/
Текст
ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ
ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΟ
ΛΕΞΙΚΟ
COPVRIGHT: ΑΦΟΙ ΚΑποπον ΛΟΙ & ΣΙΑ Ε.Ε.
ΙΩΟΔοχον ΠΗΓΗΣ 24
106 81 ΑΘΗΝΑ
ΤΗΛ 3636482 - 3605451
F ΑΧ 3607608
ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ
ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΟ
ΛΕΞΙΚΟ
ΤΟΜΟΣ ΑΙ
αβaταρo Γρηγοριος ο Σιναιτης
ΕΚΔΟΣΕΙΣ: κ: ΚΑΠΟΠΟΥ ΛΟΣ
ΑΘΗΝΑ 1994
ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ
. Χιωτόκης Τόκης
Διδόκτωρ Φιλοσοφίας
ΠPOΛOΓlZEΙ
ΚΩΝΣΤΑΝΤιΝΟΣ ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ
Ακαδημαικός
ΑΡΧΙΙΥΝΤ ΑΚΤΕΣ
. Xωρaφός Εuστρότιoc;
Φιλόλογος, πρώην
εκπαιδευτικός σύμβουλος
ΙΥΓΓΡΑΦΕΙΙ
ο Αναπολιτόνος Διονύσιος
Καθηγητης του Τμήματος ΜεθοδολογΙας, Ιστοριας και Θεωρίας
της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνων
ο Αλατζόγλου - θtμελη Γραμματική
Δρ. Φιλοσοφιας, πρωην Ερευνήτρια Κεντρου ΦιλοσοφΙας της
ΑκαδημΙας Αθηνων
ο Ανδριανοπούλου ΑθανασΙα
Κοινωνιολόγος
ο Αργυροπούλου Ρωξόνη
Δρ. Φιλοσοφιας, Ερευνητρια Κέντρου Νεοελληνικων Ερευνών
Εθνικού Ιδρυματος Ερευνων
ο Βελισσαρόπουλος Δημήτριος
Πρέσβυς ε.τ.
. Βιτσαξής ΒασΙλειος
Πρέσβυς ε.Τ.
ο Βώρος Φανούρlος
Δρ Φιλοσοφιας, Συμβουλος ΠαιδaγωγΙKOυ Ινστιτούτου
ο ΓιωργοβασΙλης Δημοαθένης
Διδόκτωρ Φιλοσοφιας
ο Δελλής Ι. Γ.
Αναπληρωτης Καθηγητής Φιλοσοφιας Πανεπιστημίου Πατρων
. Ζιόκας Γρηγόριος
Καθηγητής ΙστορΙας Θρησκειων Πανεπιστημίου ΘεσσαλονΙκης
. θεοτοκός ΝΙκος
Κοινωνιολόγος
. Ιελό Μαριόντζελα
Φιλόλογος (Πανεπιστημίου Αθηνων)
. KαΡΌC; Γιόννης
Δρ. ΦιλοσοφΙας, Ερευνητής του Κέντρου Νεοελληνικων Ερευνών
του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών
. Κασσωτόκη - Μαριδάκη Αθανασία
Δρ. Ψυχολογιας, ειδική συνεργάτις στο Τμήμα ΨυχολογΙας του
ΠανεπιστημΙου Αθηνων
. ΚεσσΙδης θεοχόρης
Καθηγητής Φιλοσοφιας, αντεπ. μέλος της Ακαδημιας Αθηνων
ο Κοκαλός θεόδωρος
Φιλολογος
. Κοκολόγος Αθανάσιος
Φιλόλογος, Ερευνητης
. Κρητικός Γιόννης
Κοινωνιολόγος
. Κύρκος ΒασΙλης
Καθηγητης Φιλοσοφιας Πανεπιστημίου lωαννίνων
. Κωσταρός Γρηγόριος
Καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνων
. ΛεοντσΙνη - Γλυκοφρύδη ΑθανασΙα
Επίκουρος Καθηγήτρια Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνων
. Λιακόπουλος Ευστάθιος
Δικηγόρος Συγγραφέας
. Μαμούρης Ζήσης
Βιολόγος, Δρ Γενετικής, Λέκτωρ του Γενικου Τμήματος
Πανεπιστημιου θεσσαλίας
. MανoυΡΆC; Ευάγγελος
Ψυχολόγος
. Μόπη - ΣτεφανΙδη Ευφροσύνη
Επικουρος Καθηγήτρια Ψυχολογίας Πανεπιστημιου Αθηνών
. Μπαλιάς Ευστάθιος
Διδάκτωρ Πολιτικής €πιστημης
. Μπαρτζελιώτης ΛεωνΙδας
Αναπληρωτής Καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημιου Αθηνων
. Μπέγζος Μάριος
Επικουρος Καθηγητής Φιλοσοφίας της θρησκείας Πανεπιστημιου Αθηνων
. Μπιτσάκης EuτύXης
Καθηγητής Φιλοσοφιας Πανεπιστημίου lωαννίνων,
Υφηγητής θεωρΙας της Φυσικής Πανεπιστημίου Αθηνών
. Νάτσης Αθανάσιος
Φιλόλογος (Πανεπιστημιου Αθηνων)
. Νόβα. Καλτσούνη ΧρlστΙνα
Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας
. Νούτσος Παναγιώτης
Καθηγητής Φιλοσοφιας Πανεπιστημιου lωαννίνων
. Οικονόμου Αντώνιος
Οικονομολόγος - Μηχανικός
. Παπαγούνος Γεώργιος
Ιστορικός Φιλοσοφιας και Επιστήμης
. Πατέλης Δημήτριος
Διδάκτωρ Φιλοσοφιας
. ΠολΙτης Νικόλαος
Αναπληρωτής Καθηγητης Βυζαντινής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνων
. Ρούσσος Ευάγγελος
Διδάκτωρ Φιλοσοφιας
. Σαρρής Νεοκλής
Καθηγητης Παντείου Πανεπιστημίου, Τμήμα Κοινωνιολογιας
. ΣτεργΙου ΝΙκος
Κοινωνιολογος
. Τερέζης Χρήστος
Επίκουρος Καθηγητής Φιλοσοφιας Πανεπιστημίου Πατρων
. Τζαφερόπουλος Απόστολος
Φιλόλογος, πρωην Συμβουλος Εκπαίδευσης ΕΕ
. Τσατσούλης Δημήτριος
Δρ. Σημειολογιας - Κοινωνιολογίας
. Τσινόραμα Σταυρούλα
Επίκουρος Καθηγητρια Φιλοσοφιας Πανεπιστημιου lωαννίνων
. Φαραντάκης Πέτρoc;
Διδακτωρ ΦιλοσοφΙας
. Ψημμένος ΝΙκος
Καθηγητής Φιλοσοφιας του Πανεπιστημιου lωαννινων
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Καθε Λεξικο, μη απλως μεταφραστικό λέξεων από μια σε άλλη γλώσσα,
πρεπει, για την εκπληρωση της αποστολής του, να είναι οχι απλώς αποθήκη
γνώσεων, αλλά εύστοχα διαρθρωμένη συντομη έκθεση καίριων νοημάτων,
εκφρασμενων με ακρίβεια και σαφήνεια, ώστε ο αναγνώστης να βρίσκει ευ
κολα στην οικεία σελίδα και να κατανοεί διχως άλλο βοηθημα ό, τι σε κάθε
στιγμη επιθυμεί να μάθεΙ.
Το Λεξικό Φιλοσοφίας ειδικότερα πρέπει να είναι πρόσφορη για την α
ποστολή του έκθεση φιλοσοφικών εwοιών, προβλημάτων, θεωρημάτων,
είτε σε μικροσυστηματική μορφη, είτε με αναφορά στον βίο και στο έργο
των φιλοσοφων, ενώ η έκθεση αυτή έχει πάντοτε ως αφετηρια και βαση α
ντιστοιχες λέξεις, διαταγμενες κατ' αλφαβητική σειρά.
Η φιλοσοφία είναι πνευματική πρόσβαση αυτοδύναμη και αυτουπόλογη
προς και από «κάτι" ακέραιο και απόλυτο: καθώς ενέχει αδήριτη αυτoσυ
νειδησία του ανθρώπου και αυτοβεβαίωση για την ύπαρξή του, μάλιστα
μέσα και αντίκρυ στον κόσμο, ή και με υπέρβαση κάπως του κόσμου, αλλά
και σύνδρομη, αδήριτη επίσης, βεβαίωση της αυθυπαρξίας του κόσμου, και
ακόμη εδραία ηθική αυτοθεσία του ανθρώπου και συμπαράσταση παρα,Jυ
θητική του σε ώρες υπαρξιακά οριακές.
Εξ άλλου, ως συλλογικό έργο, έργο ανθρώπινο, η φιλοσοφία έχει και ι
στορια, μάλιστα και ιστορικότητα. Και αποτελε{ φαντασμαγορία, καθώς πα
ρελαύνουν στον ιστορικό χρόνο τα έξοχα έργα των φιλοσόφων.
Η επιδιωγμένη αυτοτέλεια του έργου κάθε γνήσιου φιλοσόφου προέρ-
χεται προπάντων από την {δια την πνευματικη λειτουργ{α του. Από αυτήν
είναι υποχρεωμένος ο φιλόσοφος «λόγον διδό ναι " για κάθε γνώμη του, και
άρα να μη αναδέχεται παθητικά τις επιτεύξεις των προγενεστέρων του,
αλλά να προβαίνει σε αναμόχλευση της φιλοσοφίας έως και τα θεμέλιά της.
ωστε παρά την γαλούχησή του από την Ιστορ{α της ή και παρά τους όποιους
επηρεασμούς του από την εποχή και περιοχή της ζωής του, να κατορθώνει
το εργο του ως αυτo ανάπτυκτo και αυθυπόστατο και αυτο-έγκυρο.
Η ριζική όμως πνευματική αναζήτηση και η απότοκή της ιδιοσυστασία
τ υ έργου κάθε γνήσιου φιλοσόφου, παρά την επακόλουθή τους εντύπωση
ασταθειας ή και ασυνέπειας της φιλοσοφίας στη διαδρομή της Ιστορίας της,
δεν συνεπάγονται και αντίστοιχη καταδίκη της φιλοσοφίας: ως από τη φυση
της πνευματικής ματαιοπραξίας. Η κορυφαία και υπερβατική αυτή δράση
του ανθρώπινου πνεύματος δεν είναι πηνελόπειο έργο ούτε σισύφειο έργο.
Τα μεγάλα φιλοσοφικά προβλήματα δεν έχουν επί αιώνες παραμερισθει και
παραμένουν ως οδηγητικά του φιλοσοφικού στοχασμού, ενώ και πολλές
απο τις δοσμένες λύσεις τους και από τις θεσπισμένες έwοιες και από τις
επιχειρημενες συστηματοποιησεις παραμένουν επίσης, ολικα η μερικα, έ
γκυρες η τουλάχιστον υποκινουν ή και στηρίζουν μεταγενέστερες προσβά-
σεις της φιλοσοφίας.
Η εκθαμβωτικη αυτη μεγαλουργία του ανθρώπινου πνευματος, και υπερ-
πολύτιμη εξ αλλου στην υπηρεσία του ανθρώπου και της κοινωνίας, είναι το
ευρυτατο αντικείμενο του Λεξικού Φιλοσοφίας. Και άρα ευλογα προβάλλει
το ερώτημα: Ποιοι έχουν τη δυνατότητα να μελετήσουν γόνιμα τις σελίδες
του; Μήπως μόνο οι καταρτισμένοι κάπως με προηγούμενες σπουδές φιλo
σοφίας ή επίσης και οι μη καταρτισμένοι, εστω με προσπάθεια μεγαλύτερη;
Η ακραία γνώμη του Πλάτωνος, εκφρασμένη στο έργο Φαίδρος (276α-
278b), περιορίζει τη δυνατότητα διδασκαλίας της φιλοσοφίας στον προφο-
ρικο πάντοτε διάλογο, και μόλις αναγνωρίζει τη βοηθητικη αξία των συγ-
γραμμάτων ως μ νημονίω ν, ενέχει άρα δυσπιστία και προς όποιο Λεξικό
Φιλοσοφίας. Η γνώμη αυτη όμως δεν εμπόδισε τον υπατο φιλόσοφο να
κληροδοτήσει ο ιδιος στο ανθρωπινο γένος αριστουργήματα γραπτού
λόγου φιλοσοφικού, έστω με λογοτεχνική μορφή διαλόγου.
Εμείς, άρα, έχομε το δικαίωμα να εμπιστευθούμε τα συγγράμματα φιλo
σοφίας, μάλιστα και τα με ορθό τρόπο συνταγμένα Λεξικά, ως μέσα πρό-
σφορα για τη γνωριμία και του ακατάρτιστου αναγνώστη με τη φιλοσοφία,
χωρίς όμως και να λησμονούμε τις επιφυλάξεις του Πλάτωνος. Μας ενθαρ-
ρύνει άλλωστε και η γνώμη του Αριστοτέλους, η εκφρασμένη στο έργο του
Περί ποιητικής (1448b13-14) "μανθάνειν ου μόνον φιλοσόφοις ήδιστον,
αλλά και τοις άλλοις ομοίως".
Δεν είχα την τιμή να μετάσχω ενεργά στον σχεδιασμό του προκείμενου
Λεξικού. Δικαιούμαι όμως να βεβαιώσω ότι συνεργάσθηκαν στη σύνταξή
του, και με άκρα επιμέλεια, πολλοί από τους γνωστούς εκπροσώπους της
φιλοσοφίας στη σημερινή Ελλάδα, ή τουλάχι, τον προσκλήθηκαν να συνερ
γασθούν, και ότι άρα το Λεξικό αυτό αποτελεί έργο πολλών επιλέκτων συ-
νεργατών, και προπάντων εκπροσωπεί κάπως τις επιδόσεις της σύΥχρονης
ελληνικής φιλοσοφίας, ή μάλλον των σύΥχρονων διακόνων της φιλοσοφίας
στην Ελλάδα, με άνοιγμα εξ άλλου προς το σύνολο της ευρωπαϊκής, αλλά
και της μη ευρωπαικής φιλοσοφίας. Εύχομαι, το πολυφρόντιστο αυτό
Λεξικο να λειτουργήσει ευεργετικά ως όργανο παιδείας στη χώρα, τη γενέ
τειρα της φιλοσοφίας, της ήδη επιβεβλημένης οικουμενικά.
ΚΩΝΣΤ ΑΝΤΙΝΟΣ Ι. ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥ ΛΟΣ
Ακαδημαϊκός
Οι κυριότερες συντομΟΥραφΙες
αγγλ. αγγλικά ΟΕΔΒ Οργανισμός Εκδόσεως
ανατ. ανατύπωση Διδακτικών Βιβλίων
Ακαδ. Επ. Ακαδημία Επιστημών ό.Π. όπου παραπάνω
απoσn. απόσπασμα παράγρ. παράγραφος
βιβ. βιβλιο Π.χ. παραδείγματος χάρη
βιβλιογ. βιβλιογραφία πρβλ. πaρόβaλε
βλ. βλtπε Σ.Ε. Σύγχρονη Εποχή
βουλγ. βουλγαρικά σανσκ. σανσκριτικά
γεν. γέννηση στερ. στερητικό
εκδ. έκδοση σ.σ. σελιδες
ΕΚΚΕ Εθνικό Κέντρο στο ίδιο στο προαναφερόμενο
Κοινωνικών Ερευνών έργο
εξ. και εξής τ. τόμος
επαν. επανέκδοση του ιδιου του ίδιου συγγραφέα
επιμ. επιμέλεια χ.χ. χωρίς χρονολογία
ετυμ. ετυμολογια έκδοσης
θιβ. θιβετιανά
Κ.ά. και άλλα Bd τόμος
κεφ. κεφόλαιο Hrsg εκδότης
Κ.Ο.Κ. και ουτω καθεξής PG PatrologIa Graeka
λ. λήμμα PUF Presse UnIversItaIre
λ.χ. λόγου χάρη de France
μαρτ. μαρτυρία
μερ. μέρος Αθ. Αθήνα
ΜΙΕΤ Μορφωτικό Ιδρυμα LPZ. ΛιΨία
Εθνικής Τραπέζης Ν.Υ. Νέα Υόρκη
μτφ. μετάφραση Φρανκ. ΦρανΥκφούρτη
Σημεlωοη:
. Οι χρονολογίες που αναγράφονται μετά το όνομα του προσώπου στο
οποίο αναφέρεται το λήμμα, σημαίνουν τον χρόνο γέννησης
και θανάτου του [π.χ. Αβελάρδος (Νάντη, 1079 Cluny, 1142)].
. Ο αστερισκος που συνοδεύει μια λtξη (π.χ. Αριστοτέλης., υλισμός. κ.ά.)
δείχνει ότι για τη συγκεκριμένη λtξη υπάρχει στο Λεξικό ειδικό λήμμα.
. Ο μικρός αριθμός που βρίσκεται στο τέλος μιας χρονολογίας δείχνει τη
σειρά έκδοσης (π.χ. ΤΟ "19662" υποδηλωνει ότι πρόκειται για τη
2η έκδοση του έργου στο οποΙο αναφέρεται το κείμενο).
. Οι τιτλοι των βιβλιων και γενικά των έργων, γράφονται στο κειμενο με
πλάγια στοιχεία (π.χ. Πολιτεlα του Πλάτωνα, Τα Μετά τα φυσικά του
Αριστοτέλη).
a8aτάρα (σανσκρ., από το "avatar"= κάθοδος,
μεταφ. ενσάρκωση). Η λέξη με τη σημασία "α-
πεσταλμένος" χρησιμοποιείται, κυρίως, για να
δηλωσει τις ενσαρκώσεις φωτισμένων όντων.
Στην ευρύτερη έννοιά της αναφέρεται σε κάθε
θεικό απεσταλμένο, Π.χ. στους ιδρυτές των
θρησκειων.
ΒιβλΙΟΥΡ. R Guenon, AperfUS sυΓ Ι' ιπιtιBtιon. EdIbons
TraditionneIles, Pans, 1986 (βλ το κεφ ΧLνιlι, La
naιssance de Ι' AvatAra, σσ 299.301) . Βασ Βιτσαξής, Ο
στοχασμός και η mσrη (Αρχαιότητο-Χριστισνισμός). 2
τόμ, Εστια, Αθήνα, 1991 - Δημ Βελισσαρόποuλος,
lστoρlσ της ινδικής φιλοσοφ/σς. Δωδωνη, Αθήνα-
ΓιάVVlνα. 1992'
ΕΧ
A8ελάρδoc; Πέτρος (Ιθ Pallet, Νάντη, 1079
Cluny, 1142). Γεννηθηκε από οικογένεια εuγε
νων. Σπούδασε στην Tours και στη Loches και
μετά στο Παρισι, όπου ήλθε σε αντίθεση με
τον Γουλιέλμο του Champeaux.. Ιδρυσε σχολή
πΡωτα στην Corbeille και μετά στο Μθlυη, ενω
αργότερα στον λόφο της Αγίας Γενoβέφaς
στο Παρισι, όπου και διδαξε Λογικη και θεo
λογια EpωτευτηKε την Ελοίζα, μια νεαρη μα
θητριά του, την οποια και παντρευτηKε κρυφά.
Αυτό τον γάμο δεν ενέκρινε ο θειος της Ελοί-
ζας, κληρικός Fulbert. ήταν τέτοια μάλιστα η
οργή του που έφθασε να ευνουχίσει τον Aβε
λόρδο. Έκτοτε το αντρόγυνο, αφου χώρισε, α
KOλOuθησε τον μοναστικό βίο, διατηρώντας
όμως πάντα επαφή με επιστολές. Αυτές οι επι-
στολές αποτέλεσαν το έργο του Αβελάρδου
Διήγηση των συμφορων μου, ένα από τα πιο
σπάνια αυτοβιογραφικά έργα του Μεσαίωνα.
Πέθανε στη Μονή του Cluny το 1142.
Τα έργα του Αβελάρδου είναι: De Ioglca Ingre
dIentIbus, De TrinItate, DiaIectica, Sic et non,
IntroductIo ad theoIogIam, ScIto te ιpsum, DIaIo
gus ίΠΙθΓ Phίlosophum Judaeum et ChristIa
num
Ο Αβελάρδος αντιλαμβάνεται τη λογικη ως την
επιστημη που καθοριζει την αληθεια ή μη μιας
Α
πρότασης, και γι' αυτό της αποδίδει αυτόνομη
θέση ανάμεσα στη ρητορική και τη γραμμaτι
κή. Με βάση αυτά τα στοιχεία επανέρχεται στο
θέμα των «universaIIa» με ένα νέο, επαναστα
Τ1κό τρόπο, απομακρυνόμενος από τον καθαρό
νομιναλισμό του δασκάλου του Rosselino, ο ο-
ποίος θεωρούσε τις έννοιες ως απλές aρθpω
μένες ηχητικές αποχρωσεις (flatus vocI) ,
καθως και από τον έσχατο πραγματισμό του
Γουλιέλμου του Champeaux, ο οποίος απέδιδε
στα "unιversaIIa" μια πραγματικότητα που βρί
σκεται έξω από τον νου. Για τον Αβελάρδο
στην πραγματικότητα δεν υπάρχει τίποτε Kα
θολικό: η καθολικότητα ειναι καρπός μιας νoη
τικής λειτουργίας, με την οποία λαμβάνονται
υπόΨη οι μορφές ή status, στις οποίες τα επι
μέρους πράγματα συγκλίνουν κατ' αναλογία.
Το καθολικό είναι επομένως "σημαινουσα
φωνή" (νοχ sIgnlhcativa) ή "λόγος" (sermo), μία
νοητική παράσταση πλήρης σημασίας για την
εξωτερική πραγματικότητα.
Στο θεολογικό πεδίο η εφαρμογή που ο Aβε
λάρδος κάνει στη λογική ανάλυση σε επίπεδο
διαλογισμου περι του αποκεκαλυμμένου θέτει
τις βάσεις της συστηματικής θεολογίας. Με το
SIc et πon ο φιλ6σοφος εξετάζει διάφορες πε-
ριmωσεις, στις οποίες οι πατερικές και συνο-
δικές αuθεντιες έρχονται σε αντίθεση μεταξυ
τους, και ως λύση προτείνει την ενεργοποίηση
μιας προσωπικής έρευνας, της μόνης ικανης
να αποκαλύΨει την αλήθεια. Μια τέτοια εφap..
μογή της σωκρατική ς μεθόδου στη θεολογία
βρίσκεται στις αρχές της σχολαστικής θεωρη-
σης, έτσι όπως αυτή υπερίσχυσε κατά τους
130 150 αιωνες, και κατά την οποια η επlλυση
της "quaestio" επιτυγχάνεται μέσω της μελέ
της των θετικων (videtur quod src) και αντιθέ
των (sed contra) απόψεων προς τη διατυπωθεί
σα θέση. Ο Αβελάρδος δεν επιχειρεί με αυτό
να υποβαθμισει την αuθεντια ή να υποτάξει
την Πίστη στον Λόγο. Ο φιλ6σοφος υπερασπί
ζεται την υπεροχή του αποκεκαλυμμένου, ενώ
11
Α6εμπάτσε
επικαλειται τη διαλεκτικη για να προσδιορισει
τα ασαφως τιθέμενα από τις Ιερές Γραφές ζη
τηματα.
Σημαντική από ιστορική άποΨη εΙναι η θέση
του Αβελάρδου στο πεδιο της ηθικης: ο φιλό-
σοφος υποστηριζει ότι το κριτήριο της ηθΙKό
τητας των πράξεων δεν προσδιοριζεται μόνο
από εξωθεν κανόνες, αλλά και από αυτη τη συ
νειδηση, από την πρόθεση με την οποια το υ-
ποκειμενο πράπει. αγαθή ειναι μόνο η πράξη
που όαφως νοουμε και επιθυμούμε ως τέτοια.
ΒιβλΙΟΥΡ Chenu Μ D . La theologIe au Χ//ι sIι!ιcI8. Pans.
1957. 1966'.- vasoli C. La fItosofia medieval8. MiIano.
1961.1967'. σσ 238.48
Α8σν Νάτσης
Αβεμπάτσε, βλ Ιμπν Μοσάντζα.
Αβενάριους Ριχάρδος (AvenarIus RIchard,
Παρίσι, 1843 Ζυρίχη, 1896). Γερμανός φιλό
σοφος, ιδρυτής του ακαδημαικο-φιλοσοφικου
κυκλου της ΛιΨιας, δημιουργός και θεμελιω
τής του Εμπειριοκριτικισμου" (Empiriokriti
kIsmus), ενός φιλοσοφικου συστήματος ιδεα
λιστικου και εμπειρικου περιεχομένου, συγγε
νους προς του Χιουμ. (Hume) και του
Μπέρκλευ. (Berkley).
Κατά τον Αβενάριους οι αισθηματικές συγκινή-
σεις και οι συναισθηματικές εκδηλωσεις δεν
ειναι δυνατόν να έχουν επίδραση στην ανθpω
πινη σκέψη. Αντιθετα, επιβάλλεται η απoμά
κρυνση από τη συνείδησή μας κάθε στοιχειου
μεταφυσικου η υπερφυσικου χαρακτήρα, προ-
κειμένου να μεινει ελεύθερος ο δρόμος προς
τον σχηματισμό και τη χΡησιμοποιηση της Kα
θαρής εμπειρίας. Καμια διαφορά μεταξυ φυσι
κού και ψυχικου στοιχείου δεν υπάρχει. Ατομο
και περιβάλλων κόσμος δεν διαφέρουν κατά
τρόπο που να επιβάλλει τον διαχωρισμό τους
αλλά ανηκουν στην ίδια εμπειρια' η διάκριση
σε υποκείμενο και αντικεΙμενο, σε ψυχικό και
υλικό αποτελεΙ διάσπαση του εμπειρικου Kό
σμου και γι' αυτό πρέπει να απορρίmεται ως
αχΡηστη, διότι "χωρις υποκειμενο δεν υπάρχει
αντικειμενο και χωρίς αντικείμενο δεν υπάρχει
υποκείμενο" ("αρχική συναρμογη") Επομένως,
πραγματικότητα έξω και ανεξάρτητα από τη
συνείδηση δεν υπάρχει' η διαρκής συνδεσ ι ι α
νάμεσα στη συνειδηση και στο ον, ανάμεσα
στο υποκειμενο και το αντικειμενο ειναι αναγ
καΙα' δεν υπάρχει ον χωρις συνειδηση, δεν υ
παρχει συνειδηση διχως το ον
Τα έργα του Αβενάριους, που θεωρούνται ως
τα αντιπροσωπευτικότερα των φιλοσοφικων
12
του αντιληψεων, ειναι δυο: Kritik der (θΙΠθΠ
Erfahtung, 1888 1890 (Κριτική της καθαρής
πείρας) και Der menschItche WeItbegrιff, 1891
(Η ανθΡωπινη αντιληψη περι του κόσμου).
Μεταξυ των οπαδων του συγκαταλέγονται οι Ι.
Πέτσολντ, Φ. Καρστάνγιεν, Ρ. Βιλλι, Φ. Aντ
λερ Κ.ά. Η διδασκαλια του Αβενάριους είχε ε
πίδραση και επι πολλων σημαντικων οπαδών
του Ρωσικου μαρξισμου, όπως οι Λoυνατσάρ
σκι, Μπαζάροφ, Μπογκντάνοφ κ ά Παράλληλα
όμως προκάλεσε και την αντιδραση των ιστo
ρΙKo υλιστων και ιδιως του Λένιν", ο οποιος με
το έργο του Υλισμός και εμπεφιοκριτισμός
ασκει αυστηρή κριτικη στη φιλοσοφια του
Αβενάριους, xaρaκτηριζoντας την ως παραλ
λαγη του υποκειμενικου ιδεαλισμου του
Μπέρκλευ και του αγνωστικισμου του Χιουμ.
Απ Τζσφερόπουλος
Αβερρόης (Κόρντοβα, 1126-Μαρρακές, 1198).
Με αυτό το όνομα ειναι γνωστός στη Λατινική
Δύση ο αραβοισπανικής καταγωγής φιλόσo
φος και επιστημονας Muhammad Ibn Ahmad
Muhammad Ibn Rushd. Γόνος αριστΟκΡατικής
οικογένειας, σπούδασε δικαιο και ιατρική, ελ
ληνική φιλοσοφια και αστρονομΙα και, χάρη
στην υποστήριξη του Ibn TufaII., έγινε δεκτός
στην αυλη του Μαρρακές, οπου και κατέλαβε
διάφορα ανωτερα αξιωματα. Γύρω στα 1195 ε
ξορΙσθηκε, οι θεωριες του καταδικάστηκαν και
απαγορευθηκε η μελέτη της φιλοσοφΙας του.
Λίγο πριν από τον θάνατό του, ωστόσο, απo
καταστάθηκε και πάλι Ο Αβερρόης εΙναι γνω
στός για τα σχόλιδ του στα αριστοτελικά Kει
μενα, γεγονός που του χάρισε στη Δυση την ε
πωνυμια του αΣχολιαστη». Μας ΠαΡαδιδονται
τρΙα ειδη σχολιων του: το Σχόλιον Μείζον
(μετά το 1180), στο οποιο ερμηνεύει διεξοδικά
το αριστοτελικό κείμενο' το Mtaov (Σχόλιο),
στο οποίο περιορίζεται στη διασαφήνιση του
κειμένου εν γένει, και το Σχόλιον Ε'λασσον ή
Πσράφρασις (1169-78), στο οποίο συνοψΙζει
το παραλειπόμενο αριστοτελικό κεΙμενο
Σχολίασε ακόμη μεταξυ άλλων την Πολιτεία"
του Πλατωνα. Ανάμεσα στα πρωτότυπα Kει
μενά του αξίζει ν' αναφέρουμε: την Ε'σχατη
Καταστροφή, έργο στο οποιο υπερασπιζεται
τη φιλοσοφΙα απέναντι στις κατηγοριες του aI
GhazAII' τις θεολογικές πραγματείες Ε'κθεσις
των μεθόδων αποδειξεως των σχετικων προς
τα δόγματα της θρησκειας και το Δοκιμιον Kα
θοριστικόν και Ε'κθεσις της μεταξυ θρησKευτι
κου νόμου και Φιλοσοφίας υφιστάμενης συ
γκλισης, έργα που αγνοήθηκαν από τους
Λατίνους διάφορα πονημάτια σχετικά με τη
νόηση και την ουσια του κόσμου' τέλος, ένα ε
κτεταμένο έργο ιατρικής φυσεως, γνωστό
στην ΕυΡωπη ως CoIIigeto, όρος που παραπέ
μπει στον Αραβα al KuliyyAt (Βιβλος γενικων
αρχων)
Για πολυ καιρό ο Αβερρόης θεωρήθηκε ως ο
δημιουργός της θεωρίας της "διπλής αλήθει
ας" Στην πραγματικότητα όμως, η έννοια αυτή
δεν υφίσταται στα έργα του. Ο φιλόσοφος, δη-
λαδή, υποστηριζει ότι υπάρχει μια μόνη αλη
θεια, εκείνη στην οποια κατέληξαν οι φιλόσο-
φοι, που απαιτουν πάντοτε ακριβείς απoδεί
ξεις θεμελιωμένες στην αιτιωδη σχέση, και ως
εκ τούτου απολυτως απαραίτητες. Οι θεολόγοι
εριζουν επι ζητημάτων πιθανων, διαλεκτικου
τυπου, ενω η πλειονότητα των ανθΡωπων αρ
κειται σε προτρεmικους, ρητορικους λόγους,
οπως εκεινοι που παρουσιάζονται στο Κορά-
νιο. Ο Αβερρόης απορριmει την αβικεννική θε
ωρία της προέλευσης του κόσμου από τον Θεό
κατ' εκπόρευση: ο κόσμος είναι αιώνιος, όπως
αιωνια ειναι η υλη, νοουμενη ως καθαρή α
ΠΡοσδιοριστία που περιέχει «εν σπέρματι..
όλες τις μορφές. Περαιτέρω, ο φιλοσοφος α-
νασκευάζει την Ψυχολογια του Αβικέννα. θε
ωΡωντας αυτην ως μη σύμφωνη προς τη διδα-
οκαλια του Αριστοτέλη., καθως και ανεπαρκη
να ερμηνευσει την καθολικότητα της επιστή
μης. Ο Αβερροης υποστηρίζει, πράγματι, ότι
τόσο το "ενεργεια" όσο και το "δυνάμει" ον
ειναι μοναδικά, διακρίνονται απο τα σωματα
και συμπίmουν προς την κινούσα διάνοια
μόνον αυτή η τελευταια ειναι άυλη και γι' αυτό
αθάνατη, ενω οι μεμονωμένοι άνθρωποι είναι
θνητοι Η ατομική γνωση ειναι δυνατή στο
μέτρο που οι προσλαμβανόμενες μέσω των αι
σθησεων παραστάσεις καθιστανται νοητές
από την ενέργεια του μερικου οντος. Η επι
στημη, όχι ο μυστικιστικός ασκητισμός, συνι
ατά την επανασύνδεση με το θείο. (Σχετικά με
την εμφανή επιδραση του Αβερρόη στον πoλι
τισμό της Λατινικης Δυσης βλέπε το επόμενο
λημμα)
ΒιβλΙΟΥΡ Renan Ε. Aveffoes θΙ Ι' aveffoιsme. Parls.
1861
Μαριάντζελσ Ιtλο
αβερροισμός. Ορος που αποδιδει τον φιλo
σοφικό και επιστημονικό στοχασμό του Aβερ
Ροη και της σχολης του. Οι πλέον xαρακτηρι
ατικες θέσεις του αβερροισμου ειναι: α) η υπα
Αθlκέννας
γωγη της πιστης στις αλήθειες της λογικης, η
οποια αποτελει και το μόνο κατάλληλο όργανο
για την κατάκτηση των επιστημονικων γνωσε
ων, β) η αιωνιότητα της ύλης και του κόσμου,
γ) η μοναδικότητα του "δυνάμει όντος" για
όλους τους ανθΡωπους, θέση γνωστή επισης
με τον όρο «μονοψυχισμός...
Στον αραβικό κόσμο ο αβερροισμός γνωρισε
περιορισμένη διάδοση, ενω βρήκε πολλους o
παδούς μεταξυ των Εβραίων και των Λατινων.
Πράγματι, περΙ το 1270 δημιουργήθηκε μια φι
λοσοφική κατευθυνση γνωστή ως «λατινικός
αβερροισμός... Οι εισηγητές αυτής της Kίνη
σης, αποκαλουμενοι averrOIstae από τους συγ
χρόνους τους, ειναι οι Siger de Brabante.
Βοηθιος εκ Δακιας, ΒθΓΠΙθΓ de NIvelles και
GosVIn de la Chapelle. Οι οπαδοι αυτής της KΙ
νησης συμφωνουν με την αβερροική ερμηνεια
του Αριστοτέλη. σχετικά με τον μονοψυχισμό
και το αίδιον του κόσμου, αλλά απoμαKρυνo
νται από τον ΑΡαβα σχολιαστή όσον αφορά
στις σχέσεις μεταξυ "πιστης" και "λόγου"' με
ταξυ των δυο εννοιων δεν υπάρχει αντιθεση,
αλλά διαχωρισμός, υπο την έννοια ότι οι λoγι
κές αλήθειες μπορουν να αντιτίθενται προς τις
αποκεκαλυμμένες, χωρις αυτό να επιφέρει την
ακυΡωσή τους. Στη θέση αυτη εναντιωθηκε η
πλειονότητα των διανοητων της εποχής, Kυ
ριως οι Bonaventura. και Θωμάς ο Ακινάτης.,
οι οποιοι αναγνωριζαν σ' αυτήν τον κίνδυνο να
περιπέσουν σ' ένα είδος διπλής αληθειας
Αναβίωση του λατινικου αβερροισμου έλαβε
χώρα στην lταλια, ιδιαιτερα στη Bologna, κατα
τον 140 αιώνα, μέσα από το έργο μιας πoλυά
ριθμης ομάδας δασκάλων της Σχολής των
Τεχνων, μεταξυ των οποιων γνωστοι ειναι οι
Taddeo da Parma, Angelo d' Arezzo, Anselmo
da Como, Matteo da GubbIo και GIacomo da
PIacenza. Κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης,
προς τον υλιστικό αριστοτελισμό του PIetro
PomρonazzI, που αξιοποιεί την ερμηνεία του
Αριστοτέλη όπως αυτη δόθηκε από τον Αλέ-
ξανδρο Αφροδισιέα., αντιτιθεται μια ομάδα o
παδων του αβερροισμου, υποστηρικτων της α
ριστοτελικης ερμηνειας από τον Αραβα σχο-
λιαστη' γνωστότεροι από αυτους υπήρξαν οι
Achillinus και NIfus
Μσριάντζελσ Ιtλο
Αβlκέβρων, βλ Ιμπν Τζεμφόλ.
Αβlκέννας, βλ. Ιμπν Σίνα.
13
Α8Ιντια
α8ιντια (σανσκρ. aVIdya, πάλι avijja, θιβ. Ma
rIgpa: μη γνωση, άγνοια). Βασικός ινδoυlστι
κός και βουδιστικός όρος. Αναφέρεται στην "ά
γνοια", όχι με την έννοια ότι δεν γνωρίζει κα-
νεις κάτι το συγκεκριμένο, κάτι από τον χωρο
του επιστητου, αλλά με την αντίληψη ότι δεν
έχει καθαρή αίσθηση της πραγματικότητας ως
συνόλου, ότι ζει μέσα σε μια πνευματικη συ
σκότιση. Είναι το αντΙθετο της Γνωσης, της
Σοφίας. Στον lνδουισμό., εκφράζει ένα Kαθoλι
κό χαρακτηριστικό του γήινου επιπέδου πάνω
στο οποίο στηρίζεται η αυταπάτη των φαινoμέ
νων και των εμπειριων, η υποκειμενική θέαση
του κόσμου, η μάγια.. Κυριως δημιουργεί την
Ψευδή αντίληΨη της υπαρξης ενός "εγω", που
είναι η πρωταρχική αιτΙα του πόνου και της δυ-
στυχΙας και της σωρευσης του κάρμα.. Στην
πραγματικότητα η μάγια δεν ειναι παρά το σύ
νολο της επί μέρους άγνοιας, σε αντΙθεση με
το Brahman. που εκφράζει την ανεκδήλωτη υ
περβατική πραγματικότητα και, κατά συνεKδo
χή, τη ΣοφΙα. Στον Βουδισμό της Χιναγιάνα.
πάνω από όλα είναι άγνοια της πραγματικής
φύσης του "εγω", η οποια δεν επιτρέπει να συ-
νειδητοποιήσουμε τις "τέσσερις επιφανεις α-
λήθειες" που θα μας οδηγήσουν να απαλλα-
γουμε από τον πόνο και τη δυστυχία. Στον
Βουδισμό της Μαχαγιάνα. γεννά την αλυσίδα
των 12 NIdanas, των "δεσμών" ή των "αλληλo
εξαρτωμενων αιτΙων και κοταγωγων", που
όσο υπάρχουν "επί τω αυτώ" συντηρούν και
περιστρέφουν συνεχως τον τροχό της ζωής
στον ατέλειωτο κυκλο των γεννήσεων και των
θανάτων, στα βασίλεια της ΣαμσάΡα., που
είναι. 1) Η άγνοια, 2) η πaρ6ρμηση συλληψη,
3) η συνείδηση, 4) το σώμα και ο νους, 5) τα έξι
όργανα των αισθήσεων, 6) η επαφή, 7) η αι
σθαντικότητα (ή εντυπωση), 8) η επιθυμία, 9) η
προσκόλληση, 10) η ύπαρξη (το γίγνεσθαι),
11) η γέννηση και 12) (τα γηρατειά, η ασθέ
νεια, ο πονος και τελικά) ο θάνατος. Και μετά
ξεκινάει πάλι από την αρχή, με την άγνοια. Στο
σύστημα της Madhyamika, η άγνοια εKφράζε
ται με την ανάmυξη των αντιλήΨεων και των
εννοιών που επικαλumουν την πραγμαΤΙKότη
τα. Αντίθετα, η Γνωση εδω, που είναι μη δυική,
μας οδηγει στην αλήθεια, γιατι η Γνωση και η
Πραγματικότητα ταυτίζονται Στη Γιόγκα., η ά
γνοια γεννά τον εγωισμό, την προσκόλληση,
την αποστροφη και τον φόβο και ειναι η αιτια
της έλλειψης ικανότητας συγκέντρωσης στον
διαλογισμό
Βιβλιογρ Βασ Βιτσαξής, Ο στοχσσμός κσι η πιστη
14
(Αρχαιότητα Χριστιανισμός), 2 τόμ., ΕστΙα, Αθήνα,
1991 Δημ Βελισααρόπouλος, Ιστoρlα της Ινδικής φιλο-
σoφiας, Δωδωνη, Αθήνα Γιάννινα, 1992' - NIrad
Chaυdhuri, HInduιsm, σελ 311 ΗΙηΥθΠnΒ, Essen/i8/s ο(
Indian Philosιιphy, σελ 163 - Herber1 Guenter, BυddhIs/
Philosιιphy, 85, 197 - Τ Α ν MurtJ, The Cen/raI Philo-
sophy ο( BυddhIsm, σελ 212, 214 - Bhagwan Shn Pa.
tanjaU, Aphonsms ο( Yoga (Faber) ΙΙ 3, 4
Ε Λιακόπουλος
Αβουκάρας θεόδωρος (πέθ. 770;) Το επωνυ-
μό του προέρχεται από την αραβική ή συριακή
προσφώνησή του ως Abu Cara, ως πατέρα ή ε
πίσκοπου της πόλης των Kaρων' είναι πάντως
αμφlβoλo αν πρόκειται για την πόλη που βρι
σκόταν στην Παλαιστίνη ή για τη Χαράν της
Μεσοποταμιας.
Ευρισκόμενος στο πεδίο της διαμάχης μεταξυ
των υπερασπιστων των εικόνων και των αντι
θέτων, ο θεόδωρος υποστηριζει την άποΨη ότι
είναι επιτρεπτή η υπαρξη των εικόνων, αφού η
τιμή αποδίδεται με αυτές στο εικονιζόμενο
πρόσωπο. Παρουσιάζει τις θέσεις του σε ένα
έργο, το Eyxεφlδιoν κατά αφετικών, Ιουδαίων
και ΣσρaKηνών, με το οποίο ελέγχει κυρίως
τους Mωaμεθανoυς και τους lουδαιους, πλην
όμως στρέφεται εναντίον και άλλων αιρετι
κων, όπως των οπαδων του Σεβήρου, των ωρι-
γεν ιστών Κ.ά. Στο έργο του δεν περιορίζεται
μόνο στην αναιρεση των δοξασιών των αιρετι
κων, αλλά συνεξετάζει διάφορα φιλοσοφικά
ζητήματα. Έτσι, γράφει για τη σχέση πραγμά
των και ονομάτων (PG 1461 1492)' υποστηρί-
ζει δια μακΡων την ύπαρξη του θεου (1492-
1504)' αναφέρεται στην πάλη του Χριστού με
τον διάβολο (1524 - 1528)' ασχολείται επίσης
μεταξύ άλλων και με το πρόβλημα του χρόνου
(1585).
Βιβλιογρ PG 97, 1461-1602
N/J( Γ Πoλlτης
αβουλΙα (στερητ. α + βουλή, βούληση).
Έλλειψη βούλησης, αδυναμία της θέλησης, α-
ναποφασιστικότητα. ΕμφανΙζεται σε περιmω-
σεις μελαγχολίας, υποχονδρίας και νευρασθέ-
νειας και μπορεί επίσης να προκληθεΙ από τη
διάσταση παραστάσεων και αισθημάτων ή, σε
προφανείς περιmώσεις αδιεξόδου, από τη βε
βαιότητα ότι κάθε πράξη είναι ανώφελη.
Ε Ν Ρουσσος
αγαθό, το (του επιθ αγαθός, ετυμολ ισως
απο το άγαν: πάρα πολυ) Το επίθετο σημαίνει
αρχικα τον αξιoθaυμαστo και κατ' επέκταση
αυτον που έχει δυναμη και τόλμη, τον γενναιο
Ηδη στην αρχαΙα ελληνική φιλοσοφΙα η χρήση
του ουδετέρου, το αγαθό (ν), προσέλαβε αξιo
λογικη και οντολογική σημασία και αποτελεΙ
μία από τις θεμελιωδεις έννοιες της ελληνικής
ηθικής φιλοσοφΙας.
Η πρωτη έννοια και χρήση του όρου το αγαθό
(ν) στην αρχαΙα ελληνική φιλοσοφική σκέΨη
συναρτάται προς την έννοια της καταλληλότη-
τας προς τι, για κάτι, άρα προς συγκεκριμένο
"έργον", Π.χ. στον Πλάτωνα, πριν συνδεθεί με
την οντολογική και αξιολογική σημασΙα. Συνα
φεις χρήσεις του όρου αναφέρονται συχνά: το
αγαθό ως "χΡήσιμον" ή ως "οικεΙον" προς το
πράγμα που δέχεται τη χρησιμότητά του' και,
τέλος, η έννοια του αγαθου οδηγεΙ προς την o
λοκλήρωση τα όντα ή τον άνθρωπο και τότε
προσλαμβάνει το ον ή ο άνθρωπος τον xαpα
κτηρισμό του "τελειου". Πολλές χρήσεις του
όρου αυτού άλλωστε συνάmονται προς Τις έν-
νοιες του συμφέροντος και του λυσιτελους,
πράγμα ευλογο βtβαια, αφου το αγαθό (ν) έχει
άμεση σχέση σε πρώτη χρήση, ως προς τη λει
τουργια του, με τη χρησιμότητα που απορρέει
από την εφαρμογή του. Αυτή η σημασια του
έχει φιλοσοφική χροιά, αλλά δεν αναφέρεται
άμεσα στην αυστηρά φιλοσοφική, δηλ. την o
ντολογική και ηθική ή αξιολογική χρήση του
όρου
Ο Πλάτων. npωτoς έδωσε στην έννοια του α
γαθου ευρος φιλοσοφικό και την ανυΨωσε στη
σφaιpa της οντολογικής κατηγοριας. Στην
Πολιτεlα του (505 α κ. έ.) συλλαμβάνει την
ιδέα του αγαθού ως τ/ν υψιστη κατάκτηση της
ψυχης και ως κριτήριο της χρησιμότητας όλων
των αρετών, δηλ. οι αρετές καταξιωνονται
μόνο και όσο συνάmονται προς το αγαθό ("η
του αγαθου ιδέα μέγιστον μάθημα" κ.λπ.). Το
αγαθόν, ακριβέστερα η ιδέα του αγαθου, Kατέ
χει την ακρότατη θέση στην κλίμακα του νoη
του και μετά δυσκολίας γίνεται προσιτή στην
ψυχη (Πολιτεια, 517b: "εν τω γνωστώ τελευ-
ταία η του αγαθου ιδέα και μόγις οΡάσθαι"). Το
αγαθό εν τέλει στον Πλάτωνα επενεργεί ως
ζωογόνος δυναμη των όντων. Ο φιλόσοφος
ηaρoμoιάζει το αγαθό και την πολυδυναμη
φυση του με την αντιστοιχη του ήλιου Οριζει,
λοιπόν, το αγαθό ως την υψιστη ιδέα και το
τοποθετει "επέκεινα της ουσιας" (Πολιτεια
509b) Και στον Αριστοτέλη. το "αγαθο (ν)" "ι
σαχως λέγεται τω οντι". Στο 10 βιβλιο των
Ηθικων Νικομαχείων (και στα άλλα ηθικά έργα
του βέβαια) συναρτα το αγαθό προς την ευδαι
μονια και την αρετη Ωστοσο από την άποψη
αγάπη
της οντολογικής κατηγορΙας συνδέει τη χρήση
του όρου με την αναγωγή του σε γενική Kατη
γορική αρχή (Ηθ. Νικ., 1096" 23-27). Το αγαθό
στην ηθική φιλοσοφΙα του ΣταγιρΙτη φιλoσό
φου κατέχει το σημεΙο αναφοράς όλων των η-
θικών ενεργημάτων του ανθρώπου (των "nρά
ξεων"): "ου πάντ' εφΙεται". Εν τούτοις πρoσι
διάζει στον χαρακτήρα και τη φύση του κάθε
ανθΡωπου: "εκάστω τη φύσει οικεΙον" Στην
κλΙμακα ή την ιερορχΙα των επιδιωκόμενων
αξιών από τον άνθρωπο το αγαθό κατέχει την
υψιστη θέση και χαρακτηριζεται ως υψιστη επι
δΙωξη ταυτιζόμενο με την ευδαιμονια
Με τους ΛατΙνOuς και τον Αυγουστίνο., η έν
νοια του αγαθού (ως "bonum") θα επανασυνδε
θεΙ με την αριστοτελική παράδοση, κυρίως με
τον Θωμά Ακινάτη.. Από τον λατινικό ΜεσαΙ-
ωνα πέρασε στη φιλοσοφΙα της νεότερης
ΕυΡωπης και προσέλαβε διάφορες απoχpω
σεις: από τον ωφελιμισμό των Αγγλων (Τζ.
Στιούαρτ Μιλλ.) ως την καντιανή και την xε
γκελιανή αντlληψη του αγαθου ως ταυτότητα
της υποκειμενικής βουλησης με το αγαθό. Η α
ντlληψη αυτη, όπως είναι φυσικό, συνδέεται
με τη φιλοσοφική παράδοση της Δυτ. ΕυΡω-
πης' οι μακρινές καταβολές ωστόσο της έννoι
ας του αγαθου παραμένουν αμεΤακίνητες στην
αρχαΙα ελληνική φιλοσοφική σκέψη.
Βασ Κυριιος
αγάπη, 1. (λατ. amor). Ο όρος "αγάπη" στη φι
λοσοφ(α αλλά και στη γλωσσα της Kαθημερι
νής ζωής εΙναι πολυσήμαντος. Από ψυxoλoγι
κή άποψη, η αγάπη εΙναι ένα εσωτερικό αΙσθη-
μα έλξης ενός προσωπου προς ένα άλλο πρό-
σωπο, προς μια κοινότητα ανθρώπων, προς
μιαν ιδέα. Ωστόσο, από την ελληνική αρxαιό
τητα ήδη έχουμε μια διαφοΡοποΙηση των μορ-
φών της αγάπης με την αντΙστοιχη ορολογία:
"έρως", "φιλΙα", "στοργή", "αγάπη", "φιλότης".
Με την τελευταΙα αυτή σημασια της, η αγάπη
εξομοιωνόταν με μιαν ενεργό κοσμική δυναμη
(στον Εμπεδοκλή. αντιτΙθεται στο ..νεΙκος".,
στο μΙσος). Την ιδέα αυτή μιας συμπαντικής α
γάπης ασπάζεται και ο Αριστοτέλης. και, αρ
γότερα, ο Ποσειδώνιος., του οποΙου η θεωρία
περι παγκόσμιας "συμπαθειας" είχε πέραση
μέχρι την Αναγέννηση και τους Νέους
Χρόνους (τη συναντούμε και στον Γκαίτε.).
Σε ό,ΤΙ αφορά στη θεμελιωδη σημασΙα της έν
νοιας της αγάπης (του έρωτα) για τη φιλοσο-
φία, για ΠΡωτη φορά αυτη επισημαΙνεται από
τον Πλάτωνα.. Στους διαλόγους του Συμπό
15
αγάπη
aIoV και Φαιδρος., ο Πλατων εκθέτει τη θεω-
ρια του για την αγάπη (τον έρωτα). η αγάπη,
γράφει, ειναι η ελξη που ασκει το ωραιον Οι
τυποι της αγάπης ειναι τοσοι, όσοι και οι τυποι
του ωραιου. Η αγαπη γεννιέται στην επαφη με
την αισθητη ομορφιά, αλλα ανελισσεται απ'
αυτήν στην ψυχικη ομορφιά και, σκαλι σκαλι,
ανεβαινει ως Τη διανοητικη ομορφια, που ειναι
η αληθινη ομορφιά Οι αισθητές ομορφιές του
υλικου κόσμου δεν ειναι παρά χονδροειδή
σχεδιάσματα η ωχρές ανταυγειες. Η αγαπη
ειναι, επομένως, η λαχτάρα του ανθΡωπου να
ξεπερασει την αισθητή πραγματικότητα, για να
καταλήξει στη θεαση του κόσμου των ιδεων.
Έτσι, η αγάπη ειναι επιθυμια εκεινου που δεν
έχουμε, ειναι έλλειψη και ανεπάρκεια, και ταυ-
τόχρονα ατέλειωτη ανησυχία, αγωνία και λα
χτάρα.
Τη θεωρια αυτη της αγάπης τη συνεχιζει ο
Πλωτίνος., ο οποιος και επιτεινει τον μυστΙKΙ
στικό της χαρακτηρα οποιαδηποτε αγάπη α
νάγεται στην αγάπη του Θεου, εφόσον αντι
κείμενό της, συμφωνα με Την πλατωνική διδα
σκαλια, ειναι το καλό ("αγαθόν"). Και επειδη ο
Θεός είναι το απόλυτο καλό, έπεται ότι ειναι
και το αληθινό τέρμα και το ιδανικό αντΙKειμε
νο της καθε αγαπης Ο Αυγουστινος., αργότε
ρα, θα προσαρμόσει την άποψη αυτη στο χρι-
στιανικό όγμα και η νεοπλατωνικη και αυ
γουστινεια θεωρια της αγάπης θα συνεχισει να
επικρατει σε ολο τον Μεσαιωνα Αυτήν θα επι
καλουνται και οι στοχαστές του Ουμανισμου.
και της Αναγεννησης (Λέων Εβραιος,
Μαρσιλιο Φιτσίνο. κ.ά). Γενικα για τον xρι
στιανισμο, η αγάπη αποτελει την ουσια του
Θεου και τη βασικη εντολη του προς τον αν
θΡωΠΟ. ειναι η ανιδιοτελης αγαπη προς τον
πλησιον, ακόμα κι αν αυτος ειναι εχθρός.
Ωστόσο, στην περιοδο της Αναγέννησης εμ-
φανίζεται και μια ναΤOυρaλιστΙKη αντιληψη της
αγάπης ως ζωτικης ορμης, ως μιας κοσμικής
δύναμης που διαπερνά και κινεί όλα τα όντα
Στους Νέους Χρόνους η ψυχολογική έρευνα
του αισθηματος της αγαπης υπερισχυει των
θεωριών θεολογικου χαραΚΤηρα Για τον
Καρτεσιο. και τον Σπινοζα. η αγάπη ειναι ενα
πάθος που ο άνθρωπος, για να το δαμασει,
πρέπει να κάνει χρηση του λογικου, το οποιο
θα μετατρέψει το παθος σε αισθημα νηφάλιο
και γαληνιο Για τον Λαιμπνιτς., "αγαπω ση
μαινει χαίρομαι την ευτυχία του αλλου, δηλα
δη κάνω δικη μου την ευτυχια ενος αλλου"
Για τον Ρομαντισμό. (Σλεγκελ., Σιλλερ., νε
16
αρό Χέγκελ .), η αγάπη ειναι η πηγη όλων των
συναισθημάτων, ειναι, κατά τον Χέγκελ, ένα α
πέραντο αίσθημα "δια του οποιου δύο όντα υ
πάρχουν μόνο ως μια τέλεια ενότητα και ενα
ποθέτουν σ' αυτην όλη την ψυχη τους και Ί'ον
κόσμο ολάκερο". Για τον πεσσιμιστη όμως
Σοπενάουερ. η αγάπη ειναι μια παγιδα που
στηνει στον άνθρωπο "το δαιμόνιο του ειδους"
για να διαιωνισει τη ζωη
Για τον Μαρξ. και τον Ένγκελς. η αγάπη, ο έ
Ρωτας, ειναι μια ιστορικη κατάκτηση του αν
θρωπου. Η συναισθηματική ζωή του ανθΡωπου
αλλάζει σε συνάρΤηση με τις αλλαγές στο KOΙ
νωνικό γιγνεσθαι "Η συγχρονη γενετησια
αγάπη διαφέρει ουσιαστικά από την απλή σαρ-
κική έλξη, από τον έρωτα των αρχαίων"
(Ένγκελς), γιατι προυποθέτει Την αμοιβαια
αγάπη, "ενω στον αρχαιο έρωτα δεν ήταν
πάντα απαραιτητη η συγκατάθεση της γυναι
κας" Εδω ο συνειδητός χαρακτηρας του
έρωΤα συνδυάζεται με Τα ασυνειδα, ενoρμηΤΙ
κα στοιχεία που εκδηλωνονται και κατά την
ιδια τη γέννηση αυτου του συναισθηματος και
κατά την εκλογη του αντικειμενου της αγάπης,
καθως και στις μορφές εκδήλωσής της (Α.
Σπίρκιν.). Για τον Φρουντ. και την ψυxαναλυ
ση, η αγάπη, ακόμα και στις υψηλότερες εK
φάνσεις της, δεν ειναι τίποτε άλλο παρά η εξι
δανίκευση μιας ΠΡωτογενους ενστιγμαΤΙκης ε
νόρμησης, της "λίμπιντο" Ωστόσο, η θεωρια
αυτή δεν εξηγει Την "εκλογη", που ειναι πα-
νταχου παρούσα σ' όλες τις μορφες της αγά
πης Μιαν απάντηση σε τουτο το προβλημα
δινει ο Μαξ Σέλλερ. η εκλογη, τονιζει, Kαθoρι
ζεται από την αναγνωριση μιας κάποιας
«αξίας.. (βιοτικης, διανοητικης, ηθικης) στο α-
γαπωμενο πρόσωπο Για άλλους, αντιθετα,
τους υπαρξιστές, η εκλογη δεν συνδέεΤαι με
καμιά αξιολογικη άποψη, έστω και απoκλειστι
κά προσωπικη, αλλα εχει έναν ολότελα ατoμι
κό, υπαρξικό χαρακτήρα: αγαπω ένα πρόσωπο
γιατί ειναι αυτό και κανένα άλλο.
Γιάν Κρητικός
αγάπη, 2. Έννοια της αρχαιας ελληνικης φιλο-
σοφιας, συγγενικη με τον ΕρωΤα και τη Φιλια
Αντίθετα από τον έρωτα και την ταση του για
ολοκληρωση, η αγάπη χαρακτηριζεται σαν
απλη αυτοπροσφορά του ατόμου, με ελευθερη
αποφασή του και για το ελάχιστο
ΒιβλΙΟΥΡ J Β Lotz, Ο'θ dreι S/ufen der L,ebe Eros.
Philia. Agape Frankturt 1971
Ε Ν Ρουσσος
''Αγlα Οικογένεια". Από τα ΠΡωτα έργα των
θεμελιωτων του μαρξισμου Το εγραΨαν από
κοινου ο Μαρξ" και ο Ένγκελς" για να ασκή-
σουν κριτική κατά του ιδεαλισμου του Χέγκελ.
και των οπαδών του. Το βιβλιο γράφτηκε το
1844, την περιοδο που οι συγγραφεις του συ
νελάμβαναν και διαμόρφωναν την υλιστικη α
ντιληψη της ιστορίας Στο έργο τους αυτό εξε
ταζουν τις γνωσιολογικές ριζες του ιδεαλι
σμου, σκιαγραφουν την πάλη του υλισμου με
τον ιδεαλισμό από τον 170 αιωνα ως τις αρχές
του 190υ, τονιζουν τη συνδεση του υλισμου με
τις σοσιαλιστικές ιδέες και επεξεργάζονται
σειρά προβλημάτων της υλιστικής διαλεκτικής
Avamuaaouv επίσης ορισμένες κεντρικές
ιδέες, όπως ο καθοριστικός ρόλος της υλικής
παραγωγης στην ανάmυξη της κοινωνιας, το
προβλημα της αλλοτρίωσης, ο ρόλος των μα
ζων και της προσωπικότητας στην ιστο.ρία, και
προβάλλουν τον ρόλο του προλεταριάτου στην
πάλη για τον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της
κοινωνίας Ο πλήρης τίτλος του βιβλίου είναι' Η
Αγισ Οικογtνεια. Κριτική της κριτικής. Κατά
του Μπρουνο Μπάουερ και της παρtας του.
ΒιβλΙΟΥΡ.. Κ Μαρξ και Φ ΈνΥκελς, " Απαντα., τ 2,
Μόσχα. 1981' - Η Μαρξιστική φιλοοοφια τον 190 αιωνα
Μόσχα, 1979
Ν Στ
Αγlου Βlκτωρα οχολή. Θεολογική σχολη αυ
γουστινιανων μοναχων, κέντρο της ορθόδοξης
καθολικης θεολογΙας κατά τον 120 αιωνα
πηρε το όνομά της απο το ομωνυμο αβαειο στο
Παρίσι, όπου και η έδρα της. Τη σχολή ιδρυσε
ο Γκυγιωμ του Σαμπω" (περ. 1068-1121) και
σημαντικοτεροι εκπρόσωποί της είναι ο άγιος
Βερνάρδος" (1091 1153), αβάς του Κλαιρβω, ο
Ούγος του Σαιν-Βικτωρ (1 096 1141) και ο
Ριχάρδος του Σαιν BΙKτωρ (, 1173) Η διδασKα
λια των Βικτωρίνων, στηριζόμενη στον ιερό
Αυγουστινο. και, έμμεσα, στον ψευδo
Διονυσιο τον Αρεοπαγίτη", αποβλέπει στην o
λοκληΡωμένη, καθολική μόρφωση των μoνα
χων (θεολογία, ελεuθέριες τέχνες). Ο μυστΙKΙ
ομός εδω δεν είναι θεωρητικός, αλλά Kαλλιερ
γεί τη θρησκευτικότητα και το συναισθημα, με
σκοπό την επίτευξη του μοναχικου ιδεωδους,
που ειναι βιωμα Για τον σκοπό αυτό ακριβως
επιβάλλονται πνευματικές ασκησεις' πρoηγεί
roι άνοδος από τρεις βαθμίδες και ακολουθούν
πεντε άλλοι ανοδικοι τρόποι, με τους οποΙους
ΠΡοσεγγιζεται η θεότητα τότε ο μοναχός
γνωριζει και "θεάται" τον Θεό
Ε Χωρσφάς
Ψ.Λ., Α-2
αΥνωσlα
Άγκνl (σανσκρ. AgnI, λατιν Ignls). Πρoσωπo
ποίηση και θεοποίηση του στοιχειου του
πυρός. Ο θεός Αγκνι κατέχει ιδιαίτερη θέση
στην αρχαία ινδουιστική παράδοση, γιατι Kυ
ριως συνδέεται με το τέλεσμα της θυσιας
Συμφωνα με αυτήν, η φω.ιά για τον άνθρωπο
έχει τρεις ιδιότητες. την καταστροφική, την ω
φέλιμη και αυτήν της θaλπωρής. Λέγεται οτι,
όταν οι άλλοι θεοι αποφάσισαν να αναχωρή-
σουν για τους ουρανους, ζήτησαν από τον
Αγκνι να παραμείνει στη γη ως αντιπρόσωπός
τους. Τότε αυτός διερωτήθηκε πως ειναι δυ
νατόν να το κάνει, μια και οι καταστρεmικές
του ιδιότητες ήταν γνωστές και γι' αυτό τον
λόγο δεν τον τιμουσαν ιδιαίτερα οι άνθρωποι
Οι θεοι βρήκαν την παρατηρηση σωστη, διεxω
ρισαν και υπέταξαν τις καταστρεmικές του εK
δηλωσεις ΚΟΙ ενΙσχυσαν τις θετικές και xpήσι
μες, κάτι που θυμιζει σε άλλη έκδοση την
Προμηθεική μας επανάσταση.
ΒιβλΙΟΥΡ Βαα Βιτσαξής. Ο στοχααμός και η η/στη
(Αρχαιότητα-Χριστιανισμός). 2 τόμ.. Εστία. Αθήνα,
1991. Δημ Βελισσαρόπουλος, Ιστορία της ινδικής φιλο-
σοφ/ας. Δωδωνη, Αθήνα-Γιάννινα. 1992'
Ε Λιακόηουλος
αΥνωσΙα . Κατάσταση πραγματικής άγνοιας η
παραδοχής αδυναμιας για γνωση. Διάφορες
παραλλαγές αγνωστικισμου ή σχετικισμου,
που προβάλλουν ως επιχειρημά τους την αδυ
ναμία προσέγγισης στην απόλυτη γνωση αλή
θεια, αποδέχονται κάποια μορφή αγνωσιας. Οι
αρχαιοι Σκεmικοί. ειδικά μιλουσαν για ισοδυ-
ναμα επιχειρήματα που επιτρέπουν ιση βεβαιό
τητα και αμφιβολία' και τότε αυτή η ισοσθένεια
λόγων οδηγει σε αγνωσΙα Υποκριτική έKφρα
ση γνωσιολογικής σεμνότητας μπορει να θεω
ρηθεΙ η ομολογημένη αγνωσια του Σωκράτη:
"εν οίδα ότι ουδέν οιδα". ΕΙναι μια παραδοχή
που γίνεται δημιουργικη αφετηρια για έρευνα,
αναζητηση της αλήθειας, όπως πολλους αιω
νες αργότερα αποδείχτηκε επισης δημιoυργι
κή η διατυπωση της καρτεσιανής αμφιβολιας.
(Βλ. λ. αγνωστικισμός, γνωση, γνωσιολογια,
σκεmικισμός, σχετικισμός).
Φ κ Βωρος
αΥνωσΙα (θρησκειοφιλοσοφική). Πρόκειται για
φιλοσοφικη θεωρηση του θειου με κυριο γνω
ρισμα την αδυνατότητα της ανθΡωπινης διά-
νοιας να εγγυηθεί τη γνωση του Θεου Το υ
περβατικό δεν ανακηρυσσεται ανυπαρκτο (α
θείσμός.), αλλά άγνωστο (αγνωστικισμός.).
Αφετηρία του αγνωστικισμου ειναι η διxoτόμη
17
αyνωoτlKισμΌC;
ση της πραγματικότητας σε δυο σφαlρες' τη
φυσική και την υπερφυσική, ή τη γήινη και την
επουράνια, την ενδοκοσμική και την υπερβατι-
κή, την έλλογη και την υπέρλογη. Με κριτήριο
τον επιστημονισμό., τον εμπειρισμό. και τον
ορθολογισμό., η γνωση της φυσικής πραγματι-
κότητας θεωρείται έγκυρη και ανακηρυσσεται
αντικειμενική, επειδή πιστοποιειται ανεξάρτη
τα από το υποκειμενο, κατά τον ίδιο τρόπο, πα
ντου και πάντοτε, χωρις κανένα περιορισμό
(χωρικό, χρονικό, προσωπικό). Αντίθετα όμως
η γνωση της υπερφυσικής πραγματικότητας
δεν ειναι εμπειρική και θεωρειται υπoι(ειμενι
κή, αφου η πιστοποίησή της εξαρτάται από το
ανθΡωπινο υποκειμενο, το οποίο αποφαίνεται
αν υπάρχει θεός.
Ο όρος "αγνωστικισμός" επινοηθηκε από τον
βρετανό βιολόγο, υπέρμαχο του δαρβινειου ε
ξελικτισμου, Τόμας Χένρυ Χάξλευ. (1825-
1895). Πρόδρομοι του αγνωστικισμου εΙναι οι
σοφιστές (κυρΙως ο ΠΡωταγόρας.), οι Σκεmι
κοι. Κ.ά. στην αρχαιότητα και, αργότερα, ο ε
μπειριστής Χιούμ. (171 Η776), ο ιδεαλιστής
Καντ. (1724 1804) και ο θετικιστής Κοντ.
(1798 1857). Ο νεότερος αγνωστικισμός από
τα τέλη του 190υ αι μέχρι σήμερα αντλεί την
έμπνευσή του από τις παραπάνω τρεις πηγές:
τον βρετανικό εμπειρισμό του Χιούμ, τον γερ
μανικό ιδεαλισμό του Καντ και τον γαλλικό θε
τικισμό του Κοντ. Εκφραστές του συVXΡOνoυ
αγνωστικισμού, που ακμάζει κυριως στο πoλι
τιστικό κλίμα της αγγλοσαξωνικής φιλοσο-
φιας, είναι πρωταρχικά ο Χάξλευ και ο
Σπένσερ. τον 190 αι Στον 206 αι διακρΙνονται
ο Ράσσελ. (1872-1970), ο Αιερ. (1910 ), καθως
και το συνολο των στοχαστών του νεoθεΤΙKΙ
σμου., ο "Κυκλος της Βιέννης". με ηγήτορα
τον Κάρναπ. (189Η970) και η σχολή της
γλωσσοοναλυτικής φιλοσοφίας. Ο αγνωστΙKΙ
σμός συνιστά τη φιλοσοφια της θρησκειας του
θετικισμού. και του εξελικτισμου.
Ο αγνωστικισμός τοποθετεΙται μεταξύ θεισμου
και αθεισμου. Ο κλασικός παραδοσιακός "θει
σμός" ομολογεΙ την ύπαρξη θεού και απoδέxε
ται τις αποδειξεις περί αυτού σύμφωνα με τα
δόγματα της καθιερωμένης θρησκειας. Ο α-
γνωστικισμός αρνείται αφετηριακά και κατη-
γορηματικά κάθε δυνατότητα τεκμηριωμένης
γνωσης για την υπαρξη θεου. Στη θειστική βε
βαιότητα αντιπαρατίθεται η αβεβαιότητα του
αγνωστικιστή. Εξίσου διαφοροποιημένος εμ
φανιζεται ο αγνωστικισμός έναντι του "aθει
σμού". Ενω ο τελευταίος πρεσβεύει την "ανυ
18
παρξια" του θεου, ο nρωτoς αρκειται στην "α
γνωσια" αυτού. Η διαφορά τους εντοπιζεται
στο πεδίο της άρνησης (ο αθεισμός συνιστά o
ντολογική άρνηση, ενώ ο αγνωστικισμός απo
τελεί γνωσιολογική επιφυλαξη) και στη μεθό
δευσή της: ο αθειστής επιχειρει να καταργήσει
τη θρησκεια περιορίζοντάς την ή απαγορεύο-
ντάς την ολότελα, ενω ο αγνωστικιστής αφή
νει τη θρησκεΙα να αυτοκαταργηθεί χάνοντας
την αξιοπιστία της μέσα σε μια συvxρoνη τε
χνΟκΡατούμενη κοινωνια.
Βιβλιογρ. Α Α Armslrong, Agnos/Icιsm and TheIsm ιη /he
Nίne/ee/h Century, London, 1905 - Η J Ayer, Language,
Tru/h and Logιc, London, 1936. του Ιδιου, The Central
OuθΒ/ίοηΒ of Philosophy, London, 1973 - Μ Μπέγζος,
Φιλοσοφική ανθρωnολογlα της θρησιιεΙας, Αθήνα,
1994 -Ν Νησιωτ/ς, Προλεγόμενα εις την θεολογικήν
Υνωσιολογlαν. Αθήναι, 1965.
Μάριος Π Mntγζος
αyνωoτΙKισμΌC; ή αγνωσιαρχΙα (agnostIcIs
mus). Φιλοσοφική αντιληψη η οποια αρνειται,
ολοκληρωτικά ή εν μέρει, τη γνωσιμότητα του
κόσμου και τη δυνατότητα συγκρότησης επι
στημονικής φιλοσοφΙας. Αρνείται τη δυνατό-
τητα αντικειμενικής γνωσης του συνόλου του
επιστητου το οποίο δεν αντανακλάται στην ε
μπειρία, και συνεπως των αιτίων της αντΙKειμε
νικής πραγματικότητας, του θεου, της ουσίας
των όντων και του συνόλου των "μεταφυσι-
κών" ουσιων. Ο αγνωστικισμός πpωτoεμφανι
στηκε ως σκεmικισμός. κατά την αρχαιότητα
Ο Πύρρων ο Ηλείος., θεωρει αδυνατη τη βέ
βαιη γνωση και προτρέπει τον εχέφρονα άν-
θρωπο να αποφεύγει τις κρισεις και να επιδιώ
κει την αταραξία της ισορροπίας. Ο Χιούμ. θε
ωρουσε ανέφικτη τη διέξοδο της γνώσης από
τα πλαισια των γεγονότων της υποκειμενικής
εμπειρίας, άρα και τη δυνατότητα του ανθpώ
που να κρίνει για τη σχέση εμπειρίας και πραγ
ματικότητας. Ο Κοντ., αν και παραδεχόταν την
αντικειμενική ύπαρξη των πραγμάτων, με τη
διχοτομία "πράγματος καθ' εαυτό" και "φαινo
μένου" που εισήγαγε θεωρούσε την ουσία των
πραγμάτων απροσπέλαστη για τη γνωση.
Ολα τα μετέπειτα ρεύματα του αγνωστΙKΙ
σμου, υιοθετωντας ουσιαστικά τη βασική επι
χειρηματολογια των Χιουμ και Καντ, παραιτου-
νται από την επίλυση όλων των ΠαΡαδοσιακων
κοσμοθεωρητικων ζητημάτων μετατρέποντας
αυτή την παραιτησή τους σε κοσμοθεωρητικη
τοποθέτηση. Ο αγνωστικισμός απολυτοποιεί
την έλλειψη πληρότητας και επάρκειας, τον
περιορισμένο χαρακτήρα και τις δυσκολιες της
γνωστικής διαδικασίας σε διάφορες βαθμίδες
της γνωσης, τη διάσταση μεταξύ φαινομένου
(φaινOμενΙKότητας) και ουσίας.
Ο άγγλος φυσιοδίφης Τζουλιαν Χάξλευ" εισά
γει τον όρο "αγνωστικισμός" (1869) για να oρί
σει την κοσμοθεωρητική του σταση στις θρη
σκευτικές συζητήσεις της εποχής του. Πριν
από αυτόν ο Σερ Γουιλιαμ Χάμιλτον., στο
όρθρο του Η φιλοσοφlα του απροσδιόριστου
(1829), θεωρεί ανέφιΚτ/ τη γνώση του απόλυ
του και αδικαιολόγητο το γεγονός ότι η επι
στήμη αποκαλύπτει μια πραγματικότητα η
ουσία της οποιας παραμένει άγνωστη. Ο θε-
μελιωτής του θετικισμου. Α. Κοντ. θεωρεί την
αποκάλυψη της ουσίας των πραγμάτων μά
ταιη προσδοκία και ένδειξη της αδυναμίας του
ανθρωπινου πνευματος. Ο Χ. Σπένσερ., διακρι
νοντας τα όρια του νου από τα όρια του πραγ
ματικου σχετικά με την έσχατη φύση και την
αρχή των πραγμάτων, δηλωνει: "Δεν γνωρίζω
τιποτε, γι' αυτό και πρέπει να ειμαι ευxαριστη
μένος. Δεν αρνουμαι τίποτε και δεν ισχυρίζo
μαι τιποτε". Ο θετικισμός. και ο νεοθετικισμός.
οδηγουν τον αγνωστικισμό στα έσχατα όριά
του, αποκαλumοντας ταυτόχρονα και την ε
σωτερική αντιφατικότητά του (βλ. μαχισμός, ε
μπεφιοκριτικισμός, λογικός θετικισμός, ανα
λυτική φιλοσοφια). Κοινό γνωρισμα όλων
αυτων των τάσεων είναι η άρνηση της ουσίας,
της νομοτέλειας των πραγμάτων (και ιδιαΙτερα
της κοινωνικής νομοτέλειας) και συνεπως η
άρνηση της διαλεκτικής., της διάκρισης διά
νοιας και λόγου., της ανάβαση ς από το αφη
ρημtνo στο συγκεκριμένο. κ λπ. Ο βρετανός
θετικιστής Αιερ. διατεινεται ότι ο θετικιστικός
αγνωστικισμός "στερείται κάθε λογικού ερει-
σματος", δεδομένου ότι κάθε πρόταση περί
της γνωσιμ6τητας ή μη των πραγμάτων στε
ρείται κάθε νοήματος (α νόητη), συμπεριλαμ
βανόμενης και της πρότασης: "υπάρχει μια κα-
θαυτό πραγματικότητα που δεν γνωρίζουμε".
Τον αγνωστικισμό υιοθετει και ο υπaρξισμός.
στον βαθμό που, βάσει της αντίθεσης υπαρ
ξης oυσιας, προτάσσει τη βιωματική εμπειρία
του ατόμου κ λπ. και προτρέπει σε ΠαΡαιτηση
απο τις αφαιρέσεις, τις γενικεύσεις και γενικά
από την αναζήτηση ουσιωδών ιδιοτήτων
Στοιχεια αγνωστικισμου υπάρχουν σε πολλά
ρευματα επιστημονιστικου και αντιεπιστημoνι
στικου προσανατολισμου του 200υ αι Ο αγνω
στικισμός θέτει στον ένα ή στον άλλο βαθμό
φΡαγμους στη γνωση και υπονομεύει την εμ
βtλεια και το βάθος των κοινωνικων στoxoθε
αγρότες
σιων και δραστηριοτήτων. ΓνωρΙζει άνθηση ιδι
αιτερα σε περιόδους κρίσης και συντείνει ο
ίδιος στη διάδοση του ανορθολογισμού., του
μυστικισμου" , ακόμα και σκοταδιστικων ιδεων
(βλ. και λ. αγνωσία, οχετικισμός, Σκεπτικοl, θε
ωρΙα της γνωσης).
βιβλιογρ Χιουμ Ντ . Ο άνθρωπος και η εμnειρ/α.. εκδ
Αναγνωστίδη (χ χ) - Καντ, Ι<ριπκή του καθαρου λόγου.
εκδ. Παπαζήση - του ιδιου, Προλεγόμενα σε κάθε μελλο-
ντική μεταφυσική, Δωδωνη, Αθι'ινα-Γιόννινα, 1982-
RusseI Β., Oυr Kπowlθdge ο( the Extemst Worfd. Chicago,
1915 - FIInt Α, Agnosticism. Ν γ, 1903. Ward J,
Nsturslism sOO sgnostΙCΊsm. ν 1-2, London, 1906' - Μαρξ
Κ.. Οι θtσεις για τον Φόυερμπαχ, στο Κ Μαρξ και Φ
'ΕνΥκελς: "Γερμανικι') Ιδεολογία", τ Ι, Gutanberg, Αθ
1979.- Heρbum R W, Agnostιαsm, "EncyCΙoρaedIa οι
Philosoρhy", εκδ Ρ Endwards, N.Y.-London, 1967-
ΗυχleΥ J Η, Agnostιcιsm sOO christisnIty, CoIlectad
Esseys. ν 1-5, London, 1984 - Ayar Α, The Centrsl
OυesIίoπι ο( Fifosoρhy, London, 1973. James World,
Nsturslism sOO Agnosticism, London, 1903
Δ Γ/ατtλης
Ayplnnac; (1ος αι μ.Χ.). Σκεmικός. φιλόσο-
φος. Περιόρισε σε πέντε τους δέκα "τρόπους"
των προγενέστερων από αυτόν Σκεmικών,
όπως τους ειχε διατυπωσει ο ΑινησΙδημος., οι
οποίοι δικαιολογούν την "εποχή" (=απoφuγή
έκφρασης γνώμης, αποδοχής ή απόρριψης)
(βλ. Σκεπτικοl).
ΕΧ
Αγριnna" Ερρίκος Κορνήλιος φον Νεπεσχάιμ
(Κο}.ωνια, 1486 Γκρενόμnλ, 1535). Γιατρός,
μυστικιστής, ερμητιστής και αλχημιστής. Είχε
περιπετειώδη ζωή. Στις δοξασίες του έχει εnη
ρεασθεί από τον χριστιανισμό και τον νεonλα-
τωνισμό.: ο κόσμος μας, αντανάκλαση των
lδεων, απαρτίζεται από τέσσερα στοιχεία (γη,
νερό, αέρας, φωτιά)' η μαγεία (φυσική, oυρά
νια, θρησκευτική) σκοπό έχει τη γνώση του
θεού. ΈγραΨε στη λατινική τα έργα: De Incer
titudine et varιetate scientiarum decIamatio
invectiva (=Επικριτική μελέτη της aβεβαιότη
τας και κενότητας των επιστημων), De occuIta
phίlosophia (Περι της μυστικής φιλοσοφίας) και
μία μελtτη αναφερόμενη στην υπεροχή του
γυναικειου φύλου
ΕΧ
aγρότε" (αγροτιά). Κοινωνικό στρωμα το
οποιο διαμορφώνεται ιστορικά κατά την απο-
συνθεση του πρωτόγονου κοινοτικού συστή
ματος και τη βαθμιαια ανάδειξη του ατομικου
οικογενειακού νοικοκυριού σε κυρια μορφή
συγκρότησης του αγροτικου nληθυσμoυ. Η ε
19
αγρότες
νΙσχυση του ρόλου του ατομικου OΙKoγενεια
κου νοικοκυριου οδηγει βαθμιαία από τις συγ
γενικές κοινότητες στις εδαφικές (γειτονικές),
στη διαμόρφωση της ατομικής ιδιοκτησίας,
στην περιουσιακη και κοινωνική διαφoρoπoιη
ση της υπαΙθρου Η εν λόγω δια δι κα σι α συνδέ
εται μέ τον κοινωνικό καταμερισμό της εργα-
σιας, με τον διαχωρισμό γεωργΙας και Kτηνo
τροφΙας, φερέοικου (νομαδικού. ημινoμαδι
κου) και εδραίου (μόνιμα εγκατεστημένου)
τυπου χειροτεχνιας και αγροτικης οικονομιας,
με την εμφάνιση και κλιμάκωση της "αντιθεσης
μεταξυ πόλης και υπαιθρου"..
