МӨХӘМӘТСӘЛИМ ,' :'!|/;1
ӨМӨТБАЕВ

-J .'I.:.
ii^f4»* f«a_ ciX(JUL*.iL	J''^	*	-
It	*iLl	•v-'H^*	',ui^
l*/^. -*• li- -*J->.f'v ‘-у	Ч'о^А^-ьЧ.-Ч.
, i -i i 	 Jti^. С f-HI ^ bf
^ ...	..^	_0	UI'^W	-i.0

мөхәмәтсәлим
ӨМӨТБАЕВ
Jjsfc,
БАШҠОРТОСТАН КИТАП НӘШРИӘТЕ
ӨФӨ— 1984

я I 1>.ш1
« 56
Текстологик эштэрҙе башҡарыусы, төҙөүсе,
баш һүҙ яҙыусы, аңлатмалар биреүсе
Ғиниәт Ҡунафин
Яуаплы редакторы
Ғайса Хөсәйенов
Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим
Ө 56 Йәдкәр. Шиғырҙар, публицистик яҙмалар, тәр¬
жемәләр, халыҡ ижады өлгөләре, тарихи-этногра-
фик яҙмалар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриә¬
те, 1984. — 288 бит.
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев (1841 —1907 й.й.)—Көнсығыш телдәре,
тарих буйынса киң белемгә эйә булған энциклопедик башҡорт ға¬
лимы. шағир, мәғрнфэтсе-уҡытыусы. дәүләт эшмәкәре булған. Уйың
был китабына шиғырҙары, публицистик яҙмалары, тәржемәләре,
туплаған халыҡ ижады өлгөләре һом тарнхн этнографик яҙмалары
алынды.
4702110000—280
MI 21(03) — 8 4
80—84
84Баш
© Башҡортостан китап нәшриәте, 1984 й.

ТГ Tj \r V у \r V
МӘҘӘНИӘТ ЯҘЫНЫҢ ХӘБӘРСЕҺЕ
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев — революцияға тиклемге башҡорт культу¬
раһы һәм әҙәбиәте тарихында мәңге юйылмаҫ эҙ ҡалдырған үҙәк фигу¬
раларҙың береһе. Үҙенең күп яҡлы ижади һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ме-
МЛ11 ул Башҡортостанда патриархаль-феодал иҫкелек ҡалдыҡтарына, урта
<>ыуат схоластикаһына, ижтимағи торғонлоҡҡа һәм колониаль иҙеүгә
каршы йүнәлтелгән «дөйөм яңырыу хәрәкәтенең» үҫеш юлындағы оло
(iop этапты билдәләне, был хәрәкәттең ҡаҙаныштарын яңы баҫҡысҡа
күгәрҙе, уның рухи «көҙгөһө» булды. Дүрт тиҫтә йылдан артыҡ ул иж-
тнмаги һәм эстетик прогресс, туған халҡын яҡты тормошҡа алып сығыу
нсөн көрәште, бар булмышын уны ағартыуға, алдынгы рус һәм Европа
культураһы менән таныштырыуға, халыҡтар дуҫлыгының, дөрөҫлөктөң
һәм гәҙеллектең бөйөк идеяларын арымай-талмай пропагандалауга
йүнәлтте. Әҙип һәр саҡ көрәштең алгы сафында барырға тырышты. Унын,
ижад биографияһы башҡорт халҡының шул осорҙағы ижтимағи тормош
биографияһы менән тығыҙ бәйләнештә булды, әҫәрҙәре һәм гилми хеҙ¬
мәттәре дәүерҙең философик, социаль-политик, эстетик, мораль-этик һәм
педагогик ҡараштарын, халыҡтың уй-хыялдарын һәм өмөт-ынтылышта-
рын шаҡтай тулы сағылдырҙы. Туғандаш халыҡтарҙың ижтимағи тормо¬
шонда М. Ломоносов, М. Ахундов, "К. Насыри, Ч. Вәлиханов, И. Ал-
тынсарин, А. Ҡунанбаев, И. Кануков, Т. Асири, Г. Зардаби, С. Михай¬
лов, И. Яковлев кеүек ғалим-яҙыусыларҙың ижади эшмәкәрлеге ниндәй
роль уйнаһа, М. Өмөтбаевтың ижади һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге лә үҙ
халҡының ижтимағи тормошонда шундай әһәмиәткә эйә булды.
* * *
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев 1841 йылдың иҫке стиль менән 21 авгу¬
сымда Ырымбур губернаһының Өфө өйәҙендәге йомран Табын волосы
5

(хәҙерге Ҡырмыҫҡалы рапоны) йомран Ибраһим ауылында кантон баш-
лыгы ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Ишмөхәмәт бөтә ғүмерен хәрби
хеҙмәткә арнаған, үҙ заманының шаҡтай киң ҡарашлы, юғары культу¬
ралы кешеһе булған: фән һәм әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһынған, Мартиниан
Иванов кеүек прогрессив ҡарашлы эшмәкәрҙәр менән бәйләнеш тогҡан.
Мөхәмотсәлимдең әсәһе Бәлхизә лэ уҡымышлы, Көнсығыш әҙәбиәтенән,
башкорт фольклорынан ярайһы ғына хәбәрдар, шигри хисле, йор кү¬
ңелле ҡатын булған.
Бына ошондай ата-әсәнән алган рухи тәрбиә М. Өмөтбаевтың хыя¬
лын билдәле бер йүнәлештә үҫтереп ебәреүҙә ҙур роль уйнаған. Тикмә¬
гә генә ул атаһын «ғәжәп һиммәтле бер аға», ә әсәһен «йөҙө шәмес,
ҡәмәр йондоҙ» тип, ҙур ихтирам һәм тәрән һөйөү менән иҫкә алмаған.
Башланғыс белемде М. Өмөтбаев үҙ ауылында ала. 1852 йылда ата¬
һы уны Ырымбурҙағы Неплюев кадет корпусына уҡырға бирә. Унда Мө¬
хәмәтсәлим үҙен бары яҡшы яҡтан күрһәтә: кластан класҡа маҡтау ҡа-
гыҙҙары менән күсә килә, каллиграфия, архитектура һәм һынлы сәнғәт
буйынса ярайһы уҡ күнекмәләр ала, география, математика, биғерәк тә
тарих, әҙәбиәт һәм тел айрәнеү менән мауыға, бер нисә йыл эсендә рус,
татар, фарсы, ғәрәп телдәрен үҙләштерә, француз теле менән таныша.
Уҡыу-уҡытыу программаһы буйынса «ғәрәп, татар һәм фарсы телдәрен¬
дә авторҙарҙы уҡыу» 2 бары тик юғары класта гына ҡаралған булһа ла,
урта класта инде ул рус, фарсы һәм ғәрәп галимдарының, яҙыусылары¬
ның әҫәрҙәрен үҙ аллы уҡыу кимәленә етә. Бында корпустың көнсығыш
телдәре буйынса өлкән уҡытыусыһы мәғрифотсе-ғалим Мирсалих Биксу-
риндың роле ҙур була. Ул үҫмерҙәге тәбиғи талантты, фәнгә, әҙәбиәткә
булған һөйөүҙе тиҙ тотоп ала, уға бөтә яҡлап ярҙам күрһәтә. Мөхәмәт¬
сәлим, корпустан кигкәс тз, яратҡан остазы менән ижади бәйләнеште
өзмәй.
Бөтә ғүмерен хәрби эшкә арнаған, уның бөтә нескәлектәрен белгән
Ишмөхәмәт фәнгә, әҙәбиәткә бирелгән улынан ысын офицер сыҡмаясағын
һиҙемләй һәм 1860 йылда уны корпустан ала.
Тыуган яғына ҡайтҡас, М. Өмөтбаев кантон идаралығының тәрже¬
мәсеһе сифатында башҡорт ғәскәренә хеҙмәткә тәғәйенләнә, һуңғараҡ
‘Шәмес, кәмәр — ҡояш, ай.
2 Веселовский Н. И. Сведения об официальном преподавании
восточных языков в России. Спб., 1879, с. 59.
6

Ҡырмыҫҡалы волосы мировой посреднигының писары булып эшләп.
1Й69 йыляа ул ошо уҡ волостың старшинаһы итгп һайлана. 1>ы.\ ва:ж-
фаһын ун пыл атҡарғандан һуң, үҙ теләге менән отставкага сыға
1879 йылда ■■ нпородецтар» мәктәптәренең, инспекторы Н. Kara|miic-knii-
■11.1ц кәңәше буйынса ул Стәрлетамаҡҡа күсеп килә һәм м:>;<р-#|> яш.шла
нңы асылған рус класында шәкерттәргә рус теле менән apm|>Mi I нканап
7

дәрсс бирә башлай. «Ғөүд тирәкте1 утҡа яндырһаң,, хуш еҫе сығыр.
Питэккэ2 һәнәрле ир гәйрәтте майҙанға сығарыр», — тип, ул ошо ва¬
ҡыттан алып мәҙәниәт һәм мәғрифәт донъяһына алыҫ сәфәргә юллана.
Стәрлетамаҡта бер йыл да дүрт ай эшләгәндән һуң, М. Өмөтбаев,
Өфөгә килеп, етем ир балалар өсөн асылған приютҡа уҡытыусы-тәрбиәсе
һәм Духовное собрание (Диниә назараты) канцеляриеһына тәржемәсе
булып урынлаша, бер ук ваҡытта окружной судта ошо ук вазифаны
атҡара. Өфөлә уға үҙ уй-хыялдарын тормошҡа ашырыу өсөн ярайһы уҡ
мөмкинлектәр асыла. Ул Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә сыҡҡан газета-
журналдарҙы, төрлө ғилми ойошмаларҙың баҫмаларын даими укып бара,
уларҙың ҡайһы берҙәре менән хәбәрләшә, крайҙы өйрәнеүсе рус һәм
сит ил ғалим-яҙыусылары, башҡорт һәм татар интеллиғенцияһының ал¬
дынғы ҡарашлы вәкилдәре менән бәйләнеш урынлаштыра. Мәҫәлән, уның
мәшһүр шагир Мифтахетдин Аҡмулла менән ултырҙаш булып, шиғыр
бәйгеһендә әйтешкәне мәғлүм.
Туған халҡының тарихын, рухи байлығын өйрәнеү буйынса шаҡтай
эшсәнлек күрһәтеп өлгөргән М. Өмөтбаев 1883 йылда Рус география
йәмғиәтенең Ырымбур бүлегенә ағза итеп һайлана. Ошо уҡ йылда Алек¬
сандр III тәхеткә ултыртыу тантанаһында ҡатнашыусы мөфтөйҙөң ассис¬
тенты сифатында Мәскәүҙә була. 1887—1889 йылдарҙа уга ваҡеф 3 эш¬
тәрен тикшереү комиссияһында эшләү өсөн башта Петербургта, ә һуны¬
нан Ҡырымда йәшәргә тура килә.
Ошондай төрлө эштәргә күмелеүенә һәм һаулығы насар булыуға ҡа¬
рамаҫтан, М. Өмөтбаев йәмғиәт эштәренән дә ситләшмәй. Земство глас¬
ныйы һәм «ярлы мосолмандар» хаҡында хәстәрлек күреүсе Өфө йәмғиә¬
тенең даими ағзаһы булараҡ, был ойошмаларҙа ябай халыҡ файҙаһына
актив эш алып бара. 1886 йылда Өфө ҡалаһының 300 йыллығын һәм
1899 йылда А. С. Пушкиндың тыуыуына 100 йыл тулыуҙы билдәләп үтеү
айҡанлы ойошторолган юбилей комиссияларында ла ул илһамланып эш¬
ләй.
1 Ғөүд тирәкте — пальманы.
2 Нитәккә — шуның кеүек.
Ваҡеф — йәмәғәтселек (халыҡ) файҙаһына васыят ителгән мөл-
8

1899 йылдың 21 авгусында М. Өмөтбаев сәләмәтлеге ҡаҡшау сә¬
бәпле отставкаға сыға. Заманы өсөн ҙур постарҙа эшләп, коллежский
регистратор (1884), губернский секретарь (1885), коллежский секретарь
(1889), титулярный советник (1892) кеүек төрлө чиндарға күтәрелгән,
күрһәткән хеҙмәттәре өсөн III дәрәжә Изге Станислав ордены, ике
көмөш, бер бронза миҙал менән бүләкләнгән әҙиптең 38 йыллыҡ фиҙакэр
хеҙмәте батша хөкүмәте тарафынан йылына ни бары 59 һум да 40 тин
пенсия менән баһалана.
М. Өмөтбаевҡа артабан бик ауыр шарттарҙа йәшәргә һәм ижад итер¬
гә тура килә. Шуга ла ул тормош хәлен бер аҙ булһа ла яҡшыртыу уйы
менән 1904—1905 йылдарҙа Диниә назаратында, ирекле рәүештә ялла¬
нып, штаттан тыш тәржемәсе булып эшләй, йыллыҡ пенсияһын ике
тапҡырға ғына булһа ла арттырыуҙы һорап юғары органдарға бер нисә
тапҡыр мөрәжәгәт итә. 1906 йылдың 14 декабрендә батша исеменә яҙ¬
ған һуңғы прошениеһында: «Отставкаға сыҡҡандан бирле мин йәшәү
сығанағын үҙемдең тәржемәләремде, проза һәм шиғри әҫәрҙәремде баҫ¬
тырыу юлы менән табам», — тип яҙа ул һәм һүҙен: «А. С. Пушкин
;>йткәнсә, мин ҡышын утынһыҙ, йәйен еңел арбаһыҙ шағир булып йәшә¬
нем»,— тип тамамлай. Әммә батша канцелярияһынан уға «үтенес ҡәнә¬
ғәтләндерелмәй ҡалдырылды» тиғән яуап ҡына килә.
1907 йылдың 28 июнендә үҙенең бөтә ғүмерен һәм һәләтен туган
халкына хеҙмәт итеүгә, уны мәҙәниәт юлына сығарыу өсөн көрәшкә ба¬
ғышлаған, ләкин, Р. Фәхретдинов һүҙҙәре менән әйткәндә, «ваҡытында
ҡәҙере беленеп етмәгән» 1 гуманист ижадсының, киң ҡоласлы галим-
ипцнклопедистың йөрәге тибеүҙән туҡтай.
* * *
М. Өмөтбаев беҙгә тәрән халыҡсан-демократик рухлы, бай йөкмәт¬
келе, ғәжәп күп яҡлы әҙәби һәм ғилми йәдкәр ҡалдырҙы. Уның ҙур бер
өлөшөн поэтик әҫәрҙәр тәшкил итә.
М. Өмөтбаевтың шиғриәте — феодализмға, фекер торғонлоғона, дини
фанатизмға ҡаршы йүнәлтелгән идея хәрәкәтенең йоғонтоһонда үҫкән
1 «Шура», 1915, № 2, 49-сы бит.
9

XIX быуат башҡорт прогрессив әҙәбиәтенең йөзөн билдәләүсе ижад өл¬
гөһө ул. Мәғрифәтселек идеялары Мифтахетдин Аҡмулланан ҡала тап
М. Өмөтбаев шиғырҙарында баҙыҡ сағылыш тапты, уның поэзияһының
тематикаһын, жанр байлыгын һәм ижад алымын билдәләне. Шағирҙың
ижадында В. И. Ленин тарафынан күрһәтелгән мәғрифәтселәрҙең эшмә¬
кәрлектәренә хас дөйөм өс сифаттың икенсеһе, бигерәк тә уның «мәға¬
риф эшен ... европаса йәшәү формаларын ҡайнар яҡлау» ' тигән момент¬
тары өҫтөнлөк итте. Үҙенең бөтә ижады менән ул туғай халҡын агартыу
эшенә хеҙмәт итергә тырышты, төп иғтибарын мәғариф, әхлаҡ, этика
мәсьәләләренә йүнәлтте, уларҙа ижтимағи прогресты тәьмин итеүсе, туган
халҡын бәхеткә илтеүсе иң төп көстәрҙең береһен күрҙе, шуға үҙ ижады
менән ысын күңелдән хеҙмәт итте. Әҙәбиәткә ул тәрбиә, аң-белем биреү
һәм әхлаҡ дәреслеге итеберәк ҡараны, һөҙөмтәлә уның шиғырҙарында,
бигерәк тә «Нәсихәт», «Бәйет», «Васыят вә нәсихәт» кеүек ижад юлының
тәүге әтабында тыуған әҫәрҙәрендә өгөт-нәсихәтселек, дидактизм эле¬
менттары шаҡтай урын алды. Уларҙа халыҡ яҙмышы, тәбиғәт һәм кеше,
уның йәмғиәттәге урыны, йәшәүҙең мәғәнәһе, донъяның фанилығы тура¬
һында уйланыу ҙа, кешене кеше иткән намыҫлылыҡ, ғәҙеллек, тоғролоҡ,
эскерһеҙлек, итәғәтлелек, шәфҡәтлелек һәм башҡа шундай юғары әхлак
сифаттарын данлау ҙа, уларҙың киреһен тәнҡитләү ҙә, ғилем һәм тәрбиә
хаҡында фекер йөрөтөү ҙә, хатта ислам ҡанундарына тартылыу, батша¬
ның, ҡеүәтле һәм дәүләтле кешеләрҙең халыҡ араһында именлек һәм ғә¬
ҙеллек урынлаштырыусы изге йәндәр булыуына ышаныу, ярлыларға яр¬
ҙам ҡулдарын һуҙасаҡтарына өмөт итеү мотивтары ла бар. Был мотивтар
бер-береһе менән ярайһы ук ҡатмарлы һәм тығыҙ бәйләнештә булып,
донъяға ҡараштың шаҡтай ҡаршылыҡлы системаһын барлыҡҡа килтерә.
Шағир, бер яҡтан, кешенең йәмғиәттәге урыны, дәрәжәһе байлыҡ менән
түгел, башҡарган эше, белем һәм әхлаҡ кимәле менән билдәләнергә тейеш
тип, фекер һәм хис туңлығын тәнҡитләһә, туган халҡын «ғәфләт» донъя¬
һынан сығырға, ғилемгә эйә булырға, үҙендә юғары әхлаҡ сифаттары
тәрбиәләргә өндәһә, икенсе яҡтан, ошо маҡсаттарҙа, халыҡтың инанған
нәмәһе булараҡ, динде файҙаланырға, уны фән һәм реаль тормош менән
яраштырырға тырыша.
1 В. И. Л е н и и. Поли. собр. соч., т. 2, 519-сы бит.

Ләкин М. Өмөтбаев поэзияһының асылын уның күпмелер дәрәжәлә
дини мораль һәм монархизм рухы менән сыбарланған шиғырҙары түгел,
ә демократик ерлеккә тамырланған мәғрифәтселек ҡараштары, тыуған
еренә һәм халҡына тәрән мөхәббәт, теләктәшлек, уны йәберләүсе, ҡы¬
йырһытыусыларға ҡаршы нәфрәт хистәре менән һуғарылған әҫәрҙәре
билдәләй. Уларҙа халыҡ һәм уның реаль тормошо, үткәне һәм бегөнгөһе
үҙенең сағылышын таба. Уларҙың лирик геройы — туған халҡының
яҙмышы тураһында ҡайғыртып, уның шатлығын да, ҡайғыһын да уртаҡ¬
лашып йәшәгән тәрән уйлы, ҡайнар хисле граждан, тыуған ерен ғәзиз
йәнеләй күргән ялҡынлы патриот.
М. Өметбаев беренсе сиратта үҙен Башҡортостандың һәм башҡорт
халҡының тарихы, материаль һәм рухи культураһы тураһында һөйләүсе
шағир-тарихсы, шағир-этнограф булараҡ таныта. Был тәбиғи, сөнки әҙә¬
биәткә ғилем сығанағы итеп ҡараған мәғрифәтсе өсөн иң мөһиме — шиғыр
юлдары аша кешегә белем, мәғлүмәт биреү. Шуға ла уның бер төркем
шиғырҙарында («Үткән ғүмер — ҡалған хәтер», «Урмансы», «Үткән за¬
манда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы» һ. б.) образлы фекерләүгә ҡа-
раганда, башҡорт халҡының тарихындағы мөһим хәл-ваҡиғаларҙы, куль¬
тура тормошондагы бәғзе бер факт-күренештәрҙе теҙеп һөйләп сыгыу
өҫтөнлөк итә. Әммә был әҫәрҙәр уҡыусыларға аңлайышлы телдә яҙылған,
туранан-тура халыҡ тормошона төбәлгән булыуҙары һәм, иң мөһиме,
тарихи дөрөҫлөктө, ижтимағи хәлдәрҙе сағылдырыуы менән XIX быуат
башҡорт яҙма поэзияһының күп кенә өлгөләренән өҫтөн тора. Асылда
улар башҡорт әҙәбиәтендәге миллн-тарнхи тематиканың тәүге бөрөләре
булды.
«йомран иле». «Шикайәт» кеүек шигырҙары менән М. Өмөтбаев
шигриәтенең башҡорт халҡының тормошо, яҙмышы менән айырыуса ныҡ
бәйләнгән икенсе бер өлөшө башлана. Был әҫәрҙәр йөҙөндә инде беҙ
Өмөтбаев лирикаһының фекерҙе биреүҙә тура һыҙыҡлы рационаллек
элементтарынан ҡотола барыуын күрәбеҙ. Уларҙа аҡыл ҡарашына ғына
нигеҙләнеп эш итеү, экстенсивлылыҡ үҙ урынын тойголар ассоциацияла¬
рына, образлылыҡҡа бирә бара. Шагир тыуган яҡ тәбиғәтенең хозур
урындарын эске бер йылылыҡ һәм горурлыҡ менән тасуирлай:
Бында ерҙең ниғмәттәре,
Хуш еҫле шиңмәҫ гөлдәре,
11

Тынгы белмәҫ урман шауы,
Алтындай көн һәм төндәре.
Ләкин гүзәл Агиҙел, «аҡ ҡалпаҡ» кеүек ятҡан күлдәр, «ыласын
уйнар яҫы болондар», мөһабәт ағаслыҡтар уньщ өсөн ниндәйҙер аб¬
стракт матурлыҡ сыганагы, һоҡланыу предметы ғына түгел, ә туган
халҡы йәшәгән изге төйәк, уның эшмәкәрлек һәм йәшәү сығанағы ла.
Шуға ла ул крайҙағы тәбиғәт байлыҡтарының колонизаторҙар тарафы¬
нан вәхшиҙәрсә таланыуын күреп ҡайғырмай һәм, әлбиттә, туған хал¬
ҡының киләсәк яҙмышы өсөн борсолмай булдыра алмай:
Әгәр күл булһа ағасһыҙ.
Шулай ил ҡала башһыҙ,
йә булһа ауыҙың тешһеҙ,
Ни файҙа шул ирендәрҙән.
Ошо рәүешле образ-деталдәрҙе йәнәшә йәки ҡаршы ҡуйыу алымы
менән гүзәллек һәм яуызлыҡ араһындағы айырмалыҡтарҙы күрһәтеп,
шагир башҡорт ерҙәренең һәм халҡының бөлә барыуында царизмдың ко¬
лонизаторлыҡ политикаһы төп сәбәпсе булыуын туранан-тура әйтмәһә
лә, уның ысын йөҙөн фашлауға, уҡыусы күңелендә уға ҡарата нәфрәт
тойғолары уятыуға өлгәшә. Был йәһәттән «Шикайәт» шиғыры бигерәк тә
иғтибарға лайыҡ. Уны башҡорт мәғрифәтселегенең туранан-тура ер
мәсьәләһенә бәйләнгән һәм антиколониаль характерҙа булыуын сағыу
күрһәткән иң тәүге әҫәрҙәрҙең береһе тиһәк, һис тә хата булмаҫ. Шиғыр
заманының иң киҫкен социаль темаһына — Башҡортостан тәбиғәтенең,
башҡорт ерҙәренең аяуһыҙ таланыуын күрһәтеүгә арналған. Унда ша¬
гир контраст алымы менән ҡасандыр бай һәм һоҡландырғыс булған
башҡорт крайының бөгөнгө көндәге аяныс күренештәрен тасуирлай:
Заманында бай булған был ерҙәрҙә
Тулы урман менән ҡорт, мал-тыуарҙа.
Күмәк ғәскәр һәм закон ярҙамында
Ҡарар тапты сауҙагәрҙәр сауҙаһында.
12

Аяҡлы мал тамам бетә яҙҙы,
Ағастар аҡты, Әстрханға уҙҙы.
Уның артынса осто ҡорт һәм әре,
Юҡ инде тау кеүек ағас тауары.
Ә инде встәлеге һәм поэтик эшләнеше йәһәтенән башҡа шиғырҙа¬
рынан тағы ла өҫтөнөрәк күтәрелгән «Ҡайыш илә йүкә» әҫәрендә
М. Өмөтбаев, мәҫәл жанрының художество мөмкинлектәренән файҙала¬
нып, «алтын-көмөшлө... майлы өсөн хөрмәт тапҡан» Ҡайыш һәм былар¬
ҙың береһе лә булмаған өсөн «кәм баһалы» Йүкә образдары аша йәм¬
ғиәттәге синфи ҡаршылыҡтарҙы күрһәтеп биреүгә өлгәшә. Тап эзоп фор¬
маһы шағирға «йомран иле», «Шикайәт» кеүек шиғырҙарында күтәрә
биреп ҡуйған социаль мотивтарҙы бер фокусҡа туплап үҫтерә, киҫкен¬
ләштерә, йәмғиәттәге иҙеүсе менән иҙелеүсе ҡатламдарҙың социаль хә¬
лен кинәйә менән үҙ дөрөҫлөгөндә һүрәтләргә мөмкинлек биргән.
М. Өмөтбаевтың был әҫәрҙәре үткән быуат башҡорт поэзияһының, де¬
мократик позициянан тороп, халыҡ тормошона, үҙ осороноң социаль-
политик атмосфераһына ысын ғраждандарса үтеп инеүенең иң сағыу
өлгөләре булды. Автор уларҙа, шул осорҙарҙа ижад иткәк ҡайһы бер
шағирҙар кеүек, ысынбарлыҡтан алыҫ торған, абстракт нәмәләрҙе тү¬
гел, ә конкрет реаль тормошто тасуирланы. Мәшһүр Салауат Юлаевтан,
Мифтахетдин Аҡмулланан һуң, М. Өметбаевҡаса башҡорт яҙма поэзия¬
һы майҙанында башҡорт халҡының ҡапма-ҡаршылыҡтарға бай драматик
тормошон, ҡайғыһын һәм шатлығын, хыял-ынтылыштарын ысын мәғә¬
нәһендә үҙ йөрәге аша кисереп, уның тарихи үткәне һәм бөгөнгөһө ха¬
ҡында шул тиклем ҡыйыу һәм хаҡ тел менән яҙған бер генә шағир ҙа
булманы. М. Өмөтбаевтың шиғриәте заман рухы, иҫкелеккә, томаналыҡ¬
ҡа, башҡорт халҡының яҡтылыҡҡа юлын быуган йәмғиәт тәртиптәренә
һәм ҡанундарына ҡаршы көрәш пафосы менән һуғарылған.
М. Өмөтбаев поэзияһында мөхәббәт лирикаһы ла шаҡтай ҙур урыя
ала. Үҙенең «Дуҫҡа», «Минең ғишығым», «һағыныу» ише әҫәрҙәрендә
шағир мөхәббәттең бик ҡатмарлы хис-тойғолар күренеше булыуын, уның
кеше тормошон шатлыҡтары менән генә түгел, драматизмы менән дә
биҙәүен күрһәтеп биреүгә өлгәшә. Шуныһы иғтибарға лайык: ул кеше¬
нең психологияһына бәйле хис-тойғоларҙы философик планда асып би¬
рергә, мөхәббәт темаһын шәхес концепцияһы менән бәйләп ҡарарға ын-
13

TMAtl. Ill  «сен «мөхәббәт» һәм «кешелеклелек» төшөнсәләре бер-бе-
ргһенән айырылмаҫ категориялар. Уның аңында мөхәббәт — ул иң бе¬
ренсе гмрагтл һөйгәнең йөгөндә ысын кешене, тогро дуҫты куреү тигән
һуҙ.
М. Өмөтбаевтың мөхәббәт шиғырҙары араһында образлылығы, ҡай¬
нар тонголарҙы тәрән итеп биреүе яғынан «Бер ҡалала гүзәл күрҙем»
шигыры айырылып тора. Унда бәхетһеҙ мөхәббәт ялҡынынан ғазап сик¬
кән нке йәштең эске донъяһын тулы асырға ярҙам иткән психологик
моменттарҙы осратырға мөмкин. Улар үҙҙәренә ҡарата уҡыусыла бор¬
солоу һәм теләктәшлек хистәре уята, уны уйланырға, тулҡынланырға
мәжбүр итә. Ошо яғы менән М. Өмөтбаевтың мөхәббәт лирикаһы уға
тиклемге башҡорт шағирҙарының интим поэзияһынан күпкә юғарыраҡ
баҫҡысҡа күтәрелә.
Шағир булараҡ М. Өмөтбаев Көнсығыш классик поэзияһы, рус әҙә¬
биәте һәм башҡорт фольклоры йоғонтоһонда формалашты, уларга таянып
үҫте. Уның шиғырҙарындагы поэтик образдарҙың мәғәнәүи конкретлығы,
кешене, уның рухи донъяһын, тормош-көнкүрешен, тәбиғәт күренештәрен
һүрәтләүҙәге дөрөҫлөк нигеҙҙә алдынғы рус әҙәбиәтенең реалистик тра¬
дицияларын ижади үҙләштереүҙән килә. Ә инде стиле, шиғыр төҙөлөшө
йәһәтенән уның әҫәрҙәре, айырыуса одалары һәм мөхәббәт шиғырҙары,
Көнсығыш классикаһының поэтик традицияларына нигеҙләнә. Уларҙың
күбеһе мәҫнәүи һәм робағи ҡалыптарында ижад ителгән. Ҡайһы берзә
шагир уларҙы аралаштырып та ҡуллана, тәүших (акростих) формаһына
ла мөрәжәғәт итә.
Көнсығыш поэтик классикаһының М. Өмөтбаев ижадына йоғонтоһо
тураһында һүҙ йөрөткәндә, шуны ла оноторға ярамай: уның шиғырҙа¬
рында тормош материалдары һәр саҡ реалистик планда сағылыш таба,
Көнсығыш «ренессанс романтизмы» элементтары үҙҙәрен фәҡәт тышҡы
яҡлап, һүрәтләү сараларында, строфик системала, шиғыр интонацияһында
ғына, белдерәләр һәм йыш ҡына авторҙың конкрет реалистик фекерләүе
менән осрашалар.
Реалистик фекерләү М. Өмөтбаевтың һуңғы йылдарҙа ижад иткәг!
шиғырҙарында айырыуса ныҡ һиҙелә. Уларза лирик герой романтик ки¬
серештәр, интим тойголар сфераһында гына түгел, тәбиғәт һәм социаль
ысынбарлыҡ күренештәренә, ижтимаги-политик тормош ваҡигаларына
мөнәсәбәттә лә һүрәтләнә. «Ҡайыш нлә Йүкә», «Шикайәт», «Йомран
14

иле» кеүек әҫәрҙәр, мәҫәлән, бының асыҡ дәлиле. Был шиғырҙар үҙҙә¬
ренең йөкмәткеләре менән дә, стиль һәм тасуирлау принциптары буйынса
ла реалистик. Уларҙа тормош күренештәре объектив, туранан-тура ха¬
лыҡ тормошонан алынған картиналарҙа, реалистик деталдәрҙэ һүрәтләнә.
Бында прогрессив рус әҙәбиәтенең һәм үҙ милли традицияларҙың, ауыҙ-
тел әҙәбиәтенең М. Өмөтбаевҡа яһаган йоғонтоһо ҙур роль уйнаны.
Уның тәрән уйҙар, ҡайнар хистәр менән һуғарылган әҫәрҙәрендә Көнсы-
гыштан килгән поэтик традициялар, художество алымдары менән бергә
башҡорт фольклорынан ингән мотивтар, уның айырым бер өлгөләре,
башҡорттарҙың тормош-көнкүрештәренән, тыуған тәбиғәттән алынған
образдар, халыҡсан әйтемдәр, фразеологик берәмектәр киң урын алды,
һәм бөтә был элементтар, халыҡҡа аңлайышлы поэтик тел М. Өмөтбаев
шиғырҙарында бер маҡсатҡа — Башҡортостан ерен, уның тәбиғәтен бөгә
хозурлығында күрһәтеү, башҡорт халҡының милли характерын асыу,
уның тарихи үткәнен һәм бөгөнгөһөн бөтә дөрөҫлөгөндә сагылдырыу
маҡсатына буйһондоролдо. Бына шуға ла М. Өмөтбаевты икеләнмәйенсә
башҡорт милли поэзияһының тәүге нигеҙ таштарын һалыусы шағирҙар¬
ҙың береһе тип иҫәпләргә мөмкин.
М. Өмөтбаев публицистика әлкәһендә лә үҙен туған халҡының тор¬
мош ихтыяждарынан сыгып эш иткән, уның тураһында бөтә дөрөҫлөктө
әйтергә ынтылған ялҡынлы патриот итеп күрһәтте. Уның ижади эш¬
мәкәрлеге йөҙөндә башҡорт милли публицистикаһы ысын мәғәнәһендә
киң ҡолас, ижтимағи төҫ алды, социаль тормошҡа тәрән үтеп кереүсе,
йәмғиәттәғе йәшәп килгән тәртиптәрме кире ҡағыусы йәки раҫлаусы шаҡ¬
тай үткер идеологик ҡоралға әүерелде.
Публицистикаға ҡәләм тартыуының тәүге көндәренән үк М. Өмөт¬
баев, алдынғы мәғрифәтсе-демократ позицияларынан тороп, йәмғиәттең
экономик һәм культура үҫешенә зыян килтереүсе факт-күренештәр ха¬
ҡында ҡыйыу рәүешгә яҙа башлай. Ул шул осорҙа башҡорт халҡының
тормошонда күҙәтелгән тарихи һынылышты, тәрән социаль-экономик про¬
цесты шактай дөрөҫ күҙаллай, уны киң массаның мәнфәғәттәре күҙле¬
генән сыгып баһаларға ынтыла. Был уның «йәмғиәт тәртиптәре» (1897)
тигән мәҡәләһенән дә асыҡ күренә. Публицист капитализмдың феодаль-
15

ырыусылыҡ мөнәсәбәттәренә ҡарағанда прогрессив ҡоролош булыуын
якшы аңлай, унда йәмғиәттең үҫешенә ҡамасаулыҡ иткән нәмәләрҙе юк
итеүсе төп көстәрҙең береһен күрә. Шул уҡ ваҡытта ул капитализмдың
ҡараңғы яҡтарын, бөтәһенән дә элек уның вәкилдәренең йыртҡыслыҡ¬
тарын, күрмәй ҡалмай. Шуға ла батша колонизаторҙарының, башҡорт
байҙарының, формалашып килеүсе ауыл буржуазияһының — кулактарҙың
хужалыҡ итеүҙәге хәйләкәр, рәхимһеҙ алымдарын фашлай, үҙе өсөн иң
яҡын булған яҡшылыҡ, кешелеклелек кеүек төшөнсәләрҙе юҡҡа сығар-
1ан «ғәфү ителгеһеҙ тәртиптәргә» нәфрәт менән ябырыла.
М. Өмөтбаев мәҡәләләренең эстәлегенә, яҙылыу тонына караганда,
уның, бер яҡтан, ябай халыҡ менән тығыҙ бәйләнештә булыуын, икенсе
яҡтан, урындағы власть кешеләре һәм байҙар даирәһенән ситләшеүен
күрмәү мөмкин түгел. «Өршәк күпере» тигән мәҡәләһендә ул үҙен «ға-
уамдың ходатайы» тип атай. Был һүҙҙәр артында публицистың күп
ғазаптар сиккән халҡының яҙмышына ҡарата үҙенең битараф ҡалмаҫҡа
тейешлеген яҡшы аңлауы ла, башҡарган эштәре өсөн горурланыуы ла,
тормошта һәр саҡ ғәҙел кеше булыуы ла ярылып ята.
М. Өмөтбаев ҡәләменең үткерлеге бигерәк тә уның губернаторға
яҙған хатында, «Россиялагы «Первое товарищество» циркында» тигән
фельетонында һәм 1881 йылда Өфө земствоһының сираттағы VII йыйы¬
лышында яһаған сагышында асыҡ күренә. Уларҙа шул осор башҡорт
йәмғиәте өсөн мөһим булган социаль-экономик һәм тарихи характерҙағы
проблемалар күтәрелә, халыҡтың уй-ҡараштары, теләк-ынтылыштары са¬
ғылыш таба. Шуның менән улар XIX быуаттың икенсе яртыһындағы
башҡорт ижтимаги фекеренең үҫеш кимәлен күрһәтеүсе мөһим тарихи-
публицистик документ юғарылығына күтәреләләр. Был әҫәрҙәрҙә мәғри¬
фәтсенең ялҡынлы гуманизмы, донъяға ҡарашы, тәрән белеме, бай тәби¬
ғәте ярылып ята. Ул тәрән бер ышаныс һәм публицистик пафос менән
туған халҡын яҡлап сығыш яһай, рәсми реакцион матбуғат һәм фән эш¬
мәкәрҙәренең уның тәбиғәте менән ялҡау һәм интеллектуаль эшкә һә¬
ләтһеҙ булыуы хаҡындагы уйҙырмаларын, батша хөкүмәтенең башҡорт
ерҙәрен һатыу тураһындагы закондарын, административ бюрократизмды
аяуһыҙ тәнҡитләй, бай фактик материалдар һәм конкрет миҫалдар менән
үҙенең уҡыусыларын башҡорттарҙың бөлгөнлөктән сыға алмауҙарының
сәбәптәрен уларҙың психологияһынан түгел, бәлки хәҙерге тормоштоң
16

ижтимағи-экономик укладынан әҙләргә кәрәктер тигән һығымтаны яһауға
алып килә.
М. Өмөтбаевтың публицистик әҫәрҙәренә кире ҡағыуҙың һәм раҫ¬
лауҙың берлеге хас. Уларҙың берәүҙәре халыҡ тормошондағы тулы бер
осорҙоң ҡараңғы яҡтарын фаш итһә, икенселәре уның социаль-экономик
һәм культура үҫешенең юғарыраҡ баҫҡысына күтәрелә алыуына тәрән
ышаныс менән һуғарылған. Был үҫештең тарихи нигеҙен публицист рус
һәм башҡорт халыҡтарының ижтимағи-политик, хужалыҡ һәм хеҙмәт
берҙәмлегендә күрә. Рус халҡының культура тормошонда күҙәтелгән кү¬
ренештәргә йүнәлеш тотоп, ул халыҡты ҡараңғылыҡ донъяһынан алып
сығырға тейешле ҡайһы бер юлдарҙы, сараларҙы күрһәтеп бирә: «ғәҙәт¬
ләнгән күсмә һәм һунарсылыҡ тормошонан ултыраҡлыҡҡа күсеү»; край¬
ҙа һөнәрселек училищелары, мастерскойҙарҙың тулы бер селтәрен асыу;
ер арендалауға, һатыуға, һатып алыуға сик ҡуйыу; игенселекте һәм баҡ¬
сасылыҡты үҫтереү; старшина, судья, писарь, староста кеүек хәлле кеше¬
ләргә ерҙән өлөш сығармау, уны «эшсе йән башынан» бүлеү һәм башҡа¬
лар.
Күреүебеҙсә, М. Өмөтбаев хеҙмәтсән халыҡ менән иҙеүсе синыф ара¬
һындағы айырмалыҡтарҙы шаҡтай асыҡ төҫмөрләгән. Ләкин, йәмғиәт
үҫешенә ҡарата идеалистик ҡарашта ҡалып, ул әле был айырмалыҡтарҙы
бөтөрөү өсөн йәмғиәттең социаль нигеҙен үҙгәртеп ҡороу кәрәклегенә,
төшөнөүҙән алыҫ тора. Социаль тигеҙһеҙлекте төрлө тәртипһеҙлектәрҙән,
административ власть кешеләренең, байҙарҙың яуыз эштәренән, хөкүмәт
тарафынан «көслө надзорҙың урынлаштырылмауынан» килә тип иҫәпләй,
нэғни батша Россияһындағы хоҡуҡһыҙлыҡты һәм тәртипһеҙлектәрҙе
ниндәйҙер саралар күреү, реформалар үткәреү юлы менән бөтөрөргә
мөмкин тип өмөтләнә. Публицист, меңәрләғән дисәтинә ерҙәр бер төркөм
кешеләр ҡулында булғанда, хужалыҡ итеүҙең бер ниндәй юғары куль¬
тураһы ла, бер ниндәй һәнәр ҙә халыҡты аяныс тормоштан ҡотҡармая-
сағын аңлап етмәй, бөтәһен дә аң-белем, ағартыу юлы менән хәл итергә
була, тип уйлай. Бына шуға ла уның хеҙмәттәрендә мәғариф, әҙәбиәт
һәм фән мәсьәләләренә ҙур иғтибар бүленә («Халыҡ мәғарифын юлға
һалырға», «Әҙәбиәт һәм мәғрифәт хаҡында», «Ғилме хикмәт хаҡында»
һ. б.). Уларҙың үҫеүен тотҡарлаған сәбәптәрҙе асыҡларға ынтылып,
М. Өмөтбаев «әҙэбиот һәм аң-белем биреү күберәген... үҙ хөкүмәте бул-
ган халыҡтарҙа күренә. Хәстәрлек күреү мәғрифәткә һәм әҙәбиәткә этәр¬
17

гес кес бнрэ» тигән фәһемле фекергә килә һәм үҙенең мәҡәләләрендә,
төплв дәлилдәр, мәргән сагыштырыуҙар ҡулланып, мөһим идеялар һәм
тэкднмдәр кутәреп сыга: «балаларҙы иң элек үҙ телендә уҡытыу... ха¬
лыҡты донъяуи фәндәр һәм заман менән таныштырыу», бының всей
«Еиропа фәндәрен... төрлө уҡыу китаптарын тәржемә итеп баҫтырыу...
татар телендә газеталар, география һәм тарих карталары сығарыу» һ. б.
Әлбиттә, «халыҡтар төрмәһе» булған батша Россияһы шарттарында
<>ындай тәҡдимдәр тормошҡа ашмаҫтай хыял гына булып ҡала. ШулаӘ
ҙа губернаның земство управаһы башҡорттар һәм татарҙар араһында тү¬
ләүһеҙ таратыу өсөн популяр брошюраларҙы татарсаға тәржемә итеү ко¬
миссияһы төҙөй. М. Өмөтбаев уның файҙаһына бик актив эш алып бара.
Шул уҡ ваҡытта ул биш йөҙ тираж менән, аҙнаһына бер тапҡыр гына
•булһа ла, башҡорттар һәм татарҙар өсөн газета сығарыу хыялын тор¬
мошҡа ашырырға тырыша. Ләкин уның был хыял-ынтылыштары батша
хөкүмәтенең «һуҡырҙы алдауы еңелерәк» тигән политикаһы тулҡынында
күмелеп ҡала.
Туган халҡының тормош һәм культура дәрәжәһен күтәреү өсөн
теоретик һәм практик тәҡдимдәр эшләп, М. Өмөтбаев был теләккә ире¬
шеүҙең бер юлы рус һәм башҡорт халыҡтарының дуҫлығын ныгытыуҙа,
башҡорттарҙы алдынғы Европа культураһына ылыҡтырыуҙа тигән нә¬
тижәгә килә. «Ватан вә дәүләт ҡарашынан рус һаналғанлыҡтан», беҙ эә
рус культураһына «яҡын мөнәсәбәтле булып торабыҙ» һәм уны «белмэк
-беҙгә лаэемдыр» 1 тигән ҡараштан сыгып, ул үҙенең «Бөйөк шагир Алек¬
сандр Пушкин» тигән мәҡәләһендә, «Мәскәү хаҡында күңел мөһөрө«,
«Петербург хаҡында күңел мөһөрө», «Петербургта гәжәйепхана нәүғе >
һәм «Баҡсаһарай ҡалаһында» исемле юлъяҙма очерктарында башҡорт¬
тарҙы рус халҡының культура һәм әҙәбиәт, фән һәм техника әлкәһендә
яһаган ҡаҙаныштары менән таныштыра.
М. Өмөтбаевтың был юлъяҙма очерктары халыҡҡа еңел аңлайыш¬
лы телдә яҙылған. Башҡорт уҡыусыһына аҙ таныш йәки бөтөнләй билдә¬
һеҙ нәмәләр тураһында һүҙ йөрөтөп тә, автор туған халҡының психоло¬
гияһына, көндәлек тормошона яҡын торган әйберҙәргә, фекерләү мане¬
раһына тап килгән һүҙҙәргә урынлы мөрәжәғәт итеүе арҡаһында, уларҙы
1 СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 12/87, 168-се ҡағыҙ.
18

vның күҙ алдына асы к баҫтырырлыҡ итеп тасуирлауға өлгәшә. Бында«ғ
реалистик тасуирлау алымм гөмүмән М. Өмөтбаев публицистикаһының,
стиль үҙенсәлеген билдәләй.
Башҡорт мәғрифәтсеһенең рус халҡына, уның культураһына мөнәсә¬
бәте хаҡында һүҙ йөрөткәндә, шуны ла иҫтән сыгарырға ярамай: рус
һәм башҡорт халыҡтары араһындағы дуҫлыҡ ебе тарих төпкөлөнә ни
тиклем генә алыҫ киткән булмаһын, уларҙың экономикаһы, тормош-көн¬
күреше, гөрөф-гәҙәттәре, теле, дини инаныуҙары араһындағы айырма¬
лыҡтар, быуаттар һуҙымында йәшәп килгән колониаль мөнәсәбәт үҙ-ара.
дуҫлыҡты нығытыу юлында шаҡтай бейек кәртә булып торган, башҡорг
йәмғиәтенең үҙендә лә иҫке ҡарашлы хаким синыф вәкилдәре, дин әһел¬
дәре Россиянан ситләшергә тырышып ятҡан бер мәлендэ, М. Өмөтбаевҡа,
икенсе Россияны — күркәм, культуралы Россияны күреү, уға ике ха¬
лыҡтың да мәнфәғәттәренән сығып ҡарау юғарылығына күтәрелергә кэ-
рәк ине һәм ул шулай булды ла. Рус-башҡорт дуҫлығын трактовка¬
лауға ул рус халҡы менән батша колонизаторҙарын айырып ҡарауҙан
сыгып, рус байҙарының фәҡәт халыҡты йәберләүсе малҡыуарҙарҙан тор-
мауын, улар араһында бөтә ғүмерен халыҡҡа хеҙмәт итеүгә арнаған:
Пушкин, Толстой кеүек кешеләрҙең булыуын яҡшы аңлап килә алды.
Шулай итеп, М. Өмөтбаевтың публицистик ижады төрлө темалы,,
күп яҡлы булыуы менән айырылып торҙо. Яҙыусы публицистиканың хә¬
бәр һәм сығыш, хат һәм мәҡәлә, фельетон һәм юлъяҙма очерк кеүек
жанрҙарына мөрәжәғәт итеп, уларҙа башҡорт ижтимағи тормошондағь»
феодализм-ырыусылыҡ ҡалдыҡтарын, ҡараңғылыҡты һәм томаналыҡты,
батша хөкүмәтенең колонизаторлыҡ политикаһын, йәмғиәттәге ғәфү ител¬
геһеҙ тәртиптәрҙе, хакимлыҡ итеүселәрҙең морален фашланы; туган хал¬
ҡын мәғрифәткә, төрлө һәнәрҙәргә әйә булырға, ватандаштарын хеҙмәт¬
сән халыҡтың хәлен еңеләйтергә саҡырҙы һәм шул юлда төрлө тәҡдим¬
дәр менән сығыш яһаны; кешелеклелекте, халыҡтар дуҫлығын һәм бер¬
ҙәмлекте данланы, ҡыҫҡаһы, башҡорт милли публицистикаһының халыҡ¬
сан-демократик йүнәлештә үҫеүенә лайыҡлы өлөш индерҙе.
Үҙенең «Бөйөк шағир Александр Пушкин» исемле мәҡәләһендә
М. Өмөтбаев тәржемә — ул халыҡтар культураһын үҫтереүҙаге төп сы-
* * *
19

пншктлрҙың береһе тигән фекер үткәрә. «Бөйөк шагирҙарҙың вә бөйөк
әҙиптәрҙең кешелек донъяһына хеҙмәт итеүҙәре уларҙың әҫәрҙәре һар
тнрлн телдәргә тәржемә ителгәнлектән килә»1, — тип, ул башҡорт әҙә-
Лнәте тарихында беренселәрҙән булып ватандаштарын Хафиз, Сәғди,
1 Inyaii, Шекспир, Гёте, Шиллер, Пушкин, Толстой кеүек генийҙар ижад
иткән телдәрҙе өйрәнергә саҡыра, классиктарҙың әҫәрҙәрен Россиялагы
бәләкәй халыҡтар теленә лә тәржемә итергә кәрәклеген күтәреп сыға
һәм үҙе үк ошо идеяларҙы практик рәүештә тормошҡа ашырыу юлында
ҙур хеҙмәт күрһәтә.
Тәржемә эшмәкәрлегенең башланғыс осоронда М. Өмөтбаев, башҡорт
һәм Көнсығыш әҙәбиәттәре бәйләнеше традицияларына тогро ҡалып,
уларҙы артабан да үҫтереүгә мәғлүм бер өлөш индерә:	1873 йылда
донъя һүҙ сәнгәтенең шедевры булған «Мең дә бер кисәнән» «Торба, ба¬
лаҫ һәм алма хикәйәтен» татар теленә тәржемә итә. Шул уҡ ваҡытта
ул рустарҙы, ә улар аша Рәсәйҙең башҡа халыҡтарын башҡорттарҙың
һәм Көнсыгыш халыҡтарының рухи байлығы менән таныштырыуҙы үҙе¬
нең изге бурысы һанай. Уның башҡорт, ғәрәп, төрөк фольклорының айы¬
рым өлгөләрен («Приметы, поверья, поговорки и изречения магометан
Уфимской губернии», «Башкирские улени и песни», «Арабские нравоучи¬
тельные изречения», «Увидел я твой розовый лик»), үҙенең «Шикайәт»
шигырын, фарсы телендәге «Әнуаре Сохайли» тигән дидактик поэманың
айырым өлөштәрен рус теленә ауҙарыуы шуның бер кәүҙәләнеше мне.
М. Өмөтбаевтың тәржемәләре менән танышыу барышында ошондай
мөһим бер күренеш күҙгә салына: шағирҙың тәржемә өлкәһендәге эшмә¬
кәрлеге уның туган халҡының ауыҙ-тел ижады, тарихы менән ҡыҙыҡ-
һыныуының көсәйгән бер осорона тура килә. Уның тәржемәләрендә беҙ
яҙма әҙәбиәт менән фольклорҙағы реалистик башланғыстарҙың органик
•ҡушылыуы фактына тап булабыҙ. Шағирҙың матур әҙәбиәттән яһаған
тәржемәләренең бөтәһе лә тип әйтерлек фольклор өлгөләренә йэ иһә
уларға нигеҙләнеп яҙылған әҫәрҙәргә ҡарай. Билдәле, фольклор әҫәрҙә¬
рен йәки уларға яҡын торған яҙма әҙәбиәт әҫәрҙәрен тәржемә итеү үҙе
үк М. Өмөтбаевтан тәржемәләрҙе халыҡҡа аңлайышлы телдә башҡары-
уын талап итә һәм ул шулай эшләй ҙә. Ә был инде яҙма әҙәбиәт телен
1 СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3, оп. 12/87, 168-се ҡағыҙ.
20

халыҡтың һөйләү теленә, матур әҙәбиәтте ауыҙ-тел әҙәбиәтенә яҡынай¬
тыу йүнәлешендә алға бер аҙым яһау тигән һү? ине.
Рус-башҡорт әҙәби бәйләнештәре тарихында тәрән эҙҙе М. Өмөт¬
баев айырыуса руссанан яһаған тәржемәләре менән ҡалдырҙы. М. Ива¬
нов, М. Биксурин, бигерәк тә Ҡ. Насыри тарафынан нигеҙләнгән тәр¬
жемә принциптары менән эш итеп, А. С. Пушкиндың «Романс», «На¬
слаждение», «Делибаш» һәм «Бахчисарайский фонтан» әҫәрҙәрен киң
халыҡ массаһына аңлайышлы татар теленә тәржемә итеүе уның тәржемә
елкәһендә яһаған иң ҡыйыу һәм, әйтергә кәрәк, иң уңышлы аҙымы бул¬
ды. Бит Пушкин шигырҙары — уларҙың һәр бер һүҙе өҫтөндә уйланыу¬
ҙы, үҙҙәренә ҡарата икеләтә игтибарлы булыуҙы талап нткән форма һәм
фекер гармонияһының югары өлгөһөн биргән әҫәрҙәр. Уларҙы тәржемә
итеү өсөн шагир булыу ғына аҙ. Бының өсөн талантҡа ҡыйыулыҡ һәм
тырышлыҡтың да өҫтәлеүе, тәржемәсенең бөйөк шағирҙың хис-тойғола¬
рын, уй-фекерҙәрен үҙ күңеле аша үткәрә, уның шиғырҙарының ягымлы
аһәңен тоя, нәфислеген күрә алыуы кәрәк ине. А. Пушкиндың поэтик
әҫәрҙәрен тәржемә итеүселәр алдында торган бына ошо талаптарҙы
М. Өмөтбаев ярайһы уҡ уңышлы тормошҡа ашырып сыга. Үҙенең тәр¬
жемәләрендә ул шул осорҙа тәржемә әлкәһендә киң таралған оригинал
менән ирекле эш итеү практикаһынан нигеҙҙә баш тарта, Пушкин шиғыр¬
ҙарының идея-художество үҙенсәлектәрен башҡорт, татар уҡыусыларына
мөмкин тиклем текстуаль дөрөҫлөк менән еткерергә ынтыла. Бына, мә¬
ҫәлән, бөйөк шағирҙың «Романс» исемле шиғырынан яһалған тәржемәнән
бер өҙөк:
Көҙҙөң томан кисендә,
Бер ҡыҙ барыр аулаҡтан,
Бәхетһеҙ ғишыҡ емешен
Ҡалтырар ҡулында тотҡан.
Урман-тауҙар, һәр йәндәр
Ҡараңгы төндә ял итә.
Меҫкен тилмереп ҡурҡыуҙан
Күҙен ян-ян йөрөтә... 1
'Александр Пушкин. Баҡсаһарай фонтаны. Мэтэржеме —
■башҡорт Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев. 'Казан, 1901, 14-се бит.
21

һүҙмә-һүҙ тәржемәһе:
В осенний ненастный вечер
Дева шла в глухих местах,
Плод несчастной любви
Леса и горы, все существа
В сумрачную ночь отдыхают.
Несчастная, томясь, с ужасом
Глаза кругом водила.
Держала в трепетных руках.
А. С. Пушкинда:
Под вечер, осенью ненастной,	Все	было тихо — лес и горы,
В далеких дева шла местах	Все	спало в сумраке ночном;
И тайный плод любви несчастной Она	внимательные взоры
Держала в трепетных руках.	Водила с ужасом кругом *.
М. Өмөтбаев Пушкин әҫәренең «пульсын» нескә тойоп эш итә. Тәр¬
жемәлә ул шиғыр тексының һүҙмә-һүҙ күсермәһен дә бирмәй, шул утс
ваҡытта уның йөкмәткеһенән дә ситкә китмәй.
Ғөмүмән М. Өмөтбаевтың А. Пушкиндан яһаған тәржемәләре XIX
быуат башҡорт тәржемәһе практикаһында күҙәтелгән рус поэзияһы өл¬
гөләренән яһалған тәржемәләрҙең теләһә ҡайһыһынаң юғары тора. Сөн¬
ки улар тәржемә ителгән әҫәрҙәрҙең эстәлеген еҫтән генә һөйләп сы¬
ғыуға йәки уны бөтөнләй үҙгәртеп трактовкалауға нигеҙләнгән тәрже¬
мәләр түгел. Шуға ла уларҙы шартлы рәүештә оригиналға яҡын ирекле
тәржемәләр тип атап булыр ине. Был яҡынлыҡ тәржемәсенең А. Пушкин
әҫәрҙәренең эстәлеген мөмкин ҡәҙәре тулыраҡ бирергә ынтылыуында;
башҡорт әҙәбиәтендә руссанан шигыр менән тәржемә итеү традицияһы
бөтөнләй булмаған бер ваҡытта, уның әҫәрҙәрен, уларҙың шиғри ҡа¬
лыптарына яҡынлаштырып, теҙмә юл менән тәржемә итеүендә; үҙ тәрже¬
мәләрендә оригинал текстарын ерле халыҡтың тормошона яҡынайтып
һәм яраҡлаштырып биреү кеүек шул осор башҡорт һәм татар тәржемә¬
ләре практикаһындағы сараны бөтөнләй ҡулланмауында күренә.
Әлбнттә, М. Өмөтбаевтың А. Пушкиндан яһаған тәржемәләрен
дөйөм алып ҡарағанда, авторҙың оригиналдарға хас идея-художество
үҙенсәлектәрҙе бөтә тулылығында биреүгә һәр сак өлгәшеп тә бөтмәүе
1 А. С. П у ш к и н. Соч., т. I. М., 1954, 76-сы бит.
22

күҙгә салына. Күп кенә осраҡтарҙа тәржемәләрҙә Пушкин шиғырҙарына
гына хас музыкаллек, нескәлектәр сағылыш тапмай ҡала әле. Быны
М. Өмөтбаев үҙе лә һиҙемләгән, күрәһең. «Бөйөк Пушкиндан уның әҫәр¬
ҙәре юғарылығында тәржемәләр яһау беҙҙең ҡулыбыҙҙан килмәй. Тәр¬
жемәбеҙ садә 1 булһа ла, уның шәрәфенә2 бер-ике сатыр яҙа алһаҡ, бик
шат буласаҡбыҙ»3, — тип яҙа ул, үҙенең тәржемәләренә ҡарата үтә бер
талапсанлыҡ күрһәтеп.
Ләкин М. Өмөтбаевтың Пушкиндан яһаған тәржемәләренә, ғөмү¬
мән, бөтә тәржемәләренә лә бары матурлыҡ төшөнсәһенән сыгып килергә
ярамай. Улар ниндәйҙер эстетик ләззәтләнеү сығанағы гына түгел, бәл¬
ки башҡорт-рус, башҡорт һәм Көнсығыш халыҡтары культура-әҙәби
бәйләнештәре тарихының яҡты битен хасил иткән, башҡорт әҙәбиәтен
идея-художество яғынан, тел йәһәтенән байытыуға, унда реалистик йү¬
нәлеште нығытыуға һәм үҫтереүгә булышҡан, ҡараңғылыҡ хөкөм һөр¬
гән Башҡортостан еренә донъяуи фекерҙәр, прогрессив идеялар алып
килгән мөһим әҙәби-тарихи ҡомартҡы ла.
* * *
Башҡорт милли культураһы тарихында М. Өмөтбаев мәғрифәтсе ша¬
ғир, публицист һәм тәржемәсе булараҡ ҡына түгел, мәғрифәтсе ғалим
булараҡ та тәрән эҙ ҡалдырҙы. Уның күп яҡлы ғилми мираҫының ҙур
елөшөн башҡорт халҡының тарихына һәм этнографияһына арналған хеҙ¬
мәттәр тәшкил итә. Был хеҙмәттәр асылда Россияла капиталистик мөнә¬
сәбәттәр ныҡлап тамыр йәйгән дәүерҙә башҡорт йәмғиәтендә барған со¬
циаль-экономик үҙгәрештәргә, милли консолидация процесына бәйле рә¬
үештә, ерле халыҡтың башҡа милләттәр тарихы фонында үҙенең үткәнен
тулыраҡ күҙ алдына баҫтырырға, ижтимағи үҫеш аренаһында үҙ урынын,
үҙ позицияһын асығыраҡ билдәләргә ынтылыуының культурабыҙ тари¬
хындағы объектив сағылышы булараҡ барлыҡҡа килделәр. Дини ле¬
гендаларға, халыҡ мифологияһына һуҡыр рәүештә эйәрмәйенсә, уларга
һәм башҡа боронғо сығанаҡтарға тәнҡит күҙлегенәнерәк ҡарарға, рус та
рих фәне ҡаҙаныштарына һәм реаль тормош факттарына таянып, тарихи
1 Садә — ябай.
г Ш ә р ә ф — хөрмәт, ҡәҙер.
3 СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 12/87, 168-се ҡагыҙ.
23

миглумлирҙең дөрөҫлөгөн тәьмин итергә, башҡорт халҡының үткәнен,
мятгрнллһ һәм рухи культураһын фәнни нигеҙҙә тулыраҡ яҡтыртыуға
ынтмлму был хеҙмәттәрҙең, төп һыҙаты. Ерле тарихи әҙәбиәттә-
(лшкорт халкмның үткәне хаҡында ниндәй ҙә булһа етди тикшеренеүҙең
Оулмауын, «беҙҙең йортобоҙҙо сит йорт халҡы яҙғанлыгын» күрһәтеп,
мигрнфәтсе галим, ҡайһы бер ҡәләмдәштәренән айырмалы рәүештә, был
күренештең сәбәбен күп һандагы янғындарға, һуғыштарға, восстаниелар-
га, миссионерҙарҙың эшмәкәрлектәренә һәм башҡа субъектив моменттар-
■ й гына ҡайтарып ҡалдырмай, бәлки культураның үҫеүенә стимул би¬
реүсе мөһим шарттарҙың береһе политик ойошманың — үҙ аллы дәүләг
ҡоролошоноң булмауы менән дә аңлата. Туған халҡының боронғо һәм
яңыраҡ тарихын дөрөҫ яҡтыртыу мөмкинлеген ул бары башҡорттарға
ҡагылышлы көнсыгыш, көнбайыш һәм рус яҙма сығанаҡтарын автохтон
характерҙағы материалдар—башҡорт һәм татар яҙыусыларының тарихи-
әҙәби яҙмалары, фольклор әҫәрҙәре, шәжәрәләр менән синтезлауҙа һәм
координациялауҙа күрә.
М. Өмөтбаевтың тарихи хеҙмәттәре шаҡтай киң проблемаларҙы үҙ
әсенә ала. Уларҙа галим башҡорт халҡының килеп сығыуы, уның этник
составы, теле, йәшәгән территорияһы, ислам динен ҡабул итеүе, соцналь-
экономик мөнәсәбәттәр кеүек ҡатмарлы мәсьәләләргә туҡтала, башҡорт¬
тарҙың быуаттар төпкөлөнән килгән ғөрөф-ғәҙәттәре, йола-традициялары,
аш-һыуы, кейем-һалымы, байрам-уйындары, халыҡ медицинаһы һәм пе¬
дагогикаһы хаҡында ярайһы уҡ төплө мәғлүмәттәр бирә («Башҡорттар»,
«Өфөнөң тарихына ҡағылышлы материалдар», «Башҡорт халҡының атс
һәм ҡара көндәре», «Кесе Табын халҡының нәсәбнамәһе», «Башҡорт ҡо¬
рото», «Тымау дауаһы», «Ағиҙел буйындагы ғөләмә вә мәшәйехтәр
һ. б.). Ул туган халҡының тормошондағы һанылышлы һәм ҙур әһәмиәт¬
кә эйә булған моменттарҙы яҡтыртыуға айырыуса иғтибар итә. Мәҫә¬
лән, башҡорт ғалимдары араһында беренселәрҙән булып Башҡортостан¬
дың Рус дәүләтенә ҡушылыуының характеры һәм шарттары хакындагы
проблема га асыҡлыҡ индерә. Башҡорт халҡының Рус дәүләте составына
инеүен ул ирекле һәм прогрессив акт, уның тарихындағы «аҡ көндәр»
тип баһалай, царизм, рус буржуаз культура эшмәкәрҙәре үткәргән шо¬
винистик политикага ҡапма-ҡаршы рәүештә, ике халыҡ тормошонан улар-
1 Ғөләиә вә мәшәйехтәр — ғалимдар һәм дин әһелдәре.
24

ҙың дуҫлыгын асыҡ күрһәткән һәм бер-береһенә артабан да яҡынайырға
булышлыҡ иткән хәл-ваҡигаларҙы объектив яҡтыртырға тырыша. Шул
уҡ ваҡытта тарихи дөрөҫлөккә тоғро галим башҡорттарҙың рустарға ҡу¬
шылыуы актының кире яҡтарын да ситләтеп үтмәй, крайҙы аяуһыҙ ко¬
лонизациялау күренештәрен ҡырҡа тәнҡитләп сыға.
М. Өмөтбаев башҡорттарҙы башҡа халыҡтарҙың тарихы, материаль
һәм рухи культураһы менән таныштырыуға ла ҙур иғтибар бүлә. Уның
яҙмалары араһында туғандаш рус, күп кенә төрки халыҡтарының, алыҫ
Египет һәм Рим ерҙәренең тарихына, культураһына бәйле ҡыҙыҡлы ма¬
териалдарҙы осратырга мөмкин («Башҡорттар һәм торғаут ҡалмыҡтары
хаҡында бер ннсә һүҙ», «Аҡташ хан», «Ром ҡалаһы хаҡында», «Фирғә¬
үендәр хаҡында хәбәр»).
Күренекле ҡазаҡ мәгрифәтсе-галимы Ч. Вәлихановҡа ебәргән бер
хатында Ф. М. Достоевский былай тип яҙа: «Үҙеңдекелэр араһынан бе-
ренселәрҙән тип әйтерлек Россияга ҡарата һеҙҙең халыҡтың, даланың
нәмәлеген һәм уның әһәмиәтен Россияға төшөндөрөп биреүсе булыу, шул
уҡ ваҡытта Ватанға хеҙмәт итеү бөйөк маҡсат, изге эш түгелме ни»
Башҡорт мәгрифэтсеһенең тарих һәм этнография өлкәһендәге эшмә¬
кәрлегенә ҡарата ла шуны уҡ әйтергә мөмкин. Сөнки ул да башҡорттар
араһынан тәүгеләрҙән булын Россияга ҡарата башҡорт халҡының, Баш¬
ҡортостандың ниндәй мөнэсәббәттә булыуын, уның әһәмиәтен күрһәтеү,
Ватанга хеҙмәт итеү кеүек бөйөк һәм изге маҡсаттан сыгып эш итте.
Яҙмаларында «башҡорт халҡының аҡ вә ҡара көндәрен» күрһәтеп, уның
«үҙен үҙенә танытырға» тырышты, Башҡортостанда гилми нигеҙле та¬
рихи фекерҙең, милли үҙандың үҫешенә ныҡ булышлыҡ итте.
Тағы ла шуныһы иғтибарга лайыҡ: ғалим үҙенең тарихи-этнографик
яҙмаларын ҡоро, эшлекле гилми стилгә генә ҡормай, һөйләнелгән тарихи
ваҡиғаларҙың, этнографик күренештәрҙең күбеһе уның күңеле аша үтеп,
халыҡ мәнфәғәте күҙлегенән баһалана. Шуға ла уның хеҙмәттәрендә до¬
кументаллек һәм художестволылыҡ элементтарының берлеге үҙен шаҡ¬
тай һиҙҙертә. Ғалим тарихи-этнографик факт-күренештәрзе ныш ҡын.1
художестволы фекерләүҙең бәян итеү, тасуирлау кеүек формаларында
бирә. Уның хеҙмәттәрендә әҙәби әҫәрҙәр өсөн хас диалогик элементтарҙы
1 Ф. М. Достоевский. Письма. М., 1928, т. I, 200—201-се бит¬
тәр.
25

л л, фольклорҙың риүәйәт һәм легенда, мәҡәл һ ом әйтем кеүек жанрҙа
р ы н да осра т ы р га була. Олбнттә, бындай яҙмалар башҡорт әҙәби стиле,
художестволы аң, үлешендә ниндәйҙер кимәлдә үҙ ролен уйнамай ҡал¬
маны.
М. Өмөтбаевтың гилми маһирлыгы педагогикаға һәм башҡа төр фән-
дзргә ҡағылышлы хеҙмәттәрендә лә асык күренә. Иҙенен, уҡыу-уҡытыу,
тәрбиә һәм әхлак мәсьәләләренә арналған яҙмаларында ул йыш ҡына
К. Ушннскнй, Л. I олстон, Я. А. Коменскпп кеүек күренекле педагог¬
тарҙың, фекерҙәренә таяна. лар кеүек үк, балаларға белем һәм тәрбиә
биреүҙең төп максатын тыугаи илен, халҡын ҡайнар һөйгән, юғары әх¬
лаҡ сифаттарына энә булган кешеләр әҙерләүҙә күрә. Ағас йәшлектә
бөгөл м пһ ә, ҡартайғас бөғиүе мөшкөл дөр Н,— тип ул, баш корт гилми
педагогикаһы тарихында бере иҫеләрҙән булараҡ, балаларға кесе ii әш¬
тән үк тәрбиә һәм белем биреү кәрәклсчен күтәреп сыға. Уның «Йәдкәр»
китабында һәм ҡулъяҙмаларында математика, астрономия, география,
зоология кеүек фән д әрҙең асылы хаҡында айырым фекерҙәрҙе, күҙәтеү¬
ҙәрҙе һәм мәғлүмәт ғәрҙе, был фән д әрҙең ҡайһы берҙәрен уҡытыу бу¬
йынса методик тәкднмдәрҙе осратырга мөмкин. Мәҫәлән, «Башкорт лө-
гәтенсә ' балаларға һан күрһәтеү* тигән хеҙмәтендә галнм-педагог
башҡорт мәғариф ы тарихында тәү тапкыр математика н ы әс;> телендә
уҡытыу мәсьәләһен ҡуя. Ул математика i ерминдарының әсә телендәғ?
эквиваленттарын (булдырыл га һәм - балаларға һан күрһәтеүҙең» еңел
алымдарын әҙләүгә лә күп кос һала. Бында ул еңелдән ауырга, эҙмә-эҙ¬
леклелек, аңлайышлылы к ише дндак гнк принциптарҙан сығып эш итә.
Ғөмүмән, М. 6) м ө I баевҡа Ер шары н да ғы, ул үҙе әйткәнсә, «эҙәм-
дәрҙең дәүләтенә үҫеш биреүсе > төрло хәл-күреиештәр, фәнни-техник
яңылык ыр менән кыҙыҡһыныу хас. 1‘алим үҙ халҡын ғәжәйеп хайуан¬
дар һәм ҡоштар, гигант үҫемлектәр һәм атмосферала һирәк күҙәтелгән
төрлө ф и эн к күренештәр, а стропом Коперник һәм с oil әхәтсе Колумб,
китап бас, ыу әшеиә пнге;< һалган Ivienoepr һәм башлап спирт яһағач
Арно, электр һәм KoMii.it мен-ж ыныштыра. тарих һәм география карта¬
лары төҙөн. Уның ҡ\м.и *мә \.i phi араһында нотаға һалынған йырҙы ла
осратырға була.
1 М. Өмөт 6 а е I). I Iәдк.ц), Ka t.ni, М';/ 2-се биг.
3 Л о г ә т — тел.
26

* * *
М. Өмөтбаев бигерәк тә филология әлкәһендә ҙур әш башҡара. Бе¬
ренсе сиратта ул үҙен фольклорсы итеп таныта. Ауыҙ-тел әҙәбиәтендә
ғалим ижтимағи тормошто алга әйҙәүсе көстәрҙең береһен күрә. Ул
-фольклор әҫәрҙәрен баҫма рәүештә халыҡтың үҙенә ҡайтарып биреү юлы
менән уның рухи донъяһына йогонто яһарға мөмкин тип иҫәпләй, уларҙа
халыҡты ағартыу сығанағын, ташҡа баҫылмаған әхлаҡ нормаларын күрә.
Ул йыйган мәҡәл-әйтемдәрҙең, ҡобайырҙарҙың, легенда һәм риүәйәттәр¬
ҙең, халыҡтың гөрөф-гәҙәттәрен, төрлө йола традицияларын сағылдыр¬
ған әҫәрҙәрҙең («Боронғо башҡорттарҙың өләңдәре», «Өфө губернаһы
мосолмандарының ырымдары, хөрәфәттәре, мәҡәл-әйтемдәре һәм хик¬
мәтле һүҙҙәре») идея-эстетик йөкмәткеһе менән башлыса һәнәргә һәм
ғилемгә эйә булыу, тәүфиҡлылыҡ һәм итәғәтлелек, кешелеклелек һәм ке-
селеклелек, берҙәмлек һәм үҙ-ара ярҙамлашыу кеүек әхлаҡи камиллыҡҡа
күтәреүсе сифаттарҙы данлауы — быға асыҡ миҫал.
Шуныһы фәһемле: фольклорсы башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижадының
иң яҡшы өлгөләрен һайлап, теүәл яҙып алырға һәм шул осорҙа башҡорт¬
тар өсөн дә яҙма-әҙәби тел функцияһын үтәгән төрки телендә генә түгел,
рус телендә лә баҫтырыу юлы менән уларға киң йәмәғәтселектең иғти¬
барын йүнәлдерергә тырыша. Шул уҡ ваҡытта ул башҡорттарҙы башҡа
халыҡтарҙың һүҙ сәнғәте менән таныштырыуга ла ҙур әһәмиәт бирә
(«Татар хакимдарының һүҙҙәре», «Ғәрәп халҡының аҡыллы һүҙҙәре»).
М. Өмөтбаевтың быгаса художестволы ижадтан айырымланмайынса,
синкретик формала йәшәп килгән башҡорт әҙәби тәнҡит фекеренең әҙә¬
биәт тураһындағы фәндең үҙ аллы тармағы булып формалашып китеүе
есөн ерлек әҙерләүҙә лә хеҙмәте шаҡтай ҙур. Был йәһәттән уның
«Башҡорттар» (1876) тигән һәм Өфө ҡалаһы башлыгы С. Волковҡа тап¬
шырған яҙмалары (1886) иғтибарға лайыҡ. Уларҙа автор туған халҡының
ауыҙ-тел әҙәбиәтенә дөйөм күҙәтеүҙәр яһай, уның айырым төрҙәренә ха¬
рактеристика бирә. Борондан килгән йола буйынса, «аҫаба башҡортҡа өс
нәмәне белеү мотлаҡ», тип раҫлай ул. Шуларҙың тәүгеһе — үҙ ыры¬
уыңдың тарихы, шәжәрәһе, икенсеһе — йондоҙҙарҙың серенә төшөнөп,
шуның буйынса эш итеү, өсөнсөһө — халыҡ риүәйәттәре, йырҙары һәм
еләң-ҡобайырҙары.
Башҡорт әҙәбиәте тарихында беренсе булараҡ М. Өмөтбаев ҡоба¬
йырҙарҙың һәм, ул үҙе әйткәнсә, халҡыбыҙҙың «Бөйөк Петр эаманы»иан
27

бирле килгән «тормош юлдашы» тарихи йырҙарҙың формалашыу һәм
үҫеү тарихын, йәшәү формаһын өйрәнә. Галим был жанрҙарға ҡарар
әҫәрҙәрҙең ижад ителеүҙән туҡталыуын һәм әкренләп халыҡтың ауыҙ-
тел репертуарынан төшөп ҡала башлауын уларҙың нигеҙен тәшкил иткән
конкрет тарихи ерлектең юҡҡа сыгыуы менән аңлата.
Башҡорт әҙәбиәтенең үткәненә экскурс яһап, М. Өмөтбаев крайҙа
нык үҫешкән фольклор менән бер ҡатарҙан яҙма әҙәби әҫәрҙәрҙең дэ
ярайһы уҡ таралған булыуын билдәләй. Уның раҫлауынса, улар ара¬
һында Болғар дәүләте осоронда «талантлы шағир тарафынан төрки те¬
лендә шиғыр менән яҙылған» һәм «башҡорттар... ҡәнәғәтләнеп уҡыған»
«йософ вә Зөләйха», «Ҡиссаи Сәйфелмөлөк», «Таһир-Зөһрә» кеүек
донъяуи йәки ярым дини характерлы әҫәрҙәр айырылып тора. Ғалим
урта быуаттарҙа бындай әҫәрҙәрҙәге «нурҙар»ҙың халыҡ күңеленә үтеп
кереүен изге кешеләр, батшалар һәм хәлифәләр тураһындағы китаптар,
«фарсы һәм ғәрәп тәржемәләре... Мәккәгә йөрөй башлаган муллаларҙың»,
суфый шағирҙарҙың әҫәрҙәре сикләй башлауын да күрмәй ҡалмай. Уның
хеҙмәттәрендә Т. Ялсығолов, Ә. Ҡарғалы, һ. Сәлихов кеүек суфый ша¬
ғирҙарҙың тормошо һәм ижады хаҡында ҡиммәтле мәғлүмәттәр осрай.
М. Өмөтбаев башҡорт әҙәбиәте тарихында фольклор менән әҙәбиәт
традицияларын үҙенсәлекле берләштереүсе сәсәндәр ижадының ҙур урын
тотоуын яҡшы аңлай. Әйтәйек, ул X. Ждановты (1767—1869) сәсән,
галим һәм тәрбиәсе-педагог булараҡ хөрмәт менән телгә ала, ә инде ту¬
ган халҡының рухи ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерерлек «күп ғибрәтле һүҙ¬
ҙәр әйткән» һәм яҙган сәсән-шағир М. Аҡмулла һәм уның мәгрифәтсел
поэзияһы йөҙөндә үҙенең фекерҙәшен күрә. Аҡмулланы ул «мәшһүр ша¬
ғир» тип атай, уның төрмәлә яҙған шиғырҙарын XIX быуат башҡорт
поэзияһының иң яҡшы өлгөләре тип иҫәпләй.
Донъя әҙәбиәте менән шаҡтай таныш М. Өмөтбаев үҙ халҡын бөйөк
яҙыусылар менән таныштырыуҙы ла үҙенә маҡсат итеп ҡуя. Был йәһәт¬
тән уның «Бөйөк шағир Александр Пушкин» тигән мәҡәләһе фәһемле.
М. Өмөтбаев «беҙҙең телдарҙе лә матурларлыҡ» әҫәрҙәрҙең авторына
милли сикләнгәнлектең бөтөнләй ят булыуын, уның ижадының Россия-
лағы бөтә халыҡтарға ҡарата тәрән һөйөү, ялҡынлы теләктәшлек менән
һугарылганлығын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Уның өсөн А. Пушкин «иҫкенән
28

