер
көрсетеді.
15.3.1.	АСҚАЗАН БЕЗДЕРІШҢ СЕКРЕЦИЯСЫН КҮШЕЙТЕТІН
ЗАТТАР. ОРЫН БАСУШЫ ЕМҮШІН ҚОЛДАНЫЛАТЫН
ЗАТТАР
Бүлтоптарға диагностикалықжәнеорынбасушыем үшінколданьшатын
заттармен коса емдік заттар жатады.
Днагностикалық мақсатта гастрннді, экстрактнвті
заттарды тағайындайды. Егер асқазан секрециясы төмендеуінің себебі
функционалды бүзылыстар болса, көрсетілген затгар асқазан сөлінің
бөлінуіи едәуір көбейтеді. Асқазаниың шырышты қабатының органнкалық
зақымдануында бұлай болмайды.
Аталған жағдайда жақсы диагностнкалық зат г а с т р н и болып
табылады. Ол асқазанның антралді бөлігіиде (тағам қабылдағанда) түзіледі,
содан кейін қанға сорылып, асказаи түбіидегі бездерге түсіп, олардың
секрециясын күшейтеді. Белсеиділігі жағынан ол гнстамнннен бірнеше
1 ҮІР- Үазоасііүе іпіезііпаі рерііде.
2 6ІР- базігіс іпһіЬіТогу рерііде.
3Грек тіл. һурег - өте жоғары, лат. асігіиз -қышкыл.
319
ретартыкжәне асказан бездерінетаңцамалы әсер етеді. Гастрнн сонымен
қатар, энтерохромаффннді немесе мес жасушалардан гистаминнің босап
шығуына әкелетін паракрннді жасушаларға ынталандырғыш әсер
көрсетеді. Гастрин әрқайсының құрамына 17 аминқышқылы кіретін 2
полипептидтен (гастрин 1 және гастрнн 2) тұрады.
Г астрин, гистамин сиякты хлорлысутек қышқылы мен пепснногеннің
бөлінуін арттырады. Сонымен катар, ол ішкі Касл факторының секрециясын
жоғарылатады. Гастрнн ұйқы безінің секрецнясын және өт түзілуін
ынталандырады.
Медициналық пракгикадагастриннің 5 аминкышқылының қалдығынан
тұратын және “пентагастрнн” деген атқа ие болған синтетнкалық фрагменті
қолданылады.
Гнстамнн Ң^-гистаминдік рецепторлардыынталандырып, асқазан
сөлінің мөлшерін жәнеоныңқышқылдығын едәуір жоғарылатады. Бірақ,
гнстамнннің әсер ету спектрі кең екендігін ескерген жөн. Гнстамнн
артернялық қысымды төмендетеді, қан тамырларының откізгіштігін
арттырады, бронхтың, ішектің бұлшық етінің және т.с.с. тонусын
жоғарылатады. Бұл құбылыстар дамымау үшін алдын ала Н,- гистаминдік
рецепторларды тежейтін гистаминге қарсы заттардың (димедрол, днпразнн,
дназолин; 25 тарауды қара) бірін енгізеді. Олар гнстамнннің асқазаи
секрециясын ынталандыратын әсерінен басқа, барлық әсерлерін қайтарады
(аз мөлшерде гистамнннің гипотензивті' әсері сакгалады).
Асқазан сөлінің секрецнясынжоғарылататын
емдік заттарға көмірқышқылды минералды сулар жатады.
Асқазан бездері кызметінің жетіспеушілігінде орын басушы
заттарды қолданады. Осы мақсатта табиғн немесе жасанды
асказан сөлі, пепснн және сұйытылған хлорлы сутек
қышқылын тагайындайды.
15.3.2.	АСҚАЗАН БЕЗДЕРІНІҢ СЕКРЕЦИЯСЫН ТӨМЕНДЕТЕТІН
ЗАТТАР
Әдетте мұндай препаратгар хлорлысутек қышқылы және пепсиннің
эрозиялық әсері мен гастродуоденалды шырышты қабаттың қорғаныс
механизмі арасындағы баланстың бұзылуынан дамитын, асқазанның және
он екі елі ішектің шырышты қабатының ойық жаралы зақымдануыида
қолданылады. Сондыктан, мұндай патологияны емдеудің негізгі тактикасы
'Гистаминдік рецепторлар жәие гистаминге карсы заттар жөнінде толығырак 25
тар^да кара.
320
асқазан бездерінің секреторлық белсенділігін төмендету және
цитопротекторлық механнзмдерді күшейту болып табылады.
Асқазанның хлорлысутек қышқылының экскрециясын төмендететін
иегізгі заттар келесі топтармен берілуі мүмкін.
I. Протондық насостың тежегіштері
Омепразол Пантопразол
П.Н^-гистамнндік рецепторларды тежейтін заттар
Раннтнднн Фамотнднн Цнметндин
Ш. Холинорецепторларды тежейтін зэттар
а)	Әсері таңдамасыз М-холиноблокаторлар
Атропин сульфаты
б)	М^-холинорецепторларды айрыңша тежейтін заттар
Пнрензепин
IV. Простагландиндер және о л а р д ы ң
сннтетнкалық туындылары
Мизопростол
Сонымен қатар, гастриндік рецепторларды тежегіштердің
болашағы зор. Осындай тнпті алғашқы заттар (мысалы, проглумнд)
сннтезделді, бірак, олар практнкада әлі қолдану таппаған.
Асқазан сөлінің қышқылдығын төмендететін заттарды алу ісіндегі зор
табыс, алмастырылған бензнмндазол туындысы - омепразолдың
(лосек, пептнкум) сннтезі болып табылады. Бұл асқазанның парнеталды
жасушасының протондық насосының (Н+, К+-АТФазасын) қызметін
тежейтіи ойық жараға қарсы препараттардың принпипиалды жаңа типті окілі.
Омепразолдың өзі әлсіз негіз болғандықтан, бейтарап рН- та тнімсіз. Бірақ,
ол парнеталды жасушалар өзекшелерінің қышқыл ортасында онымен
днсульфндті көпірше арқылы әсерлесе отырып, мембраналық Н+, К+-
АТФазаны қайтымсызтежейтін белсенді метаболитсульфенамидкеайналады.
Омепразолдың сульфенамнд түзілуге қажетті ортасы бар, тек париеталды
жасушаларға жоғары таңдамалы әсері осымен түсіндіріледі. Омепразолдың
сульфенамидке анналуы тез жүреді (2-4 мин кейін). Сульфенамид катион
болғандықтан, абсорбцияға ұшырамайды. Сол себепті омепразол дәрі
алдындағы дәрі болып табылады.
Омепразол базалдық және хлорлысутек қышкылының кез келген
тітіркендіргіштерімен шақырылған секрециясын тежейді. Асқазан седінің
жалпы көлемщтемендетеді және пепсиногенніңбөлінуін тежейді. Сонымеи
қатар, омепразолдың механизмі түсініксіз гастропротекторлықбелсенділігі
анықталған. Препарат ішкі Касл факторының өндірілуін өзгертпейді.
Тағамдық заттардың асқазаннан он екі елі ішекке өтуіне әсер етпейді.
321
Омепразол тез сіңіріледі. Оның биожеткіліктігі 50-55% кұрайды. ¥зақ
әсер етеді (тәулігіне 1 рет тағайындайды). Қан сарысуы белоктарымеи 95-
96% байланысады. Ол биотрансформацияғатезұшырайды. Омепразолдың
қан сарысуындағы концентрациясы асқазанның хлорлысутек қышқылының
секрециясын төмендету дәрежесі және ұзактығымен корреляцияланбайтынын
ескергеи жөн (і1/2 » 1 сағ, әсер ету ұзақтығы 2-3 тәулікке дейін).
Омепразолдың он екі елі ішектің, асқазанның ойық жарасында, ойық
жаралы пептидті эзофагитте, Золлннгер-Эллнсон1 снндромында тнімділігі
жоғары. Оны ішке тағайындайды.
Препарат науқастармен жақсы көтеріледі. Днарея, лоқсу, ішекгің
шаншуы, әлсіздік, бас ауруы және басқа да жанама әсерлер болуы мүмкін,
бірақ, олар аз дәрежеде және кейбір науқастарда ғана анықталады. Әдетге
компенсаторлық гипергастрннемия байқалады.
Протоңдықнасостыңтежегіштеріне пантопразол препаратыда
жатады. Оның фармакологнялык қасиеттері және қолдануға көрсетулері
омепразолға ұқсас. Пантопразолдың емдік молшері омепразолдан 2 есе
артык.
"~"¥ксас препарат лансопразол болып табылады.
Н^-гистаминдік рецепторлардың тежегіштері ретінде казіргі уақытга
жеткілікті қауіпсіздікте айқын белсенділіктері бар ранитиднн, фамотиднн,
низатидин және циметнднн қолдаиылады. Хнмнялық жағынан Н2-
гистамнндік рецепторлардың тежегіштерін гистаминнің туындылары деп
карастыруға болады.
Гнстаминдік Н,-рецепторлар аденилатциклазамен байланысқан. Осы
Н2-рецепторлар гистаминмен қозғанда жасуша ішінде ііАМФ деңгейі
артады. Бұл кезде асқазаиның париеталды жасушаларының секреторлық
белсенділігі жоғарылайды, Сонымен катар, гистамннмен Н2-рецепторлар
ынталанғанда цАМФ мөлшерінің көбеюі мес жасушаларда, базофилдерде,
Т-лимфоциттерде, миокард жасушасында, май тінінде, ОЖЖ-нің кейбір
бөліктерінде аныкгалған.
Н2-гнстамнндік рецепторлардың тежегіштері гнстаминнің бәсекелес
антагонистгері болып табылады. Олардың өте айқьін тнімділігі асқазанның
шырышты қабаты бездерінің секрециясына әсерімен байланысты. Олар
париеталды жасушалардың гнстамнндік Н2- рецепторларына әсер етеді
және әртүрлі тітіркендіргіштермен шақырылған хлорлысутек қышқылының
секрециясын едәуіразайтады. Соңғысьшыңбазалдісекрециядатөмендейді.
Аз дәрежеде пепснногеннің және ішкі Касл факторының секрецнясы
1 Асқазан мен он екі елі ішектіц онық жарасынын. панкреатикалық аралшыктардын.
аденомасымен (гастриномасы) катар жүруі.
322
тежеледі. Асқазан сөлінің мөлшері азаяды.
Жануарларға тәжірнбеде Н2-гистаминдік рецепторлардың тежегіштері
Н2-рецепторлардың гистаминмен қозуына баиланысты баска әсерлерді жоюы
иемесе азайтатыны (оң хроиотропты әсер, мнометрияның
жиырылғыштығыиың тежелуі) көрсетілген. Бірақ, тежегіштердің әр түрлі
орналасқан гистаминдік Н,-рецепторларға әсерінің практнкалық маңызы
аныкталмаған.
Н2-гнстамнндік рецепторлардың көптеген тежегіштеріне төмен
липофилдік тән, сондықтан ОЖЖ-не нашар өтеді. Олар көбінесе өзгермеген
түрде, негізінен бүйрек арқылы шығарылады. Аз бөлігі өтпен ішекке түсіп,
шығарылады. '	"
Н2-гнстамнндік рецепторлардың тежегіштерін он екі елі ішектің,
асқазанның ойық жарасында, гипергастрннемняда, пептндті (рефлюкс)
эозофагитге, эрозиялық гастритте, дуоденитге қолданады.
Осы топтың дәрілік препараттарынан тежегіш белсенділігі жоғары
және Н2-гнстаминдік рецепторлар жөнінде таңдамалы әсері төмен
уыттылыгымен біріктірілген ранитиднн (зантак) кең қолданылады.
Ранитидин асқазан-ішек жолынан жақсьі^сорылады (биожеткіліктігі 50%-ке
жуық). Аитиандрогендік әсер көрсетпейді (циметидиннен айырмашылығы).
Бауырдың микросомалды ферментерінің белсенділігінё аздап әсер етеді.
Бүнрек (шамамен 55%; 4-8% метаболнттер түрінде) және ішек (45%)
арқылы шыгарылады. Плацентарлық тосқауылдан жақсы өтеді; ішке
тагайындаганда аз мөлшерде жұлын сұйықтығында аныкталады. Әсер
ету ұзактығы 8-12 сағ.
Ранитнднн науқастармен жақсы көтеріледі және кауіпті жанама әсерлер
шақырмайды. Наукастардың біраз бөлігінде бастың ауыруы, қажу, теріде
бөртпелер, днарея немесе іш кату байқалады.
Асқазанның ойық жарасы дамуында НеІісоЬасіег руіогі маңызын
ескеріп, өзіне Н2-гистамнндік рецепторларды тежейтін қасиетіи
НеІісоЬасіег руіогі жөнінде жогары бактернцидтік әсермен біріктірген
раннтиднн висмут цитрат (пилорид) препараты алынган.
ХсИЗШГЯёй Ън екі елі ішектің ойық жарасын емдеуде препаратгың емдік
тнімділігі жогары.
Фамотиднн (квамател) ранитидиннен белсендірекжәнеұзақәсер
етеді (шамамен 30%). Оиың антнандрогенді әсері жоқ. Бауырдың
микррсоіладды фермеитгеріне әсер етпейді.
Низатнднн белсенділігі жағынан ранитндингеұқсас.
Циметидин (цинамет, тагамет) белсенділігі, тацдамалылыгыжэне
әсер ету узақтыгы бойынша ранитидиннен төмен (5-10 рет). Әсері 6 саг
323
жуық сақталады. Антиандрогендік белсенділігі бар (андрогендік
гормондардың рецепторларын тежейді), соган байланысты еркектерде
жынысты$ф>ізметтіңбузылуынжәнегинекомастияны(сүт бездерінің өсуі)
шақырады. Бауырдың микросомалды энзимдер жүйесіне тежегіш әсер
көрсетеді (аралас функциялы оксидазаларга жататын цитохром Р-450
рецепторларымен байланысады), сондықтан бірңатар дэрілік заттардың
(диазепамның, анаприлиннің, теофиллинің жэне т.б.)әсерінкүшейтуі мүмкін.
Циметидинді үзақ қолданганда шеткі қан қүрамын бақылап түрган жөн,
себебі, ол лейкопения тудыруы мүмкін.
Жіктелуде көрсетілген а және б тотппасының холиноблокаторлары
жөнінде 3.3; 3.4 тарауды қара.
М]- холинорецепторларды айрықша тежентін пирензепин
(гастроцепнн) препараты қызығушылық туындатады. Бүл үшцнклді
қосылыс, бензодиазепин туындысы болып табылады. Пирензепиннің әсері
кезінде негізінен тек шеткі әсерлер байқалады, себебі, ол гематоэнцефалды
тосқауылдан мүлдем өтпейді.
Пирензепнинің әсер ету механизмі және әсер ету орны толықтүсіиіксіз.
Оның асқазанның энтерохромаффнндік жасушалардың м.
холинорецепторлары мен парасимпатнкалық ганглнін тежейтіні бірқатар
авторлармен көрсетілген.
Пнрензепнннің әсері базалдық және әр түрлі тітіркендіштермен
шақырылған хлорлысутек қышқылы мен пепсиногеинің секрециясы
тежелуімен көрінеді. Пирензепин тағамға тітіркенуге жауап ретінде гастриннің
босап шығуының төмендеуін детудырады.
Пиреизепнн белгілі дәрежеге дейін асқазанның шырышты қабатының
зақымдануға түракгылығын жоғарлатады деген мәліметтер бар. Бүл асқазан
сөлінің төмендеуіне байланысты емес гастропротекторлық эсері деп
аталды. Простагланднндерге (мысалы, простагландин Е2) ұқсас әсер
көрсетеді. Бірақ, пнрензепнннің гастропротекторлық әсеріне
простагландиндер катыспайды.
Пирензепин аз дәрежеде сілекей бездерінің секрециясын төмендетеді.
Ол асқаэан-ішек жолынан толық сорылмайды (шамамен 1/2-1/3
мөлшері). Қан сарысуындағы барынша көп концентрациясы 3-4 сағ кейін
аныкталады. Препараттың 10%-ке жуығы қан сарысуы белоктарымен
байланысады. Дәрілік зат аз дәрежеде метаболизденеді. 1 = 8-20 сағ.
Пнрензепнн гематоэнцефалды тоскауылдан және плацентадан өтпенді.
Препараттың сорылған бөлігі бүйрекпен және өзгермеген түрде өт аркылы
шығарылады.
324
15.3.3.	АНТАЦИДТІ ЗАТТАР
Асказан сөлініңартық қышкылдығьш төмендету үшін көбінесе антацидті
заттарды' қолданады. Олар асқазан сөлінің хлорлысутек кышкылымен
хнмиялық реакцияға түсіп, оны бейтараптайтын негіздер болып табылады.
Антацндті заттарға натрий гндрокарбонаты, магний тотығы, магннй
үшсиликаты, алюмнннй гидрототығы және кальцнй карбонаты жатады.
Келтірілген препараттар әр түрлі қаснеттері бойынша ажыратылады:
әсерінің даму жылдамдығы, тнімділігі, ішектен сіңірілуі және резорбтнвті
әсер көрсету қабілеті, асқазанда СО2 түзуі бойынша.	,
Тезәсерететінантацидтізаттарға натрий гндрокарбонаты
(МаНСО3) жатады. Бірақ ол асқазанда СО2 түзілуін тудырады.
ИаНСО3 + НСІ - КаСІ+СО2+Н2О
Бұл асқазанның керілуіне әкеледі, сонымен қатар хлорлысутек
қьппқылының екіншілік болінуіне себеп болуы мүмкін. Препарат қысқа уақыт
әсер етеді. Натрий гидрокарбонагы суда жақсы ериді, жеңіл абсорбцияланады
және жүйелік алкалоздың себебі болуы мүмкін.
Магнин препараттарына магний тотығы (М^О) және маг-
ннй үшси лнкаты[2М§О-38іО2(Н2О)п]жатады. Олардыңәсерінатрнй
гидрокарбонатына қарағанда баяу басталады. Магннй тотығы натрнн
гидрокарбонатган1 2 3-4 есе белсенділеу. Магний препараттарын қолданғанда
СО2 түзілмейді.
МеО+гнсі х м§сі2+ қо
Магннй қосылыстары нашар ериді. Олардың тек аз бөлігі ғана ішектен
сорылады. Олар жүйелік әсер көрсетпейді. Бірақ, бүйрек патологиясында
гипермагинемня болуы мүмкін. Магний қосылыстары үлкен мөлшерде
қолданғанда іш жүргізетін әсер көрсетеді. Магний үшсилнкаттың да
адсорбциялаушы қаснеті бар.
Алюминнй гидрототығы [Аі(ОН)3] антацидті және
адсорбцнялаушы зат3 болып табылады. Асқазанның хлорлысутек
кышқылымен әсерлескенде СО2 түзілмейді.
1 Грек тіл. апіі - карсы, лат. асйіиз - қышкыл.
2 Бейтараптайтын белсенденділігі бойыиша қарастырылған антацндті заттарды
мынандай қатарға орналастыруға болады: магннй тотығы > алюминий гидрототығы >
кальцнй карбонаты> магннн үшсилнкат > натрнй карбонаты (белсенділіктері
хлорлысутектін белгілі мөлшерін бейтараптайтын қабілеті бойынша анықгалады).
3 Асказан мен он екі елі ішектін ойық жарасында, гиперацидті гастритге және ас корьпу
жолдарынын қабыну үрдістерінде құрамына алюмнннй гидрототығының гелі, магнин
тотығы және О-сорбит кіретін алмагель препараты колданылады. Алмагель-А кұрамына
аталған кұрамнан басқа жергілікті анестетик анестезнн кіреді.
325
АІ(ОН)3 +ЗНСІ = АІСІ3+ЗН2О
Оны қолданғанда жүйелік алкалоз дамымайды. Іштің катуы мүмкін.
Тұндырылған кальцин карбонатының (СаСО3
тұндырылған бор) да антацндтік белсенділігі бар. Оның асқазанның
хлорлысутек кышқылымен әсерлесуі көмірқышкылының түзілуіне әкеледі.
СаСО3+ 2НСІ и СаСІ2+СО2+Н2О
Әсері тез дамнды. Кальцнй карбонаты асқазан-ішек жолынан аз
сорылады, сондыктан жүйелік әсер көрсетпейді. Бірак үлкен мөлшерде
гиперкальциемия жәнежүйелік алкалоз шақыруымүмкін. Кальций карбонаты
да алюмнннй препараттары сиякты іш катуының себебі болуы мүмкін.
15.4.	ГАСТРОПРОТЕКТОРЛАР
Гастропротекторлар (цнтопротекторлар) тікелей асқазанның
шырышты кабатына әсер ететін және оған қандай да бір дәрежеде химиялық
немесе физикалық зақымдаушы факторлардың (кышқылдар, сілтілер,
ферменттер және т.б.) әсер етуіне кедергі жасайтын препараттар2 тобы.
Г астропротекторларды шырышты кабаттың құрылымы мен негізгі қызметін
және оның компонентерін (әсіресе, шырышты қабатта микроцнркуляцияны
қамтамасыз ететін кан тамырларының эндотелнін) сактау үшін тағайындайды.
Негізінен мүндай препараттар асқазан мен он екі елі ішектің ойық жарасын
емдеуге арналған. Бұрын асқазанның шырышты қабатын қорғау үшін
кармаушы заттарды, қоймалжындарды, сорып алушы заттарды қолданған.
Бірак, соңғы жылдары ұқсас типті мейлінше жетілген препараттар пайда
болды, олар жартылай осы тарауда келтірілген (15.1 кесте).
Гастропротекторлар екі негізгі топтармен берілуі мүмкін:
/. Шырышты қабатқа (ойық жара бетіне) механикалық қорганыс
жасайтын препараттар
Сукралфат Висмут үшкалнй дицитраты
2. Шырышты тосңауылдың к^ореаныс қызметін және шырышты
қабаттың зацымдаушы факторларга төзімділігін жогарылататын
препараттар
Карбеноксолон Мизопростол
Сукралфат (антепснн) сукрозаның супьфатталған сахарндінен
және полиалюминий оксидінен тұратьш тұтқыр сары-акшыл түсті гель болып
табылады. рН<4,0 яғнн, қышқыл ортада оның полимеризациясы жүреді.
326
Әсіресе, ойык жара бетін қаркынды жабатын жабысқақ зат түзіледі.
Сукралфаттұтқырлығынжәнежабыскакгығын он екі елі ішекте десакгайды.
Қалыпты шырышты қабатпен препарат едәуір аз дәрежеде әсерлеседі.
Асқазандағы және он екі елі ішектегі жара бетін гель шамамеи 6 сағат берік
жабады. Сукралфаттың гастропротекторлық әсеріне сонымен қатар,
простаптанднндер және кұрамында 8Н- тобы' бар заттар қатысады.
Препаратты тамаққа дейін және ұйкы алдында кабылдайды. Қышкылдар
сукралфат полнмеризациясының активаторы болып табылатынын ескеріп,
оны антацидті заттармен және Н2-гистаминдік рецепторлардың тежегіштергмен
жұптастыруга болманды. Сукралфат сорылмайды және жүиелік әсер
көрсетпейді. Жанама әсерлерінен іш қату, ауыз куысының құрғауы болуы
мүмкін.
Осы топшаға висмут үшкалий днцнтраты1 2 (де-нол,
висмут субцнтраты, үшкалнй днцнтратвнсмутат) - [Ві (ОН)3(С6Н5О7)2]п
жатады. Ол асқазанның хлорлысутек қышқылы әсерінен ак тұнба түзетін,
шырышты қабаттың іликопротеиндеріне әсіресе, некрозданған жара бетіне,
жоғары туыстығы бар коллондты суспензия болып табылады. Нәтижесінд
жараның беті полимер-ілнкопротеиндік кешеннің қорғаныстық ақ кабатымен
жабылады. Препарат мүлдем жанама әсерлер тудырмайды.
Шырыштың қорғаиыс қызметін күшейтетін заттарға асқазанның
шырышты қабатымен өндірілетін карбеноксолон натрнй
(бногастрон) жатады. Қызыл мияның тамырынан (Оіусуггһііа) алынатын
цнклдіктритерпеи болып табылады. Карбеиоксолонның әсерінен шырыштың
секрециясы күшейеді, оның тұткырлығы жоғарлап, жеткілікті түрде берік
қорғаныс тосқауылын түзеді. Сонымен қатар, карбеноксолонның
простаіландиндерді инактивациялайтьш ферментгерді тежейтіні көрсетілген.
Бірқатар жұмыстарда пепсиногеннің активациясы және оның пепсинге
айналуы да бірмезгілде тежелетіні аныкталған.
Препарат асқазаннан сорылады. Қан сарысу белоктарымен 90%-ке жуық
байланысады. Ішек-бауырлық рециркуляцияға ұшырайды. Негізінен ішек
(1%-ке жуық бүйрекпен) арқылы шығарылады.
Он екі елі ішекке қарағанда асқазанның ойық жарасында қолайлы
әсер береді.
Жанама әсерлері карбеноксолонның стерондты кұрылымына және
1 Соцғылары алюминий гидрототығыныц гастропротекторлық әсеріиде де рөл
атқарады деген мәліметтер бар.
2 Асқазан мен он екі елі ішектің шырышты қабатында созылмалы гастрит пен ойық
жараның түзілуініц себепшісі деп есептейтін грамтеріс спнраль тәрізді бактерия
НеІісоЬасІег руіогі анықталған. Бұл коздырғыш анықталганда емдеу үшін внсмут үш
калий дицитратын, метронидазол және антибнотиктер (тетрациклін, кларитромицин және
амоксициллин) тағайыидайды.
327
айқын минералокортикондты белсенділігіне байланысты. Соңғысы ағзада
судың, натрнй иондарының ұсталуымен көрінеді; ісінулер, гнпертензия,
гипокалиемия' дамиды. Спироиолактон бұл әсерлерді кайтарады, бірақ, емдік
әсерін жоюы да мүмкін. Тназидтер тобының зәр айдағыштары
карбеноксолонның гастропротекторлық әсеріне әсер етпей, ағзада судың
ұсталуына кедергі жасайды.
15.1. Кесте. Асқазан мен он екі елі ішектің ойық жарасының
фармакотерапиясы
		Әсерлері		
Препаратгардьитопгары	НСІсекрециі сьнвдтемен- деуі	НСІбейтарапгау	Гастропротек- торлық әсер	НеІісоЬасІег руісо-ға антибак- териалдақәсер
Протощьвс насостыц пбнторпры Омепрвюл Лансопразол Пантоцюпраюл Рзбепраэол			+	
Нггвтмшвк ракшорпараь» тпегішгері Рагепидан Фамоткиин Низатиднн Цнепщин				
Пиреязепин Пропантелин Аіропвд			+	
АнгацңдгікЗаттар Мапойтотъгы Каиьций зарбонаты Алкывдий гңдрогоіъгы Гастрафотекгорлар Мгалфостол Сукралфат Карбенжсолон Висмүт үпжалгё двдиграты	+		+	+
Анінбакгертдііы заттар Амоксицнллин Кіиритромицин Теірашяашн МеіЕювддаэол				
Ескерту. Негізгі әсер күлгін тік бұрыштармен белгіленген. Плюспен жеке
препараттардыц қосымша әсерлері көрсетілген.
1 Қүрамында сілтіпер бар ұқсас препарат Саұесі 8 (Ое^ІусуггһІ2Іпаіе<і Іідиогісе) жақсы
кетеріледі. Оның минералокортикоидтык белсенділігі мүлдем жок.
328
Асқазанның шырышты қабатында негізінен оның жасушаларының
зақымдаушы әсерлерге төзімділігін жоғарлататын және шырышты қабатта
мнкроциркуляцияны жақсартатын простагландиндер Е2, Қтүзілетіні белгілі.
Сонымен қатар, олар хлорлысутек қышқылының секрецнясын тежейді,
ал бикарбонаттар мен шырыштың секрецнясын жоғарылатады.
Простагландиндердің шырышты қабат жасушаларының регеиерациясын
ынталандыратыиы да анықталған. Негізінен мұндай препараттарды
гастропротекторлар ретінде тағайындаған қолайлы, бірақ, кейбір наукастарда
днарея шақыратын болғандықтан оларды қолдану шектелғен. Қазіргі
уақытта простагландиндер тобынан ойық жараға қарсы препарат ретінде
мнзопростол (ПГЕ^-дің синтетикалықтуындысы)қолданылады. Ол
энтералды енгізгенде тнімді. Әсіресе, қабынуға қарсы стероидты емес
заттарды қолданғанда асқазаның шырышты қабатының зақымдануын алдын
алу үшін қолдануға көрсетілген. Асқазанның жедел ойық жарасында Н2-
гистамнндік рецепторлардың тежегіштерінен белсенділігі бойынша төмен.
Днареяны жиі туырады.
Гастропротекторларға пептидті жаралардан қан кетуді тоқтату үшін
қолданылатын соматостатннді дежатқызуғаболады.
Сонымен, гастропротекторлардың әсері әртүрлі зақымдаушы
факторлардан сактау арқылы асқазан мен он екі елі ішектің ойық жарасының
жазылуына қолайлы жағдайды қамтамасыз етуге бағытталған. Сондай-ақ,
асқазан мен он екі елі ішектің ойық жарасының регенерациясын тікелей
ынталандыратынариайыпрепараттарбар.Оларғанатрий оксифер-
рискорбоны, солкосерил, метилурацнл, II внта-
мнні, анаболикалық стерондтар жатады.
15.5.	АСҚАЗАННЫҢ МОТОРИКАСЫНА ӘСЕР ЕТЕТІН ЗАТТАР
Асқазанның моторикасын күшейтетін заттарға (прокинетикалық затгар
деп аталатындар) метоклопрамид(15;15.6 тарауды кара; шеткі және
орталық дофаминдік В2-рецепторлардыңантагоннсті, серотоннндік 5-НТ4-
рецепторлардың агоннсті), цнзапрнд (шеткі холннергнялық
ненрондардың тонусын тікелей емес жоғарлатады; серотоннндік 5-НТ4-
рецепторлардың агоннсті), домперидон(мотилиум;шеткідофаминдік
О2- рецепторларды тежейді) және басқа препараттар жатады. Оларды
асқазан ішіндегі заттардың жылжуы бұзылғанда, сонымен қатар
гастроэзофагиттік рефлюксте тағайындайды.
Асқазанның моторикасы жоғарылағанда холиноблокаторларды
(атропнн тәрізді заттар және ганглиоблокаторларды, екі әсерді де біріктірген
329
заттарды, мысалы бускопан мен пробантнн) және миотропты
әсері бар спазмолитнктерді (папаверия, но-шпа т.б.) қолданады.
15.6.	Қ¥СУ ТУДЫРАТЫН ЖӘНЕ ҚҮСУҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР
15.6.1.	Қ¥СУ ТУДЫРАТЫН ЗАТТАР
Құсу - бұл жүзеге асуына көптеген бүлшық еттер қатысатын
(асқазанның, аш ішектің, днафрагманың, кұрсак кабырғасының) күрделі
рефлекторлық акт. Ол кұсу орталығының әр алуан тітіркендіргіштермен
актнвтенуінен дамиды. Бұл жағымсыз көрініс тудыратын көру, ніс сезу, дәм
сезімдері болуы мүмкін. Вестибулярлық аппарат пен әргүрлі орналасқан
интерорецепторлардың тітіркенуі де құсудың себебі болуы мүмкін. Сонымен
қатар, кұсу орталығымен жібергіш деген атқа не болған, арнайы
хеморецепторлық аймақ байланысатыны анықталған.
Ол IV қарыншаның түбінде орналасқан. Жібергіш аймақтың
хеморецепторларының ынталануы кұсу орталығының қозуына әкеледі.
Аталған аймақгың нейрондарында дофаминдік О2-рецепторлар, серотониндік
5-НТ3-рецепторлар, м^-холинорецепторлар орналасатыны аныкталған.
Құсу шақыратын хнмнялық заттар жібергіш аймақтың
хеморецепторларына әсер етеді немесе кұсу орталығын рефлекторлы
қоздырады. Аталған аймақтың дофаминдік рецепторларын ынталандыратын
заттарға апоморфнн гидрохлорнді жатады. Апоморфнннің
орталық әсері, оны жібергіш аймаққа аз мөлшерде енгізгенде кұсудың дереу
дамитынымен дәлелденеді. Сонымен қатар, тәжірибеде кұсу қозғалысы
асқазан-ішек жолын толық алып тастағанда да апоморфннді парентералды
енгізгенде дамитыны көрсетілген.
Оймақгүл препараттары, қатерлі ісікке қарсы кейбір заттар
(хлорэтиламнндер және т.б.), морфнн жібергіш аймаққа қоздырғыш әсер
көрсетеді.
Құсу орталығын рефлекторлы қоздыратын заттарға термопсис
және ипекакуана препараттары жатады, бірақ, оларды құсу тудыру
үшін қолданбайды (13; 13.3 тарауды қара). Энтералды енгізгенде олар
асқазаяяыц рецеяторларыя ыяталаядырады жэне үлкен мөлшерде
рефлекторлы түрде құсу тудырады. Бұл препараттардың әсер етуші заттары
(термопснннің, эметиннің) сорылғанда жібергіш аймақтың
хеморецепторларына тікелей қоздырғыш әсер көрсетеді.
Тек шеткі әсерді асқазанның шырышты кабатын тітіркендіретін м ы с
330
сульфаты және мырыш сульфаты көрсетеді.Олардыэнтералды
енгізгенде құсу рефлекторлы түрде дамиды және жібергіш аймак бұзылғанда
жонылмайды.
Вератрум алкалоидтары өзіне тән әсер көрсетеді. Олар
кезбе жүйкенін, афферентті талшықтарыиьінтүйінді ганглийлерін (§. побозшп)
ынталандыру салдарынан құсу шақырады.
Құсу шақыратын заттар шектеулі қолданылады. Кейде жедел
улануларда, асқазанды шаю қандай да бір себептермен қнын болса
апоморфинді (тері астына енгізеді) тагайындайды. Сонымен қатар^ аломорфин
маскүнемдікті емдеуде этил спиртіне теріс шартты рефлекс тудыру үшін
қолданылады.
Апоморфннді асқазан күшті қьішқылдар және сілтілермен күйгенде,
асқазан мен он екі елі ішектің ойық жарасында, өкпеден қан кетуі мүмкін
өкпе ауруларында, жүрек ауруларының ауыр түрлерінде қолдануға
болманды. Кұсу орталығын тежейтін заттармен (мысалы, наркозға арналған
заттармен) уланғанда апоморфнн тиімсіз.
15.6.2.	ҚҰСУҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР
Құсудың шығу тегіие байланысты құсуға қарсы әр түрлі заттар
қолданылады. Мысалы, тербелісте (теңіз, әуе ауруы1) құсу вестнбулярлы
аппараттың шамадан тыс қозуына байланысты, сол жерден импульстер
мишықтың катысуымен (онда м-холинорецепторлар және Н^-гнстаминдік
рецепторлар аныкталған) құсуорталығынатүседі. Вестибулярлықаппараттың
қозғыштығы жоғары адамдарға алдын алу үшін кұрамында скополамнн бар
дәрілік заттарды қолдануға ұсыныс беріледі. Тербелістерге қарсы өте кең
тараған препараттың бірі “Аэрон”1 2 таблеткасы болып табылады. Оларды
жолға шығар алдында 30-60 мнн бұрын (самолетте, пароходта) қабылдайды.
Әсер ету ұзақтығы 6 сағ.
Тербетуце тыныштандыратын және холинобпокаторлық каснеттері бар Н,-
гистамнндік рецепторлардың тежегіштері дипразин және димедрол да тиімді.
М-холнноблокаторлар мен гистамннге қарсы заттардың құсуға қарсы
механизмінде олардың кұсу орталығына тікелей әсері маңызды рөл алуы мүмкін.
Екі топ заттарының жанама әсерлеріне ұйкышылдык, ауыз қуысының
құрғауы, аккомадацияиың бұзылуы жатады.
1 Мұндай жағдайларды көбінесе “козғалыс яуруы” деген терминмен атайды.
2“Аэрон” таблеткасыныңқұрамына м-холиноблокатор скополамнн және камфорлы-
қьшжылды гиосциамин кіреді.
331
Жібергіш аймакты тежейтін құсуға қарсы белсенді зат бензамнд
туындысы метоклопрамид (реглан, церукал). Оның орталық
әсерлері, құсуға қарсы әсерін қоса, дофамнндік О,- рецепторларды, ал
үлкен мөлшерде серотониндік5-НТ3-рецепторлардытежеугеде байланысты.
Метоклопрамид амнназинге қарағанда едәуір белсенді және таңдамалы әсер
етеді. Соңғысы оның құсуға қарсы әсері жалпы тежелу тудырмауымен
көрінеді. Метоклопрамидті асқазан мен он екі елі ішектің ойық жарасында,
метеоризмде, ас қорыту жолдарының днскинезиясында қолданады. Бұл
жағдайда метоклопрамидтің асказанменашішектіңмоторикасынкүшейтіп,
асқазанның қуысындағы заттардан тез босауын жылдамдату қабілеті
ескерілген. Препарат өңештің төменгі сфинктерінің тонусын жоғарылатады.
Тоқ ішекке әсер етпейді. Сонымен қатар, метоклопрамнд өт қапшығы мен
өт жолдарында қысымды жоғарылатады, Одди сфннктерінің тонусын
төмендетеді.
Құсуға қарсы әсер спектрі бойынша метоклопрамид антипсихотикалық
заттарға ұқсас. Оны негізінен асқазан-ішек жолдарының шырышты
қабатының тітіркенуіне байланысты кұсуларда, ойық жарада, гастритте,
колитте, асқазан-ішек жолдарының обырында, сәуле ауруында, уремияда
және т.б., асқазаи ішіндегі заттардың жылжуы бұзылғанда, рефлюкс-
эзофагитте қолданады. Тербетуде ол тнімсіз.	’
Жанама әсерлерінен ұйқышылдық, кұлақта шуыл, ауыздың кұрғауы
болуы мүмкін. Үлкен мөлшерде ол паркннсонизм құбылысын тудырады.
Препаратты ішке, көктамырға және бұлшық етке енгізеді.
Фенотиазин туындыларынан құсуға қарсы белсенділігі жоғары препарат
тиэтилперазин (торекан) қолданылады. Хеморецепторлық аймақтың
дофаминдік рецепторларын тежеуден басқа, тнэтнлперазиннің кұсу
орталығына тікелей тежегіш әсер көрсететіні жөнінде мәліметтер бар.
Сондықтан ол құсуға қарсы жан-жакты зат болып табылады. Препарат
науқастармен жақсы көтеріледі. Кейде ауыздың құрғауы, ұйқышылдық,
тахикардия, гипотоння, ұзақ қолданғанда паркинсоннзм дамиды.
Құсу орталығының жібергіш аймағының дофамнндік рецепторларын
тежейтін фенотиазин (этаперазнн, трнфтазин және т.б.) және
бутирофенон туындыларының (галоперидол) кұсуға қарсы айқын
белсенділіктері бар. Олар әсері жібергіш аймакқа бағытталған заттармен
(оймакгүл гликозидтері, апоморфин және т.б.) тудырылған құсуларда тнімді.
Бұл препараттар операциядан кейінгі кезенде, сәуле ауруында, жүктілік
токсикозында дамыған құсуларды да қайтарады. Тербетуде олар тиімсіз.
Дофамнндік В2-рецепторлардың антагоиисті домперндон
(мотилиум) болып табылады. Ол құсуға карсы және прокннетикалық зат
332
ретінде қолданылады. Гематоэнцефалды тосқауылдан нашар өтеді.
Гиперпролактннемия тудыруы мүмкін.
Құсуға қарсы белсенді заттарға серотониндік 5-НТ3-рецепторларды
(ОЖЖ-де жәие шетте) тежентіи бірқатар препараттар жатады. Солардың бірі
ондансетрон (эметрон) болып табылады. Ол негізінен қатерлі
ісіктердің химиятерапнясына немесе сәуле ауруына байланысты құсуды
алдын алу және қайтару үшін қолдаиылады. Оны ішке және көктамырға
енгізеді. Жақсы көтеріледі. Кейде бастың ауыруьш, бастың айналуын, іш
қатуын шақырады. Метоклопрамидтен айырмашылығы дофаминдік
рецепторларды тежемейді, сондықтан эстрапнрамидалық жүйе жағынан
бұзылыстар тудырмайды.
Осытоппрепараттарына гранисетрон (кнтрил) жатады.
Глюкокортнкоидтардың да (дексаметазон және т.б.) құсуға қарсы
белсенділіктері анықталған.
15.7.	ГЕПАТОПРОТЕКТОРЛЫҚ ЗАТТАР
Бұл топтың препараттары бауырдың зақымдаушы факторларға
төзімділігін жоғарылатады, қызметінің қалпына келуіне ыкпал етеді, оның
детоксикалық мүмкінділігін күшейтеді. Гепатопротекторлық әсер
гепатоциттердегі метаболитгік үрдістердің қалпына келуімен, микросомалды
ферменттердің белсенділігінің жоғарылауымен, жасуша мембранасы
қызметінің қалпына келуімен көрінеді. Гепатопротекторларды жедел және
созылмалы гепатитте, бауырдың дистрофиясы мен циррозында, бауырдың
уытты зақымдануында, соның ішінде маскүнемдікке байланысты, қолданады.
Л е г а л о н шұбарала тікен (пятннстая расторопшн) өсімдігінің
жемісінен (ЗіІуЬит тагіапит Ь.) алынады. Бұл өсімдіктің кұрамына
гепатопротекторлық әсері бар бірқатар флавоноидтар -силнбинин (силибнн),
силидианин және силикристин (бұл қосылыстар қоспасының жалпы аты
“силимарин”) кіреді. Белсенділігі аса жоғары силибилин, ол тәжірибелік
зерттеулерде де қолданылады. Мысалы, жануарларға жасалған тәжірнбеде
гепатоксикалық әсері бар бірқатар заттармен уланғанда (парацетомол,
фторотан, метотрексат, фенотназин туындылары) силнбилиннің бауырды
қорғайтыны көрсетілген.
Легалонның гепатопротекторлық әсер механнзмін гепатоциттердің
мембранасын тұрақтандыруымен, оның аңтиоксиданттық белсенділігімен,
белок сннтезін ынталандыруымен, фосфолнпндтер алмасуын қалпына
келтіруімен, бауырда глутатионньгң қорын сақтап тұруымен байланыстырады.
333
Легалон флавоноидтар қоспасынан және сол көрсетілген өсімдік
кемісінің сығындысынан тұратын қосынды препарат болып табылады.
Іраже, капсула және ішке қабылдауға арналған эмульсня түрінде
иығарылады. Биожеткіліктігі 20-50% кұрайды. і ~ 6-8 сағат (силнбин
тнін). Аз бөл ігі өзгермеген түрде бүйрекпен, үлкенбөлігі— конъюгаттүрінде
шек арқылы шығарылады. Препарат науқастармен жаксы көтеріледі. КеЙде
щареятудырады.
Жекефлавоноид- силнбнннің препараты- днгндросук-
I н я а г натрий т ұ з ы алынған; боз арамкұлақ (бледная поганка)
гаңырауқұлағымен уланғанда көктамырға енгізуге арналған.
Бұлтоппрепараттарына адеметнонин(гептрал)жатады. Ағзаның
эарлықтіндеріменсүйыктыкгарындааныкталатьш эндогеңді 8-аденозил-
^-метиониннің сиитетикалык аналогы.
Гепатопротекторлық әсер механизмі мембраналық фосфолнпидтер
:ннтезінің белсенденуіне (препарат метил топтарының донаторы болып
габылады), цистеиннен (адеметиониннін, метаболиті) детоксикалық қасиеттері
5ар глутатион, сульфатгар және таурнн түзілуіне байланысты.
Сонымен қатар, адеметиониннің антидепресснвті белсенділігі бар, бас
ынында моноаминдердің алмасуын белсендендіреді. Ауыру сезімін басатын
және қабынуға қарсы әсері де аныкталған.
Препарат асқазан-ппек жолынаи жақсы сорылады. Оның үлкен бөлігі
бауырдан біріншілік өткенде метаболизмге ұшырайды, соған байланысты
биожеткіліктігі өте төмен. Қан сарысуындағы барынша жоғары
концентрациясы 3-5 сағ кейін жниалады. Біраз мөлшері ОЖЖ-не өтеді.
Адеметионин қан сарысуы белоктарымен аз дәрежеде байланысады. I ~
1,5-2 сағ. Препаратгың көп бөлігі метаболизмге ұшыранды. 16%-теназ бөлігі
алғашқы 48 сағ ішінде зәрмен және 23% экскременттермен (72 сағат ішінде)
шығарылады.
Адеметионинді ішке, көк тамырға және бұлшықетке енгізеді.
Бауыр ішілік холестазда (бауырдың жедел және созылмалы ауруында)
колданады. Препараттың депрессиядағы, дегенеративті артропатиядағы,
миелопатиядағы тиімділігі зертгелуце.
Липой кышқылының (тноктацид-600; тиоктов қышқылы) да
гепатопротекторлық белсенділ ігі бар. Ол бауырдыңдетоксикалық кызметін
күшейтеді, антиоксиданттықәсер көрсетеді, липидтер және көмірсу алмасуын
реттеуге катысады. Бауыр ауруларында (Боткнн ауруы, созылмалы гепатнт,
бауыр циррозы), интоксикацияларда, коронарлық атеросклерозды кешенді
емдеуде, диабеттік полииевропатияда қолданады.
Жанама әсерлерінен днспепсиялық бұзылыстар, теріде бөртпелер
байқалуы мүмкін.
334
Кешендіпрепарат эссенциаленін дегепатопротекторлыкәсері
аиықталган. Оның құрамына жасуша мембранасын қалыптастыратын
фосфолнпидтер, көп канықпаған май қышкылдары және бірқатар витаминдер
кіреді. Препаратты ішке және көк тамырга енгізеді.
15.8.	ӨТ АЙДАЙТЫН ЗАТТАР
Өттің кұрамында ішекте майларды ұсақтайтын (эмульгирлейтін),
олардың және маңда еритін витаминдердің сорылуына ықпал ететін өт
кышқылдары бар. Өттіңжеткіліксіздігі оныңбауыржасушаларындатүзілуінін
бұзылуына немесе өт жолдарынан он екі елі ішекке түсуінің киындауына
байланысты болуы мүмкін. Соған байланысты меднциналык практика үшіи
өт андайтын заттардың екі түрі кызығушылық туындатады.
I.	Өттің түзілуін ынталандыратын заттар (холеретнка1 иемесе
холесекретнка)
II.	Өттің шығарылуына әсер ететін заттар (хологога1 2 немесе
холекинетика)
Өттің түзілуін ынталандыратын заттар әр түрлі топтардың
препаратгарымен келтірілген. Оларға жатады:
7.	Өт препараттары
“Холензнм” таблеткасы
2.	Өсімдік тектес препараттар
Холосас3
3.	Синтетикалық препараттар
Оксафенамид (осалмид)
Келтірілген барлық өт айдағыш заттар бауыр жасушаларымен өттің
өидірілуіи жоғарлатады. Әсіресе өт қышқылдары оның күшті
ынталандырғыштары деп есептеледі. Холеизимге (құрғак өттен тұрады) осы
әсерімен катар орын басушы қызмет біріктірілген.
Оксафенамид өттің тек түзілуіне ғана емес, оның бөлінуіне де
(спазмолитикалық әсер көрсетеді) әсер етеді. ¥зақ қолданғанда іш жүргізетін
әсер көрсетеді.
Өтайдайтынзаттарретінде соныменқатар, циквалои, нико-
днн, құмдық салаубас гүлінің препараттары, жү-
гері шашағы және т.б. қолданылады.
Өттің бөлінуіне әсерететіи заттарғаОдднсфннкгерін
босаңсытатын (бауыр-ұйқы безі ампуласының сфинктері) заттар, м-
холиноблокаторлар және мнотропты әсерлі спазмолитнкгер жатады.
1 Грек тіл. сһоіе - өт, гһео - ағу.
2Гректіл. сһоіе - өт, а#о - айлаймын.
3 Итмұрын жемісінің қоюландырылған сығындысының препараты.
335
Өт айдайтын белсенді зат - он екі елі ішектің гормоны холецис-
г о к н н н н (панкреозимин). Ол 33 аминқышқылының қалдығынан тұратын
пептид. Оны шошқаның он екі елі ішегінің шырышты қабагынан алады.
Холецнстокнннннің сннтетикалық соңғы фрагменті (октапептнд) де
колданылады. Холецистокииин және синтетикалық окталептид өт қапшығын
жнырылтады. Сонымен қатар, олар ұйқы безінің де секрециясын
ынталандырады және асқазанның хлорлысутек қышқылы босап шығуын
гежейді. Оларды диагностикалық мақсатта өт қапшығының жнырылғыш
қаснеті және оның кұрамы жонінде мәлімет алу үшін қолданады.
Магний сульфатын зонд арқылы он екі елі ішекке енгізеді,
өт қапшығының рефлекторлы жнырылуын және Оддн сфннктерінің
босаңсуын тудырады.
Өт айдайтын заттарды созылмалы гепатитте, холангитге, созылмалы
холециститге қолданады. Олардың барлығьш, көк тамырға енгізуге арналған
холецнстокининнен басқа,ішкеенгізеді.
15.9.	ӨТ ТАСТАРЫНЫҢ ЕРУІНЕ ЫҚПАЛ ЕТЕТІН ЗАТТАР
(ХОЛЕЛИТОЛИТИКАЛЫҚ ЗАТТАР)
Өт қапшығындағы кішірек холестернндік тастардың (4% -ке жуық
кальций тұздарынан тұратын) еруін тудыратын жекепеген дәрілік заттар белгйгі.
Табнғиөтқышқылдары1 -хенодезоксихолий (хеноднол,хенофалк)
және урсодезоксихолнйдің (урсоднол, урсофалк) осындай
қасиеттері бар. Оларды қолдану холестериннің өттегі концентрациясының
азаюына әкеледі. Бұл хенодезоксихолий қышқылы үшін гепатоциттерде
холестерин синтезінің тежелуіне байланысты. Урсодезоксихолий қышқылы
эндогенді және экзогенді холестернннің ішектен сорьшуын және бауырда
холестернннің өндірілуін тежейді. Осы препараттардың әсерінен өтте
холестерин деңгейінің төмендеуі от қалшығында холестериндік тастардын
түзілу мүмкіңдігін азайтады. Өгте холестерин мен өт қышқылдары арасындағы
катынастың өзгеруі холестериндік тастардың біртіндеп еруіне ықпал етеді.
Көрсетілген холелитолитикалық заттар науқастардың тек біраз бөлігінде
ұзақ қолданғанда (1 жыл және одан да артық) тиімді. Ішке енгізеді. Жағымсыз
әсерлерінен днарея, канда аминотрансфераза деңгейінің жоғарылауы, терінің
1 Адамдардаөтқыіпкылы(холнй) жәнехенодезоксихолнй кыщқьілы негізгі алгашкы
өт қышқылдары болып табылады. Урсодезокснхолнй қышқылы аз мөлшерде өндіріледі.
Оның едәуір бөлігі агацын өтіиде (лат. игхия - аю) кездеседі.
336
қышымасы және т.б. байқалады. Жанама әсерлерді көбінесе
хенодезоксихолий кышқылы шақырады. Сондықтан урсодезоксихолий
қышқылын қолданған жөн бірақ, ол бағасы қымбат тұратын препарат. Кейде
екі өт қышқылын жұптастырады. Бұл заттарды холестериндік тастарды еріту
үшін қолданудан басқа, урсодезоксихолнй қышқылын билиарлы бауыр
циррозында тағайындайды.
15.10.	ҮЙҚЫ БЕЗІНІҢ ЭКСКРЕТОРЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ
БҮЗЫЛҒАНДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
¥йқы безінің секрецнясын ішек гормондары секретин (27
амннқышқылынантұратынпептид)және аздәрежеде холецистоки-
н и н ынталандырады. Секретин (холецистокиннн сияқты) шошқаиың он екі
елі ішегінің шырышты қабатынан және синтетикалық жолмен алынады. Оны
днагностикалық мақсаттй қолданады. Көктамырға енгізеді.
¥нқы безінін жетіспеушілігінде орын басушы ем үшін п а н -
креатинді (ірі кара малдың кептірілген ұйқы безінен алынған ұнтақ)
қолдануға болады. Ол трипсин мен амилазадан тұратын ферментті препарат
болып табылады. Панкреатинді созылмалы панкреатнтте, эитероколитте
қолданады. Оиы тамак алдында ішке (препаратты сілтілі сумен - боржоммен
жәнет.б.)1 тағайындайды.
Кейбір жағдаЙларда ұйқы безінің секрециясын тежейтін
заттарды (м-холиноблокаторларды) қолданады (мысалы жедел панкреатитге).
15.11.	ІШЕК МОТОРИКАСЫНА ӘСЕР ЕТЕТІН ЗАТТАР
Ішектің спастикалық жағдайларында оның тонусын жэне г$озгалыс
белсенділігін төмендету үшін холиноблокаторлық заттарды -
м-холнноблокаторларды(атропин тобы)жәнегангпиоблокаторларды
(пнрилен, бензогексоннй), миотропты әсерлі спазмолитиктерді
де (мысалы, папавернн гндрохлорнді, н о-ш п а) қолданады.
Ішек моторнкасының тежелуі адреномнметнктерді енгізгенде де
байқалады.
1 Асқазан мен ішектің асқорыту қызметінің жетіспеушілігінде комплексті
препараттарды: мезим форте (құрамыида амилаза, лнпаза және протеаза бар
панкреатиннен тұрады), панцитрат (құрамында липаза, амилаза, протеаза бар
шошқаның ұйқы безінен алынған панкреатиннен тұрады), панзинорм (кұрамында
асказаннын шырышты қабатының сығындысы, өт сығындысы, панкреатин,
амннқышқылдары бар), ф е с т а л (құрамында лнпаза, амилаза, протеаза, от компонекгтері
бар),дигестал (құрамындапанкреатин,өтсығындысы,гемнцеллюлозабар) қолданады.
337
Жеделжәнесозылмалыднареядакөбінесе лоперамнд(имодиум)
қолданады. Ол құрылымы бойынша опноидты анальгетиктерге (фентанил
және т.б.) ұксас фенилпнперндин туыидысы болып табылады. Оның әсер
ету прннципі, ішектің опнондты ц-рецепторларына әсер етіп, оның
перистальтикасын тежеу. Препарат ОЖЖ-не нашар өтеді. Ауыру сезімін
басатын әлсіз әсері бар. Ішек моторнкасына ұқсас тежегіш әсерді апиын
препараттары да көрсетеді.
Іиіекке ынталандыргыш (прокинетикалық) зсерді эфферентгі және
аффереитгі нннервацияға, сонымен қатар, тегіс салалы бұлшык еттерге
тікелей әсер ететін заттар көрсетеді.
Ішек моторнкасы холннергнялық жүйкенің тонусы жоғарылаганда
күшейетіні белгілі. Соған байланысгы ішектің гилотониясы мен атониясында
холиномнметикалық белсенділігібар препараттарды (а
цеклндин, прозерин, бетанехол)қолданудыұсынады.Сонымен
қатар, серотоннндік 5-НТ4-рецепторлардың агонистері (цнзаприд),
мотилиндік1 рецепторлардың агонистері (эрнтромицин, олеандомицин) және
де миотропты препараттар (вазо пресснн) қолданылады.
Ішектің жиырылғыш белсенділігін күшейтетін заттарға іш жүргізетін
затгар да жатады.
15.11.1.	ІШ ЖҮРГІЗЕТІН ЗАТТАР
Іш жүргізетін заттардың жіктелуі төмендегідей болуы мүмкін.
I.	Бейорганнкалык заттар
Тұзды іш жүргізгіштер
Магний сульфаты
Натрий сульфаты
II.	Органнкалық заттар
І.Өсімдік тектес
а)	Өсімдік майлары
Кастор майы
б)	Құрамында антрагликозидтер бар препараттар
Сынғақ итшомырт қабығының (крушннаның) сұйық
сығындысы (кұрғак)
1 Мотилин-аскязан-ішекжолынынмоторикасынынгаландыратын гастроинтестиналды
пептид. Асқазанның антралды бөлігіндегі және он екі елі ішектегі арнайы рецепторлармен
әсерлеседі.
338
Рауғаш (ревень) таблеткасы
Кассня (сенна) жапырағының сығындысы
2. Синтетикалық заттар
Фенолфталенн
Изафеинн
Тұзды іш жүргізетіндер магиий сульфаты және н а т р н й
сульфаты асқазан-ішек жолынан нашар сорылатын нондар (М§2+,
$О42’) түзіп днссоцияланады. Ішек куысында осмостық қысьгмокоғарылап,
химустың сұиық бөлігінің және асқорыту сөлдерінің абсорбциясына кедергі
жасанды. Ішек қуысындағы заттың көлемі үлғайып, механорецепторларды
қоздырады. Бұл кезде ішектің пернстальтнкасы күшейеді. Тұзды іш
жүргізетіндер ішектің өне бойына әсер етеді.
Тұзды іш жүргізетіңдерді жедел басталған іш қатуда және химиялық
заттармен улануда (тұзды іш жүргізетіндер олардың сорылуын ұстайды)
қолданады. Іш жүргізетін әсері 4-6 сағаттан кейін басталады. Әсерін
жылдамдату үшін тұзды іш айдайтындарды 1 -2 стакан сумен ішеді.
Ішектің өне бойына үлпімәлік (клещевина) осімдігінің тұқымынаи
(Кісіпиз соттипіз) алынатын кастор майы әсер етеді. Он екі елі
ішекте лнпазаның әсерінен кастор майынан рицинол қышқылы түзіледі.
Соңғысы ішектің рецепторларын тітіркендіреді, сірә, нондардың
тасымалдануын бұзады, судың сорылуын ұстайды. Бұл ішек моторикасының
жоғарылауына әкеледі және оның босауын жылдамдатады. Әсері 2-6 сағагтан
кейін басталады. Кастор майын жедел дамыған іш қатуда қолданады. Оны
майда ернтін қосылыстармен улануда қолдануға болмайды.
Тоқ ішекке айрықша әсер ететін іш жүргізетін заттардың (құрамында
антрагликозндтер бар препараттар, фенолфталенн, нзафенин) үлкен
практнкалық маңызы бар. Бұл препараттарды қолдануға негізгі көрсету -
созылмалы іш қату. Көбінесе оларды ұзақ, кейде бірнеше жылдар қолдануға
тура келеді. Сондықтан, осы мақсатта ішектің өне бойына әсер ететін іш
жүргізетін заттарды қолдануға болмайды, себебі, олар ас қорытуды және
қоректік заттардың сорылуын бұзады.
Құрамында антраглнкозндтер бар (қанттан және антрацен
туыидыларынан тұрады, мысалы эмодин, хризофан қышқылы) осімдік тектес
препараттардаи сынғақ итшомырт қабығының (крушина,
ольха тәрізді сынғақ нтшомырт кабығынан - Ғгап§иІа аіпиз МПІ.), р а у-
ғаш тамырынан (ревень, тангут рауғашының тамырсабағынан -
339
Кһеит раітаіит), Саззіа асиіі/оііа Әеі. және Сазхіа ап^изіі/оііа Уаһі.
(сенна) өсімдіктерінен алынған кассия ж а п ы р а ғ ы н ы ң (/Ыіит
Зеппае) препараттары қолданылады.Бұл препараттардыңәсеретуші
заттары аш ішекте жартылай сорылады және тоқ ішекте бөлінеді, ал
бактериялық флораның әсерінен тікелей тоқ ішекте жартыпай босап шығады.
Антрацен туындылары тоқ ішектің рецепторлық кұрылымдарын тітіркендіріп,
су мен электролнттердің сорылуын ұстай отырып, оның пернстальтнкасын
күшейтеді. Іш жүргізетін әсері 8-12 сағаттан кейін басталады. Әдетте мұндай
препараттарды ұйыктар алдында береді; әсері келесі күні білінеді.
Созылмалы іш қатуца синтетикалык препараттар фенолфталеин
(пурген) таблетка түрінде және изафенин (эулаксин, фенизан)
қолданылады.
Фенолфталеин аш ішекте сорылады, одан кейін тоқ ішекте бөлініп, су
мен электролиттердің сорылуын ұстай отырып, рецепторлық кұрылымдарға
тітіркендіргіш әсер көрсетеді. Іш жүргізетін әсері 6-8 сағаттан кейін дамиды.
Фенолфталеин наукастармен жақсы көтеріледі. Бірак, ұзак қолданғанда
препарат кумуляцияланады және бүйрекке қолайсыз әсер көрсетуі мүмкін
екенін ескерген жөн. Аллергиялықреакциялар болуы мүмкін. Сілтілі ортада
фенолфталеин зәрдің түсін және экскременттерді қызыл түске бояйды.
Изафеннннің іш жүргізетін әсері ішекте дноксифенилизатин босап
шығуына байланысты. Изафенин әсер ету сипаты бойынша фенолфталеннге
ұқсас, бірақ уыттылығы азырақ.
1ш жүргізетін заттарды ұзак қолданғанда оларға бейімделу дамуы
мүмкін. Мұңдай жағдайда әртүрлі препаратгарды алмастырып қолданған жөн.
Химиялық инертті сұйық майлардың да іш жүргізетін әсері бар, мысалы
вазелнн майы (жұмсартатын заттарға жатады).
Тоқ ішек қуысындағы заттарды жұмсартатын заттарға синтетикалық
дисахаридтер (лактулоза,сорбитол) жатады. Олар аш ішекте
мүлдем сіңірілмейді. Тоқ ішекте бактериялар әсерінен органнкалық
қышқылдар түзіп метаболизмге ұшыранды. Соңғылары сіңірілмейді және
осмостық қысымның жогарылауына, тоқ ішек қуысындағы заттардың
көлемінің ұлғаюына және соған сәйкес оның перистальтикасының күшеюіне
әкеледі.
Ішектіңтез босауыүшінкейдеглицериндік суппозито-
рияларды қолданады. Олар шырышты қабатқа тітіркендіргіш әсер
көрсетеді және тік ішектің жиырылуын ынталандырады. Әсері 15-30 мин
кейін дамиды.
340
16 Т а р а у
ЗӘР АЙДАЙТЫН 3 АТТАР (ДИУРЕТИКТЕР)
Зәр айдайтын заттар негізінен ағзадан суцың артык мөлшерін
шығаруға және әр түрлі себепті ісінулерді қайтаруға арналған. Оларды
артериялық қысымды төмендету үшін де қолданады. Сонымен қатар,
жекелеген препараттардыхимиялықзаттармен уланғанда олардың ағзадан
элиминациясын1 жылдамдату үшін қолданады.	,
Зәрайдайтын заттармен диурездіңжоғарылауы олардың зәртүзілуіне
әсеретуіне байланысты. Сонғысының 3 үрдістентұратыныбелгілі: сүзілу,
реабсорбция және секреция.
Зәр түзілу қан сарысуының тамыр шумақтары капиллярының
мембранасы мен оның капсуласы арқылы сүзілуінен басталады. Осы
мембраналардың саңылауынан тек салыстырмалы молекулалық салмағы
үлкен белоктар, олармен байланысқан заттар және липидтерден басқасы,
қан сарысуы дерлік өтеді. Ересек адамдарда тәулігіне 170 л жуық су сүзіледі,
соның ішінде тек 1,5 л зәрмен бөлінеді. Шумақтық сүзілу бүйрек
капиллярыидағы гидростатнкалық қысымға, қан сарысуының сүзілмеген
бөлігіидегі онкотикалык қысымға және қызмет атқарып тұрған шумақтың
санынатәуелді.
Реабсорбция және секреция үрдістері нефронның өне бойында:
проксималды өзекшелерде, нефрон ілмегінде (Генле ілмегі), дисталды
өзекшелер мен жинағыш түтіктерде жүреді.
Проксималды өзекшелерде натрий ионының белсеиді реабсорбциясы
жүзеге асады. Бірмезгілде пассивті түрде хлор және калий нондары да
реабсорбцняланады. Карбоангидраза ферментінің қатысуымен
гидрокарбонаттың (НСО3‘) реабсорбциясы жүреді. Калнй иондары дерлік
реабсорбцияланады. Жалпы проксималды өзекшелерде фильтраттың 70-80%-
ке жуығы реабсорбцияға ұшырайды. Осы үрдістердің нәтижесіиде өзекше
ішіндегі сұныктық изоосмостық (қан сарысуы мен интерстициалды
сұныктыққа қарағанда) күйде қалады.
Нефрон ілмегінің төмендеген бөлігінде натрий
реабсорбциясы дерлік жүрмейді, бірақ, су түтікшелерден жақсы өтеді.
Түтікше ішіндегі сұйыктықгиперосмостык күйге ауысады және сол күйіиде
нефрон ілмегінің өрлеген жіңішке бөлігіне түседі.
Нефрон ілмегінің өрлеген жуан бөлігінде хлор
және натрий иондарының белсеиді реабсорбциясы жүреді. Нефронның бұл
1 Лат. тіл. еіітіпаге - шығару
341
бөлігі суцы аз өткізеді. Сондықган өзекше ішіндегі сұйықтық алғашқыда
изоосмостық, ал одан кейін нефронның өрлеген бөлігімен жылжуы бойынша
гипотониялык күйге ауысады. Сондай-ак, мвды қабаттағы интерстнциадды
сұйыктық гипертониялық күйде болады. Соңғысы нефронның төмендеген
бөлігі мен жинағыш түтікшеден судың реабсорбциясы үшін өте маңызды.
Дисталды өзекшелерде, оның бастапқы бөлігінде, натрий
реабсорбциясы судың реабсорбциясынсыз жүреді (хлордың да). Бұл
сұйыкгыкгың гипотониялығын одан әрі арттырады. Бірақ, өзекшелердің соңғы
бөлігівде су да реабсорбцияланады (сірә, бұл вазопрессннмен реттеледі).
Дисталды өзекшелердің үштен бір бөлігінде сұйықтық изотониялық
(жинағыштүтікшегедейін) күйгеауысады. Дисталдыөзекшелерүшін калий
және сутегі новдарының пасснвті секрециясы тән. Секрецияланатын калий
иовдары, зәрде аныкталатын калий иондарының көзі болып табылады.
Зәр түзілуі жинағыш түтіктерде аяқталады. Осы жерде (және дисталды
өзекшелерде) минералокортикоид альдостеронға тәуелді натрий ионының
реабсорбциясы және калий ионының секрециясы жүреді. Сонымен қатар,
натрнйдің белсевді реабсорбциясы альдостеронға тәуелсіз де жүзеге асады.
Гипофиздің артқы бөлігінің гормоны вазопрессинмен (антидиуретикалық
гормон) реттелетін суцың пасснвті реабсорбциялануы маңызды кезең болып
табылады. Осымен қатар калий және сутегі иовдарының секрециясы жүреді.
Әдетге суцың жеткілікгі мөлшерінің жинағыш тутіктердереабсорбциялануына
баиланысты зәр біртіндеп гипертониялық күйге ауысады. Бірак, акырғы зәрдің
осмостық қаснеті агзаның және шығарушы жүйенің жағдайына байланысты
кең аралықта ауытқуы мүмкін (гипер- жағдайынан гипоосмостыққа дейін).
Зәр түзілу үрдісі нейрогуморалды бақылауда болады. Гормондық
әсерлер маңызды рөл атқарады. Жоғарыда айтылғандай, гипофиздің артқы
бөлігінің гормоны (вазопресснн) судың реабсорбциясын реттейді. Бүйрек
үсті безінің қыртысты қабатының гормондары, әсіресе,
минералокортикоидтар (мысалы, альдостерон) натрий және хлор иондарының
шығарылуына әсер етеді. Сонымен қатар, жүрекшенің арнайы
жасушаларывда айқын натрийурез тудыратын және диурезді жоғарлататын,
жүрекшелік натрийуретикалық фактор' бөлінген. Бұл фактордың
1 Жүрекшелік натрийуретикалык пептңд (ЖНП,- 28 амииқышқылынан тұрады)
секреторлық грануламеи толғаи жүрекше жасушаларында кездеседі. Мембраналық
гуанилатциклазамеи байланысқан арнайы рецепторлармеи әсерлеседі. Олардың ынталануы
жасушаішіндецГМФмөлшерінін жоғарылауынаәкеледі. ЖНП негізгі әсерлері: иатрий
ионының, Н^О шығарылуыиың жоғарылауы; тегіс саігалы бұлшық етгің босаңсуы, қан
тамырларының өпазгіпггігінің жоғарылауы. Диуретикалық әсері сүзілудің жогарылауына
(бүйрекгің афферентгітамырларыкеңейеді,алэфферентгісітарылады) жәиепроксималды
өзекшелерденатрийионыиьінреабсорбцияиын тежелуіие байланысты.
342
күрылымы анықталған (пептид болып табылады) және оның синтетикалық
аналогы (атриопептин, аурикулин, кардионатрин) алынған. Диуретнкалық
белсенділігі бойынша бұл пептнд фуросемндтен шамамен 20 рет жоғары;
қысқа уақыт әсер етеді (10-20 мин).
Дисталды өзекшелердегі кальцнй нонының реабсорбциясы
паратиреоидты гормонмен бакыланады.
Бүйрек кызметі простагландиндермен де реттеледі. Олардың әсері
негізінен тамыр тарылтқыш заттар әсер еткенде көрінеді. Соңғыларының
әсерінен бүйрек тамырларының компенсаторлық вазодилатациясын тудыратын
простаглаидиндер босап шығады. Олар зәр түзілуіне бүйректегі қан ағымын,
сүзілуді жоғарылату арқылы ғана емес, вазопрессин әсері төмеидеуінен судың
шығарылуының артуы және нефронның өрлеген жуан сегментіиде ИаСІ
реабсорбциясының азаюы арқылы да әсер етуі мүмкін.
Зәр түзілуіне қатысатын барлык жүйелердің қызмет атқару принциптеріне
қарай зәр айдайтын заттардың негізгі екі тобын бөлуге болады: 1) бүйректің
тікелей зәр түзілу қызметіне әсер ететіндер; 2) зәр түзілудің гормоидық
реттелуіне әсер ететіидер.
Дәрілік заттар бүйрекке әсер еткенде днурездің айқын жоғарлауы тек
реабсорбциясы үрдісі азайғанда ғана (натрий ионының және судың
изоосмостық көлемінің) жүзеге асады. Шынымен-ақ, егер сүзілу үрдісін
арттырса, диурез шамалы ғана жоғарылайды, себебг, алғашқы зәрдің 99%
қайта сорылуға үшырайды. Сондай-ақ реабсорбцияны шамалы ғана
тежегенде диурез едәуір жоғарылайды.
Реабсорбцияны өзекшелер эпителиінің қызметін тежеу арқылы (тнімді
зәр айдайтын заттардың көбісі осылай әсер етеді) немесе түтікшелердің
куысында осмостық қысымды жоғарылату аркылы азайтуға болады.
Жаңа зәр айдайтын заттарды алуда осы үрдісті реттеуге қатысатын
бірқатар гормондардың антагоннсттерін алу идеясы өз жемісін берді. Сондай
препараттың бірі - альдостерон антагонисті болып табылатын - спиронолактон,
медициналық практикада қолданылады. Басқа мүмкіншіліктер де табысты
қолданылуда - вазопрессин антагонисті алынған, бірақ, осылай әсер ететін,
медициналық практнкада қолдануға жарамды, белсеиді және уыттылығы аз
препараттар әлі де болса жоқ.
Зәр андайтын заттар келесі топтармен берілуі мүмкін.
I. Бүйрек өзекшелері эпителиінің кызметіне тікелей әсер ететіи
диуретиктер
1.	Қурамында сульфаниламидті топтар бар заттар
а)	Тиазн дтер
Днхлотиазид Циклометназид
343
б)	Әр түрліС^тиазнд емес”)құрылысты қосылыстар
Фуросемид Клопамид Оксодолин
2.	Цихлорфеноксисірке цышқылыныц туындылары
Этакрин қышқылы
3.	Ксантиндер
Эуфиллин
4.	Птеридин туындысы
Триамтерен
5.	Пиразиноилгуанидин туындылары
Амилорид
II. Альдостерон антагонистері
Спиронолактон
III. Осмостық белсенді днуретиктер
Манннт Мочевина
Әсер ету орныбойыншадиуретиктердітөмендегідей көрсетугеболады:
1.	Проксималды бүйрек өзекшелеріне эсер ететін заттар
Эуфиллнн
2.	Генле ілмегініц өрлеген жуан сегментіне эсер ететін заттар
(“ілмектік диуретиктер")
Фуросемид Этакрин қышқылы
3.	Негізінен дисталды бүйрек өзекшелерініц бастапцы бөлігіне
әсер ететін заттар
Дихлотиазид Цнклометиазид
Клопамид Оксодолнн
4.	Цисталды бүйрек өзекшелерініц соцгы бөлігіне жэне жинагыш
түтіктерге (“калий-, магний сацтауиіы” диуретиктер) әсер ететін
заттар
Триамтерен Амилорид Спиронолактон
5.	Бүйрек өзекшелерініц өне бойына эсер ететін заттар (проксималды
өзекшелерде, төмендеген Генле ілмегінде, жинагыш түтіктерде)
Маннит
2-ші және 3-ші тогггың препараттары өте кең қолданылады.
16.1. БҮЙРЕК ӨЗЕКШЕЛЕРІ ЭПИТЕЛИІНІҢ ҚЫЗМЕТІНЕ
ТІКЕЛЕЙ ӘСЕРКӨРСЕТЕТШ ДИУРЕТИКТЕР
Осы топ препаратгарының негізгі әсер ету принципі бүйрек өзекшелері
эпителиінің қызметіне тежегіш әсер көрсету болып табылады. Бұл негізінен
натрий, хлор иондарының және суцың артық көлемінің реабсорбциясы
азаюымен көрінеді.
344
Кеңқолданылатынзәрайдайтын тиімдізаттардыңбірі дихлотиа-
з и д (гидрохлортназид, гипотиазнд). Химиялық құрылысы бойынша ол
бензотиадиазин туындыларына жатады. Натрий, хлор иондарының
реабсорбциясын негізінен дисталды өзекшелердің бастапқы бөлігінде
тежейді. Дихлотиазнд проксималды бүйрек өзекшелеріне де біршама әсер
етеді. Аз дәрежеде карбоангидразаны тежейді, бұл әсері гндрокарбонаттың
реабсорбциясы төмеидеуімен көрінеді. Калий ионының секрециясын
арттырады. Магний нонының экскрециясын бұзады. Осының бәрі зәрмен
натрий, хлор, калий, магний иондарының және НСОЭ' бөлінуінің
жоғарылауына әкеледі. Дихлотиазид ұзақ қолданғанда кальций иондарының
бүйрекпен экскрециясын ұстайтынын ескерген жөн (16.1 кестені қара).
Бұл құрамыида кальций тұздары бар бүйрек тастарыида колайлы әсер
көрсетуі мүмкін.
16.1. Кесте. Кейбір зәр айдайтын заттардың салыстырмалы сипаттамасы
Препарзт	Зәрмен пыгарылуы						Әсерінщнепзгі срналасқан орны	Болуымүмкш ианама әсерлері
	Иондар							
	N8’	СГ			Са2*	Уратгц»		
ДНХЛОТЕМЦЦ	т	?		?	4	4	Днстадцы өзекшелерцін бастапкы белігі	Гипмалиемия. гипомагниемиа, Гиперкальцнемиі, Гиперурикемия. гипергликемия
Фуросвадд Эгакрнн ІфШКЫЛЫ	?	?		Т	Т	-1	Генле ілмегіиін ерлеген баліпнщ жуансегмеягі	Гипокалиемия, гнпомагниемия, Гипокальциемия, Гміерурикемга, ототоксикалык
Трвмгерен	?	?		4	4		Днстаіщы өзекшелерцін <х№ы белігі және жинашш түгікшелер2	Гиперюлиала
								Гнперіапиемия, шнаюыаспп
Сннроно- лжпш	?		4	4	Т	4		
1 Әсері өте айқын емес.
^Трнамтерен мен спиролактонниыцәсер ету механізмі әртүрлі.
Ескерту. Т-жоғарылау; I - төмендеу; мннус - әсерінің жоқтығы.
Сонымен қатар, дихлотиазид аз мөлшерде несеп қышқылының
шыгарылуын (секрециясын) азайтады және гиперурикемия шақыруы
мүмкін; бұл жағдайда подаграның ағымы аскынады. Үлкен мөлшерде
дихлотиазнд несеп қышқылының шығарылуына ықпал етеді. Препарат
ацидозда және алкалозда белсеиділігін сақтанды. Асқазан-ішек жолынан
жақсы сорылады. Әсері 30-60 мин кейін басталып, 2-ші сағатта барынша
345
көп шегіне жетеді. Әсерінің жалпы ұзактығы 8-12 сағат. Препарат қан
сарысуы белоктарымен жартылай байланысады (60%). Бүнрекпен
шығарылады. Оған бейімделу мүлдем дамымайды. Зәр айдайтын әсерден
басқа дихлотиазндтің гипотензивті әсерібар (14.4 тарауды қара).
Дихлотназвд диуретикретінде,гипотензивті зат ретінде, глаукомада,
сондай-ақ диурезді азайту үшін (әсер ету механизмі түсініксіз) қантсыз
диабетте, гиперкальциурияда дақолданылады. Негізгі жанама әсерлері -
гнпокалнемня мен гипомагниемияның дамуы. Олардың алдын алу және
емдеу үшін калий хлоридін, “Аспаркам” таблеткасын, панангинді, магннй
хлоридін тағайындау болып табылады. Метаболиттік алкапоз дамуы да
мүмкін. Кейде лоқсу, күсу, диарея, әлсіздік, гипергликемия, әр түрлі
аллергиялық реакциялар байқалады.
Қасиетгері ұксас цнклометиазид(циклопентиазид, салимнд)
болып табылады. Хнмиялық құрылысы дихлотназндке ұксас, бірақ, одан
шамамен 50 есе белсеидірек.
Ұзақ днуретнкалық әсерімен “тиазид емес” препараттар к л о п а -
мнд(бринальдикс) жәнеәсіресе, оксодолин(хлорталидон, гнгротон)
ерекшелінеді. Клопамидке жоғары белсенділік гән.Оның әсеретуұзактығы
1 тәулікке жетеді жәнеоданартық(орташа8-18сағ). Оксодолиннің әсері
2-4 сағатган кейін басталады және 3 тәулікке дейін сақгалады. Осы заттардың
әсерінен диурездің жоғарылауы негізінен натрий мен хлор иондарының
дисталды өзекшелерде және жартылай проксималды өзекшелерде
реабсорбциясының тежелуіне байланысты. Екі препаратта артернялық
қысымды төмевдетеді. Асқазан-ішек жолынан жақсы сіңіріледі. Бүнрек
және ішек арқылы шығарылады. Қолдануға көрсетулері және жанама
әсерлері дихлотиазидте айтылғанға ұқсас.
Құрамыңда сульфаниламидті топтар бар “тиазвд емес” қосылыстарға
индапамнд(арифон)жатады.Асқазан-ішек жолынан жақсысіңіріледі.
11/2 ~18 сағ- Тәулігіне 1 рет тағайывдайды. Көбінесе артериялық қысымды
төмендету үшін қолданады. Жанама әсерлерінен гипокалнемия,
аллергиялық реакциялар болуы мүмкін.
“Ілмектік” диуретиктер тобына фуросемид және этакрнн қышқылы
жатады. Тиімділігі жоғары, жылдамжәне кысқауақытәсерететін препарат
фуросемид (лазикс). Ол негізінен нефронның өрлеген бөлігінің жуан
сегментінде хлор және натрий иондарының белсеиді реабсорбциясын тежейді.
Фуросемид сондай-ақ, натрий ионының реабсорбциясын проксималды
өзекшелерде де тежейді, бірак оның екіншілік маңызы бар. Калнй және
магний иондарының шығарылуын жоғарылатады. Сонымен қатар, фуросемид
бүйректе қан ағымын күшейтеді. Осы әсерлердің жиынтығы диурездің
346
едәуір жоғарылауына әкеледі. Карбоангидразаның белсенділігіне әсер
етпейді. Ағзаданесеп қышкылын ұстайды. Гипертикемиятудыруымүмкін.
Кальций ионының шығарылуын жоғарылатады, сол себепті
эргокальцнферолды артық мөлшерде енгізгенде немесе
гиперпаратиреоидизмде қолдануғаболады.
Фуросемидтің тиімділігі қышқыл-негіздік күйдің ауыткуына тәуелді
емес. Көк тамырға енгізгенде препараттың әсері 3-4 мин кейін басталады
және 1-2 сағатқа созылады. Ішке енгізгеиде диурездің жоғарылауы 20-30
мин кейінбайқалып, 3-4 сағат сақталады. Препараттың 95%-ке жуығы қан
сарысуы белоктарымен байланысады. 60-70% бүйрек, қалған бөлігі ішек
аркылы шығарылады. Фуросемндтің орташа гнпотензивті белсенділігі бар.
Оны зәр айдайтын зат ретінде, артериялық гипертензияда артериялық
қьісымды төмендету үшін (басқа гнпотензнвті заттармен біріктірІп), өкпе
ісінуінде, ми ісінуіиде, химиялық заттармен жедел улануда күшейтілген
диурез үшін, гиперкальциемияда қолданады. Фуросемидті тағайыидағанда
гипокалнемия, гипомагниемия, гипокалиемиялық метаболнттік алкалоз,
диспепсиялық бұзылыстар дамуы мүмкін. Кейбір наукастарда естудің
төмендеуі, бастың ауыруы, бастың айналуы, аллергиялық реакциялар
дамиды.
Этакрин кышқылының (урегит)диуретикалықбелсенділігі
фуросемидтен біршама төмен. Этакрин қышқылының әсер ету орны
фуросемидке ұксас. Нефронның өрлеген бөлігінің жуан сегментінде ИаСІ
белсенді реабсорбцнясының тежелуі жүреді. Сонымен қатар, этакрин
қышкылы проксималды өзекшелерде натрнй ионының реабсорбцнясын
тежейді. Ол магннй ионының шығарылуына да ыкпал етеді. Аз дәрежеде
калий ионының шығарылуын арттырады. Карбоангидразаға әсер етпейді.
Гипокалиемиялықметаболиттікалкалозшакыруы мүмкін. Қышқыл-
негіздік күйдің бұзылысында этакрин кышқылының белсенділігі сакгалады.
Оны көк тамырға енгізгенде әсері 15 мнн кейін басталады және 3-4
сағат сақталады. Ішке енгізгенде препарат 60-90 мин кейін әсер ете бастайды;
әсер ету ұзақгығы 8 сағатқа дейін. Қан сарысуы белоктарымен байланысады.
Бүйрекпен конъюгаттар түрінде (2/3) және аз дәрежеде (1/3) Ішекпен
шығарылады. Әлсіз гнпотензнвті белсенділігі бар.
Қолдануға көрсетулері фуросемид сияқгы. Жанама әсерлері болуы
мүмкін: гипокалиемия, гипомагннемия, алкалоз, әлсіздік, бастың айнапуы,
диарея, естудіңтөмендеуі (кейде айкын).
Этакрин кышқылының туындысы -индакрннон синтезделген;
диуретикалық және урнкозуриялык әсер көрсетеді.
“Калий жәнемагнийсактаушьГдеп аталатын диуретиктергетриамтерен
347
жәнеамилорид жатады. Трнамтерен(птерофон)-птеридннтуыидысы,
агзада калнй және магнин ноидарын ұстайтын зәр айдайтын заттарға
жатады. Трнамтереннің диуретикалык белсенділігі төмен. Диурез натрии ионы
реабсорбциясы тежелуі нәтижесінде жоғарыланды. Бірмезгілде хлор ноны
да шығарылады. Негізгі әсер ету орны - препарат натрий канаддарын тежейтін
жинағыш түтіктер мен дисталды өзекшелер. Аз дәрежеде несеп
қышкылының элнминациясын жоғарылатады.
Триамтерен ішектен тез сорылады. Оның 50%-ке жуығы кан сарысуы
белоктарымен байланысады. Барынша көп әсері шамамен 2 сағаттан кейін
дамиды. Әсер ету ұзақгығы 6-8 сағат. Бүйрек арқылы негізінен мегаболиттер
түрінде шығарылады. Триамтеренді әдетте гипокалиемия іуцыратын зәр
айдайтын заттармен біріктіріп қолданады (мысалы дихлотиазидпен). Жанама
әсерлері: диспепснялық бұзылыстар, бастың ауыруы, бастың айналуы,
гиперкалиемия, азотемия, аяқ бұлшық еттерінің тырысулары болуы мүмкін.
“Калнй- және магний сактаушы” диуретиктерге амилорнд те
жатады. Химиялық күрылысы бойынша пиразинонлгуаниднн болып
табылады. Оның әсер ету орны триамтеренге үқсас. Диуретикалык белсенділігі
бойынша дихлотиазидтен төмен. Гнпотензнвті әсер көрсетеді.
Ішке тағайындалады. Препараттың 50%-ке жуығы сіңіріледі. Қан
сарысуы белоктарымен байланыспайды. Әсері 2 сағаттан кейін басталып,
24 сағатқа дейін созылады. Амилорид бнотрансформацияға үшырамайды.
БүЙрек арқылы шығарылады. Әдетте гипокалиемия тудыратын басқа зәр
айдайтын заттармен бірге қолданылады. Трнамтерен сияқты несеп
кышқылының шығарылуын біршама жоғарылатады және кальцнй ионының
экскрециясын азайтады.
Жанама әсерлерінен гиперкалиемия, лоқсу, қүсу, бастың ауыруы болуы
мүмкін.
Диуретиктер ретінде солыстырмолы аз тиімді ксантин туындылары,
мысалы эуфиллин ңолданылады. Ол проксималды жэне дисталды өзекшелерде
натрий жзне хлор иондарыныц реабсорбциясын бүзады. Аз дэрежеде калий
ионыныц шыгарылуын арттырады. Қышцыл-негіздік күйді өзгертпейді.
Препарат жүрек-цан тамырлар жүйесіне эсер етеді (ксантин туындысына
жататын кофеин сияцты; 11; 11.6 тарауды қара). Кофеиннен айырмашылыгы
оныц тамырларды кеңейтетін эсері айцын. Ол бүйректің қан агымын
жогарылатады жэне шумақтың фильтрацияны күшейтеді.
16.2. АЛВДОСТЕРОН АНТАГОНИСТЕРІ
Минералокортикоид альдостеронның екі түрлі антагонистері алынған.
Олардың бірі оның синтезін тежейді, екіншісі альдостеронның бүйрек
өзекшелеріне әсерін жояды. Екінші топтың заттары тандамалы әсер етеді
348
және практикалык медицина үшін қызығушылық туындатады. Соидай
препараттыңбірі спиронолактон (альдактон,верошпирон)дегенатқа
ие болған, зәр айдайтын зат ретінде қолданылады.
Альдостерон натрий ионының шығарылуын азайтады (олардың қайта
сорылуын жоғарылатады) және калий ионының секрециясын
жоғарылататыны белгілі. Бұл жинағыш түтіктерде және дисталды
өзекшелерде жүреді. Спиронолактон нефронның дәл сол бөліктеріне әсер
егеді, тек қарама-қарсы бағытта: ол жасуша ішіндегі альдостерон әсерлесетін
рецепторларды тежейді, натрнй, хлор иондарының және судьщ сәйкес
мөлшерінің шығарылуын жоғарылатады. Ол калий ионының секрециясын
төмеидетеді және оның қандағы концентрациясы да біртіндеп жогарылайды.
Бұл жағынан сииронолактон триамтеренге ұқсас әсер етеді, бірак, қаидай
да бір дәрежеде айқын гнпокалнемия шақыратын көптеген басқа зәр
айдайтын затгардан ажыратылады. Спиронолактон мен триамтереннің“калий
сактаушы” (“калийді ұстайтын”) әсер механизмі әр түрлі. Спиронолактон
“магний сакгаушы” да әсер көрсетеді. Қышқыл-негіздік күйді спиронолакгон
бұзбайды. Ацидозда және алкалозда тиімді. Ағзада несеп қышқылының
жиналуын әдетте тудырмайды. Агзада спиронолактонның канренон деп
аталатын белсенді метаболиті түзіледі, сол арқылы спиронолактон әсерін
көрсетеді.
Спиронолактон - салыстырмалы аз белсенді днуретик. Ол
альдостеронның өндірілуі жоғарылаған ісінулерде өте тиімді. Оның әсері баяу
басталады, 2-5 күн ішінде. Спиронолактонның 1 10 мин тең, ал канренондікі
-16 сағат. Спиронолактонды көбінесебасқазәрайдайтынзаттармен,әсіресе,
гипокалиемия туцыратындармен, жұптастырып тағайындайды. Препараттың
гипотензнвті қасиеті бар. Оны ішке қабылдайды.
Жанама әсерлерінен кейде бастың айналуы, ұйқышылдық, теріде
бөртпелер байқалады, гиперкалнемия, гинекомастия дамуы мүмкін.
І6.3.ОСМОСТЫҚ БЕЛСЕНДІ ЗӘР АЙДАЙТЫН ЗАТТАР
Мұндай диуретиктердің әсер ету принципі (оларға маннит және
мочевина жатады), олар бүйрек өзекшелерінің куысына түскен соң жоғары
осмостық қысым түзу (маннит қайта сорылуға аз дәрежеде ұшырайды, ал
мочевина - 50%). Бұл кезде судың реабсорбцнясы едәуір және натрнй
ионының реабсорбциясы біршама дәрежеде төмендейді. Әсерлері қандай
да бір дәрежеде өзекшелердің өне бойыида сақталса да (нефрон ілмегінің
төмендеген бөлігінде, жннағыш түтіктерде), олар негізінен проксималды
өзекшелерге әсер етеді. Қышқыл-негіздік күнге әсер етпейді. Калий нонының
шығарылуын едәуір жоғарылатуы мүмкін.
349
Практикалық меднііинада негізінен маннит қолданылады.
Маннит(манннтол) мочевинадан(карбамид)анырмашылығы
жасуша мембранасынан және тіндік тосқауылдардан (мысалы
гематоэнцефалды тосқауылдан) өтпейді, қанда калдық азоттың мөлшерін
жоғарылатпайды, әдетте мочевинаны қолданғанда байкалады (әсіресе, бүйрек
қызметі бұзылғанда).
Маннит зәр айдайтын және сусыздандырушы (дегидратациялаушы) зат
ретінде (өкпе ісінуінде), химиялық заттармен жедел улануларда
қолданылады. Мочевинаны көбінесе сусыздавдырушы зат ретінде (кейде
ілаукомада’ көз ішілік қысымды төмевдету үшін) қолданады.
Мочевинаны көктамырга, кейде ішке, маннит - тек көк тамырга (ол
асқазан-ішек жолынан сіңірілмейді) енгізіледі.
Манниттің жанама әсерлері: бастың ауыруы, лоқсу, кұсу, бастың
айналуы, кеуде түсывда ауыру сезімінің пайдаболуы.
Препараттарды бүйректің шығару қызметі бұзылғанда қолдануға
болмайды. Мочевннаны бауырдың және жүрек-тамыр жүйесінің айқын
жетіспеушілігівде қолданбаған жөн.
17 Т а р а у
МИОМЕТРИЯҒА ӘСЕР ЕТЕТШ ДӘРІЛІК ЗАТТАР
Миометрияның жиырылғыш белсеиділігі және тонусы нейрогумрралды
механизмдермен реттеледі. Мнометрияда м-холннорецепторлар, сондай-
ақ, а- және Р2-адренорецепторлар орналасады. М-холинорецепторлардың
және а-адренорецепторлардың қозуы ынталандьіруціы әсер, 02-
адренорецепторлар тежегіш әсер тудырады. Сонымен қатар, миометрияның
жиырылғыш белсенділігіне аналық жыныс гормондары эстрогендер,
гипофиздің артқы бөлігінің гормоны окситоцин және простагландиндер де
елеулі ынталандырғыш әсер көрсетеді. Сондай-ақ, оның жиырылғыш
белсенділігін тежентін эидогенді (прогестерон және мүмкін простациклин
де) затгар да бар. Миометрияның жиырылғыш белсенділігін фармакологиялык
ретгеу көп дәрежеде көрсетілген эвдогевді заттарды немесе жатырға
нейрогеиді немесе гуморалды әсерлердің түрін өзгертетін препараттарды
қолдануға негізделген.
Жатырдыңжиырылғыш белсеиділігіне жәнетонусынаәсерететінзатгар
келесі топтарға жіктеледі.
1 Ми ісінуінде және гляукомада дегидрэтащіялық мақсагга кейде ғлицерин колданылада
(энтерадды жэне парентералды енгізеді).
350
I. Миометрияның айрыкша жиырылғыш белсенділігіие әсер
ететін заттар
Жиырылғыш белсенділігін күшейтетіндер
Гипофиздің артқы бөлігМң гормондары жэне препараттары
Окснтоцин Питуитрин
Простагландиндер препараттары
Динопрост (простагландин Ғ2а) Динопростон (простагландин Е2)
Жиырылғыш белсенділіғін әлсірететіндер
(токолитикалық заттар)	<
02- адренорецепторларды айрықша ынталандыратын заттар
Фенотерол Сальбутамол
Наркозга арналган заттар
Натрий оксибугираты
Әр турлі заттар
Магннн сульфаты
П. Миометрияиыц тоиусыи айрықша жоғарылататын заттар
Өсімдік тектес препараттар (ңастауыш алкалоидтары
жзне препараттары)
Эргометрин малеаты	Қастауыштың құрғақ сығындысы
Эрготамин гндротартраты Эрготал
Синтетикалың заттар
Котарннн хлориді
ІП. Жатыр мойиыиың тоиусын төмендететін заттар
Атропнн сульфаты Динопрост Динопростон
Мнометрияның жиырылгыш белсе нд ілігін ай-
рықша күшейтетін заттар ішінде эндогенді заттар аса зор
кызығушылық туындатады. Солардың бірі гипофиздін артқы бөлігінің
гормоны окситоцин болып табылады. Ол химиялық күрылысы
брйынша октапептид. Окситоцин синтетикалық жолмен алынған.
Мнометрияның жиырылғыш белсенділігінің күшеюін тудырады.
Окситоцинге жүкті емеске қарағанда, жүкті жатыр өте сезімтал.
Окситоциннің әсері жүктілік мерзімі өскен сайын жоғарылайды, босану
кезіиде барынша көп шегіне жетеді және жоғары деңгейде тағы бірнеше күн
сақталады. Окситоцин әсерінен миометрняның жиырылу амплитудасы мен
жиілігі артады. Бірмезгілде миометрияның тонусы да жоғарыланды, әсіресе,
окснтоцинді үлкен мөлшерде тағайыңдағанда.
ркситоцин сүттің секрециясына (гипофиздің алдыңғы бөлігінен
лактогенді гомонның босап шығуын жоғарлатады) және онын бөліну іне (сүт
безінің мноэпнтелналді элементтерінің қрзуы нәтижесінде) ыкпал етеді’
351
Окситоцинді негізінен босануды тудыру және ынталандыру үшін
тағайыидайды. Сонымен қатар оны босаңуддң,қ.еңінгі Кан кетулерде және
жятырпһіі^атднияе^да колданады. Окситоцинді көк тамырға глюкоза"
ерітіидісіиде тамшылатып енгізеді. Ол әсер бірлікпен (ӘБ) мөлшерленеді.
Окснтоцинніңдезамнңденген цистеинмен дезамннооксито-
ц и н (демокснтоцин, сандопарт) деген аігқа не болған синтетикалық аналогы
бар. Оның белсенділігі окснтоцинге қарағанда жогары. Дезаминокснтоциннің
таблеткаларын ұртқа және тіл астына енгізеді. Ол ауьвдыңшырыштьҒ
қабатынан жақсы сорылады. Оны жатырдың инволюциясынжьілдамдату
үшін >кән£.лақгацияныкүшейту үшін қолданадьг
Окситоцин питуитрин. құрамында дакездеседі. Соңғысы іріқара
мал гипофизінің артқы бөдігінің сулы сығыңдысы. Питунтрнн құрамыида
окситоциннен басқа вазопрессин (антидиуретикалық гормон) бар.
Вазопрессин болғандықган ол артериялык қысымды жоғарылатадыХондай-
ақ құрамы негізінен окснтоцнннен тұратын гипофиздің артқы оөлігінің
препараты гифотоцин (питуитрин М) бар. Екі препаратта әсер
бірлікпен (ӘБ) мөлшерленеді. Акушерлік-гинекологиялық практикада олар
окснтоцинді қолданатын көрсетулерде тағанындалады. Тері астына және
бұлшық етке енгізеді.
Простагландиидер үлкен назар аудартады. Бұл көптеген тіндер мен
мүшелерде анықталған белсенді биогенді қосылыстар. Олар
молекуласыида циклопентандық құрылым бар көпқанықпаған мдй.
қышқылдарының гуьіндыдарына, жатады. Ағзада простагландиндер
арахидон қышқылынан синтезделеді. Қазіргі кезде простагландиндердің
үлкен саны белгілі. Әдетте оларды әріптік нидекстермен (Е,Ғ және т.б.)
белгілейді. Көптеген простагландиндержатыр миометриясынажүктіліктің
барлық мерзіміиде айқын ынталандырушы әсер көрсетеді, ал кейбір
простаілаидиндердің -жүктіемес жатырғада.
Жасанды түсікге қолданьшатын. препараітжреііндежәигеб^аі^дьі
жылдамдату үшін простагландин және Е2 препараттары қолданылады.
Динопрост (Ғ^, энзапростҒ)миометрияға айқын ынталандырғыш
әсер көрсетеді, жатыр мойнын кеңейтумен қатар жүкті және жүкті емес
жатырдың тонусын жоғарылатады. Бірақ, динопросттың әсер спектрі
миометриямен шектелмейді. Динопрост бронх бұлшық еттерінің тонусын
айқын жоғарылатады. Соңғы әсері әсіресе, бронхиалды демікпесі бар
науқастарда анық көрінеді. Бұл препаратжүректікшығарылудьіарттырады,
жүрек ритмін жиілетеді. Акушерлік-гинекологиялық практикада
қолданылатын мөлшерде динопрост жуйелік1- артсриялық қысымға мүлдем
әсер етпейді) ал үлкен мөлшерде оны біршама жоғарылатады. Ол өкпеиің
352
т^ырларын^^^ьілтады, асқазан-ішек жолының моторика^ын
жоғарылатады.
Динопростгың әсерінен ^амьірл^удеткһгіистігіжоғарЫШЙййіБұ11
заттың әсеріне сары дененің дегенерациясы тән (лютеолиз).
Метилдинопрост миометрняға айқынжәне ұзағырақ әсер
көрсетеді (15-метил- простагланднн Ғ^).
Динопростон (простагланднн Е2, энзапрост Е) жүкті жатыр
миометриясының ритмді жиырылуын айқын жоғарылатады және оның
тонусыныңда артуын тудырады. Жатьірмойнын босаңсытады. Артериялық
қысымды төмендетеді (жалпы шеткі кедергі төмендейді). Компедсатарлық
тахикардия тудырады. Өкпе тамырларын және бронхты кеңейтеді
(динопросттан айырмашылығы). Капиллярдьіңөткізгіштігін арттырады.
Простагландиндердің тамырға әсерлерін олардың адренергнялық
иннервацияға реттегіш (модулнрлеуші) әсерімен байланыстырады.
Адренергиялықәсерді күшейтетін простагландиндертамырлардытарылтады,
әлсірететіндер - оларды кеңейтеді. Бірінші жағдайда цАМф-тің жиналуы,
екінші жағдайда оның мөлшерінің азаюы байқалады.
Динопростон ішек моторикасын күшейтеді (тік бұлшық еттердің
ынталануы нәтнжесінде), асқазан бездерінің секрециясын тежейді.
Лютеолнтнкалық әсер көрсетеді.
Динопрост және динопростон медициналық абортты жүргізу үпгін (көк
тамырға, бұлшық етке, ннтравагиналды, интрацервнкалды, экстра- және
интраамниалды) және кейде босануды жылдамдату үшін (көк тамырға, ішке
енгізеді) қолданылады.
Простагландиндердің босануды ынталандырушы заттар ретінде
окситоцинненаиьірмашьпығы жатыр мойнын босаңсытады, жаңа туған
нәрестелердің сарғыштануын тудырмайды және ағзада суды ұстамайды.
Бірак, простаглаиднндерді қолданғанда жатыр мен плацентаның қанмен
қамтамасыздануының бұзылуына әкелетін, миометрияның жнырылғыш
белсенділігінің шамадан гыс аргық ынталануы мүмкін. Бұл
простагландиндердің окситоцинге қарағанда ұзағырак әсер етуімен асқынады.
Сондықган, қасиеттерінің жиынтыгы бойынша окситоцин босану әрекетін
ынталандыратын негізгі препарат болып қалады.
Простагландиндерді тағайындағанда лоқсу, днарея, бастың ауыруы,
температураның өтпелі көтерілуі дамнды; көк тамырға енгізгеиде флебиттер
дамуы мүмкін. Простагландиндерді интравагиналды және интрацервикалды
енгізгеиде жанама әсерлері аз дәрежеде байқалады.
Кейбір жағдайдаиларда босанудың жүзеге асуына ықпал ететін заггарға
жатырмойнының тонусын төмендететінпрепараттар
353
(атропин тобы) жатады. Жатыр мойнына простагландиндер де ұқсас әсер
көрсетеді.
Миометрияның жиырыл ғыш белсенділігін
әлсірететін зат.тарға (токопитикалық заттар1) жатырдың 02-
адренорецепторларын ынталандыратын препараттар - феноте рол
(партусистен), са л ьбут амол жатады. Оларды негізінен уакытынан
бұрын босануды болдырмау үшін тағайындайды. Опардың тиімділігі жеткілікті
дәрежеде жоғары. Бірак, оларға миометрия жөніиде таидамалы әсер ету тән
емес. Жатыр бұлшық етінің босаңсуымен бірмезгілде, әр түрлі орналасқан
Р2- адренорецепторлардың қозуына байланысты жанама әсерлер және Р2-
адренорецепторлардың біршама ынталануы байқалады (әрине, изадринге
қарағанда едәуір аз көрінеді).
Фенотерол энтералды енгізгеиде тезірек, бірак сальбутамолға қарағанда
қысқа уақыт әсер етеді. Қан сарысуыида фенотеролдың 50%-ке төмеидеуі
шамамен 7 сағаттан кейін жүреді. Оның негізгі бөлігі бүйрек (сульфатпен
біріккен конъюгаттар түріиде), 15%-ке жуығы асказан-ішек жолы арқылы
шығарылады.
Екі препаратга анасында да, іштегі нәрестеде де біршама тахикардия,
және іштегі нәрестеде гипергликемия тудырады.
Шамадан тыс күшті толғакты әлсірету үшін кейде наркозға арналған
жекелеген затгарды,мысалы натрий оксибуратын қолданады.
Миометрияиың жиырылғыш белсеиділігі м а г ң и н с у.л ь ф а т ы н
парентералды енгізгенде де әлсірейді. Сірә, бұл, магний сульфаты миометрия
жасушаддеына^шың жиырылуы үшін кажет ^садыіий иоңдарының еиуін
Кү^ъіня бяйпянысты Магний сульфаты миометрияға тікелей тежегіш әсер
көрсетеді деп те есептейді.
Осы максатга кальций каналдарының тандамалы тежегіштерін колдану
мүмкіншіліктері зерттелуце (мысалы, фенигидииді).
Уақытынан бұрын босануды алдын алу және жүктілікті сақтау үшін
миометрияның қозғыштығын тежейтін гестагеидерді (оксипрогестерон
капронаты) жиі тағайыидайды.
Миометрияның жиырылғыш белсенділігін тежеуге ұсынылған
простагландиидер биосинтезіиің тежегіші (иидометацин) клнникалык
зерттеуден өтуце.
Миомегрияның тонусын айрыкша жоғарылата-
тын заттар негізіненжатырданканкетудітоқтатуүшін қолданылады.
Олардың әсер ету принципі миометрияның тонусын тұракты жоғарылауы
және осының салдарынан ұсак тамырлардың механикалық тарылуы болып
Босануды кешікгіретін заттар. Грек тіл. іокоз-гуу.
354
табылады. Осы мақсатта қастауыш алкалоидтары, оның галендік, жаңа
галендік препараттары жәнекейбір синтетикалықзаттаркеңқолданылады.
Қастауыш (аналық қарабидайдың гүлі - Зесаіе сотиіит) - қарабидайда
паразиттеуші Сіахісерх ригригеа саңырауқұлағының тыныштық күйі.
Лизергин қышқылының туындылары болып табылатын алкалоидтардаи
түрады. Алкалоидтардың 3 тобын ажыратады.
Эрготамин тобы
Эрготамин Эргозии
Эрготаминии Эргозинин
Эрготоксин' тобы
Эргокристин	Эргокорнин Эргокриптин
Эргокристинин	Эргокорнинин	Эргокриптинин -
Эргометрин тобы
Эргометрин1 2
Эргометринин3
Алғашқы екі топтың алкалоидтары суда ерімейді, соңғысы - ерігіш.
Қастауыш алкалоидтары миометрияның және ішкі мүшелердің де
тамырлардың да тегіс салалы бүлшық еттерінің тонусын жоғарылатады.
Сонымен қатар, эрготамин және эрготоксин тобы алкалоидтарының
адреноблокаторлық қасиеттері бар.
Әсіресе, эргометрин мен эрготаминнің жатырбұлшықетініңтонусын
жоғарылататын әсері айқын. Осы алкалоид препаратгарын енгізгеи соң
миометрияның үзақ уақыт тоникалық жиырылуы болады. Эргометрин басқа
алкалоидтардан ішке қабылдағандағы тиімділігі жәие а-адреноблокаторлық
белсенділігі болмауымен ажыратылады.
Қастауыш алкалоидтарын үзақ уақыт немесе үлкен мөлшерде
енгізгеиде тамырлардың түйілуін және эидотелийдің зақымдануын тудырады.
Тамырлардың спазмы осы алкалоидтардың а-адреномиметикалық
қасиетгерінің болуына және тікелей миотропты әсеріне байланысты болуы
мүмкін. Эргометриннің бұл теріс қасиеті эрготоксии мен эрготаминге
қарағанда аз дәрежеде байқалады.
Қастауыш алкалоидтары ОЖЖ-не де белгілі әсер көрсетеді. Бүл
тыныштаидыратын әсермен, тамыр козғалткыш орталықтың тежелуімен,
тамыр тарылтқыш рефлекстердің жоюылуымен, кезбе жүйке орталығының
және күсу орталығының жібергіш аймағының ынталануымеи көріиеді.
1 Эрготоксин (франц. ег^оі - қастауыш) - бұл эргокристии, эргокриптин және
эргокорииинің коспасы.
2 Синоинмдері: эргобазин, эргоиовии.
3Синонимі: эргобазинин.