Η αγροικια, το μικρό αγροτικό νοικοκυριό πα
ρουσιάζει μια σημαντικη διαχρονικότητα και
σταθερότητα σε διάφορες ιστορικές εποχές,
ως παραγωγική μονάδα βασικά ιδιoσυντηρoυ
μενη και αυτάρκης, μέσω του συνδυασμου α
γροτικής οικονομίας-οικοτεχνίας και της Kατα
νομής εργασιακών λειτουργιων κατά ηλικια και
φυλο. Η εργασια έχει εδω ιδιάζοντα συγKεκρι
μένο χαρακτηρα, ενω το προ ιόν της, το Kατα
ναλωτικό αγαθό, προβάλλει ως αξια χρησης. Η
διευρυνση και εμβάθυνση των εμπoρευματι
κων και χΡηματικων σχέσεων υπονομεύει βαθ
μιαΙα τον φυσικό χαρακτηρα και τον (γεωγρα
φικό, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτισμικό) α
πομονωτισμό Ωστόσο, παρ' όλες τις ιστορικές
αλλαγες ο αγροτικός βίος παρουσιάζει oρισμέ
να προεξάρχοντα, σχετικά σταθερά γνωρίσμα
τα (πατριαρχική δομη, παραδοσιακή νooτρo
πια, στενότητα ενδιαφερόντων, απομόνωση
κ λπ ), τα οποΙα απορρέουν σε τελική ανάλυση
από το γεγονός ότι στην αγροτική οικονομια α
ποφασιστικό ρόλο διαδραματιζουν κατ' εξοχην
δεδομένα από τη φυση μέσα παραγωγης: η γη
και τα ζωα.
Κατά την κλασική αρχαιότητα, επι δoυλOKτη
σΙας, η διατηρουμενη κοινοτικη (κρατική) ιδιo
ΚΤησία έθετε υπό έλεγχο την κοινωνικη διαφo
ροποίηση και εξασφάλιζε την ελευθερια των
(μη δουλων) αγροτων ή, αKριβtστερα, τον
βαθμό ελευθεριας τους συμφωνα με την κλη
ρονομικά προκαθορισμένη σχέση τους προς
την κοινότητα. Οι απασχολουμενοι και στις Q-
γροτικές εργασΙες δουλοι βρισκονταν (ως "o
μιλουντα εργαλεια") εκτός αυτηl) της ιερaρ
χιας των διaβaθμισμένων ως προς τα πρoνό
μιά τους δουλοκτητών.
Επι φεουδαρχιας χαρακτηριστική γινεται τιλέ
ον η σχετική σύμmωση κληρονομικά αξιωματι-
κής ιεραρχίας και ταξικης διαιρεσης της Koινω
νιας Η αγροτιά σχεδόν στο συνολό της ανήκει
20
στην κατωτερη κοινωνική τάξη (στους δoυλo
πάροικους), ενω το σημαντικότερο μέρος των
γαιοκτημόνων επιμεριζεται σε κατηγορΙες της
επίσημης ιεραρχίας της αριστΟκΡατίας, των
ευγενων (δουκες, βQpωνoι, αυλικοι, κληρος
κ.λπ.). Η φεουδαρχική έγγεια πρόσοδος ως ι-
στορική μορφή ιδιοποιησης μέρους της εργα
σιας των άμεσων παραγωγων, των αγροτων,
πέρασε από τρεις διαδοχικές βαθμιδες' ως ερ
γασια, σε ειδος και σε χρημα. Η τελευταια
βαθμιδα χαρακτηριζει τις φεουδαρχικές σχέ
σεις που διαβΡωνονται τιλέον από την ανάmυ
ξη των εμπορευματικών και χΡηματικων σχέ
σεων. Η ταξικη πάλη παιρνει συχνά τη μορφή
απεγνωσμένων αγροτικων εξεγέρσεων (με
θρησκευτικά, αιρετικά Κ.λπ ιδεολογηματα) και
παρατεταμένων αγροτικών πoλtμων
Με την άνοδο της κεφαλαιοκρατιας επέρχεται
έντονη διαστρωμάτωση στον αγροτικό τιληθυ-
σμό σε ανομοιογενεις κοινωνικές ομάδες υπα
γόμενες προοmικά στη βασική αντιθεση της
KεφaλαΙOKρατιας, στην αντίθεση μεταξυ Kεφα
λαΙου και μισθωτής εργασιας. Ο χαρακτήρας,
οι ρυθμοι και η μορφή της περίτιλοκης διαδΙKα
σίας αποσύνθεσης του μικροογροτικου νοικο-
κυριου και της διεισδυσης των εμπορευματι-
κων και χρηματικων σχέσεων στην υπαιθρο
συνδέονται με τους συσχετισμους δυνάμεων,
με τις ιδιαιτερότητες (παραδόσεις κ.λπ.) και με
τη (διεθνή και εθνική) συγκυρια που επικρατει
κατά τη μετάβαση στην KεφaλαΙOKρατία. Η με
τάβαση αυτή μπορει να ειναι ταχεία ("αμερΙKα
νικού" τυπου) ή παρατεταμένη, συμβιβαστικη
με φεουδαρχικές σχέσεις Κ.λπ ("πΡωσικου" η
"Ρωσικου" τυπου). Η βαθμιαΙα εκμηχάνιση της
αγροτικής παραγωγής, τα ευρείας κλΙμακας
εγγειοβελτιωτικά έργα, η χΡηση χημικων λιπα
σμάτων, επιλεγμένων σπόρων κ λπ τεινουν να
καταστήσουν την αγροτικη οικονομΙα κλάδο
της βιομηχανιας.
Οι αγρότες χωρίζονται σε μισθωτους εργάτες,
μΙκΡους, μεσαιους και μεγάλους γαιοκτημο-
νες. Οι μικροι και μεσαιοι αγρότες συγKαταλέ
γονται στα παραδοσιακά KεφaλαΙOKραΤΙKά με
σαία στΡωματα, με ιδιότυπα χαρακτηριστικά
μικροοστικης αμφιταλαντευόμενης νooτρo
πιας, στάσης ζωης, στοχοθεσιών και συμπερι-
φοράς Ως εργαζόμενοι που υφιστανται εκμε-
τάλλευση, ρέπουν προς την εργατικη τάξη.
ως ατομικοι ιδιοκτήτες ρέπουν προς την αστι
κή τάξη.. Ο ατομικισμός, οι έντονες συναισθη
ματικές φορτίσεις και οι ανορθολογικοι τρόποι
αντιμετωπισης της πραγματικότητας, που
συχνα τους χαρακτηριζουν, προσδιδουν στις
κινητοποιησεις τους αυθορμητισμό και οι δια-
μαρτυρίες τους παίρνουν τη μορφη συναισθη
ματικων εκρήξεων Ο παραδοσιακος συντηρη
τισμος των μικpoaστικων αγροτικων μαζων σε
συνδυασμο με την προτιμηση τους για ισχυρη
πατερναλιστικη κρατικη εξουσια και "νoμιμό
τητα" συνέβαλαν κατά πολυ στην άνοδο και ε
δραιωση του βοναπαρτισμου και του φασι
σμου
Στις ανεmυγμένες κεφαλαΙΟκΡατικές χωρες,
η εντατικη εκβιομηχάνιση της αγροτικής πα
ραγωγης, σε συνδυασμο με τον ρόλο του χΡη-
ματιστικου κεφαλαίου, προωθει τη συγKέντpω
ση και συγκεντροποίηση της μειωνοντας δρα
στικά το ποσοστό των αγροτων στο συνολο
του οικονομικα ενεργου πληθυσμου
Στις αναmυσσομενες χωρες, οι αγρότες απo
τελουν το βασικό μερος του πληθυσμου. Η ε
νταξη τους στο διεθνές κεφαλαιοκρατικό συ
στημα μέσα από το διπολο "εξάρτηση-υπανα
mυξη" προωθεί την ταξικη διαφοροποιηση δια-
τηρωντας και αναπαράγοντας ΠρoKεφαλαιo
κρατικες σχέσεις. Το φαινόμενο επιτεινεται με
τις μεθοδους της "αγροτικής νεoαΠOΙKΙOκpα
τιας" (μονοκαλλιέργειες, οικολογική Kατα
στΡοφη, διεθνές νoμισμαΤΙKo πιστωΤΙKO συ
στημα κ.λπ.).
Στις χώρες που επιχειρησαν να δρoμoλoγη
σουν εναλλακτικό ως προς την KεφαλαΙOKρα
τια τυπο αναmυξης (π Χ στην τεως ΕΣΣΔ),
κατα κανόνα οι αγρότες αποτελούσαν σημα
ντικό μέρος του πληθυσμου. Μετά από μια πε
ριοδο ανάmuξης των εμπορευματικων και
χρηματικών σχέσεων στην υπαιθρο (ΝΕΠ),
προχώρησαν στην "κολλεκτιβοποίηση" (ιδρυση
κρατικων νοικοκυριων και παραγωγικών συνε
ταιρισμών), η οποία λειτουργησε και ως πηγη
εσωτερικής συσσώρευσης για την εκβιoμηxά
νιση Η αγροτικη παραγωγή εντάχθηκε στον
κρατικό σχεδιασμό, ο οποίος απέβλεπε στην ε-
ξαλειψη της αντιθεσης μεταξυ πόλης και υπαί
θρου. Η ανατροπή του εν λόγω τύπου ανάmυ
ξης δεν μας επιτρέπει να συναγάγουμε αμεσα
πορισματα για τους στόχους και τα αποτελέ-
σματά του στον αγροτικο τομέα.
ΤΟ γεγονός ότι η συντριmική πλειονοτητα του
πληθυσμου του πλανητη ει ναι αγρότες, υπαγo
ρευει την ανάγκη διεπιστημονικης συστηματι-
κης διερευνησης της θεσης, του ρόλου και των
προοmικων τους στην κοινωνια.
Βιβλιογρ Μ. Bloch Caracteres OngInaux de Ι' HIstoιre
Rurale FrancaIse. τ 1-2 CoIin. ParIS 1952-1956 - Κ
Μαρξ Η 18η Μπρυμσιρ του Λουδο(3ικου Boναnaρτη. Σ
αγροτικη επανάσταση
Ε . Μήνα - Φ Ένγκελς , Ο πόλεμος των χωρικων στη
Γερμανrα.- F Braudel. Les Structures du Quotidien.
CivilIsaIion materie//e. economIe θΙ capitalisme. χν- - χνll'
sI$clθs, tomes 1.2,3 Lιbrcune Armand Colin, Pans, 1979-
Newby Η θΙ al, FarmIng (οτ SurνiνaJ the smaJl Farmer ίπ
the Contemporary Rural C/ass Strυcture. ίη ϊhe ΡβΙίΙβ
Bourgeoisie Comparabνe SIυdies ΟΙ the Uneasy Stratum",
London. 1981 - Π. Παπαδόπουλος. Η ταξική διάρθρωση
της ελληνικής κοινωνίας. Σ Ε . Μήνα. 1987'
Δ Γ/ατελης
αγροτική επανάσταση. Για την κοινωνιολογια
αποτελει την ΠΡωτη από τις τρεις μεγάλες ε
παναστασεις της ανθΡωπότητας. Toπoθετει
ται γυΡω στο 10000 Π.Χ. και ολοκληΡωνεται το
7000 Π.Χ. περιπου. Με την αγροτική επανάστα
ση οι μέχρι τότε νομαδικοι λαοί, που τρέφο-
νταν από το κυνήγι και το ψάρεμα ή ήσαν Kαρ
ποσυλλέκτες, εγκαθιστανται σε ένα συγKεκρι
μένο μέρος δημιουργωντας τους ΠΡωτους "α
γροτικους οικισμους". Πραγματοποιειται έτσι
το πρωτο βήμα αποδέσμευσης του ανθΡωπου
από τη φυση, αφου ο άνθρωπος, με την παpα
γωγη από την καλλιέργεια της γης, θέτει υπό
τον έλεγχό του ένα σημαντικό μέρος των
μέσων συντηρησης του. Ο "ΠΡωτόγονος Kαλ
λιεργητής", όπως καλείται ο αγρότης της πε-
ριόδου αυτης που ληγει με την "αστεακη επα
νάσταση" (5000-4000 π.Χ.), την εμφανιση δη-
λαδη των πόλεων (του άστεως), ζει απoμoνω
μένος από τον έξω κόσμο, οργανωμενος σε
κοινότητες σύμφωνα με τη συγγένεια, την ηλι
κια και το φύλο. Με την περιβάλ/ουσα Koινω
νια διατηρει πρωταρχικά σχέσεις πολεμου και
σπανιότερα ανταλλαγων. Χαρακτηριζεται από
μια πληρη αυτονομια, ενω η οικονομικη αυτάρ-
κεια της κάθε κοινότητας ειναι πληρης: παρά
γει για την αυτοκατανάλωση της και η έννοια
του υπερπΡΟίόντος της ειναι άγνωστη. Ολα τα
άτoμα μέλη της κοινότητας συμμετέχουν στην
παραγωγη τροφής. Δεν υπάρχει διαχωρισμος
καθηκόντων μεταξύ τους και επομένως δεν υ
πάρχει κοινωνικός καταμερισμός εργασίας,
μόνο φυσικός. Μετά την αστεακή επανάστα
ση, τα ΠαΡαπανω χαρακτηριστικά αλλάζουν,
αφου οι "χωρικοί", όπως πλέον αποκαλουνται
οι καλλιεργητες της περιοδου αυτης που φθά
νει μεχρι τη "βιομηχανικη επανασταση", ειναι
εξαρτώμενοι απο την ευρύτερη κοινωνια στην
οποία ανηκουν, πραγμα που σημαίνει σχετικη
αυτονομια της κοινότηταζ, σχετική οικονομικη
αυταρκεια και υΠΟχΡεωτικη ΠαΡαγωγη υπερ
προιοντος, εμφανιση του κοινωνικου Kαταμε
ρισμου εργασίας και οργανωση της κοινωνικης
ομαδας με βαση την οικιακη μονάδα Η πληρης
21
αδιάφορα
KoινωνΙKO OΙKoνoμική αναδιάρθρωση επέρχε-
ται παρ' όλα αυτά με τη βιομηχανικη επανά
σταση: ο "γεωργός" στις σύvxρoνες κοινωνίες
βλέπει τη γη ως οικονομικό αγαθό πάνω στο
οποΙο επενδύει, απεξαρτοποιει την παραγωγή
του από την οικογενειακή κατανάλωση και την
προσαρμόζει στις ανάγκες της αγοράς και του
ευρυτερου συστήματος στο οποιο ανήκει ισό
τιμα. Ο αγρότης εΙναι πλέον απλά ένα επάγ
γελμα.
Δημ Τσατοουλης
αδιάφορα. Έννοια της ηθικής φιλοσοφΙας.
Κατά τη διδασκαλΙα των Κυνικων. και των
Στωικων. ό,ΤΙ υπάρχει ανάμεσα στο καλό και
στο κακό, στην αρετή και στην κακΙα, δηλαδή
το ηθικά αδιάφορο. Ο στωικός Ζήνων. χώριζε
τα πράγματα από ηθική άποΨη σε "αγαθά" (δι
καιοσυνη, ανδρεΙα κ.λπ.), "κακά" (αδικΙα, δειλία
κ.λπ.) και "αδιάφορα" (ζωή Ι θάνατος, υγεΙα Ι
νόσος, ηδονή Ι πόνος, πλουτος Ι πενΙα, δόξα Ι
αδοξία Κ.λπ ). Στον 160 αιώνα παρατηρήθηκε
μια έριδα μεταξυ των" Αδιαφοριστων", οπαδών
του Μελάγχθονα., και των ορθόδοξων
Λουθηρανων, όπως ο Φλάκιος, που ισχυριζό
ταν ότι στα πράγματα της πΙστης δεν υπάρ
χουν αδιάφορα. ΕπΙσης, κατά τον ΦΙχτε., στην
Ηθική. δεν υπάρχουν αδιάφορα.
Ε Ν Pouσσoς
αδιαφορlα, θρησκειοφιλοσοφική. Η αρνητική
στάση του συVXΡOνoυ ανθρώπου απέναντι στη
θρησκεία εκδηλώνεται με δύο τρόπους: ως
αθεία και ως αδιαφορΙα. Ο άθεος αρνεΙται τη
θρησκεια ρητά και ριζικά, ενω ο αδιάφορος ε
πιφυλάσσεται απέναντΙ της. Ο ένας την πoλε
μά κι ο άλλος την ανέχεται Ο ΠΡωτος δυσφο-
ρει και ο τελευταιος αδιαφορεΙ για τη θρη
σκευτικότητα. Στον άθεο έχουμε απόλυτη άρ-
νηση του θεού. Στον αδιάφορο ΠαΡατηρειται
σχετική μόνο άρνηση με τρόπο ρητό ή σιωπη
ρό. Ο θεός εΙναι ανυπορκτος για τον άθεο και
άγνωστος για τον αδιάφορο.
Τρια εΙναι τα κύρια χαρακτηριστικά της θρη
σκευτικής αδιαφορίας: επιφυλακτικότητα, oυ
δετερότητα και ανεκτικότητα.
Η θρησκευτική αδιαφορια εμφανιζεται στη
Δυτική ΕυΡωπη ως απόρροια των θρησKευτι
κων πολέμων της Μεταρρύθμισης και Αντιμε-
ταρρυθμισης, κατά τους Νέους Χρόνους, ιδιως
στον 180 αι, και μάλιστα στις Κάτω Χώρες,
Βρετανία, Γαλλια, Γερμανια, για να απoκρυ
σταλλωθει κοσμοθεωρητικά στη "φυσικη θρη
22
σκεΙα" ("Σαν φυσική θρησκεΙα εννDω τις ηθικέζ
αξΙες που εΙναι κοινές στο ανθρώπινο γένος",
Boλταlρoς.), η οποΙα αποτελεΙ την εκκoσμι
κευμένη θεολογία του Διαφωτισμού.. Ο αγνω
στικισμός., ο δεισμός., ο ελευθεΡOτεΚTOνι
σμός. και ο φιλελευθερισμός. (λιμπεραλισμός,
λιμπερτινισμός) αποτελούν εκφάνσεις της
"φυσικής θρησκεΙας", η οποΙα διατυπωνεται
πρώτα από τους Βρετανους εμπειριστές φιλo
σόφους (Τζ Λοκ. κ.ά). Ο ουμανισμός. της
Αναγέννησης και ο νομιναλισμός. των υστερο-
μεσαιωνικων χρόνων οδήγησαν στον νεότερο
Διαφωτισμό., ο οποΙος εξαγόρασε τη θρη
σκευτική ειρήνευση της ΕυΡωπης με τη θρη
σκευτική αδιαφορΙα, την ανεξιθρησκεΙα
(tolerance) και την ισότιμη πολιτειακή Kατoxύ
Ρωση των θρησκευτικών ελευθεριων κάθε ομο-
λογΙας.
ΒιβλΙΟΥΡ. Η Blumenberg, Oιe Legltιmitaf der Neuze/t,
Frsnkfurt. 1966 - Ρ Hβzsrd, D/e Kπsιs des europsιschen
Geιsfes 1680-1715, Hamburg, 1939.- R KoSΘlleck, Kntιk
υΟΟ Knse, Frankfurt, 1979 - Η Kung. EKistierf Gott?
Μϋnchen, 1978 - Μ ΜπέΥζος, ΔοκΙμια φιλοσοφΙας της
θρησκεΙας, Αθήνα, 1988', 1991' - Ν Νησιωτης. Ynαρξι-
ομάς και Χριστιανική nlσrις, Αθήναι, 1956
ΜάΡιος π MntΥζος
Άδραοτoc; ο Αφροδισιεύς. Περιπατητικός φι
λόσοφος του 20υ αι μ.Χ. Έγραψε για τη σειρά,
τους τίτλους και τη γνησιότητα των αριστοτε-
λικων έργων, σχολΙασε τις Κατηγοριες- και τα
Φυσικά* και πραγματευτηKε προβλήματα της
Ηθικής όχι μόνο του Αριστοτέλη. αλλά και του
θε6φραστου.. Από υπόμνημά του στον πλατω
νικό ΤΙμαιο.συμπεραΙνομε τις μαθηματικές και
αστΡOνoμικtς γνωσεις του Τα υπομνήματά
του, σύμφωνα με μαρτυρία του νεοπλατωνικού
Πορφύριου., (Περί του Πλωτίνου βίου 14), τα
μελετούσαν και στη σχολή του ΠλωτΙνου. στη
Ρωμη, τον 30 αι μ.Χ.
Ε Ν Pouσσoς
AtτIOC;. Πλασματικό πρόσωπο, στο οποιο απο-
δΙδεται συνήθως η σύνταξη μιας σωζόμενης
δοξογραφικής επιτομής, επιγραφ6μενης Συ
ναγωΥή περί των αρεσκόντων και βασιζόμενης
στο θεοφράστειο έργο Φυσικων δόξα/. Η ανα
φορά του ονόματος του Αέτιου, σε γνωστές
για την αναξιοπιστια τους πηγές, εξηγείται
από συγχυση με το όνομα του Αρειου. (Βλ λ
Αρειος ο Δίδυμος).
Ε Ν Ρουοσος
αθανασlα. Ειναι η πεποΙθηση ότι η ψυχή εξα
κολουθει να ζει ---διατηρώντας μάλιστα τα Kύ
ρια γνωρίσματα της ιδιαιτερότητάς της--- και
μετά τον χωρισμό της από το σώμα, που επέρ-
χεται όταν ο άνθρωπος πεθαίνει Η πίστη στην
αθανασια της ψυχής, που είναι κοινή στις πε
ρισσότερες θρησκεΙες, μπορεί να ερμηνευτεί
ως έκφραση του αισθήματος της αυτοσυντή-
ρησης του ανθρώπου, που δεν μπορεί ή δεν
θέλει να εννοήσει πως ό,ΤΙ έχει μια αρχή θα
έχει κάποτε κι ένα τέλος. Έτσι ο θάνατος του
ανθΡωπου προβλήθηκε και προβάλλεται ακόμη
ως απλός χωρισμός της ψυχής από το σώμα,
που είναι το μόνο που πραγματικά πεθαίνει Η
ψυχη μεταβαίνει σε κάποιο υπερπέραν, όπου ή
ζει αιωνια ή περιμένει την κατάλληλη στιγμή
να επανέλθει στη γη με τη γέννηση ενός νέου
ανθΡωπου εξασφαλίζοντας έτσι την αιωνια πα
ράταση της ζωής της
Ειναι χαρακτηριστικό ότι η τελευταία σκέψη α-
ποτέλεσε τον πυρήνα της ΠΡωτης φιλoσoφι
κης προσέγγισης της όλης προβληματικής.
Πρόκειται για τη διδασκαλΙα των ΠuθαγO
ρειων. για τη μετεμΨύχωση, που έγινε αποδε-
κτή από πάρα πολλούς ανθρώπους σ' όλη τη
διάρκεια της αρχαιότητας. Τη μετεμψυχωση α
ποδέχτηκε ακόμη και ο Πλάτων., που παράλ
ληλα προσπάθησε να καταδειξει --όσο, ίσως,
κανένας άλλος φιλόσοφος--- ότι η ψυχή είναι α
θάνατη Τα κυριότερα επιχειρήματα, που ανέ
muξε στους διαλόγους Φalδων- και Φalδρoς*,
ειναι τα εξής πέντε:
1 Το επιχείρημα των "εναντιων", συμφωνα με
το οποιο ολα ΠΡOKumOUV από τα αντΙθετά
τους. Από τη ζωή προκumει ο θάνατος και από
τον θάνατο η ζωή, με αποτέλεσμα η ψυχή να
παραμένει αθάνατη
2 Το επιχειρημα της "ανάμνησης", που στηρί
ζεται στην άποψη πως ό,ΤΙ ονομάζουμε μάθη
ση ειναι στην πραγματικότητα ανάμνηση γνώ
σεων αποκτημένων σε προγενέστερες ζωές
και διατηρημένων στην ψυχή μας. Η ψυχή δεν
έχει λοιπόν ποτέ πεθάνει και ουτε πρόκειται να
πεθάνει ποτέ
3 Το επιχείρημα της συγγένειας της ψυχής με
τα όντως όντα, που εΙναι αιώνια και που Kά
νουν και την ψυχή αιωνια, δηλαδή αθάνατη.
4 Το επιχειρημα της ουσιαστικής συνάφειας
της ψυχης με τη ζωή Η ιδέα της ζωής είναι πά
ντοτε παρουσα στην ψυχή καθιστωντας την
ετσι αθανατη
5 Το επιχειρημα του "αεικινήτου" της ψυχής
Η συνεχης κινηση της ψυχης σημαΙνει ότι η
αρχη της κινησής της βρισκεται σ' αυτην την
αθανασlα
ίδια. Αυτό δειχνει πως η ψυχή εΙναι αγέννητη
και επομένως αθάνατη.
Και από την απλή ανάγνωση των επιxειρημά
των που απαριθμήσαμε, γΙνεται φανερό πως
αυτά αντλούν την αποδεικτική αξία τους είτε
από πεποιθήσεις που η ορθότητά τους κάθε
άλλο παρά αναμφισβήτητη είναι είτε από
αρχές που σε τελευταια ανάλυση δεν πρoσφέ
ρονται για την απόδειξη της αθανασιας. Αυτό
το διέκρινε και ο ίδιος ο Πλάτων, που ήδη στην
αρχή της διεξοδικής συζήτησης του Σωκράτη.
με τον Κέβητα για την αθανασία της ψυχής
στον Φalδωνα (70 Β) υπογράμμισε πως xpειά
ζεται κανείς μεγάλη "παραμυθία" και "πίστη"
για να παραδεχτεί ότι η ψυχή είναι αθάνατη. Η
όλη επιχειρηματολογια φαινεται έτσι να απο-
σκοπεΙ όχι τόσο στο να αποδείξει την αθανα-
σια της ψυχής, όσο στο να την εμφανισει ως
μια ευλογοφανή υπόθεση.
Τα επιχειρήματα του Πλάτωνα. δεν έμειναν ω-
στόσο χωρίς συνέχεια, παρόλο που σχεδόν
όλοι οι φιλόσοφοι της αρχαιότητας Kτός Kυ
ρίως από τον ΚικέΡωνα. και τον AυγoυστΙνo.
δεν δέχονταν την αθανασΙα της ψυχής. Το επι
xεlρημα του "αεικινήτου" της ψυχής μάλιστα
εμφανίζεται ιδιαίτερα λειτουργικό στην αρχαια
διανόηση Ακόμη και οι διδασκαλίες του
Αριστοτέλη. για τον θεό και για το "κινούν α
κινητον", όπως και η διδασκαλΙα των Στωικων.
για την αιωνιότητα του έλλογου κόσμου, δια
τηρουν τελικά κάποιες αnηxήσεις του επιxει
ρήματος αυτου Επαναδιατυπωση των επιχει-
ρημάτων του Πλάτωνα θυμίζουν εξάλλου μερι-
κά από τα επιχειρήματα, με τα οποία νεότεροι
φιλόσοφοι θέλησαν να αποδείξουν την αθανα
σία της ψυχής. Τα σπουδαιότερα από αυτά
είναι το οντολογικό, το τελολογικό και το
ηθικό επιxεlρημα. Το npωτo, που το ανέmυξαν
κυρίως ο Καρτέσιος. και ο Λάιμπνιτς., δέχεται
την ψυχή ως απλή, αδιαlρετη και μη υλική
ουσία, που παραμένει αναλλοΙωτη και επoμέ
νως αθάνατη. Το δευτερο βασίζεται στην τάση
του ανθρώπου προς ένα τέλος, μια τάση που
θα πρέπει να συνεχίζεται και μετά τον θάνατο,
αφού σε τούτη τη ζωή κανένας άνθρωπος δεν
κατορθώνει να φτάσει σ' αυτό το τέλος Το
τριτο επιxεlρημα θεμελιώνεται στην έννοια
της δικαιοσύνης, που επιβάλλει την αμοιβή της
αρετής και την τιμωρια της κακιας, ακόμη και
μετά τον θάνατο του ανθΡωπου Σε ανάλογο
ηθικό προβληματισμό ανάγεται και η καντιανή
προβολή της αθανασίας της ψυχής ως ένα αι
τημα του πρακτικου λόγου, και μάλιστα ως το
23
Αθανάσιος ο Μέγας
αιτημα του ανθΡωπου να μπορει να πραγματω
θει ηθικά με τη μορφή μιας χωρις τελος πρoό
δου προς την αγιότητα.
Η προβολη της αθανασιας της ψυχης ως αν
θΡωπινο αιτημα διπλα στο αιτημα για την ελευ-
θερια και στο αιτημα για την υπαρξη του Θεού
φανεΡωνει τη μεταφυσικη και θρησκευτική
φόρτιση κάθε αποπειρας να αποδειχτει με λo
γικά επιχειρηματα ότι η ψυχή εξακολουθει να
ζει και μετά τον θάνατο του ανθΡωπου. Δεν
ειναι γι' αυτό παράξενο που η σχετικη επιxει
ρηματολογΙα αποτέλεσε αντικεΙμενο οξείας
κριτικής πολλων διανοητων τόσο του γαλλικού
διαφωτισμου. όσο και του διαλεκτικου υλι
σμου., οι οποιοι θεωρουσαν το αιτημα της α-
θανασιας της ψυχης ως συντελεστη της δημι
ουργίας του "φανταστικου κόσμου" των θρη
σκευομένων ανθΡωπων, που δεν ειναι τΙποτε
άλλο από το ιδεολογικό εποικοδόμημα ενός α
πατηλου κόσμου που συγκροτει η "πλαστή συ
νειδηση" .
Βιβλιογρ Πλότωνος. Φαιδων και ΦαΙδρος - Καρτεοιου.
Μεταφυσικοι σroxασμoΙ. Αθήνα Χ Χ - G W LeibnIz.
Μεταφυσική nρσγματεια. θεασαλονικη, 1975 - 1 Kant.
Κριτική του nρσKΤΙKOυ λόγου, Αθήνα Χ χ.- Georg Sche-
ΓθΓ Das Prob/em dθs Todes ίη dθ, Philosophie. Darmstadt.
1979 - A!oys Wenzl. Uns/erb/ichkeil /hre metιιρhγsische
υΟΟ anthroρo/ogtsche 8edθuIung, Bern. 1951
Ν/κος Κ Ψημένος
AβavbCJIoc; ο Μέγας (περ. 296 373). Γεννήθη
κε από χριστιανους και ενόρετους γονείς'
αφου τελειωσε νωρις τις σπουδές του, στρά-
φηκε στη μελtτη της ΑγΙας Γραφης. Έγινε πα
τριάρχης ΑλεξανδρεΙας το 326
Στα έργα του διακρίνεται η βαθιά πιστη του και
η οξυνοια με την οποια επιλυει θέματα που
έχουν σχέση με δογματικά, ερμηνευτικά και
άλλα ζητήματα Σε όσα έχουν αντιρρητικό xα
ρακτήρα ο Αθανάσιος στρέφεται αμέσως ενα
ντιον των Αρειανων, εμμέσως και κατά των
Ελληνων φιλοσοφων, αφου οι αιρέσεις πoλ
λές φορές μεταχειριζονταν διδόγματα της αρ
χαιας φιλοσοφιας Στρέφεται εναντιον της ά
ποψης για την αυτοματη παραγωγη των όντων
και για τη δημιουργια του κοσμου απο τον Θεο,
βέβαια, αλλα από προυπάρχουσα υλη. Ο
Αθανασιος ειναι οπαδος της αντιληψης που α
ποδέχετοι τη δυνατότητα της γνωσης των
πραγμάτων επεκτεΙνει μαλιστα την άποψη
αυτη με τη θεση του περι της δυνατοτητας του
ανθρώιιου οχι μονο να γνωρίζει τον περιβαλ
λοντα χωΡο. αλλα, μεσω της γνωσης των ΚΤΙ-
σματων, να φθανει και στη γνωση του Θεου
(Κατά Ελλ . κεφ 33)
24
Σχετικά με τη διδασκαλια του περι του κακου,
ο Αθανάσιος ασπάζεται την άποψη περι της μη
οντότητας του κακού (Κατά Ελλήνων, κεφ. 2)'
η πaρoυσια του όμως δικαιολογείται από το ότι
οι άνθρωποι το επινόησαν λόγω της mωσης
τους' έτσι πίστεψαν όσα διw υπάρχουν ("τα μη
όντα") σαν να υπάρχουν ("ως όντα"), με απoτέ
λεσμα να στραφουν στη λατρεια των ειδωλων
(ό.π., κεφ 7).
Η διδασκαλια για την ενανθΡωπηση του
Χριστου καταλαμβάνει μεγάλο μέρος στα
έργο του Αθανασιου. Ειναι φανερη η έφεση
του να αποδεΙξει τη διαφορά της χριστιανικής
από την ελληνικη φιλοσοφία, αλλά και από την
ιουδαική θρησκεια, με το να θέτει τον Χριστό
ως τον συνοχέα των δυο φυσεων, της ανθpω
πινης δηλαδή και της θειας. Σενεξετάζονται ε
πισης απόψεις, περί θανάτου, αλλά και το KO
σμολογικό πρόβλημα, ιδιαίτερα εκείνο που
έχει σχέση με την πρoύnαρξη η όχι της υλης,
αλλά και με τη "συμβολη" της ή όχι στη συ
σταση του κόσμου. Ο Αθανάσιος υποστηριζει
τη δημιουργια του κόσμου από τον Θεό και Kα
τακρίνει τη διδασκαλια του Επικουρου. για την
αυτόματη παραγωγη του κοσμου. Τη διδασKα
λια αυτη απαγορευει, λεει ο Αθανάσιος, η
ανομοιομορφια' αφου, αν τα πράγματα ειχαν
γίνει αυτομάτως, έπρεπε να ήσαν ολα ιδια και
όχι διάφορα (Περί ενανθρωπήσεως, 2).
Κατά των Αρειανών έχει γράψει τέσσερις λό
γους, όπου υποστηριζει ότι ο Χριστός δεν ειναι
κτισμα ούτε ποιημα, αλλ' ομοούσιος προς τον
Πατέρα αν ήταν κτίσμα η ποιημα θα ήταν έργο
του Θεού (Κατά Αρειανων, Β' 72.).
Το έργο του Αθανασίου εΙναι μεγάλο, αφου,
εκτός από τα παραπάνω έργα, που έχουν ειδι
κότερη φιλοσοφική χροιά, έχει γράψει και
άλλα ερμηνευτικά και ποιμαντικά αλλά και επι-
στολές, με τις οποίες άλλοτε τονωνει, άλλοτε
κρινει και άλλοτε εξηγει και διδόσκει για διά
φορα ζητήματα
Έργα του Μ Αθανααιου PG 25-28 Λόγος κατά
Ελλήνων - PG 25. 4-96 Λόγος Περι εναllθρωnήσεως του
Λόγου (F. Ι Gross. Athanasιus De IllCamaItone, "Sociely
lor promoting Chήslίan Knowledge" 39, London 1939.).-
Λόγοι Κατά σρειανών τέσσαρες (PG 26. 12-468 Κριτ
έκδ. W Brighl. The Oration ο( St Athanasius against the
Aιians ,OxIord, 1873)
Νικ Γ Πολιτης
Αθ ''T,t)c Πάριος (περιπου 1721, Κόστο Πα
ρου 24 b 1813, Ρευστό Χιου) Κληρικός και
λογιος, ενας απο τους διδασκάλους του Γέ
νους στην περιοδο απο τα μέσα του 180Lι ως
την πρωτη δεκαετια του 190υ αιωνα. Επι έξι
χρόνια φοιτησε στην Ευαγγελική Σχολη της
Σμυρνης. Στο Αγιον Ορος μελέτησε φιλoσo
φια με δάσκαλο τον Ευγενιο Βουλγαρη. και το
1760 στην Κέρκυρα παρακολουθεί τις παραδό
σεις φιλοσοφιας, φυσικής και ρητορικης του
Νικηφόρου θεοτόκη. Γρηγορα απέκτησε
φημη ικανου δασκαλου, θεολόγου και φλoγε
ρου ιεροκήρυκα. Το 1771 κλήθηκε στο Αγιον
Ορος και ανέλαβε τη διεύθυνση της εκει
Αθωνιάδας σχολής. Συντομα όμως ήρθε σε συ-
γκρουση με τους μοναχους πάνω σε τελετoυρ
γικά θέματα, παραιτηθηκε και επέστρεΨε στη
θεσσαλονικη όπου επι δωδεκα χρόνια διεuθυ
νε το εκει σχολείο Οταν επέστρεφε στην πα-
τριδα του, την Πάρο, το πλοιο προσάραξε στη
Χιο και ο Αθανάσιος έμεινε εκει Με δικές του
ενέργειες ιδρuθηKε το 1792 στη Χιο Δημόσια
σχολη, ανέλαβε ο ιδιος τη διευθυνσή της και
διδαξε τα "σχολαστικά λεγόμενα μαθήματα:
Λογικη, Ρητορική, Μεταφυσική και θεολογια...
Στη σχολή αυτη φοιτησαν μαθητές όχι μόνον
απο τα άλλα μέρη της Ελλάδας, αλλά και από
την Αιγυπτο, τη Συρια, την Παλαιστινη και την
Αρμενία
Ο Αθανάσιος Πάριος, παρaλληλα με το διδα
κτικό του έργο, ασχολήθηκε με συγγραφικη,
μεταφραστικη και εκδοτική εργασια. ΈγραΨε
πολυαριθμα έργα θεολογικου κυρίως περιεxo
μενου (Avτιφωνησις και ΡαΨάκης) , που στρέ-
φονταν ιδιαιτερα κατά των αντιπάλων της Oρ
θοδοξίας, και Επιτομή των θείων δογμάτων,
μετάφραση από ιταλικά θεολογικά κειμενα.
Εκτός από τα θεολογικά, έγραΨε Ρητορική
πραγματεία, σχολιασμό, βασικά, του έργου
του Ερμογένους του Taρσέως (Βενετια, 1799)
και Στοιχεισ μετaφυσΙKής, μετάφραση από ιτα-
λικά κείμενα (Βενετία, 1802). Σχεδίαζε να γρά
ψει ένα βιβλιο με θέμα Περι του τι εστιν φιλo
σοφια, αλλά δεν πρόλαβε. Από τα ανέκδοτα
έργα του τα σημαντικότερα ειναι: Περι του τι
εστιν tθoς, συνηθεια και παράδοσις, και
Θεματογραφια χάριν γυμνασιων των μαθη
των, εγκωμιον ουσσ καθαυτό της φιλοσοφίας.
Στις ιδεολογικές απόΨεις και τους πρoσανατo
λισμους του ο Πάριος ηταν συντηρητικός και
μoνonλευρoς Ο ιδιος ο Κοραης αναγκάστηκε
να τον επιτιμήσει για τον φανατισμό και την ε
μπαθεια του Καταδιωκε καθε ιδέα που ερχοταν
σε αντιθεση με τις κυρίαρχες απόΨεις.
Πολεμησε με φανατισμο τον ευΡωπαικό φιλε
λευθερισμο και κατηγορουσε τους Έλληνες
που στελναν τα παιδια τους να σπουδασουν
αθειομός
στη Δυση. θεωρουσε οτι το ατυχημα για το ελ-
ληνικό Γενος δεν ηταν ότι ..δεν ανέδειξε
νέους Δημόκριτους και Πλάτωνες.., αλλά ότι
"έλλειψαν οι Βασιλειοι, οι Αθανάσιοι, οι Κυ-
ριλλοι, οι Αυγουστινοι...
βιβλΙΟΥΡ Σόθα Κ. Νεοελληνική φιλολΟΥια. 1868. οελ
435-437
Ν Στ
αθεIOμΌC;. Φιλοσοφική αποΨη που αρνειται την
υπaρξη του θεου. Η λέξη έχει ελληνική πρoέ
λευση. Απαντάται στην αρχαία γραμματεια
(Πλάτωνος, Νόμοι, 967'', Απολ. 26<) και στην
Καινή Διαθηκη (Εφεσ. 2, 12: "ελπΙδα μη εχο-
ντες και άθεοι εν τω κόσμω"). Χρησιμοποιείται
στην ευΡωπαική φιλοσοφικη ορολογΙα από τον
170 αι με την έννοια της αντιθεσης προς τη
θρησκεία.
Ο όρος έχει τρεις σημασιες στη φιλοσοφΙα της
θρησκειας (α) Αθεισμός σημαΙνει KυριoλεKΤΙ
κά την άρνηση του θεου (και όχι της θρησκεί-
ας οπωσδηποτε). Με αυτη την έννοια της αμ
φισβήτησης του προσωπικου θεου, ο αθείσμός
αντιτίθεται στον θεισμό. Πρόκειται κυρίως για
αντιθεισμό, που δεν κλιμακωνεται πάντα σε α-
ντιθρησκευτικότητα. (β) Αθεισμός σημαινει
την άρνηση των ξένων θεων, της λατρειας των
δημοσίων (κρατικων) θεοτητων ή των αλλo
τριων θρησκευμάτων. Σε αυτή την περιπτωση
η λέξη "αθεος" υπονοει τον "αλλόθρησκο",
ακόμα και τον "ετερ6δοξο" η "ανορθόδοξο" θε
ιστη. (γ) Αθεισμός σημαίνει κατά τους νεότε
ρους χρόνους την ολοοχερη άρνηση της θρη-
σκείας, θειστικής και μη. Αυτή εΙναι η εΠΙKρα
τουσα κοινης χρήσης πλέον σημασΙα του όρου
σήμερα. Ο αθεισμός δεν σημαινει μόνο τον α
ντιθεισμό ούτε απλώς την άρνηση κάποιας
. άλλης η ξένης θεότητας. Αναφέρεται συνoλι
κά στο θρησκευτικό φαινόμενο, οπότε πλέον
αθεισμός ειναι η αντιθρησκευτικότητα γενικά.
Ο νεότερος δυτικοευΡωπαικος αθεισμός εμφα
νΙζεται με τρεις εκδοχες: την επιστημονικη,
την ανθρωπιστική και την κοινωνιστικη. Η άρ-
νηση του θεου συμβαινει στο όνομα της επι
στήμης, του ανθΡωπου και της κοινωνιας. Η υ
παρξη του θεου θεωρειται περιττή, άρα η θρη
σκεΙα δεν χρειάζεται, διότι: (α) η επιστημη ερ
μηνευει ικανοποιητικά τη φυσικη πραγμαΤΙKO
τητα του κόσμου και η τεχνολογια εγγυάται
την ευημερια του ανθΡωπου, (β) ο άνθρωπος
ειναι ελευθερος από τα δεσμά του ηθικου νό-
μου, της θρησκευτικής παραδοσης και της KOΙ
νωνικης συμβατικότητας, και (γ) η ιδεολογια
25
α8εισμΌC;
εγγuόται την κοινωνική ελευθερία και η πολιτι-
κή προοδεύει από τη θεοκρατική μοναρχία
στην ανθρωπιστική (αστική ή λαίκή) δημOκpα
τία. Σε μια τέτοια ΠΡοοmική η θρησκεία είναι
περιττή και επιβλαβής, αφού (κατά την αθειστι-
κή άποψη) λειτουργεί συντηρητικά, αντιδρα
στικά και αναχρονιστικά. Και αναλυτικότερα:
(α) "επιστημολογικός αθεισμός". Η ανάδυση
της νεότερης φυσικής στη Δ Ευρώπη κατά τον
170 αι (Κοπέρνικος., Kέnλερ., Γαλιλαιος.,
Νευτων.) έδωσε αφορμή στη γένεση του επι-
στημολογικου αθείσμού, χωρίς αυτό να ση
μαίνει ότι η ίδια η επιστήμη ή ακόμα οι σKαπα
νείς της ειχαν αθειστικές προθέσεις. Η επιστη
μονική αντιθρησκευτικότητα έχει ρίζες ιστορι-
κές. Αποτελεί ένα πολιτιστικό φαινόμενο πέρα
από τη δικαιοδοσία της θεολογιας ή της επι-
στημολογιας. Ο ιεροεξεταστικός διωγμός του
ΓαλιλαΙου. πυροδότησε την ένταση των σχέ
σεων θρησKεΙας επιστημης, με αποτέλεσμα να
ταυτισθει η τελευταια με την αντιθρησκευτικό-
τητα και να καταστεί προπυργιο του αθε-ίσμου.
Με τον Δαρβινο. και την εξελικτική βιολογία
στον 190 αι παίρνει την εκδΙκηση του ο επι
στημολογικός αθεισμός ανταποδίδοντας στον
ιεροεξεταστικό θείσμό τη φιμωση του πpωτo
πόρου φυσικου του 170υ αl. Οι δυο πpωτoπo
ριακοί κλάδοι της επιστημης (φυσική και βιολο-
γία), οι θεμελιωδέστερες θεωρίες τους (μηχα-
νικισμός και εξελικτισμός), οι επιφανέστεροι
σκαπανεις τους (ο Γαλιλαιος στον 170 αι και ο
Δaρβlνoς. στον 190 αι) υπό την επήρεια ιστo
ρικων συμmωσεων εδραιωσαν την εσφαλμένη
εντυπωση για το ασυμβίβαστο της πίστης με
την επιστήμη και την εξίσωση του αθείσμου με
τον επιστημονισμό.. Οι νεοιδρυμένες τον 170
αι επιστημονικές εταιρείες απαγόρευαν στα
μέλη τους να προφέρουν τη λέξη "θεός" στις
δημόσιες συνεδριάσεις τους. Οταν ο Ναπο-
λέων Ρώτησε τον περίφημο αστρονόμο
Λαnλάς. "ποια ειναι η θέση του θεου μέσα στο
συμπαν;", πήρε τη μνημειωδη απάντηση: "Δεν
μου χρειάζεται η υπόθεση θεός". Το εκλαι
κευτικό εγχειρίδιο του Χαικελ. (Ε. Haeckel,
1834 1919) με τίτλο Το αΙνιγμα του κόσμου
(ΟΙθ WeItratsel, 1899) κυκλοφόρησε σε εKα
τομμυρια αντίτυπα και μεταφράσθηκε σε τριά
ντα γλωσσες Ανάλογη τυχη είχε το κλασικό
βιβλιο του Δαρβινου, το 1859, που η ΠΡωτη έK
δοσή του εξαντλήθηκε αμέσως την ημέρα της
εμφάνισής της στα βιβλιοπωλεία, αποσπωντας
τη διθυραμβική κριτική του Μαρξ. και του
Ένγκελς. .
26
(β) "ανθΡωΓοολογικός αθεισμός". Μια σοβαρή
πηγή αθεισμού είναι το πρόβλημα της θεoδι
κίας.' .0 πόνος είναι ο βράχος του αθείσμου"
(Μόλτμαν). Η ύπαρξη του κακου στην ιστορία,
του πάθους στον άνθρωπο και του πόνου της
ανθΡωπότητας θεωρουνται ασυμβlβaστα με
την ύπαρξη του θεου. Πως ο πανάγαθος επι
τρέπει το κακό; ΑΡαγε ο παντογνωστης δεν
προβλέπει την έλευση του πάθους; Γιατί ο πα-
ντοδυναμος θεός δεν παρεμβαΙνει στη ζωή και
στην ιστορία για να αποτρέψει τον πόνο του
ανθρώπου; Αφου λοιπόν το κακό θριαμβεύει,
άρα δεν υπάρχει θεός. Έτσι στο όνομα του αν-
θρώπου κηρυσσεται η αθεΙα. Ο ανθpωπoλoγι
κός αθεισμός παlρνει σοβαρά υπόψη του την
υπαρξη του κακού (θάνατος, ασθένεια, αδικία,
αλλοτρΙωση, ανισότητα κ.λπ.). Γι' αυτό διαμαρ-
τύρεται εναντίον του και καταγγέλλει την ύ
παρξη του θεου.
Στη φιλοσοφία της θρησκείας του Φόυερμπαχ.
(Feuerbach, 1804 1872) npωτoεμφανΙζεται συ
γκροτημένη η ανθρωπολογική αθεΙα με τη βα
σική πρόταση ότι "ο άνθρωπος δημιούργησε
τον θεό κατ' εικόνα του". Η θρησκεία θεωρεί
ται μια ανθΡωπινη επινόηση (η περίφημη
"proJectIon", προέκταση, προβολή του ανθΡω-
που), σαν προσπάθεια ικανοποίησης των ανεK
nλήpωτων πόθων του. "Αν δεν υπήρχε θάνα
τος, δεν θα υπήρχε θρησκεία". Με την ίδια λo
γική στα τέλη του 190υ αι ο Νίτσε. (Nretzsche,
1844 1900) θα μιλήσει για τον "θάνατο του
θεού" που καθιέρωσε η δυΤΙΚΟχΡιστιανική πα
ράδοση από τον σχολαστικισμό. μέχρι τον δια
φωτισμό.. Τη σκυτάλη θα παραλάβει στον 206
αι ο Σάρτρ. (J. Ρ. Sartre, 1905 1985).
Στην ίδια όχθη συναντάμε τον Καμυ. (Α.
Camus, 1913 1960) που κάνει λόγο για τον "ε-
παναστατημένο άνθρωπο". Ο Φρόυντ. (Freud,
1856-1939) θα εκπροσωπήσει τον ανθpωπoλo
γικό αθεισμό με στήριγμα την ψυχαναλυτική
θεωρία Η θρησκεια θα θεωρηθει "παιδική αδυ-
ναμία", μια μορφή "νεύρωσης", θεμελιωμένη
στο "οιδιπόδειο συμnλεγμα" της ανθpωπότη
τας. Οι θρησκευτικές δοξασίες είναι "αυταπά
τες, ικανοποίηση των πιο παλαιων, ισχυΡων και
πιεστικων επιθυμίων της ανθΡωπότητας".
(γ) "κοινωνιολογικός αθείσμός" Η KoινωνΙKO
πολιτική ιδεολογία του διαφωτισμού συνάmε-
ται με τον αθείσμό στις δύο εκδοχές της, τον
αστικό φιλελευθερισμό με κυριο εκπρόσωπο
τον Κόντ. (Α. Comte, 1798 1857) και τον σo
σιαλισμό με πρωταγωνιστή τον Μάρξ. (Κ
Marx, 1818 1883) Η διαφορά τους εΙναι ζητη
μα διαβάθμισης στον τόνο της αντιθρησκευτι-
κής κριτικής. Ο φιλελευθερισμός εΙναι ηπιότε
ρος και ανεκτικότερος, γι' αυτό αρκεΙται στον
αΥνωστικισμό. τις περισσότερες φορές. Ο σο-
σιαλισμός. εΙναι οξύτερος και ριζoσnαστΙKότε
ρος διακηρύσσOντaς ανοικτά τον αθε-ίσμό.
Ο κοινωνιολογικός αθείσμός είναι ΣWέπεια
και κλιμάκωση του ανθΡωπολογικού αθεισμού.
Το ζήτημα της "θεοδικιας" μπαίνει σε ιστορική
και κοινωνικοπολιτική βάση, όχι πια ατομοκε-
ντρικά και υπαρξιακά. Ο Ένγκελς. (Engels,
1820 1895) εκλαΙκευσε τον Μάρξ και σ' αυτό
το θέμα. Ο Λένιν. (Ιθπίπ, 1870 1924) όξυνε τις
αντιθρησκευτικές αιχμές κάνοντας πια λόγο
για τη θρησκεΙα σαν το "όπιο για το λαό" (αντΙ
του μαρξικου "όπιου του λαου"). Ο Στάλιν
σκληρυνε τη στάση του σοβιετικού Kαθεστω
τος έναντι της θρησκεΙας. Στον νεομαρξισμό.
της Δ. ΕυΡωπης του 200ύ αι (ευpω Koμμoυνι
σμός, νέα Αριστερά, Σχολή της ΦρανKφoύρ
της), στα τριτοκοσμικά εθνικοοπελευθεΡωτικά
κινήματα (Λ. Αμερική) και σε στοχαστές όπως
ο ΓKapωντύ. (Garaudy, 1913), ο Μπλόχ. (Bloch,
1885-1977) Κ.ά. έχει αμβλυνθει ο αθεισμός, τo
νιζεται ότι δεν πρόκειται για δογματικό-μετα-
φυσικό αξΙωμα του μαρξισμου, αλλά αποτελεΙ
μόνο μεθοδολογικό, περιστασιακό όρο του
κοινωνικού αγωνα Έτσι φθάνουν στον διάλo
γο με τον χριστιανισμό κατά τη μεταπολεμική
εποχή, ιδΙως από τη δεκαετια του 1960, που
διαλύει πολλές παρεξηγημένες θέσεις του KOΙ
νωνιολογικου αθείσμού από το παρελθόν.
Αλλά και από τη θειστική πλευρά, ιδΙως του
χριστιανισμού, έχουν σημειωθεΙ σοβαρότατες
διαφοροποιήσεις στον αιώνα μας, όπως εΙναι η
όρθρωση νέων γόνιμων θεολογικών πρoτάσε
ων με ποικιλα σχήματα (η υπαρξιακή θεολογΙα
οε διάλογο με τον ανθΡωπολογικό αθείσμό, η
πολιτική θεολογια και η θεολογία της απελευ-
θέρωσης σε διάλογο με τον κοινωνιολογικό α
θεισμό, καθως επΙσης η εξελικτική θεολογία
σε διάλογο με τον επιστημολογικό αθεισμό).
Βρισκόμαστε λοιπόν σήμερα μπροστά σε μια
κατάσταση ριζικά διαφορετική από εκείνη του
περασμένου αιώνα με κυριο χαρακτηριστικό τη
μετατροπή του εριστικου αντιλογου σε κριτικό
διαλογο.
Η συvxρονη φιλοσοφια της θρησκείας τηρεΙ α
πεναντι στην αθεία στάση θετική και επιφυλα
κτικη. (α) Η "θετικη αποδοχή" συνΙσταται στο
ΟΤΙ, μεταξυ άλλων, ο αθεισμός κρινεται ότι
ειναι το καθαρτηριο του θε-ίσμού. και αποτελεΙ
μια λυδια λιθο της γνησιότητας της θρησκειας
αθεισμόc;
Ο αθεισμός εκπηγάζει από τα λάθη της θεoλo
γΙας και υπενθυμΙζει με την έντονη παρουσΙα
του τις παραλεΙψεις του θε-ίσμού. Με τη δια-
μαρτυρια του ο αθείσμός ΠαΡαδΙδει στη θεoλo
γΙα ένα μάθημα συνέπειας, που αν προσεχθεΙ
μπορεΙ να δΡομολογηθει μια ευεργετική διαδι
κασΙα αποκάθαρσης της θρησκεΙας από τα
στοιχεΙα νοσηρής θρησκευτικότητας, τα οποΙα
ακριβώς καθιστούν αναπόφευκτη .....{σως απα
ραΙτητη--- την ανάδυση του αθεισμού. (β) Η
"κριτική επιφύλαξη" έναντι του αθείσμου
αφορά στην εκκρεμότητά του και την ασυνέ
πειά του. Ο επιστημολογικός αθείσμός δεν α
ναιρεΙ τις προυποθέσεις μιας απάνθΡωπης τε
χνοκρατίας, όπου η οικουμένη υφήλιος απει-
λειται από τον διπλό θάνατο: τον αιφνΙδιο ενός
θερμοπυρηνικου ολοκαυτώματος και τον αργό
θάνατο του οικολογικου μαΡασμου. Ο ανθpω
πολογικός αθεισμός ελευθεΡωνει τον άνθρω-
πο από τα δεσμά της θρησκεΙας, αλλά ταυτό
χρονα θραυει τους δεσμούς του με τον Koινω
νικό περΙγυρο και την ιστορική του παράδοση,
έτσι ωστε ο συΥχρονος άνθρωπος να ειναι Kα
ταδικασμένος στην ελευθερια και στη μοναξιά
ταυτόχρονα (Σάρτρ: "ο άνθρωπος εΙναι Kαταδι
κασμένος να είναι ελεύθερος" "Οι άλλοι άν
θΡωΠΟΙ ειναι η κόλασή μου"). Ο κοινωνιολογι-
κός αθεισμός δεν λυνει ικανΟΠοιητικά το ζήτη
μα της ελευθερίας, αφου αναγκάζεται, στη
γραφειοκρατική εκδοχή του, να θυσιάζει την
ατομική ελευθερια στον βωμό της κοινωνικής
ισότητας. Έτσι από το ένα άκρο της ατoμΙKότη
τας περνάμε στο άλλο άκρο της μαζικότητας
διχως ελευθερη προσωπικότητα.
Η αξια του αθείσμου έγκειται στο ότι θέτει, με
τρόπο δραματικό και αποκαλumικό, το διδυμο
θεμελιακό πρόβλημα: το ζήτημα της ελευθε
ρΙας και το πρόβλημα του κακού (θεοδικία). Η
βασική αδυναμΙα του αθεισμου είναι ότι δεν
μπορεΙ να δωσει επαρκή απάντηση στο παρα-
πάνω διmυχο ζήτημα. Ενδεχομένως να xpειά
ζεται ο αθεισμός σαν ένα πείραμα και μια από
πειρα για να συνετισθει ο στρεβλωμένος θεί
σμός. Οπωσδήποτε όμως δεν επαρκεί ο αθει-
σμός, σήμερα πια, για να απαντήσει μόνος του
με επαρκή τρόπο στα υπαρξιακά και ιστορικά
προβλήματα του ανθΡωπου.
Βιβλιογρ.: Μ Μηέγζος, Δοκίμια φιλοσοφίας της θρησκει-
ας. Αθήνα, 1988. τou ίδιou, Ελευθερία ιj θρησκεία,
Αθι'ινα. 1991 - τou ιδιοu, ΦιλoσoφΙKιj ανθρωπολοΥΙα της
θρησκείας, Αθήνα, 1994. Ν Νηαιώτης, ΥΠαρ{ισμός και
)(ριστιανΙKιj Πιστις, Αθήνα. 1956 - Μ. Φαρόντος. Το περι
θεου ερώτημα. Αθήνα. 1977.Ν Berdiaev, Les sources et
Ie sens du communIsme rυsse. Pans. 1951 .5 Bulgakov.
27
Αθηναγόρας
Chns/enlυm 1m SoZ18IIsmus. GoIIIngen, 1977. Ε Bloch.
A/heismus 1m Chris/en/um. Frank1urt, 1968 - Η Cox. The
SecυΙBΓ CI/y, New York. 1965 - Ρ EνdokImoff.
"PhθπomeπoIogle de Ι' a/hθlsme", "Contacts" 16 (1964).
204-224 - R Garaudy Οίθυ es/ mort, Paris, 1962 - του
ίδιου, De Ι' ana/hθme Βυ dIaIogue, Par.s. 1965
Μάριος Π Μntγζος
Αθηναγόρας. Αθηναιος χΡιστιανος απoλoγη
της, με πλουσιες γνώσεις από την ελληνικη φι
λοσοφΙα, απέκρουσε κατηγοριες για χριστιανι-
κό αθεισμό, KαννιβaΛισμό και σεξουαλικη δια
στροφή (στην Πρεσβεία του, ανοιΧτ/ επιστολη
στον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο., 177 μ.χ )
Ε Ν Ρουσσος
Αθήναιoc; (περ 170-230 μ.χ ) από τη Ναυκρα-
τη της AIyumou Διδαξε ρητορικη και γραμμα-
τικη στην Αλεξάνδρεια και στη Ρωμη. Είναι Kυ
ρίως γνωστός ως συγγραφέας του απoτελoυ
μενου από δεκαπέντε βιβλία έργου Δειπvoσo
φισται, από το οποΙο σωθηκαν ελάχιστα απo
σπάσματα Σ' αυτό περιγράφεται ενα συμπόσιο
σοφων που έγινε το 228 μ χ στο σπίτι ενος
πλουσιου Ρωμαιου. Σωζεται μια επιτομή του
έργου από άγνωστο συγγραφέα του 11 ου αι
μ χ., που όμως περιέχει τα τρία ΠΡωτα βιβλια,
του τριτου μόνο την αρχη. Αν έχουμε υπόψη
ΟΤΙ, συμφωνα με μαρτυριες, στο έργο αναφέ
ρονταν εmακόσιοι συγγραφεις και πάνω απο
χιλια πεντακόσια, χαμένα σημερα, έργα,
καθώς και πληθος πληΡοφοριων, εύκολα Kατα
νοούμε πόσο πολυτιμο θα ήταν αυτό το συγ
γραμμα για την ιστορια της φιλοσοφιας, αν
ειχε διασωθει ολόκληρο.
ΕΧ
"Αθηναίων Πολιτεία" του Αριστοτέλη. Η Aθη
νσίων Πολιτεια αποτελεί το πρώτο κεφάλαιο
ενός εκτενέστερου αλλά χαμένου έργου του
Αριστοτέλη με τΙτλο Πολιτεισι (=πολιτευματα).
Ήταν ένα μεγαλεπήβολο συλλεκτικό έργο,
που συγκεντΡωνε και περιέγραφε πoλιτεύμα
τα διαφόρων πόλεων κρατων, ελληνικων και
μη Μόλις το 1891 ανακαλύφθηκε πάπυρος με
το πρωτο κεφάλαιο του εργου, δηλ. την Aθη
ναιων Πολιτεια.
Αποτελείται απο δυο μέρη στο πρωτο περι
γραφεται με αυστηρη χρονικη ακολουθια η ε
ξελιξη του αθηναικου πολιτευματος από τη βa
σιλεια στην τυραννια και τη δημοκρατια με
ολες τις φάσεις και τις επαναστάσεις που εγι
ναν σ' αυτές τις πολιτειακες μεταβολές στο
δευτερο περιγράφονται συστηματικό οι θεσμοι
28
της πόλης, όπως λειτουργουσαν την εποχη
του Αριστοτέλη. Περιγράφεται πως οι νεοι "εγ
γράφονταν" ως πολίτες, πως απαρτίζονταν η
Βουλή και η Εκκλησία του Δήμου και Ποιες
ηταν οι δικαιοδοσιες της καθεμιάς, ποιοι άρ
χοντες εκλέγονταν και ποιοι "κληΡωνονταν",
ποιες ηταν οι αρμοδιότητές τους και, τελος,
πώς καταρτιζονταν τα δικαστηρια και ποια
ηταν η διαδικασια μιας δικης (βλ και λ Aριστo
τtλης).
Γρσμμ θtμελη. Αλατζόγλου
"Αθλιότητα της Φιλoaοφίας". Έργο του
Μάρξ. Ο πλήρης τΙτλος του: Η αθλιότητα της
φιλοσοφιας. Απάντηση στη "Φιλοσοφια της α
θλιότητας" του κ. Προυντόν. Γράφτηκε το
1847 Αποτελειται από δυο κεφάλαια: την
Επιστημονική σνακάλυΨη και τη Μετσφυσικη
της Πολιτικής Οικονομlας Στο πρωτο ασκείται
κριτικη στις οικονομικές απόψεις του
Προυντόν, ενω στο δευτερο γινεται κριτικη
των φιλοσοφικων του βάσεων. Ασκωντας KρΙ
τικη στον ιδεαλισμό και στη 'εταφυσΙKη του
Προυντόν., καθως και στην α..όπεφά του να
χρησιμοποιήσει την ιδεαλιστική διαλεκτικη.
του χέγκελ. στην πολιτική οικονομΙα, ο Μάρξ
αναλύει τις αφετηριακές θέσεις της οικονομι-
κής του διδασκαλιας και ταυτόχρονα θέτει τις
βάσεις της υλιστικης αντιληψης της ιστορΙας,
που επεξεργάστηκε με τον Φ Ένγκελς.. Ασκει
κριτικη στις ουτοπικές απόψεις του Προυντόν,
που υποστήριζε ότι η αστική κοινωνια μπορει
να βελτιωθει αν εξαλειφθουν με μεταρρυθμί
σεις οι "κακές" πλευρές της και διατηρηθουν οι
"καλές", και διακηρύσσει ότι μηνο ο επαναστα
τικός μετασχηματισμός της κοινωνίας μπορεΙ
να οδηγήσει στον σοσιαλισμό.. Αργότερα ο
Μάρξ, αναφερόμενος στο έργο του αυτό, ση
μειωνε ότι στο βιβλιο αυτό περιέχεται σε εμ
βρυακη κατάσταση εκεΙνο που ύστερα από εΙ-
κοσι χρόνια αναmυχθηκε στο κυριο έργο του,
στο Κεφάλσιο..
ΒιβλΙΟΥΡ Κ Μόρξ και Φ Ενγκελς, "Απαντα-, τ 4,
Μόσχα, 1981. Τ Ι Οιζερμαν, Η διαμόρφωση της φιλο-
σοφιας του Μαρξισμου, Μόσχα, 1974. μερ 2 - Η
Μαρξιστική φιλοσοφία του /90υ αιωνα, βιβ Ι, Μόσχα,
Ι979
Ν Στ
Αιδέσιος (; 355 μ.χ) Νεοπλατωνικος φιλoσo
φος απο την Καππαδοκια, μαθητης του lάμβλι
χου. και ιδρυτης της σχολης της Περγάμου,
που ηταν ένα είδος παραρτηματος της Συρι-
ακης σχολης Ο Αιδεσιος καταγινόταν και με
τη θεουργια και, ενω ο Χριστιανισμός ειχε ήδη
επικρατήσει, αγωνιζόταν για την επάνοδο του
πολυθεισμου. Μαθητές του υπήρξαν ο Πρισ-
κος. και οι δόσκαλοι του αυτοκράτορα loυλια
νου., Ευσέβιος., Μάξιμος. και Χρυσανθος..
απο τους οποίους οι δύο τελευταιοι ήταν σφo
δροι πολέμιοι του Χριστιανισμου.
ΕΧ
αιδώc;. Συμφωνα με όσα γράφει ο Πλάτων. για
τον ΠΡωταγόρα. στον ομωνυμο διάλογο
(Πλάτων, Πρωταγόρας, 322 c-<I), η ειρηνικη
πολιτικη ζωή των ανθΡωπων προί.ίποθέτει δυο
αρετές' "αιδω" και "δικην" (αισθηση ντροπής,
αισθημα σεβασμου και αντιληψη δικαιοσυνης).
Ο Δημόκριτος. μάλιστα θεωρεί ότι το αισθημα
του αυτοσεβασμου ("σαυτόν αιδεισθαι") απo
τελει την προυπόθεση για να αποφυγει κανεις
οποιαδηποτε άπρεπη πράξη στη ζωή του. Στο
απόσπασμα 264 διαβάζουμε. « ..εαυτόν μάλι
στα αιδεισθαι και τουτον νόμον τη ψυχη Kαθε
σταναι, ωστε μηδέν ποιειν ανεπιτηδειον».
Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ΠΡωταγόρας θεω-
ρουσε τόσο σημαντικές αυτές τις δυο αρετές,
ωσΤε να θεωρει πως δεν μπορει κάποιος να
ειναι μέλος της κοινωνίας χωρίς αυτές. Στον
γνωστο μυθο, που φέρεται να αφηγειται στον
πλατωνικό διάλογο (ΠρωταΥορας, 322 d), πα
ρουσιάζει ως υπόδειξη θεου τουτα τα λόγια'
οονομον γε θες παρ' εμου, 10ν μη δυνάμενον αι
δους και δικης μετέχειν κτεινειν ως νόσον
πολεως» .
φ Κ Βωρος
Αιερ (Ayer), λόρδος Αλφρεντ Τζουλιους (1910
-1988). Βρετανός φιλόσοφος που δίδαξε Kυ
ριως στα Πανεπιστήμια της Οξφόρδης και του
Λονδινου. Με το έργο του Γλωσσα, Αλήθεια
και Λογική (1936) εισήγαγε τις αρχές του λoγι
κου θετικισμού. στη Βρετανια, επιδιωκοντας
τη συνδεση του τελευταίου με την παράδοση
του βρετανικου εμπειρισμου και τη φιλοσοφια
της γλωσσικής ανάλυσης. Η απάλειΨη της με-
ταφυσικης. υπέρ της εμπειρικής επιστήμης α
ποτελει τη βάση του φιλοσοφικου του εγχει
ρηματος γποστήριζε ότι τα παραδοσιακά πρo
βλήματα της φιλοσοφίας ειτε ειναι Ψευδοπρο-
βλήματα η μπορουν να μετασχηματισθούν σε
εμπειρικά προβλήματα ικανά να αντιμετωπι
σθουν από τις μεθόδους των επιστημων
γιοθέτησε το κριτηριο νοηματος του λογικού
θετικισμου., συμφωνα με το οποιο μια πρότα
ση εχει νόημα, εάν και μόνον εαν είναι ειτε "α-
Αιλιανός
ναλυτικη", δηλαδη αληθής ή ψευδής με βάση
τους ορισμους των λέξεων και μόνον, η "ε
μπειρικά επαληθευσιμη", δηλαδη αληθής ή
ψευδής με βάση την εμπειρική παρατήρηση
(αρχή της επαληθευσης). Σταδιακά, oδηγηθη
κε στην έκφραση επιφυλαξεων σχετικά με το
ευρος και την ακριβή διατύπωση της αρχης
αυτης. Ποτέ όμως δεν εγκατέλειψε τη θέση
ότι η παρατηρηση και η επιστημονικη μεθοδος
αποτελούν θεμέλιο για κάθε έρευνα της αλή
tιειας, όπως και για την οριοθέτηση του νοήμα-
τος από την ανοησια Ασχολήθηκε με πρoβλή
ματα της αντιληψης και του νοηματος, με τη
φυση της επιστημικής βεβαιοτητας, με την έν
νοια του παρελθόντος και της πιθανότητας.
Συνέγραψε επισης ιστορικοφιλοσοφικές πραγ
ματειες.
Έργα του. Lsngusge. Trυ/h sOO LogIc. Λονδίνο. 1936 The
Founds/ions ο( Empirica/ knowledge. Λονδίνο. 1940
Phi(osophics/ Esssys. Λονδίνο. 1954' The prob/em ο(
Knowledge. Λονδίνο. 1956 Probsbi/i/y sOO Eνιι:lence,
Λονδίνο. 1972 τι,θ Cen/rs/ Oues/ions ιπ Phi/osophy.
Λονδίνο. 1973
ΣΓσυρουλσ Τσινόρεμσ
αιθι'lΡ. 1 όρος της αρχαΙας ελληνικης φιλoσo
φιας για να δηλωθει το πέμmο στοιχειο ("πε
μmουσια") πέρα από τα γνωστά μας τέσσερα
(γη, υδωρ, αηρ, πυρ) Κατά την ινδουιστικη δι
δασκαλια πρόκειται για το πρωταρχικό στο ι-
χειο απο το οποιο προήλθαν τα άλλα ο αιθήρ
(akasha) θεωρείται σε άμεση συσχέτιση με τον
ήχο, που τα κυματά του επεκτεινονται απο ένα
"σταθερό κέντρο" προς την περιφέρεια με oμό
κεντρους κυκλους και αναπαριστούν ετσι την
έναρξη της δημιουργΙας (πρβλ. "Λόγος", "Και
είπεν ο Θεός")' η αισθηση που αντιστοιχει
στον αιθέρα εΙναι η ακοή. 2 υποτιθέμενη ύλη,
αποτελούμενη από λεmότατα σωματιδια,
μέσω της οποΙας, όπως πιστευαν μέχρι την εμ
φάνιση της θεωρίας της σχετικότητας, μετα
φέρονταν το φως και τα ηλεκτρομαγνητικά Kυ
ματα.
Ε Ν Xωpaφάς
AιλlανΌC; Κλαυδιος (2oςt3oς αι μ.Χ ) από την ι
ταλική Πραινεστο Αν και lταλός, ηταν άριστος
γνωστης της ελληνικης και σ' αυτήν έγραΨε τα
έργα του Εδιδαξε ρητορική στη Ρωμη την
εποχή του Αδριανου. lδιαιτερα ενδιαφέρον
ειναι το έργο του Ποικιλη ιστορία σε δεKατέσ
σερα βιβλια, που περιέχει συντομες διηγήσεις
και ανέκδοτα αναφερόμενα σε παλαιότερου ς
Έλληνες φιλοσόφους και παρέχει αρκετά ση
29
Αινε/ας ο Γαζα/oc;
μαντικές πληροφοριες για την αρχαια ελληνι
κή φιλοσοφΙα.
ΕΧ
Αινείας ο Γαζαίoc; (5ος αι μ.Χ.). Συvxρoνoς
του Προκόπιου., επΙσης από τη Γάζα, μαθητής
του νεοπλατωνικου lεροκλή.. Σώζονται 25 επι-
στολές του και ο διάλογος Θεόφραστος, πραγ
ματεΙα για τη δημιουργία, την ψυχή και την α
νάσταση.
Ε Ν Ρουοσος
Αινηcrίδημoc;. Ο ΑινησΙδημος, ο σημαντικότε-
ρος εκπρόσωπος του "ΠυρΡωνειου" σκεmικι-
σμου, τον οποιο ο ιδιος ανανέωσε, εσυστημα
τοποίησε και ανέmυξε διαλεκτικά, γεννήθηκε
στην Κνωσό και έζησε στην Αλεξάνδρεια Kα
τά τον ΠΡωτο Π.Χ αιωνα Οι απόψεις του συμ
φωνουν με εκεινες του ΠυΡΡωνα. σε όλα σχε-
δόν τα βασικά σημεΙα.
Η μέθοδος και τα επιχειρήματα που εxpησιμo
ποίησε κατά του δογματισμου των μετά τον
ΠύΡΡωνα Ακαδημεικων δικαιολογουν την έν-
ταξη του μεταξύ των σπουδαιοτέΡων πρoδρό
μων των Καντ. και Χιουμ.. Η στροφη των Aκα
δημεικων προς τον δογματισμό φαινεται ότι α
πετέλεσε την αιτία διαφοροποΙησής του από
αυτους και την επιστροφή του στον "αuθεντι
κό" σκεπτικισμό του ΠυΡΡωνα.
Στο έργο του υπό τον τίτλο Υποτυπωσις εις τα
Πυρρωνεια, που πιθανόν εΙναι το npωτo από τα
οκτω βιβλία των Πυρρωνείων λόγων και περι
λαμβάνει "τυπω και Kεφaλαιωδως" τη θεωρΙα
του σκεmικισμου, προσπαθει να δεΙξει ότι
"ουδέν βέβαιον εις κατάληψιν, ούτε δι' αισθή
σεως, αλλ' ουτε δια της νοήσεως" και ότι κάθε
απόλυτη κατάφαση η απόλ άρνηση αποτε-
λεί δογματισμό. Σ' αυτό ακριβώς απέβλεπαν οι
δέκα "τρόποι"' στην αναlρεση των θέσεων του
δογματισμου, από το ένα μέρος, και στην υπε
ράσπιση της σχετικότητας της γνωσης, από το
άλλο μέρος. Οι Ακαδημεικοι. εΙναι δογματικοΙ
στον βαθμό που βεβαιωνουν ή αρνουνται κάτι
κατά τρόπο απόλυτο. Οι Σκεmικοι., αντίθετα,
ποτέ δεν ισχυρΙζονται ότι ένα πράγμα εΙναι ή
δεν ειναι αληθές' ουτε αποφαΙνονται για κάτι,
ακόμη και για το ότι δεν αποφαίνονται για τί
ποτε. Οι Ακαδημεικοι, με άλλους λόγους, ευρί
σκονται συχνά σε συμφωνΙα με τους
Στωικους., έτσι ωστε οι "Στωικοί φαΙνονται μα
χόμενοι Στωικοίς" Επιπλέον, οι ΣκεmικοΙ ευρΙ
σκονται σε πλεονεκτικότερη θέση έναντι των
Ακαδημεικων κατά το ότι δεν αντιφάσκουν
30
προς εαυτους' γιατι αποτελεί αντιφαση ο ισχυ
ρισμός ότι δεν είμαστε για τΙποτε βtβαιoι, και,
ταυτόχρονα αποφαινόμαστε περΙ του αληθούς
ή του ψευδους ή περι του καλου και του κακου.
Η στοχοθεσΙα του συγγραφέα των Πυρρω
νείων λόγων φωτίζεται καλύτερα με την πα-
ρουσΙαση και ανάλυση των δέκα "τρόπων",
όπως αυτοί διασώθηκαν, εκτός από τη συν
τομη περίληψη του ΦωτΙου. (Ευγγ. προπ. ΙΔ'
18. 9 10), κατά ΠΡωτον λόγο από τον Σέξτο
Εμπειρικό. (Πυρ. υποτ. Α 36 163) και κατά δευ
τερο λόγο από τον Διογένη Λαέρτιο. (θ 79
88) Η κυριότερη και αuθεντΙKότερη πηγή των
"τρόπων" ειναι ασφaλως εκεινη του Σέξτου,
του κατ' εξοχην εκπρόσωπου του ΠυρΡωνειου
σκεmικισμου' η απόσταση όμως των δυο αιω-
νων που χωριζουν τον Σέξτο από τον Aινησι
δημο καθιστά σχεδόν "φυσιολογική" τη διαφo
ρά της μορφής υπό την οποΙα ο Ιδιος πapoυ
σιάζει τους "τρόπους" από εκεΙνης του AινησΙ
δημου. Αποτελει, συνεπως, υπεραnλoύστευση
ο ισχυρισμός ότι η παράδοση των "τρόπων"
των ΠυΡΡωνιστων ειναι ενιαία και ομοιόμορφη.
Με τον όρο "τρόποι", "τόποι" ή "λόγοι", οι αρ
χαίοι Σκεmικοι υποδηλώνουν τους διάφορους
τρόπους ή λόγους μέσω των οποιων υπoτΙθε
ται ότι επιτυγχάνεται η "εποχη", η αναστολή
δηλαδή της κρισεως. (Βλ λ. ΣκεπτικοΟ.
βιβλΙΟΥΡ ν Brochard. Les scep/ιqυes 9ΓΘCS. Pans. 1934.
επαν. 1986
Λεων κ Mnσpτζελιωτης
Aινcrτάιν Αλμπερτ (Ernstern Αlbeή). Γεννήθηκε
στο Ουλμ της ΓερμανΙας το 1879. Πέθανε στο
ΠρΙνστον (ΗΠΑ) το 1955. Ο Αίνστάιν Kαταγό
ταν από εβραϊκή οικογένεια. Σπoύ σε στο
Πολυτεχνειο της Ζυρίχης απ' όπου απεφoΙτη
σε το 1900 Στην περίοδο 1902-19 εργάσθηκε
στο γραφεΙο Ευρεσιτεχνιών της Βέρνης.
Η νεότητα του Αινστάιν σενέπεσε με τις ανα
καλύψεις του τέλους του 190υ αιωνα (ραδιε-
νέργεια, δομή του ατόμου, πειράματα για την
ανακάλυψη της κινησης της γης μέσω του αι
θέρα), οι οποιες ανέδειξαν τα όρια της κλασι
κής νευτωνιας φυσικής και προετοΙμασαν τις
δυο μεγάλες επαναστάσεις, των κβάντα και
της σχετικότητας. Ο Αινστάιν πρωτοστάτησε
και στις δυο επαναστάσεις Με μια σειρά εργα-
σΙες στην περΙοδο 1905-1907 εξήγησε τις κινή-
σεις Brown. Το 1905 εξήγησε το φωτoηλεΚTΡΙ
κό φαινόμενο. Η ερμηνεΙα αυτή, μετά από την
κβαντική υπόθεση του Πλανκ (1900), αποτελει
την αφετηρία της κβαντική ς θεωριας. Τον ιδιο
χρονο, πάντα υπάλληλος στη Βέρνη, εδημι-
ουργησε την Ειδική θεωρια τη Σχετικότητας.
Στην περιοδο 1915-17 εδημιουργησε τη Γενική
θεωρια της Σχετικότητας. Ένα μεγάλο μέρος
της ζωής του το αφιέρωσε στην προσπάθεια
να δημιουργήσει μια ενοποιημένη θεωρΙα των
φυσικων αλληλεπιδράσεων.
Ο Αινστάιν επηρεάστηκε από τον εμπειρισμό.
του Χιούμ. και τον εμπειριοκριτικισμό. του
Μαχ. Onως γράφει στις Αυτσβιογραφικtς
Σημειώσεις του (1951), το βιβλιο του Μαχ.
Ιστορια τ/ς Μηχανικής τον ξυπνησε από τον
δογματικό του ληθαργο. Πράγματι ο Μαχ θεω
ρουσε τις απόλυτες έννοιες της νευτωνιας φυ
σικής (χωρος, χρόνος, κινηση, μάζα κ.λπ.) ως
κατάλοιπα της θρησκευτικής αντιληψης.