үк зәнгин» 1 рус телен тағы ла «гүзәл иткән, был телгә ҡеүәт вә ләта-
фәт2 биргән ... рус еренең иң камаләтле3 бер кешеһелер».
* * *
Ысын мәғәнәһендә демократ мәғрифәтсе булған М. Өмөтбаев халыҡ¬
тың ауыҙ-тел әҙәбиәте теленән айырмалы рәүештә йәшәп килгән төрки
нигеҙле яҙма-әҙәби телде демократлаштырмай, һәр кемгә аңлайышлы
дөйөм ҡулланырлыҡ телгә әүерелдермәй тороп, халыҡты төрлө фәк
нигеҙҙәре менән таныштырыу, аң-белемле итеү, уның культураһын һәм
әҙәбиәтен йылдамыраҡ үҫтереү мөмкин булмауын яҡшы аңлаған. Шуға
ла ул, М. Иванов, С. Күкләшев, М. Биксурин, X. Фәйеэханов, Ҡ. На-
сыри кеүек башҡорт һәм татар галим-яҙыусыларының ижади эшмәкәр¬
лектәренән юлланған прогрессив традицияларҙы дауам иттереп, тел ғи¬
леме әлкәһендә ҙур эшмәкәрлек күрһәтә. Уның был әлкәләге иң ҙур хеҙ¬
мәте булып 1901 йылда Ҡазанда донъя күргән «Татар нәхүһенең мох-
тасары» («Ҡыҫҡаса татар грамматикаһы») тора. Уны яҙыуға галим лек¬
сикограф («Фарсыса-русса һүҙлек», 1882; «Фарсыса- татарса-русса һүҙ¬
лек», 1887), лексиколог («Диларасбикә исеменең килеп сығыу тарихы
хаҡында», 1899), фонетист («Иман шарттары. Башында уҡыуҙы тиҙерәк
белмэктең ҡағиҙәләре менән», 1897) һәм грамматист («Фарсы нәхүһе»,.
1858) булараҡ шаҡтай тәжрибә туплап килә.
М. Өмөтбаевтың грамматикаһы башҡорт тел гилеме тарихында’
конкрет бер телдең факттарын системаға һалып биреүҙең тәүге үрнәге
булды. Ҡ. Насыри, X. Фәйезханов кеүек татар телселәренең хеҙмәттәре»
иҫәпкә алмағанда, үҙенең төҙөлөшө һәм концепцияһы буйынса ул беҙҙең,
быуат баштарынаса донъя күргән татар грамматикаларынан ныҡ айы¬
рыла. Унда ориентация Бохара өлгөһө, ғәрәп, фарсы нәхүҙәре тради¬
цияһы файҙаһына түгел, ә рус грамматикаһы традицияһы файҙаһына
ҡырҡа үҙгәрә. Туған теленә генә хас булған һыҙат-үҙенсәлектәрҙе асьнт
бирергә ынтылып, автор йыш ҡына уның факттарын рус теле менәл
сағыштырып өйрәнә. Был яҡлап хеҙмәтте, бигерәк тә уның рус телендәге
вариантын4, грамматик төҙөлөштәре менән бер-береһенән алыҫ торган
1 Зәнгин — бай.
2 Л эта ф эт — нәфислек, матурлыҡ.
3 Камаләтле — өлгөргән, кәмселекһеҙ. Бында бөйөк, даһи
мәғәнәһендә килә.
4 СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3, оп. 12/86, 49—67-се биттәр.
29

телдәрҙе сагыштырма планда өйрәнеүҙең шул осор башҡорт лингвистика-
һындағы иң уңышлы тәүге үрнәге тип иҫәпләргә була.
* * *
М. Өмөтбаевтың күп яҡлы ижади эшмәкәрлегенең асылы һәм тарихи
•әһәмиәте тураһында уйланғанда, хәтергә атаҡлы тюрколог Н. К. Дми-
триевтың күренекле татар мәғрифәтсеһе Ҡ. Насыри ижадына ҡарата
әйткән һүҙҙәре төшә. «Хеҙмәттәренең һөҙөмтәләре төрлө булыуға, ҡуй¬
ған хеҙмәттәренең күләме төрлө булыуға, ижад көстәренең дәрәжәләре
төрлө булыуға ҡарамаҫтан, — тигән ул, — фән юлында көрәш башлап
ебәреүселәрҙең барыһының да уртак яҡтары бар: ...улар барыһы ла
энциклопедистар булгандар, улар барыһы ла ниндәй ҙә булһа бер генә
•фәндең йәки сәнғәттең рамкаһы әсенә һыйып ҡалмағандар. Улар үҙҙә¬
ренең ҡыҫҡа ғүмерҙәре дауамында тормош тарафынан ныҡ талап ител¬
гән барлыҡ фәндәргә һәм сәнғәттәргә лә нигеҙ һалып ҡалдырырға ашыҡ¬
ҡандар... Кем булған Ломоносов: физикмы, механикмы, тел белгесеме,
әҙипме? Леонардо да Винчи кем булған тигән һорауга яуап биреүе тағы
ла ҡыйыныраҡ. Донъя күләмендә билдәле булған был ике даһиҙан ижад
көсө яғынан да, фекер киңлеге яғынан да, донъя күләмендәге әһәмиәте
нөктәһенән эшенең дөйөм ҡиммәте яғынан да түбәнерәк торған Ҡәюм
Насыри кем булган тигән һорауга яуап биреү ҙә шаҡтай ҡыйын. Лә-
*ин ул үҙ халҡының һәм үҙ осороноң улы булды» '.
Кем һуң ул Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев? Был һорауға бер һүҙ менәч
яуап биреү ҙә шаҡтай ауыр. Ләкин шуныһы асыҡ: Ломоносовтар, Леонар¬
до да Винчиҙар, Насырнҙар кеүек үк, ул да үҙ осороноң һәм үҙ халҡы¬
ның тоғро улы, ысын мәғәнәһендәге новатор әҙибе һәм ғалимы булды.
Әҙәби һәм йәмәғәт эшмәкәрлегенең ҡоласы, ғилми ҡыҙыҡһыныуҙарының
жиңлеге, зиһененең үткерлеге һәм һиҙгерлеге, егәрлелеге һәм туған хал¬
ҡына бар булмышын биреп хеҙмәт иткән ысын патриот булыуы менән
ул Октябрь революцияһына тиклемге башҡорт мәҙәниәте майҙанында
үҙенсәлекле, ҡабатланмаҫ бер фигура булып ҡалҡып тора. Уның ижа¬
дына ҡарата беренсе, тәүге, башлап һүҙҙәре юҡҡа ғына йыш әйтелмәй.
Батша хөкүмәте, реакцион ҡарашлы культура эшмәкәрҙәре һәм «мосол¬
1 Н. К. Дмитриев. К. Насыри как филолог. — В кн.: Каюм На¬
сыри. 1825—1945. Казань, 1948, 42—43-сө биттәр.
30

ман интеллигенцияһы» вәкилдәре башҡорт халҡының физик һәм рухи
мөмкинлектәрен шик аҫтына алган, баһалап еткермәгән бер мәлдә, ул, ту¬
ған халҡы хаҡында объектив ҡараш булдырырга ынтылып, беренселәр-
ҙән булып гилми нигеҙҙә уның тарихын, телен, материаль һәм рухи куль¬
тураһын өйрәнде; ҡараңғылыҡ, төрлө фекер-ҡараштар бәрелеше, ислам
диненең деспотизмы шарттарында башҡорт мәҙәниәте яҙының хәбәрсеһе-
булып сыгыш яһаны, мәгрнфәт нурҙары эҙләп, йөҙ менән прогрессив рус
һәм Көнбайыш Европа культураһына боролдо, төрлө донъяуи фәндәргә,
мөрәжәғәт итте һәм үҙ халҡын тормош, йәшәү өсөн һауа шикелле кәрәк.
булған ошо фәндәрҙең нигеҙҙәре менән таныштыра башланы, үҙенең ши¬
ғырҙарында һәм публицистик мәҡәләләрендә шул осор башҡорт ысын¬
барлығының көнүҙәк, иң мөһим яҡтарына мөрәжәғәт итте. Шуга ла:
уларҙа реалистик тенденциялар, милли колорит башҡорт яҙма әҙәбиә¬
тендә бығаса күрелмәгән дәрәжәлә тәрән һәм асыҡ сағылыш тапты.
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев үҙ заманында уҡ «көнсығыш телдәре...
башҡорт халҡының тарихы буйынса киң белемгә эйә» булған оло ғалим¬
да. «үҙ тиңдәштәрен мәғрифәткә ылыҡтырыуға күп көс һалған» 1 әҙип.
тә, «тулҡынландырғыс һәм көслө стилле» 2 шагир һәм тәржемәсе лә бу¬
лараҡ киң билдәлелек алды. Ул поэтик әҫәрҙәрҙән, тәржемәләрҙән, пуб¬
лицистик мәҡәләләрҙән, фәндең төрлө әлкәләренә ҡағылышлы хеҙмәттәр¬
ҙән, фольклор яҙмаларынан торған бай ғилми һәм әҙәби-художество ми¬
раҫы ҡалдырҙы. Был күп яҡлы мираҫҡа башҡорт әҙәбиәт ғилеме 50-се
йылдарҙан башлап игтибар итә башланы. Мәғрифәтсе әҙиптең ижады
хаҡында ваҡытлы матбуғат биттәрендә, төрлө гилми йыйынтыҡтарҙа һәм
хеҙмәттәрҙә байтаҡ мәҡәләләр баҫылды, айырым фекерҙәр әйтелде, бер-
нисә яңы әҫәрҙәре табылып, ғилми әйләнешкә индерелде. 1951 йылдан-
М. Өмөтбаев ижады башҡорт мәктәптәренең уҡыу программаһында урын.
алды. Бөгөн ул республикабыҙҙың юғары уҡыу йорттарында ла өйрәнелә.
Шуға ҡарамаҫтан, М. Өмөтбаевтың әҫәрҙәре һәм хеҙмәттәре ошо
көнгә тиклем башҡорт телендә айырым йыйынтыҡ итеп сығарылмағайны.
Бөгөнғө уҡыусыға улар бары ваҡытлы матбуғат биттәрендә ара-тирә кү¬
ренгеләп ҡалған әҫәрҙәр йәки уларҙың өҙөктәре, ҡайһы бер гилми хеҙ¬
мәттәрҙә һәм дәреслек-хрестоматияларҙа урын алган айырым өлғөлә(>
күләмендә генә билдәле.
1 «Волжский вестник», 1898, 29 ноябрь.
2 «Уфимские губернские ведомости», 1903, 11 июнь.
31

Уҡыусылар ҡарамағына тәҡдим ителгән был йыйынтыҡ — ана шул
кәмселекте бөтөрөү юлындағы тәүге ынтылыш, тәүге тәжрибә. Ул
М. Өмөтбаевтың үҙе иҫән сагында донъя күргән китаптарына инде¬
релгән һәм ҡулъяҙма хәлендә ятып ҡалган шиғырҙары, публицистик һәм
гилми-популяр мәҡәләләре, тәржемәләре, тарихи-этнографик һәм фоль¬
клор яҙмалары нигеҙендә төҙөлдө. Ғәрәп графикаһындағы текстар, ав¬
торҙың стилен мөмкин тиклем һаҡлаған хәлдә, хәҙерге башҡорт әзәби
теленең орфографияһы һәм пунктуацияһына яраҡлаштырылып, ә русса
яҙылган әҫәрҙәр башҡортсага ҡайтарылып бирелде. Киң ҡатлам уҡыу
сыларға аңлашылмаҫтай күренгән гәрәп, фарсы, иҫке төрки һәм башҡа
сит тел һүҙҙәренә һәр биттә тәржемәләр яһала барылды. Бер үк ят һүҙ
текст эсендә бер нисә тапҡыр ҡабатланган хәлдә, артыҡлыҡтарға юл
ҡуймау маҡсатынан сыгып, уның тәү башлап осраганына ғына аңлатма
бирелде. Ләкин ошо уҡ һүҙ икенсе бер әҫәрҙә тағы ла ҡабатланган
осраҡта, уга, үрҙә әйтелгән принципҡа ярашлы рәүештә, йәнә тәржемә
яһалды. Ғәрәп, фарсы һүҙҙәре менән үтә сыбарланған текстар йыш ҡына
өлөшләтә йәки тулыһынса бөгөнгө әҙәби телгә ауҙарылды. Был йыйын¬
тыҡты мөмкин тиклем билдәле бер снстемага килтереү һәм уҡыусылар¬
ҙың әҫәрҙәр менән танышыуын еңелләштереү ниәтенән сығып эшләнде.
Текстарҙы әҙерләү барышында, һөйләмдәрҙең мәғәнәләренән сығып өҫ¬
тәлгән һүҙҙәр квадрат, ә аңлатмалар һәм иҫкәрмәләр ябай йәйәләр эсе¬
нә алынды, ҡыҫҡартылған урындар күп нөктәләр менән билдәләнде.
Әҫәрҙәрҙең яҙылыу, баҫылып сығыу тарихына, эстәлегенә, исеменә йәки
айырым деталдәргә һәм факттарга ҡагылышлы тулыраҡ иҫкәрмәләр,
аныҡлауҙар һәм һәр төрлө төҙәтмәләр «Аңлатмалар һәм иҫкәрмәләр»
бүлегендә бирелде, йыйынтыҡҡа әҫәрҙәр һәм хеҙмәттәр, нигеҙҙә, тема¬
тик принцип буйынса төркөмләп урынлаштырылды.
Китап киң масса китап уҡыусыларға иҫәпләнгән. Ул шулай уҡ әҙә¬
биәт белгестәре, уҡытыусылар һәм студенттар өсөн дә файҙалы ҡул¬
ланма булыр тип ышанабыҙ.
ҒИНИӘТ ҠУНАФИН.

ШИҒЫРҘАР
«Һәр ксмдсн, калалыр бер йәдкәре .»
(М. И. Өмөтбаси)

J -
f'vL »^ ObpJfb?
4.	‘
« >J ';)?Jl* j*jJj> ^ I tt bjj1
4 —— rfL** CSjHyts*-'—_
a>j—^1 >ы ■—*>/U» /у-*
^->У b U.-S* u* JU_/Л»
-*-Уи^'	^	/~
■’, <-Ыivy —U ^I
 Jy'ilt'^Ul^^
О r* -^г-Ц*
&*b!jlL-
J-Z* L j if. v il,
<->.#> cA* r~s bjj, W

ЙОМРАН ИЛЕ *
Беҙҙе Йомран иле, тирҙәр,
Ағиҙелдең буйы, тирҙәр.
Беҙҙең дә бар гүзәл ерҙәр,
Ҡолаҡ тот, тыңла беҙҙәрҙән.
Ғәжәп хозурлы ерҙәрҙән
Ҡыҙылғыны ишет, берҙән.
Күренер ине күп ерҙән,
Юҡ ине шул тирәктәрҙән.
Ишет һин шул һымай күлен,
Тотар яҙ, бикләмеш юлын.
Ыласын уйнар яҫы болон,
Урай-урай тирәктәрҙән.
Балапан һәм кесе Талпаҡ
Яталар миҫле 1 аҡ ҡалпаҡ.
Ағастары бөгөн ваҡ-ваҡ,
Улар ҙа һәм һирәкләнгән.
Әгәр күл булһа ағасһыҙ,
Шулай ил ҡала башһыҙ,
йә булһа ауыҙың тешһеҙ,
Ни файҙа шул ирендәрҙән!
1 М и ҫ а е — төҫлө, кеүек.
35

Көйөрһөң һәм тирәк өсөн,
Табалмаһаң кәрәк өсөн.
Бөғөн, ахыр ярағы өсөн,
Көйөрһөң,, булһаң ирҙәрҙән.
Камаләтле бер ир ҡана
Сығар сараһы мәйданә 2.
Илеңдә булһа мәрданә 3,
Нәсихәт ал, ул рәһбәрдән А.
Ҡыуаҡты тәрбиә ҡылһаң,
Күрерһең һәм тирәктәрҙән.
Табырһығыҙ һәм ирҙәрҙән,
Уҡытһаң йәшерәктәрҙән.
Ҡыҙылғыны сығып буйлап,
Ыласын, үрҙәк көйөн көйләп,
Уҫаҡлы уя менән һыулап,
Тәрәүеш, Ҡара күлдәрҙән.
Ыласын, мылтыҡ менән ирҙәр
Белер, ҡайҙа кәрәк күлдәр,
һаҙанлы, Ҡаталы буйҙар —
Күрәнле уя тигәндәрҙән.
Китерһең Кесрән буйлап,
Хисап ит, ғүмереңде уйлап:
һинең кеүек тағы көйләп,
Үтеп барған ирәндәрҙән 5.
1 Камаләтле бер ир кана — гнлем-һөнэре камил бер ир
Зҙа.
2 Мәйданә — майҙанга.
3 Мәрданә — гайратле (ҡыйыу) ирҙәр.
4 Рәһбәр — юл күрһәтеүсе, етәксе.
5 Ирзндэр — ирҙәр.
36

һаман үтһәң Ағиҙелгә,
Етешһәң Табыҙай күлгә,
Ҡара ғибрәтле күҙ берлә:
Был йәннәт мәрғзарҙарҙан... 1
Был ерҙә тапмаһаң, ҡарар,
Бишул, Талпағыйҙан арар 2.
Атың арымаһа, юҡ зарар,
Табырһың төрлө наҙҙарҙан.
Әгәр һыуҙың ағышына,
Китерһең көнбайышына.
Күңелдәрең булыр шадкам 3,
Кисерһең яр ғазиҙарҙан 4.
һандуғастар һайрар әйям 5,
Белерһегеҙ ҡәҙерен, эй, йән.
Мәгәр кем үҙенә хайран,
Ҡалыр ул белмәйсә һәнкам 6.
1 Мәрғзарҙар — ҡоштары күп урындар.
2 Арар — эҙләр.
3 Шадкам — шат, кәйефле.
4 Кисерһең яр ғазиҙарҙан — үтерһең яр (ҡаршылык) һу-
гышсыларҙай.
5 Әйям — көндәр.
6 Ьәнкам — йәмле, хозур, матур.

БЫНДА ЕРҘЕҢ НИҒМӘТТӘРЕ...
Бында ерҙең ниғмәттәре,
Хуш еҫле шиңмәҫ гөлдәре,
Тынғы белмәҫ урман шауы,
Алтындай көн һәм төндәре.
Йөрәк — гүйә, ҡайнар тормош,
Тойғолар ҙа изге нурҙай,
Аулай күңелде алйытып,
йәп-йәш кенә ҡыҙы хурҙай...
38

УРМАНСЫ
Бейек тирәк башында юнар ағас,
Йә имән, ҡарама, уҫаҡ, йүкағас.
Тейендәр шөбһәһеҙ миҫле 1 йөрөштә,
Тейер маҡсатҡа ихласлы һәр эштә.
Билеңә кирәм 2 ихласын ал әле,
Иҫән булһа, балаларың бар әле.
Бейек рөтбә 3 — бейек тирәк башылыр,
Балын тапһа — баланың күҙ йәшелер.
Насип булһа, улар үҫеп етерҙәр,
Атаһының ерен биләп көтөрҙәр.
Ҡ.ара урман эсе тулы ҡарағас,
Шөкөр итер, күренһә ҡорт, балағас.
Миҫле — төҫлө, кеүек.
Кирәм — солоҡ агасыпа менеү өсөн әҙерләнгән махсус
Рөтбә — баһа, даражә.

ШИКАЙӘТ
(Ҡыҫҡартып алынды)
Заманында бай булған был ерҙәрҙә
Тулы урман менән ҡорт, мал-тыуарҙа,
Күмәк ғәскәр һәм закон ярҙамында
Ҡарар тапты сауҙагәрҙәр сауҙаһында.
Аяҡлы мал тамам бөтә яҙҙы,
Ағастар аҡты, Әстрханға уҙҙы.
Унын, артынса осто ҡорт һәм әре,
Юҡ инде тау кеүек ағас тауары.
Был башҡорт урманы тамам киҫелғәс,
Баржалары тауарҙан һәм өҙөлгәс,
Фекерләп таптылар һәм башҡа шәйҙе:
Ҡара тал ҡайырын, ҡош һәм күкәйҙе..

ҮТКӘН ҒҮМЕР, ҠАЛҒАН ХӘТЕР
(Ҡыҫҡартып алынды)
Был Мәскәү дәүләте алған көнөнән,
Булып ҙур түрәләр башҡорт иленән.
Улар старшина тип аталмыш,
Еренә һәм ғрамота-хат алмыш.
Биреп атлы казактан бары биш йөҙ,
Китеп яҙ, йәй, йөрөп ҡайта икән көҙ.
Бүленмеш ул заман әлкә иленә,
Ҡазан, Оса, Нуғай, Себер юлына.
Бүленмеш аҙаҡ был әлкәһе йортҡа,
Олуғтар һәм ахундар тағы дүрткә.
Булып унда олуғ старшиналар,
Кеселәре шул ук старшиналар.
Был йорттар булдылар һуңынан кантон,
Ағаларҙан түрәләр булды ул көн.
Булып ғәскәр был башҡорт һәм мишәрҙәр
Ҡушылған аҙаҡ типтәр, сирмеш, арҙар.
Былай алтмыш, йәнә биш йыл ғүмерҙән,
Ниндәй кантон, ғәскәр ҡалды был ерҙән.
Беҙҙең заманда үтте китте кантон,
Фасонға алданып, «Я сам...» тигән көн.
41

Беҙҙең, заманда килде күп ғалимдар,
Ғилемдә һәм һәнәрҙә күп дәлилдәр.
Мәгәр рөхсәт бирелеп ер һатырға,
Китеп ятҡа, бик аҙ ҡалды татарға.
Бының артынса беҙҙән китте йәйләү,
Ул арала түрәләр сыҡты һайлау...
Беҙҙең заманда юлдарға бар киңлек,
Телеграф, пароход менән именлек.
Беҙ ул заманда — земский гласный
Тимер юлға тырыштыҡ согласный...

ҮТКӘН ЗАМАНДА БАШҠОРТ
ҠЫҘҘАРЫНЫҢ ОҘАТЫЛЫУЫ
(Ҡыҫҡартып алынды)
Беренсе табын
Боронораҡ. беҙҙән элгәре заманда,
Башҡорт, татар йолаһы ҡыҙығында,
Әгәр килһә егет ҡыҙҙын, туйына,
Кнтә ғауға, ауыл ҡыҙы йыйыла.
Элегерәк ҡыҙҙы алып йәшерәләр,
Йә сәхрәлә, йә өйҙә бикләнәләр.
Юҡ, булмай ярҙам итеп кейәүгә,
Елә торғас, ҡала эҙләп йәйәүгә.
Егет-елән ошо саҡ бары кейәүҙең,
Ҡулын тотоп йүгерәләр йәйәүҙең.
Егеткә үс булалыр ҡыҙ сәменән,
йөрәк-бәғре сығырҙай күкрәгенән.
Ана тора, бына ята, тиәләр,
Тауыш-ғауға күтәреп, һай, тиәләр.
Был ғауғанан, был сауҙанан хисап ал,
Кинәттән осрай ҡалһаң,, боҫоп ҡал.
Ҡыҙылбаш ғәскәре — ҡыҙҙар йүгерә,
Егет төшөп, үгеҙ кеүек үкерә.
Егет туҡтамай ҡыҙҙы тотмайынса,
43

Төшөрмәй ҡулдан өйгә килмәйенсә.
Көсө етмәһә күтәреп илтергә,
Берәүҙе аранан һайлай илтергә.
Ҡыҙылбаш ғәскәре ҡалмай, киләләр,
Әспр төшкән йәнде эҙләп киләләр.
Әр гә ҡорттай эйәрешеп киләләр,
Сеңелдәшеп сымылдыҡҡа керәләр.
Икенсе табын
Бер аҙ көндәр торалыр төҙәлеп хәл,
Мәгәр ҡапыл ҡуба ғауға, сыға дәжжал...
Быларҙа ғауға хайран күп был эштә,
Хосусан ҡатын-ҡыҙ булһа йөрөштә.
Егет килһә, алам тип ҡыҙҙы илгә,
Бер ай ята, үтәлер ғүмере елгә.
Килен булған кеше сафтыр гөнаһтан,
Кейенәлер ирәүән 1 баш-аяҡтан.
Ҡыҙ оҫталыр, үҙе ултыра ҡыҙарып,
Китер көнө етер булһа, буҙарып.
Был еңгә булғаны бик күп һөйләйҙер,
Тубый ҡашмау теҙеп хәҙер киләлер.
һаҡал, таҡыя кейер — йәш ҡыҙ балалыр,
Тубый ҡашмау «ейгән — ҡатын булалыр.
Әсенсе табын
Килен булғас, тубый ҡашмау рауалыр 2,
Кәрәкмәй тип, ҡыҙы һәм ялуаралыр.
1 Ирәүән — иркем, мул, н к ш ы
2 Ра у а — лайыҡ, яраклы.
44

Был һүҙ менән йәнә асыла майҙан,
Егет-ҡыҙҙар ҡалмай килә һәр өйҙән.
Т/	-	О	о
Катын-ҡыҙ, бер ҙә ҡалмай, йүгерә унда,
Тамашасы ҡала ошо йыһанда.
Былар йыйылышып ҡыҙҙы күҙәтә,
йәйен-ҡышын был эштә көй төҙәтә.
«Тубый ҡашмау теҙелде, еңгәһе, бир,
Ҡыҙым, уға ҡарышма, таҡыяң бир...»
Ҡыҙы таҡыяны бирмәйҙер был әштә,
йолалап ултыра шаҡшы мөйөштә.
Баяғы ҡатын-ҡыҙ бик кинәнәләр,
Бере — бир, бере — бирмә, тип киләләр.
Ҡатындар унда айырылып сығалар,
Ҡыҙый яҡлы булып ҡыҙҙар торалар...
Был ғауға сыҡты бер таҡыя алыуға,
Был эштәр йөҙ булыр, яҙһаң яҙыуға.
Ҡатын-ҡыҙ ике булып тартышалар,
Ҡала алған кеүек бер тырышалар.
Гөһи 1 ҡыҙҙар ҡатындарҙы ҡыуалар,
Ҡатындар йәнә зәһәрле ябырылалар.
Ҡатындар — бир, тип ҡыҙҙы һөҙәләр 2,
Йәнә — бирмәм, тип ҡыҙҙар торалар.
Ҡыҙ уртала ҡаса, уртала йәшертә,
Нихәл итһен, йола булғас, эш урта.
Бара торғас, ҡатын ҡыҙҙарҙы еңә,
Баҫып барып ала таҡыяны еңгә...
1 Гөһи — буялып (бысранып) бөткән.
2 һ ө ? ө у — ҡамалау, тирә-яҡлап уратып алыу.
45

Ҡатындар түшлерәк — таҡыяны алды,
Был ҡыҙҙар, ишлерәк булһа ла, ҡалды.
Килендәр таҡыяны алып йүгерҙе,
йәнә ҡыҙҙар һикереп тороп йүғерҙе.
«Әгәр ҙә ҡайтарып бирмәһәгеҙ һеҙ,
Белербеҙ ни ҡылырға һеҙгә лә беҙ».
Был һүҙ менән бер аҙ ғәҙәттәренән,
Өләң әйтештеләр күп дәрттәренән:
«Таҡыямдың тайпаһы.
Таҡыям алған ҡайһыһы?
Таҡыямды бирегеҙ,
Иҫәп үк ҡалһын илегеҙ».
Дүртенсе табын
Был ғауғанан бер аҙ баш күтәрелгәс,
Тубый ҡашмауҙы ҡыҙ башына элгәс,
Ваҡыт еткәс уға йортҡа күсергә,
Шул ҡыҙҙар йыйыла ғәмен эсергә '.
Етешә тиҙ заман ғәскәри ҡыҙҙар,
Ҡайһы ҡыҙҙарҙың эсе шунда һыҙлар.
Тора торғас, берәүһе тапты шаршау.
Аулаҡҡа керҙе ҡыҙҙар, булды сыр-сыу.
Сығып китте улар ғазем 2 сәфәргә,
Сепелдәтеп, сыуылдашып сәсәргә.
Бер аҙ йыр төрлө көйгә көйләнеләр,
Былар ҡыҙга өгөт күп һөйләнеләр.
'Ғәм эсеү — ҡашы уртаҡлашыу.
2 Ғ азем — бер ниәт менән юлга сыгыу; киҫкен бер ҡарарга килеү.
46

Йәй артынан көҙҙәр етһә, китер ҡош, ^
Ыласының, шоңҡарың осто — ҡулың буш.
Килендәштәр, был тиңдәштәр — күңелдәш,
Өгөт һөйләр, йәнә көйлөр өләңдәш.
Берәү әйтер, бүтәндәре түҙәлер,
Һуңынан бөтәһе ҡабатлап һыҙалыр,
һәр саҡ бер-ике саҡрым баралар,
Бара биреп, бәхилләшеп ҡалалар.

ҠАЙЫШ ИЛӘ ЙҮКӘ
(Мәҫәл)
Ҡайыш тәрбиәлелер һәм аҙ эшләй,
Уның өҫтән биҙәйҙәр алтын-көмөшкә.
Ҡайыш майлы өсөн хөрмәт табалыр,
Йүкәлә ул юҡ өсөн кәм баһалыр.
Мәгәр һыу йүкәнең төҫөн асалыр,
Һыу менән күп epia дәүләт сәсәлер.
Нисек Ҡайыш тота ҡорола майҙан,
йүкә һыуҙа көс алмыш һәм хоҙайҙан.
Көнсөлләнде Ҡайыш Йүкә эшенә,
Ебәк таҫма кеүек гүзәл төҫөнә.
Үсләнде йүкәнең бөтә иленә,
Көрәшәм тип, үҙе китте еренә.
Көрәш тотто Ҡайыш йүкә илендә,
һалып ҡылды, тартыштылар билендә.
Был тартыштан Йүкәнең китте хәле,
Барып һыуға төшөп, алды мәжале
1 М ә ж а л — көс, ҡеүәт.
48

Эсеп һыуҙы көсәйҙе, тапты ҡеүәт,
Был мәл Ҡайыш бөрөлдө, китте һиммәт.
Әйтә: дошман һыу әсеп тапты ҡеүәт,
Миңә һәм был лайыҡ, тип итте йөрьәт.
Кереп һыуға, сығып һәм тотто майҙан,
һуҙылып китте, ҡарар хоҙайҙан.
Боҙолдо, ҡалманы әҫәре майҙан,
Хур булды, фәҡиргә әйләнде байҙан.
л * *
Шифа тапһа берәү сиренә һыуҙан,
Зарар булыр берәүгә шул дарыуҙан.
Ҡыйынһынһа берәүҙең барлығынан,
Ҡолаҡ ҡағыр шул көнсөл байлығынан.

САУАТ ӘЛ-ХИМАР 1
(Ҡыҫҡартып алынды)
Ағай-энеләр, ишетегеҙ хуш әҙәптән,
Нисек хасил булыр ынйылар сәдәфтән
Тауышыңды күтәрмә хәдтән3 аша,
Ашып халыҡҡа, яфаны алма баша 4.
Мөхәббәтең булмаҫ, туған, тауышта,
Кәрәк хуш холоҡ күңелдә вә рәүештә.
Васыят ҡылды ир балаға Лоҡман *:
Кә 5 һаҡла тауышыңды сауат әл-химарҙан,
Кә йәғни тауышыңды ҡылма ҡәбәхәт,
Ишәк тауышында һис юҡтыр фәсахәт ч.
Ғәсәл 7 ҡорто кеүек тауышың вәзин 8 ит,
Вәзенле9 булһа ла, ул һөңгөлө бит.
1 Сауат э л-х н м а р — ишәк тауышы.
2 Сәдәф — ҡабырсаҡ.
3 X э д — сик, үтмәҫкә тейешле нөктә.
* Баша — башыңа.
5 К ә — эйәрсән һөйләм теркәүесе. Рус телендәге «что», «чтобы»
кәүестәренә тап килә.
6 Фасахәт — дөреҫ, матур.
7 Ғәсәл — бал.
а В ә з н н — һалмаҡ, етди, тәьҫирле.
9 Вәзен — бер тигеҙ (көнлө), ритм, үлсәү.
50

Вәзен менән кеше ҡалмаҫ ҡоралһыҙ,
Мәгәр ғибрәт менән ҡортто ҡарарһыҙ.
Тауышын, менән йомшаҡ бул ғәсәлдэй,
Һөжүм итһә һағыҙаҡ — әжәлдәй.
Кешегә һин аҡырма ишәктәй,
Күңелең менән ойот һин түшәктәй.
Аҡырғанды сығарырҙар иҫәптән,
Ҡыйыныраҡ булыр ул уға күҫәктән.
Хоҙайым юлыҡтырһа, ни сара?!
Бер ҡасан да оҡшата күрмә химара.

КҮҢЕЛЕМ ГӨЛДӘЙ БӨРӨ БУЛМАҪ
Баҫып ғәфләт1, йыраҡ ҡалдыҡ ирәндәр2,
Ҡотолоуҙы әҙләмәҫме ир тигәндәр.
Үҙебеҙ күрмәһәк жөһден 3, туғандар,
Кеше әсән ҡайғырыу аҙҙыр тигәндәр.
Күңел биләйлдер 4, дәүәран 5 һүрелмәҫ,
Был гөлдөң бәрәһе асылмайынса.
Минең күңелем был гөлдәй бөрө булмаҫ,
Йөрәк ҡаным һыҙылып тынмайынса;
Йөҙ мен, яҙҙар күрһәм дә төңөлмәҫ,
Был наҙанлыҡтың сиктәрен күрмәйенсә.
Ғәфләт — вайымһыҙлыҡ.
Ирән — ир (ир заты).
Ж ө һ д — хәстәр.
Б и л ә й л — төн түгел.
Д ә ү ә р — хәрәкәт.
(Ҡыҫкартып алынды)
52

ҠЫҘЫҠҺЫНЫУСАНЛЫҠ
Фөзули 1 — һин был ғаләмдә мөхәббәт.
Мөхәббәтһеҙ кешенең көнө ҡыштыр,
Аслан уның яҙы булмаҫ.
Әҙәп тигән төп епте һин тотҡол,
Әҙәптән яҡшы раз 2 булмаҫ.
Һауанан осмаған көнем 3 ҡошо
һис тә пәрүаз4 итә белмәҫ,
Бейек осмаҡтан ҡарға йораты
Ғаләмдә ҡарсыға булмаҫ.
Фөзули — ҡыҙыҡһыныусанлыҡ.
Раз — серле нэмэ.
Көнем — ыласын.
П ә р у а э — осоу.

БӘЙЕТ
Ғалим булмаҫ күрмәгән нәхү вә кәлам
Ғамил булмаҫ 2 сикмәгән жоур-әләм 3.
Аҡыллылыр күп белеп аҙ һөйләгән,
Белекһеҙҙер аҙ белеп суҡ һөйләгән.
Нэхү в э к з л п м - грамматика (синтаксис) һәм йәнле телмәр.
Ғамил булмаҫ- - хеҙмәт эйәһе булмаҫ.
Сикмәгән жоур-әләм — ауырлыҡ, йәбер-михнэт сикмәгән
е).

ЕТДИЛЕК
Әй, уланым, онотма быны Ьәр саҡ,
Егет дәүеренә етерһең бер саҡ.
Ике юлға ике юлдаш килтерер,
Бере хуштыр ', бере баштар бөтөрөр.
Әрәм булыр яман дуҫлыҡта һәр дәм 2,
Эш теләр теләһә ҡайһы «һәнәрҙән»,
һаҡлан һин теләһә ниндәй хәбәрҙән —
Күңел шикләнеүсәндер иблес хәрҙән 3.
Насар ҡыланыш булыр эшһеҙ ҡулда,
Хосусан томана наҙан ауылда.
Яһил-наҙан, би бәһрә4 хаиндар
Көлөр, ҡалмаҫ дуҫ-иш, ағай-туғандар...
Бала, әсә һәм йәмәғәте янында,
Лэғу5 һөйләр уңында һәм һулында.
Яһап «мәктәп» өйөн, ул көн дә, төн дә
Кнҙепб, ғәйбәт, мәҙәк, көлкө көйөндә.
Хуш — күркәм, яҡшы, шат.
Д э м — саҡ, мол.
X э р — ишәк.
Би бэһрә — тупаҫ, әҙәпһеҙ, назан.
Лэғу — юҡ-бар (ғәйбәт, мәғәнәһеҙ һүҙ).
К и ҙ е п — ялган, алдау.
55

Дуҫ-иштәре сығып аҙаҡ урамға,
Сәсер, һөйләр ауыҙынан ғауамға
Утыҙ тештән утыҙ кешегә керһә,
Ул утыҙ тағы утыҙ тешле булһа,
Утыҙ тапҡыр утыҙ булды туғыҙ йөҙ,
һәм бер ялған һүҙенән был туғыҙ йөҙ
Бер көндә һөйләгән — нисә мең йөҙ?!
Был һүҙҙән рәхәт теләп йөрөгән ирҙәр
Шул абзый, шул ағайҙың һүҙе тирҙәр.
Улай ҙа әйтмәйҙәр яҡшы эше тип,
Вәләкин «мәдех итәләр»2 эт кеше тип.
Бәхетһеҙ эшкә ғар 3 юҡ туҡ емәктән 4,
Таба ләззәт боҙоҡтар эт тимәктән.
һимертеп нәфсене ләһү-ләғәбтән s,
Ишетеп тапмай ул ғилем әҙәптән...
Ауыҙын һаҡлайҙыр кеше йыландан,
һәләк булыр эсендәге лисандан 6.
Әгәр тәүфиҡ, вәкар 7 булһа кешелә,
Булыр хикмәт уның һәр ҡылмышы ла...
Ғ а у а м — масса, ябай халыҡ.
Вэлэкмп малсх н т а л э р — эммп ләкин маҡтайҙар (данлай-
Ғ а р — ғәрлек, оят.
Туҡ емэк— түгелгән (ҡойолған) ашамлыҡ.
Л ә һ ү-л ә ғ ә б — уйын-көлкө, күңел асыу, теттереү.
Л и с а н — тел.
В э к а р — етдилек, үҙен тота белеү, ололарса булыу.

ВАСЫЯТ ВӘ НӘСИХӘТ
(Ҡыҫҡартып алынды)
Васыятым былдыр һеҙгә, балаларым
Йә булмаһа, туғандарым, ағай-энем;
Һис тә былар булмаһа, дуҫым-ишем,
Ишетегеҙ хәлдәрем бар саҡтарымда.
Был вафаһыҙ 1 донъя беҙгә бирмәҫ аман \
Шатлыҡты бирһә, алды бик тиҙ заман.
Бер сәғәтлек донъя өсөн булма яман,
Итәғәтлек ҡыл сәләмәт саҡтарыңда.
Был рөтбә 3 наҙанға ғалим бирмәҫ,
Ижтиһад ҡыл ғилемгә йәш саҡтарҙа...
Хеҙмәт итһәң мәслихәт һәм илеңә,
Ебәк билбау булыр ул үҙ билеңә.
Ҡыл ярҙамың форсадың 4 бар саҡтарыңда.
Форсад булыр, туҫтағы уның тулы булһа,
һандуғастар баҡсаһында һайрап торһа,
Инәләре, бәпкәләре шунда булһа.
Шөкөр кәрәк, дәүләтең бар саҡтарыңда.
1 Вафа—тотамаҡлылыҡ, ышаныслы булыу.
2 Аман — тыныслы к, именлек.
3 Рөтбә — дәрәжә.
1 Форсад — мөмкинлек.
57

Был форсадтың әйтерҙәр хилафына 1 —
Ҡарағыҙ һеҙ ғәриплектең, 2 тәләфенә 3.
Кейек итеп ҡалдырған балаһына,
Үҫенте кеүек йәш кенә саҡтарыңда.
Ҡулдарыңда тулы саҡта туҫтағың,
Ҡалмаһындар ҡайғыға балаларың.
Кәмемәһен килә торған хиссаларың 4,
Ҡәҙер менән ғүмер һөргән саҡтарыңда.
Хилаф — кнрс, ҡаршы.
Ғ э р и п--илспаи, и кымдарыплп айырылган кеше (ил-ерһе
Тялэф — һәлак (арам) булыу, боҙолоу.
X и с с а — өлөш.

ИЛАҒАН БАЛА
(Ҡыҫҡартып алынды)
Бала: — Эй, әсәм, йә ни өсөн хәсрәт
Сигермен, ал был көн ғибрәт!
Был яҙғы төн таң мәлендә
Ҡалыптыр күҙҙәр йоҡонан.
Сәләмәт булһа атайым,
Осрашырға бер яҙһын!
Мәгәр мин сырхау был хәлдә,
Күрә алмаҫ был бәләләрҙән.
Әсә: — Миңә яҙмыштыр: «Эй, улым,
Кем менән ятаһың бәғрем?»
Тағы әйтмештер: «Эй, аҡыллым,
Шәфҡәттәр була кемдәр ҙән?»
Бала: — Атам мине һөйөр ине,
Күҙем, күңелем тиер ине.
Мине лә һәм үбер ине,
Жөда булдыҡ у ғәмхуарҙан '.
Эй, әсәм, мин сабый икәс 2
Был ҡайғы уты менән көйгәс...
Был көн йә таң менән үлһәм,
Һин атайым йөҙөн күрһәң,
'Жөда булдыҡ у гэмхуарҙан — айырылдыҡ ул
тыусынан (хэетэрлек күреүсенән).
2 И к ә с -- икән.
ҡайгыр-
59

Сәләмем әйт, сәләмдӘрҙәН.
Әй, әсәм, илама был көн,
Таң һандуғасы яҙғы төн...
Әсә: — Балам, бәбкәм, йөрәк итем,
Был көндәрҙә китте аҡылым...
Атаң беҙҙе йыраҡ ҡуйҙы,
йөрәктәрҙе фираҡ ҡуйҙы '.
Балаларым менән хәсрәт
Сигермен, ҡан — был күҙҙәрҙән.
Бала: — Эй, әсәм, бер хәриф 2 күрҙем,
Атам тип ғайәт алдандым.
Төшөп юлына йүгерҙем,
Етә алмай ҡалдым артынан.
Ҡарамай китте ул залим,
Харап итте минең хәлем.
Кире, илап, һиңә килдем,
Ул икән беҙгә яттарҙан.
Кеше оҡшай кешегә һәм
Бары ла булмаҫ атай-йән.
Беҙгә хеҙмәттәре лә ғәм 3,
Табылмаҫ йәм был яттарҙан.
Әсә: — Минең өсөн ниңә, улан,
Түгәһең күҙҙәреңдән ҡан?
Насибың китеп йоҡонан,
Чөнанкә ҡәмәре һаҡларҙан ’.
Мин инде был ҡараңғы төн
Тәҙрәгә күҙем тоттом,
1 Фираҡ ҡуйҙы — йыраҡлашгырҙы, айырҙы.
2 Хәриф — шикле (окшаган) кеше.
3 Ғ ә м — ҡайғы, көйөнөс.
4 Чөнанкә ҡәмәре һаҡларҙан — гүйә, айҙы һаҡлпрга уй-
|һың.
60

Сәхәр ҡоштарындай был төн
Осалыр ут был йөрәктәрҙән.
Бала: — Эй, әсәм, һин сәләмәт бул,
Атамды шайәд биғайәт 1 күр,
Сәләмем әйт, аманаттыр...
Йәнә әйт һин: «Кем һөйөр уғлың,
Заманында ине бағлың,2,
Теҙеңдә йоҡлатыр инең,
Баҡайә 3 китте был ерҙән.
Йөрәк бәғрем һары алып,
Булып ҡайғы уты ғалиб 4,
Тамам күҙ йәштәре тамып,
Төңөлдө алты йәштәрҙән.
Минең ҡояш ине атам,
Сәмруғ ҡошолор кем әсәм.
Ете йәштә китеп бәпкәң,
Аҡылды алды баштарҙан...»
1 Ш а й э д бигайәт — мотлаҡ бик күп.
2 Бағлың — тәрбиэла! энең, ҡарағаның.
3 Баҡайә — мәңгегә.
* Ғалиб — өҫтөн сығыусы, еңеүсе.

ҺӘР КЕМДЕҢ ҠАЛАЛЫР БЕР ЙӘДКӘРЕ
(Ҡыҫҡартып алынды)
Һәр кемдең, ҡалалыр бер йәдкәре...
Уның, өсөн ынйылар сәселер сәдәфтән \
Уның әсән төҙөйҙәр байҙар биналар,
Уның өсөн яҙалар хәйрат даналар 2.
Кил, эй, сабый, үҙеңде хуп төҙәткел,
Яманға барма, яҡшы юл күҙәткел...
Яман юлдаш бысрағылыр бәд 3 һауаһы,
Ләбән ширдик4 ирер тәүфиҡ дауаһы.
Бала — йәш йүкәлер. Китһә брусҡа,
Алырҙар йүкәһен, ҡалыр ҡурысҡа.
Йүкәнең ҡәҙере бар, эшкә алалар,
Ағасын күберәк утҡа яғалар.
Ағастың яҙмышы нисбәт5 балаға,
Үҙең тәрбиә ҡыл, бирмә ҡылаға6.
Сәдәф — ҡабырсаҡ.
Хәйрат даналар — яҡшы әшгәр, уҡымышлылар (ғалимдар)
Бәд — насар, яман.
Ләбән шир — тәмле һәттәй.
Нисбәт — сағыштырыу, тиңләштереү.
Ҡыла — боронго баш корт һүҙе, аренда мәгәнәһенә тура кил;
62

Алыр булһаң, бер остан 1 ғилем донъя,
Уның да шартылыр тәүфиҡ, бик аңла!..
Ғәжәп хайран булам ҡайһы бер иргә,
Алып идрак 2, ғәмәлде бирһә елгә...
Төҙәт донъяуиҙарҙы фән өсөн һин,
Ғәби 3 һин, тутый, мәймүн һин, төшөнһәң.
Ос — юғары дәрәжә мәғәнәһендә.
Идрак — аң-белем, зиһен алму.
Ғ Ә б Н — алйот, һантмн.

НӘСИХӘТ
(Ҡыҫҡартып алынды)
Эй Һин, мулла — ғилем эйәһе,
Ҡатып ҡалма ҡыш һәм яҙы;
Насарлыҡтың, булма эйәһе,
Була күр мәрдтәрҙән ,.
Әгәр ахмаҡ өгөт һораһа,
Бирә күр һин, минут торһа;
һүҙеңә әгәр ҡолаҡ орһа...
Мәгәр алмаһа, ынйы сәсеп,
Ғилемең ишеген асып,
Ебәк таҫма телең аҫып,
Белерһең кем яһилдарҙан.
Ғилем менән изге булһаң,
Көрәш менән бөйөк булһаң,
һәнәрҙәрҙә алдын булһаң,
Мөхәббәт булһын илдәрҙән..
1 Мэрд — кешелекле (ҡыйыу) кеше.
64

БЕР ҠАЛАЛА ГҮЗӘЛ КҮРГЕМ
Бер ҡалала гүзәл мәхбүб дилбәр 1 күрҙем,
Яҙ көнөндә сәбзә 2 менән гөлбәр 3 күрҙем,
йәшел ҡанат әҫтәңдә чиһрә4 күрҙем,
йәр булмаһа, хәсрәт уты үлтерер имде.
Буйы-һыны, һис тә шик юҡ, килбәтлелер,
Камзул менән ҡалпаҡ кейһә, зиннәтлелер,
Арлы-бирле йөрөгәндә бик һиммәтлелер,
Күргәндәрҙең йәндәрен киҫәр имде.
Унан һуңраҡ бер заман үтмеш ине,
Кинәт юлым ул яҡтарға төшмөш ине,
Осҡа еккән аҡ ял туры ҡайырып керҙе, —
Яҡшы аттың ғәҙәте шул тирҙәр имде.
Ул атымды йәд итһәм, белең васфын 5,
Ҡиссаларҙа күрҙегеҙме Хатим әсбен? 6 —
Аҙна-айлыҡ йүгерер икән, ишет рәсмен,
Ул аҡ тамак Хатим тайы, тирҙәр имде.
1 Мәхбүб дилбәр — Һөйкөмлө, күңелде биләүсе (ҡыҙ).
! Сәбзә — йәшел үлән, йәшеллек.
3 Г өлбәр — гөл генә, сибәр (ҡыҙ).
4 Чиһрә-— йөҙ, ҡиәфәт.
6 Белең васфын — белерһең сифат-ҡиәфәтен.
6 Ә с б — ат; толпар.
Зах» 306	65

ЕЕ^Э
Был аҡ ялдың мәшһүр исеме Аҡбәкәлдер,
Беҙҙе белгән ир-аттарға хуш мәҡәлдер.
Ике йәйен һаҙ ара канау барҙыр,
Яҡын соҡоро тупрағы, тирҙәр имде.
Елгән саҡта, елкенер, ти, йөрәктәрем,
Сапҡан саҡта, һелкенер, ти, һөйәктәрем,
Менгән саҡта, ҡабул ине теләктәрем,
Иҫемә төшһә, ғаҡлым фирар 1 ула имде.
йән һөйгәнде уйлап мин атҡа аштым,
Ике һөйгән күңел менән утҡа төштөм.
Бер күңелдә ике һөйөп, юҡҡа сыҡтым,
Аттан төшөп, йәрҙе алмаҡ кәрәк нмде.
Һалҡын һарай эсенә тиҙ ҙә керҙем,
һис тә кемде күрмәйенсә, гиҙәр инем.
Шул мәхбүбте генә йәнә күргән инем,
Хәлем бөтөп, аптырап ҡалдым имде.
Китте минең әҙерләгән хәйләләрем,
Бөттө минең ғәйәрлектән һәнәрҙәрем;
Ҡыйыш булды баҫып торған иҙәндәрем,
Мин-минлеккә төшөп, забун 2 булдым имде.
Хоҙай уның күңеленә рәхим һалды,
Был мәжнүндең насарлығын һиҙеп алды;
Ләйлә кеүек шиддәтле 3 вәғәҙә ҡуйҙы,
Был йыһанды башыма тар ҡылмыш имде.
Тағы ла ки мин тыңлап, сабыр ҡалдым,
Шайәд 4 булғай, төштәремдә яҡшы күрҙем.
и р а р — тарала, ҡаса, югала.
1 6 у н — хурлыҡлы.
и д д э т л е - киҫкем, ҡаты, гэҙэттэн тыш.
а й э д — бәлки, ихтимал.
66

Имде күрһәм, батырыраҡ булыр инем,
Иыуашлығың файҙаһыҙ булыр имде.
Был көн миңә ул тарафтан бер хат килде,
Ул, бисара, хәсрәтенән ауырыр ине,
Серен танып халыҡ теленән, һағыныр ине,
Шуға ахыр бимар-хәстә 1 булмыш имде.
Ғәрсә уның, мөхәббәте беҙҙең яҡта,
Ҡарағыҙ һеҙ, мәғәнәһе ҡайһы яҡҡа,
Буйға етеп, гөл сәскә ярған саҡта,
Емешемде валлаһ әғләм тимеш имде.
Өмөтөм бар хатында гөлйөҙөмдән,
һөйөү еҫе киләлер һәр һүҙенән:
«һиҙгерлеген, булһа, егет, бел үҙеңдән,
Хат хикмәте аҙағы, — тимеш имде. —
Алдыбыҙға ҡауышыу көнө килер микән?
Был донъяла шатлыҡ насип булыр микән?
Әллә юҡһа зифа буйым йөгнөр микән?
Никах, хөтбә һаулыҡҡа булғай имде.
Ай-Һай, егет, бик вафаһыҙ2 булмағыҙ һеҙ,
Япраҡ кеүек һарғайғанды күрһәгеҙ һеҙ,
Ауырыу башым сгбәбен белһәгеҙ һеҙ,
Аяҡтарың баҫалмай бөгөлөр имде.
һис ышаныс ҡылмайһығыҙ беҙҙең һүҙгә,
Мәғәнәһен хата аңлап, хатты боҙма.
Тәҡдир булһа, сара менән булмаҫ үҙгә3,
һеҙ тигәндә, сәлҡумдарым ' һығылыр имде.
Б и м а р-х э с т э — ҡаты ауырыу.
Вафа — һү)?э тороу, тогролоҡ, тотанаҡлылык.
Үҙгә — башҡа, бүтон.
С э л ҡ у м — һылыулы к, матурлыҡ.

Ошо ваҡыт һүҙендә торор микән,
Шатлыҡ менән ғүмер һөрөлөр микән,
Мәғәнә белмәй шәйлә үкенеп йөрөлөр микән,
Инде шөкөр, фәһем разы 1 һиҙелер имде...»
Ана шулай, уҡый-уҡый мәғәнә арта,
Башҡа төшһә, булалыр зиһен урта.
Ғалимдың да фәһемдәрен хоҙай йөрөтә,
Аҡыллы кеше тәгжил 2, тәъүил 3 ҡылмаҫ имде.
Хат яҙырға ҡәләм менән дәуат 4 кәрәк,
Юл һалырға ҡорос менән ҡанат кәрәк.
Ҡабул итһән,, әүәлендә бер хат кәрәк,
Моратыңа юл еңел булғай имде.
һеҙгә хәжәт рәуа 5 булһа минең исмем *,
Ахыр дүрт юл башынан ал хәреф рәсмен,
Лафзы6 сығар, табырһың ахыр нисфын: 7
Пәйғәмбәрҙең исеме әүәл төшмөш имде.
Яҡын һыуы Ағиҙел, иле Йомран,
Важибаты 8 Өфөлә булды дәүран 9.
Морад хасил булыр, дуҫтар, сабыр менән,
Тәүфиҡ, бәхет йәр, юлдаш булһа имде.
О Л о о о о
шш
О О О V ю о
Фәһем разы — аңлау (төшөнөү) сере.
Тәгжил — ашығыу, тиҙләтеү.
Тәъүил — нотоҡ уҡыу, аңлатыу.
Дәуат — ҡара һауыты, яҙыу өсөн кәрәк нәмә.
Рәуа — ярау, тура килеү; лайыҡ.
Л а ф з — һүҙ.
Н и с ы ф — ярты.
Ва ж и ба т — вазифалар, йөкләтелгән эш; әшләгән урын.
Дәүран — ғүмер (буйы).

МИНЕҢ ҒИШЫҒЫМ
һинең торған ерең йәннәт, тиһәләр, —
Барып күрмәй, күңелдәр ял табалмай.
Ҡашың ҡара, буйың дилбәр *, тиһәләр, -
Гуаһлыҡтан2 йәнем ләззәт табалмай.
Һинең ғишығың кеүек бер нужа булмаҫ,
Мәгәр форсат табып яныңа баралмай.
Был ахмаҡ, был диуана, тимәгеҙҙәр,
Ни була: зштәре күп, тиһәгеҙҙәр.
Дилбәр — күңелде биләүсе; гүээл.
Г у а һ — шаһит, күреп белеү.
69

ЙЫҺАНДА ТАПМАНЫМ БЕР ЫСЫН ИӘР
Йыһанда тапмапым бер йәр садиҡ
Дәрте дәртемә булғанын муафиҡ2.
Әгәр таптым иһә бер йәр садиҡ,
Ризалыҡ һандығым сыҡты мөнафиҡ 3.
Батырҙар йыһанда Рөстәм булмаҫ,
Ғүмер оҙон булыр тип алданма, бәс 4.
Йөҙкәләр бик күптер — хатеме 5 булмаҫ,
Уларҙың, күплегенә итмә һәүас6...
Ни бәхет, йәре менән ултырһа кеше
Вә илап-илап дәртен белдерһә кеше;
Ни пор һөмуд мәл 7 сараһын һөрһә кеше —
Яҡын ғазаптан үҙен үлтерһә кеше.
Садиҡ — эс керһеҙ, ысын.
Муафиҡ — тап килеү; риза Сулыу.
Мөнафиҡ — ялганлау, ике йөҙлопеү.
Б э с — етер, булды.
Ха тем — хәл итеүсе (ҡыйыу),
һэүас — аптырау, ҡыйын хэлдо ҡалыу.
Пор һөмуд мэл — тулы тынлыҡ м:»ле.
70

ниҙән?
Наҙлы бәхетен, бәһар 1 эсендә
Былбыл, нркәсек нескә тән.
Туғандар вә ғаиләң эсендә
Бындай уй вә һағыш низән?
Барса халыҡ дәрт-теләк эсендә,
Яҡын дуҫтарың китте ниҙән?
Туҫтағың булһа ла тулы, ғәжәп,
Баҡсаңа былбыл килмәҫ ниҙән?
71

ДУҪҠА *
Эй, ғәзиз дуҫым, беҙҙең ғүмерҙең эсендә, йәшлектән туп-
-ҡаса, күңелдәрҙә мөхәббәтле вә тәхкиҡ дөрөҫ, вә ғәйәт
куш 1 юлдашыбыҙ дуҫлыҡ икән... Дуҫлыҡтың сәскәһе ме-
бгҙ бала ваҡытында уйнаныҡ, егетлек дәүеренең ҫәмәрә-
2 уның менән бүлештек, ирлек һиммәтендә изге ниәттәрҙе
фиҙа ҡылды к 3. Күңелдәребеҙҙәге күркәм тәжрибәләр,
; фекерҙәр, йөрәк булаты 4 серҙәр ләззәттәре менән бары¬
ла дуҫлыҡҡа ҡорбан булды. Инде үткән зайг гүмер дәриг
ып, һәнәр вә фирасәттәр кире дүнеп \ истикамәттә истира-
булып 6, егет вә шәп юлдаштарҙан ҡалынһа ла, күңелдәрҙә
ыҡ уты һүнһә лә, дуҫлыҡ һаман һүнмәҫ имеш. Афарин
ай күңелгә! Йәнә бер мәлде ҡупшылығыбыҙҙан туйып, яң-
лыҡ диңгеҙе йөрәктәргә ғазап һалынһа, хаттан өмөттәре-
өҙөлөп, бәхеттәребеҙ ҡартайһа ла, дуҫлығыбыҙ һаман
1ең хозурындалыр. Был дуҫлыҡ ҡына аҙыраҡ йылмайыу
1, бер илата, ҡайғынан йыуата. Дуҫлыҡ йыуата, дуҫтар!
ның өсөн донъяла дуҫлыҡ ҡына йөрәккә ята!
1 Вэ тәхҡиҡ дәре ҫ, вә гәйәт тә хуш - һис шикһеҙ дөряҫ,
тә яҡшы.
2 Ҫәмәрә — емеш.
3 Фиҙа ҡылыу — ҡорбан итеү, иң ҡәҙерле нәмәне лә ҡыҙғанмау.
' Йөрәк булаты — йөрәк (күңел) тотҡаһы мәғәнәһендә.
3 3 а й г ғүмер дәриг булып, ... фирасәттәр кире дү-
— бушҡа уҙган гумер үкенесле булып, эштәрҙең асылына төшөнөү-
кәмей (түбән) төшөү.
’Истикамәттә истирахэт булыу — намыҫлы, тура юлда
туҡталыш) булыу.
72

^нлде беҙгә айырылыу көндәре, эй, дуҫҡайым,
5ер аҙ шулай һөйләшеп ҡалмаҡ кәрәк.
йылдар тороп, күҙҙәр күреп, һүҙ бөтмәгәс,
түҙ табалмай әл-фираҡ 1 нитмәк кәрәк.
йуҪ дуҫына, саҡ ҡошондай һағынғанда,
^1өхиб 2 күреп, хаттар яҙып тормаҡ кәрәк.
Кизан 3 өрөп, бағтарҙы 4 көйҙөрҙө һижран я уты,
Зәрәкалла, сабыр ҡылдың, дуҫтар шулай булмаҡ кәрәк.
'1ҙ көнөндә эҫе тип, йөрәккә һалма боҙҙо,
1эйҙең булыр ҡышы ла, түҙерһең,, питмәк кәрәк.
Кайҙа китте әйткән һүҙ, көлгән йөҙҙәр,
^лай-нлай йәде иткәндә, дуҫҡайым, түҙмәк кәрәк.
\һ, ҡатылыр алдыбыҙҙа һижран көнө,
)ыл вафаһыҙ 7 донъянан бер китмәк кәрәк.
Дуҫыңдандыр ошо сәләм белгел, дуҫым,
Дуҫтар дуҫтың сәләмен хуш күрмәк кәрәк.
Каҡ тәғәлә тәүфиҡ бирһә, исемем менән Мөхәмәтмен,
есемем менән сәлим8 булып, дуҫтар ҡәҙерен белмәк кәрәк.
1 Фираҡ — айырылыу.
2 Мөхиб — һөйөүсе, яратыусы. Мөхиб күреп — яҡын (һейкөм-
1ө) күреп.
3 Хизан — интектергес ҡайгы.
л Багтар — баҡсалар.
5 һижран — айырылышь’у.
° йәд — иҫ, хәтер, йэд иткәндә — иҫкә алганда (төшөргәндә).
7 Вафа — тогролоҡ; тотанаҡлылыҡ; һүҙҙә тороу.
8 Сәлим — сәләмәт, таҙа

КЕМГӘ ХӘЛЕМ ҺӨЙЛӘЙЕМ...
, күңелдәрҙең сафаһы \ кем һалыр бындай яфа,
• эсендә былбыл 2 инем, тапманым һеҙҙән вафа 3.
игә хәлем ғарыз 4 итәйем, булманым һис бер дауа,
^дарыңда теҙ булып мин, аһ менән тулды һауа.
, нисәләр был ғүмерҙе дәрдилэ5 итер тәләф,
1Ә, ҡулдан осто көнем ° — йәр ниңә булды хилаф 1.
, чәмән8 иленең нәфисе, эй, күңел йәре, йәнем,
ң йәнем әгәр булһа ине, барыһы булһын һинең.
?әҙә ҡылмаҡ сәһүене9 һеҙ яҙһағыҙ беҙгә хата,
I башында күптер эштәр, ғәфүеңде ҡыл ғата |0.
1 Сафа — рәхәтлек, кәйеф.
2 Бағ эсендә былбыл — бакса эсендә һандугас.
3 В а ф а — тотанаҡлылыҡ, тоғролоҡ, һүҙҙә тороу.
4 Ғарыз — мөрәжәғәт (ғарыз и т ә й е м--һөйләйем).
5 Дәрднлә — газап, сир менән.
6 Көнем — ҡош (ыласын).
7 X н л а ф — ҡаршы, кире.
8 Чәмән — сәскә баҡсаһы, болон.
9Сәһү — хаталыҡ, яңылышлы к (сәһүене — яңылышлығын, ха-
>ш).
10 Ғата — бүләк итеп биреү, тапшырыу.
74

һижрәтендә 1 бәлки артыҡ ҡарарһыҙ йәрен, һинең,
Ах, зарым, ғәззә 2 наҙым, аңлағыл, йәрем минең.
Әгәр жәмалың 3 мин күрһәм, бәдереңә булам һилал 4,
Рәғбәт 5 менән ҡыл доғалар, та висал булғай камал 6.
1 һижрәт - си г илгә китеү, күсеп китеү, айырылыу.
2 Ғәззә — югары ҡәҙер, дәрәжә. Ғәззә наҙым — иң ҡәҙерле
иркәм.
3 Ж ә м а л — гүзәллек, матурлыҡ.
4 Бәдереңә булам һилал — тулган айыңа (матурлыгыңа)
булам яңы тыуған ай.
5 Рәғбәт — теләү, ынтылыш, ҡыҙыҡһыныу.
6 Т а висал булгай камал — киләсәктә һөйгәнем менән ҡауы¬
шыу булһа ине тулы.
75

ҺАҒЫНЫУ
Яҙ көнөндә кәкүк саҡыра микән
Ағиҙел буйы бейек тирәктә,
Бер күрергә һеҙҙе мин зар булдым,
Мәхрүм, мәхзүн 1 булып йыраҡта.
Урал тауҙарына ашҡан саҡта,
Боролоп-боролоп ҡарай егете.
Хаҡ тағалә яҙып, ризыҡ булғас,
Күп ерҙәргә дәхи 2 йөрөттө.
Яҙ көнөндә сәскә бик шат саҡта,
Г өл ағасың ниңә бөгөлгән,
һеҙҙең өсөн, дуҫҡай, илай-илай,
Япраҡтарым минең түгелгән.
Илауҙарың сауабын мин күрҙем
Ҡиссаларҙа нәби Дауыттан 3.
Гирьян 4 булһам, тиеп әйткән булһам,
Әйткәнмендер, дуҫҡай, зауыҡтан.
һалмаһана, дуҫҡай, беләгеңде,
Талдыраһың нәҙек үҙәкте.
1 М ә х з ү н — ҡайғылы, һагышлы, моңло.
2 Дәхи — йәнә, тагы, һәм.
3 Нәби Дауыт — Дауыт пзйгәмбәр.
‘ Г и р ь я н — илаусы, илаҡ.
76

Уҙған ғүмерҙәрҙе уйлай-уйлай,
Әле лә баҫып булмай йөрәкте.
Ҡарҙар ғына иреп, боҙҙар китер,
Т имер юлдар бөтөр һалынып.
Насип булһа, ҡайтҡан юлдарымда
Гөл ағасым көтөр һағынып.

ҺАҒЫНЫУ ХАТЫ
Китеп ҡыш, инде яҙы килде,
Ыласын, торна, ҡаҙ килде.
Түрәм вәғәҙәгә ваз1 килде,
Киләсәк ете айҙарҙан,
һәмишә 2 килмәне йылдан,
Яҙа хатты йыраҡ илдән —
Уның кеүек һағынған ҡайҙа ирҙәрҙән
Сәләм булһын, сәләм һеҙгә,
Сәләмәтме бөтәгеҙ ҙә?
Шөкөр, ҡисмәт3 етеп, беҙ ҙэ
Вафа 4 ҡылдыҡ һеҙгә, эй, йән!
Ҡайҙа минең гүзәл улым,
Һөйөр, үбер, күрер күңелем,
Ҡуэым5, бәғрем, йәнә аҡыллым.
Ҡайҙа китте был йорттарҙан.
йәнем, ҡорбаның, эй, торам,
һине лә саҡ ҡына күрәм.
Сырағым һүнде, мин үләм,
Янып был әсе зарҙарҙан.
1 Ваз — баш тартыу.
2 һәмишә — һаман, һар накыт, өҙлөкһөҙ.
3 Ҡисмәт — яҙмыш, өлөш; бәхет.
4 Вафа — тотанаҡлылыҡ, тогро (ышаныслы) булыу.
5 Ҡ у з — бәпкә.
78

Ҡайғың донъяны тар ҡылды,
йөрәкте һары нар 1 ҡылды.
Бәһар2 көндәрҙе ҡар ҡылды.
Шөкөр, күрҙек был көндәрҙән
Хоҙай ғүмерең оҙаҡ итһен,
Китеп ғәм 3, рәхәтең етһен.
Килеп дуҫ, дошманың китһен,
Туған-дуҫ булды шаттарҙан.
Төшөмдә күргәнем булды:
Йәшемдә йүгергем килде,
Ҡашыңда көлгөм килде,
йәнә көн булды яҙҙарҙан.
1 Нар — ут.
2 Бәһар — яҙ.
3 Ғәм— кайғы, хасрэт.

ОСТ A3 МИРСАЛИХ БИКСУРИНҒА
(Ҡыҫҡартып алынды)
Сэлэм башта һеҙгә, эй, мөғәллим,
Зур бәхеттәр беҙғә һеҙҙән был тәғлим’.
Кәрәк эҙләүсе ғилемдән файҙа,
Ғәмәлһеҙ яҡшылар торманы пайда 2.
Миндәй ғәфләттән 3 һүнеүсе сыраҡты
Кире яндыр, күңел бирһә, теләкте.
Оренбур йортона керһәм, ул шәһрә4
Ни булған инде, алһам чәнд бәһрә 5.
1 Тәғлим — уҡыу, өйрәнеү.
1 Пайда — аяҡта; ныҡлы.
1 Ғәфләт — ғәмһеҙлек.
* Шәһрә — данлыҡлы, билдәле.
5 Чәнд бәһрә — бер ни тиклем емеш (өлөш).
80

Шул ғилем баҡсаһында һин сәрри әфраз ,,
Ярҙамыңды күрһәт беҙгә, серең ас.
Зәһи кем алды бәһрә, булды чәһрә 2,
Минең эшем емешһеҙ, китте дәһрә 3.
'Сәрри әфраз — ҡалҡып торған серле бер фекер әйэһе (бик
ҙур ғалим).
2 Зәһи кем алды бәһрә, булды чәһрә — емешеңде кем яҡ¬
шы (һәйбәт) алһа, шул булды яҡты йөҙлө (бәхетле).
3 Китте дәһрә — гүмер бушҡа уҙа.

ҮҘ-ҮҘЕҢДЕ ТӘНҠИТЛӘҮ
1, Сәлим, күп кеше һөйләп, йәр вә юлдаштан ҡалып,
■р нөжүми хөршид булған пирә инсаф ҡылманың '.
эәм итеп мөмкинлегең вә көсөң елгә биреп,
? вә ҡышын яҙған булып, унан өгөт алманың.
{нән башҡа һәр береһе мөнбәр 2 хужаһы булды,
1лһыҙ һағыҙаҡ кеүек, һин ярағың3 күрмәнең.
[шҡаларҙы өгөт итеп, үҙең иһмалда 4 ҡалып,
р ғалимдың мәжлесенән яҡшы идраҡ5 ҡылманың.
'Бер нөжүми хөршид С у л г а н п н р э инсаф ҡылма-
1Ң — йондоҙҙар араһында ҡояш кеүек булган ҡарт гилем эйәһенэ
сафлыҡ күрһәтмәнең.
2 Мөнбәр — мэссттэ вэгәз һөйләү өсөн яһалған ҡалҡыу урын; ка¬
дра, трибуна.
3 Ярағың — үз кэрэк-ярагыңды, үҙеңә кәрәкте.
4 Иһмал — һанға һуҡмау, игтнбарһыҙлыҡ күрһәтеү (и һ малға
I л ы п — иғтибарҙан ситтә ҡалып).
5 Идраҡ — төшөнөү, зиһенгә алыу.
82

ҮҘЕН БЕЛМӘЙ
Ҡар итеп 1. ғүмеремә ҡағыҙ ҡалманы,
Яҙам,тип йөрөнөм, алдап ғаләмде.
Үҙен белмәй, ҡарағыҙ бисараны,
Доға теләр, табалмай һис сараны.
'Ҡар итеп — уҡып өйрәпеп.
83

ҠЫРЫМҒА СӘФӘР
(Ҡыҫҡартып алынды)
...Ҡуйып йомран илен бында,
Килеп ҡала Петербурға,
Ҡарар 1 иттек ике ай унда...
Иҫ киткесте, ғәжәйепте
Тамаша ҡылдыбыҙ, эй, йән.
Ҡырым йортона тиҙ унан
Етештек, сөнки яңынан
Килеп Симферополгә тиҙ,
Йәғни Аҡмәсеткә тибеҙ,
Ваҡефтәр 2 комиссияһында беҙ
Эш башланыҡ әмер менән.
Табып форсат хужаларҙан,
Йөрөп бик гүзәл ерҙәрҙән,
Етештек ҡала Аҡъярға —
Севастополь тигәндәрҙән.
Кире ҡайтып ул Аҡъярҙан,
Килеп Баҡсаһарайға унан,
Ҡарар — бер урында тороу (йэшэү).
Ваҡеф — йәмәғәтселек (халыҡ) файҙаһына васыят ителгән мөл-
84

һарайҙар һәм нисә фонтан
Тамаша ҡылдыҡ беҙ бер ан
Татар хандары төҙөтмөштөр,
Тирә-яҡ баҡса емештер,
һарай яҡында булыптыр,
Ята, кем, ғүмере уҙмыштыр.
һәр ерҙә аға фонтан,
Улар ҡалмыш Гәрәй хандан.
Ҡаялыҡта әшһаростан а,
Гузәл ер күрмәнек унан...
Ғәжәп төрбәләр, баҡсалар,
Түгелдер күргәндәрҙән.
Күңелдәр күрмәгә теләр,
Әгәр булһаң һин ирҙәрҙән...
'Ан — ваҡыт, мәл, бер аҙ.
2 Әшһаростан — бик данлыҡлы (билдәле) урын-ер.