355
Жоғарыда айтылғандай, қастауыш алкалоидтарының жеке препаратгары
- эргометрин малеаты, метилэргометрин, эрготамин
гидротартраты, галендік жоне жаңа гален препараттары,
мысалы,қастауыштың қою сыгындысы,алкалоидтар қоспасы
-эрготал жатырдан кдн кетуді жою үшін қолданылады. Сонымен
қатар, оларды босанганнан кейін жатырдың кері дамуын (инволюция)
жылдамдату үшін тағайындайды. Эрготамин бастың сакинасында (мигрень)
тиімді (ми тамырларыиың пульсті тербелісін азайтады).
Қастауыш алкалоидтарын босануцы жылдамдату үшін қолданбаған
жөн, себебі, олар миометрияның физиологиялық рнтмді жиырылуын
күшейтпейді, керісінше оның тонусын күрт жоғарылатып, нәрестенің
тұншығуына себеп болуы мүмкін.
Қастауыш препараттарын қолдану жанама әсерлер тудыруы мүмкін:
лоқсу, құсу, днарея, бас ауруы.
Қастауыш препараттарымен жедел улануда (көбінесе бұл аборт
тудырумен байланысты) кимылдық қозу, тырысулар, лоқсу, құсу, диарея,
асқазан тұсында ауыру сезімі, тахикардия, сезімталдыктыңбұзылуы дамиды.
Бұл препараггарды ұзақуакыт қолдану созылмалы улануға (эрготизм)
әкелуі мүмкін. Бұрын уланулар көбінесе қастауыштан тазартылмаған
бидайдан дайындалған ұнды тағамға пайдаланғаннан дамитын.
Эрготизм екі түрде көрінеді. Гангреналық (“антонов огонь”) деген
атқа ие болған бір түрі тіндердің некрозына әкелетін (әсіресе қол-аяқтың)
шеткі тамырлардың түйілуіне және олардың эндотелнінің зақымдануына
байланысты. Эрготизмнің екінші түрі - тырысу немесе конвульснвті (“злая
корча”) деп аталады. Ол препараттардың ОЖЖ-не әсерімен байланысты.
Миометрняның тонусын жоғарылату үшін қолданылатын
синтетикалык заттарға котарнин хлориді(стнптицин) жатады. Ол
кұрылымы бойынша дигидроизохинолин туыидысы. Оны жатырдан қан
кетулерде қолданады. Ішке және парентералды жолмен тағайыидайды.
18 Т а р а у
ҚАН ЖАСАУҒА ӘСЕР ЕТЕТІН ДӘРІЛІК ЗАТТАР
Қан жасяуды реттейтін препараттарды келесі топтарға бөледі.
Эритропоэзге әсер ететіи заттар
Эритропоэзді ынталандыратын заттар
1. Гипохромды анемияда қолданылатын
А. Темір татиылық анемияда
356
а) Темір препараттары
Шалатотыккан темір сульфаты
Шала тотыкқан темір лактаты
Феррум Лек
Ферковен
б)Кобальт препараттары
Коамнд
Б. Кейбір созылмаяы ауруларда дамитын анемияда қолданылатын
Эпоэтин альфа
2. Гиперхромды анемияда қолданылатын
Цианокобаламин Фолий қышкылы
Эритропоэзді тежейтін заттар
Фосфор-32-мен таңбалаиған натрий фосфаты ерітіндісі
Лейкопоэзге әсер ететін заттар
Лейкопоэзді	ы н т а л а н д ы р а т ы н заттар
Натрнй нуклеинаты	Пентоксил
Молграмостим	Филграстим
Лейкопоэзді тежейтін заттар
Новэмбихин Миелосаи Меркаптопурин Допан
Тиофосфамид және т.б. (32 тарауды қара)
18.1. ЭРИТРОПОЭЗГЕ ӘСЕР ЕТЕТІН ЗАТТАР
Гипохромды анемияда колданылатын, эритропоэзді ынталандырушылар
ішіиде темір препараттары негізгі рөл аткарады.
Гипохромды анемняның дамуының негізі темір тапшылыгына
байланысты сүйек кемігінін эритробластарымен гемоглобиннің жеткіліксіз
өндірілуі немесе оның метаболизмінің бұзылуы болып табылады.
Темір агзада 2-5 г мөлшерінде кездеседі. Оның негізгі бөлігі (2/3)
гемоглобин күрамына кіреді. Қалған бөлігі тіңдік қорда (сүйек кемігінде,
бауырда, көкбауырда) жиналады. Темір многлобиннің және біркатар
ферменттердің де құрамына кіреді.
Асқазан-ішек жолынан тек иоидалған темір сорылады, әсіресе, өте
жақсы екі валентті нон түрінде.
Соған байланысты хлорлысутек қышқылының (молекулалық темірді
иондалған түрге айнапдырады) және аскорбин қышкылының (үшвалентті
темірді еківаленттіге тотықсыздандырады) қатысуы темірдің асказан-ішек
жолынан сорылуына ыкпал етеді. Сорылу белсеиді тасымалдану аркылы
иемесе диффузия жолымен негізінен аш ішекте (әсіресе он екі елі ішекте)
357
жүреді. Ішектің шырышты қабатындағы апоферритии белогы сорылған
темірдің жарты бөлігін байланыстырып, онымен ферритин кешенін түзеді.
Ішек тосқауылынан өткен соң темір кан сарысуында р,-глобулин -
трансферринмен байланыска түседі. Трансферринмен кешен түрінде темір
әртүрлі тіндерге түсіп, кайтадан босап шығады. Сүйек кемігінде ол
гемоглобинніңжасапуы үшін жұмсалады. Тіндік корда темірбайланыскан
түрде болады (феррнтин немесе гемосидерин түрінде).
Темірдің сорылу каркыны едәуір дәрежеде оның тасымалдану ына және
корға жиналуына қатысатын белоктардың (ішектің шырышты қабатының
апоферритині, кан сарысуындағы трансферрин, тіидік кордағы апоферритин)
онымен қанығуынатәуелді.
Темір асқазан-ішек жолымен (сорылмаған бөлігі; десквамацияға
ұшырайтын шырышты кабаттың эпителиімен; өтпен), бүйрек және тері бездері
арқылы шығарылады.
Темір препараттарын темір тапшылықты гипохромды анемияда
(мысалы, созылмалы қан кетулерде, темірдің сорылуы бұзылғанда,
жүктілікте)қолданады. Ішке шалатотыққан темір сульфа-
т ы н (Ғе8О4 7Н.О), [(СН3СНОНСОО),Ғе ЗН2О] шалатотыққан
темір лактатын тағайындайды.
Бұл препараттарды темірдің ауыз куысымен жанасуын болдырмау үпгін
мынандай калып түрінде (мысалы, капсулада, қабықпен қапталған драже)
қабылдайды. Мұндай қажеттілік темір күкіртсутекпен (тістің кариесінде
немесе ауыз куысының басқа ауруларыида түзіледі) әсерлескенде тістерді
кара түске бояйтын темір сульфнді түзілуіне байланысты туып отыр.
Сонымен қатар, темірдің жұптастырылған препараттары мысалы, “Ф е р-
роплекс” дражесі (шала тотыққан темір сульфаты мен аскорбин
кышқылынан тұрады), ф е р а м и д (темірдің ннкотинамидпен кешенді
косылысы) қолданылады. Әсері ұзартылған ферро-градумет препараты
(қабыкпен капталған таблеткалар және полнмерлі губка тәрізді массада шала
тотықққан темір сульфаты бар -грудумете\ соңғысы темірдің біртіндеп
сорылуын қамтамасыз етеді) алынған.
Темір препараттары іштің қатуына әкелуі мүмкін. Бұл ішек
моторикасының физиологиялық ынталандырғышы болып табылатын
күкіртсутекті байланыстыруымен түсіидіріледі.
Егер темір препаратгарының асқазан-ішек жолынан сорылуы бұзылған
болса, парентералды енгізілетін препараттарды колданады, мысалы, ф е р-
к о в е н (кұрамында темір сахараты, кобальт глюконаты және көмірсулар
ерітіндісі бар), феррум Лек (бұлшық етке енгізуге арналған темірдің
мальтозамен кешені және көк тамырға енгізуге арналған темір сахараты)
358
және т.б. Ферковенді артық мөлшерде енгізгенде беттің гиперемиясы, белде
ауыру сезімі, кеуде аймағында қысу сезімі дамиды. Анальгетиктерді және
атропин сульфатын енгізу бұл кұбылыстарды жояды.
Гипохромды анемияда кобальттың да кейбір препаратгарын қолданады.
Солардың бірі к о а м и д. Химиялык кұрылымы бойынша кобальттың
никотнн қышкылының амидімен кешеиді қосылысы. Кобальт эрнтропоэзді
ынталандырады және темірдің гемоілобин түзілуі үпгін сіңірілуін камтамасыз
етеді. Коамидті тері астына енгізеді.
Соңғы жылдары анемияға қарсы заттардың қатары эритропоэзді
ынталаидыратын,өсуфакторыболыптабылатын, адамның реком-
бинантты эритропоэтинімен толықтырылды. Химиялық
кұрылымы бойынша бұл гликопротенн. Ағзада эритропоэтин негізіңен
бүйректің перитубулярлы интерстициалды жасушаларында (90%) және
бауырда (10%) түзіледі. Қызыл қан жасушаларының пролиферациясы мен
дифференцировкасын ынталандырады. Сәйкес препаратгар э п о э т н н
альфа(эпоген,эпрекс)және эпоэтин бета (рекормон)дегенатпен
шығарылады.
Оларды бүйректің созылмалы жетіспеушілігіне, ревматоидты артритке,
катерлі ісікке, ЖИТС-на байланысты анемияда және шала туған нәрестелердің
анемиясыида қолданады.
Әсері 1 -2 аптадан соң дамиды, кан жасаудың қалыпка келу і 8-12 аптадан
кейін байқалады. Егер темір тапшылығы болса, эпоэтинді темір
препараттарымен қолданған жөн. Препаратты көк тамырға және тері астына
(асқазан-ішек жолында ыдырайды) енгізеді. і1/2 »9,3 сағ. Препарат
науқастармен жақсы көтеріледі. Жанама әсерлерінен бастың ауыруы,
артралгия, гиперкалиемия болуы мүмкін.
Гиперхромды анемияда нуклеин қышкылының синтезіне
қатысатын цианокобаламииді және фолий қышқылын (21 тарауды қара)
қолданады.
Цианокобаламинді (В]2 витамині) қатерлі (пернициозды)
анемияда тағайыидайды.
Цианокобаламиннің тапшылығында эритропоэз мегалобластық тип
бойынша өтеді: эритробласт-* гиперхромды мегалобласт-*мегалоцит.
Перннциозды анемияның дамуы цианокобаламиннің сіңірілуінің
бұзылуына байланысты, себебі, мұндай науқастарда Каслдың ішкі факгоры
(хнмиялық кұрылымы бойынша - гликопротеин) болмайды. Қалыпты
жағдайда ол асқазаниың шырышты қабатымен өндіріледі және
цианокобаламиннің аш ішекте сіңірілуін қамтамасыз етеді.
Цианокобаламин пернициозды анемияда қан көрінісін қалыпқа
359
келтіреді, неврологиялықбұзылыстарды және тілдің шырышты қабатының
закымдануын жояды немесе әлсіретеді. Асқазан сөлінің ахлоргидрнясы
сақталады.
Фолнй қышқылын(Вс витамнні) макроцитарлы анемияда
тағайындайды.
Фолнй қышқылының тапшылығында макроцнттер түзіледі:
эрнтробласт-*гиперхромдымакронормобласт-*макроцит.
Ағзада фолнн қышқылы физнологиялық белсенділігі бар фолиннев
кышқылына айналады.
Фолий қышқылын алиментарлық және медикаментоздық макроцитарлы
анемияда, спруда1, жүкгілік кездегі анемияда қолданады. Қатерлі анемияны
емдеу үшін фолий қышкылын жеке тағайындамайды, себебі, ол жүйке жүйесі
жағынан патологиялық өзгерістерді жоймайды, керісінше оларды күшейтеді.
Тек қан құрамы қалыпқа келеді. Соған байланысты қатерлі анемияда фолнй
қышкылын цианокобаламинмен жұптастырады.
Эритропоэзді тежейтін заттарды полнцитемияда
(эрнтремняда) қолданады, Сондай лрепараттың бірі фосфор-32-мен
таңбаланған натрнй фосфаты (Ма2Н32РО4) ерітіндісі. Оны қрлдану
эритроциттер мен тромбоциттер санының азаюына әкеледі. Препаратты ішке
немесе көк тамырға енгізеді. Миликюрнмен (мКн) мөлшерлейді.
'Ц8.2ЛЕЙКОПОЭЗГЕ ӘСЕР ЕТЕТІН ЗАТТАР
Лейкопення және агранулоцнтозда (агранулоцитарлы ангинада,
алнментарлы-токснкалық алейкияда, бірқатар хнмиялық затгармен жедел
улануда,сәулеауруында)лейкопоэзді ынталандырат ын зат-
т а р д ы тағайындайды. Осы мақсатга натрнй нукленнаты, пентоксил
қолданылады. Бірақ олар лейкопенияның тек жеңіл түрлерінде тиімді.
Натрий нукленнаты- ашытқыдан алынатын нукленн
қышкылының натрнй тұзы. Сүйек кемігімен лейкоцнттер түзілуін
ынталандыру үшін қолданады.
Пентокснл синтетикалық препаратқажатады.Химиялықкұрылысы
бойынша ол пиримиднн туындысы. Лейкопоэзді ынталаидырады, жараның
жазылуын тездетеді, қабынуға қарсы әсер көрсетеді. Оны ішке қабылдайды.
Диспепсиялық бұзылыстар тудыруы мүмкін. Қаснеттері ұқсас препарат м е-
тнлурацил, бірақ оның пентоксилден айырмашылығы тітіркендіргіш
әсері жоқ.
1 Спру - диареямен, глосситпен, анемиямен, ағзаның жалпы жүдеуімен көрінетін
созылмалы ауру.
360
Кейде лейкоген, батнлол, этаден және т.б. қолданады.
Лейкопенияда лейкопоэзщ реттейтін есу факгорын тағайындайды. Геңдік
инженерия жолымен соңғы уақытта сәйкес препараттарды алуға кол жетті.
Сондай препараттың бірі адамның рекомбинантты г р а н у-
лоцнтарлы-макрофагтық колония ынталандырушы
ф а к т о р ы (6М-С8Ғ). Препарат молграмостим' (лейкомакс) деген
атка не болды. Ол глнкопротенн болып табылады. Т-лимфоциттерде,
эндотелналды жасушаларда, фнбробластарда, макрофагтарда түзіледі.
Гранулоцнттердің және моноцит/макрофагтардың пролиферациясын,
дифференцировкасын және қызметгерін ынталаңдырады. Гранулоцитгер және
моноцит/макрофагтар ағзаның маңызды қорғаныс жүйесін құрайды. Олар
фагоцнтозды жүзеге асырады, иммундық үрдістерді ынталандырады,
цитокиндердің өндірілуін реттейді. Аталған механизмдердің болуы оны
ағзаның бакгернялардан, саңырауқұлақтардан, паразиттерден, қатерлі
ісіктермен закымданудан қррғайтын жүйесі деп бағалауға мүмкіндік береді.
Молграмостим аз дәрежеде эозннофилдердің пролиферациясын
ынталандырады және эритропоэзді ретгеуде эритропоэтиннің кофакторы болып
табылады.
Оны қатерлі ісікті химнотерапиялық емдеуге байланысты лейкопоэз
тежелгенде, миелодиспластикалықсиндромда, апластикалықанемияда, әр
түрлі инфекциялармен шакырылған лейкопенияда, сүйек кемігін алмастырып
салганда, ЖИТС-ын кешенді емдеуде қодданады. Көк тамырға енгізеді.
Жанама әсерлері болуы мүмкін: лоқсу, құсу, анорексия, днарея,
гипертермия, теріде бөртпелер және басқа аллергиялықреакциялар, бұлшық
ет-қаңқаның ауыруы және т.с.с.
Адамның ре к о м б н н а н тт ы гр а н у л о ц ит ар л ы қ
колоння ынталандырушы факторы (С-С8Ғ)алынған.
Препаратфнлграстим (нейпоген)дегенатпенбелгілі.Оліликопротеин
болып табылады. Моноцнттерде, фнбробласттарда және эндотелий
жасушаларымен түзіледі. Гранулоциттерді ң ізашарларының
пролиферациясын, дифференцировкасын және жетілген гранулоциттердің
(нейтрофилдердің) белсенділігін (хемотаксистік және фагоцитарлық)
ынталаңдырады.
Филграстимді қолдаяуға көрсетулер молграмостим үшін айгылғандай-
Препаратгытеріастынажәне көктамырғаенгізеді.
Жанама әсерлері сирек байкалады. “Сүйек” ауыруы, кейде аллергиялык
реакциялар, бауырдың кызметінің бұзылуы, дизурия болуы мүмкін.
Лейкопоэзді тежейтін з а т т а р д ы лейкозда жәие
лимфогранулематозда (32 тарауды қара) қолданады.
1 ¥қсас препарат сарграмостим (6М-С8Ғ) болып табылады.
361
19 Т а р а у
ТРОМБОЦИТТЕРДІҢ АГРЕГАЦИЯСЫНА, ҚАННЫҢ ҰЮЫНА
ЖӘНЕ ФИБРИНОЛИЗГЕ ӘСЕР ЕТЕТІН ДӘРІЛІК ЗАТТАР
Гемостаз’ үрдісін тромб түзуші жүйемен (тромбоцитгер агрегациясы,
қанның ұюы) функцноналды байланысқан тромболнтнкалық
(фибринолитикалық) жүйе қамтамасыз етеді. Ағзада екі жүйе дниамнкалық
тепе-теңдікте жүреді және нақтылы жағдайларға байланысты бірі немесе
екіншісі басым болады. Мысалы, егер тамыр зақымданып қан кету дамыса,
тамыр тарылады, тромбоцнттердің агрегацнясы мен қанның ұюы
белсенденеді, тромб түзіледі, қан кету тоқтайды. Сонымен қатар, қалыпты
жағдайда шамадан тыс тромб іүзілуі жүрмейді, себебі, ол фнбринолнз
үрдісімен шектеледі. Ары қарай фибрннолнздік жүйе тромбтың біртіндеп
еру ін және тамырлардың өткізгіштігін калпына келтіреді. Ұйытатын және ұюға
қарсы жүнелер арасында тепе-теңдік бұзылғанда қан кетуцің жоғарлауы,
керісінше жайылған тромбоз болуы мүмкін. Екі жағдай да дәрілік
препараттарды тағайывдау аркылы түзетуді талап етеді.
Тромб түзілуіне әсер ететін затгар былайша жүйеленуі мүмкін.
I.	Тромбоздың алдын алу және емдеу үшін
қолданылатын заттар
1.	Тромбошптердің агрегациясын азайтатын заттар (антиагрегантгар)
2.	Қанның ұюын төмендететін заттар (антикоагулянтгар)
3.	Фибринолнтикалық заттар(тромболитикалықзатгар)
П. Қан кетуді тоқтатуға ықпал ететін
заттар (гемостатнктер)
1.	Қанныңұюын жоғарылататын заттар
а)	жергілікті қолдаиатын
б)	жүйелік әсер ететін
2.	Фнбринолизге қарсы заттар
19.1	. ТРОМБОЗДЫҢ АЛДЫН АЛУ ЖӘНЕ ЕМДЕУ ҮШІН
ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Бұл топтың препаратгары медициналык тәжірнбеде кең қолданылады.
Оларды тромбофлебитгі емдеуде, мнокард инфарктын кешенді емдеуде,
тромбоэмболияның алдын алу үшін, мнкроцнркуляциялық бұзылыстарда
және т.с.с. тағайындайды. Тромб түзілуіне кедергі жасайтын заттар осы
1 Гемостаз - қан кетуді тоқтату. Грек тіл. һаіта - кан, ыаііз - токтату.
362
үрдістердің әртүрлі кезендеріне әсер ете алады. Мысалы, олар тромбоцитгер
мен эритроцитгердің агрегациясына, фибрин жшшесішңтүзілуіне, фибринолиз
үрдісіне әсер етулері мүмкін. Сонымен катар, олардың әсері гемодинамикаға,
тамыр қабырғаларының морфофункционалды жағдайларына, қан
сарысуыныңхимиялық күрамына бағытталуы мүмкін.
19.1.1 ТРОМБОЦИТТЕРДІҢ АГРЕГАЦИЯСЫН АЗАЙТАТЫН
ЗАТГАР (АНТИАГРЕГАНТТАР)
Тромбоциттер агрегациясы едәуір дәрежеде тромбоксан-простациклин
жүйесімен реттеледі. Екі қосылыс та арахңдон қышқылының агзадағы
айналдыру өнімдері болып табылатын циклдік эңдопероксидтен түзіледі,
тромбоксандык және простациклиндік сәйкес рецепторларға әсер етеді.
Тромбоксан А2 (ТХА2) тромбоцитттер агрегацнясын жоғарылатады
және айқын вазоконстрнкция шақырады. Ол тромбоциттерде түзіледі.
Тромбоксанның тромбоцнттер агрегациясын ынталандырғыш әсер ету
механнзмі сірә, тромбоксандық рецепторларға әсер ету салдарынан
фосфолипаза С ынталануына байланысты. Ал, ол инозитол 1,4,5-үшфосфат
пен днацилглицеролдың түзілуін арттырады және осындай жолмен
тромбоциттерде Са2+ мөлшерін жоғарылатады. Тромбоксан - өте тұрақсыз
қосылыс (37°С-та і ]/2 =30 с).
Тромбоксаннан баска, тромбоцитгер агрегациясын ынталандырушылар
қатарына тамыр қабырғасының коллагені, тромбнн, АДФ, серотоннн,
простагландин Е2, катехоламнндержатады.
Простациклин (простагландин I,) дәл қарама-қарсы рөл атқарады. Ол
тромбоциттер агрегациясына кедергі жасайды және вазодилатация тудырады.
Бұл тромбоциттер агрегациясының өте белсенді эндогенді тежегіші. Ол
үлкен концентрацияда тромбоцнттердің тамыр қабырғасынЫң
субэндотелналды қабатына (олардың коллагенмен әсерлесуіне кедергі
жасайды) адгезиясын (жабысуын) тежейді. Простациклнн негізінен тамыр
эңдотелиімен түзіледі; оның көп белігі тамырдың ішкі қабығында кездеседі.
Простациклнн қан айналымында да болады. Оның негізгі әсері
простацнклнндік рецепторларды және онымен байланысты
аденилатциклазаны ыятапандырады, тромбоцитгер мен тамыр қабырғасында
(жасуша ішінде Са2+ мөлшері төмендейді) цАМФ-тің мөлшерін жоғарылату
болып табылады.
Простациклиннен басқатромбоцитгер агрегациясын простагландиндер
Е, және О, азот тотыгы (N0), гепарнн, АМФ, аденознн, серотоннн
антагоннсттері және т.б. төмендетеді.
363
Практика үшін тромбоциттер агрегациясына кедергі жасайтын затгардың
негізгі маңызы бар. Олар келесі багытта әсер етеді:
I.	Тромбоксандық жүйеніңбелсенділігін тежеу
1.	Тромбоксан синтезін төмендету
а.	Циклоокснгеназаның тежегіштері (ацетилсалицил қышқылы)
б.	Тромбоксансинтетазаныңтежегіштері (дазокснбен)
2.	Тромбоксандық рецепторларды1 тежеу
3.	Аралас эсер ететін заттар (16+2; рндогрел)
П. Простациклиндік жүйеиің белсенділігін
жоғарылату
1. Простациклиндік рецепторларды ынталандыратын заттар
(эпопростенол)
ШФнбрнногеннің тромбоцитарлық глнкопротенндік
рецепторлармен байланысуын тежейтін заттар(СРПЫНа)
1. Гликопротеиндік рецепторлардыц антагонисттері (абциксимаб,
тирофибан)
2. Тромбоциттердің пуриндікрецепторларын тежейтін және оларга
АДФ-тің ынталандыргыш эсеріне кедергі жасайтын (бұл кезде
гликопратеиндікрецепторлар белсенденбейді) (тнклопиднн, клопндогрел)
ГУ.Әр түрлі тнптіәсерлі заттар(дипиридамол,антуран).
Практикадағы өте кең тараған антиагрегант ацетилсалицил кышқылы
(аспирин). Басқа көптеген препаратгардың белсенділігі салыстырмалы төмен
(дипирадамол, антуран, дазокснбен) немесе үйреншікгі жолдармен енгізуге
қолайсыз (эпопростенол).
Ацетилсалнцнл қ ы ш қ ы л ы (8; 8.2 және 24 тарауды қара)
цнклооксигеназаның тежегіші болып табылады, нәтижесінде циклдік
эндопероксндтердің және олардың метаболиттері тромбоксан мен
простациклиннің синтезі бүзылады. Бірақ тромбоциттер циклооксигенезасы
тамыр қабырғасыныңұқсас ферментіне қарағанда өте сезімтал. Сондыкган
простациклннге карағанда тромбоксан синтезі коп дәрежеде тежеледі.
Әсердің осы ерекшелігі әсіресе, препаратты аз мөлшерде1 2 3 қолданғанда айкын
көрінеді. Нәтнжесінде ацетилсалнцил кышқылының тромбоцнттер
циклоокснгеназын қайтымсыз тежеуімен түсіндірілетін, бірнеше күн
сақталатын, антнагреганттық әсер басым болады. Тромбоцнттер
циклооксигеназаны қайтадан сингездемейді. Ол тек жаңатромбоциттер түзілу
үрдісінде (тромбоцитгердің “өмір сүру” ұзақтығы 7-10 күнмен өлшенеді)
1 Тромбоксандық рецепторлардың зерттеу сатысындагы біркатар тежегіштері
алынган (дальтробан).
3 Ацетилсалнцил қышқылының 50 және 100 мг-нан арнайы таблеткалары
шыгарылады (тромбо АСС).
364
толықтырылады. Ал тамыр қабырғасының цнклоокснгеназасы өзінің
белсевділігін бірнеше сағ ішівде калпына келтіреді. Совдықтан тромбоксан
мөлшерінің төмевдеу ұзақтығы простациклинге қарағанда көп.
Ацетилсалнцил кышқылының әсері жаска тәуелді екенін ескерген жөн.
Мысалы, жас адамдарда препарат аз мөлшерде қан кету уақытын ұзартады,
ал үлкен мөлшерде оған әсер етпейді.
Ағзада азот тотығын бөлетін жаңа препарат нитроаспнрин
синтезделген. Соңғысы эндогенді антиагреганттық қосылыстардың бірі екені
белгілі. Сонымен, нитроаспирннмен тромбоциттер агрегациясының тежелуі
екі әсер механизміне байланысты - цнклоокснгеназаның тежелуіне
(тромбоксан бносннтезінің тежелуіне әкеледі) және N0 өндірілуіне.
Нитроаспириннің асказан-ішек жолына теріс әсері ацетилсалицил қышқылына
(аспирннге) қарағавда аз дәрежеде байқалады. Сонымен қатар, N0 босап
шығуына байланысты препарат антнгнпертензнвті әсер көрсетеді.
Нитроаспирнн клииикалық зерттеуцен өтуде.
Тромбоксансинтетазаны тежейтін затгарды, яғнн тромбоксан сннтезін
таңдамалы төмендететін затгарды алуға бағытталған зертгеулер зор
қызығушылық туывдатты. Мүндай заттар теорнялық жағынан алғанда
тромбоциттер агрегациясын таңдамалы бағытта және тиімді тежеуі тніс. Бұл
мәселе шешілгевдей болды: тромбоксансинтетазаны тандамалы тежейтін,
дазокснбен депаталатын,имвдазолтуывдысысинтезделді.Бірақүміт
ақталмады, себебі, дазокснбеннің өзімен ғана емдеуцің тнімділігі аз болды.
Бұл, сірә, оның әсері кезінде, арахидон кышқылының циклоокснгеназдық
айналдыру жолында түзілетін, тромбоксандық рецепторларды
ынталандыратын проагрегагациялаушы заттардың(циклді эндопероксидтер)
жнналуына байланысты. Практнкалық меднцинада дазокснбенді
ацетилсалицил кышқылымен жұптастырып колданады. Тромбоциттердің
тромбоксандық рецепторлары тежегіштерінің әсіресе, осы әсерді
тромбоксансннтетазаны тежеумен жұптастыратын (р н д о г р е л)
препараттардың болашағы зор, бірақ оларды мүкият зерттеу қажет.
Жоғарыда келтірілген препараттар тромбоксавдык жүйені тежеу
нәтнжесівде тромбоциттер агрегациясын төмевдетеді. Екінші мүмкіншілік
простацнкливдік жүйені белсендевдіру болып табылады. Мұны сәйкес
рецепторларға әсер ету немесе простациклннсннтетазаның белсевділігін
жоғарлату арқылы жүзеге асыруға болады.
Простациклнннің антиагреганттықәсерпрннциптеріжоғарыда
қарастырылған. Сонымен қатар, препарат вазодилатация шақырады және
артериялық қысымды төмевдетеді. Тұрақтылығы аз болғандықган (і І/2 -3
мнн 37°С- та) оны науқастарға аяк тамырларының ауруларында ұзак уақыт
365
(бірнеше сағ) артерия ішіне инфузиялықжолмен енгізіп көрді. Простациклин
бұлшық еттің және тіндердің қан айналымының тұрақты (3 күн бойы)
жақсаруына әкелді, ншемнялық ауыруды жойды және трофикалық
жаралардың жазылуына ыкпал етгі. Бұл әсері тромбоциттер агрегациясының
жергілікті тежелуіне және тамырлардың кеңеюіне байланысты. Простациклин
препараты эпопростенол деген атқа не болды.
Простациклиннің хнмнялық тұрақты аналогы карбациклин
синтезделді. Бірақ ол да биологнялық ортада тұрақсыз болып шықты.
Карбациклинді көк тамырға ннфузиялық жолмен енгізгенде тромбоциттер
агрегациясын төмендетеді. Тәжірибеде оның әсері ннфузня кезіңде жәие
енгізуці тоқтатқан соң 10 минут қана сақталатыны көрсетілген. Екі зат та
кысқа әсер ететіндіктен практнкада қолдануға қолайсыз. Әр түрлі жолмен
енгізгенде ұзақ әсер ететін заттарды алу тиімді. Дегенмен, эпопростенол өзі
қолданылатын саланы тапты: оны гемодналнз жүргізгенде (гепариннің
орнына) қолдануға үсынылды, себебі, ол тромбоцнттердің диалнздік
мембранаға адгезиясын азайтады және қан ағуды шакырмайды. Препаратты
гемосорбцияда және экстракорпоралды қан айналымда қолданады. Сонымен
қатар, оны өкпе гнпертензиясында (тамырды кеңейтетін + антиагреганттық
әсер) тағайындайды.
Эндогенді простацнклин сннтезін таңдамалы белсендендіретін
антнагреганттарды алу идеясы ешқандай күмән тудырманды. Осы үрдісті
қамтамасыз ететін простацнклинсннтетаза тамырлардың эндотелнінде
кездеседі, тромбоциттерде болмайды және фармакологиялық заттардың әсері
үшін “нысана” бола алады. Бірақ осы тектес препараттар қазірше алынбаған.
Соңғы жылдар тромбоциттердің глнкопротеиндік рецепторларына (6Р
ПЬ/ІІІа) әсер ететін заттар үлкен назар аударуда. Бұл рецепторлар
тромбоциттер агрегациясында маңызды рөл атқарады. Олардың
белсенділігіне әсер ететін заттар 2 топқа бөлінеді. Біріншісі -гликопротеиндік
рецепторлардың бәсекелес және бәсекелес емес тежегіштері (абцнксимаб,
тирофибан және т.б.). Екінші тобы АДФ-гің тромбоциттерді ынталандыратын
әсеріне және олардың глнкопротеиндік рецепторларының экспрессиясына
кедергі жасайтын (тнклопидин, клопидогрел) препараттармен көрсетілген.
Екі жағданда да фнбриногеннің және көрсетілген препараттардың
антиагреганттық әсері негізінде жаткан басқа бірнеше факторлардың
глнкопротеиндік рецепторлармен байланысуы болмайды немесе азаяды.
Гпнкопротенндік рецепторлардың тежегіштері химнялық құрылымы
бойынша келесі топтарға жатады:
7. Моноклонапды антидене - абциксимаб
2. Синтетикалық пептидтер - эптнфнбатид
366
3. Пептид емес синтетикалық қосылыстар - тирофнбан
Осы топтың меднциналық практикаға енгізілген алғашқы препвраты
абцикснмаб (реопро) - тромбоциттердің ІІЬ/ІПа ілнкопротенндік
рецепторларының бәсекелес емес тежегіші: ол фнбриногеннің және басқа
қосылыстардың байланысуына кедергі жасайды. Осыған байланысты
препарат тромбоциттер агрегациясын және әрі қарай тромб түзілуін азайтады.
Жоғары антиагреганттық әсері кем дегенде 80% гликопротенндік
рецепторларды байланыстырғанда байқалады. Препаратгың антикоаіулянггық
белсенділігі де бар.	,
Абциксимаб арнайы моноклоналды антиденелердің фрагменті.
Оны көк тамырға біркезекге немесе инфузня жолымен енгізеді.
Рецепторлармен байланысу тез жүреді (5-30 мин кейін). Барынша көп әсері
шамамен 2 сағ соң дамиды. Препаратты енгізу токгатылғанда әсері 1 тәулікке
дейін созылады, ал глнкопротеиндік рецепторлар тежелуінің қалдық
көріиістері 10 күнге дейін сақталуы мүмкін.
Стенокардияда, миокард инфаркгында тәждік тамырларға хирургиялық
араласуда қолданады. Көбінесе гепаринмен, фнбринолнтиктермен де
жұптастырады.
.. Жанама әсерлерінен көбінесе жні әр жерде орналаскан қан ағулардың
жоғарлауы байқалады. Аллергнялық реакциялар, тромбоцитопення,
гипотензия, брадикардия, днспепсия және т.б. болуы мүмкін.
Гликопротеиндік рецепторлардың антагонистерін әрі қарай іздестіру
химиялық сннтез жолымен алынатын препаратгар алуға бағытгалған. Қазір
көк тамырға және энтералды енгізуге арналған бірқатар осындай
антиагреганттар белгілі. Солардың бірі циклдік пептид эптнфибатнд
(интегрнлнн). Ол арнайы ІІЬ/ІПа глнкопротенндік рецепторлармен
байланысады, олармен фибрнногеннің әсерлесуіне кедергі жасайды. Көк
тамырға енгізеді. Әсері тез, бірақ абциксимабқа қарағаңда қысқалау әсер
етеді. Инфузия тоқгатылғаннан кейін әсері 2-8 сағатган соң қайтады; і|/2~ 1,5-2,5_.
сағ. Заттын25%кансарысуыбелокгарыменбайланысады. Бауырдаметаболизмге
жартылай үшырайды. 40-50% бүйрек арқылы негізінен өзгермеген түрде
шығарылады.
Гликопротеиндік рецепторлардың бәсекелес тежегіштеріне пептид емес
қосылыс тнрофнбан (аграстат) жатады. Тромбоциттер агрегациясын
тежеу механнзмі және қолдануға көрсетулері абциксимабқа ұқсас.
Препаратты көк тамырға енгізеді. Ол абциксимабқа қарағанда қыска уакыт
әсер етеді. Инфузия токтатылғаннан кейін тромбоциттер агрегациясы 4-8 сағ
соң қалпына келеді. Аз дәрежеде метаболизденеді. і1/2 = шамамен 2 сағ.
Негізінен өзгермеген түрде бүйрек (65%) және ішек (25%) арқылы шығарылады.
367
Сннтетикалық заттар қан кету, тромбоннтопения, аллергиялық
реакциялар шакыруы мүмкін.
Заттардың екінші тобы (тнклопиднн, клопндогрел) басқаша принцип
бойыиша әсер етеді. Глнкопротеиндік рецепторларға тікелей әсер етпейді.
Олардың аягиагреганттық әсер механизмі АДФ-тің тромбоцитгердің пуриндік
(Р2у) рецепторларын ынталандырғыш әсеріне кедергі жасау. Бұл кезде
тромбоцнттер мен глнкопротеиндік рецепторлар ынталанбайды,
соңғыларының фнбриногенмен әсерлесуіне кедергі жасайды.
Тиклопиднн (тиклид) - айқын антиагреганттық әсері бар.
Энтералды енгізгенде тиімді. Әсері біртіндеп басталып барынша көп шегіне
3-5 күинен кейін жетеді. Оны тұрақсыз стенокардиядамиокард ннфарктының
алдын алу үшін, жүрекке және тамырларға т.б. жасалған операциялардан
кейін тромбоздык асқынулар жнілігін азайту үшін қолданады. Жанама
әсерлері жиі байқалады. Оларға диспепсиялық құбылыстар, теріде бөртпелер,
қанда атерогенді лнпопротенндер деңгейінің жоғарылауы жатады. Кейде
лейкопения, агранулоцитоз және панцитопения дамиды, сондықтан қан
кұрамын жүйелі бакылап тұру қажет. Лейкопоэз бұзылуының алғашқы
белгілерінде препаратты қолдануды тоқтатқан жөн. Тиклопндинді әдетте
ацетилсалнцил кышқылын көтермеген жағдайда тағайындайды.
Тнклопидин тобының препараттарына клопндогрел (плавнкс)
жатады. Ол дәрі алдындағы дәрі болып табылады. Бауырда одан
антиагреганттық әсер көрсететін белсеиді метаболит түзіледі. Ол АДФ
әсерлесетін рецепторларды таңдамалы және қайтымсыз тежейді, сонымен
коса тиклопндин сияқты ІІЬ/Ша глнкопротеиндік рецепторлардың
белсеиденуін жояды. Нәтнжесінде тромбоциттер агрегациясы бұзылады.
Препаратты тәулігіне бір рет ішке енгізеді. Тез сорылады, бірақ толық
емес (50%-ке жуық). Қандағы барынша көп концентрацнясы шамамен 1
сағ кейін жиналады. Заттың үлкен бөлігі және метаболиттері қан сарысуы
белоктарымен байланысады. Олар бүйрек және ішек арқылы шығарылады.
Метаболиттің ~ 8 сағ. Препаратты күн сайын енгізгенде барынша көп
антиагреганттық әсері (тежелу 40-60%) 3-7 күннен кейін дамиды.
Препарат науқастармен салыстырмалы жақсы көтеріледі.
Тнклопидинмен салыстырғанда тері жабындылары (әртүрлі бөртпелер),
асказан-ішек жолы (қан кету), шеткі қан жүйесі (нейтропения) жағынан
жанама әсерлер сиректеу дамиды. Ацетилсалицил кышқылына қарағанда
асказан-ішек жолынан қан кету мен шырышты қабаттың ойылуын сирекгеу
шақырады, бірақ диарея және теріде бөртпелер жиірек байқалады.
Әр түрлі типті әсерлі препараттар тобына дипирндамол және
антуран кіреді.
368
Дипирндамол (курантил) жүректің тамырларын кеңейтетін зат
ггінде белгілі (14.3 тарауды қара). Оның біршама антнагрегантгық
шсенділігі де бар. Препараттың әсер механнзмі толық зерттелмеген. Оның
эсфодиэстеразаны тежейтіні және тромбоциттерде цАМф мөлшерін едәуір
оғарылататыны белгілі. Сонымен қатар, ол тромбоциттер агрегациясын
іжейтін және тамырларды кеңейткіш әсер көрсететін аденознннің әсерін
^шейтеді. Соңғысы днпнрндамолдың аденознннің эрнтроцнтгермен,
ғдотелиалды жасушалармен ұсталуын және метаболизмін тежеуіне
ійланысты. Ол сонымен қатар, простациклиннің де әсерін күшейтеді.
Санама әсерлерінен көбінесе бастың ауыруы, днспепсиялык бұзылыстар,
іріде бөртпелер дамиды. Әдетте дипирндамолды тікелей емес әсер ететін
нтикоагулянттармен немесе ацетилсалицил қышқылымен жұптастырып
іғайындайды.
А н т у р а н (сульфинпнразон) препараты подаграға қарсы зат (25
арауцы қара). Сонымен қатар ол тромбоциттердің* адгезиясын теженді және
нтнагреганттық белсеңділігі бар. Соңғысы циклооксигеназаның тежелуіне
сәне (немесе) тромбоцнттер мембранасына әсер етуіне, тромбоцнттер
грегациясына ықпал ететін АДФ-тің, серотониннің босап шығуының
өмендеуіне де байланысты болуы мүмкін. Препараттың белсенділігі аз.
9.1.2. ҚАННЫҢ ¥ЮЫН ТӨМЕНДЕТЕТІН ЗАТТАР
(АНТИКОАГУЛЯНТТАР)
Антикоагулянттар қан ұюының әртүрлі кезеңдеріне әсер етуі мүмкін.
Эсерінің бағыты бойынша олар 2 негізгі топқа жатады.
1. Тікелей эсер ететін антикоагулянттар (тікелей қандағы ұю
{гакторларыиа әсер ететін заттар)
Гепарии Фраксипарнн Эноксапарин Лепируднн
2. Әсері тікеяей емес антикоагулянттар (қан ұю факгорларының -
тротромбиннің және т.б. - бауырдағы синтезін тежейтін заттар)
Неодикумарин Сннкумар Варфарнн Фенилин
Олардың әсерінің бағыты 19.1 кестедекөрсетілген.
Тікелей әсерлі антикоагуля нтқа гепарин жатады-
ағзада мес жасушалармен түзілетін қан ұюына қарсы табиғи зат. Гепариннің
көп бөлігі әсіресе, бауырда және өкпеде* 2 кездеседі. Химиялык кұрылысы
бойынша мукополнсахарид. Оның молекулалық салмағы 15 000 - 20000
тең. Оның молекуласына күкірт қышқылының қалдығы кіреді, соған
‘Тромбоцитгер адгезиясын төмендету үшін декстранды қолдануға болады.
2Гепарнннін дәрілік препаратын негізіненсойылған малдыңөкпесі мен ішегінен алады.
369
байланысты айқын кышқылдығы бар. Ерітіндідегі күшті теріс заряды
гепариннің қан ұюына қатысатын белоктармен әсерлесуіне ықпал етеді.
Гепарин антитромбнн Ш кофакторы деп есептелінеді. Қан сарысуында
соңғысын белсендендіріп, (және сірә, антитромбин П-де) оның ұюға қарсы
әсерін жылдамдатады. Бұл кезде қан ұюын актнвтейтін бірқатар факторлар
(ХІІа, калликреин, XI а, Ха, ХШа) бейтараптанады. Протромбиннің тромбинге
айналуы бұзылады. Сонымен қатар, тромбин де (Па) тежеледі.
Гепарин тікелей әсер ететін антикоаіулянтқа жататындыктан, ол тек тұгас
ағзада жағдайында ғана белсенді емес, іп үііго-да белсеиді. Үлкен мөлшерде
гепарнн тромбоциттер агрегациясын тежейді.
Гепарнн тек парентералды енгізгеиде тиімді. Көбінесе оны көк тамырға
енгізеді. Әсері тез басталады (көк тамырға енгізгенде дереу инъекциядан
кейін) және мөлшеріне қарай 2-ден 6 сағатқа дейін созылады. Гепарин
бауырда гепариназа ферментімен ыдыранды.
Геларин флебитте, тромбофлебитте, аяктың варикозды жараларында,
тері асты гематомада сыртка қолдану үшін де шыгарылады. Сондай
препараттың бірі л и о т о н 1000 деп аталады (гедь түріңдегі гепарин натрий).
Қан ұюына қарсы негізгі әсерінен басқа гепариннің қанда липид
мөлшерін гөмендететін әсері де анықталған. Бұл тіндерден
липопротеинлипазаның босап шыіуына байланысты деп есептейді. Соңғысы
эндотелийге жнналған липопротеидтердің үшппщеридтерін тінге түсетін бос
май кышкылдарын босатып шығара отырып гидролиздейді.
Гепарннді әсер бірлікпен - ӘБ (1 мг = 130 ӘБ) мөлшерлейді.
Препараттың тиімділігін қанныңұюы бойынша бағалайды.
Соңғы жылдары антикогулянттардың жаңа тобы - төменгі малекулалы
гепариндер- фракснпарнн(нандропарннкальций)жәнет.б. алынған
Оларға айқын антиагреганттық және антикоагулянттық белсенділік тән.
Төменгі молекулалы гепариндер әсерінен қан ұюының төмеңдеуі, олардың
антитромбнн Ш-тің Ха факторына тежегіш әсерін күшейтуіне байланысты.
Соңғысы протромбиннің тромбинге айналуы үшін қажет. Гепариннен төменгі
молекулалы аналогтарының айырмашылығы - олар тромбинге тежегіш әсер
көрсетпейді. Соған байланысты бұл препараттар қан сарысуы белоктарымен
аз байланысады, гепарннге қарағанда олардың биожеткілікгігі жоғары.
Ағзадан баяу шығарылады. Гепаринге қарағанда ұзағырақ әсер етеді. Оларды
тәулігіне 1-2реттеріастынаенгізеді.
Бұлтоппрепараттарынаэноксапарин дажатады.
Гепарниніңантагоннсті протамнн сульфаты(балықұрығынан
алынған). Оған негіздік қаснет тән және оң зарядты. Гепарннмен әсерлесіп,
оның белсеңділігін жойып, ерімейтін кешен тузілуіне әкеледі. Протамин
370
сульфатын кек тамырға енгізеді; оның 1 мг-ы 100 ӘБ гепаринді
бейтараптайды. Протамин сульфаты төменгі молекулалы гепарнндердің де
антагонисті болып табылады.
Меднцнналықсүліктерменөндірілетінгируд ин деқызығушылық
туындатады. Ол 65 амннқышкылынан түрады. Тікелей әсер ететін белсенді
антикоагулянт ретінде қолданылатын рекомбинантты варианты - л е п н р у-
д и н (рефлудан) алынған. Гируднн тромбиннің белсенділігін жояды; оның
әсері антитромбин Ш-ке тәуелді емес. Препаратты көк тамырға енгізеді.
Тікелейәсерліантикоагулянтарғажәне натрий гндроцитра-
т ы н да жатқызуға болады. Оның қан ұюына карсы әсерінің механизмі
протромбиннің тромбинге айналуына қажет кальциЙ иоңдарын байланыстыру
(кальцнй цитраты түзіледі). Натрин гндроцитраты (4-5%) консервация
жасағанда қанды тұрактандыру үшін қолданылады.
Әсері тікелей емес антикоагулянттарга 2 хнмиялық заттардың тобы
жатады:
а)	4-оксикумарнн туындылары - неоднкумарин, синкумар, варфарин;
б)	индандион туыңдысы - фенилнн.
4-оксикумарнн және нндандион туындыларын шартты түрде К(
внтаминінің антагоннсттері деп есептейді. Олардың әсер ету принципі, К
внтамині эпоксидінің редукгазасын тежейді және К,- эпоксндтің II, VII,
IX, X факгорлардың синтезін тежейтін К витаминінің белсенді түріне
тотықсыздануына кедергі жасайды. Осылайша, олар бауырда К внтамнніне
тәуелді протромбнннің, проконвертнннің және біркатар басқа факгорлардың
да (канда бүл факторлардың мөлшері азаяды) сннтезін тежейді. Гепариннен
айырмашылығы әсері тікелей емес антикоагупянтгар тек тұгас агәа жағдайьшда
тиімді; олар іп үііго қан ұюына әсер етпейді. Оларды энтералды енгізгендегі
белсенділігі осы топ антикоагулянттарының үлкен артықшылығы болып
табылады. Барлык препараттар едәуір жасырын кезеңімен және әсерінің
біртіндеп жоғарылауымен сипагталады. Мысалы, кан ұюының барынша көп
дәрежеде төмеңдеуі оларды тағайыңдағаннан кейін 1 -2 күннен соң және
оданда кеш дамиды, жалпы әсер ету ұзақтығы 2-4 күнге дейін. Осы затгардың _
барлығы кумуляцияланады.
Әсері тікелей емес антикоагулянтгардың тиімділігі протромбиндік индекс
бойынша (40-50%-тен кем болмауы тніс) бақыланады. Сонымен қатар зәрді
тексереді; гематурияның пайда болуы препараттарды артық мөлшерде енгізу
белгілерінің бірі болып табылады.
4-окснкумарин және индандион туындыларының жанама әсерлері ұксас.
Оларға көбінесе қан кетулер, қан кұйылу, диспепсиялық бұзылыстар, бауыр
қызметінің тежелуі, аллергияльгк реакциялар жатады. Әсері тікелей емес
антикоагупянттардың антагоннсті К( витамині.
371
19.1 Кесте. Әсерлері тікелей және тікелей емес антикоагулянттардың
салыстырмалы снпаттамалары
Препаратпф	Әсер ету орны	Әсер ету механизмі	Екгізу жолы	Әсері- нін даму ЖЫДШІМ- дагы	Әсері- ніиұз- актығы	Қрлдану ұзакты- ғы	Аитаго- нист- тері
Тікелей әсер етуші антіікоагулянт- тар (гепарнндер)	Кдн	І^ндағы протромбнншн тромбинге айналуынын бұзылуы1	Парен- терал- да	Тез (секунд- тар2. (мииут- тар)	тар	Сагат- тар.куңде	Прота- мин сульфа- ты
Әсері -Нкелей емсс антнкоалянпар (неоднкумарнн, феннлнн, варфарнн және 	тЛЭ		Бауыр	Бауырда кан ұйытуіры факгорлардык бносинтеэінін бұзылуы (эсіресе, протроыбиннін)	Эше» ралды	Баау (сағатгар)	Күн- дер	Апта- лар	Фнтоме- наднон (К| « тамкні)
1	Табнғи гепарнн да тромбнннің инактивациялануына әкеледі.
2	Көктамырғаенгізгенде.
Өте кең қолданылатын әсері тікелей емес антнкоагулянтардың бірі -
варфар и н*. Көк тамырға енгізілетін препараттары болса да негізінен
ішке енгізіледі.
Асказан-ішек жолынан жақсы сорылады. Бножеткіліктігі 100%.
Барынша көп әсерін алу үшін 4 тәулікке жуық уакыт қажет. Препаратгың
97% қан сарысуы белоктарымен баиланысады. Оның үлкен бөлігі бауырда
метаболизмге ұшырайды. Метаболнттерінің мүлдем антикоагулянттық
белсеңділігі жоқ.
Варфарин және оның метаболиттері негізінен (-92%) бүйрек арқылы
шығарылады. Препаратты енгізу токтатылған соң қан ұюының қалпына келуі
шамамен 4 күннен кейін.
Ауыр жанама әсері - бұрыннан бар патологияға немесе препаратты
артық мөлшерге енгізуге байланысты қан кетулер. Қан кетудін орналасуы
әр алуан (асқазан-ішек жолы, зәр-жыныс жолдары, ОЖЖ және т.б.). Бауыр
кызметінің бұзылуы, диспепсиялык бұзылыстар, ленкопения, аллергиялық
реакциялар, сирек терінің некрозы т.б. болуы мүмкін. Варфарин плацентадан
өтеді және оның тератогенді әсері бар екендігін ескерген жөн.
Әсері тікелей емес антикоатулянттарды тромбоздар мен эмболиялардың
алдын-алу және емдеу үшін (тромбофлебнтте, тромбоэмболияда, мнокард
ннфарктында, стенокардняда, жүректің ревматнзмдік ақауларында)
Колданады. Егер қан ұюын тез төмеидету қажет болса гепаринді еигізеді.
Ұзак емдеу үшін әсері тікелей емес антнкоагулянттарды тағанындаған жөн.
Көбінісе алдымен гепаринді енгізеді және әсері тікелей емес
антнкоагуляиттарды қатар береді. Соңғыларының жасырын кезеңі біршама
1 Варфарин - ннкомед препараты шыгарылады
372
екендігін ескеріп, алғашқы 2-4 күн гепарннді енгізуді жалгастыра береді,
содан кейін оның инъекциясын тоқгатады, емдеу ары қарай тек әсері тікелей
емес антикоагулянттармен жүргізіледі.
Қан ұюына карсы заттарды гематурияда, асқазан мен он екі елі ішекгің
ойык жарасында, ойык жаралы колитте, гематурияға бейімділігі бар бүйрекгің
тас ауруында, жүктілікте қолдануға болмайды. Әсері тікелей емес
антикоагулянтгарды бауыр патологиясында сақтықпен тағайындаған жөн.
19.1.3. ФИБРИНОЛИТИКАЛЫҚ ЗАТГАР (ТРОМБОЛИТИҚАЛЫҚ
ЗАТТАР)
Түзілген тромбтарды ерітетін фибринолитнкалық заттардың үлкен
практикалық маңызы бар. Олардың әсер ету прннцнпі фнбринолиздің
физиологнялык жүйесін актңвтеу Әдетте миокард инфаркгында тәждік
тамырлардағы тромбты еріту үшін, өкпе артериясының эмболиясында, терең
веналардыңтромбозында, әртүрлі орналасқан артериялардағы жедел дамитын
тромбтарда қолданады.
Өте кең қолданылатын фнбринолитнкалық затгардың бірі белокгык
қүрылымдықосылыс стрепто киназа(стрептаза,стрептолназа).Оны
С тобының р-гемолитнкалық стрептококктары өңдіреді. Стрептокиназаның
өзінің протеолнтнкалық белсенділігі жоқ. Ол профибрннолнзннмен
әсерлеседі; түзілген кешен протеолнтикалык белсенділік алады және
профнбрннолнзиннің (плазмнногеннің) фибринолнзинге (плазмннге)
айналуын тромбта да, қан сарысуында да ынталаидырады. Фибринолизнн
протеолитнкалық фермент болғандықтан фибринді ерітеді. Сондықтан,
стрептокнназа әсері тікелей емес фнбринолнтик болып табылады. і1/2« 80
мин, бірақ әсері бірнеше сағ сақталады.
Стрептокиназа жаңа түзілген тромбтарда (шамамен 3 тәулікке дейін)
тиімді. Емдеуді неғұрлым ерте бастаса, соғұрлым нәтижесі қолайлы. Мысалы,
тәждік тамырлардың тромбозымен шақырылған жедел миокард инфарктында
препаратты алғашқы 1-3 сағ қолдану қолайлынәтижебереді. Артериялыкка
қарағанда веналық тромбтар жақсы ернді. Әсіресе, профнбринолизнннің
үлкен мөлшерінен түратын тромбтар жақсы ернді.
Стрептокиназаны әсер бірлікпен (ӘБ) мөлшерленді, әдетте көк тамырға
(тамшылатып) енгізеді. Жанама әсерлері: қан кетулер, гипотензия, пирогенді'
және аллергиялық реакцнялар.
Стрептокиназаныңәсерпринципінескеріп анистреплаза(эмнназа)
препараты алынған - стрептокиназаның моднфиинрленген
1 Дене температурасының жоғарылауы. Грек тіл. руг - от, - тегі.
373
профибринолизинмен (лизнн-профибринолизнн) ковалентті емес кешеиі. Дәрі
алдындағы дәрі болып табылады; ағзада препараттағы профибринолнзиннің
белсенденуіне әкелетін оның деацетилденуі жүреді. Бұл кезде
профибринолизиннің фнбринолизинге айивлуы ынталанады. і)/2
фибринолитикалық белсенділік бойынша 70-120 минутқа тең. Препаратты
көктамырға енгізеді; ӘБ мөлшерленеді. Қан кету, аллергиялық реакция және
өтпелі гипотензия шакыруы мүмкін.
Тікелей әсер ететін белсенді фнбринолитик урокиназа - бүйректе
түзілетін фермент. Әсер ету бағыты стрептокиназаға үқсас, бірақ аллергиялық
реакцияны сирек шақырады. Қызба 2-3% науқастарда дамиды. | = 15-20
мнн. Бүрын урокиназаны зәрден бөліп алатын. Қазіргі уақьітта препаратгы
гендік инжеиерия әдісімен шығарады немесе адам бүирегінің эмбрионалды
жасушаларының дақылдарынан алады.
Айналымдағы қандағы профибрннолизинді фибрннолизинге айналдыру
нэтижесінде урокиназа да стрептокиназа сияқты жүйелі фибринолнз
шакыруы мүмкін. Соңғысы фибрннолнзиннің қан сарысуындағы көптеген
белокты қосылыстарды метаболизмге үшыратуға қабілетті таңдамасыз әсер
ететін протеаза болуына байланысты. Бүл сарысуда фибрнногеннің, а2-
антиплазминнің, біркатар қан үю факторларының (Ү,У11І) деңгейінің
төмендеуіне әкеледі. Әрине, бұл кезде қанда фибрин мен фнбриногеннің
ыдырау өнімдерінің мөлшері жоғарылайды.
Жүйелі фибринолиз фибринолитнктерді қолданғандағы қан кетудің
себебі болып табылады.
Фибринолнтнкалық заттарды тағайындау қанның фибринолитикалық
белсенділігін жүйелі бақылауды және онда фнбриноген мен
профибрннолизиннің болуын талап етеді.
Фнбринолитнкгердіңжаңатипі тіндік профибринолизни-
н і н актнваторы1 болып табылады. Сәйкес препарат алтеплаза
(актилизе) гендік ннженерия жолымен алынады. Оның әсері тромбтың
^Профнбриналкзиниін тіадікактивагорыЩТЛ і-РА) сермнлротеазаболыл табылады.
Ол негізінен эндотелий жзсушасмвдатүзіліп, айналммдагы канғатүседі. Қан сарысуында
аз уакыт жүреді (і ІП = 5-8 мнн), себебі, арнайы тежегішпен тез ыдырайды
(профибринолизннактиваторыныңтежегііііі-ПАТ-1,РАІ-І). Егертромбтүзілсе, тіндік
активатордың едәуір бөлігі фнбрннмен байланысады және тежегіштің әсеріне
үшырамайды. Осы жерде фнбринолизин түзіп, профибринолизиннін белсевденуі жүреді
(ол да фибрннмен байланысады). Тіндік профнбринолизиннің активтеңу жылдамдығы
айнадымдагы қандағы профибрннолизинге карағаада коп рет жоғары. Сондыктан,
фибрннолизинніңтүзілуі негізінен тромбтажүреді. Айналымдагы кандағы фибринолизин
қалыпты жағдайда а2 - антиплазмннмен жылдам тежеледі. Фибринмен байланысқаи
фибринолизин (тромбта орналасқан профибринолизиннің активтенуі нэтижесінде түзілген)
а2 - антиплазминмен тежелмейді, сондықган тромболитикалық осер шакырады.
374
фибринімен байланысқан профибринолизинге бағытталған, сондықтан,
фибрииолизнннінтүзілуі және оның әсері негізінен тромбпен шектеледі. Бұл
кезде препарат профибринолизиннің жүйелік белсенденуін урокиназа мен
стрептокнназаға қарағанда едәуір аз дәрежеде шақырады.
Профнбрннолизиннің тіндік активаторына жоғары емдік тиімділік тән және
дер кезіңде қолданса тромбпен бітелген тамырлардың реканализациясына
ықпал етеді. і » 5 мин. Препаратты көк тамырға енгізеді, ӘБ-пен
мөлшерленеді. Антигендігі' жоқ.
Жана фибрииолитиктерді іздестіру жалғастырылуда. Мысалұ с т а ф и-
локиназа (Зіарһуіососсиз аигеиз-тан алынған) және оның фибрииге
жоғары арнайылық тән рекомбинантты варианттары алынған.
Профибринолизиннің табиғи тіңдік активаторының рекомбинанатты туындысы
тенектеплаза алынған - тұрақты қосылыс (айналымдағы қаннан і1/2
~ 20 мин) және фибринге арнайылығы жоғары. Жьшандардьің ерекше түрінің
уынан барлык жоғарыда келтірілген препаратгардан айырмашылығы, тікелей
фнбрннолнтикалыкәсер көрсететін алфнмепраза алынған.
19.2. ҚАН КЕТУДІ ТОҚТАТУҒА ЫҚПАЛ ЕТЕТІН ЗАТТАР
(ГЕМОСТАТИКТЕР)
19.2.1. ҚАННЫҢ ¥ЮЫН ЖОҒАРЫЛАТАТЫН ЗАТТАР
Бұл топтың зяттарын қан кетуді токтаіу үигін жергілікгі немесе резорбтивті
жолмен қолданады.
Жергілікті қан кетуці токтату үшін т р о м б и н (табиғи тромбиннің
препараты), гемостатикалық жөкелер(губкалар) қолданылады.
Резорбтивті әсер ететін препараттарға К, К3 витаминдері және К3
витамниінің сннтетнкалық аналогы в н к а с о л жатады. Көрсетілген
внтамнңдер бауьгрда протромбиннің және бірқатар қан үю факторларының
синтезі үшін қажет. Препараттарды гипопротромбинемияда тағайыңдайды.
Гемостатикалық әсері үшін желатин, фибрнноген және т.б.
қолданылады.
19,2.2. ФИБРИНОЛИЗГЕ ҚАРСЫ ЗАТГАР
Белгілі жағдайларда фибринолиз жүиесінің белсенділігі едәуір дәрежеде
жоғарылап, қан кетудің себебі болуы мүмкін. Бұл кенде жаракат алғанда,
хирургиялық араласудан кейін, бауыр циррозыида, фибринолитикалық
1 Анистреплазанын, урокиназанын, алтеплазнынбағасыөтежоғары.
375
заттарды артықмөлшердеенгізгенде, жатырдан қан кетуде байкалады. Бұл
жағдайларда фнбрннолизге қарсы заттарды қолдану қажет. Кеңірек
қолданылатын синтетнкалық препарат амннокапрон к ы ш к ы л ы
(эпсилон-аминокапрон қышқылы). Ол профнбринолизнннің фнбринол изинге
айналуын тежейді (сірә, осы үрдістің активаторын тежеу нәтижесінде) және
де фнбрннолизннге тікелей тежегіш әсер көрсетеді. Асқазан-ішек жолынан
жақсы сорылады. Осы жолмен енгізгенде қандағы барынша көп
концеитрациясы 2-3 сағ кейін пайда болады. Тәулік ішінде препараттың 60%
шығарылады. Көк тамырға енгізгенде элиминация тезірек жүреді (12 сағ
ішінде 80 % артық). Осы жолмен енгізгенде і1/2® 77 мин. Бүйрек арқылы
негізінен өзгермеген түрде шығарылады. Препаратгың уыттылығы төмен.
Оны ішке және көк тамырға енгізеді. Аминокапрон қышқылын қолдану
қанның фнбрннолитикалық белсенділігін және фнбрнноген мөлшерін
бақылауцы талап етеді. Жанама әсерлері болуы мүмкін (бастың айналуы,
лоқсу, диарея).
Транексам қышқылыныңда(цнклокапрон)фнбринолизге
қарсы белсенділігі бар. Ол профибрннолнзиннің белсенденуін тежейді.
Аминокапрон қышқылына қарағанда тнімдірек және ұзағырақ әсер етеді.
Энтералды және көк тамырға енгізеді. Ішке енгізгенде биожеткіліктігі 30-
50%-ке сәйкес келеді. Қан сарысу белоктарымен аз байланысады (3%
жуық). Көк тамырға енгізгенде і1/2 = 2 сағ. Бүйрек арқылы шығарылады.
Аминокапрон кышкылына әсер ету механнзмі мен қаснеттері ұқсас
препарат а м б е н (памба).
Фибрннолиздітежейтінзаттарға контрикал да(15; 15.7тарауцы
қара) жатады. Ол фибринолизиңді және бірқатар басқа протеолитикалық
ферменттерді (трипсин, химотрипсин, калликреин) тікелей тежейді.
376
ЗАТ АЛМАСУДЫ РЕТТЕЙТІН ДӘРІЛІКЗАТТАР
(20-25 тараулар)
20 Т а р а у
ГОРМОНДЫҚ ПРЕПАРАТТАР
Гормондар1 - бұл эндокрннді бездер және әртүрлі тіндердегі арнайы
жасушалармен1 2 өндірілетін биологиялық белсенді затгар. Олар ағзаның
әртүрлі кызметтерін гуморалды реттеуде маңызды орын алады. Сонымен
қатар, жекелеген гормондар нейромодуляторлар болып табылады.
Гормондардың маңызы әсіресе, кейбір эндокринді бездің
гипофункциясында айқын байқалады. Мысалы, үйқы безінің аралшық
жасушаларының жетіспеушілігінде қант днабеті, қалқанша маңы безінің
жетіспеушілігінде тырысулармен жүретін - гипокальциемия, гипофнздің
арткы бөлігінің антидиуретикалық гормоны жетіспеушілігінде кантсыз диабет
дамиды. Сонымен қатар, гормондар өндірілуінің жоғарылауына байланысты
аурулар да белгілі. Мысалы, қалқанша бездің гиперфункцнясында
гипертиреоз (базедов ауруы), гипофнздің алдыңғы бөлігінің соматотропты
гормонының шамадан тыс өндірілуінде - гигантизм, акромегалия дамиды.
Ішкі секреция бездерінің жетіспеушілігінде әдетте гормондық
препаратгар тағайынданды. Мүндай жағданда орын басушы ем қажет, ол
препараттарды қолдану үзақтығы сәйкес бездің гипофункциясының қанша
уакытқа созылуынабайлаиысты. Сонымен қатар, гормондардыңөндірілуін
ынталандыратын затгар да қолданылады.
Гормондық препараттарды сннтетнкалық жолмен, сондай-ақ
жануарлардың мүшелері мен зәрінен (мұндай жағданда препараттардың
белсенділігі бнологиялық стандарттау жолымен анықталады және әсер
бірлікпен өлшенеді - ӘБ) алынады. Қазіргі кезде табиғи гормондардың
көптеген аналоггары меи туындылары және олардың табиғи гормондардан
1 Грек тілінде һогтао - коздырамын.
2/ормондардепэндокриндібездерменөндіріліп, қанға түсетінбнологиялыкбелсенді
заттарды атайды. Олар эндокринді бездерден ажыраған тіндер мен мүшелерге әсер етеді.
Сонммен қатар паракринді жүйені ажыратады. Бұл жагдайда жасушалар жақын жаткан
жасушаларға әсер ететін (мысалы, мес жасушалардан бөлінетін гистамин) жергілікті
(локалдьМ гормондарды (немесе аутокоидтар) ендіреді. Өздерінің биосинтезі жүретін
жасушаға әсер ететін (көптегеи цитокиндерге тән) белсенді затгар өндіретін “аутокринді
секреция ” термині үсынылған. АлаЙда бұл жіктеу шартты емес. Затгар көп жағдайда тек
біртопқа ғана жатпауы мүмкін (мысалы, N0 аутокринді және паракрннді әсер шақыруы
мүмкін).
377
құрылысы бойынша ерекшеленетін синтетиқалық алмастырушылары
алынған.
Гормондардың әсерін олар әсерлесетін рецепторлар деңгейінде тежейтін
кейбір гормондардың антагоннсттері (мысалы жыныс гормондарының
антагонистері) алынғаи.
Химиялық құрылысы бойынша гормондық препараттар келесі топтарға
жатады:
1)	белокты жәие иептндті құрылысты заттар - гипоталамус,
гипофиз, қалқанша маңы және ұйқы безі гормоңдарының препараттары,
кальцитонин;
2)	амииқышқылдарының туындылары - қалқанша безі
гормондарының препараттары, эпифиз безі гормондарының
препаратгары;
3)	стерондты кұрылысты - бүйрек үсті безі және жыныс
гормондарының препараттары;
Эндокринді бездердің гиперфункцнясында сәйкес рецепторларды
немесе гормонның өндірілуін тежейтін олардың антагонистері қолданылады.
Гормондардың біріншілік әсері цитоплазмалық мембрана деңгейінде
немесе жасуша ішінде орналасады. Кейбір гормондар (белок және пептидті
тобынан) жасуша мембранасының сыртында орналасқан арнайы
рецепторлармен әсерлеседі. Бұл рецепторлардың көбі аденилатциклазамен
байланысқан, оның белсенділігінің өзгеруі жасуша шгіндегі цАМФ мөлшеріне
едәуір әсер етеді. Гормондар көбінесе аденилатциклазаны ынталандырады
және цАМФ мөлшерін жоғарылатады. цАМФ мөлшерін фосфоднэстеразаны
тежеу арқылы да жоғарылатуға болады. Тек трийодтнронин ғана және де
өте жоғары концентрацияда осылай әсер етеді. цАМФ өз кезегіңде әр түрлі
интрацеллюлярлық үрдістердің өтуіне әсер ететін протеннкнназаны
ынталандырады. Осындан жолмен кортикотропин, тиротропин, гипофиздің
гонадотропты гормондары, меланоцит ынталандырушы гормондар,
паратгормон, кальцитонин, гпюкагон әсер етеді.
Гормондар мембрана рецепторы мен жасуша ішілік үрдістердің
арасындағы “дәнекер” болып табылатын кальций иондарының ұсталуына,
босап шығуына және жасуша ішінде таралуына да әсер етуі мүмкін. Сонымен
қатар, цАМФ пен кальций иондары кинетикасы арасында да белгілі өзара
қатынастар анықгалғаи.
Кейбір гормондар (белокгар және пептидтер) аденилатциклазамен
байланыспаған мембраналық рецепторларга әсер етеді (өсу гормоны,
лактотропты гормон). Бұл жағдайда “дәнекер”жөнінде сұрақ әлі
анықталмаған. Жеке гормоңдар инозитолүшфосфат және диацилгпицеролдың
өңдірілуін жоғарылатып фосфадитилинозитолды циклге әсер етеді, (мысалы,
378
гонадотропты гормондардың босап шығуын ынталаңдыратын гипоталамус
гормондары; вазопресснн).
Гормондардың жасуша мембранасына әсері олардың басқа эндогенді
заттарға өткізгіштігін өзгерту арқылы да байқалады (мысалы инсулнн
глюкозаның жасуша ішіне енуіне ықпал етеді).
Жасуша мембранасынан енетін бірқатар гормоңдар жасуша ішіңде әсер
етеді (мысалы стероидтар, қалканша безІнің гормондары). Стерондтар
цитоплазмалық рецепторлармен кешен түзеді және одан кейін жасуша
ядросына тасымалданады, олардың иегізгі әсері сол жерде көрінеді. Олар
жасуша ядросында белок синтезінің индукциясына әкелетін ДНҚ, сонымен
қоса а-РНҚбелсендеңдіреді.
Дегенмен, бұл гормондар әсерінің тек болуы мүмкін прннциптері ғана,
осы әсердің көптеген жақтары ары карай нақтылауды қажет етеді.
20,1.	ГИПОТАЛАМУС ЖӘНЕ ГИПОФИЗ ГОРМОНДАРЫНЫҢ
ПРЕПАРАТТАРЫ
Гнпофиз 3 бөліктен тұрады: алдыңғы, артқы жәие айқын емес ортаңғы.
Алдыңғы, ортаңғы бөліктері безді жасушалардан тұрады және
“аденогипофнз” деген жалпы атқа біріктілген. Алдыңғы бөлігі
адренокортнкотропты, соматотропты, тнреотропты, фолликула
ынталандырушы, лютеиниздеуші жәие лактотропты гормондарды өндіреді
(20.1 кесте). Олардың түзілуі және босап шығуы гнпоталамустың арнайы
ынталандырушы рнлизинг‘-гормоны және тежегіш гормондармен
(факторлар) реттеледі. Кейбір сүтқоректілерде ортаңғы бөлігі меланоцит
ынталандырушы гормондарды (а, р, ү) өндіреді және де гипоталамус
бақылауында болады.
Гипоталамус және аденогипофиз гормондарының өндірілуі және босап
шығуы кері байланыс прннципі бойынша реттеледі. Гипоталамус және
гипофиз орталықтарыиың белсенділігі гормондардың қандағы
концентрациясына тәуелділігімен анықталады. Гормондардың қандағы
концентрацнясының төмендеуі гипоталамус-гнпофизарлық жүйені
ыиталандырады, ал жоғарылауы тежегіш әсермен жүреді.
Нейрогипофнз деп аталатын артқы бөлігі жүйке үштарынан және глияға
(питуицитгер) ұқсас жасушалардан тұрады. Олда екі гормон: окситоцнн
және вазопресснн (антндиуретикалық гормон) бар. Бұл гормондар
гипоталамустың супраоптикалык және паравентрикулярлы* 2 ядроларынан
бастау алатын нейросекреторлы жасушаларда түзіледі. Олардың аксондары
гипофиздің аяқшалары аркылы оның артқы бөлігіне өтеді. Бұл аксондардың
'Ағыл.тілівде іо геіазе-босатамын.
2 Негізіаде окситоцин жәневазопрессинолардынбиосингезіжүретін гипоталамустың
гормовдары болып табылады.
379
ұштары нейрогнпофнздің капиллярларымен тығыз байланыска түседі, осы
жерге окситоцин және вазопрессин (нейрондарда екі гормонда белсенді емес
белок - нейрофизнн I және II кешен түрінде болады) босап шыгады. Екі
гормонның босап шыгуы жүйке импульстарының әсерінен жүзеге асады.
20.1. Кесте. Гипофиздің алдыңғы және артқы бөлігінің гормондары,
олардың препараттары және алмастырушылары
Гипофиздің бөлігі	Гормон	Гипофиз гормондарының препаратары және олардың алмастырушылары
Алдыңгы	Адреиокортикотропты гормои (АКТГ; кортикотропин) Соматотропты гормон (өсу гормоны; соматотропин) Тиреотропты гормон (тиротропин) Лактотропты гормон (пролактин, лактотропин, маммотропин) Гонадотропты гормондар Фолликула ынталандырушы гормон (фоллитропин) Лютеиниздеуші гормон (лютропин)	Кортикотропин Козинтропин Өсу гормоны (соматотропин) Соматрем Тиротропин Лактин Менопаузалык гонадотропин (менотропиндер) Хориондық	гонадотропин (пролан)
Арткы	Окситоцин Вазопрессин (антидиуретикалык гормон)	Окситонин Вазопрессин Десмопрессин Липрессин Фелипрессин Питуитрин "1 кұрамында екі Адиурекрин / гормон бар
Гнпофиз гормондары меднциналык практнканың әр саласында қолдану
гапты. Дарілік заттар ретіиде гипофнздің алдыңғы бөлігі гормондарының
секрециясын реттентін гипоталамустың кейбір гормондары да колданыла
бастады.
Гипофиздің алдыңгы бөлігінің базофилді жасушаларында түзілетін
АКТГ полнпептнд болып табылады (39 аминқышқылынан тұрады). Оның
сннтезі жүзеге аскан. АКТГ-ның Ы-соңғы бөлігі 1-20 гормонның толык
молекуласының каснетін сактайды. АКТГ бүйрек үсті безінің кыртысында
жасуша мембранасының сырткы бетіндегі арнайы рецепторлармен
әсерлеседі, онымен байланысты аденнлатциклазаны ынталандырады және
380
жасушада цАМФ мөлшеріи жоғарылатады. Нәтижесінде бұл холестернннің
кортнкостероидтарға айналуына ыкпал етеді. АКТГ негізінен
кортикостероидтардың өндірілуін ынталандырады. Осыған байланысты
соңғыларымен АКТГ-ның фнзиологнялық әсерлері ұқсас
(глюкокортикондтар жөнінде төменірек қара). АКТГ-ның негізгі
айырмашылығы оны қысқа уакыт колданғанда бүйрек үсті безі кыртысының
қызметі тежелменді, ал кортнкостерондтарды қолданғанда тежеледі. Бірақ,
АКТГ-ны ұзақ уақыт қолданғанда бүйрек үсті безінің “солуы” мүмкін.
АКТГ-ныңпрепаратыкортикотропнн іріқара малдыңгипофнзінен
алынады. Әсер бірлікпен (ӘБ) мөлшерлейді. Асқазан-ішек жолында
бұзылады. Сондықтан кортикотропин бұлшық етке және көк тамырға
енгізіледі. Әсерінің ұзақтығы 6 сағатқа жуық.
АКТГ препараттарын сирек тағайындайды - диагиостикалық мақсатта
немесе глюкокортикондтарды ұзаққолданғанда. Соңғы мақсатта қолданудың
мәнісі бүнрек үсті безінің қыртысты қабатын ынталандыру және
кортикостероидтармен тежелген эндогенді кортикостерондтардың өндірілуін
калпына келтіру. Бірақ, АКТГ-ды кортнкотропин препараты түрінде ұзақ
енгізу АКТГ-ның табнғн жағдандағы биосинтезін және бөлінуін
ынталандыратын гипоталамустық гормонның босап шығуын тежейтінін
ескерген жөн.
Жанама әсерлер болуы мүмкін: ісінулер, артериялык қысымның
жоғарылауы, катаболикалық әсер (белоктың ыдырауы жоғары), ұйқысыздық,
регенерациялыкүрдістердің кідіруі және т.б.
Кортикотропин антнденелер түзілуін шакыратынын да ескерген жөн.
Сондыкган қазіргі кезде онын синтетнкалық аналогы, нммуногендігі аз
дәрежедебайкалатын тетракозактрннді(тетракозактнд,синактен-
депо, козинтропин; 24 амннқышқылынан тұрады) колданудың артыкшылығы
жоғары.
АКТГ препараттарын қолдануға қарсы көрсетулерге гипертониялық
аурудың ауыр түрі, қант диабеті, ойық жара ауруы, жедел эндокарднт,
жүректің айқын жетіспеушілігі жатады.
Гипофиздің ацидофилді жасушалары өсугормонын (соматотропин)
өндіреді. Ол 191 аминқышқылынан тұратын белок. Адамның және
жануарлардың өсу гормонының құрылымы мен белсенділігі бірдей емес,
яғни өсу гормонының түрлік ерекшелігі бар.
Соматотропты гормонның әсерінің көп түрі бауырда түзілетін (басқа да
тіндерде кездеседі) соматомедин деп аталатын белоктық фактор арқылы
жүзеге асады деп есептейді. Өсу гормоны қаңканың және тұтас ағзаның
өсуін ынталандырады. Оныңжетіспеушілігінің нәтнжесі ергежейлілік. Өсу
381
токтағанға дейінгі және жетілу кезеңіндегі бездің гнперсекрециясында
гигантизм дамндм, өсу тоқтағанда - акромегалия1. Ол анаболикалык (белок
сннтезі оның ыдырауынан жоғары) әсер көрсетеді, нәтнжесінде зәрмен
азоттык өнімдердің бөлінуі азаяды. Аминкышқылдарының жасушаға
тасымалдануы жоғарылайды және РНК синтезі белсенденеді. Ағзада
фосфор, кальцнн, натрий ұсталады. Өсу гормоны инсулинге карама-карсы
гиперглнкемия (диабетогенді әсер) шакыруы мүмкін. Лнполизді
белсендендіреді. Қанда бос май кышкылдарының мөлшерін жоғарылатады.
Өсу гормоны тазартылған түрде және де гендік ннженерия әдісімен бөлініп
алынған. Қолдануға иегізгі көрсету - ергежейлілік. Парентералды енгізеді
(асқазаи-ішек жолында бұзылады).
Өсу гормонының аналогы соматрем (кұрамында косымша метионин
бар) синтезделген.
Гипоталамуста гипофиздің өсу гормонының босап шығуын тежейтін-
соматостатин гормоны бөлінген және сннтезделген. Ол тетрадекапептнд
болып табылады, Соматостатин шеткі тіндерде детабылған. Өсу гормонының
секрециясын тежеуден басқа, ол глюкагонның және ас корыту жолының
көптеген гормондарының да босап шығуын тежейді, Соматостатннніңсинтезі
жүзеге асқан. Акромегапияны емдеуде ол жарамсыз, себебі қысқа уакыт
(і1/2= 3-6 мин) әсер етеді және арнайы әсері жеткіліксіз (инсулин және
глюкагонның да босап шығуын тежейді). Сонымен катар, ол энтералды
енгізуде тнімсіз,
Соматостатиннің сннтетикалык аналогы октреотнд (сандостатнн)
шығарылады. Ол октапептнд болып табылады. Әсері соматостатннге
қарағанда ұзағырак (і]/2~ ЮО мин) сақталады. Акромегалняда, апудомада
(мысалы, карциноидты ісіктерде* 2) қолданылады. Тері астына тәулігіне 2-3
рет енгізеді. Ұзақ әсер ететін октреотид - сандостатнн ЛАР шығарылады.
Сандостатиннің ұзағырак әсер ететін баска синтетикалық аналогы
ланре отид. Оны 10-14 күнде I рет бұлшык етке енгізеді.
Акромегалняда өсу гормонының артық өндірілуін тежейтін
дофамнномиметнкбромокриптнн деколданылады.
Гипоталамус соматотропты гормонның босап шығуын ынталандыратын
'Қол-аяктың, мұрынның, төмеигі жакгын күрт өсуі. Грек тіліндеаАтол-жиек, қол-
аяқ, те^ая - үлкен.
2 Ісіктердін бұл тобыи АПУД-жүйеге жаткызады. Бұл ісіктер “ апудомалар”, ал
жасушалары “апудоцитгер” дегеи атқа ие. Сонғылары гормоңдардың қызметін атқаратыи
әр түрлі биологиялық белсенді заттарды (аминдер, пептидтер) өңдіреді. Апудомалар әр
түрлі мүшелер меи тіңдерде (ас корыту жолдарында, ОЖЖ және т.б) орналасады. Ас
корыту жолдарының апудомасына глюкагонома, иисупинома,випома(вазоинтестииалды
пептид -УІР өндіруші ісік) жатады.
382
гормон өндіреді. Оның кұрыдымы белгісіз.
Тиреотропты гормон (птикопротенд болып табылады) калканша бездің
секрециясын ыиталандырады. Ол йодтын калқанша безбен сіңірілуіне,
тирозиннің йодталуына және осы без гормонынын синтезіне, тиреоглобупиннің
эндоцитозы мен протеолизіне әсер етеді. Сонымен қатар тиреотропты гормон
қалканша бездің васкуляризациясын жоғарылатады, оның жасушаларының
гипертрофиясын және гиперплазиясын туцырады. Жасушалардың плазмалык
мембранасындағы арнайы рецепторлармен байланысады.
Практнкада қолдану үшін ірі кара малдың гипофизінің алдыңғы бөлігінің
тазартылған сығындысы тиротропнн шығарылады. Белсенділігі әсер
бірлікпен - ӘБ (биологиялық стандартгау колданылады) анықталады.
Кдлкднша бездің жетіспеушілігінде осы бездің гормондарымен жұптастырып
және микседеманы днфференциалды днагностикалау үшін колданылады.
Соңғы жағдайда тиротропты гормонның әсері кезінде калканша бездің
радноактнвті йодты сіңіру деңгейі арқылы мнкседеманың калканша бездің
біріншілік закымдануына немесе гнпофнздің жетіспеушілігіне байланысты
екенін аныктайды. Препаратты тері астына немесе бүлшык етке енгізеді.
Тиротропты гормонның босап шығуын ынталандыратын гнпоталамустың
гормоны трипептид болып табылады. Ол бөлініп алынған, қүрылымы
анықталған және сннтезі жүзеге асқан. Рифатнронн (протнрелин) деп
аталатын сәйкес препаратты диагностнкалык мақсатта (қапканша бездің
патологнясы неге байланысты - гнпоталамустың немесе гнпофиздің
зақымдануына), сонымен катар тиреотоксикоз және қапканша бездің қатерлі
ісігінде радиоактивті йодпен (протирелин әсерінен безбен йодтың сіңірілуі
жоғарлайды) емдеу тиімділігін артгыру үшін қолдану ұсынылған.
Гнпофиздің алдыңғы бөлігінде біркатар гонадотропты гормондар
бөліне ді. Жыныстық арнайылығы жоқ.
Фолликула ынталандыруиіы гормон (гликопротенн болып табылады)
аналық безде фолликулалардың дамуын және эстрогендер синтезін
ынталандырады, ал аталық безде - ұрық түтікшелерінің дамуын және
сперматогенезді. Фолликула ынталандырушы белсенділігі бар препарат
ретінде менопаузалық гонадотропнн(пергонал,менотропиндер)
колданылады. Оны менопаузадағы әйелдің зәрінен бөліп алады.
Менопаузалық гонадотропинді фоллнкулалардың толык дамымауында,
эстрогендер жетіспеушілігінде, сонымен қатар еркектерде гипоталамус-
гипофнзарлық гипогонаднзмде колданады. Бұлшык етке енгізеді.
Лютеиниздеуиіі гормон (глнкопротеин болып табылады) аналык безде
ұрыктануга және фолликупаның сары денеге айналуына ықпал етеді, сонымен
қатар прогестеронның және эстрогендердің түзілуін, босап шығуын
383
ынталандырады. Аталық безде Левдиг интерстициалды жасушаларының (еннің
гландулоцнттері) дамуын және олармен аталық жыныс гормонының
(тестостерон) өндірілуін ынталандырады. Екі гонадотропты гормон да жыныс
гормондарының өндірілуін ынталандыратын цАМФ түзілуін артгырады. Дәрілік
препаратретіндеплацентаменөндірілетін хорнондық гонадотро-
п и н (пролан, хориогонин) қолданылады. Жүкті әйелдіңзәрінен алынады. Ол
люгеивдеуші әсер көрсетеді. Белсенділігі биологиялық стандартгау әдісімен
әсер бірлікпен анықталады. Препаратты әйелдерге менструалды циклдің
бұзылыстарында, бедеуліктің кейбір түрінде, еркекгерге - гипогеннтализм,
жыныстықинфантилизм құбылыстарында, крипторхизмде' тағайынданды.
Бұлшық етке енгізеді. Оны тағанындағанда аллергиялық реакциялар
дамуы мүмкін.
Гипоталамуста гонадотропгпы гормондардыц (лютеиниздеуші және
фоллнкула ынталандырушы) босап шыгуын ынталандыратын гормон -
гонадорелин бөлініп алынған және сннтезі жүзеге асқан. Одан кейін
гонадорелинге ұқсас әсер көрсетуші баска да агонистер (леупролнд,
гнс трелнн, нафарелин және т.б.) сннтезделген.
Гонадорелнн тобына жататын препараттар әсерінің сипаты мөлшерлеу
принцнпіне тәуелді екенін ескеру қажет. Егер оларды физиологнялық
жағдайға ұқсас, концентрацияның толқын тәрізді (“пульсациялық”) қисығын
кұра отырып, үзілмелі енгізсе, ынталандырушы әсер дамиды. Қанда бұл
препараттардың тұрақты конценграциясын кұрса, гипофиздің гонадотропты
гормондарының өндірілуі тежеледі. Гонадорелнн гндрохло-
р и д і (декапептнд) гипогонаднзмді диагностнкалау және емдеу үшін
қолданылады. Леупролид ацетаты (нанопептнд) және ұқсас
препараттар гонадотропты гормондардың секрециясын тежеу үшін (қан
сарысуында препаратгың тұрақгы концентрациясы құрылады) тағайывдалады,
мысалы куықасты бездің обырында.
Гипофиздің гонадотропты гормондары секрециясының тежегіші
д а н а з о л (данол) синтезделген. Бұл синтетнкалық препарат 17
а-этинилтестостерон туындысына жатады. Андрогенді, гестагенді және
кортикостероидты рецепторлармен байланысатын жартылай агонист. Аналық
бездің фуикциясын теженді, жатырда эндометрияның және эндометриозда
эктопиялық ошақтардың атрофиясын шақырады. Сперматогенезді
төмендетеді. ~1,5 сағ. Эңдометриозда, гинекомастияда, жатырдан қан
кетулерде қолданылады.
Лактотропты гормон сүт бездерінің дамуын және лактацняны
'Аталыкбезі құрсақкуысындаұсталыпқалатыидамудыңакауы. Грек тілівде сгуріоз
- жасырыи, огсһія - аталык без.
384
ьінталандырады. Белокты құрылым болып табылады. 198
аминқышкылдарынан тұрады. Оның өндірілуі гипоталамуспен реттеледі.
Сонымен қатар, лактотропты гормонның босап шығуын тежейтін гормон
бар. Ол дофамин болып табылады, оның антагонистері (мысалы, психозға
қарсы заттар, метоклопрамнд) лактотропты гормонның секрециясын
күшейтеді, ал агоннсттері (бромокриптин) тежейді деген пікір бар.
Лактотропты гормонның препараты л а к т н ң, сойылған малдың гипофизінен
алынады. Босанғаннан кейін лактацияны жоғарылату үшін тағайындайды.
Меланоцит ынталандырушы гормондар адамдарда негізінен
аденогипофнзбен өндіріледі, көрудің өткірлігін, қараңғыға бейімделуді
жақсартады. Бұл олардың торлы қабатының сезімтал жасушаларына
ыңталандырғыш әсеріне байланысты. Меланоцит ынталандырушы
гормондардыңемдікпрепаратыннтермеднн ірікара малдыңгипофизінен
алынады. Офтальмологияда торлы қабаттың дегенератнвті закымдануында,
гемералопняда1 және бірқатар патологнялық жағдайларда қолданады. Әсер
бірлікпен мөлшерленеді (ӘБ). Конъюнктива куысына тамызады (кейде
субконъюнктиваға инъекция түрінде немесе электофорез әдісімен енгізеді).
Дегенмен, меланоцит ынталандырушы гормондардың адамдағы қызметі
толық түсініксіз.
Аденогипофизден басқа да гормондар бөлінген. Липотропты
гормондар (олар майларды қордан шығарады және де басқа әсерлері бар)
зор қызығушылық туындатады. Әсіресе, р-л нпотропин, анальгетикалық
белсенділігі бар пептидтердің - эндорфиндер және энкефалнндердің
прекурзоры болып табылады.
Гипофиздің артцы бөлігінің гормондары окснтоцнн және
в а з о гі’р е с с н н (антндиуретикалық гормон) пептидтер болып табылады.
Сннтетикалық жолмен алынған. Окситоциннің негізгі әсері - жатырға
ынталандырғыш әсер; әсіресе, миометрия окситоцннге жүктіліктің соңғы
кезеңінде және босанғаннан соң бірнеше күн өте сезімтал. Ағзада
окситоцнназамен (аминопептидаза) ыдырайды. Окситоцнннің дәрілік
препаратын босануды ынталандыру үшін және босанған кейін қан кетуді
тоқтату үшін, лактацияны күшейту үшін қолданады. Окснтоцин тазатүрінде
шығарылады (әсер бірлікпен мөлшерленеді - ӘБ, бұлшық етке, көк тамырға
енгізеді) және де питуитрнн препаратының кұрамында бар.
Окситоциннің синтетикалық аналогы дезамнноокснтоцин
(сандопарт, демокситоцин). Окситоциннен айырмашылығы ферменттер
әсеріне тұрақгы және ұзақ әсер көрсетеді. ¥ртка (трансбуккалды) енгізеді.
1 Ымыргга көру кабылетіиің бұзылуы “тауық соқыр”. Грек тілінде һетега - күн,
аіаоз - соқыр, қараңғы, ор$ - көз, көзқарас.
385
Вазопрессин (антидиуретнкалық гормон) арнайы V-
рецепторлармен әсерлеседі. Олар екі негізгі топшаға бөлінеді: V] және Ү2
Ү2-рецепторлар аденилатциклазамен, ал Х^-рецепторлар
фосфадитилннозитолді цнклмен (екіншілік таратқыштар -
инозитолүшфосфат және диацилтлицерол) байланысады. Вазопрессиннің екі
түрлі қаснеті бар: I) нефронның дисталды бөлігінде судың реабсорбциясын
реттейді; 2) тегіс салалы бұлшық етке ынталандырғыш әсер көрсетеді.
Оның негізгі әсері - су алмасуына әсері. Дисталды өзекшелердің және
жинағыш түтіктердің өткізгіштігін (Ү2-рецепторлармен әсерлесу нәтижесіңце)
арттырып, вазопресснн судың реабсорбциясына ықпал етеді және
жоғарылаған диурездің азаюын (калыпқа келуін) камтамасыз етеді.
Тегіс салалы бұлціық етке әсері әсіресе, тамырлардың, Ү2я-
рецепторлармен әсерлесу нәтижесіңде жүзеге асады. Бұл әсері вазопрессинді
тек үлкен мөлшерде (антндиуретикалық әсерінен бірнеше жүз рет артық)
қолданғанда ғана байкалады. Артериялық қысымның жоғарылауы артериола
мен капиллярдың бұлшық еттерінің рецепторларына тікелей әсер етуіие
байланысты.
Вазопрессин көп мөлшерде ішектің тегіс салалы бұлшық еттерін
ынталандырады және мнометрняның жиырылғыш белсенділігін
жоғарылатады. Жүктіліктің алғашқы айларында және жүкті емес жатыр
окситоцииге қарағанда вазопрессинге сезімтал. Жүктіліктің мерзімі өскен
сайын кері катынас байқалады: окситоциннің тиімділігі жоғарылайды,
вазопрессиндікі - төмендейді.
Вазопрессиннің ОЖЖ-де нейромедиатор және нейромодулятор
қызметін атқаратыны көрсетілген. Гипофиздің алдыңғы бөлігінен
кортикотропиннің босап шығуына ықпал етеді (У]6-рецепторлармен әсерлесу
нәтижесінде).
Сонымен қатар, вазопресснн тромбоциттер агрегациясын
ынталандырады (Х^-рецепторлармен әсерлесу нәтижесінде) және VIII қан
ұю факторының концентрациясын жоғарылатады.
Дәрілік препарат вазопрессин қысқа уакыт әсер етеді (30 мин-
2 сағ). Ағзада аминопептндаза әсерінен ыдырайды. Айналу өнімдері бүйрек
арқылы шығарылады. Вазопресснннің антидиуретикалық белсенділігі жоғары
және вазоконстрикциялық әсері өте төмен туындылары алынған (д е с -
мопресснн). Сонымен қатар тек вазопрессорлық әсері бар препарат -
фелнпрессин.
Қолдануға негізгі көрсету - қантсыз диабет. Бүл мақсатта таза
вазопресснн (тері астына, бұлшық етке; әсер бірлікпен мөлшерленеді
- ӘБ), питуитрин және аднурекрнн (құрғақ пнтиутрин;
386
нитраназалды енгізеді), сонымен катар десмопрессин тәрізді жаңа
препараттар қолданылады.
20.2.	ЭПИФИЗ ГОРМОНЫНЫҢ ПРЕПАРАТТАРЫ
Эпнфнзде (домалак, немесе пинеалды, без) әртүрлі биологиялық
белсенді заттар, соның ішінде көптеген пептидтер бар. Эпифиздің негізгі
гормоны мелатонин' болып табылады. Ол эпнфиз жасушаларында
(пинеалоцитгерде) серотониннен түзіледі, сондыкган оны аминқьшіқылының
(триптофан) туындыларына жатқызады.
Мелатоннннің негізгі қызметі биологнялык тәуліктік (циркадтык)
ритмдерді реттеуге қажет сыртқы жарық жөніндегі акпараттарды өңдеу болып
табылады. Сырткы жарық акпараты эпнфизге келесі жолдармен түседі: көздің
тор қабығы -* гипоталамустың супрахиазматикалық ядросы -* жоғарғы
мойын снмпатнкалық ганглні-* симпатикалық жүйке -* эпифнз.
СЕРОТОНИН
Серототин	_|
ІЧ-метилтрансфераза I
К-ацетилсеротонин
Гидроксииндол	।
О-метилтрансфераза *	»
МЕЛАТОНИН
Адамда мелатониннің жоғары мөлшері түнде түзіледі. Көздің тор
қабығының жарыкпен ынталану каркындылығы төмендегенде мелатонин
синтезі жоғарылайды. Мінез-күлыкдың және физиологиялықреакциялардың
тәуліктік реттелуі мелатониннің репродуктивті жүйеиің маусымдық
белсенділігіие әсеріментолықгырылады. Мелатонинніңорташаүйыкгаткыш
әсері бар, дене температурасын төмеидетеді, шотеш«іздеуші гормонның босап
шығуын тежейді. Мелатониннің тәуліктік ритмді калыпка келтіру (әсірісе
ұйқыға) әсері уақыт белдеулерінің күрт өзгеруінде (әсіресе, үлкен
қашықтыққа авиаүшакпен ұшуда) айқын байқалады. Сонымен катар, онын
антиоксидантгық белсеиділігі, иммундық жүйені ынталандыратын әсері
анықтаяган.
1 Мелатоиин-бұлН-ацетил-5-метокситриіггамин.
387
Мелатоинннің әсері арнайы мелатониндік рецепторлармен (Меі ІА, ІВ,
ІС) байланысқанда көрінеді. Олар көп мөлшерде супрахиазматнкалық
ядрода, көздің тор қабығында анықталған. Сонымен қатар, таламустың
паравентрикупярлы ядросында, алдыңғы гипоталамуста, бас миының басқа
да аймактарында жәие де бірқатар шеткі тіндерде (мысалы, жыныс
бездерінде), лнмфоциттерде орналасқан.
Мелатониннің препараты (м е л а к с е н) негізінен авиаұшакпен алысқа
ұшқанда биоритмді реттеу үшін қолданылады. Бұл ұйқы-сергектік циклінің
қалыпқа келуімен байқалады. Негізгі әсері эпнфиздің гормондық
белсеңділігінің сағаттық белдеулердің тез ауысуына бейімделуіне байланысты.
Препаратты кешке қарай (ішке және тіл астына)1 тағайындайды. Ол асказан-
ішек жолдарынан жақсы және тез сорылады. Гематоэңцефалды тосқауылдан
жеңіл өтеді. Метаболизмге тез ұшырайды. Жанама әсерінеи оянғаннан соң
ұйқышылдық, аздаған ісінулер болуы мүмкін.
20.3.	ҚАЛҚАНШАБЕЗІНІҢ ГОРМОНДАРЫ ЖӘНЕ
АНТИТИРЕОИДТЫ ЗАТТАР. КАЛЬЦИТОНИН
20.3.1.	ҚАЛҚАНША БЕЗІНІҢ ГОРМОНДАРЫ
Қалқанша безі Ь-тироксин (Ь-тетрайодтиронин) және Ь-трийодтироинн
гормондарын өндіреді(20.2. кестеде химиял ық құрылымын қара). Олардың
синтезіне тағаммен түсетін йод қатысады. Қанда анналып жүрген йодидтер
кдлқанша безбең сіңіріледі, сол жерде аминқышқылы тирозинмен әсерлесетін
йодка дейін тотығады. Бұл кезде тиреоидты гормондардың ізашары болатын
монотирозин және дийодтирознн түзіледі. Олардан түзілген тнроксин және
трнйодтиронин қажанша бездін фолликупасында тиреоглобулин белогының
құрамында қорға жиналады. Безден оларды тиреоглобулиннен ажырататын
протеолитикалық ферменттер қатысуымен канға түседі. Йодидтердің безбен
сіңірілу і, гормондардың синтезі және канға босап шығуы гипофиздің алдыңғы
бөлігінің гормоиымен реттеледі. Қанда айналып жүрген Ь - тнроксии
глобулинмеи дерлік байланысқан; Ь-трийодтнронин аз дәрежеде
байланысады. Тироксинді прогормон деп есептеуге болады, себебі, ол
негізінеи жасуша ядросындағы арнайы рецепторлармен әсерлесетін
трийодтиронинге айналады. Рецепторлардың аффннитеті тироксннге
қарағанда трийодтиронинге жоғары.
1 Мөлшері 1-5 мг.
388
20.2 Кесте. Қалқанша, калқанша маңы және ұйқы безінің гормоидары,
олардың препараттары, синтетикалық алмастырушылары
және антагонистері
Эндокринді бездер	Гормондар	Гормондар препараттары	Синтетикалык алмастырушы- лары	Антагонистері
	Тироксин Трийодтироиии	Тироксни Трийодгиронин гидрохлорнді Тиреоидин (гормондар коспэсы)		Метилтиоурацил Мерказолнл Пропилтиоурацил Дийодтирозни Калий йодиді ЙЬд
	Кальцитонии (тирокальцитонин)	Кальцитоини Кальцитрин		
Қалканша маңы	Паратгормои	Паратиреоидин		
Ұйқы безі	Инсулни	Адам	жане жануарлар иисулиніиін препараттары	Глибенкламнд Бутамнд Хлорпропамид Метформни	
	Глюкагон	Глюкагон		
Қалқанша безі гормондарына зат алмасуына ынталандырғыш әсер тән.
Негізгі алмасу жоғарылайды, соған сәйкес көптеген тіндермен оттегінің
жұмсалуы артады, дене температурасы жоғарылайды. Белоктардың,
көмірсулардың, майлардың ыдырауы қарқынды жүреді, канда холестериннің
деңгейі төменденді. Дене салмағы төмендеуі мүмкін. Тиреондты гормондар
адреналиннің әсерін күшейтеді. Бұл әсері тахикардия түрінде көрінеді.
Тнреондты гормондар ағзаның өсуі мен дамуын реттеуге қатысады.
Олар мидың, сүйек тінінің және басқа мүшелер мен жүйелердің қалыптасуына
әсер етеді. Бала кездегі олардың жетіспеушілігінде кретннизм дамнды.
Ересектерде қалқанша бездің жетіспеушілігі зат алмасу үрдістерінің
тежелуімен, физнкалық және ақыл-ой жұмыс қабілетінің төмендеуімен,
апатиямен, тіндердің ісінуімен (мукондты инфильтрация), жүрек қызметінің
бұзылуымен көрінеді. Бұл патология “мнкседема”1 деген атқа не болды.
Медицнналық практикада қалқанша безі гормондарының келесі
препараттарыколданылады:тнроксин, трнйодтироннн гидро-
хлор нді, тнреоидин.
Ь-т ирокснн натрий1 2 тұзын ішке тағайындайды, сирек-- көк
тамырға. Тироксиниің әсері біртіндеп басталады және 8-10 күннен кейін
жоғарғы шегіне жетеді. Әсерінің ұзактығы - бірнеше апта. Негізгі алмасудың
жоғарлауы тироксинді бір рет енгізген соң 2-4 апта бойы байқалады.
Трийодтнронин гидрохлориді(лиотиронин),тироксин
тәрізді қалқанша безі гормонының сннтетикалық аналогы болып табылады.
1 Грек тілінде туха - шырыіп, оіеіета — ісік.
2 Берлин-Хеми Ь-тироксииі шығарылады.
389
Оның әсері тироксинге қарағанда жылдамдырақ басталады (жоғары шегі
24-48 сағ аралығында) және бірнеше күн сақгалады. Зат алмасуға тироксинге
қарағанда 3-5 рет күштірек әсер етеді. Трийодтироннн гидрохлорндін ішке
тағайындайды.
Тнреоидин іріқара малдыңкептірілгенқалқаншабезініңпрепараты
болып табылады. Тиреоидты гормондардың қоспасынан түрады. Препаратгың
белсенділігі толық тұрақты емес, себебі, оның стандартнзациясы толық
жетілмеген (химиялық жолмен йодтың құрамы бойынша өндіріледі).
Тиреоңдты гормондардың қолдануға негізгі көрсетуі гипотиреоидизм.
Бұл жағдайда көбінесе жні колданылатын тироксин және тнреоидин.
Трийодтиронин тез әсер ететін препарат ретінде тек жедел жағдайларда
мысалы, микседамасы бар наукастарда комада тағайындалады. Тиреондты
гормондарды артык мөлиіерде енгізгенде жоғары қозғыштық, тершендік,
тахикардия, тремор (бұлшық ет дірілі), дене салмағының төмендеуі және
басқа симптомдар банкалады.
Йодтың тағам кұрамында жетіспеуінен дамыған гипотиреоидизмде (жай
немесе эндемиялық зоб) емдеу тағамға (ас тұзына) йодндтер қосуға
бағытталған.
203.2.	АНТИТИРЕИОДТЫ ЗАТТАР
Қалқанша бездің гиперфункциясында (гипертиреоидизм, базедов ауруы)
келесі бағытта әсер ететін заттар қолданылады.
а)	Гииофиздің алдыңғы бөлігінде тиреотроиты гормоииың
өндірілуіи тежейтіи
Йод	Дийодтнрозин
б)	Қалқаиша безде тиреондты гормондардың синтезіи тежейтіи
Мерказолил	Пропилтиоурацил
в)	Қалқаиша безбеи йодтың сіңірілуіи бұзатыи
Калий перхлораты
г)	Қалқаиша безі фолликуласыиың жасушаларыи бұзатыи
Радиоактивті йод
Й о д молекулалық йод немесе йодндтер1 түрінде қолданылады. Ол
асказан-ішек жолыиан жаксы сорылады. Тиролиберин өндірілуін одан кейін
гипофиздің тиреотропты гормонының өндірілуін тежейді. Соған сәйкес
тиреоидты гормоңдардың өңдірілуі төмендейді. Қалқанша безінің көлемін
кішірейтеді. 2-3 апта ішінде тнімді.
Тиреотропты гормонның босап шығуының тежелуі механизмі ұқсас
1 Берлин-Хемн калий йодиді шыгарылады.
390
дийодтирозииді (дитирин) енгізгеңде де байкалады.
Мерказолил (метимазол, метотирии) тироксин меи
трийодтирониинің тікелей калқанша бездегі синтезін бұзады. Оиың
тиреоидты гормондардың биосинтезі үрдісіиің қай кезеңіне араласатыны
аныкталмаған. Мерказолилді ішке қабылдайды.
Ең ауыр жанама әсерлері - лейкопения және агранупоцитоз. Сол себепті
мерказолилді қан кұрамын тексеріп қабылдаған жөн. Кейде диспепсиялық
кұбылыстар байқалады. “Зобогеиді” әсері болуы мүмкіи. Ол гипофиздің
алдыңғы бөлігіңце тиреотропты гормонның өндірілуінің ^коғарлауына
байланысты (қанда айналып жүрген тиреоидты гормоиның
концентрациясының темеңдеуіне реакция ретінде). “Зобогенді” әсерінің
алдын алу үшін йод және дийодтирозин препараттарыи қолдануға болады.
Антитиреоидты заттар ретінде мерказолилден басқа, біркатар басқа да
тиомочевинатуындыларынқолданады: карбимазол, пропилтио-
у р а ц и л. Олардың әсері мерказолилге ұқсас. Карбимазол ағзада
мерказолилге айналады.
Калий перхлораты (хлориген; КСІО) цалңаншабезіменйодтың
сіцірілуін азайтады, сирек тагайындайды, негізінен тиреотоксикоздың жеңіл
және орташа дэрежесінде. Ол лейкопения және агранулоцитоздың себебі
болуы мүмкін.
Гипертиреоздың кейбір түрлерінде радиоактивті й о д - ,3Ч
(жартылай ыдырау кезеңі 8 күн) немесе 1321 (жартылай ыдырау кезеңі 2-3
саг) цолданылады. Қалкрниіа безі жасушаларыныц деструкциясы негізінен Ь-
сәулелер (90% сгулелену) жүреді, аз дгрежеде - у-сэулелер эсерінен. Әсері
өте баяу (1-3 айдан кейін немесе одан да кеш) басталады. Кейбір н(^ңастарда
артық мөлшерде енгізгенде микседема цүбылысы байңалады. Препаратты
натрий түзы түрінде ішке тагайындайды, миллиюоримен (мКи) мөлшеряенеді.
Антитиреоидты заттарды тиреотоксикозды (базедов ауруы) аідеуіие
және кдлканша безін хирургиялық алып тастау үпгін наукастарды дайьщцауда
(олардың жағдайын жеңілдету мақсатында) қолданады.