Αντιστοιχα ο ΑΊνστάιν εύρισκε ότι οι έννοιες
αυτές υπέφεραν από "δογματική ακαμψΙα". Με
την "Ειδική θεωρια", απέδειξε τη σχετικότητα
του ΧωΡου και του χρόνου, αλλά και την ενό-
τητά τους σε μια τετραδιάστατη ΠOλλαπλότη
τα Με τη "Γενική θεωρια" απέδειξε την ενότη-
τα χωρου, χρόνου και υλης. Στα πλαίσια της
Ειδικής θεωρΙας απέδειξε τη σχέση μάζας και
ενέργειας. Για τον λόγο αυτό η Ειδική σχετι
κότητα αποτελει το ευρυτερο πλαΙσιο των μι
ιφοφυσικων θεωριων και, μέσω αυτων, μια από
τις βάσεις της συγχρονης αστροφυσικής και
κοσμολογίας. ΑντΙστοιχα η Γενικη σχετικότη-
τα, της οποιας το φυσικό περιεχόμενο εΙναι
μια "χρονογεωμετρική θεωρια της βαρυτητας"
(V Fock), αποτελεΙ το γενικό πλαΙσιο των σύγ
χρονων κοσμολογικων θεωριών. Συνολικά οι
σχετικιστικές θεωριες του Αινστάιν αποτελούν
τη βάση της νεότερης φυσικής. ΑντΙθετα, ο
Αινστάιν δεν ασχολήθηκε με την περαιτέρω α
νάmυξη των κβαντικων (μικροφυσικών) θεω
ριων. Εντούτοις, μια εργασΙα του σε συνεργα-
σΙα με τους Podolsky και Posen αποτελεΙ την
αφετηρΙα σημερινων ερευνών και αντεγκλήσε
ων σχετικων με την ισχυ της ατομικότητας και
της τοπικότητας στη φυσική Ο Αίνστάιν υπήρ-
ξε ο βασικότερος εκπρόσωπος της ρεαλιστι-
κής Σχολής της συγχρονης φυσικής.
Ο Αινστάιν υπήρξε μέγας επαναστάτης στον
τομέα της φυσικής. Αντιστοιχα, και σε όλη του
τη ζωή, ασχολήθηκε με φιλοσοφικά και Koινω
νικά ζητήματα. Γιος "ολοκληρωτικά άθεων
ΕβΡαΙων", ειχε μια βαθιά θρησκευτικότητα στα
ηΡωτα του χρόνια. Ομως γύρω στα 12 τέλειω-
σαν απότομα οι σχέσεις του με τη θρησκεΙα.
Onως γράφει ο ίδιος, κατάλαβε ότι οι ιστορΙες
της Βίβλου δεν ηταν αληθινές. Έκτοτε αφo
Αιντοuκέβιτς
σιωθηκε στη μελέτη της φuσης. Η απασχόλη
ση με τους νόμους της φυσης του έδινε το αι-
σθημα μιας "εσωτερικής ελευθερίας". Ο
Αινστάιν φιλοσοφικά συνδυαζε τον υλισμό του
φυσικου επιστήμονα με ένα ειδος σπινοζικου
πανθείσμου. Κοινωνικά ηταν υπέρ της απελευ-
θέρωσης των ανθρώπων, της κοινωνικής δΙKαι
οσυνης και πιστευε στην ανάγκη μιας παγKό
σμιας σοσιαλιστική ς κοινότητας. Αγωνιστηκε,
πριν από τον ναζισμό, υπέρ της Σοβιετικής
Ένωσης, μετειχε στο εργατικό κΙνημα της
Γερμανίας και καταδιωΧτ/κε από τους Ναζι
Με την επικράτηση των Ναζι αναγκάστηκε να
αυτοεξορισθεί στις ΗΠΑ.
Ως γνωστόν, η θεωρητικη βάση για την Kατα
σκευή της ατομικής βόμβας ήταν η περίφημη
εξΙσωση E=me. Ο Αίνστάιν αγωνιστηκε σε όλη
του τη ζωή εναντιον της χρήσης της πυρηνικής
ενέργειας για πολεμικούς σκοπους, υπέρ της
ειρήνης και της κοινωνικής προόδου. Στις
ΗΠΑ, παρά τη διεθνή ακτινοβολία και τον πα
γκόσμιο θαυμασμό, έζησε ουσιαστικά σε μια
διακριτικη απομόνωση, εξαιτίας των φιλοσοφι-
κών και των πολιτικων ιδεών του.
ΒιβλΙΟΥΡ Η σχετική βιβλΙΟΥραφια εΙναι απέραντη
Δινouμε μόνο δυο βασικό κείμενα του Αινστόιν και της
ελληνικής μετόφρaσης ορισμένων βιβλίων του Einsteιn,
ΙοΙιιηΙΖ. Weyl. MinkowskI The Pπncίp/θ Ο( Re/sIiνity.
Doνer, 1923.- Α EInsteIn, "Autobιogrsphιcs/ No/es" στο
"A/bert Eins/eIn. Philosopher - SΑen/ist", Ν γ, 1951 - ιδ.
Η KΙνησrι ΜπΡάουν, εκδ κοροντζή, 1982 - Ιδ, Πως
βλtnω τον Κόσμο, εκδ Μαιφή, 1958 - Ιδ. Σχεπκότης.
μετ Γ Βουδουρη, 1950.- Ιδ, Οι διαλt{εις του Πρ/νστον.
εκδ. Κοροντζή - Α Einstein - Ι InIeld, Η εξtλιξη των
Ιδεών στη φυσική, Δωδωνη. 1978
Ε MπιrσάKης
Αιντοuκέ8πς (AjdukIewlcz) Kαζιμlρ (Τερνόπολ
Ουκρανίας, 12 12 189Q-.-BaρσoβΙα, 12-4 1963).
Πολωνός φιλόσοφος και λογικός. Μεταξυ
1920 και 1930 ανήκε στη σχολή Λβοφ
ΒαρσοβΙας. θεωρείται ως ένας από τους σημα-
ντικούς φιλοσόφους του 200ύ αιώνα, ο οποΙος
ασχολήθηκε, μεταξυ άλλων, με τη θεωρΙα νoή
ματος, ισχυριζόμενος ότι το νόημα ενός όρου
καθορίζεται από την ενδοσυστημική χρήση
του, δηλαδή από τη χρήση του στα πλαΙσια
ενός εννοιολογικού συστήματος. Η άποψή του
αυτή συνδυαζόταν με τη θέση ότι οι βασικές ε
πιστημονικές αρχές και έννοιες, οι συμπερα
σματικοι κανόνες καθώς και οι κανόνες της ε
μπειρικής αντισtoιxιας των θεωρητικών πρoτά
σεων στηριζονται ή είναι αποτελέσματα συμ
βάσεων. Έτσι θεωρούσε ότι μια επιστημονική
θεωρία αποτελεΙ ένα λογικο..οημασιολογικά
31
αlρεση
συμβατικό και κλειστό συστημα, το οποιο Kα
θοριζει την εικόνα της πραγματικότητας, που
υπ' αυτή την έννοια δεν αποτελει μια ανεξάρ
τητη από το συστημα πραγματικότητα, αλλά
μεταβάλλεται και αλλάζει, καθως μεταβαινoυ
με από ένα συστημα σε κάποιο αλλο. Οι από
ψεις αυτές του Αιντουκέβιτς θεωρηθηκαν ότι
ανήκουν στον λεγόμενο. "ριζοσπαστικο συμβα
τισμό" Η κλειστότητα και ο αυτοκαθορισμός
των επιστημονικων θεωριων. καθως και η κατά
τον Αιντουκέβιτς συστημικη σχετικότητα της
εικόνας της πραγματικότηtας, τον οδηγησαν
στην άποψη της αδυναμιας μετάφρασης ενός
θεωρητικου συστηματος σε ένα άλλο. Ως βασι
κό λόγο γι' αυτό θεωρουσε τη μη υπαρξη
γλωσσας ουδέτερης και ανεξάρτητης από τον
εννοιολογικό μηχανισμό της θεωρΙας, στηριγ
μένης στην αντικειμενικότητα των εμπειρικων
δεδομένων και ικανής να αποτελέσει το όργα
νο της μετάφρασης. Εξ αιτίας της ακραιας
μορφής του συμβaτισμOυ τον οποιο είχε υιoθε
τήσει ο Αιντουκεβιτς και της συνακόλουθης
σύγκρουσής του με το αίτημα της αντΙKειμενι
κότητας της επιστημονικής γνωσης, αναγκά-
σθηκε γυΡω στα 1950 να απαρνηθει βασικά χα-
ρακτηριστικά της φιλοσοφικής θεωρίας του.
Μεταξυ αυτων που απαρνήθηκε συγKαταλέγε
ται και η ακΡαια άποψη περι μη μεταφρασιμό
τητας μιας επιστημονικής θεωρίας σε μια
άλλη Στο σημείο αυτο θα πρέπει να τονισθει
ότι οι θέσεις του Αιντουκέβιτς γειτνΙαζαν με
αρκετές από τις θέσεις και ιδέες των
Λογικοθετικιστων του κυκλου της Βιέννης Σε
επιπεδο λογικης, η ερευνητικη δουλειά του
Αιντουκέβιτς υπήρξε εντυπωσιακη Eργάσθη
κε στη θεωρια ορισμου, στην επαγωγική λoγι
κη, στη θεωρια σήμανσης, καθως και στον κα-
θορισμό των λογικών συστημάτων, που αντι
στοιχουν στις ιδιομορφιες συγκεκριμένων επι
στημονικων θεωριων
Διον Ανσπολιτόνος
αlρεση. Διδασκαλια αντιθετη προς την oρθo
δοξια Η διασκεmική εκδοχή της πιστης σε μια
θρησκεια γνωρίζει δύο εκδοχές: την ορθόδοξη
και την αιρετικη Η επισημη, έγκυρη, αναγνωρι
σμένη θεώρηση της πιστης επονομάζεται oρ
θοδοξια Η ανεπισημη, αντιθετη ("ανoρθ6δo
ξη") άποψη τιτλοφορείται αιρετική από τους α
ντιπάλους της, ενω ταυτόχρονα διεκδικει για
τους οπαδους της τον τίτλο της ορθοδοξίας. Η
σχέση ανάμεσα στην ορθόδοξη και την αιρετι-
κή διδασκαλία παραμένει διαλεκτικη. γφιστα-
32
ται διαρκης ένταση και ασίγαστη αντιπαλότητα
μεταξυ τους, που συνηθως καταλήγει στην ε
πισημη καταδικη της αιρεσης, με συνέπεια την
αΠOKOnη των αιρετικων από την ορθόδοξη KOΙ
νότητα Παράλληλα όμως, σε ιστορικό επίπε
δο, η ορθοδοξια εΙναι ανυπαρκτη χωρις την αι
ρεση, αφού κάθε ορθοδοξια δρομολόγησε την
ιστορικη της εμφάνιση ως αιρεση (η xpιστιανι
κή εκκλησία παρουσιάσθηκε ως ιουδαικη πα
ρασυναγωγή, ο βουδισμός. εμφανίσθηκε ως
μεταρρύθμιση του ινδουισμου. κ λπ) Η μοιρα
της αίρεσης είναι να καταλήγει στην εγκαθι-
δρυση μιας νέας ορθοδοξιας, αφού παγιωθει
σε ένα κοινά αποδεκτό θρήσκευμα, με κλασικό
παράδειγμα τον προτεσταντισμό, ο οποιος α
νέκυΨε ως αιρεση του Ρωμαιοκαθολικισμου
στη θρησκευτικη Μεταρρυθμιση του 160υ
αιωνα και στη συνέχεια εξέθρεψε πάμπολλες
προτεσταντικές παραφυάδες (καλβινισμός,
πιετισμος, μεθοδιστες, βαmιστές κ.ά.). Από
φιλοσοφική άποΨη η αιρεση χαιρετίζεται θετι
κά ως δημιουργικό φαινόμενο ζωτικότητας του
θρησκευτικου γεγονότος. Στον νεομαρξιστή
φιλόσοφο Έρνστ Μπλόχ. (1885 1977) oφει
λουμε την άποψη πως "το καλυτερο που έχει η
θρησκεια εΙναι ότι αναδεικνυει αιρετικους"
(Atheismυs 1m Chrιstentυm), εννοωντας τον
πλουραλισμό απόΨεων και τη ζωτικότητα της
θεολογικής σκέψης.
ΒιβλΙΟΥΡ Α ν Harnack. Dogmengeschιch/e. ΤυbιηOθ"
1931' - J Ν Kelly. Earty Chns/ian Doc/rines, New York,
1958 - G Ι PrestIge. God ίπ /he Pa/ris/ic Though/.
London. 1969
ΜάΡιος π ΜπtΥζος
αlσθημα. Το αΙσθημα, ως το απλουστερο στoι
χείο της ζωής και της γνωσης, οφειλει την
προέλευσή του στους εξωτερικους ερεθι
σμούς, όπως ειναι ο κόσμος που μας περιβάλ
λει, και στους εσωτερικους ερεθισμους, που
έχουν αφετηρία το ανθρώπινο σωμα. Οι ερεθι
σμοί διακρίνονται επισης σε ειδικους, όταν επι
δρουν σε ένα αισθητήριο όργανο, και σε γενι
κους, όταν ερεθίζουν περισοότερα του ενός
αισθητήρια όργανα
Τα αισθήματα διακρινονται μεταξυ τους βάσει
των δυο, κυρίως, ιδιοτητων τους: το ποιόν και
την ένταση. Ποιόν του αισθήματος ειναι το ι
διαιτερο γνώρισμα η περιεχόμενο κάθε αισθή
ματος, που το διαφοροποιει από τα όλλα. Το
ποιόν του αισθηματος εξαρτάται και από την
ειδικη ενέργεια των νεύρων που διεγεΙρονται
και από τη λειτουργια του κεντρικου νευρικου
συστηματος όπου μεταβιβάζεται η διέγερση Η
ένταση του αισθήματος εξαρτάται από τον
βαθμο ζωηρότητας ή δυναμης των ερεθισμων
που το προκαλουν.
Απο τη διάκριση των αισθημάτων βάσει των ε-
ρεθισμων nΡOKumouv δυο μεγάλες Kατηγo
ριες αισθημάτων. τα οργανικά, τα κινητικά και
της ισορροπίας, που nΡOKumouv από τους ε
σωτερικους ερεθισμους, και τα αισθήματα της
αφης (πιεσης, θερμοκρασιας, πόνου), γευσης,
6σφρησης, ακοής και όρασης.
Τον όρο "αίσθημα" χρησιμοποιει ο Whltehead,
για να δηλωσει τον ενυπαρκτο και δημιουργικό
χαΡακτηρα της εμπειριας. Ο όρος "αΙσθημα"
(feeling) έχει ευρύτατο περιεχόμενο και ανα
φέρεται σε κάθε επίπεδο της εμπειρΙας, είτε
συνειδητη ειναι η εμπειρια αυτη εΙτε ασύνειδη.
Η νοητικη λειτουργία, λ.χ , ειναι μία μΟΡφη του
αισθάνεσθαι που ανήκει, σε κάποιο βαθμό, σε
ολες τις συντιθέμενες και αφομοιουμενες
πραγματικότητες, σε ολες τις φάσεις της ε
μπειρικής δραστηριότητας
ΒιβλΙΟΥΡ.. Αριστοτέλους. Περι αισθήσεως και αισθητων -
Κ Σπεταιέρη. Η ψυχική ζωή του ανθρωπου. Αθήναι.
1960.' Α. Ν Whitehead, Process 800 Re8lίfy. New York.
Ihe MacmIllan Co. 1929 (The Free Press, New York.
1969)
Λεων Κ Μπσρτζελιωτης
αlσθηση. Η έννοια της αισθησης έχει κατά Kαι
ρους διαφορετικά ερμηνευθει Αλλοτε διακρι
νεται ριζιι<ά από την αντιληψη και άλλοτε ταυ
τιζεται με αυτήν' άλλοτε νοείται ως συμφυής
σχεση μεταξυ των συμβάντων και της διάρκει
ας και άλλοτε συνδέεται με τον δυισμό σώμα
τος και ψυχής' άλλοτε ως αντανάκλαση της
πραγματικότητας και των ιδιοτήτων του αντι-
κειμενικου κόσμου και άλλοτε συνδέεται με
την ψυχολογια, τη φυσιολογία και τη φαινομε-
νολογία. Από εδω και οι διαφορετικές και δια
μετρικά αντίθετες θεωριες για την αίσθηση και
την αντιληψη.
Απο συγχρονη σκοπιά θα πρέπει να γΙνεται
διόκριση μεταξυ αίσθησης και αντίληψης. Η αι
σθηση είναι αναγκαΙος όρος για την αντίληψη,
η δε αντίληψη εΙναι επαρκης όρος για την αΙ-
σθηση Απο γνωσ.οθεωρητική άποψη η αισθη
ση υποδηλωνει την υπαΡξη ενός ανεξάρτητου
αντικειμένου, η δε αντίληψη την ύπαρξη του
παρόντος αντικειμενου και της πιστης μας σ'
αυτο Στην πραγματικότητα, όπως διαπιστω
νουμε κατά την εξέταση του αισθήματος, ποτέ
δεν εχουμε "αίσθημα" του συγκεκριμένου αντι
κειμένου, αλλά πάντοτε κάποια οmική ή αKoυ
στικη αντιληψη που δεν αποτελειται από απλά
Ψ.Λ., Α.3
αlσθηση
ακουστικά ή οmικά στοιχεΙα' η ιδια αποτελει,
ωστόσο, το απλουστερο γνωστικό γεγονός και
την αφετηρία της εμπειριας.
Ειδικότερα, οι αισθήσεις είναι οι εντυπωσεις
που "ΡOKumOUV από τα ερεθίσματα των αντι-
κειμένων επι των αισθητηριακων οργάνων του
σώματος και των αισθητικων νεύρων. Τα αι
σθητήρια όργανα μεταβιβάζουν τους ερεθι
σμους στη φλοιώδη ουσΙα του εγκεφάλου,
όπου γεννωνται τα επιμέρους αισθήματα. Ο
άνθρωπος έχει πέντε αισθήσεις' την όραση,
την ακοή, την όσφρηση, τη γεύση και την αφή,
στις οποίες οι νεότεροι ψυχολόγοι πρoσθέ
τουν τη γενική αισθηση.
Η σημασια των αισθήσεων και των αισθητηρια
κων οργάνων συνισταται στο ότι δημιουργουν
το πλαΙσιο επικοινωνιας με τον κόσμο που μας
περιβάλλει. τον φυσικό, τον κοινωνικό και τον
πολιτισμικό. Από την επικοινωνΙα αυτή που
ειναι, κατά βάση, αντιληmική διαδικασια, σχη
ματίζονται οι παραστάσεις που απoθησαυριζo
νται με τη μνήμη ή δημιουργουνται νέες με τη
φαντασία, η, ακόμη, οδηγουν σε σύνθετες
νοητικές διεργασίες ;1έσω συγκρισεων, δια-
κρισεων και συσχετισμων στη δημιουργία
των εννοιων, που αποτελουν τον ακρογωνιαίο
λίθο του θεωρητικού οικοδομήματος, του
λόγου και της μάθησης.
Ο Δημόκριτος. είχε ήδη παρατηρησει ότι τα
"εΙδωλα" των πραγμάτων εισδύουν δια των αι-
σθητηρΙων στην ψυχή και συντελουν στην α
νάmυξη της γνωσης Ο Πλάτων., παρόλο ότι
απέδωσε στην αισθηση τα ηρακλειτεια xαρα
κτηριστικά της ροής, της μεταβολής και του γι
γνεσθαι, τα οποία παρεμποδίζουν την ανάmυ
ξη της επιστημης, ο ίδιος, ωστόσο, δεν παρέ
λειψε να αποδωσει και κάποιο θετικό ρόλο σ'
αυτήν, όταν εμφανΙζει τα αισθήματα να εnηρε
άζουν τη γνωστικη διαδικασία ως αφορμές
γνωσεως, όταν δηλαδή αφunνιζoυν τη μνήμη
και nρoKαλOυν την ανάμνηση. Ο ίδιος φιλόσο-
φος εξυμνει την αΙσθηση της όρασης ως "ε
ναργεστάτη" και "οξυτάτη" των αισθήσεων Ο
Αριστοτέλης. εντάσσει την αισθηση στο πλαΙ
σιο της φυσικής του, η δε συμβολή της στην α
πόκτηση της γνωσης ειναι αποφασιστικής ση-
μασίας, επειδή αυτή προσφέρει την ουσιαστι-
κή μορφή των πραγμάτων "άνευ της υλης".
Έτσι ο Σταγιριτης, σε αντίθεση προς τον δυι
σμό του Πλάτωνος, κατά τον οποιον η αίσθηση
αποτελουσε αυτόνομη μεσολαβητικη λειτoυρ
για, μεταφέρει την αφετηρΙα της αίσθησης από
την ψυχή προς τα αισθητά αντικειμενα. Το πε-
33
αισθησιαρχlα
ριεχόμενο των εικόνων της ψυχης έχει άμεση
σχέση με την αισθηση, η δε φαντασία τoπoθε
τειται στη λειτουργια της αισθησης και "ου γι
γνεται άνευ αισθήσεως". Χωρις την αισθηση
ειναι αδυνατον στην ψυχη να ασκήσει την α
ντιληmική της λειτουργία και τη δημιουργικη
της ενέργεια. Η μνήμη, επισης, χρησιμοποιεί
ουσιαστικά εικόνες και, ως εκ toutou, θα πρέ
πει να είναι αισθητικη παρά νοητική λειτoυρ
για.
Κατά τη μεταριστοτελικη περιοδο οι Στωικοι.
με μεγάλη σαφήνεια ετονισαν το γεγονός ότι
η γνωση εινοι η ικανότητα της ψυχης να απο-
τυπώνει τις εντυπωσεις των πραγμάτων τα
οποία unonImouv στις αισθήσεις μας. Οταν
γεννηθει ο άνθρωπος, ισχυρίζονται, έχει το η
γεμονικό μέρος της ψυχής "ωσπερ χάρτην ευ
εργόν εις απογραφήν", σαν λευκό χαρτι
Στους νεότερους χρόνους η διδασκαλία αυτη
ανανεώθηκε από τον Τζ Λοκ., ο οποιος υπε-
στήριξε ότι δεν υπάρχει έννοια, ιδέα ή γνώση
στην ανθρώπινη νόηση' η τελευταια ειναι
λευκό χαρτί, όπου η εμπειρία εγγράφει αργό
τερα κάθε επιμέρους γνωση. Ο Λοκ δεν δέxε
ται μόνο γνωση που προέρχεται από την εξω-
τερική αίσθηση, αλλά και εσωτερική εμπειρία
που προέρχεται από την εσωτερική αίσθηση.
Κατά τη λενινιστική θεωρια της αντανάκλα
σης. οι αισθήσεις μάς δίδουν μια υποκειμενικη,
κατά το μάλλον η ήπον πιστή, εικόνα των α
ντικειμενικων ιδιοτήτων των πραγμάτων, αν
και οι διάφορες αισθήσεις δεν μπορούν να α-
ποδωσουν με την ίδια ακρίβεια τις ιδιότητες
αυτές. Η φαινομενολογική προσέγγιση της αί-
σθησης αντιλαμβaνεται την αισθητική ψυχή
όχι ατιλως ως ευρισκόμενη μέσα στο σώμα,
αλλά εξ ολοκλήρου αναμειγμένη με το σωμα
Το ίδιο το σώμα είναι ολοκληρωτικά εμψυxω
μένο και όλες του οι λειτουργίες συμβάλλουν
στη συλληψη των αντικειμένων. Η κατ' αίσθη
ση αντιληψη του εξωτερικού χώρου, παpατη
ρει ο Merleau Ponty, πραγματοποιείται με τη
σωματική μας κατάσταση. Η "σωματική ή τoπι
κή" μορφή παρέχει κάθε στιγμή μια σφαιρική,
πρακτική και συγκεχυμένη έννοια της σχέσης
μεταξύ του σωματος και των πραγμάτων,
καθως και του τρόπου κατά τον οποίο τα αντι
λαμβανόμαστε. Το σωμα μας ειναι η έκφρασή
μας Τέλος, κατά την οργανισμική η συνδυα
στικη προσέγγιση της κατ' αίσθηση αντιληψης
του Α Ν WhItehead, υπάρχουν δύο μορφές ε
πικοιν\JJνιας μας με τον εξωτερικο κόσμο. η "αι
τιωδης αποτελεσματικοτητα", που ειναι πpω
34
τογενής, και η "παραστατική αμεσοτητα", που
ειναι δευτερογενής. Η πρωτη προσφέρει τα αι
σθηματα, τα οποια ειναι "ασαφη, ανεξέλεγκτα
και συγκεχυμένα", τη γενική αίσθηση της υ
παρξής μας' η δευτερη προσφέρει τα "αντιλη-
mικά δεδομενα", τα οποια ειναι σαφή, oρισμέ
να και ελεγχόμενα Στην ΠΡωτη περίmωση ει
μαστε παθητικοί δέκτες των αντιληmικων αι-
σθηματων, ενω στη δευτερη περίmωση πρo
σαρμόζουμε ενεργητικά τα αντιληmικά μας αι-
σθήματα προς τον κόσμο
ΒιβλΙΟΥΡ Θ Boptο Ψυχολογια. Αθήναι. 1942'.
Πλότωνος. θεαιτητος - Αριστοτέλους. Περl ψυχι)ς - του
Ιδιου. Περl μνήμης και αναμνήσεως - John Locke Απ
sssay concemI/'l{/ humsn understsOOI/'l{/, έκδ. D. S ΥοlΙοη
London. 1961 - Β 1 Λένιν. γλισμός και εμπειριοκριτικι-
σμάς. .Απαντα". τόμο 18 - Μ Merleau - Pon1y. The pnmsCΓ
ο( per1ectIon sOO othsr ssssΓs. έκδ J. Μ Edie. North
Western Uniνersi1y. 1964 - Α Ν Whitehead. Symbolism,
Its mssnI/'l{/ sOO sffect. New York. The Macmillan Co.
1927
Λεων Κ Μπαρτζελιωτης
αι08ησιαρxlσ (ή αισθησιοκρατία ή σενσoυαλι
σμός). Θεωρια της γνωσιολογίας κατά την
οποια όλες οι ανθρώπινες γνωσεις, οι ιδέες και
ο ψυχικός κόσμος ακόμη, για μοναδική πηγή
τους έχουν τις αισθήσεις' αληθινά και υπαρκτά
είναι όσα γίνονται αντιληmά από τις
αισθήσεις' κανένα έμφυτο ψυχικό στοιχειο δεν
υπάρχει
Πρόκειται ουσιαστικά για μιαν υλιστική θεω-
ρία, εφόσον ως μόνη πραγματικότητα δέχεται
τον υλικό κόσμο. Μ' αυτη την έννοια βρίσκεται
παράπλευρη προς τον εμπειρισμό., συμφωνα
με τον οποίο κάθε γνώση παράγεται άμεσα
από την εμπειρια, αλλά και σε αντίθεση προς
τη νοησιαρχική ή ορθολογική θεωρία, κατά την
οποία πηγή και κριτήριο της αληθινής γνώσης
είναι μόνον η καθαρή νόηση.
Οι αρχές της αισθησιαρχιας ανάγονται στην
ελληνική αρχαιότητα και πρωτεργάτες της
είναι οι Σοφιστές.. Ο πιο αντιπροσωπευτικός
από αυτους, ο ΠΡωταγόρας.. ταυτίζει τη
γνωση με την αίσθηση και θεωρει τον άνθρω-
πο, με την αυτοτελή λειτουργία της συνείδrι-
σης, μέτρο μιας πραγματικότητας που διαρκως
μεταβάλλεται Αλλα αντιμετωπίζει τη σκληρή
κριτική του Πλάτωνα" στον ΘεσΙτητο., όπου ε-
πισημαίνεται οτι παραγνωριζει άλλες πηγές
γνώσης, όπως η μνήμη και η κριση. Ακολούθη-
σε όμως ο Επίκουρος. και έδωσε καθαρά υλι-
στικό χαρακτήρα στην αισθησιαρχια, σε μια
προσπάθεια να καλύψει τα κενά της θεωριας
του Πρωταγόρα, στην οποια παρατηρουνται
και στοιχεια ιδεαλισμου Παρόμοιες τάσεις Kά
νουν την εμφάνιση τους παράλληλα και σε με
ρικους Στωικους. και Κυρηναικούς.
Συγκροτημένη σε αυτοδυναμο σύστημα, η αι
σθησιαρχια, με σαφως διαμορφωμένα τα ρευ
ματα της υλιστικης και ιδεαλιστικής αισθησιαρ-
χιας, παρουσιαζεται κατά τους νεότερους xρό
νους μεταξύ 170υ και αρχων 190υ αιώνα. Η υ
λιστική αισθησιαρχια εκτιροσωπεΙται τωρα απο
τους επιφανείς Αγγλους φιλοσόφους Θωμά
Χομπς., Δαυίδ Χιουμ., Τζον Λοκ. Βάση της
θεωριας του τελευταιου ηταν ότι στο ανθρώπι
νο πvευμα δεν υπάρχει καμιά έμφυτη ιδέα και
οη ολες οι γνωσεις προέρχονται από εσωτερι
κη ή εξωτερική εμπεφΙα. Διασημότεροι όμως
στον χωρο αυτό υπηρξαν οι φιλόσοφοι του
γαλλικου Διαφωτισμου. Κοντιγιάκ.. Λαμεπρί.,
Ελβέηος., Ντιντερό., Χολμπάχ., οι οποίοι δια
κηρυπουν ότι βάση της γνωσης στο συνολό
της είναι οι αισθήσεις και ότι αυτές συνδέονται
με τον αντικειμενικό κοσμο, που ειναι η πηγή
από οπου αντλουν το υλικό τους Με τη θεωρια
τους αυτη nρoσnαθOυν να διορθωσουν τα αδυ
νατα σημεια των Αγγλων θεωρητικών της αι
σθησιαρχίας, τα οποια επιχειρησε να εKμεταλ
λευθει ο Μπέρκλευ., υποστηρίζοντας οτι δεν
υπαρχει αντικειμενικός κόσμος και ότι οι παpα
στόσεις δεν έχουν υπόσταση έξω από τη συ
νειδησή μας (υποκειμενικός ιδεαλισμός.)
Πλαι στους Γάλλους υλιστές έρχεται να συ
νταχθει και ο Γερμανός Φόυερμπαχ., με τον
οποιο η αισθησιαρχια αποκτά και στοιχεια oρ
θολογισμου Κάποια διαφοροποιηση, αντίθετα,
σημειωνεται με τους οπαδους της εμπειριo
κρατίας, οπως τον Αυστριακό Ερν Μαχ. και
τον Γερμανό Αβενάριους., οι οποίοι απoκpoύ
ουν την ουσιαστική διάκριση μεταξυ νόησης
και εξωτερικού κόσμου. Τέλος, με τον Μαρξ.
κόνει την εμφάνισή του ο διαλεκτικός υλι-
ομάς., ο οποΙος δέχεται ότι οι αισθήσεις φωτο-
γραφίζουν τον εξωτερικό κόσμο, αλλά δεν υ
ποτιμό και τη λογική πλευρά της γνώσης. Από
τη συνεργασΙα των αισθήσεων και της αφηρη
μένης σκέψης προκύmει, κατά τον Μαρξ, η α
ντικειμενική αληθεια
J Locke, Απ essay conoemIng human unders/andIrιg,
1689-1690.- G BerkJey. Τrea/ise conceming /Μ Pnnciples
ο/ Human Knvowledge
Απ Τζσφερόπουλος
οιαθητική. Κλάδος της φιλοσοφιας, που τα
ορια του αντικειμένου και το ευρος του πεδιου
του εχουν χαρτογραφηθει με διαφορετικους
τροπους, η αισθητική δεν παρέχει τη δυνατο-
αισθητική
τητα ακριβούς και ικανοποιητικου ορισμου της,
αφού ορίζεται άλλοτε ως επιστήμη η μελtτη
του ωραίου και των ωραίων αντικειμένων ή με-
λέτη της τέχνης ή ορισμένων καταστάσεων
του νου, και άλλοτε ως φιλοσοφική μελέτη του
αισθητικού. Ο όρος αισθητικη δηλώνει τη συ-
στηματική διερευνηση προβλημάτων που θέ-
τουν η θεώρηση, δημιουργΙα και αξιολόγηση
του ωραιου κάθε φορά που το πνευμα έρχεται
σ' επαφή με τον κόσμο της φυσης και της τέ
χνης ή τη συστηματική, ιστορικά πρoσανατoλι
σμένη, ανάλυση και ερμηνεία των διαδικασιων
της αισθητικής δημιουργίας και ανταπόκρισης
των αντικειμένων τους, τόσο των φυσικων όσο
και των δημιουργημένων από τον άνθρωπο.
Οσοι ταυτίζουν την αισθητική με τη φιλοσοφία
της τέχνης την οριζουν ως φιλοσοφικό κλάδο
που ασχολείται με τη δημιουργΙα, αξιολόγηση
και εμπεφΙα της τέχνης και με την ανάλυση
προβλημάτων που σχετίζονται μ' αυτές.
Ο όρος αισθητική, που εΙναι φανερό ότι πρoήλ
θε από την ελληνική λέξη αίσθηση και συνδέε-
ται αμεσα με την ενέργεια του αισθάνεσθαι,
συνιστά νεολογισμο που η εισαγωγή του στη
φιλοσοφική ορολογΙα στα μέσα του 180υ
αιωνα οφειλεται στον γερμανό φιλόσοφο
Alexander Baυmgarten. (1714 1762). ο oπoΙ
ος, ορΙζοντας την αισθητική ως "τη θεωρία
των ελευθερΙων τεχνών ... επιστημη της αισθη
τηριακής γνωσης", χρησιμοποιησε τη λέξη για
vd δηλώσει την επιστήμη που ασχολεΙται με τη
διερεύνηση του ωραΙου της φυσης και της τέ-
χνης. Οι ιστορικοΙ της αισθητικης διαφωνούν,
ωστόσο, για το αν η επιστημη αυτή γεννηθηκε
στη ΓερμανΙα με τον Baυmgarten, που nρoσnά
θησε στα μέσα του 1 80υ αιώνα να διερευνήσει
τον τρόπο με τον οποΙο επιτυγχάνεται η τελει
ότητα της αισθητηριακής γνωσης, η στην
Αγγλία, στις αρχές του 180υ αιώνα, με τον
Antony Cooper, Earl ο. Shaftesbυry, που διέκρι
νε την αισθητική εμπειρία από άλλα εΙδη ε
μπεφιας, ή, τέλος, στην lταλια με τον
GIambatista VIco, που ονύψωσε την Ποιητική
φαντασία στο ιδιο επίπεΟΟ με την επιστημoνι
κή διάνοια. Το οτι η αισθητική απέκτησε την
αυτοτέλειά της κατά τον 180 αιωνα, οταν περι
γράφηκε με τον ορο αυτό μια πνευματική δρα
στηριότητα, τουτο δεν σημαίνει βtβαια ότι ο
αισθητικός στοχασμός δεν ήταν επικαιρος σε
προγενέστερες εποχες Μολονοτι το θέμα των
απαρχών του αισθητικου στοχασμου είναι συ
ζητησιμο, ωστοσο η αντιληΨη, δημιουργια και
αξιολόγηση καθε αντικειμενου που παρoυσιά
35
αισθητική
ζει αισθητικό ενδιαφέρον απασχ )λησε ιδιαιτε
ρα την κλασική αρχαιότητα κατά την οποία ο
φιλοσοφικός στοχασμός εκτείνεται στη διε
ρευνηση προβλημάτων που αναφέρονται στην
έννοια του ωραιου και δευτερευόντως στην
έννοια της τέχνης, η οποια συχνά παίζει
απλως επικουρικό ρόλο στην πραγμάτευση
του ωραιου και περιοριζεται σε μια μεμoνωμέ
νη καλλιτεχνικη μορφή. Κατά την εποχη αυτη
οι συζητήσεις για το ωραιο συνδέονται npω
ταρχικά με τη γνωσιοθεωρια και την oντoλo
για η με την ηθική και τη λογικη. Ο Πλάτων. α
νέmυξε μια μεταφυσική θεωρία του ωραίου,
όπως φανεΡωνουν οι αναφορές του στο από-
λυτο ωραιο (Φcιιδων., Φαιδρος., Πολιτε{α.) η
στο ιδεατό ωραίο (Συμπόσιο.). Κατά την πλα
τωνική ιlντιληψη το ωραίο, που ταυτιζεται με
το αγαθό, δεν ειναι τόσο αισθητό όσο νοητό,
ιδέα αυθυπαρκτη, ένα καθαρά ιδεατό αντικει-
μενο της συνείδησης. Τη μεταφυσική αυτή α
ντιληψη αποδέχεται ο Αριστοτέλης., ο οποιος
θεωρει το d>paIo όχι ως ιδέα αλλά ως αντΙKει
μενική λογική οντότητα που διέπεται από τάξη
και συμμετρία και διακρινεται από το αγαθό, ε
πειδη αυτό συνδέεται πάντοτε με κάποια σKO
πιμότητα. Οι μεταφυσικές θεωρίες του ωραιου
του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη συνδέονταν
με τον κόσμο της κοινωνικής πραγμαΤΙKότη
τας, ωστόσο η πλατωνική διάκριση του Koινω
νικου και του ιδεατου άνοιξε τον δρόμο στις
μυστικιστικέ ς θεωρησεις του νεoπλατωνι
σμού.. Στη φιλοσοφια του Πλωτίνου. η έννοια
του ωραιου και αυτή της τέχνης παραμένει Kε
ντρική. Η αντlληψή του για την ιεραρχια των
εκδηλωσεων του ωραίου και την υπεροχή του
νοητου κάλλους έναντι του αισθητού εnηρέα
σε τη μεσαιωνικη αλλά και τη νεότερη φιλoσo
φική διανόηση.
Τόσο οι φιλόσοφοι όσο και οι ιστορικοί της αι
σθητικής θεωρουν ότι ο Μεσαιωνας δεν πα
ρουσιάζει ιδιαιτερο ενδιαφέρον από άποψη κα-
θαρά αισθητικου προβληματισμου. Ωστόσο,
μολονότι το αισθητικό ενδιαφέρον ελαπωνε
ται, το ωραιο, συνδεόμενο πλέον με τον θεό
και όχι με την τέχνη, εξακολουθεί να κατέχει
κεντρικη θέση στις φιλοσοφικές συζηιήσεις,
αφου ο πλατωνικός μυστικισμός του Bona
ventura. και ο αριστοτελικός ρεαλισμός του
Ακινάτη. συνδεονται πλέον μ' έναν θεολογικό
προσανατολισμό.
Στα διακόσια χρόνια που μπορουν, αν και
κάπως αυθαίρετα, να χαρακτηρισθουν ως Aνα
γέννηση (1402 1600) avamuaaoVTOI κριτικές
36
θεωρίες της τέχνης που 'Παδιακά 'απήλλαξαν
τη φιλοσοφικη αισθητική από τον κλοιό της θε
ολογίας, και σ' αυτό βοήθησαν το πνεύμα και
οι αντιλήψεις του νεοπλατωνισμου' σκοπός
της τέχνης ειναι το ωραιο, το οποίο αυτό καθ'
αυτό είναι μια αξια αρμονικής αναλογίας, που
προκυmει από τον κόσμο της τέχνης. Στη νεo
κλασική περιοδο, ιδιαιτερα στον 160 και 170
αιωνα, το ενδιαφέρον επικεντΡωνεται στις
προυποθέσεις του ωραιου, που αναmύσσονται
διεξοδικά, τυποποιουνται και επικυΡωνονται
θεσμικά από τις νέες "Ακαδημιες". Γράφονται
τότε ποικιλες πραγματείες αφιερωμένες σε ε-
πιμέρους τέχνες ή εΙδη τα οποία υποκεινται σε
"κανόνες" εγγενείς στην ιδιαίτερη φυση και
λειτουργία της κάθε τέχνης.
Στον 180 αιώνα το ωραίο δεν ειναι πια η Kε
ντρικη έννοια της φιλοσοφικής αισθητικής
αλλά αντιπροσωπεύει απλως ένα ειδος εμπει
ριας ανάμεσα στις άλλες, που οριζεται και α
ναλυεται μόνο αν αναφερθεΙ στην έννοια της
αισθητικής αντιληψης. Η εξέγερση εναντίον
των κανόνων γίνεται στο όνομα της ανταπό
κρισης του δέκτη αντιληmορα προς το ωραιο
Το Oxford EngIIsh Dιctiοnaryοριζει την αισθητι
κή ως "φιλοσοφία ή θεωρία της καλαισθησιας
ή ως την αντιληψη του ωραιου στη φυση και
στην τέχνη", ορισμός που προσδιοριζει την
προβληματική της αγγλικής φιλοσοφικής δια
νόησης του 180υ αιωνα. Οι εκπρόσωποι της ε-
μπειριστικής αισθητικης, εκφράζοντας ορθο-
λογιστικές, ενορατικές και αισθησιοκρατικές
τάσεις και συνδέοντας την αισθητική με τη
γνωσιοθεωρια και την ψυχολογία (Shaftesbury,
Hutcheson, Hume., Burke, Gerard, Reid, Smith,
Blair, Alison, Lord Kames), ασχολούνται με
προβλήματα της φιλοσοφικής αισθητικής και
της λογοτεχνικής κριτικής και για πρώτη φορό
διακρινουν με τρόπο σαφή διάφορα είδη αι
σθητικής ανταπόκρισης που προκαλούνται από
τα αντικείμενα που εκάστοτε προσελκυουν το
ενδιαφέρον του δέκτη αναλύοντας, εκτός από
το ωραιο, έννοιες όπως υψηλό, γραφικό, τρα-
γικό, Κ.ά Με αυτους η αισθητική από αντΙKει
μενικη αποβαινει υποκειμενική, αν και από την
αρχαιότητα μέχρι και σήμερα ο διαχωρισμός υ-
ποκειμενιστικων και αντικειμενιστικων θεω-
ριων, οι οποΙες συνδέονται άμεσα με το ερω-
τημα αν οι αισθητικές κρισεις αφορουν μια εγ
γενή ποιότητα του αντικειμένου ή μια στάση
του νου, παραμένει ένα προβλημα που δεν
έχασε ποτέ την επικαιρότητά του
Αν και η καθιέρωση της αισθητικής ως ξεχωρι-
στου κλάδου της φιλοσοφΙας αποδίδεται στον
Baumgarten, σ' αυτήν φαινεται ωστόσο ότι συ
Iιέβαλε ΠΡωτιστως ο Kant., ο οποιος τόνισε
την ανεξαρτησια της αισθητικής συνεΙδησης
στον χωρο της ανθΡωπινης εμπειρΙας και θεω-
ρησε την αισθητική κρΙση, που δεν είναι ουτε
θεωρητική (δηλαδη γνωστική) ούτε πρακτικη
(δηλαδη ηθική), ως κριση συναισθηματος και
συναίσθημα κρίσης, που παρείχε τη δυνατότη
τα σύνδεσης θεωρΙας και πράξης και συμφι
λιωσης των κόσμων της φυσης και της βoυλη
σης Η αισθητικη θεωρΙα του Kant, που oριoθε
τει το τέλος της παραδοσιακης αισθητικής,
βρηκε την κaλυτερη έκφρασή της στο έργο με
ταγενέστεΡων γερμανων φιλοσόφων (5chII-
ler', Schopenhauer", HegeI.)
Από τον 190 αιωνα μέχρι σημερα η αισθητική,
κρινομενη στο nλαισιo των αισθητικων θεω
ριων που διατυπωθηκαν, εκπροσωπειται από
διάφορες τάσεις. Η ρομαντικη αισθητική χα-
ρακτηριζεται ως αισθητικη του συναισθήματος
και επικεντΡωνει το ενδιαφέρον της στην ανά
λυση της φαντασιας και της τέχνης, διερευνά
τη σχέση του καλλιτέχνη με την τέχνη και τον
Ρολο της στην ανθΡωπινη κοινωνια. Την εποχή
αυτη καθιερωνεται και ο όρος "αισθητισμός",
που στην ευρυτερη σημασΙα του δηλωνει αφo
οίωση στην ομορφιά σε αναφορά προς τις τέ
χνες και ειδικότερα τη λογοτεχνια. Με το
δογμα "η τέχνη για την τέχνη" καλλιτέχνες και
κριτικοι διεκδικουν την ελευθερΙα της Kαλλιτε
χνικής έκφρασης και επιδιωκεται η αυτονομια
της τέχνης από την ηθική, την πολιτικη, τη θρη
σκεια Η αισθητική του 190υ αιωνα xαρακτηρι
ζεται από ρομαντισμό., ιδεαλισμό", ρεαλισμό"
και επιστημονισμό.. Η αισθητική αποβαΙνει "ε
πιστημονική" και "πειραματική" και συνδέεται
πλεον όχι μόνο με κλάδους της φιλοσοφίας
αλλά και με επιστήμες όπως η φυσιολογΙα, η
ψυχολογΙα, η ψυχιατρική, η βιολογια, η εθνo
λογία και η κοινωνιολογΙα.
Ο συVXΡOνoς αισθητικός προβληματισμός
μΠοΡει να ΧαΡακτηρισθει ως ιδεOκpaΤΙKός και
πραγματοκρατικός και έχει καρπωθεί τα δι
δαγματα μεγάλων συνθετικων διανοιων και
πρωτότυπων ερμηνευτων των αισθητικων πρo
βλημάτων (DessoιΓ, Croce", Santayana., Dewey.)
Ο ιδεαλισμός βρΙσκεται διάχυτος στη φαινoμε
ιιολογικη, υπαρξιστική και ψυχαναλυτική αι
σθητική, ο πραγματισμός στην πειραματικη και
μαρξιστική Η αναθεωρητικη μορφή της τελευ
ταιας εκφράζεται από τους εκπροσωπους της
Σχολης της Φpaγκφouρτης (Adomo., Marcuse.,
αισιοδοξlα και απαισιοδοξlα
BenJamIm). Οι σημειολογικές προσεγγΙσεις
των φαινομένων της τέχνης (CaSSITer., Langer,
Morris) άνοιξαν νέους οριζοντες στη συVXΡOνη
αισθητική, η οποία ως εμπειρική επιστήμη πα-
ραμένει, τουλάχιστον στον αγγλοσαξωνικό
χωρο, "επιστημονική" και "αναλυτική" (Wit
tgensteIn.). Έργο της τελευταιας εΙναι η κριτι
κή εξέταση βασικων εννοιων και παραδοχων
που υπεισέρχονται σ' όλες τις δοξασίες και
κρίσεις μας, ειδικότερα αυτων που αφορούν
στην τέχνη. Η αναλυτική αισθητική ειναι, σε
τελική ανάλυση, λογική της αισθητικής αξιoλό
γησης και κρΙσης.
Η προσέγγιση της αισθητικής ειναι δυνατόν να
πραγματοποιηθεΙ με διάφορους τρόπους που
την καθιστούν κοινωνιολογική, ψυχολογική,
κριτική ή ιστορική. Σήμερα, εκτός από τη φιλo
σοφικά θεμελιωμένη αισθητικη, γινεται λόγος
για βιομηχανική, τεχνολογικη ή περιβaλλOντι
κή αισθητικη. Οπωσδήποτε η σύγχρονη αισθη
τικη ούτε μεταφυσική του ωραιου ή αισθητι-
σμός, ουτε κανονιστικη ή μόνο εμπειρική επι
στημη ειναι, αλλά κυρίως αξιολογουσα φιλo
σοφική ενασχόληση που ενδιαφέρεται για όλο
το φόσμα των αισθητικων φαινομένων, και ει
δικότερα για την τέχνη και την κριτική της.
ΒιβλΙΟΥΡ Μ Beardslew. Ιστoρlα των αιαθηπκων θεω-
ριων, μετόφρ Δ Κούρτοβικ - Π XριστoδouλΙδη. Νεφέλη,
Μήνα, 1989 - Ε Mouτσόπouλoς, Φιλοαοφικοι πρo{Jλη-
ματισμOl, τόμο Α', Μήνα. 1971 - Κ Kωβaιoς, Η γραμμαπ-
κή του αιαθητικου λόγου, 1984 - G Hosρers, Problems οΙ
Es/e/ιcs, Enc PhiIo. ν 1,1967
Α8αν Γλυκοφρυδη - ΛεoνταΙvη
αισιοδοξlα και απαισιοδοξlα. Με τις έννοιες
αυτές αποδόθηκαν οι διεθνεις φιλοσοφικοΙ
όροι οmιμισμός και πεσσιμισμός.
ΑισιοδοξΙα εΙναι φιλοσοφική θεωρια περΙ του
κόσμου και του βίου κατά την οποΙα ο κόσμος
είναι ο τελειότατος των δυνατων κόσμων και
κυβερνιέται από το αγαθό ως δημιούργημα του
Θεου. Θρησκευτική φιλοσοφική αντlληψη κατά
βάση, η αισιοδοξΙα διακηρυχθηκε από τις κυ-
ριες θρησκειες της ανθΡωπότητας (Xριστιανι
σμός., Ιουδαισμός., Mωaμεθανισμός.) ως τρό
Πος ζωής. Πολυ νωρΙτερα όμως καλλιεργήθη-
κε από την αρχαια ελληνική φιλοσοφΙα (ΠΡO
σωκρατικοι., Πλάτων., Αριστοτέλης., Στωικοι.,
Κυρηναική Σχολή., Δημόκριτος., Επικουρος.).
Θεμελιωτής όμως της μεταφυσικής αισιoδo
ξΙας υπήρξε κατά τους νεότερους χρόνους ο
Γερμανός Λάιμπνιτς., και ακολουθησαν οι
Τζιορντάνο Μπρούνο., Καρτέσιος", Σπινόζα.,
Καντ., Γκαιτε" Κ.ά. Αισιόδοξοι ειναι και οι πε-
37
ΑισχΙνης ο Σφήπιος
ρισσότεροι από τους μεταγενέστερους φιλo
σόφους, οπως ο Νιτσε., ο Μπερξόν. Κ.ά.
Στον αντιποδα της αισιοδοξίας βρισκεται η α
παισιοδοξια κατά την οποια ο κόσμος ειναι ο
χειρότερος μεταξυ αυτων που υπηρξαν η υ
παρχουν, διότι το κακό υπερισχυει του καλου
και η ζωη είναι γεμάτη συμφορές και οδυνη η
μόνη πραγματικότητα του βιου ειναι ο πόνος,
ενω η φυση είναι αδιάφορη, τόσο για το ηθικό
καλό η κακό όσο και για την ευτυχια η δυστυ
χια των δημιουργημάτων, ωστε η ανυπαρξια
να ειναι προτιμότερη και ο θάνατος απoλύτpω
ση. Onαδοι της απαισιοδοξιας κατά την αρxαι
ότητα ηταν οι Θέογνις, Ηγησιας ο Πεισιθάνα
τος., Πρ6δικος., Αντιφων.. Από τις θρησκειες
ο Βουδισμος. κυριαρχείται από τη μεταφυσική
απαισιοδοξια, διότι, κατ' αυτόν, ο κόσμος είναι
πλάνη, ψέμα, ματαιότητα, θλιΨη και αθλιoτη
τα Κατά τους νεότερους χρόνους ο επισημo
τερος κήρυκας της απαισιοδοξίας υnηρξε ο
Σοπενάουερ., ο οποιος τη διδόσκει ως τρόπο
ζωης. Αλλοι απαισιόδοξοι ειναι ο μαθητης του
Χάρτμαν., ο Βολταιρος. και μερικοι ποιητές,
όπως ο lταλος Λεοπάρντι και ο δικός μας Δημ
Παπαρρηγοπουλος.
Μεταξυ των δύο αυτων, εκ διαμέτρου αντιθε
των, θεωριων βρηκε έδαφος να καλλιεργηθει
και μια τριτη, η "βελτιοδοξια". Με την έννοια
αυτή αποδόθηκε ο διεθνής φιλοσοφικός όρος
melIorIsmus, που οφειλεται στην Αγγλιδα μυ
θιστοριογράφο Μαρια Αννα Έβανς, γνωσΤη με
το ψευδωνυμο Τζωρτζ Έλλιοτ Σύμφωνα με τη
θεωρια αυτη, ο κόσμος και η ζωη δεν πρέπει να
αντιμετωπίζονται ουτε με αισιοδοξια ούτε με
απαισιοδοξία, αλλά με την αντιληψη ότι ο Kό
σμος βελτιώνεται και ότι στο χέρι του ανθpω
που ειναι να καλυτερευσει τη ζωή του μέσα
στον κόσμο αυτό. Κατά τον φιλόσοφο και KOΙ
νωνιολόγο Eρβtρτo Σπένσερ., η ζωή μέσω της
εξέλιξης θα φθάσει κάποτε να παρέχει περισ-
σότερη ηδονή παρά οδύνη' για την εξέλιξη
αυτή επικαλεΙται το προηγουμενο του αρχικου
άμορφου νεφελωματος, που διαμορφωθηκε με
την πάροδο του χρόνου στον τέλειο κόσμο
μας, καθως και την εξέλιξη των αρχικων ατε
λων μονοκυπάΡων οργανισμων σε ΠOλυπλO
κότερες και τελειότερες μορφές ζωής. Η εξέ
λιξη αυτή προς το καλύτερο μπορεΙ να επιτευ
χθεΙ με την προσπάθεια των ανθΡωπων, κατά
τον Αγγλο φιλόσοφο Ιάκωβο Σωλλυ, ο οποίος
με την εκδοχή του αυτη αναβαθμίζει τον ρόλο
του ανθΡωπου στη διαδικασια βελτίωσης του
κόσμου και της ζωής Τη θεωρια της βελτιoδo
38
ξιας τη συμμεριζονται επισης ο Βουντ., ο
Γκολντσαιντ. Κ.ά
Βιβλιογρ G Jung - W Ziegenluss. PhIlosophIsches
Ιθχίcoπ.- J SulIy, PessImIsme (1877) - Χ Ανδρούτσου.
Συστημα ηθικής (1925)
Απ ΤζαφεΡόπουλος
ΑlοχΙνης ο Σφήπιoc; (περιπου 430 360 π Χ )
Μαθητής του Σωκράτη. και φιλος του Aριστιπ
που του Κυρηναίου., γνωστός ως συγγραφέας
"σωκρατικών" διαλόγων, όμοιων με τους πλα
τωνικούς. Χαρακτηριστικά αυτων των έργων
ήταν, όπως mστευεται, η πιστότητα στην από-
δοση του σωκΡατικου ήθους και των παραστα
τικων εKφρaστΙKών τρόπων του Σωκρατη Από
αυτά έχουν περισωθεί αποσπάσματα
Βιβλιογρ Β EhIers, ΕΙΠθ voιp/slonIsche Deulung des
sokrslischen Eros Der Dislog .Aspssis. des Sokrslikers
Aιschines. Munchen, βeck 1966 (Zelemala 41)
Ε Ν Ρούσσος
αΙτημα (λατ ρostulatum) Πρόκειται για θέση
(κριση, απόφανση) η οποlα διατυπωνεται με
μία καταφατικη πρόταση και η οποία αποτελει
βασικό συστατικό του αξιωματικου μέρους
μιας επιστημονικης θεωρίας. Το νοηματικό πε
ριεχόμενο κάθε αιτηματος προσιδιάζει στο α-
ξιωματικό πλαίσιο στο οποιο ανήκει Έτσι τα
αιτήματα δεν ανήκουν στα λογικα αξιωματα τα
οποια ειναι κοινά για όλες τις επιστημονικές
θεωρίες. Από την άλλη πλευρά, στα πλαίσια
της επιστημονικής θεωριας στην οποία ανη
κουν, θεωρούνται, και ειναι προφανως, αληθη.
Αυτό σημαίνει ότι, τουλάχιστον από πλευράς
αλήθειας, ο ρόλος του αιτήματος είναι εντε
λώς ανάλογος προς αυτόν του αξιωματος.
Χρησιμευουν όπως και τα αξιωματα για την ε
ξαγωγή θεωρημάτων μέσω αποδεικτικών Kα
νόνων, στα οποία θεωρηματα μεταφέρεται η
αληθεια των αξιωμάτων ή αιτημάτων από τα
οποια nΡOKumouv. Στις συVXΡOνες επιστημo
νικές θεωριες, ιδιαίτερα στις μαθηματικές, δεν
χρησιμοποιείται πλέον ο όρος "αΙτημα", αλλά
. ο όρος "αξίωμα" για όλες τις αρχικά αποδεκτές
ως αληθειες προτάσεις της αντlστοιχης επι
στημονικής θεωρίας. Η παραδοσιακή χΡηση
του όρου, συμφωνη και με την αρχαια παράδo
ση την προερχόμενη από τα Στοιχεία του
Ευκλειδη, συνδέεται με την άποΨη ότι τα αιτή
ματα σε σχέση με τα αξιωματα αποτελουν τις
βασικότερες από τις αρχικές θέσεις στις oπoί
ες στηρίζεται η εκάστοτε συγκεκριμένη επι
στημονική θεωρια. ΠαΡαδειγματα αιτημάτων
ειναι η αρχη της αδράνειας στην κλασική φυσι
κη, η αρχή της σταθερής και ανεξάρτητης από
συστηματα αναφοράς ταχύτητας του φωτός
στη σχετικιστική (ρελατιβιστική) φυσικη και το
αιτημα των παραλλήλων στην Ευκλείδεια
Γεωμετρια, συμφωνα με το οποιο από σημείο
εκτος ευθειας άγεται ακριβως μια μόνο ευθεια
παpaλληλη προς την ΠΡωτη
Δισν Aνaπoλιτάνoς
αιτία και αποτέλεσμα, βλ αιτιο και αιτιατό
αιτιατό, βλ. αιτιο και αιτιατο
αίτια και αιτιατό (αποτέλεσμα) Απλή παρατή
ρηση των φυσικων φαινομένων (π.χ. της βρo
χης η της ροης των υδότων στην κοίτη ενός
ρυακισυ) προσφερει στον παρατηρητή τις OKό
λouθες εντυπωσεις τα φαινόμενα αυτά πα
ρουσιάζσυν "ομοιομορφια" και "αλληλουχια"
σταθερή, έτσι που η εμφάνιση ενός φαινoμέ
νου γεννά την προσδοκια ότι θα ακολουθησει
και τσ επόμενο της σειράς (αλληλουχιας). Λό
γουχαρη, αν η θερμοκρασία πέσει για πολλές
ωρες κατω από το μηδέν, παγωνει το νερό στο
ρυακι και, αντιστροφα, αν η θερμοκρασΙα α
νέλθει μερικους βαθμους πανω από το μηδέν
για αρκετές ωρες λιωνει ο πάγος στο ρυακι και
γινεται τρεχουμενο νερό, προς τα εκε! που o
δηγει η κλίση του εδόφους.
Η επαναληψη της ιδιας παρατήρησης οδηγει
σε καπσια συμπεράσματα (που απορρέουν από
την "σμοιομορφία των φαινομένων", τη "στα
θερη αλληλουχία"). Τα φαινόμενα που εντάσ
σovται σε μια αλληλουχια φαίνονται να έχουν
μια εσωτερικη σχέση: κάθε επόμενο φαίνεται
να γεννιέται από το προηγουμενο, το ένα έχει
τη δυναμη να προκαλει το άλλο η ανοδος της
θερμοκρασιας συνεπιφέρει τήξη (λιωσιμο) του
πάγου, η mωoη θερμΟκΡασιας συνεπιφέρει
πηξη του νερου σε πάγο Το φαινόμενο που
προηγειται ονομάζεται "αιτιο. και φαίνεται να
σπαιτεί ("αιτει") τη συνέχειά του, να αKOλOuθή
σει δηλαδη το αποτέλεσμα ή "αιτιατό".
ΤΟ φαινόμενο της σταθερής αKOλOuθιας αιτίου
. αιτιατου ονομάζεται "αιτιότητα" και η σχέση
που συνδέει το αιτιο και το αιτιατό λέγεται "αι
τιωδης" Η έννοια της αιτιότητας οδηγει στη
σκεΨη οτι για καθε φαινόμενο μπορει να ανα-
ζητηθει ένα αλλο ως αίτιο που προηγείται και
ακομη ένα που αKOλOuθει ως αιτιατο. Αν αυτη
η σκέΨη παρατηρηση αληθευει και αν γενι
κευτεί, οδηγει λογικά στο συμπέρασμα ότι όλα
τα φαινόμενα της φυσης εντασσονται σε μια
αίτιο και αιτιατό
ενιαια και ατελευτητη αλληλουχια, όπου Kανέ
να φαινόμενο δεν συμβαίνει χωρίς αιτιο και α-
ποτέλεσμα (παρατηρηση του Λευκιππου.
"ουδέν χΡημα μάτην γιγνεται, αλλά πάντα εκ
λόγου τε και υπό ανάγκης").
Λογική συνέπεια της ομοιομορφιας και αλλη
λουχίας των φαινομένων ειναι τουτη: η αιτιω
δης σχέση που συνδέει κάθε προηγούμενο με
το επόμενό του (αιτιο - αιτιατό) ειναι αναγκαία,
εκφραζει "φυσική αναγκαιότητα" και ειναι κα-
θοριστικη για το τι πρόκειται κάθε φορά να α
κολουθήσει ως αιτιατό ενος ορατου αιτιου.
Ειναι τέτοια η βεβαιότητα του νου, ωστε μέσα
σε κάθε αίτιο μπορει να διακρίνει το αιτιατό
("πρόβλεψη") και μέσα στο αιτιατό να αναζητή
σει το αιτιο ("εξήγηση"). Αν μάλιστα Kατoρθω
θει η μt.τρηση αιτιου και αιτιατού διαπιστωνε-
ται εξισωση, που σημαινει ότι η αιτιωδης
σχέση μπορει να διατυπωθεΙ ως "νόμος" με α
ριθμητικη, ποσοτική έκφραση Λογουχάρη, αν
αφεθεί κάποιο σώμα βάρους 1000 γραμμαρίων
να πέσει στο έδαφος από υψος 20 μ., θα φτά
σει στο έδαφος με επιτάχυνση Ι τελικη ταxυ
τητα τόση (Χ) και θα προσκρουσει με ορμή
τόση (Ψ). Η αιτιωδης σχέση εκφράζει φυσική
αναγκαιότητα.
Η γνώση των νόμων που διέπουν τη φuση δι-
νει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να αξιοποιει
τη φυσικη αιτιότητα Ι αιτιωδη σχέση για την ε
ξυnηρέτηση των σκοπών του (όλη η τεxνoλo
για βασίζεται σ' αυτη την προσδοκια και σKOΠΙ
μότητα). Και πάντα η διερευνηση της φυσης
προσφέρει ανείπωτη γοητεια. Ο Δημόκριτος.
έλεγε ότι θα προτιμούσε να βρει την αιτια ενός
φαινομένου παρά να κερδισει τη βασιλεια των
Περοων (τους θησαυρους της γης, θα λεγαμε
σήμερα) Πάντως, η αναζήτηση του αιτίου και
ο ποσοτικός προσδιορισμός της σχέσης του με
το αποτέλεσμα, καθως και η επιμέτρηση όλων
των συνθηκων που συνοδεύουν και διευKoλυ
νουν την αιτιακή σχέση ειναι τα αναγκαια συ
στατικά του επιστημονικού λόγου.
Οταν η επιστημονική αναζήτηση αδυνατεΙ να
προσδιορίσει την αιτια ενός φαινομένου, επι
καλείται μια δυναμη αορατη: την "τυχη". Από
τους παλαιους χρόνους αμφισβητήθηκε η υ
παρξή της ο Δημόκριτος έγραΨε (απόσπ. 11).
Aνθpωπoι τυχης ειδωλον επλάσαντο nρ6φα-
σιν ιδίης αβουλίης". Η νεότερη Φυσικη σε φαι
νόμενα μΙκΡοφυσικής επικαλέστηκε την αρχη
της "απροσδιοριστιας" (παραδοχή ότι υπάρ
χουν φαινόμενα που δεν μπορουν να πρoσδιo
ριστουν τα αιτιά τους η τα αποτελέσματά
39
αΙΤΙOKρaτΙα
τους) Μάλλον πρόκειται για υποκειμενικη α
δυναμια του ανθρωπου να εισδυσει στα μυστη
ρια της φυσης παρά για αντικειμενική υπαρξη
εμφάνιση φαινομενων που δεν μπορούν να
προσδιοριστουν.
Οταν η εμφάνιση και πορεια ενος φαινομένου
δεν εξηγουνται εντελως από ένα μόνο αίτιο,
τις συνοδευτικές του φαινομένου περιστάσεις
τις ονομάζουμε "συνθήκες" (αναγκαίες και ε
παρκείς) Λόγου χάρη, σωμα που αφηνουμε
από υψος 100 μ πέφτει προς τη γη με επιτά
χυνση g, εφόσον έχει πυκνότητα μεγαλύτερη
από αυτή του αέρα και δεν επηρεαζεται απο
πλευρικόν ανεμο η από κάποια πλευρικη έλξη
(την επιτάχυνση την υπολογιζουμε όταν το
σωμα πέφτει σε χωρο κενο).
Οι αντιληψεις μας για το αίτιο, το αιτιατό, την
αιτιακή σχέση, την εξίσωση αιτιου απoτελέ
σματος, την αναγκαιότητα Κ.λπ. ισχυουν για τα
φυσικά φαινομενα και αποτελουν τη βαση της
Φυσικης Επιστημης, όχι όμως και για τις πρά
ξεις των ανθΡωπων, μολονότι συχνά μιλάμε
για αίτια και αποτελέσματα πράξεων Στην πε
ριmωση αυτη γινεται λόγος για ανάγκες, Kινη
τρα, σκέψεις, ιδέες, αποφάσεις, που λαμβανο-
νται με ελευθερια βουλησης του ανθΡωπου. Η
ελευθερια αυτή μπορει να επηρεάζεται απο α
νάγκες, περιστάσεις, εκτιμήσεις, αξιες που
πρεσβευει το άτομο, αλλά οι ανθΡωπινες πρά
ξεις δεν καθορίζονται με την αναγκαιότητα
του φυσικου φαινομένου Πάντα θα λιωνουν οι
πάγοι όταν η θερμοκρασία ανεβαινει και παρα-
μένει πάνω από το μηδέν, πάντα οι αδικημένοι
θα ζητουν δικαιοσυνη και οι πεινασμένοι
τροφή, αλλά δεν ειναι βέβαιο ουτε προβλέψι-
μο το πως θα αντιδράσουν μπροστά στη βιτρι
να ενός αρτοπωλειου οι συγκεκριμένοι πεινα
σμένοι
Επειδη το αιτιο φαινεται να αποτελει μια δυνα-
μη αόρατη που μέσα στο ηγουμενο φαινόμενο
ενεργει για την παραγωγή του επόμενου, του
παράγωγου φαινομένου, πολυ νωρίς έγινε α
ντικειμενο φιλοσοφικου στοχασμού: "τι ειναι
το αίτιο", "από που κατάγεται", "πώς" και "γιατί"
εκδηλωνεται; ΠΡωτος θεωρητικός ερευνητής
της φυσης του αιτιου υπήρξε, όσο γνωριζουμε,
ο Αριστοτέλης.. Στο έργο του Μετά τα Φυσικά,
αφιέρωσε ειδικό κεφάλαιο (983α 24 κ.π.) για
τα αιτια και διέκρινε: "υλικό" αιτιο, "ειδικό"
αιτιο (είδος μορφή), "ποιητικό" αίτιο (τη δύνα
μη που ενεργεί), "τελικό" αίτιο (σκοπό, τέλος)
προς το οποιο τεινει κάθε μεταβολή. Και υπo
στηριξε ότι επιζητουμε τη γνωση των αιτιων,
40
γιατι τότε μόνο μπορουμε να πουμε ότι γνωρι
ζουμε κάτι, όταν νομισουμε ότι γνωριζουμε
την αιτια του ("τότε γαρ ειδέναι φαμέν έKα
στον, όταν την πρώτην αιτίαν οιωμεθα γνωρι
ζειν", Μετά τα Φυσικα, 983α 25 26) Ο ιδιος
σοφός έγραΨε στο Περι ζωων μορίων Α4' "η
δημιουργήσασα φυσις αμηχάνους ηδονάς πα
ρέχει τοις δυναμένοις τας αιτιας γνωριζειν ...
Οι εννοιες αίτιο αποτελεσμα (αιτιατό) από
πολυ παλιά χρησιμοποιήθηκαν και για την αφη-
γηση ιστορικων περιστατικων, κοινωνικων φαι
νομένων, τα οποια όμως δεν υποτάσσονται σε
αυστηρη αναγκαιότητα ούτε επιτρέπουν εξι
σωση ανάμεσα σε καποιο φαινόμενο που
προηγειται και κάποιο άλλο που ακολουθει
Αλλωστε, τα κοινωνικά φαινόμενα είναι πολυ
συνθετα και πολύπλοκα και ειναι δυσκολη η α
πομόνωση τους. Προκειμένου γι' αυτά οι παρα-
τηρητές μελετητές διατυπωνουν μόνο γενι
κευτικές κρισεις, που μπορουν να έχουν περι
που το κυρος νόμου και να προδιαγράφουν νο-
μοτελειακές εξελίξεις, όχι όμως με τη βεβαιό
τητα που εγκλείουν οι φυσικοι νόμοι Μερικά
παραδείγματα: WΟλες οι εξουσιες φθειρουν και
η απόλυτη εξουσια φθειρει απόλυτα" (δεν εχει
διαψευστεί ως γενική κριση, αλλά αυτό δεν
σημαινει ότι κάθε άτομο που υπηρετει αυτη
την εξουσία ειναι διεφθαρμένο, χωρίς εξαλλου
οι αδιάφθοροι να αποτρέπουν τη γενικευμένη
από τους άλλους διαφθορά και φθορά των συ
νειδησεων). "Οι ανθρωπινες ανάγκες απoτε
λουν το πιο ισχυρό κίνητρο της ανθρωπινης
δράσης". Και επειδη οι οικονομικές ανάγκες
ειναι οι πιο πιεστικές και μονιμες, τα αντιστοι-
χα (οικονομικά) κινητρα αποτελουν τον πιο ι
σχυρό παράγοντα που επηρεάζει τ/ν ιστορικη
Πορεια της ανθΡωπότητας. Και οι ιδέες των αν
θΡώπων και ο τροπος που σκέφτονται και
δρουν απορρέουν άμεσα η έμμεσα από τα oι
κονομικά τους συμφέροντα. Αυτές οι γενΙKευ
σεις δεν αποκλείουν την πιθανότητα κάποια
άτομα να αδιαφορουν για τον πλουτο, χωρίς
όμως και να αποτρέπουν τον γενικό κανόνα
Συνολικά: η αιτιώδης σχέση (ανάγκες - ιδέες
πράξεις) ισχύει και στην κοινωνικη πραγματι
κότητα, όχι όμως με την αυστηρή νομοτέλεια
της φυσικης αναγκαιότητας. Υπαρχει πάντα
ένα περιθωριο ελευθεριας σε ατομικο επίπεδο,
που όμως δεν ανατρέπει τη συλλογική πορεια
μιας κοινωνίας (Β. λ. ελευθερΙα).
Φ κ 8ωρος
αΙΤιοκρστlα (ντετερμινισμός από το λατ deter-
mIno = καθοριζω). Φιλοσοφικη θεωρια η οποια
παραδέχεται την υπαρξη της αιτιότητας., την
καθολικη αιτιωδη και νομοτελειακη συνάφεια
ολων των φαινομένων. Το ευθέως αντίθετο
της αιτιοκρατ(ας πρεσβευει ο ιντετερμινισμος.
(αναιτιοκρατία)
Οι απαρχές της αιτιοκρατιας απαντωνται στην
οΡχαια ατομιστικη Κατά τον Αριστοτέλη "Δη
μόκριτος δε το ου ένεκα αφεις λέγειν πάντα α-
ιιαγει εις την ανάγκην οις χρήται η φυσις"
(Περι ζωων γενtσεως, 789β 2), θέσεις οι oπoΙ
ες αναmυχθηκαν από τους επικουρειους. και
τον Λουκρήτιο. Η περαιτεΡω εξέλιξη της αι-
Τιοκρατιας συνδέεται με τη φυσιογνωσια και
τη φιλοσοφια των νέων χρόνων (Φ. Μπέικον.,
Γαλιλαιος., Ντεκάρτ., Νευτων., Λομον6σοφ.,
Λαπλάς., Σπινόζα" γάλλοι υλιστές του 180υ
αι ). Ο μηχανιστικός και αφηρημένος xαpαKτη
ρας των εν λόγω περι αιτιοκρατιας αντιλήΨε
ων εκφράζεται με την απολυτοποΙηση της μoρ
φης της αιτιοκρατιας (η οποια περιγράφεται
απο τους αυστηρά δυναμικους νόμους της μη
χανικης) και συνεπως με την ταυτιση της αιτιo
ιφατιας με την αναγκαιότητα. και την απόρρι
Ψη του αντικειμενικου χαρακτήρα της τυxαιό
τητας (ενδεχομενικότητας κ.λπ.). Κατά τον
νrετερμινισμό του Λαπλάς. έχει καθολική ισχυ
η αναγωγη των συνθετων φαινομένων σε
απλα, των ποιοτικων διαφΟΡων σε ποσοτικές,
ολων των κινησεων της υλης στην απλή μηxα
ιιικη μετατόπιση σωματιων, ενω η γνωση των
συντεταγμένων και της κινητικής κατάστασης
όλων των σωματίων του συμπαντος τη δεδο-
μενη στιγμη καθοριζει μονοσήμαντα την κατά-
σταση του σε κάθε στιγμή του παρελθόντος ή
του μέλλοντος (βλ. μηχανικισμός, αναγωγι
σμος) Αυτου του ειδους η απόλυτη μηxανιστι
κη αΙΤΙOκρaτια οδηγει σε μυστικιστικού χαρα-
κτηρα φαταλιστικές απόψεις. Παρά το γεγο-
ιιός ότι η περαιτέρω ανάmυξη της φυσικής
αλλά και του συνόλου των επιστημων έχει α
lIατρtψει προ πολλου το λαπλασιανό Koσμoει
δωλο, συχνά μέχρι σήμερα ως αΙΤΙΟκΡατια εν
ιιοείται ο ντετερμινισμός του Λαπλάς
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η αιτιοκρατια σχετι
κα με την κοινωνική πραγματικότητα, η οποια
διεπεται από την πλέον περίπλοκη αιτιότητα, η
παραδοχη και η θεωρητική διάγνωση της oπoί
ας συνδέεται αμέσως με το πρόβλημα της ε
λευθερίας και του ρόλου του υποκειμένου. Η
διαλεκτικά εννοουμενη αιτιοκρατΙα εξετάζει
ως οργανικο όλο την κάθε στιγμή στην Koινω
ιιια, ως ιστορικά αναmυσσόμενο φάσμα δυνα
μορφές φυσικής απιοκρατlας
τοτήτων, στο οποιο σημαντικό ρόλο διαδραμα
τιζει το τυχαίο, η ενδεχομενικότητα, οι παλι
νωδιες κλπ., απορρΙmοντας τη μοιρολατρια
και την τελεολογΙα..
Ωστόσο η μηχανιστική αΙΤΙΟκΡατια εμφανιζεται
στην κοινωνική θεωρία ως οικονομικός ντετερ
μινισμός (οικονομιστική ερμηνεια του μαρξι
σμου.), ως βιολογισμός (Σπένσερ. κ ά.), ως τε
χνολογικός ντετερμινισμός (Τ Veblen.,
Ογκμπορν. κ.ά), αλλά και ως πολιτισμικός
ντετερμινισμός σε διάφορες παραλλαγές (Μ.
Βέμπερ., Α Καρντινερ, Μ. Μιντ, Πάρσονς
κ ά.). Σε περιόδους κρισης (της επιστήμης και
της κοινωνίας), η προσήλωση σε ιστορικά πα
Ρωχημενες μορφές αΙΤΙΟκΡατιας κλονιζεται και
σταδιακά παραχωρει τη θέση της στον ιντετερ-
μινισμο., στη βουλησιαρχιά., στον ανoρθoλo
γισμό. κ λπ. Η ιστορική αναmυξη της Koινωνι
κής πρακτικής και της επιστημονικής νόησης
εμβαθυνει και συγκεκριμενοποιεΙ τον φιλoσo
φικό στοχασμό και ως αιτιοκρατια. (Βλέπε και:
αιτιότητα, αίτιο και αποτtλεσμα, στατιστικοl
και δυναμικοί νόμοι και τη βιβλιογραφια τους)
Δ Πατtλης
μορφές φuolΚι'ις αlTlOKρaτΙας. Οι εξελιξεις
των φιλοσοφικων αντιλήΨεων για την αιτιότη
τα. και την αιτιοκρατlα. καθορΙστηκαν σε με-
γάλο βαθμό από την εξέλιξη των φυσικων θε-
ωριων. Κι αυτό, επειδη η φυσική διερευνά τα
"έσχατα" (για τη δεδομένη ιστορική περιοδο)
συστατικά της υλης και τις νομοτέλειες που τα
διέπουν.
Κατά την περιοδο της διαμόρφωσης της Μη-
χανικής (170ς-18ος αιωνες), κυριάρχησε η μη
χανιστική αντίληψη για τους νόμους της φυσι
κής και γενικότερα για τη φυση (μηχανιστικό
κοσμοείδωλο). Σύμφωνα μ' αυτή την αντlληψη,
η ύλη, κατασπαρμένη σ' έναν ευκλείδειο, άπει
ρο, κενό χωρο, αποτελεΙται από αναλλοΙωτα
άτομα, τα οποια αλληλεπιδρουν με δυνάμεις
που διαδίδονται με άπειρη ταχύτητα (αξΙωμα
της δράσης από απόσταση). Τα άτομα, για τη
μηχανική, έχουν ένα και μοναδικό Kατηγόρη
μα: τη μάζα Έτσι οι μηχανικές σχέσεις εΙναι
στερημένες από ποιοτικά χαρακτηριστικά.
Αντίστοιχα, τα μόρια και τα μικροσκοπικά σω
ματα, δομημένα από άτομα, έχουν ιδιότητες
οι οποιες μπορουν να αναχθουν απ' ευθειας
στα δομικα στοιχεΙα τους: στις μηχανικές ιδιό
τητες των ατόμων και στις μηχανικές αλληλε-
πιδράσεις τους. Η μηχανιστική κοσμoaντιληψη
διατυπωθηκε σε ολοκληρωμένη μορφή από
41
μορφέc; φυσικήc; aITIOKραTlaC;
τον Λαπλας.. Κατά τον Γάλλο σοφό, ένα ευρυ
πνευμα, το οποιο θα μπορουσε να συλλάβει σε
μια δεδομένη στιγμή το σύνολο των ατόμων
του συμπαντος, τις ταχυτητες και τις δυνάμεις
με ΤΙς οποιες αλληλεπιδρουν, θα μπορουσε όχι
μόνο να προβλέΨει το μέλλον, αλλά και να α
νασυστησει το παρελθόν του κοσμικου μηxανι
σμου Συμφωνα με την αναγωγΙKη μηxανιστΙKη
αντίληψη, τα πάντα, από την κινηση των ατό
μων μέχρι τη ζωή, τη σκέΨη και τα αισθηματα,
θα μπορουσαν να εξηγηθουν με βάση τη μηxα
νιστικη αιτιοκρατια Βεβαια, η κλασικη φυσικη
γνωριζε επισης "πιθανοκρατικους νομους".
Αλλά στην περιόδο αυτη οι στατιστΙKoι πιθανo
κρατικοι νομοι εθεωρουντο προιόν ατελους
γνωσης της πραγματικοτητας και γινόταν
δεκτό οτι θα μπορούσαν, κατ' αρχήν, να ανα
χθουν σε αιτιοκρατικους νόμους με την εισα
γωγή συμπληΡωματικων παραμέτρων στην Kα
ταστατικη εξίσωση του συστηματος
Η διαμόρφωση του ηλεκτρομαΥνητισμου και
των σχετικιστικων θεωριων ενισχυσε την αντί
ληψη για την αιτιοκρατική δομή του συ μπα-
ντος. Και στην περιmωση των νόμων του ηλε
κτρομαΥνητισμού και της θεωριας της βαρυτη
τας του Αινστάιν., η γνωση των αρχικων συν
θηκων επιτρέπει να προβλεψουμε με βεβαιό
τητα την εξέλιξη του συστηματος Οι νέες θε
ωριες φαινομενικά επιβεβαιωναν τη μηxανιστι
κη αντιληψη (Νευτων., Λαπλάς. κ.ά) για την
αιτιοκρατια. Εντουτοις οι νόμοι της σχετικιστι-
κής φυσικής έδειξαν τα όρια της μηχανιστικής
φυσικης' κατά τις σχετικιστικες θεωρίες οι φυ
σικές αλληλεπιδράσεις μεταδιδονται με πεπε
ρασμένη ταχυτητα Τα φαινόμενα, συνεπως,
είναι "διαδικασιες" στον χωρο και στον χρόνο
(τοπικότητα) Επιπλέον, οι οντότητες της νέας
φυσικής έχουν ποιοτικά χαρακτηριστικά και οι
νόμοι της περιγράφουν τη γένεση και την Kα
ταστροφή (τον μετασχηματισμό) φυσικων o
ντοτητων. Η αλληλεπιδραση είναι κεντρική έν
νοια των σχετικιστικών θεωριων. Στα πλαισιά
τους η αιτιακή σχέση δεν ειναι πλέον μια απλή,
γραμμική σχέση αιτιας-απoτελtσματoς, ειναι
μια περίπλοκη σχέση, συχνα μη γραμμική,
όπου το αποτέλεσμα αντεπιδρά στην αιτία. Οι
αιτιακές σχέσεις συνεπάγονται μη αντιστρε
mά φαινόμενα, τα οποία καθορίζουν το "βtλoς
του χρόνου", δηλαδή τη xωρo xpoνΙKή εξέλιξη
των φυσικων συστημάτων Η νέα αυτή μΟΡφη
αιτιοκρατίας ονομάζεται "δυναμική".