ИШЕК ТӨБӨНДӘ
Байлыҡ-муллыҡ ишегенә ҡаҡтым мин оҙаҡ,
Төштө тәҙрәнән алдыма ярты тин аҙаҡ.
Үтә алманым мәрхәмәттең, тупһаһын атлап,
Унда бик күптәр сират торалар һаҡлап.
Дан йортоноң, ҡапҡаларын ҡараным ҡағып,
Әйттеләр: «һин йәйәүлегә тормайбыҙ асып!»
Ишеттем аһ-зар ауазын хеҙмәт йортонан,
Инмәйенсә ары киттем күңел һыҡрауҙан.
Илдәр гиҙеп сығып киттем ырыҫ-ҡот эҙләп,
Булманы юл күрһәтеүсе бер кем дә йүнләп.
Инде ҡалды тағы бер йорт барып ҡарарға
һәм яй ғына ишегенә уның, ҡағырға...
Ҡәберҙә, дөрөҫ, ҡунаҡтар булһа ла бик күп,
Мин ярлыға унда урын табылыр бик хуп.
86

ПУБЛИЦИСТИК ЯҘМАЛАР
«Бе? ғауамдың ходатайы...»
(М. И. Өмөтбаев)

W/Г
/41
C'S** i~	.	Vi.	«• *'
t‘ • . 7,- :-«» V V f >	. +	//f< , ^
(''■ ft If	* f- * / *'	'
•yjf* * ,,. .f * t,	* -t , ,, . * •>../«.	/ . ^
"?»**•*	<■	[*f’>	*u' / m	••	/••	.	•■ у ' f	(4	*> t-	i »	>j • ■■'•«
!>***,< **■+«■ * *■	'	/• * i /V	*<	y> <■ - <	/	)	^	'	^ i/	_
ytA* •,»* m *.*,	V	*	* у*;., ё'"<у.
‘	. r’	.	\	t	■	'''/ /■ ?'**** *< <■ *+A
Г* j *- *••■• -
/	.	.W	s,,Ia	.	,	,	,	y,,^,
•	*•	4«	M	•#»	J>< <r#.*£}>■<- r. / ,,** Si. -T9 < IP»! I
'&■>'%/ **-«.. f«l	, у>л «	у " « »	<■ '	^ (	.	>	?.<
b- * |»i# v/*	«•	*y -	'-	<^4i * s « ■}-■ ' /	'■****"■	ил*	■-•>*' —
I«yu*. * n /t «»-	£*»?/♦>«.
■<	/, Mf •*'■	■	)> .-.■••> X '«*.-—
• /*.»	i*	i- '‘f.-yy ,.	  Y
J	>
rf*«.xX* • ‘ ••	^ *?.***/	**	“‘	^ ^ •**«—-
**	<4«	.	I	^b« ■‘*“4	♦*
J

хтз да cmгз сгнт: п
ЙӘМҒИӘТ ТӘРТИПТӘРЕ
Башҡорттар хаҡында ниндәй ҙә булһа нарыҡ фекер әй¬
терҙән алда, улар араһында күптәнән баш алған һәм бөгөнгө
көндә лә йәшәп килгән ҡайһы бер эске тәртиптәрҙе күрһәтеп
китергә кәрәк тип иҫәпләйем.
Бөтә күп һәм аҙ ерле вотчинниктар йәмғиәттәрендә, шул
иҫәптән үҙем йәшәгән һәм күп кенә ауырлыҡтарҙы кисергән
йәмғиәттә лә, тормош тәртиптәре, саҡ ҡына айырмалыҡтары
менән түбәндәгесә:
1. Ер биләү, уны һәм йылға-күлдәрҙе арендаға биреү, сит
кешеләрҙең йылҡыларын тибенгә, һыйырҙарын, хатта ҡаҙҙа¬
рын көтөүгә индереү эше көслө һәм ҡоротҡос төркөм ҡулын¬
да. Уның башында һәр саҡ староста йәки старшина тора. Хө-
көм-ҡарарҙар шундай төркөмдөң ҡыҫымы аҫтында төҙөлә лә
инде.
2. Бындай йоғонтоло төркөмдө нигеҙҙә урындагы власть
башлыҡтары һәм ауылдың байҙарынан торган кешеләр тәш¬
кил итә... Улар нәмә генә эшләһәләр ҙә түрәләр алдында аҡ¬
лана беләләр.
3. Башҡортостан тураһындағы 1863 йылғы Положение бу¬
йынса югары начальниктарға теге йәки был ер биләмәләрен
һатыуҙың файҙалы булыу-булмауын билдәләүҙә ҡыҫылырға
рөхсәт ителмәй. Теге йоғонтоло төркөмдәргә шул ғына кәрәк
ине. Улар һатыла торған ерҙең һәр десәтинәһенә, әйтәйек,
5 һум хаҡ ҡуялар, ә приговорҙа бының 1 йәки 2 һумы ғына
күрһәтелеп, ҡалғанын, югары түрәләрҙең ҡыҫылмауҙарынан
файҙаланып, кеҫәлек һылтауы менән үҙҙәре нисек теләһә, шу-
89

й йә аҡсалата, йә тауарлата бүлешәләр. Был «тәртип», ерҙе
ендаға биргәндә, әле булһа «тантана» итеп йәшәп килә.
4. Атһыҙҙар йәки эшсе-эимагорҙар тип йөрөтөлгән, шулай
бойондороҡло хәлдә булған крәҫтиәндәрҙең ихтыярҙары¬
н тыш, аҙ ерле кешеләр еренең '/з өлөшө тип әйтерлек кө-
үлек аҫтында ҡала. Унда, бер ниндәй килешеүһеҙ-ниһеҙ һәм
j»	о	-■	о	о о	о
лыҡтан бер ниндәи ҙә ризалыҡ булмай тороп, иәи буйына
йҙарҙың, старосталарҙың, ҡарый-судьяларҙың һәм башҡа
'лар ишеләрҙең малдары йөрөй. Шулай итеп, мал аяғы аҫ-
нда иҙелгән кешеләрҙең иң уңдырышлы бик күп бесәнлек-
ре һәм һөрөнтө ерҙәре әрәм була. Был тәртипкә ҡаршы сы-
усыларҙың, тупаҫлыҡта ғәйепләнеп, язаға тарттырылыуы
мкин.
5. Шуның өҫтәүенә, улар үҙҙәренең малдарын, приговорҙа
рһәтелмәүенә ҡарамаҫтан, көҙ көнө йыш ҡына ужымға ебә-
ләр. Шуның арҡаһында вотчинниктар башҡа крәҫтиәндәр
[йып алған игендең яртыһын ғына алалар. Йәмғиәткә, уның
зтиптәренә вотчинниктар ҡаршы сыҡмай, сөнки был урын-
ғы власть башлыҡтарына ҡаршы килеү булыр ине. Хатта,
ләп кенә һорағанда ла, улар: «Беҙ түрәләребеҙҙән ҡәнәғәт-
Р», — тип яуап бирәләр. Мәҫәлән, И. ауылынан булған
фшина У. ауылының малдарын приговорһыҙ-ниһеҙ иген
:елгән баҫыуға ебәртте, һуңынан бөтә ауыл халҡын үҙенең
биләмәһен һөрөүгә ылыҡтырҙы. Ә малдар игенде һәм са-
нлыҡты тапай бирҙеләр, көҙөн кәбәндәрҙе ашап, ауҙарғы-
п бөттөләр. Ярлылар был хәлде, тештәрен ҡыҫып, күҙә¬
йҙән ары китә алманы. Кемгә лә булһа зарланыу, шикайәт
рөтөү мөмкин түгел һәм был файҙаһыҙ ҙа. Сөнки был стар-
гна үҙенең насар эшенән тыйылһа, уның урынына икенсе
э старшина, судья йә иһә кулак килә...
6. Өс сәсеүле система аҙ ерле дачаларҙа ҡулланылына ла
де. Был система ҡомһоҙ йыртҡыстар өсөн файҙалы булмаһа
, ерҙе ашлау, эшкәртеү өсөн бик кәрәк. Күп ерле дачаларҙа
шул уҡ система йәшәп килә. Әммә, етерлек оҫталыҡ һәм
нәр булмағанлыҡтан, уларҙағы ярлы крәҫтиәндәр ҙә аҙ ерле
шҡорттарҙан яҡшыраҡ йәшәмәйҙәр. Улар үҙҙәренең киле-
90

меи бары һөрөнтө ерҙәре һәм болондары етерлек булыуы һәм
ер арендалаусыларҙан алынған средстволар арҡаһында ғына
һаҡлап киләләр.
7. Вотчинниктарҙың ярлылапыуының һәм беләүенең ин,
теп сәбәбе булып шул тора:... күп урында ерҙе әле булһа
X ревизия буйынса биләйҙәр, ә ул ревизия буйынса иҫәпләп
йөрөтөлгән кешеләрҙең өстән бер өлөшө хәҙер донъяла юҡ.
Шул уҡ ваҡытта 1859 йылғы X ревизиянан һуң тыуған
38 мең кеше ерһеҙ ҡала бирә. Шул тәртип арҡаһында бер үк
волостағы бер ауыл икенсеһенә ҡарағанда әллә ни саҡлы ер
биләмәләрен артыҡ тота. Ҡыҫҡаһы, ауыл менән ауыл, кеше
менән кеше араһы — ер менән күк араһы.
8. Тағы ла бер ғәҙелһеҙлек шунан ғибарәт: закон буйынса
башҡорттоң үҙ ерен бер йылдан оҙаҡҡа һатырға хоҡуғы юҡ.
Ләкин быны ситләтеп үтәләр, һәр бер ярлы, староста шаһит¬
лығында, расписка менән үҙ ерен әллә нисә йылға бирә. Тик,
законда ҡушылғанса эшләнә тип күрһәтер өсөн, йыл һайын
расписканы яңырта баралар. Шул рәүешле, ер кәм тигәндә
биш йыллыҡ һәм унан да артығыраҡ срок менән һатыла. Ә кә¬
рәк булып-нитеп китһә, ярлы үҙ ерен аҙаҡ кулактан өсләтә
артыҡ түләп алырға мәжбүр була. Әгәр түләргә ҡулыңдан
килмәй икән, кисектереп тороу юҡ, ереңдән тағы ла бер нисә
йылга хушлаш... Шулай итеп, ер киләһе быуатта ла кулак
ҡулында буласаҡ.
9. Ер менән алыш-биреш итеү шул уҡ ҡомһоҙ йыртҡыс¬
тарға файҙа килтерә. Приговорҙа күрһәтелмәгән аҡсаның ҡал¬
ғаны уларҙың кеҫәһенә кереп тора. Приговорҙа күрһәтелгән
сумма иһә ярлыларға ағымдағы йылдың төрлө һалымдарын
ҡапларға ла етмәй. Ер биләмәләрен ҡулдарына еңел төшөрөү
ниәте менән был ҡомһоҙ йыртҡыстар: «Ерҙе үҙ теләктәре ме¬
нән һатмаған урындарҙа уны ҡаҙна юҡ хаҡҡа ғына тартып
аласаҡ»,— тип, ялған хәбәр тараталар. Бындай талау, алда¬
шыуҙарға тик ерҙе дөйөм файҙаланыу тәртибен индергәндә
генә сик ҡуйып булыр. Ерҙе община менән файҙаланыу хатта
бик файҙалы буласаҡ, сөнки ул ваҡытта ер йән хисабыпа бе¬
ленәсәк.
91

16. Аҙ ерле дачаларҙа йән башына тейешле 15-әр десәтй-
нән, өс сәсеүле системаға ярашлы рәүештә, өсөнсө баҫыу
и көтөүлек өсөн бүлгәндән һун,, ни бары 5—6-шар десәти-*
ле генә ер бүлемдәре тороп ҡала. Ҡайһы берҙә уларҙың да
р өлөшө байҙар тырышлығы менән бер нисә йылға арендаға
релә. Әммә уларҙың ҡылған был эштәре хаҡында ниндәй
булһа шикайәт ҡағыҙы төҙөү староста ҡатнашлығынан тыш
төнләй мөмкин түгел. Ә староста һәр саҡ ауыл хәллеләре-
II торған партия ҡулы аҫтында.
11. Башҡорттарҙың бөлгөнлөккә төшөүе күсмә тормоштан
тыраҡҡа ҡапыл күсеү менән дә бәйле. Хәҙергә улар ни яңгч
нәргә күнегеп китә алмайҙар, ни Европа кешеләренең эи
эен өйрәнеп өлгөрмәгәндәр. Улар тик күсмә халыҡтарҙьп
нәрен генә беләләр. Мәҫәлән, һыбай йөрөү өсөн кәрәк нәмә-
р һәм башҡа төрлө күсмә тормош кәрәк-яраҡтары яһайҙар,
'смәлекте ташлау менән уларын да, мәҫәлән, кейем-һалым
геү, тире иләү, йөн буяҡлау, ебәк менән сигеү кеүек нәмә-
рҙе лә онотоп баралар. Элекке һәнәрҙәрен ҡалдырып, яңы-
рына бик аҡрын тотоналар. Шуның арҡаһында бөтә нэ-
не һатып алыу ғәҙәткә кереп киткән.
12. Башҡорт халҡы фәнгә һәм һәнәргә бик һәләтле. Мәҫә-
н, Оренбургтағы Неплюев исемендәге кадет корпусының
}ия эскадронында (бүлегендә—Ғ. Ҡ.) уҡыусы мишәрҙәр,
птәрҙәр, ҡырғыҙҙар һәм рустар араһында һәр саҡ башҡорт
:ттәре айырылып торған. Башҡорттар тәкәббер холоҡло тү-
\дәр, ялағайланырға, ярамһаҡланырға ла яратмайҙар. Улар-
юҡ-барға ышаныу ғәҙәте ҡалмаған тиерлек, сихырлау ке¬
к ғәләмәттәр бөтөнләй юҡ. Тау-урман башҡорттарының
нлек тиреһе менән яһаҡ түләгәнлектән, һунарға йөрөү, йән-
к аулау, балыҡ тотоу, ҡорт аҫрау төп кәсептәре булып
ра. Ә ялан башҡорттарының төп эше мал аҫрау булып,
енде ашлыҡ өсөн генә сәскәндәр. Улар ситса күлдәк түгел,
:ндән, ә ярлыраҡтары кесерткәндән һәм тарманан һуғылган
лдәк кейгәндәр. Суйын көршәктән башҡаларын үҙҙәре яһа-
ч.	Хәҙер, ерҙәрҙе һатҡас, һоҡланғыс урмандарҙы ҡырғас,
нарсылыҡ элекке килемде бирмәй, ерҙәрҙе күпләп һөрөү ар-
92

ҡаһында малдар күпләп кәмей. Башҡорттар еренә сит кеше¬
ләрҙе күсереп ултырталар. Бөтөнләй башҡаса булған ғөрөф-
ғәҙәтле яңы кешеләр менән аралашыу башҡорттар араһында
донъя көтөүҙең яңы төрҙәре; яңы ғәҙәттәр барлыҡҡа килеүе-
нә килтерә. Был үҙгәрештәрҙән шул уҡ түрәләр файҙалана.
Улар ерҙе арендалаусыларға һәм һатып алыусыларға тьрлө-
сә булышлыҡ итәләр. Кешеләр йөрәктәренән һыҡранһалар ҙа
ҡаршылыҡ күрһәтерлек мөмкинлек юҡ. Сөнки кантон башлы-
гынан алып иң һуңғы казакка тиклем ялыу йөрөтөүсене суд-
һыҙ-ниһеҙ розга менән туҡмай. Дөрөҫ, кантон начальнигына
закон буйынса 5 ҡамсы рөхсәт ителә, тик күп осраҡта ул бы¬
ны 10 һәм унан да күберәккә арттырып ебәрә.
Башҡортостанда хәрби тәртиптәр бөтөрөлөп, башҡорттар
өҫтөнән опека алынғандан һуң урман һәм сабынлыҡтарҙы ҡо¬
ротоусы төркөмдәр барлыҡҡа килде. Улар, башҡорттарҙы ер-
һыуҙы ҡарай алмауҙа, ялҡаулыҡта ғәйепләп, ер-һыу, урман¬
ды ситкә һаталар. Ләкин был күҙ буяу ғына. Ялҡаулыҡ
башҡорттарҙың тыумыштан килгән сифаты түгел. Мәҫәлән,
баҫыу эшендә улар етеҙлеге, таҫыллығы, түҙемлеге буйынса
күсеп килгән халыҡтан айырылып тора. Ҡатын-ҡыҙҙар бесән
саба, ураҡ ура, күбә һәм кәбән һала. Уларҙың ҡайһы берҙәре
ирҙәр менән бер тиң эш хаҡы ала. Ә наҙанлыҡтары, рус телен
һәм Европа культураһын аҙ белеүҙәре өсөн башҡорттар үҙ¬
ҙәре ғәйепле түгел. Йәштәрҙе уҡытыу иң кәрәкле фәндәрҙе
һәм эштәрҙе белергә булышлыҡ итер ине. Ләкин, ни өсөндөр,
беҙҙә рус мәктәптәре асыуҙа бары миссионерлыҡ маҡсаттарын
ғына күрәләр. Шулай ҙа грамоталы, йәғни рус ғрамотаһын
белеүсе кешеләр, өйҙә булһа ла балаларын русса уҡыр-яҙырга
өйрәтәләр. Әлбиттә, бындай шарттарҙа уҡыған малайҙар һәм
ҡыҙҙар саҡ-саҡ ҡына хәреф танырға, арлы-бирле һыҙғылар¬
ға өйрәнеүҙән ары китә алмай. Ғәҙәттә, сирҙең үҙен белмәй
тороп, рецепт яҙып бармайҙар. Башҡортостанда русса уҡы¬
тыуҙың насар булыуы мосолман дин әһелдәренең саяланып
ҡаршылашыуы арҡаһында ғына түгел, миссионерлыҡ хәрәкә¬
тенә лә бәйле.
93

Быларҙың, бөтәһенә лә мин, шул уҡ башҡорт вотчйннИкТа-
араһынан сыҡҡан һәм улар менән бергә ғүмер һөргән кеше
араҡ, старшиналыҡ нткэн, ерҙәрҙе межалау һәм уға бәйле
еп тыуған бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеү буйынса халык
4ле булған, Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһендә рус теле уҡытыу-
ы вазифаһын атҡарған саҡтарҙа күреп ышандым.
Тәҡдимдәр
1. Ғәҙәтләнгән күсмә һәм һунарсылыҡ итеп йәшәүҙән ул-
'аҡлыҡҡа сығарыу өсөн иң тәүҙә башҡорттарға эш һәнәр¬
ен өйрәтеү кәрәк. Башҡорт халҡы беренсе сиратта итексе¬
гә, тегеүселәргә, төҙөү оҫталарына мохтаж, һәр бер волос-
бер нисәшәр мастерской төҙөү маҡсатҡа ярашлы булыр
. Аҡсаһыҙ, бигерәк тә аҙ ерле урындарҙа уларҙы төҙөүгә
ство ярҙам итергә тейешле. Ә йәмғиәт һөрөнтө ерҙәре бул-
>ғас, мастерскойҙар шуларҙың килеме иҫәбенә тотолорға
гшле.
2. Ер эшкәртеүҙе күтәреү өсөн иң тәүҙә уны мотлаҡ эшсе
башына бүлеүҙе хәл итергә кәрәк. Ерҙе бүлеүҙе иһә биш-
ы йыл һайын яңыртып тороу маҡсатҡа ярашлы булыр.
3. Мәжбүри рәүештә өс сәсеүле система индерергә, ә X ре-
ия буйынса йән башына 15 десәтинәнән артыҡ тура кил-
ән аҙ ерле дачаларҙа йәмғиәт тарафынан ерҙе арендаға
еүҙе ҡәтғи тыйырға кәрәк. Айырым хужа ерен бер йыл-
артыҡҡа һатырға тейеш түгел. Әгәр кем дә булһа уның
н ике-өс йәки унан да күберәк йылға ала икән, был һатын
|усыны ергә булған дәғүәнән бөтөнләй мәхрүм итергә.
4. Старшиналарға, судьяларға, писарҙарға, старосталарга,
1ҡорттар ғәскәри булған дәүерҙәге кеүек, ер бирмәҫкә, шу-
уҡ арендаторҙар компанияларына ҡатыштырмаҫҡа. Әгәр
р аҫтыртын ғына быны эшләй икән, бер һүҙһеҙ әштәренән
грға.
5. Ер һатыуҙы, ғөмүмән, туҡтатырға, сөнки ул бик ҡиммәгг-
де, аренданан да ҙур доход килә. Аҙ ерле дачаларҙа кө-
94

тәүлектәрҙә лә, баҫыуҙарҙа ла сит малдарҙы йөрөтөргә рөх-
сот итмәҫкә. Быға буйһонмаусыларҙы эре мөғөҙлө малдар
өсөн 1-әр һум, ваҡ малдар өсөн 40-ар тин, ә ҡаҙҙар өсөн
10-ар тин иҫәбенән штрафҡа тарттырырға. Был аҡса йәмғиәт
ҡаҙнаһына тапшырылырға тейешле.
6. Аҙ ерле дачаларҙа көтөүлектәргә, баҫыу һәм туғайға
мал ебәрергә ҡул ҡуйыусыларҙы, приговор төҙөүселәрҙе во¬
лость судына бирергә. Ә күп ерле башҡорттарҙың көтөү йө¬
рөтөү йә булмаһа сит кешеләрҙең малдарын керетеү өсөн буш
ерҙәре бар.
7. Ҡырыҫ климатлы был крайҙа йылдың дүрт айын ғына
файҙалы эш менән үткәрәләр. Ә ҡалған һигеҙен башҡорт
нисек етте шулай йәшәй. Рус мужигы ғүмерен эшһеҙ үткәрмә¬
һен өсөн земстволар һөнәрселек училищелары һәм файҙалы
эш йорттары ойошторалар. Бындай саралар башҡорттарҙың
тормош-көнкүрешен яҡшыртыу өсөн дә бик кәрәкле. Айы¬
рыуса һуғыу, тегеү, столярлыҡ йорттары төҙөү маҡсатҡа
ярашлы. Тик уларға уҡытыусылар һәм надзирателдәр итеп
миссионерҙарҙы ҡуймау хәйерлерәк, сөнки улай иткәндә хөкү¬
мәттең һәр бер эшенә, хатта ул үтә файҙалы булһа ла, халыҡ
ышанып бармай, ҡаршылыҡ күрһәтә.
8. Баҡсасылыҡ менән шөғөлләнеүҙе, башҡорттар ғәскәри
булган заманда уҡ индерелгәнсә, мотлаҡ мәжбүри итергә
кәрәк. Сәбәпһеҙ баҡса үҫтермәүселәрҙе һәм иген икмәүсе¬
ләрҙе яза рәүешендә юл йүнәтеү, күпер төҙөү, ер межалаусы
бағаналар әҙерләп ултыртыу һәм шуның ише башҡа йәмғиәткә
файҙалы эштәргә ҡушырға. Быны баҡсасылыҡҡа тотошлай
күскәнгәсә ҡулланырға. Ниәтләнгән эш-саралар хаҡында ал¬
дан губерна «Ведомостар»ында баҫтырып сығарғанда, во¬
лость һәм ауыл сходтарында иғлан иткәндә, файҙалы булыр
ине. Юғиһә гәскәри идаралыҡтар бөтөрөлөр алдынан хәрби
түрәләр башҡорттарҙы, иген игеү, баҡса үҫтереү менән шөгөл-
ләпмәүҙэ ғәйепләп, кипэттән тән язаһына тарттыра башланы¬
лар. Башҡорт ғәскәре бөтөрөлгәндән һуң инде, ярлы башҡорт¬
тарҙың күбеһе, көсло надзор юҡлыҡтан, шулай уҡ тейешле
һенәре булмау сәбәпле, бай ер биләүселәр ҡулына барып ҡап
95

1лар, пәм алып торған аҡсаларын ҡайтарыу маҡсатында пәр
ҡыт шуларға эшләргә, шулар ҡулы аҫтында йәшәргә мәж-
рҙәр. йәмғиәттәге ғәфү ителгеһеҙ тәртиптәр, урындағы һәм
■арылағы власть башлыҡтарының, үҙ хоҡуҡтарын артыҡ
йҙаланыуҙары, яуапһыҙ эш-ҡылыҡтары арҡаһында шундай
\гэ ҡалдылар улар.
9.	Крепостной ҡоллоҡтан азат иткәнсе (1861) алпауыт ҡу-
[нда булган крәҫтиәндәр кеүек үк, башҡорттар ҙа граждан-
1ҡ ведомствоһына күскәнгә (1863) саҡлы аҡсалата пособие
рай белмәйҙәр ине. 1867 йылғы аслыҡ сығыу арҡаһында
ар башҡа крәҫтиәндәр менән бергә беренсе тапҡыр орлоҡ
тып алыу өсөн аҡсалата пособие алдылар, ә ас-яланғастарға
үҙ ғаиләләрен туйҙырыу өсөн бирелгәйне. Ләкин алынған
мма әле булһа түләнеп бөтөлмәгән: бирәсәктәрҙе ҡайтарыу
кытын кисектереү хаҡында әленән-әле килешеүҙәр төҙөлә,
ай ғына ла түгел, ссудалар һорап яңы ғаризалар яҙыла,
юҫтиәндәр һәр саҡ ҡаҙна аҡсаһына өмөт итмәһендәр өсөн
тә урында ла йәмгиәт һөрөнтө ерҙәре булдырырға кәрәк.
iap ҡытлыҡ йылдарҙа крәҫтиәндәрҙе иген менән дә, аҡса
нән дә күтәрер ине. Был ерҙәрҙә игендән башҡа емеш-йәшел-
үҫтерергә кәрәк һәм эшкә яраҡлы һәр кеше унда бер нисә
н эшләрғә тейешле, йәмгиәт һөрөнтө ерҙәренән алынган
йөм килем ҡоролоҡло йылдарҙа йән башынан бүлеп бире¬
р ине.

ХАЛЫҠ БАЙЫЙМЫ ӘЛЛӘ ЯРЛЫЛАНАМЫ?
(Ҡыҫҡартып алынды)
«Санкт-Петербургские ведомости» газетаһының 1896 йыл¬
дағы 315-се һанында бер автор: «Рус халҡы байыймы әллә
ярлыланамы? Шул хаҡта дөрөҫлөктө нисек белергә?» — тип
һорай.
Халыҡты талаусы ростовщиктар компаниялары булмаған
урындарҙа кешеләрҙең, ул тиклем аһ-зарланып йәшәмәүҙәре
һәм хөкүмәтте, аҙыҡ-түлек һорап, борсоп бармауҙары хаҡын¬
да бәйнә-бәйнә һөйләп тормайым. Әммә бындай ерҙәргә, улар
яҡлау тапҡансы уҡ, төрлө компаниялар һәм ростовщиктар
үтеп керә һәм, унда цивилизация килгәнсе үк, мал-тыуар¬
ҙы, ер-һыуҙы һатып алып, урмандарҙы ҡырып бөтөрәләр.
һәр кешегә — байына ла, ярлыһына ла — аң-белемдән тыш
төрлө һәнәргә эйә булыу, эшләү кәрәклеге хөкүмәткә яҡшы
билдәле. Ләкин бик күп губерналарҙа, шул иҫәптән Өфө һәм
Оренбург губерналарында ла, халыҡ иген игеүҙән, бесән әҙер¬
ләп, мал аҫрауҙан башҡа нәмә менән шөғөлләнмәй, белгән
һәнәрҙәрен дә онотоп бара... Кустар һәнәргә эйә булғандар
иһә кәсеп артынан сит ерҙәргә китә һалып бармай, һөҙөмтәлә
бер ниндәй кәсеп-һөпәрһеҙ ҡалған кешеләр йот йылдарҙа,
һуңынан барлыҡ мөлкәтен һаттырып булһа ла түләттерәсәк-
тәрен белә тороп та, ссуда йәки иг.ен юллап йөрөргә мәжбүр
була...
Хәллерәк көн күргәндәр үҙҙәренең өс-дүртәр десәтинә ер¬
ҙәренән 200 бот самаһы иген ала. Тик был 200 ботто һалым
һәм натураль йөкләмәләрҙе түләү, сәй, шәкәр һәм башҡа шун¬
дай кәрәк-яраҡтарҙы алыу өсөн һатырға тура килә. һуңғыла-
4 Заказ 306
97

рын бер кешегә еткереү өсөн генә лә йылына 25 һумлап аҡса
китә. Тикмәгә генә сәйҙең бөлдөргөс нәмә булыуы хаҡында
күптәнән шиғырҙар ижад ителмәгән. Башҡорттарҙы ҡытай
сәйе, араҡы һәм шәкәр ныҡ бөлдөрҙө... Аҙнаһына 10 бот
иген һатып, ғаиләгә бер аҙнаға саҡ-саҡ етерлек 1 фунт сәй
менән 4 фунт шәкәр алырға мәжбүр булған халыҡ нисек итеп
мантыһын инде... Сәй-шәкәрҙең шул тиклем ҡыйбат булыуы
халыҡҡа түгел, сауҙа компанияларына ғына байлыҡ килтерә...
Ҡул эштәрен, кустар һөнәрселекте бөтөнләйгә ҡалдырып,
фабрика тауарҙарын ғына һатып алыу ҙа крәҫтиән средство-
һының наҡыҫлана барыуына аҙ булышлыҡ итмәне. Ғөмүмән,
ябай халыҡ байымай, ә бары әлеге шул сауҙа компаниялары
һәм йәмғиәт идаралыҡтары ағзалары гына хәллеләнә бара.
Земстволарҙы тотоу ҙа халыҡты бик бөлдөрә. Гласный
булып күберәген белем һәм хәл цензы булган байҙар һайлана.
Улар, юғары урындан тороп, ярлы халыҡтың мәнфәғәтен ҡа¬
рарға, уларҙың хәлен еңеләйтеү файҙаһына эшләргә тейештәр
ине, ә ысынбарлыҡта киреһенсә килеп сыға. Земство йыйы¬
лыштарында гласныйҙар, төҙөлөш, ремонт мәсьәләләренә ҡа¬
рағанда, күберәк үҙҙәренә эш хаҡын арттырыуҙы һорап сы¬
ғыш яһайҙар. Ә үҙҙәре ярлы халыҡ файҙаһына теләһә ниндәй
ауыл старшинаһына ҡараганда ла аҙыраҡ эшләйҙәр, әммә эш
хаҡын ике тапҡырға күберәк алалар. Шул рәүешле улар ха¬
лыҡты көндән-көн бөлгөнлөккә төшөрәләр... Азия шағиры
Камал Өмми: «Кеше ҡиәфәтендә йөрөүселәр күп, ләкин йөҙ
меңе араһынан берҙе генә булһа ла ысын кешене табыуы ҡы¬
йын», — тип әйткәндә, тап ошондай хәлде күҙ уңында тот¬
ҡандыр.
Ҡыҫҡаһы, һуңғы 30—35 йыл эсендә крәҫтиәндәрҙен, эко¬
номик хәле насарлана бармаһа, яҡшырҙы тип һис тә әйтеп
булмай.

ӨРШӘК КҮПЕРЕ
Земство сыҡҡан йылдан башлап, Ырымбур почта юлын¬
дағы Ҡамышлы [тигән] сыуаш ауылында Өршәк даръяһына
күперҙе һәм нығытмаларҙы яҡшы итеп земство яһатһын тип
дәғүәләштек. Мәғлүмдер, әүәлендә почта һәм ауыл араһында¬
ғы юлдарҙы һәм күпер төҙәтеү шаһанә 1 һәм земский налог
түләй торған крәҫтиәндәрҙең, башҡорт, мишәр, типтәр, сыуаш
вә ғәйре 2 яһаҡ түләй торған халыҡтарҙың, зәммәһендә 3 ине.
Шуның өсөн яһаҡ түләмәй торган дворяндар, ғәйре түрәләр
миңә: «һеҙ, Өмөтбаев әфәнде, натураль йөкләмәнән хәлас \
Юл эшләмәк ҡәҙимдән крәҫтиән һәм ғауам 5 зәммәһендә, улар
өсөн тырышма»,— тип әйтеп ҡаранылар. Беҙ: «Ғауамдың кү¬
перҙе яҡшылап яһарға мөмкинселеге юҡ. Дәхи 6 тирмәндәрҙең
типкене Атаевка тауынан ята, ҡом, балсыҡ менән генә тотоп
булмай»,— тип яуап бирә килдек. Яҙҙан көҙгә тиклем халыҡ¬
ты Өршәк туғайына юл төҙәтеү өсөн өс-дүрт тапҡыр сығара¬
лар. Был юлды Ағиҙел буйындағы Йомран, Ҡолош, Ҡабаҡ,
Илсекәй, һалйот, Ҡыйышҡы, Сәйхүн-Ҡамышлы һәм Нико¬
лаевка ауылы кешеләре эшләй ине. Беҙ фәҡир, 9 йыл гласный
булып йөрөгәндә дәғүәләшеп, Өршәк күперен земство аҡса¬
! Шаһанә — шаһтарса, шаһтарға махсус рәүештә. Бында хекүмәт-
к.) түләнгән һалым күҙ уңында тотола.
2 Вә ғәйре — һәм башка.
3 Зәммә—яуаплылы к.
4 Хәлас — азат.
Ғауам — ябай халыҡ.
’ Дәхи — йәнә, тагы, һәм.

һына таштан- түшәмдәр менән мәхкәм 1 ҡылып яһарга дәла-
ләт 2 иттек.
Ғауамға тырышып .йөрөгән өсөн сауаптар насип булыр
әле. Берәү белмәһә лә халыҡ белер, һуңынан килгәндәр:
«Рәхмәт бындай юл һәм күперҙәр яһатҡан кешеләргә!» — тип
әйтерҙәр. Әлбиттә, Кемдәрҙең тырышып йөрөүе менән яһал-
ғанлыҡтары онотолор.
Бынан һуң Өфө губернаһында башҡа урындарҙа ла ҙур
күпер вә гаттарҙы 3 төҙөүҙе земствоға йөкмәттеләр. Ере күп
помещиктар һәм купецтар, ергә налог күп була тип, юл эш¬
тәрен һаман ғауамға ҡалдырырға тырышалар. Беҙ ғауамдың
ходатайы быға даимән 4 ҡаршы булдыҡ.
1 Мәхкәм (мәхкәм)—ныҡ, сыҙамлы.
! Дэлалэт — дәлилләү, ышандырыу, димләү.
3 Гать — һаҙлыҡ йәки батҡыл урындарҙы үтеү өсөн бүрәнәләрҙән,
сыбыҡ-сабыҡтарҙан яһалған түшәм.
4 Даимән — һәр ваҡыт, һәр саҡ.

■ * I * * 1 •'# i V» 1 * 0 i V * * • V ♦ V»
fm/1 * \#Ч/а VjrtmX ^ Чж*ш /TV -
РОССИЯЛАҒЫ «ПЕРВОЕ ТОВАРИЩЕСТВО»
ЦИРКЫНДА
Беҙҙә, Өфөлә, 29 ғинуарҙа Россиялағы <гПервое товарище¬
ство» циркында политика әлкәһендә Япон-Ҡытай һуғышы
һымағыраҡ нәмә булып үтте. Алдан уҡ үҙенең баш осонда
13 оркестрантты күтәреп йөрөтә алған данлыҡлы көрәшсе
Моорҙың Абдулла Нафиҡов тигән ит сабыусы башҡорт ме¬
нән көрәшәсәге, еңеүсенең 100 һум аҡса менән бүләкләнәсәге
хаҡында иғлан ителде. Был аҡса һуғышының ҙур килем би¬
ререн һизеп алып, билет хаҡын арттыра һалдылар.
Икенсе антракттан һуң көрәш майҙанына ике ир сыҡтьг.
Береһе — Моор: акробаттар костюмында, бик яман мускуллы,
30 йәштәр самаһында. Икенсеһе—Нафиҡов: шулай уҡ бик
таҙа кәүҙәле, буйы менән Моорҙы аша ҡарап тора, төҫкә һы¬
лыу, өҫтөндә киндер күлдәк, 60 йәштәрҙә. Улар икеһе көрәш
майҙанының ике башына барып баҫтылар, урталарына кө¬
рәште алып барыусы сыҡты. Ул көрәштең тәртибен аңлатты.
Көрәшсе үҙ дошманын ике яурын башы ла ергә терәлерлек
итеп ҡаҡсалҡан йығырға тейеш. Көрәш ваҡыты ҡытайса тү¬
гел, ә ни бары 8 минут. Абдулла бик тыныс, ә Моорҙың йөҙө,
һығып алған сепрәк кеүек, ағарған, кәүҙәһе ҡылтырашҡан ке¬
үек күренә, әйтерһең, ул үҙенең яңғырауыҡлы шөһрәтле исе¬
мен юғалтырмын тип ҡурҡа. Бына көрәш башланды. Улар
дөп-дөрөҫ тотоноштолар. Абдулла, аяҡтарын айыра баҫып,
күкрәген алға сығарып, ҡулдары менән дошманының билен
ҡапшаны. с<ммә Моор, ни өсөндөр, гелән артҡа шылып, алыш¬
тан баш тартты. Шуның өсөн дә тамашасылар уға «Ҡытай»
тигән ҡушамат тағып өлгөрҙөләр. Шуға ҡарамаҫтан, Абдулла,
101

ҡайышты шаҡарып тотоп, Моорҙы үҙенә тартты һәм һөйрәп
алып күкрәгенә һалды ла, күҙ асып йомғансы, майҙанға таш¬
ланы. Ләкин теге арҡаһы менән түгел, һуҙлайып йөҙ түбән
барып төштө. Йәнә тотоношоп китеүҙэре була, сәхнәгә үҙенең,
ун хеҙмәткәре менән управляющий килеп тә сыға. Улар Аб¬
дуллаға дошманын матҡып тотоп алырға ҡамасаулап, Моор-
ҙы төрлөсә яҡланылар. Тамашасылар геүләп ҡысҡырҙы:
— Ҡамасауламағыҙ!
— Ышыҡламагы >!
Теге «дипломаттар» бер нисә аҙым яһарға өлғөрҙөләрме-
юҡмы — Абдулла Моорҙы йәнә ташланы. Был юлы ул ҡа¬
бырғаһы менән барып төштө.
Өсөнсөгә китте көрәш. Ләкин баяғы «дипломаттар» улар¬
ҙы тағы уратып алды, ҡысҡырышып-баҡырышып «Ҡытай»
Моорҙы яҡларға тотондо. «Дипломаттар»ҙың ин, күренекле
вәкиле пристав Пичелейский ҙа улар араһында этешеп-төртө¬
шөп, ҡулдарын болғап, шайылдап йөрөй. Халыҡ йәнә ҡысҡы¬
ра башланы:
— Китегеҙ!
— Ҡамасауламағыҙ!
Ошо мәхшәр эсендә Абдулланың ҡулындағы ҡайышы өҙө¬
лөп китә. Сильзбери исемле яуаплы кеше, эштең айышына тө¬
шөнөр өсөн тип, көрәште ваҡытлыса туҡтатып тора. Ошонан
файҙаланып, Моор, тәғәйенләнгән ваҡыт бөтмәҫ элек үк, ҡай¬
ҙалыр тайып, юҡ була. Тамашасылар Абдулланы еңеүсе итеп
ҡотлап ҡысҡырышалар, ҡул сабалар һәм цирктың өсөнсө бү¬
леге башланыуын да көтмәйенсә, таралыша башлайҙар.
Управляющий, фәҡәт көрәшселәр арҡаһында, билет хаҡын
кеше ышанмаҫлыҡ хаҡҡа арттырып, бер нисә мең һумлыҡ
табыш алһа ла, иртәгеһен Абдуллаға шуның ни бары 25 һу¬
мын ғына бирә. Ә бит циркка тамашасылар ана шул көрәш¬
селәрҙе тамаша ҡылыр өсөн генә бығаса бер ҡасан да булма-
ғанса йыйылды.
йәнә шуны әйтергә кәрәк, Абдулла Нафиҡов бөгөнгө көн¬
дә иң көслө көрәшселәрҙән түгел. Ләкин шуныһы ғәжәп: ул
инде утыҙ йылдар самаһы көрәшә. Ә ундай ҙур көрәшселәр
102

ун-ун биш йылдан артыҡ көрәшмәгәндәр. Халыҡ араһында,
атаҡлы көрәшселәр үҙҙәрендә көс кәмеүен белдермәҫ өсөн,
тәүге йығылыуҙан һун, уҡ көрәш майҙанын ҡалдыралар тигән
һүҙ йәшәй.
Башҡорт көрәше — донъялағы ин, ғәҙел көрәштәрҙең, бе¬
реһе. Ҡырғыҙҙар (ҡаҙаҡтар.— Ғ. "К.) ғөмүмән дөрөҫ көрәш¬
мәй, рустар көс менәи түгел, ауырлыҡ менән алдыра, ҡырым
татарҙары ла көрәшә белмәй — дошманын үҙенән атып бәр¬
гәндә бер ниндәй таҫыл ҡулланмай. Ә дөрөҫ һаналған башҡорт
көрәшендә ике төрлө алым бар: күкрәккә күтәреп һалыу һәм
йә үҙеңдең, аяҡ аҫтыңа, йә, саңҡая биреп, ситкә ырғытыу.
Былар күҙ асып йомғансы эшләнә. Башҡа төрлө алымдарҙың
береһе лә иҫәпкә алынмай һәм призға хоҡуҡ бирмәй.
Ошо уҡ Абдулла 1884 йылдың май айында... бер көтөү кө¬
рәшселәрҙе еңә, ә 1891 йылда үҙ ғүмерендә 480 батырҙы еңгән
данлыҡлы Европа көрәшсеһе Курдты йыға. Шуның хөрмәтенә
Курд үҙе уға сәғәт бүләк итә. Ошондай көслө көрәшселәрҙе
Башҡортостандағы күп өйәҙҙәрҙә үткәрелгән һабан туйҙарын¬
да, төрлө-төрлө оло йыйындарҙа осратырға һәм һайлап алырға
була.

ХАЛЫҠ МӘҒАРИФЫН ЮЛҒА ҺАЛЫРҒА
(Ҡыҫҡартып алынды)
Мосолмандар араһында мәғариф эше бер ҙә алға бармай.
Европа ғилемен юғары һәм урта уҡыу йорттарында рустар
менән бергә уҡығандар ғына ала, улар бармаҡ менән генә
һанарлыҡ... Балаларға, үҙ телдәрендә башланғыс белем бир¬
мәй тороп, рус телендә төрлө фәндәр уҡытыуҙа мосолмандар
уларҙы ағартыуҙы түгел, ә бары көсләп руслаштырыуҙы күрә.
Рус малайҙары менән аралашып үҫмәгән һәм уҡымаған бала¬
лар милли мәктәптәрҙә русса йүнләп һөйләшергә лә һәм яҙыр¬
ға ла өйрәнә алмайҙар, һөҙөмтәлә улар гимназияларға йәки
уҡытыусылар мәктәптәренә имтихан тота алмай интеғәләр...
Аҙмы-күпме грамотаһы булған мосолмандар, шул иҫәптән
мин дә, башҡорттар араһында европа фәндәрен уларҙың, үҙ
туған телдәрендә уҡытыуҙы мәғрифәт таратыуҙағы иң мәшә¬
ҡәтһеҙ һәм иң дөрөҫ юл тип һанай. Европа халҡы байтаҡ
фәндәрҙе көнсығыш телдәренән уҙ теленә күсергәне һәм Евро¬
палағы һәр бер милләт фәнде үҙ туған телендә уҡып белем
алған кеүек, европа фәндәрен дә көнсығыш телдәренә әйлән-
дереү кәрәк. Аҫаба башҡорт булараҡ, миңә шул мәғлүм:
уҡымышлы кешеләр, шәриғәт мҫнән бер рәттән, тарихи ро¬
мандар уҡырға бик һәүәҫ: тик, яңы китаптар юҡлыҡтан,
башҡорт күберәк үҙ китабын һөйләүсе булып ҡала.
Шулай итеп, фараз ҡылып булалыр: әгәр ҙә мосолман¬
дар, үҙ телдәрендә уҡып, европа фәндәренең зарарлы түгел-
104

4 'oi £
/ J- ‘o' ^
rJt ^1J»*«J- w>iL *с>т ,>>.<* j. ^^,_i ,
^Ги-1* Jb,va. Л • 'I Cl
ij*j>J •^*'J> ojj5 »-ь1— ^i* J^i j.UL^,5>bJdL • ■ I •
CLLT w.s,5b ^r>;r ^,М»ь c^,H v,>;
f^y * ^r*tli	^	ytpj'
„. j -	*4#	•*»•>:«it. | JKa
JL. Л-	oiJ|	^
I + j* 4. Г 1	ю	j.ro +	го , и
ГЛ 4- Г6 +. f10 - 1 30	••	••	*-.-
1*10 .. *» V 1 1 О V
if 4 1 4 1,1.' 4 - • °,л 1Г
I*l>rr	Atrds	:	_	iooo
I ri<*	к	s	voo
Г *	. J i\ ■*, О 1 j**,
"*'ГГ~	H,U9i	ц,«,й
Jfiyjj'r* U^1	tP	oU^.p ,JT v,JL, JU.
y’v	.	.«
«• — r = «’	I“3_ ,0' ' ,o
,oo—r& ■	*,«0Й— мГ6	IHv^
l"l*0<J)	 ffOO	t I 0£	l*0oo 	 Г 1 S>1	^ |

леген аңлап алһа, рус уҡытыусыларына дошман күҙ менән
ҡарамаҫ ине. Шуға күрә, мосолмандарҙы донъяуи фәндәр һәм
бөгөнгө көн менән таныштырыуҙы башлап ебәреү маҡсатын¬
да, земство йыйылышынан хөкүмәт алдына, беренсенән, уҡыу
әсбаптарын татарсаға тәржемә итеп баҫтырыуҙы, икенсенән,
татар телендә газеталар, география һәм тарих карталары сы¬
ғарыуҙы хәл итеүҙе юллауын һорайым.

ӘҘӘБИӘТ ҺӘМ МӘҒРИФӘТ ХАҠЫНДА
Әҙәбиәт һәм мәғрифәт күберәген үҙ хөкүмәте булған ха¬
лыҡтарҙа алға киткән. Аң-белем биреү, әҙәбиәтте үҫтереү хө¬
күмәт тарафынан хәстәрлек күргәндә генә үҫә тигән фекер
Көнсыгыштағы аҡыл эйәләре миҫалында ла раҫлана. Мәҫә¬
лән, Египетта ғәрәптәрҙән һуң татарҙар династияһы хакимлыҡ
иткән (Але-Буя) һәм ниндәйҙер Хажи Байрам вәзир булған
дәүерҙә тарих, ғеография буйынса күп хеҙмәттәр, шулай ук
байтаҡ романдар яҙылған. Шуларҙың «Сәйфелмөлөк» тигәне
беҙҙә лә, Россияла ла киң билдәле.
Һәйбәт тормош кешеләргә генә түгел, хатта хайуан-бөжәк-
тәргә лә, ниндәйҙер бер хәстәрлекле йән булғанда ғына килә.
Әйтәйек, умартала инә ҡорт үлһә, ҡалған ҡорттар бал йый¬
май, ә теләһә ҡайһы яҡҡа таралышып бөтәләр. Шулар кеүек
беҙ ҙә хәстәрлекһеҙ, терәкһеҙ йәшәй бирәбеҙ...
107

МӘСКӘҮ ХАҠЫНДА КҮҢЕЛ МӨҺӨРӨ
(Ҡыҫҡартып алынды)
1883 йыл майҙың, бишенсе көнөндә Мәскәү ҡалаһына кил¬
дек,.. унына тиклем йөрөнөк. Ғәжәйеп һәм ғәләмәт эштәрҙе
ҡарап, эрмитаж баҡсаһына барҙыҡ; Петр дворецын һәм
башҡаларын ҡыҙырҙыҡ; 1882 йылда булып үтмеш «Торговые
промыслы» күрғәҙмәһе йорттарын ҡараныҡ; Тверь застава¬
һында Триумфаль ҡапҡаны тамаша ҡылдыҡ. Ул ҡапҡаны
1815 йылда, француздарҙы Мәскәүҙән тар-мар итеп сығарыуға
йәдкәр итеп, яһағандар. Ҡапҡа башында бер кеше алты суйын
атты дилбеғәләр менән тотоп тора.
Йәнә «Красные ворота» тигән ҡапҡа бар. Тағы Сухарев
башняһы тиғән ғимарәтте 1 күрҙек. Бик бейек бер һарайҙыр.
Уртаһында мәсет манараһы шикелле бер манара, йәғни башня
бар. Фасады Рус йортондағы 2 мосолмандарҙың, бер манара¬
лы ауыл мәсетенә оҡшай. Ул йорттоң Эсенән машина менән
ҡаланың һәр тарафына һыуҙар ебәрәләрҙер.
Тәрбиә йортон тамаша ҡылып йөрөнөк. Кремль, йәғни
Кремль крепосы һәм дворец тарафтарын күп ҡыҙырҙыҡ,...
икенсе крепостарында булдыҡ. Дворецтың шимал3 тара¬
фында Царь-пушка тигән ҙур туп бар. Туптың бейеклеге,
йәғни ултырған урыны ерҙән ике аршын да ун ике вершок
булып, минең башымдан бер аяҡ юғары ине. Туптың алдын¬
да, ерҙә дүрт йәҙрәһе бар. Өс йәҙрәне ергә һалып, дүртенсе
1 Ғимарәт — ҡоролма, йорт.
2 Рус йорто — Россия дэулэте күз уңында тотола.
3 Шимал — төньяҡ.
108

йәҙрәне өҫтәренә ҡуйғандар. Йәҙрәне ҡосаҡланым. Бер ҡолас
йәҙрәнең яртыһынан аҙ ғына уҙҙы. һәр ҡайһыһының өс бар¬
маҡ һыйышлы тишектәре бар.
йәнә дворецтың, шул уҡ урынында, Иван Великий исемле
сиркәү манараһы төбөндә, юғарынан йығылып төшкән ҙур
ҡыңғырау бар, Царь-колокол тирҙәр. Ултырған ташы минең
эйәк аҫтынан. Таштың бейеклеге ике аршын. Борис Годунов
исемле батша заманындағы ҡыңғырауҙыр. Әммә 1733 йыл
төшөп, сите аҙыраҡ кителгән, китеге әҙәм буйы бар. Ул ҡың
ғырау ишеге асыҡ сатыр 1 кеүек. Император Николай Пав¬
лович заманында таш өҫтөнә ултыртҡандар. Бәлки ерҙә йөҙ
йыл көсуф 2 булып ятмыш.
Кремль дворецынан йыраҡ түгел, крепость тышында, Мәс¬
кәү һыуының ярында бер ғәжәп ҙур сиркәү бар. Исеме Храм
Спасителдер... Француздарға ғалиб 3 булып ҡайтҡас, шуның
йәдкәренә 4 тип, 1815 йыл бинаһына ижтиһад итеп, 1880 йыл
камиллағандар ’. Әммә ысынлап бинаһына 1839 йылда шө-
руғланғандарб, йәғни 40 йыл эшләгәндәр икән. Көмбәҙенә
26 бот алтын китмеш тип «Московский листок» газетаһында
уҡыным. Йәнә яҙалыр: бөтә бинаһына 15 миллион тәңкә то¬
толған; ысын эш көндәре менән 20 йылда тамамланған; эсенә
10 мен, кеше керәлер; уртаһындағы купол, йәғни ҙур көмбә¬
ҙенең әйләнәһе 42 сажин; тышындағы юнып яһалған һүрәттә¬
ренең оҫтаһы Рамзанов тимеш.
Бынан ҙур сиркәү һәм храмдар барҙыр. Йөмләнән бере¬
һе — Петербургтағы Исаакиев соборы 23 миллионға төшкән.
1 Сатыр — тирмә.
2 Көсуф — ҡояш тотолоу. Был осраҡта ҡарайыу, тутығыу
мәгәнәһендә ҡулланыла.
3 Ғали б — еңеүсе, өҫтөн сығыусы.
4 Й э д к п р — иҫтәлек, хәтирә.
5 Бинаһына ижтиһад итеп, 1880 йыл камиллаған¬
дар— төҙөй башлау хаҡында хәстәрлек күреп, 1880 йылда тамамла¬
ғандар (төҙөп бөткәндәр).
6 Ш ө р у ғ — башлап тотоноу, керешеү.
109

Стамбулдағы Ая-Суфия мәсетенә 25 мең әҙәм һыя тиҙәр.
Әммә мосолман китаптарында 50 мең тимештер. Италия йор¬
тонда ҡайсар Рум ҡалаһында, йәғни төп Рум ҡалаһында бы-
ларҙан да ҙур бер собор барҙыр. Исеме Святой (Изғе) Петр.
Эсенә шикһеҙ 50 мең кеше керә тиҙәр. Быларҙан да ғәжәбе-
рәк йорттар донъяла бихисап күптер. Мәгәр быны (мәҡәлә¬
не.— Ғ. Ҡ.) Мәскәү хаҡында яҙабыҙ.
Мәскәүҙәге Кремль крепостарының шимал тарафында,
«Красная площадь» тигән майҙанда, Спасск ҡапҡаһына ҡар¬
шы «Лобное место» тигән урын барҙыр. Таштан яһалған тү¬
ңәрәк, бейеклеге бер сажин майҙандыр. Белмәгән кеше сит¬
тән фонтанға хисап ҡылып китәлер. Уртаһында таштан бүкәл
бар. Боронғо батшаларҙың әмерҙәрен шунда сығып уҡырҙар
һәм ғәйепле кемһәнәләрҙе шунда яза ҡылырҙар икән. Шул
урынға ҡаршы, Спасск ҡапҡаһының рәтенән, крепость башын¬
да бәләкәй манара бар. Ҡайһыһының бағынан 1 сәйәсәт 2 көн¬
дәрендә хосусан Иван Грозный Лобный урынға ҡарап ултыр¬
ған. Шул ук Спасск ҡапҡаһы янында һәндәсә3 ғилеме ме¬
нән яһалмыш бер ғәжәп ҡәҙимге сиркәү барҙыр. Исемен Ва¬
силий Блаженный йәки Покров сиркәүе тирҙәр. Манаралары
күп. һәммәһе йәшел йәшмә ташы менән ябылған. Ҡаҙанды
алғас, йәдкәр өсөн яһалмыштыр. Кремль крепосының ҡапҡа
башындағы һәм башҡа манаралар ошондай йәшел таш менән
ябылған, йәнә крепостарҙың төньяғына, Любанка майҙанына,
Владимир ҡапҡаһынан сығып, атлы тимер юл менән барғанда,
Покровка, Босманный урамында йәнә бер ғәжәп ҙур һәм бейек
Успения исемле собор барҙыр. Ғәйре4 ғәжәйеп ғимарәттәр
бихисап күп. Беләһе килгәндәр Мәскәүҙең «Путеводитель»
исемле дәфтәренә баҡһын...
1 Бағы — ҡарау (күҙәтеү) урыны (тәҙрә, төнлөк).
2 Сәйәсәт — енәйәтсене (политик эштә ғәйепләнгән кешене) яза¬
лау; политика.
3 һәндәсә — геометрия; инженерлыҡ эше.
4 Ғәйре — башҡа, бүтән.
110

[Мәскәүгә] барғанда, майҙын, беренсе, икенсе һәм өсөнсө
көндәрендә Ҡазан ҡалаһын тамаша ҡылып йөрөнөк... Фати¬
рыбыҙ Әхмәтйән Сәйдашовта ине... Икенсе көндө бик күп ғө¬
ләмәне 1 йыйып, зыяфәт итте 2. Йөмләнән береһе... Шиһабет¬
дин * хәҙрәт бар ине.
1 Ғ ө л э м ә — галимдар, уҡымышлы кешеләр.
2 Зыяфәт итеү — ҡунаҡ (хөрмәт) итеү.

ПЕТЕРБУРГ ХАҠЫНДА КҮҢЕЛ МӨҺӨРӨ
(Ҡыҫҡартып алынды)
1887 йылдың 12 ғинуарында Өфө ҡалаһынан Ҡырым йор¬
тона хеҙмәткә саҡырып алынып, сәфәребеҙҙә әүәл Стәрлета¬
маҡ ҡалаһына барып,... Оренбургка кереп, остаҙыбыҙ генерал
Биксуринға күрешеп, унан Мәскәүгә килдек. Мәскәү ҡалаһын
икенсе кәррә 1 йөрөп күреп, тәхетпай Петербургка килдек...
Был Петербург бәрәкәттән әбәд2 булмыш тәхетпайҙыр.
Урамдары вә өйҙәре тулы баҙарҙыр, мөсәнниф лөғәтендә заһ-
рән вәсәфә зиуар вә зәййәнәтдер 3. Әммә батыни йыһанының
зауҡ вә сафаһына мәйелдер 4. Бында әһле фән вә мөһәндис-
тәр5 хыялына күңел мөһөрө күптер. Ҡала ғимарәттәрҙән6
мәшһүрле. Аҙ йөмләнән Ҡышҡы дворецты, Баш штаб йортон,
Адмиралтействоны, Исаакиев, Ҡазан соборҙарын вә ғәйре7
ҙур дворецтарҙы йөрөп күрелде. Эрмитаж дворецына кереп
тамаша ҡылдыҡ. Бында күп ғәжәп эштәр барҙыр.
Ғәләмәттәрҙән — император Александр I яһалған таш ба¬
ғана, императорҙар Николай I һәм Екатерина II монумент-
! Кәррә — мәртәбә, тапҡыр.
2 Бәрәкәттән әбәд — киңлек-муллыҡтан мәңгелек.
3 Мөсәнниф лөғәтендә заһрән вәсәфә зиуар вә зәй¬
йәнәтдер— автор (төҙөүсе) теләк-ҡараштары асыҡ сағылған (һүрәт¬
ләнгән) биҙәүес һәм биҙәкләмәләрҙер.
4 Батыни йыһанының зауҡ вә сафаһына мәйелдер —
куңел донъяһының (эске донъяның) ләззәт һәм рәхәтлектәренә ятыш¬
лылыр.
' Әһле фән һәм мйһдпдистәр — фән эйәләре һәм инженерҙар.
с Ғимарәт — ҡоролма, йорт.
7 Ғәйре — башҡа, бүтән.
112

тары. Кенәз Кутузов, Суворов һәм Барклай де Толлиҙын,
ошондай монументтары, Анничков күперендәге дүрт суйын
атлы кеше һүрәттәре Петербургтың, ғәжәйептәренәндер. Пет¬
ропавловский крепосына ҡаршы, биржа янында, таш бағана¬
лар барҙыр. Потемкин, йәнә Измаиловский урамдарында тө¬
рөктәрҙән алынған туптарҙан яһалмыш бер бағана барҙыр,
бик ҙурҙыр, исеме «Слава», йәғни мәдех тимәк булыр. Йәнә
Потемкин урамы менән Воскресенский урамы араһында туптан
һәм сынйырҙан яһалған ҡойма сиркәүҙе ихата ҡылған. Эсен¬
дәге вә тышындағы ғәжәйептәр күптер, йәнә Невский дворец¬
тарға яҡын ҡаҙармалар янында бер гранит таш урамда тора,
ҙурлығы тирмә ҡәҙәре бар. Үҙе ултырғысҡа ултырған кеше
сифатлы. Мәгәр күҙ, ҡолаҡ, ауыҙ һәм танауы юҡ, сатыр
ябынған ҡатын рәүешле. Бәғзе урындарында ҡарлуғас һыйыр¬
лыҡ тишектәре бар. Күп йылдарҙан бирле ултыра. Ни хик¬
мәткә килтерелгәне мәғлүмебеҙ түгелдер.
Урамдарҙан ин, әғлаһы 1 Невский проспект урамылыр. Ошо
мәшһүр ғимарәт вә ғәләмәттәр Ҡышҡы дворецҡа йыраҡ тү¬
гелдәр...
1 Әғла — иң яҡшы, иң гүзәл (иң югары).

ПЕТЕРБУРГТА ҒӘЖӘИЕПХАНА НӘҮҒЕ 1
Петербургта Невский проспекттың бер музейында мәш-
һурерәк ғәжәйептәрҙән беренсе бүлмәлә хәбәшиҙәр2, ҡытай
халҡы, француз Гамбетта, Германия императоры Вильгельм,
ғәрәптең «Мең дә бер кисә» хикәйәтендәге батша һәм ҡатыны
Шәһерзадә, йәнә Прекрасная Елена һәм башҡалар тылсым
менән бөтә ағзалары балауыҙҙан яһалып, кейемдәр кейҙере¬
леп, жәүаһирҙарға ғарҡ3 ителмештәрҙер. йәнле кеше кеүек
ҡуҙғалып, һулау алып, күҙҙәрен уйнаталар. Был урында бер
гүзәл ҡатын, жәүаһирҙарға ғарҡ булып, истирахәттә 4 көрһө¬
нөп яталыр, дәхи ни ҡалған тигән рәүешле. Быны күргәс,
ихтыярһыҙ рисаләи «Йософ»тан Зөләйха бәйеттәре хәтеремә
килеп, уҡып ебәрҙем:
Был төн бер ваҡиға күрҙем,
Насибым5 булһа, йәрем бар.
Мине сэүд6 итмәгеҙ, дуҫтар,
һораһам, ихтыярым бар.
Шунда Наполеон I, Отто Бисмарк, йәнә афған һуғышсы-
батыры бар. Уң ҡулдағы икенсе бүлмәлә яҙыусы Тургенев,
1886 йылда һыуға батҡан Бавария короле Людовик II бар,
1 Н ау ғ — төр, тармаи: хас.
2 Хәбәши — Хэбәшстан (Эфиопия) кешеһе.
3 Жәүаһирҙарға гарҡ — аҫыл таштарға күмелеү.
4 Истирахәт — рәхәтләнеү, ял итеү.
г' Насиб — әлеш; яҙмыш.
с Сэүд-- ғәйепләү, ҡара яғыу.

Рим папаһы Пий IX ята. Йәнә Франция короле ҡатыны ме¬
нән тәхеттә ултыралар. Уларҙың, янында, өҫтәл өҫтөндә, ике
ҡулы ла тыумыштан юҡ Родион Прокофьев исемле рус кәтип
ләуаземын әда ҡылып 1 ултыралыр. Аяҡ менән яҙалыр вә
ғәйре 2 эштәрҙе шулай уҡ аяҡ менән ҡылалыр. Миңә бүләк
итеп һүрәтен бирҙе, һыртына минең исемде һәм үҙенекен яҙып
ҡуйҙы.
Өсөнсө бүлмәлә, «Германия. Рейн һыуында» тип, ҡыҙ һү¬
рәтен таж менән ҡылыс тоттороп яһамыштар вә ғәйреләр.
Дүртенсе бүлмәлә испан инквизиция язалары — борон
заманда нәсара 3 халҡы борғос вә утҡа көйҙөрөү вә ғәйре нәүғ
язалар менән дингә көсләгәндәре. Бында яланғас әҙәм. Йәмлә
ағзаһында таяҡ йәрәхәте һәм сәнселгән урындарҙан ҡандары
аҡҡан. Үҙе өҫтәл өҫтөндә, һәр тарафҡа тарттырылып, колод¬
каға һуғылған. Уның янында шул язаларҙы ҡеүәтләүсе нәсара
побы ултыралыр. Уның янында бер ҡатындың имсәген ко¬
лодкаға ҡыҫҡандар. Балаһы янында илап ята. Унан ары,
1878 йылғы Каре һуғышында күкрәгенә йәҙрә кереп һәм бал¬
тыры арҡыры ҡылыс менән киҫелеп, Муса Ҡандороҡ исемле
төрөк пашаһы ята. Рустан ҡыҙ фельдшер уның йәрәхәтен бәй¬
ләй. [Паша], күҙҙәрен асып-йомоп, ҡаты һулау ала. Ҡыҙ һәм
хайран булып, башын һелкеп-ҡағып ултыра. Был хәрәкәттәр
тылсым менән яһалғандар.
Бишенсе бүлмәлә шига мәҙһәбенең4 хәҙрәти Хөсәйен
...яһаған байрамдағы бидғәт5 әште күрһәтәләр. Ни кем бер
бәд 6 мәҙһәб ҡылыс менән үҙ башын сапҡылап бөтөргән, ҡан¬
дары аҡҡан.
1 Кәтип ләуаземын әда ҡылыу — секретарь хеҙмәтен атҡа¬
рыу.	_
2 Вә ғәйре — һәм башҡа.
3 Нәсара — христиан.
4 Шига мәҙһәбе — дүртенсе хәлифә Ғәли һәм уның балалары
тарафын тотоусы ислам дине сектаһы (шииттар).
5 Бидғәт — элеккеһенә ҡаршы килгән яңы бер эш (нововведение),
яңы гәҙәт (ересь).
6 Бәд — яуыз, насар, боҙоҡ.
115

Алтынсы бүлмәлә, кергәс тә һул ҡулда, аҡ сымылдыҡ
эсендә Төньяҡ Американың булып үткән президенты Гард-
вельд тылсым менән яһалған. Үлем яйында, ҡаты һулау алып,
ғазап сигеп, ята. һул күҙе өҫтөндә йәҙрә йәрәхәте бар. Ун,
ҡулда һинд халҡы бар, ҡатындары менән. Йәнә Гардвельдтың
баш осонда тимер ситлектә ҡарт арыҫлан бар. Янында бер
гүзәл ҡыҙ илап ята. Уның биленә арыҫлан мөхәббәт менән
ҡулын һалған. Ул ҡыҙҙың кейәүе, уны арыҫландан ҡыҙғанып,
ситлек тышында мылтыҡ менән атырға ниәт ҡылып тора. Мө-
ҡаддәм 1 ҡыҙ һәм арыҫлан бергә уйнап үҫкәндәр икән. Әммә
ҡыҙ кейәүгә китер көнө ситлек эсенә кереп: «Инде, дуҫым,
айырылабыҙ!» — тип илағас, арыҫлан ҡайғырып, асыуланып
үкерә башлағанында, егет йүгереп килә һәм күрәлер: ҡыҙ сит¬
лектә, арыҫлан асыуланмыш. Егет ҡыҙҙы хәлас 2 итергә мыл¬
тыҡ алып килер. Әммә арыҫлан, ситлекте ватып сығып, егет¬
те һәләк итмәксе икән. Көсө етмәгәс, ғазабынан ҡыҙҙы һуғып
үлтермеш тә, ҡыҙғанып, йәнә ҡосаҡлап ятмыш. Быларҙың
янында бер мөһабәт кеше барабан һуғып тора. Панорамалар
шулай уҡ күптер.
Етенсе бүлмә анатомия ғилемен күрһәтә, йәғни кешенең
ағзаһындағы сирҙәрен, вә сырхауҙарын бәян ҡылып яһаған
һүрәттәр күрһәтә. [Был] һәр балиғ әҙәм, үҙенә ваҡиғ3 була
торған хәлдәрен күреп, фәһемләп, дауа ҡылынмағы өсөн, сөн¬
ки «серен танған үлер» тигән мәҡәл мәғлүмегеҙҙер.
Петербургтағы ғәжәйеп һәм иҫ киткес нәмәләрҙе бында
һыйҙырып булманы.
1 Мөҡаддәм — элек, борон, алда.
2 Хәлас — азат булыу, ҡотолоу.
3 В а ҡ и г — барлыҡҡа килеүсе; ысын.

БАҠСАҺАРАЙ ҠАЛАҺЫНДА
Баҡсаһарай ҡалаһында хандарҙың, баҡса вә һарайҙары,
фонтандары, йәғни шишмәләре вә жамиғтары 1 — ғәжәйеп ер¬
ҙәрҙер. Ихатаһында Сәлимгәрәй хандың, ике манаралы бейек
жамиғы барҙыр. Уның янында хан мәҡбәрәләренең 2 баҡса¬
һы,... ике бейек төрбә 3 барҙыр. Береһенең эсендә ун дүрт хан,
икенсе төрбәлә ун хан табуттары бар. Йәнә башҡа ҡәбү4
эсендә ... ғәйре Г) хан вә ханымдар. Баҡсалағы таштарынан мәғ¬
лүмдер... Хан һарайының хисарының 6 тышында бер йүкәлек
гүшәлә 7 йыйнаҡ төрбә бар. Ҡәбүһенең башына «Мәрхүмә вә
мәғфүрә8 Диларасбикә рухына фатиха», тип яҙылмыштыр.
Поляктың граф Патоцкий ҡыҙы Мария, ғанимәт 9 малы ме¬
нән әсир булып, бер хандың ҡатыны булмыш тип әйтәләр.
Йәнә һарай эсендәге бер шишмәне «Марияның күҙ йәше» тип
тәсмиә ҡылалар ,0.
1 Ж амиғ — мәсет; халыҡты йыйыусы (туплаусы).
2 Мәкбэрә — ҡәбер, ҡәберлек.
3 Төрбә — мавзолей (үлекте ҙурлап, ҡәбер өҫтөнә төҙөлгән ҡо¬
ролма).
4 Ҡәбү — көмбяз, япма.
’Ғә й р е -- башка, бүтән.
6 Хисар — ҡамау, солғау. Был осраҡта һарайҙы уратып алған ҡой¬
ма күҙ уңында тотола.
7 Гүшо — мөйөш, сат, тороу урыны.
s Мәғфүрә — тыныс, ғәфү ителгән.
9 Ғанимәт — трофей.
10 Т ә с м и ә ҡылыу- исем биреү, атау.
117

Ғәжәйептәренән тағы һарай аҫтындағы ҙур ғөрфәлә 1 Ҡы-
рымгәрәй ибн Дәүләтгәрәй, йәнә Ҡаблангәрәй ибн Сәлимгә¬
рәй шишмәләре бар. Сук алтын зиннәттәр менән яҙылмыш¬
тарҙыр.
һарай алдында бер туп бар. Тарихы һижриә менән
1146 йылда. Баҡса эсендә фонтандар суҡтыр. Йәнә хан бикә¬
ләренең күлдәре һәм арыҡтары бар. Ул ерҙәргә килгәс: «Ох,
әсәм, һеҙ ҡайҙа килтерҙегеҙ!?» — тип әйтерһегеҙ, әфәндем.
1 Ғ ө р фэ — бүлмә.

БӨЙӨК ШАҒИР АЛЕКСАНДР ПУШКИН
Был көн, 1899 йылдың 26 майында, бөтә Россия махсус
байрам итеп, иң бөйөк шағиры Александр Пушкинды йәд 1
итә. Шағирҙың донъяға килеүенә был көн 100 йыл була.
Пушкин бөйөк шағир, бөйөк әҙип ине. Наме 2 вә әҫәрҙәре
Россия хөдүдтәрен 3 ашып, әжнәбиҙәргә дәхи 4 мәғлүм вә мәш¬
һүр булмыштыр. Был көн был илдәрҙә лә Пушкинды йәд
итеүселәр барҙыр.
Бер инглиз ғалимының: «Бөйөк Фирҙәүсиҙең, Хафиздың
вә Сәғдиҙең әҫәрҙәрен уҡымаҡ өсөн генә лә фарсы теленә тәх¬
силе шаяндыр» г’, — тигәне билдәлелер. Ысынлап та, европа¬
лылар вә рустар араһында ғәрәп, фарсы вә төрки тәхсил итеп,
ғаләм шәреҡтең бөйөк шағирҙарының вә мәшһүр яҙыусыла¬
рының әҫәрҙәренән истифадә 6 иткәндәр аҙ түгел. Шулар ке¬
үек беҙ ҙә көнбайыш халыҡтарының әҫәр ғаҡылиәһенә, әҙәбиә-
һенә вә шиғыриәһенә ваҡеф 7 булһаҡ, файҙанан башҡа бер
нәмә лә булмаҫ.
Пушкин русса яҙыр ине, ләкин шул тиклем гүзәл, шул тик¬
лем үткен яҙыр ки, уның яҙғандарынан беҙ ҙә ят вә сит бу¬
лып ҡала алмайбыҙ. «Бөйөк шагир — ватанының шәрифелер **,
1 Йәд — иҫкә төшөрөү.
2 Нам — исем.
3 X ө д ү д — сик.
4 Әжнәбиҙәргә д о х и — тагы ла сит илдәрҙә (ерҙәрҙә).
Тәхсиле ш а я н — эйә булыу (үҙләштереү) лайыҡ.
г' Истифадә — файҙаланыу.
‘ Ваҡеф — аңлаусы, белеүсе.
р Шәриф — хөрмәтле, данга лайыҡ (шәрифелер—данылыр).
119

ләкин бөтә донъяның, хадимылыр !», — тиҙәр. Бик ғәҙел һүҙ.
Шағир Пушкиндың яҙғандары һәр ерҙә, һәр милләт араһын¬
да уҡыла торған нәмәләрҙер. Уның яҙған йөҙ меңдәрсә са¬
тырҙары 2 эсендә һис бер милләткә вә дингә тейеп яҙылған
бер генә сатыр ҙ.1 юҡтыр. Уның бөтә яҙғандары ғаләм инса¬
ниәткә 3 хеҙмәттер. Шуның өсөн дә Пушкин бөйөк ул.
Ватан вә дәүләт ҡарашынан рус һаналғанлыҡтан, беҙ ҙэ
Пушкинға яҡын мөнәсәбәтле булып торабыҙ. Уның әҫәрҙәрен
уҡымаҡ вә белмәк беҙгә лаземдыр 4.
Россия бик күп йылдар йәшәп килә, ләкин бығаса Пушкин
кеүек шағир вә әҙип етештермәмештер. Рус теле иҫкенән үк
зәнгин 5 ине, ләкин был телде гүзәл иткән, был телгә ҡеүәт
вә латафәт 6 биргән Пушкин булды. Беҙ уны хөрмәтләп иҫкә
алабыҙ. Шағир быға лайыҡтыр. Ул рус еренең иң камаләтле 7
бер кешеһелер.
Пушкиндың шиғырҙарында Ҡырымдан, Баҡсаһарайҙан,
Кавказдан суҡ латиф 8 вә гүзәл бәхәҫтәр 9 барҙыр. Әгәр улар,
иснад 10 булып, үҙ телебеҙгә тәржемә ителһәләр, суҡ гүзәл бу¬
лыр ине. Бөйөк шағирҙарҙың вә бөйөк әҙиптәрҙең кешелек
донъяһына хеҙмәт итеүҙәре уларҙың әҫәрҙәре һәр төрлө тел¬
дәргә тәржемә ителгәнлектәренән килә. Боронго гректарҙың
Гомеры, Ирандың Фирҙәүсие, Хафизы, Сәғҙие, боронғо төр¬
киҙәрҙең Мир-Ғәлиширы (Навои—Ғ. ТС), инглиздәрҙең
Шекспиры, немецтарҙың Гетеһы вә Шиллеры кеүек әҙиптәр
бөтә мәҙәни телдәргә тәржемә ителгәндәр. Беҙҙең Александр
Пушкин да, былар кеүек үк, бик суҡ милләттәрҙең телдәренә
1 Хадим — хеҙмәтсе.
2 Сатырҙар — шиғыр юлдары.
3 Ғаләм инсаниәт — кешелек донъяһы.
4 Л а з е м — зарури, тейеш.
5 Зәнгин — бай.
6 Латафәт — нәфислек, матурлыҡ.
7 Камаләт — өлгөрғән, кәмселекһеҙ. Бында бөйөк, даһи мәғә¬
нәһендә килә.
8 Латиф — нәфис.
9 Б ә х ә ҫ — фекер йөрөтөү, тема.
10 Иснад — таяныс, терәк.
120

тәржемә ителмештер. Уйын, әҫәрҙәре араһында француз, ин¬
глиз, немец, голланд, грек, фарсы, грузин, төрөк, латыш,
япон һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгәндәре барҙыр.
Бөйөк Пушкиндан уйын, әҫәрҙәре юғарылығында тәржемә¬
ләр яһау беҙҙең ҡулыбыҙҙан килмәй. Тәржемәбеҙ садә 1 бул¬
һа ла, уның шәрәфенә2 бер-ике сатыр яҙа алһаҡ, бик шат
буласаҡбыҙ.
1 Садә-- ябай.
2 Шәрәф — хөрмәт, ҡәзер.

А. С. ПУШКИН ЮБИЛЕЙЫ АЙҠАНЛЫ
(Ҡыҫҡартып алынды)
А. С. Пушкин әҫәрҙәре араһынан татар теленә хан Дәүләт¬
гәрәй тарафынан Диларасбикә тип нарыҡланған Мария ме¬
нән булған хәл-ваҡиғалар һүрәтләнгән «Баҡсаһарай фонтаны»
тәржемә ителгән. В. X. Кондараки әфәнде «Ҡырымдың күп
яҡлы тасуирламаһы» («Универсальное описание Крыма») ти¬
гән хеҙмәтендәге XV бүлектең 187-се битендәге иҫкәрмәһендә
Марияны нилектән поляктарҙа ла, татарҙарҙа ла булмаған
Дилара исеме менән атап йөрөтөүҙәрен белә алмауын хәбәр
итә. Шуға ла мин был мәсьәләгә аныҡлыҡ индереп үтеүҙе
үҙемдең бурысым һанайым.
Дилара һүҙенең һүҙмә-һүҙ тәржемәһе күңелде би¬
ҙәүсе. Фарсынан килгән исемдер. Ул, дилбәр — күңелде
үҙенә тартыусы, дилроба — күңелде баҫып алыусы, йыһан-
ара йәки галәм-ара — донъяны биҙәп тороусы тигән һүҙҙәр
кеүек үк, тик һылыу ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата ғына әйтелә.
Ди л туранан-тура йөрәк, ара-арастан ҡылымынан хасил бул¬
ған биҙәк, зиннәт тигән һүҙ. Уларға арастя — биҙәүсе сифаты
йәки исем ҡылымы ҡушылыуҙан дилараст, ә халыҡ телендә
диларач һүҙбәйләнеше барлыҡҡа килгән. Ә бикә һүҙе хан
(батша, бай) ҡатыны тигәнде аңлата.
Хәҙер, Диларасбикә исеменең ҡайҙан алынғанлығын ть
шөндөрөү маҡсатынан сыгып, уның тарихи сығышы хаҡында
әйтеп үтәйек. Урта быуаттарҙа ошо исемдәғе иҫ киткес бер
һылыуҙың йәшәгәнлеге мәғлүм. Даны тирә-яҡҡа таралғанлыҡ-
тан, уның исеме күп халыҡтар есөн уртаҡ һүҙ-атамаға әүере¬
леп, «Баҡсаһарай фонтаны»ндағы Мария кеүек матур ҡатын-
122

ҡыҙҙарҙың күбеһенә тора-бара Дилара тип исем ҡуша йәки,
уларҙың, ысын исемдәрен телгә алмайынса, шул һүҙ менән
мөрәжәғәт итә башлайҙар. Ә Дилара һылыуҙың, тарихы, мо¬
ғайын, Урта Азияла йәшәүсе төрөк ҡәбиләләренең Көнсығыш
Рим империяһына күсеп барған юлында булғандыр. Ни өсөн
тигәндә, Мөхәмәҙиә тарихының бер урынында шағир былай
ти: «Әгәр ҙә мин римляндарға китеп барған юлымда Дилара-
пы күрергә тейешле булһам, ҡайҙа ғына булһам да — Сәмәр-
ҡандтамы, Бохараламы йәки башҡа берәй ҡалаламы, — мин
ул юлға мотлаҡ сығыр инем».