2033. КАЛЬЦИТОНИН (ТИРОКАЛЬЦИТОНИН)
Кальцитонин қалқашпа безде арнайы жасушалармен өндіріледі- Бұл
32 аминқышқылынан тұратын полипептид. Кальцитониннің секрециясы
қандағы кальций деңгейінетәуелді. Кальцитонин кальцийалмасуынреггеуге
кдтысады. Оның негізгі әсері—сүйектің декальцификациясын тежеу. Соның
нәтижесінде қанда кальций деңгейі темеядемді. Кальцитонин калышйдің
ішекген сорылуына және бүйрек арқылы шығарылуына ешқандай әсер
391
етпенді. Адамның синтетикалық кальцнтонині алынған (ц н б а к а л ь ц н н).
Арканбапыктың миакальцик деген атпен шығарылатын кальцитоннні
синтезделген. Оның белсенділігі адам кальцитонннінен 30-40 рет артық және
ұзағырақ әсер етеді.
Кальцитониншошканыңқалқаншабезіненалынатын кальцнтри н
препаратының да құрамында бар.
Кальцитониностеопорозда(мысалы, ұзақиммобилизацияда, кәрілікте,
ұзақ уақыт глюкокортикондтарды қабылдағанда) және нефрокальцннозда
колданылады.
20.4.	ҚАЛҚАНША МАҢЫ БЕЗІШҢ ПРЕПАРАТЫ
Қалқанша маңы безі паратгормон өндіреді. Бұл 84 амниқышқылы
қалдығынан тұратын полипептид. Оныңөндірілуі кандағы кальций деңгейімен
анықталады.
Паратгормон әсерінің негізгі көрінуі - кальций және фосфор
алмасуына әсері. Ол сүнектердің декальцнфикациясын шақырады және
кальцнй иондарын қанға босатып шығарады, сонымен қатар, кальций
иондарының асказан-ішек жолынан сорылуына ықпал етеді. Паратгормонның
кальций иондарының ішектен сорылуын ынталандырғыш әсері тікелей әсер
етуіне емес, оның әсерінен кальцитрнол түзілуінің жоғарылауына байланысты.
Соңғысы О3 витаминінің (холекальциферолдың) белсенді метаболиті болып
табылады. Паратгормон кальцнй иондарының бүйрек өзекшелерінде кері
сорылуын арттырады. Нәтижесінде канда кальций нондарының мөлшері
жоғарылайды. Қанда фосфор мөлшерінің' төмендеуі оның бүйрек
өзекшелерінде кері сорылуының азаюына байланысты.
Практикалық меднцннада сойылған малдың қалқанша маңы безінен
алынған препарат - паратиреоидин колданылады.
Оның биологиялық белсенділігін нттерде канда кальций иондарының
деңгейін жоғарылату қабілеті бонынша анықтанды.
Паратиреоиднннің әсері шамамен 4 сағ кейін басталады және 24 сағатқа
дейін жалғасады. Оны көбінесе созылмалы гипопаратиреозда,
спазмофилилда1 2 колданады. Тері астына және бүлшық етке енгізеді. Әсер
бірлікпен (ӘБ) мөлшерленеді. Жедел гипопаратнеозды (тетания) кальций
препараттарымен (көк тамырға) немесе паратиреоидннмен жұптастырып
1 Кейбір авторлар біріншілік өзгерістер фосфор алмасуында (фосфатгар алмасуы)
депесеггтейді.
2 Бала кезде гипокальциемия және тырысу реакцияларымен жүретін ауру.
392
емдеген жөи. Бұл жағдайда паратнреондиннің тек өзі латентгі кезеңі үлкен
болғандықтан жарамсыз.
Сонымен катар, паратгормонның белсенді фрагменттері де (т е р н п а-
р а т н д; ПТГІ-34) қолданылады.
20.5.	ҰЙҚЫ БЕЗІНІҢ ГОРМОНДЫҚ ПРЕПАРАТТАРЫ
ЖӘНЕ ДИАБЕТКЕ ҚАРСЫ СИНТЕТИКАЛЫҚ ЗАТТАР
Көмірсу алмасуын ретгеуде ұйқы безі гормондарының зор маңызы бар.
Лангерганс аралшығының (панкреатикалық аралшықтар) В-жасушалары
проинсулнн өндіреді, одан айкын гипоглнкемиялык1 әсер көрсететін инсулин
түзіледі. А-жасушалары гипергликемия* 2 шақыратын глюкагон өндіреді.
Практнкалық медицина үшін аса кызығушылық туындататын, қант
диабетін емдеу үшін қолданылатын ұйқы безінің инсулнн гормоны. Дегенмен,
казіргі кезде аталған патологияда колданылатын заттар баска да топтармен
келтірілген.
1.	Орыи басушы ем үшіи колдаиылатын заттар
Инсулин препараттары
2.	Эидогеиді иисулиннің бөліиуін ынталаидыратыи заттар
Сульфонилмочевина туындылары (хлорпропамид, глибенкпамид және т.б.)
3.	Глюкоиеогеиезді тежейтін жәие глюкозаиыц тіидерге түсуіи
камтамасыз ететін заттар
Бигуанндтер (метформин)
4.	Тіндердің инсулинге резистеитілігін төмендететіи заттар
Тназолндиндиондар (рознглитазон, пиоглитазон)
5.	Аш ішектеи глюкозанын сорылуыи тежейтін заттар
(а-глюкозидазаиын тежегіштері)
Акарбоза
Жан-жақты және днабетке қарсы өте тиімді зат и н с у л и н. Ол
дисульфидті көпіршемен байланысқан 2 полипептидті сақинадан (бірі 21
амннқышқылынан тұрады, екіншісі - 30 аминқышқылынан) тұратын
полипептид. Адамның және бірқатар жануарлар инсулинінің синтезі жүзеге
асқан. Қазіргі уақытта адам инсулнні гендік инженерия жолымен алынады.
' Қандақантдеңгейініңтөмендеуі. Гректілінде һуро-теилен, ^/уАух-тәтгі, һаіта-квн.
2 Лангерганс аралшығы келесі эндокринді жасушалардан тұрады:
А (а2)-жасушалар- глюкагои өндіреді; В(Р-жасушалар~иисулинөндіреді(сонымеи
катар амилин полипептидін); В (5, а^-жасушалар - соматостатии өндіреді; Ғ (РР)-
жасушалар - панкреатикалық полипептид өндіреді.
393
Дәрілік зат ретінде адам инсулині және ірі қара малдың (шошқаның
және өгіздің) ұйқы безінен алынған инсупин қолданылады. Әсер бірлікпен
(ӘБ) мөлшерленеді.
Инсулнн секрециясы калыщй иондарына тәуелді деген мәліметгер бар.
Бұл механизмді іске косатын глюкоза. В-жасушаларга еніп, глюкоза
метаболизденеді және жасуша ішінде АТФ мөлшерін жоғарылатады.
Соңғысы АТФ-тәуелді калий каналдарын тежеп, жасуша мембранасының
деполяризациясын шақырады. Бұл В-жасушаларға кальций нондарының
(потеициал тәуелді кальций каналдары ашылады) енуіне және экзоцитоз
жолымен инсулиннің босап шығуына әкеледі. Инсулин өндірілуін
аминқышқылдар да ынталандырады. Инсулни бауырда ннсулиназа
ферментімен ыдыранды.
Инсулиннің гипогликемиялық әсер механизмі толық анықталмаған. Ол
жасуша бетінде орналасқан дисульфидті көпіршемен байланысқан екі а,0-
суббірліктерден тұратын арнайы рецепторлармен байланысады деп есептейді.
Түзілген “инсулин+рецептор” кешені эндоцитоз жолымен жасуша ішіне
енеді, одан инсулнн босап шығып өзінің әсерін көрсетеді. Сонымен қатар,
жасуша бетінде орналасқан рецепторлармен байланысқанда
тирозинкиназалықбелсенділігі бар р-суббірлікгер ынталанады.
Инсулин глюкозаның жасуша мембранасы арқылы тасымалдануын және
оның шеткі тіңдермен (бұлшық ет, май тіні) жұмсалуын белсендендіреді.
Инсулин әсерінен глнкогеногенез (ол гликогенсинтетаза ферментін
белсеидендіреді) жоғарылайды. Бауырда және қаңқа бұлшық еттерінде
инсулин глнкогенолизді төмендетеді. Аминқышқылдарының глюкозаға
айналуын тежейді. Белок синтезін ынталандырады. Үшілнцерндтердің май
тіндерінде қорға жнналуына ықпал етеді.
Қант диабетінде ннсулинді қолдану қанда қанттын төмендеуіне және
гликогеннің тіндерде жиналуына әкеледі. Қанда глюкозаның азаюы
глюкозурияны және соған байланысты жоғарылаған днурезді (полиурня1)
және шөлдеуді (полндипсия1 2) жояды. Көмірсу алмасуының қалыпқа келуі
нәтижесінде белок алмасуы (зәрде азоттық қосылыстардың концентрациясы
азаяды) және май алмасуы да қалыпқа келеді (қанда және зәрде кетон
денелері - ацетон, ацетосірке қышқылы, р-оксиман қышқылының аныкталуы
жойылады). Жүдеу және майлардың ыдырауы мен белоктардың қарқынды
түрде глюкозаға айналуына байланысты шамадан тыс аштық сезімі (булимия3)
токтайды. Инсулнн әртүрлі ауырлық дәрежесіндегі қант днабетінде тнімді.
1 Грек тілінде роіу - көп, игоп - зәр.
2 Грек тілінде <іірза - гнөл.
3 Грек тілінде Ьиз - өгіз, Іітоз - аштық.
394
Қазіргіуақыттаа д а м н ы ң рекомбннантты инсулині
негізгі препарат болып табылады. Бірақ, жануарлар тіндерінен алынатын басқа
да препараттар кең қолданылады, негізінеи ш ошқа инсулині.
Соңғысы тазартылған (монопиктік - МП; шикізаттың хроматографиялық
тазартылуы ескерілген) және жоғары тазартылған (монокомпоненттік - МК)
препаратгар түрінде шығарылады. Сонымен қатар, адам ннсулинінің аналогы
х у м а л о г (инсулнн лиспро) алынған. Кәдімгі қысқа әсер ететін адам
инсулнні препараттарына қарағанда оның әсері тезірек басталады және
ұзағырақ.
Практикалық медицина үшін әсерінін даму жылдамдығы және оның
ұзақтығы, аллергия шақыру дәрежесі бойынша ажыратылатын ннсулиннің
көптеген препараттары алынған.
Инсулиннің қазіргі препараттары келесі топтармен берілуі мүмкін.
7. Барынша көп (максималды) эсері тез дамитын (1-4 саг соң) жэне
ңысңа эсер ететін (4-8 саг).
2. Барыншакөп (максималды) эсері орташа жылдамдыңта дамитын
(6-12 саг соң) жэне эсер ұзақтыгы орташа (18-24 саг).
3. Барынша көп (максималды) әсері баяу дамитын (12- 18 саг соң)
жэне узаң эсер ететін (24-40 саг).
Инсулиннің кейбір препаратары 20.3. кестеде келтірілген. Көптеген
препараттары арнайы шприц- қаламда шығарылады.
Инсулнн препаратгарын парентералды енгізеді: әдетте - тері астына және
бұлшық етке, сирек - көк тамырға (ішке қабылдағанда ннсулин асқазан-
ішек жолының ферменттерімен ыдырайды)'. Қысқа әсер ететін инсулин
препараттары тез әсер етеді әсіресе, көк тамырға енгізгенде. Соңғы енгізу
жолы кома алды және кома жағдайын емдеуде өте тиімді. Бұл жағдайда
және ннсулин тәуелді қант диабетінде инсулин алмастыруға болмантыи
препарат болып табылады.
Әсері ұзартьшған ннсулнн препараттары енгізген жерден баяу сорылады.
Оларды бір рет енгізу ұзақ әсерді қамтамасыз ететіидіктен, бұл
препараттардың кұндылығы күмән келтірмейді. Дегенмен, гуырлық дәрежесі
бірдей, бірақ қысқа әсер ететін инсулин препараттарымен шақырылған
гипогликемияға қарағанда, ұзақ әсер ететін препараттар әсерінен дамыған
гнпогликемиядаи науқасты алып шығу қиынырак.
Әсері ұзартылған инсулин препараттарының әсері баяу басталады,
сондықтан днабеттік команы қайтаруға жарамсыз. Аллергиялык
реакциялардың жиі дамуы біркдтар препараттарда протамин белоғының
болуымен түсіндіріледі.
1 Инсулиниін ингаляциялык жәие тіл астына/ұртқа енгізетін препараттары
клиникалык сыиактан өтуде.
395
Әсері үзартылған ннсулин препараттарын тері астына және бұлшық
етке енгізеді. Бүл препараттарды қант диабетінің орташа және ауыр
түрлерінде тағайындайды.
Инсулин препаратгарының кемшілікгері де жок емес. Мысалы, инсулин
инъекциясы ауыру сезіміи шакырады. Асептика ережелерін сақгағанда да
препарапы енгізгеи жерде қабыну реакциясы (инфильтратгар және т.б.)
дамуы мүмкін. Сонымен қатар инсулинге сезімталдыктың жоғары екендігін
ескерген жөн. Кейбір науқастарда оған сезімталдық өте төмен, кейбірінде,
керісінше - өте жоғары. Резнстентілік рецепторлар санының азаюына,
олардын аффинитетінің төмендеуіне және баска себептерге байланысты.
Инсулинге антидене түзілуі оның әсерінің төмеңдеуіне және жоғалуына себеп
болуы мүмкін. Инсулин препаратгары аллергиялық реакциялар шакыруы
мүмкін. Соңғысы адам инсулині препараггарында аз байқалады.
203. Кесте. Иисулиннің кейбір препараттары’
Адам инсулкні препараттары	Шошда иксуяюгі препаратры
Кыскаэс АктрапидНМ ИнсулинРапнд Инутрап ЧМ Хоморап4О Хумулин Ретупир	ер ететіи Актратщд МС Илетш [I Регуя ар Ивсулин беіасшт вейтраяьшй Е-40 С Ивсулин Макопирвд ВОС ИвсулинС ИвсулрапСПП ИнуіралСПП
Ортшмарокты Иэофан Ивсуяяв ЧМ Инсуянн Базал МожтрдНМ ПропфмНМ Хоможмг40 Хуму^иіЛ ХумуяянН	КП эсер етттін^ ИлетииП ИлетшИНПХ Ивсулин бетасиит леите Е 40 С Ивсулин бетасиит леите НПХ Е 40 С Ивсулин леите СПП ИвсулшСПП ИвсуманБазы МототардМС Пропфав МС ХумулинНПХ
¥мкэа УдатратардНМ ХумулинУ-Л	
1	Кесте Дәрілік заттардың Мемлекеттік реестрының мәліметі бойыиша
құрастырылған, РФ ДС Мии-гі, 2000 ж.
2	Сонымен катар тез және қыска әсер ететін препаратгардың орташа ұзактыкта
әсер ететін препараттармен қоспалары шығарылады.
Ескерту. С— свиной (пюшқа); М - монокомпонентті; Ч (Н, НМ) - адамның (Ншпао);
Л - ленте; У- Л- ультраленте.
396
Ішке кабылдаганда тнімді гипогликемиял ық
з а т т а р зор кызығушылық туындатады. Олар синтетикалық жолмен алынған
және химнялық қосылыстардың 2 тобына жатады.
І.Сульфоиилмочевина туындылары
Әсер ету ұзақтығы орташа (8-24 сағ)
Бутамнд
2. Әсері ұзақ (24-60 сағ)
Хлорпропамнд
Глибенкламнд
Глипнзид
II. Бигуанид туыидылары
Метформнн
Сульфонилмочевина туындыларының гипогликемиялықәсеріолардың
АТФ-тәуелді К+-каналдарын тежеу қабілетіне байланысты (20.1. сызба).
Бұл потенциал тәуелді Са2+- каналдарының ашылуына, жасуша ішінде кальций
нондары мөлшерінің жоғарылауына жәнеВ-жасушалардан инсулнннің босап
шығуына әкеледі. Осы кезде В-жасушалардың ннсулин өндірілуін
ынталандыратын глюкозаға және аминқышқылдарына сезімталдығы
жоғарылайтыны анықталған. Сонымен, бұл препараттар инсулин өндірілуін
жоғарылату арқылы тікелей емес әсер етеді. Сульфоннлмочевина
туыңдылары бауырда ннсулиннің метаболизмін баяулатады деген мәліметтер
де бар. Сульфонилмочевнна туындылары инсулнннің глюкозаның
жасушаларға (май, бұлшық ет) тасымалдануын ынгаландыратын әсерін
жоғарылататыны көрсетілген.
Сул ьфонилмочевнна туыңдылары
(хлорпропамид және тб.)
I
Лангерганс аралшығының АТФ-тәуелді
К+-каналдарының тежелуі
В-жасушалар мембранасының деполярнзациясы
В-жасушалардың потенциал тәуелді
Са2+- каналдарының ашылуы
I
В-жасушалар ішіне Са2+ енуі
I
Иисулиннін болінуі
20.1. Сызба. Сульфонилмочевинатуындылары гипогликемиялық
әсерінің болуы мүмкін механнзмі
397
Сульфонилмочевина туындылары асқазан-ішек жолдарынан
салыстырмалы түрде тез және толық сорылады. Олардың көп бөлігі қан
сарысуы белоктарымен (70-99%) байланысады. Бауырда олар әдетте
белсенді емес метаболиттерге дейін метаболизденеді. Тек хлопропамид қана
белсеиді метаболиттер түзеді. Бұл топтың затгары және метаболиттері негізінен
бүйрек (секреция) аркылы, кей бөлігі өтпен шығарылады.
Бұл топтың ең алғашқы препараты б у т а м и д (толбутамнд, растннои).
Ол энтералды енгізгенде жақсы сорылады. Қанда барынша көп
концентрациясы 3-4 сағаттан соң анықталады. Препарат қан сарысуы
белоктарымен байланысады. Гипогликемиялық әсері 12 сағатқа дейін
сақталады. Бутамид бауырда тотығады. Оның айналдыру өнімдері
метаболитгер түзеді. Бұл топтың заттары және метаболиттері негізінен бүйрек
арқылы шығарылады.
Бутамид науқастармен жақсы көтеріледі. Дегенмен, оны қолданғанда
жанама әсерлер байкалады (диспепсиялық бұзылыстар, снрек - лейкопения,
тромбоцитопения, бауыр қызметінің тежелуі). Бутамидке бейімделу болуы
мүмкін.
Хлорпропамид (диабарил, ораднан) бутамидтен жоғары
белсенділігіжәнеәсерініңұзактығы бойынша ажыратьілады. Егер бутамидтің
қандағы концентрациясы 50%-ке 4-5 сағатта төмендейтін болса, ал
хлорпропамид - 32-35 сағатта. Ағзада белсенді метаболиттер түзіп
биотрансформацияға ұшырайды. Хлорпропамид және оның айналдыру
өнімдері бүнрек арқылы шығарылады. Хлорпропамнд басқа
сульфаниламндтерге қарағанда әртүрлі жанама әсерлер шақырады. Мысалы,
метаболизмі бұзылуына байланысты ағзаның этил спиртін қабылдамауы
(беттін терісінің айқын қызаруы және басқа снмптомдар). Ағзада судың
ұсталуы, гипонатриемия, диспепсиялық бұзылыстар, терілік аплергиялық
реакциялар, холестаз, сирек — кан жасаудың тежелуі.
¥зақ әсер ететін препараттар қатарына глибенкламнд (манннил)
және глипизнд жатады. Олардың әсер механизмдері бутамидке және
хлорпропамидке ұқсас. Бутамндтен негізгі айырмашылықтары
фармакокннетикасында. Оларды асқа дейін 30 мин бұрын тәулігіне 1 рет
тағайындайды. Егер глипизидтің мөлшері үлкен болса, оны 2 кабылдауға
бөледі. Жылдам әсер ететін препарат глнпизнд.
Препараггар науқастармен жақсы көтеріледі. Олар диспепсиялық
бұзылыстар (лоқсу, кұсу, диарея және т.б), терілік аллергиялық реакциялар,
сирек - қан жасаудын, тежелуін шақыруы мүмкін.
Сульфонилмочевнна туындыларына сонымен қатар глнклазид
(диабетон) жатады. Ол қанда глюкозаның айқын төмендеуін шакырады және
398
тағам қабылдаудан инсулин секрециясына дейінгі уақытты қысқартады.
Препараттың ерекшелігі - гнпоглнкемнялык әсерден басқа
микроциркуляцияға оң әсер көрсетеді. Соңғысы гликлазид әсерінен
тромбоцнттер адгезнясы мен агрегацнясының азаюымен және оның
тамырлардың өткізгіштігін қалыпқа келтіруімен түсіндіріледі. Дене салмағын
арттырмайды, керісінше оның төмендеуіне (дұрыс тамактану режимінде)
ықпал жасайды.
Асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңіріледі. Қанда жоғары
концентрациясы шамамен 4 сағ соң аныкгалады. Біршама бөлігі қан сарысуы
белоктарымен байланысады. Бауырда метаболнзденеді. і1/2 ~ 12 сағ.
Метаболиттері негізінен бүйрек арқылы шығарылады. Жанама әсерлерінен
днспепсиялықбүзылыстар, сирек-тромбоцитопення, лейкопения, анемия,
агранулоцитоз, аллергиялық реакциялар болуы мүмкін.
Сульфонилмочевина туындыларын II тнпті қант днабетінде (инсулинге
тәуелді емес) қолданады-
Энтералдыенгізугеарналғанжаңапрепарат натеглннид(старликс),
О-фенилаланнн туыңдысы. Ол көбінесе ұйқы безінің В-жасушаларындағы
АТФ-тәуелді К+-каналдарын тежейді. Бұл кезде дамыған мембрана
деполярнзацнясы Са2+- каналдарының ашылуына және инсулнн
секрециясының жоғарылауына әкеледі. Натеглинидті ішке асқа дейін
қабылдайды. Ол тез және қысқа әсер етеді. Биожеткіліктігі -73%. Препарат
әсерінен ннсулин секрецнясы астан кейін 15-20 мин аралығында
жоғарылайды. Инсулин өндірілуінің ынталануы қандағы глюкозаның
деңгейіне байланысты. Оның концентрациясы төмендесе инсулнннің
секрециясы да азаяды және алғашқы мәніне келеді. і]/2~ 1,5 сағ. Натеглинид
бауырда метаболизденеді. Препараттың көп мөлшері және оның метаболиттері
алғашқы 6 сағат (негізінен бүйрек арқылы) ішінде шығарылады.
II тнпті қант диабетінде тағам қабылдаудан кейінгі инсулин
секрециясының бірінші фазасын ыиталандыру үшін (постпрандиалды1
гипергликемияны тежеу үшін) қолданады. Препарат науқастармеи жақсы
көтеріледі. Гипогликемиясирек дамиды.
Бигуаинд тобынан медициналық практнкада метформин (сиофор)
колданылады. Оның әсер ету механизмі толықтүсінікгі емес. Метформиннің
бауырда глюкоиеогенезді тежеуі негізгі деп есептеледі. Ол глюкозаиың
бұлшық етпен сіңірілуіне ықпал етеді деп те айтады, бірақ бұл гликоген
түзілуіне әкелмейді. Бұлшык еттерде сүт қышқылы жиналады (анаэробты
еликолиздің ынталануынян). Глюкозаның май тіндерімен сіңірілуі де күшейеді.
Метформин аз дәрежеде көміреулардың ішектен сорылуын тежейді деген
мәлімет бар.
1 Ағыл. Ргапсііаі - түскі, Розіргапсііаі - тағам қабылдағанда жүретін.
399
Анорексигенді әсері нәтижесінде метформин дене салмағын төмендетеді.
Қан сарысуында трнглнцерндтер және холестерин мөлшерін біршама
төмендетеді.
Ішектен жақсы сіңіріледі. Бножеткіліктігі 50-60%. Ағзада метаболизмге
ұшырамайды, кан сарысуы белоктарымен байланыспайды. Негізінен бүйрек
аркылы өзгермеген түрде шығарылады. 11/2 ~ 1,5-3 сағ. Тәулігіне 2-3 рет
енгізеді.
Жанама әсерлері жиі асқазан-ішек жолы жағынан (лоқсу, кұсу, ауызда
темір дәмі, диарея және т.б) дамнды. Сульфонилмочевина туындыларына
қарағанда метформинді қолданғанда гипоіликемия сирек байқалады. Кейбір
науқастарда сүт қышкылды ацидоз дамуы мүмкін, бірақ ол ауыр аскынуларға
жатады. Бұл әсерін болдырмау үшін препаратты мннималды мөлшерде
қолданған жөн және бүйрек жетіспеушілігінде тағайындамау керек.
Метформин П типті қант диабетінде қолданылады. Метформинді көбінесе
әсер ету механизмі басқаша гнпоглнкемиялық заттармен жұптастырып
қолданады. Мысалы, кұрамында глнбенкламид және метформин бар г л и-
б о м е т препараты шығарылады.
Гипоглнкемнялык заттарды қанда және зәрде қант мөлшерінің өзгеруі
бойынша мөлшерлейді. Әр науқас үшін, препаратты жүйелі қабылдағанда
қандағы глюкоза мөлшерін қажетті деңгейге дейін тұракты төмендетуді
қамтамасыз ететін, жекелеген мөлшерді таңдаған жөн. Гнпогликемиялық
заттарды міндетті түрде көмірсупар мөлшері шектелген тиімді диетамен
жұптастыру қажет.
Көптеген диабетке қарсы заттарға тән негізгі аскыну - гипоглнкемия.
Ол препараттардың мөлшерін арттырып жібергенде немесе тағам тәртібін
бұзғанда дамнды. Ауыр жағдайда гнпоглнкемиялық шок дамуы мүмкін.
Жеңіп дәрежедегі гнпогликемняны қант немесе көмірсуға бай тағаммен
түзетуге болады. Қажет жағдайда парентералды жолмен глюкоза енгізеді.
Адреналин және глюкагонның да гиперглнкемнялық әсері бар.
Қазіргі кезде жасушалардың инсулннге сезімталдығын жоғарлататын,
днабетке карсы заттардыңжаңатнптері қолданыла бастады. Бұл препараттар
(тназолндинднонтуындылары- розиглитазон және пноглита-
з о н) эндогенді ннсулиннің жетіспеушілігінде және оған резнстентілік1
дамығанда қызығушылык туындатады. Олар арнайы ядролык реңепторлармен
байланысады, ннсулин-сезімтал бірқатар гендердің транскрнпциясын
жоғарылатады, нәтижесінде инсупинге резистентілік төмендейді. Глюкозаның,
1 Бұл топтың бірінші препараты - троглизотан - оган идиосинкразия болуына
байланысты гепатотоксикалық әсер шакыруы мүмкін. Сондықган, бұл препараттың
тиімділігіне карамастан оны қолдану тоқтатылған. Ағылшыи тіліндегі әдебиетгерде мүндай
препараттарды “іпзиііп зепзйіхегз” деп атайды.
400
май кышқылдарының тіндермен ұсталуы жоғарылайды, лнпогенез артады,
глюконеогенез азаяды.
Қант днабетін емдеудегі жаңа бағыт- ішектен көмірсулардың сорылуын
қнындататынпрепараттардыалу.Сондайпрепараттыңбірі акарбоза.
Оның әсер ету принцнпі ішектің а-глюкозидаза ферментін тежеуге
бағытталған. Бұл көптеген көмірсулардың (лактозадан басқа) сорылуын
тежейді. Қорытылмаған көмірсулардың (крахмал, сукраза, декстрнндер,
мальтоза) шамадан артық мөлшері тоқ ішекке түседі, сол жерде олардың
микроорганизмдер әсерінен газдар түзіп ыдырауы жүреді., Метеорнзм
20-30% науқастарда байқалады. Шамамен 3% науқастарда айқын днарея
дамнды. Акарбозаның жеке өзімен емдеуде (монотерапня) (оны тағамның
дәл алдында кабылдайды) анқын гипогликемия дамымайды. Дегенмен,
оны инсулин немесе сульфонилмочевнна туындыларымен жұптастырғанда
гнпогликемиялық әсері күшейеді. Акарбоза ішектен нашар сорылады.
Соған байланысты ол метформиннің абсорбциясын бұзады, мұндай
жұптастыру тиімсіз.
Маңызды бағыттардың бірі қант диабетінде глюкозаиың у ьгггы әсерін
(нейропатия, ретинопатия, нефропатня) төмендететін заттарды іздестіру.
Жағымсыз әсерлері глюкозаның ағзада фруктозаға, одан кейін сорбитолға
айналуына байланысты болғандыктан, иегізгі мәселе - аталған метаболиттік
жолды тежеу. Осы мақсатта алдозредуктазаның (қантты полнолға
айналдырушы фермент) алғашқы тежегіштері алынған, бірақ олардың
клиннкалық маңыздылығын бағалау қазірше киындау.
¥йқы безінің гормоны глюкагон Лаигерганс араишығының
(панкреатикалық аралшық) арнайы А-жасушаларымен өндіріледі. 29
аминқышқылы қалдығынан тұратыи полипептид. Глюкагонға ұқсас
энтероглюкагон гормоны он екі елі және аш ішектің қабырғасында, асқазанда
табылған. Глюкагонның өндірілу і кандағы глюкозаның деңгейімен, тағамньгң
құрамымен және ішек гормондарымен реттеледі. Глюкагон қысқа әсер етеді,
себебі, бауырдағы, бүйректегі, қандағы, және басқа тіндердегі (оның қан
сарысуындағы концентрациясы 50 %-ке 7 мнн аз уақытта төмендейді)
глюкагоназамен ыдырайды.
Глюкагонның көмірсу алмасуына әсері гипергликемиямен көріиеді- Бұл
бауырда гликогенолиз және гликонеогеиез артуына банланысты.
Глюкагониың әсері 65-белокпен байланысқан арнайы рецепторлармен
әсерлесуіне негізделген. Бұл кезде аденилатциклаза ынталанады және цАМФ
мөлшері жоғарылайды, нәтижесінде фосфорилаза активтеніп,
гликогенсинтетаза тежеледі. Бауырдан глюкозаиың босап шығуы
жоғарылайды. Сонымен бірге гликонеогенез - глюкозаның көмірсу емес
401
прекурзорлардан (лактат, пируват, бірқатар аминқышқылы және баска
қосылыстардан) түзілуі жоғарылайды.
Глюкагон жүрек-тамыр жүйесіне де айқын әсер көрсетеді. Глюкагонның
негізгі әсерлері: оң ииотропты әсер, тахикардня, атрновентрикулярлы
өткізгіштіктің жеңілдеуі. Глюкагон миокардтың жиырылғыш белсенділігін
жоғарылатып, жүректен кан айдалуын артгырады. Бұл әсерінде глюкагонның
саркоштазмалық жүие арқылы кальций иондарының ұсталуын ынтаиандыруы
маңызды орын алады. Глюкагонның әсерінеи қарыншалык арнтмиялар
дамымайды.
Глюкагон мнокардта цАМФ мөлшерін жоғарылатады. Теофиллин
глюкагонның осы әсерін күшейтпейді. Глюкагониың миокардтың
аденилатциклазасын ынталандырғыш әсері а-адреноблокаторлармен
қайтарылмайды, бұл глюкагонға және катехоламиндерге әртүрлі рецепторлар
болуының куәсі. Сонымен қатар, глюкагон бүйрек үсті безінің милы қабатынан
адреналнннің босап шығуын, өсу гормонының және кальцитониннің
(гипокальцнемия, гиперкальциурия дамиды) секрециясын ынталандырады.
Глюкагонды сирек қолданады. Гипоіликемиялық комада парентералды,
алжүрекжетіспеушілігіндежәне кардиогенді шокта көк тамырға енгізеді.
Соңғы екі жағдайда оны қолдануды шектейтін кез глюкагонның әсерінің
қысқаиығы. Сонымен қатар, оның кардиотоннкалык әсері жүректің оттегін
жұмсауы жоғарылауымеи жүретінін ескеру қажет.
20.6. БҮЙРЕК ҮСТІ БЕЗІ ҚЫРТЫСЫНЫҢ ГОРМОВДЫҚ
ПРЕПАРАТТАРЫ (КОРТИКОСТЕРОВДТАР)
Бүйрек үсті безінің қыртысы 40 астам кортикостеровдтарды өндіреді.
Олардың көбісі маңызды биологнялық рөл атқарады. Бірқатар
кортикостерондтар өмірге қажетті (гидрокортнзон, кортикостерон,
альдостерон). Әдетте кортикостерондтарды 3 топқа бөледі.
І.Глюкокортнкоидтар
Гидрокортизон
11- Дегндрокортикостерон
Кортикостерон
2. Минералокортикондтар
Альдостерон
11- Дезоксикортикостерон
11- Дезокси -17-оксикортикостерон
З.Жыныс гормондары
Андростерон
Авдростендион
402
Эстрон
Прогестерон
Кортнкостерондтар холестернннен синтезделеді. Глюкокортиконд-
тардың бносинтезі мен бөлінуі негізінен гипофиздіңалдыңғы бөлігінің АКТГ-
мен (теріс кері байланыс прннципі бойынша) бақыланады.
Минералокортикоидтардың өндірілуі экстрацеллюлярлы сұйыкгыктың жалпы
көлеміне және қан сарысуындағы натрнй, каинй нондарының мөлшеріне
тәуелді. Реннн-ангиотензнн жүйесі де маңызды рөл атқарады. АКТГ-ның
маңызы аздау.	'
Кортнкостерондтардың көп бөлігі бауырда химиялык айналдыруға
ұшырайды, олар глюкурон және күкірт қышқылы қалдықтарынан тұратын
конъюғаттар түзеді. Зәрмен шығарылады.
Жыныс гормондары арнайы тарауда келтірілген; бұл жерде тек глюко-
және минералокортнкоидтар қарастырылады (20.4. кесте).
20.6.1. ГЛЮКОКОРТИКОИДТАР
Глюкокортнкоидтар жасуша ішінде әсер етеді. Олар жасуша
цитоплазмасында арнайы рецепторлармен әсерлеседі. Бұл кезде рецептор
“белсенденеді”, оның конформацнялық өзгерісіне әкеледі. Түзілген
“стероид+рецептор” кешені жасуша ядросына еніп, ДНК-мен байланысады,
белгілі гендердің транскрнпциясын реттейді. Бұл белоктар мен ферменттердің
сиитезіне әсер ететін арнайы а-РНК түзілуін ынталандырады.
20.4. Кесте. Бүйрек үсті безінің иегізгі гормондары, олардың
препараттары және синтетнкалық анаиогтары
Кортикостероидтар	Гормоидар	Препараттары
Г люкокортикоидтар	Гидрокортизон Кортикостерои	Табиғн гормондардын және олар- дыц эфирлерініц препараттары Гидрокортизон Гидрокортизон ацетаты Сннтетнкалык превараттар Преднизолон Дексаметазон Триамцинолои Синафлан (флуоцинолон ацетоинді) Флуметазон пивалаты Беклометазои
Минералокортикоидтар	Альдостерон 11-Дезоксикор- тикостерон	Дезоксикортикостерон ацетаты Дезоксикортикостерои триметилацетаты
403
Глюкокортнкоидтар (гидрокортизон және т.б) зат алмасуыиа айқыи
және жан жақты әсер көрсетеді. Көмірсу алмасуы жағынан бұл әсері
бауырдағы қарқынды глнконеогенезге байланысты қанда қант деңгейінің
жоғарылауымен көрінеді. Глюкозурия болуы мүмкін.
Глнконеогенез үшін аминқышқылдарының жұмсалуы катаболизмі
сақталған немесе біршама жылдамдаған (теріс азоттық бапанс дамнды) белок
синтезінің тежелуіне әкеледі. Бұл регенеративті үрдістердің (сонымен қатар
жасушалық пролнферация және фнбробластық қызмет тежеледі) кідіруінің
бір себебі болып табылады. Балаларда тіндердің қалыптасуы (соның ішінде
сүйек тіні де) бұзылады, өсуі баяулайды.
Май алмасуына әсері майдың қайта бөлінуімен банқалады.
Глюкокортикоидтарды жүйелі қолданғанда майдың біраз бөлігі бетте (ай тәрізд і
бет), мойынның арқа бвлігінде, нықта жнналады.
Су-тұз алмасуына да өзгерістер тән. Глюкокортикондтардың
мннералокортикондты белсенділігі бар: ағзада натрнй иондарын (бүйрек
өзекшелерінде олардың реабсорбциясы артады) ұстайды және калий ионының
(секрециясын) шығарылуыи жоғарылатады. Соған байланысты сарысудың
көлемі жәие тіндердің гидрофилдігі артады, артериялық қысым жоғарлайды.
Кальций ионы көптеп шығарылады (әсіресе, агзада көп мөлшерде болғанда).
Остеопороз дамуы мүмкін.
Глюкокортикоидтар қабынуға қарсы және нммунодепрессивті әсер
көрсетеді.
Глюкокортикоидтардың қабынуға қарсы әсері олардың қабыну
меднаторларының түзілуіне, тамырлық компонеитке және да қабынуға
қатысатыи жасушаларға әсеріне байланысты. Глюкокортикоидтардың
әсерінен ұсақ тамырлар тарылады және сұйықтың экссудациясы азаяды.
Қабынған ошакта лейкоциттердің жнналуы азаяды, макрофагтар мен
фнбробластардың белсенділігі төмендейді. Простаноидтардың,
лейкотрнендердің және тромбоцитгерді активтейтін (ТАФ) фактордьің синтезі
азаяды. Соңғы әсері фосфолнпаза А2 тежелуіне байланысты. Бұл жағдайда
стероидтар тікелей әсер етпейді. Олар лейкоциттерде аталғаи ферментті
тежейтін арнайы белоктар пипокортиндер биосннтезін (синоннмі:
аннекснндер) күшейтеді. Глюкокортикондтар сонымен катар, индукцияланғаи
циклооксигеназаның (СОХ-2) экспресснясын азайтады.
Глюкокортикондтардың иммунодепрессивті әсері Т -жәие В-лимфоцитгер
белсенділігінің тежелуіне, бірқатар интерлейкиндердің және басқа цитокиндер
өндірілуінің, кан сарысуында комплемент мөлшерінің азаюына, айналымдағы
лимфоциттер мен макрофагтар деңгейінің төмендеуіне, сонымен қатар
миграцияиы тежейтін факторға (МТФ) тежегіш әсер етуіне баиланысты.
404
Глюкокортикондтар препараттарын қолданғанда қан жасау өзгереді.
Қанда эозннофилдер мен лимфоцнттер саны азаюы тән. Бір мезгілде
эритроциттер, ретикулоцнтер және нейтрофилдер саны жоғарылайды.
Глюкокортикоидтар гипоталамус-гипофиз-бүйрек үсті безі жүйесіне (теріс
кері байланыс принципі бойынша) тежегіш әсер көрсетеді, нәтижесінде АКТГ
өндірілуі азаяды. Осы кезде дамыған бүйрек үсті безінің жетіспеушілігі
әсіресе, глюкокортнкондтарды қабылдауды токтатқанда айқын банқалады.
Жоғарғы жүйке жүйесінің бұзылыстары дамуы мүмкін. Бұл
эйфориямен, психомоторлы қозумен, пснхнкалык реакциялармең көрінеді.
Дәрілікзатретіндетабнғигидрокортнзон немесеонынэфнрі
(ацетат, сукцинат) қолданылады. Гидрокортизон препараттарын парентералды
және жағылма түрінде жергілікті қолданады; ішке және бұлшық етке сирек
тағайындайды. Бүйрек үсті безіиің жетіспеушілігінде және басқа шұғыл
жағдайларда суца еритін г н д р о к о р т и з о н гемнсукцинат
(сополкорт) препаратын көк тамырға еигізген жөн.
Медициналык практнкада колданылатын басқа глюкокортикондтар
табиғи гормондардыңаналогтары жәие туындылары болыптабылады. Олар
фармакологиялық қасиеттері бойынша гидрокортнзонға ұқсас. Соңғысынаи
қабынуға карсы, мннералокортикондты белсенділіктері боЙынша
ажыратылады, ал кейбір препараттар (синафлан, флуметазон пивалаты) -
теріге қолданғаида нашар сіңірілуі бойынша.
Преднизолон (гидрокортизонның дегидрирленген аналогы)
кабынуға қарсы белсенділігі гндрокортнзоннан 3-4 есе артык;
гидрокортизоиға қарағанда натрий ионыи біршама аз дәрежеде ұстайды. Көк
тамырға енгізуге суда ернтін преднизолон гемисукцинаты
қолдаиылады.
Предиизолонның туындысы метилпредннзолон (метнпред)
шығарылады. Оның мниералокортикондты белсенділігі аз дәрежеде.
Метилпреднизолонның ұзақ әсер ететіи препараттары бар.
Метилпреднизолон ацепонаты(адвантан)жағылма,крем,
эмульсия түріңде жергілікті колданылады. Ол терінің мүйізді қабатынан жеңіл
өтеді. Преднизолонға қарағанда қабынуға қарсы және аллергияға қарсы әсері
айқын. Тәулігіне 1 рет қолданылады.
Препараттың жүйелі әсері аз, себебі тері беткейінен бар жоғы 1%
сіңіріледі. Ол сондай-ақ, бауырда жылдам ннактивацняланады.
Құрамында фтор бар глюкокортикондтардан айырмашылығы терінің
атрофиясын мүлдем шакырмаиды немесе өте аз дәрежеде.
Преднизолонныңкұрамындафторбартуындылары- дексамета-
з о н мен триамцинолонның қабынуға карсы және
405
мииералокортикондты белсендідіктері қолайлы қатынаста. Дексаметазон
(дексазон) қабынуға қарсы зат ретінде гидрокортизоииан 30 есе белсенді,
су-тұз алмасуына әсері минималды. Дексаметазонның көк тамырға және
бұлшық етке енгізуге арналған (дексаметазон-21 фосфатының натрнн тұзы)
судаеритінпрепаратыбар,Дексаметазонғаұксаспрепарат бетаметазои.
Триамцннолон (полкортолон) қабынуға қарсы зат ретінде
гидрокортизоннан 5 есе белсенді. Натрнн, хлор, калнй иондарының және
судың шығарылуына мүлдем әсер етпейді. Бірақ, трнамцинолон басқа жаиама
әсерлер: бұлшык ет атрофиясын, тәбетгің жоғалуын, депрессиялык жағдайлаң
шақыруы мүмкін.
Глюкокортикондтар препараттарын қолдануға тікелей көрсету - бүйрек
үсті безінің жедел және созылмалы жетіспеушілігі. Дегенмен, оларды
қабынуға қарсы және аллергияға қарсы зат ретінде де қолданады. Осы
қасиеттеріне қарай оларды коллагенозда, ревматизмде, терінің қабыну
аурулары (экзема және т.б), аллергиялық жағдайларда (мысалы,
броихналдық демікпеде, шөп қызбасында), көздің кейбір ауруларында
(ириттер, кератиттер) зор табыспен қолданады. Оларды жедел лейкозды
емдеуде тағайындайды. Көбіне медицнналық практнкада
глюкокортикоидтарды шокта қолданады. Иммунодепрессивті әсері мүшелер
мен тіндерді алмастырғанда иммундық реакцияны тежеу үшін маңызды.
Глюкокортнкоидтар терінің қабыну белгілерімен жүретін әртүрлі
ауруларыида кең қолданылады. Бірак, атаиған препараттар теріден сорылып,
резорбтнвті әсер көрсетіп, жағымсыз жанама әсерлер шакырады. Сол себепті,
жергілікті қолданғанда нашар сорылатыи препаратгарды алуға қажеттілік
туды. Мұндай глюкокортикоидтар да синтезделінді. Бұл преднизолон
туындысы, молекула құрамында фтордың2атомыбар
- си на ф л а н (флуоцинолон ацетоннді) және флуметазон пивалаты.
Олардың қабынуға қарсы, аллергняға қарсы және қышынуға қарсы
белсеиділіктері жоғары. Оларды жағылма’, крем түрінде тек жергілікті
қолданады. Олар теріден өте аз сорылады және мүлдем резорбтнвті әсер
көрсетпейді. Дегенмен, мұндай препараттар емдік әсерден басқа, терінің және
шырышты қабаттың қарсы тұру қабылетін төмендетіп, суперннфекцияның
себебі болатынын да ескерген жөн, Сондыкган, оларды мнкробқа қарсы
заттармен жұптастырған тнімді деп есептенді, мысалы, неомициимен
(“Синалар-Н”, ”Локакортен-Н”).
Жергілікті қолдануға жағылма және крем түрінде шығарылатын
ппококортикоидтыпрепарэтбудесонид(апулеин) ұсынылған. Белсенді
'Синафлан “Синалар”, “Синалар-Н”, ”Флуцииар”жағылмаларыныңәсеретушізаты,
ал флуметазои пивалаты -”Локакортен”, "Лориндеи С”, ”Локаселен”, ”Локакортен-Н”.
406
заттың сорылуы кремге қарағанда жағылмада баяу жүреді. Соғаи
байланысты вазелинді негіздегі препаратты қолданғанда жергілікті қабынуға
қарсы әсері ұзак сакталады. Будесоннд ингаляцияға арналғаи ұнтақ (б е н а-
корт) түріндеде қолдаиылады.
Глюкокортикоидтардың мүлдем жүнелі әсер көрсетпейтін препаратына
беклометазон дипропионаты’жатады»бронхналдықдемікпеде,
вазомоторлы ринитте (поллннозда) ннгаляция түрінде қолданылады.
Ингаляция үшін мүлдем жүйелі әсер көрсетпейтін (ингаляциялық жолмен
енгізгендебиожеткіліктігі 1%-кежуық), глюкокортиконд флут,иказон
пропионаты (фликсотид), ұсынылған. Аэрозоль түрінде немесе ұсақ
дисперсті ұнтақ түрінде ннгаляторда мөлшерлейтін қондырғысымен
шығарылады. Бронхиалдық демікпеде қолдаиылады. Күніне 2 рет
тағайындайды.
Жанама әсерлері; глюкокортнкоидтардың негізгі қасиеттерінің көрінуі,
бірақ, олардың дәрежесі физнологиялық қалыптан асады. Мысалы,
электролиттік баланстың бұзылуына әкелетін минералокортикоидты
белсенділігі тіңдерде судың артық мөлшерде ұсталуыиың, ісінупер дамуының,
артериялык қысымның жоғарылауының себебі болуы мүмкін. Қанда канттың
деңгейі біршама жоғарлауы, майдың таралуының бұзылуы мүмкіи.
Регенерация үрдісі баяулайды, асқазан-ішек жолының шырышты қабэтының
ойылуы, остеопороз дамуы мүмкін. Инфекцияға қарсы тұру төмендейді.
Пснхикалык бұзылыстар, менструалды циклдың бұзылуы және басқа да
жағымсыз әсерлер байқалған.
Глюкокортикоидтардың антагонистері белгілі. Кейбір препараттар
(метирапон, митотан) олардың сннтезін тежейді, басқалары-
глюкокортикондтардың рецепторларын тежейді (бұрын гестагендер
антагоннсті ретінде белгілі, мнфепристон). Оларды Кушннг1 2
синдромьшда, кортикотропин өндірілуін зерттеу үшін (метирапон) қолданады.
М и т о т а н уытгы препарат болғандықтан, тек бүйрек үсті безінің операция
жасалмайтын ісіктерінде тағайындалады.
20.6.2. МИНЕРАЛОКОРТИКОИДТАР
Табиғи минералокортикондтарға альдостерон және 11-
дезоксикортикостерон жатады. Негізгі мииералокортиконд альдостеронның
1 ¥нтақ түріиде иигаляторда мөлшерлейтіи қоидырғысымен (бекотид, бекодиск,
беклофорте) шығарылады.
2 Бүйрек үсті безінің гиперфункциясында немесе кортикостероидтармен ұзак емдегеиде
дамиды. Семіру (майдың іште, мойыниың арқа бөлігіиде жиналуы, ай тәрізді бет),
гирсутизм, артериялық гипертензия, остеопорозбеи сипатталады.
407
электролиттер алмасуына әсері 11-дезокснкортикостероннан 20-30 рет
жоғары. Альдостерон ппококортнкоидтар сияқты жасуша ішінде орналасқан
рецепторлармен байланысады. Мниералокортикоидтардың негізгі
фнзиологиялық белсенділігі су-тұз алмасуына әсері. Нефронның дисталды
бөлігіне әсер етіп, мннералокоргикондтар натрий нонының кері сорылуыи
және судың изоосмостық қысымын жоғарылатады. Калий ионының
секрециясы да бір мезгілде жоғарылайды (16 тарауды қара).
Минералокортнкоидтар көмірсу алмасуына аз әсер көрсетеді. Олардың
қабынуға қарсы және аллергияға қарсы әсерлері жоқ.
Алғашретемдікмақсаттадезокснкортистерон ацетат ы
(дезоксикортон ацетаты) ұсынылған, себебі, альдостерон алынуы қиын.
Дезоксикортнстеронды негізінен бұлшық етке еигізеді немесе тері астыиа
таблетка түрінде имплантациялайды. Дезоксикортистерон
триметил ацетаты ұзағырақ әсер етеді. Қазіргі кезде
мннералокортнкоидты белсенділігі бар препарат ретінде негізінен ф т о р г и-
дрокортнзон ацетаты(флуорокортнзон,флоринеф)қолданылады.
Ол қабынуға карсы айкын әсер көрсетеді. Ішке енгізеді.
Минералокортнкондтарды бүйрек үсті безінің созылмалы
жетіспеушілігінде (соның ішінде Адднсон ауруында) қолданады. Сонымен
қатар оларды мнастенняда, адинамияда тағайындайды, себебі, бұлшық
еттердің тонусы мен жұмыс қабілетіи жоғарылатады.
Жанама әсерлері ағзада натрнЙ ноны мен судың шамадан тыс ұсталуына
байлаиысты. Ісінулер, тіндердің ісінуі, асцит' дамиды. Артернялық қысым
жоғарылайды. Ауыр жагдайларда өкпе ісініуімен жүретін сол карыншаның
жетіспеушілігі дамуы мүмкін.
Минералокортикоидтардың антагонистері белгілі. Кейбірі олардың
синтезін бұзады (мысалы, метирапон), бірақ, тандамасыз әсер етеді, бір
мезгілде ппококортикоидтар сннтезін де тежейді. Сонымен қатар, арнайы
рецепторларды тежейтін және минералокортнкондтардың бүйрек
өзекшелеріне әсеріи таңдамалы жоятын антагоннстер де бар. Мұндай
антагонистергезәрайдағышзатретіндеқолданылатын спнронолак-
т он жатады (16 тарауды қара).
1 Сұйықтың кұрсак қуысында жинапуы. Грек тілінде азкоз-суйыкпАк. сақгайтыи
торсық.
408
20.7. ЖЫНЫС ГОРМОНДАРЫНЫҢ, ОЛАРДЫҢ
ТУ ЫНДЫЛАРЫНЫҢ, СИНТЕТИКАЛЫҚ
АЛМАСТЫРУШЫЛАРЫНЫҢ ЖӘНЕ АНТАГОНИСГЕРІНІҢ
ПРЕПАРАТТАРЫ
20.7.1. АНАЛЫҚ ЖЫНЫС БЕЗДЕРІ ГОРМОНДАРЫНЫҢ
ПРЕПАРАТТАРЫ
Аиалық жыныс безінде гормондар фолликуламен (эстрогендер) және
сары денемен (гестагендер) өндіріледі. Негізгі фолликуиалық гормон аналық
жасушаиың даму үрдісінде түзілетін эстрадиол. Ағзада (көбінесе
бауырда) эстраднолдан қанда жәие зәрде анықталатын эстрон мен эстрнол
түзіледі. Химиялықкұрылысы бойынша бүл қосылыстар стерондты қатарға
жатады. Эстрогендер жыныс мүшелеріиің және екіншілік жыныс белгілерінің
дамуы үшін қажет. Олардың әсерінен менструалды циклдың бірінші
жартысында эндометрияның пролиферациясы өтеді.
Фолликуланын аналық жасушасы жетілген соң жарылады - овуляция
жүреді. Фолликуланың орнына сары дене түзіледі. Сары дененің негізгі
гормоны прогестерои. Ол бауырда зәрмен шығарылатын1 гтрегиандиолға
айиалады. Гестагендер (прогестагендер) эстрогендер сияқты стероидты
қатарға жататын қосылыстар. Гестагендер менструалды цнклдың екінші
жартысыңда жатырдың шырышты қабатыиың одаи әрі өзгеруіне (секреторлы
фаза), ал аналық жасушасы ұрықтанғанда - децидуалды қабық пен
плацентаның қалыптасуына ықпаи етеді. Үрыктың жатыр ішінде дамуына
дайындық осылайжүреді. Соған байланысты сары дене гормонын көбінесе
жүктілік гормоны деп атайды. Плацента да гестагендік және эстрогендік
гормондардың көзі болып табылады. Ол әсер ету сипаты гипофиздің алдыңғы
бөлігінің гормоиына үқсас хориоидықгонадотропин (лютеиндеуші)
гормонын өндіреді. Егер аналық жасуша үрыкганбаса, сары дене қайта
дамуға ұшырайды, менструация жүреді - жатырдың шырышты қабатының
сылынуы. Жыныс гормондарының өндірілуі гипофнздің алдыңғы бөлігіиің
гоиадотропты гормондарымен реттеліп отырады.
Эстрогендер және гестагендер жасуша ішінде, ариайы рецепторлармен
байлаиысып әсер етеді. Негізгі әсер ету орны - жасуша ядросы, эстроген-
немесе гестагеи-рецепторлық кешені ДНК-мен әсерлеседі, осылан белок
синтезіне әсер етеді. Эстрогендік және гестагендік (прогестагендік)
1 Эстрогендер меи гестагеидердін айналу өиімдері глюкурон және күкірт кышқылы
байланысқан конъюгатгар түрінде бүйрек арқылы шығарылады.
409
рецепторлардың көп мөлшері жатырда, қыиапта, кеуде бездерінде және
гипоталамуста, гипофнздің алдыңғы бөлігінде кездеседі.
Аналық жыныс бездері гормондарының арнайы белсенділігін кейде
биологиялық стандартизациялау эдісімен анықтайды. Эстрогендерді
тарттырылган ақ тышқандармен егеуқүйрықтарда сынайды және олардың
күйлеу (эструс) иіақыру қабылеті бойыниіа багалайды. Эстрогендер гсерін
жануарлардың қынабынан алынган жагындының сипатына қарай анықтайды.
Тыныштық күйде (анэструс) жагындыда қоймалжыңдар, лейкоциттер және
аздаган ядросы бар эпителиалды жасуша анықталады. Ал күйлеу кезеңінде
жагындыда ядросыз мүйізделген эпителиалды жасушалар кездеседі. Бір эсер
бірлік (1 ӘБ) 0,1 мкг эстрон белсенділігіне сэйкес.
Ггстагендерді биологиялық стандарттауды жыныстық жетілмеген
қояндарда жүргізеді. Белгілі нүсқау бойынша жануарларга алдымен эстрон
енгізеді, содан кейін - прогестерон. Жалган жүктілік дамиды. Жатырдың
шырышты қабатының өзгерісі жүктіліктің 8-ші күніне сэйкес келуі керек
(гистологиялық анықтайды). Бір әсер бірлік (I ӘБ) 1 мг кристаллды
прогестерон белсенділігіне тең.
а) Эстрогендер және антнэстрогенді нрепараттар
Эстрогендердің' препараттарын химиялык стероидты (табиғи гормондар
және олардың туындылары) және стероидты емес косылыстарға
(синтетикалық препараттар) бөледі (20.5 кесте).
Стероидты құрылысты эстрогендерден медициналык практикада жүкті
әйелдің немесе жүкті жануарлар зәрінен алынатын э с т р о н (фолликулнн)
жәиеэстрадиол қолданылады.Соңғысыэфирлер- бензоат,дипропионат,
валерат түріңдеколданылады. Эстрадиол дипропионаты эстронға
қарағанда белсенді жәие ұзағырак әсер етеді. Мысалы, эстронды күн сайын,
ал эстрадиол дипропионатын - 2-4 күнде 1 рет тағайындаиды. Эстронды
және эстрадиол эфирлерін бұлшык етке майлы ерітінді түрінде енгізеді. Ішке
қабылдағанда олардың әсері болмайды, себебі, бауырда тез ыдырайды.
Аталған заттардан жартылай синтетикалық этиннлэстрадиол
(микрофоллин) препаратының біршама айырмашылығы бар. Бұл белсенділігі
жоғары эстроген. Егерде эстрон белсенділігі шартты түрде 1 деп есептелсе,
ал этииилэстраднол белсенділігі 50-ге сәйкес. Сонымен катар,
этинилэстрадиол ішке кабыддағанда тиімді, себебі, этинилді тобы оны бауырда
ыдыраудан сакгайды. Препаратгың әсер ету ұзакдығы аз (күніне 1 таблеткадан
1-2 рет қабылдайды).
1 Эструс - күйлеу. Грек тілінде оізігоз - күмарлық, ^епоз - туу, босану.
410
Жартылай сннтетнкалық эстроген местранол ағзада
этиннлэстрадиолға айналады. Оны ішке қабылдайды. Ол бірқатар
контрацептивті препараттардың құрамына кіреді.
Энтералды қабылдауда эстрогенді белсенділігі бар стероидты емес
синтетикальщ заттар тиімді. Солардың бірі - гексан туындысы с н н -
э с т р о л (гексэстрол). Белсенділігі жағынан эстронға ұқсас. Оны ішке
және бұлшықетке тағайындайды.
Эстрогендерді аналық без қызметі жетіспеушілігінде (менструалды
циклдың бұзылыстарында - аменорея', дисменорея2, тарттырылғаннан
кейінгі бұзылыстарда), босанған соң лактацияны тежеу үшін тағайындайды.
Эстрогендер (мысалы, сннэстрол) қуық асты безіиің және сүт безінің
обырымен (60 жастан асқан әйелдерде) ауыратыи науқастарды кешенді
емдеуде қолдаиады. Эстрогендер жұптастырылған контрацептнвті
препараттардың құрамына кіреді (төменірек қара).
20.5. Кесте. Жыныс гормондары, олардың препараттары, синтетикалық
анаиогтары және алмастырушылары, антагонистері
Тобы	Эстрогендержәне олардын антагонистері	Гестагендер және олардын антагонистері	Андрогендер және олардың ангагонистері
Табиғи гормондар және олардын айналу өнімдері (стероидіар)	Эстрадиол Эстрон Эстриол	Прогестерон Прегнандиол	Тестостерон Андростерон
Жыныс гормондарынын препаратгары және олардың аналоггары (стероидтар)	Эстрон Эстрадиол дипропионаты Эгинилэстрадиол	Прогестерон Прегнин Оксипрогестерон капронаты	Тестостерон пропионаты Тэстэнат Метилтестостерон
Гормондық белсенділігі бар синтетикалық затгар (стероидгы кұрылысты емес)	Синэстрол		
Жыныс гормондарынын антагоннстері	Кломнфен цитраты Тамоксифен цитраты	Мифепристон (КО 486)	ІДипротерон ацетаты Флутамид Финастернд1
'Дигидротестостерон синтезінің тежегіші. 1 2
1 Жыныстық жетілгенде менструацияның болмауы. Грек тіліиде а - теріске шығару,
теп - ай, гһео - ағу.
2 Менструацияның бұзылуы. £)із (грек тіл.) - қызметінің бұзылуын белгілейтін жұрнак.
411
Орын басушы гормондық ем климакстық бұзылыстарда немесе
аналық безді хирургиялық алып тастағанда кең қолдаиылады. Осы
мақсатта тек эстрогендік препараттар - прогинов а-21 (кұрамында
эстрадиол валераты бар), к л и м а р а (құрамында эстрадиол бар және 7
күн бойы қажет әсерді қамтамасыз ететіи пластырь) немесе эстрогендер
мен гестагендерді жұптастырып (гестагеидерді эстрогендер шақыратын
эндометрняның гиперплазиясыи алдын алу үшін қосады) тағайындайды.
Осындай жұптастырылған препараттың бірі клнмонорм(9
таблеткасыиың құрамында эстраднол валерат, 12 таблеткасының
құрамыида эстрадиол валерат+левоноргестрел бар). Бұл препараттың
құрамындағы эстроген мен гестагеи мөлшері эстрогендердің липид
алмасуына, жүрек-тамыр және орталық жүйке жүйесіне оң әсерін сақтау
үшін, олардың сүйек резорбцнясына қарсы әсерін күшейту үшін және
бір мезгілде эндометрияны гиперпластикалық үрдістерден қорғауды
қамтамасыз ету үшін тандалып алынғаи.
Пременопаузада иемесе жас кезде аналық безді хирургиялық алып
тастағанда әдетте екі фазалы препараттарды үзілмелі тәртіп бойынша
тағанындайды. Менопаузадан кейін үздіксіз тәртіп бойынша қабылдаған жөн.
Осы мақсатта зат алмасуына қолайлы әсер көрсететін жәие науқастармен
жақсы көтерілетін, кұрамында эстрадиол валераты мен диеногест тең
мөлшердеалынған-жаңагестаген, климодиенпрепаратықолданылады.
Климакстықкезендегіэстрогендіжетіспеушілікгеднвина, диви-
треи, инднвниа(эстрадиолвалераты + медроксипрогестеронацетаты,
әртүрлі мөлшерде) және дивнгель (гель түрінде трансдермалды
қолданылатын эстрадиол гемнгндраты) препараттары ұсынылады.
Орын басушы ем жүргізу климакс снмптомдарының төмендеуіне
немесе жойылуыиа ықпал етіп каиа қоймайды, сонымеи қатар эстрогендер
жетіспеуінендамығаностеопорозда алдыналушы жәнеемдікәсеркөрсетеді.
Эстрогендерді ұзақ қолдаиғанда жатырдан қан кетулер дамуы мүмкін.
Соиымен қатар, эстрогендер қан ұюыи жоғарылатады, тромбоэмболняның
дамуына себеп болуы мүмкін. Кейде ісінулер байқалады. Эстрогендерді ішке
енгізгенде лоқсу, құсу, диарея байқалуы мүмкін. Еркектерде эстрогендер
фемннизация1 шақырады, лнбндоны1 2, жыныстықпотенцияны төмендетеді.
Жасы 60-тан асқан әйелдерде жыиыс мүшелерінің және сут безіиің
ісіктерінде эстрогендерді қолдануға болмайды. Оларды эндометритте, кан
кетуге бейімділікте енгізу ұсынылмайды. Эстрогендерді бауыр, бүйрек
ауруларында сақгықпен қолданған жөн.
1 Еркектерде әйелдің екіншілік жыныс белгілерінің дамуы.
2 ЫЫ<1о (лат.) - құмарлык (жыныстык).
412
Соңғы жылдары практикалық дәрігерлер арсеналында жаңа препаратгар
тобы -антиэстрогенді з атт ар пайда болды. Олар стероидты
емес синтетикалық заттар. Олардың әсер принцнпі арнайы рецепторлармен
байланысу болып табылады, иәтижесінде эстрогендер әсерлерін теженді.
Олар негізінен гипоталамустын (лютенннздеуші және фолликула
ынталаидырушы гормондардың рилизинг-факторларының босап шығуы)
және гипофнздің қызметін (гонадотропты гормондардың босап шығуы)
реттеуге қатысатын эстрогенді рецепторларды тежейді. Бұл кезде теріс кері
байланыс бұзылады жәие бұл жүйе белсенденеді. Нэтижесінде гонАдотропты
гормондардың бөлінуі артып, анаиық бездің көлемі ұлғаяды және оның
қызметі жоғарылайды. Осыған орай мұндай препараттарды, мысалы, к л о
мифен цитраты(клостильбегит),әйелдердіңбедеулігіндеқолданылады.
Сонымен қатар, антиэстрогенді заттар - тамоксифен және т о р е м и -
ф е н (фарестои) сүт безіиің обырын емдеуде тағайындалады (34 тарауды
қара).
б) Гестагенді (нрогестагенді) және антнгестагенді нренараттар
Барлық гестагендер' стерондтар болып табылады. Дәрілік препарат
ретінде прогестерон* 2 немесе оның синтетикалық туындылары - о к с и-
прогестерон капронаты, медроксипрогестерон
ацетаты және п регн и нқолданылады. Сонымен қатар, гестагендік
белсенділігібар,тестостеронтуыидылары- норгестрел, норэтнн
дрон, норэтистерон, диметнстерон және т.б. препараттары
синтезделген.
Прогестерон эндометрияға эсер етеді, оны аналық жасушаның
имплантациясына данындайды (пролнферациялық фаза секреторлық фазаға
өтеді). Ол миометрияның қозғыштығын төмендетеді, овуляцияға кедергі
жасайды, сүт бездерінің безді тіндерінің өсуіне ықпал етеді. Бұлшық етке
енгізеді, күнсайын тағайындайды. Ішке қабылдағанда тнімсіз.
Ұзақ әсер ететін гестагендерге окснпрогестерон капро-
н а т ы (гндроксипрогестерон капронаты, гормофорт) жатады. Оның әсері
баяу басталады және 7-14 күиге созылады. Бұлшық етке майлы ерітінді
түрінде енгізеді. ¥зақ әсер ететін препарат - медрокснпрогесте-
рон ацетаты. Бұлшық етке 14 күнде 1 рет енгізеді. Энтералды да
тағайындайды.
Латынтіл. ^ехіо- әкелеміи (жүктілікті сактау жөніиде айтылған).
2Емдік максатта синтетикалықжолмен алады.
413
П р е г н и н (этистерон) белсенділігі прогестероннан 5-15 есе төмен.
Ішке кабылдағанда тиімді. Әдетте тіл астына тағайындайды. Таблеткасын
тіл астында толық ерігенше ұстап тұрады.
Гестагенді белсенділігі бар тестостерон туындылары (норэтинодрел және
т.б.) энтералды енгізіледі. Олардың әсерінің ұзақтығы 1-3 күн.
Гестагендерді сары дене қызметінін жетіспеушілігінде түсік тастауды
(жүктіліктің бірінші жартысында) алдын алу үшін, менструалды цнклдың
бұзылысында тағайындалады. Контрацептнвті заттар ретінде кең
қолданылады.
Гестагенді гормондардың антагонистері -антигестагенді
заттар алынған. Олардыңкейбіреуіпрактикалықмедицинағаеигізілген.
Сондайпрепараттыңбірі — стероидтытуынды мифепрнстон(КІІ486).
Ол гестагендердің әсеріие кедергі жасап, гестагендік рецепторлармен
(мысалы, жатырдың) байланысады. Мифепристонның гестагендік (агонистік)
белсенділігі жоқ. Жануарларға жасаиған тәжірибелерде мнфепристонның
глюкокортикондтармен антагонизмі аныкгалған. Медициналық пракгикада
негізінен мнфепристоиның аборт шакыру қабілеті қолданылады. Бұл жағдайда
жүктілік дамыған соң мифепрнстоиды неғұрлым ерте тағайындаса, соғұрлым
оиың әсері жоғары болады. Медициналык көрсеткіштер бойынша жүктілікті
үзу үшін мнфепрнстонды простагландиндермен жұптастырып тағайындайды.
Бұл мнфепристон әсеріиен миометрияның простагландиндерге сезімталдығы
жоғарылауымен түсіндіріледі. Сондыктан, олардың әрқайсы шақыратыи
жанама әсерлер жиілігін азайту үшіи екі препаратты да аз мөлшерде
қолданады. Антигестагенді заттар меиструалды циклды қалыпқа келтіру үшін
де тағайындалуы мүмкін.
в) Үрықтануға карсы (контрацентнвті) энтералды қолданылатын
және нмплантацнялық заттар
Бұл топтың препараттары тууды реттеу үшін қолданылады. Оларды тек
қаламаған жүктілікті алдыи алу үшін ғана емес, сонымен қатар, ата-ананың
деисаулығына және жасына байлаиысты жүктілікті жоспарлау, босаиу
арасындағы жиілікті, жанұядағы бала санын реттеу үшіи де қолданады.
Үрықгануға қарсы әртүрлі заттар және оларды энтералды қабылдаудың
схемалары бар. Тнімділігі жоғары және жанама әсерлері салыстырмалы аз
байқалатын препараттар келесілер:
1) жұптастырылган эстроген-гестагендік препараттар;
2) құрамында гестагендердің микрамөлшері бар препараттар.
Эстрогендік препараттардан әдетте этинилэстрадиол қолданылады.
414
Гестагендер жиынтығы сан алуан. Олардың көбі тестостерон туындыларына
(норэтиндрон, норгестрел, левоноргестрел жәие т.б.) жатады. Эстрогендер
және гестагендер мөлшері тұракты (микрогинон, минизнстон, фемоден,
диане-35, жанин, логест, регулон, иовинет және т.б.) монофазалық, сонымен
қатар, екі- және үшфазалык препараттарды ажыратады. Сонғы екі жағдайда
да әйел менструалды цнкл біткенше эстрогендер жәие гестагендер мөлшері
бірдей таблеткаларды қабылдайды. Бұл қанда менструаиды цикл кезінде
байқалагын, олардың концентрациясының өзгеруін қамтамасыз ететін,
гормондардың тиімді мөлшерін таидауға мүмкіндік береді. Мұйдай әдіс
жанамаәсерлержиілігіназайтады.Екіфазалықпрепараттарға аитеовин,
үшфазалыққа- триквилар, тризнстон, трн-регол жатады.
Препараггардың әсер ету механизмін олардың овуляцияны тежеуімен
байланыстырады. Бұл гипофиздің фолликула ынталандырушы, лютеиндеуші
гормондарының және олардың бносинтезі мен босап шыгуын ынталандыратын
гипоталамус гормонының өндірі луіиің тежелуі нәтижесінде жүзеге асады. Осы
аталған жағдай менопаузалық кезеңге ұксайтын аналык безі қызметіне тністі
деңгейде әсер етеді. Эндометрияда аналық жасушаның имплантациясына
кедергі жасайтын (пролнферация фазасында уақытыиан бұрын регрессия және
т.б.) өзгерістер жүреді. Спермагозоидтар белсенділігінің төмендеуіне әкелетін
цервикалды шырыштың да құрамы өзгереді.
Эстроген-гестагенді препараттар 100% контрацептнвтік әсерді
камтамасыз етеді. 28 күндік циклда оларды менструалды циклдың 5-ші
күнінен бастап 21 күн бойы қабылдайды. Бұл препараггарды қабылдау
токтатылғанда репродуктнвті қызмет толық қалпына келеді. Қалпына келу
мерзімнің ұзактығы контрацептивтерді қабылдау ұзакгығына және ағзаның
ерекшеліктеріне байланысты. Контрацептивтерді ұзақ қабылдағанда бұл кезең
бірнеше айға созылуы мүмкіи. Осы препараттарды жүктілікке дейін кабылдау,
жүргізілген байқаулар бойынша иәрестеге теріс әсер етпейді.
Жанама әсерлер көбінесе препараттарды қабылдай бастағанда (аиғашқы
1-2 айда) байқапады. Содан кейін олардың жиілігі төмендейді және 5-10%
дейін жетеді. Көбінесе мынаидай жанама әсерлер тән: қан ұюының
жоғарылауы (вена тромбозы мен тромбоэмболия қаупі зор), бауыр қызметінің
бұзылуы, глюкозаға тұрактылыктың төмендеуі, бастың ауыруы, бастың
айналуы, сүт безінің тығыздануы (“қатаюы”), либндо өзгеруі, лоқсу, құсу,
менструация аралығындағы кезенде қанды бөлінулер, деие салмағының артуы
және т.б.
Эстроген-гестагенді контрацептивтерді тромбоэмболиялық ауруларда,
ми қан айналымының бұзылыстарында, репродуктивті жүйенің, сүт безінің
415
ісіктерінде, бауыр қызметінің айқын бұзылыстарында, қант диабетінде,
пснхозда қолдануға болмайды.
Эстроген-гестагенді препаратгарды тек ұрықтануға қарсы заттар ретінде
ғана емес, емдік мақсатта да қолданылатын ескергек жөи. Оларды мысалы,
менструапды циклдың бұзылыстарында, полнпозда, эндометриозда және т.б.
гинекологиялық ауруларда қолданады.
Ұрықтануға қарсы заттардың екіиші тобы тек гестагендердің аз
мөлшерінеи тұрады. Оларға континуин, мнкролют және т.б.
жатады. Олардың әсер ету механнзмдері толық түсініксіз. Гестагенді
контрацептивтер цервнкалды шырыштың құрамын және мөлшерін өзгертіп,
олар арқылы сперматозондтар өтуін төмендетеді деп есептейді. Анапық
жасушалардың фаллопиев (жатырлық) түтіктері арқылы тасымалдану
жылдамдығы төмендейтіні анықталған. Сондай-ақ, эндометрияның
имплантацияға кедергі жасайтын өзгерістері де байқалған. Сонымен қатар,
гипоталаус-гипофизарлық жүйенің біршама тежелуі де маңызды болып
табылады. Бұл топ препараттарының контрацептнвті белсенділігі
жұптастырылған эстрогеи-гестагенді препараттарға қарағанда едәуір төмен.
Эстрогендердің болмауы және гестагендер мөлшерінің төмен болуы,
эстроген-гестагенді контрацептивтерге тән, олардың кейбір жанама
әсерлерінің мысалы, зат аимасуына, тромбофлебнттер тудыру қабілетінің
болмауын немесе аз байқалуын түсіндіреді.
Негізгі жанама әсерлері - тұрақсыз менструалды циклдың дамуы
және менструация аралығында қанды бөлінулер жүруі. Кейде лоқсу, құсу,
бастың ауыруы, бастын айналуы, депрессия және т.б. Дегенмен, аталған
жанама әсерлер эстроген-гестагенді контрацептивгерді қолданғанға қарағанда
аз байқалады.
Репродуктивті қьізмет әдетге гестагенді контрацептивтерді қабылдауды
тоқгатқаннан кейін 3 айдан соң қалпына келеді.
Гестагеңдердің жүйелі жанама әсерлерін төмендету үшін жатыр шілік
гормон босататын жүйе болып табылатын м н р е н а препараты ұсынылған.
Оның кұрамына жатыр мойыны шырышын тығыздандырып және
эндометрняға аналық жасушаның имплантацнялануына кедергі жасап,
жергілікті контрацептнвті әсер көрсететін, 5 жыл бойы үзіліссіз
левоноргестрел босап шығып тұратын контейнер кіреді. Мнренаның
контрацептивті белсенділігі жоғары, әсіресе, менструалды қан ағудьщ жиілігі
мен көлемінің төмендеуі нәтижесінде меиоррагия және дисменореядан зардап
шегетін әйелдер үшін маңызы зор.
416
Эстрогеи немесе гестагеннің’ үлкеи мөлшерінеи тұратын, жыныстық
қатынастан кейін 24-48 сағ ішінде (постконталды контрацептнвтер)
қолданылатын препараттар бар, мысалы, постинор (құрамында
левоноргестрел бар).
Үрыктануға қарсы заттарды жетілдіру бойынша зертгеулер одан әрі
жалғасуда. Негізгі мәселе препараттардың 100% контрацепция жағдайында
жанама әсерлерін азайту немесе әсер ету ұзақгығы әртүрлі препараттарды
алу болып табылады. Әсері ұзартылған контрацептнвті депо - препараттар
зор қызығушылық туындэтуда (мысалы, гестагенге жататын м е^д р о к с н-
прогестерон ацетаты;3 айда 1 рет енгізеді). Тері астына
имплантация жасау үшін құрамында (1 капсула 5 жыл бойы
контрацепцияны қамтамасыз етеді) гестагендер бар силастикалық капсулалар
(кұрамында левоноргестрел бар норплант) алынған.
Еркектерге де арналған контрацептнвті заттарды іздестіру жүргізілуде.
Мұндай затгар сперматогеиезді және спермаиың жетілуіи тежеу керек. Мақта
майынангоссиполпрепаратыалыиған. Бірақ,онықолданғандажанама
әсерлер (мысалы, гипокалиемия) өте жоғары, ал 20 % еркекгерде к.айтымсыз
бедеулік дамнды. Аталық жыныс бездері қызметінің гипоталамус-гипофиздік
реттелуіне әсер ететін препараттар бар. Аталық безге ынталандырғыш әсер
көрсететін (сперматогенез) гипофиздің фоллнкула ынталандырушы
гормонына тандамалы әсер ететін және тестостерон өндірілуіи өзгертпейтін
мүмкіндіктері ерекше назар аудартады. Аталғандай әсеретутипіеркекгердің
шәуетсұйықтығынаибөлінген ингибииге тәи.
20.7.2. АТАЛЫҚ ЖЫНЫС БЕЗІНІҢ ГОРМОВДАРЫ
(АНДРОГЕНДЕР1 2) ЖӘНЕ АНТИАНДРОГЕНДІЗАТТАР
Аталық жыныс бездерінде Лейдиг интерстнциалды жасушаларымен
(еинің гландулоциттері) тестостерон гормоны (стероидты кұрылысты)
өндіріледі. Тестостероиның біраз бөлігі көптеген мүшелерде (мысалы, қуық
асты безінде) жасуша ішінде орналаскан андрогенді рецепторларға аффинитеті
жоғары дигидротестостеронға айналады. Андрогендердің рецепторлыкәсер
ету принципі басқа стерондтарға ұксас.
Тестостерон әсерінен жыныс мүшелері және екіншілік жыныс белгілері
дамиды, сперматогеиез бакыланады. Тестостерон белок алмасуына да айқын
1 Сондыкган оларды нұскауға сай коддаку керек (адетге айына 4 ретке дейін). Өйтпегеи
жағдайда гормоидық ауыр бұзылыс дамуы мүмкіи.
2 Грек т ілінде агміго5 - еркек, ^епоз - тегі.
417
әсер көрсетеді (анаболнкалық әсер1), бүйрек өзекшелерінде судың, кальций,
натрий, хлор нондарының және т.б. реабсорбциясын артгырады. Тестостерон
өндірілуі гнпофнздің алдыңғы бөлігінің гонадотропты гормонымен
(лютеиндеуіш) реттеледі. Бауырда тестостероннан зәрде анықталатын
андростерон (10 рет белсенділігі төмен) түзіледі. Қан сарысуында
анналымдағы тестостеронның 65% бауырда түзілетін арнайы глобулин
белогымен байланысады.
Андрогендердің белсенділігі кейде биологиялық жолмен анықталады.
Зерттелетін препаратты тарттырылган қоразга енгізеді жэне
тарттырганда атрофияланган айдары мен бугақ салпыниіагының қалпына
келуін бақылайды. Бірэсербірлік(І ӘБ) 0,1 мг кристалдық андрогенге сәйкес.
Медициналык практикада синтетикалықжолмен алынатыи тестостерон
эфнрлері:тестостерон пропиоиаты,тестэнат(тестостерон
энантат) қолдаиылады. Екі препараттың да айқын андрогенді және
анаболикалық белсенділігі бар. Тестэнат тестостерон пропионэтынан әсерінің
баяу дамуымен, бірак оған қарағанда ұзағырақ әсер етуімен ажыратылады.
Тестостерон пропнонатын 2 күнде 1 рет енгізеді, тестэнат - 3-4 аптада 1 рет.
Екі препарат та бұлшық етке енгізуге арналған майлы ерітінді түрінде
шығарылады. Ішке енгізгенде тиімсіз, себебі бауырда тез ыдырайды.
Сннтетикалыкандрогенметнлтестостерон химиялыққұрылысы
және биологиялық әсері бойынша тестостеронға ұқсас, бірақ, соңғысына
қарағанда белсенділігі төмен. Метилтестостеронның артықшылығы - ішке
қабылдағанда тнімділігі. Оны таблетка түрінде тіл астына енгізу өте қолайлы,
тіл астында толық ерігенше ұстайды.
Андрогенді белсенділігі бар препараттарды аталық без жетіспеушілігінде
(жыныстық жетілмеу, импотенция және басқа да бұзылыстарда), әйелдерде
сүт безінің, аналық бездің (жасы 60-тан аспаған әйелдерде) обырында,
днсменореяда, климакстық бұзылыстарда қолданады.
Андрогендер жанама әсерлер шақыруы мүмкін. Әйелдерде
маскулиинзациялық1 2 әсер (вирилизм3) - дауыстың дөрекіленуі, еркекгерге
ұқсас жүн өсу және т.б. Ағзада судың жәие натрий ноиының шамадан тыс
ұсталуы байқапады. Метилтестостерон сарғыштану шақыруы мүмкін.
Андрогенді гормондардың антагонистері алынған. Тестостерои
өндірілуін гипоталамус гормонының препараты гонадорелнн немесе оның
1 Грек тілінде апаһоіе — жоғарлау.
2 Латынтілінен тазсиііпиз - еркек.
3 Латын тіиіннеи уігійз-еркек.
418
сннтетикалык аналогы леупролин көмегімен ағзада олардын жоғары
концентрациясын тұрақты сақтау арқылы (бұл әдіспен мөлшерлеуде олар
гипофиздің аддыңғы бөлігінінде гонадотропты гормоңдардың өндірілуін
тежейді) азайтуға болады. Бұл препараттарды куық асты безінің
гиперплазиясында қолдануға болады.
Саңырауқұлақгарға карсы кетоконазолдың, оның аналогтарының
(стероидтар синтезіне қатысатын цитохром Р-450 тежеу арқылы) жәие с п и-
ронолактонның андрогендербиосинтезінтежейтіикабілеттерібар.
Дегенмен, андрогендер антагоннсті ретінде екі топтың заттары аса назар
аудартуда:
1) андрогендік рецепторлар тежегіштері (ципротерон ацетаты,
флутамид);
2) тестостероиның днгндротестостеронға (финастерид) айналуын
тежейтіи 5а-редуктазаның тежегһитері.
Ципротерои ацетаты прогестеронтуындысыболыптабылады,
яғни стероидтар қатарына жатады. Тестостеронға (дигидротестостеронға)
сезімтал андрогендік рецепторларды тежеу аркылы, препарат шеткі тіндер-
“нысанада” сперматогенезді тежейді. Оны енгізу тоқтатылған соң
сперматогенез шамамеи 4 андан кейіи қалпына келеді. Ол ОЖЖ-дегі
андрогендік рецепторларды тежеп, жыныстық құмарлықты төмендетеді және
импотенция шақыруы мүмкін. Ципротерон ацетатының аитиандрогенді
әсерінен басқа біршама гестагенді белсенділігі бар, гоиадотропты
гормондардың және аталық жыныс безімен андрогеңцер өндірілуінің
төмендеуіне себеп болуы мүмкіи. Тестостеронмеи бір мезгілде қан
сарысуында лютеиниздеуші жәие фолликупа ынталандырушы гормондардың
да мөлшері азаяды.
Ципротерои ацетатын әнелдердің ауыр гирсутизмінде, акнеде, куык асты
безінің гиперплазиясында, еркектердің гиперсексуалдығында қолданады.
Стероидты кұрылысты емес антиаидрогенді препарат флутамид
жөнінде 34 тарауда қара.
5а-редуктаза тежегіштерінің бірі - финастерид. Химиялық
құрылысы бойынша гетероциклді стеронд (4-азастероид) болып табылады.
Аталған фермеит біркагар тіндерде жүретін (мысалы, куық асты безінде,шаш
фолликуласында) тестостеронның дигидротестостеронға айналуына ықпал
етеді. Қуық асты безінде оиың гиперплазиясында дигидротестостеронның
мөлшері жоғарылайды деген мәлімет бар. Соңғысынын куық асты безінде
аңдрогевдік рецепторлармеи әсерлесуі оның гипертрофиясына ыкпал ететіи
өсу факторын ынталандырады. Жасуша ядросының мембранасында
орналасатын 5а-редукгазаныңбәсекелестежегішіболғандыктан, финастерид
419
куык асты безінде дигндротестостеронның жасуша ішіндегі және қан
сарысуындағы мөлшерін төмендетеді. Негізгі қолданылуы - қуық асты
безінің қатерсіз гнперплазиясын емдеу үшін. Препарат бездің көлемін
кішірейтеді және шамамен 1/3 науқастарда зәр бөліну үрдісін жаксартады.
Ол әдетте жыныстық потенцияға және либндоға әсер етпейді.
Препарат асқазан-ішек жолынан жаксы сіңіріледі (60% жуык). Бауырда
метаболизденеді. 1 І/2 ~ 8 сағ. Әсері 24 сағатқа дейін сақталады. Бүйрек
және ішек аркылы шығарылады.
20.7.3. АНАБОЛИКАЛЫҚ СТЕРОВДТАР
Жоғарыда айтылғандай, андрогендер белок синтезін күшейтеді, ягни
анаболикалық белсенділігі бар. Бұл қаңқа бұлшық еттерінің, бірқатар
паренхиматозды мүшелердің, сүйек тіні салмағының артуымен көрінеді.
Дененің жалпы салмағы артады. Ағзадан азот, фосфор және кальциЙ
шығарылуы төмендейді. Аталық жыныс безі препарэттарының анаболикалык
әсерін колдану олардың андрогенді белсенділігін шекгейді. Сондыктан,
андрогенді белсенділігі айкын емес, анаболикалық әсері жоғары синтетикалык
препараттар алынған. Олар стероидты қосылыстар болып табылады. Негізгі
биологиялық әсеріне және құрылымына байланысты оларды анаболикалык
стерондтар деп атаған.
Бул препараттардыц белсенділігін биологиялық жолмен анықтауга
болады. Кец тараган әдістердіц бірі тарттырылган егеуцұйрыкупарда т.
Ьегаіог апі салмавыныц артуын аныцтауга негізделген.
Медициналық практикада анаболикалық стерондтардың бірқатары
колданылады. Белсенді ұзак әсер ететін препаратка феноболин (нандролон
фенилпропионаты, дураболин, нераболил) және ретаболил (нандролон
деканоаты, декадураболин). Феноболин 7-15 күн аралығында әсер етедІ,
ретаболил - 3 апта. Олардың әсері біртіндеп (феноболиндікі 1-2 күннеи,
ретаболилдікі 2-3 күннен кейін) дамиды. Препараттарды бұлшық етке майлы
ерітінді түріңце енгізеді.
Метандростенолон (дианобол, нерабол) кыскд уакыт әсер
көрсетеді. Оны таблетка турінде күніне 1-2 рет тағайындайды.
Баска да синтетикалық анаболикалық стероидтар синтезделген -
оксандролон, станозол, эт и л э с тр е н о л, снлаболин.
Анаболикалық стероидтар белок синтезіне ықпал етеді. Оларды
420
қолданғанда тәбет жақсарады, дене салмағы артады. Остеопорозда сүйекгің
кальцификациясы жылдамдайды. Бұл заггар регенерация үрдістеріне қолайлы
әсер етеді.
Анаболикалық стероидтарды кахеқсияда, астенияда,
глюкокортикоидтарды ұзақ қолданғанда, сәулемеи емдеуден кейін,
остеопорозда, регенерация үрдістерін ынталандыру үшін (мысалы, сүйек
сынғанда) қолданады.
Аталған препараттарды қолданғанда олардың гормондык белсенділігіне
байланысты жанама әсерлер болуы мүмқін. ^йелдерде
маскулинизациялаушы әсері аз дәрежеде байқалады. Лоқсу, ісінулер,
кальциндің сүйек тінінде шамадан тыс жиналуы, кейде бауыр кызметінің
бүзылуы мүмкін.
Анаболикалық стерондтарды жүқтілікте, бала емізгенде, қуық асты
безінің обырында, бауыр ауруларында қолдануға болмайды^
21 Тарау
ВИТАМИНДІК ПРЕПАРАТТАР
Витаминдердің зат алмасуына қатысуы кебінің коферментгер немесе
олардың негізгі құрамдас бөліктері болуына байланысты.
Витаминдердің көбі ағзада синтезделмейді. Әдетге олардың көзі
тағамдық өиімдер болып табылады. Ағзада тек О3 (теріде ультракүлгін
сәуленің әсерінеи) жәие никотинамнд (триптофаннан) түзіледі. Біркдтар
витаминдер (К витамині және т.б.) микроорганизмдерден тоқ ішекте түзіледі.
Белгілі жағдайларда айқын немесе айқын емес витаминдіқ жетіспеушіліқ
(гиповитаминоз, авитаминоз) дамуы мүмкін. Витаминдер мөлшерінің тағам
кұрамында аз болуы жетіспеушіліктің жиі кездесетіи себебі. Сонымен қатар,
асқазан-ішекжолы қызметінің кейбір патологиялықөзгерістері витаминдердің
сорылуын бұзуы мүмқін. Кейбір жағдайларда, ағзаның витаминдерге
қажеттігі жоғарылауыида (мысалы, жүктілік, тиреотоқсикоз, қызба)
гиповитамииоз дамуы мүмкін.
Витаминдер жетіспеушілігін құрамында қөкөністер, жемістер, жануар
тектес өнімдер бар диетамеи толтыруға болады. Бұл, әрине, гиповитаминозды
жоюдың қолайлы және қарапайым жолы, себебі, тағам құрамында
витаминдер кешені бар. Бірақ, бұл кезде витаминдерді мөлшерлеу киын.
Егер витамиңдердің сорылуы бұзылған болса, тағамдык витаминдерді
колданутиімсіз.
Гипо- және авитаминозды емдеуде фармацевтикалык өнеркәсіпте
421
шығарылатын витаминдік препараттар маңызды рөл аткарады. Олар барлық
жағынан да қолайлы. Ең алдымеи оларды алу жыл мезгіліне тәуелді емес.
Витаминдік препараттарды дәл мөлшерлеуге болады. Энтералды енгізу кажет
әсерді бермесе, онда оларды пареитералды қолданады. Бірақ,
гипервитаминоз - витамнңдік препараттармеи улану (әсіресе майда еритін)
мүмкіңдігіи ескерген жөн.
Витаминдер препараттарын 2 топқа’ бөледі;
1)судаеритін внтамиидер препараттары(21.1 кесте);
2)майда еритін внтаминдер препараттары(21.2кесте).
21.1.	Кесте. Суда еритіи витаминдер
Әріп- тік тан- басы	Аттары және синоннндері	Қцымына мпаннндер юрегін ферментгердін немесе просгетикалык топтардыи аттары	Ересех- тердіи тэулікпк кажет- тшігі, мг	Дәрілік препараты
Ві	Тнамин (антиневриттік ьитамин. аневрин)	Тиамннпирофосфат	Қ2	Тиаминбромиді Тиамин хлориді
	Рибофлавин (есудін стнмуляторы)	Флавинмононуклеотид, Флааинадениндинухлеотид (ФАД)	1,3	Рнбофлавин
РР	Никотин кышкыды. никотинамид (ннацнн, пеллаграға кзрсы ыпамкн, вктамин Вч)	Никоткнамндадениидннук- леотид(НАД), Никотннамидадениндинук- леотидфосфат (НАДФ)	16,0	Никотии кышкылы, Никотинамид
в«.	Пиридоксин (адермин)	Пнркдоксальфосфат	1.6	Пиридохснн гндрохлориді
Вц	Цианокйбаламин (анемшта карсы)	КажзимВп	0.002-0,005	Цнанокобаламии
в.	Фолий кыиосылы (фолацин, гггероилглутамин қышхылы, анеммлга карсы)	Теграгидрофолий кышкылы	0,4	Фолий кышкылы
С	Асхорбнн кышхылы (шшгані карсы вигамин, скорбупа кзрсы витамин)	•	60-100	Аскорбин кыш- кылы
Р	Биофлавоноидтар. етизгінггік вигамині		30-50	Рутин Кверцегин
*• Тотығу-тотықсыздану жүйесінің кұрамына кіреді.
1 Кейде витаминдердеи басқа витамин тәріздес қосылыстарды ажыратады. Соңғы
топка холин, липой қышкылы, орот кышқылы, пангам кышкылы, инозит, параамииобензой
кышкылы, карнитии жәие II витамииі жатады.
422
21.1. СУДА ЕРИТШ ВИТАМИНДЕР ПРЕПАРАТТАРЫ
Бұл топқа витамиидердің едәуір саны, соның ішіиде В тобының
витаминдері, С витамииі және т.б. жатады.
Тиамии (В, витамииі) үлкен мөлшерде бңдай ұнының кебегінде,
күріште, бұршакга, ашытқыда, басқа да өсімдік және жануар тектес өнімдерде
кездеседі.
Тиамин ішектен сорылып, фосфорланады жәие тиаминпирофосфатқа
айиалады. Бұл түрде ол кетоқышқылдардың (пирожүзім, а-кетоглутар)
тотығудаи декарбоксилденуіие қатысатын декарбоксилаза меибіюкозаның
пеитозофосфаттық жолмен ыдырауына қатысатын траискетолазаиың
кофермеиті больш табылады. Тиаминнің жетіспеушілігінде көмірсу алмасуы
күрт бұзылады, одан кейін метаболизмнің басқа да түрлері. Қаңда жәие
тіңдерде пирожүзім жәие сүт қышқылы жнналады.
В,-гиповитаминозы полииеврит, бұлшық ет әлсіздігі дамуыиа,
сезімталдыктың бұзылуына әкеледі. Осы витаминнің ауыр жетіспеушілігінде
(бери-бери ауруы) парез және паралич дамуы мүмкін. Сонымен қатар, жүрек-
тамыр жүйесінің қызметі де бұзылады. Кейде тахикардия, жүрек дилатациясы,
ісінумеи жүретін жүрек жетіспеушілігі дамиды. Диспепсияпық бұзылыстарда
байқалады.
Тиамии тұздарын парентералды жолмен (бұлшық етке) еигізгенде
препараттардың биожеткіліктігі жоғары. Олардың ішектен сорылуы шектеулі.
Ортаның сілтілігі жоғарылағанда тиаминиің бұзылатыныи ескергеи жөн.
Тиамиииің белгілі мөлшері тіндерде қорға жииалады. Тиамии және оиың
айналдыру өнімдері ағзадан бүйрек аркылы шығарылады.
Тиаминді оның жетіспеушілігіңде, невритге, невралгияда, парезде,
радикулитте, біркатар тері ауруларында, асказан-ішек жолының, жүрек-тамыр
жүйесінің патологиялықжағдайларында қолданады.
Практикада қолдану үшін тиамин бромиді жәие т и а м и н
х л о р и д і' (ішке жәие парентералды тағайындайды) шығарылады.
Тиамии препараттарыи қолданғанда әдетте уытгы әсерлер дамымайды.
Кеңде аллергиялық реакциялар байқалады.
V Рибофлавин2 (В, витамииі) үлкеи мөлшерде бауырда, бүйректе,
жұмыртаада, сүт өнімдеріңде, ашыткыда, дәңві дакылдар к^рамында көп кездеседі.
1 Тиаминиің дифосфорлы эфирі болып табылатын кокарбоксилаза препараты
(тиаминпирофосфат, котиамии) шығарылады. Карбоксилаза коферменті болып табылады.
Жүрек ритмі бұзылғанда, коронарлық қан айналымының бұзылыстарында, әр түрлі
себепті ацидозда, қант диабетіне байланысты кома алды және комалық жағдайларда
колданады. В(-гипо-және авитаминоздатағайындамайды. Бұлшықеткежәнекөктамырға
енгізеді.
1 Латын тіліииен ]1ачиз - сары.
423
.-Ішектеи сорылып, рибофлавин АТФ қатысуымен фосфорлаиады және
келесі кофермеитгік түрге айналады: ФМН жәие ФАД. Екі коферментте
дегидрогеиаза және оксигеиаза кұрамыңда тотығу-тотыксыздану үрдістеріне
қагысады. Рибофлавин кұрамына кіретін ферментгер тобын әдетге, флавиндік
ферменттер деп атайды.
Рибофлавин жетіспеушілігінде ангупярпы стоматит (хейлоз) - езуце, ерінде
жарыкдар пайда болады. Глоссит (тілдің бүртіктері тегістеледі, тіл қошкыл
көкшіл түсті), мұрын және кұлак калқаны маңындағы терініңзакымдалуы
байқалады. Васкулярлы кератит (мүиізді кабат айналасындағы конъюнктиваның
тамырлары кеңейеді) тән. Жарықган қорку, көзден жас ағу дамиды. Кейде
көздің караңғыда көруі (гемералопия) бұзылады. Рибофлавин жегіспеушілігі
көп жағдайда анамияға әкеледі.
Рибофлавин асқазан-ішек жолыиан жақсы сорылады. Едәуір мөлшерде
тіндерде қорғажиналады. Бүйрек арқылы шығарылады.
Рибофлавинді оныңжегіспеушілІгінде,сонымеиқатар,кератитте,
конъюнктивитте, иритте, біркатар тері және жұкпалы ауруларда, сәуле ауруында
қолданады. Ішкежәнежергіліктітағайындайды.Рибофлавин моно-
иуклеотид парентералды қолданылады.
Рибофлавинді қолданғанда әдетте уытты әсерлер дамымайды.
V Никотии қышқылы жәие иикотииамидті РР1 витамниі деп
белгілейді. Никотин қышкылы ағзада никотин қьішқылының амидіне айналады
дегеи мәлімет бар. Соңғысы екі иегізгі коферментгер; никотинамид динуклеотиді
НАД (кодегидраза I) және НАДФ(кодегидраза11)түзілуінекатысады.Олар
дегидрогеиезалармеи тыныс алудың белгілі кезеңінде сутегіиің акцепторы
(протоны) және электроны болып тотығу урдістеріне қатысады.
Никотияамвд ағзада жаргылай триптофаннан түзіледі. Тағамда РР витамині
болмаса пеллагра1 2 дамнды. Оиың иегізгі белгілері диарея, дерматит (терінің
ашық бөліктерінің қабынуы тән) және деменция3 (ақыл-ойдың жүре панда
болған кеміссіздігі). Сонымен қатар, глоссит (тілдің қабынуы), гастрнт және
басқа симптомдар байқалады.
Никотии қышқылының витаминдік қызметген басқаайқыи, бірак кысқа
уакыт тамырды кеңейтуші әсері бар. Бұл бетгің қызаруы, бастың анналуы,
артериялық қысымның төмеидеуі, тахикардиямеи және т.б көрінеді.
Никотинамидтің мұндай касиеті жоқ. Никотин қышқылы қанда холестерин және
бос май қышқылдарыиың мөлшерін азайтып, лилид алмасуына әсер етеді
(22 тарауды қара).
1 Реііадга рге^епііп^ (ағылш.) - пеллагранының дамуын алдын алатын.
2 Реііаёга (итал.) - түрпіленген тері.
3 Латын тілінен сіе - одан, тепз - ақыл.
424
Никотин қышқылы және никотииамнд асқазан-ішек жолыиан жаксы
сіңіріледі. Өзгермеген қосылыстар және олардың айналу өиімдері бүйрек
аркылы шығарылады.
Никотин қышқылын және иикотинамидті пеллаграда,
бауыр ауруларында, қышқылдығы төмендеген гастритте, тері ауруларында
ішке жәие парентералды қолдаиады. Никотин қышқылын кейде тамырлар
спазмында, сонымен қатар, гиполнпидемиялық зат ретінде тағайынданды.
\/Екі қосылыста аз уытты. Никотин қышқылы тамырдың кеңеюіие
байланысты тамырлық реақциялар шақыруы мүмкін. Оны ұзақ қолданғанда
бауырдың майлы дистрофиясы дамуы мүмкін. Бұл асқынуды алдЬгн алу үшін
метиоиинді (бауырдан майдың артық мөлшерінің жұмсалуына ықпал ететін
аминқышкыды) қолданғаи жөн.
/Пантотеи кышқылы' (В5 витамииі) табиғатта кеңтаралған. Әсіресе,
оның көп мөлшері ашытқыда, бауырда, жұмыртқада, балық уылдырығында,
дәнді дакылдарда, түсті капустада табылған. Пантотеи қышкылы ішек
микрофлорасымеи сиитезделеді.
Пантотен қышқылының оңға айиалатын изомерінің физиологиялық
белсенділігі бар. Ол ағзада кофермент А түзілуіне қатысады. Заталмасуында
соңғысының маңызы өте зор: ол май қышкылдарының тотығуыиа және
биосинтезіне, кетоқышкылдардыңдекарбоксилденуіне(мысалы, пирожүзім,
а-кетоғлутар), лимон қышқылының (трикарбон қышқылдарының цикліие
кіріп), кортикостероидтардың, ацетилхолиннің синтезіне қатысады. Кофермеит
А-ның иегізгі қызметі, ол қышқылдар қалдығыиың (ацилді) акцепторы және
тасымалдаушы болып табылады.
Пантотеи қышқылының жетіспеушілігі адамдарда мүлдем болмайды.
Егер оны өзі тіленгендерге ариайы диета тағайындап жасанды жолмен
шақырса қажу, ұйқының бұзылуы, бас ауыруы, диспепсиялық бұзылыстар,
парестезия, бұлшық ет ауыруы және т.б. бұзылыстар байқалады.
Пантотеи қышқылы асқазан-ішек жолыиан жаксы сорылады. Үлкен
мөлшерде бірқатар мүшелерде: жүректе, бауырда, бүйректе, бүйрек үсті
безінде анықталады. Өзгермеген түрде (2/3- бүйрек арқылы, 1/3 ішекпен)
шығарылады.
/Медициналық практикада кальций паитотенаты (ішке,
жергілікті және парентералды) қолданылады. Препаратты иеврите,
невралгияда, кейбір аллергиялық реакцияларда, тыныс мүшелеріиің
ауруларыида, ойық жарада, күйіктерде, операциядан кейінгі ішек
атониясыңда, стрептомициннің жәие мышьяк қосылыстарыиың уытты
әсерлеріи жою үшін қолданады.
Кальций пантотеиатының уыттылығы төмеи. Жанама әсерлерінеи кейде
диспепсиялық бұзылыстар байқалуы мүмкіи.
Грек тілінен рапіоіһеп - барлық жерде.
425
В6 витамииі деп 3 қосылысты:пирвдоксин(пирндоксол, пирндоксаль
жәие пирндоксамин) атайды. Барлық топты белгілеу үшіи әдетте біріиші
қосылыстЫңаты-пиридоксин қолданылады.
В6-витаминдік белсенділігі бар заттар көп мөлшерде ашыткыда, дәнді
дақылдарда, ірі бұршактарда, бананда, етте, балықта, бауырда, бүйректе
кездеседіл
Пирвдоксии, пирвдоксаль жәие пирндоксамиииің айиалатыи негізгі
коферментгік түрі пирвдоксальфосфат(соныменқатар, пирндоксамиифосфат
түзіледі). Пирндоксальфосфат азоттық алмасудың көптеген үрдістеріие
қатысады: трансаминдеиу, дезаминдену және аминқышқылдарыиың
декарбоксилденуі, құрамында күкірт, оксиаминқышқылдары бар
триптофанның, аминқышқылдарының метаболизміне жәие т.б.
Ересектерде В6 внтамииінің жетіспеушілігі сирек байқалады. Ол
балаларда дамуы мүмкін (тырысулар, дерматнт).
Пирвдоксальфосфат синтезіи бұзатын, туберкулезге қарсы изоникотии
қышқылының гидразиді (изониазид жәие т.б.) тобыиа жататыи
препараттарменұзақемделуВ6витамині жетіспеушілігініңсебебі болатынын
ұмытпағанжөн.
В6 витамині жетіспеушілігіи өз еркімен тіленгендерге жасанды жолмен
арнайы диета тағайындау арқылы шакырғанда бегте себореялық дерматит,
глоссит, стоматит, тырысулар байқалады. Пирндоксинді еигізген соң аталган
көріністер жойылады.
у Пирвдоксин асказан-ішек жолыиан жақсы сорылады. Апада химиялык
аниалдыруға ұшырайды. Оның метаболиттері бүйрек арқылы шығарылады.
'/Медициналық практика үшін пиридоксин гидрохлорнді
шығарылады. Оны изоникотин қышкылының гндразидіи, аитибиотиктерді
қабылдағанда, физикалық үлкен жүктемеде, жүктілік токсикозында дамыған
В6 витамииі жетіспеушілігінде қолданады. Сонымен қатар препаратты
паркиисонизмді, радикулитті, сәуде ауруын, жеңіл және орташа деңгейдегі
гепатитті, бірқатар тері ауларын емдеуде тағайынданды. Оны ішке және
парентералды енгізеді. Препарат иауқастармен жаксы көтеріледі. Кенде
аллергиялық реакциялар дамнды.
/ Пирвдоксни мен қатар аталған көрсетулерде оның коферменттік түрі
пиридоксальфосфат қолданылады.
. Фолий кышқылы1 (птероилглутамин қышқылы) 3 кұрылымдық
элементтеи тұрады: птериндік туыиды, парааминобензой қышқылы және Ь-
глутамии қышқылынаи1 2. Фолий қышқылының көп мөлшері жаңа
1 Латын тіл. ІЫіит - жапырақ. Фолий кышқылының аты, оны алгаш рет саумалдык
жапырағынан бөліп алыиганына байланысты.
2 Құрамыида птероев кышкылынын ядросы бар фолий кышкылына туыстас
қосылыстар ұксас”фолатгар”дегенжалпыатқане.
426
киквністерде (салатта, саумалдыкта, помидорда, сәбізде), бауырда, бүйректе,
жұмыртқада, ірімшікте жәие т.б. өнімдерде кездеседі. Ішеқ
микрофлорасымеи синтезделеді.
. Бауырда фолий қышқылы белсенді кофермеиггік түрі - 5,6,7,8-
тетрагидрофолий қышқылына айиалады. Соңғысыиың негізгі қызметі
көміртегі бар топтарды (формилді1, метилді, оксиметилді және метилеи)
қосып алу және тасымалдау^
ТетрагидрофолиЙ қышқылы пуриндер синтезіне, тікелей емес -
пиримидин синтезіие, аминқышқылдарының өзгеруіне, гистидин алмасуына,
метионии сиңтезіие, яғни нуклеин қышқылының жәие велоктардың
метаболизміне қатысады.
. ФолиЙ қышқылы жетіспеушілігіңде макроцитарлы анемия дамңды.
Лейкопения, агранулоцитоз, тромбоцитопеиия болуы мүмкіи. Асказан-ішек
жолы (глоссит, стоматит, ойық жаралы гастрит, энтерит пайда болады)
зақымдалады.
» Фолиң қышқылы аш ішектеисорылады.Қансарысуындаоныңнегізгі
бөлігі байланысқан күйде болады. Үлкеи мөлшерде бауырда қор болып
жиналады. Едәуір мөлшерде жұлыи сұиықтығыңда анықталады. Фолий
қышқылының айналу өиімдері бүйрек арқылы шығарылады.
. Фолий қышқылын макроцитарлыанемияда(18тараудыкара),
балалар мен жүкті әйелдерде мегалобласты аиемияда, спруда және т.б.
қолданады. Препаратты ішке енгізеді.
V В12 витамииі жөнінде айтқанда, әдетте назарда цианокобаламии
болады.
Дегенмен, цианоиобаламинніңбіркатар аналоггары ментуындыларының
(соның ішіңде табиғи тектес) В12 витаминдік белсеңділіктері бар. Сонымен
“В[2 витамині” түсінігі жинақталған сипат алды. В|2 витамині әсіресе, үлкеи
мөлшерде сиырдың бауырыңда жәие бүйректе кездеседі. Табиғатта тек
микроорганиздермеи синтезделеді. Бұл жол ВІ2 витаминін өнеркәсіпте
алғанда да пайдаланылады. Адамның жуан ішегінде В|2 витаминінің
микроорганизмдермен синтезделуінің ВІ2 витаминін ретгеу үшін маңызы жоқ,
себебі, оның сорылуы негізіиен аш ішекте жүреді.