Εντούτοις η ανάmυξη της κβaντΙKής μηχανι-
κής και, ευρυτερα, της μικροφυσικης φάνηκε
42
να ανατρεπει την αιτιοκρατικη αντιληψη για τη
φυση. Πράγματι, οι ανισότητες του Χάιζε-
μπεργκ. (οι λεγόμενες σχέσεις απρoσδιoρι
στίας) δεν επιτρέπουν την ταυτόχρονη μέτρη
ση ορισμένων μεγεθων,όπως Π.χ. η θέση και η
ορμη ενός σωματίου (γενικοτερα: δυο μεγε
θών που οι τελεστές τους δεν αντιμετατιθε
νται) Έτσι όμως δεν ειναι δυνατόν να υπάρξει
μια πλήρης περιγραφη της μικροφυσικης πραγ
ματικότητας. Μπορουμε, π χ., να πετύχουμε
μια αΙΤΙΟκΡατικη ή μια χωροχρονική περιγραφη
Κ.λπ. Βεβαιως οι μικροφυσικές οντότητες δεν
είναι μηχανικά συστήματα, αρα η γνωση των
μηχανικων παραμέτρων δεν θα αρκουσε για
την περιγραφη η εξηγηση των μικροφυσικων
διαδικασιων. Αλλα, γενικότερα, οι νόμοι της
μικροφυσικης ειναι νόμοι "πιθανOκpaΤΙKOΙ": η
γνωση των αρχικων συνθηκων επιτρέπει να
προβλέψουμε την πιθανότητα καθεμιάς από
τις δυνατές καταστάσεις του οτατιστικου συ
νόλου. Ο πιθανοκρατικός χαρακτηρας της μι
κροφυσικης θεωρηθηκε από ορισμένες σχολές
(Σχολή της Κοπεγχάγης, φυσικός ιδεαλισμός,
χΡιστιανικη ανθΡωπολογια) οτι σημαινει πως η
φυση δεν σέβεται την αρχη της αιτιότητας, ότι
η μακροκοσμικη αιτιοκρατια ειναι επιφαινόμε
νο Κ.λπ Οριακά, ότι η ελευθερη βουληση των
μικροσωματίων αποτελει το θεμέλιο (και την α-
πόδειξη) της ελευθερης βουλησης του ανθρω-
που Η ρεαλιστική σχολη αντιθετα (Αινστάιν.,
ντε Μπρέιγ, Σραιντιγκερ, Πλανκ κ.λπ.) επιxει
ρησε να δώσει μια αιτιοκρατικη εξήγηση της
συμπεριφοράς των μικροσωματιων. Ο ντε
Μπρέιγ το 1927 διατυπωσε μια αιτιοκρατικη
θεωρια του μικρόκοσμου (θεωρια της διπλής
λυσης). Μετά το 1952 οι Bohr, VIgrer και
άλλοι διατυπωσαν πιο συγκεκριμένες αιτιο-
κρατικές θεωριες ή αιτιοκρατικά μοντέλα.
Εντουτοις, πρόκειται για θεωρητικά πρότυπα.
Πρόσφατα μαλιστα πειραματικά δεδομένα
φαινεται να αμφισβητουν και την ισχυ της
"τοπικότητας" στον μικρόκοσμο. Εντουτοις, η
γνωση των αρχικων συνθηκων επιτρέπει να
προβλέψουμε τις δυνατές τελικές Kαταστά
σεις και τις αντιστοιχες πιθανότητες. Αυτό
σημαίνει: 1) οτι ισχυει η αρχη της αιτότητας
(τα φαινόμενα προκαλουνται από αιτίες) και
2) ότι οι αιτιες "καθορίζουν" τα φαινόμενα.
Πράγματι, μια αλλαγή των αρχικων συνθηκων
μεταβάλλει την τελική κατανομή των καταστά-
σεων και αυτο αποτελει απόδειξη ότι οι αιτιες
καθοριζουν το αποτέλεσμα, αρα ότι και στη
μΙκΡοφυσικη ισχυει κάποια μορφή αιτιοκρα-
rιας, ο "κβαντικός στατιστικός καθορισμός".
Για να κατανοησουμε τη φυσική σημασία της
vέας έννοιας, πρέπει να λάβουμε υπόΨη ότι
κατά τους κβQντΙKOυς μετασχηματισμους έ
χουμε δημιουργΙα νέων στοιχείων πραγματι
κότητας χάρη στην αλληλεπίδραση των συ-
στημάτων με το όργανο της μέτρησης ή μετα
ξυ τους Εδω συνεπως απαιτουνται οι Kατηγo
ρίες της δυνατότητας και της πραγμαΤΙKότη
τας (του .δυνάμει. και "ενεργεΙα") και της πολ-
λαπλής δυνατότητας. Ο κβαντικός στατιστικός
καθορισμός δεν αποτελει άρνηση της αιτιότη
τας και της αΙΤΙOκpaτιας, αλλά γενίκευση των
κλασικων μΟΡφων.
βιβλΙΟΥΡ Διαλεκτική (αυλλογή όρθρων), Gutenberg. Ν
Κιτοίκη Η Φιλοσοφία της Νεότερης Φυσικής.
GunIeberg. Ε Μπιταόκη, Διαλεκτική και Νεότερη
Φυσικη. Ι. Ζαχαρόπουλος - του Ιδιου. Physιpue θΙ
Maten81isme. Ed Socίales. Pans. F Sellen. Η διαμάxrι
στην ι</kJVΤΙKή μηχανική, GuIenberg - του ιδιου. ΠαΡά-
δοξο ΚΟι ΠΡαΥματικότηm. Τ ροχαλΙα
Ε ΜπIΓσάκης
σmότητα. Φιλοσοφικη κατηγορΙα που επιση
μαίνει την αναγκαια γενετική και εσωτερική
συνάφεια μεταξυ φαινομένων, από τα οποια
το μεν οροθετεί το δε, το ένα τιθεται ως όρος
του αλ/ου (βλ αιτιο και αποτtλεσμα Ι αιτιατό).
Η οντικη αιτιότητα που διέπει την αντΙKειμενι
κη πραγματικότητα συνιστά τη βάση της αιτιό
τητας ως φιλοσοφικής, γνωσεολογικής και ε
πιστημολογικης αρχής (γνωσιμότητας, nρό
γνωσης κλπ ), αλλά και του συνόλου της υλι
κης και πνευματικης δραστηριότητας του αν
θρωπου. Είναι μορφή της αμοιβαίας συνάφει
ας, σχέσης και αλληλεξάρτησης των φαινομέ-
νων, η οποια, συναρτωντας το (προ)ηγουμενο
με το επόμενο, το "είναι" με το "γιγνεσθαι", το
"ενεργεια" με το "δυνάμει" Κ.λπ , διαφέρει από
τις υπόλοιπες διατακτικου χαρακτήρα συσχετί
οεις πραγμάτων, σχέσεων και διαδικασιων. Η
αμοιβαια εσωτερική συνάφεια αλλεπάλληλων
φαινομένων ονομάζεται αιτιακη ακολουθία (ή
αλυσιδα) και χαρακτηριζεται από μεταφορά
(μετασχηματισμό) υλης, ενέργειας, κίνησης,
δομής και πληροφορίας. Στην αιτιωδη σχέση
το ίδιο το αποτέλεσμα αντεπιδρά στο αΙτιό
του, γεγονός που ΧαΡακτηριζει τα αναδραστι
κά και αUΤOρρυθμιζόμενα συστήματα.
Ο μη γΡαμμικός χαρακτήρας της χρονικής αλ-
ληλουχίας της αιτιότητας εκδηλωνεται στα α-
ναmυσσόμενα συστήματα με τη δυνητική υ
παρξη του αιτιατου στο αιτιο (πριν αυτό Kατα
στει κυριολεκτικά αιτιο του εν λόγω αιτιατου)
αιτιότητα
με τη δυναμική συνυπaρξη-μετασχηματισμό
αιτιoυ αιτιατoυ κατά το γιγνεσθαι του δεύτε
ρου και με την εμφάνιση στο ωριμο αιτιατό των
προϋποθέσεων του νέου αιτιατου (που θα κα-
ταστησει αιτιο το νέο αιτιατό). Ο χαρακτήρας
του κάθε γνωστικου αντικειμένου εκδηλωνεται
εν πολλοις στην ιδιοτυπια της αιτιότητας που
το διέπει Η επιστημονικη έρευνα, σε διάφορες
βαθμίδες της, αποκαλυmει διαφορετικά επΙπε-
δα εγνωσμένης αιτιότητας που διέπει το αντι
κείμενο, η ανεπάρκεια και τα όρια εφαρμoσι
μότητας των οποΙων διακριβωνονται μόνο με
την επίτευξη της πλήρους και επαρκους γνω
σης του αντικειμένου με την ωριμανση της επι
στημης. Η ιδιοτυπΙα της αιτιότητας και της νo
μoτ λειας. που διέπει το κάθε αντικεΙμενο Kα
θορίζουν, σε τελική ανάλυση, τη μέθοδο επι
στημονικης έρευνάς του (τρόπο συγκρότησης,
τεκμηρίωσης, απόδειξης της επιστήμης κ.λπ.)
και τον τρόπο πρακτικής επενέργειας, μετα
σχηματισμου του εν λόγω αντικειμένου από
τον άνθρωπο. Υπάρχει λοιπόν η φυσική αιτιό
τητα, η χημική αιτιότητα, η βιολογική αιτιότη
τα, η κοινωνική αιτιότητα κ λπ., τα ειδη και τα
επίπεδα των οποιων anoKoλumoVTaI ευρύτε-
ρα και βαθυτερα με την ανάmυξη των επιστη
μων
Η Φυσική, λόγου χάριν, από την κλασικη μη
χανιστική αντίληψη περι αιτιότητας (γραμμι
κή αιτιότητα, τυπικές, ποσοτικες και μονοση-
μαντα καθορισμένες συνάφειες και μεταβo
λές κατά τη λaπλασιανή αιτιoκpaτια), πέρασε
στην ενσωμάτωση στατιστικών θεωριων, α
προσδιοριστίας και μη μονοσημαντων σχέσε
ων, πιθανOκpaΤΙKών αντιλήψεων Κ.λπ (βλ. πι
θανότητα).
Η πλέον περιπλοκη μορφή αιτιότητας διέπει
την κοινωνική πραγματικότητα, η μη διαλεKΤΙ
κή προσέγγιση της οποΙας (μέσω γραμμικά και
μηχανιστικά εννοουμενων αιτιακων αKoλoυ
θιών είτε μέσω πληθωρας παραγόντων --βλ.
παραγόντων θεωρια-- που οδηγούν σε σχήμα-
τα "κακής απειριας") ανάγει την πηγή της ανά-
mυξης της κοινωνΙας στην πλήρη απρoσδιoρι
στία: όλες οι πλευρές της κοινωνιας θεωρoυ
νται ισότιμοι παράγοντες της λειτουργΙας και
ανάmυξής της, γεγονός που εκδηλώνει τον ε-
γκλωβισμό της γνωσης στη χαώδη αντlληψη.
Κατά τον Πλάτωνα. "παν γαρ το γιγνόμενον
υπ' αιτιου ανάγκη γΙγνεσθαι' παντι γαρ αδύνα
τον χωρις αιτίου γένεσιν σχειν" (Πλάτ. Τίμ.
28Α). Ο Αριστοτέλης. διέκρινε ποιητικά και τε-
λικά αιτια ("αίτιον λέγεται όθεν η αρχή της με
43
αιτιώδης σχέση
ταβολής η πρωτη ή της ηρεμησεως, έτι το
τέλος", Μετά τα φυσικά 10130 24 Κ.ε., 9830
26, 1027α 29) Κατά τον Καρτέσιο. τιποτε δεν
γινεται εκ του μηδενός ("nihil θΧ nihilo fit"). Ο υ
ποκειμενικός ιδεαλισμός" ειτε απορρΙmει την
αιτιότητα ανάγοντάς την σε συνηθη για τον
άνθρωπο αλληλουχια αισθημάτων (Χιουμ.)
ειτε τη θεωρει προεμπειρική (a priori.) κατηγο-
ρια μέσω της οποιας το υποκειμενο τακτοποιει
τον χαωδη κόσμο των φαινομένων (Καντ.). Ο
αντικειμενικός ιδεαλισμός. παραδέχεται την
υπαρξη ανεξάρτητης από το υποκειμενο αιτιό
τητας ως. εκδήλωσης του πνεύματος, της "α
πόλυτης ιδέας". (Χέγκελ") Κ.λπ. Κατά τον δια
λεκτικό υλισμό. η νόηση, μέσα από τη διαλε
κτικη της αναmυξη, αποκαλυmει διαρκως την
αιτιότητα που διέπει την αντικειμενική πραγ
ματικότητα και την κοινωνικη μετασχηματιστι
κή δραστηριότητα του ανθΡωπου (πρακτική) Η
κοινωνικη αιτιότητα ανάγεται συχνά σε μηxα
νικtς μορφές (DurkheIm"), ειτε απορριmεται
παντελως ως ταυτόσημη με τη μεταφυσική
(μοιρολατρια, τελεολογισμό) από θετικιστικές
απόψεις
ΒιβλΙΟΥΡ θ Βεικου. θεωρια και μεθοδολΟΥια της
Ιστορίας. θεμέλιο, Α8. Ι987 - Engels F. Η διαλεκτική
της φύσης. Σ Ε . Αθ 1984 - Ε Μπιτσόκη, Το ει ναι και το
ΥΙΥνεσθαι. Δωδωνη. Αθ , 1975' - του ιδιου. Διαλεκτική και
νεότερη Φυσική. Ζαχαρόπουλος. Αθ , 1982' - του ίδιου. Η
δυναμική του ελάχιστου Α-Β Ζαχαρόπουλος, Α8., 1982-
1987 - Λένιν Β ι. Υλιαμός και εμπειριοιφιτικιαμός.
Απαντα. Σ Ε . τομ 18 - του ιδιου, Φιλοσοφικά τετράδια.
Απαντα. Σ Ε. τ 29 Μ Ε Omelyanoνsky. Dia/ec/ιcs ιπ
modern PhysIcs. Progress Publ, Moscow, 1979
Δ Γιστtλης
αιτιώδης σχέση, βλ. αιτιο και αιτιατό.
αιών. Ο χρόνος της ζωης κάποιου, η διάρκεια
της υπαρξης του κατά τον Ομηρο (ιλ. Τ27).
Στους προσωκρατικούς. η λtξη παlρνει επι-
πλέον και κάποιαν απόχρωση της μεταγενέ
στερης σημασιας, δηλαδή του χρόνου απροσ-
διόριστης διάρκειας, της "αιωνιότητας", ιδιως
στις εκφράσεις "δι' αιωνος" (Αναξίμαν Α, 10),
"έμπεδος αιών" (Εμπεδ. Β, 16) Κ.λπ. Από τον
Πλάτωνα (Τιμ. 37d κ.α.) ο αιων γίνεται κλασι
κός φιλοσοφικός όρος για την επισήμανση της
αιωνιότητας και διακρινεται από τον "χρόνο",
από το ποσοτικό δηλαδή χρονικό διάστημα,
που κυλάει στον κόσμο του αισθητου γιγνε
σθαι και συνδέεται ουσιαστικά με την κινηση
από το παρελθόν προς το μέλλον. Ο ακινητος
αιων βρισκεται ακατάπαυστα στο Εν.. Γι'
αυτόν δεν ισχυει το "ήταν" ή " θα ειναι" παρά
44
μόνον το "είναι". Κατά τον Πλωτινο. (Εwεά-
δες, 111, 7, 4, 37), ο αιων ειναι "η απόλυτη και
συνολική ουσία του Είναι"".
Κατά την Αλεξανδρινή περιοδο ο αιων αποκτά
υπόσταση, προσωποποιειται και θεωρείται θε
ότητα, προς την οποια προσφέρεται δημόσια
λατρεία, ιδιως κατα τον εορτασμό των γενε
θλίων του παιδιoύ Aιώνα (5 6 lανουαριου).
Στην ιουδαικη και χριστιανική παράδοση ο ελ
ληνικός "αιων" γινεται χρονικό διάστημα, το
οποίο οριζεται σαφως και ΧαΡακτηριζεται ως
εποχη, περίοδος θειας οικονομίας. Έτσι, "ο
αιων ουτος" (= ο παΡων κόσμος) αντιτίθεται
προς τον "μέλλοντα αιωνα" (Ευαγγ. Ματθ. ιγ,
22). Από εδω προέκυψε και η χρήση του πλη
θυντικου "εις τους αιώνας των αιωνων" (Παυλ.
Επιστολή προς Εφεσ. γ, 9). Στον Ερμητισμό.
(Corpus Hermet/cum 11 ,23) ο "αιών" θεωρείται
"δευτερος θεός" και ειναι απόρροια της "npω
της θεότητας".
Η αντιληψη του ανωτατου υπερουσιου θεού
ως "βασιλέως των αιωνων" (Παυλ. Επιστ. Προς
Τιμόθ 1,17) οδηγει στην χαρακτηριστική για
τον Γνωστικισμό. ιδέα της ιερ6.ρχησης του
πλήθους των αιωνων ως μεσολαβητων ανάμε
σα στον απρόσιτο και άναρχο θεό και τον υλι-
κό κόσμο Η λέξη δηλαδή αποκτά και απoκρυ
φολογικη σημασία, δηλωνοντας το πνευμα
που ενωνει την ανθΡωπινη με τη θεια υπόστα
ση και παράγει την ενότητα του κόσμου, του
συμπαντος, το Εν Οι αιωνες, κατά τον Βαλε-
ντίνο., ειναι αρσενικοί και θηλυκοί και απoτε
λούν δεκαπέντε συζυγιες (νους αλήθεια, λό
γος ζωή, ανθΡωΠος εκκλησία κ.λπ.). Αλλοι
όμως ανεβάζουν τους αιωνες σε 365.
ΒιβλΙΟΥΡ Norden Ε , Dιe Geburt des KIndes. L.ρz , 1924.
ReitzensIein R. Dιe He/lenistischθn Mys/erienre/igionen.
L.ρz. 1927 - Lowe R , Kosmos υΟΟ Aιon. GuIersloh, 1935
Απ Τζαφερόπουλος
αιωνιότητα. Η άπειρη και χωρις αρχή και τέ-
λος χρονική διάρκεια. Η ιδιότητα του όντος
που βρΙσκεται πέρα από τον χρόνο και, ως ά
ναρχο και ατελευτητο, δεν επηρεάζεται από
αυτόν. Έννοια αφηρημένη και ασυλληπτη από
τις περιορισμένες πνευματικές δυνάμεις του
ανθρώπου, λόγω του ότι αυτός βρΙσκεται σε
πληρη αδυναμία να σχηματισει συγκεκριμένη
περί αυτής ιδέα. Κατά τον Πλάτώνα. αιώνιες
και αμετάβλητες ειναι μόνον οι "ιδέες", υπάρ
χουν "καθ' εαυτάς", ειναι υπεραισθητές και
προσιτές μόνο στο πνευμα.
Στη θεολογια το αιωνιο, το χωρις αρχή και τέ
λος εΙναι, ο άναρχος και ατελευτητος θεός
Αυτός βρισκεται πάνω από τα όρια του xρό
νου, μέσα στα οποια υπάρχουν τα πεπερασμέ-
να και φθαρτα όντα (Αποκάλυψη 1,4 Κ.α., Προς
Ρωμ. 1,23 Κ.α ), άφθαρτος και πέρα από κάθε
διαδοχη και περιοδο χρόνου. Την έννοια αυτη
μπορει να την προσεγγισει ο ανθΡωΠος μόνο
με την αποκάλυψη, η οποία εντεινει μέσα του
τη φυσικη του τάση να ξεπεράσει κι αυτός το
πεπερασμένο και να υψωθει στην ανωτερη
σφaιpa του απείρου, να ξεφυγει από τη xρoνι
κότητα και να ανοΙξει την ΠΡοοmική της αιω
νιοτητας Κατά τους ΠΡωτους χΡιστιανους φι
λοσόφους (Κλήμης ο Αλεξανδρευς., Ωριγέ-
νης", κ ά.) ο κόσμος ειναι και αυτός αιωνιος,
οπως διδασκε και ο Αριστοτέλης., διότι δεν
δημιουργήθηκε μέσα στον χρόνο, αλλά είναι
τετελεσμενο έργο του θεού μέσα στην αιωνιό
τητα
Τη θεολογική άποψη τη συμμεριζονται και οι ι
δεαλιστές φιλόσοφοι, όπως ο Σπινόζα. Κ.ά.
Auτoι ερμηνευουν την αιωνιότητα ως ιδιότητα
του άπειρου και τέλειου θεου η του απόλυτου
πνευματος. Τα πάντα δημιουργουνται και εξα-
φaνιζoνται στον χρόνο, ενω η αιωνιότητα, που
ειναι χαρακτηριστικό του θεου, έχει απολυτη
τελειότητα και μονιμότητα. ΑντΙθετη προς τη
θεολογική και ιδεαλιστική άποψη ειναι η υλι
στικη άποψη. Κατά τον διαλεκτικό υλισμό" αι
ωνια είναι μόνον η υλη, η οποια καταλαμβάνει
τον άπειρο χρόνο, μεταστοιχειωνεται και αλ-
λαζει συνεχως μορφές, τις οποιες μπορουμε
να τις γνωρίσουμε. Η αιωνιοτητα του χρόνου
υπαρξης της υλης έχει κατά την υλιστική
αποψη δυο όψεις: την "ποσοτικη", δηλαδη την
απεΡαντοσυνη των χΡονικων διαστημάτων της
υπαρξης των υλικων συστημάτων, που εναλ
λασσονται με συνέπεια, και την "ποιοτικη",
που περιλαμβάνει την ατέλειωτη διαδοχη των
ποιοτικων αλλαγων της ύλης' αλλά είναι αδυ
νατες οποιεσδήποτε καταστάσεις που oδη
γουν στο τέλος όλου του κόσμου, όπως Π.χ. ο
θερμικός θάνατος του συμπαντος η η συμπιε
ση όλης της ύλης του κόσμου σε απέραντα με
γαλη πυκνότητα με σταματημένο τον χρόνο ή
η αντιστροφη του χρόνου.
Απ Τζ
''Ακαδημεlκά'' (AcademIca) Με την ονομασια
αυτη είναι γνωστό ένα από τα φιλοσοφικά
ουγγράμματα του ΚικέΡωνα. σε διαλογική
μΟΡφη Αρχικά το έργο αυτό αποτελούσαν δύο
βιβλια, τα οποια ο ΚικέΡων ονόμασε με τα oνό
ματ α των Προσωπων που κΡατουν τους Kύρι
"Ακαδημεlκά"
ους ρόλους στο κάθε βιβλιο, δηλαδη Κάτου-
λος (CatuIus) το npωτo και Λευκουλλος η
Λουκουλλος (Lucullus) το δευτερο. Μετά την
"έκδοση" του έργου ο ΚικέΡων πληpoφoρήθη
κε από τον φιλο του Απικό. (Atticus) ότι ο ι-
στορικός Ουάρρων (Varro) επιθυμούσε πολυ
να έχει μια θέση στα πρόσωπα του έργου.
Έπειτα από αυτό ο ΚικέΡων ξαναδουλεψε την
αρχική μορφη του έργου και το διευρυνε σε
τέσσερα βιβλια. Σ' αυτη τη νέα έκδοση ο
Ouάρpων κατέχει μια σπουδαία θέση στα πρό
σωπα του διαλόγου, στα οποία εξάλλου ο Kι
κέΡων πρόσθεσε και τον φίλο του Απικό. Από
τις δυο αυτές "εκδόσεις" σωθηκαν από την
πρώτη το δευτερο βιβλιο, δηλ. ο Λουκουλλος,
που το ονόμασαν Ακαδημεικά προτερα (Aca
demlca priora) και από την επαυξημένη δεύτε
ρη "έκδοση" το μεγαλυτερο μέρος του ΠΡωτου
βιβλΙου και μερικά αποσπάσματα από τα υπό
λοιπα που πήραν την ονομασια Ακαδημεικά υ
στερα (Academlca posterlora).
Ο ΚικέΡων άρχισε να γράφει τα Ακαδημεικά
μετά το 46 π Χ., ενω η υπόθεση του έργου τo
ποθετειται ανάμεσα στο 63 και 60 π Χ. Το θέμα
των Ακαδημεικων εΙναι οι γνωσιοθεωρητικές
αναζητησεις του Ρωμαιου ρήτορα εξετάζει το
πρόβλημα της αληθειας, όπως αυτό ειχε δια-
μορφωθει στα δόγματα των φιλοσοφικων σχo
λων του καιρου του Και npωτα πραγματευεται
τις γνωσιοθεωρητικές θέσεις του Αντιόχου.
και υπερασπιζεται τις αποψεις του δασκαλου
του Φιλωνα του Λαρισαιου., ο οποίος κατα τη
γνωμη του εκπροσωπεί τη γνήσια παράδοση
της πλατωνικής φιλοσοφιας. Το έργο αυτό του
ΚικέΡωνα αποτελει για την Ιστορια της
Φιλοσοφιας πολυτιμη πηγη πληΡοφοριων, κυ-
ρίως για την ελληνική φιλοσοφια της μετακλα-
σικής εποχής, και αναντικατάστατη μαρτυρια
για τους φιλοσ6φους και τη διδασκαλια της
Νέας ΑκαδημΙας.. Ο ιδιος εκτιμουσε πολυ
αυτό το έργο του και πιστευε πως στο ειδος
του δεν υπηρχε στους Έλληνες παρόμοιο έργο
(ιη taI genere ηθ apud Graecos quldem sImIle
qUIcquam) και πως δεν μπορουσε να γΙνει Kα
λυτερο στην ακριβειά του (ita accurate, ut nIhl1
posset supra). Η γλωσσα του έργου έχει όλα
τα προτερηματα του κικεΡωνειου λόγου. υφος
κομψό, εΙΡωνικη διάθεση και λεmό χιουμορ με
λογοπαιγνια. Ο Πλούταρχος. το ονομάζει
"συγγραμμα πάγκαλον" (Λουκ. 42, 3)' ο ιερός
Αυγουστίνος. το διάβαζε με θαυμασμό και το
χρησιμοποιησε πολυ, παρά την αντίθεσή του
προς τις σκεmικες θέσεις των Ακαδημεικων
45
Ακαδημlα
φιλοσόφων, για να γράψει το δικο του έργο
Contra Academ/cos. Από το έργο αυτό άλλω
στε μπορουμε σήμερα να ανασυστήσουμε σε ι
κανοποιητικό βαθμό τα βιβλΙα που χάθηκαν
απο τα Ακαδημεικά του Kικtpωνα.
ΒιβλΙΟΥΡ Knsche. Uber Ciosros Ac8dθmιca, Cot-
bngen, 1845 - Η Rackhom Cιcero, De natura deonJm.
Ac8dθmιca. κεψ - μτφ. London. (1933). 1962 (σειρό ΙOθb
ctassιcaJ Lιbrary) - Lorscher Α Ζυ CIC8fOS. De "nιbυs υΟΟ
den Acaι:leπιιca. HIldesheIm Ι Ν Yor1<. 1975. (Halle 1911)
Βασ Κυρκος
Ακαδημlα (του Πλατωνα) Ο Πλάτων" ηταν πε
ρίπου σαράντα χρονων όταν, το 387 Π.Χ., ι
δρυσε την Ακαδημία στην περιοχη έξω από τα
τειχη της τότε Αθήνας που και σήμερα λέ-
γεται "Ακαδημια Πλάτωνος" Στη θέση αυτή υ
πήρχε ιερό του ήρωα Ακάδημου, από τον o
ποίο και πήρε τό όνομά του το ιδρυμα' το σω
στό και πρωτο όνομα ήταν Ακαδήμεια
Μετά τα ταξίδια του στη Σικελία, ταξίδια που
πραγματοποιουσε με την ελπίδα να επηρεάσει
την εκεΙ πολιτικη κατάσταση, ο Πλάτων εγκα-
τέλειψε οριστικά τα όνειρά του για πολιτική
δράση η πολιτικη επιρροή και αφοσιωθηκε o
λοκληΡωτικά στην Ακαδημια και την εκει συ
ντελουμενη ερευνα και διδασκαλια Ισως, αν
είχε κατορθωσει να δράσει πολιτικά είτε στην
Αθηνα είτε στη Σικελια, να ήταν άλλη η εξέλι
ξη και δραση της Ακαδημιας
Το κύριο έργο της Ακαδημίας ήταν φιλοσοφικό
και επιστημονικό: η αναζήτηση της καθαρής
γνωσης Ωστόσο, τη συνόδευε ως δεύτερος
σκοπός η πράξη, δηλ. η πολιτικη δράση. Ο
Πλάτων nρoσnαθOυσε να μορφώσει μερικους
εξαιρετικούς νέους που θα μπορούσαν αργό
τερα να επηρεάσουν την πολιτικη ζωή της πα
τρίδας τους, είτε ηταν αυτή η Αθήνα ειτε άλλη
πόλη' και σ' αυτό, όπως και σε άλλα, είχε ως
πρότυπο τη φιλοσοφική κοινότητα των
Πuθαγoρειων.
Η nλατωνΙKή Ακαδημια δεν έμοιαζε με κανένα
από τα σύvxρoνα εκπαιδευτικά ιδρύματα και,
φυσικά, δεν έμοιαζε καθόλου με τα συVXΡOνα
πανεπιστημια Για να βρούμε κατι ανάλογο με
την Ακαδημία, πρέπει να πάμε πίσω, στα πpω
τα ευρωπαικά πανεπιστημια, ή μάλλον στους
ΠΡωτους πυρηνες τους, στα κολλέγια, μια κλη
ρονομιά του Μεσαιωνα, που οι τρόφιμοι τους
ειχαν θρησκευτικους δεσμους, το ιδανικό της
κοινης ζωής και, ιδιαιτερα, της κοινής τράπε
ζας. Ομως η πλατωνικη Ακαδημια δεν ηταν
μονο ενα κολλεγιο δασκάλων και μαθητων,
ήταν και μια κοινοτητα ερευνητων, που ο καθε-
46
νας τους μπορουσε να ακολουθει τη μέθοδό
του και να υποστηρίζει τα συμπεράσματά του.
Από τον Αριστοτέλη. μαθαίνουμε ότι δεν υ
πήρχε μια δεσπόζουσα άποψη, αλλά ποικιλια
απόΨεων και θεωριων, ανάμεσα στις οποιες
φυσικά και η δική του. 000 για τον Πλάτωνα,
έπαιζε τον ρόλο του καθοδηγητη, που αυτοπε-
ριοριζοταν στο να ρυθμιζει την ελευθερη α-
νταλλαγή απόΨεων.
Ολες οι επιστημες πoυ εξάλλου τότε είχαν
πpωτoδημΙOυργηθει καλλιεργήθηκαν στην
Ακαδημία, κάτι που φαινεται, έμμεσα έστω,
από τον μεγάλο μαθητη του Πλάτωνα, τον
Αριστοτέλη, ο οποιος, εκτός των άλλων, θα
μπορουσε να χαρακτηρισθει ως εγKυκλoπαιδι
στής, ακριβως γιατι καλλιέργησε και "έγραψε"
για όλες τις επιστήμες. Μεγαλυτερη βέβαια
έμφαση δινόταν στα Μαθηματικά, όπου περι
λαμβάνονταν η Γεωμετρια, η Αστρονομία και rι
θεωρια της μουσικής Αρμονιας. XαραKτηρι
στικη είναι η φράση που ως προμετωπιδα δέ
σποζε στην εισοδο της Ακαδημιας: "μηδεις α
γεωμέτρητος εισιτω" (όποιος δεν ξέρει γεωμε
τρία να μην εισέλθει). Αξιζει να θυμόμαστε ότι
όλοι οι γνωστοί και σημαντικοι συγγραφείς
γεωμετρικων εγχειριδιων που έζησαν στο διά
στημα μεταξυ της ιδρυσης της Ακαδημίας και
της εμφάνισης των επιστημονικων σχολων της
Αλεξάνδρειας ηταν "ακαδημεικοί".
Στην Ακαδημια μαθήτευσαν πολλοι που αργό
τερα έγιναν γνωστοί, όπως ο μαθηματικός Θε
αίτητος., συγγενής του Πλάτωνα, στον οποιο
ο μεγάλος φιλόσοφος αφιέρωσε και διάλογο,
ο μαθηματικός, αστρονόμος και γιατρός Ευ-
δοξος., οι έπειτα διάδοχοι του Πλάτωνα στη
διεύθυνση της Ακαδημίας Σπευσιππος. και
Ξενοκράτης", ο αξεπέραστος Αριστοτέλης και
άλλοι λιγότερο γνωστοι: Φιλιππος ο Oπnoύ
ντιος., Ηρακλειδης ο Ποντικός., Φιλιστίων'
από τη Σικελία.
Ο Πλάτων πέθανε το 348 Π.Χ. και από τότε την
Ακαδημια διηυθυναν φιλοι και μαθητές του. Η
μετά τον Πλάτωνα ζωή της Ακαδημίας xωριζε
ται σε τρεις ή και περισσότερες ---κατ' άλλους---
περιόδους Γνωστότερες είναι η αρχαία και η
μέση Η αρχαια Ακαδημια, με εξέχοντες σχο-
λάρχες τον Σπευσιππο. (407 335 π.Χ.) και τον
Ξενοκράτη. (396 314 π.Χ), εμεινε αρκετο
πιστη στο πνευμα του Πλάτωνα' συνέχισε να
καλλιεργει τα μαθηματικά ως την κατεξοχην ε-
πιστημη, ενώ, ακολουθώντας τις τάσεις του ω
ριμου Πλατωνα, ανεmυσσε την κοσμολογια
του Τιμαιου.
Η μέση Ακαδημια αναλωθηκε στον πολεμο ε
νaντιoν των Στωικών', κυριως στο γνωσιoθεω
ρητικό πεδιο, ενω καλλιέργησε τη Σκεmικη φι
λοσοφια με κύριους εκπροσωπους, που διετε
λεσαν και σχολάρχες, τον Αρκεσιλαο' (315
240 π Χ) και τον Καρνεάδη' (214 129 π.Χ.).
ΑΡγότερα, με σχολαρχη τον Φιλωνα. τον Λα
ρισαΙο (140 80 π Χ), η πλατωνικη Ακαδημία
μετριάζει την κριτικη της προς τους Στωικους,
ενω ο μαθητής και διάδοχος του Αντίοχος
Ασκαλωνίτης' (130-68 π Χ ) ήταν τόσο μετριο-
παθης, ωστε τον κατηγορησαν ότι "εν AKα
δημια φιλοσοφει τα στωικά" Μετα τον Aντι
οχο ενισχύθηκε το πνευμα της μετριοπάθειας
στους κόλπους της Ακαδημιας, ενω ταυτoxρo
να άρχισε να αναmυσσεται μια τάση εκλεκτι-
σμου, ετσι που η κυρια κατεύθυνση των σπoυ
δων ηταν η εναρμόνιση της φιλοσοφlας του
Πλάτωνα με τη φιλοσοφια του Αριστοτέλη.
Τον πέμmο μ.Χ. αιωνα άρχισε να Kαλλιεργεί
ται και στην Ακαδημια ο Νεοτιλατωνισμός. με
εξέχοντες εκπροσωπους τους σχολάρχες
ΠΡοκλο' (410 485) και Δαμάσκιο (460 538)' ο
Δαμασκιος. ήταν και ο τελευταίος σχολάρχης
της πλατωνικης Ακαδημίας, αφου το 529 με
διάταγμα του αυτοκράτορα lουστινιανου έ
κλεισαν όλες οι ειδωλολατρικές φιλοσοφικές
σχολές των Αθηνων
Με την αναγέννηση του Πλατωνισμου' στην I
ταλια τον 150 αιωνα ιδρύθηκε από τον Κόσιμο
Μέδικο τιλατωνική Ακαδημια στη Φλωρεντlα' σ'
αυτην κατεφυγαν πολλοΙ βυζαντινοι λόγιοι
μετά την Αλωση της Κωνσταντινούπολης από
τους Τουρκους. Στη φλωρεντινή Ακαδημια
καλλιεργήθηκε ο Νεοτιλατωνισμός., ενω πα
ράλληλα δέσποζε το πνεύμα της συνθεσης
nλατωνισμoύ και αριστοτελισμου.
βιβλιογρ Ταέλλερ. Νεστλέ. lστορια της ελληνικής φι-
λοοοφίας (μετόφρaση από τη 13η έκδοση χ θεοδωρι-
δη). Αθήνα. 1980. 192-197 - W κ C Guthrιe. Α Histσry ΟΙ
Greek Philosophy, Cambndge (UniverSIIy Press). 1978.
446-492.- Ο Gιgon, Zur GeschIchte d8r Neuen Aksd8mte
(ο Sludium 2. anlιke PhilosophIe. 1972)
Γραμμ Αλατζόγλου - Θtμελη
οκοταληψlα. Ως φιλοσοφικός όρος η μη δυνα
τοτητα γνωσης του όποιου γνωστικου αντικει-
μένου, η αδυναμια ανευρεσης της αντΙKειμενι
κής αλήθειας (βλ λ Σκεπτικσι).
ΕΧ
Ακlνδυνoc; Γρηγόριος (14ος αι) από τη Μυσια.
Κατά την εριδα των Ησυχαστων. βρισκόταν
στην Κωνσταντινουπολη και, ενω αρχικά ήταν
Ακροπολlτης
η προσποιοταν τον φιλο του Παλαμά' και εδή
λωνε εχθρός του αντιπαλου του Βαρλαάμ του
Καλαβρου', μετα την καταδικη του τελευταιου
από τη Συνοδο του 1341 και τη φυγή του στην
lταλια, εγινε αρχηγός των αντιπαλαμικων, δη-
λαδη των βαρλααμιτων, στραφηκε κατα των
Ησυχαστων και δημιούργησε μεγάλες ταρα
χές στην αυτοκρατορία. Σ' ένα σύγγραμμά του
από εφτά βιβλια, που τα δυο ΠΡωτα ειναι κατά
λέξη μεταφραση αποσπασμάτων από τη
Summa contra gentI/es του Θωμά Ακινάτη', επι
τιθεται στους ησυχαστές που έλεγαν ότι βλέ
πουν το άκτιστο φως, κάτι που καταλήγει σε υ
λοποίηση του Θεου, και αντιτάσσει σ' αυτό ότι
το πραγματικό φως είναι η γνωση, συμφωνα
άλλωστε και με τη δυτική σχολαστικη. Δεν μας
είναι γνωστα τα του θανάτου του Ακίνδυνου
(βλ. Ησυχασμος βυζαντινός, Παλαμάς Γρηγό
ριος, Βαρλααμ ο KαλDβρός)
Βιβλιογρ Β Ν ΤαΤόκης, Η βυζαντινι'/ φιλοσοφια. μετό.
φρ Euας Kaλμπoυρτζή,Eταιρεια Σπouδων Μωραίτη.
Αθήνα, 1977. σ 206
ΕΧ
Ακομινάτoc; Νικήτας ο Χωνιάτης (Χωνες
Φρυγίας, μέσα 120υ αι 1206). Σπουδασε νoμι
κά στην Κωνσταντινούπολη, όπου με την υπο-
στήριξη του λόγιου αδελφού του Μιχαηλ, μη-
τροπολίτη της Αθήνας αργότερα, κατέλαβε α
νώτερα κρατικά αξιώματα Έγραψε την ιστορια
των ετων 1180 1206, όπου και αKριβtστατη
περιγραφη της άλωσης της Κων/πολης από
τους Φράγκους. Το συγγραμμά του Θησαυρός
Ορθοδοξίας έχει συντεθει, κατά τον Τατάκη,
με σκοπό να καταπολεμηθεί "ΤΟ κινημα των
ιδεων που ξεσήκωσε ο lταλός και όλες οι oρ
θολογιστικων τάσεων αιρέσεις, που αρχlζουν
πάλι να πολλαπλασιάζονται στο Βυζάντιο". Ο
lωάννης ο lταλός' ειχε καταδικασθει τότε από
την Ιερά σύνοδο ως αιρετικός, κυρίως για τις
νεοτιλατωνικές δοξασιες του και, γενικότερα,
επειδή θεωρούσε ανωτερη τη φιλοσοφική
σκέΨη από τη θρησκευτική πίστη (βλ. /ωάννης
ο /ταλός).
Βιβλιογρ Β Ν Τατόκης, Η βυζαντινι'/ φιλοσοφια,
Εταιρεία Σπουδων ΜωραΙτη, Αθήνα. 1977, σ 206
ΕΧ
Ακροπολlτης Γεωργιος (Κωνσταντινουπολη,
1217-1282). Έζησε στην αυλη των αυτοκρατο-
Ρων της Νικαιας, οπου άκουσε τα μαθήματα
του Νικηφορου Βλεμμυδη', και κατέλαβε ανω
τατα αξιωματα εγινε μέγας λογοθετης, δηλα
δη ΠΡωθυπουργος, του Θεοδωρου Β' Λασκαρη,
47
..ικτουαλιαμός
ο οποΙος τον έστειλε αργοτερα και στον Πάπα
να διαπραγματευθει την ένωση των εKκλη
σιων. Στο ιστορικό του έργο Χρονική συγγρα
φή εκθέτει τα γεγονότα από την ΠΡωτη άλωση
της Πόλης από τους Σταυρ0φ6ρους (1204)
μέχρι την ανακατάληψη της (1261). Δίδαξε
'μετά Πλάτωνα. και Αριστοτέλη. στο Πανεπι
στημιο της Κωνσταντινουπολης. Πλατωνικός,
θεωρειται από τους κυριότερους εκπροσωπους
του ανθΡωπισμου και της βuζαντινης αναγέν
νησης των τριων τελευταιών αιώνων μαζί με
τους Νικηφόρο Βλεμμυδη, Μάξιμο Πλανούδη.,
Γεωργιο Παχυμέρη., Νικηφόρο Γρηγορά. Κ.ά
Ο Ακροπολιτης εΙναι γνησιος εκπρόσωπος της
εποχής του και στην πολιτική σκέψη, που, οπως
γράφει ο Τατάκης, "Kατεuθυνεται όλο και πε
ρισσότερο προς τις θεωρίες της φωτισμένης
δεσποτειας", και, γνήσιος μαθητης του Bλεμ
μυδη, "αποκαλει τον βασιλιά προστάτη, που
πρέπει ν' αγρυπνά για το καλό όλων"
Βιβλιογρ.: Β Ν Τατόκης, Η βυζανΓινή φιλοσοφ/α.
Εταιρεία Σπουδων Mωρaιτη. Αθήνα. 1977. α 219-220
Ε Χωραφάς
αΚΤOυαλlOμΌC; (actualIte = πραγματικότητα).
Βασικος νόμος της υποκειμενικής ιδεαλιστικης
διδασκαλιας, που απλοποιει την αρχή της δρα-
στηριότητας και ταυτίζει την πραγματικότητα
με την ενεργητικοτητα του υποκειμένου. Τον
ακτουαλισμό, ως ολοκληρωμένο φιλοσοφικο
συστημα, τον παρουσιασε ο GentIle. Στον "ε-
νεργητικό ιδεαλισμό" του ταυτίζει την ιδέα με
τη δημιουργική ενεργητική σκέψη και υπoστη
ριζει ότι όλα τα πράγματα εΙναι δημιουργήματα
της ενεργητικότητας του πνεύματος. Ο όρος
ακτουαλισμός, νοουμενος ως "oμoιoμoρφι
σμός", χΡησιμοποιεΙται και στη φυσιογνωσΙα
και ιδιαιτερα στη γεωλογια ως βασική αρχη,
σύμφωνα με την οποία οι φυσικοι νόμοι, που ι
σχυουν σήμερα και επηρεαζουν τον φλοιό της
γης, ισχυαν οι ιδιοι και κατά το παρελθόν. Κατά
συνέπεια η γνωση των συVXΡOνων φαινOμέ
νων μας παρέχει τη δυνατότητα να κατανοή-
σουμε όλες τις προηγουμενες περιόδους του
γεωλογικου χρόνου, καθως και να επανασυν
θέσουμε το παρελθόν με τη χΡησιμοποΙηση
της αρχης του ακτουαλισμου Στην ψυχολογια,
όπου επίσης γινεται η χρηση του όρου αΚTOua
λισμός, αυτός εκφράζει την άρνηση της υπαρ-
ξης ενιαίου υποκειμένου της ψυχικής δραστη
ριότητας και τον περιορισμό της σε συνολο
συνειδητων ενεργειών
Βιβλιογρ Lyell. Pnnciρ/es ΟΙ the Geology(I830-33)
Απ Τ(
48
Αλ Κlντl, βλ. Κιντι
Αλ Φάραμπl, βλ Φάραμπι
Αλαμπέρ, βλ. Ντ' Αλαμπtρ
Αλανός (AlaIn de Lιllθ, λατ. Alanus ab InsUIIs)
(Λιλ, 1115 Σιτο, 1202). Γάλλος φιλόσοφος,
θεολόγος και ποιητής. Ένας απο τους εKΠρO
σωπους της ΠΡωιμης σχολαστικης, στον
οποιο, λόγω των πολλων του γνωσεων, απo
δόθηκε η προσωνυμια Doctor unIversalis (Kαθo
λικός διδάκτωρ). Στο βιβλιο του ReguIae de
sacra theoIogIa (Κανόνες της ιερής θεολογίας),
με εμφανή την επίδραση του Βοηθίου., εκθέτει
το δογματικό και ηθικό συστημα της EKκλη
σιας. Με άλλο θεολογικό του έργο, το Contra
haeretIcos (Κατά των αιρετικων) στρέφεται
κατά των Αλβιγηνων, των Baλδιων, των
Εβραιων και των Αραβων, εχοντας ως βαση τη
Γραφή, τους πατέρες της Εκκλησιας και τον
ορθό- λόγο, τον οποίο χρησιμοποιει με εξαιρε-
τική επιτυχια στην αντιδιαστολή των περιοχων
της πιστης και της γνώσης. Απο τα κοσμικά
του έργα ξεχωριζουν' Το κλάμα της φυσεως,
στο οποιο παριστάνεται η φυση να θρηνει για
την κακία του ανθΡωπου, και AnticIaudIanus
(1183-4), μια αλληγορικη ηθικη εποποιια, που
διαπλέκεται γυΡω από την κεντρική ιδέα ότι η
φυση σε συνεργασια με την αρετη δημιουργει
τον τέλειο άνθρωπο.
Βιβλιογρ Matth Baumgartner. D/e phIlosoph/e des
Alanus de Insulis. "Zusammanhanga mII c1θm Anscha-
nungen c1θs 12 jahrhunclθrts" (Muansler 1896).- Raynaud
de Lage G , Α/Βίπ de Ιί'/Β ΡoeΙΒ du Χ/Ι sιecιe (Paris. 1952)
Απ Τ(
ΑλβέρlΧoc; (AlberIcus AquensIs). Γάλλος με
σαιωνικός στοχαστής και μεταρρυθμιστής του
μοναχισμου. Έζησε τον 120 αιώνα και υπήρξε
ηγουμενος περίφημων αβαεΙων, όπως του
Μολέμ και του Σιτω. Φέρεται ως συγγραφέας
χρονικου και έγινε διάσημος για τη μεταρρυθ-
μιση που έμεινε γνωστή ως κιστερσιανή, συ-
νώνυμη του μοναχικου τάγματος της ρωμαιο-
καθολικής εκκλησιας Αγιοποιηθηκε απο τη δυ
τική εκκλησια
Βιβλιογρ Ε GIIson. Ls phIlosoρh/e Βυ fΠQYBΠ ιJge. Pans
1947
Μάριος Mnty(oς
Aλ8tpToc; ο Μέγας (Albertus Magnus) Θεμε
λιωτης του χριστιανικού αριστοτελισμου. στον
δυτικοευΡωπαικό Μεσαιωνα, διακεκριμενος
φυσιοδιφης, npωτoς ονοματ0δ6της γερμανι
κων επωνυμιων σε φυτά και ζωα, ο αρxαιότε
ρος γερμανός μεσαιωνικός στοχαστής που συ
νεθεσε χΡιστιανικές, αρχαιοελληνικές, αpαβι
κες και ιουδαϊκές παραδόσεις μέσα στα πλαι
σια του σχολαστικισμου..
Ο επονομαζόμενος "doctor unIversalIs" (καθο-
λικός δάσκαλος) γεννήθηκε στη Γερμανια,
στην περιοχη της Σουαβιας (σημερινη
Bυρτεμβtργη) μεταξυ 1193/1200. Μετά από
φυσιογνωστικές σπουδές χειροτονήθηκε δoμι
νικανός, πραγματοποιησε διδακτική σταδιο-
δΡομια (σε Γαλλια και Γερμανία), αναδειχθηκε
επίσκοπος Ρέγκενσμπουργκ (Βαυαρια) και πέ
θανε το 12ΒΟ στην Κολωνια. Το πολυσχιδές
συγγραφικό του έργο περιλαμβόνει κειμενα
φιλοσοφικά, όπου υπομνηματΙζονται όλα σχε
δον τα γνωστά αριστοτελικά έργα, φυσΙKoεπι
στημονικά και θεολογικά, όπως υπομνήματα
σε όλα περίπου τα βιβλία της ΑγΙας Γραφής,
σχόλια στα αρεοπαγιτικά κειμενα και συστημα
τα θεολογιας (Summa ΤheoIog/ae). Μαθητης
του υπηρξε ο Θωμάς Ακινάτης., που οφειλει
παμπολλα στον δάσκαλό του. Η έντονη και
όμεση επιδραση του Αλβέρτου ανιχνευεται σε
περιωνυμους μεσαιωνικους στοχαστές, όπως
ειναι ο Μαιστερ Έκκαρτ*, ο Νικολαος Κουζα-
νος* Κ.ά.
Η φιλοσοφική συμβολη του συνισταται στο ότι
πετυχε να συνθέσει πολλά ετερόκλητα στoι
χεια από ποικιλες διαφορετικές παραδόσεις
χωρίς να απομονώσει κάποιο από αυτά η να α
ποκλεισει κάτι Από τις εξωχΡιστιανικές παρα-
δοσεις αφομοιωσε την αρaβΙKη, την ιουδαικη
και την αρχαιοελληνικη φιλοσοφια, για να πρo
βει στη συνθεση του χριστιανικού αριστoτελι
σμου, που αποτέλεσε τη σπονδυλική στήλη
του μεσαιωνικου σχολαστικισμου.. Κατάφερε
να συνδυασει τις φυσιογνωστικές μεθόδους
του 130υ αιωνα με τα θεολογικά δεδομένα και
τις φιλοσοφικές παραδοχές του καιρού του. Ο
ιδιος επιδιδόταν σε αστρολογικές και αλxημι
κές ερευνες επινοωντας για ΠΡωτη φορά γερ
μανικές ονομασιες στα φυτά και τα ζωα,
καθώς επισης βελτιωνοντας τις καλλιεργειες
στην περιοχη του Ρήνου και της Κολωνίας
στον 130 αι
Οι θεμελιώδεις φιλοσοφικές θέσεις του
Αλβερτου συστοιχουν με τις βασικές μεταφυ
σικές πεποιθησεις του δυτικου μεσαιωνικου
κοσμοειδωλου. Η διάκριση λόγου πίστης με
το αδιαμφισβητητο ΠΡωτειο της θεολογιας α
πεναντι στη φιλοσοφια, η προτεραιότητα της
..Λ., Α-4
άλγεβρα της λογικής
ουσΙας έναντι του όντος και η πραγματOκpατι
κή εκδοχή των "καθόλου" συνιστούν τον κορμό
της αλβερτινής μεταφυσικής, που δημιoυργη
σε "σχολη" στη Γερμανία (Κολωνια, 13ος αι)
και στην Πολωνια (Κρακοβία, 17ος αι). Σε σύ
γκριση με τον περιωνυμο μαθητη του, Θωμά
Ακινάτη, υστερει ο Aλβtρτoς σε ΠΡωτοτυπια,
μοιάζοντας περισσότερο με συμπιλητή παρά
με καινοτομο διανοητή. Αναμφισβητητα όμως
ανήκει σε αυτόν η εμπνευσμένη npωτoβoυλια
για την εισήγηση του χΡιστιανικου αριστoτελι
σμου στη Δυση με όλα τα θετικά και αρνητικά
στοιχεια της ημιτελους διαμεσολάβησης του
Σταγιρίτη στον Μεσαίωνα εξαιτίας του αpαβι
κου νεοπλατωνισμου.
Βιβλιογρ Α/Νπι MagnI Opera OmnIa, Ed ColonιensIs,
Koln, 1951, 40 Bde . Ε GIlson, 1a philosophie Βυ moyen
., Pans, 1944. Μ Grabmann, Der hei/ige ΑIΝπ der
Grosse, (MιιπcMη 1932).- Η υ νοηleΓ. Gescfrich/e der
mittelaller1ichen Philosophιe (Bertin, 1990). - Β
Avτωνιόδης. Εγχειριδιον ιστοριας της φιλοσοφίας, Υόμ
Β' Η Μέση Φιλοσοφ/α, Κωνσταvτινounολις. 1929 - Κ
Λογοθέ-πις. Η φιλοσοφια των Πατέρων και του Μέσου
Αιώνος, 2 Υόμοι, Αθήναι 1930/1935 - Μ ΜΠέγζος,
EλεUΘερια ή θρησκεία.. Αθήνα. 1991
Μάριος Π ΜπέΥζος
AλSlyoc; (2ος αι μ.Χ.). Πλατωνικός φιλόσο-
φος, διδαξε γυΡω στο 150 στη Σμύρνη, όπου
τον άκουσε ο Γαληνός.. Τα σωζόμενα έργα
του Εισαγωγή εις τους Πλάτωνος διαλόγους
και Διδασκαλικός των Πλάτωνος δογμάτων α
ποτελούσαν ισως μέρη ευΡUτερης εργασιας
του για το πλατωνικό έργο. Ο ΑλβΙνος, όπως
και ο δασκαλός του Γάιος., δεν αναγνωριζε
μεγαλες διαφορές ανάμεσα στα φιλοσοφικά
συστηματα του Πλατωνα* και του Αριστο-
τελη., γι' αυτό και δεν δισταζε κατά την ερμη
νευτικη εργασια του να ενσωματωνει στην
πλατωνική φιλοσοφια αριστοτελικά και στωικά
στοιχεια. Ωστόσο, ο Αλβινος, μαζι με τον δά
σκαλό του, θεωρειται από τους θεμελιωτές
μιας μεθόδου για την ερμηνεια του Πλάτωνα.
Ακόμα, ο Αλβινος υπερασπιστηκε με αποφασι-
στικότητα τον ορθολογικό και διαλεκτικό
δρόμο προς τη φιλοσοφία από τις μυστΙKΙστι
κές και μαγικές τάσεις της εποχής του
Βιβλιογρ Α Ε WΊIt, A/bInos ΒΟΟ /ιιθ His/ory οι Mιddle-
Pla/onism, Cambndge. 1937 (Amsterdam, 1971)
Ε Ν Pouσσoς
άλγεβρα της λογικής. Ο όρος WΑλγεβρα της
λογικης" προέρχεται από τις ΠΡωτες εργασιες
και παραδόσεις στη μαθηματική λογική κατά
τον 190 αιωνα (π.χ. G. 8ooIe). Από τις εργα
49
αλγόριβμoc;
σίες αυτές προέκυψε η άλγεβρα του 800le,
καθώς και η τάση για αλγεβροποιηση της λoγι
κής, η οποια με τη σειρά της οδήγησε στην αλ
γεβρική λογική Η άλγεβρα της λογικής ειναι
ένα συστημα αλ γεβρικων μεθόδων λυσης πρo
βλημάτων της λογικής. Στην άλγεβρα της λo
γικής περιλαμβάνονται όλες εκείνες οι Kατα
σκευές που οδηγούν στην αλ γεβροποίηση της
κλασικής προτασιακής λογικής, της κατηγορη-
ματικης ή πρωτοβάθμιας λογικής, καθως Kat
των διαφόρων πλειότιμων λογικών. Aλγεβρo
ποίηση σημαινει δημιουργία ενός συστήματος
διαδικασιων και αλγορίθμων.,που μέσω συγKε
κριμένων αλγεβρικών πράξεων μπορουν να o
δηγήσουν σε αλγεβρικές λύσεις λογικων πρo
βλημάτων. Αντικειμενο, δηλαδη, της άλγεβρας
της λογικής είναι η Ιδια η λογική (δίτιμη. ή
πλειότιμη.) με το σύνολο πράξεων και σχέσε
ων της, οι οποίες προσαρμόζονται και τυποποι-
ουνται κατάλληλα, ώστε να γινουν αντικείμενο
αλγεβρικης αλγοριθμοποιησης προς λυση,
όπως ηδη ειπωθηκε, των αντΙστοιχων λογικων
προβλημάτων
Διον Ανσnoλlτάνος
αλγόριθμoc;, (από το algorιthmI, algorιsmus, λα
τινική μεταγραφή του ονόματος του επιστημo
να της Μέσης Ασίας του 90υ αιώνα Moυxα
μέντ μπεν Μουσά αλ Χορεζμί). Σύστημα που
καθορίζει, μέσω ενός συνόλου πεπερασμένα
ελέγξιμων κανόνων, πεπερασμένες διαδΙKα
σιες και συμπεριφορές για την απoτελεσματι
κή επιλυση προβλημάτων Χαρακτηριστικά του
αλγόριθμου εΙναι η μαζικότητα, ο Kaθoρισμέ
νος χαρακτήρας και η παραγωγικότητά του. Η
"μαζικότητα" ειναι ένα χαρακτηριστικό που α
ναφέρεται στο πλήθος των περιmώσεων (το
οποίο καθοριζεται από τη δυνατότητα προσαρ-
μογής του αλγορίθμου σε διαφορετικές αρxι
κες συνθήκες) στις οποιες μπορει να χΡησιμο-
ποιηθει ο αλγόριθμος. Ο "καθορισμενος xαpα
κτήρας" του αλγόριθμου αναφέρεται στη δια
δικασια της εφαρμογής των κανόνων στα αρxι
κά δεδομένα, η οποία διαδικασία οφειλει να
ειναι μονοσήμαντα ορισμένη Η "παραγωγικό-
τητα" ειναι ΧαΡακτηριστικο που αναφέρεται
στη δυνατότητα γνωσης του αποτελέσματος
του υπολογισμου σε καθε βημα της υπoλoγι
στικης διαδικασίας. Η περιγραφη του αλ γόριθ
μου περιλαμβάνει την πλήρη υπόδειξη των πα
ραμέΤΡων που υπεισέρχονται ή που εΙναι δυ-
νατόν να υπεισέλθουν στην υπολογιστική δια
δικασια Το πλήθος των παραμέτρων καθως
50
και των τιμων που λαμβάνουν αυτές εΙναι αριθ
μήσιμο. Το αλφόβητο της γλώσσας στην οποια
λειτουργει ο αλγόριθμος εΙναι αριθμησιμο. Ο
αλ γόριθμος στα πλαίσια αυτά μπορει να θεω-
ρηθεΙ ως μηχανισμός πεπερασμένων αKoλoυ
θιων αποτελεσματικών μετασχηματισμων λέ
ξεων ή σημάτων. Το μονοσήμαντο των αλγο-
ριθμικων διαδικασιων, ο αυστηρά καθορισμέ-
νος χαρακτήρας τους και η ανεξαρτησια τους
από παράγοντες εξωτερικους ως προς την υ-
πολογιστική διαδικασΙα αποκλειει τη δυνατο-
τητα αuθαιρετων λυσεων και έτσι οδηγει στην
τυποποΙηση η αυτοματοποΙηση των αλ γoριθμι
κων διαδικασιων. Αυτό το χαρακτηριστικό Kα
θιστά τον αλγόριθμο συνωνυμο της αυτόματης
μηχανής. ΕπΙσης τον τοποθετεί στη βάση της
αυτοματοποΙησης των διαδικασιων μετασχη-
ματισμού της πληροφορΙας. Η νομιμοποιηση
της χρήσης ενός δεδομένου αλγόριθμου περ-
νάει μέσα από την απόδειξη της αντιστοιχίας
του με τις διαδικασίες επlλυσης του εκάστοτε
συγκεκριμένου προβλήματος, που με αυτή την
έννοια μπορεΙ να ονομασθει λογαριθμικό
Παραδείγματα λογαριθμικως επιλύσιμων προ-
βλημάτων ειναι της εύρεση ς της αληθοτιμης
τυχόντος προτασιακου τύπου στα πλαισια του
προτασιακου λογισμου, καθως και του καθορι-
σμού των αποδειξιμων τύπων στα πλαίσια του
ιδιου λογισμου. Μέσω του καθορισμου του συ-
νόλου των προβλημάτων που επιλυονται λο-
γαριθμικά ειναι δυνατόν να επιδιωχθει η ευρε-
ση των ορίων αυτοματοποΙησης των διαδικα.
σιων της νόησης. Η μελέτη των λογαριθμικων
διαδικασιών συνδέεται άμεσα με την ανάmυξη
της τεχνητής νοημοσύνης
Στα πλαισια των μαθηματικων και της λογικης.
μέχρι τουλάχιστον το 1931, κυριαρχούσε η
πίστη στη δυνατότητα αλ γοριθμικής επιλυσι
μότητας όλων των αντίστοιχων προβλημάτων
Το 1931, όμως, ο Κ Γκέντελ. απέδειξε ότι στα
μαθηματικά η πλειοψηφΙα των αξιωματικων
συστημάτων πασχει από την εγγενή αδυναμία
υπaρξης προβλημάτων μη αλγοριθμικά επιλυ-
σιμων με τις προβλεπόμενες σ' αυτά αλ γοριθ-
μικές διαδικασιες. Το θεώρημα αυτό, το ΟΠΟΙΟ
ονομάζεται "θεωρημα μη πληρότητας", οδηγη-
σε στο προβλημα της περιγραφής όλων των
τυπων αλγορίθμων στα πλαίσια μιας αυστηρης
και τυποποιημένης θεωριας αλγοριθμων ΓυΡω
στα 1936, διατυπωθηκε από τον Α. Τσερτς. η
εμπειρικά στηριγμένη περιφημη θεση του,
σύμφωνα με την οποια όλοι οι αλγόριθμοι που
ικανοποιουν τη διαισθητικά περιεκτικη εννοια
του αλγόριθμου ταυτΙζονται με αυτους που δΙ
νονται αναδρομικά μέσω συγκεκριμένης
γλωσσικής τυποποίησης. Παρόλο που η θέση
αυτή φόνηκε να ολοκληΡωνει το πρόβλημα της
αναζητησης του συνόλου των αλγοριθμων, η
ανάmυξη της Ιδιας της έννοιας του αλ γόριθ-
μου στη λογική και τα μαθηματικά συνεχΙστηκε
και μετά το 1950. Στις αρχές της δεκαετΙας του
1950 απετέλεσε τη βάση εκκΙνησης του κλά-
δου των κατασκευαστικων μαθηματικων
ΕπΙσης στους τομεις της επιστημης των υπο-
λογιστων και της πληροφορικής έγινε η βαση
της λυσης με μηχανές μαθηματικων πρoβλη
μάτων, της αλγοριθμικής επεξεργασιας της
nληρoφOριας, της ανάmυξης των υπoλoγιστι
κων τεχνικών. Ακόμη βοήθησε στον τομέα της
τεχνητής νοημοσυνης και της κατασκευης μο-
ντέλων αυτοματοποιησης των διαδικασιων της
παραγωγής. Τέλος, σημαντικό σταθμό στην α
νάmυξη των αλγορίθμων απετέλεσε η θεωρια
των κανονικων αλγορΙθμων του Α. Α. Μάρκοφ,
η οποια επιτυγχάνει να προσδιορΙσει επακρι
βέστερα και αμεσότερα αυτό που θεωρειται ως
η "διαισθητική" έννοια του αλγόριθμου.
Διον Αναπολιτάνος
Aλεξανδρινι'l φιλοοοφΙα. Φιλοσοφική κινηση
των τελευταίων ΠΡΟχΡιστιανικων και των πpω
των χΡιστιανικων αιωνων με επικεντρο την
Αλεξάνδρεια. Αποτελέστηκε από όψιμα ελλη
νικά, ιουδαικά και πρωιμα χριστιανικά στoι
χεια Κυριότεροι εκπρόσωποΙ της ο Ιουδαιος
Φιλων. και οι εκκλησιαστικοΙ πατέρες Κλήμης.
και Ωριγένης.. Σ' αυτήν, τη λεγόμενη και
«Αλεξανδρινή σχολή-, επιχειρήθηκε η δημι
ουργία μιας χριστιανικής φιλοσοφΙας που θα έ
παιρνε τη θέση της όψιμης ελληνικής φιλoσo
φιας Από την ..Αλεξανδρινη σχολή.. πρέπει να
διαχωρΙζεται η νεοπλατωνική σχολη της
Αλεξάνδρειας (4ος - 6ος αι μ.Χ.), που Kυριότε
ροι εκπρόσωποΙ της ήταν η ΥπατΙα., ο
Συνέσιος., ο ΙεΡοκλής., ο Ολυμπιόδωρος., ο
Νεμέσιος. και ο Ιωάννης ο Φιλόπονος.. Η νεο-
nλατωνική σχολή της Αλεξάνδρειας ήταν μΙα
από τις σχολές στις οποιες διαμορφωθηκε ο ό
ψιμος νεοπλατωνισμός., μετά τον Ιάμβλιχο.,
και στάθηκε το τελευταιο οχυρό της εθνικής
ελληνικής φιλοσοφίας στην Ανατολή. Με την
κατάκτηση της Αλεξάνδρειας από τους
ΑΡαβες το 640, οι τελευταιοι εκπρόσωποι της
νεοπλατωνικής σχολής της πέρασαν άλλοι
στην αραβική κοινωνια και άλλοι στη βυζαντι
νη, και με αυτouς πέρασε και το ελληνικό
Aλέξανδρoc; ο Αφροδιαιεύς
πνευμα στον μεσαιωνικό κόσμο. ΑντΙθετα από
άλλες νεοπλατωνικές σχολές, που τις xαpα
κτήριζαν μυστικιστικές τάσεις, η σχολη της
Αλεξάνδρειας χαρακτηριζόταν για τη νηφάλια
στάση της στην έρευνα, την καλλιέργεια της
Λογικής, των Μαθηματικων και της Aστρoνo
μίας, καθως και για την πραγματολογική ερμη
νεια των πλατωνικων και των αριστοτελικών
ιδεών (βλ. και Νεοπλατωνισμός).
ΒιβλιΟΥΡ Ε ν IvAnka, P/ato Christianus Ubemahme urιd
Umgestanung des P/atonismus durch dia Vatar.
EInsIedeIn. 1964 W Boussel. JudIsch-chnstIιcher
Schu/betnebIn A/exarιdna urιd Rom. Gottιngen. 1915 Α
Momigliaπo. (ed). Tha Con"ιct belween Pagantsm Brιd
ChristίanIty ιπ Ιιιθ Fourth Century. Oxlord. 1963
Ε Ν Ροuσσος
Aλέξανδρoc; ο Άλης (ή του Χαιηζλ, Hales).
Αγγλος σχολαστικός διανοητής του 130υ
αιωνα, ιδρυτής της παλαιάς σχολής των
Φραγκισκανων. Γεννήθηκε περι το 1170 στην
Αγγλία, σπούδασε στο Παρισι, χειροτονήθηκε
φραγκισκανός το 1231, διετέλεσε καθηγητής
στο πανεπιστήμιο των Παρισίων και πέθανε το
1245. Στους μαθητές του συγκαταλέγεται ο
Μποναβεντουρα. Στη σκέΨη και στο έργο του
εμπνέεται από τον ΑυγουστΙνο.. Μελέτησε,
στα λατινικά, έργα ανατολικων θεολόγων (α
ρεοπαγιτικά κειμενα, lωάννης Δαμασκηνός.)
και σχολΙασε το θεολογικό σύστημα του
Πέτρου Λομβαρδου.. Με τη συνεργασία των
μαθητων του έγραψε θεολογικό σύστημα με
τίτλο Summa unIversae theoIogIae. Προσανα-
τολΙζεται στον αριστοτελισμό. φιλοσοφικά και
εμμένει στον αυγουστινισμό* θεολογικά
Παραμένει ουσιοκράτης (προτεραιότητα της
ουσΙας απέναντι στο ον) και πραγματοκράτης
(προτεραιότητα των γενικων εννοιων). Aπoτε
λεΙ τον εκπρόσωπο του βρετανικου σχολαστι-
κισμού στην ακμή της μεσαιωνικής φιλοσοφιας
κατά τον 130 αιώνα.
ΒιβλΙΟΥΡ F C CoρIeslon. Α HIstory ο( MedιeνBΙ
Phi/osophy. London. 1972 - Ε GIlson. La phi/osophl8 ΒU
moyan . Paπs. 1944 - Η υ Wohler. Gaschιchta der
miltelanarlιchen PhiIosophl8. βθιΙιπ. 1990
Μάριος Π ΜπέΥζος
Aλtξανδρoc; ο Aφρoδιcnεύς (ακμή περ. 200 μ Χ.).
..Περιnατητικός- φιλ6σαΡος, ο σπουδαιότερος
σχολιαστης και εξηγητής του Αριστοτέλη..
Γεννημένος στην Αφροδισιάδα της ΚαρΙας,
όπως και ο Άδραστος., επΙσης σχολιαστής
έργων του Αριστοτέλη, μαθητής του Ερμίνου.,
του Σωσιγένη. και του Αριστοκλή. από τη
51
Αλέξανδρος ο Λυκοπολlτης
Μεσσήνη της Σικελιας, φιλος των Ρωμαιων αυ
τοκρατόΡων Σεβήρου και ΑντωνΙνου, πατέρα
και γιου, ο Αλέξανδρος δίδαξε στην Αθήνα,
τcυλάχιστον από το 198 ως το 211, ως
"σχολάρχης.., δηλαδή διευθυντής του ..Περι
πάτου.., της σχολής του Αριστοτέλη.
Από το ερμηνευτικό έργο του σωθηκαν τα
Υπομνήματα στα αριστοτελικά συγγράμματα
Αναλυτικά πρότερα, Τοπικά, Μετεωρολογικά,
Περl αισθήσεως και Μετά τα Φυσικά, χάθηκαν
τα Υπομνήματά του στα αριστοτελικά έργα
Καπιγοριαι και Φυσική ακρόασις. Από τα πρω-
τότυπα συγγράμματά του σωθηκαν το Περι
ψυχης, το Περl ειμαρμtvης και το Περι Kράσε
ως και αυξήσεως. Τα ΠαΡαδομένα με το όνομά
του Ιατρικά απορήματα και φυσικά προβλήμα-
τα, Περί πυρετων και Προβλήματσ ανtκδοτα
δεν ειναι έργα δικά του.
Νους οξυς, απελευθεΡωμένος από τις μυστΙKΙ
στικές τάσεις της εποχης του, με φιλολογική
ακριβεια στην αυστηρά ορθόδοξη ερμηνεια
της αριστοτελικης διδασκαλιας, από έντονο α
ντιπλατωνισμό, κάποτε όχι χωρίς αυθαιρεσΙα,
παρεκκλινει από τα αριστοτελικά κριτηρια και
προσεγγιζει τον Στράτωνα. και τους Ατομι-
κους. Έτσι, κατά τη θεωρία του Αλέξανδρου,
προτεραιότητα έχει το ειδικό; όχι το γενικό:
Στις κανονικές κινησεις των ουράνιων σωμά
των οφειλει η υλη τις ποιότητες που εμείς τις
ταυτίζουμε με τη μορφη, με το ..ειδος.. των
στοιχειων. Οι κινησεις αυτές επιφερουν και
τους ποικιλους συνδυασμους ανάμεσα στα
απλά σωματα και έτσι παιρνουν μορφές τα
συνθετα σωματα. Και η ψυχή των ζωντανων
οργανισμων δεν ειναι παρά η φυση η η δυναμη
που έχει προκύψει από κάποια πρόσμιξη
ακόμα και στον άνθρωπο η ψυχη ειναι αxωρι
στη από το σώμα και θνητη, όπως θνητός ειναι
και ο νους.
Τον Αλέξανδρο τον χαρακτηρισαν ..εξηγητήν
κατ' εξοχήν.. και δεύτερο Αριστοτέλη Τον τι
μούσαν πολυ και τον χΡησιμοποιουσαν σε με
γάλη κλιμακα, όχι μόνο οι μεταγενέστεροι
σχολιαστές, αλλά και οι Νεοπλατωνικοι και οι
άλλοι φιλόσοφοι σ' ολόκληρl1'τη Βυζαντινή πε
ριοδο Σ' αυτόν στηΡΙΧτ/καν στην Αναγέννηση
οι Νεοαριστοτελικοι, ιδιαΙτερα οι ..Αλεξανδρι-
στές.., που αμφισβητουσαν την αθανασία της
ψυχής, και στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα ο
θεόφιλος Koρυδaλευς", για να ΠαΡαμερισουν
τη σχολαστική και την αΡαβικη ερμηνεία του
Αριστοτέλη.
Ε Ν Ρουσσος
52
Aλέξανδρoc; ο λυKoπoλlτης (3ος αι μ.Χ.).
Νεοπλατωνικός φιλόσοφος της Αλεξανδρινής
σχολής. από τη Λυκόπολη της Ανω Αιγύπτου
και εθνικός αρχικά, έγινε κατόπιν οπαδός του
Μανιχαισμου., τον οποΙο KαταΠOλtμησε στη
συνέχεια, αφου έγινε Χριστιανός.
ΕΧ
Aλtξανδρoc; ο Πολυίστωρ (1ος αι π.Χ.).
Έλληνας συγγραφέας από τη Φρυγια. Από το
σαραντάτομο ιστορικό και γεωγραφικό του
έργο σώζονται σήμερα ελάχιστα απoσnάσμα
τα. Μας εΙναι γνωστός κυρίως από μια περίλη-
Ψη της κοσμολογιας των νεότερων πuθαγoρει
ων, των μαθη, ματικων όπου αναμειγνυονται
και στωικές δοξασίες, την οποία συνέταξε από
Πυθaγoρειoυς σημειωσεις, ισως από το συγ
γραμμα ενός από αυτους τους μαθηματικους,
του Ξενόφιλου του Χαλκιδέα. ΣύνοΨή της μας
διέσωσε ο Διογένης ο Λαέρτιος. (VII, 24 Κ.ε.)
Η κοσμολογία αυτή των νεοπυθαγορείων. έχει
επηρεαστεί πολυ από τις δοξασΙες των lωνων
φυσΙΟκΡατων της τελευταια« περιόδου (Aλκ
μαίων., Διογένης.) και των ιαΤΡων του 40υ
αιώνα' αποδίδεται θεικός χαρακτήρας στη θερ
μότητα, που αποτελει την αιτια της ζωής' η
ψυχή είναι μέρος του θερμου αιθέρα αναKατω
μένου με το ψυχρό και αθάνατη' η ψυχη διαι
ρειται σε νου, θυμό και φρένες (τα δυο npωτα
και στα ζωα, οι φρένες μόνο στον άνθρωπο)
ουσια του κόσμου και της θεότητας ειναι η αρ-
μονια.
βιβλΙΟΥΡ Τσέλλερ - Nεσrλέ, Ισroρiσ της ελληνικής φι-
λοσοφίσς, μετόφρ Χ θεoδωρlδη, Eσrια, Μήνα, 1990
σσ 92,360
Ε Xωpaφ(ις
Αλεξάντερ (Alexander) Σαμουήλ (Σιδνευ Αυ-
στραλιας, 1859 - Μάντζεστερ, 1938). Αγγλος
νεορεαλιστής φιλόσοφος, ένας από τους ιδρυ-
τές της θεωριας της "αναδυόμενης εξέλιξης",
η οποΙα αποτελεΙ τον άξονα, περι τον οποιο
περιστρέφεται το φιλοσοφικό του σύστημα
Στο βασικό του έργο Space, Tιme and ΟθΙιΥ
(Χωρος, Χρόνος και θεότητα, τόμο 2, Μάντσε-
στερ, 1920) υποστηριζει ότι ο χώρος και ο χρό-
νος δεν ειναι δυο οντότητες ανεξάρτητες η
μια από την άλλη, αλλά συνεχείς, και αποτε-
λούν όψεις της μιας πραγματικότητας, του
"χωροχρόνου" Οταν δυο η περισσότερες
πραγματικότητες ενωνονται, τότε πρoβaλ-
λουν, πέρα από τις συμφυτες με αυτες, και
άλλες ιδιότητες, εντελως διαφορετικου xapα-
κτήρα. Έτσι, ο αρχικά ακαθόριστος xωρo xρό
νος αποκτά βαθμιαία νέες όψεις, μια εξέλιξη
δηλαδή από το ομοιογενές στο ετερογενές,
ένα γιγνεσθαι, στο οποίο η κάθε στιγμή περιέ-
χει όλες τις προηγούμενες και ταυτόχρονα υ-
περέχει από όλες αυτές. Οι αλλεπάλληλες
προβολές ειναι κατά σειρά: η καθαρή κινηση, η
φυσική υλη, οι υλικές ιδιότητες, η ζωή και η
σκέψη. ΠροχωΡωντας στο πρόβλημα της γνω-
σης, ο Αλεξάντερ συνεχίζει και ως προς αυτό
τις νεορεαλιστικές του αντιλήψεις για τον
άμεσο χαρακτήρα της γνωστικής διαδικασιας.
Πρόκειται, κατ' αυτόν, για μιαν απλή και Kαθα
ρη "παρουσίαση" της πνευματικής λειτουργίας
και ενός αντικειμένου, που μπορουν να
συνυπάρχουν' έτσι η ιδέα ενός πράγματος δεν
έχει χαρακτήρα καθαρά πνευματικό, αλλά
εΙναι, κατά βάθος, ένα άλλο αντικειμενο του
πραγματικού κόσμου, χωρίς και να παύει να
ειναι μια πράξη πνευματική. Από τη σύζευξη
διάνοιας και αντικειμένου γεννιουνται οι αξίες:
αλήθεια, αγαθότητα, κάλλος. Η "υψιστη πρo
βολη" όλων των προγενέστερων συμπλεγμά
των είναι το "θειον", η μετά τη διάνοια δηλαδή
υψηλότερη εμπειρική ιδιότητα. Γι' αυτό και το
θρησκευτικό συναίσθημα ειναι η μόνιμη τάση
του συμπαντος να υψωθει προς μιαν ιδιότητα
πληρέστερη, που ειναι η "θεότητα" Έτσι ο
θεός παρουσιάζεται ως σώμα και ψυχή: σωμα
ειναι το συμπαν, ψυχή η συνεχως "αναδυόμε
νη" θεότητα και δημιουργός ο xωρo xρόνoς.
Με τον τρόπο αυτό ο Αλεξάντερ προχωρεί στη
δική του μεταφυσική ερμηνεία.
βιβλΙΟΥΡ Ντεβω n, Το συστημα του Αλε{άντερ, 1929
Mc Carthy J W. The nsfurshsm ο( S Alexsnder. Ν γ.
1948
Απ Τζαφερόηουλος
Αλεξαντρόφ Γκεόργκι Φιοντόροβιτς (4.4.1908,
ΠεΤΡOύnoλη 21.7.1961, Μόσχα). Ρώσος φι-
λόσοφος, ακαδημαικός, διευθυντής του lνστι-
τουτου φιλοσοφίας της Ακαδ. Επιστ. της
πρωην ΕΣΣΔ. Πήρε μέρος στη συγγραφή της
Ιστορίας πις φιλοσοφΙας (1967). Τα κυριότερα
εΡΥα του: Ο Αριστοτtλης (1940), Ιστορlα των
KOινωVΙOλOγΙKων θεωριών. Η αρχαΙα Ανατολή
(1959), Η ιστορια πις κοινωνιολογlας ως επι
στήμης(1958).