АҠМУЛЛА
Троицк тарафында ҡырғыҙҙар (ҡаҙаҡтар— Ғ. Ҡ.) ара¬
һында йөрөгән Аҡмулла исемле мәшһүр шағир бар ине. Ва¬
фаты 1895 менән 1900 йылдар араһында. Ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ) те¬
лендә күп бәйеттәр яҙган. Бәйеттәрен'я1*ҡа уҡыр ине. Бер за¬
ман Мөхәмәтйәр мөфтөй уҡытты. Тыңларға мәжлескә беҙҙе лә
саҡырған ине. Күп ғибрәт Ьүҙҙәр әйтте, һәммәһе ҡырғыҙ (ҡа¬
ҙаҡ) лөғәтендә '. Мәгәр үҙе нуғайҙан *. Стәрлебашында күп
торған. Аҙ йәмлә заманынан шикайәте ошолор:
Нәфес шайтан күкрәгеңә ҡунып алған,
йылкыса муйыныбыҙға ҡороҡ һалған.
Дин китһә лэ, заң ҡуйыуға разый эймәҫ2 —
Күңелебеҙ шул сәбәптән һыуып ҡалған.
Ошо көндә замана булды шундай:
Был халыҡ был холоҡдин һәр саҡ уңмай.
Дин яғына артыҡ күңел ҡуялмауҙай,
Донъя зирәклеге Әфләтундай.
Ошо көндә тура әйтеүсе ҡороп ҡалған —
Меңдән берәү ауза артта тороп ҡалған.
Ыласындар Ҡаф тауыма күсеп китеп,
Урынына ҡарға, ҡоҙғон ҡунып ҡалған **.
Мәрхүм Аҡмулла әфәнденең хибестә3 ваҡытта әйткән
шиғырҙарында үҙен-үҙе баҫтырыр өсөн бик ярҙамлы булған¬
' Лөғәт — тел.
2 Разый эймэҫ — риза булмаҫ.
3 Хибес — зиндан, төрмә.
124

дары түбәндәге шиғырҙары булырға кәрәк. Үҙ телебеҙгә ал-
маштырыбырак [бирәбеҙ]:
Киң япан тар булалыр, ҡаза килһә,
, Юҡ гәйеп 'бар булалыр, яза килһә.
Ҡәҙере имандың — аман саҡта,
Башыңдан аҡыл китер, бәлә килһә.
Бәләне күреп ҡалган аҫыл заттар,
Ҡазанан тар-мар булған алтын таҡтар1.
Дошмандың бәлә ауҙарған ҡайғыһы менән
Кителгән булат ҡылыс, мәруд 2 һаптар.
һәр кемгә бер сәбәптән афәт булған,
Яҡшыға булһа тағы — нахаҡ булған;
Ҡарышҡан бер солтанға ҡаршы килеп,
Хибестә имам Әғзам вафат булған.
Ҡайғылы бәндәһенә хоҙай яҡын.
Илатыр бәндәһенең аҫыл затын.
һәр кемде артыҡ һөйһә — артыҡ ҡыйнар,
Дуҫының ишетмәк булып мөнәжәтен.
Тотҡон булып ғәзиз Йософ күпме ятты,
Сыгарып, ағалары ҡол тип һатты.
Бынан һуң Зөләйханың ялаһы менән
Зинданда ун ике йыл яфа тартты.
Таушалды ҡайғы менән аҡыл, хәтер,
Әсемдә ҡайғы-хәсрәт тулып ятыр.
Шулай ятып, Аҡмулла бисарағыҙ
Тәрэпдән әйләндереп һүҙ ҡуҙғатыр.
Мәрхүмдең был ҡәҙәрле әҫәрләндергес шиғырҙарынан
мөтәьҫир булмаған кемһә булырмы?! Бинаъән ғәләйһи 3 шул
шиғырҙарҙы бында яҙьфға йөрьәт иттек.
« «
1C
и
рс
Si
i5
1 Таҡтар — тәхет пр.
2 Мәруд — зиннәтле.
3 Бинаъән г ә л ә ii һ и — шуга күрә, шул сәбәпле, шуның өсөн.

ҒИЛМЕ ХИКМӘТ ХАҠЫНДА
Ғилме хикмәтте юнай, йәғни грек телендә философия тир¬
ҙәр. Фил — мөхиб софа — хикмәт мәғәнәһендә. Ғилме хик¬
мәттең һәр нәүғенә 2 геометрия, йәғни ер үлсәмәк ғилеме баш¬
тыр. Ғилме хикмәттең бәғзе 3 нәүғенә йыһаннамә 4 тип әйтелә¬
лер. Был дәхи 5 өс төрлө: физик, математик һәм политик. Бы¬
ларҙы үҙебеҙ яһаған йыһаннамә планында бәян иткәнбеҙҙер.
Ғилме һәйъәт, ғилме һәндәсә, ғилме адуар вә ләхен, ғилме
нөжүм6 вә астроляб, йәғни топография ғилеме йәнә геоде¬
зия — землемерҙар ғилеме, — былар барыһы ла ғеометрияга
мохтаждыр.
Был ғилме хикмәт әүәл Юнандан сыҡты. Мәғәр һинд хал¬
ҡы ғимарәттәр эшен 7 әүәл ғәмәл ҡыла башлаған өсөн һәндәсә
тинеләр. Дәхи был юнайлылар әһле шиғыр вә вәсахәт, ғөлүм
ғаҡлиә вә мантыҡиә, фөнүн тәбиғиә вә әл-һәййә вә мәғариф
риязияның әнүағенә мәьхәҙ пор хикмәт әрбаб фазаил вә бәлә-
1 Мөхиб — Һөйөүсе, яратыусы.
2 Н ә ү ғ — төр, тарма к, енес.
3 Бәғзе — ҡайһы бер, башҡа.
4 Й ы һ а н н а м э--донъя картаһы; донъя хаҡындағы китап (ғилем).
J Дәхи — йәнә, тагы, һәм.
1 Ғилме һәйъәт, ғилме һәндәсә, ғилме адуар вә лә¬
хен, ғилме нөжүм - күк есемдәренең хәрәкәте тураһындағы фән,
инженерлыҡ ғилеме, әйләнеш-циклдар (осор, стадиялар) хаҡындагы фән,
астрономия (йондоҙҙар тураһындағы фән).
‘ Ғимарәттәр эшен — йорт-ҡаралтылар, төрлө ҡоролмалар тө¬
ҙөү эшен.
126

ғәт бер ҡауам кәҫир 1 булып, мәғрифәт майҙанында һәнәрҙәр
күстәрҙеләр. Ғилем риязияның әнүағен тәхсил ҡылып, мәш-
рәбтәрен мөлкиәт мәләкәһенә мөбәддәл ҡылдылар2. Былар¬
ҙың араһынан 568 йылда (б. э. т. — Ғ. Ҡ.) Омирус йәки Го¬
мер исемле шағир донъяға килептер, ғрек тауарихына күрә
уның яҙған китаптарынан бере «Илиада»лыр. [Ул] юнайлы¬
ларҙың Бузантра йәғни Истамбул ҡалаһы янында булмыш
7 роя исемле ҡалаға һуғышҡа барғандары тураһында. «Одис¬
сея» китабы мәҙкүр 3 һуғыштан һуң 0[д]иллис (Одиссей. —
Ғ. Ҡ.) исемле мәлик задә баһадирҙың4 ғәрәптә йөрөмәғе
хаҡында, һәр ике китабы ҙур һәм бәйет 5 менән яҙылмыштыр.
'Әһле шиғыр вэ вэсахэт, ғөлум ғаҡлиә вэ ма н ты¬
ки ә, ф ө н ү н тәбиғиә из ә л-һ эййә вә мәғариф риязияның
әиүағенә мәьхәз пор хикмәт әрбаб фазаил вә бәләгэт
бер ҡауам кәҫир — шағирҙарҙың һәм ораторҙарҙың, рухи байлыҡ¬
тарҙы өйрәнеү һәм логика гнлемдәренең, тәбиғәт һәм беҙҙе уратып алған
мөхит хаҡындағы фәндәрҙсң, математиканың төрлө теоретик тармаҡтары¬
ның барлыҡҡа килеүенә юл башлаусы (сығанаҡ булған) югары сифатлы
һәм камил телле булған күп һанлы бер халыҡ.
! Ғилем риязияның әнүағен тәхсил ҡылып, мәш-
рәбтәрен мөлкиәт мәләкәһенә мөбәддәл ҡылдылар —
математиканың төрлө тармаҡтарын үҙләштереп, үҙҙәренә тартым (яҡын)
булған ҡыҙыҡһыныуҙарҙың үҙенсәлектәренә яраҡлаштырҙылар.
3 Мәҙкүр — үрҙә телгә алынған, әйтеп үтелгән.
4 Мәлик 3 адә баһадир — батыр (ҡаһарман) батша улы.
•’ Бәйет — теҙмә әҫәрҙең һәр ике юлы; шиғыр юлы (стих).

ЕВРОПА ХАЛҠЫНЫҢ ҺҮҘҘӘРЕ
Мәғлүмдер ки, һәр фәндең мөжтәһид вә камил маһирын 1
юнан халҡы ҡәҙимдән философ тимештер. Был заманда ғәрәп
халҡы хаким тиһә, европа халҡы доктор тие,р. Мәҫәлән, тыйб
хакимын медицина докторы, ғилем хисап хакимын математи¬
ка докторы, нөжүм 2 хакимын астрономия докторы, мәшриҡ
лөғәтенә маһир кемһәнәне3 ориенталист тиерҙәр. Лөғәттәргә
күп мәғәнә биреүсене Европа халҡы энциклопедист, тәртипле,
тәүфиҡле рәьиҙе 4 ғуманлылыҡ, йәғни инсаниәт 5 тиерҙәр.
1 Мөжтәһид вэ камил маһир ы — тырыш һәм камил оҫтаһы
(белгесе).
2 Нөжүм — йондоҙлар, кометалар.
3 Мәшриҡ лөғәте п о маһир кемһэнэ — көнсығыш телдәрен
яҡшы белгән кеше.
4 Рәьи — фекер, уй-ҡараш.
5 Инсаниәт — кешелеклелек.
128

РУМИЯ МЕНӘН 1400 ЙЫЛ ЭСЕНДӘ 1
БУЛҒАН ВАҠИҒАЛАРҘАН
Компас тимәк менән мәшһүр магнит уғы әҙәмдәрҙең дәүлә¬
тенә тәрәҡҡи2 бирҙе. Хосусан диңгеҙҙәр кискәндә жәнүб3
Италияһында Амальфи исемле ҡаланан Флавия исемле кем-
һәнә иң әүәл магнит уғын диңгеҙҙә юл күрһәтер өсөн дәстгир 4
итте. Шул уҡ заманда мылтыҡ дарыһы сығып, һуғыш һәнәрҙә¬
рендә күп тәғъйерҙәр 5 ҡылды. Был дарының остазлығын шул
уҡ 1400 йылда немец монахы Бартольд Шварц сығарған тип
нәҡыл 6 ҡылалар.
Китап ташҡа баҫмаҡ һәнәрен шул замандарҙа Гутенберг
исемле нәсара 7 ижад ҡылмыштыр. Вафаты 1465 йылда.
1450 йыл самаһында Францияның жәнүб тарафында Ман-
пилио ҡалаһында Арно исемле табиб 8, виноград һыуын бик
ҡаты ҡайнатып, спирт тапты. Был замандан башлап спирт
менән төрлө араҡылар яһай башланылар. Шул уҡ 1400 йыл¬
дарҙа май шәмдәрен яһарға башланылар, уйнай торған карта
заһир булмыш 9...
'Румия менән 1400 йыл эсендә — грекса (христиан эра-
һынса) йыл иҫәбе менән 1400 йылдарҙа.
2 Тәрәҡҡи — үҫеш, прогресс.
3 Жәнүб — көньяҡ.
4 Дәстгир — булышыусы, етәкләүсе (ҡулланма).
5Тэғ,ьйер — үҙгәртеү, алмаштырыу.
6 Нәҡыл — һөйләү.
7 Нәсара — христиан.
8 Т а б и б — врач.
9 Заһир булыу — килеп сыгыу, билдәле булыу.
5 Заказ 306	129

1492 йылда Аҡ (Лигур. — Ғ. Ҡ.) диңгеҙ кәнарында 1
Генуиз (Генуя) ҡалаһында мөһәндис һәм мөнәжжим кемһә-
нә2 Христофор Коломбо (Колумб) улы робағ мәсҡүндең3
Америка исемле өлөшөн тапмыштыр. Бының һуңында Италия-
ла Флоренция исемле ҡаланан Америго Веспуччи нам 4 кем-
һәнә, Коломбо (Колумб) улы тапҡан ерҙе йөрөп яҙып, хикәйә¬
тен изһар ғаләм ҡылды 5. Шул сәбәптән ул ерҙе Америка ата-
мыштар. Ул Америкала иң әүәл мәмләкәт истила ҡылмыш-
тарҙан6 булған Испания мәмләкәтенән Фердинанд (Эрнан)
Кортес исемле офицер, әүәл Америкаға барып, Мексика исем¬
ле мәмләкәтте 508 һалдат менән алған. Араларында 3 мылтыҡ,
16 ат һәм 100 матрос, йәғни карап һалдаттары булған. Ул
йорттоң мәшриҡ 7 тарафында, Мексика исемле диңгеҙ ҡола¬
ғында, Кортестың иң әүәл бина һалынмыш Веракрус исемле
ҡалаһы һәмишә 8 мәғлүмдер.
1 К э н а р — яр сите, йылға (диңгеҙ) буйы.
2 Мөһәндис һәм мөнәжжим кемһәнә—геометрия һәм
астрономия белгесе.
3 Робағ мәсҡун — ҡоро ерҙең (кеше йәшәй торған урындың)
дүрттән бере.
4 Н а м — исем.
5 Изһар ғаләм ҡылыу — донъяға (ер йөҙөнә) асып һалыу
(таратыу).
6 Мәмләкәт истила ҡылыу — ил (дәүләт, батшалыҡ) баҫып
алыу.
7 Мәшриҡ — көнсығыш.
8 һәмишә — һаман.

КӨКӨРТ ҺЫУЫ
1856 йылдың 10 июнь көнөндә Оренбург ҡалаһындағы ка¬
дет корпусынан, ҡолаҡ һәм баш ауырыуына дауа эҙләп, һа¬
мар губернаһында Сергеевский ҡаласығы корбында 1 хазина-
лыҡтан һаҡланмыш көкөрт дауаһына 2 барҙыҡ. Ул бер бейек
тауҙыр. Ҡайһыһының күҙҙәренән, тирмән улагынан аҡҡан ке¬
үек, көкөрт һыуы ағалыр. Унда баҡса һәм күперҙәр яһалған.
Тауҙын, ситенән йөрөп һыу әсәләр, күл эсендә һыуҙа йөҙәләр,
мунсалары бар. Ундағы һәнкамды 3 яҙып бөтөрөп булмаҫ. Ғә¬
жәйеп һәм ғәраиб 4 таштар, шишмәләр һәм нәбаттар ° — бары¬
һы ла мәгрифәт эйәһенә мөғтәбәрҙер б.
...2 августа Оренбург ҡалаһына килдек. Кадеттар лагерҙа
ине. Беҙ ҡайтҡас та, Петербургтан ревизор килеп, һәр төрлө
һәнәрҙәребеҙҙән имтихан итеп, бәғзеләребеҙгә мәҙех 7 ҡағыҙ¬
ҙары бирелде. Беҙ ҙә уға лайыҡ булдыҡ.
2 Дауа — дарыу, һауыҡтырыу сығанағы мәғәнәһендә.
3 һәнкам — йәмле, хозур (күренеш).
4 Ғәраиб — иҫ киткес, сәйер.
5 Нәбат — үҫемлек.
6 Мөғтәбар — ҡәҙерле, иғтибарға лайыҡ.
7 Мәҙех — маҡтау, данлау.
1 Ҡорб — эргә, ян, тирә.
5*
131

АҠ КҮМЕР
Бейек тауҙарҙың, башында ҡәҙимдән иремәй ятҡан ҡар
һәм боҙҙо аҡ күмер тип әйтәләр. Был тауҙарҙың, башынан
түбәнгә атылып аҡҡан һыуҙарҙы һәр төрлө машиналар тәгәр¬
мәстәрен әйләндереү өсөн ғәмәл ҡылалар. Ҡалалар янында
ҡарлы тау булһа, уның һыуына завод ҡороп, электр фонарҙа¬
ры яндыралар вә башҡа завод машиналарын әйләндерәләр.
Машиналарҙы утын һәм таш күмер әйләндергәне һәр кемгә
мәғлүмдер. Был заманда утын ҡиммәт, таш күмерҙе ҡаҙып
бөтөрөп киләләр. Шуға ла заводтарҙы эшләтеү бик ҡиммәт.
Әммә ҡарлы тау янында завод төҙөү бик файҙалы. Шуның
әсән Европаның мәғрибендә хосусан, Швецияла ҡарлы тау¬
ҙар янында бихисап заводтар яһалмыш. Шул сәбәпле яҡын¬
дағы ҡала заводтарынан эшселәр ҡарлы тау заводтарына күс¬
кәндәр. Ҡала заводтары утын, таш күмер яндыралар. Был
иһә ҡиммәткә төшә. Шунлыҡтан бәғзе байҙар, ҡалалағы за¬
водтарын ябып, тауҙан төшкән даръя баштарына заводтар
яһатҡандар икән. Быға тау башындағы мәңге иремәй торған
ҡар менән боҙ сәбәптер. Бындай заводҡа утын, күмер хәжәт
булмаған өсөн ғәйәт тә осһоҙға төшәлер. Таш күмер һәм утын
күберәген заводтар, тимер юлдар һәм пароходтар өсөн тәләф
була. Шу л ҡар һәм боҙҙан төшкән һыуҙар трамвай исемле
бәләкәй тимер юл арбаларын яҡын тарафҡа, мәҫәлән, ун
саҡрым ергә, йөрөтә икән. Әммә бара-тора йәнә артыр тиҙәр.
Аҡ күмер шулдыр.
О О Oft оо
ООО
ос» о о о о
132

ЯҢЫ ЗЕЛАНДИЯ ҺӘМ МАДАГАСКАР
ЖӘЗИРӘЛӘРЕНЕҢ 1 ҒӘЖӘЙЕП ҠОШТАРЫ
Көньяҡ океанда, Кәррә арзының мәгриб тулдарынын,2
160 менән 180 градустары һәм жәнүб ғәрездәренең3 30 һәм
50 градустары араһында, Яңы Зеландия исемле бик ҙур ж«-
зирә барҙыр. Уртаһында аҡма 4 бар. Сәйәхәтселәрҙән диңгеҙ
ағаһы Кук исемле әҙәмдең аты менән Кук аҡмаһы тиерҙәр.
Шул жәзирәлә нәҫеле мөнҡәтиғ а булынмыш шәп йүгерә тор¬
ған ҡоштар енесенән динорнис атлы ҡош булган. Өс бармаҡ¬
лы, ҡанатһыҙ һәм ҡойроҡһоҙ икән. Был ҡоштарҙың нәҫеле
мөнҡариз6 булыуын бәни әҙәмдең7 күплегенән вә ҡомһоҙ¬
лоғонан күрәләр.
Ерҙәге (урындағы.— Ғ. Ҡ.) халыҡ ул ҡошто мәуәуа тип
әйтә икән. Ялан ерҙә ҡарар ҡылып, дөйә ҡошо 8 кеүек, күмәк,
көтөү менән, йөрөйҙәр икән. Ул ҡоштоң бот һөйәктәре, йөк
тарта торған дүрт аяҡлы хайуандарҙыҡы кеүек, бик йыуан.
Динорнистың һыртындағы оҙон һәм йомшаҡ йөнө ике тараф¬
ҡа төшөп, кәүҙәһенең осонда ҡойроҡ кеүек булып төйөрөлгән.
Был ҡоштоң ғәйәт тә күркәм йөнө, бәни әҙәмде ҡомһоҙлоҡҡа
төшөрөп, тәләф булыуына сәбәп булғандыр. Сөнки Яңы Зе-
1 Ж э з и р э — утрау.
2 Кәррә арзының мәғриб тулдары — Ер шарының көн¬
байыш оҙонло к һыҙыҡтары.
3 Жәнүб гәрездәре — көньяҡ киңлектәре.
4 Аҡма — боғаҙ.
5 Мөнҡәтиғ — бөткән, ҡороған; киҫелгән, өҙөлгән.
6 Мөнҡариз — юҡҡа сыҡҡан, һәләк булған.
7 Бәни әзәм — эҙдм балалары.
8 Дөйә ҡошо — страус.
133

ландия ҡатындары барса зиннәттәрҙән ҡош йөндәрен артык
күргәндәр. Был ҡоштоң тәләф булыуы 1869 йылдан, диңгеҙ
кисеүсе Кук исемле капитан заманынан, башланған тип хисап
ҡылалар. Хәҙер ҙә табыла торған һөйәктәренә ҡарағанда, улар
күп булмыш, күкәйе тауыҡтыҡынан 80 мәртәбә ҙур. Был за¬
мандағы ҙур дөйә ҡошо динорнис янында бәпкә йәки себеш
булып ҡала. Дәхи 1 Мадагаскар жәзирәһендә шундай осмай
торған енестән тағы ла ғәжәйеберәк ҡош булмыш.
Мадагаскар бер ҙур жәзирәлер. Жәнүб мөхитендә 2, Кәррә
әрзының мәшриҡ тулдарының 3 60 менән 70 градустары һәм
көньяҡ киңлектәренең 10 менән 30 градустары араһында ятыр.
Шул Мадагаскар жәзирәһендә Яңы Зеландияның был
динорнис ҡошонан ҙур ҡош булған, исеме эпиорнис. Был
ҡоштоң күкәйенә 160 һәм артығыраҡ тауыҡ күкәйе һыя икән.
Ул күкәйгә 5000 франк, йәғни 1250 һум хаҡ бирмештәр.
Мадагаскар жәзирәһенә әүәл барған Европа сәйәхәтселә¬
ренә ундағы халыҡтар һөйләгәндәр, имеш, кәбындағы һаҙҙар¬
ҙа, ҡыуаҡтарҙа шул тиклем ҙур ҡоштар булган, хатта ҡайһы
берҙәре ҙур тигән үгеҙҙе аяғы һәм мороно (суҡышы. — Ғ. Ҡ.)
менән һуғып вә йыртып үлтерә икән. Был эпиорнис ҡошо
күренеше һәм һөйәктәренең сифаты менән Яңы Зеландия жә-
зирәләренең тәләф булынмыш ҡоштарына бик оҡшай икән.
Мадагаскар һәм Яңы Зеландияның тәләф булынмыш ҡәҙими
ҙур ҡоштарының һәм был замандағы ҡоштарының бер-бере-
һенә оҡшауы галимдарҙы хыялға ҡалдыра, кә был ике жәзирә
ҡәҙим заманда жәнүб тарафында тотош бер ҙур ер ҡитғаһы
булып, һуңынан уртаһы батып, жәнүб мөхитенең бигерәк тә
ҙур булыуына сәбәп булмыш тиеү.
1 Дәхи — йэнэ, тагы, һәм.
2 Жәнүб мөхите — көньяҡ океан (тирә-йүн, әйләнә-тирә).
3 Кәррә әрзының мәшриҡ тул дары — Ер шарының көн-
сыгыш оҙонлоҡ һыҙыҡтары.

ҒӘЖӘЙЕП ЗУР МӘХЛҮҠТӘР
Донъяла туфандан 1 алда ер йөҙөндәғе хайуандарҙан ҙуры
мамонт булған. Әммә уның нәҫеле туфандан һуңға ҡалмаған.
Хәҙер ҙурыраҡтарынан фил тигәне генә мәшһүрҙер. Әммә
элекке замандарҙа быларҙан да ҙурыраҡ мәхлүҡтәр булған,
һөйәктәре ер аҫтынан табыла. Мәҫәлән, кеҫәртке йәки тим-
сах 2 һүрәтендә табылған ихтиозавр, мегалозавр, мастадонт вә
ғәйреләр 3.	1898	йылдың август айында Америкала Райд
исемле әҙәм Ламария ҡалаһына 140 саҡрым ерҙә ер өҫтөндә
бәлки кешеләр барлыҡҡа килгән замандан мөҡаддәм кисмеш 4
бер ғәжәйеп зур хайуан һөйәктәрен тапмыш. Юғарыла әйтеп
үтелгән ҙур кеҫәрткеләрҙән ҙурыраҡ имеш. Был хайуан ерҙең
известь ҡатламында икән. Уның өҫтөнә нисәмә ҡат тупраҡ
үҫкән булыр, исемен пронтозавр тиерҙәр. Оҙонлоғо кәм хисап
менән 20 сажин вә бейеклеге 5 сажин, һөйәктәренең ауырлығы
1125 бот. Был мәхлүҡте тапҡас, ярты йылға тиклем фаш ҡыл¬
мағандар, сөнки Райд шундай хазина ҡаҙыусы хакимдар вә
данишмәндтәрҙе 5 килтереп, ҡәбәхәт ҙур һөйәктәрҙе ерҙән сы¬
1 Туфан — кеслө ташҡын. Бында боҙлоҡ дәүеренән һуң ҡалын
боҙ һәм ҡар ҡатламдары иреүҙән хасил булған көслө ташҡын осоро
КҮҘ уңында тотола.
2 Т имсах — крокодил, аллигатор.
3 Вә гәйреләр — һәм башҡалар.
4 Мөҡаддәм кисмеш — алда йәшәгән (ғүмер һөргән).
5 Данишмәндтәр — ғалимдар.
135

ғарып, урындарына теркәмәк менән шөғөлләнгән. Ҙурлығын
ҡыяс итерһегеҙ: ваҡ һөйәктәренең береһен бер ҙур кеше кү¬
тәрмәгә көсө етмәй. Был хайуан янында мамонт күпәк 1 эт ке¬
үек булыр ине. Америка журналының һүҙенә ышанғанда, ул
йәнә ғәжәп ҙур мәхлүҡ булып, был ваҡытҡа тиклем табылған
ҡоро ер мәхлүҡтәренең барыһынан да ҙурыраҡ икән.
1 К ү п э к — бер тинлек, бик бәләкәй.

ITT тпгтт ТПИТ ТППТ си
ҘУР АҒАСТАР
Англияла Вест рәрэ урманында бер имән барҙыр. Әйләнә¬
һе ун өс сажин эсе ҡыуыш, 95 кеше кереп торорға мөмкин
имеш. Эсендә йырлағанда, ғәжәйеп үкерә тиҙәр. Нисә йыллыҡ
икәнен белмәйҙәр.
Африка ҡитғаһында 2 баобаб ағастары барҙыр. Әйләнәләре
унар сажин, ҡауын ҙурлығы емештәре бар. Ҡыуыштарына
шундағы халыҡтарҙың, мәйеттәрен дәфен 3 итәләр икән. Күлә¬
гәләре йәки япраҡтары аҫтына биш йөҙ атлы казактар һыя
икән һәм ямғыр үтмәй икән. Шундай ағастарҙың, берәүһен
Эденсон атлы инглиз киҫеп, ҡатлауын һанаған, биш мен, ҡат¬
лау сыҡҡан. Мәғлүмдер, ағаста һәр йыл бер ҡатлау арта. Был
ағастың, ботағы бер тирәк ҙурлығы булған.
Яңы Зеландия жәзирәһендә4 ғәжәйеп бейек ағастар бар
икән. Беҙҙең, Европалағы бейек тирәктән ике тапҡыр ҙур,
йәғни бындағы тирәктәр уның яртыһына тора. Шундай бейек
ағастарҙың бәғзеләрен тимер менән тоттора башлағандар,
сөнки улар аҙ ҡалған.
1 Сажин — элекке үлсәү берәмеге (оҙонлоҡ үлсәү берәмеге). Бер
сажин 2,134 метрга торош.
2 Ҡитға — континент.
3 Дәфен — ерләү, йәшереү.
* Жәзирә — утрау.
137

Мадагаскар жәзирәһендә ҙур ағас үҫәлер. Әммә япрағы
егерме дүрттән зиядә 1 булмай. Япрағының әйләнәһе биш ар¬
шын 2. һәр япраҡ аҫтында бер ҡапсыҡ тулы таҙа һыу. Был
һауыттың эсендәге һыу бер литрға етә. Ул һауытҡа (ҡапсыҡ*
ҡа.— Ғ. Ҡ.) һыу япраҡтан тамып тула икән.
1 Зиядә — күп, артығыраҡ.
2 Аршын — 0,711 метрға торош оҙонлоҡ үлсәү берәмеге

ТӘРЖЕМӘЛӘР
«Бейек шағирҙарҙың ва бейек әҙиптәрҙең кешелек донъяһына
хеҙмәт итеүҙэре уларҙың әҫәрҙәре һәр терлә телдәргә тәржемә
ителгәнлектәренән килә».
(М. И. Өмөтбаев)

Т **	.	 I *< . — j . - ^
ч ....
. •» *■
' •	'	*.•*	,	.	jr
4	v«|4-uu #
•- ^йШ» ОзкД>1* '*j?; w^>':'£-
^	f>--	.r*1 Л*11*
t>.. .A* »*i j’w»’j.	Woy
.X > ■ i,
► U? I	Г	сЛ	^**	v.	-Чг^
•	41	i	^	‘	’	’	.	.
•*. «.c
L if .ОТА»>ДИ1
*	4

БАҠСАҺАРАЙ ФОНТАНЫ
Ултыра Баҡсаһарайҙа,
Түбән ҡарап, Гәрәй хан.
Ауыҙындағы янтарҙан 1
Уйната ине дәхан 2.
Ярандары 3 тып-тыныс
Чурә яндарын алмыш4.
Гәрсә һарайҙа фәрағәт 5,
Хандың, йөҙө һарғаймыш.
Ҡылды Гәрәй мөһабәт
Ҡулы менән ишарат:
Халҡы тышҡа уҡ сығып,
Ҡылды, буйһоноп, хөрмәт.
Яңғыҙ ҡалып һарайҙа,
Шәп тын ала күкрәге;
Ғазаплы баш тулҡынын
Баҫыр инде йөрәге.
Болот та шулай беленер,
Эргәһендә күренер;
Быялаға ҡыйылһа —
1 Янтарь — кәһробэ (М. Өмөтбаев иҫкәрмәһе).
2 Дәхан — төтөн.
3 Яран — иптәш; ярҙамсы; ғишыҡ.
4 Чурә яндарын алмыш — түңәрәкләп эргәһенән урын алған¬
дар (чурә — беләҙек).
5 Фәрағәт — тынлыҡ; ял.
141

Гәксе 1 беленер рәнгле2 нур.
Ғорурлыҡмы ханыңа?
Төштө сәүда 3 йәненә?
Русҡа яу йә ҡанун
Илтәме ләх 4 иленә;
Янамы ул ҡан һары
йә ғасимы 5 ғәскәре;
Ҡурҡыттымы тау халҡы
йә Генуя мәкере?
Уға түгел хәсрәте,
Түгел һуғыш шөһрәте;
Талып ҡәһәрле ҡулы,
Китте унан ил дәрте.
Бағыу 6 булып әсирҙәр,
Керҙе микән яман ат,
Күңел биреп гяуарға,
Ҡылды микән хыянат?
Юҡ, Гәрәйҙең ҡолдары
йыраҡ мәкерҙән бары,
Бөрө гөлдәй саф улар;
Үҫкән ере һәм дары 7 —
Бөтәһе һаҡлаулы яталыр.
Шатлыҡтары урталыр,
Хыянатһыҙ гөл кеүек,
Ғүмерҙәре үтәлер.
Хәсрәтле көн яйҙары,
Билдәһе юҡ айҙары.
1 Г э к с е — сағылып.
2 Рәнгле — төрлө төҫтәге.
3 Сәүда — уй-теләк.
4 Л ә х — поляк.
5 Ғ а с и — баш күтәреү, буйһонмау.
6 Б а г ы у — сихырлау; ҡарау; тәрбиәләү.
7 Дар — өй, торлаҡ.
142

Йәшлек менән мөхәббәт
һиҙмәй үтә ни барын,
һәр көн һайын ғәҙәти,
Оҙаҡ йөрөй сәғәте.
Ғәфләттән 1 баш күтәрмәй,
Аҙ шатлыҡ һәм рәхәте,
йәш ҡатындар дусарҙар,
Күңел аулап асырҙар,
Төрлө кейемдәр кейеп,
Уйын һүҙҙәр сәсерҙәр.
Терелеп фонтан сығалыр
Йә ҡаты шаулап ағалыр,
Ҡалын чинар эргәһендә
һалҡынлыҡты табалыр.
Шул шишмәләр тирәләй
Кипаристай гүзәлдәр,
Бал ҡортоноң кусе кеуек,
Еңел атлап уҙалар.
Араһында берәү ҡарай —
Уҫал ҡатындың башы:
Күҙ ҡалҡытыр һәр сәғәт,
һис тә ҡаса алмай йәше.
Баш ҡарайҙыр, бизәткән,
Яҡшы тәртип төҙөткән;
Фарыздан да артыҡ күреп,
Хан әмерен күҙәткән.
Йән һөйгәне юҡ, йәне
Белмәй шуҡлыҡ, яфаны,
Ҡурҡыу, хәсрәтте ҡарай,
һис туя белмәй йәне.
Ҡатын халҡын белгәндән,
Азат тотҡон булғандан,
Зар, нәфрәтте һанға алмай
Күп тәжрибә ҡылғандан.
1 Ғәфләт — вайымһыҙлыҡ, ялҡаулыҡ.
.	143

Сәсен һүтеп, йәш ҡыҙҙар
Килде гүзәл шишмәгә,
Эҫе саҡта, һыу ҡойоноп,
Тулҡынлатып ишмәгә,
һаҡсы ҡатын-ҡыҙҙарын —
Сихыр итер күҙҙәрен,
Яланғас тән-йөҙҙәрен —
Ҡыҙғанмайҙыр үҙҙәрен.
Төн эсендә кушекта 1
Аҡрын атлап ишеккә,
йомшаҡ баҫып балаҫҡа,
Шәбхун 2 ҡыла түшәккә.
Гүзәлдәрҙе оҙатып,
һәр саҡ йөрөй күҙәтеп;
Г үзәлдәрҙе йоҡо алған,
Рәхәтлектән биҙәтеп.
Ҡатын тыңлай ҡыҙҙарын,
Тын алышын, һүҙҙәрен —
Ихласлыҡ менән барының
Ҡарап йөрөр йөҙҙәрен.
Хәсрәт шуға, ишетһә,
йә ҡыҙ исем йәд итһә
Йәки йәндәй дуҫына
Нәфес сәүдаһын 3 әйтһә!
Гәрәйҙең юҡ уйында —
Чубуҡ 4 һүнгән ҡулында;
Ҡуҙғалмай һәм тын алмай —
Ҡатын ишек янында.
Фекер өндәшәһенән
1 Кушек — павильон, ҡоролма. Был осракта гарем күҙ уңында
тотола.
2 Шәбхун — төндә көтмәгәндә (аңғармаҫтан) һөжүм итеү, таш¬
ланыу.
3 Нәфес сәүда — йәшерен уй-тойғо, теләк-ынтылыш.
* Чубуҡ — төрөпкә.
144

Тора урынынан ул хан;
Ханымдарҙың, хиләүәтенэ 1
Бөтә ишек асылған.
Шишмә тирәләй үтәләр,
Ханды ғафил 2 көтәләр;
Ебәк балаҫ өҫтөндә
Уйнап ултырып тетәләр 3
йәш балалай мәсрүрә 4
Ҡарап һыуҙың, төбөнә,
Мәрмәо төплө фонтанда
Балыҡ йөҙгәнде күрә.
Юрамал шишмә-арыҡҡа —
Шатлыҡ менән зауыҡҡа —
Алтын алҡаһын ташлай
Бәғзе ҡыҙҙар балыҡҡа.
Эсерә ҡол ҡыҙҙарға шәрбәт,
Бирә хурҙарға килбәт.
Йырлап ебәрһә улар,
Бирә һарайға өлфәт;5
(Татар йыры)
(1)
«Талгә е һин хоҙайым
Күҙ йәш артынан даим,
Ҡәғбә 7 күрһә ҡартлыҡта,
Ҡайғынан һун, гәдайын,8.
1 Хиләүэт — күңел асыу урыны.
2 Ғафил — вайымһыҙ, иғтибар итмәгәндәй.
3 Т етәләр — шаяралар, күңел асалар мәғәнәһендә.
4 Мәсрүрә — шатланған, һөйөнгән (ҡыҙ).
5 Өлфәт — дуҫлыҡ, берҙәмлек.
с Талгә — бәхет йондоҙо (талгә һнн хоҙайым — бәхет бирә¬
һең һин хоҙайым мәғәнәһендә килә).
7 Ҡәғбә — Мәккә ҡалаһындағы боронғо ғибәҙәтхана.
8 Г ә д а й — фәҡир.
145

(2)
Ҡорбан итһә бәндәһен,
Кистереп Дунай даръяһын,
Ҡаршы сығыр хур ҡыҙы,
Көлөп асып пәрҙәһен.
(3)
Әй, Зарема, йәнкәйем,
Бәхетлелер шул кеше:
Аулаҡ һарайҙа гөлдәй
Һине һөймәктә эше».
Йыр көйләйҙәр һарайҙа...
Ҡайҙа гүзәл Зарема?
Хәсрәт баҫып, һарғайған,
Ишетмәй ул кәримә
Ах, ҡыҙғаныс, ағарған,
Мәҙехең 2 ишетмәй ҡалған;
Йәшен һуҡҡан пальма кеүек,
Йәш башынан юғалған.
Бары ла бар, аҙ түғел,
Ҡыҙ сағында бары ла гөл.
Зареманы ташланың,
Эй, Гәрәй, һин ир түгел.
Тыуыр микән ханыйҙан 3
һинең кеүек яңынан?
Зифа башыңдан уратып,
Сәсең үрҙең икенән.
Горжестани 4 үҙегеҙ.
1 Кәримә — изге йән.
2 Мәҙех — маҡтау һүҙе (йыры).
3 X а н ы й — хан ҡатыны.
4 Горжестани — грузин ҡыҙы.
146

һөйҙөрәлер йөҙөгөҙ.
Көндән асыҡ шиүәгеҙ
Төндән ҡара күҙегеҙ;
Кем нәдаһе 2 донъяла
Осор ҡаты арала?
Кем үбеүе артыҡ булыр
һин «саҡҡандан» зиядә а?
һинең кеүек һөйгәндәй,
Күңеле камил булғандай,
Ятты та ғы һөймәгә
Булмаҫ инде йыһанда.
Гәрәй биҙзе, ни сара,
Ғүмерең үтте бисара;
Яңғыҙ һалҡын төндәрең
Ҡайғы менән киселә.
Поляк ҡыҙы һарайға,
Төштө ҡулға Гәрәйгә.
Шул көндән һуң Зареманы
Хан ташланы һәр айға.
Яңы йәш ҡыҙ Мария
Күкте күрҙе жариә 4.
Ҡулын эҙләп һәр чәнд-ан 5
Әркан дәүләт 6 йәштәрҙән
Марияның хәсрәтенән
Һулар ине эсенән,
һис бер хәсрәт күрмәне,
Ғишыҡ хәлен белмәне;
Ата йортонда рәхәт —
Ҡыҙҙар менән уйнаны.
1 Шиү ә — матур һын. йөз-ҡиәфәт.
2 Н э да — тауыш, йыр-моң.
3 Зиядә — артығыраҡ, күберәк.
4 Жариә — ситтә, сит ерҙә.
5 һ ә р ч ә н д-а н — төркөм-төркөм, бик куп.
6 Әркан дәүләт — ил терәктәре, чиновниктар.
147

Татарҙар атҡа аштылар,
Польшаға ҡарап таштылар:
Ашлыҡ янғандан битәр,
һөжүм итеп шаштылар.
Яуҙан харап булдылар —
Гүзәл икән ул дияр1.
Ҡайғырып ҡалды күп илдәр,
Һүнде һарай — бейек дар 2.
Йорт әсендә, килһә,
Марияның торлағы...
Аҡрын яна, ҡәбер булғас,
Шул һарайҙың сырағы.
Тажы менән кенәзгә
Булды ҡәбер яңы ер —
Керҙе атаһы ергә...
Сәскә атҡан гөл ине
Үҙе тыуған илендә.
Ғорур ине атаһы
Гүзәл өсөн бутаһы 3.
Ҡанун итте һүҙҙәрен,
Ҡыҙҙың юҡ, тип хатаһы.
Биреп ҡыҙға хеҙмәтен:
Яҡты көндәй ҡисмәтен 4,
Бер минут та ҡайғы тип,
Уның йәнен киҫмәһен.
Барһа иргә, шат итһен,
Йәрен аҫыл зат итһен;
Ҡыҙ саҡтағы шатлыҡты
Төштәр кеүек йәд итһен.
Бик гүзәлдер шәфҡәтле,
Зифа буйы килбәтле.
1 Дияр — ер, ил, край, йорт.
2 Бейек дар — бейек йорт (замок).
3 Бута — ҡыуаҡ, йәш үҫенте.
4 Ҡисмәт — өлөш, бәхет.
148

Шиүәләре йәнде өҙә,
Күҙе күктәй һәйбәтле.
Был йыһандың ниғмәтен,
Һәнәр менән зиннәтен
Ҡылыр ине тамаша.
Бағламай саз һиммәтен
Төштө ҡулға ҡыҙ әсир.
Шымды вариҫ һарайҙа,
Тәләф итә малдарын,
Ғарәт 2 булған диярҙың
һис арттырмай хәлдәрен.
йәш кәҫәрнә 3 хәсрәттә
Баҡсаһарайҙа ята.
Тотҡонлоҡтан Мария
Илап ҡайғылар тарта.
Бәхетһеҙҙе хан яҡлай:
Күреп уның күҙ йәштәрен,
Китте хандың йоҡоһо,
Боҙҙо һәммә эштәрен.
Гәрәй уға хөрмәттән
Әмер ҡылды шәфҡәтен.
Булды һарайҙа рәхәт,
Оноттолар михнәтен.
Хандың уҫал һаҡсыһы
Кермәҫ булды кушекка,
Ҡулы менән һәм ҙурлап,
Һалмыш булды түшәккә.
Юҡ уға рөхсәт уларға
Яман күҙен һалырға,
Башҡа сәсмәле уйҙа —
Ҡол ҡыҙы бар ҡарарға.
1 Бағламай саз һиммәтен — әҫәрләнмәй (иғтибар итмәй)
саздың ялҡынлы (дәртле) көйөнә. Саз — музыка ҡоралы.
2 Ғарәт — баҫып алыу, талау.
3 Кәҫәрнә — муллыҡ эйәһе ҡыҙы (кенәз ҡыҙы).
149

Хан да әсир ҡыҙынан
Ҡурҡа, баҡмай йөҙөнә;
Аулаҡ ерҙә хиләүәт бирғән,
Ихтыярлыҡ үҙенә.
Уйға ҡала ул хан да:
Арзы түгел 1 кем унда,
Көн-төн яна май шәме
Мәрйәм һүрәте алдында,
һағынып уйлап ни барын,
Иәденә төшкән уйҙарын,
Өмөт итә аулаҡта
Үҙенең яҡшы диярын.
Күҙ йәше түгә шәбчирағ 2
Көнсөл дуҫтарҙан йыраҡ,
Аҡылһыҙҙар араһында
Ғар(ы)ҡ рахәт тымтыраҡ 3„
Азат булып, аулаҡта
һаҡлай изге нәмәһен.
Хикмәт менән мәхфүзә 4
Тапҡан үҙе яйҙарын.
Зәлаләттең 5 эсендә,
Хаҡ һаҡлаһа аманат,
Күңелдәге диянатты 6
һаҡлай үҙе сәләмәт.
Йәмле Ҡырым ерендә
Ҡараңғыла, кис булғас,
Йыраҡта, тирәк аҫтында
Һайрар була һандуғас.
1 Арзы түгел — ер йөҙөндәге түгел, тәбиғи түгел.
2 ш әбчираг — шәм яҡтыһында.
3Ғар(ы)ҡ рахәт тымтыраҡ — сума тәрән тынлыҡҡа (уйҙар*
га).	_
4 Мәхфүзә — һаҡланған (онотолмаҫ) йән.
5 Зәлаләт — түбәнлек, хурлыҡ.
6 Диянат — намыҫ; динилек.
150

Күмәк йондоҙ артынан
Ай сығалыр һауаға,
Яҡтылыҡты тултыра
Туғай, түбә, далаға.
Аҡ бөркәнсек кейәләр,
Өйҙән өйгә еләләр —
Баҡсаһарай ҡатындары
Төн сәғәтен бүләләр.
Һарайҙы тынлыҡ алған,
Хурҙары һәм йоҡлаған,
Рәхәт, тыныс ҡосаҡлап,
Төнгә тәшүиш 1 ҡалмаған.
Төн рәхәтен бикәләр
Бигерәк тыныс итәләр,
һаҡсы ҡатын йөрөп сыға,
Барын тәфтиш 2 итәлер.
Йоҡлаһа ла ҡурҡалыр —
Хыянаттан ул ҡарай.
Сәғәт һайын хыялы
Уйҙарында ни барҙа,
Шығыр-шыбыр иткәндәй
Тауыш килгәндәй булһа,
Ҡалтырап китә, уяна,
Бер шәй 3 һиҙгәндәй булһа.
Ҡолаҡ һалып ҡараһа,
Рахәт 4 төшкән араға;
Мәрмәр хибес 5 эсендә
Татлы фонтан һыуы аға.
һайрай, һис тә туҡтамаҫ
Гөл өҫтөндә һандуғас...
1 Тәшүиш — тәртип боҙоу; шикләндереү.
2 Тәфтиш — тикшереү, тентеү.
3 Ш ә й — нәмә.
4 Рахәт — тыныслыҡ.
5 Хибес — ҡараңғы урын, төрмә.
151

һаҡсы китер йоҡоға,
Күп замандар тыңлағас.
Күр кистәрҙең жәмалын
Мәшриҡ 2 төнө камалын 3.
Пәйғәмбәр өммәте 4 өсөн
Татлы кискән заманын!
Рәхәт зиннәт өйҙәре,
һушһыҙ итер бағтары 5.
Тын һарай күңелде арбай
Серле зауыҡ саҡтары.
йоҡо баҫҡан барсаһын.
Йоҡламайҙыр бер ҡатын,
һуламай ҙа, тиҙ барып,
Ишек асмаға ул төн,
Йомшаҡ баҫып, ваҡ атлай,
Һаҡсыны һәм уятмай...
һаҡсы ҡатын үлгәндәй,
Ята икән тын алмай.
Йомшаҡ түгел йөрәге,
Уҫалдарҙың һирәге;
һиҙмәй ҡалды зирәге,
Сығып китте кәрәге...
Тура ишек юлына —
Төштө асҡыс ҡулына...
Кергәс, күреп хайран булды,
Ҡурҡыу төштө күңеленә.
' Ж ә м а л — ғүзәл, хозур, матур.
2 Мәшриҡ — көнсығыш.
3 Камал — етешкәнлек, тулылыҡ.
4 Өммәт — пәйғәмбәрҙең юлын тотоусылар (вйәрсендәр);
милләт.
5 Б а ғ — баҡса.
152
халык,

Аҙыраҡ шәмдең ялҡыны —
Яҡтылыҡ бирә тоҡа 1
Бер ҡыҙҙың һәм битенә,
Ҡашы ҡәҙәре бейеккә.
Әйтерһең, туғанлыҡ хисе
Уятты ҡыҙ һеҙҙәрҙә,
Үткән ғүмер көйө менән
Ьөйлә, тине һүҙҙәр ҙә.
Ята ине кәҫәрнә,
Ҡыҙыу йоҡлап ҡыҙҙарҙай,
Күҙе йәшле, асыҡлығы
Таң һарыһы яҙҙарҙай.
Ай ҙа шулай яҡтырта,
һыулы булһа гөл-сәскә,
Күктән, гүйә, әҙәмигә 2
Милек төшкән бер кискә.
Меҫкен әсир ҡыҙ өй өсөн 3
Күҙ йәше түгә һығылып,..
Ах, Зарема һарғайҙы,
Күкрәк ҡыҫа, тығылып.
Теҙен сүгеп, Зарема,
Рәхим эҙләп хәленә:
«Ҡаҡма минең зарымды!?» —
тип,
Ныҡ үтенеп ялына.
Зареманың тауышынан,
Тулҡынланған һүҙенән
Осоп китте йоҡоһо
Марияның күҙенән.
Күрҙе алдында йөҙҙө,
Ҡурҡа йөрәге түҙмәй.
Баға ҡалды күреп ул,
'Тоҡа (токос)— аҙ (һаран); «ыҫҡа.
2 Әҙәми — кеше балаһы (улы).
8 Өя өсөн — өйөн һағынып мәғәнәһендә.
153

Үҙе кеүек йәш ҡыҙҙы.
Килә алмай һушына,
Ҡулын илтә башына,
һорай: «Кем һин, был төндә
Килдең минең ҡашыма?»
«Заремалыр мин, килдем,
Эй, Мария, яныңа,
һин өмөтөм, мин белдем,
Рәхим күрһәт йәнемә...
Суҡ бәхет һәм рәхәттә,
Булдым һәр көн ғәфләттә.
Китте, шымды ул дәүләт,
Тыңла, ҡалдым ғорбәттә
Һәләк булам фираҡта 2.
Мин тыуғанмын йыраҡта,
Үткән ғүмер, һөргән дәүер
Ярып төшкән — йөрәктә.
Онотмайым тауҙарҙы,
Гөрләп аҡҡан һыуҙарҙы,
Әҙәм үтмәҫ урманды,
Тәртибе башҡа илдәрҙе.
Айырылыуҙың хикмәтен
Һора лоүх әл-мәхфүздән 3,
Бара ине диңгеҙҙә
Берәү өҫтөн аҡбуздан...4
Ҡурҡыу, ҡайғы күрмәнем,
Был һарайҙа торғанда;
Ғишыҡлыҡты көтөп торҙом,
Гөл-сәсәгем ярғанда.
Ҡабул булды теләгем:
1 Ғорбәт — мосафирлык, иленән (туғандарынан) айырылып сят
ерҙә йөрөү.
2 Фираҡ — айырылыу, яңғыҙ ҡалыу.
3 Л о ү х ә л-м ә х ф ү з — хәтер дәфтәре.
4 А ҡ б у з — парус күҙ уңында тотола.
154

Ҡотолормо ҡоллоҡтан?
Хан белмәһә гүзәлдән
Мария ятҡан зинданды,
Һай, ҡотолһа, вафат булып,
Шатланып ташлар йыһанды!
Әрәм үтте ғүмере,
Күптән китте ҡәҙере!
Был йыһанда ни ябһын '?
Уға урын әҙерле.
Саҡыралар сәфаға 2,
Кил бире, тип, вафаға...
Был йыһандан Мария
Кисте, ҡанып яфаға,
Үлде Мария фани3,
Булып ахыр баҡани 4.
Фәрештә яҡты итте
Теләп алған донъяны.
Ни төшөрҙө табутҡа?
Түҙмәнеме һағышҡа?
Ал бирмәне был донъя
Мария кеүек йәнешкә!..
Ҡалды хәсрәттә һарай —
Кенә ° ташланы Гәрәй,
Ғәскәр тартып, ил сигенән
Кенә кисергә ҡарай.
Йәнә бара яу булып,
Эше ҡара ҡан булып
Ята эсендә, әммә
1 Ни ябһын — нимә теҙөһөн, нимә эшләһен (ҡылһын) мәғәнәһендә-
килә.
2 С эфа — рәхәтлек, хозурлыҡ; сафлык.
3 М а р и я фани — бәтэ (емерелә) торған донъялағы Мария.
4 Булып ахыр б а к а н и — һуңынан мәңгелеккә (мәңгелек донъя
кешеһенә) әурелеп.
5 Кенә — ус алыу, асыу тотоу.
157

Ҡуйып хан жәнг 1 ярағын,
Күҙен һалып һарайға,
Тапты йәнә кәрәктә.
Хан алдына йыйылғас,
Төшмәй торҙоҡ аҙ ғына;
Күҙе төштө үҙемә,
Саҡырып алды үҙенә...
Ғарыҡ булдыҡ сәфаға 2,
Шик ҡалманы вафаға 3;
Ғәйбәт, бөһтән мәхү 4 булып,
Ер 5 ҡалманы яфаға.
Эй, Мария! һин килеп,
Бында кергәнен, көндән,
Гәрәй фекере яман булып,
йөҙөн дүндерҙе минән!
Аҡылы, фекере ярамай,
Хәлем ауыр, һорамай;
Минең менән һөйләшеп,
Хозур итеп ҡарамай.
Ҡәбәхәтлек был фекерҙә,
һиндә түгел, Гәрәйҙә...
Минен, кеүек гүзәл ҡыҙ
Юҡ ине был һарайҙа.
Минән артыҡ һин гүзәл,
Хәтерем бар, һиҙмәйһең;
Был йыһанда минең кеүек
һөйөшмәгә белмәйһең,
һалҡын жәмалың менән
Ҡуҙғатма һин йөрәген.
Бир Гәрәйҙе, ялаһын
Миндә яныр сырағын.
1 Жәнг — һуғыш.
3 Ғарыҡ булдыҡ сәфаға — сумдык (баттыҡ) рәхәтлеккә.
3 Вафа — тоғролоҡ, һүҙҙә тороу.
* Б о һ т ә н мәхү — шик-шөбһәнән азат.
* Ер — урын, сәбәп мәғәнәһендә килә.
155

Айырылмаҫҡа вәғәҙә менән
Миңә ҡаты ант итте,
Аҡылы — аҡылым, фекере —
фекерен
Бер булырға шарт әйтте.
Мин үлермен һөйөүҙән...
Илап сүктем түҙмәүҙән,
һис ғәйебең белмәҫмен,
Бир шатлығым, үлмәҫмен.
Бир Гәрәйҙе үҙемә...
Баҡмайым мин һүҙеңә,
Ул минеке! Бәйләнгән
Күҙе һинең йөҙөңә,
һөймә, хурла, хәсрәтлән,
Теләһәң нисек нәфрәтлән;
Анттар итеп булһа ла
Биҙҙер уны өлфәттән...
(Динем биреп, «Ҡөрьән» алдым
Кәнизәктәр эсендә
Әсәм менән һинең динең
Хуп бер ине кисендә 2).
Белһәң, хәнйәр билемдә,
Тыуҙым Кавказ илендә;
«Гәрәйҙе мин бирҙем», тип,
Ант эс һин шул динеңдә!»
Әйтеп киткәс Зарема,
Хайран ҡалды Мария;
Белмәһә лә телдәрен
Ҡурҡыу төштө хәленә.
Ни хәл итһен, ғәрлектән
Онотормо хурлыҡты?
Ҡалған ғүмере эсендә
1 Кәнизәктәр эсендә — тотҡон ҡатын-ҡыҙҙар араһында.
2 Кисендә —кисә генә, күптән түгел мәғәнәһендә квлә.
156

Ялҡын, ҡайғынан булып,
һурһа һуғышта ҡындан
Ҡылыс уйнатып, ул хан
Туҡтап, фекерләп ҡала.
һушһыҙ ҡарайҙыр ян-ян,
Төҫө китә йөҙөнән,
Белмәйем, кемдең һүҙенән;
Гаһ 1 күҙенән әсе йәштәр
Аға, гүйә, үҙәндән.
Хәрәмде хан ташлаған,
Михнәт кереп ҡышлаған;
Ҡаты һаҡсы ҡулында
Ҡыҙҙар ҡата башлаған.
Грузин ҡыҙы был арала
Күптән юҡ был донъяла:
һарайҙағы хәрифәләр 2
Быраҡтырҙы даръяға.
Кенәз ҡыҙы үлгән кис
Заремаға булған көс,
Ни булһа ла ғәйепләп,
Төшөрҙөләр ҡаты эш.
Хан йөрөнө һәр йәнә:
Кавказ, рус ҡырына,
Күп илдәрҙе вайран итеп,
Ҡайта Ҡырым еренә.
Кавказ, рус еренән
Йөрөп ҡайтҡас йортона,
Марияға фонтан ҡорҙо
Йәдкәр өсөн иленә.
Гүзәл мәрмәр яй булған3,
1 Г а һ — ҡайһы берҙә, ваҡыт-ваҡыт.
2 Хэрифә — түбән (ҡәҙерһеҙ) кеше. Был осраҡта һаҡсылар
«үҙ уңында тотола.
3 Яй булыу — тап килеү, килешеү, ярап ҡалыу.
158

Ҡаш еренә ай булған
(Мосолманлыҡ ғәләмәтен
Әйтәләр белмәй ҡуйған).
Мәрмәр яҙыу билгеһе,
Гөр-гөр фонтан көҙгөһө.
Налҡын йәштәре тама,
һис туҡтамай ҡайғыһы.
Шулай илай әсәләр,
һуғышта үлһә балалар.
Шундай ҡайғы килгәндә
Күҙҙән йәштәр тамалар.
Ҡыҙҙар шул ерҙә, эй, йәр,
Күп хикәйәттәр һөйләр;
Хәсрәт шишмәһен был көн
Күҙ йәш фонтаны тирҙәр.
Ҡуйып төньяҡ илдәрен,
Күңелле тормош, байрамын;
Баҡсаһарайға килеп
Күрҙем дар вә диярын.
Өйзән өйгә мин гиҙҙем,
Кискән шомлоҡто һиҙҙем;
Жәнгтан ҡайтып, ашап-эсеп
Ятҡан ерҙәрен уҙҙым.
Зиннәт, рәхәт бағтар бар,
һыуҙар аға, гөлдәр бар;
Йөҙөм үрмәләп үҫер
Алтынланған диуар 1 бар.
Эй, донъя, хуш яҡтары,
Ханымдар, сарлаҡтары,
Янтарь тиҫбене тартып,
Көрһөнөп торған саҡтары.
Мин күрҙем хан ҡәберен —
Ахырғы көн баҙарын.
1 Диуар — стена, ҡойма.
159

Мәрмәр сәлләһе әйтә
Башҡа ниҙәр килерен.
Ҡайҙа киткән хандары?
Ҡайҙа уның хурҙары?
Һарай хәсрәттә ҡалған,
Үтте шатлыҡ көндәре...
Гөл быуын, фонтан һыуҙарын
Хайран булып уйланым,
Күреп ҡалғандай булдым
Ҡыҙҙың зифа буйҙарын!..
Кемдең күрҙем зелдәрен
Нәҙекәй нәфис билдәрен?
Мине ҡыуғандай булды,
Китте минең хәлдәрем.
Мариямы күҙ йәшле,
Заремамы көндәшле —
Был һарайҙың эсендә
Ҡыҙ йөрөгән оҡшашлы?
Ҡалды хәтерҙә күҙе,
Был донъяның да ҡыҙы;
һөргөнлөктә һарғаям,
Иҫемә төшкәндә йөҙө...
Туҡта инде диуана!
Бәхетһеҙ ғишыҡ би дауа 2,
Йоҡоларыңды биреп,
Мәһерен түләнең ана.
Күҙең ас, ҡуй, эй һантый,
Кенә зәнжир ялауың 3,
Йәнде киҫер саз менән
Аҡылһыҙ лаф тарауың.
1 Зел —■ шәүлә, күләгә.
2 Би дауа — дауа тугел; бушҡа.
3Кенэ зәнжир ялауың, — асыуланып (ярһып) бығау теш
ләүең.
160

Эй, ғишыҡ йәр мәдарән 1 —
Йәнә ҡасан күрермен
Салгирҙың шад кәнарын2?!
Килһәм диңгеҙ тауына,
Тавридтың тулҡын яғына,
Күҙем шатланыр ине
Күрһәм туйғансы йәнә.
Бик гүзәлдер дияры:
Урманы һәм тауҙары,
Янтарь, яҡут йөҙөмө,
Рәхәт даръя буйҙары...
Ағын һыу, тирәк һалҡыны
Мосафирға сайә 3 яҙ көнө,
Тау юлында сабах 4 ваҡытында
Баҫылып ҡала йөрәк ялҡыны.
Күндәм аты сабалыр,
һыу йәшәреп ағалыр,
Айыу тауҙың тирәһендә
Аҡырып, шаулап ҡалалыр.
1 Мәдарән — сығанағы; үҙәге.
2 Кәнар — яр, буй (һыу буйы).
3 Сайә — күләгә.
* Сабах — таң, иртә.
б Заказ 306

БӘХЕТҺЕҘ ҒИШЫҠ
Көҙҙөң томан кисендә
Бер ҡыҙ барыр аулаҡтан,
Бәхетһеҙ ғишыҡ емешен
Ҡалтырар ҡулында тотҡан.
Урман-тауҙар, һәр йәндәр
Ҡараңғы төндә ял итә;
Меҫкен тилмереп ҡурҡыуҙан,
Күҙен ян-ян 1 йөрөтә.
Гонаһһыҙ йәнгә ҡарап әйтә,
Күҙен һалып йөҙөнә:
«һин йоҡлайһың, хәсрәтем...
Белмәйһең...» — тип әҙелә.
— һағынып күҙең асҡанда
Йәбешмәҫһең түшемә.
Йәрең булмаҫ һине үбер
Бәхетһеҙ әсәң ишенә.
Саҡырырһың би дауа!.. 2
Мәңге ғәрлек был гонаһ, —
һин оноторһоң мине;
Мин онотмам, бул агяһ3!
Ярҙам булыр яттарҙан,
Әйтерҙәр: «һин ситтәрҙән!»
1 Ян-ян — тирә-йүнгә, төрлө яҡҡа.
2 Би дауа — бушҡа; дауа (дарыу) түгел.
3Бул агяһ — белеп тор, мәғлүмәтле бул.
162

«
:Туғандарым ҡайҙа?» — тиһәң,
Тапмаҫһың шул яттарҙан.
Бәхетһеҙ! Ғүмерең һәм үтер
Яттар эсендә йөрөп!
Үлгәнсе аһ вә зар менән
Әсәләр һөйғәнде күреп,
Булып яңғыҙ мосафир,
һәр саҡ бәхетең ҡарғай.
Хурлыҡ күргән саҡтарҙа, —
Ҡыҙған әсәңде һәр яй *...*
һин йоҡлайһың, бәхетһеҙ,
һуңғы ҡушыу түшемә.
Хаҡлыҡ түгел, был хурлыъ
Төшөрә хөкөм эшенә.
Гонаһһыҙ сабый сағыңда,
Шатлыҡтарың бар саҡта,
йоҡла, ҡаты ҡайғылар
Юҡтыр һиңә йәш саҡта!»
Урманда, ай яҡтыртып,
Бер өй күрҙе ҡыҙ йөрөп...
Ағарынып, хәсрәт менән
Торҙо ишеккә килеп:
Аҡрын бөгөлөп, сабыйҙы
Ят тупһаға һалды ул;
Ҡурҡып, күҙен йәшереп,
Төндә ҡасып, тапты юл.
'Яй — урын (һәр яй — Һәр урында, һәр саҡ).
6*

ШАТЛЫҠ ХЫЯЛЫ
(Йырау) *
Тотҡонлоҡта, дуҫтар, һарғаялыр
Яңы атҡан гүмер сәсәге,
йәшлек дәүере беҙҙән үтеп китә —
Аҙ ғүмерҙең хәсрәтле сағы
һиҙелмәйҙер тыуған уҡ сәғәттән
Күркәм егет дәүере еткәнсе.
Мин белмәйем донъяның шатлығын,
Тормай бәхетем күңелем бөткәнсе.
Йыраҡтарға гүмер тупһаһынан
Ҡарап ҡына торҙом мин түҙмәй:
«Шунда икән, белдем, был шатлыҡ!» — тип.
Күләгәһенә остом мин һиҙмәй.
Саф алтындан йәйгән ҡанаттарын,
Сихыр итеп гүзәлдәренән,
йәш мөхәббәт миңә килгән ине —
Осоп китте йәнә алдымдан.
Осһам да мин йыраҡ өмөткә,
һис етмәнем теләгән маҡсатҡа!
Ҡанатланып ҡасан шатлык менән
Булыр микән ваҡыт бәхеткә?
164

Ҡасан ғына яныр яҡты булып,
Йәш саҡта һүнгән сыраҡ шәме;
Ҡасан ғына яҡтырыр ҡара юлым,
Көләс йөҙлө юлдашым кебе ’?
1 Кебе — кеүек, ише, һымаҡ.

ДЕЛИБАШ 1
Тау артында атышыу,
Ике ғәскәр ҡарай хас;
Казактар алды түбәлә 2
Ат уйната делибаш.
Делибаш! Кермә алышҡа,
Ғәзиз ғүмереңде һаҡла;
Уйнап: «Амин!»—тигәнсе,
Төшөрөр һөңгө шул саҡта.
Бында кермә казак һуғышҡа,
Делибаш сабалыр сөнки.
Кәкре ҡылыс менән сабып
Төшөрмәһен башыңды.
Сабып, орҙолар ҡысҡырып,
Ҡарағыҙ! Тәҡдир эшенән...
Делибаш һөңгө башында,
Казак яҙған башынан.
1 Делибаш йәки дәғбаш — ун баш ләшкәр хас (М. Өмөтбаев
мәһе). Ун баш ләшкәр хас — ун һалдат башлығы (етәксеһе).
Алды түбәлә — алдындағы ҡалҡыулыҡта.
166

БУЛДЫМ БӨТӨНЛӘЙ КӨСҺӨҘ...
Ах, әфәндем, хәсрәтеңә күҙҙәрем ҡан булды гел,
Ах, һинһеҙ ашап, эскәндәрем ҡан булды гел.
Теләмәҫ был күҙҙәрем һинһеҙ йыһанға баҡмаға,
Ғаләмдең зауыҡ-рәхәте миңә зиндан булды гел.
Бер ҡарағайным йөҙөңә, булдым бөтөнләй көсһөҙ —
Ғәмәл ҡылдың биҙәнгән, эй, матурлыҡ эйәһе.
Бик гүзәл һүрәттә яһамыш, яратмыш хоҙай,
Ах, әфәндем, маһ жәмалың 1 ерҙә дарман 2 эйәһе.
Күрмәҫ булдым мөзәййән 3, башҡа һөрөр сара юҡ.
Ҡаҡмам һөжөрәң, йәнем, васылыңа4 сара юҡ.
Әйтер булдым бер сәләм, уның да мөмкине юҡ.
һәр ни күңелдән кисерһә, һиңә фарман булды гел,
Һеҙ әйтерһегеҙ: күрмәҫмен гүзәлдәрҙән бер вафа5.
Гәрсә кем юлыңа сыҡтым, михнәт менән пор 6 яфа,
Күҙ йәше — һәр тамсыһы яҡут, мәрйен булды гел.
1 Маһ ж ә м а л •— айҙай матурлыҡ (айзай гузэл кыҙ).
2 Дарман — сара; дарыу; көс.
3 Мөзәййән — зиннәтләнгән, биҙәлгән, матурланған.
4 Васыл — «ауышыусы; өлгәшеүсе.
5 Вафа — тоғролоҡ, һү?ҙә тороу.
6 П о р — тулы.
167

ТОРБА, БАЛАҪ ҺӘМ АЛМА ХИКӘЙӘТЕ *
Бер ҡалала бер батшаның өс улы бар ине. Береһе Хөсәйен,
береһе Ғәли, береһе Әхмәт ине. Был батша көндәрҙән бер көн
өс улын да хозурына 1 саҡырып әйтте: «Эй, уландарым, сә¬
фәргә барып, һәр ҡайһығыҙ миңә донъяның ғәжәйептәренән
берәр нәмә килтерегеҙ. Ҡайһығыҙ артыҡ танһыҡ нәмә килтер¬
һә, уға мин фәлән батшаның Нурнәһәр 2 исемле ҡыҙын алып
бирермен», — тине. Сөнки ул дилбәр бисаяр пәри руй би нә-
зир ине 3. Солтандың өс улы, һәр ҡайһыһы ғишыҡ баз бәхә-
рендә жуш булып, битамағ диләфруз һәр ярый сәселделәр 1.
Әтраф вә әкнаф гәрем вә хәнук, шимал вә жәнүб, мәғриб вә
мәшриҡ жәст вә жәүи ҡылып 5 ҡайттылар.
Фи-л-жөмләти шаһзадәләрҙән 6 Хөсәйен осора торған ба¬
лаҫ алып ҡайтты. Ул балаҫҡа ултырып теләгән урынға осор¬
1 Хозур — күҙ алды, ян (зргэ).
2 Нурнәһәр — көндөҙгө нур.
3 Ул дилбәр бисаяр пәри руй би нәзир ине — ул һөй¬
көмлө (күңелде биләүсе) ер йөҙөндә тиңдәше булмаганса үтә матур йөҙлө
ине.
4 Ғишыҡ баз бәхәрендә жуш булып, битамаг диләф¬
руз һәр ярый сәселделәр — ғишыҡ диңгеҙендә тағы ла көслөрәк
кайнап, күңелде һөйөндөргөс теләк-ниәттәр менән төрлө яҡҡа таралды¬
лар.
5 Әтраф вә әкнаф, гәрем вә хәнук, шимал вә жәнүб,
мәғриб вә мәшриҡ жәст вә жәүи ҡылып — бөтә йылы һәм
һалҡын, төньяҡ һәм көньяҡ, көнбайыш һәм көнсығыш тараф-яҡтарын ҡы¬
ҙырып әҙләп.
6 Ф и-л-ж өмләти шаһзадәләрҙән — батша улдарының бөтә¬
һе араһынан.
168

ҙар ине. Шаһзадәләрҙән Ғәли исемлеһе фил һөйәгенән яһал¬
ған хикмәт торбаһы килтерҙе, буйы бер ҡарыш, йыуанлығы
бер бармаҡ тиклем ине. Торбаның ике башында быялаһы бар
ине. Шул торбанан ҡараһа, йыраҡтағы нәмәләр яҡын күренер
ине. Әммә шаһзадә Әхмәт хикмәт, йәғни философ алмаһын
килтерҙе. Ул алманың хикмәте шул ине: сырхау һәм ҡарг
кемһәнәгә еҫкәтһәләр, ул сәләмәт булыр ине.
Был алманы бер хикмәт эйәһе, философ кемһәнә, ағастар
һәм таштарҙан яһаған ине. Маридтарға 1 шифа ине.
Шаһзадәләр, сәфәрҙән ҡайтып, солтанға мәғлүм булмаҫтан
борон, мәҙкүр 2 нәмәләрҙе тәжрибә ҡылдылар. Әүәл аталары
алып бирермен тигән Нурнәһәр исемле ҡыҙҙы ҡаранылар.
Күрҙеләр ки, жайманда сырхауҙыр. Быны Ғәли килтергән
торба менән ҡарап белделәр. Бәғдә3 Хөсәйен алып килгән
балаҫҡа шаһзадәләр ултырып остолар һәм Нурнәһәрҙең иле*
нә төштөләр. Шаһтың хозурына килделәр һәм табиблыҡ ҡы¬
лырға 4 рөхсәт алдылар. Был урында шаһзадә Әхмәттең ал¬
маһын ҡыҙҙың танауына еҫкәттеләр. Был алманы еҫкәмәк
менән ҡыҙҙың хәтере жәмиғ булып5, һушы камил булып,
сәләмәтлек хасил булды.
Ҡыҙҙың атаһы дәүләте ҙур батша ине. Ошо егеттәрҙең
атаһына: «Эй, дәүләтле батша, уландарығыҙ ҡотло һәм һәнәр¬
ле егеттәр икән», — тип хәбәр бирҙе. Бәгдә егеттәрҙең атаһы
уландарының ғәжәйеп нәмәләрен күреп һәм ҡылған эштәрен
ишетеп, ғәйәт тә шат һәм бәхетле булып, тәхин 6 вә афариндар
уҡыны. Бәс7 Нурнәһәрҙең атаһына илселәр йөрөтөп, был
1 М а р и д — ауырыу.
2 Мәҙкүр — үрҙә телғә алынған, әйтеп үтелгән.
3 Бәғдә — һуңынан, унан һуң, оҙаҡ.
4 Табиблыҡ ҡылыу — дауалау.
s Жзмиг булыу — тупланыу, йыйылыу.
6 Тәхин — маҡтап, яҡшы тип әйтеү, яҡшы күреү.
7 Б ә с — һөҙөмтәлә, шул рәүешле мәғәнәһендә килә.
169

егеттәрҙең береһенә ул сәхиб жәмалды1 биреп, ике батша ҡоҙа
булдылар.
Әммә ғилем хикмәттә был заманда шул ҡәҙәр камаләткә
етешкәндәр, хатта машинаһыҙ эштән машиналы эштәр күбе-
рәктер. Мәҫәлән, телеграф, ут арбалары һәм йоҡлата торған
хлороформ исемле дауалар торба, балаҫ һәм алма урынына
ярарлыҡтыр һәм әкиәт тә түғел.
Был заманда астроляб көҙгөләре ер үлсәүендә ошондай уҡ
камиллыҡҡа ирешеүҙер. Йәнә йондоҙҙарҙы ҡарай торған те»
лескоп торбаһы шул ҡәҙәр йыраҡтан асыҡ күрһәтәлер. Мәҫә¬
лән, ҡояш миллион саҡрым ер, бәлки артығыраҡтыр ҙа. Унда¬
ғы ут тауҙарының кәйфиәтен 2 һәм ҡәбәхәт 3 ут ялҡындарын
күрәләр, һәм айҙағы, йондоҙҙарҙағы диңгеҙҙәр вә тауҙарҙы
күреп яҙалар. Әммә һис кемдең унда барырға һәнәре ирешмәй¬
ҙер. Ҡояшты торғаны ут хазинаһы тип хыял ҡылалар, нисә
йөҙ мең саҡрымдан яндырып харап итер тиҙәр.
1 Сәхиб жәмал— гүзәллек (матурлыҡ) вйәһе.
2 К ә й ф и ә т — форма, ҡиәфәт.
3 Ҡәбәхәт — ҡурҡыныс, йәмһеҙ.