<В]2 витаминінің белсенді коферменттеріиің негізгі қызметі (В|21 2 3
коферменті жәие метилкобаламии5) - жылжымалы метилді топтарды
15-формил - 5,6,7,8- тетрагндрофолий қышкылы фолийн кышкылы деген атпеи белгілі
(цитроворум-фактор). Фолий кышкылының белсенді түрінің бірі болып табылады.
2 Вц коферментіцианоіюбаламиннен 5'-деэоксиаденозидорнынбасагын циантобынын
болмяуымеи ажыратылады. Химиялықол 5'-дезоксиаденозилкобаламиндепбелгіленеді.
Табиғи ВІ2 коферментінщ препараты кобамамнд шығарылады.
3 Метилкобаламинде циан тобыныңорнында метил тобы бар.
427
(трансметилдену үрдісі) жәие сутегіи тасымалдау. Осы ұрдістер нәтижесінде
белок және нуклеин қышқылдарыиың алмасуына (метионии, ацетат,
дезоксирибонуклеотндтер және т.б.) әсері жүзеге асады. В|2 витамииі қан
жасау үрдісі, эпителиалды жасушалар түзілуі, жүйке жұмысының қызметі
(миелин түзілуіие қатысады), өсу жәие регеиераиия үрдісі үшін қажет.
Циаиокобаламии жетіспеушілігінде (цианокобаламии1 сорылуыи
бұзатын, асказан мен аш ішектің патологиясыиа байланысты) мегалобласты
анемия (пернициозды иемесе қатерлі анемия, Аддисои-Бирмер анемиясы)
дамнды. Дсқазан-ішек жолы (тіл ашық-қызыл түсті, тегіс, химиялық
тітіркеидіргіштерге жоғары сезімтал, асқазаниың шырышты қабатының
атрофиясы, ахилия) және жүйке жүйесі (парестезия, ауыру сезімдері, жүрістің
бұзылуы) зақымдалады.
Цианокобаламин аш ішекте (“Каслдың сыртқы факторы”) сорылады.
Бұл асқазанда “Каслдың ішкі факторымен” әсерлескен соң жүзеге асады.
Соңғысы цианокобаламинніңабсорбциясьшқамтамасызететін гликопротеии
болып табылады. Егер “Каслдың ішкі факторы” қандай да бір себептен
болмаса (мысалы, асказанның резекциясы нәтижесінде), цианокобаламинді
парентералды енгізгеи жөн. Қаи сарысуында циаиокобаламин иегізіиеи
белоктармеи байланысқан күйде болады. Үлкен мөлшерде бауырда қорга
жиналады. Асқазан-ішек жолының бездерімен (әсіресе, өт арқылы) және де
бүйрек арқыды шығарылады.
Препарат науқастармен жақсы көтеріледі. Кейде қан ұюының
жоғарлауын шақырады. Эритроциттер меи лейкоциттердің саны калыптан
жоғарылағанда цианокобаламин мәлшеріи төмендетеді.
'У В тобы витаминдерінің қатарына көптеген авторлар ияигам қышқылыи
жәие холии хлоридіи жатқызады. Дегенмеи, оларды витамнн тәрізді заггар
немесе физиологиялық белсенді биогенді қосылыстар депбағалаған дұрыс.
Бұл заттардын тағамда жетіспеушілігінде адамдарда гипо- немесе авитаминоз
дамымайды. Пангам кышкылы және холин хлоридіиің коферменттік түрлері
белгісіз. Олардың биохимиялық үрдістерге қатысуы метил топтарының
доиаторы болуына байланысты. Оларды бауыр ауруларында (циррозда,
гепатитте), атеросклерозда, маскүнемдікті емдеуде қолданады. Паигам
қышқылын миокардтың дистрофиялык зақымдануында, стенокардияда
тағайындайды. Пангам кышқылыньің препараты кальций тұзытүрінде (к ал ь -
ций пангаматы)шығарылады, ішкеенгізеді.
уАскорбии қышқылы (С витамииі) маңызды биологиялық рөл
атқарады. Едәуір мөлшерде көкөиістерде, жемістерде, жидектерде,
итмұрьінда, қара қарақаттың жапырағы мен жидектерінде кездеседі. Жоғары
1 Цианокобаламинніиаішмеигарлыкавитаминозьі кЕЙдетеквегетариандықтарда кеадеседі.
428
температураның, оттегіиің, аскорбатоксндаза (өсімдіктердегі фермент), ауыр
металдардан (әсіресе, мыс) әсеріиен аскорбии қышкылы ыдырайды. Ол
адам ағзасында синтезделмейді.
Аскорбин қышқылының негізгі әсерлері тотығу-тотықсыздану
үрдістеріне қатысуына байланысты. Соңгысы аскорбин қышқылыиың
дегидроаскорбин кышкылыиа айналуы нәтижесінде жүзеге асады. Бұл үрдіс
қдйтымды және сутегі атомыи тасымалдаумен жүреді.
Аскорбии қышқылы дәнекер тіннің негізгі заггары (мукополисахарңд-
тер - гиалурон және хондроитинкүкірт кышкылы) түзілуінде жәие оиың
жетіспеушілігіиде тамырлардың аидыздануы жәие жарылғыштығы
байқалатыи, регенерация үрдістері баяулайтын коллаген синтезіне қатысады.
Аскорбин кышқылыиың кортикостероидтар түзілуіне, тирозин алмасуыиа,
фолий қышкылыныңбелсенді түрі - тетрагидрофолий қышқылына айналуына,
біркатар ферментгердің белсенденуіие қатысатыны анықталған.
Аскорбии қышкылының жетіспеушілігі гиповитаминоз, ал кейбір ауыр
жағдайларда авитамииоз (қырқұлақ иемесе скорбут) дамуыиа әқеледі.
Қыркұлак кезінде қажу, терінің к^рғауы, теріде геморрагиялық бертпе (әдетге
перифолликулярлы), кызыл иектен кан ағулармен жүретін гингивит, тістің
босауы және түсуі, бұлшық етқе қан құйылу, қол-аяқтың ауыруы, ішкі
мүшелер жағынаи бұзылыстар (геморрагиялық эитероқолит, плеврит,
гипотония, жүректің, бауырдың зақымдануы және т.б.) байқалады. Иммунитет
зардап шегетіндіктен, жұқпалы ауруға қарсы тұру төмеңдейді.
Аскорбии қышқылы аш ішекте сіңіріледі. ЖартылаЙ тіндерде (әсіресе,
көп заттар бүйрек үсті безінде аиыкталады) корга жиналады- Зәр аркылы
жартылай өзгермегеи түрде, бірак, негізіиеи айналу өнімдері (оқсалаттар)
түрінде шығарылады.
Аскорбин қышқылын оныңжетіспеушілігіиалдыи алужәие
емдеу үшін, қан ағуларда, иифекцияларда, химиялык затгармен уланғанда,
атеросклерозда, сәуле ауруында, баяу жүретін регеиеративті үрдістерде,
жоғары жүктемелерде қолданады. Препаратты ішке жәие парентералды
енгізеді.
Емдік мөлшерде аскорбин қышқылы жаксы көтеріледі және жанама
әсерлер шакырмайды. Үлкен мөлшерде және ұзақ уакыт бойы енгізгеңде
ұйқы безінің аралшық аппаратын зақымдайды және тікелей емес
(кортикостероидтардың шамадан тыс түзілуі салдарыиан) бүйректі
зақымдайды. Соңғысы артериялық қысымиың жоғарылауына әкеледі.
Р внтамииі биофлавоиондтар’ тобына жататыи біркатар заттарды
біріктіреді (химиядық флавон туындылары болып табылады). Олар цитруста,
1 Өсімдік тектес сары және кызғылт-сары пигментгер, гпикозидтеркласынажатады.
429
итмұрыи жемістерінде, қара жемісті шитен жидегінде, шайдың жасыл
жапырағында және т.б. кездеседі.
Р витаминінің негізгі әсері капиллярдың өткізгіштігін жәие
жарылғыштығыи азайту. Аскорбин қышқылы мен бірге ол тотығу-
тотықсыздану үрдістеріне қатысады.
Р витамині жетіспеушілігіндекапиллярдыңрезистентілігіиіңтөмендеуі
байқалады, оны Р витамиңдік белсенділігі бар препаратгарды тағайыңдау
арқылы жояды. Соңғысы ретінде р у т и н (қаракұмықтың жасыл
бөліктерінен алынғаи кверцетиииің 3-рутииознді), кверцетин, шай
өсімдіктері жапырағынаи алыиғаи Р витамині
(кұрамында катехиңдер бар), цитрустардаи және басқа е с і м-
діктерден алынған Рвитамині қолданылады.
-. Р витаминдік белсеңділігі бар препараттарды (аскорбин қышқылымен
жұптастырып) тамырлардың өткізгіштігі жогарылауымеи жүретіи
патологиялык жағдайларда (геморрагиялык диатезде, капилляротоксикозда)
қолданады. Ішкетағайындайды.
Витамин тәрізді заттарға, суда еритін II витамииі де жатқызылады.
Химиялық ол метилме тиониисулфоиий хлориді болып
табылады. Едәуір мелшерде қряншөпте, жас томатга, капустада, сельдерейде
кездеседі.
> II витамині ойық жараға қарсы әсер’ көрсетеді. Бұл оиың метил
тобының донаторы болып табылуына байланысты. II витаминін асқазан меи
он екі елі ішектің ойық жарасында, гастритте, ойық жаралы колитте
қолданады.
21.2. МАЙДА ЕРИТІН ВИТАМИНДЕР ПРЕПАРАТТАРЫ
Бұл топтың витаминдері А, О, Е, К витаминдерін біріктіреді.
\ А витамииіне кұрылымы ұксас қосылыстар кіреді: ретинол (А
витамині-спирт, А, витамині, аксерофтол), дегидроретииол (А2 витамині),
ретииаль (ретииен, Авнтамині-альдегнд), ретиной қышкылы (А витамині-
қышқыл) және олардыңэфирлері мен кеңістік изомерлері. А витамині (эфир-
пальмитат түріңде) жануар өнімдерінде: балық майында (треска, палтус, теңіз
алабұғасы), бауырда, сиырдың сары майыида және басқа да сүт
тағамдарында кездеседі.
Әртүрлі өсімдіктерде және жартылай жаиуарлар өиімдерінде А-
провитаминдер - каротиндер’ ( а, р, ү-изомерлер) кездеседі. Ағзада олар А
1 Витамнннін аты осыған байланысты. ІПсих (лат.тіл.)-жара.
2 Пигментгер болып табылады. Ен алгаіп рет сәбізден бөлініп алынғаңдыктан, солай
аталған. Сагоіа (лат.) -сәбіз.
430
витаминінеайналады. Өте кеңтарағанжәиеөтебелсенді изомер р-каротии.
Р-каротиннің 1 молекуласының ферменттік ыдырауы (гидролизі) А витаминнің
2 молекуласының түзілуіне әкеледі. Каротиннің едәуір бөлігі сәбізде,
петрушкада, қымыздықта, саумалдықта, бүргеңде, шетенде, итмұрында,
абрикоста кездеседі.
А витаминіиіңзат алмасуына әсеріиің негізгі бағыты аныкгалмаған. Ол
тотығу-тотыксыздану үрдістеріиде (қанықпаған байланыстар саиының
көптігіиен) маңыздырөл атқарады. Авитамнні мукополисахарңдтер, белок,
липндтер синтезіне қатысатыны жөнінде мәлімет бар.	,
А внтаминіиің фоторецепция үшін маңызы зор. А витамині
жетіспеушілігінде қараңғыға бейімделудің бұзылуы иемесе ақшам соқырлық
(мұндай жағдайды гемералопия иемесе "тауық соқыр’ деп атайды) дамуы
осының куәсі болып табылады. Соңғысының себебі мынандай. Торлы қабатта
әлсіз қарқыиды жарыққа сезімталдығы жоғары арнайы жасушалар
(таяқшалар) бар. Олардың құрамыиа опсин белогымен байланысқан
ретинальдан (А витаминінің альдегид түрі) тұратын жарықка сезімтал
родопсин пигменті кіреді. Жарықтың әсеріиен бұл кешен ыдырап, жүйке
импульстерінің генерациясын тудырады. Алғашқыда бірқатар аралық
қосылыстар түзіледі. Ыдырау үрдісі ретиналь және опсин түзілуімеи
аяқталады. Дегидрогеиаза ферменті әсерінен ретиналь А витамииіие
тотықсызданады. Қараңғыда А витаминінен әлсіз жарықта көру өткірлігін
жоғарылататын көру пурпурының қарқынды түрде қайта синтезделуі жүреді.
Керу пурпурыиың негізгі айналу кезеңдері қарапайым түрде 21.1 сызбада
келтірілгеи.
А витамині жетіспеушілігіне гемералопия дамуынан басқа, шырышты
қабат пеи тері эпителиінің зақымдануы тәи. Бұл кезде эпителийдің әр түріиің
көпқабатгы жалпаққа айиалуы жүреді. Мүйіздену үрдісі күшейеді. Тері
кұрғанды, папупезді бөртпелер, теріиің түлеуі байқалады. Көздің шырышты
қабығы зақымдалады. Сілекей бездерінің секрециясы азаяды.	х
Қасаң қабықтың құрғауы (ксерофтальмия1) А витамииінің
авитаминозында оның жұмсаруына жәие некрозына (кератомаляция1 2) әкеледі.
Ауыр жағдайларда бұл мүлдем соқырлыктың себебі болуы мүмкін. Сонымен
қатар, кейде тыиыс жолдарының, асқазаи-ішек жолының, зәр шығару
жүйесінің закымдануы банқалады.
А витамииінің жетіспеушілігінде тері және шырышты қабық
тосқауылдарының бұзылуы ағзаға инфекция енуіне қолайлы жағдан туғызып,
қабыну үрдістерін дамытады. Жараның жазылуы, олардың грануляциясы
1 Грек тілінде хегоз - құрғақ, орһаітоз - көз.
2 Грек тілінде кега 5- мүйіз,	таіасіа - жұмсару
431
жәие эпителизациясы баяудайды. А витаминінің авитаминозы гипохромды
анемияиың дамуыиа әкелуі мүмкіи.
Ағзаның инфекцияға резнстеитілігінің жоғарылауы А витамииінің
иммунитетке ынталандырғыш әсер етуіне байланысты. Соңғысыиың қатерлі
ісік үрдістеріиің дамуын алдын алуда маңызы зор болуы мүмкін.
21.1. Сызба. Көру пурпуры айиалуының иегізгі кезеңдері.
А витамині иегізінеи аш ішекте сорылады. Оның дисперсиялануы және
абсорбциясы үшін өт қышқылдары қажет. Осыған байланысты өт түзілуінің
жетіспеушілігінде А витамииінің гиповитаминозы дамуы мүмкін. Мұндай
жағдайларда А витамині препараггарыи парентералды енгізу қажет.
Сорылғаннан кейін А витамииі лимфатикалық жолдармен бауырға түсіп,
едәуір мөлшерде ретииол пальмитат' түрінде қорға жииалады. Қанға босап
шыққаи ретинол оның тіндерге тасымалдануыи қамтамасыз ететін қан
сарысуы белоктарымен байлаиысады. Апада А витамииі толық химиялық
айиалдыруғаүшыранды. Бұл кездетүзілген метаболиттер мен конъюгатгар
бүйрек және ішек арқылы шығарылады.
Тағамдық өнімдермен түсетіи каротиндер ішекгің шырышты қабатында
А витаминіие айиалады. Олар осы кезден бастап биологиялық белсенділікке
ие болады.
А витамині препараттарын және каротиндерді А витаминінің
жетіспеушілігін емдеу жәие алдын алу үшін, кейбір тері ауруларында
(мүйіздену үрдістері бұзылғанда), қасаң қабыктың және торлы қабыктың
1 А витамииі ішекке түскеннен бауырда қорға жиналғанға дейін біркатар гидролиз
циклынан өтеді * реэстерификация.
432
бірқатар патологиялық жағдайларында, күйіктерді, үсіктерді емдеу үшін,
жұқпалы ауруларда, асказан-ішек жолының патологиялық жағдайларында
қолданады. А витаминіиің препаратгарын ішке, бұлшық етке, жергілікті
гағайындайды. Миллиграмм және халықаралық бірлікпен (ХБ) мөлшерлейді.
А витамиииің 1 мг 3300 ХБ (1 ХБ=0,3 мкг) кұрайды. А витаминдік
белсенділігі бар препараттар ретінде әртүрлі дәрілік қалыптар: р е т и н о л
а ц е т а т ы және ретииол пальмитаты, Авитаминінің
концентраты, балық майының препараттары, бүр-
г е и м а й ы (қүрамында каротин, каратинондтар жәие баска қосылыстар
бар) шығарылады.
А витаминіи үлкеи мөлшерде ұзақ қолдану жедел және созылмалы
гипервитамииозға' әкелуі мүмкін. Жедел жағдайларда бастың ауыруы,
ұйқышылдық, лоқсу, кұсу, жарықтан қорқу, тырысулар байқалады. А
витаминіиің созылмалы гипервитаминозында терінің зақымдануы (терінің
кұрғауы, пигментация), іпаштыңтүсуі, тырнактьің сынғыштығы, сүйек және
буын аймактарында ауыру сезімі, гиперостоз1 2 (әсіресе, балаларда), бауырдың,
көкбауырдың ұлғаюы, диспепсиялық бұзылыстар, бастың ауыруы паида
болады. А витамииіиің гипервитамииозын емдеу А витамииіи қабылдауды
тоқгату болып табылады.
Соңғы екі онжылда ретинол метаболиттері және оның синтетикалық
туындылары үлкен назар аудартгы. Бұл заттар тобын ретиноидтар
деп атайды. Олар ретииой қышқылына сезімтал жәие жасуша ядросында
орналасқан арнайы рецепторлармен әсерлеседі. Ретиноидтардың бірқатар тері
ауруларында - акне (безеу), псориазда, кератизация үрдісі бұзылғанда
(мысалы, ихтиозда) және т.б. тиімді екеиі көрсетілгеи. Біркатар препараттар
жағылма, крем, лосьои, гель ерітінді түрінде жергілікті қолданылады.
Солардың бірі третииоии (ретиной қышкылы, весанонд). Оиың емдік
әсері май бездерінің секрециясыи тежеуге, кератинизацияны қалыпқа
келтіруге, қабынуды азайтуға байланысты. Эпндермис арқылы препараттың
бар жоғы 10% өтеді, сондықган резорбтивті (уытты) әсері дамымайды.
Негізінеи акиені емдеу үшін қолданады. Акне дамуыида
РгоріопіЬасіегіит аспез қатысатын ескеріп, ретиноидтарды көбінесе
аитибиотиктермен (тетрациклинмен, эритромнциимен) жұптастырады.
Третиноииды жергілікті қолданғанда дамитыи жанама әсерлерге:
тітіркендіргіш әсер (қызару), терінің құрғауы жәие түлеуі жатады. Жүйелік
әсер алу үшін қолданылатын третиноин препараты - весаноид бар.
1 Тағамдық гипервитамнноз болуы мүмкін (мысалы, өте үлкен мөлшерде А витамині
бар ақ аюдың, киттің, итбалықтың бауырын жегенде).
2 Сүйектін диффузды жуандауы.
433
Акненің ауыр түрінде резорбтивті әсер ететін ретинондтарды, әсіресе,
изотретино ин(роаккутан)қолданылады.Олманбездерініңқызметіи
тежейді және олардың көлемін кішірейтеді. Препарат асқазан-ішек жолыиан
жақсы сорылады. Биожеткіліктігі ~ 20%. Едәуір мөлшерде қан сарысуы
белоктарымеи байланысады. 112—10—20 сағ. Бауырда метаболитгер және
конъюгатгар түзіледі. Изотретииоин және оиың айиалдыру өнімдері бауыр
және бүйрек арқылы шығарылады. Изотретиноинды ішке енгізеді. Ол
жергілікті қолданғанда тиімсіз.
Бірқатар жанама әсерлер тудырады: шырышты қабықтың (соның
ішінде көздің де) және терінің құрғауы, қышыну, алопеция, миалгия,
артралгия және т.б.
Тәжірибе жүзінде изотретииоин және басқа ретинондтар тератогенді
әсер көрсетеді. Сондықган, бала туатыи жастағы әйелдерге қолданар алдында
жүктіліктің жоқтығына сеиімді болу керек. Сонымен қатар, емдеуден 1 ай
бұрын, емдеу барысында және емдеуден кейін 2 ай бойы 100%
контрацепцияны қамтамасыз еткен жөн. Ретинолдың синтетикалық ароматтық
туындысына этретииат (тигазон) жатады. Ол асқазан-ішек жолынан
жақсы сорылады. Биожеткіліктігі -50%. Препарат негізгі әсерлері бойынша
изотретиноинға ұксас. Липофилдігі жоғары. Ағзада өте ұзақ (2- 3 жылға
дейіи) сақталады. і1/2=100 күн. Ағзада этретииатган белсенді метаболит
ацитретин' (і ~ 2 күн) түзіледі. Бірақ, ол эстерификацияланады және қайтадан
этретинатқа айналады. Изотретиноииға қарағанда алопецияны, терінің түлеуін,
бауыр қызметінің бұзылуын, гиперлипндемияны жиірек шакырады; аса қауіпті
жанамаәсері- тератогендігі.
Ретиноидтарға қызығушылық олардың зор табыспен тек
дерматологиялық пракгикада қолданылуына ғана байланысты емес. Аталған
топ қосылыстарының әртүрлі қатерлі ісіктерді емдеу және алдын алу үшін
қолданылатын затгар ретінде болашағы зор екені көрсетілген. Бұл теріиің
рагы және оиың рак алды жағдайлары, бірқатар гемобластоздар және
салмакты қатерлі ісіктер жөнінде айтылған. Бірақ, ретинондтардың қатерлі
ісіктерге қарсы белсенділігі әлі де мұқият зертгеулерді талап етеді.
Тиімділігі жоғары жәие қауіпсіз жаңа ретиноидтарды іздестіру
жалғасуда.
Ч) витамииі тобына эргокальциферол (О2 витамині) және
холекальциферол (О3 витамииі) жатады.
'7 Овитаминініңкөпмөлшері тунец,треска,палтусбалыктарыбауырының
майында кездеседі. Сиыр сүті мен жұмыртка сарысының әлсіз О-витаминдік
белсенділігі бар. О2 жәие О3 витаминінің табиғи провитамині бар. О2 витамині
үшін бұл өсімдік тектес етериндерге жататыи эргостерин, ал И3 витамині
1 Ацитретин (иеотигазои) - дәрілік препарат түрінде шығарылады.
434
үшіи бірқатар жануарлар тіндерінде, соның ішінде теріде кездесетін - 7-
дегндрохолестерии. Провитамиидер фотоизомеризация кезіиде сәйкес
витаминдерге айиалады. Атап айтқанда, теріде улыракүлгін сәуле әсеріиеи
7-дегидрохолестериннеи О3 витамииі түзіледі.
Адам ағзасыида холекальциферол метаболизмі келесі кезеңдердеи
тұрады:
7-дегидрохолестерин
теріде (ультракүлгін сәуле)
Холекальцңферол (О3 витамині)
бауырда
Кальцифедиол
(25-гңдроксивитамин О3)
бүйректе
СекалышФелиол	Калыіитриол
(24, 25-дигидроксивитамин О3) (1,25-гндроксивитамин О3)
О тобының витаминдері гормондарга жататын белсенді метаболитгер
түзілетін прогормондар болып табылады.
Холекальциферолдын белсеңділігі жоғары метаболиті, қасиеті бойынша
гормон болып табылатын кальцитриол (рокальтрол). Ол жасуша ішілік
ариайы рецепторлармеи байланысады және көптеген тіндерде кальций
алмасуын реттейді. Кальцифедиол - холекальци-феролдың айналымдағы
негізгі метаболиті.
Кальцитриолдың сиитетикалық аналогы - кальципотриол
препараты (псоркутан).
Өсімдіктерде эргостеролдан түзілетін эргокальциферол, ағзағатүскеи соң,
холекальциферол үшін көрсетілгеи метаболизмиің ұксас кезеңдерінен етеді.
Эргокальциферолдың сиитетикалық аиалогы - альфа-кальци-
д о л. Ол бауырда кальцитриолға айналады.
О тобы витаминдеріиің зат алмасуына әсері біртипті және иегізінен
кальций (Са2+) және фосфат (НРО42‘) метаболизмі жағыиаи байқалады. О
витаминінің маңызды әсерлеріиің бірі (осы топтың барлык белсенді
қосылыстары), кальций және фосфаттар үшін ішек эпителиіиің өткізгіштігіи
жоғарылату болып табылады. Бүл кезде олардың кандағы кажет
коицентрациясы қамтамасыз етіледі. Соиымеи қатар й витамині сүйек
435
тіндерінің мииерализациясын ретгейді. Оның жетіспеушілігінде рахит,
остеомаляция, осгеопороз дамнды. Сүйектің өсуіие тиімді жағдай кұру үшіи
қажет кальцийионыныңсүйектенмобилизациялану үрдісі де Овитаминінің
бақылауында болады.
Ағзада фосфатгардың қажет коицеитрациясыи ұстап тұру үшіи, О
витамииіиің бүйрек өзекшелерінде олардың реабсорбциясыи жоғарылату
қабілетіиің белгілі маңызы бар. Кальций және фосфаттар алмасуы тек О
витаминімеи ғана емес, паратгормон және тирокальцитонинмеи де реттеледі.
Холекальциферол және оныңметаболиттері кальций алмасуыиан басқа,
тері кератиноциттерінің пролиферациясын тежейді және олардың
дифференцировкасын белсендендіретіні көрсетілгеи.
Балаларда Ввитаминініңжетіспеушілігірахитдамуына(сүйектіңәктенуі
бұзылады, омыртқа мен кеудеиің деформациялануы мүмкін, көбінесе, аяктың
қисаюы байқалады, тістіңдамуы кешігеді, бұлшықетгің гипотониясы дамиды,
балаиың жалпы дамуы артта калады) әкеледі. Ересектерде гиповитаминоз
кезінде остеомаляция1 және остеопороз дамнды.
О витамині аш ішекте сіңіріледі. Лимфамен бауырға жәие жалпы қан
ағымына түседі. Қан сарысуында оның әртүрлі тіндерге тасымалдануын
камтамасыз ететін, а-глобулинмеи байланысады. О витамииі сүйекте, май
тіндерінде, бауырда, аш ішектің шырышты қабатында жәие басқа тіндерде
қорға жииалады. Ю витамииі және оиың алмасу өнімдері иегізінен ішекпен
және аз дәрежеде бүйрек арқылы шығарылады.
О витаминін артық мөлшерде тағайындау жедел және созылмалы
уланулар (О-гипервитаминоздар) шақыратыиын ескерген жөн. Ол сүйектің
патологиялық деминерализациялануымен жәие кальцийдің бүйректе,
тамырларда, жүректе, өкпеде, ішекте шөгуімеи сипатталады. Бұл жағдай
аталғаи мүшелердің қызметіиің бұзылуымен жүреді және өлімге соқтыруы
мүмкін (мысалы, бүйрек жетіспеушілігі және соған байланысты уремиядаи).
ОЖЖ-де зардап шегеді. Симптоматикасы әр алуаи - селқостық,
ұйқышылдықтан күрт мазасыздык жәие тырысуға дейін. Ю -
гипервитаминозын емдеу Ю витаминін енгізуді тоқтату жәие
кортикостерондтарды, Е витамииін, магиий жәие калий препаратгарын,
аскорбин қышықылын, ретинолды, тиаминді тағайыңдау болып табылады.
Медициналық практикада эргокальциферол, кальцитри-
ол, алфакальцидиол, холекальциферол2, кальци-
ф е д и о л қолданылады. Балық майыиың да Ю витаминдік
белсеңділігі бар. Бұл препараттарды негізінен рахитгы емдеу және алдын
алу үшін тағайыңдайды. Сонымен қатар, оларды сүйек жүйесінің кейбір
ауруларында (остеодистрофиада). хирургияда - сүйек кемігіиің түзілуіи
1	Сүйектің жұмсаруы. Грек тілінде озіеоп - сүйек, таіакоз - жұмсақ.
2	Вигантол препараты шығарылады.
436
ынталандыру үшіи, қалқанша маңы безінің жетіспеушілігінде, терінің және
шырьшпы қабаттың қызыл жегісінде қолдаиады. Кальципотриол (псоркутан)
псориазда жағылма түрінде жергілікті қолданылады.
витаминінің белсенді метаболитгерін кең тараған остеопорозда
қолдану зор назар аудартуда. Аталған патология сүйектін осалдығыи
жоғарылатып, оның сыиғыштығыи артгырады. Остеопороздың себебі әр
алуан. Бүл эндокринді және генетикалық факторлар, тағам кұрамында
кальций мөлшерінің аз болуы, Ю витаминіиің тапшылығы, гиподинамия
жәие т.б. болуы мүмкіи. Әсіресе, қарт адамдарда (көбіиесегәйелдерде),
жыныс гормондары өндірілуінің бұзылуына байланысты остеопороз жиілігі
жоғары (24 тарауды қара).
У Е витамииі (токоферол1) биологиялық қасиеттеріұксас, токоферолдар
тобына жататын бірқатар қосылыстарды біріктіреді. 7 токоферол, олардың
изомерлері және сиитетикалық туындылары белгілі. Тағамдык өнімдерде
а, (3, ү-токоферолдар анықталған. Белсенділігі жоғары а-токоферол.
Табиғи а-токоферол В-конфигурациялы, ал синтетикалық а-
токоферолдың (ОЪ-а-токоферол) толық рацематы болып табылады.
Е витамииі барлық тағамдық өиімдерде кездеседі. Әсіресе өсімдік
манында өте көп.
Е витамииінің зат алмасуыиа қатысуы толық түсіиіксіз. Е витамині
тотығу үрдістерін ретгеуге қатысады деп есептейді. Антиоксндаиттық әсерді
оиың негізгі қызметіиің біріне жатқызады. Ол қанықпаған май
қышқылдарының тотығуын тежейді, олардың асқын тотықгарының түзілуіне
кедергі жасайды. Соңғысы атеросклероз дамуында маңызды, себебі,
простациклинсинтетазаны тежейді. Сонымен қатар, Е витамині жасушалық
тыиысқа әсер етеді.
( Асқазаи-ішек жолыиан тағам құрамындағы Е витаминінің жартысы
сорылады. Майда еритін витамин болғандықтан, оның абсорбциясы өт
қышқылдары қатысуын талап етеді. Алғашқыда Е витамииі лимфаға түседі,
одан кейіи - жалпы қан ағымына. Ол гипофизде, ұрық безінде, бүйрек үсті
безінде және басқа мүшелерде қорға жиналады. Е внтамині және оиың
айналдыру өнімдері бауыр және бүйрек арқыльі шығарылады.
Е витамині жетіспеушілігіиің белгілері адамдарда аиықталмағаи. Е
витамині жетіспеушілігі кезінде бірқатар жануарларда, еркектерінде ұрық
безінің толық стерилденуіне дейін зақымдануы, ал ұрғашыларында ұрықтың
жәие плацентаның ыдырауы байқалады, бұл жағдай өз бетінше түсік тастауға
әқеледі. Сонымен қатар, жануарларда қаңқа бұлшық етіиің және миокардтың
айқыи дистрофиясы байқалады. Қалқаиша безі, бауыр, ОЖЖ жағынан
өзгерістер болуы мүмкін.
МедицнналықпрактикадаЕ витамині(токоферол ацетаттың
1 Грек тілінде іокоз - ұрпақ, рһего - әкелемін.
437
майлы ерітіидісі, Е витамииінің концентраты)өзбетіише
түсік тастауда, бұлшық ет дистрофиясында, стенокардияда, шеткі тамырлар
зақымдануыида, ревматоидты артритте, климакста қолданылады. Е
гипервитаминозы белгісіз.
Аитигеморрагиялық қасиеті (қан ұюын жоғарлатады) бар К тобыиыц
витамиңдері де майда еритіи витаминдер болыптабылады. Оларға табиғи
К,витамині(филлохинои) жәие белсеңділігі аз витамииі (м е н-
а х и н о н) жатады. Суда еритін синтетикалық в и к а с о л препаратының
қасиеттері ұксас. Ол кең қолданылады, себебі, К, витамині ультракүлгін
сәулелер меи сілтілер әсерінеи ыдырайдыі,
К витамииі көп мөлшерде өсімдіктерде (саумалдықта, капустада,
асқабақта және т.б) кездеседі. Жануар тектес өнімдер арасында К витаминінің
көзі бауыр болып табылады. Оны тоқ ішектіңмикроорганизмдері де қарқынды
түрде сиитездейді.
К витамииі бауырда протромбии, проконвертии және де бірқатар қан
ұю факторларьшың синтезіне ынталандырғыш әсер көрсетеді. Сонымен катар,
ол АТФ, креатинфосфат, бірқатар ферментгер синтезіие қолайлы әсер етеді.
К витамині жетіспеушілігіңде қаңда протромбин және басқа қан ұю
факторларыиың мөлшері төмендейді, ол тіидерден қаи қетумеи,
геморрагиялық диатез дамуымен көрінеді.
21.2. Кесте. Майда еритін витамиңдер
Әріптік танбасы	Аттары және синонимдері	Ересектердің тәүлікгік кажеггілігі, мг	Дәрілік препараты
А	Ретинол (аксерофтол, антиксерофтальмиялық витамии)	08-1,0 мг (4000-5000 МЕ)	Ретинол ацетаты (пальмитат) Балық майы
02	Ергокалыіиферол (рахитқа	карсы витамин)	~10мкг (400 МЕ)1	Ергокальциферол Балык маны
ІЪ	Холекальциферол (рахитка	карсы витамин)	«	
Е	Токоферол (бедеулікке	карсы витамии)	15	Токоферол ацетаты
Кі	Филлохннон (ангигеморрагиялық витамин)	40-80 мкг	Фитоменадиои (Кі вигамииі)
к2	Меиахииои (антигеморрагиялық витамии, фариохииои)		
1 ІОмкг холекальциферол 400 МЕ-ға сәйкес. Адамдарда О2 және Оэвитаминдеріиін
экви тиімділігі бірдей шамада. МЕ- Халықаралық бірлік (ХБ).
438
К-гиповитамииоз көбінесе К витаминіиің сорылуы бұзылғанда
(бауырдың, ішектің патологиясында) дамнды.
К витаминінің абсорбциясы аш ішекте жүреді. Майда еритін К витамині
препараттарының сорылуы өт кышқылдарының қатысуыи талап етеді. Олар
ішектен димфаға, одан кейін қанға түседі.
Суда еритін К-витаминдік белсеиділігі бар (мысалы, викасол)
препараттар тікелей канға сорылады. Агзада К витамииі метаболизмге толық
ұшырайды. Оның метаболиттері өт және зәр аркылы шығарылады.
К витамині тобының препараттары гемостатикТер ретіиде
гипотромбинемияға байланысты қан кетулерде, геморрагиялық диатезде
қолданылады. Оларды жаңатуған нәрестелердіңгеморрагиялықауруларында,
гепатитте, бауыр циррозында, созылмалы диареяда, асқазаи меи он екі елі
ішектің ойықжарасында, белгілі көрсетулер бойынша операцияға дейіи жәие
операциядан кейінгі кезеңде, жатырдан қаи кетулерде тағайыидайды.
Заттардың әсері оларды еигізген соң бірнеше сағаттан соң басталады. Ф и-
томенадиои (К, витамині) әсері тікелей емес антикогулянттар -
иеодикумарин, фенилинжәнет.б. (19; 19.1 тарауды қара) антагонисі ретінде
қолданылуы мүмкін. Препаратты ішке және парентералды еигізеді.
22 Т а р а у
ГИПЕРЛИПОПРОТЕИНЕМИЯДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
(АТЕРОСКЛЕРОЗҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР)
Атеросклероз және оның асқынуларының (жүректің ишемиялық
аурулары, инсульт және т.б.) алдын алу мен емдеу үшіи қолданылатын
медикаменттер кешеиіиің ең бір маңызды компоненттері
антигиперлипопротеинемиялық (гиполипндемиялық) заттар болып табылады.
Олардың негізгі әсері қан сарысуында мөлшері жоғарылаған атерогенді
липопротеиндерді төмендету. Сондай-ақ, антиатерогенді липопротеиндердің
мөлшерін жоғарыдатқаиы жөн. Бұл, әсер ету принциптері мынаған
негізделген, атерогенді сипатгағы дислипопротеинемия атеросклероз
дамуының негізгі факторларыиың бірі болып табылатыны белгілі.
Қан сарысуыида жүретін липопротеиндер липидтердеи және
белоктардаи түрады. Бұл бөлшектердің көлемі меи тығыздығы әртүрлі.
Соңғысы ондағы белоктар мен липндтердің қатынасымен анықталады.
Липопротеиндерді келесі топтарға бөледі. Ең үлкен бөлшектер (ең кіші
тығыздықты) хиломикрондар (ХМ). Олар аш ішек жасушаларыиың
эпителиінде түзіледі. Негізінен тасымалдаушы қызмет атқаратыи экзогеңді
439
(тағамдык) үшглицеридтерден, сонымен қатар, холестериннен тұрады. Қан
тамырлары эндотелиінің липопротеинлипазасы әсерінеи хиломикрондардың
үшілицерндтерінен май кышқылы жәие глицерии босап шығады. Бос ман
кышқылдары немесе миокардпен сіңіріліп, онда олардын тотығуы жүреді
жәие энергия көзіне айналады, немесе олар май тіндерінде үшглицеридтердің
ресинтезіне катысып, ары қарай қорға жиналады. Құрамында холестерниі
бар хиломикрондардың қалдықтары бауырдың лнпопротеиндік
рецепторларымен байланысады, содан соң гепатоциттерде катаболизмге
ұшырайды. Өте төмен тыгыздыцты липопротеиндер (ӨТТЛП; пре-0-
липопротенндер) негізінен эндогенді үшптицеридтерден тұрады. Олар бауырда
түзіледі. Қан тамырлары эндотелиінің липопротеинлипазасы әсерінен
үшглнцеридтер біраз бөлігі ӨТТЛП ыдыранды және олар «қысқа өмір
сүретін» аралық тыгыздықты липопротеиндерге (АТЛП) анналады.
Сонғылардың 50% клиренсі, олардын бауырмен (эндоцитоз) ұсталып, ТТЛП-
рецепторларымеи реттелуіне байланысты жүреді. Сондай-ақ, олар липолизге
ұшырайды және төмеи тығыздыкты липопротеинге (ТТЛП; Р-липопротеинге)
тез өтеді. АТЛП-де холестерин мен үшглнцеридтер шамамен тең мөлшерде
(үшглнцерндтер - 40%, холестериндер - 30%). Әдетте, олар салауатты
адамдардың қанында болманды. ТТЛП көп мөлшерде холестернннеи
(негізінен күрделі эфир түрінде) және аз мөлшерде - үшглицеридтерден
тұрады. Айиалымдағы қаннан негізіиен бауырдың ТТЛП-рецепторлармен
өзара байланысу аркылы шығады. ТТЛП мөлшері жоғарылағанда тамыр
кабырғасына, сіңірге, теріге холестерин (немесе оның эфирі) түрінде жиналуы
мүмкін. ӨТТЛП және ТТЛП көлемі бойынша хиломикрондар меи жоғарғы
тығыздыкгы лнпопротеиндер (ЖТЛП; а-липопротеиндер) арасында аралык
орыиға ие болады. ЖТЛП қарастырылатын липопротеиндердің ішінде ең ұсақ
бөлшектер болып табылады. Басқа липопротенндермеи салыстырғанда,
олардың өте көп бөлігі холестернннің күрделі эфирлері көп қаныкпаған май
кышкылдарынан (линол, арахидон) сонымеи қатар фосфолипндтерден және
арнайы белоктардан тұрады. ЖТЛП негізінен бауырда, соиымен қатар ішекте
ХМ мен ӨТТЛП катаболизмге ұшырауы нәтижесіндетүзіледі. Холестериннің
тіннен жәие қаниан шығарылуын қалыптастырады.
ЖТЛП-де холестериннен бауырға ЖТЛП-дің өзімен тасымалданатын
немесе ӨТТЛП, АТЛП, ТТЛП-дегі арнайы тасымалдаушы белоктардың
көмегімен берілетіи күрделі эфирлер жәие хиломнкрон сынықгары түзіледі,
бұл липопротеиндер де бауырға түсіп, эндоцитозға ұшырайды.
Көрсетілгеи липопротеиндерден басқа липопротеин (а) - ЛП(а) бөлінгеи
болатын. Ол холестерин эфирінен тұрады. Атерогенді болып табылады. Оның
қызметі толык зерттелмегеи. Сірә, ол жасуша мембранасы закымдалған кезде
440
холестерин сннтезінің камтамасыз етілуіне қатысатын болса керек.
Атеросклероздың даму мүмкіндігі жоғары жанұялық ЛП(а)-
гиперлипопротеинемия суреттелген.
Сонымен, кан сарысуы құрамыидағы көпшілік липопротеиндердің
реттелуі көп дәрежеде бауырдың ТТЛП-рецепторларымен1, сондай-ақ басқа
тіндермен де жүзеге асады. Бұл рецепторлардың лигандалары Е
апопротенндер1 2 және В-100 болып табылады. ТТЛП-рецепторлармеи
эидоиитоз жолымен ұсталатын ТТЛП, АТЛП, хиломикрондардың сыныктары
өзара әсерлеседі, одаи кенін липопротеидердің барлык компбненттерінің
химиялық өзгеріске ұшырауы салдарынаи пайдага асырылады.
Ретнкулоэндотелиалды жүйенін макрофагында тотыққан ТТЛП-ді
танитын арнайы рецепторлар (“тазалаушы”3-рецепторлар деп аталатын) бар,
осығаи орай макрофагтарда холестернниің жоғарғы концентрациясы
жииалады деген мәліметтер бар.
Сонымен қатар, канда анналып жүрген ТТЛП-ден холестериннің
ұсталуы көптегеи тіндермен және рецепторлардың қатысуынсыз жүзеге
асады.
ТТЛП, АТЛП, ӨТТЛП және ЛП (а)4 атерогеиді әсері бар. ТТЛП
тіндердің липопротенндік рецепторларымеи байланысып, метаболизмге
ұшырай отырып, бос холестеринді және басқа косылыстарды босатады.
Холестерин күрделі эфирлер түрінде тіндерге жнналады. Хиломнкрондар
және ЖТЛП атерогеиді емес. Сонымен катар, ЖТЛП-дер концентрациясының
жоғарылауы тамырлардың атеросклероздық закымдалу (антиагерогенді әсер)
каупін төмендетеді. Сонымен, практикалық көзқарас бойынша, атерокслероз
және оның асқынуларының алдын алу мен емдеудің негізгі мәселесі - қан
1 Тек аполипопротеин Е-ні таннтын ТТЛП- рецепторларына (ЫУк-гесеріог геіаіегі
ргоіеіп) ұксас рецепторлардын әр алуан түрлері табылған. Липопротенндермен өзара
байланысатын баска да рецепторлар бар.
2Апопротеиндер липопротеиндердін маңызды кұрамды брлігі болып табылады.
Олар липидтердіц (холестернннін, холестернннің күрделі эфирлерінің, үшглицерндтердің,
фосфолнпидтердің) еруі және тасымалдануы үшін кажет.
Апопротеиндердін негізгі кызметгері:
1. Лнпопротенндердін кұрылымын сактау үшін.
2. Бауъірда және басқа тіндерде (каннан липопротеиндерді алу және сонында оларды
катаболизмге ұшырату үшін) лнпопротеиндер мен рецепторларды байланыстыру үшін.
3. Қанда жүрген липопротеиндердін метаболнзміне катысатын ферменттердін
(липопротеинлипаза, лецитин-холестерин-ацетилтрансфераза) кофакторлары болып
табылады.
3 8сауеп§ег гесеріогз; зсауеп^ег (ағыл.) - қоқыс тазалағыш.
4 Сонымен қатар, атеросклероздын дамуы үшін өзгерген (“патологнялық”)
лнпопротенндердін пайда болуынын маңызы бары анықталған
441
сарысуында деңгейі жоғарылаған атерогенді липопротеиндердің мөлшерін
азайту және антиатерогеиді ЖТЛП-ді жоғарылату. Қан сарысуында
холестерин мен үшглицерндтердің жалпы мөлшеріиің аныкталуы толық
мәлімет бермейтіні белгілі болды. Атерогеиді және антиатерогенді
липопротеиндердің мөлшері жөнінде мәліметтер болуы қажет.
Атеросклерозға қарсы заттарды келесі түрде жіктеуге болады.
I. Гииолииидемиилық заттар (аитигииерлииопротеииемиялық
заттар)
1. Қандазы холестериннің (ТТЛП) қүрамын айрыңша төмендететін
заттар
АХолестерин сннтезіи тежейтіндер (З-гидрокси-З-метил-
глутарил коэнзим А-редуктазаны тежейтіидер; статиндер)
Ловастатии Мевастатин Правастатии
Флувастатин Симвастатии
Б.Ағзадан өт қышкылдары мен холестериннің (өт
қышқылдарының секвестранттары) шығарылуын жога-
ры лататын заттар
Холестирамнн Колестипол
В.Әртүрлі препараттар
Пробукол
2. Көбіне қандагы үиіглицеридтердің (ӨТТЛП) мөлшерін
төмендететін заттар
Фиброй кышқылынын туындылары (фибраттар)
Клофибрат Гемфнброзил
Безафибрат Феиофибрат
 3. Қандагы холестериннің (ТТЛП) және үшглицеридтердің (ӨТТЛП)
мөлшерін азайтатын заттар
Никотии қышқылы
II. Эндотелиотропты заттар (ангнонротекторлар)
Пармндин
Май алмасудың бүзылыстарын емдеуді диета тағайындауцан бастайды,
егер де ол тиімді болмаса, гиполипидемиялық препаратгарды иемесе диетамеи
емдеуді жалғастыра отырып, препаратгарды жүптастырып қолдаиады.
Диетаны және гиполипвдемиялық заттарды таңдау гиперлипопротеинемияның
анықгалған типіне тәуелді.
Гиперлипопротеинемияны 5 типке бөледі:
I тин - гиперхиломикронемия, яғни қанда ХМ мөлшері жоғарылайды.
П тнн - гипер-р-липопротеинемия; ІІа тип тармағы қанда холестерин
442
(ТТЛП) деңгейінін жоғарылауымен, Пб тип тармағы - үшглицеридтер
(ӨТТЛП) мөлшерінің қосымша жоғарылауымен сипатталады.
III тни - дис-0-липопротеннемия, қанда «патологиялық» липопротеиндер
(АТЛП, Р-ӨТТЛП) пайда болуымен, холестерии мен үшглицеридтер
мөлшерінің жоғарылауымен сипатталады.
IV тни - гнперпре-0-липопротеинемня, яғни қанда үшглицеридтер
(ӨТТЛП) мөлшері жоғарлайды.
V тии - гиперхиломикроиемия және гнперпре-р-липопротеинемия, қанда
ХМ, үшглицеридтер (ӨТТЛП) мөлшерінін жоғарылауымен сипатталады.
Гиперлипопротеннемияиың бөлінген типтері біріншілік (тұқым
қуалаушылық сипатта немесе днета бұзылуы салдарынан) және екіишілік,
қосымша сырқаттардан (диабет, гнпотиреоз, бауыр және бүйрек аурулары),
сондан-ак кейбір дәрілік препараттарды ұзақуақыт бойы қабылдаудан пайда
болуы мүмкін. Негізгі сырқатты табысты емдеу нәтижесінде
гиперлипопротеииемняның атерогенді түрін антарлықтан төмендетуге
болатындығын ескерген жөн.
Гиполипидемнялык препараттардың келесі бағытталған әсерлері бар
болуымүмкін:
•	бауырда лнпндтер мен липопротеиндердің биосинтезін тежеу;
•	бауырдағы ТТЛП-рецепторлардын синтезіи ынталандыруына
банланысты, бауырмен лнпопротеиндердің ұсталуын (зндоцитоз)
белсендеидіру;
•	ішектен холестериннің және өт кышқылдарының сіңуіи тежеу;
•	холестериннің кагаболизмін, соиың ішінде оның өт қышқылдарына
айналуын белсендендіру;
•	тамыр эндотелніиің липопротеинлипазасының белсенділігін
ынталандыру;
•	бауырда май кышқылдарының синтезін және олардын май тіиінен
(липолиздің тежелуі) босап шығуын тежеу;
•	қан айналымында антиатерогенді ЖТЛП мөлшеріи жоғарылату.
Бауырда холестериннің синтезделуін таңдап тежейтін, жалпы
«статнндер» деген атқа ие болған, заттардың гиполипидемиялық әсері
жоғары. Оларға биогенді заттар - Мопазсиз гиЬег және Ахрег^Шиз іеггеиз
дақылдарынан алынған ловастатнн(мевакор) және Репісііііит
сіігісит мен Репісііііит Ьгегісотрасіит метаболиті болып табылатын м е-
вастатин(компактнн) жатады. Осындай түрде әсер ететін жартылай
синтетикалық (симвастнн, правастатнн) және сннтетикалык
(флувастатнн) заттар алынған. Бұл препараттар З-гндрокси-З-
метилглутарил коэнзим А- редуктаза ферментін тежеу арқылы бауырда
443
холестериннің сннтезделуін басзды. Оның есесіне бауырда ТТЛП-
рецепторлардың саиы артады, бұл қан сарысуында1 АТЛП және ТТЛП
мөлшерінің төмендеуіне әкеледі, себебі олардың эндоцитозы және
катаболизмі жоғарылайды. Сондай-ақ, бұл топтың препараттары тағамдық
холестериннің сіңуін азайтады. Сонымен қатар, бауырда ӨТТЛП-дің синтезін
басады; қан сарысуында ЖТЛП-дің мөлшері аз дәрежеде жоғарылайды.
Заттардың гиполнпндемиялық әсері жылдам және өте айқын көрінеді.
Бұл препараттарды холестираминмен бірге қолданғанда, бұдан да жоғары
әсер байқалады.
Соңғы жылдары статиидердің атеросклерозға қарсы әсері, тек
гиполипндемиялық әсеріне байланысты емес, сондай-ақоныңтамырға тікелей
әсер етуінен деген болжамдар айтылып жүр. Соңғысы, эндотелий қызметіиің
жақсаруына, қабыну үрдісінің тежелуіие, атеросклероздық буылтықгың
тұрақгалуының жоғарылауыиа, оның біршама регрессиясына да, тромб түзу
мүмкіндігіиің төмендеуіне әкеледі.
Бұл өзгерістердің негізіне тәжірибелік мәліметтер бойынша, көптеген
үрдістер: артерня мноцнттерінің миграцнясы мен пролнферацнясының
тежелуі, моноцнттердің/макрофагтардың өсуінің тежелуі жәие оларда
холестерин жииалуының азаюы, макрофагтармен металлпротеиназа
өндірілуінің төмендеуі, эндотелийде МО-синтетаза түзілуінің жоғарылауы,
эндотелин-1 өидірілуінің тежелуі, тромбоцнттердің адгезнясы мен
агрегациясының төмендеуі және т.б. қатысады.
Ловастатнннін клиникада қолданылу тәжірибесі біршама жоғары. Ол
дәрі ізашары болып табылады. Оның белсенді метаболнті бауырдатүзіледі.
Ловастатииді тәулігіне 1 рет ұнықтар алдында ішуге тағаныидайды.
Бножеткіліктігі төмен. Препараттың көптеген бөлігі және оның метаболитгері
қаи сарысуындағы белоктармен байланысады. Ловастатиянін
бнотрансформациясы бауырда жүреді. Ловастатин меи оның метаболиттері
негізінен ішек және аз дәрежеде бүнрек арқылы бөліиеді.
Препарат науқастармен жақсы көтеріледі. Жанама әсерлері
(диспепснялық бұзылыстар, бастың ауыруы, тері бөртпелері, миопатия)
салыстырмалы түрде сирек кездеседі. 2% иауқастарда бауыр трансаминазасы
деңгейінің жоғарылауы байқалады, бірак ол қандай да бір патологнялық
құбылыстармен қатаржүрмейді. Бұлшықеткреатинфосфокнназасынын(10-
11 % иаукастарда) деңгейі жоғарылайды, бұл бұлшық еттің ауыру сезімімен,
1 Липопротенндер мөлшерінің өзгеруін көрсетететін барлық жағдайда, бұл
бөліпектердегі (мысалы, ТТЛП-дегі холестериннің) негізгі липидтердін мөлшері, сонымен
қатар кан сарысуында бұл липопротеиндердің концентрациясынын өзгеруі айтылады.
444
сирек жағдайда - миопатиямен1 қатар жүруі жәие бұлшық ет тінінің (егер
препарэтты қабылдауды токгаггпаса) зақымдалуьгмүмкін.
Ловастатннді жүктілік кезінде, бауыр ауруының белсенді ағымында,
холестазда, миопатияда, оған сезімталдық жоғарылағанда қолдануға
болмайды. Препарат балаларға тағайындалуға ұсьшылмайды.
Басқа статиндер фармакодинамикасы бойынша ловастатинге ұқсас. Бірак
фармакокинетнкасы бойынша ерекшеліктері бар. Мысалы, қан сарысуында
ловастатин мен симвастагинге (зокор) қарағанда, флувастатин (лескол) және
правастатиннің (липостат) барынша көп (максималды) концентрациясы тезірек
жииалады. Бауырмеи статиндердің ұсталу дәрежесі, ол арқылы бірінші рет
өткенде, өте маңызды сипаттама болып табылады. Бұл жағдайда, мұны дәрілік
заттың жоғалуы деп есептемегеи жөн, себебі гепатоциттерде аталған дәрілер
ғана холестериннін биосинтезін тежейді. Биожеткіліктік осы үрдістің тек
қосымша сипаттамасы болып табылады. Ловастатин мен симвастатин жоғары
липофилді қосылыс болғандықган, гематоэнцефалдык және плаценттік
тосқауылдар арқылы жақсы өтеді. Флувастатин және правастатнн
(правастатинге қарағанда флувастатнннің липофилдігі 40 есе жоғары болса
да) осы тоскауылдар аркылы мүлдем өтпейді.
Әртүрлі препараттар үшін метаболнзм жолы бірдей емес, мұның да
айтарлықтай практнкалық маңызы бар. Көптеген статиидер бауырда
ферменттік жүйеніңцнтохромы Р-450 арқылы және ішек қабырғасында да
метаболизмге ұшырайды. Бұл кезде Р-450-дің әртүрлі изоэнзимдері қатысуы
мүмкін. Ловастатин және симвастатин үшін СҮР 3 А4, ал флувастатин үшін
- негізінеи СҮР 2С9, тағы да СҮР ЗА4 және СҮР 2С8. Правастатин басқа
жол арқылы биотрансформацняға ұшырайды. Бауырда
сульфотрансферазаның қатысуымен правастатнинің цнтозолдық
сульфаттануы болады. Бұл мәліметтер жаиама әсерлердің даму
мүмкіндіктеріне байланысты өте маңызды, әсіресе қауіпті - миопатия сияқты,
ол фаталдық жағдаймен аяқгалатын - рабдомиолнзге әкеледі. Осындай
асқынулардың жиілігі кандағы статнндердің концеңтрациясына тәуелді
болады. Сондықтан, егер бұл препараттармен бір мезгілде белгілі бір
статиндердің метаболнзміне қатысатын ферменттерді тежентін заттарды
қолданса, миопагияның даму қауіпі айтарлықтай жоғарылайды. Бірқатар
статиндердің (ловастатнн, симвастатнн, аторвастатин) метаболизмінде негізгі
рел аткаратын СҮР ЗА4 көптеген тежегіштері белгілі. Мұндай тежегіштерге
‘Қанқалықбұлшыкетгінәлсіздігімен^атрофиясымен^гректілінен/пуу - бұлшықет,
рһаіоз - азаптану) және онын кимыл белсенділігінің төмеңдеуімен жүретін патологиялык
жағдай.
2 Бұл патологияны рабдомиолнзм (қаңқалық бұлшык етгің некрозы туындайды, бұл
фатальдық жағданға әкелуі мүмюн) деп атайды.
445
иммунодепрессант циклоспорин А, эритромицин антибиотигі, саңыраукұлакқа
қарсы зат - нтраконазол, ретровирустардың протеазасын тежейтіндер,
мысалы, ритонавир жәие т.б. жатады. Әрине, көрсетілген статиндерді мұндай
препараттармеи қосып қолдануға болмайды. Бұл жөиінде флувастатиннің
қауіптілігі аз, себебі оның биотраисформациясында басқа изоэизим - СҮР
2С9 иегізгі рвл атқарады. Негізгі метаболизм жолы басқа стативдерден өзгеше
правастатин үшіи де жағдай ең қолайлы.
Соиымен қатар, басқа гиполипидемиялық заттардың да, осылайша
миопатия шақыру мүмкіидігін ескеру қажет, мысалы фибраттар (гемфиброзил
жәие т.б.), никотин қышқылы. Сондыкган, олармен бірге статиндерді
жұптастырған әдетте дұрыс емес иемесе науқастарды мұкият қадағалауды
қажет етеді.
Правастатииге қарағанда ловастатин, симвастатин және флувастатнн
сарысу белоктарымен шамамен 2 есе көп байлаиысады.
Негізіиеи барлық препараттар өтпен ас корыту жолы арқылы
шығарылады.
Препараттар тәулігіне 1 рет ұйыктар алдында тағайындалады. Егер
оларды холестирамин сияқты препараттармен жұптастырса, оида
холестирамниді қабылдаудан 1 сағ бұрын немесе 4 сағаттаи кейін қолдану
керек. Бұл соңғының статиндер абсорбциясыи бұзуына байланысты.
Статнндерді біріншілік гиперхолестеринемияда, АТЛП жәие жалпы
холестернн құрамыныңжоғарылауымен жүретін гиперлипопротеинемияның
Па және ІІб тип тармактарында, холестериннің де, үшглицеридтің де деңгейі
қатар жоғарылағанда, қант диабетіне және нефротнкалық сиидромға
байланысты екіншілік гиперлипопротеинемняда қолданылады.
Келтірілген стативдердің жанама әсерлері ловастатннге ұқсас.
Холестираминге басқаша гиполипидемиялық әсер ету принципі тән.
Бұл иегізгі аииои алмастырушы қараман хлориді, төртіншілік аммоний
топтастарыиан тұрады. Асқазан-ішек жолыиаи сіңбейді, ас корыту
ферменттерімен ыдырамайды. Ішекте өт қышқылдарын (төртіишілік
аммоиилік топтастар арқасында) байланыстырады. Түзілген кешен
экскрементгермен шығарылады. Соидыктан, осындай типті дәрілік заттарды
өт іряшфллыныц секвестранттары1 деп атайды. Бұл кезде холестериннің
ішектен сіңуі азаяды. Өт қышқылы мен холестерин абсорбциясының азаюы
бауырда холестерин синтезінің компенсаторлы жоғарылауымен жүреді.
Дегеимен, қан сарысуында холестериннің мөлшері азаяды, себебі оның
синтезіне қарағанда шығарылуы басым болады. Холестерин деңгейінің қан
сарысуыида жәие тіндерде төмендеуіне жауап ретінде бауырда оның
1 Ағыл. тілінен зедиезігаіе - шығару.
446
бносинтезін жоғарылату үшін жаңа ТТЛП- рецепторлар түзіледі. Олар тиісті
липопротеиндердің қан сарысуынан одан да қаркыиды шығарылуына әкеледі.
Қан сарысуында ТТЛП мөлшері төмендейді. Бауырда ТТЛП мен
холестериннің катаболизмі жоғарылайтыны аныкгалған. ӨТТЛП және
үщглицеридтердің концентрациясы алғашында жоғарылайды, ал кейін, емдеу
барысында бастапқы деңгейге келеді. Қан сарысуында ЖТЛП мөлшері
өзгермейді немесе аздап жоғарылайды.
Холестирамин гиперлипопротеинемияның көбіне Па тнп тармағында
тиімді. Сонымен қатар, Пб тип тармағында фнбраттармен немвсе никотин
қышқылымен бірге колданылады. Препаратты ішке кабылдайды. Жанама
әсерлеріие көбінесе іштің қаггуы, лоқсу, кұсу тән.
Холестирамиинеи басқа өт секвестранты ретінде басқа жоғары
молекулалы нон алмастырғьпп қарамай -колестипол (диэтилпентамин
және эпнхлоргидриннің сополнмері) колданылады. Холестирамннге
карағанда оиың жағымды дәмдік сапасы бар, тиімділігі шамамен бірдей.
Холестериннің ішектен сіңуін тоқтататыңдарға бета - снтосте-
р и и (өсімдік тектес стерондты қосылыс) де жатады. Адамдарда
закымдалмаған ішек арқылы мүлдем сорылманды, бірақ оның тосқауылдық
қызметі бүзылғанда қанға өтеді және ксантомдардың түзілуіне әкелуі мүмкін.
Эндогенді және экзогенді холестернннің абсорбциясын тоқтатады. Сонғы
әсері бета-ситостериннің холестерин сіңуіне кажетті өт кышкылдарымен өзара
әсерлесуімен түсіндіріледі. Бета-ситостернн сонымен қатар, холестерннмен
кешеи түзеді, осының салдарынан холестернинің көптеген мөлшері
экскременттермен шығарылады. Бауырда компенсаторлы түрде холестерин
сиитезінің жоғарылауына қарамастан, қан сарысуында холестерин мен
үшілицеридтердің мөлшері, ТТЛП-дің концентрациясы да азаяды.
Негізінен гиперлипопротеннемияның П тнпінде қолданылады.
Препаратгыңтнімділігіжоғары емес. Бағасы қымбат. Препарат науқастармен
жақсы көтеріледі. Жанама әсерлері: іштің өтуі, кейде лоқсу және құсу болуы
мүмкін.
Пробукол (лорелко) химиялық қүрылысы бойынша бисфенолға
(токоферолға ұксайды) жатады. Пробуколдың гиполипидемиялық әсер ету
механизмі жеткілікті түсінікті емес. Ол кан сарысуындағы ТТЛП мөлшерін
азайтады, бауырмен ТТЛП-дің үстапуын ынталандырады (рецептордың
катысуынсыз). Үшглицерндтерден тұратын липопротеиндердің деңгейіне
мүлдем әсер етпейді. Оньің антиоксидантгық белсенділігі бары көрсетілген,
осыған орай, олардың атерогендігін төмендете отырып ТТЛП-дің тотығуын
тоқгатады.
Қанда ЖГЛП мелшерін азайту пробуколдың кемшілігі болып табылады.
447
Препаратты ішке қабылдауға тағайындайды. Толық емес (10% жуық)
және баяу сіңеді. 1|/2 ~ 1 ай. Препаратгы қабылдауды тоқгатқан соң, қанда 3-
5 аи бойы анықталады. Бұл кезде гиполипидемиялық әсері 3-6 аптаға дейін
сакталады. Көбіне өтпен ішекке бөліиеді, ол жерден экскремеиттермен
шығарылады.
Гиперлипопротеинемияның II типіиде қолданылады. Жоғарғы әсері 1-
3 айдан кейін пайда болады. Препарат иауқастармен жақсы көтеріледі.
Жанама әсерлерінен кобіие жиі лоқсу, диарея, іш аймағында ауыру сезімі
болады.
Маңызды препаратгар қатары фибратгар тобына - фиброй кышқылының
туындылары(клофибрат, гемфиброзил,безафибрат, феио-
фибрат, ципрофибрат) жатады. Олар эндотелийдегі
липопротеиилипазаның белсеиділігін, ЛП-рецепторлардың санын
жоғарылатады және бауырда ТТЛП-дің эндоцитозын ынталаидырады.
Сондай-ақ, ӨТТЛП-дің бауырда синтезделуіи және оның қанға өтуін азайтады.
Сонымен қатар, бауырда холестериннің сннтезделуін (иегізінен мевалон
кышқылының түзілу сатысыида) аз дәрежеде тежейді. Нәтижесіиде канда
ӨТТЛП-дің, аз дәрежеде ТТЛП-дің мөлшері төмендейді.
Бұл топтың аса көп зерттелген гиполипидемиялық препараты к л о ф и-
б р а т (клофибрейт, мисклерон). Ол ағзада жылдам және толығымен
гиполипндемиялықбелсенділігі бар пара-хлорфеноксиизомай кышқылына
айналады. Әсері, препаратты қабылдаған соң 2-5 күннеи кейін-ак көрінеді
және бірнеше апта немесе андан кейін айқындала түседі. Клофибратпен ұзақ
уакыт емдегенде канда антиатерогенді ЖТЛП деңгейі жоғарыланды.
Клофибрат тромбоциттердің агрегациясын төмендетеді, фибриннің
мөлшерін азайтады және қаииың фибринолитикалық белсенділігін
жоғарылатады.
Ол асқазан-ішек жолыиан жақсы сіңеді. Оның белсенді метаболнтінің
(пара-хлорфеноксиизоман кышқылыиын) жоғарғы концентрациясы қанда
4 сағ кейіи анықгалады. Концентрациясының 50%-ке азаюы шамамен 12
сағ ішінде жүреді. Конъюгат (глюкуронидтермен) түрінде зәрмен бөліиеді.
Гиперлипопротеинемияның I типінеи басқасының бәрінде қолданылады.
Негізіиеи гиперлнпопротеинемияның III типінде (үшглицерндтер мен
холестернннің жоғарылаған деңгейіи төмендетеді) тнімді.
Гиперлипопротеинемияның II типінде өт қышкылын (холестирамин және т.б.)
байланыстыратыи дәрілік заттармеи қосып қолданылады.
Жаиама әсерлерінеи лоқсу, диарея, ұйқышылдық, теріде бөртпелер,
лейкопеиия, холецистит, холестериндік өт тастарының түзілуі, аритмия,
либидоның төмендеуі, кейде тамырлық бұзылыстар болуы мүмкін.
448
Қазіргі кезде клофибрат өте сирек қолданылады, себебі фибраттар
тобының жаңа препараттарының уытгылығы аз және олар жанама әсерлерді1
снрек шақырады. Көптеген клиницнстер клофибратты тек гемфиброзилдің
әсері болмағанда немесе оны мүлдем колдануға болмайтыи жағдайда
ұсынады.
Гемфиброзил, безафибрат, фенофнбраг және цнпрофибрат (липанор)
әсері жағынан клофибратқа қарағанда біршама жоғары. Олардың әсер ету
механизмі клофибратқа ұқсас. Фармакокинетикасывда кейбір өзгешеліктер
бар. Фенофибрат (20-25 сағ) және ципрофибрат (> 48 сағ) көбінесе ұзак
уақыт әсер етеді. Барыиша көп (максималды) клиннкалык әсері баяу дамиды
(гемфиброзил үшін 4 аптадан кейін).
Жаңа препараттардың жанама әсерлерінің сипаты клофибратқаұқсас,
бірақ оған қарағанда жиілігі төмен.
Фнбраттар тобының барлық препараттары үшін қолданылуға
көрсетілуі бірдей.
Ннкотин қышқылы (ниацин) қан сарысуында ӨТТЛП, аз
дәрежеде ТТЛП-нің және АТЛП-нің мөлшерін азайтады. Үшпінцеридтердің
(1-4 күннен кейін) деңгені холестеринге (5-7 күні) қарағанда ерте төмендейді.
Ннкотнн қышқылы май тівдеріиде липолизді тежейді (фосфоднэстеразаны
белсевділендіруі нәтижесінде цАМФ мөлшері азаяды, бұл жасуша ішіндегі
липаза белсенділігін төмевдетеді). Осы кезде қанда май кышқылдарының
мөлшері және олардың бауырға түсуі төмендейді. Әрине, бұл
үшглицеридтердің және ӨТТЛП-дің биосинтезіне кедергі келтіреді. Қан
сарысуында ӨТТЛП және ТТЛП мөлшері азаяды. Никотнн қышқылыи ұзақ
қолданғавда ЖТЛП деңгейі жоғарылайды.
Ол асқазан-ішек жолынан жақсы және жылдам сіңеді. Негізінен
өзгермеген түрде жәие жартылай оның метаболиті түрінде зәрмен бөлінеді.
Гиполипидемиялық заг ретівде гиперлипидемияның II-V типтерінде
(әсіресе III және V) тнімді. Жоғарғы мөлшерде (витамин ретінде
тағайывдапуға қарағанда шамамен 100 есе жоғары) қабылдаиады.
Никотин қьшікылын қолдануды оның жанама әсерлері: теріиің қызаруы,
кыпіыну, кұсу, днарея, асказанның пептидтік ойық жарасы пайда болуы
мүмкіи, бауырдың дисфункциясы, гипергликемия, гиперурикемия және т.б.
шектейді.
Никотин фішқылының жанама эсерлерінің ащындыгын төмендету үшін,
оныц аз еритін туздарын, эфирлерін, амидтерін, цышқылга дейін гидролизге
1 Клофибратты ұзак қолданғанда жүрек-тамыр жүйесінің патологиясына байланысты
емес өлімшілдік жоғарылайды деген мәлімет бар. Сонымен катар, ас корыту жолынын
*эне бауырдың катерлі ісігінін жиілігі жоғарылайтын тенденция байқалған.
449
баяу үшырайтын, бірақ қанда оның белгілі деңгейі үзақ уақыт үсталатын
дэрілік затішф синтезделген. Олардың һиінде ең тиімдісі пиридилкарби-
нол (роникол), холексамин. Бүдан басқа никотин қышқылыныңмынандай
туындылары ксантинол никотинат жэнеинозитол никоти-
нат сияқты препараттары қолдану тапты.
Холестериннің катаболизміне жэне экскрециясына эсер ететін
заттар қатарыиа көп қаныкпаған (полиендік) май қьшікылдары (лииол,
линолеи жәие арахидон) жатады. Олар холестериниің мөлшеріи өтте жәие
экскрементте жоғарылатады, бауырда оның катаболизмінің каркындылығыи
арттырады. Медицииа практикасында линетол және арахнден (қанықпағаи
май қышқылдарыиың этилдік эфир қоспасынан тұрады) препараттары
қолданылады. Линетол зығыр майынан алыиады, ал арахиден ірі қараиың
ұйқы жәие бүйрек үсті бездеріиің липидтеріиеи. Екі препаратты да бір
компоиент сияқгы гиперлипопротеинемиянын II және V типтерінде кешеидік
ем түрінде қолдаиады. Оларды энтералды енгізеді.
Декстротироксинніцде (Д-тироксин) гиполипидемиялық эсері
бар. Ол қалқанша безініц гормоны тироксиннің синтетикалық оңга бүрушы
изомері болып табылады. Декстротироксин бауырда холестериннің
катабализмін белсендендіреді. Бауырдың микросомалдық ферменттерінің
эсерінен холестерин қарқынды түрде өт қышқылына айналады. Қан
сарысуында ТТЛП-дің мөлшері азаяды. Препарат май тіндерінде липолизді
ынталандыруы мумкін, бүл ӨТГЛП синтезінің жогарылауына әкеледі. Бүл кезде
үшглицеридтің деңгейі, сондай-ақ негізгі зат алмасу да аз өзгереді.
Препарат гиперлипопротеинемияның П жэне 111 типтерін емдеу үшін
үсынылады. Оны энтералды енгізгенде тиімді.
Декстротироксин эндогенді Ь-тироксин сияқты миокардтың
катехоламиндер эсеріне сезімталдыгын жогарылатады, сондықтан
стенокардиямен жүрекаритмиясының дамуынажәне күшеюіне экеледі. Бүл
жүректің ишемиялық ауруларында өлімнің жогарылауына әкелуі мүмкін.
Сондықтан, кейбір елдерде декстротироксинді қолдану тоқтатылган немесе
шектелген, дегенмен препараттың жүрекке теріс эсері Дблокаторлармен
білінбей қалуы мүмкін. Декстротироксинді негізінен жас адамдареа, эсіресе
қалқанша безінің гипофункциясы барларга тагайындайды.
Көптегеи жағдайларда гиперлипопротеииемияны емдегенде, әсер ету
механизмі әртүрлі препараттарды (статиндер+ холестирамин; гемфиброзил
+ холестирамин; иикотин кышқылы + колестипол; ннкотии қышқылы + өт
қышқылдарының секвестранттары) жұптастырып қолдану өте тиімді әсер
беретініи тағы да атап көрсеткеи жөи.
450
Атеросклерозға қарсы затгар кешенінде атерогеиді липопротеиндер үшін
эндотелийдің өткізгіпггігін төмендететін эндотелиотропты препараттар да
(ангиопротекторлар) қолданылады. Мұндай препараттарға пармидин
(пнринндол карбамат, ангиннн, продектин).Брадикининге
карсы әсері болғаидыкган, ісінуді төмендетеді жәнетамыр қабырғасының
өткізгіштігін азайтады. Сонымен қатар, пармндин тамыр қабырғасының
микроцирқуляциясын жаксартады, тромбоциттердің агрегациясын азайтады.
Холестерин жииалған жерлерде серпімді және бұлшық ет талшыкгарының
регеиерациясына ықпал етеді. Қан ұюын төмендетеді. Оны ішкебірнеше ай
бойы енгізеді. Препаратты науқастар жақсы көтереді. Кейде лоқсу,
аллергиялық реакциялар шақырады.
Атеросклероз дамуының жәие оның асқынуларының алдын алу үшін
антиокснданттардың да (токоферол ацетаты, аскорбнн қышқылы және т.б.)
белгілі маңызы бар. Олар атеросклероз дамуының асқыи тотығу механизміне
әсер етеді. Олардың әсер ету принципінің негізгі мәні - липидтердің
молекулалық оттегімеи бос радикалдық тотығуын тежеу.
Атеросклерозга карсы препараггардың тиімділігі және қауіпсіздігі немесе
оларды бірге қолдану жөиінде пікір айту, теқ клиникалық зерттеулерді ұзақ
уақыт бойы көптегеи науқастарға жүргізу негізінде болатынын ескергеи жөн.
23 Т а р а у
СЕМІРУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Семіру майдың артық мөлшерде жииалуымеи көрінеді. Бұл
эиергетикалық баланстың ұзақ уақыт бойы бұзылуы нәтижесінде дамиды.
Бұл кезде тағаммеи түсетін эиергия мөлшері оиың шыгыныиа карағанда
жоғары, мысалы, физикалық жүктеме жеткіліксіз болғанда. Әрине, семіруге
ыкпал ететіи маңызды факторға тағамдық рационда майдын мөлшеріиің
қалытттан жоғары болуы жәие гиподинамия жатады. Дененің артык салмағына
геиетикалық бейімдікікгі де ескерген жөи. Соиымен қатар, психикалық ждне
иейроэңдокринді факторлар, жасы маңызды рөл атқарады.
Семіру1 диабет, жүрек-тамыр аурулары, остеоартрит және басқа көптегеи
созылмалы аурулар дамуында қатер факгоры болғаидықтаи, күрделі
медицииалық проблема болып табылады. Соиымен қатар, адамдардың
Дсяе салма/ы, ктУбой ұзыңдығы, м2 формулаш бойынша есептелегін дене салмағынын
индексі ұсынылған - ДСИ (ВМІ; Ьо^у таз$ іпдех). Ол қалыпты жағдайда 20-25-ке
сәйкес болады, артықденесалмағында-25-30, алсеміздікте 30-данартықболады.
451
осындай контингенті арасындауақьпъшан ерте кайтыс болу аріуца. Сондыктан
дене салмағын төмендету - негізгі және жалғыз ғана мақсат емес; семіруді
емдеудің басты мәселесі, семірумен бірге жүретін аурулардан мүгедектікті
және елімшілдікгі азайту.
Семіруді емдеудің негізгі принципі - қабылдайтын тағамның
қуаттылығын төмендету және физикалық белсеиділікті арттыру. Бұл
шаралардың тиімсіздігінде фармакологиялық препараттарды қолдануға тура
келеді. Семіруді емдеу үшін қолданылатын загтар келесі топтарға жіктеледі:
1.	Тәбетті төмендетуші заттар (анорексигенді заттар).
2.	Липолизді және термогенезді ынталандырушы заттар
(р-адренорецепторлардың агонистері).
3.	Асқазан-ішек жолында майлардың сіңірілуін бұзатын заттар
(липазаның тежегіштері).
4.	Органолептикалың ңасиеті бойынша маиларды алмастырушы
заттар (ңуаттылыгы төмен немесе асқазан-ішек
жолында сіңбейтін).
5.	Қантты алмастырушы заттар (көмірсу емес жэне май
синтезіне ңатыспайтын).
Тәбетті төмендетуші заттар (аиорексигенді заттар* 1) келесі топтарға
жіктеледі:
I. Катехоламннергиялық жүйеге әсер (ОЖЖ
ынталандырушы)ететін заттар
Фепранон2
П. Катехоламинергиялық және серотонинергня-
лық жүнеге әсер ететін заттар
Снбутрамин
Осы препараттардың барлығы гипоталамуста орналасқан тәбетгі реттейтін
орталық механизмдерге әсер етеді (15.1 тарауды қара).
Тиімділігі жогары анорексигенді заттарга орталың және шеткі
симпатомиметикалың ңасиеттері бар фенилалкиламиндер тобының
ңосылысы фен ам и н жатады. Оның әсеретумеханизмі, негізінен, жуйке
уштарынан норадреналин мен дофаминнің босап шыгуын жэне олардың ңайта
усталуын тежеу (11.6 тарауды ңара). Бұл кезде орталық адренорецепторлар
және дофаминдік рецепторлар ынталанып (15.1 тарауды крра), аштың
орталыгының тежелуіне әкеледі. Сонымен қатар, фенамин ми қыртысына
1 Тәбетгің реттелуі жөнінде 15 тарауды кара.
1 Осы топтын анорексигеиді заттары дезопиыон және мазиндол біздін елімізде дәрілік
заттар номенклатурасынан шығарылып тасталған.
452
ынтаяандыргыш эсер көрсетіп, аштық орталыгын екіншілік тежеуімүмкін.
Бірақ анорексигенді эсер - фенаминніқ жалгыз гана әсері емес. Соган
байланысты бүл зат белсенді психостимуляторларга жатады жэне айқын
шеткі симпатомиметикалық қасиеттері бар, оны қолданганда мазасыздық,
үйқысыздық тахикардия, артериялық қысымның жогарылауы дамиды. Дэріге
физикалық тэуелділік даму қауіпі зор. Сондықтан фенамин анорексигенді зат
ретінде қолданылмайды.
Фенаминнің (фенилалкиламин туыңдысы) таңдамалы аиорексигенді
әсері бар біркатар аналогтары алынған, мысалы фепранои (амфепранон).
Ол фенамиимен фармакологиялық ұқсас, бірақ, тәбетті төмендету кабілеті
аз. Фепранониың аиорексигенді әсерінің механизмі феиаминге ұқсас,
дегенмен ол ОЖЖ аз дәрежеде ынталандырады. Сонымен қатар, оның шеткі
адреномиметнкалық әсері айқын байқалманды.
Препаратты тағайындауды тағамды кабылдауды азайтумен
жұптастырады. Фепраионды ішке, асқа дейін 30-60 мнн бұрын енгізеді.
Ұйқы бұзылуын болдырмау үшін оны күннің тек бірінші жартысында
кабылдайды. Емдеуді дәрігердің бақылауымен жүргізу кажет.
Фепраноиды қолданғанда жүрек-тамыр жүйесі (тахикардия, артериялык
кысымның жоғарылауы, аритмиялар) және ОЖЖ жағынан (мазасыздық,
ұйқының бұзылуы) жанама әсерлер дамуы мүмкін. Дәріге бейімделу және
физикалықтәуелділік дамуы анықталғаи.
Препаратты айқын артериялық гипертензняда, коронарлық
жетіспеушілікте, мидың қан айналымы бұзылыстарында, глаукомада,
тиреотоксикозда, ОЖЖ-нің жоғары қозғыштығымен және тырысумен
жүретін жүйке ауруларында колдануға болмаңды.
Серотониннің нейроналды кайта ұсталуын тандамалы тежейтіндердің
де анорексигенді қасиеттері бар. Дегенмен, осы топтың1 бұрыннан белгілі
препаратгары жанама әсерлеріне байланысты казір қолданылмайды. Мысал
үшіи аитндепрессант ретінде қолданылатын (11.2 тарауды қара) ф л у о к с е-
т и н д і келтіруге болады. Бірақ оның аиқын анорексигенді әсері бар.
Сибутрамнн (меридиа) норадреналин, серотонин жәие дофамиинің
нейроналды кайта ұсталуын тежентін анорексигенді зат. Қан сарысуында
несеп қышқылыиың концентрациясыи төмендетеді, липидтер мөлшеріне
колайлы әсер көрсетеді.
Асқазан-ішек жолынаи жылдам жәие жақсы (-77%) сіңіріледі.
Препараттың үлкен бөлігі бауырдан біріншілік өткеиде метаболизмге
’ Фенфлурамнн және дексфенфлураминнің осы тобының анорекснгенді препараттарын
ВДлдану көптеген елдерде токтатылған, себебі, олар өкпе гипертензиясын шақыр№ жэне
*Үрек клапандарын зақымдауы мүмкін.
453
ұшырайды. Түзілген метаболиттердің анорексигенді әсері бар. Сибутрамнн
жәие оиың метаболиттері қаи сарысуы белоктарымен едәуір мөлшерде
байланысады; негізінен бүйрек аркылы шығарылады.
Жанама әсерлерінеи прессорлық әсер, тахнкардня, ұйқының бұзылуы,
бастың ауыруы, ОЖЖ-нің ынталануы, іштің қатуы және т.б байқалады.
Майтіндерініңадипоцитгерінде Р3-адреиорецепторлардыңашылуыжәне
олардың липолиз бен термогенезге ынталандырғыш әсерлері семіруді емдеу
үшін колданылатын зат ретінде осы рецепторлардың агонистгерін іздестіруге
ықпал етті. Осы типті алғашқы қосылыстар алынды жәие оларды алдын-ала
клиникалық зерттеулер өткізілді. Көрсетілген заттарды қабылдау дене
салмағы жоғары наукастарда оның төмендеуіне әкелді, дегеимен мұндай
қосылыстардың семіруді емдеудегі перспективасын бағалау қазірше
қиынырақ.
Семіруді емдеудің бір жолы майлардың ішектен сіңірілуін шектеу болып
табылады. Бұл тағам майларыиың сіңірілуіне қажет липаза ферментіи тежеу
арқылы жүзеге асады. Сондай препараттың бірі орлнстат (ксеникал). Ол
асқазандағы және ішектегі липаза ферментін қайтымсыз тежеп, тағамдық
үшглицеридтердің бос май қышқылдарына және моноглнцеридтерге
гидролизденуіне кедергі жасайды. Бұл кезде майлардың (үшглицеридтердің,
холестериннің) сіңірілуі шамамен 30%-ке (препаратгы күніне 3 рет энтералды
қабылдағанда) азаяды. Майда ернтін витамнндердің сіңірілуі да біршама
бұзылады. Орлистаттың өзі аз дәрежеде сорылады. Препараттын 83% ішек
арқылыөзгермегентүрдешығарылады.Заттың 2%-кежуығы бүйрекарқылы
шығарылады. Орлнстат 3-5 күннен кейін толық элимннацияланады. Жанама
әсерлері аз байқалады және тағамдық майдың мөлшеріне тәуелді. Әдетте,
бцл дефекациянын жиілеуі, іш аймағында ауыру сезімі, диарея, лоқсу, құсу
түріиде байқалады.
Сонымеи қатар, куаттылығы төмен немесе асқазан-ішек жолыиан нашар
сіңірілетін, майлардың әртүрлі алмастырушылары қолдаиылады.
Органолептикалык қаснеті жәие консистеициясы бойыиша олар майларға
ұқсас, сондықган аспаздықга зор табыспен қолданылады.
Осындай алмастырушылардың бірі - олестра, ішектен мүлдем
сіңірілмейді. Ол май қышкылдары түрінде 6-8 бүйір тізбектен тұратын сукроза
полиэстерінің туындысы болып табылады.
Олестра майда еритін витаминдердің (сондықган оның құрамына А,
О, Е жәие К витаминдерін қосады) және холестернинің, өт кышқылдарының
сіңірілуін тежейді. Қанда ТТЛП мөлшерін төмендетеді.
Жанама әсерлері: іш аймағында спастикалық гуыру сезімінің пайда
болуы, диарея.
454
Тағамның куаттылығын төмендету үшін кантты кабылдауды шектеу
немесе дәмі кантқаұқсас, бірак құндылығы төмен және асқазан-ішек жолынан
иашар сіңірілетін, олардың көмірсу емес алмастырушыларын (сахарин,
аспартам тәрізді) қолдану ертеден-ақұсынылған. Бұл өте тиімді жол, себебі,
көмірсупар (глюкоза) ағзадағы' май синтезінің маңызды көзінің бірі.
Семіруді емдеу үшін колданылатын жаңа препараттарды іздестіру
иегізінен анорексигеиді белсенділігі бар заттармен қатар жүрзілуде. Мысалы,
май тіні жасушаларынан тәбетті тежейтін п е п тин гормонын бөліп алу
рекомбннантгы лептиннің алынуына әкелді. Оны семіруден зардап
шегетіндерге енгізу дене салмағының төмендеуіне ықпал етеді. Дегенмен,
бұл тек эндогенді лептиииің жетіспеушілігінде ғана байқалды.
Дене салмағын реттеуде тәбетті жоғарлататын Ү нейропептидінің
маңызды рөл атқаратыны анықталған. Сондықтан осы пептидтің
антагонистерін іздестіру қаркынды жүргізілуде.
Тәбетті арнайы рецёпторлармен (МС4) әсерлесетін меланокор-
т и н де тежейді. Тәжірибеде осы рецепторлардың агонисттері тәбетті
азайтатыны, ал антагоннсттері жоғарылатыны көрсетілген. Әрнне, агонисттері
анорексигенді заттар ретінде қолданылуы мүмкін.
Тәбеттіынталандыратынорексин пептидібөлініп алынған. Орексин
рецепторларын тежейтін заттар негізінде тәбетті төмендетуі тиіс.
Асқазан-ішек жолының жасушаларымен түзілетін холецистокинин зор
қызығушылықтуындатады. Ол тек асказан-ішек жолының бірқатар кызметіне
ғана әсер етпейді (15 тарауды қара), сонымен қатар, тойыну факторы ретінде
кызмет атқарады. Қазіргі уақытта практнка үшін перспективті,
холецистокинин жүйесін белсендендіретін заттар зерттелуде.
Соиымен, анорекснгенді заттарды іздестіру ауқымы біршама кеңейді.
Семіруді емдеудің жаңа принциптерін дамытудағы прогресс күмән
туғызбайтыны анық. Бұл препараттар әсер ететіи жаңа “нысаиаларды”
анықтағаи негізіи калаушы ғылымдар саласыидағы зерттеулердің зор
табысыиа байланысты. Дегеимеи, куаттылығы аз днетаиы жеткілікті
физикалық белсенділікпен жұптастыру әркашанда бірінші орында тұрады.
Фармакотерапия бұл жағдайда қосалқы сипат алады.
1 Рационнан көмірсуларға бай ак нанды алып тастаған немесе оны колдануды
біршама азайтқан жөн.
455
24 Т а р а у
ОСТЕОПОРОЗДЫ ЕМДЕУ ЖӘНЕ АЛДЫН АЛУ ҮШІН
ҚОЛДАНЫ Л АТЫН ЗАТТАР
Остеопороз1 кезінде сүйектердің салмағы және тығыздығы кемиді,
сонымеи қатар микроархитектоникасы өзгеріп, олардың омырылғыштығына
жәие сыну (омыртқа, тоқпан жілік мойиының) қауіпінің жоғарылап, көбінесе
мүгедектіктің және қарт адамдардың мезгілсіз қайтыс болуының себебі болып
табылады. Мұндай науқастар ұзақ емделуці және көп қаражат шығыныи
талап етеді. Остеопороздын орта жастағы жәие қарт адамдар арасында жні
кездесуі осы паталогияиы емдеу үшіи тиімді дәрілік заттарды қаркынды
іздестіруге жол салды.
Сүйек тіні1 2 үиемі жаңару үрдісіиеи өтіп тұратыиы белгілі. Сүйектің
резорбциясы (остеокластардың қызметі нәтижесінде) жәие жаңа сүйек тінінің
түзілуі (остеобластармеи) өмір бойы жүреді. 30 жасқа келгенде сүйектің
салмағы шегіие жетеді, одан кейіи біртіндеп төмендей бастайды; 75 жасқа
келгенде, 30-50%-ке азаяды. Остеопороз сүйектің резорбциясы мен түзілуінің
арасындағы динамнкалықтепе-тендік бұзылғанда дамнды. Бұл тепе-тендік
көптегеи эндогенді заттармен реттеледі: жыныс гормондарымен, қалқанша
маңы безі гормонымен, өсу гормонымен, кортикостероидтармен,
кальцитоиинмен, О витамині және оиың метаболнттерімен, остеокластардын
белсенділігін реттейтін арнайы протенндермен (остеопротегерин және т.б),
цитокиндермен, кальций иондарымен. Сонымен қатар, сүйектің салмағын
және құрылымын қалыпты ұстап тұру үшін механнкалықжүктемежәне
генетикалық фактор маңызды орын алады.
Остеопорозда қолайлы әсер көрсететін препаратттар келесі топтарға
жіктеледі:
1. Гормондар, олардың аналогтары жэне туындылары
1. Жыиыс гормондары (эстрогендер, андрогендер)
2. Кальцитониндер
11.	О} витаминінің белсенді метаболиттері
1 Остеопорозды біріншілік [сеннлді (кәріл ік), постменопаузалық(климактериялық)]
және екіншілік (кортикостерондтарды, гепаринді, тироксинді және біркатар басқа
препараттарды қабылдағанда, сонымен қатар кейбір эндокринді ауруларда -
тиреотоксииоз, гиперпаратиреоз, гипогонадизм) деп ажыратады. Остеопорозұзакуакыт
нммобилизацияда, салмаксыздыкгадамуымүмкін.
2 Сүйек тіні мннералды бөліктен - негізінен гидроксиапатиттен [Са10 (РО4)6 (ОН)2]
және органнкалық бөліктен - остеоидтан (син.: оссенн; құрамына коллаген, коллаген
емес белоктар, липидтер кіреді) тұрады.
456
(альфакальцидол, кальцитриол)
III.	Жануар тектес жұптастырылган препараттар
(оссеин-гидрокснапатит)
IV.	Синтетикалық қосылыстар
1.	Бисфосфонаттар (этндронат, памидронат, алеидроиат және т.б)
2.	Фторидтер (натрий фторнді, натрий монофторфосфаты)
3.	Кальций тұздары (кальций карбонаты, цитраты жәнет.б.)
4.	Анаболикалык стерондтар (ретаболил, феноболнн)
Келтірілген заттардың фармакотерапиялык тиімділігі сүйектід түзілуі мен
резорбциясының бұзылған тепе-тендігін қандай да бір дәрежеде қалпына
келтіру белсеиділігіне байланысты. Препараттардың негізгі бағыттарына карай
оларды төмендегідей жіктеуге болады.
Сүйек тінінің резорбциясын тежейтін заттар	Сүйек	тінінің	түзілуін	және мннералнзациялануын камтамасыз ететін заттар
Эстрогендер Кальцигониндер Бнсфосфонатгар	Фтор препараттары Анаболикалык стероидгар
Оссеин-гидроксиапатит Кальций тұздары1 Оз витамннінің белсенді метаболиттері1	
1 Остеопороз кезінде О3 және кальцнй препараттарының емдік әсері толык
түсініксіз. Бұл препараттардың сүйек минералнзациясына ыкпалызор.БІрақ, кейбір
авторлар олар резобцияға карсы әсер көрсетеді деп есептейді.
Остеопороз көбіиесе қарт адамдарда пайда болады және негізінен
жыныс гормондарының өндірілуінің азаюына байланысты. Остеопорозбен
50-55 жастағы және одан үлкен әйелдер зардап шегеді. Бұл менопауза
кезінде байқалатыи эстрогендер тапшылығына байланысты. Остеопороз
дамыса 1/3 -1/6 әйелдерде сыныктарға әкеледі. Осы кезде алдын-алу үшін
колданылатын негізгі зат эстрогендер, оларды 5-10 жыл бойы кабылдайды.
Эстрогендер остеокластарға тежегіш әсер көрсетіп, сүйектердің
резорбциясын азайтады. Бұл жағдайда сүт безінің және жатырдың қатерлі
ісігі даму мүмкіндігі жоғарылайтынын ескеріп, эстрогендерді гестагендермен
бірге қолданған тиімді. Гормондарды мұндай жұптастыру аталған қатерлі
ісіктердің даму қауіпіи азантады деген пікір бар.
Постменопаузалык остеопорозда сонымен катар В3 витаминінің белсенді
метаболиттерін, бисфосфонаттарды, кальцнтонинді, және сүйек тініиің
резорбциясын тежейтін немесе оның түзілуін ынталандыратын басқа да затгар
колданылады.
457
Кальцнй гомеостазын табиғи реттеушілердің бірі, калқанша безінің
арнайы жасушаларымеи өндірілетін кальцитонин гормоны болып табылады.
Оның әсері негізінеи сүйек тініне бағытталған: ол остеокластардың
белсенділігіи тежеу арқылы сүйектің резорбцнясын төмендетеді.
Кальцитоннннің әртүрлі препараттары алынған: адамның снитетикалық
кальцитонині (сибакальцин), шошқадан алынған табиғи кальцитонин
(кальцитрин), арқанбалықтан алынған синтетикалық кальцитоннн
(миакальцик), жылаибалықтан алынған (элкатоннн). Медициналық
практикада мнакальцик жиі колданылады. Оны тері астына, бұлшық
етке және мұрынға (спрей) енгізеді. Кальцитонин қандағы кальций деңгейін
төмендететіндіктен қосымша кальцийтұздарын енгізу қажет. Мнакальцикті
постменопаузалық, сенилдік, кортикостероидты остеопорозда қолданады.
Кальций алмасуына әсерінен басқа, кальцитоинннің айқын ауыру сезімін
басатын әсері бар. Сондықтан, кальцитонинді әсіресе, ауыру сезімімен жүретін
остеопорозда қолданған тиімді.
Жанама әсерлері жиі: лоқсу, тәбетгің төмендеуі, тері жабындысының
қызаруы жәие т.б. Кейбір наукастарда препаратқа резнстенттілік дамнды, ол
антндене түзілуі немесе миакальцикпеи әсерлесетін рецепторлар санының
азаюымеи түсіндіріледі. Емдеу арасында үзіліс жасау препаратқа гұрақгылық
даму мүмкіндігін азайтады. Алыну көздері әртүрлі препараттармен
алмастыруға болады.
Кальций алмасуын реттеуде маңызды орынды витаминінің белсенді
метаболиттері (кальцитриол, альфакальцндол) алады. Олар кальций және
фосфордың ішектен сорылуына, сонымен қатар бүйрек өзекшелеріндегі
реабсорбциясына ықпал етеді, кальцнй және фосфордың сүйектен
мобилизациялануыи жәие қан сарысуына түсуін ынталандырады. Соңғысы
қаныққанда сүйектің мннерализациясы жоғарылайды. Көрсетілген
препараттар паратиреоидты гормоиның деңгейін төмендетеді. Оларды
гипокальциемияда (соның ішінде гиперпаратиреозда да), остеопорозда
қолданады.
Кальцитриол ішектен жақсы сіңіріледі. Қандағы кальцнй
иондарының жоғары деңгейі шамамен ІОсағаттан кейінаныкталады. Әсерінің
ұзактығы 3-5 күн. Препарат бауырда метаболизденеді. Негізінен өт аркылы
ішекке түседі. Оны ішке және көк тамырға енгізеді.
Альфакальцидол ға да осы қасиеттер тән, дегенмен, ол
кальцитриолға қарағанда шамадан тыс гнперкальцнемия шақырады.
Остеопорозды емдеуде сннтетнкалық препараттар ішінде пирофосфор
458
кышкылыныңтуындылары-бисфосфонаттар' (этидронат, памид-
ронат, алендронат жәнет.б.) қеңқолданылады.Бұлзаттарсүйектің
гидроксиапатнтінің қрнсталлдарымен берік байланысады және химиялық,
биологиялық тұрактылығыиа каран сүйек тіндерінде көптеген айлар немесе
жылдар бойы сакталады. Сүйектің резорбциялануында бнсфосфонаттар
жергілікті босап шығады. Олар остеокластардың белсенділігі меи санын
төмендетеді және сүйек резорбцнясының қарқындылығын азайтады.
Бисфосфонаттар соиымен қатар остеобластарға да әсер етіп, олардың
остеокластарды ынталандырушы әсерін басады.	,
Сүйекгің кальцнфнкациясын мүлдем тежементін және остеомаляция
шақырмайтын бисфосфонаттар (мысалы, алендронат) зор кызығушылык
туындатып отыр. Сондыктан мұндай препараттарды тек курстық емдеуде ғана
емес, ұзақ уакыт үзіліссіз тағайындайды.
Бисфосфонаттар асқазан-ішек жолынан нашар сіңіріледі (< 10%), сол
себепті оларды аш қарынға қабылдаған жөн. Сорылғаи затгың жартысына
жуығы сүйекте қорға жиналады, қалған бөлігі өзгермеген түрде бүйрек
арқылы шығарылады. Препараттарды парентералды (көк тамырға
тамшылатып) жолмен енгізеді.
Олар жақсы көтеріледі. Памидронаттың тітіркендіргіш жаиама әсері
айкын байқалатындыктан оны тек парентералды енгізеді. Этидронат сүйектің
минерализациясын бұзып, остеомаляция шақыруы мүмкіи. Бұл жағынан II-
III ұрпак бисфосфонаттары қауіпсіз, соның ішінде алендронат. Үлкен
мөлшерде ол тітіркендіргіш әсер көрсетеді, дегенмеи ұзақ уақыт энтералды
енгізуге болады.
Бисфосфонаттарды тек остеопорозда ғана емес, сүйектің Педжет1 2
ауруында, гиперкальцнемняда, гиперпаратиреозда, қатерлі ісікгердегі сүйек
зақымдануында қолданады. Соңғы патологияда, әсіресе остеолиз қатгы ауыру
сезіміменжүргенде,колдаиылатынпрепараттардыңбірі натрий кло-
д р о и а т ы (бонефос). Ол асқазан-ішек жолыиан нашар сіңіріледі.
Биожеткіліктігі 1-2 %. Сондықтан жоғары концентрацня кұру үшін
препаратты көк тамырға енгізеді. Тіндерге тез таралады. Сүйекке айқын
ұқсастығы бар. Ағзадан бүйрек арқылы (өзгермеген заттың - 70% бірінші
тәулікте экскрецияланады) шығарылады. Көк тамырға жәие ішке еигізеді.
1 Бисфосфонаттардын үш ұрпағын ажыратады: I - этидронат, клодронат, П - алендронат,
памидронат, Ш - рнзедронат, нбандронат (бондронат). Әр ұрпак препараттарынын
негізп айырмашылыкгары сүйек кальцификациясын тежеу дәрежесінде және остеомаляция
Шакыру қабілетінде. Бұл жағымсыз әсерлері 1-ші ұрпақган Ш ұрпаққа қарай төмендейді.
2 Сүйектін Педжет ауруы (деформациялық остоз) көптеген сүйектердіи айқын
гнперостозымен, жуаңдауымен, кисаюымен және сүйек тінінін патологиялық қайта
*¥РЫлуымен жүретіндеформацияменсипатгалады.
459
Препарат науқастармен жаксы кетеріледі. Жанама әсерінен көбінесе,
диспепсиялык бұзылыстар (лоқсу, кұсу, ауыру, диарея және т.б.) байқалады.
Этидронатқа қарағанда сүйек мннерализациясын аз дәрежеде бұзады.
Дннатрнй памидронаты(аредиа)дасүйектінінеметастаза
беретін қатерлі ісіктерде (сүт безінің, тыныс жолдарыныи қатерлі ісігі,
мнелома ауруы) дамитын остеолизде және гиперкалышемияда1 қолданады.
Препарат сүйек тінінің резорбциясын тежейді және кан сарысуында кальций
ионының мөлшерін томендетеді. Бұл қатерлі ісіктің сүйекті зақымдау
қарқындылығын баяулатады, ауыру сезімін азайтады. Препаратты көк тамырға
тамшылатып енгізеді. Жанама әсерінен қызба, диспепснялык бұзылыстар,
мналгия, лимфоцитопения, анемня, гипокальцнемня, гипофосфатемия,
гипомагннемия, аллергиялық реакциялар т.б. болуы мүмкін.
Фторидтердің үзак, уакыт бойы қолданылуына қарамастан, оларды
остеопорозда қолдану жайында әлі бірыңғай пікір жок. Соған карамастан,
көптеген клиницистер белгілі оң әсерін байқап, осы препараттарды
тағайындауды жалғастыруда. Соңғы әсері остеобластардың ынталануына,
олардың пролнферацнясының күшеюіне байланысты. Фторидтерді
қолдануды шектейтін олардың емдік әсер кендігінің жегкіліксіздігі. Сонымен
қоса, олар көптеген жанама әсерлер: сүйектің (флюороз), асказан-ішек
жолының зақымдауын (лоқсу, кұсу, ауыру, қан ағу), остеомаляция, және
т.б. шакырады. Фторидтер тобындағы уыттылығы аз натрий моно-
ф о с ф а т ы.
Тернпаратид (адамның паратиреондты гормонының
амннқышқылды бөлігі; ПТГІ-34) аз мөлшерде үзілмелі колданғанда
остеобласТарды ынталандырады және сүйек трабекуласының тығыздығын
жоғарылатады, остеопорозда қолайлы әсер көрсетеді деген мәліметтер бар.
Бірақ, бұл мәліметтер қосымша зерттеулер ді талап етеді.
Анаболикалыц стероидтар сүйек тінінің салмағын арттыру арқылы
остеопороздың дамуын баяулатады. Дегенмен олардың бірқатар жағымсыз
жақтары (маскулннизация, қан сарысуында ТТЛП саны жоғарылайды,
бауырдың кызметі бұзылады) бар, сондықтан оларды қолдаиу шектелген
(әсіресе, постменопаузалық кезендегі әйелдерде).
Остеопорозда жануарлардың сүйек тінінен апынатын кешенді препарат
-оссенн-гндрокснапатнт (остеогенон) қолданылады. Ол
остеобластарды белсендендіріп, сүйек түзілуін ынталандырады, сонымен
қатар остеокластарды тежеп, сүйектің резорбциясына кедергі жасайды. Бірак,
1 Ісіктер сүйек резорбциясын сүйекке тікелей метастаза беріп немесе гуморалды
жолмен остеолитикалык факторларды өндіру арқылы күшейтуі мүмкін.
460
бұл препараттың механнзмі дәлелдеуді қажет етеді. Жанама әсерлері жоқ.
Көбінесе басқа препараттармен жұптастырады.
Ағзаға түсетін кальций дейгейінің азаюы сүйек тінінде гидроксиапатиттің
түзілуінің бұзылуына әкеліп, остеопороз дамуына ыкпал етуі мүмкін.
Бұл бұзылыстарды калъций препараттарын' (әртүрлі тұздары-
карбонаттар, цитраттар және т.б. қолданылады) енгізу аркылы жоюға болады.
Оларды негізінен алдын-алу үшін қолданған тиімді. Препараттарды энтералды
енгізеді.
Остеопорозда әсер механизмі әртүрлі препараттар жұптастьірылатынын
атап кеткен жөн. Жұптастырып емдеудің жиі қолданылатын компоненті
кальций тұздары.
Берілген патологияны емдеуге ешқандай қатысы жоқ кейбір препараттар
да кальцнй нондарының балансына әсер етуі мүмкін екендігін ескерген
маңызды. Мысалы, тназндтер тобының зәр айдағыш заттары кальцнй
нондарының экскрециясын азайтады (олардың дисталды өзекшеперде
реабсорбциясын артгыру аркылы). Тиазидтерді ұзақуақыт қабылдаса (айлар
бойы), остеопороз кезінде олар сүйек тінінің тығыздығын жоғарылатып,
сыныктың жиілігін азайтады.
Зәр айдағыш заттардың басқа өкілі фуросемңд, диурезді айқын
жоғарлатуымен катар Генле ілмегінің жоғарлаған белігінде кальций нонының
реабсорбциясын азайтады, нәтижесінде калыінй ионының шығарылуы
жоғарылайды. Этакрнн кышкылы да ұқсас әсер көрсетеді.
Сонымен, әртүрлі зәр айдағыш заттар кальций ионының алмасуына
түрліше әсер етеді.
25 Т а р а у
ПОДАГРАҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР
Подагра қанда несеп кышқылы мөлшерінің жоғарылауымен, оның
мнкрокристаллдарының буындарда, басқа тіндерде жиналуымен және де
иесеп қышқылынан тастар (ураттар) түзілуімеи көрінеді. Несеп кышкылы
пуриндік негіздер алмасуының соңғы өнімі болып табылады. Ағзадан бүйрек
арқыпы шығарылады. Бүйрек шумақтарында несеп қышқылының
фильтрацнясы (шамамен қан сарысуындағы мөлшерінің 95%) жүреді,
проксималды бүйрек өзекшелерінде - толық реабсорбциясы. Екінші кезеңі
Құрамында кальций бар жұптастырылған препаратгар шығарылады: витрум
кальциум + витамині (кальций карбонаты + холекальциферол), сонымен қатар о с -
т е о м а г және остеомаг форте. Соңғы екі препараттын құрамына кальций
ирбонаты, холекальциферол, магннй, мыс, мырыш, марганец, бор кіреді.
461
несеп кышкылының проксималды бүйрек өзекшелеріндегі секрецнясымен
және оның одан әрі қайталама белсенді реабсорбциясымен (80%) аякталады.
Подагараны емдеу үшін қолданылатын заттар қатарына несеп
қышкылының мелшерін темендететін препараттар және қабыиуға қарсы
заттар жатады. Несеп қышқылының қандағы мөлшерін екі жолмен
төмендететуге болады:
1) несеп кышқылының ағзадан шығарылуын жогарылату арқылы;
2) несеп кышқылының түзілуін тежеу арқылы.
Несеп кышкылының ағзадан шығарылуына ықпал ететін препараттарды
урикозуриялық заттар деп атанды. Оларға антуран, этамнд, пробенецид,
бензбромарон жатады. Оларды подагра ұстамасын алдын-алу үшін
қолданады.
Сульфннпнразон (антуран) пиразолон туындысы болып
табылады. Үлкен мөлшерде прокснмалды бүнрек өзекшелерінде несеп
қышқылының реабсорбцнясын тежеп, оның зәрмен шығарылуын
жогарылатады. Аз мөлшерде несеп қышқылын ағзада ұстап, оның
секрециясын төмендетеді. Сонымен қатар бензилпеннциллннің бүйрек
арқылы шығарылуын (секрециясын) азайтады.
Бұрында айтылғандай, сульфинпиразон тромбоцнттер агрегациясын
темендетеді (19; 19.1 тарауцы қара). Асказан-ішек жолынан жақсы сіңіріледі.