Ν Στ
Αλεξlνος ο Ηλειος (4ος Ι 3ος αι π.Χ.). Mαθη
τής του Στlλπωνα του Μεγαρέα. ή, κατ' άλ
λους, του Ευβουλιδη" και αντιπαλος του στωι
αλήθεια
κου Ζήνωνα.. Οι δοξασιες των Μεγαρικων
ήταν ένα κράμα ελεατικών στοιχείων και σω
κρατικής διδασκαλίας. Εκείνη την εποχή η
σχολή αυτή είχε τραπει σε στείρο έλεγχο των
προηγούμενων φιλοσοφικών διδασκαλιων και
εριστικότητα' την τάση αυτή ακολουθεί και ο
Αλεξίνος, που γι' αυτόν τον λόγο επoνoμαζό
ταν "Ελεγξίνος". Στο μοναδικό απόσπασμα
που σώθηκε από το έργο του, ο Αλεξινος πα
ρωδει την απόδειξη του Ζήνωνα για τη λογικό-
τητα του κόσμου. Επισης, ο επικουρειος
Έρμαρχος. διασώζει ένα απόσπασμα της χα-
μένης του συγγραφής Περl παιδείας, όπου
στην αντίθεση ρητορικής και φιλοσοφίας παiρ
νει το μέρος της πρώτης. Ακόμη, αναφέρεται
και ένα βιβλίο του με το αποίο στρέφεται κατά
του Αριστοτέλη.
ΕΧ
αλήθεια. Στο μέγαρο της αλήθειας υπάρχουν
πολλά διαμερίσματα ή, καλυτερα, πολλές nρ<r
σεγγισεις για τον ορισμό της έννοιας της αλή
θειας. Ο συσχετισμός πίστης και δόξας προς
τη γνωση ειναι το απλOuστεΡO παράδειγμα για
την υπαρξη διαβαθμίσεων στην απόκτηση της
γνώσης, οι οποίες επηρεάζουν και την έννοια
της αλήθειας, καθότι η αληθής γνώση ειναι η
μόνη βάσιμη και βtβαιη γνώση, που δύσκολα
όμως αποκτά ο επιστήμονας ή ο φιλόσοφος. Η
έννοια της αλήθειας χρησιμοποιείται για να
δηλώσει την υποχρέωση που έχει ο επιστήμo
νας να αναζητεί την αλήθεια, καθώς και τη
συμφωνία ή την ασυμφωνία (προκειμένου περί
ψεύδους) της έννοιας αυτής προς κάποιον κα-
νόνα.
Οι σημαντικότερες προσεγγίσεις στο nρόβλη
μα της αλήθειας έγιναν από τον ορθολογισμό.,
τον εμπειρισμό. και τον ιδεαλισμό., τον διαλε
κτικό υλισμό. και τη γλωσσική ανάλυση..
Κατά τον ορθολογισμό, οι αλήθειες του λόγου
γίνονται γνωστές "εκ των προτέρων" ("a
ΡΓίΟΓΙ"), με την έννοια πως ό,τι ισχύει για τη γε
νική εκφορά ισχυει και για τη μερική - ατομική
εκφορά. Ο λόγος για τον οποίο οι "αλήθειες
του λόγου" δεν γίνονται γνωστές "εκ των υ-
στέρων" ("a ροsteήοπ") είναι ότι οι αλήθειες
αυτές αναφέρονται σε ιδιότητες που δεν πα
ρατηρήθηκαν ποτέ. Ο LeibnIz. ισχυρίζεται ότι
υπάρχουν δυο είδη αλήθειας: οι αλήθειες του
λόγου και οι αλήθειες της εμπειρίας. Οι πpω
τες είναι αναγκαιες και οι αντίθετες αυτών
εΙναι συμmωματικές. Η θεωρητικη ή η αλήθεια
του λόγου ειναι ανεξαρτητη από την αλήθεια
53
αλήθεια
των αισθητών πραγμότων. Ο Descartes. εξaιr
τά τη βtβαιη και ασφαλή γνώση από το oρθo
λογικό σύστημα που οικοδομειται με βάση την
ενόραση. και την παραγωγή.. Η επιστήμη που
μας προσφέρει αυτου του είδους τη βεβαιότη
τα και αναγκαιότητα είναι τα μαθηματικά.
Ο εμπειρισμός, λαμβανόμενος είτε στην αυ-
στηρή είτε στην ασθενή του μορφή, δέχεται
ότι η ασφαλής και σταθερή γνώση θεμελιωνε-
ται στην εμπειρια, αφου οι ιδέες (έννοιες, πα
ραστάσεις) πρoKumouv, άμεσα ή έμμεσα, από
την εμπειρία και ειδικότερα από την "κατ' αΙ
σθησιν" αντlληψη Ο Locke. υποστήριξε ότι ο
ανθρωπινος νους είναι, από τη φύση του,
λευκό χαρτί, όπου εγγράφεται κάθε επιμέρους
γνώση. Κατά τον Hume., η γνωση παράγεται
από τον συνειρμό των εντυπωσεων σύμφωνα
με τους νόμους της ομοιότητας, της συνάφει
ας και του αιτίου απoτελtσματoς.. Οι εντυ-
πωσεις όμως δίνονται "χωριστές" μεταξύ τους,
η δε νόηση ποτέ δεν μπορει να συλλάβει την
πραγματική τους σχέση.
Ο Kant. εισηγήθηκε την "κοπερνΙκεια επανά
σταση", δηλαδή την αλλαγή της στάσης του υ
ποκεψένου έναντι του κόσμου. Η γνώση δεν
διαμορφωνεται συμφωνα με τα πράγματα,
αλλά τα πράγματα αντανακλουν τη δομή της
νόησης και τις κατηγορίες της. Τα ιδια τα
πράγματα δεν υπόκεινται στη γνώση και εΙναι
για πάντα απρόσιτα στην ανθρώπινη νόηση. Τα
μόνα που μπορούμε να γνωρίσουμε είναι τα
φαινόμενα. Ο ίδιος φιλόσοφος εισηγήθηκε τη
διάκριση των κρΙσεων σε αναλυτικές και συν
θετικές. Στην αναλυτικη κριση το Kατηγoρoυ
μενο δεν προσθέτει τίποτε στην έννοια του υ
ποκειμένου, η δε αρχη πάνω στην οποία βασι-
ζεται είναι εκεινη της αντίφασης. Στη συνθετι
κή κρΙση το κατηγορουμενο δεν αναφέρεται
στο υποκεΙμενο, αλλά διευρυνει το περιεxόμε
νό του, η δε αρνησή της δεν δημιουργει αντι-
φαση Τη διάκριση των κρισεων σε αναλυτικές
και συνθετικές άλλοι την αποδέχθηκαν και τη
συνέδεσαν με τη διαψευσιμότητά τους (Ρ. F
Strawson. και Η Ρ Grice.) και άλλοι αρνηθη
καν τη σαφή οριοθέτηση μεταξυ τους (W. V
QUIne.), επειδη η συνθετική κριση δεν περιέχει
μόνο στοιχεία που έχουν σχέση με την εμπει
ρία, ουτε η αληθεια της έχει άμεση σχέση
προς αυτην Κατά τον QUIne, η "λογικη αλη
θεια" είναι μια πρόταση που ειναι αληθης και
παραμένει αληθής κάτω από όλες τις επανερ
μηνείες των συστατικων της στοιχειων Η "λo
γικη αλήθεια" δεν περιοριζεται στις Kατηγoρι
54
κές προτάσεις, όπως συμβαίνει με τις αναλυτι
κtς και τις συνθετικές, αλλά είναι ευρύτερη
των τελευταίων αυτών.
Ο διαλεκτικός υλισμός. συνδtει την έννοια της
αλήθειας με τη διαδικασία των εσωτερικων α-
ντιθέσεων και της συνεXouς προσπάθειας υ-
πέρβασης των εμποδίων και των σφαλμάτων.
Αποτέλεσμα του συνδυασμου αυτού είναι η
δημιουργία της αντικειμενικής, αλλά και ταυ
τόχρονα σχετικής αλήθειας. Η αντΙKειμενΙKό
τητα της αληθειας συνάγεται από την ανεξαρ-
τησία του περιεχομένου των πaρaστάσεών
μας από το υποκείμενο και τον άνθρωπο, ενω η
σχετικότητά της προέρχεται από τους περιoρι
σμους του ιστορικού γίγνεσθαι και των συνε-
χως μεταβαλλόμενων κοινωνικοπολιτικών
συνθηκών.
Οι δυσκολίες οντολογικής και λογικής θεμε
λιωσης της αλήθειας οδήγησαν στη "γλωσσι
κή" προσέγγιση της αλήθειας. Εκπρόσωποι
του λογικου θετικισμου. και της γλωσσανάλυ
σης. προσπάθησαν, με την αποκλειστική
χρήση της σημαντικής. και της λειτουργικότη-
τας της γλωσσας, να πaρaμερίσoυν τις δυσκο-
λίες της μεταφυσικής. και τα σφάλματα της ε
πιστημολογίας.' τελικά, οδήγησαν στον επι
στημονισμό. και στον ανορθολογισμό.. Η διά-
κριση μεταξυ περιγραφικών και συγκινησιακών
προτάόεων η μετaξυ της τεχνητής - επιστημο-
νικής γλωσσας και της ποιητικής γλωσσας δει-
χvει τη "διγλωσσία" τους: την "καθαρή" γλωσ-
σα της επιστήμης και την "κοινή" γλώσσα της
αμφιβολιας και του προβληματισμού.
Ολες αυτές οι προσεγγισεις σχηματoπoιoυ
νται στις θεωρίες για την αλήθεια και, συγKε
κριμένα, στις θεωρίες της αντιστοιχίας, του
πραγματισμού, της συνάφειας και στην oργα
νισμική και τη σημαντική θεωρία.
Κατά τη θεωρία της αντιστοιχίας., μεταξυ του
λόγου και του αντικειμένου ή του λογου και
των γεγονότων και πραγματικων καταστάσε-
ων υπάρχει συμφωνία η αντιστοιχια. Ωστόσο,
υπάρχει μεγάλη ασυμφωνια ως προς τον αριθ-
μό των όρων που πρεπει να ευρίσκονται σε α.
ντιστοιχια οσο και ως προς την εννοια των
χΡησιμοποιουμενων όρων. Νεότερες και συγ-
χρονες θεωριες της αντιστοιχιας αντιπαραθε
τουν, συνηθως, δυο όpc;>υς (Ι) τις πεποιθήσεις
η τις προτάσεις και (11) τα γεγονότα, χωρις
τουτο να σημαινει ότι τα προβληματα που οι
θεωριες αυτες αντιμετωπίζουν ειναι λιγότερο
Ο πραγματισμος. επεδιωξε την γεφυΡωση του
χάσματος μεταξυ της υποκειμενικης διάθεσης
της πίστης και της αντικειμενικής πραγματικό-
τητας συνδυόζοντας: (Ι) το νόημα των σημεΙων
με τη διάθεση της πΙστης, (11) τη διάθεση της
πίστης με τις προτάσεις της αντικειμενικής
πραγματικότητας και (111) τις προτάσεις με τις
φισεις ή τις λογικές αλήθειcς με τις συνθήκες.
Η πρωτη προσπάθεια έγινε από τον Charles S.
PeIrce., η δεύτερη από τον WIIlIam James. και
η τριτη από τον John Dewey., ο οποΙος στο
πλαίσιο της λειτουργικής του θεωρίας
(Instrumentalism) nρoσnαθει να συνδυάσει τα
λογικά ενδιαφέροντα του PeIrce με τα ψυχο-
λογικά ενδιαφέροντα του James.
Κατά τη θεωρία της συνάφειας η αλήθεια σuνΙ
σταται στη χωρίς αντιφαση. συμφωνΙα των
προτάσεων ενός συστήματος μεταξυ τους. Αν
μια δεδομένη πρόταση συνάmεται χωρΙς αντΙ-
φαση προς άλλες, αποδεκτές ήδη προτάσεις,
τότε η πρόταση αυτή είναι αληθής. Συνεπώς,
μια κρίση είναι αληθής αν έχει συνέπεια προς
τον εαυτό της και συνάmεται προς το σύστη-
μα των κρίσεων μας. Onως λέγει ο Hegel., η α
λήθεια είναι δυνατόν να ΧαΡακτηρισθει, από
γενική και αφηρημένη άποΨη, ως η συμφωνια
του περιεχομένου της νόησης προς τον εαυτό
του
Η οργανισμική. θεωρια για την αλήθεια, όπως
διατυπωθηκε από τον Α. Ν. Whitehead., μπορει
να ΧαΡακτηρισθεΙ και ως συνδυαστική θεωρΙα,
γιαη συνδυόζει τη θεωρΙα της αντιστοιχιας με
τη θεωρΙα της συνάφειας. Η αλήθεια είναι
όρος που αναφέρεται μόνο στη φαινoμενΙKό
τητα, ενω η πραγματικότητα ταυτίζεται προς
τον εαυτό της και δεν έχει νόημα να ερωτά κα-
νείς αν αυτή είναι αληθής ή ψευδής. Αλήθεια
είναι η συμφωνΙα της φαινομενικότητας προς
την πραγματικότητα, ορισμός που επιτρέπει
την ενότητα της εμπειρίας και δεν αποκλείει
την ύπαρξη επιμέρους αληθειών μέσα στο μέ
γαΡο της αλήθειας.
Τέλος, η σημαντική. θεωρια, όπως την εισηγή-
θηκε ο A\fred Τ arski., επιδιωκει να ορισει την α
λήθεια έτσι, ωστε ο ορισμός να εΙναι τυπικά
ορθός και να ανταποκρίνεται στα πράγματα.
Από την άποΨη αυτη, η σημαντική θεωρία απο-
τελει τροποποίηση της θεωριας της αντιστoι
χιας για την αλήθεια Η τροποποΙηση συνιστα
ται στη δημιουργία μιας τεXVΗτης γλωσσας η
μεταγλωσσας., η οποια, με τη σαφήνεια και
την ακριβολογια της, ειναι σε θέση ν' αποφυγει
τις αντινομιες και τις αντιφάσεις που συνεπα
γεται η φυσικη γλωσσα
θιβλιογρ R Descar\es. Regu/ae ad dιrec/Ionem IngenII
αλήθεια ιστορική
-Oeuνres de Descartes" ιν.- J Locke. Απ Essay
ConcιemIng Human Unders/anding, έκδ D W Υo/tοn, τόμ
2, London, 1961 - ι Kanl, Kri/ik dθ, fθΙflθη Vemunft.
Hamburg, Felix MeIner Verlag, 1956 . W ν Ουιne. Frσm a
Logιcal Ροίπ' οΙ νιew. Cambndge, UnrνersI\y Press. 1953 .
R Camaρ, Phιloscphy and LogIcaJ Syn/ax. London. Kagan
Paul. 1935. Β Ι Ιenιn. -Απαντα". τόμ 18 Η S Thayer.
Meamng ΒΜ ActJon Α stικfy οΙ Amencan Pragmatism.
New York ΤΜ Bobbs Memll Co , 1973.- G Hegel. Logιc.
μετ W Wellace, London, Oxlord Unrνersi\y Press. 1982-
Α Ν Whilehe8d. Process and Reality. New York. The Free
Press, 1969 - Λ Κ Mπaρτζελιωτη. ΦιλοσοφΙα και επιστη-
μονική ερευνα Γνωσιoθεωρlα. Μήνα. 1989
Λεων Κ Mπaρτζελιωτης
σλιΊθεlα ιστορική (η έννοια της "αλήθειας"
στην ιστορια). Όλη η θεωρια της γνωσης συνo
δεύεται από το αίτημα ή την ΠΡοσδοκια της
αλήθειας' αλλά συνήθως οι γνωσιολογικες συ-
ζητήσεις γΙνονται με παραδειγματα παρμένα
από τις μαθηματικές η τις φυσικες επιστήμες,
όπου η "έννοια της αλήθειας" ορίζεται ειτε ως
"εσωτερική λογική συνοχή" μιας αποδεικτικής
διαδικασίας (στα μαθηματικά) είτε ως "ανταπό-
κριση" ή "αντιστοιχια" μιας φυσικής διαδικα-
σΙας, ενός φαινομένου, προς ό,τι έχει στον
νου του η εκφράζει με τον λόγο του ο παpατη
ρητής του φαινομένου (στις φυσικές επιστή-
μες). Ομως οι ιστορικοι, πρωτοι στην ιστορΙα
του επιστημονικου στοχασμου, έκαμαν πρό
βλημα την "αναζήτηση της αλήθειας" στον
τομέα της έρευνάς τους. Είναι γνωστή η αγω
νιώδης προσπάθεια του θουκυδΙδη. (Συγ-
γραφή, Α 20 22) να ερευνά για την "αλήθεια"
και η δραματική διαπιστωσή του ότι: «ΟΙ άν
θΡωΠΟΙ τας aκoός των προγεγενημένων αβα
σανιστως παρ' αλλήλων δέχονται ... αταλαιπω-
ρος τοις πολλοΙς"η ζήτησις της αληθειας" ... ε-
πιπόνως δε ευρισκετο (η ακρlβεια, η αλήθεια
των έργων), διότι οι παρόντες τοις έργοις εKά
στοις ου ταυτά περι των αυτων ελεγον, αλλ'
ως εκατέΡων τις ευνοΙας η μνήμης έχοι .".
Αργότερα ο Πολυβιος. (ιστοριαι Α, 14. 4-6) υ
πογράμμισε με έμφαση την ανάγκη αναζήτη
σης της αλήθειας, για να έχει αξια η ιστορικη
αφηγηση' γιατί «εξ ιστοριας αναιρεθεισης της
αληθειας το καταλειπόμενον αυτης ανωφελές
γΙνεται διηγημα . ". Αλλά τι ειναι "αληθεια ι
στορική";
Υποχρεωτικά θα απαντήσουμε χωριστά
1) Για την "αλήθεια ενός απλου γεγονοτος"
που, όσο απλό και αν ειναι φαινομενικά (π.χ. η
διάβαση του Ρουβίκωνα από τον Καίσαρα το
44 Π.Χ ), αποτελεί περιληmικη σύνθεση άπει
Ρων λεmομερειών, γενικευση άπειρων επιμέ
ρους όμοιων κινησεων, τότε το γεγονός είναι
55
αληθινός σοοιαλισμός
"αληθινό", αν η "αφηγηση" που δΙνεται γι' αυτό
"αντιστοιχει" έστω γενικευτικlr σε ό,ΤΙ ακρι
βως έχει συμβει, έτσι που ένας αναγνωστης να
μπορεί να αναπλάσει φανταστικά το γεγονός.
2) Για τα "κινητρα" και τις σκέΨεις των δpώ
ντων προσωπων. Τα κινητρα όμως εΙναι αθέα-
τα και ο αφηγητής μπορεΙ μόνο κατ' αναλογια
να τα εικάσει' τότε η εικασια ειναι "αληθινή",
αν πραγματικά αποδιδει τα κινητρα εκεινων
που έδρασαν, κάτι που σπάνια επιβεβαιωνεται
από τις πηγές, αλλά και σπάνια διαΨευδεται
(ότι λ Χ ο Καισαρ με τη διάβαση του
Ρουβικωνα παραβιαζε νόμο της πολιτειας και
ανέτρεπε το πολΙτευμα) Η επισημανση των KΙ
νήΤΡων δεν μπορει να έχει τη βεβαιότητα μέ-
τρησης ενός φυσικου φαινομένου, αλλά ε
γκλειει την πιθανότητα ενός αναλογικού συλ
λογισμού, που θεμελιωνεται στη θουκυδΙδεια
λογική "κατά το εικός και το αναγκαιον"' η επι-
σήμανση των κινήτρων μπορεί να συνοδεύεται
από .εικασια που εΙναι λογικά αναγκαια" (π.χ.
οι ΑθηναΙοι το 4 t5 Π.Χ ανέλαβαν την εKσιρα
τεια στη Σικελια κινουμενοι από τουτα τα Kινη
τρα... ΘουκυδΙδης, Συγγραφή, 6.24).
3) Για τις "αξιολογικές κρισεις" που διατυπω
νονται στην ιστορία (για πράξεις και πρόσωπα,
καταστάσεις και θεσμους) ο "βαθμός αλήθει
ας" ειναι αντιστοιχος προς τις πράξεις (και
πρόσωπα, καταστάσεις και θεσμους), όπου α
ναφέρεται
4) Για την "αλήθεια των ερμηνευτικών Kρίσε
ων" (π Χ η ιστορία είναι παράγωγο της ανθΡω-
πινης δραστηριότητας για πλουτο και εξουσια)
θα γίνει λόγος στο λήμμα Φιλοσοφία της
lστορΙας.
ΒιβλΙΟΥΡ Ε n Πaπανouτooς, ΓνωσιολοΥΙα (κεφ Δ'
Ιστορική Γνωση) . W Η Walsh, Εισαγωγή στη Φιλοσοφ/α
της /στoplας (μετ Φ Κ Bωρou).- Φ Κ Βωρος, Το πρό-
βλημα της ιστορικής ΓVωσης. ("ΦιλοσοφΙα", 506, 1976)
Φ κ θωρος
αληθινόc; oooιαλιoμΌC;. Γερμανικής πρoέλευ
σης μικροαστική αντlληΨη περΙ σοσιαλισμου,
που εμφανισθηκε κατά τη δεκαετΙα του 1840
(Κ Γκρουν, Μ Χες, Γ. ΚρΙγκε, Ο. Λουνιγκ, Γ.
Πουτμαν). Η φιλοσοφια του "αληθινού σοσια-
λισμου" αποτελει έναν εκλεκτικιστικό συνδυα-
σμό ιδεων γάλλων και άγγλων σοσιαλιστων
ουτοπιστών, νεαρων χεγκελιανών και ηθικής
του Φόυερμπαχ.. Οι εκπρόσωποΙ του θεωρoυ
σαν τον σοσιαλισμό θεωρία υπεράνω τάξεων,
η οποΙα αιρει την αλλοτρίωση. μέσω της πραγ-
μάτωσης κάποιας πανανθΡωπινης ουσιας και
του κατευνασμου των κοινωνικων αντιφάσε-
56
ων. Διακήρυσσαν επίσης την αποχή από την
πολιτικη δράση. Κατά την επανάσταση του
1 848 49 πολλοΙ από τους εκπρόσωπους του
"αληθινου σοσιαλισμού" τάχθηκαν με τη μικρo
αστική δημοκρατια Εξιδανικευοντας προκε-
φαλαΙΟκΡατικές μορφές θεωρουσαν εφικτή
για τη ΓερμανΙα τη μετάβαση στον σοσιαλισμό
παρακάμmοντας τη μεγάλη κεφαλαιοκρατική
παραγωγή (πρβλ. ομοιότητα l2ε ναΡOVΤVΙK/-
σμό).
ΒιβλΙΟΥΡ κ Μόρξ. Φ 'Ενγκελς, Η γερμανική ιδεολοΥΙα.
εκδ Gutenberg, Αθήνα, 1979. τόμ 1-2 - των Ιδιων:
Mανιφtστo του κομμΟυνισπκου κόμμΟΤος. Σ Ε Aθήνa.
1982.- Forder Η. Marx υΟΟ Enge/s am Vorabθn/ deI
Reνolu/ion (1846. 1848). PertIn, 1960
Δ Γ1aTtλης
"AλκιδιΆΔΗc; μεΙζων» ή «ITpώToc;». Φιλοσοφικός
διάλογος του Πλάτωνα, γραμμένος μεταξυ
395 390 Π.Χ. Με τον υπότιτλο ή περl ανθρω-
που φυσεως ως θέμα αυτού ορίζεται η διερευ-
νηση της φυσης του- ανθΡωπου, ενω με τον χα-
ρακτηρισμό "μαιευτικός.. δηλώνεται ότι από
τη συζητηση των δύο προσωπων, του Σωκράτη
και του Αλκιβιάδη, έρχονται στο φως έννοιες
που από την φυση ενυπάρχουν στην Ψυχή του
ανθΡωπου. Σκοπός του διαλόγου είναι να φω-
τιστεί η διδασκαλΙα του Σωκράτη, τον οποιο οι
κατήγοροί του τον θεωρούσαν υπεύθυνο της
πολιτικής στάσης του Αλκιβιάδη, και συγχρό-
νως να ερμηνευθει η πραγματική σημασία του
Δελφικού ρητού "γνωθι σαυτόν". Το τελευταΙο
αυτό θεωρεΙται, κατά τον Πρόκλο., και το
κυριο θέμα του διαλόγου, καθώς η αυτογνωσία
παρουσιάζεται να υπερβαίνει τα όρισ της εσω-
τερικής ενδοσκόπησης του μεμονωμένου ατό-
μου και ανάγεται σε βάθρο, επάνω στο οποιο
οικοδομεΙται η πολιτική κοινότητα και πραγμα
τώνεται η πολιτική πράξη.
Ειδικότερα, διασαφηνίζονται οι σχέσεις δικαι-
ου αγαθου, καλου συμφέροντος Ασκείται έ
ντονη κριτική στο αθηναϊκό συστημα αγωγής,
διότι αυτό αγνοεΙ τη διδασκαλΙα της δικαιοσύ-
νης, χωρΙς τη γνώση τ/ς οποΙας ουτε από τον
πόλεμο ουτε από την ειρήνη μπορει κανεις να
ωφεληθεί' διότι χρήσιμο και δικαιο ειναι ταυτό-
σημα, εφόσον ό,ΤΙ εΙναι δΙκαιο είναι και ωραΙο
και καλό και ό,ΤΙ ειναι καλο είναι και χρήσιμο
Με την αποκάλυΨη ότι όλα αυτά τα αγνοεί ο
Αλκιβιάδη ς και ότι σ' αυτό ευθύνεται ο θειος
και κηδεμόνας του Περικλης, που είχε εμπι-
στευθεΙ την αγωγή του σε έναν Θρακιώτη
δουλο, εξάγεται το συμπέρασμα ότι οι άρχο-
ντες της πόλεως, ρόλο τον οποίο φιλοδοξει νο
παιξει και ο Αλκιβιάδης, πρέπει μέσω της παι
δειας να γινουν ενάρετοι, για να ευτυχήσει η
πόλη, πρέπει δηλαδή να αναmυχθεί στενός
συνδεσμος ανάμεσα στην πολιτική και την παι
δεια Η παιδεια όμως θα πρέπει να στηριχθει
στην αυτογνωσια και την ανάταση της ψυχής
προς το θειο Η πορεια λοιπόν του πολιτικου
πρέπει να περάσει από την αγωγή, η αγωγη
από την ηθική και η ηθική από τη μεταφυσικη.
Ετσι θα μπορέσει κανεΙς να γνωρίσει τον
εαυτό του, την ψυχή του, που τον διατηρει σε
επαφή με το θείο και με τις αρετές του, για να
γινει και ο ιδιος ενάρετος, αλλιως θα ειναι
ένας αιωνιος δούλος και κατά συνέπεια ανίKα
νος να αναλάβει την διαχεΙριση των κοινων.
Ο lάμβλιχος. θεωρει το έργο αυτό ως τον πpω
τον στη σειρά των δέκα διαλόγων που κατά
την άποΨή του περιέχουν το συνολο της πλα
τωνικής φιλοσοφίας. Η γνησιότητα του έργου
πέρασε από το στάδιο της αμφισβήτησης κατά
τα νεότερα χρόνια. Η σχετική όμως έρευνα α
πέδειξε τελικά ότι ο διάλογος αυτός εΙναι γνή-
σιος του Πλάτωνα
Απ Τζαφερόπουλος
«Aλκι8ιάδΗC; ο δεύτερoc;». Φιλοσοφικός διά
λογος, που δεν εΙναι του Πλάτωνα (νόθος),
στον οποΙο συζητείται η χΡησιμοποιηση και α
ποτελεσματικότητα της προσευχής, όπως δη-
λωνεται και στον υπότιτλο: Περί προσευχής,
μα/ευτικός. Σκοπός του Σωκράτη εδώ είναι να
"υπενθυμΙσει", με την προσφιλή του μαιευτική
μεθοδο, στον Αλκιβιάδη ότι οι άνθρωποι πρέ-
πει να εΙναι προσεκτικοί και συνετοΙ στις Πρ<ι-
σευχές που απευθύνουν στους θεους. Διότι,
σι μας λεΙπει η ευθυκρισια, διατρέχουμε τον
κινδυνο να ζητήσουμε από τους θεους κάτι
που νομιζουμε ("οΙεσθαι") ότι είναι καλό, χωρΙς
τις περισσότερες φορές να γνωρίζουμε ("ειδέ
ναι") αν αυτό ειναι και πραγματικά καλό και όχι
κακό για μας. Γι' αυτό ειναι προτιμότερο να
μην εύχεται ή απεύχεται κανεΙς κάτι συγKεκρι
μένο, αλλά να ζητάει από τους θεους κατά
έναν γενικό τρόπο το καλό και να εξορκΙζει
κατά έναν γενικό επΙσης τρόπο το κακό. Από
την πλευρά τους πάλι οι θεοΙ ειοοκουουν και
εκπληρωνουν τις παρακλήσεις των ανθρώπων,
εφοσον αυτοι είναι φρόνιμοι και δΙκαιοι
Απ Τζ
Αλκιδάμaς ο Ελεάτης (4ος αl. π.Χ.). Σοφιστής.
και ρητορας, μαθητής του ΓοργΙα. Σώζονται
δύο λογοι του' στον ένα απ' αυτους, Περι των
ΑλκμαΙων ο Κροτωνιάτης
σοφιστων, στρέφεται κατά του Ισοκρότη και
αμφισβητεΙ την όλη διδακτικη του, που απέ
βλεπε μόνο στην απόκτηση δεξιότητας για
συγγραφή ρητορικων λόγων και όχι στην ΙKα
νότητα προφορικου αυτοσχεδιασμου. Κατ'
αυτόν, ο κύριος ρόλος της φιλοσοφΙας ειναι η
επΙθεση στον νόμο και το έθιμο, «τους Kαθιε
Ρωμένους βασιλιάδες των πολιτειών». Πι
στευε ακόμα, πεποίθηση που εκφράζει στον
χαμένο του λόγο MεσσηVΙαKός, ότι το φυσικό
δικαιο επιβάλλει την κατάργηση της δουλείας,
και αυτή την άποψη αναφέρει ο Αριστοτέλης.
(Ρητορ. 111 3 Ρ 1406 β 11, 1406 α 22): ο θεός
έκανε ελευθερους όλους τους ανθΡωπους, η
φυση δεν έπλασε κανέναν για σκλάβο. Σχετι-
κές ισως με τις παραπάνω θέσεις είναι και Kά
ποιες νύξεις για χειραφέτηση της γυναΙκας,
τάση που διαφαινεται στο έργο του Ευριπιδη
και του Αριστοφάνη.
ΕΧ
AλKμαJων ο Κροτωνιάτης (ακμή περ. 500 π.Χ.).
Προσωκρατικός φιλόσοφος και φυσιολόγος
γιατρός.
Γιος του Πειριθου, ο ΑλκμαΙων γεννηθηκε και
έζησε στον Κρότωνα της Κάτω lταλίας, στα
χρόνια που δρουσαν εκεΙ οι πρωτοι Πυθαγό
ρειοι.. Γι' αυτό, και σε συνδυασμό με το γεγo
νός ότι ο ΑλκμαΙων έχει σχέση με την πυθαγo
ρική θεωρΙα των αντιθέτων, ήδη από την αρ
χαιότητα τον νόμιζαν Πυθαγόρειο, ενώ πρόKει
ται για αυτοδυναμο φιλόσοφο
Ο ΑλκμαΙων, ακολουθώντας τον Ξενοφάνη.
και τον Ηράκλειτο., δΙδαξε ότι η γνωση δεν
εΙναι αυτονόητο κτήμα του ανθΡωπου, αλλά
κατάκτηση υστερα από αγωνα: ο άνθρωπος
έχει τη δυνατότητα να πpoσnoρίζεται τεκμή-
ρια "περΙ των αφανέων", όπως και "περΙ των
θνητών" πραγμάτων. Αυτό γίνεται, αφου ο άν
θΡωΠος, κατά τον ΑλκμαΙωνα, διαφέρει από τα
άλλα ζωα "ότι μόνον" αυτός έχει συνεΙδηση,
"ενω τα άλλα αισθάνονται, βtβαια, αλλά δεν
έχουν συνεΙδηση". Με τη συνεΙδηση ο άνθρω-
πος κατανοεΙ την πραγματικότητα. Σχετικά ο
ΑλκμαΙων, ως φυσιολόγος, διαπΙστωσε ότι οι
αισθήσεις λειτουργούν όχι μεμονωμένα, με τα
φυσικά στοιχεΙα του αέρα, της φωτιάς κλπ.,
όπως πΙστευαν ως τότε, αλλά με αναφορά
στον εγκέφαλο, που πρώτος ο Αλκμαιων τον
εΙδε σαν κέντρο αναφοράς για τις σωματικές
και τις ψυχικές λειτουργίες. Προηγούμενο γι'
αυτή τη θέση του ΑλκμαΙωνα υπάρχει, σε αλλο
επίπεδο βέβαια, στον Ξενοφάνη και στον
57
Αλκουίνoc;
Επιχαρμο.: Η πέρα από όργανα συνολική αι
σθηση και νόηση διακηρυχτηκε σαν ιδιότητα
του ξενοφανικου θεου. "Ουλος ορά, ούλος δε
νοεί, ουλος δε τ' ακούει.' από όπου και ο πολυ
γνωστός στΙχος του Επιχαρμου: "Νους ορή και
νους ακουει τάλλα κωφό και τυφλά" Πρoσ
διορισμένος από τον πραγματωμενο σε πoλ
λές ελληνικές πόλεις της εποχης του δημo
κρατικό πλουραλισμό, ο Αλκμαίων, με βάση
την πuθαγOΡΙKή θεωρια των αντιθέτων και την
ηρακλειτικη της αντιθετικής αρμονΙας, κατα-
κτά τη διπολικότητα σαν λογική αρχη μέσα στη
φυση, τόσο στο συνολο όσο και στα μέρη. Έτσι
ξεπερνά τον αρχαικό μονισμό, που, τυπικά βέ-
βαια, ευθυγραμμιζόταν με τη θεοκρατική μo
ναρχΙα Ο ΑλκμαΙων καταλαβαινει ότι οι δυο
πόλοι του όντος συμπιmοuν σε κάθε σημεΙο της
πραγματικότητας, αφου έχει διαβάσει στον
Ηράκλειτο (34) και στον Παρμενίδη (5) ότι
ειναι κοινό "αρχη και πέρας επΙ κύκλου" Έτσι
και ο ίδιος διδάσκει ότι γι' αυτό χάνονται και οι
άνθρωποι, "ότι ου δυνανται την αρχήν τω τέλει
προσάψαι" (2) Με συνέπεια στη δημΟκΡατικη
ιδεολογια και στον φιλοσοφικό πλουραλισμό
του, ο ΑλκμαΙων προεκτεινει τη διαρχία ως KρΙ
τηριο και στις έρευνές του πάνω στη φυσιολο-
για. Έτσι εξηγεΙ ότι, όταν ανάμεσα στις δυνά
μεις του οργανισμου επικρατεΙ "ισονομια",
έχομε ως αποτέλεσμα την υγεΙα, ενω, όταν ε
πικpaτει η "μοναρχία", έχομε την ασθένεια.
Συμφωνα με την επικρατουσα στα χρόνια του
υλοζωιστικη αντιληΨη για την "ανωλεθρον" και
"αειζωον" υλη του συμπαντος, ο ΑλκμαΙων θε
ωρουσε τον κόσμο από τη Σελήνη και πέρα αι
ωνιο και τα ουράνια σωματα αεικινητα και έμ
ψυχα ΑεικΙνητη και άφθαρτη πιστευε ο
Αλκμαιων και την ψυχη. Την αιωνιότητα του
συμπαντος και της ψυχής την απέδιδε στην α-
εικινησια.
Επιδραση του Αλκμαιωνα ανιχνευομε σε φιλo
σόφους του 50υ αι π.Χ., κυριως στον
Εμπεδοκλη., στον Αναξαγόρα. και στον
Διογενη. τον Απολλωνιάτη, που όπως και ο
Αλκμαιων ήταν και φυσιολόγοι γιατροι
Ιδιαίτερος ηταν ο ρόλος του Αλκμαιωνα στη
διαμορφωση της ιπποκρατικης ιατρικης, που
ειχε την ακμη της επισης στον 50 αιωνα
Τέλος, ακόμα και ο Πλάτων., που βασικα ειναι
προσδιορισμένος απο την ελεατική έννοια της
ακινησιας του οντος, ισως οφειλει στον
Αλκμαίωνα την έννοια της αεικινητης και αυτο-
κινητης ψυχής
Ε Ν Ρούσσος
58
AλKOUiyoc; (AIcUInus). Ο πρωτεργάτης της Kα
ρολΙγγειας αναγέννησης του 80υ αιωνα, πρω
τοπόρος στη θεμελιωση της παιδείας στη με
σαιωνική Δυση, εισηγητής της συστηματικής
αντιγραφής αρχαιων κειμένων με βάση τη λε-
γόμενη "KaρoλΙγγεια γραφή" και συγγραφέας
της πρωτης ψυχολογικής πραγματειας στον
Μεσαιωνα. Γεννήθηκε μεταξυ 730 Ι 732 στη
ΒρετανΙα, χειροτονήθηκε μοναχός, διεύθυνε
την καθεδρική σχολή της Υόρκης (Γιορκ), προ-
σκλήθηκε από τον Καρλομάγνο και ανέλαβε
την αναμόρφωση της περΙφημης σχολής του
Ααχεν (Αιξ λα Σαπέλ), η οποια αναδείχθηκε σε
μορφωτικό κέντρο της Δυτικης Ευρώπης στον
80 αιώνα χάρη στις παιδευτικές πρωτοβουλίες
του, και πέθανε το 804 στη μονή του Αγίου
ΜαρτΙνου κοντά στην πόλη Τουρ.
Το σχέδιο του ΑλκουΤνου ήταν να "OΙKoδoμή
σει μια νέα Αθήνα μέσα στη ΓαλλΙα", όπως α
ποκαλυπει σε επιστολή του στον Καρλομάγνο
με την υποστήριξη του οποιου πραγματωνει το
μεγαλεπήβολο σχέδιό του. Ενθάρρυνε την
καλλιέργεια των εmά ελευθεριων τεχνων
(γραμματική, ρητορική, διαλεκτική, αριθμητική,
γεωμετρία, αστρονομΙα, μουσική).θεμελιωσε
σχολές, όπως της Υόρκης και του Ααχεν, που
αποτέλεσαν το πρότυπο των μεσαιωνικων μo
ναστηριακων σχολων και τον πρόδρομο του
παρισινου πανεπιστημιου. Στην ψυχολογία του
ακολουθησε τη σκέψη του Αυγουστίνου. και
υιοθέτησε πλατωνικές ανθpωπoλoγικtς θέ-
σεις. Συνέθεσε έμμετρη ιστορία της επισKOnής
της Υόρκης και οι πολυάριθμες επιστολές του
διακρίνονται για την αξΙα των ιστορικων πλη
Ροφοριών τους.
ΒιβλΙΟΥΡ Ε GIIson. ΙΒ phIlosoρhIe Βυ moyen Ige, Pans.
1944
Μάριος Π ΜπtΥζος
αλλαγή. Φυσικό φαινόμενο, που επηρεάζει
όλα τα αντικείμενα και τα φαινόμενα και εμφα
νιζεται ως μετατροπή, μεταβολή, μεταμόρφω-
ση. Στην αλλαγη υπάγεται λ.χ. η τήξη και η
πήξη και γενικότερα κάθε κίνηση, αλληλεπι
δραση και μετάβαση από μια κατάσταση σε
άλλη Στην αλλαγή πεΡιλαμβάνονται και όλες
οι διαδικασιες αναmυξης και εμφάνισης νέων
φαινομένων στον κόσμο. Η αλλαγη μπορει να
ειναι ποσοτική (αυξομειωση) η ποιοτικη (μετα
σχηματισμός). Αυτη επεκτείνεται, πέρα από τα
αντικείμενα, και στους νόμους που διέπουν
την κινηση της ίδιας της υλης Στον αντίποδο
της αλλαγης βρισκεται η αδρανεια, η ιδιοτητο
δηλ των σωμάτων κατά την οποια αυτά δεν
μεταβάλλουν την κατάσταση της κίνησής
τους, αν δεν επιδράσει επάνω τους εξωτερική
δυναμη.
Απ Τζ
σλληΥΟΡIa. Μορφή του λόγου, προφορικού ή
γρaΠΤOυ, κατά την οποία κάτω από την επιφό-
νεια μιας έννοιας καλumεται άλλη, η οποία και
αποτελει το κυριο νόημα. Πρόκειται δηλαδή
για έναν έμμεσο τρόπο μετάδοσης πληροφο-
ριων Η επικοινωνία του είδους αυτού θεωρει
ται επιτυχης από τη στιγμη που ο δέκτης θα α
ποκωδικοποιήσει πληρως τις ενδιαμεσες επo
πτικές μορφές και θα τις μετασχηματίσει σύμ-
φωνα με τις προθέσεις του πομπού, χωρίς πα-
ρανοησεις ή παρερμηνείες. Η σημασία της α
ποκωδικοποιησης αυτής είναι μεγάλη, δεδoμέ
νου ότι το νόημα της αλληγορίας είναι συνή-
θως ηθικό ή διδακτικό, με την ευρυτερη έννοια
του όρου
Η αλληγορικη έννοια συγγενεύει με το σύμβo
λο', υπόρχει όμως ουσιαστική διαφορά ανάμε-
σό τους Με το σύμβολο, που είναι κάποιο
γραμμα, λέξη, φράση ή αντικειμενο, δηλώνε
ται συνθηματικά ορισμένη έννοια, ενω με την
αλληγορια έχουμε ένα ευρυτερο σύνολο πολ-
λων εν/οιων και σχεσεων συγχρόνως Δια-
φορό υπόρχει επισης ανάμεσα στην αλληγο-
ρια και τη μεταφορά
Αλληγοριες υπαρχουν στις θρησκευτικές διδα
OKaλίες (πaρaβoλές κ.λπ), στους λαικους μυ
θους, στις πapoιμίες, στα γνωμικά, στα αινίγ
ματα, στους συγγραφείς και Ποιητές, καθως
και στα έργα των εικαστικων τεχνων. Από τις
xaρaKτηριστΙKOτερες περιmωσεις συγγραφέ-
ων που χρησιμοποίησαν την αλληγορια είναι ο
Πλότων*, ο οποίος στην Πολιτεία του παρoυ
σιάζει τη θεωρία των "ιδεων" με τη γνωστή αλ-
ληγορια του σπηλαιου. Από τους νεότερους ο
Δάντης ειναι ο σημαντικότερος θιασώτης της
αλληγορίας Προσπάθειες αλληγορικής ερμη
νειας γΡαπτων έργων διαπιστωνουμε τόσο
κατά την αρχαιόΤητα με τους Στωικους*, στην
ποίηση του Ομηρου κ.ά, όσο και με τον Φι-
λωνα' τον Αλεξανδρέα στη Βιβλο*
Στην αλληγορια οδηγηθηκε ο άνθρωπος από
την επιθυμια του να συμπυκνωσει και να κάμει
πιο συγκεκριμένες τις γενικές και αφηρημένες
εν/οιες η να βοηθησει στην κατανόηση συνθε
των εν/οιων με τη μεσολόβηση ενός απλου
και ευκολονόητου τρόπου προσέγγισης της
ουσιας, η οποια για μιαν απευθειας πρoσέγγι
αλληλεγγύη
ση και κατανόηση θα απαιτουσε λεmότερους
και αφηρημένους τρόπους σκέΨης, η ακόμη
για να μεταβιβάσει απαγορευμένες ή απλώς
μη αποδεκτές έννοιες πίσω από την πρoστα
τευτική ασπίδα της αλληγοριας, που και νόμι-
μη και θεμιτή ειναι. Η αλληγορία με την τελευ
ταία αυτή επιδίωξή της λειτούργησε ως Kιβω
τός διάσωσης πολλών απαγορευμένων εννoι
ων και ιδεών, που χωρίς αυτήν ίσως και να μην
επιβίωναν
Απ ΤζσφεΡόπουλος
αλληλεγγύη. Έννοια που συναντάμε για
πρωτη φορά στο έργο του EmIle DurkheIm
(Eμlλ Ντυρκαίμ.) Περι καταμερισμού της Kσι
νωνικής εργασίας (1893) και υποδηλώνει τον
τρόπο με τον οποίο τα άτομα ενός κοινωνικου
σχηματισμου συνδέονται μεταξυ τους, έτσι
ώστε να εξασφαλίζεται η κοινωνική συμβίωση
και συνοχή.
Ο DurkheIm κάνει διάκριση μεταξυ δυο ειδων
αλληλεγγύης, της "μηχανικής" και της "oργανι
κής", που αντιστοιχούν σε δυο διαφορετικά
ειδη κοινωνικής οργάνωσης, στις αρχαικές
"τομεακές" κοινωνιες και στις σύγχρονες "βιο-
μηχανικές" .
Στις "τομεακές" παραδοσιακές κοινωνίες, με
τον χαμηλό καταμερισμό της εργασιας, τα
άτομα ειναι αδιαφοροποίητα μεταξυ τους και
πληρως ταυτισμένα με την ομάδα, τις κοινές
αξίες και πεποιθήσεις και τα κοινά ιδανικά της
("συλλογική συνείδηση") Η αλληλεγγύη που
εΠΙκΡατει εδω είναι η "μηχανική". Πρόκειται για
"αλληλεγγύη μέσω της ομοιότητας". Στις KOΙ
νωνιες αυτές ο καθένας ειναι ό,τι και οι άλλοι,
χωρίς συνειδητοποιηση της ατομικότητάς του,
η δε "συλλογικη συνείδηση" καλύmει εξ ολο-
κληρου τις ατομικές συνειδήσεις
Αντιθετα, στις βιομηχανικές κοινωνιες, που
χαρακτηρίζονται από υψηλό δεικτη Kαταμερι
σμού της εργασίας, τα άτομα, διαφορετικά με
ταξυ τους, συνυπαρχουν χάρη στη συνεργασία
από την οποια ειναι απόλυτα εξαρτημένα, η δε
αλληλεγγυη που τα συνδέει ειναι "οργανική".
Ο DurkheIm αποκαλει τη μορφη αυτή αλληλεγ
γυης "οργανική", κατ' αναλογία προς τα όργα-
να ενος έμβιου όντος, καθένα από τα οποία,
διαφορετικό από τα υπόλοιπα, επιτελει συγKε
κριμένες λειτουργίες, όλες στον ιδιο βαθμό α
παραιτητες για την επιβιωση του οργανισμου.
Η συνοχη της κοινότητας στην περίmωση
αυτη απορρέει η εξασφαλιζεται όχι μέσω της
ομοιότητας, αλλα μέσω της διαφοροποιησης
59
αλληλεπίδραση
των ατόμων και της συναινεσης που αυτή επι
βάλλει Η συλλογικη συνεΙδηση δεν ΧαΡακτη-
ρΙζεται πλέον, όπως στις παραδοσιακές κοινω-
νΙες, από αυστηρότητα, με αποτέλεσμα το
άτομο να γνωρίζει έναν μεγάλο βαθμό αυτoνo
μιας στη σκέψη και στη δράση.
ΒιβλΙΟΥΡ.: DurkheIm Ε . The Oινrsιoπ ο( Labour ιπ Socιety.
'h1e Free Press. London. 1960 - Alρeή Η., Emi/e Ourkheim
800 his Socιology. New York. 1939 - Αιοη R. Η εξtλιξη
της κοινωνιολογικής σκtψης. εκδ Γνωση. Αθήνα. 1991
](ρ Nό(Jα-Kαλ τοουνη
αλληλεπίδραση. θεμελιακός λογικός τρόπος
("κατηγορια", Καντ.) με τον οποίο η διάνοια
συνδέει τα πράγματα και τα φαινόμενα και
σχηματίζει την ενότητα του αντικειμένου της
πεΙρας. Πρόκειται για την αμοιβαία σχέση με
ταξύ των φαινομένων στη φύση κςιι στην KOΙ
νωνια. Κατά τη θεωρια της αλληλεπίδρασης,
κανένα πράγμα της αντικειμενικής πραγματι-
κότητας ή κοινωνικό φαινόμενο δεν μπορεί να
νοηθεί ανεξάρτητο και απομονωμένο, αλλά σε
σχέση προς τα άλλα που το περιβάλλουν. Γι'
αυτό και η μελέτη των πραγμάτων oφεlλει να
γινεται κάτω από το πρισμα της συνάφειας και
των σχέσεων τους προς αυτά που βρισκονται
γυΡω τους. Έτσι λ.χ. τα ζωα πρέπει να εξετά
ζονται σε σχέση με τις γεωγραφικές συνθήκες
κάτω από τις οποΙες ζουν, όπως εmσης οι KOΙ
νωνικές κινήσεις στην ιστορια και την Kαθημε
ρινή πραγματικότητα σε σχέση με τις συνθή-
κες που τις δημιούργησαν και με τις οποίες
βρισκονται σε απόλυτη συνάφεια. Γι' αυτό, και
σε επίπεδο γνωσιολογιας, γνωση των πραγμά-
των σημαίνει γνωση της αλληλεπίδρασή ς
τους Αλλά και το αποτέλεσμα της αλληλεπΙ
δρασης αυτής ασκεΙ τις δικές του επιδράσεις
στο αίτιο που το γέννησε. Έτσι, οι παραγωγι
κές δυνάμεις μέσα στο συγκεκριμένο κοινωνι-
κό περιβάλλον γεννουν και διαμορφωνouv τις
παραγωγικές σχέσεις, αλλά κι αυτές με τη
σειρά τους επιδρούν και επηρεάζουν την Ιδια
την ανάmuξη των παραγωγικων δυνάμεων. Η
αλληλεπίδραση λοιπόν αιτΙας και αιτιατού
είναι καθοριστική στην εξέλιξη των φυσικών
και κοινωνικών γεγονότων. Πρέπει να σημειω
θεΙ όμως ότι η αλληλεπίδραση μεταξύ των φαι
νομένων δεν σημαίνει ότι όλες οι αιτίες και τα
αποτελέσματα έχουν την Ιδια σπουδαιότητα.
Γι' αυτό επιβάλλεται η αναζήτηση της βασΙKό
τερης και ο προσδιορισμός εκείνης που ασκεΙ
τον πιο αποφασιστικό ρόλο στην εξέλιξη των
πραγμάτων
ΒιβλΙΟΥΡ Φ £νγκελς. Η διαλεκτική της φυσης - Μη Μ
60
Κέντροφ. Ο Ε'νγκελς και η διαλεκΠΚή της φυσιογνω-
α/ας - Ι θεoδωρaκόηoυλoς. Εισαγωγή στη φιλoooφlα.
τόμ Α'
Απ ΤζαφεΡόπουλος
αλληλόδροση. Ο όρος δηλωνει τη δυναμική
σχέση που δημιουργειται μεταξύ δύο ή περισ
σότεΡων μεταβλητων λόγω της δράσης που α
vamuaaouv η μια προς την κατευθυνση της
άλλης. . Εχει καθιερωθει περισσότερο ως "δια
ντίδραση" Στην κοινωνιολογία, η κοινωνικη
διαντιδραση αναφέρεται στη συμπεριφορά
των ατόμων ή ομάδων που προκυmει στα
πλαΙσια μιας επικοινωνιακής διαδικασΙας. Σε α-
ντίθεση με τον Συμπεριφορισμό. (Μπηχαβιορι-
σμό), ο οποΙος ερμηνεύει την ανθΡωπινη συ
μπεριφορά με βάση τον μηχανισμό ερέθισμα-
απόκριση, η Σχολή της κοινωνικής διαντΙδρα
σης εξηγει τη συμπεριφορά με βάση τους KOΙ
νωνικούς παράγοντες Onως θα υποστηρίξει ο
εκφραστής της Σχολής της συμβολικής διαντΙ-
δρασης, Τζωρτζ Χέρμπερτ Μηντ. (1863 1931),
σε αντΙθεση με τα ζωα, τα οποΙα αντιδρουν
εΙτε με γενετικής καταγωγής σήματα ειτε με α
νακλαστικά σε συγκεκριμένα ερεθίσματα, οι
άνθρωποι μπορουν να προβλέπουν αλλά και
να έχουν καταγράψει προηγουμενες αντιδρά
σεις συνανθΡωπων τους, ώστε να μπορούν να
υπολογίζουν την αντΙδραση που θα ΠρoKαλέ
σει η κάθε τους πράξη. Επομένως, η δράση
των ατόμων γίνεται αντιληπτή ως συμβολική
συμπεριφορά και η αλληλόδρασή τους στηρι
ζεται σε κοινές συμβολικές σημασίες που
έχουν εκμαθηθεΙ κατά τη διάρκεια της Koινωνι
κοποίησης. Ο Μηντ θα υπογραμμΙσει τον ρόλο
της γλώσσας ως κατεξοχήν KoινωνΙKoπoιητι
κού θεσμού, αφού οι σημασΙες των πραγμάτων
είναι αυθαίρετες και παράγονται μέσα από τις
συμβολοποιήσεις της γλώσσας. Ο Χέρμπερτ
Mnλoυμερ, κυριος εκπρόσωπος της συμβoλι
κής διαντίδρασης, θα δεχτεί ότι η σημασΙα δεν
παράγεται από το ίδιο το αντικείμενο αλλά
από τις συμβολικές ερμηνείες που θα του απo
δώσουν οι εκάστοτε χρήστες του.
Αλλοι εκπρόσωποι της Σχολής αυτής, που έ
μεινε γνωστή ως "Σχολή του Σικάγου", είναι οι
Ελ. Φάρις, Κ. Γιαγκ, Ε. Χιούζ, ενώ μια διαφο-
ροποιημένη θεωρητική εκδοχή εκφράζει η
"Σχολή της Αίόβα", με κύριο εκπρόσωπο τον
Μάνφορντ Κουν (1911 1963). Αυτό για το
οποίο επικριθηκε ιδιαίτερα η "Σχολή του
Σικάγου" ήταν η έλλειψη επιστημονικής αKρΙ
βειας, η αοριστΙα της και η υπερβολική βαρυτη-
τα που έδωσε στη διαισθηση, αρνουμενη τα
εργαλεία που θα επέτρεπαν μια εμπεψική επι
βεβαιωση. Απορριmοντας τα ερωτηματολό-
για, χΡησιμοποΙησε κυρίως τα προσωπικά έγ
γΡαφα και κατέφυγε στη μελέτη περιmώσεων
και στη συμμετοχική ΠαΡατηρηση. Η επιδραση
της "Σχολής της συμβολικής διαντίδρασης"
στις κοινωνικές επιστήμες εξακολουθεί να
ειναι σημαντική, άμεσα και έμμεσα, στη δια
μόρφωση νεότερων θεωριων.
Δημ Τσατσουλης
αλληλουχlα, βλ.συνδεση
αλλοτρΙωση (λατ. alIenatIo, γερμ. Entfre-
mdung). Ο όρος "αλλοτρίωση" είχε xpησιμo
ποιηθεΙ για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα μόνο
για τη μεταβιβαση κυριότητας (ενός κτήματος,
π χ.). Τον 180 αιωνα, στις θεωριες περι "Koινω
νικου συμβολαιου" (Χομπς., Ρουσσω.) η έν
νοια της αλλοτριωσης σημαινει τη μεταβίβαση
ορισμένων "φυσικων" δικαιωμάτων και ελευθε
ριών σε μιαν ανώτερη αρχή (κράτος, κοινωνία).
Τον 190 αιωνα, με τον Χέγκελ. (Φaιvoμενoλo
για του Πνεύματος, Φιλοοοφια του Δικαιου), η
έννοια για ΠΡωτη φορά χΡησιμοποιεΙται για
συγκεκριμένα ιστορικο-κοινωνικά δεδομένα, ι
δωμένα μέσα από το πρισμα του ιδεαλιστικου
διαλεκτικου συστήματος του γερμανου φιλό
σοφου. Ολες αυτές οι θεωριες είχαν περιoρι
σμένη αnηxηση, και η έννοια της αλλoτριω
σης, που ηταν πλατιά γνωστη, παρέμενε στα
πλαίσια του εμπράγματου δικαίου, ως μεταβι-
βαση δηλαδή ενός πράγματος σε ξένη κυριό-
τητα. Από τη δεκαετία όμως του 1950 άρχισε
να πλουτιζεται με νέες και διαφορετικές σημα
σίες: μιας αισθησης "αποξένωση ς" ή αδυνα
μιας μέσα στην κοινωνια, της απoπρoσωπoπoι
ησης του ατόμου μέσα στις μεγάλες και γΡα-
φεΙΟΚΡατουμενες οργανωσεις, όπου εκεινο
που ανήκει στον άνθρωπο ως ατομικότητα ή
που ειναι npoίόν της δραστηριότητάς του του
γίνεται ξένο, κάτι άλλο από τον ιδιο, όπου η ε
σωτερικότητα του ανθΡωπου χάνεται: δεν
ειναι πια δικά του τα πράγματα που ο ίδιος δη
μιούργησε, τα εργαλεια που ο ιδιος έφτιαξε
και χΡησιμοποιησε για να δαμάσει τη φυση. Η
κοινωνία, η εργασια, η γλώσσα, η κουλτούρα
στρέφονται εναντίον του, γινονται "μια άρνη
ση του ανθΡωπινου όντος": η κοινωνια μπορει
να μετατραπεί σε όργανο καταπίεσης για ένα
τμημα των μελων της, η εργασία μπορει να
γινει ένα βάρος εξουθενωτικό και άδικο, η
γλωσσα ένα σκέτο παι)(Vιδι εικόνων και αφαι
άλμα
ρέσεων κενών περιεχομένου και, τέλος, η φι
λοσοφία και η επιστήμη μπορει να σημαινουν
την κακοδαιμονία της ανθΡωπότητας Η αλλo
τριωση αναδείχθηκε έτσι σε μια από τις Kεντρι
κές έννοιες της σύγχρονης κοινωνιολογιας.
Οι λόγοι αυτής της εξέλιξης ήταν η κοινωνική
και ιδεολογική αναστάτωση που ακολούθησε
τον 20 Παγκόσμιο Πόλεμο, η αυξηση του ειδι
κού βάρους των διανοουμένων, που έβλεπαν
προβληματικό τον ρόλο τους και τη θέση τους
μέσα στην κοινωνία. Εδω την πιο άμεση και βα
σική επίδραση είχε η ανακάλυψη των OΙKoνo
μικών Φιλοοοφικών Χεφογράφων του 1844
του Καρλ Μαρξ., όπου ο νεαρός τότε Μαρξ,
κάτω από την ισχυρή ακόμα επιδΡαση του
Χέγκελ., και αμεσότερα του Φόυερμπαχ. (της
ανάλυσής του για τη θρησκευτικη αλλoτριω
ση), χΡησιμοποιει την έννοια της αλλοτριωσης
ως θεμελιακή έννοια στην ανάλυση του καπι-
ταλισμου. Στα Xεφόγραφa ο Μαρξ συγKε
ντΡωνει την προσοχή του στην αλλοτριωση
της εργασιας και τονίζει τις απεχθεις πλευρές
της. Χρησιμοποιει τρεις όρους, που και οι τρεις
έχουν σuyγεw<ό εννoια<b περιεχόμενο: "Verg&-
geι LStaι dιct1ιaΊg " (εξaνnκειμtνωση), "Erιtlrernά.ιng"
(αλλοτρίωση ή αnoξtνωση) και "Entausserung" (α
ποχωρισμός από τον ίδιο τον εαυτό μου ή πoυ
λημα του εαυτου μου σαν εμπορεύματος).
Κατά τον Μαρξ, στις συνθηκες της αλλoτριω
σης ο εργάτης χάνει τον έλεγχο των διαδικα-
σιων της εργασιας, του npoιόντος της εργα
σίας του, και γίνεται ένα πράγμα, ένα "αντΙKει
μενο" (Gegenstand).
Η αναβίωση του όρου "αλλοτρίωση" στις τε
λευταίες δεκαετίες, ιδιαιτεΡα από δυτικους
μαρξιστές, εγγράφεται στην προσπάθειά τους
να αποκαταστησουν την ευρυτερη, την ανθpω
πιστικη πλευρά της σκέψης του Μαρξ.
Γιάν Κρηπκός
άλλως Εlναι. Φιλοσοφική κατηγορια στον
Χέγκελ., αναφερόμενη σε μια από τις μορφές
εξέλιξης του Είναι Δηλαδή το Είναι στη σχετι
κή ολοκλήρωσή του παρουσιάζεται συχνά με
διάφορη μορφή με "ξένη", "μη αληθινή" μoρ
φή που όμως προϋπήρχε "δυνάμει" μέσα στην
προηγούμενη μορφη του Μέσα στο όλο xε
γκελιανό συστημα, το Ειναι μεταβάλλεται σε
άλλως Ειναι στη φυση, και αυτό το τελευταιο
συναιρείται μέσα στο πνεύμα.
ΕΧ
άλμα. Η διαδικασία διαλεκτικής μετατρonης
61
Άλμπερτ
των ποσοτικων αλλαγων σε ποιοτικές, αλλά
και η μετάβαση από μιάν ορισμένη ποιότητα σε
μιάν άλλη, όταν το αναmυσσόμενο αντικειμε-
νο φτάνει στα όρια του "μέτρου" Κατά τον
Χέγκελ. το βαθμιαιο, το συνεχές της αλλαγης
αφορά μόνο στην εξωτερική ποσοτική πλευρά
της. Από ποιοτικης όμως πλευρας εKδηλωνε
ται η απόλυτη ασυνέχεια, η διακοπή της Kαθα
ρά ποσοτικης κινησης προς τα εμπρός. Και ε
φ6σον η εμφανιζόμενη νέα ποιότητα ως προς
την καθαρά ποσοτικη συσχέτιση της συνιστά,
σε ουγκριση με την εκλειπουσα, ενα απρoσ
διόριστο έτερο, μιαν αδιάφορη ποιότητα, η με
τάβαση συνιστά άλμα (Sprung)' και οι δυο πoι
ότητες ειναι τεθειμένες ως εντελως εξωτερι
κές μεταξύ τους (Επιστήμη της λογικής, μέρος
30, κεφ 20, υποκεφάλαιο Β'). Κάθε γέννηση
και κάθε θάνατος διευκρινιζει ο Χέγκελ δεν
συνιστά κάτι το συνεχιζόμενο βαθμιαία, αλλά
"διακοπή του βαθμιαΙου και άλμα από την πο-
σοτική αλλαγή στην ποιοτικη" (στο ίδιο) Κατά
τον φιλόσοφο, η διάνοια (βλ διάνοια και
λόγος) αδυνατει να συλλάβει το άλμα που έ
γκειται στην ποιοτικη μετaβaση ενός αντΙKει
μένου, ενός πράγματος στην ετερότητά του,
στο αντίθετό του, γι' αυτό και βαυκαλιζεται με
την παράσταση περι ταυτότητας και περι αλ
λαγής ως αδιάφορης εξωτερικης, ποσοτικής,
δηλαδή εξελικτική ς αλλαγής (βλ. εξελικτι-
σμός). Το άλμα ειναι στιγμή της αυτοονάmυ
ξης του όλου και όχι προιόν εξωτερικής πα
ρέμβασης.
Ο Μαρξ., σε αντιδιαστολη με τον Χέγκελ, εφ6
σον εξετάζει ιστορικά συγκεκριμένα αντΙKειμε
να (π χ. τις σχέσεις παραγωγής της KεφaλαιO-
κpaτίας), δεν βλέπει στο άλμα στιγμή, ανaβaθ-
μό της νόησης στην πορεια προς την απόλυτη
ιδέα, αλλά στιγμή της αυτοονάmυξης του α
ντικειμενικά υπαρκτου όλου (βλ. επισης: μετά-
βαση των ποσο τικω ν aλλαγων σε ποιοτικtς, α-
νάπτυξη, διαλεκτική και τη βιβλιογραφια σε
αυτά).
Δ Πατtλης
Άλμπερτ (Albert) Χανς (γεν. 1921). Γερμανός
φιλόσοφος, κοινωνιολόγος και OΙKoνoμoλό
γος, διακεκριμένος εκπρόσωπος του κριτικου
ορθολογισμού.. Αφετηρια του είναι το πρό
βλημα της συνάφειας γνωσης και δραστηριό
τητας, δηλαδη το πρόβλημα της oρθoλoγΙKό
τητας της ανθωπινης πρακτικης. Έργα του'
OkonomIsche IdeoIogIe und politische Theorιe,
GottIngen, 1954.- MarfdsozιologIe υΟΟ EndscheI
62
dungsIogIk, BerlIn, 1967.- Konstructιon υΟΟ Kritik,
Hamburg, 1972. AufkIarυng υΟΟ Steuerυng,
Hamburg, 1976 Traktat uber 'ΒΙίΟΠΒΙ Praxis,
Τύbίπgeπ, 1978 Wissenschaft und dIe
FehIbarkeιt der Vemunft, TubIngen, 1982
ΔΠ
Αλμπιζουό (Αλβιγηνοι). Παρακλάδι της αΙρε
σης των "ΚαθαΡων" (βλ. λ.) στη νοτιοδυτική
Γαλλια κατά τον 120 αι
ΕΧ
αλoγισμόc;. Είναι τρόπος σκέΨης ο οποιος, συ-
γκαλυμμένος συχνά από μια τυπικη ορθότητα
της διατύπωσής του, αγνοει τους νόμους και
τους κανόνες της λογικής, καθως και τις αρμό
ζουσες αντιστοιχίες ανάμεσα στη νόηση και
στην εξωτερικη ή εσωτερικη εμπειρική πραγ
ματικότητα. Από το τέλος του 190υ αl. εμφανί
στηκαν μερικές ενορατικές θεωριες της φιλo
σοφίας σύμφωνα με τις οποιες ένα είδος αλo
γισμου θεωρειται θεμελιωδους σημασίας, με
την έννοια ότι, σε αντιδιαστολη προς τη λογι-
κή γνωστικη διαδικασία, γινεται αποδεκτή η
δυνατότητα άμεσης ενορατικής συλληψης της
αλήθειας. Οι αλογισμοι είναι δυνατόν να ανα
καλυφθούν μόνο με εμπεριστατωμένη λογικη
και αναδρασιακή ανάλυση της σχέσης νόησης
και πραγματικότητας.
Διον Αναπολιτάνος
Άλπορτ (Αιlροή) Γκόρντον (1897-1967). Αμερι-
κανός ψυχολόγος, ο οποιος διaτυπωσε ένα
συγκεκριμένο θεωρητικο μοντέλο για τη δομή
και την πορεία ανάmυξης της ανθρώπινης
προσωπικότητας. Σε αντΙθεση με άλλες nρo
σεγγίσεις (όπως η ψυχανάλυση), οι οποίες δια
μόρφωσαν τα θεωρητικά τους μοντέλα ξεKινω
ντας από την κλινική παρατήρηση, ο Αλπορτ
μελέτησε τη δομη και την ανάmυξη της υγιους
προσωπικότητας. Βασική αρχή της θεωρΙας
του εΙναι ότι η προσωπικότητα αποτελεΙ ανoι
κτό συστημα που βρίσκεται σε διαρκή αλληλε
πιδραση με την κοινωνία Για τον λόγο αυτό η
φυσιολογική κατάσταση για την προσωπικότη-
τα εΙναι εκεινη της δυναμικής ισορροπιας, η
οποία καταργείται και αναδομείται στις πρά-
ξεις του υποκειμένου. Η διαρκής ανατροπή της
ομοιόστασης ειναι το μέσον με το οποΙο ο άν-
θρωπος πραγματωνει τις μελλοντικές του δυ-
νατότητες και αυτό αποτελει και την κινητήρια
δυναμη ανάmυξης του. Από τη θέση αυτή α-
πορρέει η αντlληψη του Αλπορτ συμφωνα με
την οποια, για να κατανοήσουμε τη συγKεκρι
μένη προσωπικότητα στο παρόν της, πρέπει να
ερευνησουμε όχι το μακρινό παρελθόν της
(όπως πιστευε Π.χ. η ψυχανάλυση), αλλά τους
μελλοντικους της προσανατολισμούς. Παρα-
φράζοντας τη λαική παροιμία "πες μου τον
φιλο σου να σου πω ποιός εισαι", ο Αλπορτ
έλεγε "πες μου πως φαντάζεσαι το μέλλον
σου, να σου πω ποιος εισαι τώρα". Ως δομικά
στοιχεια της προσωπικότητας ο Αλπορτ διέKρΙ
νε τα ..γνωρίσματα», τα οποία λειτουργούν με
βάση την αρχή της λειτουργικής αυτονομιας.
Στον άνθρωπο υπάρχουν δυο κατηγοριες γνω
ρισμότων τα "θεμελιωδη", που συνθέτουν τη
σφaιρα των κινηΤΡων και των αξιων, και τα
"λειτουργικά", τα οποια διαμορφώνουν τη συ
μπεριφοΡά.Τέτοια γνωρίσματα είναι η ευγέ
νεια, το φιλότιμο, τα οποια, αν και δεν παραKΙ
νούν στην εκδήλωση συγκεκριμένων συμΠερι-
φοΡων, ωστόσο τις διαμορφωνουν Ο Αλπορτ
διακρινει τα παρακάτω γνωρισματα ως στoι
χεία της υγιους προσωπικότητας: την ενεργό
στάση απέναντι στην πραγματικότητα, την ΙKα
νοτητα ΠαΡατηρησης των γεγονότων της εσω
τερικης ζωής χωρίς τη χρησιμοποίηση της ψυ
χολογικής άμυνας, τη σταθερότητα στις Kατα
στάσεις απογοήτευσης και τη διαρκη πpoσnά
θεια ατομικής ολοκλήρωσης. Η θεωρία του
Αλπορτ, αν και συνέβαλε σημαντικά στη διε
Ρευνηση της δομής και της λειτουργίας της
προσωπικότητας, αδυνατει να διακρίνει τον ι
στορικό και πολιτισμικό χαρακτήρα της.
Σημαντικότερο έργο του. Personality and So
ciaI Encounter, Ν Υ., 1960.
Βιβλιογρ.:Ιειγκόρνικ Β Β, θεωριες της πρoσωΠlΚότη.
τας σης ΧωΡες της Δυσης. Μόσχα. 1982
ΕυάΥΥ Mανoc.ιράς
Αλτουοέρ (AIthusser) Λουι (1918, Αλγερια
1990, Γαλλια) Γάλλος φιλόσοφος, εΠΙKεφα
λης σχολης ερμηνειας του μαρξισμου, εκπρό-
σωποι της οποιας βρίσκονται και στην Ιταλια,
στην ΙσπανΙα, στις ΗΠΑ, στην Ελλάδα (Ν
Πουλαντζάς κ.ά.) και ιδιαίτερα στη Λ. Αμερική
(Μ Hamecher Κ.ά ). Στο έργο του διακρΙνονται
δυο κυριες περιοδοι: 1) της δεκαετιας του
1960, όπου επικεντΡωνει την προσοχή του
στην επεξεργασια της φιλοσοφΙας ως
"θεωριας των θεωρητικών πρακτικων» και 2)
της δεκαετΙας του 1970, οπότε εννοει τη φιλο-
σοφΙα ως τεκμηρίωση της πολιτικής πάλης, ως
"πολιτική εντός της θεωρίας«, ως «σε τελική
ανάλυση, πάλη των τάξεων εντός της
Αλτοuσέρ
θεωρίας... Η πρωτη περίοδος ΧαΡακτηριζεται
από την πολεμική κατά της πραγματιστικής ερ
μηνεΙας του μαρξισμου (κατά της εργαλειακής
και επιλεκτικής χρήσης του στην τρέχουσα πo
λιτική), κατά της Kυριaρxης στη μεταπολεμική
Γαλλία υπαρξιστικής., περοοναλιστικής., φαι
νομενολογικής. Κ.λπ. ερμηνείας του μαρξι
σμου. Έμφαση δίνει στα «ωριμα» (μετά το
1844) έργα του Μαρξ., στην αυτοτέλεια της ε
πιστημονικης νόησης από την καθημερινή συ-
νειδηση (της «θεωριας» από την «ιδεολογΙα»),
στον μεθοδολογικό ρόλο της φιλοσοφιας,
στην προσέγγιση της γνωστικής διαδικασΙας
ως πνευματικης παραγωγής κ.λπ Αυτοπροσ-
διοριζει τη στάση του ως ..θεωρητικό αντι
ανθρωΠισμό», όπου το συγκεκριμένο άτομο
δεν συνιστά το αφετηριακό σημείο αλλα το τε
λικό αποτέλεσμα της αναλυσης της κοινωνιας.
Απολυτοποιει την ασυνέχεια στην ανάmυξη
της σκέΨης του Μαρξ., την οποια οριοθετεί με
την έννοια της (προερχόμενης από τον MΠα
σελάρ.) «επιστημολογικής τομής». Η «συμ
mωματικη ανάγνωση» (Iecture symptomate)
του Κεφαλαιου που προτεινει στοχευει στην
κάθαρση του μαρξισμου από τη διαλεκτική. και
συνολικά απ' το «φενακισμένο περίβλημα» για
την αποκάλυΨη του «αληθινου» πυρήνα του.
Στην ..ιστορικιστική» διαλεκτική της ολότητας
αντιπαραθέτει τη μελέτη της ..δομής με
δεσπόζουσα.. και «επικαθορισμό» (surdetermI
natIon). Κατά τη δεύτερη περίοδο (μετά την
..αυτοκριτική» του) ο Αλτουσέρ αμβλυνει κά-
πως τις «θεωρητικΙστικες» θέσεις του, χωρις
να τις εγκαταλειπει, και επιχειρεί να τις κατα-
στησει συμβατές με τον νέο ορισμό της φιλo
σοφιας κατά τον οποίο η τελευταια ανάγεται
στην πολιτική. Ο τρόπος με τον οποιο ο
Αλτουσέρ έθεσε τα θεμελιωδη προβλήματα
της μαρξιστικης θεωριας εκ των πραγμάτων α
πορρίmει τη συστηματική ανάλυση των νομο-
τελειων ανάmυξης της επιστημονικής νόησης
(βλ ιστορικό και λογικό, ανάβαση από το αφη
ρημtνο στο συγκεκριμtνο, διάνοια και λόγος,
διαλεκτική λογική κ.λπ.).
Έργα του Poυr Manι. Pans. 1965. Lιre Ie Capι/8/' ίβνκ
Balibar Ε., Establel Α) ν 1-2, Pans. 1965, ΙΘηίΠΘ Θ/ /8
philosophie, Pans. 1969. Reponse ιι John Lewis. Pans,
1973. Posi/ions ίl964-1975), Pans. 1976, Elemen/s d'
Au/ocn/ιque. Hachetle. Paris. 1974
Στην ελληνική έχουν μεταφρασθεΙ τα έργα του: Για τον
Μαρξ, Γρόμματα. Μήνα, 1978 - Θtσεις. θεμέλιο ίπολ
εκδόσεις).- Στοιχεισ αυτοκριπκής. Πολυτunο. Αθήνα.
1983 - Απάντηση στον Τζ Λιούις. θεμέλιο. Αθήνα,
19Π - Για την ιφiση τoc.ι μσρ{ισμου, Αγώνας, Αθήνα,
1980 - Τι nρtnει ν' αλλάξει στο Κ κ, Αγώνας. Αθήνα.
63
αλτρouΊσμόc;
1980 - Συζήτηση για το κράτος, Αγωνας, Αθήνα, 1980.- Ο
Λtvιν και η φιλοσοφ/α, Ηριδανός, Αθήνο (χ.χ.).- Το μtλ
λον δισρκε/ πολυ Τα γεγονότα ΑυτΟ/3ιογραφ/ες.
Πολιτης, Αθήνα. 1992.- Σειρό όρθρων στο περιοδικά Ό
Πολίτης", "Αγωνας", "θtoεις", "ΣXOλιoCΠΉς", "Σύγχρονο
θtματO" κ ά
Δ Γιστtλης
cι....: φιιιcι.,.ae,.. Ι:-U:ΙOO\ QQ.m τmu u1:1Q. w..
μέχρι αυτοθυσΙας αγάπη προς τους άλλους (α
ντίθετό του ο εγωισμός). Ο όρος καθιερωθηκε
διεθνως από τον ιδρυτή του θετικισμού. Αύγ.
Κοντ., κατά τον οποΙο ο αλτρουισμός έχει εν
στIΚTωδεις ριζες στον άνθρωπο, πρέπει όμως
να εξυΨώνεται σε συνειδητή αρχή και ηθικό ι
δεωδες.
Ως όρος ο αλτρουισμός μπορει να εΙναι Kαι
νουριος, ως ηθική όμως αρχη εΙναι αρxαιότα
τος. Τον διακηρυπει ο βουδισμός., ο στωΙKΙ
σμός. (Υστερη Στοό) , ο Χριστιανισμός., για
τον οποιο ο αλτρουισμός εΙναι συνωνυμο της
προς τον πλησΙον αγάπης χωρις καμιά διάKρΙ
ση Αργότερα τον προβάλλουν η αγγλική ηθική
του 180υ αιωνα, καθως και οι Λάιμπνιτς.,
Σοπενάουερ., Φόυερμπαχ.
Πολυπλευρη όμως υπήρξε και η κριτικη κατά
του αλτρουίσμου. Ο Σπένσερ., αντιθετα προς
τον Κοντ, δεν δέχεται την ενστικτωδη nρoέ
λευση του αλτρουισμου, αλλά τον θεωρει
προιόν προσαρμογης, που διαμορφώνεται
στην πορεια της φυσικής εξέλιξης (εξελιΚTΙ
σμός.). Ως τάση, δηλαδή, θεωρει τον αλτρoυί
σμό μεταγενέστερο του εγωισμού, αλλά τον
προβάλλει ως "υποκειμενικη επιλογή", που
συμβάλλει στην ευημερια της κοινωνΙας. Ο
Νίτσε. προσθέτει ότι δεν ειναι παρά δημιoύρ
γημα ενός ομαδικου εγωισμου, που πρoσnαθεΙ
να καλυΨει τις μετριότητες και να τις αντιπα
ραθέσει προς την υπεράνθΡωπη τελειότητα. Ο
Φρόυντ. χαρακτηριζει τον αλτρουίσμό νευpω
τικό αντιστάθμισμα ενός απωθημένου npωτό
γονου εγωισμου, ενω οι θεωρητικοΙ του μαρξι
σμου. δέχονται την υπαρξη του αλτρουισμου
στις πρωτόγονε ς κοινωνΙες, πριν εμφανιστεΙ η
ιδιοκτησια' με την εμφάνιση όμως της ταξικής
κοινωνιας ο αλ τρουισμός καταργηθηκε και τη
θέση του πήρε ο νόμος της εκμετάλλευσης
Όσο για την αντίθεση μεταξύ αλτρουισμου και
εγωίσμου, που διαπιστωνεται από την αστική
ηθική, αυτην τη θεωΡOuν φαινομενικη, απατη-
λο φαινόμενο, που έχει τις ριζες του στο KOΙ
νωνικό καθεστως και θα εξαλειφθεί με την αλ
λαγή του καθεστωτος αυτου
Βιβλιογρ F S MaMn, Compte ΙΜ lounder οΙ Socιofogιe,
64
ΙοΟΟοη, 1936 - Α Ι. Γιοτρότοκι, Η αλτρουιστική ηθική και
η ατομιστική της τεκμηριωση, Γιοuριεφ, 1914 - D Gusb.
Egoismus υπd AJtruismus. ΙθΙΡSιg, 1903
Απ ΤζαφεΡόπουλος
αλχημεΙα. Η χημεια του ΜεσαΙωνα, που οι Kυ
ριότεροι σκοποΙ της ήταν η κατασκευή "ευγε-
νων" μετάλλων (χΡυσου, αργύρου) με τη με
τουσΙωση και μεταβολή των "αγενών" (σΙδη-
ρος, χαλκός κ.λπ.) και η ευρεση της "φιλοσο-
φικής λιθου", η οποΙα θα εξασφάλιζε στον κά-
τοχο του μυστικου της το "ελιξήριο" της αιω
νιας νεότητας
Η λέξη Αλχημεια εΙναι αραβική, διότι η τέχνη
αυτή αναmύχθηκε για ΠΡωτη φορά στην
AIyumo, όπου θεωρούσαν ως εφευρέτη αυτής
τον θεό eωe., τον Ερμή τον Τρισμέγιστο των
Ελλήνων. Με τον καιρό η ΑλχημεΙα των
Αιγumιων δέχθηκε την επιδραση των επιστη
μων της Ανατολής (Βαβυλωνια, Περσία, Συρια
κ.λπ.), δηλαδή της μαγείας και της αστρολο-
γιας. Στους Baβυλωνιoυς ιδιαίτερα αποδιδεται
η παρομοίωση των εmά αλχημικων μετάλλων
με τους εmά γνωστους πλανήτες. Η αντιστοι-
χια αστρονομικών συμβόλων και μετάλλων
ήταν η εξης: Ήλιος = χρυσός, Σελήνη = άργυ-
ρο...' Κρόνος = μόλυβδος, Αρης = σΙδηρος,
Αφροδίτη = χαλκός, Ερμής = κασσΙτερος, ΔΙας
= ήλεκτρο (= κράμα χΡυσου και αργυρου). Οι
Apaβες κατακτητές της ΙσπανΙας μετέφεραν
στη Δύση και την αλχημεια, η οποια γνωρισε ε
ξαιρετικη άνθηση εκεί κατά τον Μεσαίωνα,
ενω η λατινική έγινε η γλωσσα των μεταφρά-
σεων των σχετικών συγγραμμάτων' διάσημοι
μεταφραστές υπήρξαν ο Μοριένος, ο Poβtρ-
τος Καστρένσις Κ.ά. Κατά τον 130 αι εμφανι
στηκαν και συγγραφεΙς κυρους, όπως οι
Aλβtρτoς ο Μέγας. (Τα θαυματα του κόσμου,
Περι ορυκτων κ.ά.), Ρότζερ Μπέικον. (Μέγα
έργο, Μικρό έργο, ΤρΙτο έργο), Βενσάν ντε
Mπωβaί (Τετραπλό κάτοπτρο τ/ς φυσης) ,
Αρνόλντο ντε Βιλλανόβα. (Blβλlo επovoμαζό
μενο ο θησαυρός των θησαυρων, κομποσκοίν/
των φιλοσόφων) Κ.ά.