ХАЛЫҠ ИЖАДЫ ӨЛГӨЛӘРЕ
«Аҫаба башҡортҡа өс нәмәне белеү иотлак: бсревсеһе — үҙең¬
дең сығышыңды, иэгни үҙ ырыуыңды белеү, икенсеһе — йондоҙҙар¬
ҙы исемләп аңлатыу һәм өсөнсөһө — ...риүәйәттәрҙе Ьәм өләңдәрде
белеү».
(М. И. Өмөтбаев)

Ш!
Приняты. noeipbR. поговорки и кзречемя яагом-
танъ Уфимской губерши.
1| <|*Мр1.. Д.) ,>'■ 11	;]><■	!	;!»Д!,|К»В1. Bt"fl JUrpCU ЛГВИ } - Tui-t
К«МИ :ь It»Ыр*-. 1-8 >l.lfы.. «•>?('» U. «» St.	%Д(-ГТ-	Х1>|тШО ДЛЯ iiWs..
дожи., значить > :■ mu!;
■l4-nim.ii.. X<ч!.-	Bi-	$Днвы	ii|*\th*ni.inTi 1в».
лей in. aitrvm,, и урожай «.ми»!#**. Морпам «*ючм»г* г» UBrvrcfc ггш.
Мартъ. Xn»a.»!,-iii:i4ii, (Л]« as, iinsiiai. Ih. x.tрт$ жтагтм* предАцаи*
хорошую погоду Ь j. 4;t b.
AKpfcai,, Тсяурь. тс.нт. Kc.iis «"» I-si числам !, anpt.il услышать r<>-
досъ журямя, to hi. .ctosT мЫ-аг,is бывать xo;>»irraa ««года. Кела ы
l-w> Mipia* ив ин> аш* т wvpnir* коршы, m дм х.гМог» Лудт
ХОрмм I» iamb. Hpt-ti, irafiuosii. шнпкнтсчиир,-ввшвин! Огаръ вл*1«)
M»a. Джя!ш, №ыһ'1Ш. >гмп. aal<e*i;i. считаете* «Ьгацсмь трад».
Если яе труднтм-а вссиог. т<> Лудеп. трудно давно.
taw», Саратакг. р»к». Ир-ам «тдых» и йатжареким Зею». и-шрк-
ще да* »«уц) 8.I* yami impu • I! а. .н •»» staut мощ-раеи прнппмг»
саохъ еъ стра-tn.’siy крейелй;
1к>ль. Асацг, дат.. Иа rMtissli магнит мужа ивокиможша* работа, з«.
то*у хояжет Лиг» ирмтмв. »р>в»ркы8 как» лев]..
Август») д4в!1 (Нибл*. Лһтшй труд-i. *шшм-р»ж,ттс» кодтышь
(Суябля колос», аптафорз •■■■ swfcn. «.(поста)-
СЧштабрь. Маэаич., иксы ISpov* в4с«»».
Оатабр», Гакрабь. Csopnioii-ь. Pycnrf# tpmfMMMft n. «тт. *4c«t
жвр!.еп. отъ холодной води, и кода огь древееяоВ коры.
Ноябрь. Кауг», гтрЬншъ. Кпм я* ноябре трвь. то «ъ mi т« ио;
если сн^г» it» Mat дождь, fix наибр* днжд»~в» и»* холодг ц eirbn..
Домбр». Джадда, «ок’р-ч i.. Иреяя рКж аткедишшйвИ «ко-ша («у
rjr»). Iii> моя» wbmli ги-шши ««[гази u есгЖш Егредейвимотетеял;»
■ дождливую погоду lit. IlOil Is.
2) Если солнцг писхчдкгг ri. spaoauMt. заремаиц то иреда-бтае?»
л4тохъ скоры)) дожд»: ш» ж« дамитъ кржгвшп, беюбдмаш», w
П кдп; » efcta 8aKiir:JBaiTCa п -гучей, то скорый дпжд»
Ем« кем гь ноли filitr-b .inswif paiilii' щ>р*еғш и скрывматея аед»
СтрО^Ш», Bj.r.Ui 1мЦ,MI.'MC.i '• HIIU I .ЦШ'Д!,.	1>.ш «(.]» ЯО|(«1«П X»
дв*як>. 3bWu если ичий» ч«< п.1 к шмбыкашвдше *jn,n, змчт «же-
рое вмктиг, я	р)4««	н неясии, te будеп. ведре. ff«r
еыЗ круг» вокру.» л>ии оанач^н чг буры, 1'ашшЯ путь утердатй
гогда, косда №«■ pi   mail.гЬнчъ талц» и гФошнп!. Ксза пик
легаюта Слизко &ъ otu.i 1>, ю скорый холодила дөжа», л если шсвк«

ӨФӨ ГУБЕРНАҺЫ МОСОЛМАНДАРЫНЫҢ
ЫРЫМДАРЫ, ХӨРӘФӘТТӘРЕ, МӘҠӘЛ-ӘИТЕМДӘРЕ
ҺӘМ ХИКМӘТЛЕ ҺҮҘҘӘРЕ
Ғинуар. Ғинуарҙа ҡаты һыуыҡтар булһа, июлдә бал ҡорт¬
тары өсөн яҡшы була. Әгәр ғинуарҙа ямғырлап алһа, июль
һалҡын булыр.
Февраль. Февраль буранлы икән, август ямғырлы, ужым
игене уңа тигән һүҙ. һыуыҡ булһа, августа йылы көтөлөр.
Март. Мартта көндәр болотло, йонсоу торһа, майҙа һауа
торошоноң, яҡшы булыуы көтөлә.
Апрель. Апрель баштарында торна тауышы ишетелһә, ай
бөткәнсе көндәр матур торор. Апрель башынан алып майҙың
ундарынаса кистәрен һалҡынайтып торһа, июнь айында иген¬
дәргә һәйбәт булыр.
Май. Был ай хеҙмәт айы йөрөй, һабанда һайрашмаһаң,,
ырҙында ыңғырашырһың.
Июнь. Ял итеү һәм башҡорт йыйындарын үткәреү мәле.
Был айҙа мишәрҙәр, бесән һәм ураҡ өҫтөнә самалап, килен тө¬
шөрәләр.
Июль. Был айҙа ғаилә башлыҡтары, ирҙәр арыҫландай
етеҙ һәм сапсан булырға, баштарына төшкән бөтә хужалыҡ
эштәрен атҡарып сығырға тейештәр.
Август. Уңыш байрамы, йәйге хеҙмәт алтын башаҡтар ме¬
нән әжерләнә.
Сентябрь. Себеш һанар ваҡыт.
Октябрь. Рус крәҫтиәне һалҡын һыу эсеп, ә кәзә ағас
ҡайыры ашап һимерә торған ай.
173

Ноябрь. Әгәр ноябрҙә һыуыҡтар була икән, майҙа көндәр
йылы килер. Ноябрҙә ҡар булһа, майҙа көндәр ямгырлы то¬
рор. Ә инде ноябрь ямғырлы булһа, май ҡарлы һәм һалҡын
торор.
Декабрь, һуғым мәле. Был айҙа һыуыҡтар шартлап торһа,
июнь йылы һәм ямғырлы булыр.
Йәй көндәрендә ҡояш ҡып-ҡыҙыл булып сыҡһа, ямғыр
яуып үтер, ә ҡыҙарып, болотһоҙ байыһа, аяҙға тартыр, бо¬
лотлап байыһа инде, ямғырға булыр.
Әгәр ҙә кәзә малы ваҡытһыҙ көтөүҙән йүгереп ҡайтһа һәм
ышыҡҡа ҡаса һалһа, тиҙҙән ямғыр буласаҡ.
Тоҙ дымланһа, ямғыр көтөлә.
йондоҙҙар бик йыш булып, яп-яҡты емелдәшеп торһалар,
тиҙ арала көндәр боҙолор, һирәк һәм дә тоноҡ булһалар —
аяҙайыр.
Ай тирәләй ҡараһыу түңәрәк хасил булһа, буран башла¬
ныр.
Ҡуян һәм аҫ тулыһынса ағармай тороп, сана юлы төшмәй.
Сәүкәләр ер бауырлап осһа, тиҙ үтмәле һалҡын ямғырға,
бейектә осһа, аяҙға һәм эҫегә булыр.
Ҡарлуғастар йәшенле ямғыр менән бергә килә.
Әғәр томан күктән төшһә, ямғырға, ерҙән күтәрелһә, аяҙға
тартыр.
Кистән үлән ысыҡланһа, иртән йылы, үлән ҡоро ҡалһа, ир¬
тән һалҡын йәки өҙәрем ел булыр.
Ашлыҡ бешкән мәлдә төнөн һалҡынса һәм ысыҡлы булһа,
был уның яҡшы тулышып өлгөрәсәгенә, үтә йылы булһа, емгә
насар туйынасағына ишара.
Йәйен үләндәрҙә һәм игендә әрәшә балы (татлы ысыҡ) ғә¬
ҙәттән тыш күп булһа, үҫемлектәрҙең тулышып бешеүе ҡәнә¬
ғәтләнерлек булмай.
Әгәр ҙә көҙөн япраҡтар дәррәү ҡойолһа, йыл яҡшы, ә һуң¬
лап һәм аҡрын ҡойолһа, көйһөҙ һәм насар килер.
Яҙын ҡайын түбәндән япраҡ яра башлаһа, иртә сәселгән,
остан башлаһа, һуң сәселгән һабанашлыҡ уңыр, ә инде ул
дәррәү япраҡ ярһа, иген мул булыр.
174

* * *
1. Иҙел кисмәй, илек бурылмай,
Донъя күрмәй, егет ир булмай.
2. һыу күрмәй, аяҡ сисмә.
3. Байҙар араһында маҡтанма,
Ярлылар араһында маһайма.
4. Ғорурлыҡ ғорурға бүләк.
5. Яҡшы булһаң, яҡын күп.
6. Яҡшы һүҙ — йән аҙығы,
Яман һүҙ — баш ҡаҙығы.
7. Эт өрөп торор, бүре йөрөп торор.
8. Этте эт ашамаҫ.
9. Татар аҡылы төштән һуң.
10. Ҡарға күҙен ҡарга суҡымай.
11. Бер бәрән арҡаһында мең бәрән һыу эскән.
12. Атанан күргән уҡ юнған,
Әсәнән күргән тун бескән.
13. Ир ҡанаты ат булыр.
14. Батыр үлеме бисәнән.
15. Дуҫыңдан һора, ә дошманыңа яуап ҡына бир.
16. Аҡыллы аҡылы менән иҫәрҙе белер,
Ә иҫәр кемде белер.
17. Ғалимды ғалим ғына белә.
18. Наҙанлыҡ — бөйөр ташы.
19. Тиҙәктән файҙа бар,
Ә наҙанлыҡтан нимә бар.
20. Телеңде теш артында тот.
21. йыландан һаҡланып та
Яман телдән сағылған.
22. Яуҙан һуң батыр күбәйер.
23. Ауыҙың бешһә, яуға күлдәксән дә йүгерерһең.
175

24. Яуға барһаң, ҡоралыңды онотма.
25. Ялланған һуғышсы даны — йылытмаған ай яҡтыһы.
26. Бер ҡатын — катын, ике ҡатын — баҙар, өс ҡатын —
йәрминкә.
27. Уҫал ҡатындан шайтан да ҡурҡа.
28. Йәйен бай теғәнәктә, ярлы мамыҡта йоҡлай.
29. Оло йортҡа ни кәрәк, кесе йортҡа ла шул кәрәк.
30. Бесәй сәллә ураһа ла таныла.
31. Елкәһе ҡыҙыл көнсөл булыр.
32. Туғыҙ бажаны бер бүре ашаған.
33. Айыуға ағаң менән бар.
34. Дошман күрһә лә үҙ ағаң әттән талатмаҫ.
35. Ят ярлыҡамаҫ, үҙеңдеке үлтермәҫ.
36. Атай — еҙнәй, апай — әсәй.
37. Башыңа бәлә төшһә, туғаныңды танырһың.
38. Ире үлгәндә бисәһе илар,
Ҡалғандары мираҫ хаҡында уйлар.
39. Ҡатын менән ат муллыҡта, ә эт һәр ваҡытта хеҙмәт итер.
40. Насарҙан башҡа яҡшыһы булмаҫ,
Иҫкенән башҡа яңыһы булмаҫ.
41. Ҡатын алдығын тыңлаған — бысаҡҡа ҡаҙалған.
42. Ҡатынын үтә яратҡан әсәһен ситкә ҡаратҡан.
43. Уҫал булһа, аҫырҙар,
Йыуаш булһа, баҫырҙар,
Урта булһа, түрә яһарҙар.
44. Төлкө тиреһе сәбәбенән, бай дәүләте сәбәбенән яфа күрә*.
45. Урта тиле атын маҡтар,
Үтә тиле ҡатынын маҡтар *.
46. Алма ағасының тәрбиәһе — ҡыҙ тәрбиәһе *.
47. Сәләмәтлек кейеме һис тә иҫкермәҫ *.
48. Көмөш ҡара менән яҙырға көмөш ҡул, алтын баш кәрәк *.
176

49. Кеше өйөнә керһәң, күҙеңә, телеңә ирек ҡуйма *.
50. Яҡшы аға йорт көтһә **,
йорт кәрәген үтенер.
Яман аға йорт көтһә,
Ерен һатып бөтөрөр.
Ситтәр ереңде алһа,
Ағасыңды төпләп бөтөрөр.
51. Алыҫ менән яҡынды юртҡан белер **,
Әсе менән сөсөнө татыған белер.
52. Аш ҡәҙерен әсә белер **,
Ьөт ҡәҙерен тана белер.
53. Болот та күсһә — ел ҡыуыр **,
Ямғыр ҙа яуһа — ер йыуыр.
54. Күк үлән — ерҙең һутылыр **,
Ҡыуарһа, утҡа өтөлөр.
55. Бер төкөрөк ни итер **,
Күп төкөрһә, күл итер.
56. Күп менән эшең төшмәһен **,
Күп эшеңде сүктерер.
Аранан берәү ҡысҡырһа,
Ҡурҡыттым, ти» екерер.
57. Торомтайҙан1 етеҙ ҡош булмаҫ**,
Осһа, турғай тибә алмаҫ.
Атҡыуыстан йүгерек уҡ булмаҫ,
Атһаң, көпө 2 боҙа алмаҫ.
58. һәнәрһеҙ һине күрә алмаҫ **,
Үҙе мәғәнә бирә алмаҫ.
59. Үҙе килеп, үҙе киткән һыйыр — солтан**.
60. Яҡшы күңел яҡшылыҡҡа туймаҫ ***.
61. Алтын ауыр булмай ***.
62. Шәплек малда түгел, һәнәрҙә ***.
1 Торомтай — ҡарсығаның бер төрө.
2 Көпө — бишмәт (мамыҡ һырып тегелгән йылы еҫ кейеме).
177

63. Ололоҡ һаҡалда түгел, аҡылда *'**.
64. Сирен танған үлер ***.
65. Кешелеклелек байлыҡ менән түгел, изгелек менән ***.
* * it
Кеше — бүре кеүек батыр, арыҫлан кеүек көслө, төлкө кеүек
хәйләкәр. Айыу иһә рыяһыҙ йыртҡыс иҫәпләнә. Бына уның
тураһындағы бер хикмәтле һүҙ.
Берҙән-бер көндө айыу йылға аша ҡара урманға ҡарай сы¬
гып барғанда, уны күреп ҡалған суртан:
— Ҡайҙан киләһең,? — тип һораған.
— Аҡыллыны һайлаған ерҙән, даланан, — тип яуаплаған
айыу.
— Кемде һайланығыҙ инде?
— Кешене, тағы кемде булһын.
— Эй, айыу, айыу, кешенән хәҙер һиңә үҙ урманыңда, ә
миңә үҙ йылғамда тынғылыҡ булмаясаҡ. Аҡыллы зат итеп
һайлағанығыҙ өсөн ул һеҙгә, исмаһам, берәй нәмә вәғәҙә итте¬
ме һуң?
— Унан нимә талап итәһең инде. Уны бит беҙҙең арабыҙ¬
ҙа зиһенгә эйә булған берҙән-бер йән эйәһе булған өсөн һай¬
ланылар. Өҫтәүенә, уның, йыртҡыс хайуандарҙыҡы кеүек, үт¬
кер тештәре, имәнес тырнаҡтары юҡ. Әйткәндәй, яланғас, нә¬
фис тәнле һәм затлы нәҫелдән. Алла кемде яҡын күрһә, халыҡ
та шуны үҙ итә. Шуға ла кешегә хөрмәт күрһәткәндәрҙер инде.
Ҡалай итәһең?
— Шулай ҙа, теге ни..., — тип яңынан һүҙ башлаған сур¬
тан.
— һиңә тағы нимә кәрәк, — тип екергән уға айыу, — үҙ
ҡәрҙәштәреңде эҙәрлекләгәнең, үткер тештәрең менән ҡырға¬
ның да еткән.
— Юҡ, мин бит ул хаҡта һүҙ йөрөтмәйем. Аҡыллы итеп
һайланған кешенән беҙгә ниндәй яҡшылыҡ булыр икән, бы¬
на шул ҡыҙыҡһындыра мине.
178

— Ярай, улай бик белергә теләгәс, әйтәйем инде һиңә дө¬
рөҫөн. «һеҙ мине аҡыллы тигән тәхеткә күтәреп ултырттығыҙ.
Бының өсөн мин һеҙҙең ҡайһы берегеҙҙе яурындарыма һалыр¬
мын, ә ҡайһы берегеҙҙе өҫтәл өҫтөнә ҡуйырмын», — тип вәғәҙә
бирҙе ул кеше тигәнең үҙенең һайлаусыларына.
— Эй, туған, — тип, бошонҡо ғына аңлата башлаған сур¬
тан, — был бит кеше һинең туныңды һалдырып, үҙенең ялан¬
ғас яурындарына ҡаплай, ә мине үҙенең аш өҫтәленә ҡуя ти¬
гән һүҙ.

РИҮӘЙӘТТӘР, ЛЕГЕНДАЛАР
АБДРАХМАН АҠЙЕГЕТОВ*
Стәрлетамаҡ өйәҙенең, Үтәгән ауылынан есаул Абдрахман
Аҡйегетов ысын мәғәнәһендә француз кампанияһының ҡа¬
һарманы булған. Бер ваҡыт уның тарафынан француз ғәскә¬
ренең ротаһы ҡыйратылғас, адъютант:
— Әгәр һин грамотаға, белемгә эйә булған булһаң, хәҙер
генерал булыр инең инде, — тигән.
Абдрахман батыр һөңғөһөнөң ике башы ла осло булған.
Атлылар отрядының алдында барып, дошманды аяуһыҙ ҡыра
торған булған. Бер нисәшәр минут француз һалдаттары ара¬
һында юғалып торған, уларҙы ҡылысы менән тураҡлаған,
һөңгөһө осона алған һәм үҙе һуғыштан иҫән-һау сыҡҡан. Уның
командаһы ла һәр саҡ еңеүсе булып ҡалған. Бер ваҡыт ул
үҙенең атлылары менән килеп, ғенералдан:
— Күпме француз кәрәк? — тип һораған.
— һинең командаң ҙур түгел, бер рота француз етер, —
тигән генерал.
Абдрахман, дошмандың артта ҡалған пехотаһын ҡыуып
етеп, әсир төшөрөп, генерал эргәһенә алып килгән. Шунан һуң
государҙар батырҙы саҡырым алып орден биргән:
— Ҡәҙерлем! Үҙеңде һаҡла, беҙ һине онотмабыҙ, — тиғән.
Берәй ерҙә дошманды һындырырға кәрәк булһа, генерал
йәһәт кенә Аҡйегетовты ебәрә торған булған.
Абдрахман батыр яуҙан ҡайтҡас та һалдат хеҙмәтен ҡуй¬
маған, вафат булғансы резервтағы сотня командиры вазифа¬
һын атҡарған.
180

ҠАНЛЫГҮЛ**
Оло кешеләрҙең, һөйләүенсә, был күл буйында Пугач яҡ¬
лылар менән батша һалдаттары араһында ҡаты алыш булған.
Кеше һәм ат ҡанынан ҡып-ҡыҙыл төҫкә ингән күл өҫтөнә
томан күтәрелеп тора ла, ҡапыл ғына ҡалҡынып, болот рәүе¬
шендә Ағиҙелдең, үренә, төшкөлөккә ҡарай осоп китә. Томан¬
дан һун, күл урынында бары мәте генә ятып ҡала. Был урын
әле лә бында ҡасандыр бик ҙур күл булғанлығын хәтерләтеп
тора. Шул рәүешле кешеләр күл һыуының,, томан кеүек кү¬
тәрелеп, осоп киткәнен күҙәтеп тороп ҡала. Томан Ағиҙелдең,
һул ярына, Ноғоҙаҡ ауылы янына барып төшә һәм Аҡкүл тип
йөрөтөлгән күлде барлыҡҡа килтерә. Ике күл араһындағы
алыҫлыҡ 60 саҡрымдар самаһы булыр.
СЕРЛЕГҮЛ ***
Бынан бер 70 йылдар самаһы элек Өфө өйәҙенең, Саҡай
ауылындағы күл йәйге гүзәл төндәрҙең, береһендә юҡҡа сыға
ла ҡуя. Уның, яр буйында йәшәгән тол ҡатын, ғәҙәтенсә, иртә
тан, менән һалҡын һыу менән йыуынырға тип килһә, ғәжәпкә
ҡала — күлдә һыу юҡ, ә уның төбөндә күҙ яуын алып, йым-
йым итеп ике таш ята. Ҡатын уларҙы ала һалып өйөнә ашыға.
Бер нисә көн үткәс, күлдәге һыу яңынан пәйҙа була. Таштар¬
ҙы ҡатын һандығында һаҡлай, ә уның ике ҡыҙы төндәрен
уларҙан төшкән яҡтыла сигеү менән шөғөлләнергә ғәҙәтләнеп
китә. Был ғәжәйеп таштар хаҡында белеп ҡалған ҡараҡтар
уларҙы һандыҡтағы башҡа әйберҙәр, кейем-һалымдар менән
бергә урлап китәләр. Таштар һуңғараҡ ниндәйҙер юлдар ме¬
нән бер рус крәҫтиәненең ҡулына барып эләккән икән, тип
1 һөйләйҙәр.

БОРОНҒО БАШҠОРТТАРҘЫҢ ӨЛӘҢДӘРЕ
ИҘЕҮКӘЙ МЕНӘН МОРАҘЫМ
(Өҙөктәр)
Бабаһының әйткәне:
Мораҙымдай булһаң булһана,
Егет дәүерен данлы һөрһәнә.
Болотҡа еткән Нарыҫ тауҙы
Елеп үк тә үтһәң үтһәнә.
Ай ҡашында бер йондоҙ
Чәһарҙа 1 балҡый тыуһана.
Ҡағиҙәлелер был табын,
Ятҡа ла юҫыҡ булһана.
Бер алланың ние юҡ,
Бер хоҙайҙың ише юҡ.
Бер алты айҙы йәй иткән,
Бер алты айҙы ҡыш иткән;
Аппаҡ, аппаҡ йомортҡаны
Науала осор ҡош иткән.
Биләнсек башы биш тирәк,
Билге ҡуйҙың, Мораҙым,
Биш бейәгә бер ҡолон
Ьин теләнең, Мораҙым.
Ҡаҙ ғына ҡунмаҫ ҡарағас
1 Ч ә Һ а р — дүрт.
182

Ҡаҙ ҡундырҙың,, Мораҙым,
Әҙәм етмәҫ ҡола сүл
Ил ҡундырҙың, Мораҙым.
Ҡара һыуға ҡан ҡойҙоң,
һыуҙы ҡайҙан эсерһең?
Ҡара арғымаҡ ҡатырҙың,
Атты ҡайҙан менерһең?
Ҡара ыласын ҡуйыттың
Ҡошто ҡайҙан сөйөрһөң?
Кәнизәктәр ынйыттың,
Нөкөр 2 ҡайҙан ҡосорһоң?
Ҡартайған көндә ҡарт бабаңдың
Ҡорҙай ҡыҙыл күҙен ороп сығарҙың.
Күңелен алмай китһәң бында,
Яҙығыңды ҡайҙан юлларһың, әй!
Мораҙымдың яуабы:
Биләнсек башы биш тирәк,
Билге ҡуйһам — йорт өсөн,
Биш бейәгә бер ҡолон
Мин теләнем һөт өсөн.
Ҡаҙ ғына ҡунмаҫ ҡарағас
Ҡаҙ ҡундырҙым ит өсөн,
Әҙәм етмәҫ ҡола сүл
Ил ҡундырҙым йорт өсөн.
Ҡара һыуға ҡан ҡойһам,
һыу тоноғон эсермен;
Ҡара арғымаҡ ҡатырһам,
Толпар һайлап менермен.
Ҡара ыласын ҡуйытһам,
1 Ҡ у й ы т ы у— ҡатырыу йәки һенәрен оноттороу. Ыласынды оҙа¬
ғыраҡ сөймәйенсә аҫраһаң, һауалап ҡош тибеүен һәм әйләнеп килеп
ысулға ҡуныуын онота башлай. Хужаһы ас аҫраһа, ыласындың ҡанаттары
һәм ҡойроғо һынып, йүне ҡорой башлай. Ул ваҡытта, ыласындың ҡанат-
ҡойроғо быулыҡҡан, тиҙәр (М. Өмөтбаевтың үҙ иҫкәрмәһе).
2 Нөкөр — кәләш.
183

Шоңҡар һайлап сөйөрмөн.
Кәнизәктәр рәнйетһәм,
Нөкөр һайлап ҡосормон.
Ҡартайған көнөндә ҡарт бабамдың,
Күҙен ороп сығарһам,
Тәңре өйө оло Ҡәғбәне
Ете әйләнеп, яҙығымды юллармын,
Бабаһының әйткәне:
һин яманды тыумаҫтан борон
тыуҙырып,
Ҡалҡай 1 ҡама түшәттем.
Ҡалҡай ҡама ҡаты тип,
Ҡара кешкә биләттем.
Ҡара кештең эсендә
Анасылар 2 хурлар тип,
Бауырыңды күтәрмәй,
Билеңә һаҙаҡ ураттым, әй!
Башлап ханды ҡыуҙырттым,
Хан урынына ултырттым.
Ҡартайған көнөмдә
Үҙ башыма көс иттем, әй!
V	«»
tV а л ҡ а и — ҡалҡыу, ҡалын.
Анасылар — бағыусылар, тәрбиәселәр.

ҒӘРӘП ХАЛҠЫНЫҢ АҠЫЛЛЫ ҺҮҘҘӘРЕ
1. Түҙемлек — бәхет асҡысы,
Түҙемһеҙлек — үкенес асҡысы.
2. Сабырһыҙ ярлы — майһыҙ шәм.
3. Шөғөлһөҙ ғалим — ямғырһыҙ болот.
4. Хаяһыҙ ҡатын — тоҙһоҙ аш.
4.	Ғалим тыуған илендә — үҙ рудаһындағы алтын.
6. Юлбарыҫ тиреһе ябынып ҡына батыр булып булмай.
7. Аҡыллының, теле күңелендә,
Аҡылһыҙҙың, күңеле телендә.
8. Ахмаҡ дуҫтан аҡыллы дошман яҡшыраҡ.
9. Телсән наҙандан телһеҙ уҡымышлы яҡшыраҡ.
10. Үлгән арыҫлан менән булашҡансы, тере эт менән булаш.
11. Кешегә иң ауыры үҙ асылына төшөнөү.
12. Иң яман кеше — үҙ ғилемен файҙаланмаған ғалим.
13. Ағай-эненең яҡшыһы —
Туғандарын үҙенең
Яманлыҡтан һаҡлағаны,
Изге әшкә хуплағаны.
14. Үлем ҡаш менән күҙ араһында.
15. Ҡунаҡ хужаның ишәге.
16. Түҙгәнгә түш тейә.
17. Эйелгән башты ҡылыс сапмай.
185

18. Кеше серен һиңә сискән һинең сереңде башҡаларға
сисмәҫ тимә.
19. Аҡыллы иҫәрҙе белер, ә иҫәр кемде белер.
20. Тыңлап, белеп дәү булыр,
Өндәшмәй ҡалһа, һау булыр.
21. Донъяһын матур көтмәгән
Ғүмер юлын үтмәгән.
22. Кешенең һәләкәте ике нәмәнән: береһе — байлыҡтан, икен¬
сеһе — телсәнлектән.
23. Үҙеңдә булмағандан файҙаланма.
24. Үҙенең кәмселектәрен дә, башҡаларҙың етешһеҙлектәрен
дә күрә белгән бәхетле.
25. Сәнскеле күгән ултыртҡан йөҙөм йыймаҫ.
26. Донъяла ике кеше ҡәнәғәтләнеүҙе белмәй: береһе — ғилем
эйәһе, икенсеһе — байлыҡ эйәһе.
27. Хоҙай биргәнгә ҡәнәғәт булһаң, үҙеңде бай итеп хис
итерһең.
28. Яҡшынан унан көлгән сағыңда, тинтәктән уны шаяртҡан
сағыңда, аҡыллынан уны асыуландырған сағыңда, ә бо¬
ҙоҡтан уның менән дуҫлашҡан сағыңда һаҡлан.
29. һаҡланған кешеңдән ҡурҡма,
Ышанған кешеңдән һаҡланма.
30. Ағып бөткән һыуҙа тирмән ташы әйләнмәҫ.
31. һөйләүсенең үҙенә түгел, ә уның нимә һөйләүенә ҡара.
32. Кем нимә яратһа, ул шуның хаҡында һөйләр.

ТАРИХИ-ЭТНОГРАФИК
ЯҘМАЛАР
«Нар халыҡтың тарихы өйрәнелһен еҫен уның үҙ Карамзины
булыуы шарт».
(М. И. Өмөтбаев)

БАШҠОРТТАР
Халыҡтың ауыҙ-тел ҡомартҡыларынан күренеүенсә, Рос¬
сия власы аҫтында ҡалғанса, аҫаба йәки күсмә башҡорттар
бейҙәр тарафынан идара ителгәндәр, һәм был бейҙәр йыш ҡы¬
на вассал рәүешендәрәк ханга буйһонғандар. Бындай бейҙәр
йәки хан вассалдары аҙ булмаған.
[Башҡорттарҙың] йорт хужалығы башлыса малсылыҡтан
торған. Ҡатын-ҡыҙҙар ебәк менән, ә ярлылар үҙ буяғына, йәғ¬
ни буяуына буялған йөн менән киндер халат — сисбе ише әй-
берҙәр сиккәндәр. Был буяҡ фабрикала эшләнгән нәмәләр та¬
рафынан ҡыҫрыҡланып баҫтырылып ҡалынған. Хәҙерге ва¬
ҡытта был буяҡ күберәген — ул да булһа йәшерен рәүештә
генә — Верхнеурал әйәҙе ҡатай башҡорттарында ҡулланыла.
Ҡашмау тубый, ҡыҙҙар таҡыяһы, һарауыс яға, йәғни күлдәк
өсөн нағышланған ҡатын-ҡыҙҙар яғаһы һәм шуның ише бо¬
ронғо башҡорт кейем-һалымдары аҡрынлап ҡулланыуҙан сы¬
ға бара. Ҡарттар әйтеүенсә, холоҡ-ҡылыҡтар ҙа, ғөрөф-ғәҙәт¬
тәр ҙә шулай уҡ яманға табан үҙгәрҙе. Шуға күрә йырҙар ҙа
үткән ваҡыттарҙа йырланған йырҙар түгел. Халыҡ үҙенең
ғөрөф-ғәҙәттәрен дә, етештереү нәмәләрен дә, йәғни сиғеүҙән,
туҡыусылыҡтан, ҡамыт-дуғалар, тирмәләр һәм башҡаларҙы
яһауҙан да яҙҙы, шуға күрә лә кәйеф-сафа ҡороуға бирелде»
тип һөйләйҙәр.
Башҡорттарҙың боронғо йыры өләң тип атала. Өләң — ул
хикәйәт, йәғни эпос. Ләкин власть ныҡлап урынлашҡан һәм
башҡорттар төрлө халыҡтар менән аралашҡан ваҡыттан алып
өләңдәр йырҙары дүртәр юллы лирик рифмаларға әүерелде.
189

Уларҙа мөхәббәт, ҡунаҡтарға маҡтау һәм рәхмәт йырлана.
Йырҙар бар. Мәҫәлән, «Ашҡаҙар» — шул исемдәге йылғала
батып үлгән ире тураһында башҡорт ҡатыны тарафынан сы¬
ғарылған йыр, башҡа йырҙарға ҡарағанда нығыраҡ хөрмәт-
ләнә. Өләң йырҙарында батырҙарҙың ҡаһарманлығы һәм хан¬
дарҙың, уландарына өгөт-нәсихәттәре йырланған.
Табын ханлығы һуңынан ун ете ир туған араһында бүлен¬
гән, шуға ла ул ун ете ҡәрҙәш-ырыулы табын аталған, тип
һөйләйҙәр. Был ырыуҙарҙан волостар һәм ер биләмәләре (по¬
земельные дачи) барлыҡҡа килгән, һәр ырыуға баш хан та¬
рафынан ҡош, ағас, тамға һәм оран бирелгән. Мәҫәлән, йом¬
ран Табын ырыуы ҡошон — ҡарағошто, ағасын — ҡарағасты,
тамғаһын — ҡабырғаны һәм оранын — салауатты, тимәк, до¬
ғаны алған.
Ислам ныҡлап урынлашҡанға тиклем башҡорттар, башҡа
халыҡтар кеүек үк, бетә хөрәфәттәргә ышанғандар, йәш ки¬
лендәр тәүге осрашыу ваҡытында ҡайныға, ҡайнағаларға, хөр¬
мәтле ҡарттарға, тауҙарға, йылғаларға һәм, ғөмүмән, һоҡлан¬
дырғыс әйберҙәрғә табынғандар.
Башҡорттарҙы гун-венғерҙарға ҡайтарып ҡалдырһалар ҙа,
уларҙың дине — әкиәттәрҙән күренә был — бер ни тиклем бо¬
ронғо ғомандарҙың (ҡомандар күҙ уңында тотола, күрәһең.—
Ғ. Ҡ.) диненә оҡшаш булған. Элекке күсмә башҡорттарҙың
бер өлөшө һис шикһеҙ монгол йә иһә сығатай ҡәбиләләренә
ҡарай.
Ҡарт башҡорттар, азиялылар кеүек үк, йәштәргә йондоҙ¬
ҙар хаҡындағы легендаларҙы төшөндөрәләр. Аҫаба башҡорт¬
ҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: беренсеһе — үҙеңдең сығышыңды,
йәғни үҙ ырыуыңды 1 белеү, икенсеһе — йондоҙҙарҙы исемләп
аңлатыу һәм өсөнсөһө — хандар тураһындағы риүәйәттәрҙе
һәм өләңдәрҙе белеү. Был нәмәләр аҙ уҡымышлы халыҡта оло
1 Был осраҡта үҙ ырыуын (башҡорттар) йыш ҡына ниндәй ҙә булһа
ханға йәки бейгә ҡайтарып ҡалдыралар. Мәҫәлән, Үзбәккә, Тоҡтамышҡа,
Ҡыпсаҡҡа, Аҡһаҡ Тимергә, Ураҡҡа һәм башҡаларға (М. Өмөтбаевтың
-үҙ иҫкәрмәһе).
190

ихтирам менән һаҡлана, ә шәриғәт менән мауығыусылар быға
вайымһыҙ ҡала килә. Бынан тыш, изге Марияның улы Иисус-
ты ла бергә алып, Ветхий заветтың изғе яҙмаларынан торған
китапсыҡтар аҙ белемле халыҡҡа мауығыу сығанағы булып
хеҙмәт итә.
[Башҡорттар] талантлы шағир тарафынан шиғыр менән
төрки телендә яҙылған «Йософ вә Зөләйха» романын айырыу¬
са ҡәнәғәтләнеп уҡыйҙар. Әгәр ҙә был поэзия [әҫәре] рус те¬
ленә тәржемә ителмәгән икән, был, моғайын, Йософтың тари¬
хы дөйөм булған өсөн генә. Изғеләр тураһындағы башҡа күп
кенә китаптар ҙа, шулай уҡ батырҙар, батшалар һәм хәлифә¬
ләр хаҡындағы байтаҡ фарсы һәм ғәрәп тәржемәләре лә [күн
халыҡтар өсөн] уртаҡ. Ә әкиәттәрҙән иң һоҡландырғысы һәм
башҡорттоң үҙенеке булғаны «Алпамыша», йәғни «Зур кәү¬
ҙәле кеше». Алыптар ҙа бар, йәғни шундай уҡ эре кәүҙәле,
әммә үҙенә бер төрлө кешеләр. Бындай ҡыҙыҡлы әкиәттәр
күп. Мәҫәлән, «Йән-Таһир вә Йән-Зөһрә». Йән-Таһир Йән-
Зөһрәнең һөйгәне булған. Улар икеһе лә дошмандар ҡу¬
лында (?) һәләк булған. Улар — [үрҙә телгә алынған әҫәр¬
ҙәр] — сәсмә рәүештә лә, теҙмә рәүештә лә һөйләп йөрөтөлә.
Күсмә, икенсе төрлө әйткәндә, аҫаба башҡорттар, уларҙың
башҡа припущенниктары (ебәрелмеш-әтәмбәйҙәре, ерһеҙ кеше¬
ләре) кеүек үк, ҡайһы берәүҙәр уйлағанса, ҡаҙанса түгел, э
Ырымбур крайының дөйөм ҡулланыла торған һөйләшендә яҙа¬
лар. Улар, хохолдар кеүек, үҙҙәренең ҡаты телендә һөйләйҙәр.
Шуға ла аҫаба йәки күсмә башҡорттарҙы ултыраҡ башҡорт¬
тарҙан йәки, икенсе төрлө әйткәндә, сабаталыларҙан, йәғни
сабата кейеп йөрөгән башҡорттарҙан айыралар, һәм был һуң¬
ғыларының һөйләше типтәр әтәмбәй-припущенниктарҙың теле
менән бер төрлө. Аҫаба башҡорт хоҡуғын иһә ҡайһы бер са¬
баталы башҡорттар осраҡлы ғыНа алған. Сабаталы башҡорт¬
тар күсмә башҡорттарҙы теле буйынса гун-башҡорттар тип
атайҙар, сөнки уларҙың һөйләшеүендә күберәк 27-се ғәрәп
хәрефе (дөрөҫөрәге «өнө».— Ғ. Ҡ.) Ф ишетелә(?). Сабаталы
башҡорттар һәм типтәрҙәр дөйөм татар телендә һөйләшәләр,
ә мишәрҙәр, алатырҙар һәм төмәндәр шышылдап торған телд»
191

һөйләшәләр. Уларҙың, һөйләшеүендә күберәген рус һүҙҙәре
ҡулланыла. Гун-башҡорттарҙың йәки төп аҫабаларҙың, һөйлә¬
ше үҙ аллы, ә [күп] һүҙҙәр Урта Азия халыҡтарынан, атап
әйткәндә, сыгатайлыларҙан үҙләштерелгән. Шуға ла һөйлә¬
шеүҙә күберәген үҙгәртелгән гәрәп һәм фарсы һүҙҙәре ҡулла¬
ныла. Төп үҙһүҙҙәр иһә бик күп. Улар Урта Азиянан һәм
монголдар (дөрөҫөрәге «моголдар». — Ғ. Ҡ.) араһынан сыҡ¬
ҡан «Бабурнамә» һәм «Ҡиссаи Рабгузи» * китаптарында ла
йыш осрай. Шуға күрә лә башҡорт теле элек тә, хәҙер ҙә төр¬
ки ҡатышмаһынан тора. Төрөктәр ҙә, башҡа «татарҙар» ҙа,
йәғни башҡорттар, мишәрҙәр һәм типтәрҙәр һөйләштә күп
һүҙҙәрҙе ғәрәптеке һәм фарсыныҡы менән алмаштырғандар.
Шулай итеп, төп үҙһүҙҙәр иғтибарһыҙ ҡала килә. Әммә
шунда ла аҫаба башҡорттарҙы бүтән «татарҙарҙан» ҡаты һөй¬
ләшеүҙәре буйынса еңел айырырга була... Балыҡтарҙың, ҡош¬
тарҙың, кейем-һалымдың, яһаныу әйберҙәренең атамалары
аҫаба башҡорттарҙа етерлек. Әтәмбәй-припущенниктар иһә,
бигерәк тә мишәрҙәр, балыҡтарға һәм кейек-ҡоштарға һунар¬
сылыҡ итеүселәр булмағас, уларҙы аҙ исемләйҙәр һәм уны ла
әле бик яҡшы балыҡ һәм ҡош-ҡорт аусылары булган аҫаба
башҡорттарҙан үҙләштереп кенә.
Ҡул эштәренән һарауыс — ҡашмау аҫты бәйләүесен на¬
ғышлауҙы белеү ҡыҙыҡлы, һәр сигеү фигураһының үҙ исеме
бар. Мәҫәлән, сатыр һүрәте ҡаба ябыу, йәғни Мәккәләге изге
йорт Кәғбәнең ҡыйығы тип атала. Кәғбә һүҙе куб тигәнде аң¬
лата **. Бишек (люлька), тәкә мөгөҙө (козий рог), манара
(башня) һәм башҡа формалар бар.
Бөтә башҡорт батырҙары өләңдәрҙә йырлана:	мәҫәлән,
Мораҙым, Заятүләк, Сура батыр һәм дары еҫен аҙ еҫкәгән
бүтән күп кенә батырҙар. Өләң йәки башҡорт эпосы осоро
иһә, башҡа европалыларҙыҡы кеүек үк, батырҙар дәүере ме¬
нән тамамлана. Ҡырғыҙҙарҙа (ҡаҙаҡтарҙа.— Ғ. Ҡ.) өләң
йыры хәҙерге ваҡытта ла беренсе урында тора. Ләкин улар
үҙҙәре ябай йырҙарҙы өләңдәрҙән айырмайҙар, шуға ла бөтә¬
һен рәттән өләң тип атайҙар. Ә башҡорттарҙа өләң хикәйәтте,
192

йәғни эпосты аңлата, мәҫәлән, «Игорь полкы тураһында һүҙ»
кеүек. 'Песня башҡорттарҙа йыр тип атала.
Ислам индерелгәндән алып башҡорттар дөйөм мосолман
төҫөн алғандар. Ҡатындар ирҙәрҙән бүленгәндәр һәм аҡрын¬
лап «Ҡөрьән» китабын тыңлай башлағандар. Шул арала ярлы
муллалар Мәккәгә йөрөй башлагандар, әйләнеп ҡайтҡас, сәйә¬
хәт һәм дини йолалар тураһында һөйләгәндәр. Шунан һуң
инде алпамышалар күҙ уңынан төшә, әкиәттәр ҙә артта ҡала
башлаған. Өҫтәүенә, ул саҡтарҙа Болгарҙан (китап буйынса
Башҡортостан шулай атала) Мәккәгә Төркөстан, Бохара,
Хиуа Һәм Персия аша йөрөгәндәр. Тимәк, бөтә Азияны үтер¬
гә кәрәк булган. Етмәһә, ун икеләп йыл эсендә ундан берәү
генә, ҡоллоҡҡа эләкмәйенсә йәки фарсылар (ҡыҙыл баштар)
тарафынан танылып үлтерелмәйенсә, өйөнә әйләнеп ҡайта ал¬
ган. Ә Константинополь аша йөрөргә аҡса күп кәрәк булған.
Ул ваҡыттарҙа, сәфәрҙең ауырлығы арҡаһында, Мәккәгә сәйә¬
хәт итеү, хәлле кешеләрҙең бурысы булһа ла, бай башҡорт¬
тарҙың башына ла килмәгән.
Башҡорт муллаларының бөтә Азия аша Мәккәгә яһаған
сәйәхәттәре һәм һанап бөтөргөһөҙ легендалар мауыҡтырғыс.
Ләкин бөгөн генә тотоноп хикәйәләрҙе (рассказы) йыйыу, дө¬
рөҫөрәге, бындай сәйәхәтселәрҙән башҡа йыйыу, ифрат ауыр.
Шундай сәйәхәтселәрҙән «Әфтиәккә» аңлатма яҙған аҫаба
башҡорт Тазетдин Ялсығолов шәригәт ғилемдәрен белеүе
менән бигерәк тә айырылып тора. Ул шулай уҡ дин догматы
«Ҫөбәт әл-ғажизингә» «Рисаләи Ғәзизә», йәғни уның ярат¬
ҡан үҙ ҡыҙы «Ғәзизә хаты» исеме аҫтында шәрехнамә язған.
Был шәрехнамәне ул Мәккәгә барып етмәҫтән алда, Азияға
сәйәхәтенән һуң, 1774*** йылда яҙған. «Ҫөбәт әл-ғажизиндә»
телгә алынған халыҡтарҙың диндәре менән танышыу унда
шундай шәрехнамә яҙыу теләген уятҡан һәм ул уны фәлсә¬
фәүи планда ижад иткән. Уҡымышлы татарҙар өсөн оло бер
кинәнес ул.
Икенсе бер сәйәхәтсе — Әбелмәних. Ул уҡымышлы мулла
сифатында Бохара илсеһе менән Константинополгә килгән, ә
унан Египет аша Мәккә һәм Мәҙинәгә барып ҡайтҡан. Ул
7 Заказ 306
193

Египетта «Тәфсир кәбирҙән» шиғри тәржемә яҙған. Был ки¬
табында ул үҙенең сәфәре хаҡында ла телгә ала һәм үҙ өл¬
гөләрен килтерә, һүҙ араһында: «Был бахырҙы яҙмыш ғосман-
дар мәйетен тапарға мәжбүр итте», — ти.
Быларҙан тыш шиғыр ижад итеүселәр һәм прозала өгөт-
нәсихәттәр һәм кәңәш-күрһәтмәләр яҙыусылар күп. Шундай-
ҙарзан һибәтулла, мәҫәлән, үҙе менән бер осорҙа йәшәгән
башҡорт ғәскәрҙәре башлыҡтарына һәм үҙ замандаштары бул¬
ған муллаларға һәм бер ҡатлы башҡорттарға шиғри сатиралар
яҙған. Ул күптән түгел генә үлде.
Боронғо башҡорттар хаҡында тейешле төшөнсә булдырыу
өсөн уларҙы хәҙергеләре менән бутарға ярамай. Бының өсөн
боронғо башҡорттарҙы ғөрөф-ғәҙәттәре, йолалары, кейемдәре
һәм һөйләштәре яғынан тарихтарының тәүге осорона, йәғни
уларҙың эпостары йәшәгән дәүерғә ҡайтарып ҡарарға кәрәк.
Боронғо башҡорттар тураһында төшөнсә алыу өсөн башта
уларҙың хикәйәттәрен (сказания) рус теленә тәржемә итергә
кәрәк. Был тәржемәләрҙән яҙыусы (сочинитель) бер ни ҡәҙәр
һоҡландырғыс ер-урындарҙың... иң боронғо атамаларын да
беләсәк. Бөйөк Петрҙың: «Башҡа халыҡтар Россия тураһын¬
да нәмә лә булһа дөрөҫтө яҙа алалармы?» — тигән һүҙҙәре
[бар]. Бының өсөн яҙыусыға (к сочинителю), тәржемәсе һыма¬
ғыраҡ итеп. Азия һәм Европа тарихынан төрлө яҡлап мәғлү¬
мәтле, риүәйәттәр һәм хикәйәттәрҙе йыйыуға һәләтле, тарихты
яратҡан ысын башҡортто беркетерғә кәрәк. һәр халыҡтың та¬
рихы өйрәнелһен өсөн уның үҙ Карамзины булыуы шарт. Ул
да шулай уҡ башҡорттар хаҡындағы төшөнсәгә урта быуат
йырҙары [аша] барып етәсәк.

ӨФӨНӨҢ ТАРИХЫНА
ҠАҒЫЛЫШЛЫ МАТЕРИАЛДАР
(Ҡыҫҡартып алынды)
Ер шарының бөтә халҡын ғәрәп тарихсылары алты ырыу-
ҡәбилә төркөмөнә бүлеп ҡарайҙар:
1) сиф тоҡомдары, йәғни Көнбайыш Европа халыҡтары
йәки бәни әсфар — һары төҫтәге халыҡтар;
2) бәни Канотор — монголдар һәм ҡытайҙар;
3) гажәм, быға фарсы-иран һәм төрки ырыуҙарынан бул¬
ған халыҡтарҙы Төньяҡ-Көнсығыш Европала йәшәүсе¬
ләр менән бергә ҡушып индерәләр;
4) һиндтар;
5) ғәрәптәр;
6) зәнгиуарҙар, йәғни негрҙар.
Башҡорттар татар-төрки телендә һөйләшеүсе гажәм төр¬
көмөндәге халыҡтар рәтенә инә. Рустар башҡорттарҙы югор-
ҙар (юғурҙар) тип йөрөткәндәр. Абулғази тарихында ... уғыр
тиелә. Ә башҡорттар үҙҙәрен унғар тип атағандар. Улар борон¬
дан ук Урал теҙмәләренең ике яғында йәшәгәндәр. Ҡырғыҙ-
ҡаҙаҡтар башҡорттарҙы истәктәр тип йөрөтәләр. Хәҙерге Өфө
губернаһы улар биләгән ерҙәрҙең уртаһы булған ... Унда элек¬
кенән ҡалған емерек ҡалаларҙың, каналдарҙың эҙҙәре һаҡлан¬
ған... Табылған әйберҙәргә ҡарап, уларҙы мәжүси «татарҙар»
төҙөгән тип иҫәпләйҙәр, һуңғараҡ был мәжүси халыҡтарҙы
башҡорттар ҡыҫрыҡлағандар һәм, болғарҙарға ҡушылып,
улар менән бергә ислам динен ҡабул иткәндәр, хатта үҙҙәрен
болғарҙар тип нарыҡлай башлағандар. Болғарҙар шәфҡәтле ха¬
лыҡ булган. Улар булышлығы менән башҡорттар үҙ биләмә-
7*	195

ләргн Волганың үҙенәсә тип әйтерлек киңәйткәндәр. Шуға
күрә лә башҡорттар әле булһа Болғар илен йәнле итеп күҙ
алдына килтерәләр.
Был ер-ил бер ни тиклем ваҡытҡа Сыңғыҙ хан улдарының
береһенең исеме менән аталған нуғайҙарҙың, ә һуңғараҡ
уларҙан рустарҙың ҡулдарына күсә. Заманында иһә башҡорт¬
тар уны Азиянан Европаға туҡтауһыҙ ташҡын кеүек ағылған
һәм үткән ерҙәрендәге бөтә нәмәне емереп юҡҡа сығарған ха¬
лыҡтарҙан ҡурсалап, һаҡлап торған. Ваҡытлыса ғына хужа
булған нуғайҙар был илдә ҡәлғәләр нигеҙләп өлгөрмәгәндәр¬
ҙер. Ә боронғо ҡала урындарының осрауына килгәндә инде,
улар, күрәһең, ошо тирәләге иң ҡеүәтле Дәшти Ҡыпсаҡ хэл-
ҡынан ҡалған. Сөнки борон замандарҙа уҡ ҡыпсаҡтарҙың ер¬
ҙәре бындаса, йәғни Арал диңғеҙенән алып Яйыҡ йылғаһына-
са һуҙылған булған...
Хәҙерге башҡорт ерҙәренә бик боронғо Ҡыпсаҡ, Бөрйән
кеүек ырыу-ҡәбиләләрҙән һуңғараҡ Төрөкмән, Сарт, Үзбәк
һәм башҡа ырыу-ҡәбиләләрҙең вәкилдәре килеп урынлашҡан
булған. Шуға күрә югорҙар (юғурҙар), йәғни аҫаба башҡорт¬
тар, күрәһең, был хәрәкәттең эҙемтәһен алдан күреп һәм үҙҙә¬
ренең милли йөҙ-һыҙаттарын һаҡлап ҡалыу уйы менән, Болғар
дәүләте аҫтында булған саҡтарында уҡ, үҙҙәрен баш унгар,
йәғни баш югур һәм, аҙаҡ килеп, башгур, һуңғараҡ башҡург
тип йөрөтә башлағандар. Нуңғы атамала Ғ хәрефе Ҡ менән
сиратлашҡан һәм Т хәрефе өҫтәлгән.
Ниндәйҙер бер ырыу башлығының исеменән сығып, кыр
ғыҙ-ҡазаҡтар башҡорттарҙы әле һаман истәк (иштәк) тип
нарыҡлайҙар. Төрөк тарихы 1 «Көнһ әл-әхбәрҙә» («Хәбәрҙәр¬
ҙең асылы», I том, 242-се бит) башҡорттарҙың ҡасандыр ет¬
мешләп ҡалалары һәм крепостары булыуҙары, иҫкесә 530 йыл-
1 Үҙенең ҡулъяҙмаһында М. Өмөтбаев «в турецкой истории» тип
яҙһа ла, төрөк тигәндән төрки халыҡтарын күҙ уңында тотҡан булырға
тейеш. Сөнки терки халыҡтарына (тюркские народы) ҡарата төрөк (ту¬
рецкий) атамаһын ҡулланыу рус тарих фәнендә беҙҙең быуаттың 30-сы
йылдарынаса киң таралған күренеш булған. Мәҫәлән, ҡарарға мөмкин:
li а р т о л ь д В. В. Сочинения, том V. М., 1968.
196

дар (1152 йылдар) тирәһендә ислам динен ҡабул итеүҙәре
телгә алына. Уларҙың күршеһендә, Волга буйҙарында, хазар¬
ҙар йәшәгән. Хазарҙарҙың Хамлиж, Бланжир, Самандар һәм
Ител 1 тигән ҡалалары булған, һуңғы атама менән Болғара
ҡалаһын йөрөтмәнеләрме икән?! Сөнки Болғара исеме асылда
ике атаманы үҙендә берләштерә: Болға — Волга, Ра шулай уҡ
Волга. Ител дә Волга тиғәнде аңлата. Болғара — Волга —
Волга, йәғни Ител — Ител.
Хәйер, Ител атамаһын Волға буйындағы бик күп ҡалалар
араһынан берәүһенә генә биреү менән сикләнмәүҙәре лә мөм¬
кин. Сөнки Башҡортостанда хатта хәҙерғе ваҡытта ла урын¬
дағы халыҡтар, чиновниктарҙың ҡамсы менән ҡурҡытыу-янау-
ҙарына ҡарамаҫтан, ҡалаларҙы үҙ белдектәре менән исемләп
йөрөтәләр. Мәҫәлән, Верхний Уралды ҡасандыр тал ситән ме¬
нән уратылып алынғанлығы өсөн Тал ҡала, Нижний Уралды
Яйыҡ, Өфөнө, имән урманында төҙөлөп, имән ҡаҙыҡтар ме¬
нән уратылып алынғанлығы өсөн Имән ҡала тип атайҙар. Шу¬
ға ла властар был ҡалалар үҙҙәренең рәсми исемдәре менән
аталырға тейеш, юғиһә, был күрһәтмәне үтәмәүселәр хөкөмгә
тарттырыласаҡ, тип белдерәләр.
Заманында Өфөнөң дә Ител йәки Ағиҙел, йәғни Белорецк
тип аталыуы мөмкин ине... Йылғалар һәм урман-тауҙар менән
уратып алынған, төрлө хандарҙың, юлбаҫарҙарҙың һөжүмдә-
ренән һаҡланыу өсөн бик уңайлы булған стратеғик әһәмиәтле
был урындың ҡасандыр хандар өсөн йәшәү төйәғенә әүерелмәй
ҡалыуы мөмкин түгел. Ҡыпсаҡтан сыҡҡан Яуштың Аҡташ та¬
уында ханлыҡ иткән заманында уның ғәскәр башлығы, күре¬
некле полководец Аҡташтың хәҙерғе Өфө тирәһендә крспос-
тар һәм нығытмалар төҙөтөүе лә бик ихтимал. Башҡорттар¬
ҙың һөйләүҙәренә ҡарағанда, Аҡташ морононан алып Өфөгә-
сә арауыҡта йәшәгән нуғайҙар, был түмәләс таулы ерҙәрҙең
1 Ибн Халдун тарихының I томында: «Птоломейса 6-сы климаттың
6-сы бүлемендә, уның урта өлөшөндә һәм төньяҡ-көнсығышҡа та баим-
рак, Ител йылғаһы көньяҡҡа боролған урында Ител ҡалаһының ө??әре
бар», — тип әйтелә (М. Өмөтбаевтың үҙ иҫкәрмәһе).
197

һуңғы мосолман хужалары, рус батшаһының еңеүҙәре хаҡын¬
да ишеткәс тә: «Бындай хозур урындар еңеүсене һәр саҡ үҙе¬
нә ҡарата, шуға ла тиҙерәк күсенеү хәйерле булыр», — тип,
ул тирәне башҡаларҙан алдараҡ ҡалдырып китәләр.
Хисаметдин бине Шәрәфетдин Болғари-Мөслимиҙең тари¬
хына ҡарағанда, башҡорттар ислам динен күп кенә күршелә¬
ренән алдараҡ ҡабул иткәндәр. Атап әйткәндә, һижри буйын¬
са 195 йылда (яңыса 748 йылда), Төркөстан әлкәһендә йә¬
шәгән һәм ислам диненә иҫкесә 400-сө йылдар, грекса X быуат
тирәһендә күскән төрөктәрҙән алдараҡ, ҡабул иткәндәр. Әле
тариҡат системаһының башлығы хужаи Әхмәт Йәссәүи ук
(иҫкесә 514 йылда үлгән) үҙенең миссионерлыҡ эшмәкәрле¬
ген Ағиҙелдең аръяҡтарында ла киң йәйелдереп ебәргән...
Уның эйәрсендәренең береһе Хөсәйенбәк хатта хәҙерге Өфө
тирәһендә йәшәгән. Кәшәнәһе Дим йылғаһы буйында, Шишмә
ауылынан алыҫ түгел урында урынлашҡан. Төркөстандан кил¬
гән миссионерҙарҙың бындай ҡәбер-төрбәләре Ағиҙел, Дим,
Өршәк йылғалары буйҙарында күп булган.
Хисаметдин бине Шәрәфетдин Болғари-Мөслими үҙенең
тарихында имеш Тимерлан (иҫкесә 807 йылда үлгән), хан
булып алғас, төшөндә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе күргән, пәйғәм¬
бәр уға мосолман ерҙәрендә хужаи Әхмәттең системаһын аяҡ¬
ҡа баҫтырырға һәм боҙоҡлоҡтарҙы бөтөрөргә бойорған, был
изге эштә Ильяс пәйғәмбәрҙең (төркисә — Хызр) уға юлдаш
һәм ҡаршылыҡ күрһәтеүселәрҙе еңеүҙә ярҙамсы буласағы ха¬
ҡында белдергән, Тимерлан фәҡәт шуның өсөн генә мосолман
ерҙәре аша [Урта] Азияға һәм Көнсығыш Европаға килгән
икән, тип әйтә... Был ваҡытта башҡорттарҙың бер нисә ханы
булған. Тимерлан, Болғар дәүләтен ҡыйратып,.. Ағиҙел бу¬
йында ҡышлаған. Башҡорттар араһында Тимерлан һәм унан
һуң килгән яулап алыусылар ғәскәрҙәренең төп көсөн тәшкил
иткән Урта Азия халыҡтары вәкилдәре булыуҙарының һәм
аҫаба хоҡуғы алыуҙарымың бер сәбәбе, бәлки, ошондалыр ҙа...
Ҡыпсаҡ, Төрөкмән, Үзбәк, Сарт, Яғатай (Сығатай) — был
ырыу-ҡәбилә атамалары ситтән килеүселәргә ишаралап тора.
Уларҙың бөтәһе лә аҫаба башҡорттар кеүек һөйләшәләр. Әм¬
198

мә һуңғы ваҡытта аҫабалар ҙа Волга буйы татарҙарының
ғөрөф-ғәҙәттәре артынан һөйләштәрен дә ҡабул итә башла¬
нылар. Мин үҙем борондан килгән төп башҡорттарҙың теле
Урта Азияла өҫтөнлөк иткән һәм төрки ырыу-ҡәбиләләрснәч
булған яулап алыусыларҙың бөтәһе лә һөйләшкән сығатай те¬
ленә бик оҡшаш, тип һәр саҡ әйтә килдем һәм хәҙер ҙә әйтәм.
Башҡорт һүҙҙәре «Ҡиссаи Рабғузи», «Бабурнамә» һәм Абул-
ғази китаптарындағы кеүек үк. Әйткәндәй, 27-се ғәрәп хәрефе
(дөрөҫөрәге «өнө».— Ғ. Ҡ.) буйынса хун(ғун)-башҡорттар
тип аталған (хохолдар кеүек һөйләшеүҙәренә ҡарап, типтәрҙәр
һәм мишәрҙәр уларҙы шулай исемләй) аҫаба башҡорттарҙың
айырым һүҙлеген төҙөү әле һуң түгел. Боронғо ысын башҡорт
һүҙҙәрен ҡулланып һөйләшһәң, татар кешеһе һине саҡ-саҡ
аңлай. Был инде үҙе генә лә боронғо башҡорт теле күрше та¬
тар һөйләшенән шаҡтай ныҡ айырылып торған тигән һығым¬
таға килергә хоҡуҡ бирә.
Ағиҙелдең ике яры буйлап боронғо ҡәлғәләрҙең эҙҙәре,
ҡасандыр уртаҡ булып, хәҙер яңғыҙлыҡ исемгә әүерелгән
урын атамалары күп кенә. Был исем-атамалар борон бында
йәшәгән башҡорттарҙың теле хәҙерге ваҡыттағынан шаҡтай
айырылып торғанлығы хаҡында һөйләй. Мәҫәлән, тау йәки
тағ ман тип йөрөтөлгән. Ҡарлыман, Оло Ману, Кесе Ману,
Манашты кеүек тау исемдәренең килеп сығышы ошо һүҙгә
бәйле лә инде. Йәки трава татарса үлән йәки чүп, ә башҡорт¬
са ут була, ошонан килеп сыға утлыҡ (сенник). Муж татарса
ир, башҡортса абышҡа; звать татарса чакырмак, башҡортса
ендәмәк; поверхностный татарса өстән, башҡортса ҡалтасай;
сильный татарса көчле, башҡортса бөкә, бүгәй (ошонан килеп
сыға бөкмәк — согнуть, сокрушить); ырыуҙың йәки ауылдың
бер өлөшө татарса бүлем, башҡортса аймаҡ була...
Башҡорт риүәйәттәренән һәм легендаларынан күренеүенсә,
Азия баҫҡынсылары Башҡортостанда үҙ власын ни тиклем
генә нығыраҡ урынлаштырырға тырышмаһындар, башҡорттар
хандарҙы һәр саҡ үҙҙәре араһынан һайлағандар. Болғар хан¬
дарының яҙмышы ла йыш ҡына башҡорттарға бәйле булған.
Шундай бойондороҡһоҙ һуңғы башҡорт хандарының береһе
199

Аҡташ тауында йәшәгән Ялман бей булған. Ул был тауҙан
алып Урал һәм һаҡмар ҡалаларына саҡлы ерҙә ханлыҡ ҡыл¬
ған. Аҡташ хандарының, ҡулдары аҫтындағы кешеләр, биге¬
рәк тә Ағиҙел буйы башҡорттары, йәйен малдарын көньяҡҡа,
Урал һәм һамар далаларына ҡыуғандар, ә ҡышлар өсөн кире
тау-урман араһындағы Ағиҙел кеүек йылғалар буйына ҡайт¬
ҡандар. Бына бер асыҡ миҫал: Йомран Табын һәм Бишул
Табын башҡорттары малдарын иртә яҙ менән Ырымбур һәм
Һамар губерналарындағы Кәмәлек һәм Туҡ йылғалары буйы¬
на ҡыуғандар, ә көҙөн Аҡташ тауы аҫтына, Ағиҙел буйына
ҡышларға ҡайтҡандар. Әммә ерҙе генераль бүлеүгә ярашлы
рәүештә Йомран, Аҡташ һәм Бишул башҡорттарының, ҙур бер
өлөшө Туҡ, Кәмәлек йылғалары буйында һәм хатта Урал ғәс¬
кәре ерендә (на земле Уральского войска) тороп ҡалған, һуң¬
ғы ерҙә айырым кантонлыҡ идараһы ла төҙөлгән. Тимәк, Аҡ¬
таш хандарының биләмәләре ҡасандыр Урал аръяғында Дәш-
ти Ҡыпсаҡ ерҙәренә барып тоташҡан булған.
Бейек һәм яҫы Аҡташ ҡалҡыулығы, көньяҡтан ҡарағанда,
Өфө ҡалҡыулығынан күпкә гүзәлерәк. Өфөгә нигеҙ һалғанға
тиклем төҙөүсе-инженерҙар тәүҙә Аҡташ яҫылығын, ә һуңы¬
нан уның ҡаршыһындағы, Ағиҙелдең һул ярындағы хәҙерге
Шәрәй һәм Ҡабаҡ ауылдары урынлашҡан, Ағиҙел буйлап
Чесноковка ауылы аша Өфөнән 25 саҡрымдар тирәһе юғары¬
ла булған урынды һайлағандар имеш, тип тә һөйләйҙәр...
Өфө йортонда бик күп йылдар буйына рустан булған оло һәм
кесе түрәләр идаралыҡ итте.
Шуныһы ла иғтибарға лайыҡ: рус батшаһынан башҡорт¬
тар ер биләү өсөн грамоталар, ә күренекле заттан булғандары
тарханлыҡ дәрәжәләре (тархан — татар ханы тоҡомо тигәнде
аңлата) алғандар. Башҡорт тархандары төрлө һалымдарҙан,
мәжбүри эштәрҙән һәм йөкләмәләрҙән азат ителгәндәр. Татар
ырыу-ҡәбиләләренән булған припущенниктар араһында улар
аҫаба (аҫаба — теп, хужа) тип йөрөтөлгәндәр.
...Урындағы идара үҙәғе булараҡ Өфө ҡалаһы бик күп
ваҡиғаларҙың шаһиты булған. Мәҫәлән, бында әсирлектә үл¬
гән мосолмандарҙан Букей хандың тоҡомонан булған тотҡон
200

ерләнгән. Ҡәбере иҫке Өфөлә, кирбес һарайҙары янында ти¬
ҙәр... Случевский тауының көнсығыш битләүендә, ҡапҡа һәм
йырын-соҡорҙар эргәһендә генә ғәйәт күп ҡәберҙәр әҙе күре¬
нә. Башҡорт легендаларына ҡарағанда, бында Пуғачев яуынан
һуң язаланған боласы мосолмандар ерләнгән. Ошонда уҡ күп
кенә башҡорт түрәләре булып киткән. Мәҫәлән, хәрби хөкөм
комиссияһында үҙҙәренең аяныс яҙмышы хаҡындағы хәбәрҙе
тыңлаусы шундай кантон начальниктарының һәм старшинала¬
рының береһе Өфө өйәҙенең Ҡаршин волоеынан булған кан¬
тон башлығы Әхтәм, фамилияһы Ҡолшәрипов йәки Әбдрәши¬
тов буғай. Ул почтаны талауҙа ҡатнашҡан һәм шуның өсөн,
ҡулдарын киҫеп, Себергә һөргөнгә ебәреүгә хөкөм ителгән.
Уның хаҡында, Әхтәм кантон бик бай булып, һауыт-һабалары
фәҡәт көмөштән торған, бисәһе лә һәр саҡ: «Минең байлы к
диңгез кеүек бөткөһөҙ», — тип маҡтанған тигән һүҙҙәр йөрөй.
Ана шул маҡтансыҡ ҡатын ҡартлыҡ көнөндә тамағын көнлөк
эштәрҙә йөрөп туйындырған.
1856 йылда Александр II тәхеткә ултыртыу тантанаһы ва¬
ҡытында Мәскәүҙә үлеп ҡалған подполковник Мөхәмәтйән
Бузекаевтың* ярҙамсыһы Троицк өйәҙенең кантон начальни¬
гы Төхфәттең байлығы тураһында ла күп һөйләйҙәр.
Кантон башлығы булып алғас, Төхфәт үтә ныҡ байығып
киткән һәм тирә-йүндә үҙ ҡарары, үҙ хөкөмө менән эш итә
башлаған. Баш биреп бармаусылар өсөн уның хатта үҙ төрмә¬
һе һәм ҡараңғы зинданы ла булған. Үҙенең эш-ҡылыҡтары
менән ул ахырҙа халыҡты ла, дуҫ-иштәрен һәм әшнәләрен дә
ныҡ ялҡытҡан, бер көндө килеп Себергә һөргөнгә ебәрергә
хөкөм ителғән. Себергә китеп барышлай ул ҡайһы бер түрә-
ләрҙең мәрхәмәте менән ҙур ғына араны үҙ экипажында үт¬
кән, аттарҙы алмаштырған урындарҙа йыйылған бала-саға¬
ларға нотоҡ уҡыған: имеш үҙ ғәйебе арҡаһында Себер китеп
бара, хәҙер уның балалары ла, энеләре лә, йыйған байлыҡта¬
ры ла уға бөтөнләй ят һәм сит булып ҡала, сөнки заманында
үҙе башҡаларҙың мөлкәтенә ҡул һуҙырға яратҡан. Төхфәттең
Себерҙән ҡасып ҡайтҡан Ғәлләм исемле бер улы үҙен ата-
201

әсәһен бөтөнләй белмәгән алла бәндәһе тип иғлан иткән һәм
һалдат хеҙмәтенә алынган...
Башҡорт ғәскәренең 65 йыл йәшәүе һуҙымында Златоуст,
Өфө өйәҙҙәрендәге кантон башлыҡтары араһында Златоуст
йортонда Бейеш, аталы-уллы Абулгәзиз һәм Абулнасир
Әбдрәшитовтар, ә Өфө йортонда Ҡара Яҡуп ауылынан Тәл¬
ғәт Мырҙаев, Ҡобау ауылынан Ғәббәс Тикеев, Йомран Ибра¬
һим ауылынан аталы-уллы Ишмөхәмәт һәм Фәхретдин Өмөт-
баевтар булған. Бына ошо ете түрә араһынан бары Ишмөхә¬
мәт Өмөтбаев 25 йыл буйына, 1836 йылдан алып 1861 йылға
тиклем, кантон башлығы булып хеҙмәт иткән. Ул заманында
мәҙрәсә белеме алған. Дүрт ир туғандар араһынан уны,
17 йәшлек еғетте, походҡа яҙғандар. Бик алыҫ хәрби походтан
ул бер нисә йылдан һун, вахмистр чинында ҡайтҡан. Казак
полкына тикшереү үткәргән сағында ғәскәр командующийы ғе-
нерал Циалковский уның хәрби командирлыҡ һәләтен күреп
ҡалған. Был ваҡытта Ишмөхәмәт Өмөтбаев, командала тәж¬
рибәле офицерҙың, булмауы арҡаһында, отряд начальниғы
вазифаһын атҡарған булған. Үҙенә йөкмәтелғән бурысын үтә¬
гәндән һун, ул, бай булмаған кешенең, өҫтәүенә, урядниктың
улы, Циалковскийҙың теләге буйынса хәлле офицерҙар менән
бер рәттән кантон башлығы итеп һайлау өсөн кандидаттар
исемлегенә индерелғән. Ғәжәпкә ҡаршы, бөтәһенән дә күбе¬
рәк тауыш алған, шунда уҡ офицер итеп үрләтелгән һәм кан¬
тон начальниғы вазифаһын атҡарырға рөхсәт алған. Минең
атайым булғанлыҡтан, бында мин унын, ғәҙел эштәре, эскер-
һеҙлеғе һәм башҡа сифаттары хаҡында һөйләп тормайым, ба¬
ры 1836 йылға тиклем империяның Көнбайышҡа һәм Көнсы¬
ғышҡа, Урал тауҙары аръяғына, ойошторған төрлө походтарҙа
ҡатнашҡанлығын ғына әйтеп үтәм...
Өфө губернаһы башҡорттарының хәрби батырлыҡтары ту¬
раһында мәғлүмәттәр бик аҙ. Ә бит яу ҡырында күрһәткән
шәхси ҡаһарманлыҡтары өсөн күптәр Георгий тәреләре менән
нағрадлйнған, офицер чиндары алғандар. Өфө өйәҙенең Ҡо¬
бау ауылынан 1812 йылда уҡ есаул чины алған Абдулвәхит
Тикеев, Стәрлетамаҡ өйәҙенең Үтәгән ауылынан һуғыш ҡа¬
202

һарманы есаул Абдрахман Аҡйеғетов, мәҫәлән, шундай шә¬
хестәрҙән булғандар.
Абдрахман батыр хаҡында шул төбәктең, башҡорттары бик
ҡыҙыҡлы легендалар һөйләйҙәр. Уның, улы Мырҙаҡай миңә
1814 йылдың апрелендә төрлө крепостарҙың коменданттары
тарафынан француз телендә яҙылған өс яҙыу тапшырҙы. Улар¬
ҙа Абдрахман сотник булараҡ телғә алына... һуғыштан һуц
ул озаҡ йәшәмәгән. Офицер чины һәм формаһы, ордендар һәм
уларзы раҫлаусы танытма уға бары вафат булғас килгән.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был танытманы уның балалары үҙ-ара
киҫәктәргә бүлешеп алгандар. Бер киҫәксәһе үрҙә телгә алын¬
ған француз яҙыуҙары менән бергә миндә һаҡлана. Әммә
уларҙың хәҙерге көндә герой ейәндәренә ниндәй ҙә булһа
өҫтөнлөктәр алыу өсөн дәғүәләшергә хоҡуҡ биреүсе факттар
булып хеҙмәт итеүҙәре бик шикле.
1812 йылғы һуғыш тураһындағы хикәйәттәр, риуәйәттәр,
легендалар һәм йыр-көйҙәр башҡорттарҙа бик күп. Йыр-көй-
ҙәрҙең күбеһе ғәҙәттә ҡурайҙа башҡарыла. Мәҫәлән, генерал¬
дар Бахмутов менән Марковты, барон Розенды, кенәз Куту-
зовты һәм башҡаларҙы данлаған йырҙар шундайҙарҙан. Хәр¬
би губернаторҙар Перовскийға, Волконскийға, Сухтелинға, Эс-
сенға. ғәскәр командующийҙары Циалковскийға, Жуковскийға,
Балкашинға һәм, типтәр һәм башҡа припущенниктарҙы ҡу¬
шып. 28 кантон барлыҡҡа килтергәнгәсә булған 12 кантон
башлыҡтарына арналған йырҙар ҙа ҡурайҙа уйнала. Был
йырзар йылдан-йыл онотола бара. Был хәл бигерәк тә
1842 йылдан уҡ казак сословиеһынан сыға һәм хәрби рухты
юғалта башлаған Өфө губернаһы башҡорттары араһында кү¬
ҙәтелә. Бөйөк Петр заманында сығарылған йырҙар иһә өләң
атамаһы менән йөрөтөлгән эпик әҫәрҙәр рәүешендә башҡары¬
ла. Быларҙан тыш хәҙерге ваҡытта ижад ителгән башҡорт
йырҙары бар. Шундай йырҙарҙың береһендә үрелгән сәсле
һалдат телгә алына. 25 йыл хеҙмәт иткәндән һуң өйөнә әйлә¬
неп ҡайтҡас, үтә ҡартайган әсәһе уның сәсен үрә һәм улына
уның менән тиҙҙән буласаҡ осрашыу тураһында күргән төшөн
көйләп һөйләй.
203

Күрәһең, башҡорттарҙан һалдатҡа алыныусылар әбей бат¬
шалар осоронда ла күп булған. Сөнки башҡорттарҙы енәйәттә¬
ре өсөн күп ваҡыт ошо рәүешле хөкөм иткәндәр: «Яраҡлы
икән — һалдат хеҙмәтенә, яраҡһыҙ икән — Себергә!» Был
һүҙҙәр уларҙың хәтерендә оҙаҡҡа ҡалыр әле...
Әйткәнебеҙсә, Өфө губернаһында яңғыҙлыҡ исемдәргә бәй¬
ле урындар күп. Беҙҙең башҡорттарҙың фекеренсә, шундай
урындарҙың береһе Ағиҙел буйындағы Нуғай һәм Зенин
ауылдары араһындағы майҙанды алып торған Нуғай тауы
Мулла йөҙлөгө, йәғни сотняһы йәки алғәскәре, Аҡбирҙе тауы
(ул Йомран башҡорттарының биләмәһе булған) Бабалар тип
аталған, сөнки унда хәҙерге йомран башҡорттарының ата-ба¬
балары ҡышлар булган. Ағиҙел буйындағы Нараш, Аҡташ
һәм Еҙем буйындағы Мағаш тауҙарында торорға яраҡлашты¬
рып эшкәртелгән ҙур мәмерйәләр бар тип һөйләйҙәр. Уларҙа
башҡорттар яуыз хан-батшаларҙан йәшенеп ҡалыр булғандар.
Шул мәмерйәләрҙең береһендә хатта бейәләрҙе һәм һыйырҙар¬
ҙы тәрбиәләп һауғандар. Уларҙа әлегәсә кешеләрҙең йәшәгән
эҙҙәре һаҡлана тиҙәр. Хәҙерге ваҡытта кемдәндер йәшенеп
йәшәр сәбәптәр юҡ. Шуға ла был мәмерйәләргә инә торған
урындар, ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланып, кешеләрҙең хәтере¬
нән сығып бөткән...
Күлдәр ҙә бик күп. Шуларҙың береһе — Стәрлетамаҡ
өйәҙенең Күлдәр ауылы эргәһендәге Убыр күле. Уны башҡорт
ғәскәре командующийының ҡушыуы буйынса тикшергәндәр
ҙә буғай. Сөнки ниндәйҙер бер яу ваҡытында командующий¬
ға, был күл ҙур ғәскәр алдында ҡапыл юҡҡа сыға һәм бары
ике-өс аҙнанан һуң яңынан хасил була, тигән сетерекле хә¬
бәрҙе ишетергә тура килгән. Ә бына Бәләбәй өйәҙендәге Асы¬
лыкүл, киреһенсә, йәйен бик ташып китә. Уны ер аҫтынан
Ҡандракүл менән тоташҡан тиҙәр. Асылыкүл хаҡында Зая-
түләктең йыр-өләңдәре менән бергә легенда бар. Был өйәҙҙә
Нарыҫ һәм Балҡан тауҙары тураһында ла йырҙары менән бер¬
гә легендалар күп таралған. Стәрлетамаҡ өйәҙенең Ырныҡшы
ауылы янында, Ағиҙелдең уң ярында, ҡамыштар менән ҡап¬
ланып бөткән Ҡанлыкүл тип йөрөтөлгән ҡороған күл бар.
204

Унын, да леғендаһы һаҡланған... Ләкин, ваҡыт булмау арҡа¬
һында, мин Өфө губернаһындағы хәҙерге башҡорттарҙың
ошондай леғендаларын, йыр-өләңдәрен, ғөмүмән, әҙәби ҡо¬
мартҡыларын йыя алмайым. Бының өсөн бөтә губернаны ги¬
ҙеп сығырға кәрәк. Ә Башкортостанда әҙәби ҡомартҡылар,
биғерәк тә шиғри әҫәрҙәр һәм йырҙар, етерлек. Ләкин улар
бик аҙ йыйылған.
Башҡортостанда проза әҫәрҙәре сағыштырмаса аҙ булырға
тейеш. Ғөмүмән, азиялылар фекерҙе шиғри юлдар менән бел-
дерерғә һәүәҫтәр. Шуға күрә мәҙрәсәләрҙә лә шәкерттәр буш
ваҡыттарында фәҡәт романстар һәм мөхәббәт шиғырҙары
яҙыу менән мауығалар. Ҙур булмаған был әҫәрҙәрҙең күбеһе,
нигеҙҙә, иғтибар үҙәгенән ситтә ҡала һәм йыш ҡына, теләһә
О	U	-	О	Р	I	о
ҡайҙа йөрөп, бөтөнләй юҡҡа сыға. Ьит шиғырҙар һәм йырҙар
ижад итеү шәкерттәрҙең уҡыу программаһына, ғилем өйрә¬
неү сиктәренә инмәй, улай ғына ла түғел, фанатиктар тарафы¬
нан бөтөнләй тыйыла.
Мәғлүм булыуынса, халыҡтарҙың әҙәбиәте күберәген ил
башлыҡтарының һәм түрәләрҙең тырышлығы менән йыйыла
һәм өйрәнелә. Рус ориенталистары иһә, илдең алыҫ төбәктә¬
ренә юлланғанда, беҙҙең йорт-ер аша үтә тороп та, ундағы
ғалим-муллаларҙың, ижади эш менән мауығыусыларҙың, әҫәр¬
ҙәрен яҙып алмағандар. Ә бит уларҙың араһында «Ҡөрьәнгә»
тарихи аңлатма биреүселәр ҙә, шиғырҙар ижад итеүселәр ҙә,
әхлаҡи-эпик трактаттар яҙыусылар ҙа, хатта ғәрәп грамма¬
тикаһын төҙөү һәм төрлө фән тармаҡтары өҫтөндә эшләүселәр
ҙә булған... Бындай кешеләр күберәген ҡалаларҙа йәшәгән...
Ауылдарҙа ла уҡымышлылар ярайһы уҡ булған. Мәҫәлән,
мөҙәррис Абдрахман уҡытҡан бер заманда Ырымбур Ҡарға¬
лыһы рухани һәм донъяуи фәндәр үҙәге булараҡ һис тә Бо¬
хараның үҙенән ҡалышманы.