Әсерініңұзақгығы ІОсағатка жуық. Препаратжәнеоныңметаболиттері
бүйрек арқылы шығарылады.
Жанама әсерлеріне көбінесе асқазан-ішек жолына тітіркендіргіш әсер
тән (сондықтан препаратты тағаммен қабылдаған жөн), аллергнялық
реакциялар дамуы, зәр шығару жолдарында тастың түзілуі мүмкін, снрек
қан түзуді тежейді.
Урнкозуриялық механизмі ұқсас препараттар - пробенецнд және
э т а м н д. Сонымен қатар, екі препаратта, антуран сняқты бүйрек
өзекшелеріне секреция жолымен бөлінетін бензнлпеницнллнннің және
бірқатар заттардың шығарылуын азайтады.
Пробенецид бензой кышқылының туындысы. Ол эитералды енгізгенде
жақсы сіңіріледі. Қан сарысуында жогары концентрациясы шамамен 3
сағаттан кейін жнналады. ¥зақ әсер етеді (қан сарысуындағы
концентрациясының 50%-ке төмендеуі 8-10 сағаттан кейін жүреді).
Препараттың үлкен мөлшері қан сарысуы белоктарымен байланысады. Ол
бүйрек арқылы, негізінен секрецня жолымен шыгарылады. Пробенецнд
асқазан-ішек жолын тітіркендіруі, терілік аллергиялық реакциялар және
бүйректе тас түзілуін шақыруы мүмкін.
Этамнд те бензой қышқылы туындыларының қатарына жатады.
Құрылымы бойынша пробенецидке ұқсас. Ішектен жақсы сіңіріледі. Препарат
462
наукастармен жаксы көтеріледі. Диспепсиялықбұзылыстар, зәрдеуратгардың
тұнбаға түсуі және конкременттер түзілуі мүмкін.
Тиімді урнкозуриялық заттарға бензбромарон (нормурат, хипурик)
жатады. Ол проксималды бүйрек езекшелерінде несеп қышқылының
реабсорбциясын тежейді. Сонымен қатар, пуриндік негіздердің синтезін
тежейді және несеп кышқылының ішектен сіңірілуін азаитады. Асказан- ішек
жолынан толық сіңіріледі. Препарат науқастармен жақсы көтеріледі. Кейбір
пациенттерде диарея және теріде қышитын бөртпелер дамуы мүмкін.
Подаграгақарсызатретіндекейдеурод ан қолданылады. Бүл күрделі
үнтақтың компоненттері (пиперазин туздары және литий) несеп
қышқылымен жеңіл еритін қосылыстар түзіп, агзадан несеп қыиіқылынъщ
шыгарылуына ықпал етеді деп есептейді.
25.1 Кесте. Подаграда қОлданылатын заттар
ӘсерінІң негізгі бағыты	Қолдануға көрсетулер	
	Подагра ұстамасының алдын алу	Подаграның жедел ұстамасын қайтару
Несеп	кышқылының шығарылуына ыкпал ететін затгар	(урнкозурнялық заггар)	Сульфннпнразон Прпобенецид Этамид Бензбромарон	
Несеп	кышкылының түзілуін тежейтін заттар	Аллопуринол	
Қабынуга карсы заттар		Колхнцин Диклофенак-натрнн Бутадион Индометацин Глюкокортикоидтар
Ағзаданесепкышкылыныңтүзілуінтежейтінзатгарға алпопурн-
н о л (милурнт) жатады. Ол гипоксантнннің кұрылымдық аналогы. Ағзада
несеп қышқылының түзілуін тежейтін, бірақ белсенділігі аллопурннолдан
төмен аллоксантинге айналады. Екі қосылыстың да әсер механизмі олардың
ксантиноксндазаны тежеп, гипоксантин және ксантнннен несеп
кышкылының түзілуіне кедергі жасауымен түсіндіріледі. Аллопурннолдың
әсері кезінде зәрмен несеп кышқылының орнына жеңілірек еритін
гипоксантин және ксантнн шыгарылады.
Аллопурннол ішектен тез сіңіріледі. Қанда барынша көп (максималды)
конңентрацнясы 1-ден 2 сағатқа дейінгі диапазонда анықталады. Қан
сарысуында несеп кышқылы деңгейінің қалыпқа келуі 7-10 күннен кейін,
463
оның тіндерге жнналган шөгінділерінің ыдырауы - бірнеше айдан кейін
байкдлады.
Аллопуринол және оиың метаболиттері бүйрек арқылы болінеді.
Аллопуринолдың 20%-ке жуык сіңірілмеген бөлігі ішек арқылы
шыгарылады. Препарат науқастармен жақсы көтеріледі. ТерІлік аллергиялық
реакциялар, диспепснялык бұзылыстар, подаграның асқынуы, сирек
лейкопоэздіңтежелуі және апластикалык анемия дамуы мүмкін.
Подаграга карсы препараттардың қарастырылған топтары подаграның
созылмалы түрінде колданылады. Негізгі мақсат аурудыңұстамаларын алдын-
алу үшін несеп қышқылының алмасуын қалыпқа келтіру. Несеп қышқылы
(уратгардың) микрокристалдарының дәнекер тіндерде жиналуынан дамыган,
кабыну реакциясы болып табылатын подаіраның жедел ұстамаларында,
кабыну мен ауыру сезімін жоятын кабынуга қарсы заттарды қолдалу қажет.
Осы мақсагга глюкокортикоидтарды және қабынуга қарсы стерондты емес
заттарды (диклофенак-натрий, бутадион, индометацин және т.б.1) қолданады.
Подаграда кабынуға карсы әсері айкын байқалатын күзгі лапыздың
(Соісһісшп аійипшаіе) алколоиды — колхицин. Ол гранулоцитгердің
жәие басқа жылжымалы жасушалардың митоздык белсенділігін тежейді
(олардың микротубулярлы белоктарымен әсерлесу нәтнжесінде).
Гранулоциттердіңкабыну ошағынамиграцнясынтежецді. Несеп қышқылы
кристалдарының гранулоциттермен фагоцитозы кезінде түзІлетін, қабыиу
үрдісініңдамуынаыкпал ететін, гликопротеин, сүт кышқылы және бірқатар
ферменттердің өндірілуін азайтады. Тіндерге несеп қышқылы
микрокристалдарының жиналуын ұстайды. Осының бәрі қабынуга қарсы
әсер түрінде көрінеді. Соңғысы салыстырмалы түрде жылдам дамиды және
подаграұстамасы бірнеше сагат ішінде қайтады.
Колхицин дене температурасын төмендетеді, артериялық кысымды
жогарылатады, тыныс орталығын тежейді, жүйке-бұлшык еттік берілуці
бұзады.
Асқазан-ішек жолынан жақсы сіңіріледі. Қанда барынша көп
концентрациясы шамамен 60 мии кейін анықталады. Колхицин және оның
метаболиттері бірнеше күн ішінде негізінен ішек арқылы шығарылады, аз
дарежеде - бүйрекпен (10-20%). Колхицин негізінен подаграның жедел
ұстамаларын қайтару үпгін, кейде оларды алдын-алу үпгін қолданады.
1 Сапицилатгар бұл жагдайда қолданылмайды, себебі, олар аз мөлшерде бүйрек
езекшелершде несеп кышқылыныц секрециясын тежейді жәпе подагра күбылысын
күшейтеді. Несеп кышкмлының алмасуына әсері бойынша антуран мен пробенецидтің
ангагонисггері болып табылады.
464
Колхицинға жоғары уытгылык және емдік әсердің аздығы тән; жанама
әсерлерді жиі шакырады. Колхицин асқазан-ішек жолында едәуір мөлшерде
жиналатындыктан, көбінесе, оның зақымдануын шакырады. Бұл локсу,
кұсу, диарея, іште ауыру сезімімен көрінеді. Сонымен қатар,
лейкоцитозбеи ауысатын лейкопения шақырады. Ұзақ колданғанда
агранупоцитоз, апластикалык анемия, алопеция және басқа да жағымсыз
әсерлер дамуы мүмкін.
Подаграны емдегенде әсер механнзмдері әртүрлі препараттарды
(мысалы, аллопуринол + антуран, колхнцин + пробенецид'және т.с.с)
жұптастырған тиімді.
465
ҚАБЬШУДЫ ТЕЖЕЙТІН ЖӘНЕ ИММУНДЫҚ ҮРДІСТЕРГЕ ӘСЕР
ЕТЕТІН ЗАТТАР (26-27 тараулар)
26 Т а р а у
ҚАБЫНУҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР
Қабыну ағзаның әртүрлі экзогенді және эндогенді зақымдаушы
факторларға жан жакты реакциясы, оларға бактериялык, внрустық және
паразнтарлық ннфекциялардың қоздырғыштары, аллергендер, физнкалык
және химиялық тітіркендіргіштері жатады. Олар жергілікті және жалпы
(жайылған) реакциялар тудырады. Инфекциялык және инфекциялық емес
патологиялардың көптеген түрлерінде дамитын қабыиу реакцияларының
шамадан тыс айкын болуы және мүшелер мен тіндер кызметін бұзуы мүмкін.
Сондықтан этиотропты емдеумен (егер ол мүмкін болса) қатар қабыну үрдісін
рационалды тежеудің үлкен практнкалық маңызы бар. Қазіргі уақытта
кабынуға қарсы заттар көптеген аурулар мен патологнялық жағдайлар
фармакотерапиясының міндетті компоненті болып табылады.
Қабыну - көптеген эндогеңді заттармен реттелетін күрделі үрдіс.
Соңғысы қабыиуға қатысатын әртүрлі жасушалық элементтермен (мес
жасушалар, полиморфты ядролы лейкоцитгер, моноциттер/макрофагтар,
эндотелий жасушалары, тромбоцнттер) өндіріледі. Олар мынандай
биологиялық белсенді заттарды: простанондтарды, лейкотрнендерді, N0,
тромбоциттерді актнвтейтін факторды (ТАФ; РАҒ1), гистаминді, бірқатар
интерлейкиндерді және т.б2 секрецнялайды. Сондықтан қабынуды
фармакологиялық реттеу мүмкіндігі әр алуан. Әдетте олар кабыну үрдісін
ынталандыратын заттардың өндірілуін және босап шығуын тежеуге
багытталған.
Қабынуға қарсы заттар алу бағытында, қабыиу үрдісіне қатысатын
жасушалардың жасуша мембранасы фосфолнпндтерінен бнологиялык
'Ріаіеіеі асіпаііп^/асіог - тромбоцитгерді активтейтін фактор. Бнологиялык белсенді
липнд. Фосфолнпаза А2 әсерінен фосфолипидтерден кабынуға катысатын көптеген
жасушаларда (тромбоциттерде, нейтрофилдерде, моноциттерде, мес жасушаларда,
эозинофнлдерде, бүйректе, эндотелнйде) түзіледі. Қабыну меднаторына жатады.
Аллергиялык реакциялар дамуына катысады. Тамырларды кеңейтетін әсер шакырады,
тамырлардың өткізгіштігін арттырады, лейкоциттер хемотакснсін шакырады,
лейкоциттерді белсендендіреді, тромбоциттер агрегацнясын жоғарылатады, тегіс салалы
бүлшық етке спазмогеиді әсер көрсетеді.
3Мүндай косылыстарды кабыну медиаторлары деп атайды.
466
белсенді' затгардыңтүзілуіне әсер препараттар зор қызығушылыктуындатуда.
Бұл заттар әсерінің негізгі бағыты мынандай:
1.	Простанондтардың (простагланднндер, тромбоксан),
лейкотриеңдердің және тромбощптерді активтейтін фактордың (ТАФ)
түзілуін бақылайтын фосфолипаза А,-ны тежеу; глюкокортнкондтар
осы прннцип бойынша әсер етеді.
2.	Простаноидтардыңбносинтезін реттейтін (қабынуға қарсы стерондты
емес заттар) циклооксигеназаны тежеу.
3.	Простаноидты рецепторларды тежеу (мысалы, тромбоқсан
антагонисті сулотробан).
4.	Лейкотрнендер түзілуіне қатысатын 5-липокснгеназаны тежеу
(зилеутон).
5.	Лейкотрнендік рецепторларды тежеу (ЛТО4 үшін зафирлукаст).
6.	ТАФ әсерлесетін рецепторларды тежеу (ТАФ
аналогтары, алпразолам).
Қазіргі уақытта негізінен алғашқы екі топтың практикалық маңызы бар.
Лейкотрнендік жүйеге әсер ететін загтар (4-5; 13.4 тарауцы қара) үлкен назар
аударуда. Қалған перспективті топтардың препаратгары салыстырмалы жақын
уақытта алынған. Қазір олар эксперименталдык, ал кейбіреуі клнникалық
зерттеулерден өтуде, сондыкган олардың медициналық практикадағы маңызы
жөнінде айтуға әлі ертерек.
Қабынуға қарсы затгарды химиялық құрылысы бойынша стерондты
және стерондты емес деп жіктеу қабылданған.
Қабынуға қарсы стерондты заттарға глюкокортнкондтар жатады.
Олардың қабыиуға карсы әсер механизмі арахндон кышқылының сннтезіне
қажет фосфолипаза А2 тежелуіне байланысты. Глюкокортнкондтар
фосфолипазаға тікелей әсер етпейді, олар аталған ферментті тежейтін эндогенді
протеиндер - пипокортиндер (синонимі - аннексиндер) сннтезіне және
босап шығуына ыкпал етеді деген мәліметтер бар. Глюкокортнкондтардың
арахндон қышқылының синтезі деңгейінде әсер ететінін ескерсе, олардың
кабынуға қарсы әсерінде тек простанондтар ғана емес, оксиқьішқылдар мен
лейкотрнеңдер және де ТАФ сннтезін тежеудің де маңызы бар деп айтуға
болады. (Глюкокортнкондтардың фармакодинамнкасы жөнінде толық
маліметті 20; 20.5 тарауда қара.)
Қабынуға карсы белсенділігі бар стерондты емес қосылыстарға
цнклооксигенезаға тежегіш әсер көрсететін және сол арқылы
простаноидтар (простаіландиндер және тромбоксан) биосинтезін төмендететін
Арахидон қышқылының метаболнттерін эйкозаноидтар (грек тіл. еісоза- жиырма)
Деп атайды. Арахндон қышқылы 20 көміртегі атомынан тұратын көп канықпаған
май қышқылы болып табылады.
467
заттар жатады. Соңғы жылдары циклооксигеназаның кем дегенде, екі түрі -
1-ші және 2-ші типі бар екені көрсетілген. Циклооксигеназа-1 (ЦОГ-1; СОХ-
1 ’) калыпты жағдайда өндіріледі және ағзада простаноидтартүзілуін ретгейді.
Циклоокснгеназа-2 (ЦОГ-2) өндірілуі едәуір дәрежеде қабыну үрдісімен1 2
ынталанады. Сондықтаи, оксигеназалардың әртүрлі типіне әсер ететін
заттарды іздестіру басталды. ЦОГ-2-нің тандамалы тежегіштерін іздестіру
аса қызығушылық туындатуда, себебі, бұл қабынуға қарсы әсерді қамтамасыз
етіп, простаноидтардың физнологиялық (қабынуға байланысты емес)
биосннтезінің тежелуіне байланысты көптеген жанама әсерлер даму
мүмкіндігін төмендетеді. ЦОГ-2-нің алғашқы тандамалы тежегіштері алынды
және клнникалык зертгеуден өтті, сондыктан, қабынуға қарсы стероидты
емес затгарды келесі тәртіппен жіктеген жөн.
26.1. Кесте. Простанондтар, олардың рецепторлары және
шакыратын әсерлері
Простаноид	Рецептор		Негізгі әсер
ПГЕ?		ЕРі	Бронхтын және асқазан-ішек жолдарының бүлшык еттерінің жиырылуы
		ЕР:	Бронхтың, тамырлардын	және асказан-ішек жолдарының бұлшык еттерінің босаңсуы
		ЕРз	Бронхтың. жатырдың бүлшык еттерінін жиырылуы; асқазан бездерімен НСІ секрециясынын тежелуі және шырыштың секрециясынын жоғарылауы: липолиздін тежелуі: вегетативті жүйке жүйесінде медиатордын босап шығүының төмеидеуі
		ер4	Вазодилатация
ПГҒта	ҒР		Жатырдың жиырылуы
ПП)2	ОР		Вазодилатация (мезентералды. тәждік. бүйрек тамырларының)	және вазоконстрикция (өкпе тамырларынын):	тромбоцитгер агрегациясының тежелуі: жатыр және асқазан-ішек жолы бұлшык еттерінің релаксациясы
пгь (простациклин)	ІР		Тромбоцитгер агрегациясынын тежелуі: вазодилатация
тха2 (тромбоксан)	ТР		Тромбоциттер	агрегациясының	ынталануы; вазоконстрнкция
1 ПГЕ2 келесі әсерлері үшін рецепторлардың типі белгісІз; дене кызуынын
көтерілуі, Т-лнмфоцитгер пролиферациясынын тежелуі, макрофагтардыңактнатенуінің
тежелуі, кортикостероидтар мен эритропоэтнн босап шыгуынын ынталануы.
1 Ағылшынтіліндегіәдебиеттерде кабылданған аббревнатура(сус!ооху£епа$е').
2 Дегенмен, ЦОГ-2 қабыну жоқ кезде де (ОЖЖ-де, бүйректе, сүйектерде,
репродуктивті мүшелерде, кейбір қатерлі ісіктерде) түзіледі.
468
I. Ци к л оокснгеназ а -1-ді және -2-нітаңдамасыз
тежейтіндер (ЦОГ-І+ЦОГ-2)
Салиция (орто-оксибензой) цышқылыныц туындылары
Ацетнлсалнцил қышкылы1
Антранил цышцылыныц туындылары
Мефенам кышқылы Флуфенам қышқылы
Индолсірке цышцылыныц туындылары
Индометацнн
Фенилсірке цышцылыныц туындылары
Диклофенак-натрнй
Феніыпропион цышцылыныц туындылары
Ибупрофен
Нафтилпропион цышцылыныц туындылары
Напроксен
Оксикамдар
Пнроксикам Лорноксикам
II. Цнклооксигеназа- 2-нің (ЦОГ-2) таңдамалы
тежегішт ері
Целекокснб
Рофеокснб
Қабынуға карсы стероидты емес затгардың көбісі қабынуға қарсы,
анальгетнкалык және ыстыкты түсіретін әсер көрсетеді.
Бұрында айтылғандай, осы препараттардың қабынуға қарсы әсерін
цнклдік эндопероксидтер синтезіне қажет цнклооксигеназа ферментін
тежеумен байланыстырады. Нәтижесінде простанондтар синтезі азаяды. Бұл
кабынудың қызару, ісіну, ауыру снякты көріністерінің төмендеуіне әкеледі.
Анальгетикалык әсерінің механизмі осы топ заттарының
простагландиндер синтезін (циклоокснгеназа ферментін тежеу нәтижесінде)
тежеуімен байланыстырады. Простагланднндер гиперальгезня тудырады -
ноцицепторлардың химнялык және механикалық тітіркендіргійітерге
сезімталдығын жоғарылатады. Сондыктан, простагландиндер синтезінің
(ПГЕ2 ПГЕ^, ПГІ2) тежелуі гнперальгезия дамуын алдын алады. Бұл кезде
ауыру тітіркендіргіштеріне сезімталдыктабалдырығы жоғарылайды.
Ацетилсалииил қышқылы аз мөлшерде цнклооксигеназа-1 тандамалы тежейді
(препарат бұл мөлшерде агрегацияға қарсы әсер көрсетеді).
469
Әдетге мұндай препараттардың анальгетикалық әсері әсіресе қабынуда’
айкын көрінеді. Бұл жағдайда қабыну шеңберінде простапіандиндердің және
басқа да қабыну медиаторларының босап шығуы және әсерлесуі жүреді.
Бұрында айтылғандай, простагланднңдер гиперальгезия шақырады, осы
кезде брадикининге, гистамннге және ноцицептивті белсенділігі бар басқа
да қабыиу медиаторларына ауыру реакциясы едәуір күшейеді. Сондыктан,
простагланднндер сннтезін тежеу, әсіресе, қабынуда ерекше айқын
байқалатын ауыру сезімінің басылуына әкеледі.
Заттардың қабыиуға қарсы қасиеттерінің ауыру сезімін төмендетудегі
маңызы механнкалық факторларға да байланысты. Ісінудің, тіндердің
инфильтрациясының азаюынан рецепторлар ұштарына қысым да төмендеп,
ауыру сезімінің әлсіреуіне ықпал етеді.
Аталған топ гтрепараттарының ауыру сезімін басатын әсерінің орталық
компоненті бар екендігі фенацетин және парацетомол мысалында дәлелденген,
себебі, олардың шеткі компоненті (қабыиуға қарсы әсері) мүлдем жоқ, ал
ауыру сезімін басатын әсері жеткілікті дәрежеде айқын байқалады.
Осы жағдайда ОЖЖ-де түзілетін простагланднндер сннтезін тежеудің
маңызы бар. Бұл кезде ауыру тітіркендіргіштерінің ауырудың психнкалық
компонентіне және оны бағалауға әсер етпей, тек афферентті жолдарда өтуі
бұзылады.
Қабынуға карсы стероидты емес заттар ыстыкты түсіретін әсерімен
сипатталады. Соңғысы простагландиндер сннтезі бұзылуына байланысты,
гнпоталамуста орналасқан жылуды реттейтін орталыққа олардың пнрогенді
әсерінің азаюымен көрінеді. Әсіресе, простапіандин Е, белсенді пнроген
болып табылады.
Дене температурасы жылу берілудің артуы (терінің тамырлары кеңейеді,
тербөлінуі жоғарылайды) салдарынан да төмендейді. Ыстықты түсіретін әсері
көрсетілген заттарды қызба кезінде қолданғанда айқын байқалады.
Нормотермияда олар дене температурасын мүлдем өзгертпейді.
Келтірілген жіктелуден қабынуға қарсы стероидты емес заттардың
көбісі циклооксигеиазаның таңдамасыз тежегіштеріне жататыны белгілі
болды.
1 Кеторолак ерекше орын алады. Гетероарилсірке қышқылының туындысы болып
табылады. Шеткі цнклооксигеназа тежегіштері арасында ол аса тиімді ауыру сезімін
басатынзатжәне бұл жағынан опноидты анальгетиктермен салыстыруғаболады. Дегенмен
онын кабынуға қарсы әсері аз дәрежеде. Ыстыкты түсіретін және антиагрегациялык әсері
бар. Энтералды енгІзгенде бножеткІліктігі 80-100%. Операциядан кейін ауыру сезімін
басу үшін, катерлі ісіктерде, травмада, босануда, бүйрек шаншуында қолданылады.
Ішкежәнебұлшықетке4-6сағ сайын енгізеді. ¥зак қолданғанда асқазан-ішек жолына
(шырышты қабыктыН ойылуы) және бүйрекке теріс әсер етеді. Сол себепті бірқатар
Европа елдерінде препаратты қолдану шектелген.
470
Бұл топтың шынайы өкілдері салицил цышцылыныц туындылары
(салицилаггар). Олардың ішінде ацетнлсалнцил қышкылын
(аспнрнн) өте жиі қолданады.
Салнцилаттар ауыру сезімін басатын, қабынуға қарсы және ыстықты
түсіретін әсер көрсетеді. Сонымен қатар, олар көптеген мүшелер мен жүйелер
қызметіне әсер етеді. Атап айтқанда, тынысты ынталандырады, әсіресе, оларды
үлкен мөлшерде енгізгенде айқын байқалады. Бұл тыныс орталығының
тікелей қозуымен, тіндерде көмір қышқылы түзілуінің жоғарылауымен
түсіндіріледі. Тыныс жиілігінің және амплнтуцасының артуы респираторлық
алкалозға әкелуі мүмкін. Салнцилаттарды емдік мөлшерде тағайындағанда
қышқыл-иегіздік тепе-теңдік бұзылуы компенсацнялық алкалозбен
шектеледі, себебі, бүйрек негізгі косылыстарды (сонымен қатар К* және
N3*) тез шығарады және рН қалыпқа келеді. Бірақ, бұл кезде тіндердің
буферлік снымдылығы төменденді. Салнцилаттар жүрек-тамыр жүнесіне аз
әсер етеді. Олар тек үлкен мөлшерде ғана тікелей тамыр кеңейткіш әсер
көрсетеді.
Салицилаттар бауырға әсер етіп, өттің бөліиуін күшентуі мүмкін.
Бүйректің шығару кызметін олар жалпы бұзбанды, тек уратгар мен фосфаттар
реабсорбциясы тежеледі. Салицилаттарды үлкен мөлшерде қолданғанда несеп
кышкылының экскрециясы артады (олардың реабсорбциясы төмендеуінен).
Аз мөлшерде салнцилаттар несеп қышқылының тек секрециясын тежейді,
бұл оның қандағы концентрациясының жоғарылауына әкелуі мүмкін.
Салицнлаттар емдік мөлшерде қан жасауға әсер етпейді.
Гнпопротромбннемня (әдетте үлкен мөлшерде қолданғану нәтижесінде)
болуы мүмкін. Ацетилсалицил кышқылы тромбоциттер агрегациясына кедергі
жасаиды, осының маңызды практикалык мәні бар. Бұл тромбоксан биосинтезі
тежелуіне байланысты (19; 19.1 тарауды кара).
Салнцилаттар үлкен мөлшерде гипоталамусты ынталандырады, АКТГ
және глюкокортнкондтар бөліиуін жоғарылатады. Бірақ, салицилатгардың
қабыиуға карсы әсері осымен аныкталмайды.
Салнцилаттар зат алмасуына әсер етеді. Оларды үлкен мөлшерде
енгізгенде амннқышқылдарының, белоктардың, майлардың ыдырауы артады
және олардың синтезі азаяды. Қант днабетінде салицилаттар қаңда глюкоза
деңгейінің төмеңдеуіне ықпал етеді.
Салицилатгар ішке енгізгенде жартылай асқазанда, негізінен аш ішекте
сіңіріледі. Тез және толык абсорбцияланады. Метнлсалнцилат тері
бетінен жақсы сорылады. Салицилаттар тіндік тоскауылдардан жеңіл өтеді.
Олардың жартысынан көбі қан сарысуы белоктарымен байланысады.
Салицилатгардың химнялык айналдыруы негізінен бауырда өтеді. Түзілген
конъюгаттар және өзгермеген қосылыстар бүйрек аркылы шығарылады.
471
Салнцилаттарды қабыиуға қарсы зат ретінде жедел және созылмалы
ревматнзм ауруларын емдеуде және де невралгияда, мналгняда, буын
ауруларында анальгетикалық зат ретінде қолданады.
Салицилаттардың ыстыкгы түсіретін әсерін теріс пандалануға болмайды.
Қызба ағзаның қорғаныс реакциясы екені белгілі, сондыктан оны тежеу көп
жағдайларда он әсер орнына теріс нәтиже береді. Салицилаттарды дене
қызуын төмендету үшін, ағзаның күйіне қолайсыз әсер көрсететін, тек өте
жоғары температурада тағайындаған жөн.
Салнцилаттарды тагайындағанда жанама әсерлер днспепснялық
кұбылыстармен көрінеді. Мысалы, көбінесе жиі лоқсу және кұсу. Бұл
негізінен затгардың орталық әсеріне (жібергіш аймактың кұсу орталығының
хеморецепторларына) және жартылай асқазанның шырышты қабатының
тітіркенуіне байланысты.
Асқазанның шырышты қабатында простагландиндер синтезінің бұзылуы
салдарынан және тітіркендіргіш әсерінен салицилаттар оның зақымдануын
шақырады; ойылулар, геморрагнялар пайда болады. Ацетнлсалнцнл
қышқылын үнемі қабылдағанда бұл кұбылыстар едәуір көп жағдайда
дамнды. Сонымен қатар, бірқатар науқастарда құлақта шуыл, естудің
төмендеуі, аллергиялық реакцнялар (ангноневротикалық ісіну, теріде
бөртпелер, бронхоспазм және т.б); жекелеген жағдайларда салнцилаттарға
ндиосннкразия болады.
Салицилаттарға бейімделу және дәріге тәуелділік дамымайды.
Салицилаттармен жедел уланғанда ОЖЖ (бастың ауыруы, кұлақга
шуыл, көрудің, пснхнканың бұзылуы), асқазан-ішек жолы (лоқсу, кұсу,
диарея, асқазан тұсында ауыру сезімі), қышқыл-негіздік күй (респираторлық
алкалоз немесе метаболнттік ацндоз) жағынан бұзылыстар байқалады.
Сонымен қатар, гнпокалиемия және қанда натрнй ноны мөлшерінің
жоғарылауына әкелетін тіндердің дегидратациясы дамнды. Дене кызуы
көтеріледі.
Егер препарат асқазан-ішек жолдарынан толық сіңбесе, онда асқазанды
жуу, сорып алушы заттарды және тұзды іш жүргізгіштерді (1^15.8 тарауды
қара) тағанындау кажет. Басты мәселе - кышқыл-негіздік күйдің (алдын
ала өзгерістің снпатын накты аныктау қажет) және электролиттік, су балансы
бұзылыстарын жою. Айқын ацндоз көктамырға натрнй гидрокарбонаты
ерітіндісін бөлшектеп құюмен, дегидфатация - көк тамырға сұйықтыктар ды
тамшылатып кұюмен, гипокалиемия - калий хлорндімен қалыпка келтіріледі.
Зәр айдағыш заттарды (мысалы, фуросемидті) сілтілер ерітіңдісімен (натрий
гндрокарбонаты) қолдану салицилаттардың бүйрек арқылы қарқынды
экскрециялануына ыкпал етеді. Ауыр жағдайларда қан кұю, гемоднализ
немесе пернтонеалды диалнз көрсетілген. Сонымен қатар, гипертермияда
денені сырттан суыту қажет.
472
Созылмалы улану (салицилизм) әдетге салицидатгарды ұзақ және оларды
артык мөлшерде қолдануға байланысты. Симптоматнкасы негізінен жедел
улаиуға ұқсас, бірақ айқын емес. Сонымен қатар, теріде бөртпелер,
геморрагиялар (гипопротромбннемияға байланысты). Созылмалы улануды
емдеу үшін салнцилатгарды енгізуді тоқтату керек. Геморрагиялар дамыса
К, внтаминін тағайындаған жөн. Салнцилизмді емдеу негізінен
снмптоматнкалық және салнцнлаттардың уытты әсерлерінің нақты
керіністеріне тәуелді.
Антранил ңышңылының туындыларына (орто-аминобензой)
мефе нам қышқы лы (понстан, паркемед), флуфенам қы ш -
қ ы л ы (арлеф) және бірқатар басқа да препараттар жатады. Олардың
барлығына айқын кдбынуға қарсы, анальгетикалык және ыстыкты түсіретін
касиеттер тән. Тәжірибеде олар осы барлық әсерлері бойынша
салицнлаттардан асып түседі. Дегенмен, антраннл қышкылының
туындыларын клиннкада қабыиуға карсы, анальгетнкалық затгар ретінде
қолдану тиімділігі шамамен ацетилсалицил кышқылына сәйкес келеді.
Антранил қышкылының туындылары асқазан-ішек жолдарьшан жақсы
сіңіріледі. Жартылай сарысу белоктарымен байланысады. Ағзадан негізінен
бүйрек аркылы метаболит түрінде немесе жартылай өзгермеген күйде
шығарылады.
Оларды ревматизм ауруларында созылмалы өтетін қабыну үрдісін тежеу
үшін қолданады. Жанама әсерлері негізінен, затгардың тітіркендіргіш әсеріне
және асқазанның шырышты кабатында простагландиндер сннтезі тежелуіне
байланысты диспепсиялык кұбылыс түрінде көрінеді. Көбінесе днарея, кұсу,
кейде - іште ауыру сезімі, теріде бөртпелер болуы мүмкін.
Нифлум қышқы лы(доналгин)мефенамқышкылынақарағанда
біршама тнімдірек. Қолдаиуға көрсетулері басқа қабыиуға қарсы стерондты
емес затгар сняқты.
Индолсіркеқышқылыныңтуындысына нндометацнн (метиндол)
жатады. Бұл препараттың негізгі әсері - қабынуға қарсы және
анальгетикалық әсері айқын. Сонымен қатар, нндометацнннің ыстықты
түсіретін қаснеті бар.
Индометацинді қабыиуға қарсы аса тнімді заттың бірі (салннилаттар
мен бутадноннан артық) деп есептейді. Ол асқазан-ішек жолдарынан жақсы
сіңіріледі. Қандағы барынша көп концентрациясы қабылдаған соң 1-4 сағ
кейін паңда болады. Препаратгың сарысудағы негізгі бөлігі белоктарымен
байланысады. Ағзада индометацнн бнотрансформацняға ұшырайды,
жартылай өзгермеген күйде шығарылады. Бүйрек арқылы және де
экскрементгермен шығарылады.
473
Индометацинді қабынуға қарсы зат ретінде ревматоидты артритге және
басқа да созылмалы ревматизм ауруларьшда қолданады. Оны жедел подаграда
да қолданады. Бұл жағдайда емдік әсері қабынуға қарсы әсеріне байланысты,
себебі, индометацин несеп қышкылының эксрециясын жоғарылатпайды. Әдетге
индометацинді анальгетикалық және ыстықты түсіретін затретінде жиі жанама
әсерлеріне және жоғары уыттылығынабайланысты тағайындамайды.
Индометациннің қолайсыз әсерлері науқастардың едәуір бөлігінде (30-
50%) байқалады. Асқазан-ішек жолы (локсу, кұсу, эпигастралді аймақта
ауыру сезімі, шырышты қабаттың ойылуы, диарея) және ОЖЖ (бастың
ауыруы, бастың айналуы) жағынан асқынулар жні. Кейде депрессня,
галлюцннацня түрінде пснхнкалық бұзылыстар байқалады. Бірқатар
жағдайларда көру бұзылады. Сирек жанама әсерлер қан жасаудың тежелуіне
(лейкопения, апластикалық анемия) байланысты. Жалпы нндометацин өте
уытты препараттарға жатады. Оны психикалық ауруларда, эпилепсияда,
паркннсоннзмде, асқазан мен он екі елі ішектің ойық жарасында қолдануға
болмайды. Жүкті әйелдер мен бала емізетін аналарға тағайындауға
ұсынылмайды.
Фенішсірке қышқылыныц туындысына днклофенак натрий
(ортофен, вольтарен) жатады. Ол қабынуға қарсы аса белсенді заттардың
бірі болып табылады. Айкын анальгетнкалық қасиеті және де ыстықты
түсіретін белсенділігі бар.
Препарат асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңіріледі. Қан
сарысуындағы белоктарымен толық байланысады. Ағзадан зәрмен, өт
арқылы, негізінен метаболит түрінде шығарылады. Диклофенак натрийдің
уыттылығы төмен, емдік әсер кеңдігі едәуір. Препарат науқастармен жақсы
көтеріледі. Диспепсиялык бұзылыстар, аллергнялық реакциялар тудыруы
мүмкін.
Фенилпропион қышцылының туындыларынан меднциналық
практнкада ибупрофен(бруфен)препаратықолданылады.Олқабыиуға
қарсы айкын, анальгетнкалық және ыстықты түсіретін әсер көрсетеді.
Қабынуға қарсы белсенділігі бутадионға жақынырақ және салнцилатгардан
артық.
Ішке қабылдағанда тиімді. Қандағы барынша көп концентрациясы
ашқарынға қабылдағанда шамамен 45 мин кейін, ал тағаммен бірге немесе
одан кейін-1,5-3 сағ соң аныкталады. Ибупрофен бүйрек арқылы, негізінен
метаболнт түрінде шығарылады. Препараттың аз бөлігі өзгермеген күйде
шығарылады.
Ибупрофеңді иңдометацинді қолданатын көрсетулерде тағайындайды.
Препарат науқастармен жақсы көтеріледі. Аса тән жанама әсерлерге лоқсу,
диарея, іште ауыру сезімі жатады.
Нафтилпропион цышцылыныц туындысына напроксен
474
(напросин) жатады. Қабынуға қарсы белсенділігі днклофенак натрнйдан
төмен, бірақ, ауыру сезімін басатын әсері одан артык. Ұзақ әсер етеді.
Сондыкган тәулігіне тек 2 рет тағайындайды. Науқастармен жаксы көтеріледі.
Кейде әртүрлі диспепсиялық кұбылыстар, терілік аллергиялық реакциялар
шақыруы мүмкін.
Оксикамдар тобына пирокснкам, лорноксикам, мелокснкам және т.б.
жатады.
Пнроксикам қаснеттері және колдануылуы бойынша
циклооксигеназаның таңдамасыз тежегіштеріне ұқсас. Энтералды енгізгенде
жақсы сіңіріледі. Қандағы барынша көп концентрациясы 3*5 сағ соң пайда
болады. Қан сарысуы белоктарымен толық байланысады. Ұзак әсер етеді.
БауырДа метаболизденеді. Метаболнттері және затгың өзгермеген аз бөлігі
негізінен бүйрек арқылы шығарылады.
Пироксикамды тәулігіне 1 рет қолданады.
Окснкамдартуындыларыналорнокснкам да(ксефокам)жатады.
Ол цнклокснгеназаның таңдамасыз тежегіші. Айқын қабынуға қарсы және
ауыру сезімін басатын әсерлері бар. Ыстыкты түсіретін әсерлері тек үлкен
мөлшерде көрінеді. Тромбоциттер агрегациясын аз дәрежеде төмендетеді.
Асқазан-ішек жолдарынан тез және толық сіңіріледі. Бножеткіліктігі
100%. Қан сарысуы белоктарымен 99%-ке жуық байланысады. 11/2- 4 сағ.
Ағзада белсенді емес метаболиттерге айналып, ішек (-60-65%) және бүйрек
арқьілы (~ 30-35%) шығарылады.
Лорнокснкамды қабынуға қарсы басқа стероидты емес заттарды
қолданатын көрсетулерде тағайындайды. Дегенмен айқьін анальгетнкалык
әсерін ескеріп, бүл препарат ауыру сезімін басатын зат ретіңде тек қабыну
үрдісінде ғана емес (остеоартрит, ревматондты артрит), операцнядан кейінгі
кезеңде, қатерлі ісікте колданылады. Препаратты күніне 2-3 рет енгізеді.
Жанама әсерлері: негізінен асқазан-ішек жолы жағынан (днспепсия,
ауыру, асқазанның шырышты қабатының закымдануы, лоқсу, днарея), сирек
жағдайда бауырдың және бүйректің қызметінің тежелуі.
Қабынуга қарсы стероидты емес заттарга жататын пиразолон
туындыларынан б у т а д и о н (фенигібутазон, бутазаіидин)жэне анальги н
(метапирин) қолданылады.
Пиразолон туындыларына ауыру сезімін басатын, қабынуга қарсы және
ыстықты түсіретін қасиеттер тэн. Анальгетикалықэсер анальгинде айқын,
қабынуга қарсы - бутадионда. Соқгысы несеп қышқылынық бүйрек арқылы
шыгарылуын (оныц реабсорбциясын тежеу нәтижесінде) біршама
арттырады, сондықтан подаграда қолдану керек деп тапты. Анальгинде бүл
әсер тұрақты байқалмайды, сол себепті практикалық маңызы жоқ
Анальгин судажеңіл ериді, сондықтан парентералды қолданудақалайлы.
475
Барлыц пиразолон туындылары асцазан-ішек жолдарынан жацсы және
жеткілікті толыц сіціріледі. Қандагы барынша көп концентрациясы 1-2 саг
соц пайда болады. Аналъгин тез сіціріледі, цысца әсер етеді. Бутадион үзац
эсер береді. Оныц плазмадагы концентрациясыныц 50%-ке төмендеуі шамамен
72 саг кейін байцолады. Агзадан заттар бүйрек арцылы метаболиттер немесе
конъюгаттар түрінде шыгарылады (аз дэрежеде - өзгермеген түрде).
Анальгинді бастыц ауыруыында, тіс ауыруында, неералгияда, миалгияда
аналъгетикретінде цалданады. Салицилаттарды көтермейтін жагдайларда
шектеулі мөлшерде ревматизмдік цызбада цолданылуы мүмкін, бірац шеткі
цан жүйесініц міндетті түрде бацылануында. Қауіпті кезец - өлімге
соцтыратын агранулоцитоз даму мүмкіндігі. Сондыцтан аналъгинді цалдану
көптеген елдерде едэуір шектелген немесе мүлдем тоцтатылган.
Бутадионды цабынуга царсы эсерін ескеріп, негізінен арнайы емес
жүцпалы артритте жэне де подаграда цолданады.
Бутадионды цолданганда цолайсыз эсерлер өте жиі (шамамен 50%
жагдайда) байцалады. Ол диспепсиялыц бүзылыстар (лоцсу, цүсу, диарея,
асцазаннан цан агу), ісінулер (бүйрек өзекшелерінде натрий жэне хлор
реабсорбциясыныц тежелуі нэтижесінде), аллергиялыц реакциялар (тері
реакциялары, артрит) тудыруы мүмкін. Қан жасау (агранулоцитоз,
апластикалыц анемия) жүйесі жэне бауыр жагынан ауыр асцынулар болуы
мүмкін. Сондыцтан бірцатар елдерде оны цолданбайды.
Циклоокснгеназаның таңдамасыз тежегіштері (ЦОГ-1 + ЦОГ-2) осы
фермент түрлеріне бірдей дәрежеде әсер етпейді. ЦОГ-1-ді үлкен дәрежеде
ацетилсалицил кышқылы, нндометацин теженді, аз дәрежеде - ибупрофен,
пнроксикам және мефенам қышкылы. Циклоокснгеназаның екі түрінде
дцклофенак натрнй және напроксен шамамен бірдей тежейді. ЦОГ-1
неғұрлым көп тежелсе, жанама әсерлерде (асқазанның шырышты қабатының
ойылуы, қан ағу; бүйрек кызметіне қолансыз әсер: шумактық фильтрация
азаяды, натрнй ионының және судың экскрециясы төмендейді) соғүрлым
жиі дамнды.
Циклооксигеназаиың таңдамалы (арнайы ) тежегіштері (ЦОГ-2)
үлкен назар аудартуда. Олар негізінен қабыну ошағында түзілетін ферменттің
белсенділігін тежейді. Сондыктан мұндай препаратгар, циклоокснгеназаны
тандамасыз тежейтін қабыиуға қарсы стерондты емес затгарға тән жанама
әсерлерді (мысалы, асқазан-ішек жолы жағынан) аз дәрежеде туцырады.
Осындай препаратгардың алғаиіқыларыныңбірі, ЦОГ-1-ге қарағанда
көп дәрежеде ЦОГ-2-ні тежейтін мелокснкам (мовалнс). Оны
ревматондты артритте, артрозда және басқа ұқсас ауруларда тағайындайды.
Ішке және тік ішекке енгізеді. Жанама әсерлерінен лоқсу, кұсу, іш аймағында
ауыру сезімі, метеоризм, теріде бөртпелер, бастың ауыруы, бастың айналуы
және т.б. болуы мүмкін. Салыстырмалы сирек асқазан-ішек жолдарының
эрозиялық зақымдануы, бауыр қызметінің тежелуі дамиды.
Қабынуғақарсыпрепарат набуметон даЦОГ-2-ніңтежегішідеп
есептеледі. ЦОГ-2-ге препараттың өзі емес, оның ағзада түзілетін белсенді
метаболиті 6-метоксн-2-нафтилсірке қышқылы.
Соңғы жылдары қабыиуға қарсы әсерлері мелоксикамға қарағанда
айқын тандамалы препаратгар алынған. Мысалы, целекокснб ЦОГ* 1 *
ге қарағанда ЦОГ-2-ні жүз есе белсенді тежейді. Бұл жағдайда жоғарыда
айтылған препараттарға қарағанда, ЦОГ-2-ге тандамалы әсері жөнінде
айтудың негізі бар.
Целекокснб (целебрекс) ЦОГ-2-ның бәсекелес емес тежегіші.
Қабынуға қарсы, анальгетикалық және ыстыкты түсіретін әсерлері бар.
Тромбоциттер агрегациясына әсер етпейді, себебі ЦОГ-2 тромбоциттерде
түзілмейді. Целекоксибтің тоқ және тік ішектердің қатерлі ісіктері мен
полипозы дамуын алдын алу кдбілеті аныкталған. Соңғысы басқа да қабынуға
қарсы стерондты емес заттарда байқалған. Бірақ, бұл мұқият зерттеулерді
талап ететін, алдын ала мәліметтер ғана.
Целекоксибті ішке енгізеді. Ол жақсы сіңіріледі. Қанда барынша көп
концентрацнясы 3 сағ кейін анықталады. Препарат бауырда толық
метаболнзденеді. Метаболнттері негізінен өтпен ішекке түседі және аз
дәрежеде бүйрек арқылы шығарылады.
Ревматондты артритте, остеоартрнтте, жуан ішектің жанұялык
аденоматозды полнпозын комплесті емдеуце қолданады.
Жанама әсерлерінен аллергнялық реакцнялар, асқазан-ішек
жолдарыңың закымдануы (шырышты қабаттың ойылуы, кан ағулар, қабынуға
карсы стерондты емес таңдамасыз заттарды қолдануға қарағанда гастропатия
сирек байқалады) анықталады. Нефротоксикалық әсерінің (көбінесе, судың
үсталуымен, ісінумен көрінеді) снпаты және даму жиілігі осы топтың басқа
препараттарына (тандамасыз) ұқсас. Кейде анемия, бауыр қызметінің тежелуі
байқалады.
Препаратты сульфаниламндтер’ мен салицнлаттарға жоғары
сезімталдықта, және де аллергиялық жағдайда (бронхналды демікпе,
есекжем) қолдануға болмайды. Әрине, целекокснбтің өзіне жорары
сезімталдық болуы мүмкіндігін ескерген жөн.
Ұксаспрепарат рофекокснб (внокс).БұлдаЦОГ-2-ныңтаңдамалы
тежегіші. Ол қабынуға қарсы, анальгетикалық және ыстықгы түсіретін әсер
көрсетеді. Тнімділігі бойынша целекокснб сиякты, ЦОГ-ның таңдамасыз
тежегіштеріне (нбупрофен, диклофенак-натрий және т.б.) ұқсас. Тромбоциттер
Целекоксиб құрылысында сульфаниламңдті топтардын барлығымен түсіндіріледі.
477
агрегациясына әсер етпейді. Химиялык кұрылысы бойынша целекокснбтен
сульфаниламидтік тобының болмауымен ажыратылады. Сонымен катар, оның
метаболизмінде СР450 ферменттерінің топтары аз рөл атқарады.
Фармакокинетнкасы және жанама әсерлері целекокснбке ұқсас.
Остеоартритте, ревматондты артритге, әлсіз және орташа қаркынды
ауыруда, дисменореяда колдануға ұсынылған.
Дегенмен, екі препарат туындатқан зор кызығушылыкка қарамастан,
олар өте мұқият және ұзақ клнникалықзерттеуді талап етеді.
ЦОГ-2-ның таңдамалы тежегіштеріне сульфонанилнд туындысы н н -
м е с у л н д (нимесил) жатады. Антиокснданттық белсенділігі бар. Асқазан-
ішек жолына теріс әсері бұл препаратга өте аз дәрежеде аныкталады.
Қабынуғақарсызатретіндеревматондтыартритге алтын препа-
р а т т а р ы (кризанол және т.б.) қолданылады. Олар әсер ету прннципі
бойынша көрсетілген қабынуға қарсы стерондты емес заттардан
ажыратылады. Олардың әсері баяу (2-3 айдан кейін) дамнды және ұзақ
сакгалады. Алтын препараттарын қолдануды олардың салыстырмалы жоғары
уытгылығы және бірқатар салмакты жанама әсерлері (бүйректің, бауырдың
зақымдаиуы, қан жасаудың бұзылуы, аллергиялық реакциялар) шектейді.
Қармаушы және каптаушы заттардың да қабыиуға қарсы әсері бар
(1 тарауды қара).
27 Т а р а у
ИММУНДЫҚ ҮРДІСТЕРГЕ ӘСЕР ЕТЕТІН ЗАТТАР
27.1. АЛЛЕРГИЯҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР
Сенснблизацняланған макроорганнзм тіндерінің зақымдануын
шақыратын, антигенге патологиялық жоғарылаған иммунды реакциялар
аллергиялық (жоғары сезімталдық реакциясы) деген атқа не болды. Олар
өте жиі пайда болады.
Аллергиялық реакциялардың әр түрінің дамуында иммуногенездің екі
механизмі қатысады - антидене түзілуімен жүретін гуморалдық және жүзеге
асуына көптеген иммунокомпоненетті жасушалар қатысатын жасушалық.
Иммунды жауап фагоцитгердің, реттеуші лимфоциттердің (Т-хелпер және Т-
супрессор), эффекторлық лимфоциттердің (цитотокснкалықТ- жасушаның
және антидене өндіретін В-жасушалардың) және бірқатар басқа
жасушалардың (соның ішінде мес) әсерлесуінен түзілетіні белгілі.
Ангигеимен белсенденшрілген лимфоцигтер және де моноциггер, макрофагтар
478
иммунды жауапты реттейтін және күшейтетін бнологиялықбелсеңді пептццті
қосылыстарды өндіреді.
Қосылыстардың бүл тобы цитокиндер' деп аталады. Лимфоциттер
ендіретін цнтокнңдерді кейде лимфокиндер деп те атайды.
Цнтокиндер иммунокомпонентті жасушалардың әсерлесуін реттеуде
және иммунды реакция дамуында маңызды рөл атқарады. Олар қабыиу
үрдісінің агымына да үлкен әсер көрсетеді және де антнпролифератнвті,
мнкробқа қарсы және қатерлі ісікке қарсы әсерлері бар.
Жоғары сезімталдық реакциялары келесі түрлерге бөлінеді:
1. Дереу дамитын реакция (аитнгенмен қайталап қатынас болғанда
бірнеше минуттан немесе сағ2 кейін көрінеді).
2. Баяу реакциялар (2-3 тәуліктен кейін және кеш дамнды).
Цереу дамитын реакция түрі антнген мен антидененің әсерлесуіне
байланысты. Плазмоцнттер антнденені өндірушілер болып табылады.
Цитофилді антиденелер бірқатар жасушалардың (мес жасушалар, базофилдер
және т.б.) жогары аффинді рецепторларына жабысады. Аллергеннің
антиденемен әсерлесуі тіңдердің әртүрлі дәрежеде айқындалған (қайтымды
фуикционалды өзгерістерден лнзнске және некрозға дейін) зақымдануына
әкеледі. Көптеген дереу дамитын аллергиялық реакциялардың дамуында мес
жасушалар мен базофилдерден гистамин, “анафилаксияның баяу әсерлесетін
субстанциясы” (МРСА, немесе 8К8А3), брадикиннн, серотоннн,
простагландиндер, тромбоцитгерді активтеупгі фактор (ТАФ; РАҒ4) және т.с.с.
бнологиялық белсенді заттардың босап шығуы үлкен рел атқарады. Дереу
дамитын жоғары сезімталдық реакцияларына аллергиялык бронхоспазм,
рннит, конъюнктнвнт, есекжем, анафнлакснялық шок, дәрілік
тромбоцитопениялық пурпура, сарысу ауруы, Артюс феномені және т.б
жатады.
Баяу дамитын реакциялар түрі жасушалық иммунитетпен байланысты
және сенсиблнзацняланған Т-лимфоцнттердің қатысуына тәуелді.
1 Цнтокнндерге интерлейкиндер (1-17); ннтерферондар (а, р, ү); колония
ынталандырушы факторлар (гранулоцнтарлы-макрофагтык, гранулоцнтарлы,
макрофагтық); макрофагқа әсер етуші фактор (макрофагтардын мнграциясын тежейтін
факгор,-МІҒ);цитотоксиндер(катерліісікнекрозынын факторы;лимфотоксин) жатады.
Эритропоэтиңді де қара (18 тарауды қара).
Егер реакция сағрдан кейін көрінсе, оны кеш немесе кейінге калдырылған реакция
деп белгіпейді.
Ағыл.	геасііп^ о/апарһуіахіз. 8К8А-нын биологиялык белсенді компоненттері
лейилрнндер (ЛТСГ ЛТЭ4, ЛТЕ4) болып табылады.
Ағыл. ріаіеіеі - асііча1іп%/асіог.
479
Соңғысының беткейінде макрофагтарда орналасқан (моноциттерде және
антигенді танытатын басқа да жасушаларда) антнгенді таннтын арнайы
рецепторлар бар және солармен әсерлеседі. Тимуста Т-лимфоцнттердің
прекурзорының жетілуін, жетілген Т-лимфоциттердің пролиферациясын және
днфференцировкасын реттейтін гормондар топтары (соның ішінде тимознн)
өндірілетінін ескерген жөн. Баяу дамитын аллергияда оның медиаторы
бірқатар цнтокнндер: интерлейкин-2, лнмфотокснн, макрофагтар
миграциясын тежейтін фактор (МІҒ1) және т.б. болып табылады. Баяу
дамитын жоғары сезімталдық реакцняларына туберкулнндік сынама,
жанасқан дерматит, трансплантатты кері нтеру реакциясы, аутонммунды
зақымданудың кейбір түрлері1 2 жатады.
Аллергиялық ауруларды емдеуді аллергеннің табиғатын анықтаудан
(өсімдіктер тозаңы, медикамент, белгілі бір тағам және т.б.) бастаған жөн.
Аллергенмен жанасуды тоқтату жақсы нәтнже береді.
Егер әртүрлі себептер салдарынан аллергеннің әсерінен қорғану мүмкін
болмаса және оның табиғаты анықталмаса, арнайы гипосенсиблизацияны
қолдануға болады: анықталған аллергеннің аз мөлшерін енгізіп, оған арнайы
сезімталдыкты томеңдетеді.
Қажет жағдайда (әсіресе баяу дамнтын аллергняда) клнннкада
иммуногенезді тежейтін иммунодепрессанттар тобы препараттарының
көмегімен арнайы емес гипосенснблизацияны қолданады.
Аллергияны емдеуде “аллергия медиаторларының” босап шығуын және
әсерін төмендететін аллергияға қарсы заттар маңызды орын алады. Сонымен
қатар, кейбір жағданда симптоматнкалық емдеуге (мысалы, анафилаксиялық
шокта) кджеттілік дамиды.
Аллергияда лейкотриендік рецепторлар тежегіштерін, лейкотриендердің
түзілуін реттейтін 5-лнпоксигеназа тежегіштерін және де тромбоциттерді
актнвтейтін фактор әсерлесетін рецепторлардың тежегіштерін қолданудың
болашағы өте зор. Осы топтардың алғашқы қосылыстары сннтезделген,
тәжірнбелік және клиникалық зерттеулер сатысында. Олар қабынуға қарсы
заттар ретінде де қызығушылық туындатуда (26 тарауды кара).
Аллергнялық ауруларды емдеудің жалпы принциптері осындай.
Сонымеи қатар аллергияның әр түрінің фармакотерапиясының өзіндік
ерекшеліктері бар,
Аллергияның дереу дамнтын (жоғары сезі м тал дық)
т ү р і и д е келесі топ препараттары қолданылады.
1 Ағыл. тіяшеп ті§гаііопіпһіЫіо»-/асІог.
2 Баяу дамитын аллергиянын түрі микробты ннфекцияда (бактериялық, аллергия),
микоада, қарапайымдылар және гельминттермен шакырылган ауруларда кездеседі.
480
1.	Сенснблнзацияланған мес жасушалар мен базофилдерден
гистаминнің және басқа биологиялық белсенді заттардың босап
шығуына қедергі жасайтын затгар.
Мұндаи әсер глюкокортикоидтардың (20; 20.5 тарауды қара), кромолин-
иатрий және кетотифеннің (13; 13.4 тарауды қара), (3-адреномиметикалық
белсенділігі бар заттардың (адреналин және т.б.; 4; 4.1 тарауды қара),
эуфиллинің (13; 13.4 тарауды қара) аллергияға қарсы компоненті болып
табылады.
2.	Бос гнстаминнің оған сезімтал тіндік рецепторлармен әсерлесуіне
кедергі жасайтын заттар:
гистамннге қарсы заттар - Н(-рецепторлардың тежегіші (димедрол,
дипразин және т.б.).
3.	Аллергиялық реакциялардың анафилаксиялық шок түріндегі (ең
алдымен артериялық қысымның күрт төмендеуі және бронхоспазм
жөнінде айтылған) жалпы көріністерін жоятын заттар:
а)	адреномиметиктер (адреналин және т.б.; 4; 4.1);
б)	мнотропты тиімді бронхолитиктер (эуфиллнн және т.б.; 13; 13.4
тарауды қара).
1.	Тіндердің закымдануын азайтатын заттар.
Осы мақсатта әдетте қабынуға қарсы стероидты заттарды қолданады
(20; 20.5 тарауды қара).
Аллергияның баяу дамитын(жоғары сезімталдық)
түрінде негізінен2 топтыңпрепараттары' қолданылады: иммуногенезді
тежейтіи және тіндердің зақымдануын азайтатын заттар.
1. Иммуногенезді тежейтін заттар (көбіиесе жасушалық
иммунитетті тежейтін). Иммунодепрессанттар деген атқа ие болған
препараттарға глюкокортнкоидтар, циклоспорин, такролимус және
цитотоксикалық заттар (34 тарауды қара) жатады.
Глюкокортикоидтардың иммунодепрессивті әсері лимфоциттердің (Т-
лимфоциттер) пролиферациялык фазасын тежеуге байланысты. Антигенді
таиу да (макрофагтарға әсері иәтижесінде) тежеледі. Бірқатар
интерлейкиндердің және де ү-интерферонның өндірілуі мен әсері төмендейді.
Т-лимфоциттердің белгілі популяциясының (киллердің) цитотоксикалығы
азаяды. Макрофагтардың мнграциясын тежейтіи фактордың өндірілуі
тежеледі. Глюкокортикоидтар емдік мөлшерде арнайы антиденелердің және
аитигеи-антидене кешенінің түзілуіне айқыи әсер көрсетпейді.
1 Аллергиянын баяу дамитын түрінде сонымен қатар антилимфоцитарлы сарысу,
“Овоклониалды антидене (муромонаб СЭЗ) және антилимфоцитарлы иммунопіобулин
ЦЩдавыпяды
481
Глюкокортимоидгардың қабынуға карсы айқын әсері бар екендігін де ескерген
жөн (26 тарауды қара). Глюкокортикоидгардың иммунодепрессивті және
аллергияға қарсы әсерлерінің жұптасуы көптеген аллергиялық ауруларда
олардың жоғары тиімділігін анықтайды.
Циклоспории (сандиммун) тиімді иммунодепрессант болып
табылады, пептидті антибиотиктерге жатады. Тоііросіасііит іп/іаіит (Затз
жәие СуІіпсІгосароп Іисісііит Вооіһ саңырауқұлақтарымен өндіріледі. Т-
лимфоциттердің антигенмен индукцияланған ерте дифференцировкасын және
олардың белсенденуін тежейді. Т-хелперлерге айкын тежегіш әсер көрсетеді.
Интерлейкиндердің (ИЛ-2)жәие ү-интерферонның ендірілуінтөмендетеді.
Циклоспорин асқазан-ішек жолдарынан баяу сорылады және толык емес;
і|/2=25-40 сағ. Препараттың үлкен бөлігі бауырда метаболизденеді және
иегізіиен өтпен шығарылады, 10%-ке жуығы бүйрек аркылы.
Циклоспориннің цитотоксикалық заттардан басты айырмашылығы (34
тарауды қара) - қан жасаудың әлсіз тежелуі. Бірак оның нефротокснкалық
әсері бар және бауырдың қызметіи бұзуы мүмкін.
Мүшелер меи тіндерді алмастырып салғанда қолданылады.
Аутоимммунды ауруларда қолданылуы мүмкін. Препараггы ішке1 және кек
тамырға енгізеді.
Шақыратын әсерлері циклоспоринге ұқсас жаңа препарат т а к р о л и-
м у с (ҒК-506, програф). Вігеріотусез ізикиһаепзйпен өндіріледі. Антибиотик-
макролидтер тобына жатады. Такролимус Т-лимфоциттердің белсенденуін
тежейді жәие интерлейкин-2 өндірілуін азайтады. Циклоспориннен едәуір
белсевді (шамамен ІООрет). Мүшелердіңтрансплантациясындақолданады.
Энтералды және көк тамырға енгізеді. Нефротоксикалық, нейротоксикалық
әсерлері бар, гипертензия, диспепсиялық бұзылыстар, гипергликемия және
басқа жанама әсерлер шақырады.
Цитотоксикалық загтарға алкилдеуші заттар (ц и к л о ф о с ф а н),
антиметаболитгер(азатиоприи,метотрексат, меркаптопу-
р и н), кейбір антибиотиктер (мысалы актииомицннС) және т.б.
жатады (34 тарауды кара). Цитотоксикалық препараттардың
иммунодепрессивті әсері негізінеи, иммундық жауаптың пролиферативті
фазасының тежелуіие әкелетін иммуноциттердің бөлінуіне олардың тежегіш
әсеріне байланысты.
Иммунитеттітежеумақсатындакөбінесеазатиопринді (имуран)
қолданады. Құрылымы және сипаты бойынша меркаптопуринге ұқсас, бірақ
азатиоприннің салыстырмалы аз цитотоксикалығында иммунодепрессивті
әсері басым. Дәрі алдындағы дәрі болып табылады. Ағзада одан басқа
1 Циклоспориннің ішкеқабылдауға арналған препарагы-сандиммун неора
л шығарылады.
482
метаболнттерге айналатын 6-меркаптопурнн түзіледі. Т-лнмфоциттер
пролиферациясының ерте сатысына цитотоксикалық әсер көрсетеді. В-
лимфоциттерге аз дәрежеде әсер етеді. Пуриндер синтезін тежейді.
Асқазан-ішек жолдарынан жақсы сорылады. Азатноприн және оның
метаболитгері бүйрек арқылы шығарылады.
Азатиопрннніңуытты әсерінің негізгі көрінуі-сүйек кемігінің қызметінің
тежелуі және лейкопения дамуы. Анемия, тромбоцитопения, қан кетуцің
жоғарылауы, лоқсу, кұсу, днарея, кейде бауыр қызметінің бұзылуы және
сарғыштану болуы мүмкін. Оны аутонммунды ауруларда (ревматондты
полиартритте, жүйелі қызыл жегіде және т.б.) қолданады жәнв мүшелерді
алмастырып салғанда резервтегі препарат ретінде (34 тарауды қара).
Циклофосфанды азатиопрннді қолданатын көрсетулерде тағайынданды.
2. Тіндердің зацымдануын азайтатынзаттар. Аллергиялық үрдістің
бұл фазасы асептнкалық қабыну ошақтарының дамуымен сипатталады,
сондыктан аталған жағданда қабынуға қарсы стероидты және стероидты емес
заттар тиімді (26 тарауды қара).
Барлық келтірілген заттардың фармакологиясы, гнстамннге қарсы
препараттардан басқапары, басқа тарауларда қаралатындықтан, осы тарауда
негізгі көңіл тек гистаминнің антагоннсттеріне бөлінген.
27.1.1. ГИСТАМИНГЕ ҚАРСЫ ЗАТТАР
(Н,- ГИСТАМИНДІК РЕЦЕПТОРЛАРДЫҢ ТЕЖЕГІШТЕРІ)
Гнстамннге қарсы затгар гистаминге сезімтал тіндердің рецепторларын
тежейді. Бос гистаминнің’ босап шығуы гистамннге қарсы заттар әсерінен
өзгермейді. Олар гистаминнің сннтезіне де әсер етпейді.
Бар гнстаминдік рецепторлардың әртүрлі химиялык кұрылысты
гистаминге қарсы заттарға сезімталдығы бірден емес, бұл олардың
морфофункционалды ұйымдастыруларындағы айырмашылықтардың куәсі.
Гистамин әсерлесетін рецепторлардың келесі негізгі түрлерін: Ц және Н4-
рецепторларды1 2 ажыратады.
Гистаминмен Ц- рецепторлардың ынталануы ішектің, бронхтың,
жатырдың тегіс салалы бұлшық еттерін жнырылтады. Гистаминдік Н2-
рецепторлар асқазан бездерінің секреторлық белсенділігін, жүрек қызметін,
липнд алмасуыи реттеуге қатысады. Сонымен қатар, Н2- рецепторлар
аллергиялық және иммундық үрдістердің дамуында белгілі рөл аткарады,
себебі, олар мес жасушалардың, нейтрофилдердің және базофилдік
1 Антиген мен антидене әсерлесуіне байланысты тіндердін зақымдануында немесе
арнайы заттарды енгізгенде (белсенді гистамнннің босап шығуына ықпал ететін
гистаминнщ лнбераторларын)дамиды.
2 Н деп қысқартып белгілеу Нізіатіпе деген сөзден шықкан.
483
лейкоциттердің мембраналарында табылған. Тамырларда рецепторлардың екі
түрі орналасқан. Осыған байланысты гистаминге гипотензия дамуында Ц-
және Н2- рецепторларда (соңғысы аз дәрежеде) катысады. Гнстаминге
сезімтал рецепторлардың екі түріде ОЖЖ-де бар.
Бұл тарауца аллергиялық жағдайларда қолдаиылатын Ц- гнстаминдік
рецепторлардың тежегіштері берілген (27.1 кесте).
Н^- рецепторларды тежейтін гистаминге қарсы затгар гистамнннің
әсерлерінің келесі түрлерін: бронхтың, ішектің, жатырдың тегіс салалы
бұлшық еттерінің тонусының жоғарылауын; артериялық қысымның
төмендеуін (жартылай); капнллярдың өткізгіштігінің ісінуді дамытып
жоғарылауын; гиперемия және гистаминді ннтрадермалды енгізгенде немесе
терідегі эндогенді гистамнн босап шықканда қышыну пайда болуын жоады
немесе азайтады. Бұл заттар гистаминмен асказан бездерінің секрециясының
ынталануына әсер етпейді.
27.1. Кесте. Гистаминдік Н(-рецепторлар және олардың тежегіштері
Ні-рецепторлардын ораналасуы	Нгрецепторлардың козуына байланысты дамитын әсерлер	Антигистаминдік препараттар (Нг блокаторлар)
Бронхтын тегіс бұлшық еті Ішекгің тегіс бұлшық еті Жүрек Артериялык тамырлардың тегіс бұлшык еті Веналардың тегіс бұлшық еті Капиллярлар ОЖЖ-нің нейрондары	Тонусының жогарылауы Тонусының жоғарылауы Атрновентрикулярлы еткізгіштіктің тежелуі Тонусының төмендеуі Тонусының жоғарылауы Өткізгіштіктің жоғарылауы Әртүрлі әсерлер	Димедрол Дипразин Диазолнн Супрастин Тавегил Лоратадин
Аса кең тараған бұл топтың препаратгары химиялық құрылысы бойынша
келесі қатарлардың қосылыстарына' жатуы мүмкін:
этаноламиндер - димедрол (днфенғидрамнн гидрохлориді,
беиадрил), т а в е г и л (клемастин);
1 Бұл топ препараттарынаце ти р и з н н (зиртек)жатады. Н^-гистаминдікрецепторлардың
белсенді тежегіші болып табылады. Энтералды енгізгенде жақсы сіңіріледі. Әсерегу ұзакгығы
24 сағ. Әлсіз байқалатын М-холиноблокаторлык және тыныштандыратын әсер көрсетеді.
484
этилендиаминдер - супрастнн (хлоропирамнн);
фенотиазиндер — днпразин (прометазнн гидрохлориді,
пипольфен);
хинуклидин туындылары - фенкарол (квнфенадин);
тетрагидрокарболиндер - дназолин (мебгидролин нападсилаты,
омерил);
пиперидин1 туындылары - лоратаднн (кларитин).
Шеткі тіндердегі гистаминмен арнайы антагонизм және аллергияға карсы
белсенділіктерімен қатар Ң-гистаминдік рецепторлардыңтежегіштері басқа
да қасиеттерімен сипаттапады. Мысалы, днмедролға, днпразинге және
супрастинге ОЖЖ-не тежегіш әсері (ортапық Н(- рецепторлардың тежелуіне
байланысты) тән. Бұл тыныштандыратын және ұйықтатқыш әсермен көрінеді.
Дипразнн наркозға арналған заттардың, опноидты анальгетиктердің және
жергілікті анестетиктердің әсерлерін күшейтеді. Сонымен қатар, ол аз
дәрежеде дене температурасын төмендетеді. Өте үлкен мөлшерде көрсетілген
препараттар қимылдық және психнкалык қозу, ұйқысыздық, тремор,
рефлекторлық қозудың жоғарылауын шақырады.
Тавегил, фенкарол жәнелоратадиннің әлсізтыныштандыратынәсерібар.
Диазолнн ОЖЖ-не мүлдем әсер етпейді, сондықтан басқа
препараттардан айтарлықтай ерекшеленеді (әсіресе, дипразин, димедрол және
супрастиннен).
Көптеген препараттар әртүрлі дәрежеде айқындалатын
жансыздандырғыш қасиеттерімен снпатталады. Днмедролдың айқын
гангпиблокаторлық белсенділігі бар, соған байланысты артериялық қысымды
төмендетуі мүмкін.Дипразнн, фенотиазинқатарыныңбасқадатуындылары
сияқты а-адренорецепторларды тежейді. Дипразнн, димедрол және
супрастиннің әлсіз спазмолитнкалық қаснеттері бар; бірқатар заттарда м-
холиноблокаторлық белсенділік анықталған (27.2 кесте).
Келтірілген препараттар парентералды және энтералды енгізгенде де
жақсы сіңіріледі. Димедрол, супрастнн, дипразин, фенкаролдың әсер ету
ұзактығы 4-6сағат, тавегил-8-12сағат,лоратадин-24сағат. Диазолиннің
әсер ету ұзақгығы 2 тәулікке созылады және оданда артық.
Осы топтың препаратгарын негізінен терінің және шырышты кдбаттың
әртүрлі аллергиялық зақымдануларында: есекжемде, ангионевротикалык
ісінуце, шөп қызбасында, ринитте, конъюнктивитге, антибиотиктер немесе
басқа меднкамеиттерді қолдануға байланысты аллергиялық жағдайларда
колдаиады. Бронхиалды демікпеде және анафилакснялык шокта (соңгы
жағдайда таңдау препараты адреналин болып табылады) олардың
тиімділігі аз.
1 Н^-гистамиңдік рецепторлардын тежегіші терфенадинді колдану көгпеген елдерде
токтзгылған, себебі, ол жүректің ауыр аритмиясын шақырады.
485
27.2. Кесте. Н^- рецепторларды тежейтіи аллергияға қарсы бірқатар
заттардың салыстырмалы сипаттамасы
Аллергняга карсы затгардын касиеттері	Димед- рол	Тавегил	Суп- растин	Дипра- зии	Диазо- лии	Фенка- рол	Лората- дин
Гистаминге карсы белсенділігі	++	+++	++	++++	++	++	++
Әсерінін ұзактығы, сағ	4-6	8-12	4-6	4-6	2Ф48 сағ дейіи	6-8	24
ОЖЖ-не әсері	Тыныштаи- дыргыш, ұйыктаткыш	Әлсіз тыныш- танды- ратыи	Айкын тыныш- танды- ратыи	Айкыи тыныш- танды- ратыи		Әлсіз тыныш- танды- ратыи	Әлсіз тыныш- танды- ратыи
Вегетативті ганглийді тежеу	+						
М-холино- блокаторлык **РІ			Әлсіэ	+	+		Әлсіз	
а-адренобло- каторлык әсері							
Тітіркендір- гіш әсері	+ (т/а)	+ (т/а)	+ (т/а)	♦ (т/а)	+ (ішке)	+ (ішке)	
Анестезня- дыкәсері	+	+	+	+	+	+	
Жүректің м-холннорецепторларын теженді.
Ескерту. Плюстер саны заттардың салыстырмалы белсенділігін білддіреді. Барлық
қалған жағдайларда әсерінің болуы (+) немесе болмауы (-) онын айқындылығын
керсертпей белгіленген; т/а-тері астына енгізгенде.
ОЖЖ-н тежентін Ц-гистаминдік рецепторлардың тежегіштерін кенде
ұйықтатқыш және тыныштандыратын әсер алу мақсатында (мысалы,
димедрол), сирек - паркинсонизмде, хореяда, жүктілікке байланысты кұсуда,
вестибулярлы реакцияларда қолданады.
Препараттарды энтералды, тері астына, бұлшық етке және көк тамырға
енгізеді. Тітіркендіргіш қасиеттері бар (мысалы, днпразнн, фенкарол,
диазолин) препаратгарды ішке енгізгенде тағамнан кейін тағайындаған жөн.
Ц-гистаминдікрецепторлардыңтежегіштері әдетге науқастарменжақсы
көтеріледі. М-холиноблокаторлық белсенділігі бар кенбір препараттарды
қолданғанда ауыз қуысының шырышты қабатының құрғауы банқалады.
Дипразин, димедрол, супрастнн тыныштандыратын әсер, ұйқышылдық
шакыруы мүмкін.
486
ТЫныштандыратын әсері бар лрепараттарды жоғары зейінділікті жәие
реакцияның шапшаидығын қажет ететін мамандық нелеріне (транспорт
қызметкерлері т.с.с.) жұмыс кезінде қабылдауға ұсынбанды. Аталған
жағдайда әдетте ОЖЖ-не әсер етпейтін дназолннді тағайындаған жөн.
Тавегил, фенкарол және лоратадинді қолдануға да болады. Дегенмен, осы
препараттарға жоғары сезімталдықтың жоқтығына көз жеткізген маңызды.
Бауырдың және бүйректің ауруларында гистамннге қарсы заттарды
сактықпен қолданған жөн.
Фармацевтикалық кәсіпорыидардың кызметкерлері және медициналық
қызмет көрсетушілер дипразннмен жұмыс істегенде сақтық*шараларын
сақтау қажет, себебі терінің және шырышты қабаттың аллергнялык
закымдануы дамуы мүмкін.
27.2. ИММУНОСТИМУЛЯТОРЛЫҚ ЗАГТАР
Иммундық реакцияларды ынталандыратын (қалыпқа келтіретін)
заттарды нммундық тапшылық жағдайларды кешенді емдеуде, созылмалы
инфекцияларда, қатерлі ісіктерде қолданады. Иммуностимуляторлар ретінде
биогенді заттар (тимус препаратгары, интерферондар, ннтерлейкин-2, БЦЖ1)
және сннтетикалық қосылыстар (мысалы, левамнзол) қолданылады.
Медицнналық практнкада тимустың нммуностимуляторлық әсері бар
бірқатар препараттарын (тнмалин, тактивин және т.б.) қолданады.
Олар полнпептидтерге немесе белоктарға жатады.
Тактивин (Т-активнн) Т-лнмфоцитгердің санын және кызметіи
қалыпка келтіреді (иммундыктапшылықжағдайда), цитокиндердің өндірілуін
ынталандырады, Т-киллердің тежелген қызметін қалпына келтіреді және
жалпы айтқанда жасушалық иммунитеттің ширығуын жоғарылатады. Оны
иммундық тапшылық жағдайларда (онкологиялық науқастарды сәулемен
емдеу және химиотерапиядан кейін, созылмалы ірінді және қабыну үрдісінде
т.с.с.), лимфогранулематозда, лнмфолейкозда, ұмытшақтық склерозда
колданады.
Цитокиндер тобына жататын интерферондар вирусқа қарсы,
иммуностимуляторлық және антнпролиферативті әсер көрсетеді. а-, р-
және ү-интерферондарды ажыратады. Иммунитетке өте айқын реттегіш
эсер көрсететін у- интерферон. Интерферондардың иммунотропты әсері
макрофагтардың, Т-лимфоциттердің және табиғи киллер-жасушалардың
белсенденуімеи көрінеді. Адамның донорлық қаныиан алынған табиғи
интерферон препараттары (интерферон, интерлок), рекомбинанатты
1 БЦЖ(ВС6)-Кальметт-Геренбацилласы. Ірікара мал туберкулезінің туберкулин
өндіретін патогенді емес бацилласы болып табылады.
487
ннтерферондар (реаферон, интрон-А, бетаферон) шығарылады. Оларды
бірқатар вирустық инфекцияларды емдеуде (мысалы, тұмауды, гепатитті; 30
тарауды қара) және де кейбір қатерлі ісік ауруларында (мнеломада, В-
жасушадан дамыған лимфомада) қолданады,
Сонымен катар, иммуностимупяторлар ретінде эндогенді ннтерферондар
өндірілуін жоғарылататын интерфероногендер де (мысалы, п о л у д а н,
продигиозан) қолданылады.
Иммуностимуляторлар ретінде кейбір ннтерлейкиндерді мысалы,
рекомбннантты интер лейки н-2-ні колданады,
Б Ц Ж-ны туберкулезге карсы егу үшін (вакцинация) қолданады. Қазіргі
уақытта препаратты бірқатар қатерлі ісіктерді кешенді емдеуде қолданады.
БЦЖ макрофагтарды, Т-лимфоциттерді ынталандырады. Жедел мнелондты
лейкемияда, лимфоманың кейбір түрлерінде (Ходжкнн лнмфомасына
жатпайтын), ішектің және кеуде бездерінің обырында, куықтың беткейлі
рагінде шамалы оң әсер байқалған.
Синтетнкалық препараттардың бірі левамизол (декарис).
Гидрохлорнд түрінде қолданылады, Оның ішек кұртгарына қарсы айқын
белсенділігі (33 тарауды кара) және нммуностимуляторлық әсері бар.
Соңғысының мехаиизмі толық түсініксіз. Левамизол макрофагтарды, Т-
лимфоциттерді ынталандырады деген мәлімет бар. Ол антндене өндірілуін
өзгертпейді. Левамизолдың негізгі әсері жасушалық нммуннтетті қалыпка
келтіру болып табылады. Оны иммундық тапшылық жағдайларда, кенбір
созылмалы инфекцияларда, ревматондты артритте, бірқатар ісіктерде
қолданады.
? Левамизодды арнайы әсер көрсететін препарагтармен жұптастырьш
тағайындайды. Ішке енгізеді. Бір мәрте енгізгенде жанама әсерлері мүлдем
байқалмайды. Левамизолды қайталап енгізгенде, әсіресе мөлшері үлкен
болса, әртүрлі жанама әсерлер дамнды, соның ішінде ауыр асқынулар.
Мысалы, айқын аллергиялық реакцнялар (бөртпе, қызба, стоматит), қан
жасаудың тежелуі (нейтропения, агранулоцитоз) болуы мүмкін. Сонымен
қатар, неврологиялық бұзылыстар (қозу, ұйқысыздық, бастың ауыруыы,
бастың айналуыы) және днспепснялық құбылыстар (лоқсу, кұсу, диарея)
байқалады. Қан жасаудың тежелуіне байланысты левамнзолды бірнеше рет
еигізгенде шеткі кан көрінісін бақылап тұру қажет.
Полиоксодоннй мен нмунофанның да
иммуностимуляторлық қаснеті бар.
488
МИКРОБТАРҒЛ ҚАРСЫ, ВИРУСТАРҒА ҚАРСЫ
ЖӘНЕ ПАРАЗИТТЕРГЕ ҚАРСЫ ДӘРІЛІК ЗАТТАР
(28-33 тараулар)
МИКРОБТАРҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР1
Мнкробтарға қарсы қасиеттері бар дәрілік заттарды екі топқа бөледі.
Бірінші топқа мнкробтарға қарсы тандамалы әсері жоқ препараттар
кіреді. Олар көптеген мнкроорганизмдерге жоятын әсер көрсеуеді. Оларға
антисептиктер1 2 және дезинфекциялаушы3 заттар жатады.
Антисептнктер әдетте сыртқы жабын тіндерге (теріге,
шырышты қабатқа) қолданылады. Жеке антисептнктерді асқазан-ішек және
зәр шығару жолдарында орналасқан микроорганизмдерге әсер ету үшін
қолданады. Олар концентрациясына байланысты бактерицидтік немесе
бактерностатикалық әсер көрсетеді.
Дезннфекциялаушы заттар медицнналык кұрал-
жабдыктарды, аппараттарды, балмелерді, ыдыстарды, науқастың бөлінділерін
залалсыздандыру үшін пайдаланылады. Әсері тез дамиды. Олар әдетте
бактернцидтік концентрацияда тағайындалады және инфекция таралуының
алдын алу үшін қолданылады.
Антисептиктер мен дезинфекциялаушы заттардың арасында кенеттен
шектеу жүргізу мүмкін емес, себебі көптеген заггарды белгілі концентрацияда
антнсептик ретінде, ал жоғаргыда - дезннфекцнялаушы мақсатымен
қолданылады.
Бкінші топтың дәрілік заттарына таңдамалы әсер ететін микробтарға
қарсы препараттар кіреді, олар химиотерапиялық заттар4 деп
аталады. Бұл топтардың препаратгарына микроорганнзмдердің белгілі бір
түріне әсер ету тән. Олардың маңызды снпаттамасына үлкен емдік әсер
кеңдігі жатады. Соңғы, бактерностатикалық(бактернцндтік) концентрация
мен макроорганизм үшін улы концентрация арасындағы мөлшерді айтады.
Химнотерапиялық препараттарды инфекцияны емдеу және алдын алу үшін,
сондай-ақ инфекция жұкгырушыны емдеу үшін қолданады.
1 Бөлімге 28 және 29 тараулар кіреді.
2 Грек тілінен аті - қарсы, зеріісаз - шіріген.
3 Лат. тілінен & - жою, іт^есііо - жұғу.
4 “Химиотерапиялык заттар” термнні шартты түрде айтылады, себебі әрбір
фармакологиялық препараттың әсері “химиотерапия” болып табылады, яғни химиялык
затгардың көмегімен емдеу. Дегенмен бұл термнн соншалықты кең тараған, одан бас тарту
мүмкінемес.
489
28 Т а р а у
АНТИСЕПТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ДЕЗИНФЕКЦИЯЛАУШЫ ЗАТТАР
Антнсептиктер мен дезинфекциялаушы заттардың маңызы өте зор.
Оларды жұқпалы жараларды, микроорганнзмдермен зақымдалған тері
жабынын және шырыпгты қабаттарды емдеу үшін, суды және тамақгы өндеу
үшін, медициналық құрал жабдықтарды, кнімдер мен төсек орындарды
залалсыздандыру үшін қолданады.
Антисептнктер және дезинфекциялаушы заттар мнкроорганнзмдерге,
қарапайымдылар мен саңырауқұлақтарға қарсы әсерлерінің спектрі кең және
жасырын (латенттік) кезеңі қысқа, олардың белсенділігі биологнялық
субстраттардың қатысуымен де өте жоғары болуы керек. Препараттар
хнмиялық тұракты және олардың өндірісі мен кұны қол жетерлік болуы
тиіс.
Тіндерге жергілікті теріс әсерлерінің (мысалы тітіркендіргіш) болмауы,
оларды қолдаиылған жерден аз сіңуі, аллергиялық әсер көрсетпеуі және
уыттылығы төмен болуы антисептиктерге қонылатын маңызды талаптар
болып табылады.
Дезиифекциялаушы затгар өнделетін құралдарды (түсін өзгертпеуі,
металдар коррозиясын және т.б.) зақымдамауы тиіс. Олардың жағымсыз
иістері болмағаны дұрыс.
Аитисептнкалық белсенділігін бағалайтын кең тараған көрсеткіш
фенолдық коэфициент (фенол мен сыналып отырған антнсептнктің
микробтарғақа қарсы бірдей әседотетін концентрацияларының қатыиасы).
Әртүрлі антнсептиктер меи дезиифекциялаушы заттардың әсер
механизмі бірдеЙ емес, олар белоктың денатурациясына, плазматнкалық
мембрана өткізгіштігінің бұзылуына, микроорганизмдердің өмір сүруіне
қажетгі фермеитгердің тежелуіне байланысты болуы мүмкін.
Химиялық кұрылымы бойынша қарастырылатын препараттар келесі
топтарға жатады.
Цетергенттер
Церигель
Нитрофуран туындылары
Фурацилин
Фенол топтары жэне оның туындылары
Таза фенол Резорцин Қайыңның қарамайы (деготь)
Боягыштар
490
Бриллиант жасылы Метилен көгі Этакрнднн лактаты
Қурамында галогені бар цосылыстар
Хлоргексндин Хлорамин Б Йодтың спиртгі ерітіндісі
Металл қосылыстары
Сынап днхлориді Сынаптың сары тотыгы
Күміс ннтраты	Мыс ннтраты
Мырыш тотыгы	Мырыш сульфаты
Тотықтыргыштар
Сутегі аскын тотығының ерітіндісі Калий перманганаты
Альдегидтер жэне спирттер
Формальдегид ерітіндісі Этил спирті
Қышцылдар мен сілтілер
Бор қышқылы Аммиак ерітіндісі
Цетергенттер' немесе катиондық сабын, жуғыш және
антисептикалық қасиеттері бар. Олар көптеген бактернялар мен
саңыраукүлакгарға әсеретеді.Осыңдайпрепараттардыңбіріне цернгель
жатады. Ол катиондық детергент - цетилпиридин хлоридінің моно-төртіншілік
аммоний тұзы, сонымен қатар полнвннилбутираль және этил спиртінен
тұрады. Бұлтопкабеткейлікайқынбелсенділігібар рок кал дажатады.
Ол моно-төртіншшік аммоний тұзы болып табылады.
Детергенттер хирургтың қолын өидеу үшін, құрал-жабдықтарды,
аппараттарды стернлизацнялау1 2 үшін колданылады. Олар кәдімгі
концентрацияда тіндерді тітіркеидірмейлі.
Детергенттерді аниондық сабындармен қосып қолдануға болмайды,
себебі бұл кезде олардың микробтарға қарсы белсенділігі төмендейді.
Детергенттердің әсері органнкалық заттардың қатысуымен де төмендейді.
Нитрофуран туындылары антисептнктердің маңызды
тобының бірі. Оларга фурацнлин (ннтрофурал, ннтрофуразон)3 жатады.
Нитрофурандардың әсерінің спектрі кең. Олар грамоң және грамтеріс
бактерияларды, карапайымдыларды жоятын әсер көрсетеді.
Фурацилин негізінен жараны, теріні, шырышты қабаггарды ендеу үшін,
серозды және буын куыстарын жуу үшін қолданылады. Фурацилннді әдетте
науқастар жақсы көтереді. Кейде ол сенснбилизация, дерматнт туғызады.
1 Лат. тілінен Аеіег^ео - жуу, тазалау.
2 Металдыкзаттарды стерилизациялау үшін коррозияға карсы заггарды косуцы қажет
етеді.
3 Химнотерапиялык зат ретінде қолданылатын нитрофураи туындыларының баска
прегтаратгарын 29.3 тараудаи қара
491
Фенол т о б ы және оның туындыларына көптеген белгілі хош
ністілер қатарының антисептиктері кіреді. Оларға оксибензолдар (таза фенол)
және диокснбензолдар (резорцин және т.б.) жатады. Ф е н о л негізінен
бактернялар мен саңырауқұлақтардың вегетатнвті түріне әсер етеді. Фенол
ерітіндісін құрал-жабдыктарды, науқастың керек-жаракгарын дезинфекииялау
үшін қолданады,
Липофилдігі өте жоғары улы фенол, теріден және шырышты қабаттан
оңай сіңетіндігін ескеру керек.
Резорциннің антнсептикалық белсенділігі фенолдан төмен. Резорцин
аз концентрацняда кератопластнкалық, үлкенде - тітіркендіргіш және
кератолитнкалық әсер көрсетеді. Оны кейбір тері ауруларында (мысалы,
экземада, себорейде және т.б.) және конъюнктивитте қолданады.
Қаиың қара майының кұрамына фенол және оның туындылары, шаныр
(смола) және басқа қосылыстар кіреді. Препаратты қайың қабатын құрғақ
айдау арқылы алады. Қайың қара майыиың мнкробқа қарсы,
кератопластикалық, кератолитнкалық және тітіркендіргіш әсерлері бар. Оны
тері ауруларын және қотырды емдеу үшін қолданады.
Қайыңның қара майы жараларды емдеуге қолданылатын А. В. В н ш-
невскнйдің бальзам иісті линнментінің(Вншневский
жағылмасы), сондай-ақ қотырда және тері саңыраукұлақпен зақымдалуында
тағайындалатын Вилькинсон жағылмасының кұрамдас бөліктерінің бірі.
Бояғыштар тобына хнмиялық кұрылысы әртүрлі қосылыстар қатары
жатады. Үшфеннлметан туындысы бриллиант жасылы көбіне кеңінен
қолданылады. Кейде фенотназнн туындысы метилен көгі және акрндин
туындысы этакридин лактаты қолданылады.
Бояғыштарға грамоң кокктардың сезімталдығы ерекше.
Брнллиантжасылы белсенділігіөтежоғарыжәнесалыстырмалы
түрде тез әсер ететін антисептик болып табылады. Белоктың қатысында оның
әсері төмендейді. Негізінен терінің ірінді жараларында (пиодермияда) сыртқа
қолданылады.
'Метнлен көгінің (метилтионий хлорнді, метилен көгі)
белсенділігі брнллнант жасылынан төмен. Оны сыртқа антнсептнк ретінде,
ішке иесеп жолдарының жұқпалы ауруларында, сонымен қатар цианидтермен
уланғанда көк тамырға енгізу жолымен қолданады. Соңғы жағдайда, метилен
көгінің әсері (жоғарғы мөлшерде) гемоглобннді метгемоглобинге
айналдырумен түсіндіріледі, ол цнанидпен байланысып, улы емес
цианметгемопюбнн түзеді.
Этакридин лактаты (рнванол) сары түске боялған. Оның белсенділігі
492
айтарлыктай жоғары, бірақ әсері баяу дамиды. Оны сыртка және ннфекция
жұқтырылған куыстарды (плевра, іш пердесі), куықты, жатырды жуу үшін
қолданады.
Құрамында галогені бар ан т и с е п т и к те р йод
пен хлордан тұратын препаратгар. Бұлар бос галогендер иемесе оларды
босататын белсенділігі жоғары антнсептиктер. Хлорды босататын осындай
препаратгардыңбіріхлораминБ болыптабылады.Оныңантисептикалық
және ністі жоятын қаснеттері бар. Оны науқастың бөліндісін (мысалы, іш
сүзегінде, холерада, туберкулез және т.б.) наукастың керек-жарақтарын,
металл емес құрал-жабдықтарды залалсыздандыру үшін, сондай-ақ қолды
және жұкпалы жара бетін өндеу үшіи қолданады.
Әсері жоғары хлор құрамды антисептнктер катарына бигуаннд
туындысы хлоргексидин (хибитан) жатады. Ол бактерияға қарсы
және фунгицидтік әсер көрсетеді. Хирургтың қолын, операция аймағын,
жараны, қуықты өндеу үшін және құрал-жабдыктарды стерилизациялау үш ін
қолданылады. Хирургтың қолын өндегенде терінің құрғауы, дерматитгер
болуы мүмкін.
Құрамында хлоры бар препараттарға пантоцидте жатады, оны
суды залалсыздаңдыру үшін қолданады.
Антисептикретіндекеңіненйодтың спнртті ерітіндісіқолданылады,
ол тітіркендіргіш және алаңдатушы әсерімен сипатталады.
Сонымен қатар, элементарлы йодтан тұратын препараттарға Люголь
ерітіндісі (1 бөлігі йодтан, 2 белігі калий йодидінен және 17 бөлігі судан
тұрады) жатады, оны жұтқыншақ және көмейдің шырышты қабатының
қабыну үрдістерінде жағу үшін қолданады.
Антисептиктердің айтарлыктай бөлігі м ет алл (тү з д ары)
қосылыстары түрінде берілген. Металл тұздарының мнкробтарға
қарсы әсер механизмі аз концентрацияда микроорганнзмдердің
сульфгндрилді топтарының фермеитгерін тежеуіне байланысты болады.
Жоғарғы концентрациада металл жәие қышқыл қалдығының снпатына,
тұздардың концентрациясына, оның диссоцнацнялану дәрежесі мен
ерігіштігіне байланысты әртүрлі жергілікті әсерлер пайда болуы мүмкін:
мысалы, қармаушы, тітіркендіргіш, күйдіргіш (иекроз тудырушы).
Металл тұздарының жергілікті әсері белоктың денатурациялануына
байланысты болады. Осы кезде түзілетін альбуминаттар тығыз жәие
борпылдақ (бос) болуы мүмкін. Бірінші жағдайда тіннің бетінде қабат түзіледі,
тін тығыздалады, қабыну азаяды, бұл көрініс қармаушы әсерге тән. Дәрілік
зат өте тереңге еткенде жасушаның және жүйке ұштарының тітіркенуі болады.
493
Соңғы көрініс металл тұздарының күйдіргіш әсері болып табылады. Бұл
әсер альбумннат ерігіштігі көп болған сайын айқындалады.
Түзілген альбумннатгардың суда және биологиялық сұйықтықтарда
ерігіштігі бойынша келесі қатарға ориаластыруға болады: РЬ,... А1,2п, Си,
А& ... Н&
Қорғасын тұзының қармаушы әсері (тығыз альбумннат түзіледі), ал
сынап тұзының - күйдіргіш әсері айқын болады. Осылай бұл қатарда
қорғасыннан сынапқа дейін мнкробқа қарсы белсенділігі өседі.
Антисептик ретінде қатардың оң бөлігінде орналасқан, атап антқанда
сынап пен күміс препараттарына көп қызығушылық туындайды.
Сыиап тұздарының ішінен антнсептик ретінде келесі препараттар
қолданылады:
а) суда жақсы ернтін сынап дихлориді (сулема) - Н^СІ^;
б)судаерімейтінсынап амндохлориді(сынаптыңақтұнбасы)
-Н§ИН2С1 жәнесынаптың сары тотығы(сынаптыңсарытұнбасы)
-НеО.
Суда жақсы ернтін және диссоцнацияланатын сынап дихлорндінің
мнкробқа қарсы жоғары белсенділігі бар. Препарат қолдың терісін,
ыдыстарды, бөлмелерді және т.б. өндеу үшін қолданылады. Металдық кұрал-
жабдықгарды дезинфекциялауға жарамсыз, себебі металдардың коррозиясын
шақырады. Сынап дихлорндінің белсенділігі белоктардың қатысуымен
төмендейді, сондықтан кұрамы белокты компонентгерден тұратын наукастың
бөліндісін залалсыздандыру үшін препаратты қолданбайды. Ол айқын
тітіркендіргіш әсер көрсетеді, қолдың терісін өндеу үшін өте сирек жағданда
қолданылуы мүмкін. Сынап дихлоридінің өте улы екендігін ескеру керек.
Өның тері және шырышты қабат арқылы өту қабілеті асқынуға әкелетін
жағдайлардың бірі.
Сынаптың сары тотығын көбіне көздің ннфекциялық зақымдануда
(конъюнктивитге, кератитте) жиі қолданады. Сынап амндохлориді әдетте
пиодермия сияқгы тері ауруларында тағайындалады.
Сынап қосылыстарымен жедел улану сынап днхлоридін кездейсоқ
немесе қасақана ішке қабылдауына байланысты болады. Ол іш аймағында
ауыру сезіммен, құсумен, днареямен (ас қорыту жолдарының шырышты
қабатын күйдіруінен), сонымен қатар ОЖЖ жағынан өзгерістермен (қозу
тежелуге ауысады) және жүрек-тамыр жүйесінің бұзылыстарымен (жедел
жүрек жетіспеушілігі, коллапс) жүреді. 2-4 күннен кейін бүйректің
(“сулемалық бүйрек”) және ас қорыту жолдарының (стоматит, онық жара
колнті) некроздық өзгерістеріне байланысты симптомдардың көріністері
күшейеді. Зақымдалудың осы көріністері сынап днхлорндінің негізгі шығу
494
жолдары буйрек, сонымен қатар ток ішек және сілекей бездері аркылы
шығуына байланысты екендігін нұсқайды.
Сынап дихлорндімен жедел улануды емдеудің маңызы алдымен
препараггың сіңуінің алдын алу. Осы максатпен асқазаңды жуады, оған сынап
қосылыстарының антидоты у н н т н о л препаратын (сынапты
байланыстыратын сульфгндрилді тобы бар) енгізеді. Кейде белсендірілген
көмір, қармаушы заттардың аздаған мөлшерін, сүт, жұмыртқа белогын
енгізеді. Асқазанды өте үлкен сақгықпен жуу керек, себебі сынап дихлориді
өңеш пен асқазанның шырышты қабатын зақымдайды. Кейін іш айдағыш
зат тағайындалады, сонымен қатар уннтнолмен сифондық клнзма
жасалынады. Қанға сіңген препараггың белсенділігін тоқтату үшін унитиолды
көк тамырға енгізеді. Улануцың жеңіл және орташа түрлерінде диурезді
күшейту тиімді. Уланудың айқын түрінде, әсіресе бүйрек қызметінің
бұзылуында гемодиалнз және перитонеалдық диализ жүргізу керек болады,
бұл кезде көк тамырға у н и т и о л және тетацин- кальций1
(Са№2ЭДТА) енгізіледі.
Сынап препараттарымен созылмалы уланғанда (меркуриализм1 2 деп
аталатын) ауыз куысының шырышты қабаты (стоматит), сонымен катар ОЖЖ,
қан түзілу және т.б. жүйесі зақымдалады. Бұл көбіне сынап препараттарымен
жұмыс жасауына байланысты кәсіптік уланудың нәтижесі. Осыған
байланысты бірінші және негізгі көмек көрсету шаралары улану көзін тоқтату
болып табылады. Антидот ретінде уннтнол, сонымен қатар тетацин-кальций,
натрий тиосупьфаты қолданылады. Сонымен қатар, ағзадан улы заттың
шығуын жылдамдату үшін снмптоматикалық ем жүргізіледі.
Күміс препараттарынан күміс нитратын (ляпис; А§МО3),
протаргол (күміс протеннаты) және колларгол (коллондты күміс)
қолданылады. Бұл заттардың мнкробтарға қарсы, қармаушы және қабынуға
қарсы әсерлері бар. Оларды офтальмологияда (конъюнктивитте, бленореяда),
жараларды ылғалдандыру үшін, зәр шығару өзегі мен куыкты жуу үшін
қолданылады. Бұдан басқа, күміс нитратын жоғарғы концентрацияда және
таяқшалар түрінде эрозняда, ойық жараларда, артық грануляцияларда,
сонымен қатар трахомада күйдіргіш зат ретінде сыртка қолдаяады.
Офтальмологияда аитисептик және қармаушы зат ретінде м ы с
сульфаты (мыс тотияйыны; Си8О4 • ЗН^О), мырыш сульфаты
(7п8О4)3 қолданылады. Ірахома кезінде кұрамында мыс супьфаты, калий
нитраты, ашудас және камфорасы бар арнайы көзге арналған кдрындаштар
1 Сыиаппен кешенді косылыс түэеді.
2 Грек тілінен тегсигіиз - сынап
3 1; 1.2 тараудан бейорганикалык кармаушы заггарды кара (алюминий, висмут
препяраттарын).
495
қолданылады. Ерігіш тұздары (мыс сульфаты және мырыш сульфаты) зәр
шығару өзегі мен куыққа бүрку (спрннцеванне) үшін қолданылады.
Тотықтыргыштар тобына сутегініңасқынтотығы(Н2О2)
мен калий перманганаты (марганец қышқылды калнй; КМпО4) жатады.
Олардың антнсептнкалық және иісті жоятын әсерлері бар. Екі препараттың
әсер ету прннципінің маңызы оттегін босатып шығаруында.
Сутегінің асқын тотығын тінге жанастырғанда оған
каталазаның әсерінен ыдырап, молекулалық оттегі бөлініп шығады.
Н2О2-> 2Н+О2
Бірақ молекулалық оттегінің тотықтырғыш және мнкробтарға қарсы
белсенділігі аз. Бүл жағдайда, көпіршіктен оттегінің бөлінуі және көбіктің
түзілуіне байланысты жараны, ойық жараны, куыстарды механикалық жолмен
тазалаудың маңызы зор. Препарат қысқа уақыт әсер етеді. Сонымен қатар,
сутегінің асқын тотығы қанның тоқтауына ықпал жасайды.
Калнй перманганаты органикалық заттардың қатысуымен
атомарлық оттегін бөледі.
2КМпО4 + Н2О ->	2 КОН + 2МпО2 + 30
Атомарлық отгегінің антнсептикалық белсенділігі молекулярлыққа
қарағанда көп дәрежеде айқын. Ол мнкробтарға қарсы және ніс жоятын
әсерлерді, ал түзілген марганец тотығы (МпО2) - қармаушы әсерді
қамтамасыз етеді. Калнй перманганаты жоғарғы концентрацняда
тітіркендіргіш және күйдіргіш әсер етеді.
Препаратты ерітінді түрінде жараны шаю, бүрку, суландыру, күйік бетін
өндеу, морфннмен, фосформен және т.б. улануларда асқазанды жуу үшін
қолданады.
- Антисептиктергеальдегидтер жзне спирттертобының
да кейбір косылыстары жатады. Альдегидтер өкілдерінің біріне формальдегид
ерітіндісі (формалин; 36,5-37,5% формальдегидтен - НСНО түрады) жатады.
Оның микробтарға қарсы және иіс жоятын күшті қаснеттері бар. Оны
дезинфекциялаушы зат ретінде, сонымен қатар терлегіштікте теріні өңдеу
үшін қолданады. Формальдегид ерітіндісінің әсерінен эпидермнс тығыздалады
(белоктардың денатурациясына байланысты), соның нәтнжесінде тердің
бөлінуі азаяды. Препарат айқын тітіркендіргіш әсер көрсетеді.
Бүл топқа гексаметилентетрамнн де (уротропнн)
жатқызылуы мүмкін. Кейде оны антисептик ретінде зәр шығару жолдарының
инфекциясында қолданады. Гексаметилентерамнннің бактериостатикалық
әсер механизмі оның қышқыл ортада ыдырап (несеп реакциясын қышқыл
жағына қарай жылжыту кджеттілігінде аммоннй хлоридін қолдануға болады),
формальдегидті түзуіне байланысты. Гексаметилентерамнн ішке және көк
496
тамырға енгізіледі. Жанама әсерлерінен тағайындауды тоқтатудың негізгі
себебі болып келетін бүйрекке тітіркендіргіш әсер көрсететін мүмкіндіктерін
ескеру қажет, бұл беруці токгатудің негізгісі болып табылады.
Этнл спнртінің микробтарғақарсыайқынәсерібар.Олқұрал-
жабдықтарды дезннфекцнялау үшін, хнрургтың қолын және операцня
жасайтын аймақты өндеуде қолданылады. Этил спиртінің концентрациясы
жоғарылаған сайын, оның микробтарға қарсы белсенділігі артады. Бірақ
қолды залалсыздандыру үшін 95%' қарағанда, 70% этил спиртін қолданған
жөн, себебі эпидермистің терең қабаттарына өтеді.	,
Антисептнк ретінде қышқылдар мен с і л т і л е р қатары да
қолданылуы мүмкін. Сонымен, шырышты қабатты жуу және ауыз қуысын
шаю үшін кендебор қышқылының(Н3ВО3)ерітіндісінтағайынданды. Оны
тері бетіне жағылма және себілгі түрінде қолдануға болады. Бірақ бор
қышқылының мнкробтарға қарсы белсенділігі төмен.
Антисептиктергесілтілертобынанаммиак ерітіндісі(мүсәтір
спирті; ЫН4ОН; 9,5 -10,5% аммиактан түрады) жатады. Оның 0,5% ерітіндісін
хнрургтың қолын өндеу үшін қолданады. Сонымен қатар оны тыныс алу
орталығын1 2 рефлекторлы (жоғарғы тыныс жолдарының рецепторларынан)
ынталандыру үшін ннгаляция түрінде қолданады.
29 Т а р а у
БАКТЕРИЯҒА ҚАРСЫ ХИМИОТЕРАПИЯЛЫҚ ЗАТТАР3
Бактерияға қарсы хнмиотерапиялық заттар екі негізгі қаснеттерімен
сипатталады:
1) қоздырғыштардың белгілі бір түріне таңдамалы әсер етуі, демек
микробтарға қарсы белгілі спектрі бар.
2) адамға және жануарларға уыттығының төмендігі.
Оларды көбіне жүйелік инфекцияларда, препараттардың резорбтивті
эсері (энтералды және парентералды жолмен енгізілетін) кджет болғанда
қолданады. Сонымен қатар, химнотерапиялық заттарды жергілікті де
тағайындайды; берілген жағдайда олар аз сіңуі тніс. Соңғысының
1 Этил спиртінің резорбтивті әсері жөнінде 6 тарауды қара.
2 Тітіркендіргіш затгарды қара.
3Жоғарыда айтылғандай, химиотерапнялық заттар деп белгілі бір жұқпалы және
паразитарлық аурулардың коздырғышына таңдап, улы әсер көрсететін дәрілік заттарды
белгілейді. Оларга бактерияларға қарсы препараттардан басқа вирустарға қарсы,
саңыраукұлактарға қарсы, карапайымдыларға карсы және құрттарға карсы препараттар
жатады
497
микробтарға қарсы өте аиқын және тұрақты әсер алу үпіін және жанама
әсерлерін төмендетуде маңызы бар. Жергілікті әсер алу мақсатында препарат
шырышты қабатқа немесе тері жабынына қолданылады, сондай-ақ ішек
ннфекцияларының қоздырғыштарына әсер ету үшін ішке (ас қорыту
жолдарынан сіңбейтін дәрілік заттар) енгізіледі.
Бактерияларға қарсы химнотерапиялық заттарды қолданудың өзіндік
ерекшеліктері бар. Алдымен табысты емдеу үшін ауруцың қоздырғышын
аныктау және химиотерапиялық зат ретінде қолданылуы мүмкін препараттарға
олардың сезімталдығын анықтау маңызды болып табылады. Егер аурудың
қоздырғышы белгілі болса, онда спекірі бойынша бактерияға қарсы тністі
препаратты тандайды. Ауру коздырғышы белгісіз болғанда кең спектрлі
дәрілік зат қолданылады немесе екі препаратты жұптастырады, олардың
спектрлеріне ауру қоздырғышы кіруі мүмкін.
Емдеуді барынша ерте бастау керек. Аурудың бастапқы кезінде
микробтар аз болады және олар белсенді түрде есу және кебею жағдайында
болады. Бұл кезенде микроорганизмдер химиотерапиялық заттардың әсеріне
көбіне сезімтал келеді.
Биологнялық сұйықтықтарда және тіндерде препараттардың
бактерностатнкалык және бактерицндтік концентрациясын қамтамасыз ету
үшін, олардың мөлшері жеткілікті болуы керек. Кейде емдеуці бастағанда
кейінгі мөлшерлерден жоғары соккы мөлшер тағайындалады.
Емдеудің оптималды ұзақтығы өте маңызды, Жағдайдың клнннкалық
жақсаруы (дене қызуының төмендеуі және т.б.) препаратты қабылдауды
тоқтатудың дәлелі болып табылмайтынын ескеру керек. Егер қажетті емдеу
курсы жүргізілмеген болса, онда аурудыц қайталануы мүмкін.
Кейбір жұқпалы ауруларда емдеу курсын қайталауға тура келеді.