Οι προσπάθειες των αλχημιστων μπορεΙ να
μην απέδωσαν τους αναμενόμενους καρπους,
βέβαιο όμως είναι ότι συνετέλεσαν στη γέννη-
ση της επιστήμης της χημειας' οι πρακτικοι αλ-
χημιστές ήταν οι ΠΡωτοι που ανακάλυΨαν λ Χ
τον φωσφορο, το αρσενικό Κ.ά. Παράλληλα
όμως αναmυχθηκε και ο μυστικιστικος κλαδος
της αλχημειας, ο οποιος με τους διάφορους α-
γυρτες κατάντησε στη "μαυρη μαγεία" και προ-
κάλεσε την περιφρόνηση, αλλά και τον φοβο
γι' αuτό και σε πολλές περιmωσεις Kαταδιώ
χθηκαν οι αλχημιστές, τόσο από την πολιτεια
000 και από την ΕκκλησΙα. Το γεγονός αυτό,
συνδυαζόμενο με τη διάψευση των ελπΙδων
περι μεταστοιχειωσης των μετάλλων και της
ανακaλυψης της φιλοσοφικής λιθου, oδήγη
σαν στη σταδιακή εγκατάλειψη της αλχημειας,
την οποια διαδέχθηκε και αντικατέστησε η επι
στημη της ΧημεΙας με την έναρξη της
Αναγέννησης
βιβλΙΟΥρ.:Ε J Holmyard, A1chemy. London, 1957 Η Μ
LelCθster. Alchemy. 5βη Franslsco, 1964 - 5tan
KlossowskI de ΑΟΙβ. A1chemy, the S8CreI ΒΠ - Μ HaJI, Thθ
sθcγθΙ teachings of all arts
Απ Τζ
αμαρτlα. Το αντΙθετο της αρετής, η αρνητική
σχέση του ανθΡωπου με το θειο, το συνωνυμο
του κακου στη θρησκεια. Συμφωνα με τη xpι
στιανικη πιστη υπάρχουν δύο εντελώς διαφο-
ρετικές εκδοχές για την αμαρτΙα. Η μια ανα
mυχθηκε στον δυτικό μεσαιωνικό χριστιανι-
σμό, διατuπωθηKε σε λατινική γλώσσα, xαpα
κτηριζει τον Ρωμαιοκαθολικισμό και τον πρoτε
σταντισμό και επονομάζεται "νομική" αντιληψη
περι αμαΡτΙας. Η άλλη εμφανίσθηκε στον ανα
τολικό ελληνόγλωσσο χριστιανισμό του
Buζαντιoυ, προσιδιάζει στην Ορθοδοξια και
τιτλοφορείται "ιατρική" αντlληψη περι αμαρ
τιας.
Η δυτική χριστιανική θεωρηση της αμαρτΙας,
που λέγεται "νομική", ταυτίζει την αμαρτια με
την παΡανομια, εκδέχεται το αμάρτημα ως πα-
ρόmωμα και αντιλαμβάνεται το κακό ως παρά
βαση του θείου νόμου. Συνέπεια της νομικής η
θικης είναι η θεωρηση της σωτηρΙας ως ΙKανo
noιηση της θεΙας δΙκης, τιμωρια του αμαρτω-
λού και εκδίκηση. Η εκκλησΙα εξισώνεται με
σωφρονιστήριο και ο αμαρτωλός ισοδυναμεΙ
με κακοποιό, ένοχο, εγκληματΙα, ενώ ο άγιος
είναι ο δικαιωμένος αμαρτωλός, κι ο εξoμoλό
γος πιστεύεται ότι μοιάζει με ανακριτή, δικα-
στη και εισαγγελέα. ΠΡωταίτιος αυτής της ηθι
κης είναι ο ΑυγουστΙνος. στον 50 αι., συνεxι
στης παραμένει ο θωμάς Ακινάτης. στον 130
αι και διατηρητής είναι οι σύνοδοι του
Τριδέντου στον 160 αl., η Α' Βατ ικανή στον
190 αι Κ.λπ.
Η ανατολική ορθόδοξη θεωρηση, η "ιατρική"
ηθικη, θεωρει την αμαρτια ως αστοχΙα, υπαρ
ξιακη αδυναμία, ανθΡωπινη ασθένεια και oντo
λογικό νόσημα. Πιστευει ότι η σωτηρια σημαι
νει τη θεραπεια της ανθΡωπινης φυσης, την
ιαση και την ιατρεια της βουλησης για την αKε
φ.Λ., Α-5
Αμβρόσιος
ραΙωση του ανθΡωπου, ωστε να γινει σώος
(σώζω, σωτηρια), δηλαδή ακέραιος, ολόκλη-
ρος, ατ6φιος. Η εκκλησια φαινεται ιατρειο
ψυχών και παθών, ο αμαρτωλός είναι άρpω
στος, ασθενής και αδύναμος, ο άγιος μοιάζει
με τον μετανοημένο αμαρτωλό, ο εξομολόγος
ταυτΙζεται με τον ψυχοθεραπευτή, τον ιατρό
και πνευματικό πατέρα, ο οποΙος δεν δικάζει
αλλά θεραπευει Αυτή η αντlληψη κυριάρχησε
στην ελληνική πατερική θεολογία του
Βυζαντίου και επισκιάσθηκε στα μεταβuζαντι
νά χρόνια της τουρκοκρατιας από αθέμιτες
προσμΙξεις με δυτικές (Ρωμαιοκαθολικές και
προτεσταντικές) αντιλήψεις, έτσι ωστε να ε
πέλθει μια συγχυση της ανατολικής "ιατρικής"
ηθικής με τη δυτική "νομική" ηθική.
βιβλΙΟΥΡ.:Χ Γιανναράς, Η ελευθερiα του ήθους, Αθι'ινα.
1979' - Ν Maτσουκας. Δσγματική και συμf30λική θεoλo
γία, 2 τόμοι, θεσσαλονΙκη, 1985 - Μ. Mnέyζoς,
Ελευθερ/α ή θρησκεία. Αθήνα, 1991 - Ι Ρωμανίδης. Το
προπατορικόν αμάρτημα, Αθήναι, 1957 - Γ Φλωρόφσι<υ,
Έργα, τόμ 3 Δημιουργ/α και αnoλύτΡωση. θεασαλονΙ-
κη, 1983
Μάριος Π Μntγζος
Aμαρτωλόc; Γεώργιος (90ς αι). Γεννήθηκε
στην Κωνσταντινούπολη και εμόνασε στην
Αλεξάνδρεια, απ' όπου και το προσωνύμιο "α
μαρτωλός", συνηθισμένο στους μοναχους.
ΕΙναι γνωστός ως συγγραφέας ενός Χρονικού
(από κτΙσεως κόσμου μέχρι το 842 μ.Χ.), όπου
μεταξύ μυθολογικών και ιστορικων γεγονότων
βρΙσκει την ευκαφία να εκφράσει τον θαυμα-
σμό του για τον Πλάτωνα. και να απoδoKιμά
σει τον Αριστοτέλη., ακολουθώντας έτσι το
κλΙμα της εποχής, όπως εΙχε διαμορφωθεί με
τη φιλοσοφική διάσταση nλατωνΙKων και αρι-
στοτελικών.
ΕΧ
Αμαφlνιους (C. AmafInIUs, 2ος αι π.Χ.).
Αναφέρεται από τον ΚικέΡωνα. (ΤoυσKoυ
λαναl Διατρl/3Ollν 3,6 κ.ε.) ως συγγραφέας λα-
τινικων πεζων συγγραμμάτων που αναφέρo
νταν στην επικουρεια φιλοσοφΙα.
ΕΧ
Αμ6ρόσιoc;, Αγιος (TΓθνιΓl, 340 - MIlano, 397).
Γόνος επιφανούς οικογένειας ΡωμαΙων συ
γκλητικων, διετέλεσε κυβερνήτης στο Μιλάνο
Από αυτή τη θέση παρενέβη με επιτυχια στη
διαμάχη μεταξυ αρειανών και χΡιστιανων και
λόγω αυτού του γεγονότος τον ανεκήρυξαν ε
πισκοπο, αν και ήταν ακόμη κατηχουμενος. Η
65
Αμεινlας
φιλολογική και φιλοσοφική του κατάρτιση
σφραγιζει τους Λόγους του, τα αντιαρειανικά
του έργα και τις θεολογικές μελέτες του: (Οθ
fIde, Hexaemeron, De Incarnatione κ.ά.)
Στα έργα του Αμβρόσιου, ειδικα στους Λόγους
του, ειναι εμφανή τα στοιχεία που δειχνουν
άμεση γνωριμΙα με τον ΠλωτΙνο. και τον
Πορφυριο.και, οπωσδήποτε, νεοπλατωνικές ε
ΠΙρΡοές. Ωστόσο ο Αμβρόσιος δεν ασχολειται
ιδιαιτερα με θεολογικά και μεταφυσικά ζη-
τήματα περισσότερο τον ενδιαφέρουν πρo
βλήματα ηθικής και ποιμαντικής φυσης. Στο De
officiis ministrorum εκθέτει το κατά την άποψή
του δικαιωμα των χριστιανών για γνωση του
ειδωλολατρικου πολιτισμού. Και αναφέρεται
στα στοιχεΙα εκεΙνα αυτου του τελευταΙου που
θεωρει χρήσιμα για μια πιο ολοκληρωμένη κα-
τάρτιση ιδιως του κλήρου, η οποΙα με τη σειρά
της θα τον οδηγήσει στην επιτυχΙα της απo
στολής του. Σε αυτό τον στόχο θα βοηθήσει
και η οργάνωση της εκκλησίας σε μια ιερaρxι
κή δομή, καθως και η κατάλληλη προετοιμασια
των κληρικων από τις μονές
Αξιοσημείωτο στοιχειο της προσωπικότητας
του ΑμβροσΙου εΙναι η ανεξαρτησΙα του από
την πολιτική εξουσια, και συγκεκριμένα από
τον ιδιο τον αυτοκράτορα θεοδόσιο, στον
οποΙο δεν δΙστασε να επιβάλει την ποινή της
αυτοτιμωριας, για να εξιλεωθεΙ για τη σφαγή
της θεσσαλονΙκης. Γνωστης της ελληνικής
γλωσσας, έκανε γνωστούς στη Δυση τους α-
νατολικούς ιεράρχες, όπως τον Μέγα
Bασlλειo., τον Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό. και
τον Γρηγόριο Νύσσης.. Ο Αμβρόσιος, επίσης,
επηρέασε τον Αγιο AuγoυστΙνo., τον οποιο
μάλιστα βάmισε το 387.
ΒιβλισΥΡ Πατρολσγ/σ MIgne. τόμ, 14-17
Γρ Φ Kωσrσράς
Αμεινloc; ο πuθαγόρειoς. (περΙπου 540470
π.Χ.). Μαθητής του ήταν ο Ελεάτης Παρμε-
νΙδης. και, όπως παραδΙδεται, αυτός ο τελευ
ταΙος, ακoλouθωντας τις υποδεΙξεις του δα-
σκάλου του, εγκατέλειψε την επιτυχημένη πo
λιτική του σταδιοδρομΙα και στράφηκε "εις η-
συχΙαν", δηλ., ακολούθησε την οδό της φιλo
σοφΙας. Ειναι επΙσης πολύ πιθανό ότι στους
πuθαγόρειoυς oφεlλoνται και οι κοσμολογικές
γνώσεις του ΠαρμενΙδη, όπως τις εκθέτει στο
Περι φυσεως φιλοσοφικό ποιημά του: η σφαι
ρικότητα της γης, η κίνηση των πλανητων, η
αρμονια των σφαιρών
ΕΧ
66
Αμέλιoc; ΓεντιλισνΌC; (3ος αι μ.Χ.). Nεoπλα
τωνικός. φιλόσοφος, ο σπουδαιότερος μαθη
τής και συνεργάτης του Πλωτινου. στη Ρωμη
(περίπου 246 270). Ο Αμέλιος έμεινε πιστός
στα διδόγματα του δασκάλου του, πaρoυσιασε
όμως διαφορές σε τρΙα σημεΙα της θεωρίας
του για τις "υποστάσεις" του όντος' δηλαδή υ
ποστήριζε ότι η ψυχή, αν και ενιαια, γΙνεται
πολλαπλή μέσα στον χρόνο, ότι οι ιδέες, ή
μορφές, εΙναι άπειρες σε πλήθος και ότι ο νους
εΙναι τριαδικός.
Ε Ν Ρσυσσος
άμεση γνώση. Το εΙδος της γνώσης που συλ
λαμβάνεται απευθειας από το υποκεΙμενο
χωρΙς την παρεμβολή κάποιας λογικής διεργα
σΙας και, ως εκ τουτου, ανεπΙδεκτο oπoιoυδή
ποτε κριτικού ελέγχου και επιστημονικής τεK
μηριωσης. Η γνωση αυτή που, aρκετέ φορές,
ταυτΙζεται με την ενόραση, ειναι αυστηρά πρo
σωπική, υποκειμενικού χαρακτήρα και μoναδι
κή εφόσον δυσχερως μεταδίδεται. Κάτω από
το πνεύμα αυτό, η ενατένιση των ιδεών, ως αι
ωνιων οντοτήτων με πραγματική υπόσταση,
και η "ομοΙωσις θεώ", που πρέσβευαν ο
Πλάτων. και οι ΝεοπλατωνικοΙ., αβΙαστα μπo
ρούν να θεωρηθουν ως η πρωτη πρσnάθεια
που κατεβλήθη στην ιστορία της φιλοσοφίας
για αποτυπωση της άμεσης γνωσης. Στους νε
ότερους χρόνους, ο Ντεκάρτ. τη συνέδεσε με
τη σαφf! έννοια, απαλλαγμένη από κάθε ενδε
χόμενη αμφιβολΙα, που, ωστόσο, ορΙζεται από
τη δυναμη του λόγου και όχι από την αστάθεια
των αισθήσεων ή τη σαθρή κρΙση που μας πα
ρέχει η φαντασΙα. Παράλληλα, ο συγγραφέας
της διατριβής: Δοκlμιο για τα άμεσα δεδομtvα
πις ΣυνεΙδησης (1889), ο Μπερξόν., πΙστευε
πως μόνο με την άμεση γνωση είμαστε σε
θέση να αχθούμε στο απόλυτο αλλά και στην
εσώτατη υφή των όντων, η οποΙα από τη φύση
της εΙναι απροσπέλαστη σε κάθε άλλη μη διαι
σθητική προσέγγιση.
Στο πλαΙσιο ύπαρξης της άμεσης γνώσης βρι
σκει πεδΙο δράσης και η φαινομενολογία του
Χούσσερλ.. Σύμφωνα με αυτόν, η συνεΙδηση
στρέφεται διαρκώς προς ό,ΤΙ εκδηλώνεται αυ
θεντικά, έχοντας ως απωτερο στόχο την επα
νευρεση των πρωταρχικων μη αναγώγιμων ι-
διοτήτων των πραγμάτων, εισχωΡωντας στην
ουσια τους, στον χώρο δηλαδή που δεν υφι
στανται συμβεβηκότα. Πρόκειται, με λίγα
λόγια, για μια άμεση συλληψη του νοήματος
των πραγμάτων βασιζόμενη σε μια μη περιέ-
χουσα συνείδηση, που όμως KOΤεuθυνεται σε
περιεχόμενα ετερογενη προς την ιδια' πορεία
της οποίας το ευρος ολοένα διευρυνεται Από
την αλλη πλευρά, ο Ράσσελ. προτείνει τη διά-
κριση ανάμεσα στη γνωση της άμεσης πληΡO
φορησης (knowledQe by acquaintance) και της
περιγραφική ς γνωσης (knowIedQe by descn
ρΙlοn). Στην ΠΡωτη περίmωση αναφερόμαστε
στη βtβαιη και αλάθητη γνωση των αισθήσε
ων, των δεδομένων της μνήμης και του εγώ,
ενω στη δευτερη εννοουμε τη γνωση που μας
παρέχεται από τις προτασιακές σχέσεις.
Καθίσταται πάντως φανερό, παρά την απουσlα
σχετικων διευκρινισεων στο θέμα αυτό από
τον Αγγλο φιλόσοφο, ότι η σχέση μεταξύ πρώ-
του και δευτερου είδους γνωσης είναι άρρη-
κτη, επειδη ειναι αδυνατο να υπερβούμε τα
όρια της άμεσης γνωσης χωρις την αρωγή της
αντιστοιχης περιγΡαφικής.
Κατά τον Γ ouάιτχεντ., αναγκαίες πρoυπoθέ
σεις για τη θεμελίωση της άμεσης γνώσης
είναι'1. Το "πλήρες συμβάν" (complete event),
δηλαδή ολόκληρη η φυση σε μια δεδομένη
στιγμή, 2. Η "αισθητηριακή εποmεία" (sθnse
awareness), η οποία μας τροφοδοτεί με άμε
σες πληροφορίες για τον αισθητό κόσμο και 3.
Το "αντιληmικό συμβάν" (percipιent event),
κατά το οποίο η αντίληψή μας ενώνεται με το
ιδιο το γεγονός. Η ανάmυξη λοιπόν και η oλo
κλήρωση της γνώσης, συμφωνα με τον
Αμερικανό στοχαστή, είναι αποτέλεσμα δια-
φόρων διαδοχικών σταδίων στα οποία συντε
λεΙται η σύνθεση και η αφομοίωση παλαιότε
ρων και νεότερων συλλήψεων. Η βιωσιμότητα
της άμεσης γνώσης επικρατεί και στον εμπει
ρισμό., στον βαθμό που αυτός τη θεωρεί ως ο-
λότητα στοιχειωδων εντυπώσεων πάνω στις
αισθήσεις. Οι εμπεφικές σχολές, πιστεύοντας
ότι η σημαντικότερη πηγή γνωσης είναι οι αι
σθήσεις, απoρpImouv την ύπαρξη πρoεμπεφι
κων συστοτικων όπως αυτά καταγράφονται
στις έμφυτες ιδέες και καθετί το μεταφυσικό,
επειδή τουτο υπερβαίνει τα όρια της εμπει
ριας. Κυριότεροι αντιπρόσωποι των πεπoιθή
σεων αυτών ειναι ο ΜπεΙκον., ο Λοκ., ο
Κοντιγιάκ., ο Μιλλ., ο Μπέρκλευ. και ο Χιουμ..
Επιθυμώντας μάλιστα η Σκωτική σχολή. να
nρoστατευσει τον στοχασμό από τον σκεmικι
σμο του τελευταιου (Ντέιβιντ Χιουμ), επινόησε
τη θεωρια της εμφυτοκρατιας, συμφωνα με τις
δοξασίες της οποlας ο άνθρωπος εκ γενετής
διαθέτει ορισμένες αντιληmικές ικανότητες,
που τον βοηθουν στην αναζητηση των αιτιων
άμεση γνώση
καθως και στην αναγωγή του νου από τα επι
μέρους στα καθόλου. Κυριος εισηγητής των α
πόψεων αυτων εμφανίζεται ο Ρίιντ., ο οποίος,
ως εKφpaστης της θεωρίας του κοινού νου, α
ποδεχόταν την άμεση γνωση κάτω από διαφο-
ρετικό πρισμα από αυτό των εμπεφιστων.
Υποστήριζε, δηλαδή, τη δυνατότητα του νου
να συλλαμβάνει πρωτότυπες, ενΟΡατικές κρι
σεις αλλά και να τις υποβάλλει συγχρόνως σε
λογικό έλεγχο παρά τον αδιαμφισβήτητα
πραγματικό χαρακτήρα τους.
Στον ελληνικό χωρο των ιδεων, οι αντιλήψεις
για την άμεση γνωση δεσπόζουν στη διδασKα
λία των Πατέρων της Ανατολικής Εκκλησίας
στο σημείο που αυτές αναφέρονται στην πρo
σωπική μας επικοινωνια με τον θεό.
Συγκεκριμένα, απορρίmεται η σχολαστική λo
γΟκΡατία λόγω του ότι αναστέλλει ατελευτητα
το αποτέλεσμα της γνωσης θεωρούμενη ως
"νόσος του νοός". Στη θέση της προτείνεται η
άσκηση του σώματος, που μαζί με την αδιάλει
πτη προσευχή (Κύριε Ιησού Χριστέ Υιέ του
θεού, ελέησόν με), την κατάνυξη του πνεύμα
τος και τη συντριβή της καρδιάς μάς οδηγούν
στη θtαση του "ακτίστου φωτός" κατά τους
Ησυχαστές. (βλ. και λ. Βυζαντινή φιλοσοφΙα).
Την ενΟΡατική αυτή μέθοδο θα ενωτισθουν και
ορισμένοι εκπρόσωποι της νέας ελληνικής φι
λοσοφίας, όπως για παράδειγμα ο Βικέντιος
Δαμωδός., ο Ευγένιος Βούλγαρης., ο Αθανά-
σιος Ψαλίδας., ο Πέτρος Bράιλας Aρμένης.
Κ.ά. Αυτοί, παρόλο που διακρίθηκαν στη δρα
στηριότητά τους να συμβιβάσουν τη διανόηση
της εσπερίας με τη δική μας αριστοτελική και
πλατωνική παράδοση, παραβίασαν μεγαλο-
πρεπως το άβaτo της λογικής του διαφωτι
σμού., εμμtνoντας στο ορθόδοξο θέσμιο πως
το καταλληλότερο ενδιαίτημα για συνύπαρξη
του πεπερασμένου με το άπειρο είναι η πίστη.
Η τελευταία συνιστά ασφαλώς μορφή της άμε-
σης γνώσης, επειδή δεν είναι μόνο διανοητική
βεβαιότητα εδραζόμενη σε υποκειμενικά ερεί
σματα, αλλά και εσωτερική πεποίθηση μέσω
της οποίας εισδύουμε στο πεδίο των μυστικών
θρησκευτικών αληθειών. Η ακλόνητη, τέλος,
πεποίθηση, που προέρχεται από τη θεία Χάρη,
για την έκβαση διαφάΡων ζητημάτων καλείται
στη μυστική θεολογια και "πληροφορία".
Βιβλιογρ.. ΓλυKoφρuδη Λεovτσινη Α . Η ΓνωσιοθεωρηΓΙ-
κή θεμελίωση της ΑισθηΓικής Γου Thomas Aθιd. διδ
διατρ. βιβλιοθι')κη ΣοφΙας Σaριπόλoυ. Αθήνα. 1988-
θεoδωρaKόΠOυλoς Ι. Φιλοσοφ/κό και Χριστιανικό
Μελετήματα. 2η έκδ. 1973 - Mouτσόπoυλoς Ε . Γνωσεις
και Επιστήμη. Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αθήνα. 1972
67
αμετα8λητότητα
Mπaρτζελιωτης Λ , Φιλοσοφ/α και ΕπιστημοVlΚι'Ι Eρευvα
Γνωσιοθεωρ/α. Πανεmστήμιο Αθηνών, Αθήνα, 1984-
Νουτοος n, Η λειτουργ/α του νεωτερικου πνευματος
στη "Λογικι'Ι" του 8ουλγαρη Ανότυπο από τον Ir τόμο
της "Δωδωνης", Επιστημονικής Eπετηρlδας της
Φιλοσοφικής Σχολής του ΠανεπιστημΙου ΙωαννΙνων.
Ιωόννινα. 1984. Bergson Η. Οι δυο Πηγtς της Ηθικι'/<:
και της Θρησκε/ας, μτφ Β Τατόκης. ΠανεKδoτικι'l, Χ Χ
Π Φαραντόκης
σμετα8λητότητα, στη λογικη. Αποτελεί ενδo
συστημική ή εξωσυστημική ιδιότητα συσχετι
σμων και αφορά κυριως στη χωρο-χρονική
σταθερότητα τους κατά τη διάρκεια ορισμένων
μετασχηματισμων. Ακόμη μπορεί να σημαΙνει
την ανεξάρτητη από χωρο και χρόνο δομική
σταθερότητα και το αναλλοΙωτο οντολογικων
πραγματικοτητων συμφωνα με τις υπαρκτικές
οντολογικές υποθέσεις φιλοσοφικων συστη
μάτων Το χαρακτηριστικό μιας τέτοιας αμετα
βλητότητας διαθέτει, για παράδειγμα, το πλα
τωνικό συμπαν των Ιδεών. Η αμεταβλητότητα,
εκτός από σωτεΡΙKή ιδιότητα πλευΡων η
όψεων μιας δομης, μπορει να είναι και εξωτε
ρικό στοιχειο της ιδιας, με την έννοια ότι
ακόμη και προβλεπόμενες από την ιδια τη
δομή ενός συστήματος εσωτερικές μεταβολές
αποτελουν στοιχειο μιας αχρονικα πρoσδιoρι
σμένης και αναλλοιωτης τάξης πραγμάτων.
Έτσι η αιτιoaιτιατη δομη πλευΡων του κόσμου,
παρά την εσωτερική κινητικότητά της, εμφανι-
ζει καθεαυτήν αμεταβλητότητα, με την έννοια
ότι δεν μετασχηματίζεται χωροχρονικά σε μια
δομή που δεν θα ήταν αιτιoaιτιατής υφής. Στα
πλαισια των επιστημων η αναζήτηση σταθε-
Ρων κόμβων καθως και αρχών διατήρησης α
ποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της ηγεμονΙας
της ανάγκης ευρεσης στοιχεΙων αμεταβλητό
τητας στον γνωσιακό χωρο. Τα στοιχεία αυτά
αποτελουν τους σταθερους "κόμβους" πάνω
στους οποιους στηριζεται η ιδια η περιγραφή
δυναμικων φαινομένων ροής. Οι αρχές διατή
ρησης της ορμής και της υλοενεργειακής
πραγματικότητας σε κλειστά φυσικά συστήμα
τα αποτελουν βασικό παράδειγμα τέτοιων
σταθεΡων κόμβων στην περιοχή της φυσικής.
Στις φυσικές επιστήμες, γενικότερα, η ανaζή
τηση στάσεων και ισορροπιων σε ένα ρέον συ
στημα αποτελει το βασικό συστατικό της μελέ
της τουε; Ιδιαίτερα στις κοινωνικές επιστήμες
καθως και στις επιστήμες του ανθΡωπου, το
χαρακτηριστικό της αμεταβλητότητας εμφανι
ζεται ως καθοριστικό της έννοιας της αντΙKει
μενικότητας. Στα μαθηματικά η αμεταβλητότη
68
τα δεν εμφανίζεται μόνο ως συνολικό τους χα-
ρακτηριστικό, αλλά και ως χαρακτηριστικό
συσσωρευσης και σταθεροποιησης στα πλαί-
σια μιας μεταβολής συναρτησιακής υφής. Η α-
μεταβλητότητα, τέλος, εΙναι δυνατόν να έχει
και χαρακτηριστικά μεταβλητότητας και χαρα-
κτηριστικά αμεταβλητότητας κατά τη μετάβα-
ση από την περιοχή των αρχων και νόμων ενός
επιπέδου στην περιοχή των αρχων και νομων
του οντολογικά ή γνωσιολογικά αμέσως επό-
μενου απ' αυτό επιπέδου.
Διον Avαπoλιrόνoς
αμεταβλητότητσ, στην ψυχολογΙα. Αφορό
στην ιδιότητα ορισμένων παραμέτρων ενός
συστήματος να μη μεταβάλλονται, όταν το συ-
στημα υφίσταται μετασχηματισμούς.
Στην Ψυχολογια, και ιδιαΙτερα στην Εξελικτική
Ψυχολογία, η γνωστική διατήρηση αναφέρεται
στην κατανόηση από το παιδΙ ότι η σχέση των
φυσικων μεγεθων δυο αντικειμένων παραμέ-
νει σταθερή, ανεξάρτητα από τις εξωτερικές
αλλοιωσεις που μπορεΙ να υποστει ένα από τα
δυο αυτά αντικείμενα Εξωτερική αλλοιωση
θεωρειται οποιαδήποτε μεταμόρφωση του α-
ντικειμένου που δεν περιλαμβάνει κάποια πρό-
σθεση η αφαιρεση από το φυσικό μέγεθος του
αρχικου αντικειμένου.
Ο PIaget. περιέγραΨε την ικανότητα για γνω-
στική διατήρηση και ανέφερε ότι αυτή παρατη-
ρείται στην περιοδο της "συγκεκριμένης σκε-
ψης" της ανάmυξης της νόησης. Θεωρει την ι-
κανότητα για γνωστική διατήρηση βασικό δει
κτη ότι το παιδΙ πέρασε από την ωρoσυλλoγι
στική περΙοδο στην περιοδο της συγKεκριμέ
νης σκέψης
Ένα κλασικό πε!ρaμα που αφορά στην ικανό-
τητα για γνωστική διατήρηση εΙναι το εξής: Ο
εξεταστής παρουσιάζει στο παιδΙ τρία γυάλινα
δοχεία (Α, Β, Γ). Τα δυο γυάλινα δοχεια (Α, Β)
ειναι ακριβως όμοια, ενώ το τρΙτο δοχειο (Γ)
εΙναι ψηλότερο και λεmότερο από τα άλλα
δυο. Αρχικά, ο εξεταστης βάζει την Ιδια ποσο-
τητα νερου στα δυο όμοια δοχεΙα (Α και Β)
Εφόσον τα δυο δοχεΙα εΙναι του Ιδιου μεγέ
θους, το υψος του νερου εΙναι το ιδιο στα δυο
δοχεια. Το παιδί πρέπει να διαβεβαιωσει τον ε
ξεταστή ότι καταλαβαίνει πως τα δυο δοχεία
έχουν την ιδια ποσότητα νερού. Στη συνέχεια,
ο εξεταστής χύνει το περιεχόμενο του δοχει-
ου Β στο δοχειο Γ Παρόλο που οι δυο ποσότη-
τες νερου παραμένουν οι ιδιες, το φυσικό μέ
γεθος των δυο αντικειμενων δεν μοιαζει να
ειναι πλέον το ιδιο. Εφόσον το δοχειο Γ ειναι
ψηλότερο και λεmότερο από το δοχείο Β, το
υψος του νερου στο δοχεΙο Γ θα ειναι μεγαλυ
τερο από το υψος του νερου στο δοχειο Α.
Το παιδι που βρισκεται στην ωροσυλλογιστικη
περιοδο της εξέλιξης της νόησης συγKεντpω
νει την nρoσoxη του σε ένα μόνο χαρακτηρι-
στικό του προβλήματος, στο υψος ή στο πλά
τος ενός δοχείου, με αποτέλεσμα να θεωρήσει
οτι τα δυο δοχεια περιέχουν διαφορετική πo
σοτητα νερου Το παιδί που βρισκεται στην πε
ριοδο της συγκεκριμένης σκέΨης της εξέλιξης
της νοησης έχει την ικανότητα να συνυπoλoγι
σει πολλές διαστάσεις συγχρόνως και να εξε
τάσει την αλληλεπιδραση τους. Το παιδί Kατα
λαβαινει, δηλαδή, ότι η αλλαγη στο ύψος του
δοχειου αντισταθμιστηκε με αντιστοιχες αλλα
γες στο πλάτος του, με αποτέλεσμα να παρα
μενει ιδια η ποσότητα του νερου στα δυο δo
χεια
Εκτ , από την ικανότητα για γνωστική διατη
ρηση της ποσότητας έχει μελετηθει και η ΙKα
νότητα για γνωστική διατήρηση άλλων φυσι
κων μεγεθων. Έχει δε αποδειχθει ότι η ΙKανό
τητα για γνωστικη διατηρηση δεν κατακτάται
συγχρόνως για όλες τις ιδιότητες των φυσι
κων μεγεθων, αλλά σε διαφορετικές χρονικές
περιόδους Το παιδι κατακτα πΡωτα, στο 70
περίπου έτος της ζωής του, τη διατήρηση της
ποσοτητας και του αριθμου. Στο 90 περιπου
ετος της ζωής του κατακτά τη διατηρηση του
βαρους και, τέλος, στο 11 ο έτος της ζωης του,
τη διατηρηση του όγκου Το φαινόμενο αυτό
της σταδιακής κατάκτησης της έννοιας της
γνωστικής διατήρησης διαφόρων φυσικων με
γεθων λέγεται "οριζόντια κλιμάκωση" (derala
ge horIzontaIe)
8ΙβλΙΟΥΡ.: Brainerd. C.J.. P,age/'s Theory ο( /n/e//ιgence.
New Jersey, PrenIice-HaII, 1978.- FIaveII J Η, CogniIive
OθνeloρmθΠ/ New Jersey, PrenIice-HaII, 19Π - Παρα-
σκεuόηouλoς Ι Ν, Εξελικτική Ψυχολογία σχολική ηλ,-
ιαο Α8ήνα, 1985 - ΠαρασKεuόπouλoς Ι Ν, Εξελικτική
Ψυχολογία nρoσxOλΙKής ηλικίας. Μήνα, 1985
EUφΡ Μόπη Στεφσνίδη
Αμμώνιoc; ο Ερμεlου (περ. 445-526 μ.Χ.).
Νεοπλατωνικός. φιλ6σοφος, διευθυντής της
νεοπλατωνικης σχολής της Αλεξάνδρειας. και
σχολιαστής έργων του Αριστοτέλη.. Ο Aμμω
νιος γεννηθηκε και διδαξε στην Αλεξάνδρεια'
ηταν γιος του ΕρμεΙα και της Αιδεσίας, νεο-
πλατωνικων φιλοσόφων, και αδελφός του
Ηλιόδωρου, επισης νεοπλατωνικου φιλoσό
φου και αστρονόμου Τυπικά χριστιανός, είχε
δασκαλο τον συμμαθητη και φιλο του πατέρα
αμoρaλισμΌC;
του Πρόκλο.. Ο ιδιος εΙχε μεγάλη επΙδραση και
ως δάσκαλος και ως σχολιαστης των, λογικων
κυριως, συγγραμμάτων του Αριστοτέλη. Και
στις δυο επιδόσεις του διακριθηκε για τη νη-
φαλιότητα της σκέψης του περισσότερο από
τους συγχρονούς του Ακαδημαικους. Από
τους μαθητέ του, ο Ασκληπιός και ο Ιωάννης
ο Φιλόπονος. εξέδωσαν τα έργα του και τα
χΡησιμοποιf\σαν ευρυτατα στα δικά τους υπο-
μνηματα σε αριστοτελικά έργα. Επίσης σημα-
ντικό ρόλο έπαιξε το έργο του Αμμωνιου και
σε άλλους σχολιαστές του Αριστοτέλη, όπως
ο Σιμπλικιος., ο Ολυμπιόδωρος., ο ΗλΙας, ο
Δαβιδ., ο Στέφανος. και ο Δαμάσκιος..
Ε Ν Ρουοσος
Αμμώνιoc; ΣαKKΆC; (περίπου 200 250 μ Χ.)
Πλατωνικός φιλ6σοφος, κατά την παράδοση ι
δρυτής του Νεοπλατωνισμου., δάσκαλος του
Πλωτινου., του Λογγίνου. και του Ωριγένη..
Δίδαξε στην Αλεξάνδρεια και είχε βαθιά επι
δραση στους μαθητές του, χωρίς όμως ν' αφή
σει γραμμένη τη διδασκαλία του. Δεχόταν τον
κόσμο δημιουργημένο όχι από προϋπάρχουσα
υλη, αλλά από το μηδέν και με μόνο το θέλημα
του θεου, που κατά τον Αμμωνιο προνοεί γι'
αυτόν, χωρΙς όμως η πρόνοιά του να αναιρεί
την ελευθερη βούληση του ανθΡωπου. Ο
Αμμωνιος ταυτιζε την ψυχή με τη ζωή και, α-
ντίθετα από την κατοπινη διδασκαλια του μα-
θητή του Πλωτινου, αυτός, σε οντολογικό επι-
πεδο, δεν θεωρούσε την ψυχη κατωτερη απο
τον νου.
Ε Ν Ρουσσος
αμoρaλισμός. Ορος της Ηθικης που μπορει ν'
αποδοθεΙ στην ελληνική με τον όχι ευχΡηστο
όρο "αηθικισμός" και που θα πρέπει ν' αντιδια-
στέλλεται από τον "ανηθικισμό". Με τον αηθι-
κισμό δηλωνεται η τέλεια απουσια ηθικών
αρχων, η αμφισβήτηση ή άγνοια της αξιας και
της σημασιας τους' ενω ο ανήθικος παραβαΙνει
τους ηθικους κανόνες έχοντας λιγο πολύ συ-
νεΙδηση του τι κάνει Aμoρaλιστές ήταν οι
Κυνικοι. και ορισμένοι σοφιστές. κατά την αρ-
χαιότητα, ο Μακιαβέλλι. και ο Νίτσε., για ν' α
ναφέρο.υμε μερικούς απ' αυτους. Στον αιώνα
μας ο αμoρaλισμός ήταν ένα από τα κυρια xα
ρακτηριστικά των ολοκληρωτικών Kαθεστώ
των, ενω στις μέρες μας αποτελει ένα ανησυ-
χητιl\ό κοινωνικό φαινόμενο.
ΕΧ
69
Aμnανιάνo
Αμπανιάνο ( Abbagnano) Νικόλα (Σαλέρνο
1901- ). lταλός φιλόσοφος. Διδαξε σε πολλά
πανεπιστήμια της lταλιας είτε ως ιστορικός
της Φιλοσοφίας ειτε ως θεωρητικός της. Είναι
ένας από τους ΠΡωτους που avtmuξav στην
lταλια τη θεματική του υπαρξισμου., συμβάλ-
λοντας έτσι στην υπέρβαση της υπερέχουσας
στο φιλοσοφικό αυτό ρευμα ιδεαλιστικής επιρ-
ροής. Μετά τον πόλεμο επικέντρωσε το ενδια
φέρον του στον αγγλoaμερικανικό πραγματι-
σμό. και ινστρουμενταλισμό.. Μια σύνθεση
αυτων των ρευμάτων με τη θεματική του υπαρ
ξισμου μπορει να θεωρηθει η πρότασή του για
έναν "θετικό υπαρξισμό", ο οποίος στα μηδενι
στικά συμπεράσματα συγγραφέων του υπαρξι
στικου ρεύματος αντιπαραθέτει την έννοια της
υπαρξης ως της "δυνατότητας του Ειναι", που
ο άνθρωπος πραγματοποιει, αλλά πάντα δια
κινδυνευοντας, με τη χρήση της λογικης. Αυτή
η τελευταια νοειται εδω ως ικανότητα αναKά
λυΨης νέων μεθόδων. Κυρια έργα του
Abbagnano ειναι: Η δομή της ύπαρξης (1939),
Εισαγωγή στον Υπαρξισμό (1942), Θετικός
Υπαρξισμός(1948) Κ.ά
Μαριάντζελα ιελο
Αμπέρ Aνδρέας Mαρια (Andr Marre Ampere,
Λυων 1775 1836). Γάλλος φυσικός, γνωστός
από τη θεωρια του για τον ηλεΚTρoμαγνητι
σμό. Επιχειρησε επίσης μια ταξινόμηση των ε
πιστημων και των ψυχικών φαινομένων και
διατυπωσε δική του θεωρια της νόηΟΤ'ς.
Σχετικό με αυτές τις τελευταίες ενασχολήσεις
του ειναι και το έργο του EsssI sur ΙΒ phIloso
phie des scIences ου Exposition anaIytιque d'
υΠθ c/assificatIon natureIIe de toutes Ies
connaIsssnces humaInes, 1 β34 (ΔοκΙμιο για τη
φιλοσοφία των επιστημών ή αναλυτική έκθεση
μιας φυσικής ταξινόμησης όλων των ανθpωπι
νων γνώσεων).
ΕΧ
Aμnιντάρμα (σανσκρ., Abhrdharma, θιβ.: chos
ngo pa). ΜΙα από τις τρεις διαιρέσεις (σανσκρ.,
ΤήΡίtaka = τρεις κάλαθοι) των Βουδιστικών
Κανονικών Διδασκαλιων, που στηρίζεται κυ-
ρίως στη λογική και την ανάλυση. Οι άλλες δυο
διαιρέσεις είναι: Βινάγια. (= κανόνες ηθικής
και τυπικά μοναχικού βίου) και Σουτρες. (= δι
δασκαλίες του ιδιου του Βούδα).
Το Αμπιντάρμα, σύμφωνα με τον Ασάγκα.,
έχει τέσσερις εξαίρετες ιδιότητες: 1) βρΙσKε
ται πρόσωπο με πρόσωπο με τον υπ ρτατo
70
σκοπό και τη φύση της πραγματικότητας, β) δι
δόσκει τις αναγκαιες βαθμίδες για την πραγ
μάτωση του σκοπου αυτου και τις παρουσιάζει
από πολλές πλευρές, γ) στέκεται πάνω από τις
μικροοντιθέσεις όσο αφορά στη φύση της
Πραγματικότητας και μπορεΙ να δωσει οριστική
απάντηση, δ) εισχωρει στη βαθύτερη ουσία
των βουδιστικών διδασκαλιων.
ΒιβλΙΟΥΡ.. Herbeή ν Guenther. Philosφhy & Psychology
/n /he Abhidhaπns.- Βαα Bιτσαξι'lς. Ο σroxασμός και η
mστη 'Αρχαιότητα-Χριστιανισμός). 2 τόμ. Εστια. Αθήνα.
1991 .Ι]μ Bελισσapόπouλoς, Ιστoρlα της ινδικής φιλο-
σοφΙας, Δωδωνη. Αθήνα-Γιάννινα. 1992'
Ε Λιακόπουλος
AμΠOUμnάKερ, βλ. Ιμπν Τουφάιλ.
αμφιβολlα. Με τον όρο "αμφιβολία" δηλωνoυ
με την αμφιταλάντευση του πνεύματος μεταξυ
δυο προτάσεων και τον δισταγμό του να απo
φανθεί ποια από αυτές τις δύο εΙναι η σωστη η
ποια πρέπει να απιιόεχθεί. Επιπλέον, αυτές οι
δύο προτάσεις ειτε εμφανίζονται στον ανθρω
πινο νου ως αντίθετες είτε οι λόγοι αποδοχής
της μιας ή της άλλης είναι ισοδύναμοι.
Στην καθημερινή ζωή πολλές φορές αμφιβάλ
λουμε και απέχουμε από τη διατυπωση μιας
κρίσης, χωρις να είμαστε υποχρεωμένοι να αι
τιολογήσουμε τη στάση μας αυτή. Στην φιλo
σοφική σκέψη όμως η έννοια της αμφιβολίας
παlρνει μια διαφορετική διάσταση. Εδώ η αμφι
βολια πρέπει να είναι λογική και να αιτιoλoγει
ται η ύπαρξή της, αλλά και η έκτασή της. Κατ'
αυτόν τον τρόπο η αμφιβολία αποτέλεσε αφε
τηριακό σημείο του "φιλοσοφειν" αλλά και ση-
μαντική μέθοδο προς αναζήτηση της βεβαιότη
τας.
Η ανθρώπινη σκέΨη τις περισσότερες φορές
κυμαίνεται μεταξυ άρνησης και κατάφασης
Χαρακτηριστικό της αμφιβολίας είναι η "ισο-
σθένεια των λόγων" για την αποδοχή της μιας
ή της άλλης πρότασης, αλλά και οι συνθήκες.
κάτι που είναι εύλογο να αμφισβητηθεί υπό ο-
ρισμένες συνθήκες, υπό άλλες αυτό φαίνεται
να είναι αδύνατον.
Οι φιλόσοφοι δεν ασχολήθηκαν μόνο με την
αμφιβολία ως μεθοδολογικό εργαλείο, αλλό
μέσω αυτής τις περισσότερες φορές nρoσnά
θησαν να βρουν και να καθορίσουν αυτό που
υπό όλες τις συνθήκες εΙναι αναμφίβολο, που
αποτελεί ύΨιστη και αδιαμφισβήτητη βεβαιό-
τητα από την οποία θα μπορούσαν να προκυ-
ψουν άλλες, μικρότερες βεβαιότητες για τον
άνθρωπο και τον κόσμο. Έτσι, τουλάχιστον ο'
ένα θεωρητικό επιπεδο, η αμφιβολια, ειτε ως
καθολική απόρριψη ή "εποχή" ειτε ως μεθoδo
λογικό όπλο, αποτέλεσε ΠΡωταρχή και έναυ
σμα της ανθΡωπινης γνωσης.
Οι περιπέτειες του "αμφιβάλλειν" στην ιστορΙα
του ανθΡωπινου πνευματος μας δΙνουν μια α-
νάγλυφη εικόνα της ιστοριας των φιλoσoφι
κων ρευμάτων μιας και κάθε στοχασμός περιέ-
χει την αμφιβολΙα ως αφετηρια του, είτε συνει-
δητά ειτε όχι Αν και είναι δυνατόν να την ανι-
χνευσει κανεις από τους προσωκΡατικούς.
στοχαστές (όπως στον Ηράκλειτο.) μέχρι και
τους Σοφιστές. (Γοργία., ΠΡωταγόρα.), μπo
Ρουμε να που με ότι για ΠΡωτη φορά συνειδη
τοποιειται και προβάλλεται ως κυριο μεθoδo
λογικό εργαλεΙο στον Σκεmικισμό.. Ο αρχαΙος
Σκεmικισμός εΙτε υπό τη μορφή του αKαδημαι
κου, εΙτε υπ' αυτη του πυρΡώνειου, ξεκινά από
την αμφιβολια για τα δεδομένα του εξωτερι-
κου κόσμου και των αισθήσεων, για να υπo
στηριξει την αδυναμια του ανθΡωπου να γνω
ρισει οτιδήποτε με βεβαιότητα, την ανυπaρξια
ασφaλoυς κριτηρίου για την αλήθεια, και επo
μένως να προτεινει την "αταραξΙα".. Η αμφιβo
λια για τη δυνατότητα της γνωσης xpησιμoπoι
είται από τους αρχαίους σκεmικιστές ως μέσο
για να αποδειχτει η αναγκαιότητα της ψυχικής
ηρεμίας για την απόκτηση της ευδαιμονίας,
αλλά και ως αυτοσκοπός πολλές φορές.
Η ολοκληΡωτικη αμφιβολΙα των αρχαίων
Σκεmικων και η αποχη από την υποστήριξη o
ποιασδήποτε θέσης θα λάβει στα νεότερα χρό-
νια νέα μορφή. θα χΡησιμοποιηθεΙ η αμφιβολΙα
άλλες φορές ως κυριο όπλο για να κατοχυΡω-
θει η θρησκευτική γνώση, άλλες για να κατα-
στει αδιαμφισβήτητη η βεβαιότητα της συνεΙ
δησης ή, τέλος, για να αποδειχθεΙ οριστικά η
δυνατότητα της γνωσης. Ο Montaigne. θα προ-
σnαθησει να κατοχυρωσει τη βεβαιότητα της
θρησκευτικής γνωσης πάνω στην πΙστη με
κύριο μέσον την αμφιβολΙα σχετικά με την
ισχυ των ορθολογικών επιχειρημάτων που α
φοΡουν στα θρησκευτικά ζητήματα.
Ο ιερός Αυγουστίνος. βρίσκει στην αμφιβολΙα
το μtσoν από το οποιο προκύmει η βεβαιότητα
της συνειδησης για τον εαυτό της. Αυτή η
αρχή της εσωτερικής αυτογνωσίας, που απo
τελει αφετηριακό σημειο της φιλοσοφΙας, πρo
κυmει κατά κυριο λόγο από την αμφιβολΙα. Η
διατυπωση της πρότασης "si fallor, sum" τον o
δηγει όχι μόνο στο "καθώς αμφιβάλλω, ξέρω
ότι εγω που αμφιβάλλω υπάρχω", αλλά και
στην επέκταση του ενεργήματος της αμφιβo
αμφιθυμlα
λιας, έτσι ωστε αυτή να περικλεΙει όλες τις κα-
ταστάσεις της συνείδησης (νόηση, κριση,
μνήμη, γνωση, βουληση). Για τον Αυγουστινο
όποιος αμφιβάλλει κατέχει αναγκαστικά την α
λήθεια γιατι μόνο εξαιτΙας αυτής αμφιβάλλει
Με την αμφιβολία, κατά παρόμοιο τρόπο, Kα
τοχυΡωνει και ο Descartes. τόσο τη βεβαιότη
τα για την υπaρξη όσο και τη δυνατότητα της
γνωσης. Η βασικη του αρχή "de omnIbus
dubItandum", η αρχή της καθολικής αμφιβo
λιας, τον οδηγει από τη μια πλευρά στην ανευ
ρεση της μόνης αδιαμφισβήτητης γενικά πρό
τασης "cogito ergo sum", και κατ' επέκταση λει-
τουργεΙ ως προς τη δυνατότητα της γνωσης
διπά: μας απελευθερώνει από προλήψεις και
δεισιδαιμονίες, αλλά και λειτουργεΙ ως το
μόνο βέβαιο κριτήριο για να διακρΙνουμε το
ορθό από το εσφαλμένο, κι έτσι προλειαίνει το
έδαφος για την αληθινή γνωση.
Μπορουμε να δουμε λοιπόν ότι η αμφιβολια
άλλες φορές χρησιμοποιήθηκε από τους φιλο-
σ6φους ως κυριο αποδεικτικό μέσο για την α
δυναμΙα υιοθέτησης όποιασδήποτε θέσης και
άλλες φορές ως έχουσα στη βάση της το αΙτη-
μα της απόλυτης βεβαιότητας της γνωσης, της
συνεΙδησης ή της πιστης. Επισης, όπως εύστo
χα παρατηρεΙ ο D Hume., άλλες φορές υιoθε
τεΙται ως δεδομένη και πριν από την εξερευνη
ση των νοητικων λειτουργιων, ενω άλλες
φορές προκumει ή προβάλλει ως αποτέλεσμα
της εξερευνησης αυτής
Σε κάθε περΙmωση αποτέλεσε βασικη έννοια
και μέσον του "φιλοσοφείν", που στη χρήση
του αντικαθρεφτΙζονται τα φιλοσοφικά προ-
βλήματα και οι ανάγκες κάθε εποχης.
ΒιβλlΟΥΡ W Wιndelband, Eyxειpiδιo ιστορ/ας της φιλο-
σoφlας, τόμος Β' - Α POΡkιη, Sceplicism. "ΤΜ
Encyclopaιdιa ΟΙ PhIlosoρhy., Macιτιίllβη and the Iree Press
τ 7 - Α POΡkIn, The hislorγ οΙ Sceptιcιsm . Η Franklur1,
Doubl. "ΤΜ Encyctoρaίdia ΟΙ PhIIoSOΡhy.. ο η, τ 2
Α8σν ΚοκολόΥος
αμφιθυμlα. Η ταυτόχρονη εκδήλωση αντίθε
των συναισθημάτων προς κάποιο πρόσωπο,
σκοπό, σχέση ή φαινόμενο. Τον όρο εισήγαγε
πpωroς ο Ελβετός ψυχολόγος Mnλόυερ, ο o
ποίος διέκρινε τρεις μορφές αμφιθυμιας: τη
βουλητική, τη συναισθηματική και τη νοητική
αμφιθυμια. Σήμερα ο όρος αμφιθυμΙα χρησιμο-
ποιεΙται για τον χαρακτηρισμό αντιφατιι<ων συ
ναισθηματικών καταστάσεων εξαιτΙας τόσο
της πολυπλοκότητας της ανθΡωΠινης πρoσω
πικότητας, της σφα!ρaς των κινήτρων και των
αναγκών της, όσο και της κοινωνικής πραγμα
71
ανά6cιση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο
τικότητας, η οποια περιβάλλει το άτομο από
φαινόμενα και καταστάσεις που μπορει να έλ
κουν και να απωθουν ταυτόχρονα
Ευάγγ Μονουράς
ανόβaση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο
(γερμ. AufsteIQen νom Abstrakten zum Konkre--
ten). Βασικη επιστημονικη μέθοδος, τρόπος α-
πεικόνισης της εσωτερικής νομοτέλειας, της ου-
σίας του αντικειμένου ως οργανικου όλου, σε
συνδυασμό με την ενότητα λογικής και ιστoρι
κής εξέτασης. Αποτελει τον «μηχανισμό» διαλε
κτικής διευΡUνσης, εμβόθυνσης και συστηματ
ποιησης της έρευνας, αλλά και έκθεσης των α
νεmuγμένων αποτελεσμάτων της τελευταίας
Το Κεφάλαιο. του Κ. Μαρξ. ειναι κλασικό υπό
δειγμα διερευνησης ενός αντικειμένου (των
κεφαλαΙΟκΡατικων σχέσεων παραγωγης) ως
οργανικου όλου, όπου η ανάβαση από το αφη
ρημένο στο συγκεκριμένο παρουσιάζεται στην
πλέον ανεmυγμένη μορφή της. Εδω αιρεται
διαλεκτικά το κεκτημένο της προμαρξικης κλα
σικής οικονομικής σκέΨης (το οποίο παρέμενε
προσκολλημένο στην εξωιστορική αφαιρεση
του μεμονωμένου ατόμου Ροβινσωνα, φορέα
της ιδιωτικης ιδιοκτησιας), αλλά και το Kεκτη
μένο της μεγαλειωδους χεγκελιανής Επιστή-
μης της Λογικής (η οποια αντιλαμβανόταν το
οργανικό όλο ως αρχέγονο, αποκλειστικά
πνευματικό προιόν, αποκομμένο από την υλική
πραγματικότητα).
Στη διαδικασια της γνωσης η νόηση κινειται
αρχικά από τη χαωδη αντιληψη περι του όντως
υπάρχοντος όλου, δηλαδη από το συγKεκριμέ
νο, όπως αυτό είναι δεδομένο στη ζωντανή ε
ποmεια, προς όλο και απλουστερους πρoσδιo
ρισμους, μέχρι τελικά να διακριθει η "απλου-
στερη πλευρά" (σχέση) του όλου (π.χ. το ε
μπόρευμα στην κεφαλαιοκρατική κοινωνΙα).
Πρόκειται για μιαν αντιφατική διαδικασία κατά
την οποια υπερτερεί μεν η ανάλυση του αντι
κειμένου ως αμέσως δεδομένου, όμως στην ε-
νότητά της με κάποιες συνθετικές ει',ασιες
περΙ της ουσίας Η διάκριση της απλουστερης
σχέσης (τυχόν παραπέρα διαμελισμός της o
δηγεί πλέον έξω από τα πλαισια του δεδoμέ
νου αντικειμένου, έξω από την ιδιαιτερότητά
του) ειναι "ΤΟ αποτέλεσμα της κίνησης της
νόησης από τη χαωδη αντlληψη περι του όλου,
από το αισθητηριακό συγκεκριμένο προς το α
φηρημένο", το οποίο γίνεται το αφετηριακό
σημείο του επόμενου σταδιου της γνωστικης
διαδικασίας, της ανάβασης απο το αφηρημένο
72
στο νοητά συγκεκριμένο. Στο στάδιο αυτό της
γνωσης η νόηση δεν περιορίζεται πλέον στον
εντοπισμό της συνάφειας ως απλης συνυπαρ
ξης διαμελισμένων πλευΡων του αντικειμένου
(ως αλληλουχια ή ως εξωτερική συνάφεια των
πλευρών), αλλά αντανακλά κατ' εξοχήν συνθε
τικά την εσωτερική συνάφεια, την εσωτερική
ενότητα των πλευΡων, έτσι ωστε η κάθε πλευ-
ρά να προβάλλει ουσιωδως προσδιορισμένη α-
κριβως λόγω της συνάφειάς της με τις άλλες
πλευρές του οργανικου όλου. Κατά την ανάβα
ση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο η δια-
φορά παρισταται μέσω της ενότητας, ενω η ε
νότητα συνισταται στην εσωτερική συνάφεια
του διαφορετικου, δηλαδή η σύνθεση πραγμα-
τοποιείται μέσω της ανάλυσης, ενώ η αναλυση
μέσω της συνθεσης. Η όλη διαδικασια της βαθ
μιαίας άρσης της απροσδιοριστίας του γνωστι
κού αντικειμένου έχει ως αποτέλεσμα το
"νοητά συγκεκριμένο", το οποίο αποτελει ενό
τητα (κατά κυριο λόγο εσωτερική) διαφόρων
πολλαπλων προσδιορισμων του αντικειμένου,
το σύνολο των νόμων. και νομοτελειων. που
διέπουν το οργανικό όλο.
Η απόσπαση της πρωτης κίνησης (από το αι
σθητηριακό συγκεκριμενο στο αφηρημένο, της
ανάλυσης κ λπ.) από το επόμενο στάδιο της
γνωσης και η απολυτοποιησή της οδηγει σε
μιαν άτακτη, χαωδη συσσώρευση γνώσεων,
στην άρνηση της ουσιας (των εσωτερικων και
αόρατων στην επιφόνεια συναφειων), που xα
ρακτηρίζει τον εμπειρισμό. και τον θετικισμό"
αλλά και τους αγοραιους οικονομολόγους. Η
απόσπαση και απολυτοποΙηση της ανάβαση ς
από το αφηρημένο στο νοητά συγκεκριμένο
(της σύνθεσης κλπ.) αποκόβει την πορεια της
σκέΨης από την αντιπαραβολή της με τα αι
σθητηριακά δεδομένα (με τη ζωντανή επο-
mεΙα, με τα γεγονότα κ λπ.) και οδηγει σε μια
χεγκελιανου τυπου ιδεαλιστική αντlληψη, που
θεωρεί τη νοηση ως αποκλειστικά αυτoγεννω
μενη διαδικασια.
Για τη γόνιμη χρησιμοποίηση της εν λόγω με
θόδου ειναι απαραίτητο: 1) να υφίσταται ως
οργανικό όλο επαρκως ωριμο και ανεmυγμένο
το γνωστικό αντικειμενο' 2) να έχει προηγηθει
η κίνηση της γνώσης από το αισθητηριακα συ
γκεκριμένο στο αφηρημένο (στην επιστημη
αλλά και στο άτομο ερευνητή)' 3) και τα δυο
στάδια της γνωσης να λαμβόνονται στην ενό
τητά τους, έτσι ωστε να διακρινεται σε ποια
βαθμιδα της γνωσης θα υπερτερεί η μεν ειτε η
δε πορεια.
Ο «μηχανισμός» της ανάβασης από το αφηρη-
μενο στο συγκεκριμενο αποτελειται από τις
εξής εννοιολογικές, κατηγοριακές ομάδες'
της επιφάνειας (του "είναι"), της ουσίας, του
φαινομένου και της πραγματικότητας
Η μεθοδολογία της εν λόγω ανάβασης έχει
συμβάλει ήδη στη θεμελιωδη ανάmυξη της θε-
ωριας της ιστοριας της ανθΡωπότητας ως ολό-
τητας, χαράζοντας την πορεια ανάmυξης, δια
λεκτικής «άρσης» του επιστημονικού Kεκτημέ
νου της κοινωνικής θεωρίας του μαρξισμου. Η
ευρετική σημασΙα της διαφαινεται και σε
σχέση με τα επικειμενα συνθετικά εγχειρήμα
τα στο πεδΙο των βιολογικών επιστημων αλλά,
μακροπρόθεσμα, και σε όλο το φάσμα των KOΙ
νωνικων και φυσικων επιστημων.
Δ Γιαrtλης
αναΥκαιότητα, φυσικη. ΕΙναι το ουσιωδες γνω
ρισμα της αιτιώδους σχέσης στη φυση κάθε
φαινόμενο ως αίτιο παράγει "αναγκαία" το αι
τιατό του (το αποτέλεσμα) και κάθε φαινόμε
νο, ως αιτιατό, προυποθέτει "αναγκαια" το
αίτιό του. Η "αναγκαιότητα" βασιλευει στη φυ-
ση Συχνά αντιδιαστέλλεται προς το "τυχαιο",
το μη προβλέΨιμο (βλ και λ τύχη). Επισης α-
ντιδιαστέλλεται προς την ελευθερία.
Φ κ Βωρος
ανάγκες ή ανάγκη. Δυναμική πλευρά της αλ
ληλεπίδρασης του ανθΡωπου (οργανισμου,
προσωπικότητας, κοινωνικής ομάδας, συνoλι
κα της κοινωνίας) με τους αντικειμενικους (φυ
σικους και τεχνητούς, όρους ύπαρξης και ανά-
mυξής του, η οποια εκφράζει την εξάρτηση
του ανθΡωπου από το αντικειμενικό περιεxό
μενο αυτων των όρων και τον απαραί1ητο (α
ναγκαιο) ΧαΡακτηρα τους. Η ανάγκη ψυxoλo
γικά βιώνεται ως δοκιμασία λόγω της έλλειψης
(στέρησης) του αντικειμένου της, γεγονός που
ωθει το υποκειμενο σε ενεργό στάση και σε
πρακτική μετασχηματιστικη δραστηριότητα. Η
αμεση κατανάλωση ως ικανοποιηση των βιo
λογικων αναγκων του ανθΡωπου συνιστά την
απλουστερη σχέση της ανθΡωπινης κοινωνιας.
Στην πορεια της ανθΡωποκοινωνιογένεσης α
ναmυχθηκε η αλληλεπιδραση του ανθΡωπου
με το περιβάλλον του (αναmυχθηκε η σχέση
του ανθρωπου με τη φυση, τα μέσα επενέργει
ας στη φυση, τα υλικά, τα αντικείμενα, αλλά
και ο ιδιος ο άνθρωπος), με αποτέλεσμα να α
vamuaaoVTaI και οι αναγκες. Η ανάmυξη των
ανάγκες
αναγκων του ανθΡωπου δεν πραγματοποιεΙται
εξελΙΚTΙKά γραμμΙKά, αλλά μέσω μιάς "διαδΙKα
σιας διαμεσολάβησης ποιοτικής, ποσοτικής και
ουσιώδους αναβάθμισής τους": από τις βιολο-
γικές (διατροφη, ένδυση, υπόδηση, γενετήσια
αναπαραγωγική κ.λπ.) μέχρι την ανάγκη για
εργασια (που σταδιακά υπερτερει της ανάγκης
για αποφυγή της εργασιας), για δημιουργια (ε
πιστημονικη, αισθητική κ λπ.), αλλά και για o
λόπλευρη ανάmυξη της προσωπικότητας του
κάθε ατόμου και της ανθΡωπότητας στο συνo
λό της Μέσα από την ανάmuξη του πoλιτι
σμου οι ανθρώπινες ανάγκες βαθμιαια υπερ-
βαΙνουν τη ζωωδη (ενστικτωδη, αμέσως εξαρ-
τημένη από το δεδομένο φυσικό περιβάλλον
και τον μεταβολισμό κ.λπ.) μορφή τους και συ-
γκροτουν ένα ιεραρχημένο όλο, το οποΙο σε
τελική ανάλυση εδράζεται στον "τρόπο παρα
γωγής".. Οι βιολογικές ανάγκες διατηρουνται
στον άνθρωπο σε ανηρμένη, μετασχηματισμέ
νη μορφη (βλ λ. άρση), διαμεσολαβημένες
από την κοινωνική ανάmυξη.
Η ανάmυξη των αναγκων του ανθΡωπου ξεKΙ
νά ιστορικά από ανάγκες που η ικανοποιησή
τους εξαρτάται αμέσως από την αυτενέργεια
της φύσης (του περιβάλλοντος και του ανθΡω-
πινου οργανισμου) και περνά βαθμιαΙα σε ανά
γκες, η ικανοποίηση των οποιων πραγματoπoι
είται μέσω της εργαλειακής (αρπακτικής, λη
στρικής κ λπ ) εκμετάλλευσης της φυσης αλλά
και του μεγαλυτερου μέρους της κοινωνΙας.
Στην περίmωση που θα αποφευχθει η αυΤOKα
ταστροφή (με πόλεμο, οικολογική καταστροφη
ή με χρόνιο εκφυλισμό), η ικανοποιηση των
νέων αναγκων θα πραγματοποιείται από τη συ
νειδητά ενοποιημένη ανθρωπότητα μέσω της
"αυτενέργειας", της εγνωσμένης, σχεδιοποιη-
μένης και αρμονικά αναmυσσόμενης αλληλε
πιδρασης ανθρώπου-φύσης.
Οι συνειδητοποιημένες ανάγκες προβάλλουν
ως συμφέροντα, τα οποια, όσο η κοινωνική α
νάmυξη πραγματοποιείται μέσω της διάKΡΙ
σης, της αντιθεσης, της αντιφασης μεταξύ α-
τόμων, ομάδων, τάξεων Κ.λπ. και κοινωνικου
όλου, οδηγουν σε στάσεις ζωής, στοχοθεσίες
και συμπεριφορές αλληλοσυγκρουόμενες, αλ
ληλoaποκλειόμενες εΙτε και ανταγωνιστικές.
Οι ανάγκες αποτελουν προυπόθεση και προιόν
όχι μόνο της εργασΙας για την παραγωγή υλι-
κων αγαθων, υπηρεσιων κλπ, αλλά και της
εργασίας για την παραγωγή (συστηματoπoίη
ση, διάδοση κ.λπ.) γνωσεων. Η ικανοποίηση
κάποιας ανάγκης του ανθΡωπου συνιστά μια
73
ανάγκη
διαδικασια αφομοιωσης ορισμένης μορφης
δραστηριότητας, αλλά και συμβολή στην πα
ραπέρα ανάmυξη αυτής της δραστηριότητας.
Η εξέταση των αναγκων ως αποκλειστικά ατo
μικων ιδιοτήτων φυσικής υφής ΧαΡακτηριζει
σημαντικό μέρος της κλασικής αστικής σκέψης
και του διαφωτισμου. (ροβινσωνάδα, ατoμι
σμός κ.λπ.). Η αντιδιαστολή της σφαιρας των
αναγκων, των ιδιωτικών συμφερόντων, με τα
γενικά εκφράζεται στην αντιθεση "κοινωνιας
των ιδιωτων" και "πολιτείας" (Χέγκελ. κ.ά.).
Στη συνέχεια αποκαλύπτεται ο ρόλος της ερ-
γασΙας και του συστήματος: παpαγωγή-διανo
μή-ανταλλαγή Kατανάλωση στην ιστορική πo
ρεια των αναγκων (Κ. Μαρξ., Φ. Ένγκελς.
κ.ά.) Η ψυχανάλυση επιχειρει την αποκάλυψη
του ασυνεΙδητου μηχανισμού των αναγκων,
των κινήτρων και της συμπεριφοράς ανάγo
ντάς τον στη γενετήσια ορμή (Φρόυντ., νεο-
φρουδισμός.). Η περιγραφή της ανάγκης ως
λειτουργικου χαρακτηριστικου της δράσης
των φυσιολογικων μηχανισμων, ως διαμεσo
λαβητικου μηχανισμου της σχέσης oργανι
σμoυ Kινήτρoυ, ως μηχανισμου "ετοιμότητας"
Κ.λπ. απασχολεί τον συμπεριφορισμό.. Ο νεο-
συμπεριφορισμός επιχειρεί μια περιγραφή της
συμπεριφοράς και των αναγκων με όρους αγo
ραπωλησιας (J. Κ Homans., Ρ. Μ. Blau). Η πo
λιτισμΙKή ιστOρΙKη σχολή της ψυχολογιας εξε
τάζει τη συσχέτιση αναγκων Kινήτpων ρα
στηριότητας στη διαδικασια KoινωνΙKoπoίη
σης της προσωπικότητας (Λ. Βιγκότσκι., Α
Λεόντιεφ., κ ά.). Η κριτική σχολή επέκρινε τον
καταναλωτισμό και τις επΙπλαστες ανάγκες
(MαρKOuζε.). Ο Λακάν. συσχέτισε τις ανάγκες
με τις έννοιες του αιτήματος και της επιθυμιας
Οι ανάγκες εξετάζοντα' από τη βιολογΙα, την
ηθολογια, την οικονομολογία, την Koινωνιoλo
για, την ψυχολογια και τη φιλοσοφΙα (βλ. και λ.
κίνητρα, συμφtροντα κοινωνικά, συνειδηση
και νόηση).
ΒιβλΙΟΥΡ G LukΔcs, Prol8gomena Zur OntologIe des
(JθseIIschattlιchen S8Ins. Luchtemand, 1986 Ιewιη κ,
vOl'S8tz, Wil/e und Beduι1nls, βθΤΙίη, 1926 του Ιδιου, Α
dynamic theory ΟΙ personelity, Ν V - London. 1935.- Mc
DoυοβΙΙ W. The ener(Jies οΙ men, Ν Υ, 1933 - SkInner Β
F. The bθhBνιo, οΙ organisms, Ν v. 1938 - Πιαζέ Ζαν,
Πρo{Jλήματα γενεπκής ψυχολΟΥιας. Υποδομή, Αθ.
1979 - Κ Μαρξ.φ ΕνΥι<ελς, Η γερμανική ιδεολοylα,
GuIenberg, τόμ 1-2. Αθ 19Π - Β Α Βαζιουλιν. Η διαλε-
κτικη του ιστορικου npoτσtς και η μεθοδολογlα της t
ρεWΆς του, Σ Ε, Αθήνα 1988 - Α Heller, Η θεωρ/α των
ανσγιιων στον Μαρξ. Εξάντας, Αθ, 19Π
Δ Γ/ατtλης
74
ανάγκη. θεμελιωδης αρχη της φιλοσοφιας, η
οποια από τον Αριστοτέλη. ορΙζεται ως "ΤΟ μη
ενδεχόμενον άλλως έχειν", ό,ΤΙ δηλαδή δεν
είναι δυνατόν να είναι ή να νοηθει διαφορετι-
κά. Με την έννοια αυτή η ανάγκη εκφράζει τη
νομοτελειακή σχεση των φαινομένων της
φύσης και της κοινωνιας. Συνδέεται δηλαδή με
τις έννοιες αιτίας αποτελέσματος. (αιτιoκρa-
τΙα). Η αναγκαιότητα της παραγωγής του απο-
τελέσματος από το αΙτιο, που ειναι ανεξάρτη-
τη από την ανθΡωπινη βούληση, δεν αποκλειει
την αντικειμενική υπαρξη του τυχαιου. Το τε-
λευταΙο, κατά την υλιστική αντίληψη, oφειλε
ται στην περιπλοκή των δυνάμεων (Μπύχνερ.)
Κριτική της φιλοσοφικής αυτής αρχής άσKη
σαν μεταξυ άλλων ο Αγγλος φιλόσοφος
Χιουμ., ο οποιος τοποθέτησε στη θέση αuτης
την αρχή της απλής διαδοχής των φαινoμέ
νων, και ο Γάλλος φιλόσοφος Μπουτρου., ο ο-
ποίος υποστήριξε ότι και οι φυσικοι άκόμα
νόμοι δεν έχουν αναγκαία, αλλά ενδεχόμενη
εφαρμογή.
Επίσης, στους αρχαιους Έλληνες, "ανάγκη
δαιμόνων", "αι εκ θεων ανάγκαι" είναι η μοιΡα,
το πεπρωμένο, και συχνά προσωποποιειται
στους ποιητές και ανάγεται σε ενδοκόσμια δυ-
ναμη με αδηριτη ισχύ φυσικου νόμου: "ανάγκα
δ' ουδέ θεοι μάχονται" Οι παρεμφερεΙς δυνά
μεις Ι έννοιες" Αισα" και "Moiρa" αναφέρονται
στο ειδικότερο ατομικό πεπρωμένο.
Απ Τζ
αναγωγή, φαινομενολογική (λατ. reductlo)
Αναφέρεται στις διαδικασίες εξηγητικής απλο-
ποιησης ενός αντικειμένου, ενός φαινομένου
κ.λπ., και αποτελεί όρο που σημαίνει τη μετά
βαση σε πρωτες αρχές, πρώτα στοιχεΙα ή πpω
τες καταστάσεις. Στο επΙπεδο της κατό
Xouσσερλ. φαινομενολογικής προσέγγισης, η
αναγωγή αναφέρεται στη μεθοδολογική αρχη
απόρριψης κάθε εξωτερικου εμπειρικού στοι-
χειου κατά την έρευνα των πραγμάτων. Η φαι-
νομενολογική αναγωγή οδηγεί στην έρευνα
των πραγμάτων με στοιχεια που προσιδιάζουν
στην καθαρή συνείδηση. Αυτό έχει ως αποτέ-
λεσμα την αποβολή όλων των ξένων προς την
καθαρή συνεΙδηση στοιχειων και την απoδoxη
στο πραξιακό επΙπεδο των εγγενων της ενερ-
γημάτων. Μέσα από αυτή τη διαδικασΙα της
κάθαρσης συντελειται ένα ειδος επιστροφης,
με την έννοια ότι τα ήδη αποκλεισθέντα, ως ε-
ξωτερικά προς τη συνειδηση, ερευνωνται, όχι
τα Ιδια με την έννοια του εμπειρικου τους εν.
δυματος, αλλά τα Ιδια με την έννοια της Kαθα
ρής τους ουσίας.
Δ,ον AVΑπoλ,rάνoς
aναyωγιoμόc; (reducbonlsm, από το λατιν.
reductIo = επαναγωγη, αποκατάσταση, αναγ
γή, υπαγωγή). Μεθοδολογική αρχη η οπOlα απo--
λυτοποιει τον γόνψο μέχρι ενός οριου ρόλο της
αναγωγής., θεωρωντaς εφικτή και αναγκαΙα την
πληρη αναγωγή ανωτερων (συνθετόΤεΡων, πε
ριπλοκότερων κ.λπ.) φαινομένων σε κατωτερα
(απλouστερα, θεμελιωδη κ.λπ.). Ωστόσο, παρά
το γεγονός ότι οι ανωτερες μορφές σuγκρ6τη
σης και ανάπτυξης της αvτικεψενικής πραγμαn
κότητας ανακύmouν από κατώτερες και τις δια
τηpouν σε "aνηρμένη" (υποταγμένη, μετασχη
ματισμένη κ.λπ.) μορφή (βλ άρση), ειναι μη α-
ναγωγιμες σε αυτές. Ο αναγωγισμός βασιζεται
σε μια μηχανιστικου χαρακτήρα (βλ. μηxαvικι
ομός) γραμμική ιεράρχηση των εmπέδων της
πραγματικότητας, στην οποια οι ποιοτικές και
ouσιωδεις διαφορές (βλ. ποιότ/τα, ουσια) υπο--
βαθμιζονται εΙτε αγνΟΟUVTαι παντελως και ανά
γονται σε ποσοτικές και μορφικές (δομικές
κ λπ.). Ο αναγωγισμός εκδηλώνεται Π.χ. στην ε
ξέτaση του ψυχισμού ως αποκλειστικού αποτε-
λέσματος της φuσιoλoγιας, πληροφοριακων
διαδικασιων κ λπ., στη βιολογικοποιηση της KOΙ
νωνικής ζωής, στον οικονομισμό, στην τεχνική
αιτιoκρaτια Κ.λπ. Διαδεδομένη μορφή αναγωγι
ομου είναι η θετικιστική τάση "απαλλαγής της
φιλοσοφΙας από τη μεταφυσική" μέσω της ανα
γωγής της γνώσης σε πρoτάσεις ιφlσεις περi
των αισθημάτων, των πειραματικών δεδομένων,
των μετρήσεων (φαινομεναλισμός, φuσικαλι
ομάς) εΙτε σε λογική-γλωσσολογική ανάλυση
της εmστημονικής γνώσης (νεοθεηκισμός.). Στη
φαινομενολογια. του Χουσσερλ. ο υπερβaτoλo--
γικάς αναγωγισμός απoσκoπεΙ στην κάθαρση
της σκtψης από τα ανθρωπολογικά. ψυχoλoγι
κά, εμπεφικά και ΧωΡοχρονικά γνωρiσματα της
γνωσης για την αποκάλυψη της καθαρής απo--
βλεπτικότητaς (Intenbonalιtat) της ενόΡασης των
ouσιων. Προιόν γόνψης και δημιουργικής ανα-
γωγής ειναι οι τυποποιήσεις, οι εξιδανικευσεις,
οι τεXVΗτες τυπoπoιημtνες γλώσσες, η κυβερ'-
νητική., η γενική θεωρiα των συστημάτων
(Bertalanfly), οι ηλεκτρονικοι υπολογιστές, η συ-
νεργετική Κ.λπ. παρά τις συχνό υπέρμετρες α-
ξιωσεις των θεμελιωτων και οπαδων τους ανα
φορικά με την εμβtλεια και το πεδίο εφαρμoσι
μοτητάς τους.
Δ Γιατtλης
αναίρεση
ανάδραση. Με τον όρο σημαινεται η κυκλική
συσχέτιση δυο χρονικά (και Ισως αιτιακά) ε
πάλληλων γεγονότων (συμβάντων) ή ομάδων
γεγονότων (συμβάντων). Έτσι αν το συμβάν
τύπου Β ειναι το αποτέλεσμα και το συμβάν
τυπου Α το αΙτιο, με τον όρο "ανάδραση" εννo
ουμε τον εκ των υστέρων επηρεασμό και την
πιθανη τροποποιηση του Α από την εμφάνιση
του Β, με την έννοια ότι το μελλοντικό Α δεν
θα ειναι Α, αλλά Α.. Τα χαρακτηριστικά της α
νάδρασης διαθέτουν συστήματα που συναντά
κανεις στην έμβια φύση, στην κοινωνια, στην ι
στορία και στα προιόντα της τεχνολογΙας
Στην ανάδραση διακρΙνουμε τη θετικη ανάδρα
ση, όπου τα αποτελέσματά της την ενισχύουν,
και την αρνητική ανάδρασή τους, όπου τα απo
τελέσματά της την εξασθενουν Σε διαδΙKα
σίες όπου υπάρχει ανάδραση είναι δυνατόν να
έχουμε σταθεροποιηση αν οι θετικές η αρνητι
κές μεταβoλtς και αλληλοεπιδράσεις τεινουν
προς ένα πεπερασμένο όριο. Η ανάδραση σε
πολύπλοκα συστήματα δεν ειναι, πολλές
φορές, δυνατόν να περιγραφει' Παρά ταυτα η
μελέτη της ειναι απαραΙτητη για τη γνωσιακή
προσπέλαση των εμφανιζόμενων διαδικασιων
στην εμπειρική πραγματικότητα. Αναδρασιακά
συστήματα με βασικό χαρακτηριστικό τους τη
μετάδοση και συνακόλουθη τροποποίηση της
πληροφορίας λέγονται "πληροφοριακά".
Δ,ον Avαπoλ,τάνoς
ανα8εωρητισμόc;. βλ. ρεβιζιονισμός.
αναίρεση (ανασκευή). Λογική πράξη της από
δειξης, της θεμελΙωσης του ψευδους ή του ε-
σφαλμένου προβαλλόμενων ισχυρισμών (KρΙ
σεων, απόΨεων, προτάσεων, αποδείξεων ή θε-
ωριών). ΜπορεΙ να επιτευχθει μέσω της επι
κλησης γεγονότος μη συμβατού με την oρθό
τητα ορισμένης κρίσης (βλ. γεγονός, πείραμα).
Η αναΙρεση της απόδειξης επιτυγχάνεται
μέσω: 1) της αναlρεσης του συμπεράσματος
της απόδειξης αποδεικνυοντας το ψεύδος του
ή το αληθές αντΙθετης προς αυτό πρότασης' 2)
της αναίρεσης των προκεΙμενων (των επιxει
ρημάτων) της απόδειξης' 3) της αναlρεσης του
τρόπου, της μορφής της απόδειξης, καθιστω-
ντας σαφές ότι το συμπέρασμα δεν συνάγεται
λογικά από τις προκείμενες προτάσεις. Οι πε
ριmωσεις 2 και 3 ανασκευάζουν τη δεδομένη
απόδειξη αφήνοντας ανοικτό το ζήτημα της
δυνατότητας ορθης απόδειξης του εν λόγω
συμπεράσματος (βλ. επΙσης λ. απόδειξη).
ΒιβλΙΟΥΡ Lakatos ι . Με8οδολογια των προγραμμάτων
75
αναΙΤιοκρατlα
επιστημονικής ερευνας. ΣυγχΡονα θέματα. θεσ/κη.
1966 - Αριστοτέλη, Περί ερμηνειας. Αναλυπκά πρότερα.