БАШҠОРТ ХАЛҠЫНЫҢ
АҠ ҺӘМ ҠАРА КӨНДӘРЕ
Россия тауарихтарынан, хосусан «Уфимская справочная
книга» һәм «Губернские ведомостиҙарҙан» мәғлүмдер ки,
Иван Васильевич Грозный заманында, башҡорттар ихтияр
баш һалған өсөн, ерҙәренә грамоталар бирелеп, [уларҙан] себер
татарҙарынан һәм ҡырғыҙҙарҙан (ҡаҙаҡтарҙан.— Ғ. Ҡ.) рус
һәм үҙ ерҙәрен һаҡларға вәғәҙә алынған. 1556 [йылда] йәнлек
тиреһенән һәм балдан бәйғәт 1 биргәндәр. Яһаҡты Ҡаҙанға
түләгәндәр. Әммә 1572 йылда, Ҡаҙанға йөрөмәктәрен йыраҡ
тип, Торатауҙа, йәғни Өфө тауында ҡала һалырға һәм ғәскәр
тоторға һорағандар. Сөнки ул заманда ҡалмыҡ халҡы көслө
булып, башҡорт йортон бик ғарәт2 ҡылғандар. 1574 йылда
Иван Нагой исемле ҙур чиновник ҡәлғә һала башлаған.
1575 йылда Себер хамының, балалары Аблай менән Тәүкил
Өфө ҡалаһын һалыуға мәнеғ 3 ҡылғандар. Башҡорттар, рустар
менән бер яҡлы булып, себер татарҙарын боҙоп, хан балала¬
рын әсир иткәндәр. Был яҡтан башҡорттар гәһедтәренә вафа
ҡылғандар 4. Шул йылда башҡорт дүрт юлға бүленеп, дүрт
старшина ҡуйылған: Себер, Ҡазан, Нуғай һәм Оса юлдары.
1584 [йылда] Табын ҡәлғәһе яһалған. 1586 йылда Өфө указ
буйынса ҡала булып, шул заман Мәскәүҙә батшалыҡта фит¬
рәт ° булып һәм башҡорттар уны ишетеп, гәһедте боҙа баш-
1 Б э й ғ э 1 ант, вагәҙә; ризалыҡ.
2 Ға рәт — баҫып алыу, барымта, талау.
3 М э н е г — рөхсәт нтмзү, ҡамасаулау.
4 Гәһедтәрена вафа ҡылыу — вәғәҙәләренә тоғро булыу.
' Фитрәт — төшөнкөлөк, тынысһыҙлыҡ.
206

ж
V
f. т t, t С t С С, £
* C- S: £ r л* т t- *
} [K *-r L }. с 4_
Ш x VK‘b
K-mtnu
t
/V
r
с k ( ' г- г 4
с К i m Vf
11S * ? Г 4 £ г *-
** - i v V г (- * I
V •	' Г г f L Г f-
1 *_ c l . f- > & r u
' 11 Vii? H
\* r r-J v - « • * «•
'	v r	v	v	•*
^	£’f A
v	4 4	f-	S	t
t	, Х*	г	r	r
v	if	-	V	г
К	С t-	r	t	L
ғ;- л v v
vf V r < К
L_ 4. I ? *
♦ -
?* ► w i
v £ u .£ M
r	L.	^	'
t J 'r r itr-
i t. ? v 4
* *- Iv f i
:• г г I' •• ч I
*.:< I ,* * v ‘
•ft l ь r I !.
’• 4ri ^ -
- v i > ^ -,
? ivi ;
Г ч Ur C-
L> /- I
C- »* ' -J *v - » • ft r ~~ 9
\	\'	V}	‘	t	f	\	)	-i
*	i	t -	C-	»	^	с	1
^	r 1	W	-	r	«,	C	r	V
W	I- *	^	*	•	*•	u*	L
}h' *} tl г 5 ?
t f V : " v ;- 1 «' v Ч
} t 1: 1 i ? h >^Ie-

ланылар. Был фитрәт заманынан башлап, афәткә ғәйепле баяр¬
ҙарҙы, поляктарҙы һәм атҡыусы 1 исемле гәскәр халҡын нәфн
әл-бәләд 2 итеп ебәрә башланылар.
1598 йылда Өфөнән ғәскәр сығып, Себер ханы Күсемде бо¬
ҙоп, әсир итте.	,
1613 йылда Романовтарҙан әүәл Михаил Федорович батша
булып, Мәскәү тыныслыҡ тапты.
Башҡорт йортонда ҡашмау һәм һаҡалтай, ваҡ саф көмөш
аҡсалар батша Михаил һәм Алексей заманынан күберәк ҡал¬
ғандар. Был батшалар, башҡорттоң, Иван Васильевичтан би¬
релгән вәғәҙәһен яңыртып, [уны] тынысландырмыштыр. Әммә
1676 йылда башҡорт, мишәр һәм Ҡазан татарҙары, ҡалмыҡ
халҡы менән ҡушылып, башҡорт енесенән Сәйет исемле стар¬
шинаны баш ҡылып, күп йылдар рус менән һуғышып, [был яу]
биш йылда тамам булды. Бәғзеләр 3 һигез йыл тимештәр.
Император Петр I заманында, 1707 йылда, башҡорт стар¬
шиналары Алдар һәм Күсем Өфө ҡалаһының комиссары Сер-
геевҡа хушнуд 4 булмай, бола яһап, ул ике йылда тамам бул¬
ған. Сергеевты Петр батша ғәйепле табып, ҡател 5 ҡылдырып,
башҡортто ризалыҡта ҡалдырған.
1730 йылда, Өфө ҡалаһында воевода тигән оло түрә Бу¬
турлин заманында, Әстрхан тарафындағы Волга изеле менән
Яйыҡ араһындағы Кесе Урҙа тигән ҡырғыҙҙар (ҡаҙаҡтар.—
Ғ. Ҡ.) [ханлығының] ханы Әбулхәйер, урыҫҡа баш һаламын
тип, шарттарын яҙып һәм башҡорт халҡының ҡағиҙәһе менән
торабыҙ тип, Өфө ҡалаһына илсе ебәргән. 1731 йылда, импе¬
ратрица Анна Ивановна заманында, башҡорттарҙың ярҙамы
менән хан Әбулхәйер баш һалған һәм уның илселәре Өфөнән
башҡорт старшинаһы Алдар менән императрицаға барып
ҡайтмыштыр... Бәғдә6 Петербурғтан Ҡотлоәхмэт Тәфкилев
1 А т ҡ ы у с ы — стрелец.
2 Н ә ф и э л -б э л з д — илдән һөрөлөүсе.
3 Бәғзе — ҡайһы бер, ҡайһы.
4 Хушнуд — ҡәнәғәт, риза.
5 Ҡател — үлтереу, юҡ итеү.
6 Бәғдә — һуңынан, аҙаҡ.
208

исемле тәржемәсе, шах тарафынан Әбулхәйер ханға барып»
ант һәм гәһед алмыш.
1734 [йылда] ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ.— Ғ. Ҡ.) халҡы Ор һыуы¬
ның тамағында ҡәлғә һалырға һорамыш. Шул сәбәпле ҡәлғәне
яһап Оренбург исеме ҡушҡандар, һуңынан Оренбург ҡала¬
һын Ор тамағынан һаҡмар тамағына күсермештәр. Ә ундағы
ҡәлғә Орск булып ҡалмыштыр.
Йәнә беҙҙең башҡорттоң гәһеденә вафа ҡылған әштәренән
береһе булыр: 1734 йылда ҡырғыҙҙарҙың (ҡаҙаҡтарҙың. —
Ғ. Ҡ.) Урта Урҙаһынан, Омск һәм Петропавловск тарафынан,
ун меңдән зиядә 1 ҡырғыҙҙар сығып, башҡорт йортон ғарәт
ҡыла башлағас, башҡорттар үҙҙәренең Таймас тархан тигән
түрәһен баш итеп, уларҙы боҙоп, тоугтарын 2 алып, илдәренә
ҡыуалап ебәрмештәрҙер. Бының һуңында, шул уҡ йылда,
Урта Урҙаның ханы Шимәки (Шимәк) хан егерме мең ҡыр¬
ғыҙ (ҡаҙаҡ.— Ғ. Ҡ.) менән икенсе кәррә3 килеп, башҡорт¬
тарға һөжүм иткәнендә, башҡорттар ғәскәрҙәрен тайяр 4 ҡы¬
лып, ҡаршы һуғышып, Шимәки (Шимәк) ханды һәм егерме
мең ғәскәр халҡын әсир итеп, урыҫҡа баш һалырға ант иттереп,
Шимәкиҙең (Шимәктең) вәкил-илселәрен Өфө ҡалаһына
алып ҡайтып, ғаһед- вә-	jryjwpnnr	адғггндар.	Шулай	булғас
был дәхи 5 башҡорттоң вәғәҙәгә вафаһылыр, йөҙөнөң ағылыр.
Әммә рус тауарихтарында башҡорттоң бунттарын күп яҙып,
хеҙмәттәрен бик аҙ йәд 6 ҡылалар, һәр кем үҙен үҙе маҡтама¬
һа, ғәйре 7 кеше маҡтамаҫ тигәндер башҡорт мәҡәле.
1734 йылдың 1 майында Оренбург ҡалаһын һалырға указ
бирелмеш. Шул сәбәптән Петербургтан Өфөгә [килгән] стат¬
ский советник Кириллов һәм полковник Ҡотлоәхмәт Тәфкилев
1735 йылдың 15 июнендә Ор һыуының тамағына еткәс тә,
1 Зиядә — артығыраҡ, күп.
2 Т о у г — буйһоноу, тыңлау, теләк.
3 Кәррә — тапҡыр, мәртәбә.
4 Тайяр — әҙер: осоусы.
5 Дәхи — тагы, йәнә.
6 Йәд — иҫко төшөрөү, телгә алыу.
7 Ғ э н р е — башҡа, бүтән.
209

Килмәк Абыҙ исемле старшина, башҡорттоң, гәһедле ерен
алырға ҡасд 1 ҡылалар тип, яу сығарҙы. Был яу йәнә биш йыл
бармыш. Дим буйында Ҡазан губернаторы, һуңынан мәшһүр
сэр ғәскәр2 Румянцев-Задунайский башҡорттар менән бик
ныҡ һуғышмыш. Бәғдә Румянцев төрөк һуғышына саҡырылып,
кенәз Голицын уның урынына губернатор булып күп тор¬
мош. Был ҡайғынан Кириллов 1737 йылда һамар ҡәлғәһендә
вафаттыр.
Оренбургты һалмаҫтан борон Кириллов башҡорт халҡын
ырыуға һәм волосҡа [бүлеп] һәм тархандарын айырып яҙып,
башҡорт, мишәргә хеҙмәт, типтәрҙәргә ҡара эш тәғәйенләп,
Оренбургты һалырга бергә алып киткән икән. Бының һуңында
генералдар Татищев һәм Соймонов, крепостар һалып, бунттй!
ҡатг3 ҡылырға тырышҡандар. Бунтта Әбулхәйер хан, йәнә
баш тартып, Татищев һәм тәржемәсе Арслан Бахметовтың
ижтиһады менән кире ҡайтҡан. Мәгәр: «Башҡорт халҡы рус¬
тан сыҡты, улымды хан ҡылайым», — тип уйлаған икән. Әммә
1738 йылда Тәфкилев хозурында 4 йәнә ант иткән.
Килмәк Абыҙ яуы Татищевтан һуң, генерал кенәз Урусов
заманында, 1740 [йылда] тамам булған. Был Килмәк яуында
типтәр, мишәрҙәр ҡатнашмағандар. Шуның өсөн уларға
башҡорт ерендә әжерһеҙ ер биләргә бойоролған...
Дәхи мишәр халҡы был Килмәк яуында, русҡа ҡуштан¬
лыҡ күрһәтеп, Батырша исемле мөдәррис г’ ишанды тотоп бир-
мештәр. Ул зат шәриф 6 Петербургта әсир тороп, рус даниш-
мәндтәре 7 менән ғәрәп һәм рус нәхүҙәрен 8 мөҡабәлә 9 ҡыл-
мыш тип нәҡыл 10 итәләр.
1 Ҡасд — ниэт, теләк, маҡсат.
2 Сэр гәскәр— гзскәр башлыгы (полководец).
3 Ҡатг— киҫеү, өҙөү, сабыу.
4 Хозур — күҙ алди, ян, әргә.
я Мөдәррис — мәҙрәсәнең өлкән уҡытыусыһы.
* Зат шәриф — күренекле (бөйөк, ҡәҙерле) зат.
7 Данншмәнд — галим, белгес.
8 Н ә х ү — грамматика, синтаксис.
9 Мөҡабәлә — (.агыштырыу.
10 Нәҡыл — һөйләү, телдән телгә тапшырыу.
210

Батыршаны ҡыҙғанып, мишәр халҡына әйтерҙәр икән:
Мишәр тигән һүҙҙең мәғәнәһен
Ҡарағыҙ һеҙ лөғәт 1 фарсыла.
Ер алырға тырышып йөрөй торғас,
Ишандарын һатҡан барыһы ла.
Бында кенә юҡтыр, мәгәр бер мәҡәл һүҙ булып ҡалмыш-
тыр. Татар, мишәр һәм башҡорт ҡәҙимдән бер ата балала¬
рылыр. Татар, мишәр мөҡәддәмерәк ерҙәрен юғалтып,
башҡорт туғанына килмештер. Башҡорттар: «Күңелебеҙ киң,
еребеҙ киң, ҡабулыбыҙ бар», — тимештәр...
1762 йылда Өфөлә ҡырғыҙҙың (ҡаҙаҡтың — Ғ. 7С.) Нурға-
ле ханы * нисә айҙар аманат тормоштор. Бәғдә Оренбурғка ҡу¬
йылып. унан ҡасып киткән.
1765 йылда Илек ҡәлғәһенән 2 Стәрлетамаҡҡа, унан Ағи¬
ҙел, Чулман 3 [буйлап] Нижныйға тоҙ юлы күрһәтелгән. Тоҙҙо
башҡорттар хеҙмәт бәрәбәренә ташыған.
1767 йылда Мәскәүгә башҡорт һәм ғәйре енестәр яңы ҡа¬
нун яһашырға комиссияға депутат булып барғандар...
1773 йылда... Яйыҡ казактарына Дон буйынан [сыҡҡан!
Пугачев исемле казак баш булып, был Чулман һәм Ағиҙел
һыуҙарын алып, Ҡаҙанға барып, Волга буйлап Саратов тара¬
фына йөрөп, ҙур фетнәләре һәр кемгә мәғлүмдер. Был яуҙа
башҡорттар йәнә Пугачев тарафын тотоп, күп һәләкәткә төш-
мөштәр. Быларҙың араһында Өфө өйәҙенең Шайтан Көҙөй
волосынан Юлай һәм [уның] улы Салауат башлап йөрөмөш¬
тәр...
Өфө ҡалаһын Пугачевтың наибтары 4 — Оренбург тара¬
фынан Чика, Богородский тарафынан Губанов исемле рус¬
тар — хәсар 5 ҡылғандар. Хикәйәттәре «Справочная книгала»'
һәм мәғлүмдер. Былар 1775 йылда ... ҡател ҡылынмыштарҙыр.
1 Лөғәт — тел; һүҙлек, һүҙ.
2 Ҡ а л г ә — нмгытма, крепость.
3 Чулман — Кама.
4 Наиб — урынбаҫар.
6 Хәсар — зарар, зыян.
211

•Әммә Салауат һәм Юлай Балтик диңгеҙендәге Рогервик исем¬
ле крепосҡа, һуҡтырылып һәм төрлө язалар [аша үткәрелеп],
■оҙатылмыштарҙыр. Йөмләнән береһе: морондарын телеп, йөй¬
ҙәренә мисәт баҫып, Өфө әйәҙендә, ауылдан ауылға йөрөтөп,
һуҡтырғандар...
1774 йылдың ноябрь айында Өфөгә мәшһүр батыр генерал
Суворов килеп, биш көндән Саратовҡа юлланмыштыр. Әммә
Пугачевты полковник Михельсон боҙоп, тотоп мәҙкүр 1 Суво¬
ровҡа, был һәм иң ҙур сэр ғәскәр ғраф Панинға тапшырмыш-
тыр.
Пугачев Мәскәүҙә ҡател булынмыш. Әммә Чика менән Гу¬
банов Өфөлә ҡател булынмыштар. Был яуҙа дүрт йыл эсендә
алтмыш мең әҙәм һәләк булып, заводтарға ирешкән зарарҙар
егерме һигеҙ миллион һум тимештәр.
1778 йылдың 22 сентябрендә Екатерина II Духовное собра¬
ние исеме менән ислам дине мәхкәмәһенә2 указ биреп,
1789 йылдың 4 декабрендә Өфө ҡалаһында мәхкәмә фәтих 3
ителмештер...
1790 йылда башҡорт һәм мишәрҙәр швед походына бар-
тандар. Мөҡәддәмерәк 4 поляк һуғышына йөрөгәндәр...
1797 [йылда], император Павел I заманында, башҡорттар
ерҙәрен межа менән әйләндерергә һорағандар. 1798 йылда
башҡорт халҡын гәскәр яһап, кантондарға бүлгәндәр. Алтмыш
биш йыл ғәскәри булып, 1863 йылда [башҡорттар] дөйөм крәҫ¬
тиән мәхкәмәләренә тапшырылмыштар.
1800 йылда Өфөнән наместник мәхкәмәһе китеп, Оренбург
губернаһы булып, йәнә 1804 йылда, Александр I заманында,
Өфө губернаһы булды.
1812 йылда башҡорт һәм мишәрҙәр француз һуғышына
Наполеон I ҡаршы бармыштарҙыр һәм уны һөрөп Париж ҡа¬
лаһына кермештәрҙер. 1827 — 1829 йылдарҙа башҡорт, ми¬
1 Мәҙкүр — үрҙә телга алынган, айтеп үтелгән.
2 Мәхкәмә — хөкөм йорто, хөкөм итә торган идара.
3 Фәтих — асыу, башлау.
4 Мөкәддәм — элек, тәүҙә, башта.
212

шәрҙәр төрөк һуғышына — Дунай буйына, Молдавияға,
1830— 1831 йылдарҙа поляк һуғышына — Варшава ҡалаһына
барғандар. Бәғзеләре Моғилев губернаһында торғандар. Шу¬
ның, өсөн [башҡорттарҙың] Могилевҡа походы тип әйтерҙәр
ине. Беҙҙең атайыбыҙ ҙа шул походта булмыштыр...
1855 йыл башҡорттар йәнә төрөк һуғышына барҙылар.
Ҡырым һуғышы йәки Севастополь һугышы тимәк менән
мәшһүрҙер.
1863 йылда башҡорт һәм мишәрҙең ғәскәр исеме һәм кан¬
тондар бөтөрөлөп, волостной правлениелар булды. 1869 йылда
Оренбургтағы ер комиссияһы бөтөп, ер эштәре губерна крәҫ¬
тиән присутствиеларына бирелде. 1863 йылда башҡортҡа ер¬
ҙәрен теләгәнсә һатыу ихтыяр булып, ул 1876 йылда, дәғүә
күп булғанлыҡтан, мәнег булды. Бының бәғдәһендә, 1881 йыл¬
да,... Оренбург генерал-губернаторы лөзуме мөнҡәтиғ 1 булып,
Өфө губернаһы ғәскәр хосусында Ҡазан хәрби округына да-
хил 2 булды. Был көндәрҙә хәрби округ суды һәм интендант¬
ство Ҡаҙандалыр.
1882 йылда Златоуст ҡалаһында, император Александр
Николаевич наследник заманында, 1837 йылда килеп тамаша
ҡылған тауҙарының береһендә һәйкәл яһанылар. Ҡайһыңа
татарса «Александр II» тип тимергә ҡаҙаҡлар өсөн алтынлы
хат беҙҙән яҙҙырҙылар.
1883 йылда император Александр Александровичтың ко-
ронованиеһы булды. 1889 [йылдың] 4 декабрендә мосолман¬
дарҙың Духовное собраниеһының асылыуына 100 йыл тулды.
Был хосуста фәҡирегеҙ китап яҙмыштыр **. Рус һәм татар
телендә булыр. Татарсаһы оҙонораҡтыр.
1 Лөзүме мөнҡәтиғ — кәрәк (тейеш) булыуы бөтөрөлөү.
2 Д а х и л — ҡатнашыусы, эскә кереүсе; эйберҙен, эске ягы.

1755 ЙЫЛҒЫ БАШҠОРТТАР
ВОССТАНИЕҺЫ ХАҠЫНДА
Баш штабтың хәрби уҡыу архивында күренәлер:	Орен-
бургтың хәрби губернаторының, тауарих яҙыусы чиновнигы
Рычковтын, хәбэренсә, Себер юлының, мишәрҙәр старшинаһы
Яныш Ғабдулла улы командаһынан Абдулла Ғәли улы, көнъ-
йәһе 1 Батыршаһ Ғәлиев, 1754 йыл Нуғай, Ҡазан, Оса һәм
Себер юлынын, башҡорттарын йөрөп, баш тартып һуғышығыҙ,
башҡорттар ҡуҙғалғас, ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ— Ғ. ТС), төрөк һәм
Ҡазан татарҙары ла ҡушылалар тип, ҡотортҡан һәм хат яҙып
таратҡан, 1755 йылдың, 10 июлендә ғауға көнө тәғәйен ҡылған.
Начальство, бының ниәтен белеп, баш хакимдарға ғариза яҙ¬
ған. Оренбургтың хәрби губернаторы Неплюев Батыршаһты
тотоп килтергән кешегә 1000 һум ярлыҡаш вәғәҙә ҡылған,
әгәр ҙә рәт кешеһе 2 тотоп килтерһә, старшиналыҡ дәрәжәһе
бирмәксе булған. Бер йылдан һуң, 1756 йылдың 8 авгусында,
ул Оса юлында Өфөнән 150 саҡрымдағы Әҙекәй ауылында
тотолған. Мишәрҙәр старшинаһы Сөләймән Диваев тотоп тап¬
шырған икән. Ул Диваевтың нәҫеле Стәрле өйәҙендәге Туҡай
ауылында. Был заманда мәғлүмдәрҙән Урта Азияның хәрби
губернаторында тәржемәсе булған Әбүбәкир Әхмәтйән земле¬
мер улы Диваев *.
Баһадир шаһты, 1757 йылда хөкөм яһап, Шлиссельбург
ҡалаһындағы хибескә 3 һалғандар. Ҡулдарына, аяҡтарына бы-
1 К ө н ъ й ә — ҡушамат, псевдоним, лзҡәп.
2 Рәт кешеһе — линия хеҙмәтендәге ябай һалдат.
3 Хибес —- зиндан, төрмә.
214

тау һалып тотҡандар. 1762 йылдың 24 июлендә вафат бул¬
мыш. Ҡатыны һәм ике ҡыҙы Мәскәү ҡалаһына ебәрелмештәр.
Ҡиәфәтендә Батыршаһ хәйләкәр һәм үҙлегенән фәһемләп
һүҙләүсән, әммә ғалим кеше ине. Урта буйлы, һары һәм арыҡ
йөҙлө, 46 йәштә, һаҡалһыҙ ине.

КЕСЕ ТАБЫН ХАЛҠЫНЫҢ НӘСӘБНАМӘҺЕ
1. Төмән бей Стамбул ҡалаһынан сыҡҡан. Унын, балала¬
рын Стамбул тауарихтарынан ҡарамаҡ кәрәк.
2. Май кы бей ибн Төмән. Был Майҡы Сыңғыҙ хандың ҙур-
бейҙәренән булып, Сыңғыҙ хандан ҡағиҙә өсөн тамға, ағас,,
нош, оран һәм һауыт алмыш. Тамға — һепертке миҫаллы ҡа-
6)>ipia, ағас — ҡарағас, ҡош — ҡарағош, оран — салауат, һа-
vmt — сәйғәр.
Был Майҡы Сыңғыҙҙы ханлыҡҡа күтәреүҙә сәбәпсе бул¬
ған. Шуның өсөн [уға], рәхмәт әйтелеп, салауат бирелгән. Шу¬
ның өсөн ҡағиҙәле Майҡы бей тиҙәр. [Сыңғыҙ хан] һәр бей¬
ҙең үҙенә лайыҡ ғәләмәт биргән.
3. Солтан бей ибн Майҡы.
4. Ихсан бей ибн Солтан.
5. Арслан бей ибн Ихсан. Икенсе улы Хоҙайбирҙенән Үтәк
һәм Төкөн ауылдары килә.
6. Аллабирҙе бей ибн Арслан.
7. Әсәди (Эсди) бей ибн Аллабирҙе.
8. Курпәс бей ибн Әсәди (Эсди).
9. Дәүләткилде бин Күрпәс.
10. Байтирәк бей ибн Дәүләткилде.
11. Аҡбирҙе бей. Бының бер улы Тимершейк Ҡазан йор¬
тона күскән. Хәҙер Мамадыш әйәҙендә Тимшәйех ауылы тип
исемләнгән, Тимершәйех тип яҙыла.
216

[Аҡбирҙе бейҙең] икенсе улы Аҡсабый бей. Уның улы
"Колсан, уның улы Байшәкүр, уның улы Йыянбирҙе, уның
улы Субаҡ, уның улы Бабабаш, уның улы Сәйетбаба. Мырҙа¬
ҡай улдарының бабаһы Стәрле өйәҙе[нән]. Әммә Аҡбирҙе үҙе
Аҡбирҙе тауында булған. Ағиҙелгә ҡушылған Йыуалы күл
тамағында. Өфө ҡалаһына 25 саҡрым ерҙер. Йомран Табын
илендә.
12. Бикшейк ибн Аҡбирҙе.
13. Ҡарабайбаҡты ибн Бикшейк. «Сыңғыҙнамәлә» Ағиҙел
тамағындағы Ҡара хан һәм Боғра хан тимештер. Ҡара хан
Абулғази китабында ла йәд 1 ителә.
14. Туҡтағол бин Ҡарабайбаҡты. Бер улы Үтәш, береһе
Ҡолбаҡты, береһе Яуыш. Стәрле өйәҙенән өс ауылка баба итеп
тотоналар.
йәнә Әсәди (Эсди) бейҙең ҡорҙашы Шәкәрле бей. Уның
улы Йәнтеүәл, Бәғзеләр 2 уның улы Күрпәс тигәндәр. Әммә
Күрпәстән ике ул тыуған, береһе Юлҡотло, береһе Иөҙантай
(Буҙантай). Быға ҡомроҡ халҡы тотона. Йөҙантай (Буҙантай)
улы Байшәйбәк. Уның улы Байғондо. Бының өс улы [булған]:
■береһе Әлкәй, береһе Аҡкүҙ, береһе Байбүре. Был өс кешегә
тотонған ауылдар бар. Әммә был Кесе Табын, шуның бер
кисме3 Йомран Табын. Вә был Йомран Табын волосында
■бәғзеләр бабаларын ошо рәүештә яҙмыштарҙыр: Фәйрушаһ
хан, уның улы Туҡтар хан, уның улы Айҡәмбирҙе, уның улы
Йомран, уның улы Ишембәт, уның улы Мырҙаш, уның улы
'Өмөтбай, уның улы Үтәғол, уның улы Ғәббәс, уның улы
Ишҡол, уның улы мулла Ишмөхәмәт кантон сәрдары 4. Бының
өс улы [бар]: береһе кантон Фәхретдин хажи, береһе Мөхә¬
мәтсәлим... һәм бер улы Сөләймән түрә.. Мөхәмәтсәлимдең
улы мулла хажи Баязит.
1 йәд — иҫкә гөшөрөү; телгә алыу.
2 Бәғзе — ҡайһы бер, ҡайһы.
3 Ҡ и с м — өлөшө.
4 С ә р д а р — ғәскәр башлығы.
217

Мөхәмәтсәлимден,... «Йәдкәр» рисәләһенән 1 башҡа, татар
лөғәтендә2 яһап, ташҡа баҫтырмаға рөхсәт алған география
һәм тарих пландары 3 барҙыр *. [Ул], Өфө диярының, тауарих-
тарына ике кәррә шәрик 4 булып, рус телендә хикәйәт вә әх-
бәрҙәр яҙмыштар.
1 Р и с а л ә — китап.
г Лөғәт — тел; һүҙ, һүҙлек.
3 Бында карталар күҙ уңында тотола.
4 Өфө диярының таурихтарына ике кәррә ш п р и к —
Өфө йортоноң (иленең) тарихын яҙыуҙа ике тапҡыр ҡатнашыусы.

КЕСЕ ТАБЫН ХАЛҠЫНЫҢ БАБАЛАРЫ
ҺӘМ УНАН АЙЫРЫЛҒАН ЙОМРАН ТАБЫН ЕРЕ
Кесе Табын халҡы генераль пландар буйынса тәҡсим 1 ҡы¬
лынған әүәл Кесе Табынға, йәнә Төкөн Табын, Кәлсер Табын.
Ҡомрок Табын, Дыуан Табын, Бишул Табындарға. Өфө ҡа¬
лаһына яҡын Ағиҙелдең ике тарафы илдә, Оло Талбаҡ күле-
нән йыуалы күл тамағына тиклем Йомран булыр. Әммә Ағи¬
ҙелде ике яҡлап, Ҡыуғанаҡ тамағынан һәүәле күл тамағына
тиклем, Ағиҙелгә ҡойған һыуҙарҙың башынан урап, йәмғеһе
әүәле заманда Кесе Табын тип аталған.
Табын халҡы Златоуст әйәҙендә лә бар, Ҡара Табын, Ба¬
рын Табын тирҙәр. Бынан башҡа Йомран Табын халҡы һа¬
мар губернаһында, Туҡ даръяһының буйына күсеп ҡалып, күп
ер биләмештэр. Ундағылар һәмишә 2 Йомран Табын исемлә¬
нәләр, беҙгә туғандар.
һәр ҡайҙа булһа ла был ер фәлән кешенеке тип әйтмәк
мөмкин ирмәс3. Хәҙер ҙә һатып, тәләф итеп, иләү һәм ер
исемдәре боҙолдо. Әммә Кесе Табын хандарының нәсәптәре
менән күренер: ҡәҙим заманда Стамбул ҡалаһынан сыҡҡан
Төмән бей, унан тыумыш Майҡы. Ул Ҡара диңгеҙ тамағынан
был яҡҡа сығып, Сыңғыҙ ханды ағаларынан хәлас 4 итеп,
ханлыҡҡа күтәреп, үҙе бәйғәт 5 биргән. Әммә арт йорто Ҡы¬
рым һәм Кубань тарафын ҡалдырып, Кубань, Волга һыуҙа¬
1 Тәҡсим — булеү.
2 һәмишә — шулай уҡ, һаман.
3 И р м э с — булмаҫ.
4 Хәлас — ҡогкарыу.
6 Бәйғәт — ант итеү.
219

рын үтә. Яйыҡ тамағына килеп, унан үргә буйлап, Яйыҡ ба¬
шынан, Тоболь һыуынан Иртышҡа тиклем барып, ер биләп,
үҙенә табиғ 1 халыҡтар менән ҙур хан булып торған. Дәхи 9
шул ҡәҙәре мәғлүмдер: был Майҡы бей мәшһүр вә мәғрүф 3
булған. Сыңғыҙ арайы4 Тимер Таймучин (Тимучин) хан¬
дың иң ҙур бейҙәренән булып, ҡағиҙә һәм ғәләмәттәр алыусы
булған, йәғни Сыңғыҙ хан Майҡы бейгә тамғаларҙан ҡабырға
тамға, ағастарҙан — ҡарағас, ҡоштарҙан — ҡарағош, оран
өсөн «салауат» тигән һүҙҙе бирғән. һауытына сәйгәр тип исем
бирелгән. Бөгөн беҙҙең Йомран Табын илендә ошо рәүешле
ҡабырға тамғалыр: һәм Йомран Табын халҡы: «Ағасым ҡа¬
рағас, ҡошом ҡарагош, ораным салауат, тамгам ҡабырға, һа¬
уытым сәйгәр» — тип торорҙар.
Майҡы бейҙән тыумыш Солтан бей, унан тыумыш Әсәди
(Эсди) бей, унан тыумыш Күрпәс бей. Әсәди (Эсди) бей ме¬
нән Шәкәрле бей Себер йортонда Ибаҡ, Шибаҡ тигән Сың¬
ғыҙ нәҫеленән [булган] ике ханға табиғ булып торғандары за¬
манында, был хандар барса бейҙәрҙе үлтермәгә ҡасд 5 ҡылған¬
дар. Быны ханға ҡариб бер кемһәнә 6 был ике бейгә агяһлан-
дырып 7: «Башығыҙҙы алып ҡасығыҙ, юҡ>һа һәләк булырһы¬
ғыҙ», — тимеш, бәғдә 8 Әсәди (Эсди) бей менән Шәкәрле бей,
аттарына менеп, ҡасҡандар. Хан кешеләре ҡыуып тота алма¬
ғандар. Бәғдә Ҡатай иленә килеп, туғыҙ өйлө Ҡатайҙан ер һо-
рагандар. Ҡатай халҡы ер бирмәгәс, унан үтеп, Инйәр даръя¬
һын буйлап килеп, Ағиҙелғә еткәндәр. Ағиҙелде буйлап түбән
Өфө Иҙеле 9 менән ике арала, Ҡарлуҡ исемле бер күл атауын¬
да, бер аҙ әҙәмдәргә юлығып, хәл-әхүәл һорашҡандар. [Был ке¬
1 Табиғ — буйһоноусы.
2 Д о х и — тағы, йәнә, һәм.
3 Мәғрүф — һәр кем белгән, күренекле.
4 Арай — тоғро хеҙмәтсе, ышаныс ҡаҙанған кеше.
5 Ҡасд — теләк, ниәт, маҡсат.
'Ҡариб бер к е м һ ә н э — яҡын (ҡәрҙәш) бер кеше.
7 Агяһландырыу — иҫкәртеү, белдереү.
8 Бәғдә — һуңынан, аҙаҡтан.
9 Ө ф ө Иҙеле — Ҡариҙел.
220

шеләр] әйткәндәр: «Ун бер ырыулыҡбыҙ, мен, йәнбеҙ». Мең.
ырыуы исемләнгәндәр. Ҡайһыларҙың бейҙәренән Ағиҙелдән^
Йыуалы күл тамағынан юғары Ҡыуғаҡ (Ҡыуғанаҡ) тамағына»
саҡлы биләмәк булып, ер һорағандар. Иҙелгә аҡҡан һыуҙары
менән [ер] алғандар. Ҡайһы Мен, ырыуында мал-хайуанат, йәғ¬
ни йылҡы, һыйыр нәүғенән 1 һис нәмәләрен ҡалдырмай ҡал¬
мыҡтар алып киткән икән. Әммә Әсәди (Эсди) бей менән Шә¬
кәрле бей мал биргәндәр һәм, олуғ Мең ырыуынан ефетлә-
неп 2, был Табын иләүенә батша булып ғүмер иткәндәр.
Әсәди (Эсди) бейҙең улы Күрпәс, уның улы Дәүләткилде-
бей, уның улы Байтирәк бей. Уның улы Аҡбирҙе бей Йыуалы*
күл янындағы Аҡбирҙе тауында булған (генераль план бу¬
йынса Йомран Табын халҡына ҡалған тауҙыр). Уның улан¬
дарының береһе Бикшейк, береһе Тимершейк. [Ул] Ҡазан ере¬
нә күскән. Хәҙер Мамадыш өйәҙендәге Тимшәйех ауылы тир¬
ҙәр. Метрикала Тимершәйех яҙылалыр. [Аҡбирҙе бейҙең] йә¬
нә бер улы Аҡсабый бей.
Бикшейк улы Ҡарабайбаҡты заманында Өфө ҡалаһы бина
һалынмыш. 1586 йыл тип документтар табылмыштыр.
Күрпәс бей рустың цары, йәғни ханы Иван Васильевичҡа:
барып, бәйғәт биреп, хеҙмәт иткән һәм ер биләргә указдар
алған. Быны рус ханы Ҡазан ҡалаһына килгән заманда ти-
мештәр. Сөнки Әсәди (Эсди) бей заманында был ергә һәмишә
ҡалмыҡ сабып, яу булған. Шул сәбәптән Әсәди (Эсди) бей
Әй һыуы буйында тереклек ҡылып, шунда вафат булмыш.
Мәҡбәрәһе 3 Зәйҙең арғы яғында, Ыҡ һыуы тамағының үрге
ягында. Әммә әүләдтәренән 4 Аҡбирҙе, нитәк юғарыла мәстур-
ҙыр 5, ата-бабаларының төп йорто Өфөгә яҡын Аҡбирҙе та¬
уына, Йомран Табын иленә килеп, йорт биләгән.
1 Нәүг — төр: енес.
2 Ефетләнеү — ҡатын алыу, әйләнеү.
3 М ә ҡ б з р ә — ҡәбер.
4 Ә ү л а л — уландар, балалар.
5 Нитәк югарыла мәстур — югарыла яҙылганса (и^млгаш
кеүек).
221

Әммә Күрпәс бей заманында урыҫ батшаһы Иван IV —
Василий улы (ләҡәбе Грозный, йәғни уҫал тимәк булыр), һәр
■әтрафҡа ғаләбә 1 ҡыла. Ул арала рус тауарихына күрә, Ҡазан
ханы Сафағәрәй вафат булғас, улы Үтәмешғәрәй сабый икән¬
лектән ханлыҡты әсәһе Сөйөмбикә көткән заманда, 1551 йыл
Иван Васильевич күп ғәскәр менән Ҡаҙанды тәкрар хисар 2
ҡылғас, Ҡазан мырҙалары ҡурҡып, Сөйөмбикәне гөзәл 3 итеп,
Шахғәлене хан иткәндәр. Быны йәнә гөзәл ҡылып, Мәскәү
батшаһына баш һалмаҡсы булғандар. Мәгәр гәһедте 1 боҙоп,
Әстрхан шаһзадәһе Йәдкәрҙе ханлыҡҡа күтәрғәндәр. Ахыр-әл-
«мур румиә илә5 1552 йыл Иван Василеьвич 150 мең кеше
менән ҡаланы, әүәл дары менән күтәртеп, алған. Ҡала эсендә,
хатта мәсеттәр эсендә шул ҡәҙәр һуғышҡандар. Йәдкәр хан,
йәмлә ағзалары йәрәхәтләнеп, әсир булғас, һуғыш туҡтап, мо¬
солмандар баш һалғандар.
Мосолман диярҙарына 6 Ҡаҙандың йығылыуы мәғлүм бул¬
ғас та, ғәйрәттәре китә башлаған. Сөнки уның артынса
1554 йыл Хаж тархан, йәғни Әстрхан ҡалаһы һуғышмайынса
уҡ русҡа баш һалған. Йәнә 1583 йыл, шул уҡ Иван Грозный
заманында, Иртыш даръяһы буйында рустан бер ҡараҡсы
кемһәнә Ермак Тимофеевич Себер ханы Күсем йортон алған.
Был һуғышта Күсемдең ҡарындашы Мөхәмәтҡол баһадир
Ермак менән [икәүҙән] икәү генә һуғышып, Мөхәмәтҡол унын,
ҡулында һәләк булған. Бының һунында Мөхәмәтҡолдоң ғәс¬
кәре ҡасҡан. Быны ишетеп, Күсем хан (ул заманда һуҡыр
икән) мәшриҡ 7 тарафына ҡасҡан. Тәхетпай булған ҡалаһы
1 Ғ а л э б э — еңеү, өҫтөнлөк.
2 Тәкрар х и с а р--ҡабаттан ҡамау, уратып алыу.
3 Гөзәл — айырыу, изоляциялау. Бында тәхетенән твшөрөү мәғә¬
нәһендә.
4 Г э һ е д — вәғәҙә.
0 А х ы р-ә л-ө мур румиэ илә — эштәрҙең, һуңында грекса иҫәп
менән.
° Дияр — ил, ер, кран, йорт.
' Мәшриҡ — көнсыгыш.
222

Искер Ермакка ҡалып, ул һәм Иван Васильевичҡа һәбә 1 ҡыл¬
ған. Батша иһә Ермактың мөҡаддәм2 боҙоҡтарын ғәфү ҡылған.
Күсем хандың йортонан ахырҙа рус императорҙары Төмән
һәм Тобол губерналарын яһағандар. Шул ваҡиғаларҙа Кесе
Табын йортонда Әсәди (Эсди) бейҙең улы Күрпәс бей ҡал¬
мыҡ хандарынан яфа күреп һәм, рус ғаләбәһе камил булып,
бер заман Ҡазан, Әстрхан һәм Себер ханы, Күсем йорто Искер'
ҡалаһы русҡа ҡалгас, башҡорт уртала тороп ҡалған. Рус хал¬
ҡы ҡалмыҡтарга дуҫ булып башҡорт һәм ҡырғыҙҙы (ҡаҙаҡ¬
ты. — Ғ. Ҡ.) ғарәт 3 ҡылдырған. Был сәбәптән Күрпәс... Иван
Васильевичка бәйғәт бнрғән булыр. Был Күрпәс хандың бәй¬
ғәт биреүе [рустар] Ҡазан һәм Әстрхан ҡалаларын алған за¬
манда булыр, сөнки батша Иван Васильевич 1584 йылда ва¬
фат булмыш.
Рус тауарихында: «Өфө тарафында башҡорттар 1556 йыл¬
да баш һалды», — [тип] әйтелә. Әммә 1557 йылда Иван Ва¬
сильевич, ерҙәргә грамоталар биреп, тәҡабеленә4 башҡорт
халҡы[нан] ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ. — Ғ. Ҡ.) һәм себер татарҙарын
был ергә ебәрмәҫкә тип гәһед алмыш. 1575 йыл башҡорттар,
Себер ханының шахзадәләре Аблай менән Тәүкил Өфө ҡала¬
һын һалдыртмаҫҡа килғәндә,... бик һуғышып, Аблай Ҡариҙел
буйында (Өфөнән 15 саҡрым, Аблай урманы тирҙәр) ҡател 5
булынып, Тәүкил әсир булды тиҙәр.
Ҡалмыҡ һәм ғәйре 6 халыҡ тарафынан тыныслыҡ булһьпг
тип, башҡорттар Өфө ҡалаһын бина ҡылырға үҙҙәре һораған.
Өфө ҡалаһын һәм һамарҙы һалдыртмаҫҡа нуғай халҡының
кенәзе У рус исемле кемһәнә Әстрхан губернаторына дәғүәләр
йөрөткән һәм яу сығарған. Был У рус бейҙең әүладтәре хәҙер
ҙә кенәз Урусов тигән нәсараның 7 Петербургта мәшһүр түрә-
1 һебә — бүллк.
2 Мөҡаддәм — элек, тәүҙә, башта.
3 Ғарәт — баҫып алыу, барымта, талау.
4 Т әҡабеленп — каршыһына, яуабына.
5 Ҡател — үлтереү. Ьәлзк итеү.
“ Ғ а й р е — башка.
7 11 э с л р а н и — христиан.
223

ләрелер. Уларҙын, береһе Василий Алексеевич Урусов, Орен-
“бурғка генерал-губернатор булып, Килмәк Абыҙ, Аҡай, Ҡа¬
раһаҡал, йәгни Солтангәрәй һәм Йосоп исемле башҡорттарҙың
Ъәм ҡырғыҙҙың (ҡаҙаҡтың — Ғ. Ҡ.) Абулхәйер ханы яуҙа¬
рын шах Екатерина I заманында генерал Татищев, Ҡотлоәх-
мәт Тәфкилев һәм Черкасский тигәндәр менән 1740 йылда ба¬
ҫып, тыныслыҡта ҡалдырмыш. Быларҙың фетнәһендә биш
йылда 30 мең башҡорт һәләк булғандыр.
Инде килдек йәнә ер хосусына. Ҡасан кем Күрпәс бей, баш
һалып, үҙенең ерен биләргә указ алған ирсә, шул указды, бала¬
ларына мәсмүғ 1 булһын тип, Өфө ҡалаһындағы воевод исемле
■олуғ түрәләрғә мәғлүм ҡыла һәм уставной грамота ала тор¬
ғандар. Көслө һәм залимыраҡ, байыраҡ халыҡ, күршеләренең
•еренә кереп, указ ала башлағандар. Указды яңыртыуҙа күп
хыянат булып, берәүҙең еренә икенселәр йор теләк ҡыла баш¬
лағандар. Йөмләнән береһе: беҙҙең Йыуалы күлгә Өфө тара¬
фынан Успенск монастыры монахтары керә башлағас,
1698 йыл, Мәскәү батшалары Иван һәм Петр Алексеевич за-
•манында, беҙҙең Өмөтбай бабабыҙ [улар] исемдәренә про-
шениелар биреп, ғариза йөрөткән. Был Мәскәү архивынан
алынған копияларҙа мәғлүмдер. Ул йылдарҙа Петр һәм Иван
•бер тәхеттә уртаҡ шаһлыҡ ҡылалар ине. Әммә бара-тора Петр
'бер үҙе ғазим 2 батша булып, император исемен әүәл алмыш-
тыр.
Өмөтбай бабай XVIII быуат баштарында батшаларға күп
ҡағыҙ биреп йөрөгән. Ахырҙа әл-әмир3 Петр. ҡатыны әбей
батша Екатерина I үлеп, Анна Ивановна, Елизатева Петров¬
на, ике Петрҙар булып, Екатерина II ... рәзиәтте 4 тыныслыҡ¬
ҡа ҡалдырыр өсөн Россия дәүләтенә 1765 йылдың 19 сентяб¬
рендә манифест сығарған. Генераль межевание ижад итеп, йәғ¬
ни һәр ырыуға ерҙәрен үлсәп, планын яһап, дәүләт мисәтен
1 М з с м у г — ишетелғән хәбәр.
2 Ғазим — бөйөк, юғары дәрәжәле.
3 Әмир — түрә, хакимлыҡ итеусе.
4 Рәз и эт — бер дәүләттең халҡы; булышыусы.
224

баҫып бирергә [ҡушҡан]. Ул печатта былай яҙылмыш: «һәр
кем үҙ милкендә»... һәм 1766 йылда ер межалау хаҡында ин¬
струкция, йәғни дәстгир 1 китабы төҙөлөп, 1796 йылға тиклем
19 губерна үлсәнеп, тыныслыҡта ҡалған.
Был низа-м 2 рустың көн-бикөн 3 бәхетенә рәүаж 4 булған.
19 губернаның ер межалау өсөн аҡсаһы 2 миллиондан артҡан.
Россия йортонда хәҙер 96 губерна һәм әлкәләр. Ҡыяс 5 ҡыл,
хазинаға 6 ер үлсәүҙән нисә миллион доход буласаҡ икән.
1796 йылдан һуң төрөк һәм француз һуғыштары айҡанлы
ер үлсәүҙәре аҡрынланип йәки көсләнеп киткән. Әммә беҙ¬
ҙең башҡорт ерҙәре, генераль межа яһалған урындарҙа һаты¬
лырға рөхсәт булып, 1868 йылға тиклем һатылған. Тәләф була
башлағас, ер хосусында башҡорттарҙың үҙҙәренә 1836 йылда
махсус комиссия ижад ҡылынып, [ул] наделение башкирских
припущеНников, йәғни башҡорттоң еренә ебәрелгән халыҡҡа
өлөш биреү хаҡындағы комиссия тип аталған. Припущенник-
•гарға ер камил бирелеп еткәнсе, уны һатыуҙы мәнег 7 итеп,
йэНә башҡорт халҡы гражданлыҡ ведомствоһына ҡалғас,
1863 йылда припущенниктарға ер бирелгән урындарҙа һәм
ғасабә 8 башҡорттарға унынсы ревизия буйынса йән башына
15 дисәтинәнән артҡанын иркен һатырға һәм оброкка оҙаҡ
мөддәткәа бирергә ихтыяр тип эғлам10 ҡылғас, мәҙкүр11 урын¬
дарҙа [ерҙе] ҙур хыянаттар менән кәм хаҡҡа һатып, тәләф
иттеләр. Хатта император Александр Николаевич 1876 йыл¬
дың 2 мартында юғары бойороҡ менән дәхи мәнеғ ҡылды.
1 Дәстгир — алып барыусы; булышыусы.
2 Низам — тәртип, ҡағиҙә.
3 К ө н-б икән — көндән-көн.
4 Р э ү а ж — таралыу, өҫтөнлөк алыу.
5 Ҡыяс — сагыштырыу, тиңләштереү.
6 Хазина — ҡаҙна.
7 Мәнег — тыйыу, тотҡарлау.
8 Ғасабә — ата ягынан булган туғандар; ҡәбилә, ырыу. Бында
төп аҫаба мәгэнәһендэ.
9 Мөддәт — ваҡыт, арауыҡ.
10 Ә ғ л а м — билдәләр. Был осраҡта белдереүҙәр мэгәнәһендә.
11 Мәҙкүр — үрҙә телгә алынған, әйтеп үтелгән.
8 Заказ 306	225

Беҙҙең йомран Табын ере камил үлсәнеп бөтмәгән ине.
Шул сәбәптән һатырға юл тапмаған әҙәмдәр: «Ғәйре урында
һаталар, әммә беҙҙең ерҙе Өмөтбаевтар һаттырмай», — тип
әйтәләр икән. Үпкәләп йөрөгәндәр. Ул замандарҙа дисәтинә¬
һен бер тәңкәгә һатырға нисә кәррә 1 ҡарарҙар яһанылар. Ер
үлсәүе беззең ғаризаларыбыҙ буйынса 1863 йылдан башлап,
ер һатыу мәнег булғанса, 1876 йылға тиклем туҡталып торҙо.
Сөнки 1863—1865 йылдарҙа комиссияның ағзаһы Циалков-
скийҙың үлсәүенә риза булмай туҡтаттылар. Әммә үҙем стар¬
шина булғас, 1866 йылдан башлап 1874 йылдың 29 апреленә
тиклем Ибраһим һәм Тоҡос ауылынан мин, Илсекәй ауылы¬
нан Хисаметдин ҡасҡын улы һәм Ҡужабай Ҡолбай улы Өфө¬
нөң Блохин исемле купецы менән 8 йыл дәғүәләштек. «Бло¬
хин еребеҙҙе Аҡбирҙе тауында, йәғни Ҡаратауында 665 дисә¬
тинә артыҡ биләй», — тип, граждандар палатаһына ҡағыҙ
биреп, өйәҙ землемерынан үлсәттек. Артығы табылды. Мәгәр
палата: «10 йыл дәғүәһеҙ торған, дәғүә мәсмуғ түгел»,—тип,
сенатҡа апелляция бирергә рөхсәт менән [был ерҙе] Блохинға
ҡалдырҙы. Әммә беҙҙең ғасабалаш Илсекәй ауылының баш¬
ҡорттары, Блохиндан аҙыраҡ ашап-эсеп, сенатҡа ҡағыҙ бир¬
ҙермәнеләр, сөнки доверенность уларҙа ине. Беҙ, Ибраһим,
Тоҡос ауылдары [кешеләре], Өфөгә барғас, илсекәйҙәрҙе кө¬
төп, килмәгәс, мәхрүм булып ҡайттыҡ.
Шул тариҡса 2 Блохинда һәмишә артыҡ [ер] ҡалды. [Зама¬
нында] Ҡаратау, йәғни Аҡбирҙе тауы яландары менән, гене¬
раль план алынғас, Өфөнөң Минаев исемле чиновнигына за¬
кладҡа һалынып, бәғдә губерна идараһы ул ерҙе торг менән
һатҡанда, Өфөнөң беренсе гильдия купецы Кондратий Игна¬
тьевич Блохин һатып алмыш икән.
Был дәғүә туҡтағас, 1875 йылдан башлап беҙҙең ерҙе үл¬
сәй башланылар. Ул заманда посредник Поляков Шляев исем¬
ле землемер менән килеп үлсәне (фәҡирегеҙ ғәйреләр йөмлә¬
һендә вәкил булды), яланды беҙгә тар ҡалдырырға тырышты,
1 Кәррә — тапҡыр, мәртәбә,
р и ҡ — юл; ысул, алым.
2 Та
226

ҡарағайлыҡ уртаһындағы Рус юлынан Сатра һәм Ҡәҙерле
ҡыуаҡты сыуашҡа ҡалдырып, мен, межаһы һуҡты. Әммә беҙ
көнбайышында уҡ һынлы ҡыуаҡты йылғаһы менән кертеп
һораныҡ, ә төшлөктә Ҡайынлыҡул башынан уҙмаҫҡа, дуртке-
лерәк булһын, тип [әйттек]. Губерна присутствиеһы ғариза¬
быҙҙы ҡабул күреп, Поляковтың ул йөрөшөн боҙоп, 1876 йыл¬
да Рутто исемле землемер менән уны яңынан сығарҙы... Был
туғарыуҙа Ҡолат әрәмәһе янына еттек. Посредник һәм полно-
мочийҙар Янбулат ҡушында, бер ҙур имән төбөндә, хәл йый¬
ғанда, Ибраһим һәм Тоҡос ауылы [кешеләре] кәңәшләшә баш¬
ланыҡ. «Ярандар был посредник беҙҙең еребеҙҙе кәм бирә¬
лер. Әгәр дөрөҫ бирһә, беҙгә йә төпкөл сабыны, йә Ҡолаттың
яртыһы керәлер...», ■—■ тигәнсә, алдыма имән башынан бер ҙур
ҡарағош йығылып төштө лә йән бирҙе. Йыйылышып ултыр¬
ған йәштәргә: «Әй, уландар, нисә йыл ошо Ҡолат өсөн ты¬
рыштыҡ. Әммә ҡош булып алдыбыҙға төшөүе Ҡолаттың ки¬
теүенә ғәләмәттер. Сөнки бабаларыбыҙҙың Майҡы бейҙән ер
һәм урманыбыҙға нишан2 итеп алған ҡошо ҡарағош ине.
Үлде ул бөгөн, үлде. Ағасыбыҙҙың ҡото китеүенә был ғәлә¬
мәттер», — тип әйттек, пөшәйман 3 улдыҡ. Донъяның һис тә
тигеҙ урыны юҡ икәнлекте аңлаған инек. Туғай һәм әрәмә
китте.
Поляковтың был эшенә землемер Рутто риза булманы,
бәлки беҙгә дәхи ғариза бирергә мәслихәт ҡылды. 1876 йыл
үлсәүенә риза булмай, йәнә ҡағыҙ бирҙек. 1877 йылда по¬
средник йәнә сығып, бәхәс урындарҙы үлсәп, үткән йылғы ме¬
жаның күбеһен дөрөҫләп, бүлеү акты яһаны. Ул йылда беҙ
фәҡир полномочий, йәғни вәкил түгел инек, ғәйре илтифат¬
һыҙыраҡ әҙәмдәр ине. Ул бүлеү актына уҡымайынса ҡул ҡуй¬
ғандар. Ул арала беҙ фәҡир шәйехебеҙ һәм бажабыҙ Кама¬
летдин ибн Шәрәфетдин ишан хәҙрәтенең янында, Стәрлета¬
маҡ ҡалаһында, ике йыл ғүмер үткәреп, 1880 йылда мөфти
1 Я р а н - - иптош, дуҫ.
2 Нишан —айырыу билдәһе, тамга.
3 Пөшәйман — ҡайгырыусы, үкенеүсе.
8*
227

Сәлимғәрәйҙең дәғүәте 1 буйынса Өфө ҡалаһына килгәс, беҙ.-
ҙең буш еребеҙ Илсекәй ауылына бирелғән тип белдек, агяһ-'
ландыҡ 2. Әммә бүлеү актында Ибраһим һәм Тоҡос поверен-
ныйҙары, йәғни вәкилдәре мәҙкүр ерҙе Илсекәй ауылының
янында ҡалдырып, уларға һәбә ҡылдылар, тип яҙылған икән.
Шул кәғадкә 3 полномочийҙар ҡул ҡуйгандар. Был эште бе¬
леп, мин 1882 йылда, еребеҙҙе илсекәйҙәрҙән һорарға тип, ха¬
лыҡтан доверенность һорай башланым... Тырышып доверен¬
ность алып, губерна присутствиеһына кәррә-кәррә ҡағыҙ би¬
реп, ризалыҡ тапмағас, правительствующий сенатҡа бирҙек.
Сенат, бүлеү актын һәм планды хата эшләп раҫлағандар, тип
ҡарар яһаған һәм Поляковтың эшен төҙәтеп, Ибраһим һәм
Тоҡос ауылдарын да ризаландырыр өсөн яңынан ҡарар яһар¬
ға бойорған. Присутствие ҡарарҙы 1885 йыл беҙҙең файҙа¬
быҙға яһап, члены Леонов арҡылы белдерҙе. Быға риза бул¬
май илсекәйҙәр апелляция биргәс, сенат уларҙың һорауынса,
етенсе ревизия менән бирергә бойорған. Беҙ һәм быға риза
булмайынса, унынсы ревизия менән бирелһен тип, сенат өҫ¬
төнән император хәҙрәтенең исеменә ғариза бирҙек. Батц_а
хәҙрәте ғаризабыҙҙы дәүләт советында ҡарап, дөйөм собра-
ниеға юллап, тәфтиш 4 бойормош. Дөйөм собрание 1891 йыл¬
дың, 20 декабрендәге 9672-се һан тәхетендә ' һәр башҡорт ғаса-
баларына [ерҙе] әүәл нарезкала ° етенсе ревизия менән бирерга
бойорған.
1 Д э г ү э т — саҡырыу, өндәү.
2 Агяһ — хәбәрҙар булыусы, белеп тороусы.
3 К ә ғ а д — ҡагыҙ.
4 Тәфтиш — тикшереү.
3 Тәхет—-аҫ, аҫтында (9672-се һан менән).
6 Әүәл нарезка — тәүге мәртәбә бүлеү.

ӘЙ БАШҠОРТТАРЫНЫҢ НӘСӘБНАМӘҺЕ
(Ҡыҫҡартып алынды)
Әй даръяһында ватан тотҡан 1 башҡорттарҙан Тажетдин
Ялсығол улының «Сыңғыҙнамәнән», «Раузан сафанан», Та-
уарих фарһангнамәнән» вә «Дәүаъирәнән» * моталәғә 2 ҡылып
төҙөмөш «Нәсәбнамәһе» 3 былдыр... Йәнә беҙ үҙебеҙ ҙә бер-
нәсә бәян ҡылдыҡ...
27. Тоғланыш. Төркөстанда булмыш һәм унда дәфен 4 бу¬
лынмыш.
28. Афләх, ҡырғыҙ халҡының, атаһы, күсеп йөрөнө.
29. Мард. Әүәл улы Төрөкмән, икенсеһе Ҡуңрат, өсөнсөһө
Бөрйән, дүртенсеһе Маңғәт, бишенсеһе Керчи, алтынсыһы
Ҡыпсаҡ, етенсеһе Юрматы, һигеҙенсеһе Ҡараҡалпаҡ.
30. Төрөкмән.
31. Кинйә. Әүәл улы Татар, икенсеһе Мишәр, өсөнсөһө
Иштәк, йәғни башҡорт ханы, дүртенсеһе Нуғай. Был Бохара¬
ны бина әйләне и.
32. Иштәк йәки Истәк, был камил ир булды, Кәғбәгә 6 бар¬
ҙы, суҡ-суҡ тәүәләр 7 ҡорбан әйләне, Тәүрат вә Инжилды 8 ка¬
1 Әй даръяһында ватан тотоу — Әй йылғаһы буйында йә¬
шәү.
2 М о т а л э ғ э — өйрәнеү, төрлө яҡтан тикшереп хөкөм сығарыу.
3 Н эс ә 6 II амэ — нәҫел-нәсәп (нәҫел-ырыу) китабы (яҙмаһы).
* Дәфен — ерләү.
э Б и н а әйләү — нигеҙләү, төзөү.
6 Кәғбә — Мәккә ҡалаһындагы ғибәҙәтхана.
7 Суҡ тәүәләр — күп дөйәләр.
8 Тәүрат вэ Инжил — Муса пәйгәмбәр (Моиссй) китабы һәм
Евангелие.
229

мил белер ине, ғилемлектә тиңе юҡ ине. Был Иштәктән суҡ
улдар булды. Төп йорто Аму даръяһында ине. Оло улы
Тамьян, икенсеһе Үҫәргән, өсөнсөһө Күбәләк, дүртенсеһе Бә-
катун, бишенсеһе Сарт, алтынсыһы Тырнаҡлы, етенсеһе Түбә-
ләс, һиғеҙенсеһе Дыуан.
33. Бәкатун нәсарани 1 динендә булды тимештәр.
34. Әйле. Атаһы [Бәкатун] ** йортонда, Миәс даръяһында,
атаһы урынында илле йыл шаһ булып, туҡһан йыл ғүмере
булып, Миәс даръяһында дәфен булынмыш.
57. Туҡый хан. Болғар ҡалаһын алып, әүәл хан исемен
алмыш.
58. Айҙар хан. Бының заманында әсхабтән өс кемһәнә2
Болғарға килмештер, замани нәбүәттә 3 килмештәрҙер.
59. Сәйет хан, Болғарҙа хан булды.
60. Әмир хан. Болғарҙа илле йыл хан булды.
61. Солтанморат хан. Болғарҙа илле йыл хан булды, ғәзел
ине.
62. Сәлим хан. Болғарҙа ҡырҡ йыл хан булды.
63. Илһам хан. Бынын, заманында Сыңғыҙ хоруж әйләне \
Халыҡ-ара тамға һалмаҡ Сыңғыҙ хандан ҡалды. (Бынан тү¬
бән «Сыңғыҙнамәнән» күсерелде).
64. Ғабдулла хан. Болғарҙа илле йыл хан булды.
65. Ғәлим бәк. Бының заманында ханлыҡ киҫелде. Әйле
башҡорттары бынан килә. Кәшан ҡалаһында мөдәррис бул¬
мыш, Болғар нахиәһендә 5.
1 Нәсарани — христиан.
2 Әсхабтән өс кемһәнә — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе күргән һәм
уның эшен дауам иттергән ос кеше.
3 Замани нәбүәт — пәйғәмбәрлек миссияһын үтәгән ваҡыт
(саҡ).
4 Хоруж әйләне — эстән тышҡа табан сыҡты. Бында Сыңғыҙ¬
ҙың донъяға килеүе йә иһә үҙ төйәгенән походҡа юлланыуы күҙ уңында
тотола.
1 Н а х и ә — төбәк, әлкә.
230

66. Мирхажи. Кәшан ҡәлғәһендә 1 имам булыр. Зәй тама¬
ғында үлде. Унда Бараж ханда тормош.
67. Ҡол Ғәли. Хорсзмда ҡырҡ биш йыл мөдәррис булып,
Ҡытай ғәскәренән ҡасып Үрғәнечкә килеп, унан ҡырғыҙғг,
унан атай йортона, Зәй тамағына килеп, бындагы халыҡ..,
Чирмешан буйына килеп, Бүләр ҡалаһын бина ҡылмыштар.
Ҡол Ғәли бында Аҡһаҡ Тимер мәһликәһендә 2 вафат. Өс йөҙ
ун йыл (?) ғүмере булмыш.
68. Мирғәли Үргәнечтә мөдәррис булмыш, унда вафат.
69. Миршәриф Үргәнечтә вә Хиуала алтмыш йыл мөдәр¬
рис булып, Хиуала вафат булды.
70. Мирсәйет, дәүерендә унан ғалим вә фазыйл 3 әҙәм бул¬
маны, һис бер фән ҡалманы, һәр беренә бер хашийә әйтте4.
Сәжаүендә тигән күйҙә 5, фәраизмәтенең ҡәрйәһендә 6, вафат.
«Фәраизға» шәрех итте 1.
71. Нурсәйет Үргәнеч, Хиуа вә Ҡоңғратҡа егерме өс йыл
хан булып, ҡыҙылбаштар 8 шаһы Наҙир шаһтың, улдары үл¬
терҙеләр ***.
72. Сәйдаш ибн 9 Нурсәйет әүәл хәрамыйлыҡ ҡылып 10, бәг-
дә 11 Әй һыуының башында, Сәйдәш тигән түбәлә, йорт яһап,
ханлыҡ тотто, башҡорт хандары үлте[р]ҙеләр (нөсхәлә үлде
(и)ләр.— Ғ. 7С.). Сәйдаштың бер улы Ҡоштаймас. Бынан
Ҡоштаймас Әйлеһе булалыр.
1 Ҡ а л ғ ә — нығытма, крепость, ҡала.
2 Мәһликэ — ҡурҡыныслы, моглак үлемгә илтә торған урын; һә¬
ләкәт.
3 Фазыйл — уҡыған, якшы холоҡло.
4 Хашийә әйтте — аңлатма (комментарий) яһаны.
5 К ү й — ауыл.
8 Фәр аизмәтенең ҡәрйәһе — фарыздарҙың тексы яҙылған
(ижад ителгән) ауыл.
7 «Фәраизға» шәрех итеү — «Үтәлергә тейешле дини ҡағи¬
ҙәләргә аңлатма биреү.
6 Ҡыҙылбаштар — фарсылар.
9 И б н — ул, ир бала.
10 X ә р а м ы й л ы ҡ ҡылыу — юлбаҫарлыҡ (урлау, талау) итеу.
11 Бәғдә — унан һуң, аҙаҡ.
231

73. Тенеш (Тыныш). Бының ике улы: бере Куди (Күҙәй),
бере Ҡошсо. Былар дәхи 1 башҡорт хандары.
74. Куди. Бынан Өфө әйәҙе Күҙәй Әйле башҡорттары.
75. Яныш (Жәнеш). Әй даръяһында ғарҡ булмыш ".
76. Бабыш. Әй даръяһында тереклек итмеш.
77. Үлмәҫ хажи ибн Бабыш, хажға киткәнендә, Әстрханда
вафат. Ғүмере туҡһан йыл.
78. Ғәбдерахман хажи Жилем 3 һыуында тереклек әйләмеш.
Жилем Ағиҙелгә ҡоя, Сартнәүруз ауылы янында, Өфө әйә¬
ҙендә. Унан түбәндәрәк, Аҡташ тауы аҫтында, Ағиҙелгә
Инйәр һәм Сим даръялары ҡоялыр.
79. Жалынбай мулла, ул һәм унда, Әрдәш даръяһында мә¬
ҡам тотмош.
80. Ҡотлобулат мулла. Уның бер улы Жиансура, бере
Жианғол, Әй буйында мәҡам тотмоштар 4.
81. Жиансура. Был Әйле халҡының бабалары.
82. Йәнтимер Арша — Әй араһында мәҡам тотмош.
83. Мәметҡол Әй буйында тереклек әйләмеш. Бынан хажи
Ялсығол тыумыш.
84. Хажи Ялсығол.
85. Хәҙрәт Тажетдин бин хажи Ялсығол. «Ҫөбәт әл-ғажи-
зин» исемле китапҡа «Рисаләи Ғәзизә» намында5 шәрех6
яэмыш. Башҡорт йортонда дәстгир 7 китаптыр. Ғәзизә исемле
ҡыҫына һәдиә 8 итеп яҙылмыштыр. Атаһы Ялсығол ахыр ғү¬
мерендә хаж талап ҡылып, Тажетдин хәҙрәттәрен алып,
Әстрхан йортонда тормоштар. Унан Дағстанға бармыштар,
1 Дәхи — йәнә, тағы, һәм.
2 Ғ а рҡ булмыш — һыуға батып улеу.
3 Жилем.— Еҙем.
4 Мәҡам тотоу — йэшәу, көн күреү.
° Н а м — исем, ат.
6 Шәрех — аңлатма, төшөндөрөү.
7 Дәстгир — ҡулдан тотоусы, булышыусы. Бында ҡулдан төшө¬
рөлмәй уҡылған мәғәнәһендә килә.
s һ ә д и э — бүләк.
232

унан Дияребәкер ҡалаһына. Тажетдин хәҙрәтен Дияребәкерҙә
о	1
ҡуйып, үҙе хажелмөслиминдәр 1 менән хажға китте.
Мин, фәҡир Тажетдин, атамды ун дүрт йыл көттөм. Ун
дүрт йыл мөрурында 2 ҡайтып килде. Мин төрлө фәндәрҙе вә
ғилемдәрҙе тәхсил әйләнем 3. Юлыбыҙ Стамбулға төштө. Ун¬
да ике йыл ҡылдыҡ. Унан Хаж тарханға 4 килдек. Унда йыл
торҙоҡ. Унан карауан менән Мәскәүгә килдек. Алты ай Мәс¬
кәүҙә торҙоҡ. Унан Мәкәрйә ҡалаһына килдек. Унда өс йома 5
торҙоҡ. Унан Ҡазан ҡалаһына килдек. Унда ике ай торҙоҡ.
Унан Троицкий ҡәлғәһенә ҡырҡ һум менән ат ижарәйә 6 алып
сыҡҡаныбыҙҙа, атабыҙ хажи мулла Ялсығолға әжәл зәхмәте
ирешеп, Сөн тигән ауылға еткәнебеҙҙә, донъянан үтте, алт¬
мыш биш йәшендә, рәжәб айында, жәүзәнен,7 егерме алтынсы
йәүмендә 8, тарих һижри 9 1200 йылында, ҡуй йылында ****.
Фәҡир Тажетдиндың уландарына васыяты былдыр: «һеҙ-
ҙәр һәм беҙ чалайын ижтиһад итәһеҙҙәр 10. Беҙ ижтиһадыбыҙ¬
ҙы сарыф әйләп п, Әҙәм (Адам) ғәләйһум 12 заманынан алып
был заманғаса [нәсәбнамә] тамам, һикһән бишенсе баба беҙ
булдыҡ. Эй уландарым, һеҙ һәм яҙығыҙ!»
Унын, улы Баһауетдиндыр.
1 X ажелмөслимин — хажға барыусы мосолмандар.
2 Мөру р — эсендә, һуҙымында, үтеп китеү.
3 Тәхсил әйләү — алыу, үҙләштереү.
4 Хаж тархан — Әстрхан.
° Өс йома — өс азна.
6 Ижарәйә — яллау, арендаға алыу.
7 Жзүзэ — май айы.
8 Й ә ү м — көн.
9 һижри — мосолманса (иҫкесә) йыл иҫәбе. Мөхәммәттең Мәк-
кәнән Мәҙинәгә ҡасыуынан башлап хисаплана.
10һеҙҙэрһәм беҙ чалайын ижтиһад итәһеҙҙәр —■ һеҙ
ҙә беҙҙең кеүек тырышығыҙ (кес түгегеҙ).
и Ижтиһадыбыҙҙы сарыф әйләү — көсөбөҙҙө түгеү (әрәм
итеү).
12 Ә ҙ ә м ғәләйһум — иң бөйөктәрҙән булған Әҙәм.