Олардың кейбіреулері асқазан-ішек жолдарынан толық сіңбейтінін,
гейатоэнцефалдық тосқауыл аркылы нашар өтетінін және т.б. ескере отырып,
дәрілік заттың рационалдық енгізу жолын тандау да маңызды рөл атқарады.
Бір уақытта бактерияга қарсы 2-3 заттарды жиі тағайындаңды. Бірақ
бірге қолданылатын мұндай препараттар толық дәлелденген болуы керек,
себебі дұрыс жұптастырылмағанда бактерияға қарсы белсенділіктеріиде
антагонизм, сонымен қатар олардың уытты әсерлерінің қосындысы байқалуы
мүмкіндігін ескеру керек. Жұқпалы ауруларда (мысалы, туберкулезде),
бактериялардың химиотерапиялык заттарғатұрақгылык дамуының алдын алу
үшін көбіне препараттарды жұптастырып қолдану көрсетіледі.
Бактерияға қарсы химиотерапиялықзаттарға келесі топтар жатады:
антибиотиктер,
сулъфаниламидтік препараттар,
хинолон туындылары,
бактерияга царсы химиялық құрылысы эртүрлі синтетикалыц
заттар,
498
мерезге қарсы заттар,
туберкулезге царсы заттар.
29	.1. АНТИБИОТИКТЕР
Антнбнотиктер1 - бұл микроорганизмдерді таңдамалы закымдайтын
немесе жоятын әсер көрсететін, табнғаты биолотиялық, химиялык қосылыс
болып табылады. Медицина практнкасында қолданылатын антибнотнктер
актиномицеттермен (сәулелі саңырауқұлактармен), зенді саңыраукұлақгардан,
сонымен қатар кейбір бакгериялармен өндіріледі. Бұл топтың препаратгарына
синтетикалық аналогтар мен табнғи антибнотиктердің туындылары да жагады.
Бактерняга қарсы, саңырауқұлақтарға карсы және қатерлі ісіктерге
қарсы әсер ететін антибиотиктер бар.
Осы бөлімде кебіне бактерняларға әсер ететін антибиотнктер
қарастырылатын болады. Олар келесі топтар түрінде ұсынылған:
/. Қүрылымында 0-лактамды сақинасы бар антибиотиктер
Пеннциллиндер ЦефалоспориндерЧСарбапенемдер Монобактамдар
2.	Макролидтер - цүрылымында макроциклдік лактонды сақинасы
бар антибиотиктер (эритромнцин) жгне азалидтер (азнтромнцин)
3.	Тетрациклиндер — қүрылымдық негізі 4-конденсациялық 6-мүшелі
циклдан түратын антибиотиктер (тетрацнклнн және т.б.)
4.	Диоксиаминофенилпропан туындысы (левомнцетнн)
5.	Аминогликозидтер - молекуласында аминцанттары бар
антибиотиктер (стрептомнцин, гентамицнн және т.б.)
6.	Циклдік полипептидтер тобыныц антибиотиктері
(полнмнксиндер)
- 7. Линкозамидтер (линкомнцнн, клнндамнцин және т.б.)
Гликопептидтер (ванкомнцнн)
9.	Фузидий қыиіқылы
10.	Әртүрлі антибиотиктер
Фюзафюнжин және т.б.
Антнбнотиктер мнкробқа қарсы спектрі бонынша антарлықтай
ерекшеленеді. Кейбіреулері көбіне грамоңбактерияларға(бносинтетнкалық
пенициллиңдер, макролидтер), баскалары- негізінен грамтеріс бактерияларға
(мысалы, попнмикснндер, азтреонам) әсер етеді. Бірқатар антнбнотиктердің
әсерінің спектрі кең (тетрациклнндер, цефалоспориндер, левомицетнн,
амнноглнкозидтер және т.б.), оларға грамоң, грамтеріс бактериялар және
ннфекцияның басқа коздырғыштары жатады (29.1 кестені қара).
1 Грек тілінен апіі - карсы, Ыоз - өмір.
499
Антибиотиктер микрооргаиизмдерге олардың көбеюін
(бактериостатикалык) баса отырып немесе олардың жойылуын
(бактерицидтік) тудыра отырып әсер етеді.
Антибиотиктердің микробтарға қарсы келесі әсер ету механизмдері
белгілі:
1)	бактерияның жасуша қабырғасының синтезін бұзу (осы принцип
бойынша пенициллиндер, цефалоспориндер әсер етеді);
2)	цитоплазмалык мембрана өткізгіштігін бұзу (мысалы,
полимнксиндер);
3)	жасушаішілік белок синтезін бұзуы (осылай тетрациклиндер,
левомицетин, аминопіикозидтер және т.б. әсер етеді);
4)	РНК синтезін бұзу (рифампицин).
Антибнотиктердің макроорганизмге шамалы ғана уытты және
микроорганизмдерге олардың таңдамалы әсері микроб жасушасының дене
кұрылымы және функцноналдық ерекшеліктеріне байланысты болар.
Расында, бактерия жасушасының кабырғасы химиялык құрамы бойынша
сүт коректілердің жасуша мембранасынан негізінде ерекшеленеді. Бактерия
жасушасының кабырғасы мукопептид муреиннен (ІЧ-ацетил-глюкозамин, Ы-
ацетил-мурам кышқылын және пептидтік тізбектен, кейбіреулері Ь- және В-
амин кышқылдары) тұрады. Осыған байланысты оның синтезін бұзатын
заттар (мысалы, пеннциллнңдер) мнкробтарға қарсы айқын әсер етеді, ал
макроорганнзмнің жасушасына мүлдем әсер етпейді. Антибиотиктер
байланыса алатын белсенді орталықтар коршайтын мембраналар санының
бірдей болмауы да белгілі рөл атқаруы мүмкін. Осылайша,
микроорганнзмдерден айырмашылығы сүт қоректілер жасушаларында
ждлпы плазмалык мембранадан баска, барлық жасуша ішілік
органеллалардың өзінің кейде қос мембранасы болады.
Жеке жасушалык компоненттердің химиялық құрылысындағы
ерекшеліктердің де маңызы бар болуы керек. Макро- және
микроорганизмдер жасушаларының өсу және даму шапшаңдығының
айтарлықтай ерекшеліктерін де, сондай-ақ олардың құрылысгық
материалдарының сннтезделу жылдамдығыи да ескеру кажет. Жалпы,
антибиотиктердің тандап әсер етуі басқа да микробтарға карсы затгар сиякты
әрі қарай зертгеуді қажет етеді.
Антибиотиктерді пайдалану барысында оларға микроорганизмдердің
тұрактылығы дамуы мүмкін. Ол, әсіресе стрептомицииге, олеандомнцинге,
рифампицинге тез пайда болады, ал пеинциллиндерге, тетрациклиндерге
левомицетинге салыстырмалы түрде баяу, полимиксинге сирек дамиды.
Қиылыскан тұрактылык дамуы мүмкін, бұл тек қолданылатын препаратқа
ғана емес, сонымен бірге олар химиялык кұрылысы бойынша ұқсас басқа
500
да антибиотиктерге (мысалы, барлық тетрациклнндерге) дамиды. Егер
антибиотиктердің мөлшері және енгізу ұзактығы жеткілікті болса, сонымен
қатар антибиотиктер дұрыс жұптастырылса, онда тұрақтылык даму мүмкіндігі
азаяды. Егер негізгі антибиотикке тұрактылык дамнтын болса, оны баска
резервтегі' антибиотикпен ауыстыруға тура келеді.
29.1. Кесте. Антибнотиктердің мнкробтарға карсы әсерлерінің негізгі
механизмі мен сипаты
Тобы	Антибиотиктер	Микробтарға карсы әсерінін негізгі механнзмі	Микробтарга карсы әсерінің таңдамалы силаты
Грамоң бактерия- ларға таңдамалы әсер ететін анти- биотиктер	Бензилпенициллин препараттары Оксацйллнн	Жасуша қабырғасыныц синтезін тежейді Сондай	Бакгерицидті Сондай
	Эритромицин	Белок синтезін тежейді	Бактериостати- калық
Грамтеріс бактерия- ларға тандамалы әсер ететін анти- бнотиктер	Полимиксиндер	Цитоплазмалык мембрананың өткізгіштігін бұзады	Бактерицидті
Әсер спектрі кен антибиотиктер	Тетрациклин	Белок синтезін тежейді	Бактериостати- калық
	Левомицетин	Сондай	Сондай
	Аминогликозидтер	Сондай	Бактерицндгі
	Әсерінің спектрі кең	жартылай синтетикалық пенициллиндер	Жасуша кабырғасынын синтезін тежейді	Сондай
	Карбапенемдер	Сондай	Сондай
	Цефалоспориндер	Сондай	Сондай
	Рифампицин	РНК синтезін тежейді	Сондай
1 Резервтегі антибиотикгер бір яемесе біряеше касиеттері (олардың белсенділігі аз
иемесе жанама әсерлері өте айқын немесе оларға микроорганизмдердін резистентгілігі тез
дамиды) төмен. Сондыктан оларды тек негізгі антибиотикгерге тұракгылык, дамығаида
немесе ол ағзага жақпағанда тағайындайды.
501
Антибиотнктер микробтарға таңдап әсер еткенімен, олар
макроорганизмдерге бірқатар жағымсыз әсерлер көрсетеді. Сонымен, кейбір
антибнотиктерді қолданғанда тез және баяу типті аллергиялык реакциялар
(сарысу ауруы, есекжем, ангионевротнкалық ісіну, анафилаксиялык шок,
жанаспалы дерматит және т.б.) жиі дамуы мүмкін.
Сонымен қатар, антнбнотиктердіңтабнғаты аллергиялык емес жанама
әсерлері де болуы мүмкін. Антнбнотиктер тікелен тітіркендіргіш әсер көрсетуі
нәтижесінде - диспепснялык бұзылыстар (лоқсу, кұсу, днарея), препаратты
бұлшық етке енгізген жерде ауыру сезімі, антнбиотнктерді көк тамырға
енгізгенде флебнт және тромбофлебнт сняқты жанама әсерлер туады. Бауыр,
бүйрек, қан түзілу жүйесінде, есту, вестнбулярлы аппарат және т.б. жағынан
жағымсыз әсерлер болуы мүмкін (29. 2. кестені қара).
29.2. Кесте. Біркатар антибиотнктердің кейбір жағымсыз қасиеттері
Антибиотиктер		Табигаты аллергиялык емес жағымсыз касиеттері					Супер- инфек- ция (днсбакт ериоз)
	П1Я- лык реак- ция- лар	Жергі- ЛІКТІ тітір- кендір- пш	Бауыр кызме- ТІН тежеу	Бүйрек кызме- тін тежеу	Кан түзуді тежеу	Бас суйек- ми жүйке- сінік VIII жұбынын кызметін тежеу	
Пенициллиндер Цефалоспориидер Макролидтер Аминогликозидтер Тетрациклиндер Левомицетиндер Полимиксиндер	+ + + + + + ±	+ + + + + + +	+	+ +	+	+	+ + + + + + +
1 Негізінен цефалоридинді қолдангандабайқалады.
Көптеген антнбнотиктерге суперннфекция (дисбактериоз) тән, бұл
антибнотиктердің сапрофитгік флораның кейбір бөлігін тежеуіне байланысты,
мысалы, ас қорыту жолдарының. Соңғысы, берілген антибиотнкке сезімтал
емес басқа микроорганизмдер мен саңырауқұлактардың (ашыткы тәрізді
саңырауқұлақтар, Сіозігісііит 4і//ісіІе, протей, көк ірің таяқшасы,
стафилококктар) дамуына қолайлы жағдай жасауы мүмкін. Суперинфекция
көбінесе кең спектрлі антнбиотнктермен емдеуде жні пайда болады.
502
Медицина практикасында антибиотиктердің көп тарауына қарамастан,
жаңа және мінсіз, осындай тнпті препараттарды табу барынша кең көлемде
жүргізілуде. Зерттеушілердің еңбегі сапа көрсеткіші жоғары дәрежеде, ал
жағымсыз қаснетгері жок препараттарды іздестіруге бағытталған. МұндаЙ
“мінсіз” препараггардың белсенділігі өте жоғары, айқын тандамалы әсері,
микробтарға қарсы кажетті спектрі, әсер сипаты бактерицидтік, биологиялык
мембраналар (соның ішінде гематоэнцефалдық тосқауыл арқылы) арқылы
өтімді және әртүрлі биологиялык ортада тиімді болуы керек. Олар
мнкроорганнзмдерде тұрактылықтың тез дамуын және макрофрганизмнін
сенсибилизацнясын шақырмауы керек. Жанама әсерлерінің жок болуы,
уытгылығы аз және емдік әсер кендігінің үлкен болуы - мұның барлығы
жаңа антибиотнктерге қойылатын негізгі талаптардың қатарына жатады.
Сондай-ак антибиотнктердің препараттары фармацевтнкалык өндірістерде
дайындау үшін техникалык қол жететін және кұны төмен болуы керек.
29.1.1. ПЕНИЦИЛЛИНДЕР
Қазіргі кезде пеннцнллиндер тобынан көптеген препараттары
ұсынылған. Олардың бірқатарын пенициллиндерді өндіретін зеңді
саңырауқұлақтардың (РепісіШит) белгілі штаммдары өсетін дақылдық
ортадан алады. Бұл биосинтетикалық деп аталатын пенициллнндер. Сонымен
қатар биосннтетикалық пеннциллнндердің негіздік кұрылысы болып
табылатын 6-амннопеннциллан қышқылын хнмнялық жолмен өзгерту
арқылы жартылайсинтетикалыкпенициллиндер катарытүзілген. Келтірілген
жіктелулер пеннциллиндерді алу жолдарының түрлі ерекшеліктерімен және
басқа да белгілерімен негізделеді.
I. Биологиялык синтездеу (биоснитетикалык иенициллиидер)
жолымен алыиатын иенициллин ирепараттары
Парентералды енгізуге арналгандар (асцазанның ңыиіқыл ортасында
ыдырайды)
а) Қ ы с к а у а қ ы т әсер ететіндер
Бензилпеннциллиннің натрнй тұзы
Бензилпеннциллнннің калнй тұзы
б)¥зак уақыт әсер ететіндер
Бензилпенициллнннің новокаин тұзы
Бициллин-1
Бициллин-5
Энтералды енгізуге арналгандар (қышқылга турақты)
Фенокснметилпенициллин
П. Жартылай снитетнкалык пеиициллиндер
Парентералды және энтералды енгізуге арналгандар (ңышңылга
тураңтылар)
503
а)Пеннцнллиназаның әсеріне тұрақтылар
Оксациллиннің натрнй тұзы
Нафциллин
б)Әсері кең спектрлі
Ампициллнн
Амокснциллнн
Парентералды енгізуге арналгандар (аскрзанның цышцыл ортасында
ыдырайды)
Әсерікеңспектрлі, көк ірің таяқшасында
т и і м д і
Карбенициллиннің динатрнй тұзы
Тикарциллнн
Азлоциллнн
Энтералды енгізуге арналгандар (қышңылга тұрацты)
Карбенициллин иңданил натрий
Карфециллин
Пенициллнндер бактерицидтік әсер көрсетеді. Олар тек бөлініп жатқан
жасушаға әсер етеді. Антнбактериалдык әсер ету механнзмі жасуша
қабырғасы компоненттерінің синтезін бұзуына байланысты. Пенициллиндер
транспептидаза ферментін тежеуіне байланысты пептидтік байланыстың
түзілуін токтата отырып, жасуша қабырғэсының баяу синтезінің кезеңдерін
бұзады деп есептейді.
а)	Биосиитетикалык пенициллнндер
Зенді саңырауқұлакгардан түзілетін табнғи пенициллиндердің бірнеше
түрлері бар. Меднцина практнкасында тұздар түрінде шығатын
бёнзилпенициллин көп тараған.
Өндірілу жағдайында бензшіпенициллниді ферментатор деп аталатын
сұйық тағамдық ортадан алады. Оның өндірушісі белгілі РепісіШит штаммы
болып табылады.
Бензилпенициллин бір негізді қышқыл, оның кұрылымына Р-лактамды
(л) және тиазолидиндік (т) циклдар кіреді. Табиғаты бойынша бұл цнклдік
днпептид (Ь-цистеин және О-валин).
Бензилпенициллиннің белсенділігі (басқа антибиотиктер сияқты) агарда
таралу әдісі бойынша аныкталады. Бұл кезде ішіңде агары бар Петрн
табакшасына бензилпенициллиннің әртүрлі концентрациясы (шыны цилиндрге
немесе шұңқырға) салынады, сөйтіп стандартпен салыстыра отырып,
зерттелетін үлгінің тест-дақылы өсуінің токтау шегін анықтайды. Бір әсер
бірлік (ІӘБ) бензилпенициллнннің (натрий тұзы түрінде) таза кристалдық 6
мкг белсеиділігіне сай келеді.
504
Бензилпенициллиннің бактерияға қарсы жоғарғы белсенділігі бар, бірақ
оның әсер ету спектрі шектелген. Препарат грамоң бактерняларға айрықша
әсер ететін антибиотиктерге жатады. Оған грамоң кокктар (пеннцилдиназа
өндірмейтін стафилококктар, стрептококктар, гонококктар), грамтеріс кокктар
(менннгококктар, гонококктар), дифтерия таяқшасы (коринебактериялар),
күйдіргі таяқшасы, газды гангрена және сіреспе (клостриднялар)
коздырғыштары, спирохеталар (соның ішінде боз спнрохеталар), кейбір
патогенді саңырауқұлақтар (мысалы, актнномнцеттер) сезімтал келеді.
Бензнлпеннциллинге ішек бактерняларының тұкымдастары, қышқылға
тұракты туберкулез мнкобактернясы, вирустар, рикЛетснялар,
қарапайымдылар, ашытқьі тәрізді саңырауқұлакдар резистентті болады.
Бензилпенициллиннің барлық тұздары парентералды енгізуге арналған,
себебі асқазанның қышқыл ортасында бұзылысқа ұшырайды.
Жақсыеритін бензилпеницнллиннің натрнй және
калий тұздары салыстырмалы түрде кысқа уакыт (3-4 сағат) әсер
етеді. Сонғысы препарагты жиі инъекция жасауцы кажет етуімен түсіңдіріледі,
бұл оларды колдануды айтарлықтай қиындатады. Осыған байланысты
бензилпенициллиннің ұзак уақыт әсер ететін препаратын құрастыру туралы
он пайда болды. Зертгеу екі бағытга дамыды. Оның бірі - бензилпенициллиннің
ағзадан негізінен бүйрек арқылы бүйрек өзекшелерінің эпителиінде
секрециялану жолымен бөлінуіне бағытталған, Секреция үрдісін тежейтін,
бензилпеннциллнннің ағзадан шығуын баяулататын және оның әсерін
ұзартататын қосылыс синтезделген болатын (мысалы, пробенецид).
Дегенмен мұндай дәрілік заттардың тиімділігі шектелген, сондықтан олар
мүлдем қолданылманды.
¥зақ уакыт әсер ететін препараггар ретінде бензилпенициллиннің нашар
еритінтұздарынын, (бензнлпенициллиннің ноаокаин тұ-
зы, бициллиндер) үлкен маңызы бар. Оларды бұлшық етке енгізеді
және олар енгізілген жерден баяу сіңеді. Бұлшык ет тінінде препараттардың
үлкен концентрацнясын түзу салдарынан, қанда ұзақ уақыт бойы
антнбиотиктердің қажетті концентрациясын ұстап тұруға болады (29.3 кестені
қара). Бензилпеннциллнн әдетге гематоэнцефалдык тоскауылдан өтпейді.'
б)	Жартылай синтетнкалық иеинциллиндер
Пениииллиндерді жетілдірудің үлкен мүмкіндіктері олардың кұрылыстық
негізі 6-аминопеннциллан қьішқылын бөліп алғаннан кейін ашылды.
Бензилпенициллинді ферменттермен ыдырату, сондай-ақ оны химиялық
ацетилсіздендіру жолымен 6-аминопенициллан қышқылы алынады.
6-аминопенициллан қышқылын химиялық жолмен өзгерту амнн тобына
әртүрлі радикалдарды қосу арқылы жүргізілді. Зерттеу белгілі бір қасиеттері
бар жартылай синтетикалық пенициллиндерді құрастыруға бағытгалған (29.4
кестені қара):
505
а)	бірқатар микроорганизмдермен өндірілетін пенициллиназа (@-
лактамаза) әсеріне түрақтылар
б)	һике енгізгенде тиімді, қышқылга түрақты препараттар
г) эсер спектрі кең пенициллиндер.
29.3. Кесте. Әсері ұзақ бензилпеннциллин препараттары
Препарат	Құрамы	Бұлшық етке енгізу жиілігі
Бензилпенициллиннін новокаин тұзы (бензил- пенициллнн	проканні, проциллнн)	Бензилпенициллиннің новокаин тұзы	Тәулігіне2-3 рет
Бициллнн-І (беизилпенн- циллин. бензатин. бенза- циллин)	N. М'-Бензилпеннциллиинің дибензилэтилендиамнн тұзы	7 күнде (300 000- 600 000 ӘБ) немесе 14 күнде (1 200 000ӘБ) 1 рет
Бнциллин- 5	Бнциллин -1 (1 200 000 ӘБ) 4 бөлігі және бензилпеницил- лнниін новокаин тұзыыен (300 000 ӘБ) қоспасы	Айына 1 рет
29.4. Кесте Біркатар пеннциллиндердің салыстырмалы сипаттамасы
Препарэт	Асказан- ның қыш- қылды ортасына тұрақ- тылығы	Ас қорьпу жолдарынаи сінуі, %	Пеннцил- линазаға тұрақ- тылығы	Микробтарга карсы әсерінің спекгрі	
				Грамоң микроор- ганизмдер	Грамтеріс микроор- ганизмдер
Бензилпенициллин	-	20-30	-	+	
Оксациллин	+	20-30	+	+	
Амһициллин	+	30-40	-	+	+
Карбенициллин	•	-0	•	+	+
Тикарциллин	-	-0	-	+	+
Азлоциллин	-	-0	-	+	+
Е с к е р т у. Плюс - белгілі қасиеті бар, минус - жок.
506
Пенициллиназаға тұракты пенициллиндерді алу маңызды қадам болып
табылды. Осындай қасиеттері бар жартылай синтетикалық пенициллиидерге
оксациллиннің натрий тұзы, днклоксациплин және басқалар жатады. Бұл
препараттардың артықшылығы бензнлпенициллннге тұрақты
стафнлококктардың штаммдарына (бұл штаммдармен пеницнллиназа
өндірілуі нәтижесіиде) белсенділігімен сипатталады.
Оксациллинде пенициллнназаға тұрактылығы кышқыл ортада
бұзылыска ұшырамайтындығымен қатар жүреді. Ол микробтарға қарсы
спектрі бойынша бензилпенициллинмен бірдей. Көп бөлігі қан с^рысуының
белогымен байланысады (>90%). Препарат гематоэнцефалдық тосқауылдан
өтпейді. Негізінен бүйрек аркылы шығады. Енгізу кезеңі әрбір 4-6 сағ сайын.
Пенициллнназа әсеріне тұракты препараттар тобына нафцнллинде
жатады, оның бактерияға қарсы белсенділігі өте жоғары және
гематоэнцефалдықтосқауылдан өтеді. Ол негізінен өтаркылы, аздәрежеде
- бүйрек арқылы бөлінеді. Энтералды және парентералды енгізіледі.
Әсер спектрі кең жартылай синтетикалық пенициллиндер келесі топтарға
бөлінеці:
1.Көк ірің таякшасына әсер етпейтін препараттар
Аминопенициллиндер
Ампнциллин Амокснциллин
П. Көк ірің таякшасына белсеиді препараттар
Карбоксипеницилл индер
Карбенициллнн Тикарциллнн
Карфециллин
Уреидопенициллиндер
Пиперациллин Азлоциллии
Мезлоциллин
Медицнна практикасында кеңінен колданылатын
амннопеннцнллнндердің бірі ампицнллин. Ол тек грамоң
микроорганизмдерге емес, сонымен бірге грамтерістерге де (сальмонелла,
шигелла, протендің кейбір штаммдарына, ішек таякшасына, Фридлендер
таяқшасына, ннфлюэнция таяқшасына) әсер етеді. Белсенділігі жағынан
грамоң бактерияларға бензилпеннциллнннен (барлык басқа жартылай
синтетнкалық пенициллнндер сияқты)төмен, бірак оксациллиннен жоғары.
Пеннцнллнназамен ыдырайды, сондықтан пеннцнллиназа түзетін
стафилококктарда тиімді емес. Ампициллин қышқылға тұрақты. Асқазан-
ішек жолдарынан баяу сіңеді және толық емес (биожеткіліктігі - 40%). Қан
сарысуы белогымен аз дәрежеде (10-30%) байланысады. Гематоэнцефалдык
тоскауылдан оксациллинге қарағанда жаксы өтеді. Негізінен бүйрек аркылы
шығады. Ампнциллинді 4-8 сағ сайын енгізеді. Препараттыңуыттығы аз және
науқас оны жақсы көтереді.
507
Жұптастырылған ампиокс (ампициллин мен оксациллнн) препараты
шығарылады.
Амокснцнллнн белсенділігі және әсер ету спектрі бойынша
ампициллннге ұқсас, бірақ ішектен көбіне толық сіңеді. Оны тек
энтералды енгізеді.
Аталған әсер ететін спектрі кең жартылай синтетикалык пенициллиндер
көк ірің таяқшасында белсенді және пенициллнназамен бұзылады.
Карбеницнллин (пиопен) микробтарға қарсы әсер ету спектрі
ампнциллннге ұқсас. Одан протей мен көк ірің таяқшасының (Рзеисіотопаз
аеги^іпоза) барлық түріне әсер етуімен өзгешеленеді.
Препарат асқазанның қышқьіл ортасында бұзылысқа ұшыранды; аз
дәрежеде сіңеді. Сондықтан оны бұлшық етке және көк тамырға енгізеді.
Препараттың 50% жуығы қанның сарысу белогымен байланысады. Ол
гематоэнцефалдық тосқауылдан нашар өтеді. Бүйрек (секреция және сүзілу)
және жартылай бауыр арқылы бөлінеді. Әсер ету ұзактығы 4-6 сағ.
Жаңа препарат -карбеницнллин ннданнл натрий
шығарылды, ол қышқьілға тұрақты және энтералды енгізуге (зәр шығару
жолдарының ннфекцнясында) тағайындалған.
Карфециллин және тикарциллнн препараттары өзінің
қаснеттері бойынша карбенициллинге ұқсас. Карфециллнннің
карбеннциллиннен айырмашылығы қышкылға тұрақгы және ішке енгізіледі.
Әсіресе көк ірің таяқшасына әсер етуі жағынан тнкарциллнннің
карбеннциллнннен белсенділігі біршама басым.
Урендопеннциллнндердің бактерняға қарсы белсенділігі
карбокснпеннциллиндермен бірдей. Уреидопенициллнндер көбіне КІеЬзіеІІа
кезінде тиімді. Препараттарды көк іріңтаяқшасына әсер етуі бойынша келесі
ретпен (белсенділігінің төмендеуі бойынша) орналастыруға болады:
азлоциллин = пнперациллин > мезлоциллни=тикарциллин > карбениииллин.
Белгілі бір штаммдардың ^-лактамаза өндіретін мнкроорганнзмдердің
Р-лактамды антибиотиктерге тұрақгылығын (резистентілігін) жою маңызды
мәселе болып табылады. Берілген мәліметтерге сүйене отырып, көрсетілген
антибиотиктер тобының ыдырауын токтататын р-лактамазаның арнайы
тежегіштері (клавулан қышқылы, сульбактам, тазобактам)
синтезделген.р-лактамазаның тежегіштері бірқатар жұптасқан препараттардың
(р-лактамды аитнбиотиктер + р-лактамаза тежегіші) құрамына кіреді.
Кеңінен қолданылатын препараттардың бірі аугментин
(аммокснциллин + клавулан қышқылы). Атап айтқанда, амоксициллин -
әсер ету спектрі кең, бактерицидтік Р-лактамды антнбнотик. Клавулан
қышкылы да (Зігеріотусез сіауиіі^егиз өидіреді) р-лактам туындысына
жатады. Бірақ, оның бактерияға қарсы әсері өте аз дәрежеде айкыңдалған.
Негізгі әсері - 0-лактамазаны (ІІ-ІҮ типін) бәсекелес қайтымсыз тежеу.
Кейбір ЕпіегоЬасіегіасеае (І-типімен) өидірілетін р-лактамазаға әсер етпейді.
508
Аугментнннің бактерияға қарсы әсерінің спектрі кең, оған р-лактамаза
өндіретін грамоң бактериялар (стафилококктар және көптеген стрептококктар,
сонын ішінде энтерококктар) және грамтеріс бактериялар (У ^опоггһоеае,
N. тепіп§ііі(іі5, N. іпДиепгае, (Загсіепеііа га^іпаііз, Вогсіеіеііа регіиззіз, Е.
соіі, КІеЬзіеІІарпеитопіа, Ргоіеиз тігаЫІіз, Еаітопеііа) жатады. 0-лактамаза
өндіретін анаэробты бактериялардың көптеген штаммдарына өте жоғары
әсерлері белгіленген.
Әдетге препаратты тәулігіне 1 рет энтералды жолмен енгізеді. Жақсы
сіңеді (74-92%). Биожеткіліктігі шамамен 70%. Дәрілік зат және оның
метаболиттері бүйрек аркылы шығады.	*
Тыныс алу, зәр шығару, жыныс жолдарының ннфекцияларыида, тері
және жұмсак тіндер, сүйектер, қуыстар бактериялармен зақымдалғанда,
сепсис жағдайында қолданылады.
Басқа да жұптастырылған препараттар алынған: у н а з н н (ампиішллин
+ сульбактам), амоксиклав (амокснциллнн + клавулан қышқылы), т а-
з о ц и н (пиперациллнн + тазодактам) тағы басқалар.
Пенициллиннің грамтерісбактерияларгаайрыкріаәсерететін "атипті"
препараты певмециллинам синтезделген. Дәрі ізашары болып
табылады. Агзада одан мециллинам түзіледі. Пргпарат ішке тагайындалады,
бірақ ол нашар сіңеді.
Жартылай синтетикалық пеннциллиндер: оксациллнн, диклоксациллин,
нафциллин пенициллнназа өндіретін, яғнн бензилпенициллинге тұракты
стафилококктармен жұқтырылғанаурулардатаңдамалы препараттар болып
табылады. Оксациллннді көк тамырға енгізеді.
Әсерінің спектрі кең ампицнллин грамтеріс микроорганизмдермен
немесе аралас флорамен шакырылған ауруларды емдеуге арналған зат ретінде
көп қызығушылық туындатады. Оны зәр шығару, өт шығару, тыныс алу
жолдарының, асқазан-ішек жолдарының инфекцияларында, іріңді
хирургиялық ннфекцияда ішке енгізеді. Ампициллнннің натрнй тұзын
(пентрексил) бұлшык етке және көк тамырға енгізеді. Амокснцилиннің де
қолдану көрсеткіштері осындай. Оны энтералды түрде енгізеді.
Карбенициллин, карфециллин, тнкарциллнн, азлоциллин жәие бұл
топтың баска препараттары әсіресе көк ірің таякшасымен, протеймен, ішек
таяқшасымен шакырылған ннфекцияларда (пнелонефритте, пневмонияда,
септнцемияда, перитонитте және т.б.) колданылады.
в) Пеиицнллнндердін жанама және уытты әсерлері
Пенициллнннің уыттығы төмен, емдік әсерінің кендігі үлкен. Негізгі
жанама әсерлеріне аллергиялық реакциялар жатады, бұл көптеген
науқастарда (1-10%)‘ байқалады. Олар ағзада антидене түзуіне байланысты
509
болады. Әдетте аллергнялық реакциялар пеннцнллинді қолдануды
бастағаннан кейін бірнеше күннен соң пайда болады. Бірақ бұл мерзімдер
шектелмеген (минуттардан бастап аптаға дейін). Аллергиялык реакциялардың
дамуына және олардың айқындық дәрежесіне кажетті пенициллиндердің
мөлшері және уақыты арасында өзара байланыс байкалманды. Соңғысы
әртүрлі болуы мүмкін. Бірқатар жағдайларда аллергиялық реакциялар теріде
бөртпелермен, дерматитпен, қызбамен шектеледі. Оның өте ауыр түрі
шырышты қабаттардың ісінуімен, артритпен, артралгиямен, бүйректің
закымдалуымен, эритродермиямен және басқа да бұзылыстармен жүреді.
Өлімге әкелетін тез дамитын және ауыр аллергиялық реакциялар - бұл
анафилаксиялык шок1 2 (артернялық қысым төмендейді, бронхоспазм болуы
мүмкін, іш аймағындағы ауыру сезімі, мидың ісінуі, естентану және көптеген
басқа көріністер) болып табылады.
Аллергиялық реакцияны емдеудің негізі пенициллин препараттарын
беруді токтату, сонымен қатар ілюкокртикондтарды (қабынуға қарсы және
десенснбилизациялық айқын әсер көрсетеді), гистамннге қарсы заттарды
(Нд-гистамнндік рецепторларды тежейді және аллергиялық реакцияның
дамуында маңызды рөл атқаратын гнстамнннің әсерін тоқтатады), кальций
хлоридін және басқада бірқатар дәрілік заттарды енгізу. Анафилаксиялық
шок кезінде көк тамырға а- және Р-адренорецепторларды ынталандыратын
адреномиметиктерді, адреналин гндрохлоридін немесе эфедрин
гидрохлорндін (артернялық қысымды жоғарылатады және бронхоспазмды
токтатады), сонымен қатар гндрокортнзон, димедрол, кальций хлоридін
енгізеді.
Сонымен қатар пеннциллиндер аллергиялық емес кейбір жанама және
уытты әсерлер туғызады. Оларға пеннциллиндердің тітіркендіргіш әсерлері
жатады. Препараттарды ішке енгізгенде олар тілдің (глоссит), ауыз куысының
шырышты қабаттарының қабынуын (стоматит), лоқсу, диарея шақыруы
мүмкін. Бұлшық етке енгізгенде ауыру сезім, бұлшық етте ннфильтраттар
және асептикалық некроздар, ал көк тамырға енгізгенде - флебитгер және
тромбофлебитгер дамиды.
Бензилпенициллнннің натрий тұзын өте жоғарғы мөлшерде (әсіресе
эндолюмбалды) енгізгенде нейротоксикалык әсері (арахнондит,
энцефалопатия) байкалуы мүмкін. Кейде бұл асқынулар препаратты бүйрек
жетіспеушілігі бар науқастарға тағанындағанда дамиды.
Кейбір жағдайда пенициллиидердің уытты қасиеттері жүрек қызметіне
1 Пенициллин препаратгарына аллергиялық реакциялар, сонымен қатар олармен жұмыс
істейтін жүрген медперсонаддарда және оларды өндіру мен өлшеп орайтын адамдарда
пайдаболады
2 Әдетте пеннциллнн препаратының ннъекцнясынан кейіи 20 мин ішінде пайда
болады.
510
теріс әсер көрсетеді. Бірқатар бақылаулар кезінде оксациллнннің бауыр
ферментіне тежегіш әсері белгіленген. Қышқылға тұракты пенициллиндерді
(әсіресе кең спектрлі, мысалы ампициллнн) кабылдау дисбактериоз (жиі
кандндамикоз) дамуының себебі болуы мүмкін.
29.1.2.	ЦЕФАЛОСПОРИНДЕР
Біркатар антибнотикгер, соның ішінде цефалоспорин С Серһаіозрогіпит
асгетопіит саңыраукұлағынан бөлініп алынған. Оның жартылай
синтетикалык туындылары “цефалоспориңдер” деген атқа ие болды. Оларға
цефалотнн, цефалексин, цефаклор, цефотаксим, цефуроксим, цефоперазон,
цефепим, цефтриаксон және т.б. жатады. Бұл қосылысгардың химиялық негізі
7-аминоцефалоспоран қышкылы .
Цефалоспорнндер химиялық кұрылысы бойынша пенициллиндерге
ұқсас. Екі топтың антибнотикгері де Р-лактамды сақинадан (л) тұрады. Бірак
айтарлықгай ерекшелігі бар: пеннциллиндердің кұрылымына тиазолидиндік,
ал цефалоспорнндерге- днгидротиазиидік (д) сақина кіреді.
Цефалоспориндер бактернцидгік әсер етеді, бұл жасуша кабырғасының
түзілуіне тежегіш әсер көрсетеді. Олар пенициллиндер сияқты бактерияның
жасуша кабырғасының биосннтезіне қатысатын транспептндаза ферментінің
белсенділігін тежейді.
Цефалоспорнндер микробтарга қарсы спектрі бойынша әсер спектрі
кең антибиотиктерге жатады. Олар стафилококк бөлетін пенициллиназаға
тұрақгы, бірақ цефалоспориндердің көпшілігі грамтеріс микроорганизмдермен
(мысалы, Рзешіотопаз аеги§іпоха, ЕпіегоЬасІег аего^епез-, ^-лактамазаның
бұл типін цефалоспориназа деп жиі атайды) өндірілетін Р-лактамазамен
бұзылысқа ұшырайды.
Цефалоспориндерді1 шартты түрде 4 ұрпакка бөледі:
I үрпақтың препараттары
Цефазолнн Цефалотин Цефапирин Цефалориднн Цефрадин
Цефалексин Цефадроксил2	Цефраднн
II ұрпақтың препараттары
Цефуроксим3 Цефамандол Цефокситин Цефоницид Цефпрозил
Цефметазол Цефотетан Цефораннд Цефаклор Лоракарбеф
Цефпрозил__________
1	Типті препараттар катары келтіріпген. Басқалары жөнінде арнайы окулықтардан
және анықтамалардаи кара.
2	Синоннмі: дурацеф.
3	Синонимдері: ннъекцияға арналған препарат (цефурокснм натрий) -зннацеф,
энтералды енгізуге арналған препарат (цефуроксим аксетил) -зиннат.
511
III урпагдпың препараттары
Цефотакснм Цефтрнаксон' Цефтрназоксим Цефоперазон1 2
Цефтазидим3 Цефтизоксим Молсалактам Цефиксим	Цефподоксим
прогексил Цефтибутен Цефетамет-пивоксил
IV үрпаңтың препараттары
Цефепим4 Цефпиром
I ұрпақтың өкілдері негізінен грамоң кокктарға (пневмококк,
стрептококк, стафилококк) әсер етеді. Оларға кейбір грамтеріс бактернялар
да (Езсһегісһіасоіі, КІеЬзіеІІарпеитопіае, Ргоіеиз тігаЫІіз') сезімтал келеді.
Олар көк ірің таяқшасына, ЕпіегоЬасіег, Ееггаііа тагсезсеиз, индолоң протейге,
бактероидтарға (Васіегоісіез /га^іііз) мүлдем әсер етпейді.
II ұрпақтың цефалоспориндерінің әсер ету спектріне I ұрпақтың
препаратгарынаарналғандаржатады, соныменбірге^л/^лс^ас/^г және ңңдол
оң протеймен толыктырылады. Бірқатар препараттар (цефокситин,
цефметазол, цефотетан) Васіегоісіез /га^іііз және кейбір Зеггаііа
штаммдарында тиімді. Бұл топтың барлық препараттары грамоң кокктарға
әсер етуі бойынша I ұрпақтың препараттарына қарағанда белсенділігі аз.
Оларға көк ірің таяқшасы сезімтал емес.
III ұрпақтың цефалоспорнндеріне грамтеріс бактерияларға әсері
жағынан көбіне кең спектр тән. Олар грамоң кокктарға II ұрпақтың
препараттарына қарағанда аз дәрежеде әсер етеді. Цефтазиднм мен
цефоперазонның Рзеисіотопаз аеги^іиоза айқын әсер ететіні байкалды. Бұл
ауру коздырғышына цефотаксим да осылайша әсер етеді, бірак аз дәрежеде.
** Цефтизоксим мен моксалактамның Васіегоісіез /га^іііз жөніиде бактерияға
карсы белсеңділігі бар. Цефалоспориндердің бұл топтары ЕпіегоЬасіег,
Зеггаііа, сонымен катар Р-лактамаза өндіретін Наеторһііиз және Ыеіззегіа
штаммдарына әсер етеді. III - ұрпактың көптеген цефалоспориндерінің
(цефоперазон және цефиксимнен басқасы) гематоэнцефалдықтосқауылдан
өту қабілеті, олардың маңызды қасиеттерінің бірі.
III ұрпақтың препараттарына қарағанда IV ұрпақтың
цефалоспориндерінің спектрі өте кең. Олар грамоң кокктарда тиімдірек. Көк
ірің таяқшасы және басқа грамтеріс бактерияларға, Р-лактамаза өндіретін
штаммдарға белсеиділігі өте жоғары. Бактероидтарға аз әсер етеді.
1 Синоиимі: роцефни.
2 Синонимі: цефобид.
3 Сннонимі: фортум.
4 Снионимі: максипим.
512
Цефалоспорнндерді енгізу жопына байланысты 2 топқа бөледі:
1. Парентералды қолдануга арналгандар
Цефалотнн Цефуроксим Цефотаксим Цефепнм және т.б.
2. Энтералды крлдануза арналгандар
Цефалексин Цефаклор Цефнкснм және т.б.
Көптеген цефалоспориндер ас қорыту жолдарынан нашар сіңеді.
Дегенмен кейбір препараттар жеткілікті жақсы сіңеді, сондыкуан оларды
энтералды енгізеді. Соңғыларының бножеткіліктігі 50-90%. Олар кднда
бактерицидтік концентрацияда жиналады, бұл қажетгі фармакологиялык әсерді
қамтамасыз етеді.
I және II ұрпақтың препараттары гематоэнцефалдык тосқауыл арқылы
мүлдем өтпейді. Сонымен бірге, бұрын аталғандай III ұрпақтың көптеген
цефалоспориндері ми тініне өтеді.
Цефалоспориндер қанда сарысу белоктарымен жартылай байланысады.
Препараттардың көпшілігі бүйрек аркылы (сүзілу және секреция жолымен),
кейбір препараттар (цефоперазон, цефтрнаксон) - басым көпшілігі етпен
ішекке тусу арқылы шығады.
Әртүрлі ұрпактардың нақты препараттары “жартылаЙ өмір сүру”
кезеңімен (і |/2) және мөлшерлеу әдісімен ерекшеленеді.
Кейде цефалоспорнндерді р-лактамазаны тежейтін сульбактаммен
жұптастырады. Бұл бактериялык инфекцияны емдегенде, олардьщ тиімділігін
жоғарылатады. Осындай препараттардың бірі сульпера зон
(цефоперазон + сульбактам) болып табылады.
Цефалоспориндер грамтеріс микроорганизмдермен шақырылған (мысалы,
зәр шығару жолдарының жүқпалы аурутарында) және грамоң бактериялармен
жұкгырылған аурупарда, пенициллиннің әсері болмағанда немесе ол жағымсыз
болғанда қолданылады. Цефалоспориндер катаралды пневмонияда
(коздырғышы Фридлендер таяқшасы- Кіеһзіеііа рпеитопіае) тандамалы
препарат болып табылады. Көк ірің таяқшасына байланысгы инфекцияда
цефтазидим және цефоперазон тағайындалады. Созда (гонореяда) цефтриаксон
таңдамалы препарат. Менингококкпен немесе пневмококпен шақырылған
менингйпті емдеу үшін гематоэнцефалдыктосқауыл арқьільіөтетін претаратгардьі
пайдалану керек, мысалы цефуроксим, III ұрпактың цефалоспориндерін
(цефоперазон мен цефиксимнен баскэсы). Біркдтар препараттар бактероидтармен
(Васіегойіезжұқтырылған аурупарында тиімді.
Цефалоспориндер көптеген иауқастарда аллергиялық реакцнялар
шақырады. Кейде пенициллиидермен бірге киылысқан сенснбилизация
513
байқалады. Аллергиялық емес асқынулардан - бүйрек зақымдалуы (негізінен
цефалоридин мен цефрадниді қолданғанда байқалады) мүмкін. Аздаған
лейкопения пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар көптеген препараттар
жергілікті тітіркендіргіш әсер (әсіресе цефалотин) шақыруы мүмкін. Осыған
байланысты бұлшық етке енгізгенде ауыру сезімі, инфильтраттар, ал көк
тамырға енгізгеиде - флебитгер пайда болуы мүмкін. Суперинфекцияның
пайда болатындығын ескеру керек. Кейбір препараттар (цефоперазон және
т.б.) тағайындалғанда кейде гипопротеинемия байқалады.
29.1.3. ҚҰРЫЛЫСЫНДА Р-ЛАКТАМДЫ САҚИНАСЫ БАР БАСҚА
ДА АНТИБИОТИКТЕР
Карбаненемдер
Бұл топқа белсенділігі өте жоғары жартылай сннтетикалық әсер спектрі
кең антибиотик - нмнпенем жатады. Ол Зігеріотусез саііеуа өндіретін
тненамицин туындысы болып табылады. Көптеген анаэробты және аэробты
бактерияларда тиімді. Жасуша қабырғасының синтезін тежейді және осыған
орай бактернцидтік әсер көрсетеді. Р-лактамазаға тұрақты, бірақ бүйрек
өзекшелерінің проксималды бөлігіндегі дегидропептидаза-1-мен бұзылыска
ұшырайды. Соңғысы несепте препарат концентрациясының төмен болуымен
түсіидіріледі.Имипенемніңосыкемшілігінтоктатуүшін целастатин
деп аталатын дегидропептидаза-1 тежегіші синтезделген болатын. Қазіргі
кезде имнпенемді целастатинмен қоса қолданады. Осыңдай жұптастырылған
препараттардың бірі - т и е н а м (примакснн). Оны көк тамырға 6 сағ
а^алықпен енгізеді. Имипенем асқазан-ішек жолдарынан сіңбейді. Жанама
әсерлерінен лоқсу, құсу, тырысу, аллергиялык реакциялар болуы мүмкін.
Карбапенемтобынамеропенем (меронем)антнбиотнгідежатады.
Ол имипенемнен дигидропептидазаға жоғары тұрақгылығымен ерекшеленеді,
сондыктан оны осы ферменттің тежегішімен қосып қолдануды кажет етпейді.
Көптеген ^-лактамазаларға тұрақгы. Микробқа қарсы әсер механнзмі, сипаты
мен спектрі бойынша нмнпенемге ұқсас. 1|/2- 1,5 сағ. 2% жуығы қанның
сарысу белогымен байланысады. Тіндік тосқауылдар арқылы жаксы өтеді.
Бауырда метаболизмге ұшырайды. Негізінен бүйрек арқылы (~ 98%)
шығады. Әр жерде орналасқан ауыр ннфекцняларда: пневмонияда,
перитонитте, менингитге, сепсисте колданылады. Сонымен қатар препараггы
созылмалы бакгериялық бронхиттердің өршуінде, зәр шығару жолдарының,
терінің және т.б. асқынбаған инфекцияларында тағайындалады. 8 немесе 12
сағ сайын бұлшық етке және көк тамырға енгізеді.
514
Жанама әсерлерінен аллергиялық реакииялар, енгізген жерде
тітіркендіргііп әсерлер, диспепсиялық құбылыстар, лейкопенияның қайтымды
бұзылыстары, бастың ауыруы, дисбактериоз болуы мүмкін.
Моиобактамдяр
Бұл топқа СһготоЬасіегіит уіаіасеит дақылынан бөлінген
азтреонам препаратыжатады.КІеЬзіеІІа,Рхеисһтопаз,Зеггаііатопгарына
жататын, бірқатар грамтеріс бактериялармен өндірілетін ^-лДктамазада
тұракты. Ол грамоң бактерияларға және анаэробтарға әсер етпейді. Жасуша
қабырғасының сннтезін тежейді және осының арқасында бактернцидтік әсер
көрсетеді. Азтреонамды парентералды түрде енгізеді. сағ. Бүйрек
арқылы (секрециясы) шығады. Зәр шығару жолдарының, тыныс алу
жолдарының, терінің және т.б. инфекцияларында қолданылады. Жанама
әсерлерінен диспепсиялық бұзылыстар, теріде аллергиялық реакциялар,
бастың ауыруы, супериифекция болуы мүмкін, гепатотоксикалық әсер сирек
байқалады.
29.1.4. МАКРОЛИДТЕР ЖӘНЕ АЗАЛИДТЕР
Бұл топтың антибиотнктері өзінің молекулалық негізінде әртүрлі
қанттармен байланысқан, макроциклдік лактонды сақннадан тұрады.
Макролидтердің өкілдері эритромицин, олеандомицин, рокситромнцнн,
кларитромицин, ал азалидтерден - азитромицин.
Эритромицин (эритран, эритроцнн) Зігеріотусез егуіһгеиз
өндіріледі. Оған көбіне грамоң кокктар және патогенді спирохеталар сезімтал
келеді. Бірак оның әсер ету спектріне грамтеріс кокктар, дифтерия таякшасы,
патогенді анаэробтар, риккетсиялар, хламидиялар, микоплазмалар, амебалық
дизентерия қоздырғыштары және т.б. да кіреді. Сонымен, эритромицин
әртүрлі микроорганизмдерге әсер етуі жағынан пеннциллннге ұқсас, бірақ
оған қарағаңда әсер спектрі кеңдеу. Эритромициниің әсер ету механизмі
бактерия белогының рибосома синтезін тежеуге негізделген. Бұл
пептидтранслоказа ферментін тежеуіне байланысты болады.
Препарат асқазан-ішек жолдарынан толық сіңбейді, бірак канда және
тіңдерде бактериостатикалық коицентрация түзу үшін жеткілікті дәрежеде
болады. Эритромицин асқазанның қышқыл ортасыида жартылай бұзылысқа
ұшырайтынын ескеру керек, сондықтан оны кышқылға тұракты капсулада
иемесе тек жіңішке ішекге эритромициннің босап шығуын камтамасыз ететін,
арнайы қабатпен жабылған таблетка (драже) түрінде енгізіледі. Препарат
515
әртүрлі тіндерге, соның ішінде плацента арқылы оңай өтеді. Көп
концентрациясы фагоциттерде (басқа макролидтер сияқты) жиналады. Кәдімгі
жағдайда ми тініне өтпеңді. Әсер ету ұзақтығы 4-6 сағ. Көбіне өт арқылы
және жартылай бүйрек арқылы шығады.
Эрнтромицинді қолдану шектелген, себебі оған микроорганнзмдердің
тұракгылығы тез дамиды. Сондықтан, оны резервтегі антнбиотнктерге
жатқызады және пенициллиңдер мен басқа антибиотиктер әсер етпегенде
колданады. Эрнтромнцинді (эрнтромицин негізін) ішке және жергілікті
колданады.
Эритромнцин - уыттығы аз антибиотик және жанама әсерді
салыстырмалы түрде сирек шақырады. Кейде днспепснялық бұзылыстар,
аллергиялық реакциялар, суперинфекция болуы мүмкін.
Аталған қасиеттер мен қолдану көрсеткіштері олеандомнцинге де тән.
Оның өндірушісі Зігеріотусез апііЫоіісиз. Олеандомнциннің белсенділігі
эрнтромнциннен төмен. Олардың микробтарға қарсы спектрі мен механизмі
ұқсас. Олеандомнцнннің әсер ету үзақтығы 6 сағ. Уыттығы төмен. Оның
тітіркендіргіш әсері эрнтромицинге карағанда айқындау. Резервтегі
антибиотнкке жатады. Медицина практнкасында олеандомицин
ф о с ф а т ы (олеандоцин, ромицил) ішке қолданылады.
Олеандомнцнн фосфаты тетрацнклннмен (олететрин) және
тетрациклин гидрохлорндімен (снгмамицин, тетраолеан) бірге
жұптасқан түрде шығарылады.
Соңғы жылдары медицина практикасына бірқатар жартылай
сннтетикалық макролидтер - кларитромицнн, рокситромицин және т.б.
енгізілген. Олар әсер механнзмі бойынша эритромнцинмен бірдей.
•' Кларитромнциннің (клацид)стафилококкжәнесгрептококкқа
әсер етуі эритромициннен 2-4 есе белсенді. МісоЬасіегіит агіит іпігасеІІгДаге
және НеіісоЬасіег руіогу шақырылатын ннфекцияларда тнімді.
Соның ішінде ас қабылданғаннан кейін де асқазан-ішек жолдарынан
жақсы сіңеді. Мн тінінен өтпейді. Белсенді метаболнт түзе отырып, бауырда
жартылай метаболнзмгеұшырайды. Бүйрек арқылы белінеді. Эритромицинге
қарағанда біршама ұзағырак әсер етеді. Кларнтромнциннің <1/2 эритромицинге
қарағанда шамамен 3 есе көп.
Рокситромнцнн де (рулид) жартылай синтетикалық тнімді
макролид болып табылады. Оның бактерияға қарсы әсерінің спектрі кең.
Ішке қабылдағанда жақсы сіңеді.
Азалндтер1 химнялық құрылысы жағынан макролидтерден
1 Эритромицин тобы макролидтерінің кұрылыстық негізін оттегінің гетероатомы бар
14 - мүшелі сақина кұрайды. Азитромицин сияқты азалндтерде азот және отгегінің
гетероатомды 15-мүшелі сақинасы бар.
516
ерекшеленеді, бірақ негізгі касиеттері бойынша оған ұқсас. Осы топ
препараттарыныңбірі азитромнцнн(сумамед)эритромицингекарағанда
стафилококк пен сгрептококкқа әсер етуі бойынша белсенділігі 2-4 есе төмен,
бірак соңғы Наеторһііиз іп/іиепгае, сонымен қатар грамтеріс кокктарға әсер
көрсетеді. Ішектеи, әсіресе онда тамақ болғанда нашар сіңеді. Азитромицин
үшін жасушада өте жоғары концентрацияда жиналу тән - оның
концентрациясы қан сарысуына қарағанда 10-100 есе жоғары болуы мүмкін.
Ұзак уақыт әсер етеді. Т|/гв2-4 күн (эритромицинге \.уп=2-5 күн).
Гематоэнцефалдык тосқауыл арқылы өтпейді. Өзгермеген түрде бұйрек
арқылы шығарылады.
Соңғы екі препаратты энтералды қолданады. Жанама әсерлерінен кейде
лоқсу, диарея, сирек жағданда естудің төмеидеуі байқалады. Олардың құны
эритромицинге қарағанда жоғары.
Макролидтер мен азалидтер “атнпті” деп атапатын пневмонияның
қоздырғышы болатын облигаттық жасушаішілік мнкроорганизмдер -
хламидия, микоплазма және легионеллада тиімділігін атап өту керек.
29.13. ТЕТРАЦИКЛИНДЕР
Тетрациклиндерге кұрылымдық негізін 4 конденсацияланған 6 - мүшелі
цикл құрайтын антнбиотиктер тобы жатады. Биосинтездік жолмен
(ферменттеу) келесі препаратгар алынады: окситетрациклии д и -
г и д р а т ы (террамицин, тетран, тархоцин) - өвдірушісі Зігеріотусез
гітозиз, тетрациклин(десхлорбиомнцин)-өндірушісі Зігеріотусез
аигео/асіепх'. Демеклоцнклнн Зігеріотусез аигео/асіепх мутанттық
штаммен өидіріледі. Жартылай сннтетикалықтетрациклиндер қатарына м е-
тациклнн гидрохлориді (роидомнцин), доксициклин
гидрохлориді (вибрамицин), мииоциклин жәие т.б. жатады.
Тетрацикпивдердіңәсерлеріиіңспектрі кең. Олар грамоңжәне грамтеріс
кокктарда белсеиді; бациллярлық дизентерия, іш сүзегі коздырғыштары;
патогенді спирохетгер; аса кауіпті инфекциялар - оба, тупяремия, бруцеллез,
холера, риккетсия; хламидия, кейбір қарапайымдылар (амеба
дизентериясының қоздырғышы). Тетрациклиндер протейге, көк ірің
таяқшасына, нағыз вирустарға және патогевді саңырауқұлактарға әсер
етпенді. Олардың грамоң микроорганизмдерге әсері пенициллинге қарағанда
төмен. Тетрациклиндерге1 2 біртіндептұрақтылыкдамиды.
Олардың микроорганизмдерге қарсы әсер механизмі бактерияның
1 Құрамында хлоры төмендетілген тағамдық ортаны ферменпеу жолымен алынады.
2 Тетрациклин қатарындағы барлық препараттарға қиылыскдн тұрақтылық дамиды.
517
жасушаішілік белок рнбосома сннтезін тежеуіне байланысты. Бұдан баска,
тетрациклиндер металдармен (М§2+, Са2+) байланысу аркылы хелатты
косылыстар түзе отырып, ферменттік жүйені теженді. Тетрациклиндер
бактерностатикалық әсер көрсетеді. Көбіне көбейіп жатқан бактерияларда
тиімді. Белсеиділігі жағынан барлык тетрациклиндер ұқсас.
Тетрациклиндер асказаннан және жіңішке ішектен сіңеді. Абсорбциясы
толық емес (әсіресе тамак ішкеннен кейін), бірак ағзада бактериостатикалық
концеитрацнясын қамтамасыз ету үшін жеткілікті. Тетрациклинді ішке
енгізгендежоғарғы концентрациясы қан сарысуында2-4 сағ кейін жиналады.
Тетрациклиндер кальций, темір, алюминий йондарымен хелатты
косылыстар түзеді, олар абсорбцняланбайды. Сондықтан, осы иондар
тағамдардың құрамында (мысалы, сүтте және сүт тағамдарында кальций
иондарын) немесе кұрамына осы нондар кіретін дәрілік затгарды (мысалы,
антацидтік заттар) кабылдағанда тетрациклнндердің сіңуі бұзылады. Бұл
жағынан кальций нонымен аз дәрежеде хелатты косылыс түзетін доксициклин
және мнноциклин жаксы орын алады, ас қорыіу жоддарында тамақ массасы
және кальций иондары болғанда олардың сіңуіне кедергі болманды, бұлар
тез және толық сіңеді.
Тетрациклиндердің көп бөлігі айналымдағы қан сарысуындағы
белоктармен байланысады (20-80 % дейін).
Демеклоциклин, доксициклин және метациклин көбіне ұзак әсер етеді.
Тетрациклиндерді әсер ету ұзақтығы бойынша келесі тәртіппен
орналастырады: демеклоцнклин > доксицнклин > метациклин >
окситетрациклнн> тетрацнклин.
Тетрациклнндер көптеген тіндік тосқауылдар, соның ішінде плацента
арқылы жақсы өтеді. Олар белгілі бір мөлшерде гематоэнцефалдық тосқауыл
арқылы өтеді. Бірак тетрациклнндерді ішке енгізгенде лнкворда оиың
бактериостатнкалық концентрациясы жнналмайды. Ол үшін канда
антибнотиктің мөлшері өте жоғары болуын қажет етеді. Оны препаратты
(мысалы, докснциклин гидрохлориді) парентералды (әсіресе, көк тамырға)
енгізу арқьшы алады. Миноциклнн ми тініне мүлдем өтпейді.
Тетрациклиндердің аздаған мөлшері бауырда және сүйекте өте ұзак
уақыт бойы байқалады.
Тетрациклиндер зәр және өт арқылы шығады. Өтпен бөлінген
тетрациклиндердің жартысы жіңішке ішекте кайтадан сіңеді. Доксициклин
көбіне өтпен бөлінеді. Экскремеитге препаратгың 90% жуығы анықталады.
Тетрациклиндердің қолдану көрсеткіштері кең. Олар риккетсиозда,
бөртпе сүзекте, микоплазмамен шакырылган пневмонняда, хламидиямен
жұкгырылған ауруларда (пневмония, пситтакоз, трахома және т.б.), созда,
518
мерезде, қяйталама сүзекте, бруцеллезде, туляремняда, тырысқақта,
бациллярлы және амебалык дизентерияда, кокктармен шақырылған
инфекцняда, лептоспнрозда және т.б. тиімді. Пеннциллиндерге және
стрептомнцинге микроорганнзмдердің түрақтылығы немесе бұл
антибнотиктерге наукастың сенснбилнзациясы дамығанда тетрацнклинді
қолданады. Оларды 4-8 сағ аралығымен ішке жиі тағайынданды. Сонымен
қатар олардың ерігіш тұздарын парентералды (көк тамырға, бұлшық етке,
дене қуысына) енгізеді. Тетрациклнндерді ми кабатының астына енгізбейді,
себебі олардың тітіркендіргіш әсері айкын. Оларды көз ауруларында (әсіресе
трахомада) жағылма түрінде жергілікті қолданады.
Тетрациклиндер бірқатар жағымсыз әсерлер көрсетеді. Осылай, олар
аллергиялық реакциялар туғызуы мүмкін. Бұл кезде тері жабыны
зақымдалады, жеңіл кызба және т.б. болуы мүмкін. Пеннциллиндер мен
цефалоспорнндерге қарағанда тетрациклиндерде аллергиялык реакциялар
біршама аз байқалады.
Табнғаты аллергиялык емес жанама әсерлерінен алдымен тітіркендіргіш
әсерін (әсіресе окснтетрациклинде айкын) атап өту керек. Бұл препаратты
ішке қабылдағанда диспепсиялық бұзылыстың (лоқсу, кұсу, днарея),
ғлосситгің, стоматиттің және ас қорыту жолдарының шырышты қабатының
басқа да бұзылыстарының негізгі себептері болады. Тітіркендіргіш әсеріне
байланысты бұлшық етке енгізгенде ауыру сезімі болады, көк тамырға
енгізгенде тромбофлебит шакырады.
Тетрацнклиндердің біраз гепатотокснкалык әсері (негізінен
окснтетрациклин) бар. Жүктіліктің екінші жартысында және балаларға
сақтықпен тағайындау керек. Бұл тетрациклиннің сүйек тініне, соның ішінде
тіс тініне қорға жиналуына және кальций тұздарымен хелатты косылыс түзуіне
байланысты. Бұл кезде қаңқаның қалыптасуы бұзылады, тістің боялуы және
зақымдалуы байкалады.
Тетрациклиндердің жанама әсерлерінің біріне олардың
фотосенснбилнзация1 және оған байланысты дерматитті туғызу қабілеті
жатады.
Тетрацнклиндерге зат алмасуына әсер етуі тән. Белок сннтезін
(антианаболнкалык әсер) бұзады, натрнй иондарының, судың, амнн
кышқылдарының, кейбір витаминдердің және басқа қосылыстардың ағзадан
шығуын жоғарылатады.
Миноцнклин вестибулярлык бұзылыстар шакыруы мүмкін.
Тетрациклиндермен емдегенде оларға тән асқынулар суперинфекция
болып табылады. Тетрациклиндер әсері кең спектрлі антибиотиктер
1 Грек тІлінен рһоз (рһоіоз) - жарық, латын зепзіЫІІіз - сезімтал.
519
болғандықтан ас корыту жолдарының сапрофиттік микрофлорасын тежеп,
кандндомикоздың және стафилококкпен, протеймен, көк ірің таяқшасымен
шақырылатын суперинфекцияның дамуына колайлы жағдай жасайды.
Әсіресе өте ауыр жүретін стафилококктык энтероколиттен және
пневмониядаи сақтану керек. Тетрациклиндердің сапрофиттік флораны
тежеуі науқастарда В тобы витаминдерінің (сапрофиттер олардың сиитезіне
қатысады) жетіспеушілігі себептерінің бірі, бұл тетрациклиндердің
тітіркендіруімен және суперинфекциямен шақырылатын ас қорыту
жолдарының шырышты қабатыиың закымдалуыи ауырлатады.
Кандндомикоздың алдыи алу және емдеу үшін саңыраукұлақтарға
қарсы антибиотик нистатин қолданылады. Сонымен қатар тетрациклинмен
бірге В тобының внтаминдерін тағайындағын жөн. Стафилококктармен,
протеймен немесе көк ірің таякшасымен шақырылатын суперинфекцияны
басу үшін, әсері тиісті спектрлі микробтарға қарсы заттар қолдаиылады.
Сирек жағдайларда псевдомембраноздық колит1 дамуы мүмкін, ол
ванкомицинмен емделеді. Әйгілі тетрациклиидерге микроорганнзмдердің
резистенттілігінің дамуына байланысты осы топтың жаңа туындыларын
іздестіру заңды болып табылады. Соңғы жетістіктердің бірі
глицилциклиндердің синтезделуіне байланысты. Осы қатардың болашағы
бар қосылыс тигилциклин, ол клиникалық сынақган өтуце.
29.1.6.	ЛЕВОМИЦЕТИН ТОБЫ
Левомицетин антибиотигі Зігеріотусез хепегиеіае өндіріледі. Оны
дакылдық сұйықтықгардан, сонымен қатар синтетикалық жолмен алады.
Левомицетиннің (хлорамфеникол) әсерінің спектрі кең, оған
грамоң және грамтеріс бактериялар, соның ішінде ішек бакгерияларының
туыстары, инфлюэнция таякшалары, сондай-ақриккетсиялар, хламндиялар,
бруцеллез, туляремия қоздырғыштары кіреді. Қышқылға тұрақты
микобакгериялардың, көк іріңтаякшасының, протейдің, карапайымдылардың
сезімталдығы левомңцетинге аз немесе оларға мүлдем әсер етпейді.
Левомицетиннің микробка қарсы әсер механизмі оның рибосомаға әсер
етуіне және белок синтезін тежеуіне байланысты. Ол осылайша
пептндилтрансферазаны тежейді. Бұл касиеттер негізінен бактериостатикалық
әсермен жүреді. Левомицетинге микроорганизмдердің тұрақтылығы
салыстырмалы түрде баяу дамиды.
Левомицетин асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді. Қан сарысуында
максималды концентрациясы шамамен 2 сағ кейін түзіледі. Қанда
1 СІозігйИит сіі^ісііе токсииімен шақырылған лисбоктерноздын бір түрі.
520
левомицетиннің бактериостатикалық концентрациясын ұстап тұру үшін 6 сағ
сайын тағайындалады. Антибиотиктің көп бөлігі сарысу альбуминімен
байланысады. Левомицетин әртүрлі тіндерге, соның ішінде
гематоэнцефалдық тосқауылдан жақсы өтеді. Ликворда левомицетиннің
концентрациясы қан сарысуына қарағанда 2 есе аз. Оның негізгі бөлігі бауырда
химиялык өзгерістерге ұшырайды. Бұл кезде түзілгеи конъюгаттар және
өзгермеген препараттың 10% жуығы бүйрек аркылы шығарылады.
Левомицетиниің қан түзу жүйесіне жағымсыз қауіпті әсер етуіне
байланысты оны резервтегі антибиотиктерге жатқызады. Оның негізгі қолдану
көрсеткіштері: ішсүзегі,тағамдықтоксикоинфекция (сальмонеллездер)және
риккетсиоздар. Кейде оны инфлюэнциятаяқшаларымен (мысалы менингитте,
несеп жолдарының инфекцияларында) шақыратын ауруларда, бруцеллезде
және басқа иифекцияларда қолданады.
Әдетге левомицетиңді ішке кабылдайды. Левомицетиннің ерітінділерін
және линиментін жергілікті' қолданады. Парентералды енгізу үшін ерігіш
левомицетин сукцииаты(хлороцидС)түріндешығарылады.Оны
тері астына, бұлшық етке және көк тамырға енгізеді.
Жоғарыда айтылғандай левомнцетин кан түзу жүиесінің айқын тежелуін
шақыруы мүмкін, ол ретикулоцитопениямен, гранупоцитопениямен және ауыр
жағдайда, әдетте өліммен аяқталатын2 апластикалық анемиямен жүреді.
Сондықтан левомнцетинді қолданғанда үнемі қанның кұрамын бакылап отыру
керек. Қан түзу жүйесін тежеуді азайту үшін антибиотиктің тағайындалу
мерзімін қысқарту қажет. Емдеу курсын қайталау ұсынылманды.
Бірқатар жағдайларда аллергиялық реакциялкр - тері бөртпесі, кызба
және т.б. түрінде байқалады.
Аллергиялық емес жанама әсерлерінен көбіне шырышты қабаттардың
тітіркенуі (лоқсу, диарея), соның ішінде аноректалды синдром (тітіркендірудің
орналасуына қарай) пайда болады. Сонымен қатар тері жабыны да
зақымдалады (бөртпе, дерматит). Кейде психомоторлық бұзылыстар,
миокардқа тежегіш әсер көрсетеді.
Жаңадан туылған нәрестелерде және бала өмірінің бірінші айында ауыр
улану жүрек-тамырлық коллапспен жүреді. Бұл антибиотикгің бүйрек арқылы
1 Жергілікті синтомицин - левомицетиинің синтетикалық рацематы да қолданылады.
Левомицетии солға бұрушы изомер. Синтомиции левомицетиинен жәие солға бұрушы
изомердеи тұрады. Соңғының микробтарға қарсы белсенділігі жоқ.
} Левомицетиимеи шақырылатын қан түзудің ауыр реакцияларыиыи себебі
сеисибилизация иемесе идиосиикразия (геиетикалык энзимопатияға байланысты) болып
табылады. Сонымеи қатар левомицетии мөлшер тәуелділігіне байланысты сүйек кемігіне
де тікелей уыпы әсер көрсетеді.
521
баяу шығуына және осы кезеңде балаларда бауыр ферменттерінің
жетіспеушілігіне байланысты.
Левомицетиңді қолданғанда суперинфекция дамуы мүмкін (мысалы,
кандидамикоз, стафилококктар, протей инфекциясы)
29.1.7.	АМИНОГЛИКОЗИДТЕР ТОБЫ
Бұл топ антибиотиктерінің негізгі өкілдері стрептомицин, неомицин,
канамицин, гентамицин, амикацин, тобрамицин, сизомицин, мономиции және
т.б. болып табылады. (29.5 тарауды кара).
Аминошикозидтердің әсер механизмін олардың тікелей рибосомаға әсер
етуімен және белок синтезін тежеуімен байланыстырады.
Аминоіликозидтерге бактерицидтік әсер тән.
Стрептомицин Асііпотусез ^ІоЫзрогиз зігеріотусіпі өндірілетін
антибиотик. Медицина практикасында қолданылатын негізгі препарат
стрептомицин сульфаты болып табылады. Стрептомициннің
белсенділігі әсер бірлікпен (ӘБ) және салмақтық бірлікпен белгіленеді.
Негіздік стрептомициннің 1 ӘБ 1 мкг-ғасай келеді.
Стрептомициннің микробтарға қарсы әсерінің спектрі кең. Оның
туберкулез микобакгериясына, туляремия және оба қоздырғыштарына тежегіш
әсер етуі өте маңызды. Сонымен катар ол патогенді кокктарға, протендің
кейбір штаммдарына, көк ірін таяқшаларына, бруцеллаға тағы басқа грамоң
және грамтеріс бактерияларға жойғыш әсер көрсетеді. Стрептомицинге
анаэробтар, спирохеталар, риккетсиялар, вирустар, патогенді
саңыраукұлақгар, қарапайымдылар сезімтал емес.
' Бұл антибиотикке бейімделу салыстырмалы түрде тез дамиды. Бірқатар
жағдайларда стрептомицин тәуелді штаммдардың түзілгені байқалған,
олардың өсіп дамуына стрептомицин қажет.
Препарат асқазан-ішек жолдарынан нашар сіңеді. Бұлшық етке
енгізгенде 1-2 сағ кейін қан сарысуында стрептомициннің жоғарғы
концентрациясы жиналады. Ол негізінен экстрацеллюлярлы түрде таралады.
Іш пердесі және плевра куысына, жүктілік кезінде нәресте тініне өтеді.
Гематоэнцефалдық тоскауылдан әдетге өтпейді; менинппте стрептомицин үшін
гематоэнцефалдық тосқауылдың өткізгіштігі жоғарылайды. Қан сарысуында
стрептомицин мөлшерінің 50 % азаюы 2-4 сағ кейін байқалады.
Стрептомициннің көп бөлігі өзгермеген түрде бүйрек арқылы (сүзілу
жолымен) шығады. Аз бөлігі өт аркылы ішекке түседі.
Стрептомицин сульфаты негізінен туберкулезді' емдеу үшін
1 Ереже бойынша, басқа туберкулезге қарсы препаратгармен қосып (29.5 тарауды
қара).
522
қолданылады. Бұдан баска оны туляремияны, обаны, бруцеллезді, зәр шығару
жолдарының, тыныс алу мүшелерінің инфекцияларын, сондай-ақ баска
ауруларды емдеу үшін қолданады. Препаратты бұлшык етке (тәулігіне 1-2
рет), сондай-ақ дене куысыиа жиі енгізеді. Стрептомицин сульфаты ішек
микрофлораларына әсер ету мақсатында ішке тағайындалады. Менингит
кезіндемиқабатыныңастынаинъекция жасауүшін,тек стрептомицин
хлор кальцийлік кешені (стрептомицин гидрохлориді және кальцнй
хлоридінің қос тұзы) қолданылады. Соңғысы стрептомицнннің басқа
препараттарына қарағанда аз тітіркендіреді. Бірақ стрептомицин хлор
кальцийлік комплексінің уыттығы өте басым, сондықган оны тек өте қажет
болғанда қолданады.
Стрептомициннің жағымсыз әсерлеріне аллергиялық және аллергиялық
емес қасиеттері жатады. Ең қауіптісі оның ототоксикалық әсері болып
табылады. Көбіне ми сауыттық жүйкенің VIII жұбының вестибулярпық
тарамын, есту тарамын - сирек зақымданды. Кейбір авторпардың пікірінше
кальций пантотенатын тағайындағанда аталған жанама әсерлердің даму
мүмкіндіктері азаяды. Стрептомицин жүйке-бұлшық ет синапсына тежегіш
әсер көрсетеді, бұл тыныс тежелуінің себебі болуы мүмкін. Сонымен қатар
оның тітіркендіргіш әсері бар, осыған байланысты инъекция жасалған жерде
ауыру сезім панда болады.
Стрептомицин препараттарыи тағайындағанда аллергиялық реакциялар
да (қызба, терінің зақымдалуы, эозннофилия, сирек жағдайда
анафилаксиялық шок және т.б.) байқалады. Стрептомицин суперинфекция
шақыруы мүмкін.
Неомицин Асііпотусез /гасііае өндірілетін неомицин А, В және С
антибиотиктерінің қоспалары болып табылады. ^Һрепарат неомицин
сульфаты түрінде шығарылады. Әсерінің спектрі кең. Оған грамоң да
және грамтеріс те микроорганизмдер сезімтал. Анаэробтарға, спирохеталарға,
патогенді саңырауқұлақтарға жәие внрустарға әсер етпейді.
Микроорганизмдердің неомицииге тұрактылығы салыстырмалы түрде баяу
дамиды.
Препаратты ішке қабылдағанда нашар сіңеді, сондықтан осы жолмен
енгізгенде оның әсері негізінен ас қорыту жолдарымен шектеледі. Неомицинді
оған сезімтал микрооргаиизмдермен шақыратын энтеритті емдеу үшін
қолданады. Аталған крздырғыштардың баска антибиотиктерге резистенттйгігі
дамығанда бұл препаратты қолдану тиімді болып есептеледі. Неомицин
наукасты ас қорыту жолдарының операциясына дайындағанда (ішекті
жартылан “стерилизациялау” мақсатында) пайдалы болуы мүмкін. Неомицин
ішек таяқшасы, протей мен көк ірің таяқшаларының кейбір штаммдары
523
жөиінде өте жоғарғы белсенділік көрсетуі оның жақсы сапасын нұсқайды.
Жанама әсерлерінен диспепсиялық бұзылыстар, аллергиялық реакциялар,
кандидамикоз болуы мүмкін.
Неомицинді жергілікті жиі қолданады. Оны жұқпалы жараларды,
біркатар тері ауруларын (пиодермия және т.б.), көз ауруларын (мысалы
конъюиктивитте) және т.б. емдеу үшін қолданады. Зақымдалмаған тері және
шырышты кабаттан аз сіңеді. Неомицинді сыртқа глюкокортикондтармен
(мысалы, синафланмен немесе флуметазон пивалатымен)1 қосып қолданады.
Бұл кезде микробтарға және қабынуға карсы әсерлері қатар жүреді.
Бүйрек (зәрде белок пайда болады) және есту жүйкесіне (құлақта шу
және естудің төмендеуі саңыраулықка дейін әкелуі мүмкін) жоғары уытты
әсер көрсетуіне байланысты неомицинді парентералды қолданбайды.
Сонымен катар неомициннің кураре тәрізді белсенділігі (тыныс алудың
тежелуін жәие тоқтауын шақыруы мүмкін) бар.
Препарат бүйрек және есту жүйкесінің ауруларында қолдануға
болмайды.
Гентамицин Місготопозрого ригригеа және А/. Есһіпозрога өндіріледі.
Гентамицин сульфаты (гарамицин) түрінде шығарылады.
Грамоң және грамтеріс бактериялар жататын әсерінің спекгрі кең. Көк
ірің таякшасы, протей, ішек таякшасы, сонымен катар беизилпенициллинге
тұракгы стафилококктарда оныңбелсенділігіяің ү лкен пракгикалық маңызы
бар. Гентамицинге тұрақгылықбаяу дамнды.
Препарат асказан- ішек жолдарынан толықсіңбейді, сондыкган жүйелік
әсер алу үшін оны бұлшық етке енгізеді. Гентамицинді осы жол аркылы
енгізгенде, оның жоғарғы мөлшері 60 мнн кейін жиналады. Ағзада микробқа
Карсы концентрациясы 8-12 сағ бойы сакталады. Кәдімгі жағдайда,
гентамицин гематоэнцефалдықтосқауылдан өтпейді. Менингит кезіндеоның
аздаған концентрациясы ликворда кездеседі. Көбіне өзгермегентүрде бүйрек
арқылы шығады.
Гентамицинді негізінен грамтеріс бактериялармен шақырылған
ауруларды емдеу үшін қолданады. Әсіресе препарат зәр шығару жолдарының
инфекцияларында (пиелонефритте, циститте), сепсисте, жұқпалы жараларда,
күйікте тиімді. Енгізу жолы: бұлшық етке немесе сыртқа.
Гентамицин неомицинге карағанда уытгығы аз. Бірак гентамицинді
қолданғанда да аминогликозидтерге тән негізгі жағымсыз әсерлер байкалады.
Олардын бірі оныңототоксикалык әсері. Гентамицин негізінен ми-сауыттық
жүйкенің УІІІ-жұп вестибулярлы тармағын зақымдайды. Есту сирек
1 Ариайы жағылмалар “Локакортеи - Н”, "‘Сииалар - Н” шығарылған (Н неомициннің
бар екендігіи белгілейді).
524
зақымдалады. Нефротоксикалық қасиеті неомицинге қарағанда аз дәрежеде
анкындалған. Кураре тәрізді әсері бар.
Тобрамицин де(бруламицин)аминогликозндтертобыныңөкілі
болып табылады. 8іг. ТепеЬгагіиз өндіріледі. әсерінің спектрі кең. Көк ірің
таякшасында белсенділігі өте жоғары. Бір рет енгізгеннен кейін микробтарға
қарсы тиімді концентрациясы 6-8 сағ бойы сақталады. Препарат көк тамыр
мен бұлшық етке енгізіледі. Ол негізінен бүйрек арқылы бөлінеді. Қолдану
көрсеткіштері гентамицинмен бірдей және микробтарға қарсы әсер ету
спектрімен анықталады. Нефро- және ототоксикалық әсе{Я бар, бірақ
гентамицннге қарағанда аз байқалады.
Аминогликозидтерге сизомиции антибиотигі де жатады.
Місготопозрога іпуоепзіз өндіріледі. Гентамицин тәрізді микробтарға қарсы
әсерінің спектрі кең. Оған карағанда протейде, көк ірің таякшаларының әр
түрлерінде, клебсиеллада, энтеробактерлерде белсенділігі басым.
Сизомицинге тұрақтылык баяу дамиды. Сонымен катар барлық
аминогликозидтерге айкас тұрақтылык дамиды. Препарат ас қорыту
жолдарынан нашар сіңеді, сондыкган оны бұлшық етке және көк тамырға
енгізеді. 25% жуығы қан сарысуының белоктарымен байланысады.
Клиникалық жағдайда енгізу мерзімі 8 сағ.
Қолдану көрсетіштері мен жанама әсерлері гентамицинге ұксас.
Әсерібасымырақаминоіликозндгерқатарына амикацин (амикин)1
жатады. Ол канамицин туындысы болып табылады. Барлық аминогликозидтердің
ішінде оның микробтарға қарсы әсерінің спектрі өте кең, оған аэробты грамтеріс
бактериялар (соның шгіңце көк ірің таяқшасы, протей, клебсиелла, ішек таякшасы
және т.б.) және туберкулез микобактериясы жатады. Көптеген грамоң анаэробты
бактерияларға әсер етпейді. Аминопіикозндтердің белсенділігін тоқтататын
ферменттердің әсеріне тұракты. Ототоксикалык және нефротоксикалық әсері
бар. Амикацин бұлшық етке және көк тамырға енгізіледі.
29.1.8.	ЦИКЛДІК ПОЛИПЕПТИДТЕР (ПОЛИМИКСИНДЕР)
Полимиксиндер химия кұрылымы жағынан циклдік полипептндтер
болып табылады. Біздің елімізде Вас. роіутуха Козз* 2 өндірілетін полимиксин
М (сульфат түрінде) қолданылады.
'Кейде амииогликозидтерді 3 топқа бөледі:
Іұрпақ-стрептомицин, неомицин, мономицин, канамицин;
II ұрпақ- гентамицин;
Шұрпақтобрамицин, амикацин, сизомицин, иетилмицин.
2 Бірқатар басқа елдерле полимиксии В жәие полимиксин Е (иолистин) көп тараган.
525
Полимиксин М сульфатының микробтарға қарсы әсері
көбіне грамтеріс бактерияларға бағытталған: көк ірің таяқшасы, ішек
бактерияларыныңтұкымдастары (ішек таякшасы, шигелла, сальмонелла),
сонымен қатар қапшықтьі бактериялар, пастерелла және бруцелла,
инфлюэнция таякшалары. Полимиксин М патогенді кокктарға, протейге,
патогенді анаэробтарға, қышқылға тұрақты микобактерияларға, дифтерия
таякшасына және кейбір басқа қоздырғыштарға әсер етпейді.
Полимиксин М сульфатының микробтарға қарсы әсер ету механизмі
цитоплазма мембранасын закымдауына байланысты. Оның өткізгіштігін бұза
отырып, полимиксин М цитоплазманың көптеген компоненттерінің қоршаған
ортаға шығуына әкеледі. Мнкроорганизмдердің ыдырауы болады.
Бактерицидтік әсері бактерияның тыныштык жағдайында да, өсу және көбею
үрдісінде де байқалады. Полимиксин М тек жасушадан тыс ориаласқан
микроорганизмдерге әсер етеді.
Полимнксин М сульфатына тұрақгылық баяу дамиды, бұл препараттың
артықшылығы болып табылады.
Полимикснн М ішке (ішекте препараттыңөте жоғарғы концентрациясы
жиналады, себебі ол ас қорыту жолдарынан нашар сіңеді) және жергілікті
тағайындалады. Оны парентералды қолданбайды, себебі бұл жолдармен
енгізгеиде ауыр нейро- және нефротоксикалық бұзылыстар шақырады. Көк
ірің таяқшасымен, ішек таяқшасымен, шигелламен шақырылған
энтероколитте, сонымен қатар операция алдында ішектің санациясы үшін
қолданылады. Полимиксиннің М сульфаты, оған сезімтал ауру
қоздырғыштармен (негізінен грамтеріс микроорганизмдермен, оған көк ірің
таякшасы кіреді) шақырылған ірінді үрдістерді жергілікті емдеуце тнімді.
Полимиксин М сульфатын энтералды және жергілікті қолданғанда
жанама әсерлер сирек пайда болады. Ішке енгізгенде препараттың кейбір
тітіркендіргіш әсеріне байланысты диспепсиялық құбылыстар болуы мүмкін.
Кейде супериифекция болады. Аллергиялық реакция айтарлыктай
байкалмайды.
Полимиксин М сульфатының карсы көрсеткіштері бүйрек аурулары.
Бұл антибиотикгің айқьіи нефротоксикалык әсерін ескере отырып, оны
ішке және жергілікті қолданған жағдайдың өзінде бүйрек кызметін үнемі
бақылап отыру керек.
29.1.9.	ЛИНКОЗАМИДТЕР
Бұл топқа клиндамицин жатады. Ол бактерия белогының сиитезін
тежеуші болып табылады, әдетге бактериостатикалық әсер көрсетеді. Негізінен
526
анаэробтар (Васіегоісіез /га^іііз және т.б.), стрептококктар, стафилококктарда
белсенді. Ішектен жақсы сіңеді. Гематоэңцефалдық тосқауыл арқылы нашар
өтеді. Бауырда метаболизмге ұшырайды. Бүйрек арқылы және өтпен бөлінеді.
Бактерондтармен шақырылған инфекцияларда, әсіресе Васіегоісіез
/га§іІІ8 іш пердесін зақымдағанда қолданады.
Ең қауіпті жанама әсері псевдомембраноздық колнт (қоймалжың және
канды бөліндіден тұратын диарея дамиды, іш аймағында ауыру сезім, қьізба).
Бұл дисбактериоздың бір көріиісі. Ол ішектен табылатын СІозігШіит сіі^ісііе
токсиніне байланысты пайда болады. Бұл аскынуды ванкомйцинмен және
метронндазолмен емдейді. Аллергияльіқреакциялар, бауырдың зақымдалуы,
лейкопения сирек байқалады.
29.1.10.	ГЛИКОПЕПТИДТЕР
Бұлтоптыңнегізгіпрепараты ванкомицин,олкүрделігликопептид
болып табылады. Ол Зігеріотусез огіепіаііз актиномицеттерімен
өндіріледі. Бактерияның жасуша қабырғасының синтезін бұзады және
бактерицидтік’ әсер көрсетеді. Грамоң кокктарда белсенділігі өте жоғарғы,
оған метициллииге тұракты стафилококктар және р- лактамаза өндіретін
штаммдар жатады; клострндиге әсер етеді, соның ішіиде Сіозігісііит сіі$ісіІе,
сонымен қатар коринебактерияға. Ас қорьггу жолдарынан нашар сіңеді. Егер
жүйелік әсер қажет болса, препарат көк тамырға енгізіледі. Ол
гематоэнцефалдық тосқауыл арқылы, әсіресе менингитте нашар өтеді.
Ванкомицин пенициллинге тұрақты грамоң кокктармен шақырылған
инфекцияларда, энтероколитте, соның ішінде псевдомембраноздык колитте
қолданылады.
Препараттыңуыттығы жоғары, сондықтан оны қолдану шектелген. Оның
ототоксикалық және нефротоксикалық әсері бар, флебигтер шакыруы мүмкін.
Аллергиялық реакциялар, нейтропения, тромбоцитопения сирек дамиды.
Бұлтопқа тейкопланин антибиотигіжатады.
29.1.11.	ФУЗИДИЙ ҚЫШҚЫЛЫ
Бұл антибиотиктің әсері спектрі тар. Натрий тұзы түрінде
қолданылады. Негізінен грамоң бактерияларға әсер етеді. Бактерияның
белок синтезін тежейді. Бактериостатикалық әсер көрсетеді. Көп
мөлшерде сүйек тінінде жиналады. Бауырда метаболизмге ұшырайды.
1 Сонымеи қатар ванкомиции цитоплазмалық мембраиа бткізгіштігіи және РНК
синтезіи бұзады.
527
Өт аркылы бөлінеді. Пенициллиннің әсеріне тұрақты стафилококк
инфеқциясында, әсіресе остеомиелитте қолданылады, Жанама әсерлері:
диспепсиялык кұбылыстар, тері бөртпелері, сарғыштану.
29.1.12.	ЖЕРГЕПКП ҚОЛДАНУҒА АРНАЛҒАН АНТИБИОТИКТЕР
Жергілікті әсер ету үшін микробтарға қарсы және қабынуға қарсы
әсерлері бар фюзафюнжин (биопарокс) антибиотигі ұсынылған. Ғизагіит
Іаіегіііит саңырауқұлағының арнайы штаммдарынан өндіріледі,
Химиялық кұрылысы бойыншапептидтерге жатады. Препараг ингаляцияға
арналған аэрозоль түріиде шығарылады. Ол көптеген кокктар, кейбір
анаэробтар, микоплазмалар, Сапеіісіа тұқымдас саңырауқұлақтарда тиімді.
Мұрын-жұтқыншақжәне тыныс жолдарының инфекцияларында тағайындауға
ұсынылған, Жанама әсерлерінен кенде тітіркендіргіш әсер банкалады.
Жергілікті қолдану үшін мупироцнн (бактробан) антибиотигі де
ұсынылғаи, Ол Рзеисіотопаз /Іиагезсепз өндіріледі. Белок синтезін тежейді.
Аз концентрацияда бактериостатикалык, ал жоғарғыдабактерицңдтік әсер
көрсетеді. Зақымдалмаған теріден аз дәрежеде (0,25-0,3%) сіңеді. Тері мен
мұрын куысының шырышты кабаты стафилококктармен (сонымен қатар
метициллинге тұракты) және Р-гемолитикалық стрептококктармен
зақымдалғанда жағылматүрінде тері бетіне және интраназалды қолданылады.
29.2. СУЛЬФАНИЛАМИДТІК ПРЕПАРАТТАР
. Сульфаниламндтер медицина практикасында қолдануда орын алған
әсёр спектрі кең ең бірінші химиотерапиялық антибактериалды заттар. Олар
химиялық кұрылысы бойынша сульфаниламндтер туындысына (сульфанил
қышқылының амнді) жатады.
Өтетиімді,ұзакуакытәсерететінжәнеуытгығыаз сульфаниламидтерді
алу амнд тобындағы (№) сутек атомының орнын ауыстыруға негізделген.
Микробтарға қарсы әсер көрсету үшін міндетгі түрде пара-жағдайында бос
амин тобы (- Ы4Н2) болуы керек. Осыған байланысты И4жағдайдағы сутек
атомдарының орнын сирек ауыстырады; бұл ағзада радикал үзіліп, амин
тобы босап шығатын жағдайдаауыстырылады (мысалы, фталазолда). Бензол
цикліне қосымща радикалдарды енгізгенде қосылыстың белсенділігі
төмендейді.
Сульфаниламндтер келесі топтар түрінде берілуі мүмкін.
Резорбтивті әсері үшін қолданылатын препараттар (асқазан-ішек
жолдарынан жацсы сіңетіндер)
528
А.	Ұзақ емес әсер ететіндер
Сульфадимезин	Этазол
Сульфазин	Уросульфан
Б. Ұзак уақыт әсер ететіндер
Сульфапирндазин
Сульфадиметоксии
В.	Өте ұзақ уақыт әсер ететіндер
Сульфален
Ішек қуысына эсер ететін препараттар (асқазан-ішек эмолдарынан
наиіар сіңетіндер)
Фталазол
Жергілікті қолдануга арналган препараттар
Сульфацил - натрий
Сульфазиннің күміс тұзы
Сульфаниламндтердің әсер ету спектрі айтарлықтай кең. Оған негізінен
келесі инфекция қоздырғыштары жатады:
а)бактерияларға - патогенді кокктар (грамоң және грамтеріс),
ішек таяқшасы, дизентерия қоздырғыштары (шигеллалар), тырысқақ
вибрионы, газды гангрена қоздырғышы (клострндия), күйдіргі, дифтерия,
катаралды пневмония, инфлюэнция қоздырғыштары.
б)хламидияларға - трахома, орнитоз, шап лимфогрануиемасы.
в)актиномицеттер;
г)қарапайымдылар - токсоплазмоз қоздырғышы, безгек
плазмодиі
Сульфаниламидтер әсіресе пневмококктар, меиингококктар,
гонококктар, кейбір гемолитикалық стрептококктар типі, сонымен қатар
бактериалды дизентерия қоздырғыштарында белсенді.
Сульфаниламядтердің микробтарға қарсы әсер ету механизмі олардың
пара-аминобеизой қышқылымен бәсекелес антагонизміне байланысты. Ал,
пара-аминобензой қышқылы көптеген микроорганизмдер синтездейтін
дигидрофолий қышқылының кұрылысына кіреді. Адам тіндерінде мұндай
болмайды, себебі бұл тіндер тек дайын дигидрофолий қышқылын жұмсайды,
сульфаниламидтердің микроорганизмдерге қарсы таңдап әсер етуі де осымен
түсіндіріледі. Сульфаниламидтердіңхимиялықкұрылысы пара-аминобеизой
қышкылынаұқсас болғандықтан оныңдигидрофолий кьішқылынаайналуын
тоқтатады. Сонымен қатар олар дигидроптероатсинтетаза ферментін бәсекелес
тежейді. Дигидрофолий қышқылы синтезінің бұзылуынан тетрагидрофолий
қышқылының синтезделуі азаяды, бұл пуриндік және пиримндиндік
негіздердің синтезі үшін қажет. Нәтижесінде нуклеин қышқылының синтезі
529
тежеледі, осының салдарынан микроорганизмдердің өсуі және көбеюі
тоқгайды (бактериостатикалық әсер). Сульфаниламидтерді ұзақ колданғанда
оларға біртіндеп микроорганизмдердің тұрақтылығы дамиды. Бұл
микроорганизмдермен дигидрофолий кышқылы синтезінің қарқынды
жоғарылауына байланысты болуы мүмкін деген болжамдар антылуда.
Барлық сульфаниламндтерге тұрақтылық (демек, қиылысқан тұрақтылык)
дамнтыныи ескеру керек.
29.2.1.	РЕЗОРБТИВТІ ӘСЕРГЕ АРНАЛҒАН СУЛЬФАНИЛАМИДТЕР
Бұл топтың препараттары асқазан-ішек жолдарынан тез және толық
сіңеді. Сульфаниламидтер сарысу альбумнндерімен жартылай байланысады.
Барлық тіндерге таралады, соның ішінде гематоэнцефалдық, плацентарлық
тоскауыл арқьшы втеді, дененің сероздык куыстарында жиналады. Ағзада
сульфаниламндтердің басқа затқа айналуының негізгі жолы - ацетилдену
(Ы4 бойынша), ол бауырда жүреді. Бұл кезде түзілген косылыс
антибактериалдық белсенділігінен айырылған. Кейбір ацетилденген
туындылар бастапқы сульфаниламидтерге қарағанда нашар ернді және зәрде
кристалдардың (кристаллурияның) түзілунің себебі болуы мүмкін. Әртүрлі
препаратгардың ацетилдену дәрежесі бірдей емес. Ең аз ацетилденетін
уросулъфан, сулъфацил-натрий, этэзол. Сулъфаниламидтер және олардын
метаболиттері негізінен бүйректен сүзілу жолымен бөлінеді.
Сульфаниламндтердің кейбір бөлігі реабсорбцияға ұшырайды. Дәрілік
заттардың аз мөлшері ішек арқылы, тер және сілекей бездерімен шығады.
Резорбтивті әсер етуге тағайындалған сульфаниламидтер, көбіне
бйктерияға қарсы әсер ету ұзақгығы бойынша бөлінеді. ¥зақ емес эсер
ететін препараттар жақсы сіңеді және тез бөлінеді. Оларды энтералды
енгізгенде, сарысуда жоғарғы концентрациясы 2-3 сағ кейін түзіледі.
Бактериостатикалық концентрациясын қалыпты ұстап тұру үшін, оларды 4-
6 сағ сайын тағайындайды.
Ұзақемесәсерететінсульфаниламндтерденкөбіне сульфадиме-
з и н (сульфаметазин), э т а з о л (сульфаэтилтиадиазол), сульфазин
(сульфадиазин),уросульфан (сульфакарбамнд)жиіқолданылады.Бұл
топқа стрептоцид те(ақ стрептоцид, сульфаниламид)
жатады. Бірақ стрептоцидті қазіргі кезде онша қолданбайды, себебі оның
белсенділігі аз және басқа сульфаниламидтерге карағанда жиі жанама әсерлер
шакырады.
¥зақ уақыт әсер ететін препараттарга сульфапиридазин
(сульфаметоксипиридазин, спофадазин) және сульфадиметоксин
530
(мадрибон, мадроксин) жатады. Олар асказан - ішек жолдарынан жақсы
сінеді, бірақ баяу шығады. Қан сарысуында олардың жоғарғы
концентрациясы 3-6 сағ кейін анықталады. Ағзада препараттардың
бактериостатикалық концентрациясының ұзақуақыт бойы сақгалуы олардың
буйректе тиімді реабсорбцнялануына тәуелді болуы керек. Сондай-ақ қан
сарысуы белоктарымен айқын байлаиысу дәрежесінің де маңызы болуы
мүмкін (мысалы, супьфапиридазин үшін ол шамамен 85% сай).
Сонымен, ұзақ әсер ететін препараттарды қолданғанда, ағзада дәрілік
заттардың тұрақгы концентрациясы түзіледі. Бұл антибактериялық ем кезінде
препараттардың артыкшылығы болып табылады. Бірақ, егер жанама әсерлер
пайда болса онда ұзақ әсерлер жағымсыз рөл атқарады, себебі дәріні беруді
амалсыз тоқтатқанда оның әсерініңтокгауына бірнеше күн болады.
Сондай-ақ жұлын-ми сұйықтығында сульфапирндазин мен
сульфадиметоксиниің коицентрациясы аз кездесетінін (қан сарысуындағы
концентрациядан 5-10%) ескеру керек. Олар осы көріиіспен ұзақ емес әсер
ететін сульфаниламидтерден ерекшеленеді, бұл препараттар жұлын
сұйықтығында барынша көп концентрацняда (сарысу концентрациясының
50-80%) жнналады.
Сульфапиридазин мен сульфадиметоксин тәулігіне 1-2 рет
тағайындалады.
Сульфален (келфизин, сульфаметоксипиридазин) өте ұзақ уакыт
әсер ететін препарат болып табылады, ағзада онын бактерностатикалық
концентрацнясы 1 аптағадейін сақгалады.
Сульфаниламидтердің мнкробтарға қарсы белсенділігі
антибиотиктерден анағұрлым төмен, сондықтан оларды қолдану өрісі
шектелген. Оларды негізінен антибиотиктер жағымсыз болғанда немесе
оларға бейімделу дамығанда тағайындайды. Сульфаниламндтерді кейбір
антибиотиктермен жиі жұптастырады.
Резорбтивті әсер1 ететін сульфаниламндтер кокктармен шақырылған
инфекцияларда, әсіресе менингококктық менингитге, тыныс алу мүшелерінің
ауруларында, зәр шығару жолдары мен өт жолдарының және т.б.
инфекцияларында қолданылады.
Зәр шығару жолдарының инфекдияларын (пиелонефритте, пиелитте,
1 Құрамында сульфаннламид фрагменті мен салицил қышкылы бар жұптастырылған
препаратгар алынған. Оларға салазосульфапиридин (сульфасалазин), салазопиридазин
(салазодин), салазодиметоксин жатады. Ағза тінінде олардан 5-аминосалицил қышқылы
және сульфаниламндтік компонент (сульфапиридинге сульфапиридазии және
сульфадиметоксин саи) босап шығады. Бұл препаратгардын антибактериялдық және
қабынуға қарсы әсерлері бар. Қолдану көрсеткіштері: арнайы емев ойықжаралы колитг
және Крон ауруы (гранулематоздық колит).
531
циститте) емдеу үшін, әсіресе уросульфан көрсетіледі, ол көбіне өзгермеген
түрде (яғнн, белсенді түрде), жылдам бүйрек аркылы шығады, бұл кезде
несепте оның жоғарғы концентрациясы түзіледі. Уросульфан бүйрек
қызметіне теріс әсер көрсетпейді.
Ұзақ әсер ететін препараттарды көбінесе созылмалы инфекцияларда
және инфекциялардың алдын алу үшін (мысалы, операциядан кейінгі кезенде)
қолданған жөн.
Супьфаниламндтер резорбтивті әсер еткенде көптеген жанама әсерлер
шақырады. Оларды қолданғанда диспепсиялық қүбылыстар (лоқсу, қүсу),
бастың ауыруы, әлсіздік, орталық жүйке жүйесі жағынан бұзылыстар, қан
жүйесінің бұзылуы (гемолитикалық анемия, тромбоцитопения,
метгемоглобин түзілу) мүмкін. Кристаллурия болуы мүмкін. Бүйректе
кристалдардың тұнбаға түсу мүмкіндігін азайту үшін көп, әсіресе сілтілік
сұйықтар (себебі қышқыл орта сульфанипамидтердің және олардың
ацетилденген туындыларының тұнбағатүсуіне ыкпал жасайды) енгізу арқылы
жүзеге асыруға болады.
Аллергиялық реакциялар салыстырмалы түрде сирек кездеседі,
дегенмен олар кейде пайда болады және оның айқындығы әртүрлі болуы
мүмкін. Тері бөртпесі, қызба, кейде гепатит, агранулоцитоз, апластикальгқ
анемия байқалады. Анамнезінде сульфаниламидтерге аллергиялық
реакциялардың болуы оларды қайталап қолдануцың карсы көрсеткіші болып
табылады.
29.2.2.	ІПІЕК ҚУЫСЫНДА ӘСЕР ЕТЕТІН СУЛЬФАНИЛАМИДТЕР
' Бұл препараттардың негізгі ерекшелігі олардың асқазан-ішек
жолдарында нашар сіңгіштігі болып табылады, сондықтан ішек куысында
олардың жоғарғы концентрациясы түзіледі. Көбінесе фталазол
(фталилсульфатиазол, талисульфазол) жиі қолданылады. Ішектен
препараттың аз дәрежесі сіңеді. Зәрде енгізілгеи препараттың 5% табылады.
Фталазолдың микробтарға қарсы әсері (Ы4) фталь қышқылы үзіліп және
амин тобы босап шыққаннан кейін дамнды. Нәтижесінде осы кезде босап
шыққан норсульфазол әсер етеді.
Фталазол ішек инфекцияларын - бациллярлы дизентерия, энтероколнт,
колитгі емдеуце, операциядан кейінгі кезеңдегі ішек инфекциясының алдын
алу үшін қолданылады. Бұл аурупар кезінде микроорганизмдер тек ішек
куысында ғана емес, сонымен катар ішек қабырғасында да орналасатынын
ескере отырып, фталазолды ішектен жаксы сіңетін сульфаниламидтермен
(супьфадимезиимен, этазолмен және т.б.) жұптастырып қолданған дұрыс.
532
Фталазол антибиотикгермен (мысалы, тетрациклинмен) жиі жұптастырылады.
Оны 4-6 сағ сайын қолданады. Фталазолды наукастар жақсы көтереді. Оның
уыттығы өте төмен. Фталазолды қолданғанда В тобының витаминдерімен
жұптастырған жөн. Өйткені фталазол осы витаминдердің синтезіне катысатын
ішек таяқшаларыиың өсіп көбеюін тежейді.
Ішек инфекцияларын емдеу үшін ішектен нашар сіңетін басқа бірқатар
препараттар -сульгин (супьфагуанндин), ф т а з и н пайдаланылады.
29.2.3.	ЖЕРГІЛІКТІҚОЛДАНУҒА АРНАЛҒАН
СУЛЬФАНИЛАМИДТЕР
Көз инфекцияларын емдеу және алдын алу үшін сульфаниламидтер
жергілікті қолданылады. Осы мақсатпен суда еритін сульфацил-
натр и й бәріненжиі қолданылады. Ол барыншатиімді жәнетітіркендіргіш
әсер көрсетпейді. Оны жаңадаи туылған нәрестелер мен ересек адамдардың
соз қоздырғышымен жұқтырылған көз ауруларын емдеу және алдын алу
үшін конъюнктивитте, блефаритте1, қасаң қабатгың ойық жарасында және
т.б. қолданады.
Сульфаниламидтер жұқпалы жараларда (әдетте, жараны опалау
(прнпудривать) жолымен) пайдаланылуы мүмкін. Бұл кезде жара бөліндісі,
ірің, некроз массасы болғанда, супьфаниламидтер аз немесе мүлдем әсер
етпейтінін ескеру керек, себебі олардың құрамында пара-аминобензой
қышкылы өте көп болады. Оларды жараны біріншілік өндегеннен кейін ғана
немесе “таза” жара жағдайында қолдану керек.
Молекуласында күмістің атомы бар сульфазиниің күміс тұзы
(сульфаргин) синтезделген. Препаратты күйік жарасында тек жергілікті
қолданады. Препаратган босап шығатын күміс сульфазинінің микробтарға
қарсы әсерін күшейтеді және жараның жазылуына әкеледі. «Сульфаргин»
жағылмасының кұрамыиа кіреді.
29.2.4.	СУЛЬФАНИЛАМИДТЕРДІҢ ТРИМЕТОПРИММЕН
ЖҰПТАСТЫРЫЛҒАН ПРЕПАРАТТАРЫ
Сульфаниламидтер мен жұптасқан препараттар қызығушылық
тудырады, олар дигидрофолатредуктазаны тежеп, дигидрофолийдің
тетрагидрофолий қышқылына өтуін тоқтататындар. Мұндай затгарға
триметоприм жатады.
Екі түрпі кезеңдерде көрінетіи нуклеин қьішқылы прекурзорларының
биосинтезіне осы сияқты жұптасқандардың тежегіш әсерлері олардың
микробтарға қарсы белсенділігін айтарлықтай жоғарылатады - әсері
бактерицидтік болады.
1 Қабақ шетінін кабынуы. Грек тілінен Ыерһагоп - қабақ.
533
Сульфаметаксазол мен триметопримнен тұратын б а к т р и м (бисептол,
котримоксазол, септрин) препараты шығарылады. Оның бактерияға қарсы
жоғарғы әсері бар. Бактерицидтік әсер көрсетеді. Асказан-ішек жолдарынан
жақсы сіңеді. Қан сарысуында препараттың жоғарғы концентрациясы 3 сағ
кейін анықгалады. Әсер етуұзақтығы 6-8 сағ. Бактримніңекі компоненті де
негізінен бүйрек арқылы шығады. Бактримді қолданғанда әртүрлі жанама
әсерлер байқалады. Диспепсиялық бұзылыстар (лоқсу, құсу, анорексия,
диарея) және тері жағынан аллергиялық реакциялар (эрнтематоздық
бөртпелер, есек жем, қышыну) көбінесе жиі болады. Кан түзетін жүйені
тежеуі (лейкопения, агранулоцитоз,тромбоцитопения, мегалобластықанемия
және т.б.) мүмкін. Кенде бауыр және бүйрек қызметгерінің бұзылуы дамнды.
Суперинфекция (ауыз куысының кандндамикозы) да дамуы мүмкін.
Бактримді ұзақ уақыт қолданғанда шегкі қанның кұрамьш бақылап отыру керек.
Бактрим бауыр, бүйрек және қан түзу жүйесі айқын бұзылғанда
қолданылмайды. 6 жасқа дейінгі балаларға және жүктілік кезінде оны
тағайындаудың қажеті жок.
Лидаприм (сульфаметрол + триметоприм), сульфатон
(сульфамоиометоксинтриметоприммен),соныменқатар потесептил
(супьфадимезин + триметоприм) осыған ұксас препараттар болып табылады.
Барлық препарат үшін колдану көрсеткіштері, жанама әсерлері және
колдануға қарсы көрсеткіштері бактримдегідей.