Αναλυπκά VΣΤερα, Περί σοφιστικων ελεΥΧων - Ε
Παπανουτσου, Λογική, Δωδωνη
Δ Πατελης
αναlTlOKρaτlα, βλ. ιντετερμινισμός
ανακύκληση. Φιλοσοφικη θεωρια κατα την
οποια το συμπαν, η ζωη, τα φαινόμενα ακο-
λουθουν μιαν ομοιόμορφη κυκλικη πορεια, ε
πανερχόμενα αενάως στο σημείο από το οποιο
έγινε ιr εκκίνηση τους Επομενως η αιωνιότητα
ειναι ένας κυκλος, μια ατελευτητη επιστροφη,
ενώ τα γεγονότα και τα πράγματα φθειρονται
και αναδημιουργουνται συνεχως και τα nρ6
σωπα ξαναγεννιουνται ομοιόμορφα, υστερα
από μεγάλες χρονικές περιόδους, όπως έγινε
άπειρες φορές στο παρελθόν και θα ξαναγινε
ται αιωνια στο μελλον Ταυτοσημος εΙναι ο
όρος "παλιγγενεσία" των Πυθαγορείων., δηλα
δή η επιστροφη στη ζωη μετα τον θάνατο, η α-
ναγέννηση, η παλινόρθωση, η γένεση για δευ
τερη φορά, αλλά σαφως διάφορος από τον
όρο εξέλιξη και το περιεχόμενό της.
Η ιδεα της ανακυκλησης εμφανίζεται στις θρη
σκευτικές δοξασιες και τη μυθολογια διαφό
ρων λαων, και ως αφετηρια έχει την παρατη
ρηση της περιοδικοτητας ορισμένων φυσικων
φαινομενων, όπως ειναι η αέναη αλληλoδια
δοχή του ημερονυκτιου, Ι'ων εποχων του
ετους κ λπ. Την ανακύκληση λ.χ συμβολιζει η
παράσταση του aIyumIOKou πτηνού φοινικα,
που ξαναγεννιέται από τη στάχτη του. Από
τους αρχαίους φιλοσόφους την ιδέα αυτή την
συναντουμε στους Αναξιμένη., ΑναξΙμαν-
δρο., Διογένη τον Απολλωνιάτη., Πuθaγόρα.,
Εμπεδοκλή., Στωικους. κ ά Οι Πυθαγόρειοι
λ Χ έλεγαν ότι τα πρόσωπα που τωρα βλέπoυ
με μπροστά μας θα εμφανιστουν και στο μέλ
λον και οι πράξεις τους θα επαναληφθουν πα
νομοιότυπα Και οι Στωικοι ότι τα πάντα ξεKΙ
νησαν από το "πυρ" και ότι το συστημα του Kό
σμου, υστερα από την πάροδο κάποιας περιό
δου της αιωνιότητας, θα καταστραφεί με μια
παγκόσμια πυρκαγιά και έπειτα θα ανOΙKoδo
μηθει πάλι, κατά την ιδια διαδικασΙα, όμοιο
προς το προηγουμενο σύστημα, και θα αKO
λουθήσει την ίδια πορεια Αλλά και η xpιστιανι
κή πιστη περι αναστάσεως νεΚΡων και περι αι
ωνιας ζωής, που θα επαKOλOuθησει, αποτελει
επίσης επιβεβαιωση της ανακυκλησης, την
οποία με παραστατικότητα περιγράφουν οι
χΡιστιανοι συγγραφεις και ιδιως ο Ωριγένης.
76
Κατά τους νεοτερους χρόνους την επιστροφη
των πάντων την υποστήριξαν από διάφορες
σκοπιές πολλοι φιλόσοφοι, όπως οι Βίκο.,
Χέρντερ., Γουσταυος Λεμπόν., Νιτσε. Κ.α
Χαρακτηριστικη ειναι η περιmωση του Βικο, ο
οποιος κατά τον 170 αι μετέφερε την αρχη
της ανακύκλησης στην έρευνα της φιλοσοφίας
της ιστοριας και διδασκε ότι η ιστορια απoτε
λει μια σειρα τέλειων κυκλων, οι οποίοι διαδέ
χονται ο ένας τον άλλο, μια ανακύκληση oμoι
όμορφων γεγονότων που επαναλαμβανονται
αιώνια.
βιβλΙΟΥΡ Μποννέ Κ (1720-1793). Φιλοσοφική παλιγγε-
νεσία - Mnaλλάνς Π (1776-1θ86). Δοκίμια κοινωνικής
παλιγγενεσίσς - Νlτοε Φρ , Χαρούμενη Επιστήμη (1882)
Απ Τζαφερόπουλος
αναλογlα. Στα μαθηματικα ο όρος αναλογια
μεταξυ δύο μεγεθων σημαινει την ανάλογη με-
ταβολη τους, δηλαδη αν το ΠΡωτ..> μεγεθος
από Α μεταβάλλεται σε Α' και το δευτερο απο
Β σε Β', τότε ο λόγος (το πηλικον) του Α προς
το Α' ειναι ίσος προς τον λόγο (το πηλικον) του
Β προς το Β' Στην περίmωση αυτη τα μεγέθη
αυτά ονομάζονται "ανάλογα". Ο όρος αναλo
γία, χΡησιμοποιουμενος γενικά και όχι στα αυ
στηρά πλαΙσια μιας μαθηματικοποιημένης επι-
στημονικης γλωσσας, σημαινει ομοιότητα α
ντικειμένων, ιδεων, συλλήψεων, φαινομένων,
διαδικασιων Κ.λπ. Στα πλαΙσια της σκέψης, η α-
ναλογική σκέΨη, η οποια μεταφέρει δομές απο
μια περιοχή αντικειμένων, ιδεων κ.λπ. σε μια
άλλη με παρεμφερή χαρακτηριστικά, μπορει
να ειναι γόνιμη, αλλά ειναι και γεμάτη κινδυ-
νους. Το να συμπερασματολογει κανείς κατ' α
ναλογίαν σημαινει υιοθέτηση χαρακτηριστικων
με αληθοφανη υφή, στηριγμένη στ/ μη πρo
σεγμένη μεταφορά δομικών στοιχειων μιας
περιοχης που μόνον χονδρικά εμφανιζονται
ως ανάλογα προς τα δομικά στοιχεΙα της δευ
τερης. Παρά ταυτα, η κατ' αναλογΙαν μεταφo
ρά στοιχειων μιας περιοχής σε άλλη μπορεί να
είναι γόνιμη σε δυο περιmώσεις: πρώτον, αν
οι δύο περιοχές ειναι ισόμορφες ή oμoιόμoρ
φες και, δευτερον, αν, παρά το ότι οι δύο πε
ριοχές δεν ειναι ισόμορφες η ομοιόμορφες, τα
κατ' αναλογιαν μεταφερόμενα μπορουν να α
ποτελέσουν πηγή για τη διατυπωση επιστημο-
νικων υποθέσεων ή επαγωγικων κρισεων.
Διον Αιιοπολιτάνος
αναλογlα του όντoc;, αναλογlα του Εlναl (λατ
AnalogIa Entis). Αρχή του καθολικού σχoλαστι
κισμου. κατά την οποια υλη και μορφη πρέπει
πάντοτε να βρισκονται σε αναλογια η μια με
την άλλη Η αναλογΙα δηλώνει πάντοτε τον
συγκεκριμένο τρόπο με τον οποιο συνδέεται η
υλη με τη μορφή. Κατά τον Αριστοτέλη. "ουσια
ή τε ύλη και το είδος και τα εκ των τοιουτων"
(Μετά τα φυσ. 1035 α 2). Δηλαδη η συνάντηση
υλης και μορφης, η συγκεκριμένη συνθεση
αυτων των δυο χαρακτηριζει την κυρΙως ουσΙα.
Προκειμένου λοιπόν να οριστει η ουσία, πρέπει
να τονιστει η ενεργός σύνθεση των δύο στoι
χειων που την συναποτελουν. Aρa το Ειναι,
κατά τον Αριστοτέλη, συνίσταται στην ενέρ-
γεια μορφής και υλης, που βρισκονται σε μιαν
αναλογΙα μεταξυ τους.
Απ Τζ
ανόλυση. Ο όρος σημαινει την πρακτική ή νoη
τικη διαδικασια του διαχωρισμου και της συλ
λογης ολων των συστατικών του αναλυόμενου
αντικειμένου, φαινομένου, διαδικασίας Κ.λπ.
Στα συστατικά αυτά περιλαμβάνονται τα μέρη
του αντικειμένου, τα στοιχεια του αντΙKειμέ
νου, οι ιδιότητες των μεΡων ή των στοιχεΙων
του αντικειμένου και οι σχέσεις μεταξυ των
μεΡων η των στοιχείων η των μεΡων και των
στοιχεΙων του. Η ανάλυση αποτελει μέθοδο
μετάβασης από το ειδικό στο λιγότερο ειδικό ή
στο γενικότερο, ιδιαίτερα όταν αυτή αφορά
στη μελέτη ιδιοτήτων ή σχέσεων που εδρευ-
ουν στο αντικειμενο ανάλυσης η που συγκρo
τουν το αντικείμενο αυτό Η αντιστροφη διαδι-
κασια της ανάλυσης ειναι αυτη της συνθεσης,
της συγκρότησης δηλαδή του αντικειμένου
από την απλή συλλογή όλων των συστατικών
του. Οι διαδικασΙες της ανάλυσης και της συν
θεσης αποτελούν οργανικό συστατικό κάθε ε
πιστημονικής έρευνας. Η ανάλυση αποτελει
μεθοδολογικό εργαλειο κάθε επιστήμης.
Επισης αποτελει αντικεΙμενο μελέτης της ψυ
χολογίας, της θεωρΙας της γνωσης, της φιλo
σοφικής λογικής και της μεθοδολογΙας της ε
πιστήμης. Η αναλυτικη διαδικασΙα, ως νοητική
διαδικασία, αν και κάνει την εμφάνισή της αρ
χικά στο επιπεδο της αισθητηριακής αντlλη
Ψης, εν τουτοις έχει ως κύρια περιοχή δράσης
της την αφηρημένη σκέΨη. Στα πλαίσια αυ.τά
μπορουμε να διακρινουμε συγκεκριμένες μορ-
φές ανάλυσης. Στην ΠΡωτη κατηγορια τoπoθε
τειται το ειδος της ανάλυσης που επιχειρείται
οε συγκεκριμένο αντικείμενο, ως αντιπρoσω
πευτικό όμως μιας κλάσης αντικειμένων
Συμπεράσματα μιας τέτοιας ανάλυσης συνή
"Αναλυτικό"
θως γενικεύονται και χΡησιμοποιουνται για
τον καθορισμό της ενιαΙας δομής των αντΙKει
μένων της κλάσης. Στη δευτερη κατηγορΙα τo
ποθετειται το εΙδος της ανάλυσης που οδηγει
στην αλλαγη αντικειμένου σπουδης με την έν
νοια της απομόνωσης και μελέτης ιδιοτήτων
και σχέσεων ανεξάρτητα από το αρχικά ανα-
λυόμενο αντικείμενο. Στην τριτη κατηγορΙα α
νήκει η ανάλυση ως διαιρεση συνόλων (κλάσε
ων) αντικειμένων σε υποσυνολα. Στην τέταρτη
κατηγορια ανήκει η εννοιολογική ανάλυση, η
οποια μπορει να οδηγήσει στην ανακάλυΨη
npωτων αρχών και αξιωμάτων. Στην πέμπτη
κατηγορΙα ανήκει η γλωσσική ανάλυση, η
οποια βοηθά στην απομόνωση τυπικων xαρα
κτηριστικων των φυσικών γλωσσων, τα οποια
ειναι βασικά στη λογική δομή τους, και στην α
νασύνθεση και δημιουργΙα τυπικων γλωσσών,
στα πλαίσια των οποίων ειναι δυνατόν να επι
χειρηθεί η αυστηρή διατυπωση και μελέτη επι
μέρους χαρακτηριστικων συγκεκριμένων επι
στημονικων περιοχων. Τέλος, ο όρος "ανάλυ
ση" μαζΙ με τον όρο "συνθεση" xpησιμoπoιoυ
νται στην Ευκλειδεια γεωμετρια και σημαινουν
διαδικασίες επεξεργασΙας γεωμετρικών προ-
βλημάτων με ανάλογο νόημα προς αυτό που
δόθηκε παραπάνω.
Διον Αναπολιτόνος
''Αναλυτικό'' του Αριστοτέλη. Έργο του
Σταγιριτη φιλοσόφου, που αποτελείται από
δυο βιβλια: τα Αναλυτικά Πρότερα και τα
Αναλυτικά Υστερα. ΜαζΙ με τις Κατηγοριες*,
το ΠερΙ Ερμηνειας*, τα Τοπικά- και τους
Σοφιστικους ΕλtΥχους* συναποτελουν το λε
γόμενο WOpyavov"., δηλαδή τα λογικά συγ
γράμματα του Αριστοτέλη, τα οποια από την
εποχή του ΚικέΡωνα. και μετά θεωρήθηκε ότι
συγκροτουν την αριστοτελική λογική και απo
τελουν το όργανο της ορθής διανόησης και
της επιστήμης.
Στα Αναλυτικά Πρότερα εξετάζονται οι παντός
είδους συλλογισμοι και οι κανόνες που διέ
πουν την τυπική ορθότητα των συλλογισμών,
ανεξάρτητα από την αλήθεια ή μη των προτά-
σεων που τις απαρτιζουν. Στα Αναλυτικά
Υστερα εξετάζεται ο συλλογισμός από την
άποΨη της ουσιαστικής ορθότητας, ως μέσο
για την ευρεση της αλήθειας και τη συγκρότη
ση της επιστήμης' επισης διατυπωνονται γενι
κότερες κρισεις για το πως συγκροτεΙται η
γνωση, για τον ρόλο των αισθήσεων και του
νου' το τελευταιο μάλιστα κεφάλαιο αποτελει
77
αναλυτικές και συνθετικές κρίσεις
ένα είδος "εξομολόγηση ς" των επιστημoλoγι
κων "πιστευω" του Αριστοτέλη. Τόσο τα Ανα-
λυτικά Πρότερα όσο και τα Αναλυτικά Υστερα
χωρίζονται σε δυο μέρη: Α και Β. (Βλ. λ
Αριστοτtλης).
ΓΡαμμ Αλστζόγλου - θtμελη
αναλυτικtς και συνθετικtς κρίσεις. Οι όροι
εΙναι καντιανης προέλευσης και σημαινουν τη
διαΙρεση των κρισεων (ισχυρισμων, πρoτάσε
ων) σε δυο κατηγορΙες. Οι κατηγορΙες αυτές
εμφανίζονται ενωρίτερα στα έργα του Λάιμ
πνιτς., ο οποιος χΡησιμοποιεΙ αντι του όρου
"συνθετικός" τον όρο "ενδεχομενικός" και αντί
του όρου "κρίση" τον όρο "αλήθεια". Επίσης,
για τις αναλυτικές αλήθειες χρησιμοποιούσε
την φράση "αλήθειες του λόγου" και για τις
συνθετικές τη φράση "αλήθειες του γεγoνό
τος". Σύμφωνα με τον Λάιμπνιτς οι αναλυτικtς
αλήθειες ειναι εκείνες στις οποΙες καταλήγει
κανεΙς μετά από πεπερασμένη rινάλυσή τους.
Οι ενδεχομενικές αλήθειες εΙναι εκεΙνες για
την εύρεση της αλήθειας των οποιων απαιτού-
νται άπειρα, ως προς το πλήθος τους, βηματα.
Συμφωνα με έναν δευτερο ορισμό του
Λάιμπνιτς, αναλυτικές αλήθειες ειναι εκεΙνες
που εκφράζονται με προτάσεις αληθεΙς σε
κάθε δυνατό κόσμο, ενω οι ενδεχομενικές με
προτάσεις οι οποίες εΙναι αληθείς σε κάποιους
δυνατούς κόσμους και ψευδείς σε κάποιους
άλλους. Η έννοια της ανάλυσης στον Λάιμ-
πνιτς πολλές φορές ταυτίζεται με την έννοια
της απόδειξης.. Ο Χιούμ. υιοθετουσε κατά
έναν τρόπο την παραπάνω διάκριση όταν διε
χώριζε τη "σχέση των ιδεών" από τα "γεγονό-
τα". Στο έργο του Καντ. η διάκριση αυτή έλαβε
την καθαρ6τερή της διατύπωση και KαθιεPωθη
κε ο όρος "αναλυτικές και συνθετικές κρίσεις".
Κοντά στη διάκριση αυτή ο Καντ εισήγαγε και
αυτήν των "a ρnori" και "a ρostenorι" κρίσεων.
Σύμφωνα και με αυτή τη νέα διάκριση, οι ανα-
λυτικές κρΙσεις εΙναι a pnon, ενώ οι συνθετικές
μπορεί να εΙναι ή a pπorι ή a ρosterlorι. Οι λογι-
κές αλήθειες, όπως αυτή που εκφράζεται με
την αρχή του αποκλεισμού του τρΙτου, είναι a
prιorι αναλυτικές κρίσεις, ενώ οι συνήθεις μα
θηματικές αλήθειες, όπως αυτή συμφωνα με
την οποια το άθροισμα των γωνιων ενός τρι
γωνου ειναι ισο με δύο ορθές γωνιες, ειναι a
prιorl συνθετικές κρισεις και, τέλος, οι καθαρα
εμπειρικές αλήθειες, όπως αυτή που εKφράζε
ται με τη φράση "ο αναnτηρας μου ειναι μαύ
ρος", ειναι a posterIorI συνθετικές κρισεις. Οι
78
λογικοΙ θετικιστές. ταυτίζουν τις συνθετικές α-
λήθειες με τις εμπειρικές "προτάσεις της πα-
ρατήρησης", ενω τις αναλυτικές με τις λογικό
έγκυρες προτάσεις, δηλαδή αυτές που είναι
αφ' ενός αληθεις, ανεξάρτητα από τον κόσμο
της εμπειριας ή της νόησης, και, αφ' ετέρου,
κενές πληροφοριακου περιεχομένου για τον
κόσμο. Στα πλαισια της συVXΡOνης λογικης, η
διάκριση μεταξυ αναλυτικότητας και συνθετι-
κότητας διατηρεΙται Οι αναλυτικές αληθειες
εκφράζονται από τους λογικά έγκυρους τυ-
πους, οι οποΙοι δεν έχουν μαθηματικό πληρο-
φοριακό περιεχόμενο, ενώ οι συνθετικές αλή-
θειες από τους μη λογικά έγκυρους τυπους, οι
οποΙοι έχουν και στους οποΙους συμπεριλαμ-
βάνονται τα προσιδιάζοντα σε μια θεωρΙα α-
ξιωματα. .
Δ/αν Ανσπαλ/τάνος
αναλυτικι'Ι. Η σημασία του όρου, όπως Kαθιε
ρώθηκε από τον Αριστοτέλη., συνδέεται με τη
μελέτη των στοιχειωδών αρχων βάσει των ο-
ποίων ο συλλογισμός αποκτά αποδεικτικό χα-
ρακτήρα. Στα Τοπικά* και στα Αναλυτικά ύστε.
ρa* διαχωρΙζονται η λογική (ή η διαλεκτική με
την πλατωνική της σημασΙα) από την αναλυτι-
κή. Η πρώτη χΡησιμοποιειται για τη μελέτη και
ανάλυση της δομής του λόγου. Στα πλαΙσιό
της η δεύτερη αναφέρεται σε συλλογισμούς
με αυστηρό αποδεικτικό χαρακτήρα. Μια σο.
βαρή αλλαγή της χρήσης του όρου συντελει-
ται στον Καντ.. Εκεί, η αναλυτική εΙναι το
μέρος της υπερβaτικής φιλοσοφίας του που
σχετΙζεται με τον λόγο, δηλαδή με τις αρχές
της λογικής ως γνωσης.
Δ/αν Ανσπολ/τάνος
αναλυτικι'Ι φιλοσοφία. Οι φιλόσοφοι όλων των
αιώνων επιδΙωξαν να συνθέσουν φιλοσοφικό
συστήματα με τομείς Αισθητικής, Ηθικής,
ΓνωσιολογΙας, Μεταφυσικής ή επιxεlρησαν να
αναλύσουν σημαντικές φιλοσοφικές έννοιες
Η Αναλυτική φιλοσοφία, που εμφανίστηκε κυ-
ρίως στις αγγλοσαξονικές χώρες στον αιωνα
μας, παραμερίζει συνειδητά τα άλλα φιλοσο-
φικά προβλήματα, ιδιαίτερα τα μεταφυσικό,
και δεν διστάζει να τα χαρακτηρίζει ψεuδonρo-
βλήματα η και ανοησιες (nonsensical). Οι εκ-
φραστές της Αναλυτικής φιλοσοφιας υποστη.
ρίζουν ότι το κύριο έργο της φιλοσοφΙας ειναl
η ανάλυση και κατανόηση της γλωσσας. Ρητα
η όχι, φαινονται να έχουν αφετηρΙα την κα.
ντιανη διάκριση των προτάσεων σε "συνθετι.
κές" και "αναλυτικές"' αναλυτική είναι η πρότα
ση εκεινη που το κατηγόρημά της προκumει
από τη λογικη ανάλυση του υποκειμένου.
Λογουχάρη, η πρόταση: "το σώμα έχει έκταση"
είναι απλή ανάλυση της έννοιας σώμα (που ση
μαίνει αντικείμενο που κατέχει χωρο, έχει δια
στάσεις). Στοχαστές όπως οι G. Ε. Moore., Β.
RusseII., Α. J Ayer. ασχολήθηκαν πολυ με την
ανάλυση της γλώσσας και nρoωθησαν τη "φι
λοσοφΙα της γλωσσας". και τη "θεωρια της
Γνωσης". (Γνωσιολογία). Ενδεικτικό των τάσε-
ων της Αναλυτικής φιλοσοφιας είναι το θεμα
τολόγιο ενός βιβλιου (του John Hospers) που
έχει τον τίτλο' Απ Introduct;on Ιο PhIIosophIcaI
AnaIysts' τα περιεχόμενά του είναι: Σημασία
των λέξεων, Ορισμός, Κενολογία (vagueness,
προτάσεις χωρίς περιεχόμενο), Σημασία της
πρότασης, Έννοια της γνωσης, οι Έννοιες, Η
Αλήθεια, ηηγές της γνώσης, Τι είναι η γνωση,
Η αλήθεια της αναλυτικής πρότασης, Η ανα-
γκαια (λογική) αλήθεια, Η εμπειρική γνωση, Η
έννοια της αιτίας, της αιτιοκρατίας, της
Ελευθερίας, Αναγκαιότητα (στη φυση) και
Ελευθερια (στην ανθl)(ι.)πινη συνειδηση) Κ.λπ.
Αν είναι επιτρεπτή μια κρΙση ιστορική, μπορει
κανείς να σημειώσει ότι η Αναλυτική φιλoσo
φια εκφράζει την αγγλική πολιτική και διπλω-
ματία, όπως η αρχαία Σοφιστική. εξέφραζε την
κλασική Αθήνα.
Σημαντική επίδραση για τη διαμόρφωση της
Αναλυτικής φιλοσοφίας άσκησε το έργο του
LudwIg WittgensteIn., Tractatus LogIco- phIIoso-
phIcυs. Σ' αυτόν oφεlλoνται οι αποφθεγματικές
διατυπωσεις: "ο κόσμος εΙναι τα όρια της
γλώσσας μου" και "η σημασία μιας λέξης βρι
σκεται στη χρήση της". Πρόκειται για δυναμική
αλλά εξωτερική προσέγγιση στη φιλοσοφια.
Φ κ Βωρος
ανάμνηση (πλατωνική θεωρία). Η πλατωνική
θεωρια της ανάμνησης προυποθέτει τη θεωρΙα
των ιδεών και τη θεωρία περί ψυχής του μεγά
λου φιλοσόφου. Συμφωνα με την τελευταΙα, η
ψυχή του ανθΡωπου έζησε σ' έναν άλλο
κόσμο, πριν ενσωματωθεΙ και γεννηθει στη
δική μας κατάσταση ύπαρξης. Σ' εκείνον τον
όλ/ο κόσμο, η ψυχή "είδε τις ιδέες", τις οποίες
και θυμάται ("αναμιμνήσκεται" "ανάμνησις")
κατό τη διάρκεια της γηινης ζωής της με α
φορμη τα πράγματα του κόσμου τουτου. Οι
ιδέες είναι τα αιωνια και αναλλοιωτα "πρότυ
πα" των φθαρτων, υλικων πραγμάτων, ενω τα
φθaρτά πράγματα αποτελουν τα "έκτυπα" των
Αναξαγόρας
ιδεων. Μ' αυτή την έννοια, η γνωση για τον
Πλάτωνα ειναι ανάμνηση. Σε πολλους διαλό
γους του αναφέρεται στην ανάμνηση, στον
Μtνωνα., στον Φσίδωνα. και αλλου. Όμως xα
ρακτηριστικότερο είναι ένα χωρίο του
Φσιδρου. (249 ε): "Κάθε ανθρώπινη ψυχή έχει
δει τις ιδέες, αλλιως δεν θα έμπαινε σε ανθpώ
πινο σωμα' όμως δεν είναι ευκολο για την κάθε
ψυχή να θυμάται τις ιδέες με αφορμή τα παρό-
ντα". Μόνο λιγες ψυχές, και κυρΙως η ψυχή του
φιλοσόφου, που κατορθωνει να πάρει απ6στα
ση από τα υλικά πράγματα και να σκεφθεΙ μόνη
της, "καθ' εαυτήν", μόνο αυτή κατορθωνει να
φθάσει στην πραγματική γνώση.
Με τις μυθικές και ποιητικές του αυτές διατυ
πωσεις, ο Πλάτων θέλει να δείξει το a ρηοή της
γνωσης, όπως είπαν οι νεότεροι φιλόσοφοι,
και να τονισει ότι η εμπειρια ειναι μόνο αφo
μή για την πραγματική νοητική γνώση. EπΙ
σης, τονίζοντας ότι όλες οι ψυχές έχουν δει
τις ιδέες, αλλά λίγες τις θυμούνται στην εδώ
ζωή τους, θέλει να δείξει ότι "δυνάμει" όλοι οι
άνθρωποι μπορούν να συμμετέχουν στη
γνωση, αλλά λΙγοι είναι εκείνοι που στην
πράξη κατορθώνουν να πραγματοποιήσουν τις
δυνατότητες που έχουν από τη φύση τους
(Βλ λ. Πλάτων).
Γραμμ ΑλατζόΥλου - θtμελη
Αναξαγόρας (περ. 5OO 42β π.Χ.). Πρoσωκpα
τικός. φιλόσοφος, ένας από τους κυριότερους
εκπροσώπους της όψιμης φυσικής φιλοσοφΙας
της Ιωνιας, εισηγητής της έννοιας του Νου ως
κοσμολογικής αρχής.
Γιός του Ηγησιβούλου ή Ευβουλου, ο Αναξα-
γόρας γεννήθηκε στις Κλαζομενές, κοντά στη
Σμυρνη. Μεταγενέστεροι συγγραφείς ανέφε
ραν ότι ήταν γόνος αρχοντικης και πλούσιας
οικογένειας και ότι τη μεγάλη περιουσία του
την άφησε στους συγγενείς του, για να μπορέ-
σει απερίσπαστα να επιδοθεί στη φιλοσοφΙα.
Πέρασε τα πιο ώριμα χρόνια του, σχεδόν τριά
ντα (περίπου 462432 π.Χ.), στην Αθήνα της
χρυσής εποχης, πριν από τον Πελοποννησιακό
πόλεμο, και του ανήκει η τιμή ότι μεταφύτεψε
τη φιλοσοφία από την Ιωνια στην Απική. Στην
Αθήνα διαμόρφωσε τη διδασκαλία του, δίδαξε
και είχε μαθητές τον Περικλή, τον Ευριπιδη και
τον Αρχέλαο. τον Αθηναίο, δάσκαλο του
Σωκράτη.. Στο τέλος κατηγορήθηκε για αθεΤα.
Σε εποχή που οι πολλοι ΠΙστευαν ακόμα ότι τα
ουράνια σωματα ειναι θεοι, θεωριες όπως αυτή
του Αναξαγόρα για τον ήλιο, ότι ειναι πυρα
79
Αναξαγόρας
κτωμένο πέτρωμα, ηταν επόμενο να στοιχειο-
θετουν την κατηγορια της αθείας. Ωστόσο,
όπως ακριβως συνέβη αργότερα και στις περι
mωσεις του Σωκράτη. και του Αριστοτέλη., η
ποινικη διωξη ειχε ελατήρια πολιτικά, και συ
γκεκριμένα κινήθηκε από τους αντιπάλους του
Περικλή, που προστάτευε τον δάσκαλο και
φιλο του. Εξόριστος από την Αθήνα, ο Aναξα
γόρας μετέφερε τη σχολή του στη Λάμψακο,
στη νότια ακτή του Ελλησπόντου, όπου έζησε
τα τελευταια χρόνια της ζωής του. Αργοτερα
τον τιμούσαν και στη Λάμψακο και στην ιδιαι
τερη πατρίδα του, στις Κλαζομενές, όπου του
έστηναν αγαλματα και ειχαν τη μορφή του
πάνω σε νομισματα' και από την πλατωνικη
Απολσγισ Σωκράτους ξέρομε ότι πολλά χρόνια
μετά τον θάνατο του Αναξαγόρα τα βιβλια του
πουλιόνταν ελευθερα και μέσα στην Αθήνα.
Αφετηρια της φιλοσοφίας του Αναξαγόρα
ήταν η απορια του πάνω στη θρέψη: Δεν του
φαινόταν ευεξήγητο το φαινόμενο του ότι με
την τροφη που εισάγουμε στο σωμα διαμoρ
φωνονται πράγματα που πριν δεν υπήρχαν,
δηλαδη σαρκα από μη σάρκα, οστά από μη
οστά, τριχες από μη τριχες Κ.λπ Οτι βέβαια
από το τιποτα δεν μπορεί να γίνει τιποτα, αυτό
ήταν αξιωμα ηδη πριν από τη γένεση της
φιλοσοφίας' και πανω σ' αυτη τη βάση οι πρό
δρομοι του Αναξαγόρα, οι παλαιότεροι Ιωνες
φιλόσοφοι, υποστήριζαν την αφθαρσια της
υλης και εξηγουσαν τη γένεση των σωμάτων
από τις αλλοιωσεις της (από την πυκνωση και
την αραιωση του αέρα ο Αναξιμένης., από τις
μεταμορφωσεις της φωτιας ο Ηράκλειτος.).
Για τον Αναξαγόρα αυτή η εξήγηση δεν ήταν
πλέον επαρκής, αφου στη συνέχεια ο
Παρμενιδης. είχε δειξει ότι το ον δεν μεταβάλ-
λεται γιατΙ δεν κινεΙται, και δεν κινείται γιατι
δεν έχει χωρο έξω από τον εαυτό του' με άλλα
λόγια, ο Παρμενίδης είχε δειξει ότι όχι μόνο
από το τίποτα δεν μπορει να γίνει τίποτα αλλά
και, αντίστροφα, από το ον δεν μπορεί να γινει
μη ον. Με αυτά τα δεδομένα και με τις συγ
χρονες του Αναξαγόρα θεωριες, του Ζήνωνα.
του Ελεάτη για την "εις άπειρον τομην", πρoέ
κταση του αξιωματος ότι το ον σε καμιά περι
mωση δεν μπορει να γινει μη ον, και του
Εμπεδοκλη* για τη συνθεση των σωμάτων από
τέσσερα, καθαυτά αναλλοιωτα, στοιχεια της
υλης (νερο, γη, αερα, φωτια) σε ποικιλους
συνδυασμους, ο Αναξαγορας ανατρέχει στον
οικειο του χωρο της ΠΡωιμης Ιωνικής φυσικής,
στον Αναξιμανδρο., που ειχε θέσει Koσμoλoγι
80
κή αρχη το "άπειρον" ως αδιαμόρφωτη μάζα,
και φτάνει στο συμπέρασμα ότι η υλη απαρτί-
ζεται από μόρια κάθε εΙδους, μορφης, σχήμα-
τος, μεγέθους και αριθμου, ότι σε κάθε φυσικο
σωμα υπάρχουν μόρια κάθε είδους ("εν παντl
παντός μοίρα ένεστι", απ6σn. 11) και ότι κάθε
σωμα χαρακτηριζεται μόνο από την επικρατου-
σα μέσα σ' αυτό ομάδα από ομοειδή μόρια
Συμφωνα με αυτα και με πάγια ήδη προσωκΡα-
τικη αντιληψη, για τον Αναξαγόρα το ποσό της
υλης παραμένει σταθερό (απόσπ. 5) και ό,ΤΙ
λέμε γένεση και φθορά δεν ειναι παρά πρόσμι-
ξη των μοριων της ύλης σε διαφορετικους συν-
δυασμους και σε διαφορετικές αναλογιες κάθε
φορά (απόσπ. 17).
Οταν ο Αναξαγόρας ανταποκριθηκε στην απο-
ρια για τη σύσταση της υλης, χρειάστηκε να ε-
ξηγησει και τη γένεση στις διαδικασιες της, κυ-
ρίως όμως την κινητηρια και μορφοπλαστικη
δύναμη του κόσμου. Αυτό το Πρόβλημα δεν υ-
πηρχε στους παλαιότερους Ιωνες φιλοσό-
φους, γιατι εκεινοι εννοούσαν την υλη όχι
απλώς άφθαρτη αλλά και "αείζωον", με επακο-
λουθο την αυτοκινηση, πράγμα που σημαινει
ότι ως τότε την ύλη και την ενέργεια τις εννο-
ούσαν ως πράγματα συμφυτα και σε αδιάσπα-
στη ενότητα. Οταν όμως με την ελεατικη ο-
ντολογία φάνηκε ότι η αφθαρσια και το αμετά-
βλητο της ουσιας ήταν συνάρτηση της ακινη-
σιας της, η αιτια της κίνησης μέσα στον φυσι-
κό κόσμο έπρεπε να εξηγηθει πάνω σε άλλη
βαση. Συγχρονος του Αναξαγόρα ο Εμπεδο-
κλής, προσδιορισμένος από βαθιά ριζωμένες
δαιμονοκρατικές αντιλήΨεις, επινόησε την κι-
νηση να επιβάλλεται απ' έξω πάνω στα στοι-
χεια με δύο δυνάμεις, τ 1 "Φιλότητα" και το
"Νεικος", που γι' αυτόν ενεργούσαν σαν έλξη
και απωθηση κατά τη σύνθεση και αποσυνθεση
των σωμάτων. Ο Αναξαγόρας σκέφτηκε με
τρόπο ανάλογο και, έχοντας προηγουμένως
την έννοια του Ξενοφάνη. για τον θεό, nO'J
"νόου φρενι πάντα κραδαινει", την "γνωμην"
του Ηράκλειτου, "οτέη εκυβέρνησε πάντα δια
πάντων", και την "ιερην φρηνα" του Εμπεδο-
κλή, υπέθεσε ως αιτιο για την κινηση τον Νου,
που γι' αυτόν ηταν ουσια εντελως ξεχωριστη
από τα συστατικά της ύλης, που εΙναι "ομου
πάντα": "Ο Νους όμως ειναι άπειρο και αυτοδυ-
ναμο και δεν σμιγει με κανένα απόΎα πράγμα-
τα, αλλα είναι μονος αυτος με τον εαυτό του
Είναι δηλαδη το λεmότερο από όλα τ" ΠΡαγ-
ματα και το καθαρότερο, και έχει κάθε γνωση
για κάθε πράγμα και δυναμη στον μέγιστο
βαθμό... Ο Νους όλος είναι ομοιόμορφος και ο
μεγaλυτερoς και ο μικρότερος..." (απόσn. 12).
Σύμφωνα με αυτή την κοσμολογική αρχή του
Αναξαγόρα, "και όσα βέβαια έχουν ψυχή, και
τα μεγaλυτερα και τα μικρότερα, σε όλα ο
νους επικpaτεί. Και στην περιστροφή του συ-
μπαντος ο νους επικράτησε, ωστε να περι
στρέφεται από την αρχή Και πρώτα από Kά
ποιο μικρό σημειο άρχισε να περιστρέφεται,
και όλο περισσότερο περιστρέφεται, και θα πε
ριστρέφεται όλο και περισσότερο. Και αυτά
που σμΙγουν και εκκρίνονται και ξεχωρΙζουν
ολα τα αναγνωρΙζει ο νους. Και ποιας λογής έ-
μελλε να εΙναι και ποιας λογής ήταν, όσα τώρα
δεν ειναι, και όσα τώρα ειναι, και ποιας λογής
θα ειναι, ολα τα έβαλε σε τάξη ο νους, και την
περιστροφη αυτή, που τωρα περιστρέφονται
και τα άστρα και ο ήλιος και η σελήνη και ο
αερας και ο αιθέρας που ξεχωριζουν Και η πε
ριστΡαφή αυτή έκανε να ξεχωρίζουν. Και ξε-
χωριζει από το αραιό το πυκνό και από το
ψυχρό το θερμό και από το υκοτεινό το λα-
μπρό και από το υγρό το ξηρό" (απόσn. 12).
Έτσι, κατά τη γένεση του κόσμου, τα βαριά
υλικά μαζευτηKαν στο κέντρο και σχημάτισαν
τη Γη, ενω τα ελαφρά τραβήχτηκαν προς την
περιφερεια και αποτέλεσαν τα ουράνια σώμα-
τα, που ειναι διάπυρα. Με αυτές τις διεργασΙες
διαμΟΡφωνονται όχι μόνο ο κόσμος ο δικός
μας αλλα και άλλοι: "Αφού λοιπόν αυτά τα
πράγματα έτσι έχουν, πρέπει να ξέρομε ότι υ
πάρχουν πολλά και από κάθε εΙδος μέσα σε
όλα όσα σμιγουν και σπέρματα από όλα τα
πράγματα και ότι έχουν μορφές κάθε είδους
και χρωματα και γευσεις. Και ότι διαμορφώθη-
και' και οι άνθρωποι και τα άλλα ζωα όσα
εχουν ψυχή. Και ότι από τους ανθρώπους ειναι
και πόλεις κατοικημένες και έργα κατασκευα-
σμένα, όπως και σ' εμάς, και ότι υπάρχει και σ'
αυτους και ήλιος και σελήνη και τα άλλα, όπως
και σ' εμάς, και ότι η γη και σ' αυτούς φυει
πολλά και κάθε είδους... Αυτά λοιπόν τα έχω
πει για το ξεχωρισμα, γιατί δεν θα μπορουσε
μόνο σ' εμάς να ξεχωρίσουν αλλά και αλλού"
(απόσπ. 4).
Ο Αναξαγόρας, όπως έκαναν και οι άλλοι Προ-
..σωκρατικοΙ φιλόσοφοι, βοηθωντας τον λαό να
ελευθερωθει από τον φόβο και τις δεισιδαιμo
νίες, συμπληΡωνε τη φυσική θεωρια του με λε
mομερειακές εξηγήσεις πάνω σε αστρoνoμι
κά, μετεωρολογικά και γεωλογικά φαινόμενα,
που για την Ελεατική φιλοσοφΙα ήταν βέβαια
"βροτων δόξαι", χωρις σημασια για το ον, γι'
..Λ., Α-δ
Ανάξαρχoc; ο A8δηρlτης
αυτόν όμως ήταν "όΨις αδήλων" (απόσn. 21α),
δηλαδή φανέΡωμα αφανων πραγμάτων. Έτσι ο
Αναξαγόρας δίδασκε "τον ήλιον μυδρον εΙναι
διάπυρον και μείζω της Πελοποννήσου", θέση
που ενισχύθηκε στον καιρό του από mώoη με-
γάλου μετεωρΙτη στους Αιγός ποταμούς το
467 Π.Χ. Ακόμα δΙδασκε ότι η ζωή γεννήθηκε
μέσα στο νερό και ότι οι αισθήσεις εΙναι "μετά
λυπης", γιατι λειτουργούν με την προσβολή
από αντιθετα στοιχεία, ενώ η επαφή με όμοια
στοιχεΙα έχει αποτέλεσμα την απάθεια
Ο Αναξαγόρας, με τη θεωρΙα του για την υλη
και τον νου, ανανέωσε την παλαιότερη Ιωνική
φυσική φιλοσοφΙα, ιδιαίτερα τη διδασκαλΙα
του ΑναξΙμανδΡου για το "άπειρον" ως αδια-
μόρφωτη μάζα, από όπου εκκρίνονται σε σπερ-
ματική μορφή ("γόνιμον") τα στοιχεια της
ύλης, και επηρέασε στη διαμόρφωσή τους, θε
τικά και αρνητικά, τόσο την Ατομική φιλοσοφία
όσο και τα πνευματοκΡαΤΙκά συστήματα του
Σωκράτη., του Πλάτωνα. και του Αριστοτέλη.
Από τον ευρυτερο πνευματικό χωρο επιδρά
σεις της διδασKaλιας του Αναξαγόρα έχουν
διαπιστωθει και στις τραγωδιες του ΕυριπΙδη,
που ήταν μαθητής του φιλοσόφου.
θιβλΙΟΥΡ.. Aπassagora, dI D Lanza FIrenze. 1966
AnaxBgOre dθ C/azom/ιne, par J. Zafiroρulo, Paris. 1948. -
The FrBgmen/s οΙ AπaxBgOras Edited wιth an Introcluction
θΟΟ Commentary by D. Sιder, MeisenheIm, Ηθιη, 1981,
147 Ρ (θeitrage zur Klassischen Philologie 118).- F Cleve.
The phi/osophy οΙ AπaxBgOras, The Hague, NijhofI. 1975,
166 Ρ - D J Furtey, AπaxBgOras ιπ Response /0
Parmenιdes, CanedIan Journal ΟΙ PhIlosophy, Supρl 2
(1976) 61-85 (- Essays ίπ Anαeπ/ Greek Phi/osoρhy,
ωίιω by J Ρ ΑηΙon & Α Preus. 2 Albany Ν Υ , State
υηίν ΟΙ New York press, 1983, 70-92) - Ν W Koηιg,
AπaxBgOras οπ Differentia/ion ΒΟΟ Change, Unlv ΟΙ
WashIngton Satlθ. 1980.302 ρ.- Μ Scholield, Απ Essayon
AπaxBgOras, Cambndge υηιν Press. 1980. 187 Ρ
ε Ν Ρουσσος
Ανάξαρχoc; ο AβδηρΙΤΗC; (περ. 380 320 π.Χ.).
Οπαδός της Ατομικής φιλοσοφιας με σoφιστι
κές και "σκεmικές" τάσεις. Δάσκαλος του Πυρ-
Ρωνα. του ΗλεΙου, αKOλOuθησε μαζί του τον
στρατό του Μ. Αλέξανδρου ως τις Ινδίες. Ως o
παδός της Ατομικής φιλοσοφΙας διδασκε την
απειρια των κόσμων μέσα στο συμπαν και την
ηθική του Δημόκριτου., αντικαθιστωντας μόνο
την αθαμβlη και την ευθυμΙη με την απάθεια και
την ευκολία. Σκοπό της αγωγής ο Ανάξαρχος
θεωρούσε την ευδαιμονΙα, γι' αυτό και του α
πέδωσαν την επωνυμια του «Ευδαιμονικου».
ε Ν Ρουσσος
81
AναξΙμανδρoc;
AναξΙμανδρoc: (περ. 610-546 π.Χ.). Πpoσω
κρατικός. φιλόσοφος, ίσως ο αρχαιότερος συ
στηματικός νους της lωνικής φυσικής και o
πωσδήποτε ο κορυφαίος εκπρόσωπος του
Υλοζωισμου. της Μιλήτου.
Ο Αναξίμανδρος, γιός του Πραξιάδη, γεννήθη-
κε και έδρασε στη Μιλητο, πόλη όπου γεννή
θηκαν και έδρασαν επίσης και οι δυο άλλοι Kύ
ριοι εκπρόσωποι του Υλοζωισμου, ο θαλης.,
λιγο μεγαλυτερος στην ηλικία, δάσκαλος και
φιλος του Αναξίμανδρου, και ο Αναξιμένης.,
μια γενιά νεότερος και ίσως μαθητής του
Αναξιμανδρου. Στην ιδιαίτερη πατρίδα του ο
Λναξιμανδρος φαινεται ότι δέχτηκε έντονα ε
ρεθίσματα για τη μελέτη του φυσικου κόσμου,
όχι μόνο από τις θεωριες του θαλ., αλλά και
από άλλες, γνωστές εκεΙ, συγγενικές ιδέες και
εφαρμογές, που προέρχονταν από τους
Πέρσες, τους Baβυλώνιoυς και τους AIyumI
ους. Έτσι ανέmυξε πλουσια ενδιαφέροντα,
που τον ωθηοον να επιδοθει τόσο στην καθαρή
θεωρΙα του φυσικου κόσμου όσο και σε πραΚTι
κές λυσεις και εφαρμογές πάνω σε πρoβλήμα
τα σχετικά με τα μετεωρολογικά και τα ημερο-
λογιακά φαινόμενα και να ανταποκριθεΙ έτσι
πρωτοποριακά στην ανάγκη της εποχής του να
ελευθερωθούν οι μάζες από τις κρατουσες
δεισιδαιμονίες γύρω από τα φυσικά φαινόμενα
και να οργανωθουν με ασφaλέστερoυς τρό
πους οι καλλιέργειες και τα ταξίδια. Έτσι ο
Αναξίμανδρος είναι ο πρώτος Έλληνας που έ
γραψε ολοκληρωμένο επιστημονικό συγγραμ-
μα Περ[ φυσεως, συνοδευμένο με χάρτες του
ουρανου και της υδρογείου, πάνω σε πρότυπο
βaβυλωνιαKό, και με ενδεlξεις για τις αποστά-
σεις ανάμεσα στα ουράνια σωματα, πάνω σε
πρότυπο περσικό. Σχετική είναι και η σημασία
της μαρτυρίας ότι ο Αναξίμανδρος επισκέφτη-
κε τη Σπάρτη και ότι εκεί κατασκεύασε ηλιακό
ρολόι και πρόβλεψε μεγάλο τοπικό σεισμό.
Στη γενική θεωρία του φυσικου κόσμου ο
Αναξίμανδρος, με αφετηριακά δεδομένα τις
θεογονικές, σχεδόν ταυτόσημες στην πρoεπι
στημονική αντlληψη, παραστάσεις βασικά του
Χάους και βοηθητικά της Νυχτας, του Αέρα και
του Ωκεανού, καθώς επισης και τη σχετική πα-
ράσταση του νερού από τη διδασκαλία του
θαλη, πέτυχε να κατανοησει την προκοσμική
κατάσταση του δομήσιμου υλικου του κόσμου
και να συλλάβει την έννοια της άμορφης, της
αδιαμόρφωτης μάζας ως αρχης του σύμπα
ντος. Αυτή την έννοια ο Αναξιμανδρος ίσως
την ονόμασε ο ίδιος με τον όρο "άπειρον", που
82
τον εισηγήθηκε στη φιλοσοφια, oυσιαστΙKO
ποιωντας το ουδέτερο του επιθέτου "άπειρος"
Ο Αναξίμανδρος, συμφωνα με τη μαρτυρια 15,
θεωρησε τη μάζα του απειρου "αθάνατον" και
"ανωλεθρον". Μεταβιβάζοντας αυτά τα γνωρι-
σματα από τα πρόσωπα των θεων στην Koσμo
λογική αρχή, ο ΑναξΙμανδρος πέτυχε να Kατα
κτήσει, ως έννοια, την αφθαρσία της υλης.
Για τη γένεση του κόσμου ο ΑναξΙμανδρος,
μαρτ. 10, δίδασκε ότι αυτή άρχισε από την α-
διαμόρφωτη μάζα του "απεlρoυ", όταν ξεχωρι-
σε με έκκριση το "γόνιμον", δηλαδή το σπέρμα
του θερμου και του ψυχρου, που κατά την
εποχή πριν από τον Δημόκριτο. τα εννοουσαν
γενικά ως ουσίες, όχι ως ποιότητες. Έτσι, με
πυρήνα το ψυχρό, που αποτέλεσε τη μάζα της
Γης, διαμορφώθηκε, "ως τω δένδΡω φλοιόν",
σφαlρo από τη μάζα του θερμού, που έσκασε,
και τα κομμάτια της περικλείστηκαν μέσα σε
μικρότερες σφαιρες και αποτέλεσαν τα oυρά
νια σώματα. Σύμφωνα με αυτη την υπόθεση
του, ο Αναξιμανδρος θεωρουσε τα ουράνια
σωματα πύρινα, με σχήμα τροχου και περίβλη
μα μια αέρινη σφαlρo με στόμια, που κάνουν
ορατό το πυρινο εσωτερικό τους και που όταν
φράζουν γινονται αιτία για τις εκλείψεις. Με
βάση κάποιο περσικό πράτυπο ο Αναξιμανδρος
πίστευε ότι από τη Γη πιο πολυ απέχει ο Ήλιος,
πιο λίγο η Σελήνη και ακόμα πιο λίγο οι πλανή
τες και οι απλανείς. Με μέτρο τη Γη, που κατό
τον ΑναξίμανδΡο πλησιάζει το ελλειmικό
σχήμα, αφού νοεΙται σαν σπόνδυλος από
κίονα, με ύψος το 1/3 του πλάτους της, ο
Ήλιος έχει περιφέρεια 27 και η Σελήνη 1 θ
φορές μεγαλύτερη από την περιφέρεια της
Γης. Οι μαρτυριες για τέτοιες μετρήσεις, μόλο
που έρχονται σε αντΙθεση με τις απόψεις που
επικρατουοον γενικά στην πρώιμη Ιωνική φυ-
σική για τα ουράνια σωματα, δεν αποκλείεται
να είναι αυθεντικές, γιατί οι αναφεράμενες με
τρήσεις δίνουν τιμές με συντελεστή τον ιερό
αριθμό 3, που ήταν πρότυπο για ημερoλoγια
κές, λατρευτικές και κοινωνικές δομές ως την
εποχή του ΑναξΙμανδρου.
Για τη Γη ο ΑναξΙμανδρος δίδασκε ότι μένει
μετέωρη, επειδή απέχει το ιδιο ακριβως από
όλα τα σημεία του σύμπαντος, ότι κάποτε ήταν
σκεπασμένη ολόκληρη από το υγρό στοιχειο,
ότι η θάλασσα ειναι υπόλειμμα του αρχικου
υγρου και ότι με τις εξατμίσεις μπορει η Γη κά
ποτε να γίνει ολόκληρη στεριά. Από θερμoκρa-
σιακές μεταmωσεις πάνω στην επιφόνεια της
Γης θα πρέπει κατά κάποιον τρόπο να αιτιολο-
γούσε ο Αναξίμανδρος και την εμφάνιση της
ζωής, αφού, κατά τις μαρτυρΙες 10, 11 και 30,
δΙδασκε ότι "τα ζωα γίνεσθαι εξ υγρου εξατμι
ζομένου υπό του ηλΙου", ότι τα πΡωτα ζώα
εΙχαν γεννηθεΙ μέσα στο υγρό στοιχεΙο, ότι
ήταν κλεισμένα μέσα σε "φλοιούς" αγKαθω
τούς και ότι σε προχωρημένη ηλικΙα ξεραΙνo
νταν, έσκαζε ο φλοιός τους και σε λιγο πέθαι-
ναν. Οσο για την καταγωγή του ανθΡωπου, ο
Αναξίμανδρος φανεΡωνεται πρόδρομος του
ΔaρβΙνoυ: ξεκινωντας από το ότι ο άνθρωπος
εΙναι Ισως το μόνο ζώο που δεν έχει αυτάρκεια
με τη γέννησή του αλλά χρειάζεται για πολύν
καιρό τις μητρικές φροντΙδες, ο Aναξlμανδρoς
σκέφτηκε ότι, αν ο άνθρωπος ήταν ανάμεσα
στα ΠΡωτα ζωα της γης, θα μπορούσε πολυ
εύκολα να εξαφανιστεί' έτσι ο φιλόσοφος υπέ
θεσε ότι ο άνθρωπος θα πρέπει να βρίσκεται
στο τέρμα κάποιας εξελικτικής πορεΙας και να
έχει προέλθει "εξ αλλοειδών ζώων". Ας σημει
ωθει ότι στην Ελλάδα, πριν από τον AναξΙμαν
δρο, σκέψη για καταγωγή του ανθΡωπου από
άλλα ζωα εΙχε διατυπωθεΙ, αλλά μόνο μυθικά.
Η σημασΙα και η επίδραση του έργου του
Αναξίμανδρου φάνηκε προσδιοριστικη για τη
διαμόρφωση ολόκληρης της προσωκρατικης
σκέψης, όχι μόνο της φιλοσοφικης. Η απoθεo
ποιηση των φυσικων φαινομένων από τον
ΑναξΙμανδρο ήταν τόσο ριζικη, που ακόμα και
επαναστατικοι επικριτές της κατεστημένης λα-
τρειας, όπως ο Ξενοφάνης. και ο Ηράκλειτος.,
δεν ετόλμησαν να την αKOλOuθησOuν σε όλα
τα σημεΙα. Ειδικότερα, ο Αναξιμανδρος με τον
χάρτη της υδρογείου έδωσε στον Φερεκυδη.
την ιδέα του πέπλου της Χθονίης, που έχει
επάνω του ζωγραφισμένες τις στεριές και τις
θάλασσες. Με τις έννοιες του απειρου, του κυ-
κλου, της σφαιpaς και με τις επιδόσεις του
στην αστρονομία γενικά ωθησε τους Πuθaγό
ρειους. και τους Ελεάτες. στην κοσμολογΙα
και στην οντολογΙα. Με την έννοια της αδια
μόρφωτης μάζας του απειρου, από όπου ξεχω-
ρΙζονται με έκκριση οι φυσικές ουσίες, εnηρέ
ασε τον Αναξαγόρα στη θεωρία του για την
υλη, με το "ομού πάντα χρήματα", από όπου
ξεχωριζονται με έκκριση τα "ομοιομερη" σωμα-
τα. Τέλος, με τη θεωρία του για την καταγωγή
του ανθρώπου "εξ αλλοειδών ζωων" επηρέασε
τον Eμnεδoκλή στην ανθΡωπογονια του, που δι
δασκε ότι η μορφή του ανθΡωπου κατορθώθηκε
υστερα από πλήθος εξελικτικές φάσεις και μέσα
από πoλunλoκες τερaτoγoνικές διαστauΡωσεις.
ΒιβλΙΟΥΡ Ch Η Kahn, AnsxtmBnder ΒΟΟ /tJe Ongtns ο(
Αναξιμένης
Greelι Cosrnologγ, New YoιWLoncIon, 1960 - C J Classen.
AnaxImBndθr and AnaxImenes The Eartιest Greek
Theones ο( Chsnge, 'Phronesιs' 22 Ι19Π) 89-102 Α
Feιber. Der Ursprυng der Wιssenchsft beι AnsximBnder
νοπ MIlet, 'PhIIosoρhIa NeturalIs' 24 (1987), 195-215 - Μ
Conche, Ansxirnandros Fragments et temoιgnsges, PUF,
Ριιήs, 1991
Ε Ν Ρουσσος
Αναξιμένης (περ. 58 525 π.Χ.). Πρoσωκρα
τικός. φιλόσοφος, υστερα από τον θολή. και
τον Aναξlμανδρo", τριτος και τελευταίος εK
πρόσωπος του "υλοζωισμού". της Μιλήτου
Ο Αναξιμένης, γιος του Ε υρύστρατου , γεννη
θηκε και έδρασε στη Μιλητο. Ήταν Ισως εκει
μαθητής του συμπολΙτη του ΑναξΙμανδρου.,
του μεγαλυτερου από τους τρείς φιλοσ6φους
της Μιλήτου. ΑφετηρΙα της θεωρΙας του για
τον κόσμο φαΙνεται ότι ήταν η επιθυμΙα του να
κάνει αμεσότερα νοητό το Aπειρoν", την κο-
σμολογική αρχή του ΑναξΙμανδρου. Έτσι, με
βάση την εμπειρια της γήινης ατμόσφαιρας και
τις κρατούσες αερογονικές παραστάσεις rou
μυθου, ο Αναξιμένης υπέθεσε ότι το συμπαν α-
πnρτίζεται αποκλειστικά από τη μάζα του αέρα
και ότι από την πυκνωση και την αΡαΙωσή του
προέρχονται όλες οι ουσίες, όλα τα φυσικά
σώματα και φαινόμενα. Η χαοτική φύση του
αέρα και η κινητικότητά του, που προιδεάζει
για την ενέργεια και την αιτΙα της γένεσης και
κάθε μεταβολής, ισως είναι τα γνωρίσματα
που υπέβαλαν στον Αναξιμένη την ιδέα της ε
κλογής αυτου του σωματος σαν αρχής του Kό
σμου. Οπωσδήποτε, σύμφωνα με πάγια υλoζω
ιστική αντlληψη, ο Αναξιμένης εννοσυσε τον
αέρα σαν ύλη και ενέργεια μαζΙ, σαν ένα σώμα
πάντα ζωντανό ή, καλύτερα, με αυθεντικους υ-
λοζωιστικούς όρους, "αθάνατον", όπως πρωτύ-
τερα το άπειρο ο Αναξιμανδρος, και "αείζωον",
όπως αργότερα το πυρ ο Ηράκλειτος..
Ο Αναξιμένης εξηγουσε τη δομή του σύμπα
ντος από τους βαθμους πυκνότητας του αέρα.
Έτσι, κατά τον Αναξιμένη, ο αέρας, όταν αραι-
ώνεται, γΙνεται φωτιά, όταν πυκνωνεται, γΙνε
ται άνεμος, υστερα νέφος, νερό, χωμα και από
αυτά όλα τα άλλα. Κατά τη γένεση του Kό
σμου, συμφωνα με αυτή τη θεωρΙα, με τη συ
μπύκνωση του αέρα διαμορφωθηκε πΡωτα η
Γη και υστερα, από τη μάζα της, με εξατμΙσεις,
αΡαιωσεις και αναφλέξεις, τα ουράνια σώμα
τα. Παίρνοντας αυτη τη θέση, ο Αναξιμένης α
πoσaφήνισε το γεωκεντρικό κριτήριο της ως
τότε κοσμολογΙας, χωρΙς να πaρεKκλινει ουτε
από τη θεση του Αναξιμανδρου, που θεωρουσε
83
Αναξιμένης ο ΛαμψαKηνΌC;
τα ουράνια σώματα αποσπάσματα της αρxέγo
νης μάζας με πυρήνα τη Γη, υστερα από έKρη
ξη, ουτε και από τις κΡατουσες θεογονικές α
ντιλήψεις, που παρισταναν σαν απογόνους
της "παμμήτειρας" Γης τον Ουρανό, τον Ήλιο,
τη Σελήνη και τους άλλους θεοποιημένους α
στερισμους. Ο Αναξιμένης, μάλιστα, με αυτη
τη θέση του, επηρέασε άμεσα και τον λιγο νε
ότερό του Ξενοφόνη., που δίδασκε ότι τα oυ
ράνια σωματα ειναι κυριολεκτικά εφήμερα
προιόντα από τις αναθυμιάσεις της Γης.
Για τον κόσμο ο Αναξιμένης διδασκε ότι έχει
σχήμα ημισφαιρικό, με τη Γη στη βάση και από
πάνω τον ουρανό, σαν θόλο διαμορφωμένο
από κάποια ουσία περιπου κρυσταλλική, ισως
ανάλογη με το "γόνιμον" του Αναξιμανδρου,
που κατά την κοσμογένεση εκκρΙνεται από την
αδιαμόρφωτη μάζα του απείρου Εδώ, εκτός
από τη διδασκαλια του Αναξιμανδρου, ο
Αναξιμένης έχει προηγουμενα, για την ιδέα
της κρυσταλλικής επιφόνειας του ουράνιου
θόλου, τόσο τις οmικές εντυπωσεις του πρoε
πιστημονικου ανθρώπου όσο και τις εμπειριες
του χαλαζιου, του χιονιου και του πάγου και
ευθυγραμμιζεται με την επική ποιηση, όπου ο
ουράνιος θόλος περιγράφεται πάντα σαν
σωμα στέρεο, χάλκινος ή σιδερένιος Στην ε
σωτερικη επιφόνεια του ουράνιου θόλου οι α
πλανείς ειναι, κατά τον Αναξιμένη, όπως υπo
θέτουν με βάση αιγυmιακό πρότυπο, σαν καρ-
φιά καρφωμένα πάνω στο κρυσταλλοειδές
("ηλων δικην καταπεπηγμένα τα άστρα τω Kρυ
σταλλοειδει") Αντιθετα \..Ιιιό τους απλανεις, οι
πλανητες, μαζι με τον Ήλιο και τη Σεληνη, KΙ
νουνται ακολουθωντας τροχιές που περνουν
όχι κάτω από τη Γη αλλά γυΡω από αυτήν,
όπως ο γυρος του καπέλου στο κεφάλι ("ω
σπερει περι την ημετέραν κεφαλήν στρέφεται
το πιλιον") Σ' αυτή τη θέση ο Αναξιμένης έχει
ισως βαβυλωνιακό πρότυπο, με μυθική πρου-
ποτυπωση το αστροκεντημένο καπέλο του
θεου Ήλιου και το καθημερινό ταξιδι του, κατά
τη νυχτα, από τη Δύση στην Ανατολή, μέσα σε
χρυσό κυπελλο η σ' ένα "ηφαιστότευκτο" Kρε
βάτι, πάνω στον Ωκεανό, ολόγυρα στη Γη. Για
την Ιδια τη Γη, που, όπως σημειωθηκε ήδη, βρι
σκεται στr, βάση του ουράνιου θόλου, δηλαδη
στο κέντρο του συμπαντος, ο Αναξιμένης, πα
paλλάσσoντας το επιπεδο σχήμα του Θαλη και
τον σπόνδυλο του Αναξιμανδρου, διδασκε
(μαρτ. 20) ότι αυτή εΙναι "τραπεζοειδης" και ότι
το μεγάλο πλάτος της κάνει ωστε να μενει με
τέωρη πάνω στην αέρινη μάζα' "ου γαρ τέ-
84
μνειν, αλλ' επιπωματιζειν τον αέρα τον κάτω-
θεν" Στο σύνολό του ο κόσμος, σε μορφή ημι-
σφαιρική, με τη Γη στη βάση και από πάνω τον
ουράνιο θόλο, κατά τον Αναξιμένη, περιστρέ-
φεται σαν μυλόπετρα ("μυλοειδως").
Ο Αναξιμένης δεν διέθετε τη μεγαλοφυΙα του
Αναξίμανδρου, και η θεωρια του Αέρα φαίνεται
απλοίκή, όχι μόνο με τα σημερινά κριτήρια
αλλά και με τα κριτήρια της εποχής της
Ωστόσο ο Αναξιμένης πέτυχε να κάνει ορισμέ-
να βήματα, που αποδεΙΧτ/καν καθοριστικά για
την εξέλιξη της lωνικής φυσικής: διδάσκοντας
ότι ο αέρας ειναι όχι μόνο πριν από τη γένεση
του κόσμου αλλά και τώρα και πάντα η μοναδι-
κή ουσΙα του, προωθούσε το πρόβλημα από
την Κοσμογονία στην ΚοσμολογΙα, δηλαδη
από την περιγραφική εξήγηση της καταγωγης
του κόσμου στη λογική θεωρηση της δομης
του καθαυτήν. Και θεωρώντας το θερμό και το
ψυχρό, το υγρq και το ξηρό καταστάσεις του
αέρα, έφτανε να κατανοήσει τις ποιότητες, και
μάλιστα να τις εξηγήσει από τις ποσότητες
Έτσι ο Αναξιμένης οδήγησε τον "μονισμό" ως
την άκρα συνέπειά του και προετοΙμασε την
κορυφαια έκφρασή του στον Ηράκλειτο'
Οπαδός του Αναξιμένη, έναν αιωνα αργότερα,
ο Διογένης ο Απολλωνιάτης., ανανέωσε τη θε-
ωρΙα του Αέρα, εμπλουτΙζοντάς την με τα δε
δομένα της όψιμης lωνικής φυσικής. ΤΟ
απόσn. 5 του Διογένη θα μπορουσε να θεωρη
θεΙ ως το αρχαιότερο ερμηνευτικό σχόλιο στη
θεωρια του Αναξιμένη: "Και μου φαίνεται ΟTl
αυτό που έχει τη νόηση ειναι ο αποκαλουμε-
νος από τους ανθΡωπους αέρας και ότι απο
αυτόν κυβερνωνται τα πάντα και ότι στα πάντα
επικρατεΙ' δηλαδή μου φαΙνεται ότι αυτό το
ιδιο ειναι θεός και ότι φτάνει μέσα στο καθετι
και ότι διαθέτει τα πάντα και ότι ειναι μέσα στα
πάντα".
θιβλΙΟΥΡ.: W Κ C Guthήe. Α HIstory ο{ Greek PhIlosophy
Ι, Cambridge, 1962, 115-140
Ε Ν Ρουσσος
Αναξιμένης ο λαμΨαKηνΌC; (4ος αl. π.Χ)
Μαθητής του Διογένη. και παιδαγωγός του Μ
Αλεξάνδρου, που τον ακολουθησε στην εκ-
στρατεΙα του. Έγραψε Ιστορία του Αλεξάν-
δρου, από την οποια σωζονται λίγα απoσnό-
σματα. Έργο του ειναι και η Ρητορική προς
Αλtξανδρον, που παλαιότερα τη θεωρουσαν
έργο του Αριστοτέλη.
θιβλΙΟΥΡ Ρ WendIand, AnsJIImenes von Lampsskos
1905
ΕΧ
αναπλήρωση. Μια από τις πιο σημαντικές έν
νοιες η οποια αναmύχθηκε στα πλαισια της
ψυχολογιας του βάθους και ιδιαίτερα στην α
τομική ψυχολογια του Αντλερ.. Ο Αντλερ συ-
σχέτιζε την αναπλήρωση με εκεινον τον μηxα
νισμό της προσωπικότητας τον οποίο χρησιμο-
ποιεί το άτομο για να ξεπεράσει τα συναισθή
ματα μειονεκτικότητας που βιώνει στην πορεια
του για διάκριση. Το ξεπέρασμα των συναισθη
μάτων αυτών πραγματοποιεΙται με την ανά
mυξη των αντΙθετων γνωρισμάτων και συμπε
ριφοΡων προς εκεινα που προκαλουν τα συναι-
σθήματα μειονεκτικότητας. Ο Αντλερ διακρΙνει
διάφορες μορφές αναπλήρωσης, οι οποιες
διαμορφωνουν και διαφορετικό "στυλ ζωής". 1.
την "επιτυχή αναπληρωση" του συναισθήματος
μειονεκτικότητας ως αποτέλεσμα της σύμmω
σης της τάσης για διάκριση με τους Koινωνι
κους κανόνες, 2. την "υπεραναπλήρωση", κατά
την οποΙα το άτομο υπεραναmύσσει κάποιο
συγκεκριμένο γνωρισμα ή συμπεριφορά, και 3.
την "παθολογική απόσυρση", κατά την οποΙα
το άτομο αδυνατει να απελευθερωθει από τα
συναισθήματα μειονεκτικότητας με απoτέλε
σμα την εμφάνιση νευρωσικων συμmωμάτων
Με την ευρύτερη έννοια η αναπλήρωση σημαΙ
νει την αποκατάσταση της διαταραχής με την
επιτευξη ισΟρΡοπιας των φυσιολογικων και
ψυχικων διαδικασιών μέσω της επεξεργασΙας
συμπεριφοΡων αντΙθετης κατευθυνσης από ε
κείνη που προκάλεσε τη διαταΡαχη της ισoρ
Ροπιας
ΒιβλΙΟΥΡ.: Α Αντλερ, Aνθρωπoyvωσlα (ελληνικtι μετό
φρααη από τα Γερμανικό), Αθι')να, 1971 - Acller Α,
ΙOOίνidυaJ psychology.- Lιndzey G - Ηοll C, Thθones ο(
personsIIty, Ν γ, 1978' Βιγκότακι Λ Σ, "Μειονεκτικό-
τ/τα και unεραναnλήρωση", στο βιβλΙο Νοητική καθυ-
σrtpηoη, τυφλά και κωφάλαλα άτομα, ΜόσΧα, 1967
EUΆyy Μανouρ(ις
ανάπτυξη. Η νομοτελειακή διαδικασΙα της αλ-
λαγής των πραγμάτων και των φαινομένων,
στην πορεΙα της οποΙας εΠΙκΡατεΙ μια τάση
προοδευτική, μια υπέρβαση της ποιότητάς
τους από τις κατωτερες στις ανωτερες κι από
τις απλές στις πολύπλοκες μορφές. Χαρακτη-
ριστικά της ανάmυξης εΙναι η αναντιστρεmό
τητα και η ορισμένη κατεύθυνσή της.
Βασικό στοιχεΙο της διαδικασΙας της ανάmυ-
ξης ειναι ο "χρόνος" μόνο μέσα στη ροή του
χρόνου θα φανερωθει η κατευθυνσή της. Στην
ιστορία της αρχαΙας φιλοσοφίας και επιστήμης
δεν υπήρξε μια σαφης ιδέα της ανάmυξης,
διότι ακόμα και οι μεγάλοι "φυσικοι της Ιω
ανάmυξη
νΙας", ο Θαλής., ο ΑναξΙμανδρος. και ο Aναξι
μένης., ακόμα κι ο Ηράκλειτος. και ο Eμπεδo
κλής. θεωρούσαν τον χρόνο σαν ένα ποτάμι
που κυλάει κυκλικά και συμβολό του εΙναι ο
τροχός. Το ρευμα του ποταμου του χρόνου
δεν έβγαινε από την αιώνια κυκλική κοΙτη του.
Για την αρχαΙα φιλοσοφία δεν υπήρχε πρόβλη
μα αναντΙστρεmων αλλαγων παρά μόνο το
πρόβλημα της προέλευσης του κόσμου και των
αντικειμένων του.
Η χΡιστιανικη σκέψη, ακολουθωντας την πλα
τωνική διδασκαλια (Τίμσιος.), θεωρει ότι ο
χρόνος γεννήθηκε με τη δημιουργΙα του Kό
σμου και θα τερματιστει με το τέλος του κό-
σμου. Η ροή του χρόνου από κυκλική (και αιω
νια) γΙνεται γραμμική.
Με την εμφάνιση της πειραματικής επιστήμης
στους Νέους Χρόνους, η ιδέα της γραμμικής
ροής του χρόνου στη μελέτη της φυσης oδη
γει στην αντlληψη για μια φυσική ιστορΙα με
κατευθυνόμενες και αναντιστρεmες αλλαγές
στη φύση, στην κοινωνΙα και στη σκέψη. Από
την κοσμολογΙα του Καρτέσιου. και τη θεωρία
του για τη γένεση του πλανητικου συστήματος
και τη Γενική Ιστορία της Φύσης κσι θεωρία του
Ουρανού του Καντ. ως τις θέσεις του Mπuφ6ν
για τη μεταβλητότητα των οργανισμων και τη
θεωρια του Λαμάρκ. για την εξέλιξη των ειδων
σε συνάρτηση με τις μεταβαλλόμενες συνθη-
κες του περιβάλλοντος και, παραπέρα, ως το
KOρυφaΙO σημειο της θεωρΙας της ανάmuξης
στην περιοχή της οργανικής φυσης με τις φ-
γασΙες του ΔαρβΙνου. και του Xαlκελ., η ιδέα
της ανάmuξης κερδΙζει συνεχως έδαφος και
παράλληλα γΙνεται αντικεΙμενο φιλοσοφικής
μέλετης.
Ο Χέγκελ. εΙναι ο φιλόσοφος που συνέλαβε
πρώτος, στο ιδεαλιστικό του σύστημα και με
τη διΟλεκτική του μέθοδο, ολόκληρο τον φυσι-
κό, ιστορικό και πνευματικό κόσμο σαν μια δια-
δικασΙα, δηλαδή σαν έναν κόσμο σε διαρκή κΙ-
νηση, αλλαγή, μετασχηματισμό και ανάτm.Jξη,
και προσπάθησε να δεΙξει την εσωτερική συνά
φεια σ' αυτή την κΙνηση και ανάmuξη.
Αποκάλυψε έτσι τον μηχανισμό και την πηγή
της ανάmυξης: την πάλη και την υπέρβαση
των αντιθέτων, γιατΙ, όπως γράφει ο Ιδιος
(Λογική 11, 1, 2), "μόνον εφόσον κάτι έχει μέσα
του μιαν αντίφαση, έχει ενέργεια και δράση".
Ο διαλεκτικός υλισμός. εννοεΙ την ανάmuξη
ως καθολική ιδιότητα της υλης, ως πραγματικά
γενική αρχή, που αποτελει, με τη μορφή του ι
στορισμου, τη βάση και για την ερμηνεΙα της ι
85
αναρxισμόc;
στoρlας, της κοινωνίας και της γνώσης. Τις κύ-
ριες ιδιομορφίες των διαδικασιων της ανάmυ
ξης εκφράζουν οι βασικοί νόμοι του διαλεΚTΙ
κού υλισμού: ενότητα και πάλη των αντιθέτων,
μετάβαση από τις ποσοτικές αλλαγές σε ποιο-
τικές, άρνηση της άρνησης. Συμφωνα με τη
διαλεκτική - υλιστική θεωρία της ανάmuξης, "η
ανάmuξη μοιάζει να επαναλαμβάνει τις βαθμί
δες που ήδη έχει περάσει, όμως τις επαναλαμ
βάνει διαφορετικά, σε ανωτερη βάση' είναι α-
νάmuξη "σπειΡοειδής", όχι "ευθύγραμμη".
Ο μαρξισμός. βλέπει ριζική τη διαφορά και συ-
νάμα οργανική την ενότητα μεταξυ των δύο
βασικων τύπων ανάmuξης: της "εξέλιξης" και
της "επανάστασης". Στο δευτερο μισό του
190υ αιωνα, που η ιδέα της ανάmuξης διαδί
δεται πλατιά, ο μαρξισμός ασκεί την κριτική
του αφενός στον ρηχό "εξελικτισμό" και αφε
τέρου στις θεωρίες της λεγόμενης "δημιουργι-
κής εξέλιξης" (Μπερξόν. κ.ά.), που εκφράζουν
ιντετερμινιστικές και αλογικές τάσεις.
Στον 206 αιωνα, τα κοινωνικά κινήματα και η
ραγδαία ανάmυξη των επιστημων ανέτρεψαν
πριν απ' όλα τη θετικιστική άποΨη ότι η ανά
muξη ειναι μια γραμμική πρόοδος. Τόσο στις
φυσικές, όσο και στις κοινωνικές επιστήμες δι
νεται πρωταρχική σημασία στη μελέτη των "ε
σωτερικων μηχανισμων" της ανάmuξης. Ο
νέος αυτός προσανατολισμός πλούτισε σημα
ντικά τις γενικές αντιλήΨεις για την ανάmυξη.
Οχι μόνο η βιολογία αλλά και η ιστορία του
πνευματικου πολιτισμου έδειξαν ότι η διαδΙKα
σία της ανάmuξης δεν είναι ουτε καθολική
ουτε ομοιογενής, ότι η γενικη προοδευτική
γραμμή της διαπλέκεται με αλλαγές που oδη
γουν την εξέλιξη σε αδιέξοδο ή και σε oπισθo
δρόμηση Η ανάλυση όμως των μηχανισμων
της ανάmυξης απαΙτησε μια βαθύτερη μελέτη
της "εσωτερικής δομής" των αναmυσσόμενων
αντικειμένων, και ιδιαιτερα της οργάνωσης και
λειτουργίας τους. Έτσι, στα μέσα του 200υ
αιώνα παρατηρήθηκε κάποια απομόνωση των
κλάδων που μελετουν την οργάνωση και τη
λειτουργία των αναmυσσόμενων αντικειμέ-
νων. Οσο όμως δικαιολογημένη κι αν είναι από
μεθοδολογική άποΨη αυτή η απομόνωση, στον
βαθμό που οι διαδικασιες λειτουργίας της συ
νιστουν πράγματι ένα αυτοτελές αντικειμενο
μελέτης, η μεγαλοποιηση από μερικά επιστη
μονικά ρευματα αυτής της λειτουργικής πλευ-
ράς σε βάρος της εξελικτικής προκάλεσε συ
ζητήσεις σχετικά με την προτεραιότητα της
"δομικής" ή της "λειτουργικής" προσέγγισης
86
(συζητήσεις ιδιαίτερα έντονες στην ιστορική ε
πιστήμη, την εθνογραφία και τη γλωσσoλo
γία). Η πεlρcι των σuγxpoνων ερευνων δείχνει
ότι τόσο η πλευρά της ανάmuξης όσο και η
πλευρά της οργάνωσης μπορούν να έχουν αυ
τοτελή σημασία κατά τη μελέτη των αναnτuσ
σόμενων αντικειμένων. Ωστόσο, είναι απαpαί
τητο να συνυπολογίζονται οι αντικειμενικές
δυνατότητες και τα όρια της καθεμιάς απ'
αυτές τις προσεγγίσεις, καθώς και το ότι σε o
ρισμένο στάδιο γνώσης προβάλλει η ανάγκη
της σύνθεσης των αναmuξιακών και των oρ
γανωτικών αντιλήΨεων για το αντικείμενο
(όπως γΙνεται λ.χ στη θεωρητική βιολογία).
Γιάν ΚΡηπκός
αναρxιoμόc;. Κοινωνικοπολιτικό ρευμa που
θέτει ως σκοπό του την απελευθέρωση της
προσωπικότητας από κάθε μορφή πολιτικής,
οικονομικής και πνευματικής εξουσίας Βάση
της αναρχικής κοσμοθεωρίας είναι ο ατoμΙKΙ
σμός, ο υποκειμενισμός και ο βολονταρισμός
-Κυρια χαρακτηριστικά του αναρχισμου ειναι η
εχθρική στάση σ' όλες τις μορφές κρατικής ε
ξουσίας, η υπεράσπιση της μικρής ατομικής ι-
διοκτησίας, η μη κατανόηση της αξίας των με
γάλων μέσων παραγωγής, η άρνηση όλων των
νόμιμων μορφων πολιτικου αγώνα, η εφαρμo
γή της τακτικής της "άμεσης δράσης" και η ε-
γκαθίδρυση του κομμουνισμού χωρίς τη μεσo
λάβηση της δικτατορίας του προλεταριάτου
Το μελλοντικό κοινωνικό σύστημα ο ανaρxι-
σμός το φαντάζεται με τη μορφή oμoσnoν
διων, όπου κάθε ανταλλαγή προίόντων ανάμε-
σα στις κοινότητες θα γίνεται μέσω εργατικων
συνεταιρισμων. Ο αναρχισμός, που δεν υπήρ-
ξε ποτέ ενιαία ιδεολογια, έχει τις ρίζες του
στην ποιητική φαντασία των Ελλήνων. Οι πpω
τοι αναρχικοί ήταν οι Κύκλωπες γιατι "δεν
έχουν προεστων βουλές μήτε από νόμους ξέ-
ρουν" (Ομήρ. Οδ., Ε. 103). Η ένταση της οικο-
νομικής και κοινωνικής ανισότητας στην αρ
χαία Ελλάδα γίνεται αφορμή εμφόνισης αναρ
χικών τάσεων, που εκφράζονται αλλά και κρι
νονται στον χώρο της φιλοσοφίας.
Ο Πλάτων., στο βιβλιο Η' της Πολιτείσς, πέρα
απ' το συμπέρασμά του ότι δεν μπορει να υ
πάρξει ιδανική Πολιτεία επειδη κάθε μορφή κυ-
βέρνησης γλιστρά στην αντίστοιχη εκφυλισμέ-
νη μορφή της, καταδικάζει την αναρχια και τη
θεωρεί αιτΙα εμφόνισης τυραννικών καθεστω-
των. Αλλά και ο πυρήνας της φιλοσοφίας των
Κυνικων. έχει αναρχικό χαρακτηρα. Δεν κα-
τόρθωσαν όμως να διαμορφώσουν επιστημoνι
κή θεωρια με τη βοήθεια της οποΙας θα ανακά-
λυπταν την αντικειμενική ιστορική νομοτέλεια.
Οι Κυνικοί στην npoσnάθειά τους να ελεuθε
ρωσouν τον άνθρωπο πρότειναν την απαλλαγή
του από τις τρέχουσες υλικές ανάγκες, εξιδα
νικεuoντας την αυτάρκεια και την πρωτόγονη
κοινωνια. Κατά τον Μαρξ., αυτές οι αντιλήψεις
χαρακτηρίζουν γενικά τον "κομμουνισμό του
στΡατωνα", που στηριζεται στην αφηρημένη
άρνηση του πολιτισμού με την επιστροφή στην
απλότητα του φτωχού πρωτόγονου ανθρώπου
που δεν έχει καμιά ανάγκη. Στον Μεσαίωνα οι
πιο πολλές αιρέσεις ήταν επαναστατικά Kινή
ματα με θρησκευτικό μανδυα. Η αίρεση των
Βογομίλων., που εμφανίστηκε τον 100 μ.Χ. αl.