БАШҠОРТТАР ҺӘМ ТОРҒАУТ ҠАЛМЫҠТАРЫ
ХАҠЫНДА БЕР НИСӘ ҺҮҘ 1
Беҙҙең башҡорт халҡы төрлө исем менән әйтеләлер. Рус¬
тың тауарихтарында һәм дәүләт печатында юғур (югор) хал¬
ҡы тип әйтеләлер. Рус тауарихында әйтә: румия менән алты
йөҙ башында Волга һыуынан Кубань һыуына һәм Ҡырымға
тиклем вә Болғар вилайәте2 менән бәрәбәр Ҡәт Юғур һәм
Өтрө Юғур халҡы истила 3 ҡылды тиеү. Азия халҡы, хосусан,
ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ халҡы истәк тиҙәр.
Европаның боронғо тауарих эйәләре: «Башҡорт ҡәҙим дә
Урал тауының көнсығышында, Иртыш буйындараҡ [йәшәгән],
басҡатир исемләнгән», — тнп әйткәндәр. Мадьяр тип дәхи 4
әйткәндәр. Әммә Абулгази тауарихында уйғыр һәм уғыр5,
башғорт әйтелгән. Башҡорттарҙың үҙҙәре унғар тип һөй¬
ләшкәндәр. Ибн Халдун тауарихында: «Был халыҡтың ара¬
һында Алан, Бөрйән, Ҡаңлы, Ҡыпсаҡ, Пәжнәк, Дыуан, Әйле,
Табын вә ғәйре 6 ырыуҙар бар, әммә бара тора барсаһы бас-
1 Абулгази Баһадур хан ҡалмыҡтың торғаут ырыуынандыр
(М. Өмөтбаевтың үҙ иҫкәрмәһе).
2 Вилайэт — әлкә, ер-ил.
3 Истила—каплап (солғап) алыу, йәйелеү; баҫып алыу.
4 Дәхи — тагы, йәнә.
5 «У ғ ы р ҙ ы ң» асылы «м ә ж м э ғ ә с-с ә л а т ы н д ы р» (солтандар¬
ҙың) хөкөмдарҙарҙың (йыйыла торгам урыны. — Ғ. Ҡ.) — «ойошоу¬
ҙыр». йәғни «ж ә м и ғ булмаҡ». Шуның өсөн тауарихтарҙа уғыр,
йәки ойғур халҡы тимештир. Тупланмаҡ һәм өйөрөлөнмэктер. Ҡырым
татарҙары «эшең, юлың уңһын» тимәкте «уғыр ула» тиҙәр
(М. Өмөтбаевтың үҙ иҫкәрмәһе).
л Ғәйре — башҡа, бүтән.
234

жарт әйтелгән», — тип әйтә. Был мөғтәбәрерәктерБыл ха¬
лыҡ Сыңғыҙ хандан мөҡаддәм2 бик күп [булып! араһында
бай хандар булған. Сыңғыҙҙан мөҡаддәм бер заман Болғар
ҡалаһына табиғ3 булған. Әммә Сыңғыҙ заманында нәбирә-
һе 4 Бату Сайын баһадир 1224 йылда башҡортто алып, рус¬
тың һуғышында алты кенәзен, йәғни бейҙәрен, илле баярын
үлтереп, Днепр һыуына еткән. Йәнә Киев ҡалаһына, рус еренә
килеп һуғышҡан сэр ғәскәрҙәре 5 береһе Чәби (Жәбә), береһе
Субатай булған. Бынан һуң Сыңғыҙҙың улының улы Бату
Сайын (рустар Батый тип әйтәләр) 1237 йылда русты камил
алып, уның хөкөмө менән Иван Васильевич заманынаса, хатта
1547 йылда [ул] батша исемен алып, татарҙан баш тартҡанса,
рус кенәздәре Сыңғыҙ әүләдтәренә 6 хәраж 7 түләгән. Шул ике
арала башҡорт халҡы рус, нуғай, ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ. — Ғ. Ҡ.)
һәм ҡалмыҡ халыҡтарынан яфа күреп, һуғышып, ҡырылып,
баш һалған. Бынан һуң ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ. — Ғ. 7С) һәм ҡал¬
мыҡ башҡорт менән күп һуғышҡас, башҡорттар рус менән бер
кәңәштә булып, ҡырғыҙҙың һәм ҡалмыҡтың бәғзеһен 8 ҡыуа¬
лап ебәреп, ҡалмыҡтарҙың Волга буйында ҡалырға рөхсәт һо¬
рағандарын баш һалдырғандар.
Беҙҙең башҡортто баһадирлығы өсөн Екатерина II,
1798 йылда айыра башҡа кантондар яһап, ғәскәр иткән ине.
Мәгәр 1863 йылда дәхи әүәлгесә ябай башҡорт булып ҡалды.
Ҡайттыҡ моратҡа. Башҡорт халҡы мәҙкүр 9 Иван Василье-
вичҡа 1556 йылда ихтыяран 10 баш һалып, 1557 йылда ергә
грамоталар алып, һуҫар һәм төлкө яһағын түләй башлағандар.
Шуның өсөн Өфө губернаһының мөһөрөндә, йәгни гербында
1 Мөғтэбэр — иғтибарға лайыҡ.
2 Мөҡаддәм — элек, алда, борон.
3 Табиғ-— буйһоноусы.
4 Нәбирә — ейән.
5 Сэр гәскәр — гәскәр башлыгы (етәксеһе).
6 Ә ү л а д — уландар; балалар.
7 Хәраж — һалым, яһаҡ.
8 Бәғзе — ҡайһы бер, ҡайһы.
9 Мәҙкүр — үрҙә телгә алынған, әйтеп үтелгән.
10 Ихтыяран — үҙ ирке менән, үҙе теләп.
235

һуҫар һүрәте яһалмыш. Ҡалмыҡтан тынысланыр өсөн [баш¬
ҡорттар] йәнә Өфө ҡалаһын һалырға һорағандар. Өфөнө һал¬
ғандан һуң, Хытай 1 йортонан Торғаут исемле ҡалмыҡтар
сығып, беҙҙең Урал тауҙарына килеп, рус, башҡорт һәм ҡыр¬
ғыҙ (ҡазаҡ. — Ғ. Ҡ.) йортон көсләгәндәр... Михаил Федоро¬
вич, йәнә Алексей Михайлович Романовтар заманында ин,
әүәл килеп һуғышып йөрөгән ҡалмыҡ ханы Хаурлыҡ исемле
баһадир булған. Ул 1643 йылда. Әстрхан татарҙары менән һу¬
ғышҡанда, үлгән.
Хаурлыҡтың оло улы Шәкүр Тайчин, береһе Батырхан
Дайзый, береһе Илдин (Әйлдин). Әммә Шәкүр Тайчиндың
нәбирәһе Айүкә Пунчук улы башҡорт, рус һәм ҡырғыҙ (ҡа¬
заҡ.— Ғ. Ҡ.)менэн күберәк һуғышҡан. Сөнки ул Хытай бат¬
шаһынан нәкил булып, Волгаға тиклем Хытай ере яһамаҡсы
булған. Гәрсә ҡартатаһы Шәкүр Тайчин еңелеп, 1655 йылда
русҡа баш һалырға шарт яҙышһа ла, Айүкә Пунчук улы
1673 йылда йәнә русҡа ант иткән...
Был арала, 1676 йылда, башҡорт халҡы бер Сәйет йәғәфәр
исемле әүлиә кәрамәтлек 2 әҙәмен хан тотмош. Русҡа яу булды.
Шул уҡ йылда башҡорттар рус менән Ҡырым һуғышына бар¬
ғандар. Бынан мөҡәддәм поляк һуғышына барғандар. Айүкә
хан ул арала Сәйет йәғәфәрғә ярҙам биреп, Ҡазан һәм Өфө
губерналарын ғарәт 3 ҡылғандар. Был Сәйет яуы 1683 (йыл¬
да) туҡтаған. Айүкә йәнә ант иткән. Әммә Федор Алексеевич
заманында Ҡара Ҡалмыҡ ырыуының башлығы Чағаи батыр
русҡа баш һалырға шарт иткән. Бының һуңында 1707 (йыл¬
да), император Петр Алексеевич заманында, башҡорттар,
Өфөләге комиссар Сергеевҡа риза булмай, яу барғандар. Хат¬
та ике старшина—береһе Алдар, береһе Күсем барса башҡорт¬
тарҙы ҡуҙғатып, Ҡазан ҡалаһына һөжүм иткәндәр. Был ва¬
ҡиғалар беҙҙең бабаларыбыҙ Өмөтбай һәм Сәйетбай зама-
1 Хытай — Ҡытай.
2 К эра мат — затлылык; хермат; изге кешелар тарафынан күрһә¬
телгән ғәҙэттан тыш хәл, мөғжизә.
3 F а р а т — баҫып алыу, барымта.
236

нында булган. Йәнә итәғәткә 1 килеп, башҡорттар Петр батша
менән швед короле... Карл XII менән һуғышырға барғандар.
Йәнә 1710 йылда рус төрөк менән һуғышҡан. Был заманда
Петр батшаның инабатлы 2 генералы кенәз Александр Быко-
вич Черкасский булған. Әммә мөҡаддәм, Алексей Михаилович
заманында, Григорий Сүнчәләй улы Черкасский булған.
Йәнә килдек Айүкәгә. Был Айүкәнең тайыҙы 3 мәҙкүр Ти¬
мер исемле баһадир сэр ғәскәре булған. Ул Тамбов һәм Пенза
әтрафын 4 ғарәт ҡылған. Айүкә 1715 йылда Кубань татарҙа¬
рының солтаны Бәхтегәрәй менән һуғышҡан. Бәхтегәрәй Ай-
үкәне боҙоп, ҡыуалап ебәргән. Ул Кубань тигәне Кавказ дия¬
рындамы) 5 бер даръя иҫемелер. Ундағы мосолман татарҙар
һәм Дағстан йортондағы мосолмандарҙың күбеһе, Ҡаҙанды
рус алғас, нуғай хандары менән беҙҙең Ағиҙел, Чулман һәм
Волга иҙелдәренән 6 һижрәт 7 итеп киткәндәрҙер. Солтан Бәх¬
тегәрәй Айүкәгә Әстрхан янында ғалиб 8 булған. Айүкә рус
генералы кенәз Черкасскийҙән ярҙам һораған. Әммә Бәхтегә¬
рәйҙең ғәскәре рус ғәскәре янынан үтһә лә, Черкасский ҡал¬
мыҡҡа ярҙам ҡылмаған. Был һуғыштан һуң Айүкә генерал
Черкасскийҙән был рәүешле үс алған. Айүкә Хиуа ханына:
«Нәбикем9, кенәз илсе исеме менән ғәскәр сығып, Хиуаны
алырға бара», — тип хәбәр биргән иһә, Хиуа ханы рус от¬
рядының юлына боҫҡон ғәскәр ҡыуып, аңһыҙҙан Черкасский-
зы барса отряды менән һэләк иткәндәр. Айүкә шул тариҡ 10
менән интиҡам, йәғни үс алған, күп уҫал һәм ғәйүр 11 булған.
Мосолмандар тауарихында Романовтар батша булыу менән
1 Итәгәт — буйһоноу, күндәм булыу.
2 Инабат — ышаныу; таяныс.
3 Т а й ы з — ҡәрҙәш.
4 Әтраф — яктар, тарафтар.
5 Д п я р — ер, ил, төбәк, йорт.
Г| Иҙел — йылға, һыу.
7 һижрәт—-күсеп китеү, сит илгә китеү.
8 Ғалиб — еңеүсе, өҫтөнлөк алыусы.
5 Нәбикем — пәйғәмбәр әфәнде (нәби — пәйғәмбәр).
10 Т а о и ҡ — юл, ысул, алым.
Ғәйүр— кыҙыу тәбиғәтле, ғәйрәтле, ҡыйыу.
237

хадиҫә : булды тиелә. Хисабын һижриә 2 менәм ҡәмәрпәнән 3
1053 йыл [тип! хисап ҡылалар. Әммә хисап шәмсиә4
менән румсаэ 1613 йылда кенәз Михаил Федорозич батша
булды...
1071 [йылда] башҡорт рус менән яу булды... Унан һун,
руста төрлө ғауға пәйҙа булды. Батша Федор Алексеевич за¬
маны ине. Суҡ хадиҫәләр булды. Йәнә 1091 [йылда] Иоан
[Иван] һәм Петр Алексеевичтар — ике туған бер тәхеткә ул¬
тырып, апалары София батшалыҡҡа дәғүә ҡылғас, Петр Со-
фияны монастырға ябып, бер үҙе мөстәҡил 6 шах булып, рус
йортона яңы низамдар7 төҙөп, дошмандарға ғалиб булып,
ерҙәр арттырып, император исемен әүәл алған. Бынан һуң йәнә
ике Петр булған, улары мәшһүр түгелдәр.
Император Петр Алексеевич заманында беҙҙең бабалары¬
быҙ Өмөтбай һәм Сәйетбай [Сәйет Абыҙ тирҙәр ине] Йомрач
илендә булғандар. Өмөтбай ил ағаһы булып, Сәйетбай кәрамәт
эйәһе булған тип нәҡыл8 итәләр. Өмөтбай бабай, Йыуалы
күлде Өфө монахтарынан дәғүәләп, император Петр Алексее-
вичҡа, батша булғандан башлап, ғаризалар йөрөткән,... (күл¬
де) монахтарҙан һәм ҡаратун рустарҙан һаҡлаған. Йәнә нәҡыл
итәләр: башҡорттоң бер яуынан һуң, икенсе һуғышмаҫҡа за¬
лог итеп, йәғни аманат итеп, Өмөтбай бабайҙы Мәскәүгә
ебәргәндәр. Әлбиттә, аманатҡа бай йәки олуғыраҡ 9 кемсәләр-
ҙең балаларын алғандар. [Өмөтбай бабай] Мәскәүҙә үҫеп, ер
биләргә грамота алып ҡайтҡан.
Шул арала, 1091 [йылда] — эт йылында — башҡорт халҡы
араһында бер мосолман хан пәйҙа булды. Рус тауарихында
1 Хадиҫә — ваҡиға, күренеш.
2 һ н ж р и э (һижри) — мосолман йыл иҫәбе (Мөхәммәттең Мәккә-
нән Мәҙинәгә ҡасыуынан башлап иҫәпләнә).
3 Ҡәмәриә — ай(га), ай йөрөшө(нә) бәйләнешле; ай календары.
4 Шэмсио — ҡояш(ҡа) бәйләнешле; ҡояш календары.
5 Рум — грек, византиялы.
6 Мөстәҡил — үҙ аллы, ирекле.
7 Низам — тәртип, ҡагиҙә.
8 Нәҡыл — һөйләү, телдән телгән тапшырыу.
9 О л у г — дәрәжәле, хөрмәтле.
238

Сәйет старшина аталалыр. Халыҡты дингә өндәр ине, үҙендә
әүлиәләр кәрамәте бар ине. Исемен Сәйет Йәғәфәр хан тип
әйтерҙәр ине. Башҡорт халҡы унын, бойороғонса йөрөмәне,
русҡа итәғәтлек ҡылды, русты һөйөп, йәнә баш һалды. Сәйет
яуы румиә менән 1676 [йылда] башланып, 1683 [йылда] туҡ¬
талған. Был Сәйет башҡорт, мишәр һәм Ҡазан татарҙары ме¬
нән бер кәңәштә булған, Табын ҡәлғәһендә 1 сиркәүҙе боҙған.
1707 йылдағы яуҙа Алдар һәм Күсем старшиналар, Өфө
тарафынан башлап, яу булып, Ҡаҙанға тиклем барғандар.
Бынан һуң, 1735 йылда башланып, биш йыл мәшһүр яу бул¬
ған. Башҡорт старшинаһы батыр Килмәк Абыҙ Оренбургты
һалдырмаҫ өсөн Кириллов исемле түрәгә инкар ҡылған, һу¬
ғыш 1740 йылда туҡтаған. Был яуҙа 30 мең башҡорт ҡырыл¬
ған, ҡатын һәм ҡыҙҙарын баярҙарға таратҡандар.
Мәшһүр Пугач [яуы] 1773 йылда башланып 1775 йылда та¬
мам булған. Был яуҙа башҡорттар Пугач менән Ҡаҙанға, Сем¬
бергә, Саратов һәм Царицын ҡалаларына йөрөгәндәр...
Был заманда беҙҙең башҡорт халҡының бөтә ырыуҙары
хәкимәи мөтәххириндән 2 Коперник сфераһы буйынса Көррә-
нең... мәшрик тулдарының 3 60 менән 85 араһында һәм шимал
ғәрздәренең 4 50 менән 60 градусында, йәғни дәҡиҡәләрендә 5.
Икенсе төрлө һауа тәбиғәте менән бүлгәндә (Ибн Халдундың
тауарихында) хәкимәи мөтәҡаддиминдән6 Птоломейса арзы
басжарт, вә пәжиәк, вә арзы бәриә мунтинә 7, йәгни ҡуҡмыш 8
1 Ҡ э л ғ э — нығытма, крепость.
2 Хәкимәи мөтәххирин — һуңғы дәүерҙең бөйөк аҡыл эйәһе
(философы).
3 Көррәнең мәшрик тулы — Ер шарының көнсығыш оҙон¬
лоҡ һыҙығы.
4 Шимал ғзрздәре — төньяҡ киңлектәре.
5 Дәҡиҡәләр — минуттар.
6 Хәкимәи мөтәкаддимин — боронғо дәүерҙең бөйөк пҡмл
эйәһе (философы).
7 Арзы басжарт, вә пәжнәк, вә арзы бәриә мумтн-
яә — башҡорт ере, печенег (ҡыпсаҡ), һаҫыҡ дала кешеләре.
8 Ҡуҡмыш — еҫләнгән, һаҫыҡ.
239

ер, өсөһө 7-се иҡлимдын, 1 7-се бүлемендәдер. Әммә хас бас¬
жарт — ул төркиҙән бер ҡауамдыр 2, 6-сы иҡлимдың-7-се ҡис-
мындалыр, йәгни бүлемендәлер. Нәһри Иҙел диярынДа әзма-
нәи салифәлә 3 70 хисын вә хасыйнәләре, йәғни ҡала вә ҡәлғә¬
ләре бар, мәғмүр вә мәскүн,4 йәғни күсмәле түгел ине. Сәд
Искәндәр бинаһынан мөҡаддәм, тауафи йәъжүж вә мәъжүж
истила итеп, ул мәхәлде тәхриб иттеләр.5 Унан һун, басжарт
күсмәле халыҡ булды тиҙәр.
1 Иклим— климат; боронғо бүленештә Ер шарының экваторҙан
төньяҡ полюсҡаса булған ете бүленешенең һәр береһе.
2 Ҡауам — халыҡ массаһы, милләт, ҡәбилә, ырыу.
3 Нәһри И ҙ с л диярында әзманәи салифәлә — Иҙел
йылғаһы буйҙарындағы ерҙәрҙә боронғо замандарҙа.
4 Мәғмүр вә мәскүн — тезөк һәм кеше даими йәшәй торған.
5 Сәд Искәндәр бинаһынан мөҡаддәм, тауафи йәъ¬
жүж вә мәъжүж истила итеп, ул мәхәлде тәхриб итте¬
ләр— Искәндәр нығытмаһы (крепосы) төҙөлөүҙән элек оҙон һәм ҡыҫҡа
|)уйлы кешеләр (илбаҫарҙар) солғап алып, ул урынды емерҙеләр, туҙ¬
ҙырҙылар.

АҠТАШ ХАН
(Ҡыҫкартып алынды)
Был Аҡташ ханды шәжәрәләрҙә күргәнебеҙ юҡ. Мәгәр-
шаһ Зөлҡәрнәйен 1 тимәкле мәшһүр зат шәриф 2 [тураһында¬
ғы] «Шәрех ҡамус»3 тигән «Окианус» китабының, әйтеүенсә,...
ул донъяны гиҙеп, мәғриб һәм мәшриҡте 4 алып, Дәшти Ҡып¬
саҡ а сигенә еткәс, Маүәрди ҡалаһының, батшаһы Яйгирҙан
Аҡташ хандың кем икәнен ишетте.
Был Зөлҡәрнәйен тарихында әйтә: шаһ Яйгир Маүәрдигә
Дәшт йортонан килеп, Маүәрди ҡалаһын ҡылыс менән алыи,
140 йыл унда булды. Рус йорто менән Дәшт араһында кәмә
менән йөрөгәндәрҙән баж хиражы6 алыр ине. Ул кәмә йө¬
рөгән һыу (йылға.— Ғ. Ҡ.) Волга булһа кәрәк. Был Яйгир
Зөлҡәрнәйенгә былай тип һөйләне: «Эй, шаһ йыһан, мин һәм
Дәшт диярында7 Юш (Яуш) хандың сэр ләшкәре8 инем.
Юш (Яуш) хан йыһандан киткәс, уның улы Таҡташты күтәр¬
1 Зөлҡәрнәйен — Александр Македонский.
2 Зат шәриф — бөйөк зат.
3 Шәрех ҡамус — аңлатма һүҙлек.
4 Мәгриб һәм мәшриҡ — көнбайыш һәм көнсығыш.
5 Дәшти Ҡыпсаҡ — Ҡыпсаҡ далаһы, йәғни Сырдарьяның тү¬
бәнге ағымынан һәм Балхаш күленән алып Дунай тамағынаса йәйрәп ят¬
ҡан ҡыпсаҡтар иле.
6 Баж хиражы — бер ерҙән икенсе ергә килтерелгән әЙЛерҙәк
(тауарҙарҙан) алынган һалым (пошлина).
7 Дияр — йорг ер, ил, край.
8 Сэр ләшкәре — гәскәр башлығы.
241

ҙек. Вәли мәғсум ине '. Әммә дәлирҙән2 ҡалмыш бер хан-
задә 3 бар ине. Атына Аҡташ йәки Ағташ тирҙәр ине. Был
Ағташ хан, жәнг ҡылып4, Таҡташты ҡыуаланы. Унан элек
сэр ғәскәр5 ине, хан булды. Таҡташты Фәрехзадә Дәшт4
алып ҡасып, был Дербентта бер ута башындағы 7 Ҡаһһан
(Ҡаған) исемле ҡәлғәгә 8 ҡуйып, Ағташтан хәлас 9 итте. Ете
йылдан һуң, мин Ҡаһһаның сәрүәрен 10 тупланым, 120 йыл¬
дыр ки бында булдым. Таҡташ был ҡәлғәлә мохтаж ултырыр.
Был ҡәлғә ике тау араһындағы бер тенектә, йәғни тар дәрәлә-
лер ". Маүәрди ҡалаһынан өс көнлөк юлдыр».
Зөлҡәрнәйен Таҡташҡа рәхиме килеп һәм асыл нәсәбе
Һушнәк (Гушон) шаһ балаларынан булғаны өсөн иғтибарға
алып, илселәр ебәреп алдырҙы. Таҡташҡа: «Бабаң һушнәк
шаһ йортон алып бирермен», — тине... Зөлҡәрнәйен үҙенең
оло вәзире Бертус хакимды башҡа вәзирҙәрғә баш итеп Ағ-
ташҡа ебәрҙе... Ҡасыйдтар 12, ҡырҡ көнлөк юлды егерме дүрт
көндә үтеп, Ағиҙел һыуы үҙәнендәге Ағташ хан урҙаһына
еттеләр. Бер ғәжәйеп сәхрәлә, йығын тау башында, бер би
паян 13 урҙа күрҙеләр.
Ағташ ханға хәбәр килгәс, аулаҡта вәзирҙәренән һораны:
«Искәндәр Зөлҡәрнәйен ниндәй кеше, кем илсе күндермеш?»
Вәзирҙәр әйттеләр: «Эй, шаһ, Искәндәр йәнә бер шаһтыр.
1 Вәли мәғсум ине — ләкин сабый ине (ғәйепһеҙ йән эйәһе
генә ине).
2 Д ә л и р — батыр.
3 Ханзадә — хан улы.
4 Жәнг ҡылыу — һуғыш асыу.
s С ә р ғәскәр — ғәскәр башлығы.
6 Фәрехзадә Дәшт — Дәшт иленән Фәрехзадә (тигән берәү).
7 Ута башы — ҡалҡыулыҡ.
8 Ҡ а л ғ ә — нығытма, крепость.
9 Хәлас — ҡотҡарыу, азат итеү.
10 Сәрүәр — халыҡ башлығы, етәксе, күренекле кеше.
11 Тар дәрә — тарлауыҡ (ике тау араһындағы тар аралыҡ).
12 Ҡа сы й д — хат-хәбәр килтереүсе, илсе, берәй нәмә эшләрғә ниәт
ҡылыусы.
13 Би паян — сикһеҙ, иғе-сиғе булмаған.
242

Румдан ҡупты, гажәм 1 диярын алды, жәбәли нәбирә 2 сығып
(һиндостан тарафтарында Гималаи һырттарында), жәйше3
зәнгистан 4 ерен тотто, унан килеп, Хөрәсәнде алды, һиндо-
станды мөсәххәрҡылды... Унан Чингә, Чиндән Ҡытайға,
Ҡытайҙан Уйғырға — ул башҡорт нәүғе 6 ине, унан Төркөс-
танға, Хауырстанға, Аланға, Бөрйәнғә — был һәм ахыр баш¬
ҡортҡа ҡатышмыш, йәнә Тыбырстанға, Кәшмиргә,... Забл-
станға вә Систанға керҙе. Унан Сәмәрҡанға, Занбурстанға,
Куһстанга 7 кереп, Ғуғыржиға 8 сыҡты... Эй, Ағташ хан, Ис¬
кәндәр тигәндәре ошондай кешелер. Искәндәрҙән ғаҡыл мө-
баш»9.
Шулай булһа ла Ағташ илселәрҙе саҡыртып, Бертус вә¬
зирҙән һораны. Ул, ҡаршы тороп, дәшт теленсә Зөлҡәрнәйен-
ден, һүзен һөйләне ки. «Ағташ тығыюға 10 килһен, истиҡбал ит¬
һен п. Юғиһә Дәшт дияры Юш (Яуш) хан улы Таҡташ хан¬
дыҡылыр. Китһен, китмәҫ иһә, дәхи белерсә 12: уш 13 бары¬
рым иһә, торһон, яуап бирһен», — тине.
Был һүҙгә Ағташ шилә ҡаҡыны ки 14, эсе-тышы ғазбилә 15
тулды. Ҡасд 16 ҡылды кем ҡасыйдтарға хайҡырып какя, йыл¬
тырым кеүек шаҡя 17. Вәли дәрхәл 18 хәйлә ҡылмаҡ өсөн ғазбы
1 Ғ а ж ә м — ғәрәптән башҡа халыҡтар; иранлылар, фарсылар.
2 Жәбәли кэбирә — бейек (ҙур) таулы урын.
3 Жәйше — ғәскәре.
4 Зәнгистан — ҡара тәнлеләр иле.
5 Мөсәххәр — буйһондоролған, яулап алынған.
6 Н ә у ғ — енес; төр.
7 Куһстан — Кавказ.
8 Ғуғыржи — Грузия.
9 Ғаҡыл мөбаш-— аҡыллы (кеше) булмаҫ.
10 Т ы ғ ы ю — танышыу.
11 Истиҡбал итеү — ҡаршы алыу.
12 Дәхи белерсә — йәнә белһен (белеп торһон).
13 У ш —• ҡасан.
14 Шилә ҡаҡыны ки — шундай ярһыны (ҡыҙҙы, ҡалтыранды).
*.5 Ғазбилә — асыу менән.
16 Ҡасд — уй-теләк, ниәт, маҡсат.
17 Ҡасыйдтарға хайҡырып какя, йылтырым к р у с *
шаҡя — илселәргә ҡаты ҡысҡырып, йәшен кеүек солгпп ллыргн
18 Вәли дәрхәл — ләкин тиҙ.
243

З'тын тәсҡин 1 ҡылды, үҙен терелтте, баҫты (бының хаҡында,
йәғни бер Аҡташ ҡиссаһы бөтөн ҙур жилдтер2, әммә һүҙ
ҡыҫҡа булһын). Искәндәрҙең кем икәнен ишетеп әйтте: «һис
кем донъяла шаһтарҙан миңә ҡарышманы. Хоҙа берәүғә яр¬
ҙам бирһә, һәм бәндә алыр. Әммә бер хәйлә итәсәкмен».
Уның ҡырҡ сәрүәр улдары бар ине. һәр бер ерҙә бәктәр
ине. Уларҙы кәңәшкә йыйҙы. Олуғыраҡтары 3 Таш хан, Тү-
ләш хан, Улаш хан, Ҡимаш хан, Суж хан, Күләж хан, Ҡа-
рыж хан, Дәтеж хан, Ептех хан. Ун ике кейәүе дәхи ун ике
ерзә ханлыҡ ҡылыр ине. Улар Темәнташ, Ҡыманташ, Аман-
мән, Ҡыманмэн, Сынтимер, Темәнтимер, Байтимер, Ҡайтимер,
Атлаштимер, Таҡтамыш, Жанхыш, Тарағи татар. Былар ике
йөҙ туҡһан мең ғәскәр менән килеп, Аҡташ хан ете йөҙ мең
ир (ғәскәр) жәмғе ҡылды ла 4, Искәндәрғә истиҡбалға китте.
Барып бүләкләне һәм ҡунаҡҡа Ағиҙел һыуындағы урҙаһына
саҡырып ҡайтты. Искәндәр Зөлҡәрнәйен Аҡташты Дәшти
Ҡыпсаҡта ҡалдырырға вәғәҙә ҡылып, Таҡташ ханға Ҡыпсаҡ
урынына Кавказ диярын бирҙе...
Шаһ Зөлҡәрнәйен йөҙ егерме мең ир (ғәскәр) менән Аҡ¬
таш ханға ҡунаҡҡа барыр икән. Ул тарафтан Аҡташ ҡаршы
алып, Ағиҙел һыуының был тарафында ҡундырҙы. Ат уйнар
ерҙе Аҡташ хан үҙе алып торҙо, кейәүҙәрен төрлө әтрафҡа ете
йөҙ мең ғәскәр менән боҫҡонға ҡуйҙы. «Искәндәриҙәр тәғәмгә
мәшғүл булғас та, баҫып, ҡырып, Искәндәрҙе һәләк итеп, йы¬
һанға дастан ҡала», — тине.
Шаһ Зөлҡәрнәйен бер төш күрмеш ине. һиҫкәнде, вәзир¬
ҙәренә: «һаҡ булығыҙ!» — тине. Вәзирҙәре, ашам-эсемгә мәш¬
ғүл булмай, ҡарауыл торҙолар. Шаһтарға һәм рәғайәткэ5
Аҡташ ниғмәт йыйҙырыр 6 икән, Искәндәрҙең сэр ғәскәрҙәре
1 Тәсҡин — тынысландырыу, баҫыу, һүндереү.
2 Жил д — том, киҫәк, китап.
3 Олуғ — күренекле, дәрәжәле.
4 Жәмғе ҡылыу — туплау.
5 Р ә ғ а й о т — бер дәүләттең халыҡтары (подданныйҙары).
в Ниғмәт йыйҙырыу — тәмле (затлы) аҙыҡ ашатыу, һыйлау.
244

төрлө яҡтан сыға килгән чирей 1 күреп, хәбәр бирҙеләр һәм
ул хәбәр аласаҡ (кеше) аңһыҙҙан бер мәл шилә нәғрә 2 сы¬
ғарҙы кем. Нигмәт йыяр шаһ вә солтандар еренән торғанса,
Аҡташ белде кем ләшкәре етеште, рәхешенә 3 менергә йүгерҙе.
Ҡыйтас — ғиҡабләйн 4 Аҡташҡа тиғ 5 орҙо. Аҡташ -ҡалҡан
тотто, сәйфе 6 менән булат ҡалҡанын ике шиҡаҡ әйләп 1, яу¬
рынына бер зәхем8 орҙо. Аҡташтың уландары Ҡыйтасты
аталарынан айырҙылар. Бынан һуң өс көн Ағиҙел буйында
һигеҙ йөҙ егерме мен, ғәскәр һуғышты.
Был һуғышта шаһ Искәндәрҙең Мнсыр шаһының ҡыҙы
Шәмаилбаныуҙан тыуған улы Ҡасфран, ете йәшендә, әсә¬
ләре менән бергә ине. Ҡасан Аҡташ ғәскәре Искәндәриҙәрҙе
сәнжаҡ J төбөнә һөрҙөләр иһә, Ҡасфран шаһзадә жәнгкә
әҙерләнде. Уны күреп, Шәмаилбаныу ғәйрәткә килде, нәғрә
ороп 10, ҡылысын яланғас кылды. Уны күреп, Миһран хан
ҡыҙы Дилшат, Дәмнүчоһер ҡыҙы Фарух, Ҡыйҡан ҡыҙы Шәһ-
ребан..., ун ике мең сәдран, сәркәбнрән 11 менән Аҡташҡа һө¬
жүм итеп, сәнжаҡ төбөнән киреһенә һөрҙөләр... Унан Аҡташ
жәйше йәнә Искәндәргә ҡылыстар орҙорҙо. Хатта дүртенсе
кен шаһ Искәндәр сиуар булып |2, сәнжлҡ вә әләм күтәреп,
нәғрәләр ороп, Аҡташҡа йөрөнө. Аҡташ дәхи сиуар булып
йөрөнө.
Сил 13 кеүек бер-беренә, эй, хиш и,
Аттар ҡыуып ҡаршы йөрөнө ике жиш.
1 Чирей — ғәскор.
2 Ш и л э нәғрә-- үтә Яэмһеҙ (ҡаты) тауыш.
3 Р э х е ш — йүгерек ат, саптар.
'Ғиҡабләйн - яза оҫтаһы.
•' Тиғ — ҡылыс.
6 С э й ф — ҡылыс.
I Шиҡаҡ я й л ә ү — киҫәккә бүлеү айырыу.
6 Зәхем — кинәнеп һуғыуҙан (осоуҙан) булған яра; һуғыу.
ҫ Сәнжаҡ — байрак.
‘° Нәғрә ороу—яман (ҡаты) ҡысҡырыу, тауышланыу.
II Сәдран, сэркэбирән — урта ҡул башлыҡтар, ҙур етәкселәр.
12 Сиуар булыу — һыбайлы булыу, атҡа менеү.
1' С н л — көслө ташҡын.
14 Хиш — туған.
245

Асыу менән бер-берен аһәнг 1 иттеләр,
Нам2 өсөн намыҫ менән жәнг иттеләр.
Нам вэ намыҫ күргәндең хуш дәүрә 3,
Ир улдыр кем ад 4 өсөн башын бирә.
Ад вә һан күҙләмәгән ирҙән, эй ян.
Бик тә бел кем йәк торор 5 бер баш һуған.
Адый бәклә, адый бәклә адыңый 6,
Был йыһанда а д күрерһең ядыңый
Искәндәриҙәр мөнһәҙим хәдденә ирешкәс8. арттан йөҙ
алтмыш мен, ғәскәр килеп, хәлас итеп, Аҡташты мөнһәҙим
итерҙәр. Аҡташ күп замандар Искәндәр менән һуғышып мәғ-
лүб9 булһа ла, йортон ташлап, сит йортҡа сығып, ғәйре10
шаһтарҙан ярҙам менән һәмишә 11 һуғышҡан, хатта ғәскәре ме¬
нән Саксон йортона сығып, унда Искәндәрҙән ҡарар тапмай,
Болғар ҡалаһына барып, унда ғәскәр йыйып, йәнә мәғлүб бу¬
лып, мәшриҡ тарафына сығып, йөрөй-йөрөй пуғышмыш. Хатта
был Аҡташ тиклем һис бер шаһ Йскәндәрғә ҡаршы тормаған.
Ахырза Аҡташтың урҙаһын Искәндәр алғанмы, мәғлүм түғел,
сөнки беҙ күргән тауарихтың ахыры юҡ ине. Быны йәд ит-
мәктән морад шул ине: был Аҡташ хандың беҙҙең Ағиҙел бу¬
йында төп йорто булып та, үҙебеҙгә хикәйәттәре ҡалмаған.
Беҙҙең йортобоҙҙо сит йорт халҡы яҙған, ә үҙебеҙ белмәйбеҙ.
Ағиҙелдең уң яғында, Инйәр менән Сим һыуының Ағиҙелгә
1 А Һ ә н г — ауаз, тон. Аһәнг итеү — һүгеү, ҡысҡырыу.
2 Н а м — исем, дан, шөһрәт.
3 Хуш дәүрә—яҡшы (гүзәл )ғүмер (дәүрә — әйләнеш. Бында
кешенең ғүмер юлы мәғәнәһендә килә).
4 А д — исем, ат.
5 И ә к торор —• бер булыр, берҙер.
6 Адый бәклә адыңый — исемеңде исем итеп һаҡла.
7 Ядыңый (йәдеңей) — иҫеңдә.
8 Мөнһәҙим хәдденә ирешеү — еңелеү сигенә етеу.
9 Мәғлүб — еңелгән.
10 Ғәйре — башҡа.
11 һәмишә — һәр саҡ; гелән; һаман, әле лә.
246

■ҡойған ерендә, Аҡташ тигән бейек тау өҫтөндә һәмишә төрлө
урында ҡала әҫәрҙәре бар. Тауарихта әйтә: «иңе һәм оҙон¬
лоғо етешәр фәрсәх» 1 тиеү. һушы, аҡылы бар әҙәмгә был ер
шәйлә 2 дәүләт ғибрәттер ки. Нисә мең йыл был урындан то¬
роп, мәшриҡ тарафына — Ҡытайға, һиндостанға, Кавказға
тиклем хөкөм ҡылған... Дәшти Ҡыпсаҡ тигән мәшһүр импе¬
рияның тәхетгяһы3 беҙ|ҙең Табын иленең Аҡташ тауында
■булған имеш... Быларҙы тәфтиш 4 ҡылырға теләгән әзәм «Ҡа¬
һарман» вә «Искәндәрнамәнең» бөтә тауарихтарын ҡараһын.
Беҙ күргән тауарих Зөлҡәрнәйендең ун бишенсе жилдендә,
йәғни китабында. Ошондай ҡаһарман китаптары нисәмә жилд
тиҙәр. Быға иғтимад 5 ғәжәп түгел, сөнки Ибн Халдун яҙған
тауарихтар нисәмә жилдтер. Ике жилден беҙ күрҙек, ауыр¬
лыҡта ун ҡаҙаҡ булыр. Бынан ҡыяс 6 ҡылыныр: жәмиғтәрен-
дә 7 ни тиклем ғилем вә мәғрифәт бәян булыныр. Әһле ба-
о	о
сыйратҡа ° күп фекер итеп, ғилем вә мәғрифәткә зауыҡ вә их¬
лас бирерлек.
Был Аҡташ хан вә ғәйреләр — Өфө ҡалаһынан юғары Ағи¬
ҙел буйындағы беҙҙең Кесе Табын, Бишул Табын, Ҡомроҡ
Табын, Кәлсер Табын һәм йомран Табын илендә булған хан¬
дар [хаҡында] Өфө ҡалаһының русса яҙылған тарихына беҙ
фәҡир рус лөғәтендә 9 бер хикәйәтте 1886 йыл яҙып бирҙек
(тарихта ул төрлө урында күренһә кәрәк) *. Шулай уҡ Өфө
ҡалаһының 1883 йылғы «Справочная книга» исемле китабын¬
да беҙ башҡорттоң үткән эштәрен яҙған инек **.
Мәшһүр шаһтарҙың нәҫеле, дәүләте күсһә лә, урынын ки¬
леп алған шаһ шул мәшһүр шаһтың исемен үҙенә көнъйә 10 итеп
1 Ф э р с э х — саҡрым.
2 Ш ә й л ә — ошондай.
3 Т әхетгяһ — баш ҡала, батша (хан) йэшэгэн урын.
4 Тәфтиш — тикшереү, эҙләү, ревизия.
5 Иғтимад — таяныу, ышаныу.
6 Ҡыяс — сағыштырыу, тиңләштереү.
7 Ж ә м и ғ — бөтә, һәммә.
8 Әһле басыйрат — аң-белем (ғилем, фекер) эйәләре.
9 Лөғәт — тел.
10 Көнъйә —• ҡушамат, ләҡәп, псевдоним.	•	,-V
247

йөрөтә. Нитәкки1, ҡайсарҙарҙың 2 дәүләте румиә3 менән
1453 йылда төрөккә күсте, әҫәре ҡалманы. Әммә бәғзе шаһ¬
тар, мәҫәлән, Австрия шаһы үҙен ҡайсарзадә тип йөрөтә, рус
вариҫы ошондаҡ царевич тип атала, ҡайсарзадә тимәк булыр.
Рум тарихында мәшһүр ҡайсарҙы Юлий тип йөрөтәләр. Мәс¬
кәүҙе Мәскәү шаһы бина итеп, Владимирҙы Владимир бина
ҡылып, һәмишә быларҙан һуңғы шаһтарҙы уларҙың исемдәре
менән әйткәндәр. Аҡташ хандың исеме лә шуға миҫал. Ну¬
ғай хандары заманында Аҡташ башында ултырған хандарға
Аҡташ хан тип көнъйә ителмеш. Мәҫәлән, Сура батыр хикәйә¬
тендә Аҡташ хандың ҡырҡ кешеһе Сура Нарыҡ улының ар¬
ғымағын урлағанда, Сура барып етеп, барыһын да уҡ менән
үлтереп, Ҡуғалы күл буйындағы арғымағын алып, кире ҡай¬
та. Ул Сура батыр Ҡаҙанды русҡа бирмәҫкә һуғышҡан...
1 Нитәкки — шуның кеүек, шулай.
2 Ҡайсар — Рим империяһының батшаһы — цезарь, император.
3 Румиә — грекса (яңыса )йыл иҫәбе.

шШш
АҒИҘЕЛ БУЙЫНДАҒЫ ҒӨЛӘМӘ
ВӘ МӘШӘЙЕХТӘР 1
(Ҡыҫҡартып алынды)
Ағиҙел буйында һәр быуатта ғөләмә вә мәшәйехтәр күп
булған. «Көнһ әл-әхбар» 2 һәм Шәрәфетдин бин Хисаметдин
әл-Болғариҙың [«Тауарихы Болғариә» китаптарын] ҡарағыҙ.
Ә беҙ үҙ ватаныбыҙ Ағиҙел буйындағы быуатыбыҙға кергән
(XIX быуатта йәшәгән. — Ғ. 7С.)ғөләмәләр хаҡында әйтәйек.
Өфө губернаһының, Стәрлебаш ауылында Ниғмәтулла ишан
улдары, мәшһүр мөдәрристәр 3 Мөхәммәтхарис һәм Мөхәммәт-
харрас бер заманда шул ҡәҙәр дәрес әйтеп, хатта донъяла бул¬
ған мосолман диярҙарына 4 мәғлүм булдылар. Был көндә Мө¬
хәммәтхарис хәҙрәттең улдары дәрес әйтәләр...
Быларҙың заманында Стәрле өйәҙенең Балыҡлыкүл ауы¬
лында сәсән Хөснетдин Жданов рус йортонда беренсе ғалим-
дарзан булып, алтмыш йылдан артыҡ дәрес әйтеп, тирә-яҡҡа
нисә йөҙ ғөләмә вә мөдәрристәр таратмыштыр. Нитәкки ҙур
ҡәрйәләрҙә г> — Талбазыла Хисаметдин, Боҙаяҙҙа Ибраһим,
Ҡырмыҫҡалыла Ғәбделҡадир бин Нияз, Өфө ҡалаһына яҡын
Иҫке Ҡыйышҡыла һәр фәндә маһир мөдәррис Мирсаяф Ка¬
малетдин улы, Дим буйындағы Шишмәлә Шаһингәрәй, Ҡа¬
1 Ғөләмә вэ мәшәйехтәр — ғалимдар һәм дин әһелдәре.
2 К ө н һ ә л-э х 6 а р — хәбәрҙәрҙең асылы.
3 Мөдәрристәр — мәҙрәсәләге өлкән уҡытыусылар.
4 Дияр — ил, ер, край.
' Нитәкки ҙур ҡәрйәләр — ошоноң кеүек үк ҙур ауылдар.
249

зан юлындағы Арыҫланда Хәлиулла мөтәфәннин 1 мөдәррис¬
тәр ине.
Боронораҡ, башҡорт халҡы күсмәле замандарҙа, мөдәррис¬
тәр талибтары 2 менән йәйләүгә сығып йөрөгәндәр. Йәмләнә»
бере күрше Бишул Мансаҙы тигән ауылдан атайыбыҙҙың, оста¬
ҙы Хаммат хәҙрәт йөҙләп шәкерттәре менән Ҡарлыман һыуы¬
ның буйында күсеп йөрөмөштөр.
Ағиҙел буйлап Өфө ҡалаһынан түбән Бөрө өйәҙенең Бо¬
рай ауылында Насретдин Әмиров ғүмере буйынса дәрес әйт¬
кән ғалимдыр. Гөбөлөкөсөктә Насретдин, Өсбүләлә Әхмәт¬
йән Тупиев, Бөгөлмә өйәҙенең Тымытыҡ ҡәрйәһендә Ғәбдел-
латиф хәҙрәттәр был диярҙа мөтәфәннин ғөләмәләрҙер. Башҡа
ҡәрйәләрҙә лә, хосусан Минзәлә өйәҙендәге ауылдарҙа мө¬
дәрристәр күптер, йөмләнән бере Саҡмаҡ ауылында Ғабдул¬
ла хәҙрәт күп йылдар дәрес менән мәшғүл булған ғалимдыр...
1 Мөтәфәннин — бөтә фәндәрҙе белеүсе, энциклопедист.
2 Талиб — шәкерт, уҡыусы.

БАШҠОРТ ҠОРОТО
Башҡорт ҡорото әсегән һөттән түбәндәгесә эшләнә, һөт
өҫтөн алгандан һун, да әсемәгән булһа, унан сыр ҡайнаталар.
Әсей башлаған ҡуйы һөт бары эремсек яһау өсөн китә. Ҡорот
өсөн иһә өҫтө алынған һәм әсегән һөттө, гәҙәттә, ун бишәр
биҙрә һыйҙырышлы көбөгә, башҡа төрлө һауытҡа йәки тәпән¬
гә йыялар, һуңынан уны ҙур ҡаҙанда йылыталар һәм яңынан
шул уҡ тәпәнгә (башҡа төрлө һауытҡа) ҡоялар. Унда йы¬
лынған ҡатыҡты өҫтөнә һыуы ҡалҡып сыҡҡансы тоталар. Шу¬
нан һуң был йәшкелт төҫтәге һыуҙы түгәләр. Был эш ике тап¬
ҡыр башҡарыла. Ҡалған ҡатыҡтың өҫтөнә яңы әсегән һөттө
өҫтәйҙәр. Бер нисә көндән һуң был ҡатыҡты, ҙур ҡаҙанға һа¬
лып, талғын утта яйлап ҡына һорғолт төҫтәге шыйыҡсаға әй-
ләнгәнсе ҡайнаталар. Әммә уны ҡыҙғылт төҫкә ингәнсе ҡай¬
натырға ярамай. Ҡайнап торған был шыйыҡсаны эркет тип
атайҙар. Эркеттән ҡорот яһау өсөн уны ҡулаша тип аталған
ҡабыҡ шоманға ҡоялар. Унда эркеттең һыуы ағып бөтә һәм
ярмаланып торган ҡорот ҡына тороп ҡала. Уны, тоҡҡа тул¬
тырып, бер нисә көнгә аҫып ҡуялар, һуңынан был ҡоротло
тоҡто алып, иҙәнгә һалалар һәм ауыр әйбер менән баҫырып
ҡуялар. Уны шул килеш ҡороттоң һыуы бөтөнләй һарҡып
бөткәнсе тоталар. Шулай итмәгәндә, еүеш ҡорот кипкәнсе
үк боҙола башлай. Тоҡ өҫтөндәге ауырлыҡты алып ташла¬
ғандан һуң, ҡоротто яңынан ҡулашҡа бушаталар һәм, яҡшы
булһын һәм боҙолмаһын өсөн, тоҙ менән бутап, бер нисә кеше
уны ике ҡуллап ҡамыр кеүек ҡуйы массаға әйләнгәнсе баҫалар.
Шунан һуң был ҡамырҙан йомро йомғаҡтар яһап, уларҙы
251

алдан әҙерләп ҡуйылған ылашҡа йәки лашҡа теҙәләр. Ылаш
иһә сыра кеүек теленгән трансаларҙан балыҡ һөҙгөс рәүешендә
эшләнә. Был ылаш аҫтындағы усаҡҡа башҡорттар, ғәҙәттә,
ҡаҙан аҫалар һәм эркет ҡайнаталар. Ә өҫтә, ылашта, усаҡтан
сыҡҡан йылыла һәм төтөндә ысын ҡорот кибә һәм ыҫлана.
Ҡорот ике төрлө (тышҡы формаһы менән түгел) була:
кешенең үҙе өсөн һәм һатыу өсөн әҙерләнгән ҡороттар, һа¬
тыуға яҙғы һәм йәйге ҡороттар сығарыла. Шуны хәтерҙә то¬
торға кәрәк: май өсөн өҫтөн алғандан һуң башҡорт ҡатын-
ҡыҙҙары таҙа, әсемәгән һөттө бешерәләр һәм унан ҡорот яһа/
өсөн ҡатыҡ әҙерләйҙәр. Ул бешкән әсе һөт тип атала.
Ләкин мөгәрәптәр булмау арҡаһында йыш ҡына һөт йәйге
эҫенән таң атҡансы, йәғни ҡаймағын алып өлгөргәнсе әсей.
Уны бешмәгән әсе һөт тип атайҙар. Бындай сей ҡатыҡ ҡорот
яһау өсөн ярап уҡ бармай. Шуға ла уны ирекһеҙҙән дә, әҙ бул¬
һа ла, төшөм-килемде кәметмәү ниәтенән сығып та йыш ҡына
бешкән әсе һөт менән бергә тәпәнгә ҡойоп бутайҙар. Ә ҡағиҙә
буйынса ҡорот фәҡәт бешереп әсетелгән һөттән, йәғни ысын
ҡатыҡтан яһалырға тейеш. Бына шуның өсөн дә кеше үҙенә
тигән ҡоротто башлыса көҙгө һалҡындар төшә башлағас әҙер¬
ләй.

БАШҠОРТ ҠУРМАСЫ
Ҡурмас бары... аҫаба башҡорттар тарафынан яһала. Уны
ошо рәүешле әҙерләйҙәр. Арпаны, ҡоро ҡаҙанға һалып, ҡыҙҙы¬
ралар. Тимер мейестә ҡыҙҙырылған кофе кеүек янып сыҡма¬
һын өсөн уның фәҡәт юғары дәрәжәләге эҫелектә ҡурылыуь:
шарт. Арпаны тышы көйөп сыҡҡансы һәм хатта эске өлөшө бер
ни тиклем ҡыҙғылт һары төҫкә ингәнсе ҡуралар. Шунан һуң
игенде ҡабығынан айырып алыу өсөн ағас килегә һалып төйә¬
ләр. Был игенде елгәрткәндән һуң инде, ҡурмас әҙер була.
Ғәҙәттә, ҡурмас ярлы кешеләр тарафынан сохарый урыны¬
на ҡулланыла. Уны һөт әҫтә йәки яңы һауылған һөт менән
ҡушып ашайҙар. Тарттырылғанын май менән бутайҙар. Бер
нәмә лә ҡушмай ашағанда ҡурмас ашағы килеүҙе (аппетитты)
көсәйтә.
Ваҡыт үтеүҙән һәм дымланыуҙан ҡурмас йомшара һәм
тәмен юғалта төшә, уны сәйнәүе лә ауырлаша. Шуга ла бын¬
дай ҡурмасты яңынан еңелсә ҡыҙҙырып алырға кәрәк. Шул
сағында ул тәмләнә, тештә кетерләп онталып тора.
Ҡурмасты һатыу ғәҙәте юҡ.
253

PSS
1 е) (э k
Ц т
,Г
РОМ 1 ҠАЛАҺЫ ХАҠЫНДА
(Ҡыҫҡартып алынды)
Ром исемле мәшһүр ҡайсар 2 шаһтарҙың, ҡалаһы Италия
йортонда Тибр даръяһының, һул тарафында булып, бәғдә 3 ике
тарафына йәйелеп, ете түбәне алмыш. Шуның өсөн Ете түбә
ҡалаһы тип һәм әйтмештәрҙер.
Рауиян әхбар билә нәҡыл ҡылалар: 4 ул Италия йортонда
Альба Лонга исемле ҡалала Нумитор исемле мәрхәмәтле бат¬
ша булып икән, уның борадәре5 Амули уны ғәзәл итеп °,
үҙе баш булмыш. Нумиторҙың ҡыҙы Рея Сильвияны, әүлад
булмаһын 7 тип, иргә бармай торған ҡыҙҙарҙың йортона яб-
мыштар. Әммә Рея Сильвиянан Марс тәрбиәһендә игеҙ улдар
булмыш. Береһе Ромул вә береһе Рем. Амули быны ишетеп,
үҙҙәренең ғәҙәттәренсә ғәйепле ҡыҙҙарҙан хисап ҡылып, Рея
Сильвияны тере көйөнсә ергә күмергә әмер итмештер. Бала¬
ларын Тибр һыуына быраҡтырмыш.
Бер көтөүсе әрйә эсендә ике ул табып алыр ҙа, үзенә бала
итеп, тәрбиә ҡылыр. Балалар, егет булғас, нәсәптәрен 8 белср-
1 Ром(а) — Рим.
2 Ҡайсар — батша, император, цезарь.
3 Бәғдә — һуңынан, аҙаҡ.
''Рауиян әхбар билэ нәҡыл ҡылалар — башҡаларҙан
хәбәрҙәр ишетеп һөйләүселәр ошолай тиҙәр.
° Борадәр—ир туған; дуҫ, иптәш.
s Ғөээл итеү — айырыу, изоляциялау. Бында тәхетенән тө¬
шөрөү мәғәнәһендә килә.
7 Әүлад булмау—бала булмау (тапмау).
8 Hoc а п — нәҫел, ата-баба, туғай.
254

ҙәр ҙә, Амулиҙы үлтереп, ҡартаталары Нумиторҙы йәнә тә¬
хеткә ултыртырҙар. Әммә үҙҙәре тынысһыҙлыҡ һәм баһадир-
лыҡ һәнәрен һөйөп, йәш егеттәрҙе эйәртеп, үҙҙәрен көтөүсе
табып алған ергә, Палатин исемле тауға, барып торҙолар ҙа
ҡала яһарға ниәт иттеләр. Әммә ике туған бәхәс ҡылдылар:
ҡайһыһының исеме менән бина һалырға. Был бәхәстә Ромул
Ремде үлтереп, ҡалаға үҙ исемен бирмеш. (Ошо көндә һамагг
халыҡтарҙың, бәғзеләре Рим, бәғзеләре Ромул тип тәсми»
ҡылалар 1). Бәғдә Ромул һабанға аҡ үгеҙ һәм аҡ һыйыр егеп,
дүрт мөйөшлө бураҙна һыҙҙы. Ул һыҙыҡ ҡаланың үренә һәм
соҡорона ишарат ине. Ҡапҡа булмыш урындарҙа һабанды кү¬
тәреп үтмеш. Шул тариҡса 2 753 йылда (беҙҙең эраға тик¬
лем.— Ғ. 7С.) ошо Ром ҡалаһы бина булынмыш тирҙәр.
Был Ром ҡалаһы һәмишә 3 барҙыр. Хәҙер ҙә католик нөсра-
4	“
ғиҙарҙын, 4 ин, ҙур поптары папа исеме менән, үҙенә ҡарағай
мәмләкәттән5 үҙенең тәрбиәһенә етерлек яһағы менән, унда
шаһлыҡ ҡылалыр. Әммә Ром башланған заманда ул Италия
йортонда мәшһүрерәк халыҡтарҙан этруска (этрус.—] Ғ. "К.)
латин һәм сабин халыҡтары булмыштыр. Ул Ром ҡалаһы ике
мең дә алты йөҙ ҙә утыҙ туғыҙ йыл мәғмүрҙер 6.
Ром ҡалаһының тауарихы мәғриб7 һәм мәшриҡ8 телдә¬
рендә күптер. Хосусан мәғриб халыҡтары Ромдың һәнәрҙәрен
һәм закондарын, һуғыш ғилемдәрен дәстгир9 итмештәрҙер.
Әммә беҙ йәд итербеҙ: дәүләткә ғорур, һәнәргә маһир, һу¬
ғышта ғалиб |0, низам 11 вә законда би назир 12, йыһан шаһ¬
1 Тәсмиә ҡылыу — атау, исемләү.
2 Тариҡ са — юл, ысул, алым (тариҡса — юл менән).
3 һәмишә — һаман.
4 Нөсрағи — яҡлаусы, яҡлы булган.
3 Мәмләкәт —• ил, дәүләт, батшалыҡ.
6 Мәғмүр — төҙөк, төҙөкләндерелгән, культуралы ителгән.
7 Мәғриб — көнбайыш.
8 Мәшриҡ — көнсығыш.
9 Дәстгир — булышыусы, етәкләүсе (ҡулланма).
10 Ғалиб — еңеүсе, өҫтөн сығыусы.
11 Низам — тәртип, ҡағиҙә.
12 Би назир — тиңһеҙ.
255

тарын пайман итеп зир 2 тәхетенә дусар иткән Ром ни ҡә¬
ҙәр һәйбәтле һәм шәүкәтле 3 ҡайсарҙары менән, нәүбәт еткәс,
үзе лә ахыр забун вә зәлил 4 булмыштыр. Ром ҡалаһының,
дәүләте ҙурая башлағанда, Аҡ диңғеҙҙең 5 икенсе тарафында
Шәм вә Ҡоддус шәриф иленән 6 күсеп килмеш финикия исемле
халыҡ Карфаген исемле ҡалала ҙур дәүләткә ирешеп, Ром
халҡына мөҡабил 7 килмештәр ине. Ул мәмләкәт Африка ҡит¬
ғаһында Тунис илдәрендә булмыштыр. Хатта Карфагендын,
сәрүәрҙәренән 8 Амилкар Барка һәм айыра башҡа унын, улы
Ганнибал Ром менән һуғышып, ун алты йыл Ром ҡалаһын
хисар 9 ҡылып, Ром халҡына күп михнәт һалған. Был Га«ни-
балды сэр ғәскәрҙәр араһында Искәндәр вә Ҡайсарға бәрә-
бәр 10 күрәләр.
Ганнибал үлгәс, борадәре Гасдрабул заманында, 146 йыл¬
да (беҙҙең эраға тиклем. — Ғ. Ҡ.), Ромдың сэр ғәскәре 11
Сципион Эмилиан Карфағен ҡалаһын харап иткәс, Ром хал¬
ҡына мөҡабил булырлыҡ халыҡ ҡалманы. Сципион Эмилиан-
ды мәҙехләп 12 Африкани тип көнъйә 13 бирмештәр, сөнки Кар¬
фаген ҡалаһы Африка ерендәге Тунис илендә ине. Бының
һуңында Ром донъяға ғалиб булып, көндән-көн рәүаж 14 таба
башланы. Сэр ғәскәрҙәрҙең иң мәшһүрҙәре быларҙыр: Марий,
1 Пайман итеү — ватыу, емереү.
2 3 н р — түбән, аҫ, аҫҡы өлөш.
3 Ш эүкәт — көс, ололоҡ, бөйөклөк.
11 Забун вә зэлил — булдыҡһыҙ һәм ҡәҙерһеҙ (хурлыҡлы).
•'Аҡ диңгеҙ — элекке Эске, хәнерге Урта диңғеҙ.
6 ш эм вэ Ҡоддус шәриф иле — Дамаск һәм Иэраил-Йәһуд
батшалыҡтары (Дамаск һәм Иерусалим ҡалалары, Сирия һәм Палестина
ерҙәре).
' Мөҡабил — ҡаршы: алмаштырыусы.
8 Сәрүәр-— халыҡ башлығы, етәксе, күренекле кеше.
9 Хисар — юлғау, ҡамау.
;о Искәндәр вә Ҡайсарға бәрәбәр — Александр Македон-
скинга һәм Юлий Цеэарга тиң.
"Сэр ғәскәре — ғәскәр башлығы.
12 Мәҙех — маҡтау, данлау, ололоҡлау.
13 Көнъйә — ҡушамат; ләҡәп исем; псевдоним.
м Рәүаж — таралыу, өҫтөнлөк алыу.
256

Сулла, Помпей, Красс, Цицерон һәм Юлий Цезарь, йәғни
Ҡайсарҙыр. Былар заманында Ромдың законы республика
булмыш һәм шаһтары һайлау менән өсәр кеше булмыштыр.
Ул триумвират 1 исеме менән аталмыш. Әммә Юлий Цезарь
республиканы бөтөрөп, яңғыҙ шаһ булып, император исемләнә
башлағас, бер көн олуғ әркани дәүләт вәзирҙәр 2 сенатта рес¬
публиканы боҙған өсөн Ҡайсарҙы егерме дүрт хәнйәр менән
сәнсеп үлтергәндәр.
Был Ҡайсарҙан мөҡаддәм3 Карфаген ошо рәүешле Ром
йортонда республика булмыштыр. Ҡайсар хәҙерге эранан
44 йыл мәҡтүл 4 булмыш. Ҡайсарҙан һуң уның борадәренен,
улы Октавианды сәрүәр итеп, был һәм республиканы бөтөрөп,
империя исеме бирә. Үҙе һис мәнегһеҙ мөстәҡил ° батша бу¬
лып, донъяла иң әүәл император исемен алған кемһә былдыр.
ГЗының заманында Ром халҡы ғәйәт тә бәхетле булып, уны
Август тип көнъйә ҡылмыштар. Август — шәриф6 тимәк
булыр.
Бынан һуң килгәндәрҙән император Диоклетиан планы бу¬
йынса әүләдтәренән император Константин заманында,
326 йылда, Византия ҡалаһын төҙәтеп, Ҡара диңгеҙ тарафта
рында икенсе империя төҙөй башланылар. Византияны камил
мәғрур итеп, яңы Ром тип исем бирмештәр икән. Әммә ғаләм¬
гә Константинополь исеме менән шаиг 7 булды.
Был Константин Ғайса гәләйһи-с-сәләмдең8 диненә яңы
һәм иҫке Ром империяларында рөхсәт биреп, үҙе дингә дә-
1 Триумвират — күренекле вс батшаның (цезарзың)— Красс,
11омпей һәм Цезарҙың союзы.
2 О л у г әркани дәүләт вәзирҙар — дәүләт менән идара
итеүсе оло (күренекле) вәзирҙәр.
* Мөҡаддәм — элек, борон, алда.
4 Мәҡтүл — үлтерелгән.
' Мәнегһеҙ мөстәҡил — ҡамасаулауһың (ҡаршылыҡһыҙ, ты¬
йыуһыҙ) ҮҘ аллы.
15 Шәриф — ҡәҙерле, хөрмәткә лайыҡ, данлыҡлы.
' Шаиг -таралыу, халыҡ араһында билдәле булыу.
" Ғайса г ә л э й һ н-с-с әләм — Иисус Христос (ҡотҡарыусы мес¬
сия)— христиан диненә нигез һалыусы.
9 Змказ ЗП6	257

ғуәт 1 ҡылды. Иҫке Ром мәғриб империяһының, тәхетпайы 2
аталып, яңы Ром, йәғни Константинополь мәшриҡ империяһы¬
ның тәхетпайы атылып, бара-тора ике империяға әйләнеп, ике
император булып һәм мәҙһәбтәре ике фирҡә булып3 китте.
Мәғрибтә Роми католик мәҙһәбе, мәшриҡ империяһында грек
мәҙһәбе 4 мәшһур булды. Был көн һәм Россия халҡы ғрек мәҙ¬
һәбендәлер. Г рек халҡы юнан халҡылыр.
Империя икегә бүленгәс, тиҙ заман вестгот халҡы Ала-
рих исемле башлығы менән, йәнә скиф, вандал һәм алан ха¬
лыҡтары Радагайс һәм Гейзерих исемле башлыҡтары менән,
йәнә һунн а халҡы Аттила исемле башлығы менән береһенең
артынан икенсеһе мәғриб Ромының империяһын ғарәт, вай¬
ран ҡылдылар 6. Ахыр әл-амур милади 7 476 йылда, импера¬
тор Ромул Августул заманында, Германия халҡы Одоакр
исемле сэр ғәскәре менән Ром ҡалаһын алып, Ромул Августул-
ды ғәзәл итеп, Одоакрға Италия короле тип исем бирҙеләр.
Был 476 йыл тауарихта Ромдың мәғриб империяһының йы¬
ғылған, йәғни фәна 8 булған йылы тип әйтеләлер. Әммә мәш¬
риҡ Ромының империяһы мең йыл һуңға ҡалып тамам фәна
булған. 1453 йылдың апрель айында ғосманлы төрөктәренең
Моратхан II улы Мехмед II 250 мең әҙәм менән хәсар 9 ҡы¬
лып, ғазим 10 һуғыш ҡылып, 29 майҙа Константинополде фә-
тех 11 итмештер. Шул көндәрҙән ромдарҙың даны фәнаға урын
1 Д ә ғ у ә т — өндәү, саҡырыу.
2 Т эхетпай — батша идаралығының теп үҙәге, баш ҡала.
3 Мәҙһәбтәре ике фирҡә булыу — диндәре ике төркөмгә
айырылыу.
•'Грек мәҙһәбе — православие дине.
5 һунн — гунн.
6 Ғарәт, вайран ҡылыу — талап, хәрабә хәленә килтереү (оме-
реү).	^
7 Ахыр әл-амур милади — аҙаҡтан Ғайса пәйғәмбәр тыуган
көндән алып йөрөтөлгән йыл иҫәбе (христиан эраһы).
8 Фән а — юҡҡа сығыу һәләкәт.
11 Хәсар — зарар, зыян.
10 Ғазим — бөйөк, дәһшәтле, етди.
11 Ф ә т е х — яулап алыу; асыу.
258

бирҙе һәм ҡайсарҙар донъяла ад 1 һәм һан булып ҡалды. Кон¬
стантинополь ҡалаһы ла шиңде. Төрөктәр Истамбул ҡалаһы
тип торорҙар. Унын, ҡәҙими исемдәре Византия йәки Бузан-
таралыр, Яңы исемдәре Константиния (Царьград), Истам-
булдыр...
А д— мәғәнә, Һүҙ; исем.
У*

щжжщ
ФИРҒӘҮЕНДӘР ХАҠЫНДА ХӘБӘР
Мысыр 1 фирғәүендәре күп булған. Фирғәүен Мысыр шаһ¬
тарына көнъйә, йәғни фамилиялыр. Быларҙың дәфен 2 ҡылын¬
ған урындарын «Правительственный вестник» газетаһы
(1886 йыл, 211, 212 һандар) ике урында тип әйтәлер: береһе
түбәнге Мысыр тарафында, Баб әл-Мөлүк ғарында 3, икенсеһе
юғары Мысырҙа, Луксор ҡалаһы янында, Даъирәт әл-бәхер
исемле мәҡбәрәлә 4. Быларҙы хазина ҡарамағына англичандар
үҙ өҫтәренә алмыштар. Мәгәр мәшһүр фирғәүен Сети һәм өс
Рамсестарҙың ҡайһы урында һәм уларға ҡайҙан керергә икән¬
лекте тапмайҙар икән. Мәгәр ғәрәптәр табып, алтын-көмөштә¬
рен алып, һата башлағандар. Англичандар бер нисә ғәрәпте
тотҡандар. Ҡайҙан алғандарын әйтмәһәләр ҙә, араларынан
береһе Боругша исемле ҡәҙими мысыр яҙыуын уҡый торған
англичанды Даъирәт-әл-бәхер ғарына 1881 йылдың 5 июлендә
алып барған.
Әүәл 300 кеше ғар ауыҙын ҡаҙып, түш менән бер нисә кәр¬
рә ’ юғары һәм түбән барып, ҙур ғөрфәгә6 барып сыҡһалар,
фирғәүендәрҙе табуттарында тапҡандар. Ҡатындары ла шун¬
да ыҫмала һәм балауыҙ һәм төрлө дауа менән ҡатырып ҡу¬
1 Мысыр — Египет; ҡала; кешеләр йәшәгән урың.
2 Дәфен — ерләү; йәшереү.
J Баб э л-М ө л ү к га р ы — батшалар ишеге мәмерйәһе.
4 Даъирәт әл-бәхер исемле м ә ҡ б ә р э — диңгеҙ тирәһе
(әйләнәһе) исемле ҡәберлек.
' Кәррә — тапҡыр, мәртәбә.
6 Ғ ө р ф ә — бүлмә, веранда.
260

йылғандар. Табуттарына һәм хөжрәләренә 1 исемдәрен яҙып,
шуларҙы алып Мысырға 2 килтереп, барсаһын Булаҡ исемле
ғәжәйепханаға 3 ҡуйғандар. Уларҙы барып тамаша ҡылып ҡа¬
раусыларға күп аҡса алып күрһәтәләр. Өсәр мен, йыл серемәй
ятҡандары бар. Ниңә сереһен? Үҙҙәре үк мумия исемле ҡаты
бальзамға тәғәйерләнә 4 һәм уларҙың, ағзаларын буяуға һәм
дарыуға алалар. Мәгәр бик ҡиммәттер ул. Мумия тип ғәрәп
халҡы ялған дауалар ҙа яһай, әҙәмдең ағзаһынан ни нәмәләр
генә булмай.
йәнә ҡалалар ергә ғарҡ булған ° Мөъәтәфиҡәт исемле
урын — Ҡоддус шәрифкә 6 яҡын бер диңгеҙҙер. Бәғзеләр һү-
ҙенсә. унда туғыҙ ҡала гарҡ булмыш, йөмләнән бере Сәдүм,
бере Ғәмрә ҡалаларылыр. Әммә хәҙер ул диңгеҙгә ҡош төш¬
мәй. кейек унан эсмәй икән. Мәгәр асфальт исемле таш мә-
хыз 7 шул Мөъәтәфиҡәт диңгеҙенән сығалыр. Ул асфальт таш
дәхи күп хассиәтлелер 8, күп хикмәттәргә ярайҙыр.
Әүәлге һүҙебеҙгә ҡайтабыҙ. Мәҙкүр9 Боругша исемле
инглиз ҡәзими мысыр хатын 10 уҡып, мәғәнәһен әйтә икән.
Тапҡан мумияларының береһе Рамсес I, йәнә улы Сети I.
Был Рамсес мең дә дүрт йөҙөнсө йылда 11 шаһ булған. Әммә
Сети бик мәшһүр булған. Йәнә уның улы Рамсес II табыл¬
ған. Уның һүрәтен мәҙкүр газетаның 212-се һанында яһағап-
1 Хөжрә— бәләкәй (бер кешелек кенә) бүлмә, келья, камера.
2 Мысыр — бында ҡала мәгәнәһендә. Даъирәт әл бәхер ҡәбер-
лск-пнрамидаларының Луксор ҡалаһына яҡын булыуын иҫәпкә алғанда,
был осраҡта ошо ҡала күҙ уңында тотолоуы ихтимал.
I Ғәжәйепхана — төрлө ғәжәп әйбсрзор тупланган йорт (ҡорол-
«а, музей).
II Т әғә й ерләнеү — әйләнеү, эүрелеү, үҙгәреү.
5 Ғ а р ҡ булыу — һыуға сумыу, батыу (һыу аҫтында ҡалыу).
' Ҡоддус шәриф — ҡәҙерләүгә лайыҡ бик изге урын. Бында,
күрәһең, Иерусалим ҡалаһы йәки Йәһүд батшалығы күҙ уңында тотола.
М ә х ы э — саф, ҡушылмаһыҙ.
"Дәхи күп хассиәтлелер — тағы ла бик үҙенсәлеклелер.
9 Мәҙкүр — үрҙә телгә алынған, әйтеп үтелгән.
|0Ҡәҙими мысыр хаты — боронғо гәрэп (египет) я*ыуы.
11 Бында беҙҙең эраға тиклемге мең дә дүрт йөҙөнсө йыл тураһында
һүҙ бара.
261

дар. ЗУР ҡарсыға танаулы, ҡәҙими диуарҙарҙа 1 яһалған һү¬
рәтенә оҡшай... Бынын, заманында бәни Исраил суҡ хадиҫә¬
ләр күреп 2, Мысырҫа һәрәман 3 исемле тауҙар яһайҙар. Фир¬
ғәүендәр араһында һиммәт вә шәүкәт 4 менән бынан мәшһүре
юҡ. Уның исемдәре күп булған, мәҫәлән, Ра-Усермаат, Ра-Со-
тебйән, Ра-Рамсес ҫани (II), Маямун әүүәл (I) г. Ғәрәп мо-
саннифтарының6 Масғаб һәм Раян фирғәүен тиғәндәре ошо
Рамсес II булмаҡ кәрәк... Ул донъянан киткәс, улы Мернибта
йәки Мернифта II (Мернептах (б. э. т. 1251—31)—Ғ. Ҡ.)
тәхеткә ултырған. Ул һыуға ғарҡ булмыш.
Йәнә ғарҙағы фирғәүендәрҙең береһе Әминхатип, Тут-
мос I, һамоса II (Яхмос II.— Ғ. ТС), беренсе ҡатыны Нәфи-
рәтари, Тутмос III һәм уның кеүек үк мәшһүр фирғәүен Рам¬
сес III. Был Рамсес III Ҡоддус шәриф һәм Шәм 7 тарафына.
Әрмән йорттарына барып, һуғышып ғалиб 8 булып йөрөгән.
Әммә юғарыла мәҙкүр Рамсес II Мысырҙың гректар яҙған
тауарихындағы исеме Сизастристыр. Йәнә бынан һуң килгән
Рамсес III, кинәйә исемдәре Осармара, Миямун йәнә Хаҡаун.
Былар хаҡында хәбәр һәм тамашалар бик күп, маля йәғни 9
булмаһын тип туҡтаттыҡ. Быларҙан башҡаларҙы ла тапҡан¬
дар һәм ҡайһыһының донъяла ни эш ҡылғанын диуарҙарға,
тау-таштарға яҙып ҡалдырғандар.
1 Диуар — стена.
2 Бәни Исраил суҡ хадиҫәләр күреп — Израил (еврей¬
ҙарҙың, төп бабаһының, исеме) балалары күп ваҡиғалар күреп.
3 һәрәман — пирамидалар.
' Шәүкә т — көс, ҡеүәт, байөклөк.
3 Рамсес II трондағы официаль исеме Усер-маат-Расотеп-ян-Ра.
6 Мос а н н и ф — яҙыусы, автор
7 ш әм — Сирия; Дамаск (Дамаск батшалығы).
8 Ғалиб — еңеүсе, өҫтөнлөк алыусы.
9 Маля йәғни — ваҡ төйәк (юҡ-бар, кәрәкһеҙ) һүҙ.