29-3- ХИНОЛОН ТУЫНДЫЛАРЫ
Практикада қолдануға орын алған хинолон туындыларының катарына
бірінші налидикс қ ы ш қ ы л ы (невиграмои, неграм) жатады. Оның
әсерінің спектріне негізінен грамтеріс бактериялар (осыдан, оның аттарының
бірі - «неграм») жатады. Ол ішек, протей таяқшалары, капшықты бактериялар
(клебсиелла), шигелла, салмонелладатиімді. Налидикс қышқылына көк ірің
таяқшасы тұрақгы. Оның микробтарға қарсы әсер ету механизмін ДНК
синтезін тежеуімен байланыстырады. Препараттарға бактериялардың
тұрақтылығы барынша тез (кейде емдеп бастаған соң бірнеше күннеи кейін)
дамиды.
ГІрепарат асқазан-ішек жолдарынан тез сіңеді. Енгізілген дәріиің
шамамен 20% химиялық өзгеріске ұшырайды. Налндикс кышқылы (және
оның метаболиттері) негізінеи бүйрек арқылы шығады, осының салдарынан
зәрде дәрінің өте жоғарғы концентрациясы түзіледі.
Негізгі колданылуы - ішек таяқшасымен, протеймен және налндикс
қышқылына сезімтал басқа да микрооргаиизмдермен шақырылған зәр
шығару жолдарының инфекцияларында. Препараттың бағалы сапасы оиың
антибиотиктер мен сульфаниламидтік препараттарға тұрақты штаммдарда
белсенділігінің жоғары болуы.
534
Жанама әсерлерінен диспепсиялық бұзылыстар, аллергиялык
реакциялар, фотодерматоздар, көрудің аз уақытқа нашарлауы (көз
көргіштігінің төмендеуі, жарықтан қоркушылық), бастың ауыруы мүмкін.
Қолдануға қарсы көрсеткіштері бауыр және бүйрек кызметінің айқын
бұзылыстарымен жүретін аурулар болып табылады. Әйелдерге жүктіліктің
бірінші 3 айында және 2 жасқа дейіигі балаларға тағайындамау керек.
Соңғы жылдары күрылысында фтор атомы бар хинолон туындысы -
фторхинолондарга көп көңіл аударыла бастады. Осындай көптеген
препараттар синтезделе бастады: ципрофлоксацин (ципробай),
норфлоксацин, пефлоксацин, ломефлоксацин, о ф-
локсацин (таривнд) және т.б. Олар әсер спектрі кең, бактерияларға
қарсы өте белсенді дәрілік заттар болып табылады. Грамтеріс бактерияларға,
соның ішінде: гонококк, ішек таяқшасы, шигелла, сальмонелла, КІеЬгіеІІа
рпеитопіае, ЕпіегоЬасіег, Наеторһііиг іп/іиепгае, көк ірің таяқшасы1,
микоплазмалар, хламидияларға және т.б. бактерицидтік әсер көрсетеді.
Грамоң бактерияларда белсенділігі аз.
Фторхинолоңдардың бактерияларға қарсы әсер ету механизмі
бактериялық топоизомераза II мен IV (соның ішінде ДНК-гираза -
топоизомераза П) ферменттерін тежеумен жүреді, бұл ДНК реплнкациясын
және оған сәйкес РНК түзілуін бұзады. Бұның бәрі бактерияның өсіп көбеюіне
кедергі жасайды.
Фторхинолондар ас қорыту жолдарынан жақсы сінеді. Көптеген тіндерге
өтеді. Гематоэнцефалдық тосқауылдан тек жеке препараттар қажетгі
концентрацияда (офлоксацин, пефлоксацин, ципрофлоксацин) өтеді, онда
да ми қабатынын кабынуында. Аз дәрежеде белок сарысуымен байланысады.
Негізінен бүйрек арқылы (сүзілу және белсенді секреция жолымен) бөлінеді.
Бірқатар фторхинолоиныңсалыстырмалы фармакокинетикасы 29.5 кестесінде
берілген.
Олар фторхинолондарғасезімтал микроорганизмдермеи шақырылған
зәр шығару, тыныс алу жолдарының, асқазан-ішек жолдарының
инфекцияларында қолданылады.
Микроорганизмдердің фторхинолондарға бейімделуі салыстырмалы
түрде баяу дамнды. Жанама әсерперінен диспепсиялық бұзылыстар, тері
бөртпелері және басқа да аллергиялық реакциялар, бастың ауыруы, бастың
айналуы, ұйқысыздық, фотосенсибилизация байқалады. Суперинфекция
болуы мүмкін. Бірақ, жалпы фторхинолондарды науқастар жақсы көтереді.
Жүкті және бала емізетін әйелдерге, 18 жасқа дейінгі науқастарға
тағайындауға болмайды.
Жаңа фторхииолондарды алудың ең маңызды бағыттарының бірі -
грамоң бактерияларға, соның ішінде Зігеріососсиз рпеитопіае және басқа
1 Ципрофлоксацин әсіресе көк ірің таяқшасыида тиімді.
535
стрептококктарға, атипті және анаэробты ауру қоздырғыштарына
қосылыстың микробтарға қарсы әсерін күшейту болып табылады. Осындай
препараттардың қатарына моксифлоксацин (авелокс) жатады. Ол
стрептококктар, стафилококктар, листерий, коринебактерий және аз дәрежеде
- энтерококктарға жоғарғы бактерицидгік белсенділігімен ерекшеленеді.
Осылай, мокснфлоксациннің мысалы, іп уііго пневмококқа әсері
ципрофлоксацин мен офлоксацинге қарағанда 4-16 есе белсенді.
Моксифлоксацин көптеген басқа антибактериялдық заттарға тұрақты грамоң
бактериялармен жұқгырылған инфекцияларда тиімді екендігін атап көрсету
керек. Бұдан басқа, моксифлоксацин хламндия, микоплазма, уреаплазма
және анаэробты ауру қоздырғыштарында жоғары белсенділігімен
сипатталады, Анаэробтардамоксифлоксацинніңбелсенділігі метронидазол,
клиндамицин және имипенем деңгейімен бірдей.
Препарат ішектен жақсы сіңеді. Биожеткіліктігі шамамен 90%. Қанның
сарысу белогымен 48 % байланысады. Бауырда 50% метаболизмге
ұшырайды. Моксифлоксацин мен оның метаболиттері бүйрек арқылы және
өтпен ішекке түсу арқыл бөлінеді. Препаратты тәулігіне 1 реттағайындайды.
29.5. Кесте. Фторхинолондардың фармакокинетикасы
Препарат	Енгізу жолы	Биожет- кілікгілігі %	Сары су белокта- рымен байланы- сы%	ТІ/2, сағ	ГЭТ- дан өтуі	Шығу жолы	Тәулі- гіне енгізу
Ципрофлок- сацин	Ішке. көк тамырға	50-80	20-40	3-4,5	+	Бүйрек	2
Ыорфлок- сации	Ішке	30-40	10-35	4-5	±	Бүйрек	2
Офлоксацин	Ішке	>90	8-32	5-7	+	Бүйрек	2
Пефлоксацин	Ішке, көк тамырға	100		9	+	Бүйрек	2
Ломефлок- саііин	Ішке	>95	10	8	±	Бүйрек	1-2
Эноксацин	Ішке	80-90	40	3-6		Бүйрек	2
Руфлоксации	Ішке	60	60	33		Бүйрек	1
Гатифлок- сацин	Ішке	96	20	8		Бүйрек	1
Гемифлок- сацин	Ішке	70	60	8		Бүйрек	1
Левофлок- сацин	Ішке	99	31	6,9.		Бүйрек	1
Моксифлок- сацин	Ішке	86	48	12,1		Бүйрек, ішек	1
536
Моксифлоксацинді науқастар жақсы көтереді. Жанама әсерлері
негізінен басқа фторхииолондарға ұқсас (фотосенсибилизациялық әсері
жоқ). Лоқсу, днарея, бастың айналуы жиі байқалады.
Жана фторхинолондарга гатифлоксацин, гемифлокса-
цин, левофлоксациида жатады. Олардың барлығы энтералды
енгізгенде белсенді, биожеткіліктігі өте жоғары, грамоң бактерияларда
айтарлыктай тиімділігімен сипатгалады, бұл жағдайда грамтеріс бактерияларға
бактернцндтік әсері сакгалады. Зігеріососсиз рпеитопіае және баска тыныс
жолдарының инфекциялық аурулардың қоздырғыштары - Йеторһуіиз
іп/іиепге, Могахеііа саіагаііз кездерінде өте тиімді. Осыған, олардың тыныс
жолдарының тіндерде және сұйыкгыктарында жоғарғы концентрацияда (қан
сарысуына қарағанда жоғарғы концентрацняда) жиналуы әкеледі. Оларды
моксифлоксацин сиякгы тәулігіне 1 ретенгізеді.
29,4.	БАКТЕРИЯҒА ҚАРСЫ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫ
ӘРТҮРЛІ СИНТЕТИКАЛЫҚ ЗАТТАР
29.4.1.	8-ОКСИХИНОЛИН ТУЫНДЫЛАРЫ
Бұл катардағы препараттардың бактерияға қарсы және
қарапайымдыларға карсы әсерлері бар.
Берілген топтың микробтарға қарсы заттарына 5-ннтро-8-оксихинолин
- нитроксолин (5-НОК) жатады. Препараттың бактерияға карсы
әсерінің спектрі кең. Бұдан басқа, ол кейбір саңырауқүлақгарға (ашыткы
тәрізді және т.б.) тежегіш әсер көрсетеді.
Нитроксолин ішектентез сіңеді. Зәрменөзгермегентүрде шығады, онда
бактериостатикалық концентрациясы жиналады.
Нитроксолинді әртүрлі микроорганизмдермен шақырылған зәр шығару
жолдарының инфекцияларында қолданады. Ішке енгізіледі. Жанама
әсерлерінен диспепсиялық бұзылыстар болуы мүмкін. Нитроксолинді
қабылдағанда зәрдің ашық сары түске боялатынын ескеру керек.
29.4.2.	НИТРОФУРАН ТУЫНДЫЛАРЫ
Қосылыстардың бұл тобына көптеген препараттар жагады. Кейбіреулері
көбіне антисептик ретінде сыртқа қолдану үшін (мысалы, фурацилии),
басқалары негізінен ішек және зәр шығару жолдарыиың ннфекцияларын
емдеу үшін (фуразолндон, фурадонин, фурагин) қолданылады.
Нитрофурандар антибиотиктер мен сульфаниламидтерге тұрақты
537
мнкробтар жағынан тиімді екендігін белгілеу маңызды болып табылады.
Фуразолидон ішек иифекциялары кезінде (бацнллярлық
дизентерия, паратиф, токсикоинфекцияларда), сонымен қатар
трихомонодозды колпитте' және лямблиозда қолданылады. Оны ішке,
интравагнналды, ректалды енгізеді. Диспепсиялық бұзылыстар және
аллергиялық реакциялар шакыруы мүмкін. Фурадонин (ннтрофурантоин)
зәр шығару жолдарының инфекцияларын емдеуде тиімді препарат болып
табылады. Оны ішке енгізеді. Ол тез сіңеді және көп мөлшері буйрек арқылы
бөлінеді, онда оның бактериостатикалық және бакгерицидтік концентрациясы
тузіледі. Ол фуразолидон сияқты тәбетті бұзуы, лоқсу, құсық шақыруы
мумкін. Кейбір науқастарда аллергиялық реакциялар байқалуы мүмкін. Фу
р а г н н зәр шыгару жолдарының инфекцияларында, сондай-ақ жергілікті
қолданылады.
Нитрофуран туындыларын қабылдағанда жанама әсерлерін азайту
мақсатыида көп сұйықгықішу, гистаминдік Н^ецепторлардыңтежегіштерін,
В тобының витамнндерін беру ұсынылады.
29.4.3.	ХИНОКСАЛИН ТУЫНДЫЛАРЫ
Бактерияғақарсызаттардыңбұлтоптарынан хиноксидин және
диоксидин ұсынылган. Олардың микробтарға қарсы әсерлерінің
спектрі кең, оған жалғаи протей, көк ірің таяқшасы, патогенді анаэробтар
және т.б. жатады. Басқа химиотерапиялық заттарға тұракгы бактерияларда
белсенді. Іріңді қабыну үрдістерінің ауыр түрінде қолданылады. Тек
ересектерге дәрігердің бақылауымен стационарда емдеу үшін тағаиындалады.
Препараттар уытты және жанама әсерлерді жиі шақырады. Соңғылардың
қатарына диспепсиялық бұзылыстар, бастың ауыруы, бастың айналуы,
қалтырау, бұлшық еттердің тырысып жиырылуы және басқалар болуы
мүмкін.
29.4.4.	ОКСАЗОЛИДИНОНДАР
Оксазолидинондар микробтарга қарсы белсенді дәрілік заттардың жаңа
тобына жатады. Бұл топтың бірінші препараты линезолид (зивокс) кең
спекгрлі ауру қоздырғыштар - аэробты грамоң бакгериялар, кейбір грамтеріс
бактериялар және көптеген анаэробтарда тиімді. Линезолид басқа
препараттарға резистенттілік дамыған бактериялармен шақырылған
инфекцияларда да қолданылады.
1 Қыиаптың шырышты қабатының қабынуы. Грек тілінен соіроз - қынап.
538
Микробтарға қарсы әсер механизмі белок синтезінің бастапқы кезеңін
тежеуіне байланысты болады. Тұгас ағза жағдайында препарат бактерицидтік
әсер етеді (іп гііго - бактериостатикалық) деген болжам айтылуца.
Эитералды және парентералды енгізгенде тиімді.
Негізінен грамоң бактериялармен шақырылған инфекциялардың ауыр
түрін емдеу ушін тағанындалған.
29.5.	МЕРЕЗГЕ ҚАРСЫ ЗАТТАР
Мерезді емдеуде негізгі орынды бензилпенициллин препараттары алады.
Бұл мақсат ушін қысқа уакыт әсер ететін де (бензилпенициллин натрий
немесе калий туздары) жәие ұзақ уақьгг әсер ететін де (бензилпенициллин
новокаин тұзы, бициллиндер)1 препараттар қолданылады. Бензилпенициллин
тез және айқын трепонемоцидтік әсер көрсетеді. Оған боз трепонеманың
тұрактылық дамуы байқалмаған. Бензилпенициллин препараттары мерездін
барлық кезендерінде тиімді. Оларды курспен тағайындайды, оның ұзактығы
аурудың түрімен және кезеңімеи аныкгалады.
Бензилпенициллин ағзаға жақпағаида (мысалы, аллергиялык
реакцияларға байланысты) мерезді емдеу ушін басқа антибиотиктер -
тетрациклиндер, сонымен қатар эритромицин, азитромицин, цефтриаксон
қолданылуы мүмкін. Бірақ олар әсері бензилпенициллин препараттарынан
төмен.Оларға бийохинол(бейтарапталғаншабдалманындағыхининнің
8% йод висмуттық қоспасы ) және бисмоверол (шабдал майында
бейтарапталған моновисмут қышқылының негізгі висмут тұзының қоспасы)
жатады. Висмут препараттарының антибиотиктерден айырмашылығы әсер
ету спектрі мерездің қоздырғыштарымен шектеледі. Олар белсенділігі
жағынан бензилпенициллнндерден төмен. Олардың трепонемостатикалық
әсерін сульфгидрилді топтары бар ферменттердің тежелуімен
байланыстырады. Висмут препараттарының емдік әсері бензилпенициллинге
қарағанда едәуір баяу дамиды. Висмут препараттары асқазан-ішек
жолдарынан сіңбейді, осыған байланысты оларды бұлшық етке енгізеді. Олар
көбіне бүйрек арқылы, сонымен қатар аз мөлшерде ішекпен және тер
бездерімен бөлінеді. Висмут препараттары мерездің барлық турінде
қолданылады.
Жанама әсерлері салыстырмалы түрде сирек байқалады. Бұл
препараттардың әсеріне қызыл иек жиегінде жолақтың пайда болуы тән
(висмуттық жолақ деп аталатын). Гингивит1 2, стоматнт3, колит, диарея,
1 Антибиотиктердің касиеттеріи 29.1 тараудаи кара.
2 Қызыл иектің қабынуы. Лат. тіліиен %іп%іуаІ - қызыл иек.
3 Ауыз куысыиың іпырышты кабатының қабынуы. Грек тіліиен хіота - ауыз.
539
дерматит дамуы мүмкін. Бүйрек пен бауырдың зақымдалуы сирек байқалады.
Внсмут препараттарын қолданғанда ауыз қуысының шырышты қабатын,
бүйрек және бауыр қызметінің жағдайын бақылап отыру керек.
Мерездің кеш сатысында гумманың сорылуын жылдамдату үшін йод
қосылыстары (калнй йоднді) тағайындалады.
29.6.	ТУБЕРКУЛЕЗГЕ ҚАРСЫ ЗАТТАР
Туберкулезді медикаменттермен емдеу кешенінде хнмиотерапиялық
заттар негізгі орын алады. Оларға келесі препараттар жатады:
А. Синтетнкалық заттар
Изонназид	Этионамид
Этамбутол	Протионамид
Натрий пара-амнносалицилаты (ПАСҚ) Пнразинамнд
Бепаск	Тиоацетазон
Б. Антибнотиктер
Рифампицин
Стрептомицин сульфаты
Стрептомицин-хлоркальцийлік кешені
Цнклосернн
Канамнции сульфаты
Флорнмнцин сульфаты
Көрсетілген топтардың дәрілік затгары микробтарға қарсы спектрі
бойынша айтарлықтай ерекшеленеді. Синтетикалык заттар тек туберкулез
мнкобактериясына (кейбір косылыстар алапес микобактериясыида да тиімді)
әсер етеді. Олар басқа микроорганизмдерге әсер етпейді. Сонымен бірге,
туберкулезді емдеу үшін қолданылатын антнбиотнктер мнкробтарға қарсы
кең әсер спектрімен снпатталады.
Туберкулезге карсы заттар негізінен бактериостатикалық әсер көрсетеді.
Бірак кейбір препараттар белгілі бір концентрацияда бакгерицидтік те әсер
(изонназид, рифампицин, стрептомицин) етеді. Препаратгардың туберкулезге
карсы әсер механнзмі толық зерттелмеген.
Туберкулез химиотерапиясының ұзакка созылатынын (12-18 ай және
одаида көп) ескергенде әсіресе ауру қоздырғыштардың дәріге тұрақтылық
даму мүмкіндігі маңызды орын алады. Жалпы, барлық препараттарға
туберкупез микобактериясының тұрақтылығы дамнды, бірақ біреулеріне ол
жылдам (рнфампнцнн, стрептомицин), басқапарына - салыстырмалы түрде
баяу (мысалы, натрий пара-амнносалицилаты) пайда болады. Резнстенттілік
даму жылдамдылығын азайту үшін 2-3 препаратты жұптастырып қолданады.
Емдеу басталғаида бір мезгілде туберкулезге қарсы бірнеше дәрілік заттарды
қолданудьщ, маңызы бар, себебі бұл наукдстағы ауру қоздырғышының кандай
препаратқа сезімтал екеидігі белгісіз және ол тек бірнеше апта өткеннен кейін
540
анықталуы мүмкін. Сонымен катар емнін ерте басталуы нәтнжелі болады.
Сондыктан химнотерапняны бактериологиялық зерттеу қорытындысын
күтпестен бастайды. Әдетте бұл кажетті емдік әсер береді, себебі туберкулез
мнкобактернясы штаммдарының бір мезгілде 2-3 препаратка тұрактылык
дамуы салыстырмалы түрде сирек кездеседі.
Туберкулезді дәрімен емдеуді қиындататын жактары, олардың жанама
әсерлері болып табылады. Олар аллергиялык та, аллергиялык емес те болуы
мүмкін. Сонымен қатар антибиотиктерді колданғанда суперннфекция дамуы
мүмкін. Өкінішке орай, барлық белгілі туберкулезге карсы препараттардың
жанама әсерлері бар, олардың тек сипаты мен жиілігі әртүрлі. Кейбіреулерінің
кауіпті түрі (гепатотокснкалық, нефротокснкалык әсері, кан түзілуді басуы,
нейротоксикалық әсері) бар, сондықтан бұлар препаратты беруді токтату
көрсеткіші болыптабылады.
Туберкулезге карсы дәрілік заттардың’ келесі жіктелуі ұсынылған:
/ топ - тиімділігі жогары препараттар: изониазнд және
рифампнции;
П топ - тиімділігі орташа препараттар: этамбутол, стрептомицин,
этионамид, пиразннамид, канамнцин, циклосернн, флоримицин;
ПІ топ - тиімділігі шамалы препараттар: ПАСҚ, тноацетазон.
Туберкулезге қарсы жаңа препараттарды іздеу жалғастырылуда. Бұл
белсенділігі өте жоғары және уыттығы төмен, жанама әсерлері жок
препараттарды алу болып табылады. Оларға туберкулез мнкобактериясынын
тұрактылығы мүмкіндігінше баяу дамуы маңызды. Экономикалык жағын да
ескеру кажет. Мұндай препаратгар медицииа практикасында кеңінен қолдануға
қол жетерліктей болуы керек, себебі олармен емдеу курсы өте ұзак.
29.6.1.	ТУБЕРКУЛЕЗГЕ ҚАРСЫ I ТОПТЫҢ ЗАТТАРЫ
а)	Сиитетикалық затгар
Изоникотни қышқылы гидразидтерінің (ГИНК) негізгі өкілі и з о н и-
а з и д (тубазид^ нзоницнд) болып табылады. Оның туберкулез
микобактериясында (стрептомициннен жоғары) жоғарғы белсенділік
1	Бұрын туберкулезге қарсы дәрілік заттарды негізгі (I катардын препараттары) және
резервті (П катардың препараггары) препараггарға бөлген. Бұл жіктелуді қазіргі кезде де
жиі қолданады. Негізгі препараттарғаизониазид, этамбутол, стрептомицин және рифампицин
жатады. П қатардың препараттарынасинтегикалықзагтар - ПАСҚ, этионамид, пиразинамид.
тиоацетазон, сонымен қагар антибиотиктер циклосерин, канамицин сульфаты, флоримицин
сульфаты жатады. Әдетге резервтегі препараггар негізгілерге (изониазид, этамбутол,
стрептомицин, рифампицин) қарағандабелсеиділігі аз. Сонымен қатаролардыи бірқатары
уьгпы және жанама әсерлерді жиі шақырады. Резервтегі препараттарды негізгі препаратгарға
микобактериянын тұрақгылығы болғанда немесе олар ағзаға жағымсыз болғанда.
541
көрсетеді. Стрептомнциннен ерекшелігі жасуша ішінде орналаскан
туберкулез мнкобактериясына да әсер етеді. Алапес (проказа) қоздырғышына
тежегіш әсер көрсетеді. Изониазидке баска мнкроорганизмдер сезімтал емес.
Изониазнд туберкулез таяқшасына бактерностатикалық немесе
бактерицңдттік әсер көрсетеді, оның механнзмі әліге дейін анықталмаған.
Изонназид туберкулез мнкобактериясының жасуша кабырғасының маңызды
құрылымдық компоненті болып табылатын, миколь кышқылыныңсинтезін
тежейді деген мәліметгер бар. Изонназидтің мнкобактерияға өте тандамалы
әсер етуін осымен байланыстырады, себебі макрооргаиизм тінінде, сонымен
катар басқа микроорганизмдерде мнкол кышқылы жок. Нукленн
қышкылының синтезі тежелуінін. де белгілі бір маңызы бар екендігін естен
шығармайды.
Изонназндке туберкулез мнкобактернясының тұрақтылығы
стрептомнцнн мен рнфампицинге карағанда өте баау дамиды.
Изониазид асказан-ішек жолдарынан жаксы сіңеді. қан сарысуыида
оның жоғарғы концентрациясы 1 -2 сағ өткеннен кейін жиналады. Препарат
тіндік тосқауылдар аркылы оңай өтеді және салыстырмалы түрде барлык
тіндерге оңай тарайды. Ликворда жәие сероздық сұйықтыктарда
бакгерностатнкалык концентрацияда кездеседі. Изонназидтің көп бөлігі
метаболнт және конъюгаттар түзе отырып, хнмиялык өзгеріске ұшырайды.
Изониазидтің инактивациялану жолдарының бірі ацетилдену болып табылады.
Бұл үрдістің жылдамдығы генетикаға негізделген. Кейбір адамдарда'
изонназндтің баяу инактивациялануы жүреді, бұл кезде прелараттың тез
инактивациялану жағдайына қарағанда, оның концентрациясы ағзада біртіңдеп
төмендейді. Бұл топтарда кан сарысуында нзонназид кұрамының 50% (1|/2)
төмендеу жылдамдығы 2,5 есе өзгеше болуы мүмкін. Әрнне, бұл
өзгешеліктерді изониазидті мөлшерлегенде ескеру керек, себебі осыдан тек
дәрілік заттың бактериостатикалық кондентрациясы ұстап тұру ғана емес,
сонымен бірге жанама әсерлерінің дамуы да тәуелді.
Изонназидтің негізгі мөлшері және оның өзгеріске ұшыраған өнімдері
1 тәулік ішіиде шығады. Олар негізінен бүйрек арқылы бөлінеді.
Изонназидті туберкулездің барлык түрлерінде колданады. Препаратты
әдетте ішке,кейде ректалды еигізеді. Қажетболганда оны көк тамырға және
бұлшык етке енгізеді. Изониазид ерІтіиділерін сероздық қуыстарды және
жылан көзді (свищи) жуу үшін де пайдаланады.
Изониазидті қолданғаида оның әртүрлі жанама әсерлері байқалуы
мүмкін. Изониазидтің негізгі теріс қасиеттері, оның нейротоксикалық әсері
болып табылады. Негізінен, ол неврит түрінде, соның ішінде кейде көру
1	Европалықгар арасында - шамамен жартысында.
542
жүйкесінің невриті байқалады. ОЖЖ жағынан жағымсыз әсерлер
(ұйкысыздық, тырысу, психикалык бұзылыстар, есте сақтаудың бұзылуы,
тепе-тендіктіқ бұзылуы) болуы мүмкін. Кенбір наукастарда ауыз куысының
құрғауы, лоқсу, құсу, іштің катуы, жеңіл анемия байқалады. Аллергиялық
реакциялар салыстырмалы түрде сирек болады. Біркатар жағдайларда тері
реакциялары, қызба, эозинофилия пайдаболады.
Изонназидтің жанама әсерлерінің көбі амин қыпікылдарының әртүрлі
өзгеріске ұшырауына қажетті коэнзимдер болып табылатын пнридоксаль
фосфатының түзілу үрдісінің тежелуіне байланысты болады.	*
Осыған байлаиысты жанама әсерлердің (мысалы, неврнттердің) алдын
алу үшін нзониазидпен бірге пиридокснн (витамин В6) тағайындалады.
Аллергнялык реакциялар аллергияға карсы заттармен жойылады.
Изоннкотннкышқылыныңгидразндтуындыларынафтивазид, ме-
тазнд, ерігіш салюзнд жатады. Изонназидке карағанда, олардың
барлығының белсенділігі төмен және онымен салыстырғанда ешқандай
артықшылығы жоқ. Оларды сирек, әдетте нзониазндтің ағзағ жақпауында
қолданады.
б)	Аитибиотиктер
Рифампицин тобы
Рифамицнн (рнфоцин) ЗігерЮтусез тесіііеггапеі өндірілетін
антибнотнк. Ол құрылысы күрделі макроциклді болып табылады. Бұл топқа
жартылай синтетикалық рифампнцнн (рифампнн, рнфадин, рнмактан)
препараты жатады.
Екі косылыс та туберкулез және алапес микобактернясына, сондай-ақ
ірамоң бактерияларға айқын әсер көрсетеді. Жоғарғы концентрацияда грамоң
микроорганизмдер (ішек таяқшасы, капсулалы бактернялар, көк ірің
таяқшаларының жеке штаммдары, шигелла, сальмонелла) жәие протеидің
кейбіртүрлеріидебелсенді.	I
Рифампицин тобы антнбнотиктерінің микробтарға қарсы әсер механизмі
РНК синтезінің тежелуімен (ДНК-тәуелді РНК-полимераза ферментінің тежелуі
нәтижесінде) байланысты болуы керек. Олар бактериостатнкалык, ал
жоғарғы концентрацияда бакгернцидтік әсер көрсетеді.
Әсіресе рнфампицнн пайдалы, оны ішке қабылдағанда белсеиділігі
жағынан нзониазидке жақын. Рнфа.мпнцин асқазан-ішек жолдарынан жақсы
сіңеді. Қанда оның жоғарғы концентрациясы 2-4 сағ кейін анықталады. Ол
тіндік тосқауылдардан, соның ішінде гематоэнцефалдықтосқауыл аркылы
оңай өтеді. Емдік әсері 8-12 сағ дейін сақталады. Препарат өтпен, жартылай
543
зәрмен, бронх және көз жасы бездері арқылы бөлінеді.
Негізгі қолданьшуы - туберкулездің барлық түрлерін емдеу. Бірақ
рифампнцннге туберкулез микобактериясының тұрақтылығы тез дамиды,
осыған байланысты басқа туберкулезге қарсы дәрілік затгармен жұптастырып
колданған жөн. Рифампицииді басқа препаратгардың әсері болмаған жағдайда
қолданады.
Рнфампицинді ішке, көк тамырға, ал рнфамицинді-бұлшық етке, көк
тамырға және жергілікті тағайындайды.
Рифамицин тобының препараттары бауыр қызметіне (әсіресе бауыр
ауруы бар болғаида немесе препаратгарды ұзақ уақыт қолданғанда) теріс
әсерлер көрсетуі мүмкін. Лейкопения болуы мүмкін. Бірқатар наукастарда
диспепсиялық бұзылыстар байқалады. Кейде аллергиялық реакцнялар
шақырады. Бұл антнбнотиктер жүктіліктің бірінші 3 айыида қолдануға
ұсынылмайды (ұрыққа жағымсыз әсер көрсету мүмкіндігі бар). Рифампицин
зәрді, қакырықты және көз жасын қызыл түске бояйтынын ескеру керек.
Рифампициннің кемшіліктерінің бірі оның кұны өте жоғары болып
табылады.
29.6.2.	ТУБЕРКУЛЕЗГЕ ҚАРСЫ II ТОПТЫҢ ЗАТТАРЫ
а)	Синтетикалық заттар
Этамбутол (днамбутол, миамбутол) туберкулезге қарсы жоғарғы
белсенділігімен сипатталады. Тәжірибелік мәліметтер бойынша этамбутолды
энтералды енгізгенде белсенділігі изониазидке ұқсас. Басқа
микрооргаиизмдерге әсер етпейді. Этамбутолдың әсер ету механизмін РНК
сннтезін тежеуімен байланыстырады. Микобактерияның этамбутолға
тұрақтылығы салыстырмалы түрде баяу дамиды.
Препарат асқазан-ішек жолдарынан толық сіңбейді (шамамен 3/4), бірак
бактерностатикалық әсерді қамтамасыз етуде мөлшері жеткілікті. Қан
сарысуыида жоғарғы концеитрациясы 2-4 сағ кейін түзіледі; олардың 50%
азаюы шамамен 8 сағ кейін байқалады.
Негізінен бүйрек арқылы 1 тәулік ішінде бөлінеді. Өзгермеген этамбутол
(90%), соидай-ақ оның метаболиті зәрде кездеседі. Олардың аздаған бөлігі
(20%) ішек арқылы шығады.
Этамбутол туберкулездің әртүріиде, әдетте басқа препараттармен
(мысалы, рифампиции + этамбутол + изониазид; рифампицин + этамбутол;
изониазид + этамбутол) қоса тағайыидалады.
544
Жанама әсерлерінен этамбутолға көбіне көрудің бұзылуы тән (соның
ішінде түсті ажыратудың бұзылуы, әсіресе жасыл және қызыл түсті айыру
кабілеті). Егер көру жүйкесінің неврнті пайда болса, бұл асқыну ауыр түрде
өтеді. Көрудің бұзылуы әдетге этамбутолмен емдеп бастағанда 2-6 айдан
кейін дамиды және ол мөлшерге байланысты болады. Препаратгы беруді
дер кезінде токтатса, көру біртіндеп калпына келеді. Осындай жанама
әсерлердің даму мүмкіндігіне байланысты, этамбутолмен емдегенде көру
қызметін үнемі бақылап отыру керек. Этамбутол аллергиялық реакцияларды
снрек шақырады.	•
Этнонамндтің (тнонид,трекатор)әсеретуспектрінетуберкулез
микобактернясы және алапес коздырғышы жатады. Оған туберкулез
мнкобактернясының бейімделуі тез пайда болады, сондықтан оны барлык
уақытта басқа препараттармен коса қолданады.
Асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді. Сарысуда оның жоғарғы
концентрацнясы Шамамен 3 сағ кейін жнналады. Этнонамнд
гематоэнцефалдық тосқауылдан айтарлықтай жаксы өтеді. Бауырда тез
ыдырайды және негізінен метаболнт түрінде зәрмен шығады.
Препаратты ішке және ректалды енгізеді. Көк тамырға ннъекция үшін
этионамид гндрохлориді колданылады.
Этнонамнд жанама әсерлерді жні шакырады. Оның көбінесе
тітіркендіргіш әсері айқын. Осылай, ішке кабылдағанда шамамен 50%
наукастарда диспепснялык құбылыстар (кейде ауыр өтетін) пайда болады.
Оларды азайту үшін иикотинамид тағайыидалады. Аллергиялық реакциялар
да байкалады. Кейде гепатнт, ортостатнкалык коллапс, орталық және шеткі
жүйке жүйесі жағынан бұзылыстар, сондай-ак көптеген баска жаиама
әсерлер дамиды.
Протионамид (тревентнкс) осыған ұксас препарат болып
табылады. Оның этионамидке карағанда уыттығы аз деген мәліметтер бар.
Пиразннамнд туберкулезге қарсы белсеңділігі бойынша ПАСҚ
басым, бірақ нзонназид, рифампицин және стрептомицңннен төмен. Басқа
мнкроорганизмдерге әсер етпейді. Тек пиразннамидті қолданғаңда, оған
туберкулез микобактернясының тұрақтылығы тез дамиды.
Асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді және қан сарысуында жоғарғы
концентрациясы 1-3 сағкейінжиналады. Гематоэңңефалдықтосқауыл аркылы
өтеді. Пиразинамидтің негізгі мөлшері және оның метабопитгері бүйрек
арқылы шығады.
Басқа препараттармен жұптастырып қолданылады. Пиразннамидті
күніне 3-4 рет энтералды жолмеи тағайыидайды.
Жанама әсерлерінен көбінесе қауіптісі гепатотоксикалық әсері болып
545
табылады. Осыған байланысты пиразннамидті қолданғанда бауыр қызметін
үнемі бақылап тұру керек. Бауыр қызметінің бұзылуы препаратты беруді
тоқтатудың негізі болып табылады. Бірқатар науқастарда днспепсиялық
бұзылыстар да байқапады. Пиразинамидгің әсерінен ағзада зәр қышқылының
іркілуі подагра ұстамасының дамуына әкеледі. Аллергиялык реакциялар
(қызба, дерматнттер, эозннофилия) болуы мүмкін.
б)	Аитибиотиктер
Стрептомицин тобы (29.1тарауды қара)
Әртүрлі антнбиотнктер
Циклосерин актиномнцетгердіңәртүріменөидіріледі:Асііпотусез
огсһісіасеиз, Асііпотусез (іагурһаіиз, Асііпотусез Іачепсіиіае. Синтетикалық
жолмен де алынған. Дәрілік препарат ретінде цнклосернннің О-изомері
қолданылады.
Әсерінің спектрі кең. Көбінесе жасушадан тыс және жасуша ішіндегі
туберкулез мнкобактериясында тиімді (белсенділігі изониазидтен,
рнфампициннен, стрептомнцнннен төмен). Басқа микроорганнзмдерге тек
жоғарғы концентрацияда әсер етеді.
Циклосерин жасуша кабырғасының синтезін бұза отырып,
бактернцндтік әсер етеді. Бұл О-аланинмен химиялық ұксастығы бар
болғандықтан циклосернн бәсекелес прннципі бойынша О-аланннрацемаза
және О-аланннсинтетаза ферменттерінің белсенділігін тежеу қабілетіне
байланысты. Нәтижесінде біркатар бактериялардың жасуша қабырғасын
к^руға қажетті В-аланил- В-аланин днпептидінің түзілуі бұзылады.
Цнклосеринге туберкулез микобактериясының тұрақтылығы
салыстырмалы түрде баяу дамиды.
Циклосерин асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді. Қан сарысуында
препараттың жоғарғы концентрациясы 2-4 сағ кейін анықталады. Циклосернн
сарысуда белоктармен байланыспайды. Ликворға жақсы өтеді, оның
концентрациясы қан сарысуындағы мөлшерге жакын.
Енгізілген циклосериннің 1/3 жуығы химиялық өзгеріске ұшырайды.
Препарат бүйрек арқылы бөлінеді (1-ші тәулікте 50%-ке жуығы).
Циклосеринді басқа туберкулезге қарсы препараттар ағзаға жағымсыз
әсер көрсеткеиде немесе олардың әсерінің төмеңдеуінде ғана тағайындайды.
Циклосеринді I және II топтың басқа препараттарымен жұптастырып
қолданғаида өте жақсы нэтиже береді. Оны ішке енгізеді.
Циклосеринді қолданғанда жанама әсерлер жиі байқалады. Бұл негізінен
546
жүйкелік-психикалық бұзылыстар: бастың ауыруы, бастың айналуы, дірілдеу,
тырысу, козу немесе депрессия, пснхоздар. Кейде днспепсиялық бұзылыстар
байқалады. Аллергиялық реакцнялар сирек болады.
ОЖЖ-нің қызметі жағынан өзгерістерді қалпына келтіру үшін
пнридокснн, глутамин қышқылын, АТФ препараттарын енгізеді.
Канамнциннің өндірушісі Зігеріотусез капатусеіісиз болып
табылады. Препарат аминогликозидтобыныңантнбнотигіне жатады. Сульфат
түрінде шығарылады.
Канамициннің туберкулез микобактериясына, көптеген грамоң және
грамтеріс бактерияларға жататын әсерінің спектрі кең препарат. Оған
стрептококктардың (энтерококктардан басқасы), пневмококктардың
сезімталдығы аз. Ол көк ірің таяқшасына, анаэробтарға, спирохеттерге,
патогенді саңыраукүлақтарға және нағыз вирустарға әсер етпейді.
Мнкробтарға қарсы әсер ету механизмін бактерияның белок сннтезін
тежеуімен банланыстырады. Канамицнн бактерностатикалық та және
бактерицндтік те әсер етеді.
Канамицинге бактериялардың тұрақтылығы айтарлықтай тез дамиды.
Препарат асқазаи-ішек жолдарынан аз дәрежеде сіңеді. Резорбтнвті әсері
үшін оны бұлшық етке тағайындайды. Канамнцннді осы жолмен енгізгенде
сарысуда жоғарғы концентрацнясы шамамен 1 сағ кейін анықталады.
Антнбактериялық әсері 6-12 сағ дейін сақталады. Канамицнн
гематоэнцефалдық тосқауыл арқылы мүлде өтпейді. Бүйрек арқылы бөлінеді.
Медицнна практнкасында канамнцинді туберкулезге қарсы II топтың
препараты ретіңде, соиымен қатар грамтеріс микроорганнзмдермен (ішек
таяқшасы, капсулалық бактериялар және басқалар), протеймен, сары
стафилококкпен және канамицннге сезімтал басқа ауру қоздырғыштармен
жұқтырылған инфекцияларда қолдаиады. Канамицииді қолданудың себебі
басқа антибиотнктердің әсер етпеуі болып табылады.	»
Бұлшық етке ннъекциясынан басқа препарат дене куысына енгізілуі
мүмкін. Бұдан басқа, оны ішке тағайындайды (ішек микрофлораларын басу
үшін).
Канамииин жоғары уытгығымен сипатталады. Осылай, гентамицин мен
стрептомнцинге қарағанда, оның ототокснкалық әсері жоғары (бірақ
неомицинге қарағанда аз). Құлақта шудың пайда болуы препаратты беруді
тоқгатуцың себебі болып табылады, өйткені ол есту жүйкесінің закымдалуын
шақыруы нәтижесіиде, естудің кайтымсыз төмендеуін толықсаңырауға дейін
әкелуі мүмкін. Канамициннің ототоксикалық әсері, әсіресе антибиотикгі ұзак
уақыт қолданғанда (туберкулезді емдегенде) қауіпті. Вестибулярлық
бұзылыстар салыстырмалы түрде аз болады. Канамицнннің айқыи
547
нефротоксикалык та әсері бар. Осыған байланысты емдеу барысында тек
есту жағдайын емес, сондай-ақ бүйрек қызметінде үнемі бақылау керек.
Сонымен катар ол бауырға теріс әсер көрсетуі мүмкін. Кейде
аллергиялык реакциялар байқалады.
Қолдануға карсы көрсеткіштері және сақтану шаралары неомнцин мен
гентамнцинді қолданғандағыдан.
II топтың антибнотнктер қатарынан туберкулезге қарсы заттарға к а п-
реомнцин және флорнмицнн сульфаты (виомицин)да
жатады.
29.6.3.	ТУБЕРКУЛЕЗГЕ ҚАРСЫ III ТОПТЫҢ ЗАТТАРЫ
а) Синтетикалық заттар
Бұл топтың резервтегі туберкулезге қарсы заттары әртүрлі химиялық
қүрылысты қосылыстар түрінде берілген. Оларға ПАСҚ және тноацетазон
жатады. Бұл дәрілік заттардың әркайсысын басқа препараттармен
жұптастырып қолданады.
Натрнй пара-амнносалнцнлаты (ПАСҚ) туберкулез
микобактериясына бактерностатикалық әсер көрсетеді. Оның әсер ету
механнзмі туберкулез мнкобактернясының өсіп, көбеюіне қажетті пара-
амннонобензой қышқылымен өзара бәсекелес қатынасына байланысты
болады. Ол басқа микроорганизмдерге әсер етпейді.
Натрий пара-амнносалицил кышқылының белсеңділігі жоғары емес.
Осыған байланысты оны тек белсенділігі көбірек препараттармен қоса
қолданады. Жоғарыда айтылғандай, ПАСҚ-на тұрақтылық баяу дамиды.
Натрий пара-амнносалицилаты ас қорыту жолдарынан жақсы сіңеді.
Қан сарысуында жоғарғы концентрацнясы 1-2 сағ кейін анықталады.
Препараттың көп бөлігі (50% жуығы) кан сарысуыиың белоктарымен
байланысады. Сероздық қуыстарда жеткілікті мөлшерде жнналады.
Гематоэнцефалдық тоскдуылдан аз дәрежеде өтеді. 6 сағ кейін кан сарысуында
концентрациясы төмеидейді. Ағзадан бүйрек аркылы өзгермеген түрде,
сонымен кдтар метаболитгер мен конъюгаттар түрінде (негізінен ацетилденген
пара-аминосалнцил қышқылыньщ туындысы) шығады. 6 сағат ішінде 60%
жуығы, ал 24 сағ шамамен енгізілген мөлшердің 90% шығады.
Туберкулездің барлық түрінде қолданылады. Әдетте ішке тағайындалады,
кейде көк тамырға енгізіледі.
Жанама әсерлерінен көбінесе диспепсиялык бүзылыстар жиі болады,
ол препараттың тітіркеидіргіш әсеріне байланысты. Бұл кезде локсу, күсу,
548
диарея, іш аймағында ауыру сезім, тәбеттің бұзылуы байкалады.
Агранулоцитоз, гепатит, крнсталлурия сирек болады. Біркатар наукастарда
гнлотнреоз құбылысымен жемсаудың (зоб) дамуы байқалады. Табиғаты
аллергиялық асқынупар болуы мүмкін, ол тері реакциялары, қызба, артритгер
эозннофнлия және басқапар түрінде өтеді.
Тноацетазонның (тнбон, контебен)әсеретуспектрітуберкулез
микобактериясымен және алапес коздырғышымен шектеледі. Туберкулезге
карсы белсенділігі бойынша тиоацетазон 1 және II топтың препараттарынан
төмен. Тиоацетазонға туберкулез микобактериясының тұрактылығы
салыстырмалы түрде баяу дамиды.
Препарат асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді. Бауырда жартылай
ннакгнвацияланады. Ападан 1 тәулік ішінде шығады. Препаратгың көп белігі
бүйрек арқылы бөлінеді.
Негізінен өкпеден тыс туберкулездің түріиде (шырышты және сероздык
кабаттардың, лимфа түйіндердің және басқалардың туберкулезінде)
тиоацетазон ішке колданылады. Тиоацетазон бірқатар жағдайларда алапесте
колдаиылады.
Тноацетазонның уыттығы жоғары. Ол кан түзу (анемия, ленкопения,
агранупоцнтоз), бүйрек (альбумннурия, цилиндрурия) және бауыр (бауырдың
сарғьші агрофиясына дейін) жағынан ауыр асқынуларды салыстырмалы түрде
жні шақырады. Бұдан баска, оны қолданғаңда днспепсиялык бұзылыстар,
аллергиялык реакциялар және басқа жанама әсерлер байқалады.
Тноацетазонды колданғанда қан түзу жағдайын, бауыр және бүйрек
кызметін үнемі бақылауды қажет етеді.
30 Т а р а у
ВИРУСТАРҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР
В ирустарға қарсы затгарды алу - инфекция химнотерапиясының ең қиын
мәселелерінің бірі. Бұл РНК- және ДНК-құрамды вирустардыңоблигаттық
жасуша ішілік паразиттер болуына байланысты. Вирустар көбеюі барысында
негізінен макроорганизм жасушасының бносинтездік аппаратын, оны белгілі
бір түрге өзгерте отырып пайдаланады. Осыған байланысты, «иесінің»
жасушасын зақымдамай, тек вирусты жаралап, оған таңдап әсер ететін дәрілік
затты табу өте киын. Бірақ, кейбір вирустар (мысалы, жәй ұшык вирусы,
белдеме теміреткі вирусы және басқалар) жасушаға өткен соң өз
ферменггерінің түзілуін күшейтеді, ол жасушаныңөзініңұқсас ферментіиен
ерекшеленуі мүмкін. Осыидан ферменттердің қатарына, мысалы, ДНК-
549
полимераза жатады. Осылай, ациклогуанозин (ацикловир), жасушаға өтіп,
фосфор қосып алады және үшфосфат түрінде жәй ұшық вирусыньщ ДНК-
полимеразасын (жасушаның ДҢК - полимеразасына қарағанда көп дәрежеде)
тежейді. Бұдан басқа, бұл қосылыстар вирус ДНК кұрылымына кіреді.
Рнбавирнн 5-үшфосфат түрінде вирустың РНК-полимеразасын тавдамалы
тежейді. Азвдотимвдиннің АИВ (ВИЧ)-инфекция вибриондарының кері
транскриптазасын тежейтіні көрсетілген. Құрылысы пептвдті препараттар
(саквииавир) АИВ-протеазаны тавдап тежейді. Вирустың нейрамннвдаза
ферментін тежейтін тұмауға қарсы дәрілік заттар ашылған. Алынған
маліметтердің, вирустарға қарсы тавдап әсер ететін жаңа заттарды құрастыру
үшін болашағы өте зор.
Вирустарға қарсы заттардың бағытталған әсері әртүрлі болуы мүмкін
жоне вирустың жасушамен өзара әсерлесуінің әрбір кезеңіне байланысты.
Келесі тежейтіи заттар белгілі:
1)	вирустың жасушада адсорбциялануын және (немесе) оның жасушаға
өтуіи (ү-глобулин);
2)	вирустык геномның босап шығу («протеинсіздену») үрдісін
(мидантан, ремантадин);
3)	вирустық белок-ферменттерінің«ерте» синтезделуін (гуанидин);
4)	нуклеин кышкылының синтезін (звдовудин, ацикловир, вндарабнн,
идоксуридин жәие нуклеозидтердің басқа аналогтары);
5)	вирустык белоктардың «кеш» синтезделуін (саквиновир);
б)	вибриоидардың «жиналуын» (метисазон);
Бұдан баска, вирустар ағзаға түсіп, жасушалармен интерферонның
бнолопіялықбелсендігликопротеинініңтүзілуі мен иммунитеттің гуморалдық
жәие жасушалық бөлімдеріне кіруін шақырады. Вирустық белоктар күшті
антйген болғандыктаи вирустардың әсерін бейтараптайтын антвдененің
түзілуін шақырады. Интерферонның биосинтезі мен антвдененің түзілуін
синтездейтіндәрілікзаттарды құрастыру вирустық ннфекциялармен күресудің
келешегі болып табылады.
Дәрілік заттар ретінде қолданылатын вирустарға карсы заттар келесі
тогпарменұсынылуы мүмкін.
Сиитетикалық заттар
Нуклеозидтердіц аналогтары - зидовудин, ацнкловир, ввдарабин,
ганцикловир, трифлуридин, вдоксуридин
Пептидтер туындысы - саквинавир
Адамантан туындысы - мвдантан, ремантадии
Индалкарбон цышцылының туындысы ~ арбвдол
Фосфонк^мырсңа і^яшцылының туындысы - фоскарнет
550
Тиосемикарбазон туындысы — метнсазон
Макроорганнзмдердің жасушаларымен
өндірілетін биологнялық заттар
Интерферондар
Вирустарға қарсы тиімді заттардың үлкен топтары нуклеозидтердің
пурнндік және пиримнднндік туындылары түрінде ұсынылған. Олар нукленн
қьішкылының синтезін тежейтін антиметаболиттер болып табылады.
Соңғы жылдары, әсіресе кері транскриптаза мен протеазаны
тежейтіндерге жататын ретровирустарға қарсы препараттарва көп көңіл
аударылуда. Бұл топтың дәрілік заттарынакөп кызығушьшыктаныту оларды
жүре пайда болатын иммунитет тапшылығы синдромын емдеуце колдануымен
байланысты (ЖИТС1). Сондыктан ол арнайы ретровируспен - адамның
нммунотапшылык вирусымен (ВИЧ; НІҰ1 2) шакырылады. ЖИТС-ті емдеуде
ретровнрустарға карсы, сонымен катар симптоматнкалық заттарды
қолдануды қажететеді.
АИВ-инфекциясындатнімді, ретровнрустарға қарсы препаратгар келесі
топтармен берілген:
I. Кері транскриптазаны тежегіиітер
А. Нуклеозндтер
Зидовуцин
Диданознн
Залыштабин
Ставудин
Б. Нуклеозид емес қосылыстар
Невирапин
Делавирднн
Эфавиренц
2. АИВ-протеазаның тежегһитері
Индинавир
Ритонавир
Саквинавир
Нельфннавир
Ретровирустарға қарсы қосылыстардың бірі зидовуцин (азидотимидин,
ретровир) деп аталатын, нуклеозид туындысы азидотимидин (З-азндо-З-
1 Ағылшын әдебиетінде - АП)8 (Асциігегі іттипосіеТісіепсу зугиіготе).
2НІҮ - Нитап іттипосіерсіепсу гігис. АИВ - тің екі типі бөліиіп алынды: АИВ - 1
(ШҮ-1) - АИВ инфекциясын және ЖИТС шақырады. Солтүстік жәие Ошүстік Америкада,
Европада, Азияда және Африкада тараған. Алғашында Орталық Африкада табылған.
АИВ - 2 (НІҮ-2) - АИВ1 -ге жақын, бірақ вируленттілігі аз. ВИЧ инфекциясыи шақырады;
ЖИТС-ке тәи көріиістер сирек болады. Көбіне Батыс Африкада кездеседі.
551
езокситимидин) болып табылады. Зидовудиннің әсер ету прннципі жасушада
юсфорды қосып алып, үшфосфатқа айналады, вирустық РНК-дан ДНК-ң
үзілуін тоқгата отырып, внбриондардың кері транскриптазасын тежейді. Бұл
НК-ның да және вирустык белоктың да снитезін басады, ол емдік әсерді
амтамасыз етеді. Препарат жақсы сіңеді. Бножеткіліктігі жоғары.
ёматоэнцефалдық тосқауыл аркылы оңай өтеді- Препараттың 75% жуығы
ауырда метаболизмге (азидотимидиннің глюкурониді түзіледі) ұшырайды.
ндовуднннің жартысы өзгермеген түрде бүйрек аркылы бөлінеді.
Зидовуднимен емдеуді мүмкіндігінше ерте бастау керек. Оның әсері
егізінен емді бастағаннан бірінші 6-8 айдан кейін байқалады. Зидовуднн
аукастарды емдеп жазбайды, тек аурудың дамуын кідіртеді. Оған
етровирустың тұрақтылығы дамнтынын ескеру керек.
Жанама әсерлерінен бірінші орынды гематологиялык бұзылыстар аладьг.
немия, нейтропения, тромбоцитопения, панцитемия. Бастың ауыруы,
йқысыздык, мналгия, бүйрек кызметінің бұзылуы болуы мүмкін.
АИВ-да ставудни де(зерит)тнімді.Олтнмндннніңсинтетикалық
залогы болып табылады. Ағзада үшфосфатка айналып, кері транскриптазаны
гжеу және ДНК, РНК және внрустық белоктардың синтезін тежеу арқылы,
ИВ внрустарының репликациясын басады.
Энтералды жолмен енгізгеиде жақсы және тез сіңеді; биожеткіліктігі
ге жоғары. Қан сарысуында тез жиналады. Қанның сарысу белоктарымен
{дәрежеде байланысады. Препараттың негізгі бөлігі және оның метаболиттері
үйрек арқылы бөлінеді.
АИВ-пен жұқтырылған наукастарды емдеу үшін зндовудннді ұзак
айдаланғаннан кейін колданылады. Энтералды енгізіледі.
-•* Жанама әсерлерінен шеткі нейропатия, бастың ауыруы, кызба,
йспепсиялық бұзылыстар, анорексня, ұйқысыздық, аллергиялық
гакциялар байқапады.
АИВ инфекциясын, соның ішіиде ЖИТС емдеу үшін днданозин
іидекс) және зальцнтабин (хивид) ұсынылған. Екі препаратта
крустардың кері транскриптазасын тежейді. Жанама әсерлерінен көбінесе
іеткі нейропатия жиі байқалады. Созылмалы панкреатиттің аскынуы, анемия,
гйкопения, тромбоцитопения, диспепсиялық бұзылыстар, бауыр қызметінің
ұзылуы (диданозин үшін) мүмкін. Бұл препараттарды кезекпен
ідовудинмен бірге немесе ол әсер етпегенде колданады. Ішке енгізеді.
Бұп топқа ламивуцнн, абакавир да жатады.
Нуклеозид емес ретровирустарга қарсы препараттарга н е в н р а -
н н (вирамун), делавнрднн (рескрнптор), эфавиренц (сустнва)
атады. Олар кері транскриптазаға тікелей бәсекелес емес тежегіш әсер
552
көрсетеді. Нуклеозндтік қосылыстармен салыстырғаида бұл фермент басқа
жерде байланысады. Бұл заттар ДНК-полимеразаға тежегіш әсер көрсетеді
деген мәліметтер бар. Бауырда Р-450 цнтохроммен белсеңді метаболнзмге
ұшырайды. Метаболнттер бүйрек арқылы шығады. Тек АИВ-1
жұктырылғанда колданылады.
Жаиама әсерлерінен көбіне тері бөртпелері, трансаминаза деңгейінің
жоғарылауы жиі болады.
АИВ-инфекцняны емдеу үшін жаңа топтың препараттары-ВЯ1/
протеазаның тежегіші ұсынылған. Бұл ферменттер ретровирустардың
көбеюіне кажетті АИВ-вибрнондарының кұрылыстык белоктары мен
ферменттерінің түзілуін ретгейді. Олардың саны жетіспегенде внрустардың
жетілмеген ізашары түзіледі, ол инфекцияның дамуын баяулатады. АИВ-тің
аспартатпротеазасы кұрылымы жагынан, адамның ұксас ферменттерінен
айтарлыктай ерекшеленеді, вирустарға карсы айқын таңдамалы әсер ететін
көрсетілген тнптегі препаратты кұрастыруға мүмкіндік береді.
Бұлтопқапептидтертуындысы- саквииавнр(инвираза), нель-
ф и н а в н р (вирасепт), индннавир, ритонавнр және баскалар
жатады. Клиникалык мәліметтерге сүйенсек, сннтезделген ВИЧ-протеаза
тежегіштерінің ретровирустарға карсы белсенділігінің айкындығын
дәлелдейді.
Клнннкада саквинавир (иивираза) кеңінен зерттелген. Ол белсенділігі
өте жоғары және АИВ-1 мен АИВ-2 протеазаларын таңдамалы тежейді.
Препараттың төмен бножеткіліктігіне (~4%)‘ қарамастан, оның қан
сарысуында ретровирустардың көбеюін тежейтін концентрациясы түзіледі.
Дәрілік заттардың көптеген бөлігі кан сарысуыныңбелогымен байланысады.
Препарат ішке енгізіледі. Жанама әсерлерінен диспепсиялық бұзылыстар,
бауыр трансаминазасы белсенділігінің жоғарылауы, липидтік алмасудың
бұзылуы, гипергликемия байкалады. Саквинавирге вирустардың
тұрақтылығы дамуы мүмкін.
АИВ ннфекциясын емдеу кезінде, көбіне АИВ протеазасының
тежегіштерін, басқа препараттармен (мысалы, саквниавир+зндовудин;
саквннавнр+зидовуцнн+зальцитабин) косып қолданғанда өте тиімді болады.
Синтетикалық нуклеозид туындысы болып табылатын, таңдап әсер ететін
ұшыққа қарсы заттарды алу үлкен жетістіктердің бірі. Берілген топтың
белсенділігіжоғарыпрепараттарыныңкатарына ацикловир(зовиракс)
жатады. Химиялық қүрылымы бойынша, бұл пуриндік нуклеозидтің аналогы.
Ацикловир жасушада фосфорды қосып алады. Жұктырылған жасушада
үшфосфат түрінде әсер етеді, ол вирустың ДНК-полимеразасына тежегіш
1 Биожеткіліктігі жоғары (-20%) саквинавир препараты - фортоваза алынды.
553
әсер ете отырып, внрустык ДНК реплнкациясын тежейді. Жоғарыда
айтылғандай, соңғысы макроорганизм жасушасының ұқсас ферменттеріне
аса сезімтал (жүз есе).
Асқазан-ішек жолдарынан ацнкловирдің сіңуі толык емес. Жоғарғы
концентрациясы 1 -2 сағ кейін анықталады. Бножеткіліктігі шамамен 20%.
Сарысу белогымен препараттың 12-15% байланысады. Гематоэнцефалдык
тосқауыл аркылы қанағаттандырарлыктай өтеді.
Негізінен жәй ұшықта (Негрез зітріех) көздің, жыныс жолдарының
және ұшықтың басқа жерлерді зақымдауында, кейде белдеме теміреткі
(Негрез гозіег) кезінде, сондай-ақ цнтомегаловирустык ннфекцияда
тағайындалады. Апикловнрді іщке, көк тамырға (натрий тұзы түрінде) және
бкергілікті)колланылады. Жергілікті колданғаида шамалы тітіркеидіргіш әсері
байқалуы мүмкін. Ацикловирді^сөк тамырғ^ енгізгенде кейде бүйрек
іфізметінің бұзылуы, энцефалопатня, флебнт, тері бөртпелері болады.
^Энтералды енпзгенде*уоқсу, кұсу, днарея, бастың ауыруы байқалады.
Үшыққа қарсы жаңа препарат валацикловирді (валтрекс) -
ацикловнрдің Ь-валилдік эфирі — энтералды кабылдағанда, ацнкповнрден
үлкен биожеткіліктігімен ерекшеленеді (валаиикловир үшін биожеткіліктігі
-54%, яғни ацнкловнрге қарағанда анағүрлым жоғары). Бұл дәріге дейінгі
зат. Ол ішек және бауыр арқылы өткенде ацикповнр босап шығады, бұп
ұшыққа карсы әсерін қамтамасыз етеді.
Бұл топка фармакодннамнкасы бойынша ацикловнрге ұқсас,
фамцнкловир және оның белсенді метаболиті ганцикловнр
жатады. Видарабинде (аденнн арабинозид) тнімді препарат болып
табылады. Видарабин жасушаға өтіп, фосфорды қосып алады. Вирустың
ДНК-полимеразасын тежейді. Бұл кезде үлкен ДНК-құрамды внрустардың
репликацнясы тежеледі. Ағзада жартылай внрустарға белсенділігі аз
гипоксаитнн арабинозидіне анналады.
Видарабинді ұшық энцефалитінде (көк тамырға тамшылату жолымен)
жиі қолданады, осы ауру кезінде өлімді 30-75% азайтады. Кейде оны асқынған
белдеме теміреткіні емдеу үшін пайдаланады. ¥шық кератоконъюнктивнтіиде
(жергілікті жағылма түрінде тағайындалады) тнімді. Соңғы жағдайда, ол
идоксуридннге карағанда аз дәрежеде тітіркену шақырады және қасаң
қабаттыңжазылуын аз тежейді. Тіндердің өте терең кабаттарына оңай (ұшық
кератитін емдегенде) өтеді. Идоксурннге аллергнялық реакцнялардың
дамуында және оның әсері болмағаңда вндарабин қолданылуы мүмкін.
Жанама әсерлерінен днспепсиялық құбылыстар (лоқсу, кұсу, днарея),
терІ бөртпелері, ОЖЖ жағынан бұзылыстар (галлюцннацнялар, психоздар,
дірілдеу және басқапар), енгізілген жерлерде тромбофлебнгтер дамиды.
554
Трнфлурнднн және идоксуриднн жергілікті колданылады.
Трнфлури дин фторланған пнримидиндік нуклеозид болып
табылады. ДНК сннтезін тежейді. Жәй ұшық вирусымен шақырылған (1
және 2 типінде), біріншілік кератоконъюнктивнтте және қайталама
эпителиалды кератитте колданылады.
Трнфлурндин ерітіндісін көздің шырышты қабатына жергілікті
колдаиады. Қыскатітіркендіргішәсер, қабактың ісінуі мүмкін.
Идоксурндин (керецид, идуридин, офтан -1011) тимидиннің
аналогы болып табылады, ДНК молекуласының құрылымына кіреді. Осыған
байланысты, ол кейбір ДНК-құрамды вирустардың репликациясын тежейді.
Идоксурндинді көздің ұшық инфекцнясында (кератитте) жергілікті
колданады. Тітіркендіру, қабак ісінуін шакыруы мүмкін. Резорбтнвті әсер
үшін жарамайды, себебі препараттың уыттығы көп (лейкопоэзды басады).
Цитомегаловирустық иифекииясында ганцйкловнр және фоскарнет
қолданылады. Г анцикловнр (цнмевен) 2-дезоксигуаиознндік
нуклеозидтің сннтетикалық аналогы болып табылады. Әсер ету механнзмі
ацнкловирге ұқсас. Внрустык ДНК сннтезін тежейді. Препаратты
цнтомегаловирустык ретинитте қолданады. Көк тамырға және конъюнктива
қуысына енгізеді. Жанама әсерлер жні байкалады; олардың көбісі әртүрлі
мүшелер мен жүйелер кызметінің ауыр бұзьілыстарына әкеледі. Сонымен,
20-40% науқастарда гранулоцитопения, тромбоцитопения байкалады.
Неврологиялық жағымсыз әсерлер: бастың ауыруы, жедел пснхоз, тырысу
және басқалар жні болады. Анемия, теріде аллергнялык реакциялар,
гепатотоксикалық әсерлер дамуы мүмкін. Тәжірнбелерді жануарларға
жүргізгенде оның мутагеиді және тератогеңді әсерлері анықтапды.
Ганцикловнрді энтералды енгізгенде нашар сіңуіне байланысты дәрі
ізашары валганцикловнр (вальцит) алыиған болатын. Соңғысы ас
корыту жолдарынан жақсы және тез сіңеді. Ішекте және бауырда эстеразаның
әсерінен ганцикловнрге айналады, ол вирусқа карсы әсер көрсетеді.
Ганцикловнрді ішке енгізген кезде бножеткіліктігі 5-9 %, ал
валганцикловирді колданғанда - 60% құрайды.
Фоскарнет (фосфарвир) - фосфорлықұмырсқа қышқылының
туыидысы. Вирустың ДНК-полимеразасын тежейді. ЖИТС-пен ауыратын
науқастарда цнтомегаловнрустық ретиннтте колданылады. Жәй ұшык және
белдеме теміреткі кезінде ацикловирдің әсері болмағаңда да колданады. Көк
тамырға енгізіледі, себебі ас қорыту жолдарынан нашар сіңеді. Үшықта
жағылма түрінде колданылады, бірақ ацикловирге қарағанда әсері аздау.
Жалпы ганцикловнрге қарағанда фоскарнет ағзаға жағымсыз. Бірақ,
лейкопоэзды аз дәрежеде тежейді. Препараттың нефротоксикалық әсері бар.
555
Гипокальциемия шакыруы мүмкін. Оны қолданғаида кызба, локсу, кұсу,
днарея, бастың ауыруыы, тырысу болуы мүмкін.
«Антисенсті (антисенсовый) олигонуклеозидгер» деп аталатын затгарды
алупікірінеорайосындайтүрдеәсерететінбіріншіпрепарат- внтравен
шығарылды, ол цитомегаловнрустык ннфекция кезінде ретнннтті емдеу үшін
ұсынылған.
Біркатар препараттар тұмауға қарсы зат ретінде тиімді.
Тұмау ннфекциясында тиімді внрустарға карсы препараттар келесі
топтар түрінде берілуі мүмкін.
I.	М2 вирустъщ белогыныц тежегіштері
Ремантадин
Мидантан (амантадин)
2.	Вирустык, нейраминидаза ферментініц тежегіштері
Занамивир
Осельтамивир
3.	Вирустык, РНК-полимеразаның тежегіштері
Рибавирин
4.	Әртүрлі препараттар
Арбидол
Оксолин
Бірінші топ М2-белогының тежегіштеріне жатады. Иондық канал ретіиде
қызмет атқаратын, мембраналык М2-белок тек тұмау внрусының А түрінде
анықталған. Бұл белоктың тежегіштері вирустың «шешіну» үрдісін бүзады
және жасушада вирустык геномның босап шығуын тоқтатады. Нәтнжесінде
вирустың репликациясы тежеледі.
** Бұл топқа мидантан (адамантанамин гидрохлориді, амантадин,
симметрел) жатады. Асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді. Негізінен
бүйрекарқылы бөлінеді.
Кейде препаратгы тұмаудың А типінің алдын алу үшін қолданады. Емдік
дәрілік зат ретіиде әсері аз. Мидантанды көбіне паркинсонға қарсы зат ретінде
кеңінен қолданады. Оны ішке енгізеді.
Мидантан ОЖЖ-не теріс әсерлер (қозғыштықтың жоғарылауы,
ұйқышылдық, діріл, атаксия болады) көрсетуі мүмкін. Диспепснялық
бұзылыстар, терінің зақымдалуы мүмкін.
Ремантаднннің (ремантадин гидрохлориді) касиеттері, қолдану
көрсепаіптері, жанама әсерлері мидантанмен бірдей және химиялык кұрылысы
да ұқсас. Ремантадинніңі1/2мидантанға карағанда 2 есе ұзағыракжәне 24-30
сағ созылады. Препарат мидантанға карағанда ОЖЖ-не аз дәрежеде әсер
етеді. Осыған байланысты соңғысына қарағанда көбіне жиі колданылады.
556
Екі препаратқа да вирустардың резнстентілігі тез дамиды.
Екінші топтың препараттары вирустық фермент нейраминидазаны
тежейді, ол тұмау вирусының А және В тнптерінің бетінде түзілетін
глнкопротенн болып табылады. Бұл фермеит тыныс жолдарының «нысана»
жасушаларына вирустың түсуін әкеледі. Нейрамннидазаның арнайы
тежегіштері (бәсекелес, қайтымды әсер) жұқгырылған жасушаға байланысты
вирустың таралуын токтатады. Внрустың репликациясы бұзылады.
Осындай ферменттін тежегіштерінің бірі занамивнр (реленца)
болып табылады. Оны интраназалды немесе ингаляция (ұнт^ақ) түрінде
колданады. Ингаляция кезінде препараттың бножеткіліктігі шамамен 15 %
сай. і1/2~2 сағ. Препарат бүйрек аркылы шығады. Жергілікті қолданғанда
жанама әсерлер байкалмағаи. Тыныс алу жолдарының патологиясыида сирек
жағдайда бронхоспазм байкалады.
Екінші препарат - осельтамнвир (тамифлу) - этил эфирі түрінде
колданылады. Ол ас корыту жолдарынан жаксы сіңеді, тез гидролнзге
ұшырайды (ішекте, бауырда, қанда). Белсенді метаболнттің биожеткіліктігі
шамамен 80%. Қан сарысуында жоғарғы концентрациясы 3-4 сағ кейін
анықталады. і(/2 ~6-10 сағ. Бүйрек арқылы шығады.
Препаратты наукастар салыстырмалы түрде жақсы көтереді. Бірак
шамамеи 15% науқастарда локсу байқалады, құсу сирек болады.
Диспепсиялык бұзылыстарды азайту үшін препаратты тамақтану кезінде
қабылдау ұсынылады.
Тұмауда да және баска вирустық инфекцияларда да колданылатын
препараттар алынған. Нуклеин цышцылыныц синтезін тежейтін
синтетнкалыкпрепараттартобына рибавнрин(рибамидил)жатады.Ол
гуанозиннің аналогы болып табылады. Препарат ағзада фосфорланады.
Рибавириннің монофосфаты гуаниндік нуклеотидтердің сннтезделуін тежейді,
ал үшфосфат вирустық РНК-полимеразаны тежейді және ақпараттық РНК
түзілуін де бұзады.
Тұмаудың А және В тнптеріиде, ауыр респираторлық синцитиалдық
вирустық инфекцияларда (ингаляция түрінде енгізеді), бүйрекгік синдроммен
жүретін геморрагиялық қызбада және ласска қызбасында (көк тамырга)
тиімді. Жанама әсерлерінен тері бөртпелері, конъюнктнвит байқалады.
Тәжірнбеде рибавириннің мугагеиді, тератогеиді және канцерогенді әсерлері
бар екендігі көрсетілген.
Әртүрлі препараттар қатарына а р б н д о л жатады. Ол иидол
туындысы болып табылады. А және В тиіггі түмау вңрустарымен шакырылған
тұмауцы емдеу және алдын алу үшін, сонымен қатар жедел респираторлық
вирустык инфекцияларда қолданылады. Қолдағы бар мәліметгерге карағанда
557
арбидол аздаған вирусқа карсы әсерінен басқа ннтерфероногендік әсері бар.
Сонымен қатар ол жасушалық және гуморалдық нммунитетті
ынталандырады. Препарат ішке еигізіледі. Наукастар оны жаксы көтереді.
Бұл топқа вирупицидтік әсер көрсететін о к с о л н н препаратын да
жаткызуға болады. Ол тұмаудың алдын алуда, этиологнясы вирустық ринитге,
аденовирустық1, кератоконъюнктнвитте, ұшық кератитінде, терінің кейбір
внрустык ауруларында (көпіршікті жәй теміреткіде, белдеме теміреткіде)
аздаған тнімділігімен сипатталады. Оны жергілікті колданады. Оксолин
күйдіргіш сезімін шақыруы мүмкін.
Пикарновирустарға, дәлірек айтқанда риновирустарға (РНК-құрамды
вирустарға жатады) әсер ететін дәрілік заттарды іздестіру маңызды мәселе
болып табылады. Бұл вирустар әйгілі суық тию аурулары сияқты жедел
респнраторлы внрустық инфекцняның (ЖРВИ - ОРВИ) себептері. Бұл
патология өте жиі кездеседі. Осы жағданда вакцнна жасаудың пайдасы жоқ,
себебі риновирустардың 100-ден астам серотнптері бар. Сондықтан
риновирустардың әрбір штаммдарына жойғыш әсер ететін дәрілік препаратгар
қажет. Соңғы жылдары бұл жөніңде белгілі бір табыстарға кол жеткен. Тиімді
қосылыстарды іздестіру келесі багыттарда жүргізілді:
1.	Жасуша-«нысана» - бетіндегі рецепторлармен внрустардың
байланысуын токтататын заттарды құрастыру.
2.	Вирустардың репликациясына кажетті, белок синтезіне қатысатын
протеазаның тежегіштерін іздестіру.
3.	Жасуша-«нысана» рецепторларында вирустың ұсталуын, жасушаға
өтуін және вирустык РНК-ң босап шығуымен оның протеинсіздену
үрдісін тоқтататын, капснд вирусының белокты қабатының қызметін
- тежейтіндерді алу.
' Бұл бағытгардың әрқайсысынан тнімді препараттар алынған болатын,
бірак та олар қасиеттерінің жиынтығына байланысты клиникада қолдану үшін
жеткіліксіз болды.
Плеконарил (капсидқызметініңтежегіші)болашағыбаржалғыз
препарат. Алдыида айтылған мәліметтерге қарағаида оның әсері өте жоғары,
бножеткілікгігі жақсы және кауіптілігі жок препарат. Плеконарил қазіргі кезде
зерттелу барысында және оның әсерін болжау қазірше қиындау. Бірак, бірінші
арнайы пикарновируска карсы қосылыс* 2 екендігін атап айтуға тұрарлық.
Метнсазонның (марборан) внрусқа карсы айқын белсеиділігі
бар. Ол шешек вирусында белсенді. Метнсазонның әсер ету механизмі
'Адеиовирустар ДНК-кұрамды внрустарға жатады.
2 ЖРВИ жәие тұмаудың ариайы емес алдыи алу үшін а м и к с и и колданылады, ол
эндогенді интерфероиның индукгоры.
558
вирустың қүрылыстық белогының синтезделуін тежей отырып, вирнондардың
жиналу урдісін бұзуына байланысты болуы керек.
Препаратты шешектің алдын алу үшін, сонымен қатар шешекке қарсы
вакцннадан кейінгі асқынупарды азайту үшін қолданылады. Метисазонды
ішке тағайындайды.
Жанама әсерлерінен көбіне днспепсиялык бұзылыстар (лоқсу, құсу)
жні болады. Бауыр, бүйрек, асқазан-ішек жолдарының күрделі аурулары
метисазонның қарсы көрсеткіштері болып табылады.
Келтірілген препараттар синтетнкалық қосылыстарға жат^ды. Сонымен
қатар, внрустарға қарсы ем үшін биогенді заттар да, әсіресе интерфероидар
қолданылады.
Интерферондарды вирустық инфекциялардың аидын алу
үшін қолданады. Бұл топтың қосылыстары төмен молекулалы
гликопротеиндерге жатады, вирустар, сондай-ақ табнғаты эндо- және
экзогенді биологнялық белсенді заттар әсер еткенде ағза жасушаларымен
өндіріледі. Интерферондар инфекцняның ең басында түзіледі. Олар
жасушаның вирустармеи зақымдалуына тұрақтылығын жоғарылатады.
Внрустарға карсы кең спектрімен снпатталады. Жеке вирустар жөнінде
арнайы әсері жоқ, бірақ макроорганизмдердің жасушаларына арнайы
айқындығы бар. Вирустардың интерферонға резистенттілігі дамымайды.
Жазылған соң бірнеше аптадан кейін ннтерферон қанда кездеспейді.
Интерфероңдар жасуша бетіндегі арнайы рецепторлармен байланысады.
Олардың вирустарға карсы әсер ету механнзмі макроорганизмнің
рнбосомалык жасушаларымен бірқатар ферменттерінің түзілуін шакырады,
ақпараттық РНК-ны және оның виру стық белокқа трансляциялануын тежейді.
Бұл внрустардың репродукциясының тежелуіне әкеледі.
Адам интерфероны көк тамырға енгізгенде С1/2 2-4 сағ кұрайды.
Интерфероидар гематоэнцефалдык тоскауылдан өтпейді.
Интерферонның негізгі 3 түрі белгілі: а (лейкоцитарлы; ІҒМ-а), Р
(фнбробластық; ІҒЫ-Ь), ү (негізінен Т-лнмфоциттермен өндірілетін,
иммундык ннтерферон; ІҒИ - ү). Соңғы кездері гендік инженерия әдісімен
адам интерферонаның барлықЗ түрі де алынған. Вирустарға қарсы зат ретінде,
негізінен нағыз және рекомбинанттықта (ннтрон-А, реферон-А,
а л ф е р о н және басқапар) а-интерферон (а-2а және а-2Ь) препаратгары
колданылады. Вирустық инфекцияны емдеуце интерферонныңалатын орнын
анықтауды қажет етеді. ¥шык кератитінде, тері және жыныс мүшелері ұшық
внрусымен жарақатганғанда, ЖРВИ, белдеме теміреткі кезінде, вирустық
гепатиттің В және С түрлерінде, ЖИТС кезіиде интерферонның аздаған айқын
әсерлері белгіленген. Интерфероидарды жергілікті және парентералды (көк
тамырға, бұлшық етке, тері астына) қолданады.
559
Жанама әсерлерінен дене кызуының жоғарылауы, препаратты енгізген
жерде эритема және ауыру сезімнің дамуы, шаршаудың күшеюі байқалады.
Интерферондар жоғарғы мөлшерде қан түзу жүйесін тежеуі
(гранулоцитопения және тромбоцитопения дамуы мүмкін) мүмкін.
Аллергиялық реакциялардың жеке жағдайлары суреттелген.
а-2а интерферонмен бис-монометоксиполиэтиленгликоль бірге
жұптастырылған п е г а с и с препараты ұсынылған. Препаратты тері
астына аптасына бір рет енгізеді. Циррозсыз созылмапы С гепатитімен
ауыратын науқасты немесе ересектерде тұрақгалған (компенсацияланған)
циррозды емдеу үшін ұсынылған.
Интерферондардың вирустарға қарсы әсерлерінен басқа жасушаға
карсы, катерлі ісікке қарсы иммуномодуляциялық белсенділіктері бар.
Олардың қалыпты және қатерлі ісік жасушапарының өсуін басатыны
көрсетілген. Ол жасушаиың бөлінуін тежеуіне байланысты болуы керек.
Негізінен Т-лимфоциттерімен өндірілетін иммундық интерферон (ү-
интерферон, Т-интерферон) - цитокин болып табылады. Ол пролифера-цияға
карсы белсенділігімен сипатталады, сонымен қатар макрофаггардың
белсенділігінтабиғи киллер-жасушасының цитотоксинділігін жоғарылатады.
Интерферондардың түзілуін шақыру қабілеті тек вирустарда ғана емес,
көптеген бактерияларда, риккетсияларда, саңыраукұлақгар мен зендердің
сығындыларында, сондай-ак әртүрлі химиялық қосылыстар да бар. Кейбір
интерфероногендерді медицина практикасында қолданады. Сонымен, көздің
вирустық инфекциясында кейде интерфероноген полудан қолданылады.
Ол химиялық құрылысы бойынша полиаденил уридил қышқылы болып
табылады. Препаратгы конъюнктива капшығына тамызады және конъюнктива
астыяа енгізеді.
Ішке енгізуге арналған, эндогенді интерферонның индукторы,
флуорендер тобының төмен молекулалық синтетикалық қосылысы - а м и-
к с и и алынған. Ол Т-жасушалармен интерферонның өндірілуін
жоғарылатады. Сонымен катар, иммуностимулятор және вирусқа қарсы
тікелей әсер көрсетеді.
Тұмауда және басқа жедел респираторлы вирустық инфекцияларда, А
және В гепатиттерінде, нейровирустық, ұшықта, цитомегаловирустық
инфекцияларда қолданылады.
Препаратты наукастар жақсы көтереді. Бір-екі рет қолданылғанда
жаиама әсерлер болмайды. Көп еигізгенде ол кумуляцияға түседі.
Химиотерапиялық әсерінің кендігі аз (қауіпсіздік коэфициенті 2-4). Жеке
адамдарға жағымсыз болуы мүмкін. Жүктілік кезінде қолданылмайды.
р-интерферонды жүйке жүйесіиің созылмалы миелинсіздену аурулар
560
тобына жататын ұмытшактык склерозды емдеуде колдану жаңа бағыт болып
табылады. Бұл патология әсіресе жас кездерінде жиі кездеседі және тез
мүгедектікке әкеледі. Жакында, ұмытшақгық склерозда практикада қолдану
үшін, гендік ннженерия әдісімен апынған р-1Ь интерферон ұсынылған
болатын. Аталған препарат «б е т а ф е р о н » деген атқа ие болды. Цитокинді
сынаудағы алғы шарт ұмытшақ склероздың дамуында вирустардың белгілі
бір рөл атқаратыны (қозғағыш фактор ретінде болуы мүмкін) жайлы
мәліметтер болады. Бұл ауруды жаңаша емдеудің негізі иммунотерапия болып
табылады. Бірақ қолданылып жүрген көптеген дәрілік заттардйң ішінде ең
тиімді препарат тек бетаферон болып шыкгы. Ол ауруды жазбайды, бірақ
аскынудың жиілігін мен ауырлығын айтарлыктай азайтады және сырқаттың
күшеюін баяулатады. Оған сай науқасты ауруханаға жатқызу жиілігі
төмендейді. Бетаферон - уақытша әлсіреген және екіншілік күшейген
ұмытшақгық склерозды емдеуде бірінші дәрілік зат.
Препаратты тері астына енгізеді. Хапықаралық бірлікпен мөлшерленеді.
Әдетте оны наукастар жақсы көтереді, бірақ енгізілген жерде жиі
реакциялар (терінің кызаруы, ауыруы) байқалады. Сондыктан инъекция
жасалатын орынды ауыстыру керек. Қызба, жалпы әлсіздік, бұлшық еттің
ауыруы (тұмау тәрізді жағдай) көбіне болады. Кейде лимфопения, анемия,
нейтрофилопения, тромбоцитопения дамиды. менструалдық циклдың
бұзылуы мүмкін.
Бетаферонның әсері және қауіпсіздігі жайлы соңгы пікір айту үшін өте
ұзақ және кең көлемді зерттеу қажет болады.
31 ТАРАУ
ҚАРАПАЙЫМДЫЛАРҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР
Патогенді карапайымдылармен шақырылған ауруларды емдеу үшін
көптеген қарапайымдыларға қарсы препараттар ұсынылған.
Химиотерапиялык заттардың бұл тобының негізгі өкілдері келтірілген
жіктелуде атапған:
І.Безгектің алдын алуға және емдеуге
арналған заттар
Хингамин Примахин
Хлоридин Хинин
Сульфаниламидтер және сульфондар Мефлохин
2.	Амебиазды емдеуде қолданылатын заттар
Метронндазол	Хингамин
561
Эметин гидрохлориді Тетрациклиндер
Хиниофон
3.	Лямблиозды емдеуде қолданылатын заттар
Метронидазол	Фуразолндон Акрихин
4.	Трихомонодозды емдеуде қолданылатыи заттар
Метронндозол	Тинндазол	Трихомонацид	Фуразолидон
5.	Токсоплазмозды емдеуде қолданылатын заттар
Хлорндин Сульфадимезин
6.	Балантидиазды емдеуде қолданылатын заттар
Тетрациклнндер Мономицин Хиннофон
7.	Лейшманиоздарды емдеуде қолданылатын заттар
Солюсурьмин Натрий стибоглюконаты Метронндазол
31.1. БЕЗГЕКТІҢ АЛДЫН АЛУ ЖӘНЕ ЕМДЕУ ҮШІН
ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Ыстық климатты көптеген елдерде, безгек қазірге дейін көбіне жиі
кездесетін аурулардың бірі болып табылады. Біздің елімізде безгек сирек
кездеседі.
Безгектің ауру қоздырушысы плазмодии болып табылады. Үш күндік
безгекті Ріазтосііит хіхах және Р. Огаіе, тропнкалыкты - Р /аісі/агит,
төрт күндікті - Р. таіагіае шакырады. Р. үһах және Р. /аісі/апіт безгекті
көбіне жиі қоздырушы болып табылады. Безгек плазмодиі дамуының екі
циклі бар. Жыныссыз циклі (шизогония) адам ағзасында, ал жыныстысы
(спорогония) - маса денесінде өтеді.
Маса шаққанда адам ағзасына спорозоидтар түседі, тез бауыр
жасушасына енеді. Онда олардың даму циклі өтеді (плазмодидің эритроцитке
дейінгі деп атапатын түрі) және кейін тіндік мерозоидтарға айнала отырып
бөлінеді. Мерозондтар қанға түскеннен кейін эритроциттерге өтеді, бүл жерде
эритроциттік түрі дамиды. Оларда шизонтгар жетілгенде оның көптеп бөлінуі
(меруляция) жүреді. Бұл кезде түзілген эритроциттік мерозоидтар (морулалар)
қанға шығады және эритроциттерге қайта енеді, шизогония циклін
кайталайды. Эритроциттердің бүзылуы және мерозондтардың қанға шығуы
кезінде қызба ұстамасы байқалды.
Бірқатар эритроциттік мерозоидтардан аталык және аналық жыныс
жасушалары - гамонттар түзіледі. Олардың ұрыктануы тек маса денесінде
өтеді. Жыныстык циклі спорозоидтардың түзілуімен аяқгалады, ол маса
шаққанда сілекейімен бірге адам қанына түседі және безгек плазмодиінің
жаңадан жыныссыз циклінің дамуы бастапады.
562*
Үш күндік және төрт күндік безгекте эритроцнтке дейінгі циклі
аяқгалғаниан кейін бірқатар тіндік мерозондтар қайтадан бауыр жасушасына
өтеді, ол жерде ұзақ уақыт бойы басқа клиннкапық көріністерді шақырмай,
даму циклін қайталайды. Плазмодидің бұл түрі параэритроцитарлық деп
аталады. Олар плазмодийдің эритроциттік қайталануын және алыс рецидивтің
пайда болуын қамтамасыз етеді. Тропнкалық безгекте параэритроцитарлы
түрі жоқ.
Алғашында безгектің химиотерапиясы үшін хин агашы қабатынан
бөлініп алынған хинин қолданылды. Кейін көптеген безпекке қарсы
синтетикапық препараттар кұрастырылған болатын.
Безгекке қарсы заттар химиялық кұрылысы бойынша келесі топтарға
бөлінеді.
А. Хинолин туындылары
4-орын ауыстырылган хинолиндер
Хингамин (хлорохин) Хинин Мефлохин
8 - аминохинолиндер
Примахин
Б. Пиримидин туындылары'
Хлоридин (пириметамин)
Безгекке қарсы заттар бір-бірінен адам ағзасында плазмодий дамуының
белгілі бір түрінің әсер етуі бойынша ерекшеленеді. Осыған байланысты олар
келесі топтарға бөлінеді:
1) гематошизотропты заттар (эритроциттік шизонттарға әсер етеді);
2) гистошизотропты заттар (тіндік шизонттарға әсер етеді);
а)	эритроцитке дейінгі (біріншілік тіндік) түріне әсер ететіндер;
б)	параэритроциттік (екіншілік тіндік) түріне әсер ететіндер;
3)	гамонтотропты заттар (жынысты түріне әсер ететіндер);
Безгектің алдын алу және емдеу үшін тиімді қолдануда, безгекке қарсы
заттардың бағыттапған әсерлерін білудің үлкен маңызы бар.
31.1.1. ГЕМАТОШИЗОТРОПТЫ ЗАТТАР
Әсіресе хингамин (хлорохин, делагил, резохин) кеңінен
қолданылады. Ол 4-аминохинолиннің туындысы. Оның безгекке қарсы
әсерінде негізінен - плазмодидің эритроциттік түріне бағытталған
гематошизотропты әсері болып табылады. Ол осы қасиеттері жағынан
безгекке қарсы барлық басқа препараттардан жоғары. Аз дәрежеде Р. уһ>ах
'Бұл топқа безгек плазмодиінін дегидрофолатредукгазасын тежейтін триметоприм
препараты да жатады.
563
жыныс жасушаларына әсер етеді. Плазмодийдің хингаминге тұрақгылығы
салыстырмалы түрде баяу' дамиды.
Сонымен бірге хингамин амебицидтік әсер көрсетеді. Бұдан басқа оның
иммунодепрессивтік жәие аритмияға қарсы қасиеттері бар.
Асқазан-ішек жолдарынан хингамин тез және толыгырақ сіңеді. Осы
жол арқылы енгізгенде қан сарысуында препараттың жоғарғы
концентрациясы 1 -2 сағ кейін жинапады. Дәрілік загтардың жартысына жуыгы
сарысу белоктарымен байланысады. Тінде де хингаминнің жогарғы
концентрациясы табылады. Ағзадан баяу шыгады. Сарысуда оның
концентрациясын 50% азайту үшін 3 күнге жуық уақыт қажет. Хингамин
және оның метаболиттерінің шығарылатын негізгі жолы - бүйрек арқылы.
Препараттың 70% жуығы өзгермеген түрде шығарылады. Элиминация
жылдамдығы қышқыл ортада жоғарылайды және зәрдің сілтілік
реакциясында төмендейді.
Хингамннді безгектің барлық түрінде және ішектен тыс амебиазда
қолданады. Сонымен қатар ол коллагеноздар кезінде (мысапы, ревматизм
және ревматоидтық артрит кезінде) тиімді (иммунодепрессивтік әсеріне бола).
Оны жүрек ырғағы бүзылғанда және амилондоз кезінде алдын алу үшін де
тағайындайды. Әдетте хингамннді ішке, кейде парентералды тағайындайды.
Безгекті емдегенде хингаминді науқас жақсы көтереді. Жанама әсерлері
негізінен оны жоғарғы мөлшерде үзақ уакыт қолданғанда (коллагеноздарды
емдеген кезде) пайда болады. Олар дерматит, диспепсиялық қүбылыстар,
бастың айнапуы түрінде болады. Көрудің нашарлауы (ретинопатияны
қосқанда) ауыр асқынулар болып табылады. Лейкопения, бауыр қызметінің
тежелуі сирек байқалады. Хингамииді үзақ уақыт қолданғанда көру
жағдайын, бауыр және қан түзу жүйесінің қызметін бакылау керек.
Фармакологиялық қасиеттері және қолдануға көрсетілулері бойынша
г а л о х и н (циклохин), гидроксихлорохин (плаквенил),
амодиахин (камохин) ұқсас препараттар болып табылады.
Гематошизотроптызаттарғахлоридин де(пириметамин)жатады.
Ол дигидрофолатредуктаза ферментінің тежегіші бола отырып, дигидрофолий
кышкылының2 алмасуын бұзатын заттарға жатады. Тіндерде айқын қорға
жиналуымен (бірак хингаминге қарағанда аздау) және әсер ету
ұзақгылығымен ерекшеленеді. Хлоридиннің әсері баяу дамуына байланысты
негізінен безгектің жеке профилактикасы үшін қолданылады. Осы препаратқа
1 Оңтүстік-Шығыс Азия бірқатар елдерінде, Оңтүстік және Орталық Америкада Р.
[аісі/агит, штаммдарынын хингаминге түрақтылыгы аяыкгалған.
1	Бигумалдың да (прогуанил) осындай әсер механизмі бар, кейде хингаминге плазмодидің
резистентгілігі болғанда қолдаиылады.
564
безгек плазмодиінің тұрақгылығы айтарлықтай тез дамиды. Хингаминге
тұрақты тропикалық безгек кезінде хлоридинді сульфаниламидтермен
жұптастырады. Хлоридинді сульфаниламидтермен қоса тек безгекте емес,
сонымен бірге токсоплазмозда да қолданады.
Хин ағашы кабатының алкалоиды х и н и н эритроциттік шизонттарға
жойғыш әсер көрсетеді. Онын безгекке қарсы белсенділігі салыстырмалы
түрде төмен. Хиннннің үлкен артықшылығы әсерінің тез дамуы болып
табылады. Хинин айтарлықгай уыттығымен сипатталады. Оны қолданғанда
әртүрлі жанама әсерлер жиі байқалады (бастың айналуы, есту және көрудің
бұзылуы, бүйрек қызметінің тежелуі, лоқсу, құсу, диарея, аллергиялық
реакциялар).
Хингаминге тұрақтылық дамығанда және көптеген тұрақтылықтар'
кезінде, тропикалық безгектің ұстамасын тоқгату және емдеу үшін, хинин
үлкен қызығушылық тудырады.
Дәрілік препараттар ретінде хинин сульфаты, гидрохлориді және
дигидрохлориді қолданылады.
4-хинолинметанол туындыларының топтарына сннтетикалык препарат
мефлохин жатады. Ол хинин сияқгы гематошизотропты әсер көрсетеді. Үлкен
әсер ету ұзақгығымен сипатталады. С1/2> 6 күн (хинидин үшін С1/2~ 10 сағат).
Тек ішке енгізіледі. Тітіркендіргіш әсерімен сипатталады. Хининге қарағанда
уыттығы аз. Диспепсиялық бұзылыстар, тері бөртпелері, бастың ауыруы,
бастың айналуы болуы мүмкін. Препаратты көп мөлшерде қолданғанда
неврологиялык бұзылыстар, тырысулар пайда болуы мүмкін.
Сульфаниламидтер мен сульфондардың да гематошизотропты
белсенділігі бар. Олардың әсері безгек плазмодиімен пара-аминобензой
қышкылының жұмсалуын бұзу қабілетіне байланысты.
Сульфаниламидтерден сульфазин, сульфапиридазин,
сульфадиметоксин, сульфален, сульфадоксин
қолданылады. Сульфондар тобынан, безгекті емдеу және алдын алу үшін,
алапеске қарсы зат ретінде әйгілі, негізінен диафенилсульфон
(дапсон) қолданылады.
Сульфаниламндтер мен сульфондардың гематошизотропты белсенділігі
салыстырмалы түрде үлкен емес. Олардың әсерлері баяу дамнды. Ереже
бойынша бұл препараттар жеке қолданылмайды. Әдетте оларды безгекке
қарсы басқа дәрілік заттармен, мысалы дигндрофолатредуктазаны тежейтін
(хлорндин, триметоприм және басқалармен) хининмен қосып тағайындайды.
Жұптастырылғанпрепаратгардыжиіқолданадымысалы, фансидар
(хлоридин+сульфадоксин).
1	Көптеген безгекке карсы дәрілік заттарғаәртүрлі химиялықтоптардыңтұракгылығы.
565
Кейде хингаминге түрақтылық дамығанда тетрациклин қатарының
антибиотигідоксициклнн колданылады.
31.1.2	. ГИСТОШИЗОТРОПТЫ ЗАТТАР
Плазмодийдіц эритроцитке дейінгі түрін тежейтін препараттарға
жоғарыда қарастырылған хлоридин жатады.
Плазмодийдіц параэритроцитарлы түріне 8-аминохинолинтуындысы
при м а х и н жойғыш әсер көрсетеді. Ол плазмодийдің жынысты түріне де
(гамонтоцидтік әсер) әсер етеді. Асказан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді.
Сарысуца жоғарғы концентрациясы 2 сағ кейін жиналады. Ағзада препарат
тез химиялық өзгерістерге ұшырайды. Көбіиесе метаболит түрінде бүйрек
аркылы бөлінеді (бірінші тәулік ішінде).
Жанама әсерлерінен диспепсиялық бұзылыстар, метгемоглобинурия,
лейкопения, кейде агранулоцитоз болуы мүмкін. Генетикалық
энзимопатияның белгілі бір түрі (эритроциттердің глюкозо-6-
фосфатдегидрогеназа жеткіліксіздігі) бар адамдарда, жедел гемолиз және
гемоглобинурия пайда болады.
Примахинді басқа препаратгармеи (бірге және кезекпен) қоса қолдануга
болады.
31.1.3	. ГАМОНТОТРОПТЫ ЗАТТАР
Жыныс жасушапарына ыкпал жасайтын препараттар гамонтоцндтік те
(п р и м а х и н), гамонтостатикалық та (х л о р и д и н) әсер көрсетуі мүмкін.
Гаііоһтоцидтік заттар әсер еткенде адам ағзасында плазмодийдің жыныс
жасушалары өледі. Гамонтостатикалық затгар жыныс жасушапарын тек
закымдайды, нәтижесінде спорогония үрдісі (әртүрлі кезенде) бұзылады.
31.1.4	. БЕЗГЕККЕ ҚАРСЫ ЗАТТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ
ПРИНЦИПТЕРІ
Безгекке қарсы заттарды безгекті емдеу және алдын алу үшін қолданады.
Жеке химнопрофилактика деп-безгексырқатымеиқауіпті
аудандарда болған сапауатты адамдарда безгек дамуының алдын алуын
айтады. Нағыз дәрілік зат спорозоитоцидтік әсер көрсетуі керек еді. Бірақ
мұндай препаратгар жоқ, сондықган эритроцитке дейінгі түріне (біріншілік
тіндік) әсер ететін дәрілік заттар қолданылады. Осындай препараттар ретінде
хлоридин белгіленген. Бұдан басқа, жеке химиопрофилактика мақсатында
566
гематошизотропты заттар хингамин, мефлохин және баскалар қолданылады,
олар қызба ұстамасы болуының алдын алады.
Безгекті емдеу, әдетте плазмодийдің эритроциттік түрлеріне
әсер ететін (хингамин жәие басқапар) гематошизотропты заттарды ішке
енгізудін көмегімен жүргізіледі.
Хингамин және сол сияқгы препараттарға тұрақгы безгекті емдегенде,
көптеген жагдайда хинин, хлорндин, сульфаниламидтер және сульфондарды
қолдану жақсы әсер береді.
Әсер ету механизмі әртүрлі безгекке қарсы дәрілік заттарды жиі
жұптастырып тағайындайды.
Тез дамитын безгекте, әсіресе безгек комасында (тропикалық безгектін
асқынуында) гематошизотроптық дәрілік заттарды (мысапы, хинин,
хингамин) әдетте жоғары мөлшерде парентералды енгізеді.
Үш және төрт күндік безгек кезінде тек гематошизотропты заттармен
толық емделмейді, параэритроциттік түрінің дамуына байланысты аурудың
қайталануы мүмкін. Сондықган, кеш қайталанатын рецидив-
т е р д і ң алдын алу мақсатында (мезгіл арапық немесе эпндемия алдындағы
химиопрофилактнка) параэритроциттік түріне әсер ететін (примахин)
препараттарды косымша тағайындау керек. Оған жатпайтындар тропикалық
безгек болып табылады, жоғарыда аталғандай олардың плазмодиінің даму
циклінде параэритроциттік түрі жоқ. Осыған байланысты тропикалық безгекті
тек хлоридинмен емдеп жазуға болады.
Қоғамдық химиопрофилактиканың негізгімақсаты
(эпндемиялық ұжымдық химиопрофилактика) науқас адамнаи безгектің
берілуінің апдын алу. Осы мақсатта гамонтотропты заттар (примахин,
хлоридин) тағайындапады. Бұл жағдайда маса денесінде спорозоидтар
түзілмейді.
Сонымен, препараттардың безгекке қарсы әсер ету спектрі олардың
қолдану көрсеткіштерін көп дәрежеде аныктайды.
31.2.	АМЕБИАЗДЫ ЕМДЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Климаты ыстық елдерде өте кеңінен тараған амебиаздың ауру
қоздырушысы ЕпІатоеЬа һізіоіуііса болып табылады. Амебиаз көбіне жуан
ішекті (амебапық дизентерия) зақымдайды. Бұл кезде амеба ішек куысында
да және оның қабырғасында да болады. Бірақ, ішектен тыс ошақгарды
закымдайтын жүйелік амебиаз да болуы мүмкін. Ішектен қакпа венасы
аркылы тарай отырып, амебалар гепатит және бауыр абсцестерін шакыруы
мүмкін. Кейде өкпе және басқд мүшелердің абсцестері байқалады.
567
Амебиаз қоздырғышының орналасуыиа байланысты әртүрлі амебаға
карсы затгарды кажет етеді. Олар келесі негізгі топтар' түрінде берілуі мүмкін.
Патологиялыц үрдістер эр жерде орналасқанда тиімді амебицидтер
Метронидазол
Амеба көбіне ішек цуысында орналасқанда тиімді, тікелей эсер
ететін амебицидтер
Хиниофон
Амеба ішек цуысы мен цабыргасында орналасцанда тиімді тікелей
емес амебицидтер
Тетрациклиндер
Ішек цабыргасы мен бауырдагы амебага эсер ететін тіндік
амебицидтер
Эметин гндрохлориді
Амеба көбіне бауырда орналасцанда тиімді тіндік амебицидтер
Хингамин
Жіктелуце аталғандай ішек және ішектен тыс амебназда тиімд зат м е-
тронидазол (дәлірек осы тараудың 4-бөлімін қара) болып табылады.
Оның әсері ішек қуысында болатын амебаларга аздау. Сондықган амебапық
дизентерия кезінде оны әдетте хиниофонмен немесе йодохннолмеи қосып
қолданады. Метронидазол цисталарға әсер етпейді.
Амебиаздан толық емделу үшін, сырқат қайталануының және кайта
жұқгырылуының алдын алу үшін ішек қуысында болатын амебаларға белсенді
әсер ететін амебицидтердің үлкен маңызы бар. 8-оксихинолин туындысы
хиниофонның осыидай багытталған әсері бар.
Асқазан-ішек жолдарынан хиниофонның (ятрен) тек 10-15 %
сіңеді, сондыктан ішекте амебицидтік әсер етуге қажетті дәрілік заттың
жоғарғы концентрациясы түзіледі.
Препараттың уытгығы аз. Жанама әсерлеріне диарея тән. Көру жүйкесінің
невриті болуы мүмкін.
Йодохинол препаратыхимиялықкұрылысыжәнеәсеретубағыты
бойынша хиниофонмен бірдей болып табылады.
Ипекакуана тамырының алкалоиды (Серһаеііг іресасиапһа) эметин,
амебиазды емдеуде кеңінен тараған. Дәрілік препарат ретінде э м е т и н
гидрохлориді қодданылады. Оны бұлшық етке енгізеді, себебі ішке
еигізгенде ол асқазан-ішек жолдарының шырышты қабатының күшті
тітіркенуін шақырады (бұл кезде рефлекторлы құсу болады).
Эметии ішектеи тыс орналасқан (мысалы, бауырдағы, ол жерде дәрі
'Негізгі ДЦ¥ (ВОЗ) ұсынылған жіктелулер алынған.
568
көп концентрацияда жиналады) және ішек қабырғасындағы амебаға да әсер
етеді. Препарат ішек қуысында болатын амебаға әсер етпейді.
Эметин бүйрек аркылы үзак уакыт бойы шығарылады (1 айдан астам).
Осыған байланысты ол кумуляцияға түседі, бұл артық мөлшер және
токсикалық әсер дамуының негізгі себептері болып табылады.
Жанама әсерлері жүрек-тамыр жүйелеріне (тахикардия, жүрек
аритмиясы, жүрек түсында ауыру сезімі, гипотония), асқазан-ішек жолдарына
(лоқсу, днарея, құсу), жүйке-бұлшық ет жүйелеріне (бұлшық ет әлсіздігі,
діріл, невралгия) қатысты. Бүйрек, бауыр жағынан бұзылыстар бдлуы мүмкін,
эметинмен емдеу кезінде міндетті түрде жүрек, бүйрек және бауыр
қьізметтерін үнемі бақылап отыру керек. Жүрек және бүйректің органикалық
аурударында препарат қолданылмайды.
Бауырда орналасқан амебаға әсер ету мақсатында хингаминді
табысты (осы тарауцың 1 бөлімін қараңыз) қолданады, ол бауыр тінінде
жоғарғы концентрацияда жинапады.
Барлық келтірілген препаратгар амебиаз қоздырғышына тікелей әсер
ететін амебицидтерге жатады. Сонымен қатар, ішек амебиазын емдегенде,
амебағатікелейәсеретпейтін тетрациклиндерді қолдануғаболады.
ЕпіатоеЬа һізіоіуііса - анаэроб болып табылатыны бәріне мәлім. Оттегін
сіңіретін бактериялар оның ішекте өмір сүруіне кажетті жағдайды қамтамасыз
етеді. Тетрациклиндерді колданғанда ішек флорапары тежеледі және де бұл
ішек қуысы мен қабырғасында болатын амебаның өсуі мен көбеюіне тікелей
емес жағымсыз әсер керсетеді. Мұндай препараттар тікелей емес әсер ететін
амебаға қарсы зат ретінде белгіленуі мүкін. Тетрациклиндер амебназ кезінде
әсері жағынан тікелей әсер ететін амебицндтерге карағанда төмен.
Кейде ішектің жедел амебиазын емдегенде мономицин (ішке
енгізеді) қолданылады.
Көп жағдайда амебиазды емдегенде метронидазолды қолданумен
шектеуге болады. Сонымен қатар дәрілік заттарды көбіне жұптастырып
қолданады. Осылай, амебапық дизентерия кезінде ішек қуысына және оның
қабырғасына әсер ететін, сондай-ақ оның бауырға өтуінеи қорғайтын
препараттарды қосып қолдану орынды (мысалы, метронндазол + хиниофон;
эметин гидрохлорнді + тетрациклин + хиниофон).
31.3.	ЛЯМБЛИОЗДЫ ЕМДЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Лямблиоздың қоздырушысы (Зіагсііа (ІатЫіа) іпіезііпаііз болып
табылады. Лямблий ішекте болғанда оның дисфункциясы (дуоденит, энтерит)
569
байқалады. Лямблиозды емдегенде метронидазол, аминохннол
және фуразолидон қолданылады. Метронидазол туралы осы
тараудың 4 бөлімін, фуразолндон жайында 29.3 тараудықара.
Амннохинол хннолин туындысы болып табылады. Ол лямблиоз,
токсоплазмоз, тері лейшманиозы, сонымен қатар кейбір коллагеноздарда
тиімді. Көп жағдайда препарат жақсы көтеріледі. Диспепсиялықбұзылыстар,
бастың ауыруы, кұлақга шу, аллергиялық реакциялар шакыруы мүмкін.
31.4.	ТРИХОМОНОДОЗДЫ ЕМДЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Тгісһотопаз ^а§іпа!і$-пен (әйелдерде кольпит және вульвовагинит, ер
адамдарда уретрит көріністері) шакырылатын трихомонодоз кезінде тандаулы
препарат метронндазол.
Метронидазол (флагил, клион, трихопол, вагимид) -
нитроимидазол туыидысы. Ол тек трихомонадаға ғана емес, амебаға және
лямблийге де жойғыш әсер көрсетеді. Сонымен қатар, метронидазол спора
түзбейтін анаэробтарға’ әсер етеді.
Асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді. Ағзада көп дәрежеде
химиялыкөзгерістерге ұшырайды. Метронидазол, оның метаболитгері және
конъюгаттары негізінен бүйрек аркылы шығарылады. Препараттың аздаған
мөлшері сілекей бездерімен, ішекпен, ал лактация кезінде сүт бездерімен
бөлінеді.
Метронндазолды ішке, жергілікті (интравагиналды)1 2 және көк тамырға3
тағайындайды. Препарат әдетте науқастармен жақсы көтеріледі. Жанама
әсерлерінен диспепсиялық бұзылыстар (тәбеттің бұзылуы, ауызда темір дәмі,
лоҚсу, диарея) жиі байқалады. ОЖЖ-сі жағынан реакцнялар (тремор,
координацияның бұзылуы) суреттелген, бұл пайда болғанда препаратты
қабылдауды тоқтатады. Терінің, шырышты қабаттың закымдануы мүмкін.
Нитроимидазол тобына метронидазолдан басқа, тинидазол да
(фасижин) жатады. Оның трихомонодозда, амебиазда және лямблиозда
тиімділігі өте жоғары. Бұдан басқа, бірқатар облигатты анаэробтар қатарына
бактерицидтік әсер көрсетеді. Асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді.
1 Спора түзбейтін (облигаттык) анаэробтарға Васіегоісіез /га^іііз, Васіегоісіез
теіапіпо^епісиз жатады.
2 Тағы, метронндазолдын саңыраукұлаққа қарсы препарат мнконазол нитратымеи
қосындысын (клнон 0) кынап таблеткасы түрінде.
3 Көк тамырға еигізуге метронидазол препараты “к л и о н” (инфузияга арналған
ерітінді) және “метронндазол гемнсукцннат”дегенатпеншығады.Оларды
спора түзбейтін анаэробтармеи шакырылған ннфекцияларда, әр жерде орналаскан
амебалыкабцессте, лямблноздынауырағымында қолдаяылады.
570
Тинндазолды қолданғанда кан сарысуында метронидазолды қабылдағанға
қарағандаөте жоғарғы концентрациясы түзіледі. Соңғығақарағанда тинидазол
ұзағырақ әсер етеді.
Трихомонодоздақолданылатынпрепараттарға трнхомонацид те
жатады. Ол аминохинолнн туындысы болып табылады. Оны ішке және
жергілікті қолдаиады. Шырышты қабатқа тітіркендіргіш әсер көрсетеді.
Трихомонодозда н и т а з о л және фуразолидон да тиімді.
31.5.	ТОКСОПЛАЗМОЗДЫ ЕМДЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЬЩ ЗАТТАР
Токсоплазмоздың ауру қоздырушысы Тохоріскта §опсІіі. Ауруцың
әртүрлі түрлері бар, олар лимфа түйінінің, ішектің, өкпе және басқа ішкі
мүшелердің, көздің, ОЖЖ-нің зақымдалуымен жүреді. Токсоплазманы
жүқтырудың салдары бала уақытыиан бұрын туылудың, өздігінен түсік
түсуцің, кемтарлыктың себебі болуы мүмкін. Осы ауруда қолданылатын негізгі
препараттар - хлоридии (дәлірек 1 бөлімді кара) және сульфанил-
а м и д т е р (29.2 тарауды қара).
Хлоридиннің дигидрофолий қышқылының тетрагидрофолий
қышқылына айналуын тежейтінін ескере отырып, жүктіліктің бірінші
жартысында тағайындамаған жөн (іштегі иәрестеге теріс әсер көрсетеді).
Бұл жағдайда, іштегі иәрестеге жұғуының алдын-алу мақсатында
сульфаниламндтерді тағайындайды.
Токсоплазмозда пентамидин де қолданылады.
31.6.	БАЛАНТИДИАЗДЫ ЕМДЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Балантидиаз ауруын қоздырушы, тоқ ішекті зақымдайтын Ваіапіісііит
соіі инфузориясы болып табылады.
Балантидиазды емдеу негізінен мономициннің (29.1. тарауды
қара), тетрацик линдердің (29.1. тарауды кара), хинионның
(31.1. тарауды қара) көмегімен жүзеге асады.
31.7.	ЛЕЙШМАНИОЗДЫ ЕМДЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Тері лейшманиозы (ауру қоздырушыларының бірі - Ьеіхһтапіа ігоріса)
және ағзалық лейшманиоз (ауру қоздырушысы - Теізһтапіа сІопоуапі) болып
бөлінеді.
Ағзалық лейшманиозды (кала-азар) емдегенде, біздің елімізде бес
валентгісурьмапрепараты солюсурьмин өтекеңіненқолданылады.
Препаратты парентералды енгізеді. Оны көптеген науқастар жақсы
571
көтереді. Жанама әсерлерінеи лоқсу, бастың ауыруы, тері бөртпелері, сирек
- агранулоцитоз болуы мүмкін. Солюсурьминнің көп мөлшерін бергенде
оның антидоты ретінде унитиол колданылуы мүмкін.
Лейшманиоз кезінде бес валентті сурьма препараттарынан,
натрнй стибоглюконаты қолданылады. Оны бұлшық етке және
көк тамырға енгізеді. Жағымсыз әсерлерінен құсу, тәбеттін бұзылуы,
брадикардия, гипотензия, төс артында ауыру сезімдері болуы мүмкін.
Сурьма препаратгарына лейшманияның тұрақгылығы дамитындығын
ескерген жөн.
Сурьманың екі препараты тері лейшманиозында да тиімді.
Тері лейшманиозын жергілікті емдеу инфильтраттарға а к р и х и н
ерітіндісін сіндірумен жүзеге асырылады.
Резорбтивті әсер ету үшін лейшманиозға қарсы жоғары белсенділігі
бараминогликозндтобыныңантибиотигі мономицин қолданылады.
Тері лейшманиозында тиімділігімен қатар, ол бактерияға қарсы айтарлықгай
кең спектрлігімен сипаттапады. Бүйрекке жағымсыз әсер көрсетеді, кейде
есту жүйкесінің невритін шақырады. Неомицинге қарағанда уыттылығы аз.
Лейшманиоздың осы түрінде метронидазол да қолданылады.
31.7	. ТРИПАНОСОМОЗДЫ ЕМДЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Трипаносомоздың ауру қоздырушысы, ұйкы ауруын шақыратындар
Тгірапозота §атЫепзе және Тгірапозота гһосіезіепзе, сондай-ақ Чагаса
ауруымен байланысты Тгірапозота сгигі болып табылады.
' Ұйқы ауруы кезінде (Оңтүстік Африкада тараған), мышьякгың
органикалық препараттарынаи мералсопрол қолданылады, ол
гематоэнцефалдықтосқауыл арқылы жақсы өтеді және осы ауруды емдеуде
таңдамалы. Бұдан басқа, хош иісті диамидин пентамидии және көп
анионды қосылыс с у р а м и н қолданылады. Бірак соңғы екі препарат
миға өтпейді, сондықтан оларды аурудың ерте кезеңінде, үрдіс әлі ОЖЖ-не
өтпегенде қолданылады. Препараттар айтарлықгай уытты және көптеген
жаиама әсерлер шақырады.
Чагас ауруы кезінде (Оңтүстік Америка) примахин (безгекке
қарсы заттарды қара), антибиотик пуромицин және бірқатар басқа
препараттар қолданылады.
572
32	Т а р а у
САҢЫРАУҚҰЛАҚТАРҒА ҚАРСЫ ЗАТТАР
Патогенді және шартты патогенді саңыраукұлақгар кеңінен тараган
ауруларды (микоздар)' шақырады. Қоздырушыға қарай саңыраукұлақтарға
қарсы спектрлі тиісті препараттарды тағайындайды. Сонымен қатар,
препарагтарды тандағанда олардың фармакокинетикалықерекшеліктері мен
уыттығының үлкен маңызы бар.	•
1.	Патогенді саңыраукұлактармеи шакырылған ауруларды емдеу
үшін колдаиылатыи заттар
І.Жүйелік немесе терең микоздарда
(кокцндиондомикоз, паракокцидиомикоз, гистоплазмоз,
криптококкоз, бластомикоз)
Антибиотиктер - амфотерицин В, микогептин
Имидазол туындылары - миконазол, кетоконазол
Триазол туындылары - итраконазол, флуконазол
2. Эпидермомикоздарда (дерматомикоздарда)
Антибиотиктер - гризеофульвин
И-метилнафталин туындылары - тербинафин (ламизил)
Нитрофенол туындылары - нитрофунгин
Йод препараттары - йодтыңспиртті ерітіндісі, калий йоднді
II.	Шартты патогенді саңыраукұлактармен (мысалы,
кандндомнкоз кезінде) шақырылған ауруларда
колданылатын заттар
Антибиотиктер - нистатин, леворин, амфотерицин В
Имидазол туындылары - микоиазол, клотримазол
Бис-төртіншілік аммонилік тұздар - декамин
Жүйелікмикоздар кезінде(гистоплазмозда,криптококкозда,
бластомикозда, кокцидиондомикозда) негізгі емдік препараттардың бірі -
амфотериции В (амфостатин, фунгизои). Ол Зігеріотусез посктіт-
мен өндірілетін полиендік антибиотик. Бактерияларға, риккетсилерге,
вирустарға әсер етпейді. Саңырауқұлақтың жасуша мембранасы
өткізгіштігінің және оның транспорттық қызметінің бүзылыстарымен
байланысты айрықша фунгистатикапық* 2 әсері бар. Амфотерицин В-ның
саңыраукұлақтарға қарсы тандамалы әсер етуі, оның саңыраукұлактың
жасуша қабырғаларының негізгі липиді эргостеролмен (адам және
бактериялардың жасушаларында негізгі липидтер холестерин болып
‘Грек тілінен тукез - саңыраукұлақ.
2 Латын тілінен {йп%из - саңыраукұлақ
573
табылады) байланысуы аркасыида жүзеге асады. Амфотерицнн В -ға
тұрактылық баяу дамнды.
Асқазан-ішек жолдарынан препарат нашар сіңеді, сондықган оны көк
тамырға тағайындалады. Амфотерицин В гематоэнцефапды тосқауылдан
етпейді, осыған байланысты қажет кезінде оны ми қабатының астына
инъекция жасайды. Сонымен қатар, оны дене куыстарына енгізеді, ингаляция
түрінде және жергілікті қолданады. Ағзадан бүйрек арқылы шығарылады.
Препараттың шығуы өте баяу (аптасына 20-40%) жүреді.
Амфотерицин В-ның уыттығы өте жоғары. Бүл кумуляцияланудың
арқасында күшейеді. Жанама әсерлер жиі байқалады, олардың көбі өте
қауіпті. Амфотерицин В-ны қолданғанда днспепсиялық құбылыстар, кызба,
артериялық қысымиың төмендеуі, нефротокснкалық әсерлер, анемия,
гипокалиемия, нейротоксикалык бұзылыстар, тромбофлебит, әртүрлі
аллергиялық реакциялар пайда блады.
Амфотерицин В-мен емдеуді стационарда, үнемі бауыр, бүйрек,
қызметтерін, қанның құрамын және қандағы капий ионының мөлшерін
бақылау арқылы жүргізу керек. Бауыр және бүйрек аурулары кезінде
амфотерицин В қолданылмайды.
Химиялық құрылысы және саңыраукұлақгарға қарсы әсер ету спектрі
бойынша амфотерицин В-ға жақын микогептин антибиотигі. Ол
актнномицет 8ігеріогегіісіПіит тусоһеріітсит-мен өндіріледі. Препаратты
ішке және сырттан енгізуге тағайындайды.
Жүйелік микоздарды емдеу үшін қолданылатын, саңыраукұлақгардың
жасуша мембраналарының эргостерол сннтезін өзгертетін, сннтетикалық
қосылыстар - нмидазол және триазол туындылары. Бұл жасуша
мембранасының кызметін бұзады және саңыраукұлақтардың репликациясын
тежейді.
Жүйелік әсер ететін имидазол туындыларына миконазол, кетоконазол
жатады.
Миконазол көктамырға,энтералды,сирекжағдайда-миқабатының
астына (ол гематоэнцефалды тосқауыл арқылы нашар өтеді) енгізіледі.
Кокцидиоидомикоз, криптококкоз, паракокцидиомикоз бластомикоз, сонымен
катар шашыранды кандидамикоздарда миконазол парентералды қолданылады.
Микоиазол қынаптың шырышты кабаты кандидамен зақымдалғанда,
дерматокоздарда жергілікті де қолданылады. Препарат көптеген жанама
әсерлер шақырады: тромбофлебит, лоқсу, анемия, гиперлипидемия,
гипонатриемия, сирек жағдайда лейкопения, аллергиялық реакниялар және
т.б. Миконазолдың жиі болатын жанама әсерлері оны қолдануды шектейді.
Препараттың амфотерицин В-ға қарағандауытгылығы аз.
574
Кетоконазол ішке қолданылады. Ол ас қорыту жолдарыиан
жаксы сіңеді және көптеген тіндерге тарапады. Бірақ ОЖЖ-не напіяр өтеді.
Оның 90 % жуыгы қан сарысуының белоктарымен байланысады.
Кетокоиазол бауырда метаболизмге ұшырайды. Бүйрек және өт арқылы
бөлінеді. іш~8 сағ. Препаратты бластомикозда, гистоплазмозда,
паракокцидиомикозда, онихомикозда, шырышты қабаттар СапсІісІа-мен
зақымдалғанда қолданылады. Едәуір уыттылығымен сипатталады.
Гепатотоксикапық әсері бар. Лоқсу, құсу болуы мүмкін.
Жүйелік микоздарды емдеу үшін триазол туындыларынан флуконазол,
итраконазол қолданылады.
Флуконазол (дифлукан,максосист)эитералдыенгізгендежақсы
сіңеді. Гематоэнцефалдықтосқауыл арқылы жеткілікті мөлшерде өтеді. і ~
30 сағ. Өзгермеген түрде бүйрек арқьілы шығады. Саңыраукүлақтармен
шақырылған менингитте (мысапы, криптококкоз кезінде), кокцидиоимикозда,
кандндамикозда қолданылады. Жанама әсерлері: диспепсиялық бұзылыстар,
бауыр қызметінің бүзылуы, тері бөртпелері және басқалар.
Осы химиялық топқа тракоиазолда жатады. Оны энтералды
енгізеді. Қанағаттандырарлыктай сіңеді. Гематоэнцефалдықтосқауыл арқылы
өтпейді. Препарат бауырда метаболизмге үшырайды. і ~ 36 сағ. Бүйрек
арқылы шығарылады. Гнстоплазмозда, бластомикозда, кокцидиондомикозда,
кандндамикозда қолданылады. Жанамаәсерлері: диспепсиялықбүзылыстар,
бастың ауыруы, бастың айнапуы, бауыр қызметінің бүзылуы, теріде
аплергиялық бөртпелер.
Церматомикоздарды' емдеу үшін қолданылатын препараттарга
гризеофульвин аитибиотигі және синтеткапық препараттар тобы кіреді.
Гризеофульвин (грицин,грифульвин)РепісіПіит^гізео/иіхіпит
өндіріледі. Химиялық құрылысы бойыиша саңыраукұлактарға қарсы басқа
антибиотиктерден ерекшеленеді. Гризеофульвиннің фунгистатикалық әсері
‘Дерматомнкоздарды патогенді саңырауқұлақтардың үлкен топтары шақырады
(Тгісһорһуіоп уіоіасеит, Місгозрогит Іапозит, Асһогіоп зсһоіеіп, Ерісіегторһуіоп-ныц
әртүрлері және т.б.). Олар теріні, шашты және тырнактарды зақымдайды.
Тырнақгын саңырауқұлақ инфекциясы - онихомнкоздар - әсіресе көп тараған түрі.
Олар дерматофиттермен (жиі Тгісһорһуіоп гиЬгиш), тағы ашытқы тәрізді
саңырауқұлақгармен (Сапсікіа зрр.) және «дерматофитгік емес» зеңдермен (Цсорііагіорзіз
Ьгехлсаиііз, Азрегсііііиз зрр. және баскалар) шақырылады. Онихомикоздарды емдеуде
саңырауқұлақтарға қарсы препаратгар тербинафин (ламизил), итраконазол
(орунгал),кетоконазол (ннзорал),гризеофульвин көбінетиімдідепесептеледі.
Бұдан басқа, онихомикоздар кезінде жергілікті емдеу де қолданылады. Осы максагга
микоспор, цнклопнрокс(батрафен),аморолфнн(лоцерил),тиоконазол
(тросил) және басқа препаратгар (тексті кара). Қажет болған кезде, жүйелік және жергілікті
қолдануға арналған саңырауқұлақтарға қарсы препараттарды жұптастырып емдеу
қолданылады.
575
нуклеин кышқылының тежелуіне байланысты болуы мүмкін. Сапсіісіа-тъ,
актиномицеттерге және жүйелік микоздар шақыратын басқа
саңырауқұлактарга, бактерияларға, риккетсийге және вирустарға әсер етпенді.
Дерматомикозды гризеофульвинмен емдегенде оғаи тұрақтылық
дамымайды.
Препарат асқазан-ішек жолдарынан жақсы сіңеді. Қанда 4-5 сағ кейін
препарагтың барынша көп концентрациясы табылады. Гризеофульвин кератин
түзілетін жасушапарда көп мөлшерде жинапады, соидыктан терінің, шаштың
және тырнактың түзілген мүйізді қабаты дерматомицет-саңыраукұлакгары
жөнінде тұрақтылыкка ие болады. Гризеофульвин ағзадан баяу шығады. Қан
сарысуында оның концентрациясының 50 %-ке азаюы шамамен20 сағ кейін
болады. Ағзада препараттың көп бөлігі метаболизмге (бауырда) ұшырайды.
Осы кезде түзілген косылыстар және өзгермеген гризеофульвин бүйрек
арқылы және ішек аркылы шығады.
Дерматомикоз кезінде, препаратты резорбтнвті әсері үшін ішке енгізуге
тағайындайды. Жағылмасын жергілікті диметилсульфоксидпен (ДМСО) қоса
қолданады. Емдеу барысында шаш зақымдалғанда, оны үнемі қырып
тастағаны, тырнақгар закымдалғанда - оны алу, ал тері закымдапғанда -
оның мүйізді қабатын сылып апған дұрыс. Гризеофульвинді жергілікті
қолданылатын басқа саңырауқұлактарға қарсы заттармен (төменді қара)
жұптастырған тиімді.
Тербинафин (ламизил) тиімді синтетикалык препарат. Ол
саңыраукұлақгардың жасуша қабырғасыиың түзілуіне қажетті эргостерол
синтезін тежейді. Фунгицидтік әсер көрсетеді. Ішке енгізіледі. Теріде, тері
астының май тінінде, тырнақ пластинкаларында жиналады. Бауырда
метаболизмге ұшырайды. Метаболиттері бүйрек аркылы бөлінеді. Негізінен
онихомикозда (тырнақ зақымдалғанда) қолданылады. Басқа
дерматомикоздарда да (трихофитияда, микроспорияда), тері СапсМа-мен,
кебек тәрізді теміреткімен закымдалғанда тиімді. Жанама әсерлерінеи
препараггы энтералды енгізгенде локсу, бастың ауыруы, тері бөртпелері, кейде
бұлшық ет және тері аурулары, сирек жағдайда бауыр қызметіне жағымсыз
әсерлер көрсегеді. Тербинафиңді крем түріңде сыртқа да қолданады.
Терінің саңырауқұлақ ауруларын емдегенде бірқатар дәрілік заттарды
жергілікті қолданады: миконазол, клотримазол, ундецил-
ен қ ы ш қ ы л ы н ы ң препараттары және оның тұздары
(мысапы, «Цинкундан», «У н д е ц и н», микосептин жағылмалары),
ннтрофунгин, йод препараттары жәнебасқалар.
‘Кандндамикоздын коздырушысы әдетте СапсікІа аіЫсапз болып табылады. ол ас
корыту жолынын, бронхтардың, жыныс мүшелерінің, сонымен катар терінін шырышты
қабыкгарын жні закымдаиды. Микоз жергілікті және шашыранды болуы мүмкін.
576
Кандидамикозды1 емдеуүшін нистатин(фунгистатин,микостатин)
антибиотигі әсіресе жиі қолданылады. Оның өндірушісі Зігеріотусез поигзеі,
амфотерицин В сияқгы полиендік кұрылымды антибиотиктерге жатады.
Нистатиннің фунгистатикалық және фунгицидтік әсері Сапсіісіа типті
саңыраукұлақтардың жасуша мембранасы өткізгіштігіиің бұзылуына
байланысты. Әдетте кандидамикоздарды емдегенде нистатинге резистентгілік
дамымайды. Препарат бактерияларға тек өте жоғары коңцентрацияда әсер
етеді, оның практикалық маңызы жоқ.
Асқазан-ішек жолы кандидамикозбен зақымдалғанда нистетинді
энтералды тағайындайды. Ол ішектен нашар сіңеді. Оны жергілікті де
қолданады. Сепсистік тұріиде нистатинді ішке қабылдағанда, канда
фунгистатикалык концеитрациясын түзуге мүмкіншілік беретін, өте жоғарғы
мөлшерде енгізгенде тиімді болады. Кандидамикоздың таралған (жайылған)
түрінде нистатиннің тиімділігі жеткіліксіз болған жағдайда, оны амфотерицин
В мен ауыстырады.
Нистатин науқастармеи жақсы көтеріледі. Оныңуыттылығы аз. Жанама
әсерлерінен кейде диспепсиялық кұбылыстар (лоқсу, диарея) байқалады.
Кандидамикозды емдегенде л е в о р и н немесе оның натрий тұзы
қолданылады. Леворин полиендік топтың антибиотиктеріне жатады.
Зігеріотусез Іечогіз-тен өндіріледі. Нистатинге қарағанда уытгығы басым.
Жанама әсерлер діжиі шакырады. Кейбір жағдайяардд, нистатинніңтиімділігі
болмағанда емдік әсер көрсетеді.
Бұлтоптыңсаңырауқұлақгарғакарсыпрепараттарына клотрима-
з о л жатқызылуы мүмкін, ол миконазол сияқгы имидазол туындысы болып
табылады. Негізінен полиендік антибиотиктерге тұрақгы кандндамикоздарда
жергілікті қолданылады. Препараттың уыттылыгы өте жоғары, сондықтан
оны басқа жол аркылы енгізудің кджеті жоқ.
Кейде кандидамикозды емдегенде жергілікті бис-тертіншілік косылыс
-декамин тағайындалады.Оныңбактерияғақарсыжәиефунгистатикалық
әсерлері бар. Препарат наукастармеи жақсы көтеріледі.
33	ТАРАУ
ІШЕК ҚҮРТТАРЫНА ҚАРСЫ ЗАТТАР (АНТИГЕЛЬМИНТТІК)
Адамдардың паразитгік кұртгарды - ішек кұртгарын (гельминтгермен)1
жұқгыру жиілігі өте көп. Бұл кезде болаіын ^рулар (гельминтоздар) биологиялық
ерекшеліктерінеи және ауру қоздырғыштың орналасуына байланысты бір
1 Грек тілінен һеітіпз - кұрт.
577
ж-ягпяйпяргтя айқын емес симптомдармеи, басқа жағдайда анемияның, бауыр,
өкпе, көз, қан тамырлары закымдалуының себептері болуы мүмкін.
Адам ағзасында гельминттердің орналасу негізі бойынша ішек және
ішектен тыс гельминтоздарға бөлінеді, олардың ауру қоздырғыштары жұмыр
құрттар (нематрдтар), сонымен қатар жалпақ құрттар - таспа тәрізді
(цестодтар) және сорғыштар (трематодтар) болуы мүмкін.
Құртгарға қарсы заттар әсер ету механизмі бойынша бірқатар топтарға'
бөлінеді:
I)	жасушалық улар - төрт хлорлы этилен
2)	жүмыр цүрттарда жүйке-бүлшың ет қызметін бұзатын дәрілік
заттар - пирантел памоаты, пиперазин және оның тұздары, дитразин,
левамизол, нафтамон;
3)	көбіне жалпақ құрттардың жүйке-бүлшыц ет жүйесін
салдандыратын және оның жабын тінінің бүзылуын шаңыратын дэрілік
заттар - празиквантель, фенасал, битионол;
4)	көбіне гельминттердің энергиялың үрдістеріне эсер ететін дэрілік
заттар - аминоакрихин, пирвиний памоаты, левамизол, мебендазол.
Гельминтозды емдеудің мәні - ағзаны гельминттерден босату
(гельминтсіздендіру деп аталады). Әрбір гельминттерге қарсы препараттар
белгілі гелминттерге белсенді әсер көрсететіндіктен, гельминтозды емдер
алдында ауруцы қоздырушыны дәл анықгау керек.
33.1. ІШЕК ГЕЛЬМИНТОЗДАРЫН ЕМДЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН
ЗАТТАР
Ішек нематодозында - аскарндозда - мебендазол (вермокс), пирантел
памоаты, левамизол (декарис) негізгі прегіаратгар болып табылады.
Имидазолтуындысы мебендазол көптегенжұмыргельминттерге
(әсіресе трихоцефалез, аскарндоз жәнё энтеробиоз кезінде белсенді) жөнінде
тежегіш әсер көрсетеді. Гельминттермен глюкозаның жұмсалуын тежейді
және оларды салдандырады. Қылбас^ аскарида және анкилостомдардың
жұмырткаларына жоятын әсер көрсетеді. Ішектен нашар(10%) сіңеді. Оған
қарамастан, ішектен тыс гельмиитоздарды - трихинеллез және
эхинококкоздарды емдегенде жоғарғы мөлшерде қолданылуы мүмкін.
Бауырда метаболизмге тез ұшырайды. Метаболитгері негізінен бүйрек арқылы
24-48 сағ ішінде бөлінеді. Препарат иауқастармен жақсы көтеріледі. Жанама
әсерлері сирек (кейде диспепсиялық құбылыстар, бастың ауыруы, терінің
аллергиялық реакциялары, іш аймағыида ауыру сезімі болады) кездеседі.
1 А.И. Кротов бонынша кұртгарға қарсы заттардың биологиялық жіктелуінін тек
негізгі бөлімдері келтірілген
578
Бензимидазоль туындысы альбендазол (зентап) үлкен
кьізыгушылықтуындатуца. Препаратгыңгельминтгергеқарсы әсерініңспекгрі
кең. Ол ішек нематодозын, сонымеи қатар эхинококкоз, цистицеркозды
емдеуде тнімді. Гельминттермеи глюкозаныңұсталуынтежейді, бұл олардың
салдануына және өлуіне әкеледі. Қылбас, аскарнда және анкилостомдардың
жұмыртқапарына да жоятын әсер көрсетеді. Ішектен жақсы және тез сіңеді.
е 8-9 сағ тең. Бауырда метаболизмге (оның сульфоксиді және басқа
метаболитгері түзіледі) ұшырайды. Негізінен метаболнттері бүйрек аркылы
шығарылады. Қысқа уақыт қолданғанда (1-3 күн) жанама* әсерлері аз
дәрежеде айқындапған және салыстырмапы түрде сирек байқалады. Бастың
ауыруы, диарея, бастың айналуы, үйқысыздық жәие т.б. байқалуы мүмкін.
Ұзақ қабылдағанда (эхинококкозды емдегенде курсы 3 айға созылады)
көбіне айқын және қауіпті асқынулар (лейкопения, іш аймағында ауыру
сезімдер, апопеция, құсу, тері бөртпелері) болуы мүмкін.
Жұмыркұрттардыңинвазиясында пирантел памоатын үлкен
жетістіктермен қолдаиады. Ол жүйке-бұлшық ет берілуін бұзады,
холинэстеразаны тежейді және гельмииттерде спастикалық салдану
шақырады. Көптеген жұмыр гельминтгерге әсер етеді. Ас қорыту жолдарынан
нашар (50%-ке дейін) сіңеді. Аскаридозда, энтеробиозда және
анкилостомидозда өте жиі қолданылады. Препарат науқастармен жақсы
көтеріледі. Жанама әсерлері сирек байқалады және аз дәрежеде айқындалған
(тәбеттің төмендеуі, бастың ауыруы, лоқсу, диарея).
Аскарндозда левамизолдың (декарис) тиімділігі өте жоғары.
Гельминтсіздену, препараттың гельмииттерді салдандыруымен жүзеге асады.
Бұл олар дың бұлшық еттерінің деполяризациясымен байланысты. Сонымен
қатар, левамизол фумаратредуктазаны.тежейдіжәне осылайша
гельминттердің метаболизмін бұзадьт^Левамизолды бір рет енгізгенде,
жұктырылу дәрежесіне қарамастан науқастарда 90-100% гельминтсізденуді
қамтамасыз етеді. Левамизол қолданылатын мөлшерде жанама әсерлер
шақырмайды.
Левамизолдың анкилостомидозда және стронгилондозда тиімділігі аз.
Анкилостомдардар жартылай қорытылған түрде шығады. Филяриатоз
(Фисһегегіа Ьапсго/іі және Вги§іа таіауі шақырылған) сияқгы ішектен тыс
гельминттер жөнінде жақсы емдік әсерлер суреттелген, бірақбұл жағдайда
левамизолдың белсенділігі дитразинге қарағанда анағұрлым төмен.
Аскаридозда және энтеробиозда пиперазин және оның тұздары
(адипинат, гексагидрат) кеңінен колданылады. Көбіне пиперазин
адипинаты кеңінен қолданылады. Пиперазин нематодқа салдандырғыш
әсер көрсетеді. Бұл, олардың ішекпен белсенді жылжуына, сонымен қатар
579
өт жолдарына өтуіне кедергі жасайды. Сонымен катар, бұл кезде
гельмннттердің ішектен шығуына қолайлы жағдай жасалынады. Олар тірі
түрінде шығады. Пиперазнн ішектен жақсы сіңеді. Препарат және оның
өзгерген өнімдері көбіне бүнрек арқыпы бөлінеді.
Негізгі қолданылуы - аскаридоз. Нематодоздың осы түрінде оның әсері
өте жоғары: гельминтсіздену 90-100 %-ке дейін жетеді (препарат бұл жөнінде
левамизолдан төмен). Бүдан басқа, пнперазин энтеробнозды (острица -
кішкене құрт ннвазиясында) емдеуде жетістіктермен қолданылады.
Пиперазнн уыттығы аз препарат. Нзуқастар оны жаксы көтереді. Жанама
әсерлері (днспепсиялық бүзылыстар, бастың ауыруы) салыстырмалы түрде
сирек болады және тез өтеді.
Моно-төртіншілік аммоний косылысты нафтамон да (бефения
гидроскннафтоат, алкопар) бұл топтың белсенді препараты болып табылады.
Ол гельминттерде бұлшық ет контрактурасын, кейін сапдануға ауысуын
туғызады. Нафтамон асқазан-ішек жолдарынан нашар сіңеді. Оны негізінен
анкилостомидозды және аскарндозды емдеуде қолданады. Аскарндозда
левамизол мен пнперазннге қарағанда оның әсері аз. Препараттың аздаған
іш жүргізетін әсері бар.
Стронгилоидозды (ішек жыланбалығының инвазнясында) және
энтеробнозды емдегенде моно-төртіншілік аммоний қосылысты п н р в н-
ний памоаты (ванкин, ванквнн) жетістіктермен қолданылады.
Ішек цестодоздарында празнквантель, фенасал, аминоакрнхнн
препараттарын колданудың орны табылды.
Празнквантелдің (билтрицнд)гельминггергеқарсыәсерлерінің
спектрГкең. Ол ішек цестодоздарынада, сонымен қатар ішектен тыс
трематодозда және цистнцеркозда тиімділігі өте жоғары. Хнмнялық
кұрылысы бойынша год^знншо^инолин туындыларына жаткызылуы мүмкін.
Гельмннттерде кальцнй алмасуын бүзады, ол бұлшык ет кызметінің
бұзылуына және салдануына әкеледі. Э^у^раддыенг|^ілгеңде.жақсы сіңеді.
60-90 мин. Метаболнттері негізінен бүйрек арқылы шығады.
Препаратты нзуқастар жақсы көтереді. Жанама әсерлері аз дәрежеде
айқыңдалған (диспепсиялық бұзылыстар, бастың ауыруы, бастың айналуы
және басқалар).
Ф е н а с а л (ннклозамнд) цестодтарда фосфорланудың тотығуын
тежейді және олардың салдануын шақырады. Сонымен қатар, таспа тәрізді
құрттардың ас қорыту жолындағы протеолитнкалық ферменттерге
тұрақтылығын төмендетеді, ол цестодтарды зақымдайды. Осыған
байланысты, препарат қоздырушысы қарулы (шошқа цепені) болып
580
табылатын тениоз кезінде ұсынылмайды, өйткені бұл кезде цистнцеркоз'
дамуы мүмкін.
Асқазан-ішек жолдарынан енгізілген заттың тек аз бөлігі ғана сіңеді.
Фенасапды жалпақ кұрттармен, қарулы емес (сныр) және ергежейлі
цепендермен шақырылған ішек цестодоздарында қолданылады. Соңынан
тұзды іш жүргізетіндер заттарды қолданғанда фенасалдың тиімділігі
төмендейді. Фенасапды науқастар жақсы көтереді. Қауіпті жанама әсерлер
шақырмайды. Кейде днспепсиялық құбылыстар байқалады.
Цестодоздарды емдегенде, кейде резервтегі препад>ат ретінде
амнноакрихнн колданылады. Акрихинге химнялық құрылыстары
ұқсас дәрілерге карағаңда, оның уыттығы аз. Тітіркеңдіргіш әсері бар. Кейбір
пациенттерде лоқсу, құсу шақырады. Тениоз кезінде цистоциркоздың дамуын
күшейтуі мүмкін. Сондықтан, карулы цепенмен жұқтырылғанда
аминоакрихин тағайындалманды.
Цистоцеркоздыңжекежағдайларында мебендазол тнімдіболуы
мүмкін.
Ішек цестодоздарын емдегенде аталған дәрілік заттарды жиі жұптасқан
түрде қолданады.
Ішек трематодозын (метагоиимоз) емдеу үшін төртхлорлы этилен
(перхлорэтнлен) колданылады. Сонымен қатар, бұл препарат
ТЙкйлостоміщоздадГТиімді. Ол ішектен аз дәрежеде сіңеді. Науқасты
дайындау және гельмннтсіздендіру кезінде және 1-2 күнөткен соң көмірсуға
бай тағамдар (майсыз; алкогол ішімдіктерін кабылдауға болмайды) беріледі.
Препаратты қабылдаған соң 15-30 мин кейінтұзды іш жүргізетін заттарды
қабылдайды.
33.2. ІШЕКТЕН ТЫС ГЕЛЬМИНТОЗДАРДЫ ЕМДЕУДЕ
ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
Ішектен тыс иематодоздардаи ең көп тарағаны әртүрлі
филяриатоздар (онхоцеркозды қоса, бұл кезде көз зақымдалады, көбіне
соқырлықка дейін барады).
Микрофилярнйге жойғыш әсер көрсететіндерге днтразин цит-
р а т ы (диэтилкарбамазин цитраты, лоскуран) жатады. Ол асқазан-ішек
жолдарынан жақсы сіңеді. Қан сарысуында оның барынша көп
ЧІІошқа цепенінің буындары қорытылғанда, одан ұрык (онкосфера) шығады. Олар
ішек қабырғасы арқылы өтіп, қанмен әрбір тіндер мен мүшелерге тасымалданады, ол
жерлерде цистицеркоздар дамнды. Бұл шошқа цепені личинкаларынын даму кезеңінің
бірі болып табылады.
581
концентрациясы 3 сағ кейін жнналады. Метаболит түрінде бүйрек аркылы
және алғашқы 2 тәулік ішінде жартылай өзгермеген түрде шығады.
Әр жерде орналаскан бірқатар филярнатоз кезінде ішке колданады.
Жанама әсерлер (бастың ауыруы, әлсіздік, лоқсу, кұсу) өте жиі болады,
бірақ тез өтеді. Олардың кейбіреулері филярндің бұзылуымен және оның
ыдыраған өнімдерінің әсерінен болуы мүмкін.
Ивермектин препаратыдаосы патологиядатиімді. Ол жартылай
синтетикалық макроциклдік лактоиды қосылыс. Актиномицет Зігеріотусез
агегтіііііз-пен өндіріледі. ГАМҚ медиаторының әсерін тежей отырып, жұмыр
құрттарда әлсіз салдану шақырады. Филярий меи стронгилоидтардың өмір
сүру қызметін бұзады. Жанама әсерлері (қызба, ұйқышылдық, әлсіздік,
бастың айналуы, бастың ауыруы, гипотензия, броихоспастикалык және басқа
құбылыстар) препарапың өзіндік жағымсыз әсеріне де және микрофиляридің
көп өлуіне де байланысты.
Бұлшык етгерді және ішекті зақымдайтын трихинеллез қоздырушысына
кейбір әсерлерді бензимидазол туындылары (мебендазол) көрсетеді.
Ішектен тыс трематодоздарды көптегёТі^ёТГШЙПТгер^шақьірадьі.
Көбіне шнстосомоздар (бильгарциоздар) жиі кездеседі, бұл кезде тамырлар
закымдалады жәие әртүрлІ ішкі мүшелердің қызметтері және құрылысы
бұзылады: бауыр, көк бауыр, ішек, зәр-жыныс жолДарының және
басқалардың. Шистосомоздарды емдеуде негізгі препарат п р а з и қ вңң-
т е л ь (билтрицид). Ол басқа бірқатар ішектен тыс трематодоз кезінде де
тиймдГТІІистосомозда сурьма препараты д н т н м о н н л аа т р и й ,тдр-
т р а т М.Діа (шарапсурьманатрнй тұзы) қолданылады. Оны көк тамырға”’
(баяу) енгізеді. Препарат уытты және жанама әсерлерді жиі шақырады. Ең
қауіцті бұзылыстар жүрек-кан тамыр жүйесі жағынан, тұрақты кұсу,
артрнттер, анафнлаксиялық реакциялар. Бауыр ауруларында, жүрек
жетіспеушілігінде, жүктілік кезінде антимонил натрин тартратын
қолданбайды. Препаратпен уланғанда оның антндоты ретінде уннтнол
тағайындалады.
Сонымен қатар, шистосомозды емдегенде ішке енгізілетін н н р и д а-
з о л колданылады.
Бауыр трематодозы кезінде хлоксил де тиімді. Оны қосеріндінің
әртүрімен шақырылған фасцилез, опнсторхоз және клонорхоз кезінде ішке
тағайындалады. Емді бастаудан 1-2 күн бұрын және хлоксилмен (2 күн)
емдеу кезінде майларды қабылдауды шектейді және алкоголь ішімдігін
тоқгатады. Хлоксил науқастармен жақсы көтереді. Бастың ауыруы, жеңіл
мастану сезімі, ұйқышылдық, бауыр аймағында ауыру сезімі (бұл
спазмолитикалық және және өт айдағыш қабылдаумен тоқгайды) пайда болуы
мүмкін. Хлоксил бауыр ауруында, жүрек декомпенсациясында, жүктілік
582
кезіиде қолданылмайды. Аллергиялык реакциялар гельминттердің ыдырау
өнімдерінің әсеріне байланысты болар.
Фасциллездіемдеуде битноиол (ішкеқабылданады)және эме-
тин гндрохлорнді(теріастынаенгізеді)тнімді.
Пар^гоиикГоздаКн т и о н о л (ішке кабылдайды) таңдамалы препарат.
Жанама әсерлерінен кейде диарея банкалады.
Ішектен тыс орналасқан цестодоздардың фармакотерапиясы
жөнінде жағдай өзгерді, себебі алғашқы тиімді препараттар пайда болды.
Сонымен, эхинококкозда жоғарыда көрсетілген нмидазолдыңдуыидылары
альбендазол және мебендазолды колданғанда жақсы
нәтижелер береді.
ҚАТЕРЛІ ІСІКТЕРДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЗАТТАР
34 Т а р а у
ІСІКТЕРГЕ ҚАРСЫ ЗАТТАР1 (БЛАСТОМАҒА ҚАРСЫ)
Қатерлі ісіктерді емдеуде дәрілік заттар маңызды орын алады. Медицина
пракгикасына тек қан ауруларында (гемнбластоз) ғана емес, сонымен қагар
нағыз ісіктерде де тиімді көптеген препараттар енгізідці. Өкінішке орай, қатерлі
ісікке карсы қолдағы бар препараттар жеткілікті емес. Әдетте, олар тек
ремиссияны қамтамасыз етеді, кейбір қатерлі ісік ауруларында ғана (мысалы,
жатырдың хорионэпнтелномасында, балалардың жедел лейкозында,
лимфогранулематозда, аталық безінің қатерлі ісігінде, метастазасыз тері
ісігінде) бірқатар препараттарды қолдану арқасында толық емделуге қол
жеткізуге болады.
Қатерлі ісіктерді дәрілермен емдеу кезінде шектеуші кезеңдерінің бірі
ісік жасушаларының препараттарға бейімделуі болып табылады. Бейімделу
үрдісіи әртүрлі кұрылымды және әсер механизмі бірдей емес препараттарды
жұптастыру аркылы белгілі бір дәрежеге дейін баяулатуға болады.
Ісік жасушаларына тандамалы әсерінің аздығы - казіргі тандағы көптегеи
препараттардың айтарлыктан кемшілігі. Әдетте, цитостатикалық заттарды
қолданғанда қатерлі жанама және уытгы әсерлермен қатар жүреді. Бұл кезде,
әсіресе белсенді пролиферацияланатын тіндер (сүйек кемігі, ішектің шырышты
қабаты) күшті зақымдалады. Көптеген препараттар жыныс бездеріне де
1 «Обыр химиотерапиясы», «ісіктерді емдеуге арналған химиотерапиялык затгар»
деген терминдерді жиі қолданады, солай болса да ісікке қарсы затгардын бұлай белгіленуі
негіэдедмеген, өйткені әрбір фармакологиялық заттардын емге қолданылуы
химиотерапиялық болып табылады.
583
жағымсыз әсер (ұрықсыздану шақыруы мүмкіи) етеді. Ісікке қарсы
белсенділігі бар, біркатар антибнотнктердің кардиотоксикалық әсері бар.
Платина препаратгарының нефротоксикалық әсерлері айқын. Цитотоксикалық
препараттар лоқсу және кұсуды жиі шақырады. Бірақ препараттарды емдік
мөлшерде қолдаиғанда, жанама әсерлер әдетте каитымды болады.
Бластомаға қарсы цитотокснкалык заттардың иммунодепрессивтік,
мутагенді жәнетератогенді әсерлері бар.
Бірқатар жағдайларда, препараттардың уытты әсерлерін азайту және
әсерін жоғарылату үшін, оларды тікелей ісікке - артерия ішіне енгізеді. Бүл
кезде зақымдалған тіндерден веноздық қанның қайтып келуін азайту керек,
ол дәрілік заттың ісік жасушасымен ұзак уақыт жанасуын жоғарылатады
және дәрінің резорбтнвті әсеріне байланысты жағымсыз әсерлердің
айқындығын төмендетеді. Осыған орай, ісік орналасқан аймакка, кейде
бластомаға қарсы препараттардың ерітінділерін перфузнялау әдісін
қолдаиады.
Қан түзілудің тежелуі, жедел инфекцнялар, бауыр және бүйрек
қызметтерінің айқын бүзылыстары ісікке қарсы көптеген препараттарды
қолданудың қарсы көрсеткіштері болып табылады.
Соңғы жылдары, ісік ауруларының жұптасқан химнотерапиясының
компоненттерінің бірі ретінде нммуннтетті ынталандырушы заттарды
(интерферондар және басқалар) қоса бастады. Бұл бірқатар жағдайларда
колайлы әсерлер береді.
Әрине, ісікке қарсы препараттарды, бұл емдеу әдісі басқаға карағанда
жақсы әсер бере алатын жағдайда ғана тағайындайды. Ісік ауруларының
қазіргі заманғы химиотерапиясы әртүрлі топтардың ісікгерге қарсы заттарын
(бір мезгілде немесе бірінен соң бірін) жұптастырып қолдануға негізделген.
Химиотерапияны ісіктерді хирургиялықжолмен алу және сәулемен емдеумен
жиі жұптастырады.
Бластомаға қарсы зат ретіңде қолданылатын дәрілер келесі топтар түрінде
берілуі мүмкін.
І.А лкнлдеуші қосылыстар
1.	Хлорэтипаминдер - эмбихнн, сарколизин, допан, хлорбутнн,
циклофосфаи, проспиднн
2.	Этилениминдер - тиофосфамид
3.	Метансульфон цышцылыныц туындысы - мнелосан
4.	Нитрозомочевина туындылары - ннтрозометилмочевина, ломустин,
кармустии, нумустин
5.	Триазиндер - дакарбазин, прокарбазин
6.	Платина цосылыстары - цнсплатнн, карбоплатнн, оксиплатин,
584
II. Антнметаболнттер
1.	Фолий цышқылыныц антагонисі - метотрексат
2.	Пурин антагонисті - меркаптопурин
3.	Пиримидин антагонисті - фторурацил, фторафур, цитарабин
ПЕІсікке қарсы белсенділігібарантнбнотнктер
1.	Актиномициндер - дактиномнцнн
2.	Антрациклиндер - рубомицнн, доксорубицин, карминомиции
3.	Флеомициндер -блеомицин, блеомнцетин
4.	Ауреол цыиіцылыныц туындылары - оливомицин ,
5.	Әртүрліхимиялыц цүрылыстылар - брунеомицин, митомицнн
IV.	Өсімдік тектес нренараттар
1.	Қызгыш барвинок алкалоиды - вннбластнн, винкристин
2.	Тис агашыныц (таксандар) алкалоиды - таксол, таксотер
3.	Қалцан тэрізді подофилден бөлінетін, подофиллотоксиндер -
этопозид, теннпознд
4.	Сүйкімді лапыздыц (безвременник великолепного) алкалоиды -
колхамнн, колхнцнн
V.	Ферменттік нренарат - Ь-аспарагиназа
VI.	Гормондар және олардыц антагоинсттері
1.	Андрогендер - тестостерон пропнонаты, медротестрои пропионаты,
тетрастерон
2.	Эстрогендер - днэтилстильбэстрол, фосфэстрол, этинилэстрадиол
3.	Гестагендер - оксипрогестерон капронаты, медрокснпрогестерои
ацетаты
4.	Эстрогендердіц антагонисттері - тамоксифен, торемнфен
5.	Андрогендердіц антагонисттері - флутамид, аидрокур
6.	Гонадотропты гормондардыц босап шыгуын ынталандыратын
гипоталамус гормоныныц агонисті - госерелин, лейпрорелин
7.	Ароматазаныц тежегіші - аминоглютетимид, летрозол
8.	Глюкокортикоидтар - преднизолон, дексаметазои
VII. Цитокиндер
1. Интерферондар - а-ннтерферон
2. Интерлейкиндер - альдеслейкин
VIII. Моиоклоидық аитидеиелер - герцентни
Сонымен, ісікке қарсы белсенділігі бар препараттардың саны өте көп.
Клиницистің міндеті, әрбір накгы наукасқа көбіне тиісті препараттарды тандау
және қажетті емдеу курсыи аныктау болып табылады.
Бластомаға карсы көптеген дәрілік затгар олардың қолдануын шектейтін
біркэтар жанама әсерлер шақырады. Бұл асқынуларды қандайда бір дәрежеде
585
жою үшін немесе олардың алдын-алу үшін, ісік ауруларының
химиотерапиясында қолданылатын, көмекші заттардың толық кешені
қолданылады. Оларға келесі топтар жатады:
I. Қанның түзілуін ынталандыратын заттар - колония ынталандырушы
факторлар
1. Лейкопоэзді ынталандыратындар - лейкомакс, молграмостнм,
филграстим
2. Эритропоэзді ынталандыратындар - эритропоэтнн
II. Құсуға қарсы заттар - ондансетрон, трописетрон, метоклопрамид
III. Ағзаның иммундық қорғанысын жоғарылататын заттар -
интерферондар, интерлейкиидер, тимус препараттары, левамизол
IV. Нейроэндокриндік қагерлі ісіктерде, карцинондтық белгілердің
көріністерін басатын заттар - октреотид
V. Ісіктердің сүйекке метастазасында остеопорозды тоқтататын заттар
- бисфосфонагтар (памидронат, клодронат, золедронат' және басқалар)
Сонымен қатар, кардиопротекторлық, цитопротекторлык заттар және
ісікке қарсы жекелеген препараттармен (олардың метаболиттерімен) зәр
шығару жолдарын зақымданудан қорғайтын заттар қолданылады.
34.1.	АЛКИЛДЕУШІЗАТТАР
Алкилдеуші заттарға әртүрлі химиялық қосылысты топтардың
препаратгары жатады.
Алкилдеуші заттардың жасуша құрылымдарымен салыстырмалы түрде
өзара байланысу механизмі туралы келесі көзқарастар бар. Мысалы,
көрсетілгеи хлорэтиламиндер ерітіндіде және бнологиялық сұйықтықтарда
хлор ионын ыдыратады. Бұл кезде этиленимонийге өтетін электрофилді
карбонилік нон түзіледі. Қолдағы бар мәліметтерге сәнкес соңғысы, ДНК-
ның нуклеофилді1 2 құрылысымен (гуанинмен, фосфатгы, аминосульгидрилді
топтармен және басқалармеи) өзара байлаиысатын функционалдық белсенді
карбоңнлік ион түзеді. Сонымен, субстраттардың алкилденуі (“алкилдеуші
заттар”) термині осыдан шыққан) жүреді. Сірә, бұл топтың бластомаға карсы
заттарының басқа өкілдері де, осындай принцип бонынша әсер етсе керек.
Алкилдеуші заттардың ДНК-мен өзара әсерлесуі, соның ішінде ДНК
молекуласымеи көлденең байланысуы, оиың тұракгылығын, тұтқырлығын
1 Синонимі: зомета.
2 Нуклеофильдік (электрон бергіштер) топтастар, электрофилді (электрон
кабылдағыштар) көміртек атомдарына олармен ковалентгі байланыс түзе отырып,
элеюрондар береді.
586
және кейінірек бүтіндігін бұзады. Осының барлығы жасушаның өмір сүруінің
бірден тежелуіне әкеледі. Олардың бөліну кабілеті басылады, көптеген
жасушалар өледі. Алкилдеуші заттар жасушаларға ннтерфаза кезінде әсер
етеді. Әсіресе, олардың тез пролиферацняланатын жасушалар жөнінде
цнтостатнкалық әсері анкын.
Хлорэтнламнндерді сннтездеуге себеп болған - нприттің айқын
лейкопения шақыру қабілеті жөніндегі мәліметтер. Медициналық практнка
үшін уыттығы аз, бис-(2-хлорэтил) аминдер болып табылатын, кысқаша
хлорэтнламнндер деп аталатын азотты нпрнттің туындылары. К-мәнді
хлорэтиламнндер белінеді.
Осындан ең бірінші препарат э м б и х н н (мустнн; мустарген; К=СН3)
болды. Содан кейін хлорэтиламин топтастары биогенді заттармен
байланысқан препараттар сннтезделген. Осылай, д о п а н К ретінде 4-
метилурацилден, сарколизнн - амин қышқьшының қалдығы фенилаланиннен
тұрады. Бұл жағданда биогенді заттар уытгы хлорэтиламиндердің топтастарын
тасымалдайтын зат ретінде қарастырылады. Осы жол аркылы алкилдеуші
заттардың ісікке қарсы тандап әсер етуін жоғарылатуға болады деген
болжамдар бар.
Хлорэтиламиндердің көпшілігін негізінен гемибластоздарда (созылмалы
лейкемияда, лнмфогранулематозда (Ходжкин ауруы), лимфо- және
ретнкулосаркомаларда;) қолданылады. Сарколнзнн (рацемельфолан)
миеломалык ауруларда, лимфо- және ретнкулосаркомаларда белсенді, бірқатар
нағыз ісіктерде (семиномада, сүнектің Юинг ісігінде) тнімді. Сарколизнн
аталық бездің семнномасында метастаза болса да жақсы нәтиже береді.
Тнімді препарат циклофосфан болып табылады. Бұл
хлорэтиламнндер тобының ішіндегі өте жиі қолданылатын препарат.
Циклофосфанныңөзі цнтотоксикалық әсер көрсетпейді. Бауырда химиялық
өзгерістерге ұшырап, одан ісікке қарсы әсерді қамтамасыз ететін белсенді
метаболиттер (фосфамнд және акроленн) түзіледі. Препарат гемнбластозда
(соның ішінде жедел лнмфолейкоз), көптеген миеломада азды-көпті ұзақ
ремнссия шақырады. Сонымен қатар, оны аналық безі, сүт безі обырында,
ұсақ жасушалы өкпе обырында қолданады. Допан және хлорбутниді ішке
енгізеді, ал циклофосфан мен сарколнзннді -- парентералды және энтералды.
Бұл топтарға көмей обырында белсенді проспнднн жатқызылуы
мүмкін. Препарат днспепсиялық және неврологиялык бұзылыстар шақырады,
бірақ қан түзілу жүйесін салыстырмалы түрде аз тежейді.
Этилениминдер көптеген препараттар (тнофосфомид, дипнн,
бензотэф, имнфос және басқалар) санымен берілген. Бұл препараттар
хлорэтиламиндердің этнленимоннйге айналуы жөніндегі жоғарыда
587
келтірілген мәліметтер негізінде сннтезделген. Медицнна практикасында
этиленнминдер ііпінен тнофосфамнд (тнотэп) өте жиі қолданылады. Ол
нағыз қатерлі ісіктерде (аналық безі, сүт безі обырында) және
гемнбластоздарда (созылмалы лейкоз, лнмфогрануломатоз,
лнмфосаркоматоз және ретнкулосаркоматоздарда) қолданылады.
Басқа этилениминдердің ісіктерге қарсы осындай қаснеттері бар.
Оларды тиофосфамидтің белсенділігі жеткіліксіз болғанда немесе оны
көтермегенде қолданады. Оларды парентералды енгізеді - көк тамырға,
бұлшык етке.
Метансульфонқышқылыныңтуындысы миелосандысозылмалы
миелолейкоздың өршуінде қолданады. Оны ішке енгізеді. Мнелобро-
м о л (митобронитол, днбромманннт) қолданылуы бойынша ұқсас препарат.
Хнмиялық кұрылысы бойынша ол мнелосаннан антарлыктай ерекшеленеді.
Миелосанға тұрактылықтуғанда белсенді.
Нитрозамочевинатуындыларынан нитрозометнлмочевн-
н а н ы ң айқын цитотокснкалык қаснеті бар. Бұл препарат ұсақ жасушалы
өкпе обырында және лимфогрануломатозда тнімді. Бұл топқа ломустнн мен
кармустин де жатады. Олар мн ісігінде, тоқ және тік ішектің ісігінде, Ходжкнн
ауруында және басқа лимфомаларда тиімді. Нитрозомочевнна
туындыларының жанама әсерлерінен лоқсу, құсу, кан түзілудің бұзылуы
байқалады. Әсіресе, соңғысы препаратты ұзақ қабылдағанда айқын болады.
Ннтрозомечевнна туындысына фотемустннде (мюстофоран)
жатады. Қатерлі меланоманы және мндың біріншілік ісігін емдеуде
қолданылады.
Трназендер және гидразиндер топтарынан цитостатикалык заттар -
даКарбазнн, прокарбазин (натулаи) және басқалар да белгілі.
Дакарбазин әсіресе меланомада тиімді.
Алкилдеуші заттар қатарына платина қосылыстары да жатады. Осындай
препараттардыңбірі цнсплатин (платинол).Олтекцис-конфигурацияда
белсенді.
Бластомаға қарсы әсер ету механнзмі бұл топтар үшін де, олардың
жасушаға өту қабілетімен және көлденең байланыс түзе отырып ДНК-мен
өзара әсерлесуімен, оның қызметін бұзуымен түсіндіріледі. Цнсплатннді көк
тамырға енгізеді (ішке енгізгенде оның әсері болмайды). Оның көп бөлігі
қан сарысуының белогымен байланысады. Препарат гематоэнцефалдық
тосқауылдан нашар өтеді. Жартылан бүйрек аркылы бөлінеді.
Негізінеи оны бластомаға қарсы басқа препараттармен бірге аталық
безінің қатерлі ісігінде, аналық безінің, қуықтың обырында, бастың,
мойынның жалпақ жасушалы обырында, эндометрия обырында, сонымен
588
қатар лимфомада қолданылады.
Препараттың анқын уыттығы бар. Бүйрек өзекшелерін зақымдайды,
естуді төмендетуі мүмкін, лоқсу, қүсу, лейкопення, тромбоцнтопення, жүйке
және жүрек-тамыр жүйесі жағынан бұзылыстар шақырады; аллергнялық
реакциялар болуы мүмкін.
Бүл топқа карбоплатнн және платинаның бірқатар басқа
препараттары да жатады.
Алкилдеуші заттарды колданғанда, олармен шақырылатын кан түзілудің
тежелуі шектеледі. Лейкопения,тромбоцитопения, сондай-ақанемия дамиды.
Бүл өзгерістердің дәрежесіне байланысты препараттың мөлшерін азайту
немесе оларды енгізуді тоқтату керек болады. Соңғы жылдары қан түзуді
ынталандыру үшін цнтокиндер - гранулоцнтті-макрофагтық және
гранулоциттік колония ынталандырушы факторларды (фнлграстим,
молграмостнм), сонымен бірге интерлейкиндер және эрнтропоэтнндер (18
тарауды қара) қатарын колданады. Иммуннтеттің тежелуіне байланысты
болатын ннфекцняның алдын-алу ушін антибиотнктер пайдаланылады. Бұл
әдісті бластомаға қарсы басқа дәрілік заттарды қолдануға байланысты
болатын осындай асқынуларда да қолданады.
Препараттарды көк тамырға енгізгенде, олардың тітіркендіргіш әсеріне
байланысты тромбофлебит болуы мүмкін.
Бластомаға қарсы көптеген дәрілік заттарды колдану көбінесе лоқсумен,
кейде құсумен қатар жүреді. Диарея снрек болады. Бұл жағдайда, құсуға
карсы зат ретінде серотониндік 5-НТ3 - рецепторларының антагонистін
(ондансетрон, трописетрон), сонымен қатар дофамнндік О2- рецепторлардың
тежегіштерін (метоклопрамнд, этаперазнн және баскалар) қолданады.
Аменорея дамуы, жыныстық қабілетінің төмендеуі мүмкін. Бірқатар
науқастарда шаштың түсуі байқалады.
34.2.	АНТИМЕТАБОЛИТТЕР
Бұл топтың препараттары нағыз метаболнттердің антагонисті болып
табылады. Ісік аурулары болғанда негізінен келесі дәрілік заттар
колданылады.
Фолий цышцылыныц антагонисттері
Метотрексат (аметоптернн)
Пурин антагонисттері
Меркаптопурнн (леупурнн, пуринетол)
Пиримидинніц антагонисттері
Фторурацил (флуороурацил)
589
Фторафур (тегафур)
Цитарабнн (цитозар)
Флударабнн фосфаты (флудара)
Антнметаботиттер табнғн метаболнттерге тек химиялық кұрылысы
бойынша ұқсас, бірак олармен бірдей емес. Осыған байланысты, олар
нукленн қышқылы' сннтезінің бұзылыстарын шакырады.
Бұл ісік жасушаларының бөліну үрдісіне теріс әсер етеді және олардың
өлуіне әкеледі.
Антиметаболнттер ДНК синтезінің әртүрлі кезеидеріне әсер етеді.
Осылай, метотрексаттың бластомаға қарсы әсер механизмі
днгндрофолатредуктазаны, соидай-ақ тнмидилсннтетазаны тежеуі болып
табылады. Бұл пуриннің және тимндиннің түзілу ін бұзады, нәтнжесінде ДНК
сннтезітежеледі.Меркаптопурнн, сірә,полннуклеотндтергепуриннің
кіруін тоқтататын болуы керек. Фторурацнл нуклеотидтердің немесе
тнмнднннің синтезін және олардың ДНК-ға кіруін бұзады деп болжайды.
Ісік жасушаларында фторурацил тнмидилсннтетаза ферментінің тежегіші
болып табылатын 5-фтор-2-дезоксуриднн-5-монофосфатқа айналады.
Фолин кышкылының антагоннсті метотрексатты және пурнннің
антагонисті меркаптопурннді негізінен жедел ленкозды емдеуде
тағайынданды. Аталған патологняда метотрексат негізінен балаларда, ал
меркаптопурнн - ересек адамдарда да тнім ді. Сонымен қатар, меркаптопурин
және әсіресе метотрексат жатырдың хорнонэпителиомасында улкен
жетістікпен колданылуда. Метотрексатгы бірқатар нағыз (нык) ісіктерде де,
мысалы сүт безі обырының жұптаскан хнмнотерапнясында колданады.
Жедел лейкоздарды емдеген кезде жалпы жағдайының және
гематологнялық көрінісінің жаксаруы біртіндеп жүреді. Ремнссняның
ұзақтығы бірнеше айларға созылады.
Препаратты ішке қабылдайды. Метотрексат парентералды енгізу үшін
де шығарылады.
1 Нуклеин кышкылынын негізгі кұрамы:
	РНК	днк
Пуриндік	Аденин	Аденин
негіздер	Гуанин	Гуанин
Пнримидиндік	Цитозин	Цитозин
негіздер	Урацил	Тнмин
	Фосфор қышқылы	5-метилцитозин
	П-рибоза	фосфор кышқылы 1>дезоксирибоза
590
Метотрексат көбіне өзгермеген түрде бүйрек арқылы бөлінеді. Ағзада
препараттың жартысы ұзак уақыт бойы (айлар) іркіледі. Меркаптопурин
бауырда хнмиялық өзгерістерге ұшырайды, зәрде оның метаболнттері
табылады.
Препараттың жағымсыз әсер жағы олармен шақырылған қан түзудің
тежелуімен, лоқсу, құсумен көрінеді. Бірқатар нзуқастарда бауыр қызметінің
бұзылуы болады. Метотрексат асказан-ішек жолдарының шырышты қабатын
зақымдайды және конъюнктивнт шакырады.
Пирнмндиннің антагоннсті фторурацнл бластомаға қарсы әсер
ету спектрі бойынша метотрексаттан және меркаптопуриннен ерекшеленеді.
Егер соңғысы негізінен жедел лейкозда тнімді болса, яғнн гемнобластозда,
ал фторурацилды нағыз ісіктерде колданады. Оны асказан, ұйқы безінің және
тоқ ішектің обырында, сут безі обырында тағайындайды. Науқастардың
жартысында фторурацнл ісіктің уақытша регрессиясын қамтамасыз етеді.
Препарат көк тамырға енгізіледі, себебі ол асқазан-ішек жолдарынан
нашар сіңеді. Фторурацнл бауырда химнялық өзгерістерге ұшырайды.
Түзілген метаболнттер буйрек аркылы шығады.
Препараттың уыттығы өте жоғары. Жанама әсерлерінен ең қауіптісі қан
түзілудің ауыр тежелуі және ас қорыту жолдарының ойық жаралары түрінде
зақымдалуы (стоматнт, энтерит). Сонымен катар, тәбеттің бұзылуы, лоқсу,
құсу, днарея болады. Сондай-ақ, шаштың түсуі, тырнақтың закымдалуы,
дерматит байкалады.
Фторурацнл тек венаға енгізілетіндіктен, энтералды енгізу үшін
капецетабин (кселода) ұсынылған болатын. Бұл дәріге дейінгі зат
болып табылады, бұдан ісік тініиде тимидинфосфорилазаның ықпал етуінен
5-фторурацил босап шығады. Бұл кезде, соңғының жүйелік әсері аз дәрежеде
айқындалған.
Пирнмнднннің фторлы туындысы болып табылатын фторафур-
д ы ң да фторурацилге ұқсас қасиеті бар. Оның фторурацилге қарағанда
уыттығы біршама аз.
Оны сүт безінің обырында, тік ішек және тоқ ішек обырында және
асқазан обырында қолданады.
Антиметаболиттерге тногуаннн мен цитарабинде(цитозин-
арабинозид) жатады, оны жедел миелоидты және лимфоидты лейкемияларда
қолданады. Пнримнднннің антагонисті флударабнн фосфатын
(флудара) негізінен лейкоциттік созылмалы лейкозда жәие қатерлігі төмен
дәрежелі ходжкин емес лимфомада қолданады.
591
34.3.	ІСІККЕ ҚАРСЫ БЕЛСЕНДОПГІ БАР АНТИБИОТИКТЕР
Бірқатар антибнотиктердің мнкробтарга қарсы белсенділігімен қатар,
нуклеин қышкылы қызметінің және синтезделуінің тежелуімен қамтамасыз
етілетін, айқын цнтостатикалық каснеттері бар. Олардың қатарына
8ігеріотусех-тін, кейбір түрлерімен өндірілетіи дактиномнцин
(актиномнцин О) жатады. Дактиномнцнн жатыр хорнонэпнтелномасында,
балалардың Вильмс ісігінде, лимфогранулематозда қолданылады. Препарат
көк тамырға, сондай-ақ дене куысына (экссудат болғанда) енгізіледі.
Асііпотусезоііүогеіісиіі-ненөидірі-тетт оливомнцин антибиотнгінің
де бластомаға қарсы әсері бар. Медицина практикасында оның натрий тұзын
қолданады. Препарат аталык без ісігі - семнноманың, эмбрноналдық
обырдың, тератобластоманың, лимфоэпнтелноманың, ретикулосаркоманың,
меланоманың біршама жақсаруына әкеледі. Оны көк тамырга енгізеді.
Сонымен қатар, дене сыртында орналасқан ісіктердің ойық жаралануында
оливомнцин жағылма түрінде жергілікті қолданылады.
Антрацнклин тобының антибиотиктері - доксорубицин г и д-
рохлорнді (Зігеріотусез реисеіісиз уагсаезіиз-тен түзіледі) жәие к а р-
миномнцнн (Асііпотасіигасагтіпаіазр. поу. өндірілетін)-табнғаты
мезенхнмалық саркома кезінде тнімділігіне байланысты назар аудартады.
Осылай, доксорубнцин (адрнамнцин) остеогенді саркомада, сүт
безінің обырында жәие баска ісік ауруларында қолданылады.
АсііпотусезсоегиІеогиЫІіз-тенөндірілетін рубомицнн антнбиотнгі
біркатар ісіктер жөнінде белсеиді. Ол гидрохлорид түрінде колданылады.
Химиялық кұрылысы және қасиеттері бойынша доксорубишінге жақын.
Рубомнцнн гидрохлориді (даунорубицнн, дауиомицин, рубндомицин) жатыр
хорионэпнтелномасында, жедел лейкоздарда, ретикулосаркомада ремиссня
шақырады.
Көрсетілгеи антнбнотиктерді қолданғанда тәбеттің бүзылуы, стоматит,
лоқсу, қүсу, днарея байкалады. Шырышты қабат ашытқы тәрізді
саңыраукүлақгармен зақымдалуы мұмкін. Қан түзілуі тежеледі. Кейде
кардиотоксикалық әсерлер байқалады. Шаш түсуі жиі болады. Бұл
препараттарда тітіркендіргіш те әсерлер бар. Олардың айқын
нммунодепрессивтік әсерін де ескерген жөн.
Зігеріотусез уегіісіііиз-тен өндірілетін блеомицин (бленоксаи)
антибиотнгіжәнеоғанжақынотандықпрепарат блеомнцетнн гид-
рохлорнді ауыз куысының шырышты қабатының, бадамшаның,
592
көмекейдің обырында, лимфогранулематозда, аталық бездің катерлі ісігінде
жұптасқан хнмиотерапиясы үшін және біркатар басқа ісік ауруларында
белсенді болып шықты. Блеомицинді қолдануға, оның өкпеге уытгы әсерлері,
теріні зақымдауы, диспепсиялық кұбылыстар шақыруы шектенді. Блеомицин
қанның түзілуіне салыстырмалы түрде аз дәрежеде әсер етеді.
Ісіктерге қарсы белсенділігі бар антибиотнктерге брунеомицнн
(руфокромомицнн, стрептонигрнн) мен мнтомнцнн де жатады.
е
34.4.	ІСІККЕ ҚАРСЫ БЕЛСЕНДІЛІП БАР ӨСІМДІК
ТЕКТЕС ЗАТГАР
Сүйкімді лапыз (Соісһісит зресіоьит Зіеч.) және күзгі лапыз (Соісһісит
аиіитпаіе I.) алкалонды - колхамнннің митозға қарсы айқын белсенділігі
бар.
Колхамнн (демеколцин, омаин) тері обырында (метастазасыз)
жағылматүрінде жергілікті қолданылады. Бұл кезде, қатерлі жасушалар өледі,
ал эпителийдің қалыпты жасушалары аитарлыктай зақымдалмайды. Дегенмен,
емдеу кезінде тітіркендіргіш әсер (гиперемия, ісіну, ауыру сезімі) болуы мүмкін,
бұл емдеу арасында узіліс жасауға мәжбүр етеді. Некроздық қабат түскеннен
кейін, жара косметикалык түрде жақсы жазылады.
Колхамин резорбтивті әсер еткенде қанның түзілуін антарлықтай күшті
тежейді, днарея, шаштың түсуін шакырады.
Қызғыш барвннок (Ииса гозеа Ь.) өсімдігінің алкалонды винбластин
мен винкристиннің де ісікке карсы белсенділігі аныкгалған. Олар мнтозға карсы
әсер етеді, сондай-ақ колхамин тәрізді митозды метафаза кезеңіиде тежейді.
Винбластин (розевнн)лимфогранулематоздыңтаралғантүрінде
және хорионэпителиомада ұсынылады. Сонымеи катар, оны винкрнстин сиякгы
ісік ауруларының жұптастырылған хнмиотерапиясында кеңінен қолданады.
Препаратты көк тамырға енгізеді.
Винбластнннің уытты әсері қан түзілуінің тежелуімен, диспепсиялық
бұзылыстармен, іштің ауыру сезімімен сипатгалады. Препараттың айқын
тітіркендіргіш әсері бар және флебиттердің себебі болуы мүмкін.
Қызғыш барвнноктың басқа алкалоиды -винкристин- жедел
лейкоздың біріктірілген емінің компоненттерінің бірі ретінде, сондай-ақбасқа
гемибласгоздарда және нағыз ісіктерде қолданылады. Препаратгы көк тамырға
енгізеді.
Вннкрнстиннің уытты әсері әртүрлі көріністе болады. Қан түзілуді аз
тежей отырып, ол неврологиялык бұзылыстарға (атаксия, жүйке-бұлшықетке
593
берілудің бұзылуы, невралгня, парестезня), бүйректің зақымдалуына
(полиурия, дизурия) және баскаларға әкелуі мүмкін.
Өсімдік тектес препараттарға подофиллни де (калканша тәрізді
подофилл - Родорһуііит реһаіит і. тамырының заттар коспасы) жатады. Ол
көмекейдің және қуыктың папилломатозында жергілікті қолданылатын дәрілік
запардыңбірі. Кдзіргі кезде подофиллинніңжартылайсинтегикалықтуындысы
эпиподофиллотокснндер қолданылады. Оларға тенипозид (вумои) пен
этопознд (вепезид)жатады.Этопозндөкпеніңұсақжасушалыобырында,
Юинг ісігінде, ал теннпознд- гемибластоздарда тиімді больш шықты.
Өсімдік тектес препараттарға тис ағашының {Тасһиз Ьгехі/оііа, Тасһиз
Ьассаіа) алкалонды, мнтозға қарсы белсенділігі бар таксандар да (таксол
және баскалар) жатады. Оларды сүт безінің, аналық бездің обырында, ұсақ
жасушалы емес өкпе обырында, бас пен мойынның эпителналдық ісігінде
қолданады.
34.5.	ІСІК АУРУЛАРЫВДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ГОРМОВДЫҚ
ПРЕПАРАТТАР ЖӘНЕ ГОРМОВДАРДЫҢ АНТАГОНИСТТЕРІ
Ісікті емдеу үшін гормондық препараттардан1 негізінен келесі топтың
затгары пайдаланылады:
•	андрогендер ~ тестостерон пропнонаты, тэстэнат және баскалар;
•	эстрогендер -сннэстрол, фосфэстрол, этинилэстраднол және
баскалар;
•	кортикостероидтар - предннзолон, дексаметазон, трнамцннолон.
Гормонға тәуелді ісіктерге ыкпал ететін гормондық препараттар әсер
ету ^еханизмі бойынша жоғарыда карастырылған цнтостатикалық
препараттардан айтарлықтай ерекшеленеді. Атап айтқанда, жыныстық
гормондардың әсер етуінен ісік жасушалары өлмейді деген мәліметтер бар.
Олардың негІзгі әсер ету принішпінің мәні, шамасы, жасушаның бөлінуін
тежеу және олардың жетілуіне ықпал ету болып табылады. Сірә,
жасушалардың бұзылған гуморалдықреттелу қызметі белгілі бір дәрежеде
қалпына келетін болуы керек.
Андрогендерді сүт безінің обыр ауруында қолданады. Оларды
менструация цнклі сакгалған әнелдерге және менопаузасы 5 жылдан аспаған
жағдайда қолданады. Сүт безі обырында андрогендердің жағымды әсерінің
мәніэстрогендердіңевдірілуіиіңтежелуіиде болады.
Аидрогендердің үлкен мөлшерін қолданғанда вирилнзация (дауыстың
жуандауы, бетте және денеде шаштың көп өсуі), бастың айналуы, лоқсу
1 Гормондык препаратгар жөнінде дәлірек 20 тарауды кара.
594
және басқа жанама әсерлер болуы мүмкін.
Эстрогендерді сүт безі обырында, менопаузасы 5 жылдан асқан
әйелдерде қолданады. Сірә, мұндай науқастарда эстрогендер гипофнздің
гонодотроптық гормондарының өндірілуін тежейтін болуы керек, ол ісік
жасушаларының өсуін тікелей емес тежейді.
Эстрогендер куықасты безініңобырында кеңінен қолдану тапты. Осы
жағдайда табнғн андрогенді гормондардың өндірілуін басу керек.
Қуық асты безінің обырында қолданылатын препараттардың бірі
фосфэстрол (хонван) - диэтилстильбэстролдың дифосфоубіы эфнрінің
натрнй тұзы.
Ісік жасушаларының қышқыл фосфатазасының ықпал етуінен
фосфэстролдан белсенді эстроген - днэтилстильбэстрол босап шығады деген
болжам айтылады.
Фосфэстрол днэтилстильбэстролға қарағанда көбіне тез әсер етуі және
аз уыттылығымен ерекшеленеді. Препаратты көк тамырға және ішке енгізеді.
Ол локсу, құсу, теріде қышынуды, геморрагнялық құбылыстарды,
фемнннзацияны шақыруы мүмкін.
Қуық асты безінің обырында фосфэстролды және басқа эстрогендерді
колданғанда, көптеген наукастардыңжағдайыныңжақсаруына әкеледі. Бірақ
емді бастағаннан кейін 1-2 жылдан соң ісік жасушалары енгізілген
препаратқа сезімталдығын жояды.
Жатыр обырында (эндометрнй) гестагендер де (медроксипрогестерон
ацетаты) колданылады, ол көптеген наукастарда ісіктің регрессиясына әкеледі.
Әдетте, жыныс гормондарымен емдеуді хнрургиялық және сәулемен
емдеу әдістерін катар қолданады.
Гонодотропты гормондарды босататын гормонның синтетикаяың
агонисттерінің ісікке қарсы белсенділігі бар. Оларға ленпролелнн
(лейпролид), гозерелнн және басқалар жатады. Үнемі енгізгенде
(немесе «депо»-препарат түрінде), олар гнпофнздің алдыңғы бөлігінің
гонодотроптық гормондарының (фоллнкула ынталандырушы және
лютенннздеуші гормондарының) секрециясын азайтады. Қуық асты безінің
обырыңда тағайындалады.
Глюкокортнкоидтарды және АКТГ препараттарын айтатын болсақ, онда
олар негізінен біріктірілген ем ретінде балалардың жедел лейкоздарында,
сонымен қатар лимфогранулематозда, созылмалы лнмфолейкозда,
лнмфосаркомада колданылады.
Гормондардың антагонисттерін алу маңызды бағыт болып табыпады.
Оларға эстрогенге қарсы заттар жатады. Олар сүт безі ісігінің эстрогенді
рецепторларымен арнайы байланысады және олардың өсуіне эндогенді
595
эстрогендердің ынталандырғыш әсерін тоқтатады. Ісікте эстрогенді
рецепторлар көп болған сайын, нәтнжесі қолайлы болады.
Тамокснфен цитраты (нолвадекс)антиэстрогендіпрепарат
болып табылады. Ол құрылысы стероидты емес сннтетнкалык препараттарға
жатады. Тамокснфен энтералды қолданғаида тнімді. Ағзада метаболнзмге
қарқынды ұшырайды. Тұрақталған метаболиттердің бірі эстрогенге қарсы
белсеиділігі бойынша тамокснфеннен жоғары. Тамоксифеннің өзгеріске
ұшыраған өнімдері негізінен ішек аркылы бөлінеді. Препаратты сүт безінің
эстроген тәуелді ісігінде, әсіресе әйелдерде менопаузада қолданылады.
Науқастар тамокснфенді емдік мөлшерде, салыстырмалы түрде жақсы
көтереді. Әртүрлі жанама әсерлер шақыруы мүмкін. Көбіне қынаптан қан
кетулер, терінің қызаруымен бірге ыстықты сезіну, лоқсу, құсу тән.
Дерматнтгердің, тромбоцнтопенняның, лейкопенияның жеке жағдайлары
суреттелген.
Эстрогендердің бірқатар ісіктердің өсуіне ынталандырғыш әсерін азайту
мүмкіндіктерінің бірі - ароматаза тежегіштерініц көмегімен бұл
гормондардың бносинтезін тежеу болып табылады. Менопаузадан кейінгі
кезеңде бүйрек үсті безінің кыртысында және баска тіндерде сннтезделетін
андрогендерден эстрогендер түзіледі. Бұл үрдіс ароматаза ферментімен
реттеледі. Оның тежелуі эстрогендердің түзілуін азайтады және эстроген
тәуелді ісіктердің дамуын баяулатады. Осы прннцип бойынша әсер ететіи
препараттар қатарына летрозол (фемара) жатады. Ол стероидты емес
қосылыс (трназол туындысы). Ароматазаны талғап тежейді.
Глюкокортикондгардың синтезіне әсер етпейді. Ас қорыту жолдарынан жақсы
сіңеді. Препаратты сүт безі обырында, менопаузадан кейінгі кезеңде
қолД&иады.
Жанама әсерлерінен бастың ауыруы, бастың айналуы, днспепснялық
кұбылыстар, тері бөртпелері, дене салмағының жоғарылауы, қынаптан канды
бөлінділер, жалпы әлсіздік және басқалар байқалады.
Осы типте әсер ететін басқа препараттар қатары да бар, мысалы а м и-
ноглутетимнд (ароматазаны талғамсыз тежентін; мннерало- және
глюкокортикоидтардыңсннтезінбұзады), анострозол (ароматазаның
стерондты еместандамалы тежегіші).
Антнандрогенді заттар да алынган. Флутамнд (флуцнном)
андрогендік рецепторларды тежейтіндердің бірі. Ол құрылысы бойынша
фенилпропанамид туындысына жатады, демек стерондты емес қосылыс
болып табылады. Оның әсер ету механизмі «нысана»-мүшенің (қуық асты
безі) жасуша ядросындағы днгндротестостеронның тасымалдануын және
(немесе) байланыстыруын тежеуімен жүреді.
596
Препаратты ішке енгізеді. Ол асказан-ішек жолдарынан жаксы және
жылдам сіңеді. Бауырда белсенді метаболнзмге ұшырайды. і -5-6 сағ.
Флутамнд және оның метаболиттері бүйрек арқылы шығарылады. Негізгі
қолданылуы - куық асты безінің обыры. Препараттың әсері жоғары және
кепшілік науқастарда ремнссня ұзақболады. Препарат науқастармен жаксы
көтеріледі. Оны ұзақуақыт колданғанда гинекомастия, көкірек безі аймағында
ауыру сезімдері болады. Либндо және жыныстық кабілеті әдетге бұзылмайды.
Препаратты жүрек-тамыр жүйесінің аурулары бар науқастарда сактықпен
тағайындаған жөн (ісінулер болуы мүмкін). Кейде флутамндке оны
қолдануды шектейтін жоғары сезімталдық байқалады.
Бұлтоптыңзаттарынастерондтықосылысципротерон ацета-
т ы (андрокур) (20.6.1 тарауды қара) жатады.
34.6.	ІСІК АУРУЛАРЫН ЕМДЕУДЕ ТИІМДІ ФЕРМЕНТТЕР
Бірқатар ісік жасушалары ДНК және РНК синтезіне қажетті Ь-
аспарагннді өндірмейтіні аныкталған болатын. Осыған байланысты,
көрсетілген амнн қышқылының ісікке тусуін жасанды шектеу мүмкіндіктері
пайдаболды.ОғанЬ-аспарагиназа ферментіненгізуменколжетеді,
оны лимфобласты лейкемияны емдегенде қолданады. Ремнссия бірнеше айға
созылады. Жанама әсерлерінен бауыр қызметі жағынан бұзылыстар,
фнбриноген сннтезінің тежелуі, аллергнялық реакциялар байқалады.
34.7.	ЦИТОКИНДЕР
Ісік ауруларын емдеуде біркатар цитокнндер қолданылады.
Интерферондар цнтокиндердің тнімді топтарының бірі болып табылады,
олардың нммунитетті ынталандырғыш, пролнферацияға қарсы және
внрустарға қарсы әсерлері бар. Меднцина практикасында кейбір ісіктердің
біріктірілгентерапиясындаадамның рекомбннанттық а-ин-
терфероны колданылады. Олмакрофагтарды, Т-лимфоциттердіжәне
киллер-жасушаларды белсендендіреді. Бірқатар ісік ауруларында (созылмалы
мнелоидтык лейкемияда, Капоша саркомасында және басқаларда) жақсы
әсер көрсетеді. Препарат пареитералды енгізіледі. Жанама әсерлерінен қызба,
бастың ауыруы, мналгия, аргралгия, диспепсиялық құбылыстар, кан түзілудің
тежелуі, ОЖЖ-сі қызметінің бұзылуы, калқанша безінің дисфункциясы,
нефрит және басқалар байқалады.
Интерлейкин-2 (пролейкин) де ісікке қарсы белсенділік аныкталған.
Ол Т-хелпердің және Т-цнтотокснкалық жасушаның жетілуін және
597
пролиферацнясын ынталандырады, сонымен қатар макрофагтарды
белсендеидіреді, В-лимфоциттердің пролиферациясын күшейтеді және киллер
жасушасынын белсенділігін жоғарылатады. Препарат гендік ннженерня
әдісімен алынады. Парентералды енгізіледі. Интерлейкин-2 бірқатар ауыр
жанама әсерлер шақыруы мүмкін (айқын гипотензня, өкпе ісінуін, қан
түзілудің тежелуін, нефротокснкалық әсер, ОЖЖ-не жағымсыз әсер етеді,
аллергиялық реакциялар және басқалар).
Бұдан бұрын айтылғандай, колоння ынталандырушы факторлар (18
тарауды қара) цитокнндер болып табылады, қан түзілудің бластомаға қарсы
заттармен шакырылған тежелуінде қолданылады.
34.8.	МОНОКЛОНИАЛДЫҚ АНТИДЕНЕЛЕР
Моноклониалдық антндене препараттарына трастузумаб
(герцептин) жатады. Оның антнгені сүт безінің обыр жасу шасының НЕК 2-
рецепторлары болып табылады. 20-30% науқастарда байкалатын, бұл
рецепторлардың гиперэкспрессиясы ісік жасушаларының пролнферациясына
және трансформацнясына әкеледі. Трастузумабтың ісікке қарсы белсенділігі
цитотокснкалық әсерге әкелетін НЕК. 2-рецепторларды тежеуімен
байланысты.
Трастузумабты сүт безінің обыры метастазамен жүргенде НЕК.
2-рецепторлардың гиперэкспрессиясында қолданылады.
Моноклонналдық антидененің екінші препараты - ритукснмаб-
т ы ң (мамтера) әсері басқа «нысанаға» бағытталған. Ол Ходжкин емес
лимфоманың В-жасушасының мембранасында орналасқан, СД20 антигенімен
өзара байланысады, ол оның қолданылуға көрсетілуін анықтайды.
Моноклонналдық антиденені гендік ннженерия әдісімен алады. Бұл
препараттарды көк тамырға инфузия жолымен енгізеді. Оларды бластомаға
қарсы басқа дәрілік заттармен бірге қолданғаи орынды.
Жанама әсерлері көптеген науқастарда байқалады. Олардың сипаты
өте әртүрлі. Қызба, лоқсу, құсу, бастың ауыруы, ісінулер, гнпотензия,
бронхоспазм, жөтел, лимфопения, лейкопения жәие басқалар пайда болады.
Трастузумаб кардиомиопатия шақыруы мүмкін.
598
М А 3 М ¥ Н Ы
1.	К I Р 1 С П Е........................................4
1. Фармакологияның мазмұны және оның міндеттері
Баска меднциналык пәидер арасындағы орны
Фармакологияның дамуының негізгі кезендері............4
II. Ж А Л П Ы ФАРМАКОЛОГИЯ.............................. 9
1.	Дәрілік заттарды енгізу жолдары.Сіңірілуі..........  9
2.	Ағзада дәрілік эаттардың таралуы. Бнологнялык тоскауылдар.
Қорға жнналуы ........................................14
3.	Ағзада дәрілік заттардың химиялық өзгеріске (биотрансформация,
метаболизм) ұшырауы.....................................16
4.	Ағзадан дәрілік заттардың шығу жолдары............. 18
5.	Дәрілік заттардың жергілікті және резорбтнвті (жүйелік) әсерлері.
Тікелеи және рефлекторлы әсер. Әсер ету орны және механизмі.
Дәрілік заттарға арналған “нысана”. Қайтымды және кайтымсыз
әсері. Тавдамалы әсері................................20
6.	Фармакотерапиялык әсердің дәрілік затгардың касиеттеріне және
оларды колдану жағдайларына тәуелділігі.................28
А)	Дәрілік заттардың химиялық кұрылысы, физико-химиялык
және физикалык касиеттері...............................28
Б) Мөлшерлер және концентрациялар.......................29
В)	Дәрілік заттарды қайталап колдану..................30
Г) Дәрілік заттардың өзара әсерлесуі....................31
^Фармакологиялык өзара әсерлесу.......................32
Фармацевтнкалык өзара әсерлесу........•..............36
7.	Дәрілік заттардың әсер көріністері үшін ағзаның және оның
жағдайларЫның жекеше ерекшеліктерінің маңызы ...........36
А)	Жасы..............................................36
Б) Жынысы.............................................37
В)	Генетнкалык факторлар............................3 8
Г) Ағзаның жағдайы....................................38
Д) Тәуліктік ырғактың маңызы..........................39
8.	Дәрілік емнің негізгі түрлері.......................40
Т Негізгі және жанама әсерлер. Аллергиялық реакциялар.
. Идиосннкразия. Уытты әсерлер...........................41
ІО.	;Дәрілік заттармен жедел улануды емдеудің жалпы прннциптері.. 44
А)	Уыттызаттардыңканғасінуінкідірту................45
Б) Уытты затты ағзадан шығару........................46
В)	Сіңгенуыттызаттыңәсерінтоқтату..................47
Г) Жедел уланудың симптоматнкалық терапиясы..........48
Д) Жедел уланудың алдын алу..........................49
599
Ш. ЖЕКЕ ФАРМАКОЛОГИЯ.....................................50
Нейротропты заттар.......................................50
Жүйке жүйесінің шеткі бөлігінің ңызметін реттейтін
дэрілік заттар...........................................50
А. Афферентті иннервацияга әсер ететін дәрілік заттар
(1,2 тараулар)...........................................50
1	Т а р а у. Афферентті жүйкелер ұштарының сезімталдығын
төмендететін немесе олардың козуына әсер ететін дәрілік заттар.51
1.1	. Анестезиялаушы затгар (жергілікті анестетиктер).51
1.2	«9Қармаушы затгар.................................57
ЪЗ^Қаптаушы затгар....................................58
\4.4. Адсорбциялаушы затгар..............................59
2	Т а р а у. Афферентгі жүйке ұштарын ынталандыратын
дәрілік затгар..........................................59
2.1.	Тітіркендіргіш затгар............................60
Б. Эфферентті иннервацияга әсер ететін дэрілік заттар
(3, 4 тараулар)..........................................62
3	Т а р а у. Холинергиялық синапстарға әсер ететін затгар.....66
3.1.	Мускарннге және ннкотннге сезімтал холннорецепторларға
әсер ететін затгар...................................70
3.1.1.	М- және Н-холинорецепторларды ынталандыратынзатгар
(М-, Н-холнномиметнктер).............................70
3.1.2.	М- және Н-холннорецепторларды тежейтін затгар
(М-, Н-холиноблокаторлар)...........................72
3.2.	Холннэстеразаға қарсы заттар.....................72
^З.З. Мускарннге сезімтал холинорецепторларға әсер
ететін затгар......................................77
3.3.1.	М-холинорецепторларды ынталандыратынзаттар
(М-холиномиметиктер немесе мускариномиметикалық
затгар)..............................................77
3.3.2.	М-холннорецепторларды тежейтін заттар
(М-холнноблокаторлар немесе атропнн тәрізді затгар)..79
3.4. Никотинге сезімтал холинорецепторларға әсер
ететін затгар....................................80
3.4.1.	Никотинге сезімтал холинорецепторларды
ынталандыратын затгар (Н-холиномиметиктер)...........84
3.4.2.	Никотинге сезімтал холннорецепторларды және (немесе)
олармен байланысқан иондык каналдарды
тежейтін затгар......................................87
а)	Вегетативті ганглийлерде қозудың өтуін тежейтін заттар
(ганглиоблокаторлар)........................................87
600
б)	Жүйке-бүлшык етгік берілуді тежейтін затгар
(кураре тәрізді затгар немесе шеткі әсерлі мнорелаксанттар).90
4	Т а р а у. Адренергиялык сннапстарға әсер ететін затгар....95
4.1.	Адренорецепторларды ынталандыратынзаттар
(адреномиметнктер)......................................101
4.1.1.	а- және (3-адренорецепторларды ынталандыратын затгар
(а- және р-адреномиметнктер)...........................101
4.1.2.	а-адренорецепторларды айрықша ынталандыратын^атгар
(а-адреномнметиктер)...................................105
4.1.3.	р-адренорецепторларды айрықшаынталандыратынзаттар
(р-адреномнметиктер)...................................106
4.2.	Адренорецепторларды тежейтін затгар (адреноблокаторлар) 107
4.2.1.	а-адренорецепторларды тежейтін затгар
(а-адреноблокаторлар).................................107
4.2.2.	р-адренорецепторларды тежейтін затгар
(р-адреноблокаторлар).................................110
4.2.3.	а- және р-адренорецепторларды тежейтін заттар
(а- және р-адреноблокаторлар).........................112
4.3.	Әсері пресинаптикалык заттар.....................113
4,3.1.	Снмпатомнметнктер
(әсері тікелей емес адреномиметнктер).................113
4.3.2.	Симпатолнтнктер (адренергиялыкталшықтардан қозудың
берілуін тежейтін заттар).............................114
Орталық жуйке жуйесінің қызметін реттейтін дэрілік
заттар (5-12 тараулар)...................................118
5	Т а р а у. Наркозға арналған затгар (жалпы анестетнктер)....126
5.1.	Ингаляциялык наркозға араналған заттар...........129
5.1.1.	Сұйықұшкыш затгар..............................129
5.1.2.	Газтәрізіді затгар.............................134
5.2.	Ингаляциялык емес наркозға арналған затгар.......135
5.3.	Наркозға арналған заттарды жұптастырып колдану...138
5.4.	Наркозға арналған затгарды басқа да фармакологиялык
топтардың препаратгарымен жұгггастырып колдану.........138
6	Т а р а у. Этил спирті......................................139
7	Т а р а у. Үйықтатқыш затгар................................143
7.1.	Бензодиазепннрецепторларыныңагоннсттері..........145
7.2.	Наркотнкалыкәсері бар ұйктатқыш затгар...........149
8	. Т а р а у. Ауыру сезімін басатын (анальгезиялық) затгар...153
<>8.	1. Опнондты (наркотикалык) анальгетиктер және
олардың антагонисттері.................................156
8.2.	Анальгетикалық белсенділігі бар орталыкәсерлі
опиоидты емес препаратгар...................................169
601
8.3.	Әсер механизмдері аралас анальгетиктер
(опнондты + опиоидты емес)..............................172
9	Т а р а у. Эпилепсияға қарсы затгар .......................173
10	Т а р а у. Паркинсонға қарсы заттар ..<...................180
11	Т а р а у. Психотропты затгар.............................187
/11.1. Психозға қарсы затгар (нейролептнктер)...............189
У 11.2. Антидепрессанттар.....................................197
11.3.	Манияиы емдеуге арналған затгар......................203
11.3.1.	Литий тұздары......................................204
11.4.	Анксиолитиктер (транквилвзаторлар)...................205
1.5.	Тыиыштандырғыш затгар................................210
11.6.	Психостимуляторлар...................................211
11.7.	Ноотропты затгар.....................................216
12 Т ар ау. Аналептнкгер......................................219
Атқарушы мүшелер мен жүйелердің қызметтерін
реттейтін дэрілік заттар (13-19 тараулар)............................ 222
13 Т а р а у. Тыныс мүшелерінің қызметіне
әсер ететін дәрілік затгар....................................222
43.1. Тынысты ынТаландыратындар..........................к 222
13.2. Жөтелге қарсы затгар.................................223
і 13.3. Қақырықтүсіретінзатгар..............................225
13.4. Бронхоспазмда қолданылатын затгар....................226
13.5. Жедел тыныс жетіспеушілігінде қолданылатын затгар....234
14 Т а р а у. Жүрек-тамыр жүйесіне әсер ететін	дәрілік затгар.236
14.1.	Карднотоникалық затгар...............................236
.14.1.1. Жүрек гликозидтері.................................236
14.1.2.	Құрылымы гликозид емес кардиотоннкалық затгар...246
14.2.	Жүрек жиырылғыштығының ырғағы бұзылғанда
қолданылатын заттар (аритмияға қарсы затгар)............247
14.2.1.	Кардиомиоциттердің иондық каналдарын айрықша
тежейтін заттар (жүректің өткізгіштік жүйесі мен
жиырылғыш миокардтың)......................................252
а)	Натрий каиалдарын тежейтін затгар (мембрана
тұрактандырғыш заттар; I топ)...‘...................253
б)	Ь-типті кальций каналдарын тежейтіи затгар......261
(кальцийдің антагонистері, баяу калыіий каналдарын
тежегіштер; IV топ).................................263
в)	Калий каиалын тежегіштер (реполяризацияны
ұзартатын, әсер потенциалыныңұзактығын
ұлғайтатын заттар; III топ).........................265
602
14.2.2.	Жүректіңэфференттік нннервациясының
рецепторларына айрықша әсер ететін аритмияға
карсы затгар.....................................265
а)	Кардномноцитгердің (3-адренорецепторларына әсер ететін
заттар (II топ)..................................266
б)	Кардиомиоцнттердегі м-холннорецепторларға әсер ететін
заттар...........................................267
14.2.3.	Аритмняға қарсы белсенділігі бар әртүрлі затгар...268
14.3.	Тәждік қан анналымының жетіспеушілігінде <
қолданылатын затгар..................................270
14.3.1. Стенокардняны емдеуде колданылатын затгар
(антнангнналды заттар)...........................273
14.3.1.1.	Миокардтың отгегіне қажетгілігін төмендететін және
оның канмен қамтамасыз етілуін жақсартатын затгар ... 273
а)	Органикалық нитратгар.......................273
б)	Кальцин каналдарын тежейтін затгар
(кальциндіңантагоннстері).......................275
в)	Калий каналдарының активаторлары............277
—г) Антнангнналды белсенділігі бар әртүрлі заттар.278
14.3.1.2.	Миокардтың оттегіне қажетгілігін төмендететін затгар... 278
14.3.1.3. Мнокардқа отгегініңжеткізілуін жоғарылататын заттар 279
а)	Миотропты әсерлі тәждік кеңейткіш заттар....279
б)	Тәждік тарылуды тоқтататын рефлекторлы
әсерлі затгар...................................281
14.3.1.4.	Кардиопротекторлық препаратгар................281
14.3.2. Стенокардияны емдеуде қолданылатын әртүрлі заттар.282
1^1.3.3. Мнокард ннфарктында қолданылатын затгар..........282
14.4.	Мндың қан айналымы бұзылғанда қолданылатын
дәрілік заттар...........................................283
14.5.	Г ипотензивті заттар (антигипертензнвті затгар)...291
14.5.1.	Гнпотензнвтінейротропты затгар..................294
14.5.2.	Реннн-ангнотензин жүйесіне әсер ететін заттар...299
14.5.3.	Вазопептидазалардыңтежегіштері..................304
14.5.4.	Әсерітікелей миотропты (миотропты затгар) тамыр
кеңейткіш препаратгар...................................305
14.5.4.1.	Иондық каналдарға әсер ететін заттар............305
14.5.4.2.	Азот тотығыныңдонаторлары.......................307
14.5.4.3.	Әртүрлімиотропты препаратгар..............।...309
14.5.4,4.	Су-тұз алмасуына әсер ететін затгар
(диуретиктер)...........................................311
603
14.6.	Гнпертензнвті затгар (артериялык гнпотензняны
емдеуде қолданылатын затгар)...........................313
15 Т а р а у. Ас қорыту мүшелерінің қызметіне әсер ететін
дәрілік затгар............................................316
15.1.	Тәбетке әсер ететінзаттар.........................316
15.2.	Сілекей бездерініңқызметіне әсер ететІн затгар....318
^5.3. Асқазан бездерінің кызметі бұзылғанда
колданылатын заттар................................318
>5.3.1. Асқазанбездерініңсекрециясын күшейтетін затгар.
Орын басушы ем үшін колданылатын	затгар........319
15.3.2. Асқазан бездерінің секрецнясын төмендететін затгар.320
15.3.3. Антащщті затгар.................................325
15.4. Гастропротекторлар................................326
£5.5. Асқазанның моторикасына әсер ететін затгар........329
15.6. Құсу тудыратын және кұсуға карсы затгар...........330
15.6.1. Құсу тудыратын затгар...........................330
15.6.2. Құсуға карсы затгар.............................330
£5.7. Гепатопротекторлық заттар.........................333
15.8. Өтандантын затгар.................................335
15.9. Өт тастарының еру іне ықпал ететін заттар
(холелитолитикалық затгар).........................336
ИЛО.Ұйқы безінің экскреторлык кызметі бұзылғанда
қолданылатын заттар................................337
Ғ5Л1. Ішек моторнкасына әсер ететін затгар..............337
15.11.1. Іш жүргізетін затгар...........................338
16	Т а р а у. Зәр айдайтын затгар (диуретиктер)..........341
16.1.	Бүйрек өзекшелері эпителнінің кызметіне тікелей
әсер көрсететін диуретнктер............................344
16.2.	Альдостерон антагонистері.........................348
16.3.	Осмостық белсенді зәр айдайтын затгар.............349
17	Т а р а у. Миометрняға әсер ететін дәрілік затгар.....350
|8 Т а р а у. Қан жасауға әсер ететін дәрілік заттар......356
18.1.Эрнтропоэзгеәсерететінзаттар.......................357
18.2. Лейкопоэзге әсер ететін затгар....................360
І 9 Т а р а у. Тромбоцитгердің агрегациясына, қанның ұюына
және фибринолизге әсер ететін дәрілік затгар..............362
19.1.	Тромбоздың алдан алу және емдеу үшін
қолданылатын заттар.....................................362
19.1.1,	Тромбоциттердің агрегациясын азайтатын затгар
(антиагрегантгар).......................................363
19.1.2.	Қанныңұюынтөмендететін затгар (антиКоагулянттар)...369
19.1.3.	Фибрииолитикалык заттар (тромболитикалыкзаттар)....373
604
19.2.	Қанкетуаітоктәіуғаықпалететінзатгар(гемостатикгер).375
19.2.1 .Қанныңұюын жоғарылататын заттар................375
—М9.2.2. Фнбрннолнзге қарсы заттар.........................375
Зат алмасуды реттейтін дэрілік заттар (20-25 тараулар)... 377
20	Т а р а у. Гормондык препараттар........................377	
20.1.	Гипоталамус және гнпофиз гормондарының
препаратгары..........................................379
20.2.	Эпифнз гормонының препараттары..................387
20.3.	Қалканша безінің гормондары және антнтиреоидты затгар.
Кальцитонин...................................... 388
20.3.1.	Қалқанша безінің гормондары....................388
20.3.2.	Антнтиреоидты заттар...........................390
20.3.3.	Кальцитоннн(тирокальцитоннн)...................391
20.4.	Қалқанша маңы безінің препараты.................392
20.5.	¥йкы безінің гормондык препаратгары және диабетке
карсы сннтетнкалық заттар.............................393
20.6.	Бүйрек үсті безі қыртысының гормондық препараттары
кортикостерондтар)....................................402
20.6.1.	Глюкокортнкоидтар..............................403
20.6.2.	Минералокортикондтар.......................... 407
20.7.	Жыныс гормондарының, олардың туындыларының,
сннтетнкалық алмастырушылардың және антагоннстерінің
препаратгары...........................................409
20.7.1.	Аналық жыныс бездері гормондарының препаратгары 409'ч
а)	Эстрогендер және антнэстрогенді препарат тар..410
б)	Гестагенді (прогестагенді) және антнгестагенді
препараттар.......................................413
в)	Ұрыктануға қарсы (контрацептнвті) энтералды
колданылатын және имплантациялық затгар.........414
20.7.2.	Аталық жыныс безінің гормондары (андрогендер) және
антиандрогенді затгар..................................417
/^20.7.3. Анаболнкалык стерондтар..........................420
21	Т ар ау. Витаминдік препаратгар.........................421	.
21.1.	Суда ернтін витаминдер препаратгары.............423
21.2.	Майдаеритінвитамнндер препаратгары...............430	.
22	Т а р а у. Гнперлипопротеннемняда қолданылатын затгар
(атеросклерозға қарсы заттар)...........................439
23	Т а р а у. Семіруде колданылатын заттар..................451
24	Т а р а у. Остеопорозды емдеу және алдын алу үшін
колданылатын заттар.....................................456
25	Т а р а у. Подаграға қарсы затгар......................461
605
Қабынуды тежейтін және иммундық үрдістерге эсер ететін
заттар (26-27 траулар)....................................................................466
26	Т а р а у. Қабынуға қарсы затгар.........................466
27	Т а р а у. Иммундық үрдістерге әсер	ететіи затгар.........478/
27.1.	Аллергияға қарсы затгар.............................478 V
27.1.1.	Гнстамннге карсы затгар
(Н^- гнстамнндікрецепторлардың,тежегіштері).........483 4
27.2.	Иммуностнмуляторлықзатгар...........................487
Микробтарга кдрсы, вирустарга кррсы жэне паразиттерге
кррсы дэрілік заттар (28-33 тараулар) ......................................... 489
Мнкробтарға қарсы затгар......................................489
28	Т а р а у. Антисептнкалык және дезннфекииялаушы
затгар........................................................490
29	Т а р а у. Бактерияға қарсы	химиотерапиялык затгар.....497
—29.1. Антибиотнктер..........................................499
і	29.1.1. Пеннциллиндер......................................503
I а) Биосинтетнкалық пеннциллнндер............................504
1 б)Жартылайсннтетикалыкпенициллиндер.........................505
' в) Пенициллнндердің жанама және уытты әсерлері..............509
29.1.2.	Цефалоспориндер...................................511
29.1.3.	Құрылысында (3-лактамды сакинасы бар, баска да
। антнбнотиктер...............................................514
29.1.4.	Макролидтер және азалндтер........................515
29.1.5.	Тетрацнклнндер....................................517
I	29.1.6. Левомицетиндер тобы................................520
\	29.1.7. Аминоглнкозндтер тобы..............................522
29.1.8	. Цнклдік полнпептидтер (полимнкснндер) ...>гс.....525
29.1.9	. Лннкозамидтер..:..тг:............................526
29.1.10	.Глнкопептидтер ..„лттгГ..........................527
\ 29.1.11. Фузиднн қышкылы....................................527
29.1.12	. Жергілікті қолдаиуға арналған антибнотнктер.....528
29.2	. Сульфаниламндтік препараттар.......................528,
29.2.1	. Резорбтивті әсерге арналған сульфаниламндтер.....530
29.2.2	. Ішек куысында әсер ететін сульфаниламндтер.......532
29.2.3	. Жергілікті қолдануға арналған сульфаниламндтер...533
29.2.4	. Сульфаниламндтердің триметоприммен
жұптастырылған препаратгары................................533.
29.3	. Хннолон туындылары.................................534
29.4	. Бактерияға қарсы химиялық кұрылысы әртүрлі
сннтетикалық затгар.......................................537
29.4.1	. 8-оксихннолин туындылары.........................537
29.4.2	. Нитрофуран туындылары............................537
29.4.3	. Хиноксалин туындылары............................538
29.4.4	. Оксазолидинондар.................................538
606
29.5	. Мерезге қарсы затгар..'.........................539
29.6	. Туберкулезге карсы затгар.......................540
29.6.1	. Туберкулезге қарсы 1 топтың затгары............541
а)	Синтетнкалықзаттар............................541
б)	Антибиотнктер................................543
29.6.2	. Туберкулезге карсы II топтың заттары..........544
а)	Синтетикалық заттар...........................544
б)	Антнбиотнктер................................546
29.6.3	. Туберкулезге қарсы III топтың заттары.........548
а) Синтетикалық затгар .^.......................  548
30	. Т а р а у. Внрустарға қарсы заттар...................549
31	Т а р а у. Қарапайымдыларға қарсы заттар...............561
31.1.	Безгектің алдын алу және емдеу үшін
колданылатын атгар.....................................562
31.1.1.	Гематошнзотропты затгар........................563
31.1.2.	Гнстошнзотропты заттар.........................566
31.1.3.	Гамонтотропты затгар...........................566
31.1.4.	Безгекке қарсы затгарды қолданудың прннцнптері..566
31.2.	Амебназды емдеуде қолданылатын затгар...........567
31.3.	Лямблиозды емдеуде қолданылатын затгар..........570
31.4.	Трихомонозды емдеуде қолданылатын затгар........571
31.5.	Токсоплазмозды емдеуде қолданылатын заттар...........571
31.6.	Балантндназды емдеуде қолданылатын затгар.......571
31.7.	Лейшманиозды емдеуде колданылэтын затгар........571
31.7.	Трнпаносомозды емдеуде қолданылатын затгар...........572
32	Т а р а у. Саңыраукұлактарға карсы затгар ..................573
^З Т а р а у. Ішек кұрттарына қарсы затгар (антигельменттік).....577
33.1. Ішек гельментоздарын емдеуде қолданылатынзаттар .... 578
33.2. Ішектен тыс гельментоздарды емдеуде
қолданылатын затгар...............................581
^Қатерлі ісіктерде қолданылатын заттар................................... 583
134 Т а р а у. Ісіктерге қарсы затгар (бластомаға қарсы)....583
34.1.	Алкилдеуші затгар..............................586
34.2.	Антиметаболиттер...............................589
34.3.	Ісікке қарсы белсенділІгі бар антнбиотиктер....592
34.4.	Ісікке қарсы белсенділігі бар өсімдік тектес заттар.593
34.5.	Ісік ауруларында қолданылатын гормондық препаратгар
және гормондардың антагонистері.......................594
34.6.	Ісік ауруларын емдеуде тнімді ферментгер.......597
34.7.	Цнтокиндер.................................... 597
34.8.	Моноклонналдық антнденелер.....................598
М а з м ұ и ы.............................................  599
607