АҢЛАТМАЛАР ҺӘМ ИҪКӘРМӘЛӘР
Шиғырҙар
йомран иле. М. Өмөтбаев был шиғырын Ҡырымда вәкеф эштәрен
тикшереү комиссияһында эшләғэн сағында, 1887 йылдың 27 сентябрен¬
дә Симферополдә ижад итә. 1888 йылдың 1 декабрендә ғаиләһенә язған
хатында ул уның бер өҙөгөн дә килтерә (СССР Фәндәр академияһының
Башҡортостан филиалы ғилми архивы ф. 3, оп. 12/88а, 3—4-се ҡа¬
ғыҙҙар). Шиғыр тәү башлап әҙиптең «Йәдкәр» (Ҡазан, 1897) китабында
донъя күрә. Йыйынтыҡҡа ул уның 12—14-се биттәренән алып бирелде.
Беҙҙең осорҙа шиғыр профессор Ә. Харисовтың «Башҡорт халҡының
ааәби мираҫы. XVIII—XIX быуаттар» тигән хеҙмәтендә (Өфө, 1965.
373—374-се биттәр) һәм башҡорт әҙәбиәте буйынса урта мәктәптең
VIII класы өсөн тәғәйенләнгән хрестоматия китабында (Өфө, 1980,
I70—171-се биттәр) баҫылып сыҡты.
* йомран иле тигәндән шағир башҡорт ырыуҙарының береһе Йом¬
ран Табын биләгән ерҙәрҙе күҙ уңында тотҡан. Йомран Табындар ун
нкелэп ырыу менән бергә Табын тигән башҡорт ҡәбиләһен тәшкил
нткән.
Шигырза телгә алынған һыу-кулдәр Башҡортостандың хәҙерге Ҡыр¬
мыҫҡалы районына ҡарай
«Бында ерҙең ниғмәттәре...» тигән шигыр тарихсы П. Ф. Ищериков-
тың СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы ғилми архи¬
вында һаҡланған «XIX быуат мәғрифәтсеһе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев»
(рус телендә) исемле ҡаралама ҡулъяҙмаһынан алынды (ф. 3, оп. 12/436;
51/143). Ҡасандыр М. Өмөтбаев тарафынан «ҡуйын дәфтәренән
алынған биткә яҙылған» (шул уҡ сығанаҡ, ф. 3, оп. 51/143, 27-се ҡа¬
ғыҙ) был әҫәрҙе П. Ищериков үҙ мәҡәләһендә миҫал итеп килтергән. Ул
беҙҙең тарафтан башҡорт теленә тәржемә ителеп, 1980 йылда «Ағиҙел»
журналының 1-се һанында баҫтырып сығарылды. Шиғырға исем итеп
уның тәүге юлы алынды.
1 Артабан был сыганак «СССР ФА БФ гилми архивы» тип ҡыҫ¬
ҡартып күрһәтеләсәк.
263

Урмансы. Архив материалдарына ҡарағанда, шигыр 1877—1878 йыл¬
дар араһында яҙылған булырға тейеш. Уны М. Өмөтбаев 1880 йылда
башка яҙмалары менән бергә Рус география йәмғиәтенә лэ ебәрә. Хәҙерге
кинд:) был материалдар СССР География йәмғиәте архивында һаҡлана
(разряд 53, оп. 1, № 1). йыйынтыҡҡа шигыр М. Өмөтбаевтың 1897 йыл¬
да Ҡазанда баҫылып сыкҡан «Йәдкәр» китабының 102-се битенән алып
бирелде.
«Шикайәт» шиғырын М. Өмөтбаев 1904 йылдың 8 февралендә нзып
бөтөрә һәм рус геленә тәржемә итә. Ләкин әҫәр бер ҡайза ла баҫыл¬
майынса, уның ҡулъяҙмалары араһында ятып ҡала (СССР ФА БФ гнл-
мн архивы, ф. 3, оп. 12/85, 7-се ҡағыз). йыйынтыҡҡа ул шагнрзың ана
шул шәхси архивынан алып әҙерләнде.
«Үткән гүмер, калган хәтер» шиғыры тәү башлап М. Өмөтбаевтың
«Йәдкәр» китабында баҫылып сыға (80—81-се биттәр). Бында ул шул
китаптан алып бирелде. Шигыр өҫтөндә текстологик эш алып барғанда,
уның профессор Ә. Харисовтың «Башҡорт халҡының әзәби мираҫы.
XVIII—XIX быуаттар» тигән китабында (Өфө, 1965, 372—373-сө бит¬
тәр) килтерелгән өҙөгө лэ файҙаланылды.
Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатыдыуы. Был үҙенсәлекле
шигри әҫәр йыйынтыҡҡа «Йәдкәр» китабынан (100—101-се биттәр)
алып бирелде. М. Өмөтбаевтың 1880 йылда Рус география йәмгиэтенә
ебәргән материалдарында! ы мәғлүмәттәргә ҡарағанда, ул 1877—1878 йыл¬
дарҙа ижад ителгән.
һуңғы йылдарҙа шигыр ныҡ ҡына ҡыҫҡартылган килеш баш корт
әҙәбиәте буйынса VIII класҡа тәғәйенләнгән хрестоматияга ла (Өфө.
1980. 173—175-се биттәр) индерелде.
Ҡакыш илә Йүкә. Мәҫәл тәү башлап шагирҙың «Йәдкәр» (Ҡазан,
1897, 85-се бит) китабында донъя күрә. Йыйынтыҡҡа ул шунан алып
бирелде.
Мәҫәл һуңгы йылдарҙа профессор Ә. Харисовтың «Башҡорт халҡы¬
ның әҙәби мираҫы. XVIII—XIX быуаттар» тигән хеҙмәтендә (Өфө,
1965, 374—375-се биттәр; русса баҫмаһы — Өфө, 1973, 306-сы бит),
«Поэты Урала» исеме менән сыгарылган ике томлыҡ антологияның I то¬
мында (Свердловск, 1976, 56—57-се биттәр) һәм башҡорт әҙәбиәте бу¬
йынса урта мәктәптең VIII класы өсөн әҙерләнгән хрестоматия кита¬
бында (Өфө, 1980, 172-се бит) баҫылып сыҡты.
Сауат эл-химар. М. Өмөтбаевтың шәхси архивында осраған айырым
ҡулъяҙма өҙөктәргә ҡарағанда (СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3.
оп. 12/86, 89-сы ҡағыҙ), шигыр 1881 йылдың 10 сентябрендә яҙылған
булырға тейеш. Беренсе башлап ул шагирҙың «йәдкәр» китабында ба¬
ҫыла (10-сы бит). Йыйынтыҡҡа ул шул сығанаҡтан алып бирелде.
«Күңелем гөлдәй бөрө булмаҫ» шиғырын М. Өмөтбаев 1877 йылдың
1 июнендә яҙған һәм 1880 йылда «Хыялсан һандугас» («Соловей мечта¬
264

тель») тнган исем аҫтында башҡа яҙмалары менән бергә Рус география
йәмғиәте адресына ебәргән (хәҙерге ваҡытта ул СССР География йэм-
гиәте архивында һаҡлана: разряд 53, оп. 1, № 1, 14-се ҡагыҙ). Ләкин
ул бары 1897 йылда ғына шағирҙың «Йәдкәр» исемле йыйынтығында
донъя күрә (7-се бит). Бында инде автор уны «Нигмәт шәриф» («Ҡә¬
ҙерле байлыҡ») тигән баш аҫтында бирә. Йыйынтыҡҡа шигыр «Йәдкәр»
китабынан ҡыҫҡартып әҙерләнде һәм, шул алынған өлөштөң, эстәлегенән
сығып, уға исем итеп икенсе строфэлагы бер ҡыҫҡартма шиғыр юлы
алынды.
Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ. Шигыр М. Өмөтбаевтың «Татар нәхүһенең
мохтасары» («Ҡыҫҡаса татар грамматикаһы») тигән гилми хеҙмәтенең
(Ҡазан, 1901) 49-сы битендә миҫал рәүешендә килтерелгән. Уны йыйын¬
тыҡ әсен әҙерләгәндә, исем итеп беренсе строфаның тәүге юлын баш¬
лап ебәргән һәм текст йөкмәткеһенә ишара булырҙай булган «фөзули»
(ҡыҙыҡһыныусанлыҡ) һүҙе алынды.
Бәйет. Был икешәр юллыҡтар М. Өмөтбаевтың «Татар нәхүһенең
мохтасары» (Ҡазан, 1901) кнтабында миҫал итеп килтерелә (39-сы бит).
Архив материалдарынан күренеүенсә, уларҙы шағир Ҡырымда сатында
ижад иткән. Мәҫәлән, 1888 йылдың 1 февралендә ғаиләһенә ебәргән ха¬
тында был бәйеттәр тулыһынса килтерелә (СССР ФА БФ ғилми архи¬
вы, ф. 3, оп. 12/88а, 3—4-се ҡағыҙҙар). Тәүге ике юллыҡ «йәдкәрҙә»
лә урын алган (71-се бит).
Етдилек. Шигырга исем итеп уның мәғәнәһенә тап килгән һүҙ би¬
релде. йыйынтыҡҡа ул «Йәдкәр» китабының 9-сы битенән алып урын¬
лаштырылды.
Васцят вә нәсихәт. Шигыр тәү башлап «йәдкәрҙә» донъя күрә
(32—34-се биттәр). Архипта һаҡланган материалдарҙан күренеүенсә, уны
шағир 1884 йылдың 10 сентябрендә яҙған һәм 1887 йылдың сентябрендл
яңынан ҡарап, уға яңы фекерҙәр, строфалар өҫтәп сыҡҡан булған
(СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. З, оп. 12/85,	20-се ҡагыз: ф. 3.
оп. 12/86, 87—89-сы ҡағыҙҙар). Ҡараламала шигыр «Өгөт вэ нәсихәт
йырауы» тип атала. Был факт М. Өмөтбаевтың үҙ ижадында туган хал¬
ҡының фольклорында тупланған поэтик традицияларға һәм халыҡ теле¬
нә ныҡ таянғанлығы тураһында һөйләй.
«Илаған бала» шиғыры «Йәдкәр» китабынан алып бирелде (62—
63-сө биттәр).
һәр кемдең ҡалалыр бер йэдкэрс. Шигыр «Нәсихәт» тигән дөйөм
баш аҫтында «йәдкәр» китабында баҫылып сыҡҡан (7—8-се биттәр),
йыйынтыҡҡа әҙерләгәндә, шиғырҙы башлап ебәреүсе тәүге юл уга исем
игеп алынды.
«Нәсихәт» шигыры 1883 йылдың 10 ноябрендә Өфөлә яҙылған
(СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3, оп. 12/86, 79—80-се ҡағыҙҙар).
Баҫылган: «йәдкәр», 14—15-се биттәр.
265

Бер калала гузэл курҙем. Шиғыр йыйынтыҡҡа М. Өмөтбаевтың
«Иэдкэр» китабынан алынды (102—104-се биттәр). Беҙҙең осорҙа ул
профессор Ә. Харисовгың «Башҡорт халҡының эҙэби мираҫы. XVIII—
XIX быуаттар» тигән китабында (Өфө, 1965, 375—378-се биттәр) ба¬
ҫылды.
* Әҫәренең һуңғы ике строфаһын шағир акростих (тәүших) менән
яҙған: уларҙағы юл аша килғән тәүге дүрт һүҙҙең — сезгә (һеҙгә), лаф-
зы, йаҡын (яҡын), морад һүҙҙәренең — беренсе хәрефтәрен теҙһәң, элек¬
ке орфографияла Слим рәүешле яҙылып, Сәлим тип уҡыла торған исем,
йәғни Мөхәмэтсәлимдең икенсе яртыһы, килеп сыға.
«Минец гишыгым» шигыры йыйынтыҡҡа «Йәдкәр» китабының
60-сы битенән алынды. Шигырға исем уның йөкмәткеһенә ҡарап бирелде.
«йыһанда тапманым бер ысын йәр» тигән исем шигырҙың тәүге
юлынан сыгып бирелде. М. Өмөтбаевтың ҡулъяҙма архивында осраган
айырым өҙөктәргә ҡарағанда, шиғыр 1883 йылда ижад ителгән булырга
тейеш (СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3, оп. 12/86, 80-се ҡағыҙ). Ул
беренсе тапҡыр әҙиптең «Татар нәхүһенең мохтасары» (Ҡазан, 1901)
китабында донъя күрә. йыйынтыҡҡа ул шул сығанаҡтың 49-сы битенән
алып бирелде.
Ниҙән? Ши гырға исем итеп уның һәр строфаһының һуңгы юлында
ҡабатланып килгән һәм текст йөкмәткеһенә ярашлы булган һүҙ алынды.
Әҫәрэең ҡасан ижад ителеүе хаҡында М. Өмөгбаевтың «йәдкәрендә» лэ,
ҡулъяҙмалары араһында ла бер ниндәй мәғлүмәт юҡ. Ул тик ғәрәп һәм
фарсы һүҙҙәрен ҡулланып яҙылған һәм «йәдкәр» китабының 11-се би¬
тендә урын алған, йыйынтыҡҡа шиғыр, текстологик йәһәттән эшләнеп,
укыусыга еңел аңлашылырлыҡ итеп бирелде.
Дуҫҡа. Әҫәр тәү башлап шағирҙың «Йәдкәр» китабында донъя кү¬
рә (80—90-сы биттәр). Йыйынтыҡҡа ул шул сығанаҡтан алып бирелде.
* «Йәдкәрҙә» шиғырға лирик проза менән яҙылған инеш, үҙенә күрә
бер аңлатма, бирелә. Был сәсмә «инеш» шигыр менән айырылмаҫ бер
бөтөндө тәшкил итә. Улар бер-береһен тулыландырып, асыҡлап киләләр.
Шуга күрә лә йыйынтыҡта теҙмә һәм сәсмә өлөштәр бер исем аҫтында
бергә бирелде.
Әйтергә кәрәк, әҫәрҙең проза өлөшө М. Өмөтбаевтың 1876 йылдың
3 мартында остазы М. Биксүрииға яҙган хатында тулы килеш урын
ала (СССР География йәмғиәте архивы, разряд 53, оп. 1, № 1, Ю-сы
ҡагыҙ). Был хәл беҙгә, М. Өмөтбаев 1880 йылда Стәрлетамаҡ ҡала¬
һында «Дуҫҡа» тигән шигырын яҙғанда, остаҙын, күренекле башҡорт
мэғрифэтсе-галимы М. Биксуринды, күҙ уңында тотҡан, тип фараз итер¬
гә урын ҡалдыра. Шиғырҙы ул китабында үҙ исемен ҡуймайынса, үрҙә
телғә алынған прозаик «инеш» менән бергә «Сәсәнлек» тигән дөйөм баш
266

аҫтында баҫтыра. Был поэтик әҫәрҙең «Дуҫҡа» тип исемләнгән ҡара¬
ламаһы әҙиптең ҡулъяҙмалар архивында һаҡлана (СССР ФА БФ гилми
архивы, ф. 3, оп. 12/86, 70-се ҡағыэ). Әҫэрзе йыйынтыҡҡа әҙерләгәндә,
уга ана шул исемде ҡайтанан ҡуйыу маҡсатҡа ярашлы тип табылды.
Сөнки был исем уның сәсмә өлөшөнөң дә, тезмә өлөшөнөң дә эстәлегенә
тап килә.
Кемгә хәлем һейләйем... Был шиғырҙы М. Өмөтбаев 1880 йылда,
Стәрлетамаҡта уҡытып йөрөгән сағында, яҙган (СССР ФА БФ гилми
архивы, ф. 3, оп. 12/86, 71-се ҡагыҙ). Йыйынтыҡҡа «Йәдкәр» китабы¬
нан (92-се бит) алып әҙерләгәндә, шигырға исем итеп уның мәғәнәһе
ягынан тура килгән бер ҡыҫҡартма юлы бирелде.
һагыныу. Шигырға исем уның эстәлегенән сьиып бирелде. Ул
М. Өмөтбаевтың Ҡырымдан, гаиләһенә ярзам итеп, аҡса ебәреуе ха¬
ҡында хәбәр иткән ике ҡағыҙҙың арт яҡтарына яҙылған. Был ҡагыҙзар-
ҙы Мөхәмәтсәлим ҡатыны Ғәбиҙә исеменә 1887 йылдың 25 апрелендә
ебәргән булған (СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 12/88а, 52-сс
ҡагыҙ).
Әйтергә кәрәк, М. Өмөтбаевтың ҡулъяҙмалар архивында һаҡланған
хаттарына ҡарағанда. Ғәбиҙә уҙе лә ярайһы уҡ уҡымышлы, хатта шнг-
риәткә мәйел ҡатын булган. Бер хатында (1887, 13 ноябрь) ул, нре
Мөхәмәтсәлимгә арнап, ошо шиғырын һәм узе белгән, бәлки, үзе сы-
гарған бик матур һагыныу йырҙарын яҙып ебәргән:
һагынмаҡтан һары булды сырайым,
Ҡауышмаҡты насип итһен хоҙайым.
Әгәр белһәң минең һагынганымды,
һинең өсөн күҙ йәш ағыҙғанымды.
һинең менән күрешмәктер моратым,
Моратыма ирештерһеи хоҙайым.
Был хатымды ҡабул итеп ала күр,
Миңә лэ бер-ике юл хат һала күр.
Уҡыһам мин ҡәҙерле һүҙегеҙҙе,
Бер күргәндәй булцрмьти үҙегеҙҙе.
Ялҡытһам да яҙайым бер-ике юл.
Янып барған йөрәккә ял булыр ул.
Дәхи 1 ниҙәр яҙайым, бөттө һүҙем.
Йәш менән тулы минең ике күҙем,
һүҙем бөттө һиңә, йәнем, етерме,
Был хат менән арала һүҙ бөтөрмө...
1 Дәхи — йәнә, тағы, һәм.
267

* • *
һандуғасҡай һайрай яҙ һайын да
Ҡарағайҙан бейек ҡайында.
һин һагынмайһыңдыр, эй, айын да,
Мин һағынамын сәғәт һайын да.
Аҡҡош ҡына осор кул күреп,
Былбыл ҡоштар осор гөл күреп.
Шул гелдаргэ ҡунған былбыл кеүек,
һөйләшербеҙ микән бер күреп?
Самауырҙар ҡуйҙым, сәйҙәр һалдым,
Эсмәҫ булһаң, сәй һалмаҫ инем.
һин дә минең кеүек һағынһаң,
Аяғыңдан баҫалмаҫ инең.
(СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 12/88а, 113—114 -се ҡағыҙҙар).
«һағыныу хаты» тигән исем шиғырҙың йөкмәткеһенә ҡарап бирелде.
Баҫылған: «йәдкәр», 63-сө бит.
Шиғырҙың эстәлегенә ҡарағанда, М. Өмөтбаев уны, яҡындарынан
айырылып, Ҡырымда вәҡеф эштәрен тикшереү буйынса хеҙмәт күрһәтеп
йөрөгән сағында, 1887—1889 йылдар араһында яҙған булырға тейеш.
Остаз Мирсалих Бнксурнпга. Шигыр 1878 йылдың 12 февралендә
яҙылған (СССР География йәмғиәте архивы, разряд 53, оп. 1, № 1,
16-сы ҡағыз). Уны М. Өмөтбаев шул уҡ йылдың 15 мартында яңынан
ҡарап сыҡҡан (СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 12/86, 73-сө ҡа¬
гыҙ). Әҫәр тәү башлап «Йәдкәр» китабында баҫылган (11—12-се бит¬
тәр).
«Үҙ-үҙеңде тәнҡитләү» тигән исем шиғырҙың эстәлегенән сығып би¬
релде. йыйынтыҡҡа ул «йәдкәр» китабынан алынды (39-сы бит).
Үҙен белмәй. Шигыр тәү башлап М. Өмөтбаевтың «йәдкәр» кита¬
бында донъя күрә (121-се бит). Уға исем итеп икенсе бәйеттең (ике юл¬
лыҡтың) тәүге ҡыҫҡартма юлы ҡуйылды.
Ҡырьмга сәфәр. Йыйынтыҡҡа шигыр «йәдкәр» китабының 90-сы
битенән бер ни тиклем ҡыҫҡартып алынды.
«Ишек твбөвдә» шиғыры тарихсы П. Ф. Ищериковтың СССР Фән¬
дәр академияһының Башҡортостан филиалы ғилми архивында һаҡланған
«XIX быуат мәғрифәтсеһе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев» тигән рус телен¬
дәге мәҡәләһенең ҡараламаһынан алынды (ф. 3, оп. 12/436; 51/143).
Ҡасандыр М. Өмөтбаев тарафынан «ҡуйын дәфтәренән алынган биткә
яҙылған» (шул ук сығанаҡ, ф. 3, оп. 51/143, 27-се кағыҙ) был әҫәрҙе
268

П. Игцериков үҙ мәҡәләһендә миҫал рәүешендә килтергән. Уны зама¬
нында оҫта тәржемәсе булған М. Өмөтбаев үҙеме, мәҡәләнең авторымы
аллә башҡа берәүме рус теленә тәржемә иткән. Был хаҡта ҡараламала
бер һүҙ ҙә әйтелмәй. Шулай ҙа П. Ищериковтың ҡулъяҙмалары араһын¬
да әҙәбиәтсе 3. Шәрҡиҙең уға мәғрифәтсе шағирҙың «Нәсихәт» исемле
шиғырын руссаға ауҙарып биреүе хаҡындағы мәғлүмәттең осрауын иҫәп¬
кә алғанда, был шиғыр ҙа уның булышлығында тәржемәләнгән, тип уй¬
ларға урын бар. Уның өлөшләтә 3. Шәрҡиҙең 1947 йылда Башҡортостан
тарихы һәм культураһы мәсьәләләренә арналған ғилми сессияла һөйләгән
русса доклады тексында урын алыуы ла шуға ишара яһай.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, М. Өмөтбаевтың үҙ ҡулдары менән яҙып тул¬
тырылған «ҡуйын дәфтәре бите», йәғни «Ишек төбөндә» шиғырының
нөсхәһе беззең көндәргә килеп етмәгән. П. Ищериков ҡулъяҙмаларының
СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы архивына, ул
вафат булғандан һуң 3—4 йыл үткәс кенә, бөтөнләй туҙҙырылып, әрәм-
шәрәм булып бөтөу снгендә килеп инеүен иҫәпкә алғанда, был бер ҙә
гәжәп түгел. Шиғыр, беҙҙең тарафтан башҡорт теленә ҡайтарылып,
1980 йылда «Агиҙел» журналының 1-се һанында баҫтырып сығарылды.
ПУБЛИЦИСТИК ЯҘМАЛАР
Пәмғиәт тәртиптәре. Мәҡәләне М. Өмөтбаев Өфө губернаһы губер¬
наторының уға башҡорттарҙың көндән-көн бөлгөнлөккә төшә барыу сә¬
бәптәрен асыҡларға булышлыҡ итеүен һорап ебәргән хатына яуап рәүе¬
шендә 1898 йылдың 9 июлендә яҙган (СССР ФА БФ ғилми архивы,
ф. 3, оп. 12/84, 102—123-сө ҡағыҙҙар). Рус телендәге был хат-мәҡәләне
'Г. А. Килмөхәмәтов, башҡортсаға ауҙарып, «Әҙәбиәт. Фольклор. Әҙәби
мираҫ» тигән йыйынтыҡта (Беренсе китап. Өфө, 1975, 204—208-се бит¬
тәр) баҫтырып сығара. Китапҡа ул ҡулъяҙма нөсхә менән сағыштырыу¬
ҙар нигеҙендә тыуған ҙур булмаған төҙәтмәләр, өҫтәмәләр йәки ҡыҫҡарт¬
малар менән ана шул сығанаҡтан алып бирелде.
Халыҡ байыймы әллә ярлыланамы? М. Өмөтбаевтың ҡулъяҙмалар
архивында был мәҡәлә «йәмғиәт тәртиптәре» исеме аҫтында һаҡланған
(СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3, оп. 12/84, 116—123-сө ҡағыҙҙар).
Әммә текстың эстәлегенән сығып һәм публицистың Өфө губернаһы гу
бернаторына ебәргән хат-мәҡәләһенең дә шундай уҡ исем менән аталыуын
иҫәпкә алып, беҙ уны «Халыҡ байыймы әллә ярлыланамы?» атамапы
менән бирергә булдыҡ. Мәҡәләне автор, «Санкт-Петербургские ведомос¬
ти» газетаһындағы (1896, № 315) «Как узнать правду о том, богатеет
или беднеет русский народ?» тигән хәбәр менән танышып, оҙаҡ ҡына
ваҡыттар һуҙымында унда күтәрелгән проблемалар, әйтелгән уй-фекерҙәр
тәьҫирендә йөрөгәндән һуң яҙа һәм 1897 йылдың 22 апрелендә шул уҡ
газетаға ебәрә, һуңынан ул уны губернаторға яҙган хат-мәҡәләһенда
269

киң файҙалана. Йыйынтыкҡа мәҡәлә М. Өмөтбаевтың ҡулъяҙмалар
архивынан алынып, руссанан башҡортсаға ҡайтарылған хәлдә бирелде.
«Өршәк күпере» тигән хәбәрҙең ҡараламаһы М. Өмөтбаевтың ҡулъ¬
яҙмалар архивында һаҡлана (СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3.
оп. 12/85, 17-се ҡағыз). Йыйынтыҡҡа ул, текстологик яҡтан эшкәртелеп,
тәү башлап индерелде.
Россиялагы «Первое товарищество» циркында. Фельетон-.ч ик.>л.)
М. Өмөтбаев тарафынан 1902 йылда яҙылған һәм «Уфимские губерн¬
ские ведомости» газетаһына тәҡдим ителгән булырга тейеш. Ләкин ре¬
дакция бындай үтә тенденциоз характерҙағы мәҡәләне киң ҡатлам уҡыу¬
сыларға еткерергә теләмәгән, күрәһең. Ул ҡулъяҙма хәлендә авторҙың
шәхси архивында ятып ҡалган (СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3,
оп. 12/84, 36—38-се ҡағыҙҙар). Уны тәү башлап руссанан башҡорт те¬
ленә Т. А. Килмөхәмәтов тәржемә итә һәм 1975 йылда Башҡорт дәүләт
университетында сығарылган «Әҙәбиәт. Фольклор. Әҙәби мираҫ» тигән
йыйынтыҡтың беренсе китабында баҫтыра (200—202-се биттәр). Йыйын¬
тыҡҡа ул шул сығанаҡтан алып бирелде.
Халыҡ мәгарнфын юлға Ьалырга. Өфө әйәҙе башҡорттарының зем¬
ствоға һайланган берҙән-бер вәкиле булараҡ (ҡалған 11 гласныйҙар рус
булған. Ҡарағыҙ: Вестник Уфимского земства. 1882. Год 4-й, выпуск
I, том XVIII, отдел II. Уфа, 1882, с. 5) М. Өмөтбаев уның 1881 йылдың
24 октябрендә үткәрелгән сираттағы VII йыйылышында урындағы ха¬
лыҡты агартыу эшен яҡшыртыу мәсьәләһенә ҡағылышлы үҙенең уй-план-
дары, тәҡдимдәре менән сығыш яһай. Ул һуңынан ©фө земствоһының
«Вестнигында» рус телендә баҫыла (IV сыгарылыш, XXI тога. Өфө,
1882, 226—228-се биттәр).
М. Өмөтбаевтың был сығышы беренсе тапҡыр башҡорт телендә
өлөшләтә «Әҙәбиәт. Фольклор. Әҙәби мираҫ» китабында (Беренсе китап.
Өфө, 1975, 194—195-се биттәр) донъя күрә. йыйынтыҡҡа әҙерләгәндә,
уга исем эстәлегенән сыгып алынды.
Әҙәбиәт һәм мәғрифәт хакында. Рус телендәге был хәбәрҙең ҡасан
яҙылғанлығы билдәһеҙ. М. Өмөтбаев тарафынан 1904—1906 йылдар
араһында ижад ителгән әҫәрҙәр, хеҙмәттәр менән бер тирәгә төпләнеп
ҡуйылыуына ҡараганда, уның шул ваҡыттарҙа яҙылыуы ихтимал. Хә¬
бәр, үҙ ваҡытында донъя күрмәйенсә, авторҙың шәхси архивында ятып
ҡалған (СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 12/85, 12-се ҡағыҙ),
йыйынтыҡҡа әҙерләгәндә, уға исем эстәлегенә ҡарап бирелде.
«Мәскәү хаҡында күңел меһорв» тигән юлъяҙма тәү башлап
М. Өмөтбаевтың «Йәдкәр» китабында баҫылып сыға (16—30-сы биттәр).
Йыйынтыкҡа ул шунан алып бирелде. Уға исем итеп текстың йөкмәтке¬
һенә тап килгән һөйләм алынды.
270

* Шиһабетдин Мәржәни (1818—1889) — күренекле татар мәгрифәт-
се-галимы.
«Петербург хаҡында күңел мөһөрө». Юлъяҙма беренсе тапҡыр пуб¬
лицистың «Йәдкәр» китабында донъя күрә (117—119-сы биттәр). Йы¬
йынтыҡҡа ул шунан алып бирелде.
«Петербургта ғәжэйепхана нәүғе» тигән юлъяҙма йыйынтыҡҡа
М. Өмөтбаевтың 1897 йылда Ҡазанда баҫылып сыҡҡан «йәдкәр» кита¬
бының 119—121-се биттәренән алып бирелде.
Баҡсаһарай ҡалаһында. Юлъяҙма йыйынтыҡҡа М. Өмөтбаевтың
«йәдкәр» китабынан алып бирелде (91-се бит). Уга исем итеп беренсе
абзацтың тәүге ҡыҫҡартма һөйләме ҡуйылды.
Бейек шагир Александр Пушкин. 1899 йылда бөтә Россия халҡы
менән бергә донъя йәмәғәтселеге бөйөк рус шағиры А. С. Пушкиндың
тыуыуына 100 йыл тулыу көнөн билдәләп үтә. Ошо айҡанлы Өфө губер¬
наһында ойошторолған юбилей комиссияһы составында М. Өмөтбаев та
була. Унда ул илһамланып эшләй:	бөйөк	шағирҙың бер нисә әҫәрен
тәржемә итә, уның ижадына ҡағылышлы мәҡәләләр яҙып баҫтыра. Шу¬
ларҙың береһе «Бөйөк шағир Александр Пушкин» тигән баш аҫтында
«Тәржемәи» газетаһының ҡушымтаһында (1899, № 19) төрки һәм рус
телдәрендә донъя күрә. Мәҡәләнең төркисә варианты ғәрәп, фарсы һүҙ¬
ҙәре менән үтә сыбарланған. Йыйынтыҡҡа әҙерләгәндә, ул, текстологик
яҡтан эшләнеп, киң ҡатлам уҡыусыға еңел аңлашылырлыҡ хәлгә килте¬
релде.
А. С. Пушкин юбилейы айканлы. Мәҡәләнең тәүге ике абзацы
1899 йылдың 27 майында «Уфимские губернские ведомости» газетаһында
(№ 109) баҫылған. Ҡалған өлөшөн М. Өмөтбаев 1899 йылдың 5 июлен¬
дә язып тамам иткән. Уның тулы ҡулъяҙмаһы әҙиптең шәхси архивында
һаҡланып ҡалған (СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 12/85, 2—5-се
ҡагы^зар). йыйынтыҡҡа ул шунан алынып, бер ни тиклем ҡыҫҡартыуҙар
менән башҡортсага тәржемә итеп бирелде.
Аҡмулла. Мифтахетдин Аҡмулла (1831 —1895) 1894 йылда Өфөгә
кил! ән сағында, яҡындан танышып, бер табында шиғыр әйтешеп улты-
рыуына ҡарамаҫтан, М. Өмөтбаев уның хаҡында ентекле мәғлүмәттәр
яҙып ҡалдырмаған. Был осрашыуҙан һуң байтаҡ ваҡыттар үткәс кенә,
1905—1906 йылдар тирәһендә, ул үҙенең онотола төшкән иҫтәлеген
ҡағыҙ битенә төшөрә, йыйынтыҡҡа ул яҙыусының ҡулъяҙмалар архи¬
вынан алып әҙерләнде (СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3, оп. 12/85,
13-сө ҡағыҙ).
* М. Аҡмулла ғүмеренең күпселек өлөшөн ҡаҙаҡ далаларында, ҡа¬
ҙаҡтар араһында үткәрә. Ул үҙенең тәржемәи хәле хаҡында һөйләргә
әллә ни һәүәҫ булмаған, «бәғзе ваҡыттарҙа һүҙ тирәһендә» генә «минең.
271

атам ҡаҙаҡ, анам нуғай», тнп ысҡындырғылаған (Дусмайыл Ҡасҡынбай
улы. Аҡмулланың тәржемәи хәле. Ҡулъяҙма, 1913, 42-се бит. Ҡулъяҙма
Ҡаҙаҡстан Фәндәр академияһының ғилми китапханаһында һаҡлана).
М. Өмөтбаев менән осрашканда ла ул уға уҙен ошо рәүешлерәк таньш-
тырган, күрәһең. Асылда иһә, һуңғы ваҡытта табылған документаль сш-
ғанаҡтарга ҡарағанда, М. Аҡмулла милли сығышы йәһәтенән башҡорт
булған. Ул 1831 йылдың иҫке стиль менән 14 декабрендә Ырымбур rv-
бернаһы Бәләбәй әйәҙе Кул иле-меңле волосы Туҡһанбай ауылында (хә¬
ҙер Башкорт АССР-ының Миәкә районы) аҫаба башҡорт Камалетдин
Ишҡужнндың ғаиләһендә тыуған. Уның әсәһе Бибиөмөгөл Сәлимйән ҡы
зы ла сығышы менән нуған түгел, башҡорт милләтенә ҡарай (Ә. Әсфән-
диәров. Тарихи документтар әҙенән. — «Ағиҙел», 1981, № 11, 100—
105-се биттәр). Ә инде М. Аҡмулланың «минең атам ҡаҙаҡ, анам нуғай»
тип, әйтеүенең төп сәбәбенә килгәндә, ул, күп кенә әҙәбиәт белгестәре¬
нең уртаҡ фекеренсә, шагирҙың башҡорттар өсөн мотлаҡ булған хәрби
хеҙмәттән ҡотолоу ниәте менән бындай хеҙмәткә ылыҡтырылмаған ҡа¬
ҙаҡтар араһына ҡасып китеүенә бәйле (М. Гали. Шагыйрь Акмулла.—
«Совет әдәбияты», 1941, № 3, 71-се бит; Ә. Вилданов. Аҡмулла —
яҡтылы к йырсыһы. Өфө, 1981, 42—51-се биттәр).
** М. Өмөтбаев теркәп ҡалдырған шигыр строфалары менән М. Аҡ¬
мулланың 1981 йылда Өфөлә баҫылып сыҡҡан шиғырҙар йыйынтығында
урын алған «Нәсихәттәр» әҫәрендәге строфалар араһында ярайһы ғына
айырмалыҡтар бар. Сагыштырып ҡарау өсөн «Нәсихәттәрҙең» ун бе¬
ренсе, егерме өсөнсө, егерме бишенсе — еғерме етенсе строфаларына күҙ
һалырга мөмкин (Аҡмулла. Шиғырҙар. Өфө, 1981, 83, 85—86-сы бит¬
тәр).
Ғилме хикмәт хаҡында. Ғилми-популяр характерҙағы был мәҡәл.)
М. Өмөтбаевтың «йәдкәр» китабында баҫылған (87—88-се биттәр). Йы¬
йынтыҡҡа ул шунан алып бирелде.
«Европа халҡының һүҙҙәре» тигән лексикографик йүнәлештәге хә¬
бәр «йәдкәр» китабының 88-се битенән алынды.
«Румия менән 1400 ныл эсендә булган ваҡиғаларҙан» — М. Өмөт¬
баевтың туған халҡын ер йөҙөндәге төрлө хәл-ваҡиғалар, фәнни-техник
асыштар менән таныштырырға ынтылып яҙған мәҡәләләренең береһе.
Заманында ул «Йәдкәр» китабында донъя күргән (94—95-се биттәр).
Көкөрт Ьыуы. Был хәбәр йыйынтыҡҡа «йәдкәр» китабының 39-сы
битенән алып бирелде.
Аҡ күмер. Хәбәр, заманында донъя күрмәйенсә, М. Өмөтбаевтың
шәхси архивында ятып ҡалған (СССР ФА БФ ғнлми архивы, ф. 3,
оп. 12/85, 37-се ҡағыҙ). Ул, уның тирәһендә тупланған ҡулъяҙма мате¬
риалдарҙа теркәлгән даталарға ҡарағанда, 1903 йылда яҙылған булһа
кәрәк. Йыйынтыҡка әҙиптең ҡулъяҙма архивынан алып бирелде.
272

«Яцы Зеландия һәм Мадагаскар жээирэлэренең гәжэйеп ҡоштары» —
М. Өмөтбаевтың туган халҡын ер шарындагы төрлө хәл-күренештәр менән
таныштырыу ниәтенән сыгып яҙған күп һандағы хәбәрҙәренең береһе.
Ул 1899—1900 йылдар тирәһендә яҙылған, ләкин үҙ ваҡытында баҫыл¬
майынса, авторҙың архивында ятып ҡалған (СССР ФА БФ гилми архи-
ны, ф. 3, оп. 12/88, 59—61-се ҡағызэар). Йыйынтыҡҡа ул шунан алып
- әҙерләнде.
Ғәжәйеп ҙур мәхлүктәр. Хәбзр 1899—1900 йылдар араһында яҙыл-
ган. йыйынтыҡҡа ул М. Өмөтбаевтың ҡулъяҙмалар архивынан алып
әҙерләнде (СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 12/88, 58—59-сы ҡа¬
ғы лҙар).
Ҙур агастар. Хәбәр заманында донъя күрмәгән. Йыйынтыҡҡа ул
М. Өмөтбаевтың ҡулъяҙмалар архивынан алып бирелде (СССР ФА БФ
гилми архивы, ф. 3, оп. 12/85, 14-се ҡагыҙ).
ТӘРЖЕМӘЛӘР
Баҡсаһарай фонтаны. Донъя йәмәғәтселеге бөйөк рус шагиры
А. С. Пушкиндың тыуыуына 100 йыл тулыу көнөн билдәләргә әҙерлән¬
гән ваҡытта М. Өмөтбаев уның. Көнсығыш халыҡтары тормошонан һәм
фольклорынан алынган материалдар ерлегендә язылым, эстәлектәре ме¬
нән дә, художестволы эшләнештәре йәһәтенән дә Көнсығыш поэзияһына
яҡын торған һәм шуның менән туган халҡының күңеленә яҡын һәм
ятыш булган әҫәрҙәрен, шул иҫәптән «Бахчисарайский фонтан» поэмаһын
шул осорҙа башҡорттар өсөн дә яҙма-әҙәби тел функцияһын үтәгән
татар телеңә тәржемә итә һәм 1901 йылда Ҡазанда баҫтырып сығарта.
Йыйынтыҡҡа ул ана шул баҫманан алып бирелде.
«Бәхетһеҙ ғишыҡ» — А. С. Пушкиндың «Романс» исемле шиғырынан
яһалған тәржемә. Уны М. Өмөтбаев 1901 йылда Ҡазанда баҫтырып сы-
гартҡан «Баҡсаһарай фонтаны» тигән китабына индергән. Шигыраыц
эстәлегенә ҡарап, уяың исемен дә үҙгәрткән.
* «Ҡыҙған әсәңдс һәр яй» тигән юлдан һуң М. Өмөтбаев шиғырҙың
бер ни тиклем өлөшөн тәржемә итмәйенсә ҡалдырған.
Шатлыҡ хыялы. А. С. Пушкиндың «Наслаждение» тигән шиғыры¬
нан яһалған был тәржемә шулай уҡ М. Өмөтбаевтың 1901 йылда Ҡа¬
занда донъя күргән «Баҡсаһарай фонтаны» китабында урып алган.
* Шиғырҙың исеме аҫтында тәржемәсе иҫкәрмә рәүешендә «йырау»
тип яҙып ҡуйған. Күрәһең, бының менән ул үҙенең бөйөк шагир әҫәрен
башҡорт халыҡ йыры ҡалыбына яраштырып тәржемә итеүен белдерер¬
гә теләгән. Тәржемәһе янына ул халыҡ шнгыры строфикаһының ошон¬
дай схемаһын да теркәп ҡунған:
273

Зайдий ғына микән әй айхайлүк (10),
Әйдей генә микән вайхайлүк (9).
Зайдрай ғына микән зайдарайлүк (10),
Зайдый гына микән айхайлүк (9).
Әйтергә кәрәк, был схема асылда халыҡ шиғыры ҡалыбының ҡагыҙ-
та теркәлгән тәүге үрнәге булып тора. Башҡорт шагиры үҙенең тәржемә¬
һен бына ошо схема-ҡалыпҡа тап килтереп яһаған да инде. 10—9 ижекле
үлсәм рухы, эстәлеге менән башҡорт халҡының оҙон көйгә башҡарылғач
тормош-көнкүреш йырҙарына ауаздаш булгаи йәки яҡын торған А. Пуш¬
кин шигырындағы лирик геройҙың ауыр кисерештәрен, етди уйланыуҙа-
рын биреү өсөн айырыуса йәтешле. Ул тәржемә әҫәргә һалмаҡлыҡ бир.),
уның талғын ағышлы булыуын тәьмин итә.
Делибаш. А. С. Пушкиндың шул уҡ исемдәге шиғырынан яһаған
был тәржемәһен М. Өмөтбаев 1901 йылда Ҡазанда донъя күргән «Баҡ¬
саһарай фонтаны» тигән китабында баҫтырып сығара, йыйынтыҡҡа ул
шул китаптан алып бирелде.
Булдым бөтөнләй көсһөҙ... Был тәржемә шиғыр ниндәйҙер сәбәп ме¬
нән заманында баҫылмай ҡалған. М. Өмөтбаев уны 1887 йылдың 28 де¬
кабрендә Ҡырымдан ғаиләһенә ебәргән хатына теркәгән булған. Уға
инеш рәүешендә ул түбәндәге юлдарҙы язған: «Ҡырым ерендә бер та¬
либ ' хур ҡыҙын күреп, ғашиҡ булып, китап сығарған. Бында талибтар,
уны уҡып, уйнарҙар. Бик тә ғибрәт нәмәлер», йыйынтыҡҡа шиғыр ана
шул хаттан алып бирелде (СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 12/88а,
9—10-сы кағыҙҙар). Уға исем итеп йөкмәткеһенә ярашлы булған бер
ҡыҫҡартма юлы алынды.
Торба, балаҫ һәм алма хикәйәте. Тәржемә тәү башлап М. Өмөтбаев¬
тың «Йәдкәрендә» баҫылып сыға (92—93-сө биттәр). Унда әҫәрҙең исе¬
ме бирелмәгән. Уға исем тәржемәсенең ҡулъяҙма архивында һаҡланған
ҡараламанан алып бирелде (СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 12/86,
194-се ҡағыҙ). Шул уҡ ҡараламанан күренеүенсә, М. Өмөтбаев уны
1873 йылда тәржемә иткәи һәм уға ошондай аңлатма биреп үткән:
«Өлеф ләйләтин вә ләйлә», йәғни «Мең дә бер кисә» йәки «Шаһрезадэ»
исемле ғәрәп хикәйәтенән Россияның «Физиология» исемле китабына
күсерелептер, беҙ рус теленән тәржемә иттек». Йыйынтыҡҡа әкиәт «Йәд¬
кәр» китабынан алып бирелде.
* «Торба, балаҫ һәм алма хикәйәтенән» яһалған тәржемәнең ҡара¬
ламаһы менән «йәдкәрҙәге» һуңғы вариантын сағыштырып карау,
М. Өмөтбаевтың үҙ эшенә етди ҡарағайлығы тураһында һөйләй. Ул тәр¬
жемәне камиллаштырыу, унда фекерҙе әкиәттәргә хас художество форма¬
һында биреүҙе тәьмин итеү, оригиналдың эстәлеген уҡыусыға мөмкин
1 Талиб — шәкерт, уҡыусы, студент.
274

тиклем образлыраҡ һәм тулыраҡ еткереү өҫтөндә артабан да ярайһы уҡ
эшләгон. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: әкиәттәге фантастик элементтар,
хәл-ваҡигалар агышы ысынбарлыҡтан күпме генә алыҫ торган һымаҡ
тойолмаһындар, М. Өмөтбаев уларҙың ниндәйҙер буш хыял, нигеҙһеҙ
уйҙырма булмауын яҡшы аңлай һәм, мәғрифэтсел позициянан тороп, ошо
хәҡиҡәтте киң ҡатлам уҡыусыларга еткерергә тырыша. Тәржемәһенен
һуңында ул үҙ нәтижәһен сығарып, уға үҙенең уй-фекерзәрен дә өҫтзһ.
Улай ғына ла түгел, уға эйәреп, реаль тормош факттары нигеҙендә
1873 йылда «Телеграф, ут арбаһы һәм хлороформ» тигән бәләкәй генә
«хнкэйә» яза. Ул сюжег түбәндәгенән ғибарэт: «Ҡазан ҡалаһында ми¬
нең һөйгән ҡыҙым бар ине. Мөнәжжимдәргә иғтимад итмәнем (күрәҙәсе¬
ләргә ышанманым). Биш йөҙ саҡрымдан телеграф менән иҫәнлеген бео
сәгәт эсендә белештем. Беләгенә яман шеш сыҡҡан икән. Табибтар:
«Шеште киҫмәйенсә, сәләмәтләнмәҫ», — тигәндәр. Әммә, ныҡ ауыртҡан-
лыктан, быны эшләргә ҡыйыусылыҡ ҡылмағандар.
Был хәбәрҙе алғас та мин, тимер арбага ултырып, тиз арала Ҡа¬
занда булдым. Ҡыҙҙың хәлен телеграф ярҙамында белдем, ут арбаһы ме¬
нән бер сәғәт эсендә Ҡазанга килдем. Әммә ҡулымда философ алмаһы
юҡ ине. Шул сағында табиб хлороформ тигән дарыуэы—аҡһыл һыу-
эы — минең ҡулъяулығыма ҡойоп, ҡыҙҙың танауына еҫкәтте. Ул шул
мәлдә, һыҙланыуын онотоп, йоҡоға китте. Табиб, шеште киҫеп, дауа
ҡыллы. Дауа ҡылыу тамам булғандан һуң, ҡыҙ уянды һәм бер нисә
көн эсендә сәләмәтлеккә иреште. Алма дәлалэте кеүек, был һәм сәләмәт¬
леккә дәлаләт булды» (СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3, оп. 12/86,
194-се ҡағыҙ).
Текстан күренеүенсә, М. Өмөтбаев әкиәттең сюжетын аналогия бу¬
йынса реаль ерлеккә күсергән, уның ниндәйҙер бер уйҙырма, буш хыял
булмауын конкрет факттар, хәл-ваҡигалар миҫалында күрһәтеп бирергә
тырышҡан.
М. Өмөтбаев туған халҡын рус һәм башҡа халыҡтарҙың әҙәбиәте
менән генә таныштырып ҡалмаған, бәлки үҙ сиратында уларҙы, беренсе
нәүбәттә күп милләтле Россия йәмәғәтселеген. Көнсығыш, шул иҫәптән
башҡорт культураһы һәм әҙәбиәте менән таныштырыу йүнәлешендә эш
алып барыуҙы ла үҙенең изге бурысы һанаған. Ул башҡорт ауыэ-тел
әҙәбиәтенең айырым өлгөләрен, ғәрәптәрҙең «хикмәтле һүҙҙәрен», «Әпүа-
ре Сохайли» тигән китаптың бөйөк Фирҙәүснгә ҡағылышлы өҙөгөн, үҙе
нең «Шикайәт» тигән шиғырын һәм башҡа әҫәрҙәрҙе рус теленә тәр¬
жемә иткән. Уларҙың берәүҙәре доиъя күрһә, икенселәре ҡулъяҙма кв-
йөнсә ятып ҡалған. Шуларҙың береһе—«Шикайәт» шиғыры. Уны апгор
1904 йылда тәржемә иткән. Түбәндә ул ҙур булмаған ҡыҫҡартыу менән
бирелә:
В стране, когда-то обильной
Скотом, пчелами и лесами.
Под охраной армии и закона
Водворились промышленники и купцы.
275

Скотину чуть не всю перевели,
Леса в Астрахань уплыли.
И пчелы потом улетели,
Уже нет гор изделий!
Когда же не стало башкирских лесов.
Подчалки и барки опустели,
Однако додумались и принялись
Зак упать уже корьё, птиц да яиц...
(СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 12/85, 7-се ҡагыҙ).
М. Өмөтбаевтың бер төрөк шиғырынан яһаған тәржемәһе лә, донъя
күрмәйенсә, ҡулъяҙма хәлендә ятып ҡала. Бына ул тәржемә әҫәр:
Увидел н твой розовый лик, oxl О, душа!
Смотри, юноша, прелестна ли я и достойна?!
Потешь меня, милый, не жги душу.
Смотри, юноша, прелестна ли я и достойна?!
Преклоняюсь и говорю, полная надеждой,
И сердцем, хотя разбитым насмешкой.
Уходя, тебя же называю душою,
Смотри, юноша, насколько я прелестна и достойна?!
* * *
Не знаю, кому жаловаться на сердечную боль
И кому объяснить мою безумную любовь.
На свет печали меня бросила судьба,
Клянусь, печальна я и убита любовью.
Убей меня! Освободись от укоризны,
А я освобожусь от наложения руки на себя!
Еще долго ли срок мученья и вопли моей?
Безумный ты мучитель мятежных времен!
Промчались дни юных лет в мученьях,
Нет мочи более вынести свет могучий.
Убей меня! Освободились от укоризны,
А я освобожусь от наложения руки на себя!
(СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3, оп. 12/84, 354-се ҡағыҙ).
276

ХАЛЫҠ ИЖАДЫ ӨЛГӨЛӘРЕ
Өфө губернаЬы мосолмандарының ырымдары, хөрәфәттәре, мәҡэл-
эйтемдәре һәм хикмәтле һүҙҙәре. Материал рус телендә «Справочная
книжка Уфимской губернии» (Уфа, 1883) йыйынтығының II бүлегендәгс
62—64-се биттәрҙә баҫылған. Китапҡа ул шунан башкорт теленә тәржемә
итеп алынды.
* 43—46-сы мәҡәл һәм әйтемдәр М. Өмөтбаевтың ҡулъяҙма мате¬
риалдары араһында «Татар хакимдарының һүҙҙәре» тигән баш менән
урын алған. Улар һәм тағы ла 47—49-сы мәҡәл һәм әйтемдәр тексҡа
фольклорсының шәхси архивынан алып өҫтәлде (СССР ФА БФ гилми
архивы, ф. 3, оп. 12/85, 15-се ҡағыҙ; оп. 12/86, 33, 43-сө ҡағыҙҙар:
оп. 12/87, 239-сы ҡағыҙ).
** 50—59-сы мәҡәл һәм әйтемдәр тексҡа «Йәдкәр» китабының
84—85-се биттәренән алып өҫтәлде.
*** 60—65-се мәҡәл һам әйтемдәр М. Өмөтбаевтың «Татар нэхуһе-
нең мохтасары» (Ҡазан, 1901) тигән хеҙмәтенең төрлө биттәрендә ми¬
ҫалдар рәүешендә килтерелгәндәр. Тексҡа улар шунан алып өҫтәлде
РИҮӘЙӘТТӘР, ЛЕГЕНДАЛАР
«Абдрахман Аҡйегетов», «Ҡанлыгүл», «Серлегүл» әҫәрҙәре М. Өмот-
баеитың рус телендә яҙылған «Өфөнөң тарихына ҡағылышлы материал¬
дар'; тигән хеҙмәтендә урын алған (был хеҙмәт хаҡында тулыраҡ мәғлү¬
мәттәрҙе әҙиптең тарихи-этнографик яҙмаларына бирелгән аңлатмалар
бүлегендә табырға мөмкин). Заманында хеэмәт донъя күрмәй, ҡулъяҙма
килеш ҡала. Хәҙерге көндә ул Республиканың китаптар палатаһында
һаҡлана. Әлегә бер ниндәй фондҡа ла теркәлмәгән. Легенда-риүәйәттәр
йыйынтыҡҡа ана шул ҡулъяҙма нөсхәнән алынып, башҡорт теленә тәр¬
жемә итеп бирелде.
* «Абдрахман Аҡйегетов» риүәйәтен Ә. Усманов, СССР Фәндәр
академияһының Башҡортостан филиалы ғилми архивындағы Д. С. Вол¬
ков фондынан алып, үҙенең «1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт
атлылары» тигән йыйынтығында (Өфө, 1944, 34—35-се биттәр) баҫ¬
тырып сығарған. Уның бер варианты «Башҡорт халыҡ игкадының->
риүәйәттәр һәм легендалар томында (Өфө, 1980, 229—230-сы биттәр)
бирелгән.
** «Ҡанлыгүл» легендаһы тәү башлап фольклорсы Ә. Сөләймэнов-
тың «Топонимик легендаларҙың һәм топонимик риүәйәттәрҙең ҡайһы бер
жанр үҙенсәлектәре» тигән мәҡәләһендә килтерелә (Әҙәбиәт. Фольклор.
Әҙәби мираҫ. Икенсе китап. Өфө, 1976, 90—110-сы биттәр). Уның бер
варианты «Башҡорт халыҡ ижадының» риүәйәттәр һәм легендалар то¬
мында (Өфө, 1980, 101-се бит) баҫылған.
277

*** Серлегүл. Легенда М. Өмөтбаевтың русса яҙылған «Өфөнөң тари¬
хына ҡагылышлы материалдар» тигән ҡулъяҙма хеҙмәтенән тәржемә ите¬
леп, тәү тапҡыр баҫырга әҙерләнде.
Боронго башҡорттарҙың өләңдәре. Иҙеүкәй менән Мораҙым (өэөк-
т.>р). Был яҙмаһын М. Өмөтбаев башҡа хеҙмәттәре менән бергә 1876 йыл¬
да Өфө Статистика комитеты секретары, «Уфимские губернские ведо¬
мости» газетаһының официаль булмаган бүлеге редакторы Н. А. Гур-
вичҡа, э 1880 йылда Рус география йәмгиэтенә ебәргән булган. Ләкин
ул фәҡәт 1883 йылда «Справочная книжка Уфимской губернии» йыйын-
тыгында (IV бүлек, 385—388-се биттәр) баҫылып сыга. Уны М. Өмөт¬
баев крайҙы өйрәнеүсе М. В. Лоссиевскнй менән бергә рус теленә тәр¬
жемә итә һәм нөсхәлә һәм тәржемәлә рус галимының «Былое Башкирии
и башкир по легендам, преданиям и хроникам» тигән тарихн-этнографик
очергына ҡушымта итеп бирә. һуңғараҡ был эпос өҙөгөн ул үҙенең
«Иэдкэр» китабында ла баҫтырып сығара (83—84-се биттәр).
«Ғәрәп халҡының аҡыллы һүҙҙәре» тигән баш аҫтында тупланған
мәҡәл һәм әйтемдәрҙе М. Өмөтбаев гәрәп теленән руссаға тәржемә нт-
кән. Ләкин улар үҙ ваҡытында баҫылып сыҡмагандар. йыйынтыҡҡа әҙип¬
тең ҡулъяҙмалар архивынан алып (СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3,
оп. 12/86, 9—14-се ҡагыҙҙар), башҡортсаға тәржемә итеп бирелделәр.
ТАРИХИ-ЭТНОГРАФИК ЯҘМАЛАР
Башҡорттар. Очерк М. Өмөтбаев тарафынан 1876 йылда Өфө ста¬
тистика комитеты секретары, «Уфимские губернские ведомости» газета-
һыиың официаль булмаган бүлеге редакторы Н. А. Гурвичҡа, 1880 йыл¬
да Рус география йәмгиәгенә ебәрелә. Ләкин ул донъя күрмәй, күп һан¬
дағы архив материалдары араһында ятып ҡала (СССР География йәм¬
ғиәте архивы, разряд 53, оп. 1, № 1). Шулай ҙа хеҙмәт заманында,
икенсел сығанаҡтар аша булһа ла, фән донъяһында үҙ эҙен ҡалдыра.
М. В. Лоссиевский «Былое Башкирии и башкир по легендам, преданиям
и хроникам» исемле тарихи-этнографик очергында М. Өмөтбаевтың
ҡулъяҙма хеҙмәтенән дә файҙаланыуын, э «Влияние мусульманства» һәм
«Писатели последнего времени» тигән бүлектәрҙе тулыһынса уға таянып
яҙыуын белдерә.
М. В. Лоссиевский башҡорт галим-яҙыусыһының ниндәй ҡулъяҙма¬
һын күҙ уңында тотҡан һуң? Был һорауға яуапты М. Өмөтбаевтың
«Башҡорттар» исемле тарихи-этнографик очергынан табабыҙ. Уны
М. Лоссиевский хеҙмәте менән сағыштырып ҡарау шуны күрһәтә: «Бы¬
лое Башкирии и башкир...» очергында, М. Лоссиевский үҙе күрһәткән
ике бүлектән башҡа, «Религия древних башкир и род их жизни», «Говор
или наречие башкир», «Образ правления древних башкир», «Умственная
живнь того времени и литература» тигән бүлектәрҙә әйтелгән фекерҙәр¬
ҙең күбеһе башҡорт ғалим-яҙыусыһының хеҙмәтенән алынған.
278

Русса яҙылған был хеҙмәт тулы килеш тәү тапкыр 1979 йылда
нөсхәлә һәм оеҙҙең тарафтан яһалған башҡортса тәржемәлә «Башҡорт
әҙәбиәтенең текстология мәсьәләләре» тигән китапта донъя күрҙе (61 —
69-сы биттәр). Йыйынтыҡҡа ул шунан алып бирелде.
* «Ҡиссаи Рабғузи»—бында М. Өмөтбаев үзбәк яҙыусыһы Насрет¬
дин Рабғузизың 1311 йылда яҙылған «Ҡиссас әл-әнбия» (Пәйғәмбәрҙәр
хаҡында хикәйәләр») әҫәрен күҙ уңында тогҡан.
** «Кәғбә Күҙе куб тигәнде аңлата», — тип, М. Өмөтбаев Мэккә-
л.)Ге ғибәҙәтхананың тышҡы формаһынан сыгып әйткән булһа кәрәк.
Мәғлүм булыуынса, куб — ул һәр яғы дуртмөйөштән торған алты яҡлы
фигура. Ә ғәрәп һүзе кэгбәгэ килгәндә, ул маҡсат, тотҡан юл; идея; һөй¬
гән ҡыҙ тигәнде аңлата.
*** М. Өмөтбаев Т. Ялсығолов үҙенең «Рисалэи Ғэзизәһен»
1774 йылда яҙған тип күрһәтә. Әммә был дата Т. Ялсыголов хаҡындағы
башка биоғрафик мәғлүмәттәр менән ярашмай. Мәғлүм булыуынса,
Т. Ялсығолов 1767 йылда тыуган. Тимәк, үзбәк шагиры Аллаяр суфый¬
ҙың «Сөбәт әл-ғажизин» әҫәрен шәрехләгәндә, уға 7 йәш кенә булглч
килеп сыга. Әлбиттә, 1774 йылды 1784 датаһы менән алмаштырғанда,
мәсьәлә бер төрлө реаль төҫ ала: ул саҡта Т. Ялсығоловҡа 17 йот
булған булыр ине. Әммә шағирҙың үҙ шәрехнамәһендә язған түбәндә* е
юлдары был фараз итеүҙең дә урынһыҙ булыуын раҫлай: «Ҫөбәт әл-га-
жизин» китабына шәрех әйләмәғә ҡасд 1 эйләдем. Тарихы һижрәтнсң
1221 йылында (миладига, яңы йыл хисабына күсергәндә, 1806 йылға
тура килә. — Ғ. Ҡ.), йылҡы йылында, тамам эйләдем» (Ҡарағыҙ: Xapii
сов Ә. Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы. XVIII—XIX быуаттар. Өфө,
1965, 286-сы бит).
Шул рәүешле, килтерелгән факттарҙан күренеүенсә, М. Өмөтбаев
Т. Ялсығоловтың «Рисалэи Ғәзизә» китабын яҙыу йылын билдәләүҙә
хата ебәргән.
Өфөнөң тарихына ҡагылышлы материалдар. 1886 йылда М. Өмөт¬
баев Өфө ҡалаһының һалыныуына 300 йыл тулыу көнөн билдәләп үтеү
өсөн ойошторолган комиссия составында эшләй. Ошо осорҙа губернатор
күрһәтмәһе буйынса Өфө ҡалаһының тарихы тураһында материалдар
туплаған ҡала башлығы Д. С. Волковҡа ул ғэрэп, фарсы, төрөк һәм та¬
тар телендәге кәрәкле сығанаҡтарҙы руссаға тәржемә итеүҙә ҙур ярзам
күрһәтә (Ефремов В. А. Литературное наследие Д. С. Волкова. Уфа,
1912, с. 5) Һәм уға үҙенең русса яҙған тарихи-этнографик характерҙағы
хеҙмәтен тапшыра. М. Өмөтбаевтың «ун биттәр самаһы булган» (Фило-
ненко В. И. Башкиры. — «Вестник Оренбургского учебного округа». Уфа,
1913, № 6, с. 197) был хеҙмәтенә лэ донъя күрергә яҙмай. Уның ҡарауы.
1 Ҡасд — ниәт, теләк, маҡсат.
279

Д. Волков уны И. К. Кириллов, В. Н. Татищев, П. И. Рычков, Р. Г. Иг¬
натьев, Г1. П. Пекарский, В. В. Вельяминов-Зернов, И. Н. Березин кеүек
күренекле рус ғалимдарының һәм крайҙы өйрәнеүселәрҙең эштәре ме¬
нән тиң күреп, үҙ хеҙмәтендә киң файҙалана, айырым урындарын һүзмэ-
һүҙ күсереп ала (Д. С. Волков. Материалы к истории ғ. Уфы (руко¬
пись).— СССР ФА БФ ғилми архивы, ф. 3, оп. 13/108, 1—7, 27, 121 —
122, 139, 152—154-се ҡағыҙҙар). Ошогаса ул безгә ана шул Д. Волков
күсермәһендә өлөшләтә генә килеп еткән тип иҫәпләнелә ине. Ләкин, бә¬
хеткә ҡаршы, 1981 йылда Республиканың китаптар палатаһы хеҙмәткәре
К. Сиражетдинов фондтарҙы барлаған ваҡытта уның нөсхәһенә тап була.
0,9 баҫма табаҡ самаһы күләмдәге был хеҙмәт йыйынтыҡҡа шул нөсхә¬
һенән башҡорт теленә беҙҙең тарафтан ауҙарылып, бер ни тиклем ҡыҫ¬
ҡартылған хәлдә бирелә.
* Башҡорт АССР-ы Үҙәк Дәүләт архивында һаҡланған документам-
сығанаҡтарга ҡарағанда. Мөхәмәтйән Бүзекәев 1808 йылда уҡ хәрбн
хеҙмәткә алынып, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан, артабан
4-се башҡорт кантонында (үҙәге хәҙерге Учалы районының Бәләкәй
Муйнаҡ ауылы булган) кантон башлығы вазифаһын атҡарган һәм хеҙмәт¬
тәре өсөн, М. Өмөтбаев яҙғанса, подполковник ҡына түгел, ә генерал-
майор дәрәжәһе алған (ҮДА, ф. 2, оп. 1/14793, 1—6-сы биттәр).
Башҡорт халҡының аҡ Ьэм ҡара көндәре. Мәҡәлә тәү башлап
М. Өмөтбаевтың «Йәдкәр» китабында баҫылып сыҡҡан (72—80-се бит¬
тәр). йыйынтыҡҡа ул шунан алып бирелде.
* Нургале — ҡаҙаҡтарҙың Кесе Йөҙө ханы. Ул, Башҡортостандағы
Батырша етәкселегендәге восстание баҫтырылғас, гаиләләре менән ҡаҙаҡ
далаларына ҡасып киткән башҡорттарҙы властарга тотоп биреүҙә. ■>
уларҙың ҡатындарын һәм балаларын ҡазаҡ байҙарының ҡолдарына әүе¬
релдереүҙә үтә активлыҡ күрһәткән. Шуның өсөн батша хөкүмәте угч
йылына 600 һум эш хаҡы тәғәйенләгән (Очерки по истории Башкирской
АССР, том 1, часть 1, Уфа, 1956, с. 201).
** М. Өмөтбаевтың «Оренбург Духовное собрание мәхкәмәһеиең
йөҙ йыллығы...» тигән хеҙмәте яҙылғандан һуң ун дүрт Лыл үткәс кенә
1903 йылда Өфөлә татар һәм рус телдәрендә донъя күрә.
1755 йьилгы башҡорттар восстаниеһы хаҡында. Үҙенең ҙур булма¬
ган был хәбәрен М. Өмөтбаев 1903 йылда «Ҡазан университеты эргә¬
һендәге тарих һәм этнография йәмғиәте хәбәрҙәрендәғе» (Ҡазан, 1903,
том XIX) материалдарҙы файҙаланып яҙа. Заманында уға донъя кү¬
рергә язмай. йыйынтыҡҡа ул ғалим-яҙыусының шәхси архивынан алып
әҙерләнде (СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3, оп. 12/85, 36-сы ҡа¬
гыҙ).
280

* Әбүбәкир Әхмәтйән улы Диваев (1855—1938) Төркөстан краны¬
ның иң күренекле мәғрифэтсе-ғалимы булып формалаша. Совет власы
йылдарында ла ул тыуған Башҡортостанына ҡайтмай, Урта Азияла ан-
белем таратыу эше менән шөгөлләнэ, югары уҡыу йорттарында дәрес
бирә, филология фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә һәм фан докторы, про¬
фессор тигән югары гилми дәрәжәгә лайыҡ була.
Кесе Табын халҡының нәсәбнамәһе. М. Өмөтбаев тарафынан яҙыл-
ган был шәжәрә 1897 йылда уның «йәдкәр» китабында тәү тапҡыр
донъя күрә. йыйынтыҡҡа ул шунан алып бирелде (49—50-се биттәр).
* М. Өмөтбаевтың «татар лөғәтендә яһап, таип;а баҫтырмага рөхсәт
алган география һәм тарих пландары» (карталары. — Ғ. Ҡ.) уҙ ваҡы¬
тында донъя күрмәгәндәр. 1906 йылда батша исеменә пенсияһын артты¬
рыуҙы һорап яҙған үтенесендә әҙип был хеҙмәттәрен, 1887 йылда ваҡеф
эштәре буйынса Петербургта булган сағында, күренекле картограф
Мльинга күрһәтеп, уның ыңгай баһаһын ишеткэнлеге һәм баҫтырырға
цензуранан рөхсәт алганлығы тураһында белдерә һәм аҙаҡтан: «Ҡыҙға¬
нысҡа ҡаршы, уларҙы мин, аҡсам булмау арҡаһында, баҫтыра алма¬
ным».— тип, әсенеп яҙа (СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3, оп. 12/87
168. 187-се ҡағыҙҙар).
Әйтергә кәрәк, М. Өмөтбаев үҙенең карталарын баҫтырып сығарыу
өсөн бер нисә тапҡыр ынтылыш яһаған. Мәҫәлән, 1900 йылда уларҙы
Ҡаҙанға И. Тереғолов тиғән кеше ҡарамағына ебәргән. Ләкин унан ул
ошондай эстәлекле яуап ала (хат рус телендә яҙылган): «Бик ҡиммәтк:'
төшөүе арҡаһында география карталарын баҫтырыу гәҙәттән тыш ауыр.
Хәйер, улар беҙгә Төркиәнән килә, улар менән конкуренцияға инеү тура¬
һында уйлау ҙа мөмкин түгел. Шулай ҙа карталарығыҙ бөтөнләй юҡҡи
сыҡмаҫ, музейҙа булһа ла һаҡланыр». (СССР ФА БФ гилми архнпы.
ф. 3, оп. 12/87, 208-се ҡагыҙ). Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уларҙы эҙләү әлегә
уңышҡа килтермәне.
Кесе Табын халҡының бабалары һәм унан айырылган йомран Та¬
бын ере. Шәжәрә М. Өмөтбаев тарафынан ентекләп эшкәртелгән, тулк-
лаидмрылган. Шуға ла унда матур әҙәбиәткә хас элементтар ҙур урын
ала. Тәү башлап ул «Йәдкәр» китабында баҫыла (51—59-сы биттәр).
Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе. Был шәжәрәне М. Өмөтбасн
Тажетдин Ялсығоловтың «Тауарихы Болғариә» китабынан алып үҙенең
-йәдкәрендә» баҫтырған (45—49-сы биттәр). Уны ул Өфө ҡалаһының
нигеҙләнеүенә 300 йыл тулған көндәрҙә ҡала башлыгы Д. С. Волковҡа
Hjbin биргән хеҙмәтендә лә киң ҡулланған (СССР ФА БФ гилми архи¬
вы. ф. 3, оп. 12/108). Заманында был шәжәрә башҡорттар араһында
ҡулъяҙма рәүешендә кнң таралган. Шундай ҡулъяҙмаларҙың береһен
1957 йылда Р. Г. Кузеев Башҡортостандың Көйөргәҙе ранопымдагы
Яҡшымбәт ауылында йәшәүсе Ғәни Бердин исемле кешенән ала һәм
281

«Башкорт шәжәрәләре» тигән китапта нөсхәлә һәм рус теленә тәржемәлә
баҫтырып сыгара (Өфө, 1960, 168—172-се биттәр). Йыйынтыкҡа ул
М. Өмөтбаевтың «Йәдкәр» китабынан алып бирелде.
* Төрки халыҡтары тарихын өйрәнеүсе ҡайһы бер белгестәр, мәҫә¬
лән, татар ғалимы М. Усманов Тажетдин Ялсығоловтың бындай сыга-
нактар менән эш итеүен шик аҫтына ала. Ул, әгәр ҙә Т. Ялсығолов
уларҙы уҙ ҡулдарына алып, танышып сыҡкап булһа, «Дәфтәри Сыңгыз-
намә» тигән аноним хеҙмәтте «Сыңғыҙнамэгә», һинд лексикографы Абд
әл-Аатиф ибн Абдаллах әл-Аббаси Гуджартиҙың көнсығыштың күп кен >
төбәктәрендә «Фарханги Мәснәүи» исеме менән дә билдәле булған «Ла-
таиф әл-лөгәт» китабын «Тауарихи Фархангнамэгэ» йә иһә «Фархангна-
мәгә» әүерелдермәҫ, иран тарихсыһы Мирхондың киң таралған «Раузат
эс-сафаи» хеҙмәтен «ниндәйҙер әл-Чагига ҡайтарып ҡалдырмаҫ», асылда
«Дәфтәри Сыңғыҙнамәнән» «йолҡонган» мәғлүмәттәрҙе «Тауарихи дә-
үаъир» йәки «Дэүаънр» тип бирелгән сығана к аҫтына «йәшермәҫ» нне
тигән фекер әйтә (М. А. Усманов. Татарские исторические источники
XVIII—XIX вв. Казань, 1972, сс. 160—164).
** М. Өмөтбаевтың Д. Волковҡа тапшырған хеҙмәтендә Бәкатундың
Әйленән тыш Юрмый, Бәйләр (Биләр), Байҡы һәм Ирахты исемле ул¬
дары ла телгә алына (Материалы к истории Уфы. — СССР ФА БФ ғил¬
ми архивы, ф. 3, оп. 12/108, 5-се ҡагыҙ).
*** Наҙир шах— 1736—1747 йылдарҙа ил менән идара иткән фар¬
сы шахы. Ул тирә-йүнгә, шул иҫәптән Азербайжанға, Хиуаға, Бохараға
яулап алыу походтары ойоштороуы менән дан алган. Әммә шәжәрәне
төҙөүселәр, әлбиттә, беренсе сиратта Т. Ялсығолов, XVIII быуаттһ
булған ваҡиғаларҙы боронғораҡ осор ваҡиғалары менән бутағандар.
Р. Г. Кузеевтың әйтеүенсә, Әйле башҡорттары шул исемдәге һәм йүрүҙән
йылғалары буйҙарында башкорт халҡы Рус дәүләте составына үз ирек¬
тәре менән ингәнгә тиклем үк төпләнгән булғандар. Был бер. Икенсе¬
нән, шәжәрәлә Наҙир шахтың улдары тарафынан үлтерелгән Үргәнеч,
Хиуа һәм Ҡоңграт ханы Нурсәйеттән алып 1838 йылда вафат булган
Тажетдин Ялсығоловҡа тиклем бөтәһе 15 быуын телгә алына. Йәғни
Нурсәйет ханлыҡ иткән замандан алып Тажетдин йәшәгән дәүергәсә
400 йылдар самаһы ваҡыт үткән була. Тимәк, шәжәрәлә XIV быуат ти¬
рәһендәге ниндәйҙер ваҡиғалар (әйтәйек, уларҙың Аҡһаҡ Тимерҙең
1388 йылда Үргәнечте емертеүе һәм Хорезмды үҙенә буйһондороуы ме¬
нән бәйле булыуы бик ихтимал) XVIII быуатта булып үткән ваҡиғалар
итеп бирелгән булып сыға (Был хаҡта тулыраҡ ҡарағыҙ: Башкирские
шежере. Составление, перевод текстов, введение и комментарии Р. Г. Ку-
зеева, Уфа, 1960, сс. 218—219).
»*** Шәжәрәлә Тажетдиндың атаһы Ялсыгол иҫкесә 1200 (мила-
диса 1785) йылда үлгән тип күрһәтелә. Әммә был дата Тажетдиндың,
282

1767 йылда тыуыуын иҫәпкә алғанда, дөрөҫлөккә тап килеп бөтмәй.
^ ның буйынса фекер йөрөткәндә, 18 йәшкә еткән Тажетдин шул ваҡыт
эсендә Дагстанда ла уҡып, Дияребәкер ҡалаһында ла 14 йыл ғүмер
итеп, атаһы менән дә 4 йылға яҡын сәйәхәттә йөрөп өлгөргән булып сы-
га. Бындай хәлдең булыуы мөмкин түгел. Шәжәрәлә йә Ялсығол хажи¬
ҙың үлгән йылы дөрөҫ күрһәтелмәгән, йә Тажетдиндың Дияребәкерҙэ
торган ваҡыты арттырып бирелгән. Уның 14 йыл түгел, э 4 йыл гына
булыуы бик мөмкин.
Башкорттар һәм торгаут калмыктары хакында бер нисә һүҙ. Йы¬
йынтыҡҡа мәҡәлә «Йәдкәр» китабының 66—71-се биттәренән алып би¬
релде.
Акташ хан. Мәҡәлә тәү башлап «Йәдкәр» китабында баҫылып сык-
ҡан (38—44-се биттәр). Тарихсының башҡа хеҙмәттәре менән сағыштыр¬
ғанда, уның ышандырыу ҡеүәһе, реаль ерлеге шаҡтай самалы. Ул гилми
хеҙмәт булыуга караганда, күберәген фольклор әҫәренә, легендага тарта
төшә.
* Мәҡәләлә һүҙ М. Өмөтбаевтың 1886 йылда Өфөгә нигеҙ һалыныу¬
ҙың 300 йыллыгын билдәләргә әҙерләнеү айҡанлы ҡала тарихы тура¬
һында сығанаҡтар туплаған ҡала башлығы Д. С. Волковҡа тапшырган
< Өфөнөң тарихына ҡагылышлы материалдар» тигән хеҙмәте хаҡында
бара.
** «Өфө ҡалаһының 1883 йылгы «Справочная книга» исемле кита¬
бында беҙ башҡорттоң үткән эштәрен яҙған инек» тигәндә, М. Өмөтбаев
узенең русса яҙған «Башҡорттар» очергын күҙ уңында тотҡан күрәһең.
«Аги?ел буйындагы ғөләмә вэ мәшәйехтәр» тигән мәҡәлә «Йәдкәр»
китабының 106—108-се биттәрендә баҫылған, йыйынтыҡҡа ул ҡыҫҡар¬
тып алынды.
Башҡорт ҡорото. Мәҡәләне М. Өмөтбаев рус телендә яҙган һәм
1880 йылда «Уфимские губернские ведомости» гаэетаһында баҫтырып сы¬
ғарған. Уның ҡулъяҙма тексы әҙиптең шәхси архивында ла һаҡланып
калган (СССР ФА БФ гилми архивы, ф. 3, оп. 12/84, 276, 287-се ҡа-
1 ыҙҙар). Йыйынтыҡҡа ул шунан алынды һәм башҡортсаға тәржемә итеп
бирелде.
Башкорт ҡурмасы. Был мәҡәләһен М. Өмөтбаев рус телендә
1880 йылдың 14 декабрендә яҙған. Күрәһең, ул уны «Башҡорт ҡорото»
тигән мәҡәләһе менән бергә «Уфимские губернские ведомости» гаэета¬
һында баҫтырырга унлаған. Ләкин ни сәбәптәндер мәҡәлә баҫылмай,
әҙиптең ҡулъяҙмалары араһында ятып ҡала (СССР ФА БФ ғилми ар¬
хивы, ф. 3, оп. 12/84, 277, 286-сы ҡағыҙҙар). Йыйынтыҡҡа ул ҡулъяҙма
нөсхәһенән башҡортсаға әйләндерелеп әҙерләнде.
283

«Ром ҡалаһы хаҡында» тигән мэҡолэ М. Өмөтбаевтың «йәдкәрен¬
дә» баҫылып сыҡҡан (95—99-сы биттәр), йыйынтыҡҡа ул бер ни тик¬
лем ҡыҫҡартып алынды.
Фирғәүендәр хаҡында хәбәр. Мәҡәлә «Йәдкәр» китабының 86—87-се
биттәрендә урын алган. йыйынтыҡҡа ул шул сығанаҡтан алып бирелде.

ЙӨКМӘТКЕҺЕ
Мәҙәниәт яҙының хәбәрсеһе. Ғиниәт Ҡунафин	 5
ШИҒЫРҘАР
Йомран иле	*'5
Бында ерзең ниғмәттәре	 .	38
Урмансы  	39
Шикайәт	40
Үткән ғумер, ҡалған хәтер	41
Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының озатылыуы	43
Ҡайыш илә йүкә	48
Сауат әл-химар ....	  50
Күңелем гөлдәй бөрө булмаҫ 	 52
Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ  	  53
Бәйет 	 54
Етдилек	55
Васыят вә нәсихәт	57
Илаган бала	59'
һәр кемдең ҡалалыр бер йәдкәре	62
Нәсихәт	64
Бер ҡалала гүзәл күрҙем 	 65
Минең гншыгым	69
Йыһанда тапманым бер ысын йәр	70
Ниҙән?	71
Дуҫҡа 	72
Кемгә хәлем һөйләйем	 74
һағыныу 	76
һағыныу хаты	78
Остаз Мирсалих Биксуринга	 80
Үҙ-үзеңде тәнҡитләү	  82
V ҙен белмәй	83
Кырымга сәфәр	84
Ишек төбөндә	 86
285

ПУБЛИЦИСТИК ЯҘМАЛАР
Иәмғиәг тәртиптәре	 89
Халыҡ байыймы әллә ярлыланамы?	97
Өршәк күпере	99
Россиялағы «Первое товарищество» циркында	101
Халыҡ мәгарифын юлға һалырға	104
Әҙәбиәт һәм мәғрифәт хаҡында	107
Мәскәү хаҡында күңел мөһөрө	108
Петербург хаҡында күңел мөһөрө	 112
Петербургта гэжәйепхана нәүғе	114
Баҡсаһарай ҡалаһында	 117
Бөйөк шағир Александр Пушкин	119
А. С. Пушкин юбилейы айҡанлы	122
Аҡмулла	124
Ғилме хикмәт хаҡында	126
Европа халҡының һүҙҙәре	128
Румия менән 1400 ныл эсендә булган ваҡигаларҙан ....	129
Көкөрт һыуы	 131
Аҡ күмер	132
Яңы Зеландия һәм Мадагаскар жәзирәлэренең гәжэйеп ҡоштары 133
Ғәжәйеп ҙур мәхлүҡтәр	135
Зур агастар	 137
ТӘРЖЕМӘЛӘР
Баҡсаһарай фонтаны	 	141
Бәхетһеҙ гишыҡ	162
Ша ТЛЫҠ хыялы 	 	164
Делибаш		166
Булдым бөтөнләй көсһөҙ	167
Торба, балаҫ һәм алма хикәйәте	168
ХАЛЫҠ ИЖАДЫ ӨЛГӨЛӘРЕ
Өфө губернаһы мосолмандарының ырымдары, хөрәфәттәре, мәҡәл
энтемдэре һәм хикмәтле һүҙҙәре 	 173
Риүәйәттәр, легендалар	 	180
Абдрахман Аҡйегетов	180
Ҡанлыгүл 	181
Серлегүл .....	  181
Боронғо башҡорттарҙың өләңдәре. Иҙеүкәй менән Мораҙым .	182
1әрәп халҡының аҡыллы һүҙҙәре	185
ТАРИХИ-ЭТНОГРАФИК ЯҘМАЛАР
Ьашҡорттар	189
Өфөнөң тарихына ҡагылышлы материалдар	196
286

Башҡорт халҡының аҡ һәм ҡара көндәре	20Г>
1755 йылғы	башҡорттар	восстаниеһы хаҡында	214
Кесе Табын	халҡының	нәсәбнамәһе	216
Кесе Табын халҡының бабалары һәм унан айырылған йомран
Табын ере	219
Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе	229
Башҡорттар һәм торғаут ҡалмыҡтары хаҡында бер нисә һү$ .	234
Аҡташ хан	241
Ағиҙел буйындағы ғеләмэ вп мәшәйехтәр	249
Кашҡорт ҡорото	 251
Башҡорт ҡурмасы	255
Ром ҡалаһы хаҡында	 254
Ф нрғ.чүендэр хаҡында хәбәр	 260
Аңлатмалар һ ә м иҫкәрмәләр	 2G3

Мухаметсалим Ишмухаметанич Умутбаев
ПАМЯТКИ
СТИХИ, ПУБЛИЦИСТИКА, ПЕРЕВОДЫ.
ФОЛЬКЛОРНЫЕ И ИСТОРИКО-ЭТНО¬
ГРАФИЧЕСКИЕ ЗАПИСИ
(на башкирском языке)
Редакторы P. X. Н иг моту длин
Художество редакторы В. II. Ковалев
Рәссамы В. И. Макуиин
Техник редакторы Н. Я. Зарипова
К о]> ре к торы /. Т. Хомиэуллина
ЦБ 2354
Наборға бирелде 21. 10 83. Баҫырға ҡул ҡуйыл¬
ды 23. 03. 84. П11 М3. Ҡағыҙ форматы 70у10й1/,л.
Академик гарнитураһы. Ҡалҡыу ысул менән ба¬
ҫылды. Тип. ҡағыҙы № I. Шартлы баҫма таб. 12.fi.
Шартлы буяу отт. 12,95. Учет -изд. таб. 12.02.
Тиражы 10000 экз. Заказ № 306. Хаҡы 1 һум Ютнм.
1>ашкоргостан китап нәшриәте. Өфө 25, Совет
урамы, 18.
Башкирское книжное издательство Уфа-25, ул.
Сонетекая. IB.
Башҡорт ДССР-ы Нәшриәттәр, полиграфия |тм
китап сауҙаһы эштәре буйынса дәүләт комитеты¬
ның Өфө полиграфия комбинаты. Өфө 1. Октябрь
проспекты, 2.