στη Βουλγαρία, είχε αντιφεουδαρχικό χαρα-
κτήΡα.Τον ίδιο χαρακτήρα είχε και η εξέγερση
στη Βοημια των οπαδων του Γιαν Χους, των
Χουσιτων, που απαιτουσαν ταυτόχρονα και τη
δήμευση της εκκλησιαστικής περιουσιας. Στην
εποχή πάλι της Μεταρρύθμισης ο Τόμας
Μύντσερ ήταν πανθείστής ταυτιζοντας τις έν-
νοιες του θεου και του Κόσμου. Ηγήθηκε της
επανάστασης των χωρικών στη Γερμανία και
κήρυξε την επιστροφή στον "κομμουνισμό" του
πρωιμου χριστιανισμού, γιατι "omnIa sunt
communIa". Κάποιες αναρχικές αντιλήψεις δια
κρινονται στα έργα των Γάλλων Διαφωτι
στων., Ρουσω. και Ντιντερό., ενω στη διάρ
κεια της Γαλλικής Επανάστασης του 1789 ο
Μπαμπέφ. και ο Μαρά πίστευαν στη λυτρωτική
δυναμη της επαναστατικής βίας και απαιτoυ
σαν την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας.
Ο Αγγλος αναρχικός φιλόσοφος Γκόντουιν
(1756 1836) με το έργο του Έρευνα για την
Πολιτική Δικαιοσυνη αποκαλumει ένα Koινωνι
κό όραμα και εκφράζει την απεριόριστη εμπι-
στοσυνη του στη λογικη φυση του ανθρώπου
και στις δυνατότητες βελτίωσής του. Στη
Γερμανία ο Στlρνερ. με το έργο του Ο άvθρω
πος και η ιδιοκτησία κηρύσσει έναν άκρατο α
τομικό αναρχισμό, που δεν είχε όμως μεγάλη
απήχηση στο αναρχικό κινημα. Ο Προυντόν.
(1 β09 1865) θεωρείται ένας από τους πρώτους
μεγάλους θεωρητικούς του αναρχισμου. Στον
Προυντόν ανήκει η περιφημη φράση .η ιδιo
κτησία ειναι κλοπή". Πρότεινε την Ιδρυση
Τράπεζας του Λαου που δεν θα διέθετε Kεφά
λαια και δεν θα απεκόμιζε κέρδη. Οι φιλoσoφι
κες ιδέες του Προυντόν είναι αντιφατικές. Αν
και επιτέθηκε στη θρησκεια και στην Εκκλησία
(καη που, συμφωνα με τον Μαρξ., ηταν "μεγά
αναρxισμΌC;
λη υπηρεσία στις συνθήκες της Γαλλίας εKεί
νης της εποχής, όταν οι Γάλλοι σοσιαλιστές
θεωρούσαν χρήσιμο να βλέπουν στη θρησκευ-
τικότητα το σημείο της υπεροχής τους πάνω
στον αστικό βολταιρισμό του 180υ αι και στον
γερμανικό αθεϊσμό του 190υ αι") ο Προυντόν
ήταν πλατωνιστής. Προσπάθησε να διαμoρφώ
σει τη θεωρία του για τις ιδέες της ισότητας,
της δικαιοσυνης και της ισορροπίας των δυνά
μεων σε γενικό και κατηγορικό νόμο της υπαρ
ξης. Η αντίθεση είναι για τον Προυντόν η αιω
νια αρχή της ανθρώπινης ζωής. Για τη μετaβo-
λή όμως των κοινωνικών θεσμών δεν αναζήτη-
σε τα πολιτικά και επαναστατικά μέσα, αλλά
την ορθή ιδέα που μέσα στην αφαlρεσή της θα
κατέλυε τις αV!ιθέσεις. Η ιδέα αυτή είναι η
ιδέα της δικαιοσύνης, που μέσα της εξισoρρo
πουνται οι αντίθετες δυνάμεις. Ηγετική θέση
στην ιστορΙα του αναρχικου κινήματος κατέχει
ο Μπακουνιν. (1814-1876). Είχε επηρεασθεί
από τη φιλοσοφία του HegeI., στον οποίο
όμως εναντιώθηκε σχετικά με την έννοια της
αντίφασης. "Η ουσία της αντιφασης δεν είναι η
εξισορρόπηση των αντιθέτων, αλλά η προτιμη-
ση της άρνησης. Γι' αυτό τον λόγο η δημιουρ-
γία του μέλλοντος απαιτεΙ την καταστροφή
της υφιστάμενης πραγματικότητας. Η χαρά
της Κ::Jταστροφής είναι δημιουργική χαρά". Για
τη βελτίωση της κοινωνίας είναι αναγκαια η
καταστροφή του Κράτους, γιατι το Κράτος Kα
ταστρέφει ό,τι ειναι ανθΡωπινο μέσα στον άν
θΡωΠΟ. Ήταν αντίθετος στις επιστημονικές α
φαιρέσεις και τις θεωρουσε βρυκόλακες που
τρέφονται με ανθΡωπινο αίμα Απεχθανόταν
την ορθολογικοποιηση της ζωής και στον "επι-
στημονικό σοσιαλισμό" του Μαρξ αντέταξε
τον δικό του "ενστικτωδη σοσιαλισμό". Ο
Μπακούνιν όμως δεν κατανοουσε ότι η σoσια
λιστική επανάσταση προσδιοριζεται απ' τις α
ντικειμενικές κοινωνικές συνθήκες, δεν κατα-
λάβαινε πως η "βία είναι οικονομική δυνατότη-
τα", όπως ειπε ο Μαρξ. Ο Μαρξ, xαpακτηρίζo
ντας την κοσμοθεωρια του Μπακουνιν, γράφει'
"Η βούληση, και όχι οι οικονομικές συνθήκες,
αποτελει τη βάση της κοινωνικής του επανά-
στασης". Ο Κροπότκιν. συστηματοποιησε Kά
πως τον αναρχισμό. Στο έργο του Κατάκτηση
του ψωμιου οραματίζεται την αναρχικη Koινω
νια όπου θα εΠικρατει η αρχή "στον καθένα α
νάλογα με τις ανάγκες του" Στο ζωικό βασι-
λειο δεν ειδε μόνο τον "αγωνα για επιβιωση",
αλλά και την αμοιβαια βοηθεια και συνεργασία.
Πάνω σ' αυτές τις ανθΡωπιστικές αρχές θεμε
87
Αναστάαιος ο Σιναίτης
λιωνει το πιο αξιόλογο έργο του, την Ηθική.
Πολλές ιδέες του Κροπότκιν σχετιζονται με
τον χριστιανικό αναρχισμό του Τολστόη, που
ηθελε κι αυτός την εξαφάνιση του Κράτους,
όχι όμως με τη βΙα αλλά με την παθητική αντί
σταση. Ο εμφυλιος στην Ισπανία και η συμμε
τοχή στην κυβέρνηση του 1936 αναρχικων υ-
πουργων απέδειξε έμπρακτα ότι αναρχία και ε
ξουσια δεν συμβιβάζονται Ο σημερινός πνευ-
ματικός κόσμος υστερα και από την αποτυχία
του "Γαλλικού Μάη" του 1968 απέρριψε την
"ολική άρνηση" του Μαρκουζε.. Επιβεβαιωθη-
κε στην πρακτική η αλήθεια της σκέψης του
Λένιν. ότι "ο αναρχισμός δεν έδωσε τιποτε
εκτος από γενικές φράσεις ενάντια στην εκμε-
τάλλευση". Ο αναρχισμός σημερα διατηρείται
ακόμη σε πολλές χώρες της ΕυΡωπης και της
Αμερικής, αλλά η επίδρασή του όλο και περισ
σότερο χαλαΡωνει Την ιδεολογΙα του κυρίως
εκφράζουν ορισμένες εξτρεμιστικές ομάδες
που, στηριζόμενες στον ακραΙο ατομικιστικό α
ναρχισμό του Στφνερ, προβαινουν σε τρoμo
κρατικές ενέργειες.
Βιβλιογρ ΝβΙΙΙβυ Μ . O8r AnsrchIsmus νοπ Proυdon Ζυ
Kropo/kin.-Walicki Α, Α His/ory ο( Russιsn Thoug/.
Zenkovsky ν. Α HIsIory ο( RUSSIBΠ PhIlosophy.- Harmel
C , His/oire ι:te Ι' snsrchie - Joll S , The Ansrchis/s
θεόδ Κοκάλας
Ανοστάαιoc; ο Σιναίτης (70ς αι μ.Χ.), ηγουμε-
νος της μονής του Σινά. Για ν' αντιμετωπΙσει
τους αιΡετικους μελέτησε και χΡησιμοποΙησε
πολυ στα έργα του τον Αριστοτέλη.' γι' αυτό
και τα συγγράμματά του θεωρούνται τα πρώτα
σχολαστικά θεολογικά έργα. ΙδιαΙτερο ενδια
φέρον παρουσιάζει το έργο του Οδηγός κατά
Ακεφάλων, όπου αναφέρει και αναλύει τους
όρους που πρέπει να χΡησιμοποιεΙ ο πιστός για
να παραμένει μέσα στα nλαισια της oρθoδo
ξΙας, αλλά και για ν' αντιμετωπίζει τους αιρετι-
κους, ιδιαίτερα τους Μονοφυσίτες. Aξιoση
μεΙωτη εΙναι και η όλη θεολογΙα και ανθΡωΠΟ-
λογΙα που εκθέτει ο Αναστάσιος, ο οποίος"
εδώ, κατά τον Τατάκη, "εμπνέεται, παρά τους
αριστοτελικους όρους που χρησιμοποιεΙ, από
έννοιες πιο οικεΙες στον Πλάτωνα.".
Βιβλιογρ Β Ν Τατόκης, Η Βυζαντινή φιλοσοφ{α, μετό-
φρ Euας Καλπouρτζή, Εταιρεία Σπouδων Σχολή
Μωρσlτη, Μήνα, 1977, σελ 97-99
ΕΧ
αναστόχοση (λατ. refIexIo). Με τον όρο εKφρά
ζεται η δυνατότητα της ανθΡωπινης νόησης
για αυτοπαρατηρησια, για αυτοσυνειδηση, για
88
προσανατολισμό της προς ολική θέαση των
ιδιων της των δομικών στοιχειων, μορφών και
προυποθέσεων. Επίσης σημαίνεται η εξέταση
του φαινομένου της γνωσης μέσω διαδικασιων
αυτογνωσίας και η κριτικη ανάλυση όλων των
επιμέρους χαρακτηριστικων της γνωστικης
διαδικασίας. Το βασικό στοιχειο της αναστό
χασης εΙναι όχι μόνο τα κρtτικά xαpακτηριστι
κά της, αλλά και αυτά που οδηγουν στη δημι
ουργια νέας γνώσης μέσω της μελέτης της
ιδιας της γνωσης ως αντικειμένου. Τα βασικά
είδη αναστόχασης εΙναι τρία' η αναστόχαση
ως γνωσιακή αυΤΟΠαΡατηρησΙα' η αναστόχαση
ως κριτική και ανάλυση της επιστημονικής
γνωσης" η αναστόχαση ως προσέγγιση και συ-
νειδητοποΙηση των γνωσιακων μας ορΙων Η
φιλοσοφική προσέγγιση της αναστόχασης oυ
σιαστικοποιεΙται με τον Σωκράτη., ο οποιος
προβάλλει ως πρώτιστο καθήκον την αυτογνω-
σια. Ο Πλάτω\t. και ο Αριστοτέλης. θεωρουν
την αναστόχαση υψιστη δραστηριότητα συν
δεδεμένη με την ολική θέαση, μέσω της oπoι
ας αποκαλύmεται το ενιαιο του νοητού και της
σκέΨης. Η αναστόχαση μέσω του νεonλατωνι
σμού. φθόνει στη μεσαιωνική φιλοσοφία και
θεολογΙα, εκφράζοντας τη θείκή δραστηριότη-
τα της δημιουργίας του κόσμου ως απoρρέoυ
σα από τη θεική αυτογνωσΙα. Στον Ντεκάρτ. η
αναστόχαση εΙναι η βάση κατανόησης των
άμεσα αντιληmων θεμελΙων της συνεΙδησης.
Στον Λάιμπνιτς. εΙναι το χαρακτηριστικό που
διαφοροποιεΙ τον άνθρωπο, ως έλλογο ον, απο
τα ζωα. Η αυτογνωσΙα ως αυτοσυνειδησΙα αρ-
χιζει με την αναστόχαση. Συμφωνα με τον
Καντ., η αναστόχαση επικεντΡωνεται στη συ-
σχέτιση γνωσης και γνώστη, και, σύμφωνα με
τον Χέγκελ., η αναστόχαση αποτελεΙ την Kινη
τήρια δύναμη της ανάmuξης του παγκόσμιου
πνεύματος και εκδηλώνεται ως ιστορική αuτo-
συνείδησή του. Κατά τους Μαρξ. και Eν
γκελς., η αναστόχαση εκδηλώνεται ως θεώρη
ση της σχέσης του ανθΡωπου με τον κόσμο και
ως συνείδηση KaθoδηγOυσα προς το πραξιακά
αναγκαΙο.
Διον Αναπολιτάνος
oνaτoλlKι'I σοφία. Η ελληνική παράδοση, συν-
θετική από τη φύση της και τον γεωγραφικο
της χώρο, δεν έχει στα γονίδιά της την προκα-
τάληψη κατά της Ανατολικής ΣοφΙας που υπο-
βόσκει στη Δυτική σκέψη, η οποια την αντιμε-
τωπΙζει σαν πρωτόγονη και εξωπραγματικη
Εμεις ξέρουμε ότι η Δυτική σκέψη δεν προ-
σφέρει μια σφαιρική κάλυψη στις ανησυχΙες
μας. ΜπορεΙ και η Ανατολή να μην έχει απα
ντήσει σε όλα τα μεγάλα ερωτήματα ΙKανoπoι
ητικά, αλλά σχεδόν όλοι οι στοχαστές της
προσπάθησαν να θεμελιωσουν και να περιγρά-
ψουν τις συνθήκες μιας κατανοητή ς ενότητας.
Πέρα δε από την προσπάθεια μιας εναδικής α-
ντίληψης, πλουτισαν την ανθρώπινη έκφραση
με τον διαλογισμό και τη γιόγκα., υπoγραμμί
ζουν την υπαρξη των πνευματικων δυνάμεων
και επιχειρουν να εισχωρήσουν στη λειτoυργι
κότητά τους, ερμηνεύουν την παρουσΙα του
κακου με τον νόμο του κάρμα. και την Kατά
σταση της αβΙντια.. Μας πρόσφεραν επίσης
έννοιες όπως η μάγια., η σαμσάρα., η νιρβάνα.
και η κενότητα, που χωρις αυτές η ανθΡωπινη
σκέψη θα ήταν αφάνταστα φτωχότερη.
Αντιθετα, ο δυτικός τρόπος σκέψης δεν εκτιμά
τον "βίο θεωρητικό", που φαίνεται σαν ξένος
και απόκοσμος μέσα στα σωρεύματα της τε
χνολογιας του. Δεν θεωρει υγιές να ασχoλεΙ
ταl κανεις με τα μη φυσικά φαινόμενα και δεν
τα εξηγεί ικανοποιητικά. Η τελεολογΙα, με ε
ξαιρεση ίσως την αστροφυσική, απουσιάζει εμ
φατικά από την επιστημονική θέαση των πραγ
μάτων. Η ζωή του δυτικου ανθΡωπου, μετά
από την παιδική αθωότητα και τον νεανικό εν
θουσιαμό, εμφανΙζεται μονότονη, απoπνευμα
τοποιημένη και χωρις μεταφυσικη διέξοδο και
πΡοοmική γιά τις ωριμες ηλικlες. Τέλος, δεν
ειναι σε θέση να εξηγήσει την ύπαρξη της αδι
κιας, του πόνου και του θανάτου, του κακού
γενικά, το οποΙο όμως αναγκάζεται να απoδε
χθεΙ σαν εχθρικό μεν αλλά αξεπέραστο υπο-
λειτουργημα σε ένα αγαθό, μονιστικό σύμπαν.
Αυτή κυρΙως η αποδοχή αποτελει την πρόxει
Ρα επικaλυπτόμενη Ρωγμή της όποιας μεταφυ
σικής του.
βιβλΙΟΥρ..Βασ βιτσαξής, Ο στοχασμός και η nιστη
(Αρχαιότητα-Χριστιανισμός) . Εστία, Αθι'Ιναι, 1991 - Δημ
Βελισσαρόπouλος, Ιστoρlα της ινδικής φιλoσoφiας,
Δωδωνη, λθι'Ινα-Γιόννινα, 1992' - του ίδιου, Ιστoρlα της
K,νεζιισjς φιλοσοφΙας. τόμ 2, Δωδωνη, λθι'Ινα-Γιόννινα,
1981
Ε Λιακόπouλoς
Ανατόλιoc; ο Αλεξανδρεύς (3ος αι μ.Χ.).
Μαθηματικός και φιλόσοφος με αριστοτελική
Kατεuθυνση. Λίγο νεότερος του νεoπλατωνι
κου φιλοσόφου ΠλωτΙνου., υπήρξε δόσκαλος
του επισης νεοπλατωνικου Ιάμβλιχου.. Στην
Αλεξάνδρεια ίδρυσε και διηυθυνε μιά αριστo
τελική σχολή φιλοσοφίας. Αργότερα ασπά-
στηκε τον χριστιανισμό και χειροτονήθηκε επι
αναφορικότητα
σκοπος ΛαοδικεΙας (269). Έγραψε ένα μεγάλο
έργο εισαγωγής στα Μαθηματικά, σε 10 βι-
βλια, με τον τΙτλο Αριθμητικοί εισαγωγαι. Αυτό
το έργο, που εΙναι ταυτόσημο με το Περί δεKά
δος και των εντός αυτής αριθμών, περιεΙχε και
αναλυσεις της αριθμολογίας των Μυστικών
και, κατά ένα μέρος του, ενσωματωθηκε στα
θεολσγουμενα τ/ς αριθμητικής, έργο του μα-
θητή του lάμβλιχου. Από ένα άλλο έργο του
Ανατόλιου με τον τΙτλο Εκ των περί του Πάσχα
κανόνων, για τον χρονικό προσδιορισμό της ε
ορτής του Πάσχα, σωζονται αποσπάσματα στο
ελληνικό πρωτότυπο και ολόκληρο σε λατινική
μετάφραση.
Ε Ν Pouσσoς
ανατροφοδότηοη, βλ. ανάδραση.
αναφορικότητα. Στη λογική και στη θεωρΙα του
νοήματος, εΙναι η σχέση ανάμεσα σ' έναν όρο
ή μια έκφραση και σε αυτό στο οποίο ο όρος ή
η έκφραση αναφέρεται, στο αντικεΙμενο ή
στην ομάδα αντικειμένων για τα οποια μιλάει
Ο ρόλος της αναφορικότητας στη διαμόρφωση
του νοηματος έχει ερμηνευθει ΠOΙKιλoτρό
πως. Σύμφωνα με μια απλουστευτική εκδοχη
της αναφορικής θεωρίας, το νόημα μιας έK
φρασης ταυτίζεται με αυτό στο οποιο αναφέ
ρεται. Σε μια πιο επιτηδευμένη εκδοχή της, η
ίδια θεωρία υποστηρΙζει ότι το νόημα μιας έK
φρασης ταυτίζεται με τη σχέση ανάμεσα στην
έκφραση και στο αντικείμενο αναφοράς, ότι
δηλαδή η αναφορική σχέση είναι αυτή που συ-
γκΡοτει το νόημα. Μολονότι η συγκεκριμένη
θεωρία προκύmει από μια ορθή διαισθητική
θέση, συμφωνα με την οποία η γλωσσα xpησι
μοποιειται για να μιλάει για πράγματα έξω από
(αλλά και μέσα σε) αυτήν, εντούτοις, μέσω υ
περαπλούστευσης, οδηγείται σε αμφΙβολα συ
μπεράσματα. Όπως έχουν επισημάνει οι αντι-
παλοι της. το νόημα δεν μπορεΙ να ταυτΙζεται
ουτε με το αναφερόμενο αντικεΙμενο ούτε με
την αναφορική σχέση, καθώς ορισμένες γλωσ-
σικές εκφράσεις έχουν μεν νόημα, αλλά δεν
συνδέονται, με σημασιολογικά σημαντικούς
τρόπους, με πράματα έξω από αυτές. Em
πλέον, ακόμα και στην nερimωση των aνaφoρι
κών εκφράσεων, έχει υποστηριχθεΙ ότι η aνaφo
ρική σχέση δεν συγκροτείται ατoμισnκά, ως QVTI-
στοιχια ένα προς ένα, γλωσσικών μερων με δια
κριτά στοιχεια του κόσμου, αλλά oλισnκά, βάσει
του ρόλου που έχει rι έκφραση μtσα στο ευpuτε
ρο γλωσσικό πλαισιο στο οποιο λειτουργει
89
ΑνάΧαρσις
Η εξήγηση της οναφορικότητας έχει αποτελέ-
σει αντικείμενο διαφορετικων προσεγγίσεων
στα πλαίσια της σχολής της φιλοσοφικής ανά
λUΑΗς. Ένα σημαντικό είδος προβλημάτων'
που έχει προκαλέσει εξηγητικές διαφοροποιή-
σεις αφορά στη σχέση αναφορικότητας και ύ
πaρξης. Πώς μπορούμε να αναφερθούμε ή να
μιλήσουμε με νόημα για κάτι που δεν υπάρχει,
που είτε είναι φανταστικό (ο μονόκερως) ή α
νήκει στο μέλλον (ο θάνατός μου) ή είναι λoγι
κή κατασκευή (ο μέσος καταναλωτής); Ο
Μάινονγκ. υπέθεσε ότι αυτά τα πράγματα
έχουν ένα είδος ύπαρξης, ενω ο Ράσελ. υπο-
στήριξε ότι δεν αναφερόμαστε πραγματικά σε
αυτά.
Οι πλέον γνωστές εξηγήσεις της αναφoρικό
τητας είναι η θεωρία της σημασίας (sinn) και
της αναφοράς (bedeutung) του Φρέγκε., η θε
ωρια των περιγραφων του Ράσελ. και η θεωρία
της αναφοράς του Στρ6σον..
ΒιβλιΟΥΡ Frege G , Ut>er 5ιππ υΟΟ Bedeυtυng. "Zeιtschπlt
lur PhilosoρhIe υΟΟ ρhilosoρhische Κήbk", τ 100, 1892-
Russell Β, DenolIng. "ΜιΟΟ", 1905 - Strawson Ρ F, On
RIfemng. "ΜιΟΟ", 1950 - Platts Μ (εκδοτ.), RefeΠIΓJCe.
Trυlh end Reehty Essays οπ the PhIloscphy ο! Lenguage.
London. 1980
Στσυρουλα Ταινόρεμα
AνΆXαρoιc; (6ος αι π.Χ.). ΣKuθης ηγεμόνας και
σοφ6ς, γνωστός μόνο από ελληνικές πηγές.
Κατά τον Ηρόδοτο 4, 76, πολυταξιδεμένος,
θaυμαστής του ελληνικου πολιτισμού, επιxεί
ρησε να εισαγάγει στην πατρίδα του τη λα
τρεία της Μητέρας των θεων και γι' αυτό βρήκε
τον θάνατο από τους δικους του. Για τους φι
λοσ6φους, ιδιαιτερα για τους Κυνικους., από
τον 40 αιώνα και έπειτα, με την τάση για εξι-
δανίκευση της φυσικής ζωής, ο Aνάxaρσις
έγινε το πρότυπο του συνετου και επιδεκτικου
βαρβάρου, κυρίως του αδιάφθορου φυσικου
ανθρωπου. Ετσι, όπως διαβάζουμε στον Διο-
γένη τον Λαέρτιο., 1, 101 105, του απέδωσαν
και ελληνίδα μητέρα, τον έκαναν φlλo του
Σόλωνα., τον κατέταξαν ανάμεσα στους Εφτ(ι
σοφους. και απέδωσαν και σ' αυτόν, όπως και
σ' εκείνους, μια σειρά από γνωμικά ή μάλλον
ευφυείς απαντήσεις σε αποριες ή παρατηρή
σεις. Από Κυνικους έχουν γραφτει επισης oρι
σμένες επιστολές και άλλα κείμενα, που κατά
την αρχαιότητα κυκλοφορουσαν σαν έργα του
Ανάχαρση. Κυνικά κριτήρια διαθέτει ο Aνα
χαροις και ως Πρόσωπο στους διαλόγους του
Λουκιανού. .
Ε Ν Ρουσσος
90
AvδpόYIKoc; KάAλICJToc; (θεσσαλονίκη, 14OO
Λονδίνο, 1486). Έλληνας λόγιος, ο οποιος
μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως,
όπου ήταν εγκαταστημένος τότε, κατέφυγε
στη Δυση. Δίδαξε ελληνική φιλοσοφία στην
lταλίο, Γαλλία και Λονδίνο. Στη Ρώμη σχετι
στηκε με τον Βησσαρίωνα. και συνεργάστηκε
μαζί του. Στο Παρίσι, κατά τον Γάλλο σοφό
Κλαβιέρο, με τον Ανδρόνικο άρχισε η σuστη
ματική διδασκαλία των ελληνικών γραμμάτων.
Ο Ανδρόνικος ήταν θερμός οπαδός της αρι
στοτελικής φιλοσοφίας και πολλοί από τους
μετέπειτα ονομαστούς σοφούς της Ευρωπης
υπήρξαν μαθητές του. Τίτλοι φιλοσοφικων
έργων του: Περl παθών, Περι σρετών και κα-
κιών, Περl ψυ}(ής, Περl τυχης Κ.ά.
ΒιβλΙΟΥΡ κ Σόθα, Ntoς Ελληνομνήμων. τ Ε, σ 201
κ ε MιgΠθ, PetrologIe GrBθCB. vol 161,001 1131 κ ε
Απ Τζ
Ανδρόνικoc; ο Ρόδιoc; (1ος αl. π.Χ.) Περιπατη
τικός. φιλόσοφος, γνωστός κυρίως ως ανανε
ωτής του αριστοτελισμού. στην εποχή του, με
φιλολογική και φιλοσοφική δραστηριότητα
στην Αθήνα και στη Ρωμη. Ο Ανδρόνικος, σε
συνεργασία με τον δόσκαλό του, τον αλεξαν
δρινό Τυραννίωνα., ανέλαβε την προσπάθεια
να συγκεντΡωσει, να κατατάξει, να επιμεληθει
και να εκδώσει τα διδακτικά συγγράμματα του
Αριστοτέλη., δηλαδή τα αυτόγραφα που ο με
γάλος φιλόσοφος χΡησιμοποιουσε κατά τη δι-
δασκαλία τού και που μετά τον θάνατό του
είχαν αποθηκευτεί από τους κληρονόμους του
και σχεδόν λησμονηθεί Τα αριστοτελικά έργα,
στη μορφή που δημοσιεύτηκαν από τον
Ανδρόνικο στη Ρώμη, περίπου 4 30 Π.Χ., έγι
ναν η βάση όχι μόνο για την ανανέωση της α-
ριστοτελικής διδασκαλιας στον "Περίπατο",
στην Αθήνα, αλλά και για τις αριστοτελικές
σπουδές γενικά. Ο Ανδρόνικος δίδαξε την αρι
στοτελική φιλοσοφία στην Αθήνα, αλλά δεν
είναι γνωστό αν ήταν απλός συνεργάτης ή δι-
ευθυντής του «Περιπάτου» και αν αυτό έγινε
πριν (περίπου 78 48 π.Χ.) ή μετά (30 π Χ.) ή και
πριν και μετά την οπωσδήποτε μακρόχρονη α-
πουσία του με την εκδοτική απασχόλησή του
στη Ρωμη. Για την κατανόηση του αριστoτελι
κου συστήματος στο συνολό του, αλλά και της
φιλοσοφιας γενικά, ο Ανδρόνικος κατά τη δι
δασκαλια του απέδιδε θεμελιακή, πρoπαιδευτι
κή σημασια στα λογικά συγγράμματα του Aρι
στοτέλη.
Ε Ν Ρουσσος
AvδρoύTooc; Xpήoτoc; (1869, Κίος Bιθυνίας
3.11.1935, Αθήνα). Ένας από τους σημαντικό
τεΡους εκπρόσωπους της θεολογικής και φι-
λοσοφικής σκέψης στη νεότερη Ελλάδα.
Καθηγητής της θεολογικής σχολής της
Χάλκης και του Πανεπιστημίου της Αθήνας.
Σπούδασε στην Κεντρική Ιερατική Σχολή της
Κωνσταντινούπολης (1882 1βθ7) και στη
θεολογική σχολή της Χάλκης (1887 1892).
Πήγε κατόπιν στην ΕυΡωπη, όπου συμπλήpω
σε τις θεολογικές και φιλοσοφικές του σπoυ
δές στο Πανεπιστημιο της ΛιΨίας. Εκεί αναγo
Ρευτηκε διδάκτωρ της φιλοσοφίας και η διατρι
βή του Το κακόν παρά Πλάτωνι βραβεύτηκε.
ΤΟ 1895 διορίστηκε καθηγητής στη θεολογική
σχολή της Χάλκης. Αρκετό διάστημα διετέλε
σε καθηγητής στα ελληνικά σχολεία της
Ρουμανιας. Οταν γυρισε στην Ελλάδα διορί-
στηκε καθηγητής γυμνασίου στην Κρήτη και
στη Μαράσλειο Ακαδημία (1906 1911). Τέλος,
στην περίοδο 1912-1935 ήταν καθηγητής της
Δογματικής και της Χριστιανικής Ηθικής στη
θεολογική σχολή του Πανεπιστημίου της
Αθηνας
Ν Στ
σνεξαρτηοlα. στη λογική και στα μαθηματικά.
Ο όρος συνήθως χρησιμοποιείται για να εK
φρόσει την μη αποδειξιμότητα ενός τύπου
(πρότασης), καθώς και τη μη αποδειξιμότητα
της άρνησής του από τα αξιωματα μιας αξιω-
ματικής θεωρίας. Στην περίmωση αυτή λέμε
ότι ο συγκεκριμένος τυπος ειναι ανεξάρτητος
από τα αξιωjJατα της θεωρίας. Ένα παράδειγ
μα τέτοιου τύπου ειναι το αξίωμα. της επιλo
γής, το οποίο είναι ανεξάρτητο από τα αξιωμα
τα της κατά Zερμέλo ΦρένKελ θεωρίας των
σuνoλων. Ένα δευτερο παράδειγμα, ιστορικής
μαλιστα σημασίας, είναι η ανεξαρτησία του αι
τημaτoς" των πaρaλληλων από τα υπόλοιπα α
ξιωματα της ευκλείδειας γεωμετρίας. Στην πε
ριπτωση κατά την οποια ένας τύπος είναι ανε-
ξάρτητος από ένα συνολο αξιωμάτων, τότε
ειναι δυνατόν ειτε αυτός ειτε η άρνησή του να
προστεθεί στα αξιώματα χωρίς το νέο σύνολο
αξιωμάτων να καταστεί αντιφατικό. Έτσι, δε
δομένου ενός συνόλου αξιωματων και ενός α
νεξάρτητου απ' αυτά τυπου, είναι δυνατόν να
επεκταθεί το συνολο αξιωμάτων προς δυο αλ
ληλoaποκλειόμενες Kατεuθυνσεις.
Κατ' ανaλoγίαν τύπων η προτάσεων μπορουμε
να ορισουμε τη συναρτησιακή ανεξαρτησία,
δηλαδη την ανεξαρτησια των εκφραστικων
ανθρωπoλoγιoμόc;
μέσων. Με αυτό εννοούμε ότι ένας όρος (έν-
νοια) στα πλαίσια μιας τυπικής γλώσσας ειναι
ανεξάρτητος, αν δεν μπορεί να ορισθεί μέσω
άλλων όρων (εννοιών) της γλώσσας. Η έννοια
αυτής της ανεξαρτησίας συνδέεται με την υ
πaρξη σUΝΘΗKων ορισιμότητας, οι οποίες δεν
μπορούν να παραβιάζονται
Διον Αναπολιτάνος
Aν8ρaKIτηc; MεβόδIoc;, βλ. Μεθόδιος Aνθρaκl-
της
ανθρωnιoμΌC;, βλ. ουμανισμός
αν8ρcιmoκεντριoμόc;. Φιλοσοφική και θεoλoγι
κη αντlληψη, η οποια θεωρει τον άνθρωπο ως
κέντρο και ανωτερο σκοπό του συμπαντος και
της δημιουργίας στα πλαίσια της αρχής της τε
λεολογίας.. Εκφράστηκε στη διδασκαλία του
Σωκράτη., των σοφιστων., των Πατέρων της
Εκκλησίας., των σχολαστικων., αλλά και σε τά
σεις των Νέων και Νεότερων Χρόνων (Βολφ.,
υπaρξισμός., Τεγιάρ ντε Σαρντέν., φιλοσοφική
ανθρωπολογία.). Ο Κ. Β. Hυndeshagen αντιπα
ρέθετε τον χριστιανικό θεοκεντρισμό στον αν
θΡωποκεντρισμό του Ρουσώ. (J. J. Rousseau),
ενω ο νεOKανnανός Βιντελμπαντ. θεωρούσε
τη χριστιανική θρησκεια ανθρωποκεντρική. Η ε-
ξέλιξη της επιστήμης, με την υπέρβαση του
γεωκεντρικού κοσμοειδώλου, τη θεώρηση του
ανθΡωπου ως προϊόντος της εξέλιξης Κ.λπ. υ
πονόμευσε σοβαρά τον ανθΡωποκεντρισμό.
Δ Γlaτtλης
ανθρωπολογlα φιλοοοφικι'Ι. βλ. φιλοσοφική
ανθρωπολογία
ανθρωnoλoγΙKι'I αρxι'l, βλ. ανθρωπoλoγισμός
ανθρωnoλoγlKι'I oxoλι'l, βλ. σχολή ανθρωπo
λογlας
ανθρωπoλoγιoμόc;. Φιλοσοφική τάση κατά την
οποία θεμελιωδης και αφετηριακή κατηγορια
του φιλοσοφικου στοχασμού είναι ο άνθρω-
πος, είτε ως ατομικη οντότητα είτε ως εκπρό-
σωπος του ανθρώπινου γένους. Συνδέεται Kυ
ρίως με την αδυναμία θεωρητικής εξέτασης
της ανθΡωποκοινωνιογένεσης αλλά και της
διαλεκτικής του όλου πλέγματος κοινωνικων
σχέσεων της ανεmυγμένης ανθΡωπότητας.
Κατ' αυτό τον τρόπο, ο άνθρωπος ως φυσική -
βιολογική οντότητα, δηλαδη οι προυποθεσεις
91
αν8ρωπομορφισμός
του κοινωνικου ανθΡωπου εκλαμβάνονται ως
ουσια του ανθΡωπου. Η θέση αυτή αποδίδει
στη φυση του εξωιστορικά θεωρουμενου ατό
μου και διάφορες συγκεκριμένου ιστορικου
χαρακτήρα κοινωνικές ιδιότητες (π.χ. την ρo
βινσονάδα της κλασική ς αστικής οικονομικής
σκέΨης, τα "φυσικά δικαιωματα», αναπόσnα
στο μέρος των οποιων θεωρουσαν την ιδιωτική
ιδιοκτησΙα κ.λπ.). Από τον 170 μέχρι τις αρχές
του 190υ αl. ο ανθΡωπολογισμός τεκμηρΙωνε
τα επαναστατικά κινήματα της ανερχόμενης α
στικής τάξης αντιτάσσοντας στο φεουδαρχικό
καθεστως την αυθεντική φυση του ανθΡωπου,
το φυσικό δίκαιο. Κ.λπ. Σημαντικότεροι εκnρ6
σωποι αυτής της κατ' εξοχήν υλιστικής τάσης
ήταν οι: Ελβέτιος., Φόυερμπαχ. και Tσερνι
σέφσκι. Από τα μέσα του 190υ αι εμφανΙζο-
νται υποκειμενικές ιδεαλιστικές τάσεις ανθΡω-
πολογισμου, οι οποιες σε διάφορες πaρaλλα
γές τους χαρακτηρίζουν και πολλά συγχρονα
φιλοσοφικά ρευματα (Φ. Νίτσε., Β. Nτlλταϊ.,
Γκ. ΖΙμμελ., Μ. Σtλερ., Α. Γκέλεν. και υπaρξι
σμός., πραγματισμός., φιλοσοφία της ζωής.,
φιλοσοφική ανθΡωπολογια., ανθpωΠOKoινω
νιολογια, κοινωνικός δαρβινισμός., κοινωνιο-
βιολογια., φρουδισμός. κ.λπ.).
ΒιβλΙΟΥΡ.: Helν$IIus Κ. De Ι' Homme, d8 sθS facυΙΙι}s
inIeIIecΙUeIlθs θΙ d8 son tιducatιon, Pans, 1773-
Feuerbach Ι , Zur Kntιk d8r HegeIschen Phi/osoρhte, στο
"HalIische jBhrbucher lur deulsche WIssθnschaft υΟΟ
Kunsl", 1839 - Τσερνισέφσκι Ν Γκ, Η ανθρωπολογική
αρΧή στη φιλοσοφΙσ, στο "ΣoβρεμtνιK", 1960, βλ
"Ε'ΡΥα", ρωσ έκδ. Μόσ)(α, 1987, τόμ 2, σελ 146-229,
(ελλ έκδ Τα φιλοσοφικά. Ηριδανός. NJ, Χ Χ ) -
MmToόκη Ε , ΦιλοσοφΙα του ανθρωπou. Gulenberg, NJ
1991'
Δ Πατtλης
αν8ρωπoμoρφισμόc;. Παράσταση με ανθpωπι
νη μορφή, απονομή ανθΡωπινων (σωματικών,
Ψυχικών κ.λπ.) ιδιοτήτων σε φυσικά φαινόμενα
συνδεόμενα με τη φανταστική, μuθoλoγικη
Κ.λπ υποστασιοποΙηση αυτών των ιδιοτήτων
(θεότητες, δαΙμονες, πνευματα κ.λπ.) ως πρo
σωποποίηση θρησκευτικών και μuθOλOγΙKων α
πεικασμάτων. Στις πρώιμες δοξασΙες συνδέε-
ται με τον τοτεμισμό., τη μαγεια., τον ζωoμoρ
φισμό, τον φυτομορφισμό, τον ανιμισμό. και
τη μετεμΨύχωση.. Κλασική περΙmωση ρεαλι
στικού ανθΡωπομορφισμού αποτελούν οι ολύ-
μπιοι θεοι της ελληνικής αρχαιότητας. Παρά
την επΙσημη αντιανθΡωπομορφική θέση τους,
μερικές παγκόσμιες θρησκεΙες υιοθετούν αν
θΡωπόμορφες γλυmές ή εικονογραφικές πα
ραστάσεις (όπως Π.χ. ο Βουδισμός. και ο
92
Χριστιανισμός.). Στοιχεια ανθΡωπομορφισμου
υπάρχουν στον λαίκό παραδοσιακό πολιτισμό,
σε καλλιτεχνικά εκφραστικά μέσα, σε γλωσσι-
κούς ιδιωματισμους που αnηxoυν αρχέγονες
ανθΡωπομορφικές αντιλήΨεις (π.χ. ..βρέχει»,
..χαράζει»), αλλά και στην ορολογΙα που
αφορά στη συγχρονη επιστημονική και τεχνο-
λογική δραστηριότητα (π.χ. μηχανοργάνωση,
μνήμη ηλεκτρονικου υπολογιστή κ.λπ.).
Η φιλοσοφική κριτική κατά της αναπαράστα-
σης θεοτήτων κατ' εικόνα και ομοιωση του αν-
θΡωπου εκφράζεται στην αρχαιότητα μαχητικό
από τον ιδρυτή της Ελεατικής σχολής
Ξενοφάνη. και κατά τον 190 αι από τους Λ
Φ6υερμπαχ., Κ. Μαρξ. Κ.ά.
Δ Πατtλης
άνθρωπoc; (Human, Man). 1) Το ανθΡωΠΙνο
άτομο από τη σκοπιά των φυσικων (και βιoλo
γικων) και των κοινωνικων του ιδιοτήτων' το
άτομο ως κοινωνικό φαινόμενο, ως προίόν και
υποκειμενο της κοινωνικής δραστηριότητας.
2) συνωνυμο της λέξης ανθρωπότητα.
Στα ανατομικά και φυσιολογικά χαρακτηριστι-
κά του έμφρονος ανθΡωπου (homo saρIens)
συγκαταλέγονται η όρθια στάση, η δΙποδη βό-
διση, η δομή και η λειτουργία των άνω άκρων
Κ.ά. γνωρισματα τα οποια διαμορφωθηκαν
κατά την ανθΡωποκοινωνιογένεση. Στην πο-
ρεΙα της τελευταίας αυξήθηκε ο όγκος του ε
γκεφάλου, πραγματοποιήθηκε μια ιδιότυπη
νευρολογική εξέλιξη των ανθΡωποειδων σε
συγκριση με τα άλλα πΡωτευοντα, αναmύχθη-
κε η ικανότητα χρησιμοποίησης συμβόλων,
χειρισμου και παραγωγής εργαλεΙων, η γλωσ
σα και η συμβολική πολιτισμική συμπεριφορό
Η "φυλετική" ενδογενετική εξέλιξη του ανθρω-
που (οι αλλαγές γονιδιακού αποθέματος που
οδηγούν στη διαφοροποΙηση νέων ειδων ή τα-
ξινομικών βαθμΙδων) σταμάτησε ουσιαστικά το
τελευταΙα 250.000 χρόνια (από τα τέλη της
Μέσης Πλειστόκαινης).
Ως εκπρόσωπος της ώριμης, της ανεmυγμt
νης κοινωνίας, ο άνθρωπος συνιστά ένα πo
λυεπΙπεδο ιεραρχημένο και διατεταγμένο συ
στημα, μιαν ολότητα στοιχεΙων, σχέσεων, ιδιο-
τήτων και διαδικασιων οργανικά συνδεόμενων
μεταξυ τους. Η αλληλεπΙδραση των ανθΡωπων
με το περιβάλλον για τη διατήρηση της ζωής
τους, αλλά και μεταξυ τους για τη διαιωνιση
του βιολογικου τους ειδους συνιστά την Q-
nλoυστερη σχέση της κοινωνιας. Η εργασιακη
(παραγωγική) επενέργεια των ανθΡωπων στο
(φυσικό και τεχνητό) περιβάλλον τους και οι
συνδεόμενες με αυτήν μεταξυ τους σχέσεις
συνιστουν την ουσία της κοινωνίας, από την
οποια (σε συνδυασμό με την απλουστερη
σχέση) απορρέει όλο το φόσμα των μορφών
κοινωνικής συνείδησης του ανθΡωπου (γνώση,
επιστήμη, ηθική, πολιτική, αισθητική, θρησκεια,
φιλοσοφία κ λπ.) Ο άνθρωπος ως εσωτερική
ενότητα κοινωνικου και ατομικου (βιολογικου,
ψυχοφυσιολογικου κλπ), από τη σκοπιά της
αφομοιωσης των ιστορικά διαμορφωνόμενων
συγκεκριμένων ειδων δραστηριότητας και KOΙ
νωνικων σχέσεων συνιστά την "πρoσωΠΙKότη
τα""
Η βαθμιαια εμφόνιση και ανάmυξη της εργα-
σιακης δραστηριότητας μετασχημάτισε ριζικά
τις αναγκαιες και ικανές για την εμφόνιση του
κοινωνικου ανθΡωπου φυσικές προυποθέσεις
(περιβαλλοντικές συνθήκες, έμβια όντα, homo
sapiens, αγελαίος τρόπος ζωής κ.λπ) Ολη η ι
στορια της εμφόνισης και διαμόρφωσης του
ανθρωπου ειναι μια αντιφατική διαδικασια βαθ
μιαιου μετασχηματισμου του κατ' εξοχήν φυσι-
κου σε καθαυτό κοινωνικό, κατά την οποια το
nρωτo αιρεται (βλ άρση) από το δευτερο ως υ
ποταγμένη στιγμή του Η κορύφωση της δια
μόρφωσης της ανθΡωπινης ιστορίας οδηγεί
στην κυριαρχια του κοινωνικου, με μιαν άκρως
εξωτερική και πραγματοποιημένη μορφή λη-
στρικής εκμετάλλευσης του φυσικου περιβάλ
λοντος και χειραγώγηση ς του ανθΡωπου, η
οποία εμπεριέχει την αρνητική πλευρά των δη
μιουργικων δυνάμεων του ανθΡωπου ως Kατα
στροφική και αυτοκαταστροφικη δυνατότητα
(οικολογική κριση, πόλεμος μαζικής εξόντω
σης). Η αυθεντικά ανθΡωπινη ιστορία, η ώριμη
αταξική κοινωνια θα ΧαΡακτηριζεται, κατά τον
Μαρξ", από την ολόπλευρη ανάmυξη των δη-
μιουργικων ικανοτήτων του κάθε ανθΡωπου ως
αυτοσκοπου.
Το κάθε ανθΡωπινο άτομο, από τη γέννησή του
μεσω της κοινωνΙΚl.ιποίησής του, αφομοιωνει
σταδιακά το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο
και τα ειδη της ανθΡωπινης δραστηριότητας
και επικοινωνΙας, επαναλαμβάνοντας σε ανηρ
μενη μορφή την ανθΡωποκοινωνιογένεση (η o
ντογένεση ..επαναλαμβάνει.. τη φυλογένεση)
Οι περιmωσεις παιδιων που "διαπαιδαγωγηθη
καν.. σε ζωωδες περιβάλλον αποδεικνύουν ότι
ειναι ανέφικτη η διαμόρφωση του ανθρώπου
έξω από την κοινωνία Ακόμα και η δίποδη βά
διση είναι επικτητη ικανότητα, ακόμα και καθα-
Ρα φυσιολογικές λειτουργιες του ανθΡωπινου
άνθρωπoc;
οργανισμού μετασχηματιζονται κοινωνικά υπό
την επίδραση του υλικου και πνευματικου πoλι
τισμού (π.χ. η επιλεκτική λειτουργία των αι
σθήσεων).
Ο άνθρωπος εξετάζεται από διάφορες επιστή
μες από την κοινωνιολογία, την ανθρωπολο-
γία, την εθνογραφία, την παιδαγωγική, την α-
νατομια, τη φυσιολογια, την ψυχολογία Κ.ά Η
φιλοσοφια, ως η βαθυτερη μορφή κοινωνικής
συνειδησης και ορθολογικής κοσμοσντίληΨης,
στον βαθμό που επιδιωκει να ειναι επιστημoνι
κή, εξετάζει τον άνθρωπο, το κοινωνικό ειναι,
λαμβάνοντας υπόψη και τα σχετικά πορίσματα
των επιστημων, αλλά και των διεπιστημονικων
προσεγγίσεων του ανθΡωπινου φαινομένου.
Η ιστορία του φιλοσοφικού στοχασμου περι-
στρέφεται κατά πολυ γυΡω από τα βασικά προ-
βλήματα της προέλευσης, της φυσης, της oυ
σΙας και του προορισμου του ανθρώπου. Η αρ-
χαία κινεζική, ινδική και ελληνική φιλοσοφια
θεωρουσε τον άνθρωπο μέρος της υπερχρονι-
κής τάξης του σύμπαντος, ως μικρόκοσμο
(Δημόκριτος.) που απεικόνιζε και συμβόλιζε
τον ανθΡωπομορφικά εννοούμενο μακρόKO
σμο Κατά τη μετενσωμάτωση της ινδικής φι-
λοσοφίας, ρευστοποιουνται τα όρια μεταξυ
έμβιων όντων, αλλά μόνο ο άνθρωπος επιδιώ
κει τη λυΤΡωση από την εμπειρική υπαρξη και
τον νόμο του κάρμα σαμσάρα..
Σε αντιδιαστολή με την πλατωνική αντιληψη
του ανθΡ<ι,>που ως φορέα πνεύματος (η αρχή
του οποιου εννοείται ως υπερατομικη και α
πρ6σωπη) , ο ΠΡωταγόρας. προβάλλει ως
μέτρο, κριτήριο και κανόνα των πάντων τον άν
θρωπο. Η αρχαια αντίληψη περι ανθΡωπου συ-
μπυκνωνεται στο έργο του Αριστοτέλη., κατά
τον οποίο ο άνθρωπος ειναι φυσει «πολιτικόν
ζωον.., ένα ον προικισμένο με ψυχή και λογικό
και ικανό για κοινωνική ζωη. Στον xριστιανι
σμό. τονΙζεται η εσωτερικη διπότητα της
φυσης του ανθΡωπου (που αποτελείται από
ψυχή και σωμα), η οποια είναι μεν ..εικόνα και
ομοίωση του θεου.., ωστόσο ωθειται από το
σωμα (το «σαρκίον..) σε αμαρτωλά παραmώ
ματα. Η μορφή του θεανθρώπου παρέχει τη
δυνατότητα εσωτερικής επικοινωνίας κάθε αν-
θρώπου με τη «θεΙα χάρη.., η οποία μέσω εσω
τερικών ρυθμιστικων αρχων (βιωμάτων, συνει
δησης) και υπό το πρισμα μιας ιεραρχΙας αρε
των διασφαλίζει τη «σωτηρία.. Η φιλοσοφια
της Αναγέννησης αναδεικνύει την αυτονομια
της ατομικότητας και το απεριόριστο των δημι
ουργικων δυνατοτήτων του ανθΡωπου. Η αν
93
άν8ρcιmoc;
θΡωποκεντρική κοσμοθεωρηση της εποχής ε
δράζεται στην παραδοχή της τελειότητας της
φυσης του ανθρώπου, στην αρμονία ψυχής και
σωματος, στον κόσμο των αισθημάτων και των
συναισθημάτων του ανθΡωπου (Πίκο ντέλλα
Μιραντόλα., Νικόλαος Κουζάνος" κ.ά.). Ο ευ
Ρωπαικός ορθολογισμός. των νέων χρόνων,
ξεκινωντας από τον Ντεκάρτ., θεωρει τη
νόηση όχι μόνο ειδοποιό και ουσιωδες xαpα
κτηριστικό του ανθρώπου, αλλά και τη μoναδι
κή αξιόπιστη μαρτυρΙα της υπαρξής του (CogIto
ergo sum). Η καρτεσιανή παράδοση ενισχύει
τον δυισμό ψυχης και σώματος, ταυτίζοντας
την ψυχή με τη συνείδηση και ανάγοντας το
σωμα σε φυσικά και μηχανικά φαινόμενα (βλ.
ψυχoipυσικό πρόβλημα, αναγωγισμός) Η πα
ράδοση αυτή ωθείται στα άκρα της από τον
Λαμετρί. (Ο άνθρωπος μηXαvη). Ο διαφωτι-
σμός" τονΙζει τη δυνατότητα και την αναγKαιό
τητα αυτοδιαμόρφωσης του ανθΡωπου μέσω
του πολιτισμου και της γλωσσας. Ο Β.
Φρανκλίνος. οριζει τον άνθρωπο ως ..ζωο που
κατασκευάζει εργαλεία...
Ο γερμανικός ιδεαλισμός (τελη 180υ αρχές
190υ αι) επικεντΡωνει την προσοχή του στην
ενεργό αυτοσυνείδηση του ανθρώπου. Ο Ι.
Καντ. θεωρεί βασικό πρόβλημα της φιλoσo
φίας τον άνθρωπο, διακρινοντας σε αυτόν τον
κόσμο της φυσικής αναγκαιότητας και τον
κόσμο της ηθικής ελευθεριας. Η φυσική φιλο-
σοφία του ρομαντισμου" (Χέρντερ., Γκαίτε.
κ.ά.) επιστρέφει κατά κάποιον τρόπο στον ανα
γεννησιακό ανθΡωποκεντρισμό. πρoβάλλo
ντας τον άνθρωπο ως ζωντανή ολότητα, η σω
ματική ..ανεπάρκεια» του οποίου έναντι άλλων
ζώων αντιστρέφεται σε υπεροχή με την αυτο-
διαμόρφωση του και τον πολιτισμό. Η νoμΙKO
πολιτική αυτοτέλεια του ατόμου που xαpακτη
ρίζει την άνοδο της κεφαλαΙΟκΡατίας οδηγεί
σε κοινωνικο-φιλοσοφικές θεωρήσεις ατoμΙKΙ
στικού χαρακτήρα, οι οποίες έβλεπαν την κοι-
νωνΙα ως συνονθυλευμα εξωιστορικά θεωρoυ
μενων ατόμων, στη φυση των οποίων απέδι-
δαν και ιδιότητες του εξιδανικευμένου αστου
(βλ τη ..ροβινσονάδα» της κλασικής αστικής
οικονομολογίας, τον homo θconomIcus, τα
..φυσικά δικαιωματα», με αναπόσπαστο στoι
χείο τους την ιδιωτική ιδιοκτησία κ.λπ.).
Βαθμιαια αναmυσσεται η ιδέα του ιστορισμου
του ανθΡωπου. Ο Νοβάλις" θεωρει την ιστορία
..εφαρμοσμένη ανθΡωπολογια... Ο Χέγκελ.
βλέπει τον άνθρωπο ως υποκείμενο της πνευ
ματικής δραστηριότητας, δημιουργό του πoλι
94
τισμού και φορέα της απόλυτης ιδέας, της κα-
θολικής ιδεατής αρχής, του αυτoaνελισσόμε
νου "απόλυτου πνευματος".. Ο Φόυερμπαχ. α
ναπροσανατολίζει τη φιλοσοφια ανθpωπoλo
γικά, θέτοντας στο κέντρο της την αισθησιακη
- σωματική οντότητα του ανθΡωπου. Ο Κ
Μαρξ. ορίζει την ουσία του ανθΡωπου ως δια-
τεταγμένο συνολο των κοινωνικων του σχέσε
ων και την κοινωνια ως διαδικασΙα και παράγω-
γο της αλληλεπίδρασης των ανθρώπων
Εξετάζει την ιστορΙα του ανθΡωπου ως φυσι
κο-ιστορική νομοτελειακή διαδικασια και θεω-
ρεί όλη την προταξικη και ταξική ανάmuξη της
κοινωνίας ..προίστορία» του ανθΡωπου, από
την οποία νομοτελειακά θα ανακυΨει η
..αυθεντικά ανθρώπινη.. ιστορΙα, η αταξική KOΙ
νωνια. Ο στενός συνεργάτης του Ένγκελς" ε
πιχειρει να γενικευσει θεωρητικά τα δεδομένα
των ιστορικων επιστημών του 190υ αι. και απο-
καλύπτει τον ρόλο της εργασίας στην ανθρω
πογένεση. Ο Τσερνισέφσκι. αναmύσσει την
ανθρωπολογική αρχή της φιλοσοφίας ως θε
μελίωση του επαναστατικού δημοκρατικου κι-
νήματος. Ο Νίτσε" παρουσιάζει τον άνθρωπο
ως παίγνιο ζωτικων, συναισθηματικών και βου-
λητικων δυνάμεων και ανορθολογικών έλξε-
ων. Ο Κιρκεγκορ. προτάσσει τη βουλητικη
πράξη και την εκλογή του ανθρώπου ως αυτο-
καθοριζόμενη πνευματική ουσία. Οι φιλοσοφι-
κές απόψεις από τα τέλη του 190υ αι επικε-
ντρώνουν την προσοχή τους σε κάποιες ιδιαι
τερότητες του ανθΡωπινου φαινομένου: στη
"διαισθηση". (Μηερξόν.), στην εργαλειακη
δραστηριότητα (Ντιούι.), στα βιώματα του
φόβου και του πεπερασμένο υ της υπαρξης
(Χάιντεγκερ.), στους μηχανισμούς του ασυνεί
δητου και της γενετήσιας ορμής (φρoύδι
σμός.), στην προσωπικότητα και στην ύπαρξη
(υπαρξισμός., περσοναλισμός.), στις δομές
των φαινομένων της ..καθαρής.. 'συνειδησης
(Χουσσερλ: φαινομενολογία.) Κ.λπ. (βλ. και λ
προσωπικότητα, κοινωνία, φιλοσοφικη ανθρω-
πολογία, ανθρωπoλoγισμός και τη βιβλιογρα-
φία τους).
Βιβλιογρ R. Foley, Another υπιqυθ Speαes Pattems In
human evoIutionary ecology, Ν γ . London, 1987 Σ
Δημητριou, Η εξtλιξη του ανθρωπου, 2-3, εκδ Καστα
νιώτη. Mn Γκ Ανόνιεφ, Περ/ των πρofJλημάτων της
aυγxρoνης ανθρωπoyνωσtας, Μόσχα, 1977 - Κ Μαρξ
Φ Cνγκελς, Η Γερμανιισj Ιδεολογία, τόμ 1.2, Gutenberg
Αθήνα, 1979. θ Βέικου, Αρχα/ος Ελληνικός Διαφωπ
αμός, Αθήνα, 1983 - Γ Αλατζόγλου . θέμελη, Πόντων
χρημάτων μtτρον άνθρωπος Η πλατωνική και η αΡιστο
τελιισj μαρrυρ/α, Αθήνα, 1976.-Α Σαφ, Φιλοσοφια του
ανθρωπου, θεμέλιο, Αθήνα, 1983 - Ε Μπιτσόκη, Φιλο
σοφια του ανθρωπου. Gutenberg. Αθήνα. 1991 - Α Μπα-
γιωνα. Η ιστορικότητα της σwειδησης στη φιλoσoφlα
του γαλλικου διαφωπσμου. Ολκός, Αθήνα, 1974
Δ Πατέλης
Αν8ρωποσοφlα. Μυστικιστική θεωρΙα, παρα-
κλάδι της Θεοσοφιας., την οποΙα διετυπωσε ο
Ρουντολφ Στάινερ. (1861 - 1925). Δεχόμενος
τις θεωρΙες της Θεοσοφιας, που αποτελουν
ένα συμπίλημα βουδιστικών και χριστιανικών,
κυρίως προτεσταντικών, δοξασιων, ο Στάινερ
θέλει να μεταφέρει στην πράξη τις αρχές της'
σκοπός αυτής της πρακτικής πλέον Θεoσo
φίας θα ειναι η ανακάλυψη και αποκάλυψη των
κρυμμένων ικανοτήτων και δυνατοτήτων του
ανθΡωπου, που μπορεΙ ν' αποκαλυφθουν και να
καλλιεργηθουν με την κατάλληλη αγωγή και o
ρισμένες ασκησεις. Στις διδασκαλίες της
ΑνθΡωποσοφιας, πέρα από τη θεοσοφική της
βάση, θα βρουμε και άλλα στοιχεΙα πρoερxό
μενα από τα αρχαια μυστήρια, τον νεOπλατω
νισμό", την ιδεαλιστική φιλοσοφια Κ.λπ. Ο
Στάινερ, επιδιωκοντας να μεταφέρει τις θεω
ριες του στην πράξη, προτεΙνει τη διαιρεση της
κοινωνίας σε τρεις τομείς (κράτος, δικαιοσυνη,
οικονομία) και νέα μέθοδο για την κατάργηση
των μηχανων στη γεωργια. Ο ίδιος ίδρυσε
ΕταιρεΙα για τη διάδοση και εφαρμογή των
ιδεών του (Ντόρναχ ΕλβετΙας, 1913), οι οποιες
ειχαν στην εποχή του και έχουν ακόμη κάποια
απήχηση σε ορισμένες ευΡωπaικές χωρες (βλ.
και λ. Θεοσοφία).
ΕΧ
OνlμloμΌC; (από το λατ. anImus = ψυχή) ή ψυ
χοκρατΙα, σε ελληνική απόδοση. Αρχαιότατη
λαική και κατόπιν φιλοσοφική δοξασΙα, κατά
την οποία τα πάντα στη φύση έχουν ψυχή.
Πισω από κάθε αντικειμενο ή φαινόμενο της
φuσης (άνεμος, βροχή, αστραπή, βροντή) και
της ζωής (επιδημιες) κρυβεται ένα άυλο και α
όρaτo πνευμα, που κυβερνά σύμφωνα με τη
θέλησή του.
Ο ανιμισμός εμφανΙζεται στις απαρχές της αν
θΡωπινης ιστορΙας σε πολλά μέρη του κόσμου,
μεταξύ λαών με διαφορετική φυλετική κατα-
γωγη και πολιτιστική ανάmυξη, όταν ακόμη ο
ανθΡωΠος ήταν αδύναμος μπροστά στη φυση,
της οποΙας αγνοούσε τους νόμους. Η πΙστη ότι
οι ψυχές των πεθαμένων προγόνων υπάρχουν
στη φυση ως πνεύματα, τα οποΙα αναmύσ
οουν δραστηριότητες που επηρεάζουν τη ζωη
των ζωντανών, προς το καλό τα αγαθά και
προς το κακό τα κακοποιά, οδήγησε στη λα-
ανομlα
τρεΙα των πνευμάτων αυτων και στη διαμόρ
φωση npωτόγoνων θρησκειων.
Στη φιλοσοφΙα ανιμισμός καλεΙται η θεωρία ε
κείνη που θεωρει ως πρωταρχική αιτια όλων
των φαινομένων της ζωής την ψυχή. Διαμορ-
φωθηκαν μάλιστα δυο εΙδη φιλοσοφικου ανιμι-
σμού. Ο ΠΡωτος θεωρεί ότι το σώμα παράγεται
και οργανωνεται από την ψυχή. Ο δευτερος
θεωρει το κάθε Kυπaρo ως ειδος μικροσκοπι-
κου ζώου και ότι το σωμα παράγεται από τη
συμφωνΙα όλων αυτων των στοιχειωδών
ψυχών ("πολυζωικός ανιμισμός"). Ο διάσημος
Αγγλος ανθρωπολόγος Edward Tylor υιοθέτη-
σε (1871) τον όρο ανιμισμός για να xαpακτηρΙ
σει μ' αυτόν την "πΙστη σε πνευματικά οντα" ,
στην υπaρξη δηλαδή ατομικών ψυχών, που
ειναι ικανές να συνεχισουν την υπaρξή τους
μετά τον θάνατο. Την άποψή του αυτή τη στη-
ρΙζει στην εμπειρΙα των ονειρων και των oρα
μάτων, οπότε η ψυχή απομακρύνεται από το
σωμα και παιρνει άλλα σχήματα και μορφές
και πιστευεται ότι κάτι ανάλογο πρέπει να συμ
βαΙνει και μετά τον θάνατο.
Απ Τζ
Αννlκερις ο Κuρηναloc; (περ. 330 270 π.Χ.).
Φιλόσοφος της Κυρηναικής σχολής και αρχη-
γός της μιας από τις τρεΙς γνωστές ομάδες της
("Αννικέρειοι", "Θεοδωρειοι", "ΗγησιακοΙ"), μα
θητής του ΑντΙπατρου του Κυρηναίου και δά
σκαλος του Θεόδωρου. του Αθεου. Ο Αννίκε-
ρις διεύρυνε το κριτήριο της Κυρηνοικής φιλo
σοφΙας, αναγνωρΙζοντας την ηδονή όχι μόνο
ως "ιδιοπαθητική", δηλαδή ατομική, αλλά και
ως "συμπαθητική", δηλαδή κοινωνική. Έτσι ο
ΑννΙκερις, αντΙθετα από τον ΕπΙκουρο. και τον
Αρίστιππο., τον ιδρυτή της Κυρηναικής σχο-
λής, ΠαΡαδεχόταν και ορισμένες υποχρεώσεις
του ατόμου απέναντι στην πατρΙδα, στους
συγγενεΙς και στους φlλoυς, υστερα από τη
διαπΙστωσή του ότι η ηδονή εξαρτάται και από
τις σχέσεις του ατόμου με το περιβάλλον του.
Ε Ν Ρουσσος
ανομlα. 1. Έννοια που για πρωτη φορά εισήγα
γε στην κοινωνιολογική ανάλυση ο Eμlλ
Ντυρκαιμ. και υποδηλώνει την απουσΙα ή τη
χαλάρωση του συστήματος κανόνων και αξιων
μιας κοινωνίας. Σε ανομικές καταστάσεις εξα
σθενουν όλα εκεινα τα στοιχεΙα που απoτε
λουν ρυθμιστικό παράγοντα της ανθΡωπινης
συμπεριφοράς, όπως κοινά ιδανικά, κοινά συ
ναισθήματα, κοινές αξιες και κοινοί κανόνες,
95
ανόμοια
με αποτέλεσμα να διαταράσσεται η σχέση του
ατόμου με την ομάδα του.
Η έννοια της ανομίας γνώρισε διαφoρετικtς
εκδοχές, ακόμη και στο έργο του ίδιου του
Ντυρκαίμ Για πρώτη φορά τη συναντάμε στο
έργο του Περι καταμερισμου της κοινωνικής
εργασιας (1893) και αποδίδεται με τον όρο
αυτό εκεινη η κατάσταση που ΧαΡακτηρίl,εται
από έλλειψη ηθικων και νομικων κανόνων, κυ-
ρίως στην οικονομική οργάνωση της Koινω
νίας.
Αντιθετα, στο έργο Η αυτοκτονία (1897) το Kε
ντρικό πρόβλημα για τον Ντυρκαιμ είναι η
σχέση του ατόμου με την κοινότητα. Η ανομΙα
δεν εξηγεΙται εδώ με βάση το επιπεδο της oι
κονομικής Ι κοινωνικής οργάνωσης, αλλά με
βάση τη σχέση του ατόμου με το συστημα
αξιων και κανόνων Ως ανομια μεταφράζεται η
αδυναμια του ατόμου να περιστείλει τις επιθυ
μιες του, να παραιτηθει από τις συνεχείς διεK
δικήσεις, να προτάξει το συμφέρον της oμά
δας έναντι του ατομικού προσωπικου. Οι συ
νεχεις διεκδικήσεις οδηγουν σε ενίσχυση του
ανταγωνισμου, διαταράσσουν τη συνεργασια
καθως και τη σχέση του υποκειμένου με την
κοινότητα στην οποία ανήκει και δυσχεραίνουν
την ενσωμάτωσή του σ' αυτή Οι κανόνες δεν
εΙναι πλέον δεσμευτικοι για το κοινωνικό υπo
κεΙμενο, που χάνει τον προσανατολισμό του
και οδηγειται σε μορφές αποκλινουσας συμπε-
ριφοράς, όπως ειναι η αυτοκτονια, το έγκλημα
Κ.λπ. ΑνομΙα με την έννοια αυτή εΙναι η κριση
των συγχρονων βιομηχανικων κοινωνιων ως α
πορροια της χαλάρωσης όλων των συνεκτικων
δεσμών του ατόμου με την κοινότητα.
2. Την έννοια της ανομΙας διαπραγματευθηκε
ο Ρόμπερτ Μέρτον. περισσότερο από τη σκο-
πιά των συνεπειων που αυτή έχει στο Koινωνι
κό υποκε, Ιμενο δινοντάς της συγχρόνως μια
ψυχοκοινωνική διάσταση. Ως ανομΙα ορΙζεται
η δυσαρμονΙα μεταξύ πολιτισμικων στόχων
που θέτει η κοινωνία και νόμιμων μέσων που
το άτομο έχει στη διάθεσή του για την επΙτευ-
ξη αυτών των στόχων.
Στις σημερινές βιομηχανικά αναmuγμένες KOΙ
νωνιες, ενω προπαγανδιζεται η "κοινωνική επι
τυχία", η οποια εννοειται ως υλική κυρΙως επι
τυχία, δεν γίνεται λόγος για τα νόμιμα μέσα
που το κοινωνικό υποκείμενο πρέπει να χρησι-
μοποιήσει προκειμένου να ανταποκριθεΙ στα
προβαλλόμενα κοινωνικά πρότυπα. Στο οmικό
πεδίο των αναλυσεων του Μέρτον υπαρχει η
αμερικανική κοινωνια και συγκεκριμένα το "α
96
μερικανικό όνειρο". Ο δρόμος για την επιτευξη
τέτοιων στόχων και, ειδικότερα, για κοινωνικη
ανέλιξη και απόκτηση πλουτου γίνεται ιδιαιτε-
ρα δύσκολος για όσους διαθέτουν χαμηλό επί-
πεδο μόρφωσης και περιορισμένο εισόδημα. Σ'
αυτές τις περιmωσεις τα άτομα Kαταφευγouν
σε διάφορα πρότυπα κοινωνικής προσαρμο-
γης.
Ο Μέρτον διακρίνει πέντε πρότυπα κοινωνικης
προσαρμογής, που συγχρόνως αποτελουν και
τον καθρέφτη των στάσεων του ατόμου απέ-
ναντι στους πολιτισμικους στόχους και τα θε-
σμικά μέσα για την επιτευξη αυτων των στό-
χων. κονφορμισμός (conformIty), καινοτομια
(innovation), τυπολατρΙα (ritualism), απόσυρση
(retreatIsm), εξέγερση (rebeIIIon).
βιβλιογρ Durkheim Ε , The Division οΙ Labour ιπ Socιe/y
ΤΜ Free Press. London. 1960 - Durkheim Ε , Η αυroκro-
νια, εκδ ΑναΥνωστΙδη, Αθήνα, χ.χ.- Μθήοη R Κ "SoαaJ
SIruclure and Anomie", στο έργο του SocιBI Theory 800
SocιBI Structυre. The Free Press, Glencoe, 1957 - Alρeι1
Η , Emile Durlιheim snd hIs .Ι::OCΙΟlogΥ. New York, 1939
Χρ Νό{3α - Καλ τσOΥVΗ
ανόμοια. Ο όρος εμφανίζει πολυσημία. Μπο-
ρουμε να διακρΙνουμε τρεις σημασίες του
όρου. Κατά τον Βοήθιο. ανόμοιοι είναι οι όροι
που εΙναι διάφοροι αλλά όχι αντίθετοι Κατό
τον Λάιμπνιτς., ο όρος αναφέρεται σε δυο εν-
νοιες που δεν βρίσκονται σε σχέση γένους και
εΙδους, σε δυο έννοιες, δηλαδή, που η μια δεν
μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως κατηγόρημα της
άλλης. Γενικότερα και ορθότερα, ανόμοιες λε-
γονται δυο έννοιες που δεν βρισκονται ουτε
σε σχέση εΙδους και γένους, ουτε σε σχέση
ενός εΙδους προς άλλο είδος του Ιδιου γένους
Διον Avαπoλιτάνoς
ανoρ80λoγισμόc; (ιρρασιοναλισμός, από το
λατ. Irrationalis = ανορθολογικός). Στην ιστορια
της φιλοσοφίας κινηση ενάντια στον "ορθολο-
γισμό". και τον "Διαφωτισμό"., η οποια αμφι-
σβητει λιγο η πολύ ριζικά την ικανότητα της
λογικής, της επιστημονικής σκέψης να γνωρι-
σει και να εκφράσει τις καθοριστικές σχέσεις
και νομοτέλειες της αντικειμενικής πραγματι-
κότητας, και θέλει να την αντικαταστήσει με
άλλες για τον ανορθολογισμό ανωτερες--
γνωστικές λειτουργίες, που τις βλέπει σε δια-
φορες εξωλογικές πλευρές της πνευματικής
ζωης: τη βουληση, τη διαίσθηση (ενόραση).
την άμεση βιωματική εμπειρια, τη μυστικη "φω-
τιση", τη φαντασία, το ένστικτο, το "ασυνειδη
το" κλπ.
Ετσι, ο ανορθολογισμος δεν ειναι κάποιο αυ
τοτελές φιλοσοφικό ρευμα, αλλά ένα στοιχείο
και συστατικό μέρος διαφορετικών φιλoσoφι
κων συστημάτων και ρευμάτων. Καταρχήν, α
νορθολογικές ως προς το βασικό τους περιε-
χόμενο ειναι όλες οι θρησκείες και θρησκευτι-
κο-φιλοσοφικές διδασκαλίες, μ' όλο που σε με
ταγενέστεΡα στάδιά τους επικαλουνται στoι
χεια λογικής σκέψης
Για τη "βουλησιαρχία". του Σοπενάουερ. το u-
στατο θεμέλιο της πραγματικότητας εΙναι μια
τυφλή δυναμη, η "βουληση", που δρα χωρις Kα
νενα κινητρο. Ολα επομένως τα συμβαίνοντα
"στερουνται νοήματος" και η ιστορΙα δεν έχει
καμιά λογικότητα
Στο ίδιο περΙπου μήκος κυματος κινείται και η
φιλοσοφια του ωριμου Σέλλινγκ. (η "φιλοσο-
φια της αποκάλυψης") και του Κφκεγκορ.,
καθως και του Νίτσε., ιδρυτή της "φιλοσοφΙας
της ζωης" (LebensphilosophIe), όπως επίσης
και του Έντουαρντ Χάρτμαν., ιδρυτή της "φι
λοσοφιας του ασυνείδητου".
Στις αρχές του 200υ αιωνα (1907) ο Μπερξόν.
δημοσιεύει το έργο του Η δημιουργική εξtλι
ξη, ηου άσκησε ισχυρή επΙδΡαση κατά το διά
στημα του μεσοπολέμου ως η κυρια θεωρητική
θεμελίωση του ενΟΡατισμου (ιντουισιονισμου),
οπου η "ενόραση"., μια μορφή άμεσης γνώσης
που "εισδυει μεμιάς στην ουσία των nραγμά
των", είναι το μοναδικό έγκυρο όργανο της
(μεταφυσικης) γνωσης, ενω η διάνοια, η λoγι
κη σκέΨη, είναι εντελως ανεπαρκής για μια
βαθιά κατανόηση της εξέλιξης του κόσμου, η
οηοια συντελεΙται χάρη σε μια μυστηριωδη ε-
νέργεια, τη "ζωικη ορμή".
Η μετά τον 20 παγκόσμιο πόλεμο περΙοδος ση-
μαδεύεται από μιαν έξαρση των ανoρθoλoγι
κων επιθέσεων κατά του λογικου και της επι
στημης, στις πΡο6δους των οποΙων αποδίδεται
η πολύπλευρη κριση, κοινωνική, πολιτισμική,
υπαρξιακή, αξιων. Ο ούγγρος φιλόσοφος Λου-
κατς. συνόΨισε, στο έργο του Η καταστροφή
του λογικου (1954, στα γερμανικά), την ανα
βιωση και ενδυνάμωση στη φιλοσοφΙα και την
κοινωνιολογία ανορθολογικών αντιλήψεων,
δείχνοντας την κοινωνική ρίζα τους, ιδιαίτερα
στις οικονομικά και τεχνολογικά αναmυγμέ
νες χωρες την εποχη της "επιστημoνΙKo τεxνι
κής επανάστασης"
Γ,αν Ι(ρητικός
αναχή. Ένας από τους ψυχικους παράγοντες
οι οποιοι συνιστουν ισχυρή βουληση. Το να α
Φ.Λ., Α-7
Άνσελμoc; της Αόστης
νέχεται, να υπομένει κανεις' το να δειχνει ηρε
μΙα μπροστά στις ανυπέρβλητες δυσκολιες και
τα ανεπανορθωτα δυστυχηματα. Τ ο να υπoμέ
νει αδιαμαρτυρητα μια προσβολή που θΙγει τα
στοιχειωδη δικαιωματά του, ενω θα μπορουσε
να αντιδράσει, απαγορευοντάς την ή τιμωpω
ντας τον δράστη. Ο τρόπος, κατ' επέκταση, με
τον οποιο μια εξουσια αντιμετωπίζει κάποιες
παραβιάσεις νόμων ή κανονισμων, που έχει
την υποχρέωση να εφαρμόζει. Ακόμη, το να
σέβεται η να υπομένει κανεις κάτι που ο ιδιος
δεν παραδέχεται, το να αφήνει δηλαδή στον
καθένα την ελευθερΙα να εκφράζει τις γνωμες
του και όταν αυτές είναι αντΙθετες προς τις
δικές του γνωμες, χωρΙς αυτό να συνεπάγεται
ότι εγκαταλεΙπει τις πεποιθήσεις του η απο-
φευγει να τις εκδηλωνει, να τις διαδΙδει και να
τις υπεΡασπΙζεται. Με την έννοια αυτή, κατά
τους νεότερους χρόνους, γινεται χρήση του
όρου ανοχή και προκειμένου περι της ανεξι
θρησκείας, δηλαδή της αποφυγης απαγόρευ-
σης λειτουργιας άλλων, πλην της αναγνωρι-
σμένης, θρησκειων ή της δίωξης των ετερo
θρησκων.
Απ Τζ
Άνσελμoc; της A6στΗC;, Αγιος (Α6στη, 1033
Λονδίνο, 1109). Σπουδάζει στους BενεδΙKΤΙ
νους της Aosta και μετά τον θάνστο της μητέ
Ρας του περιπλανιέται για τρια χρόνια πριν ε-
γκατασταθεΙ στη Μονή της Bec, όπου γινεται
μοναχός το 1060. Το 1078 εκλέγεται αβάς και
το 1093 αρχιεπΙσκοπος του Canterbury. Τ ο
1098 βρΙσκεται στην αυλή του Πάπα Oυρβaνoύ
11, όπου ξαναγυριζει όταν εξορίζεται από την
ΑγγλΙα, το 1103. Στην Αγγλία επιστρέφει μετά
τη Συνοδο του Λονδίνου το 1106 και εκεί τον
βρΙσκει ο θάνατος.
Από τα έργα του Ανσελμου αξιομνημονευτα
ειναι τα: De grammatico, MonoIogtan, ProsIa
gIon, De veritate, De IIbertate arbItrίί, De casu
diaboIt, De fide TrinitatIs, Cur Deus homo, De
conceptu vιrginaII et originaII peccato, De ρro-
cθssIone S. SpιrItus.
Ο Ανσελμος είναι ο τελευταιος από τους μo
ναχούς διδασκάλους, γιατί η Μονή της Bec
ήταν από τις λίγες που ειχαν κρατήσει την Kα
ρολΙγγεια παράδοση των Μονών Σχολών Στο
MonoIogion και το ProsIogIon φαίνεται καθαρά
η κριση που περνουσε το εκπαιδευτικό συστη
μα στις μονές Τ ο MonσIogton, όπως φανεΡω-
νει ο τίτλος του, είναι ένας ιδεαλιστικός μoνό
λογος, μια ..ακολουθια συλλογισμων», που Kα
97
ανταγωνισμός
ταλήγουν στο συμπέρασμα πως ο Θεός υπάρ
χει ΠαρατηΡωντας εδω τη φυση των πραγμά
των, ανακαλυmει τη διαβάθμιση των επιπέ
δων, βασιζόμενος στην άποΨη ότι ο κόσμος
διέπεται από μία τάξη. Στο Proslogton, αντιθε
τα, φαινεται να πιστεύει οτι η παρατήρηση, τα
πραγματα, τα επίπεδα, η τάξη ειναι περιπά
όλα ανάγονται σε μια λtξη' Θεός. Σε αυτό το
έργο, εξάλλου, βρισκεται και το περίφημο 0-
ντολογικό επιχείρημα για την a ρΓΙΟΓί ύπαρξη
του Θεοιι Ο Ανσελμος ξεκινά απο τη διαπι-
στωση ότι όλοι οι άνθρωποι θεωρουν τον Θεό
ως «το ον εκεινο τελειότερο του οποιου ο άν
θΡωπος δεν μπορει να νοησει... Αυτό το ον,
λοιπόν, υπάρχει, τουλάχιστον στον νου μας.
Αυτό, όμως, ειναι παράλογο, γιατι αυτό το ον
δεν μπορει να υφίσταται μόνο κατ' αυτό τον
τρόπο, δηλαδή μέσα στο νου μας, αλλά μπορει
να υποτεθει πως ένα άλλο ον υπάρχει τόσο
στον νου μας όσο και στην πραγματικότητα,
και αυτό θα ήταν τελειότερο από το προηγού-
μενο. Έτσι, λοιπόν, οδηγουμαστε σε μια αντι-
φαση. πως είναι δυνατόν να υπάρχει μέσα στο
μυαλό μας ένα ον για το οποιο έχουμε δεχτεί
ότι δεν υπάρχει άλλο τελειότερο και ταυτό
χρονα να παρουσιάζουμε ένα άλλο ον τελειό
τερο από αυτό, Για να αποφυγουμε την αντΙ
φαση πρέπει να δεχτουμε ότι το ον, του oπoι
ου τελειότερο δεν μπορεί να νοηθει, πρέπει να
υπάρχει όχι μόνο στον νου μας, αλλά και στην
πραγματικότητα
Η ισχύς αυτής της διαπιστωσης αμφισβητήθη
κε από έναν συγχρονο του Ανσέλμου, τον μo
ναχό GaunIlo, ο οποίος στο έργο του LIber pro
Insipiente υποστηρίζει ότι από τον ορισμό του
Θεου ως όντος του οποιου δεν μπορουμε να
νοήσουμε τιποτε τελειότερο δεν μπορούμε να
συμπεράνουμε την υπαρξη του, όπως ακριβως
από την έννοια ενός τελειότατου -ΛΊσιου δεν
μπορουμε να βγάλουμε το πόρισμα ότι το νησι
υπάρχει στην πραγματικότητα Σε αυτή την
κριτική ο Ανσελμος απαντά προβάλλοντας τη
θέση ότι μόνο στην περιmωση του τελειότε
ρου όντος είναι θεμιτή η διατυπωση της άπo
Ψης ότι η αληθινή υπαρξη είναι τελειότητα,
που αναφέρεται απαραιτητα σ' αυτό' διαφoρε
τικά αυτό το ον δεν θα ηταν το τελειότερο
Για τη σχέση πιστης και λόγου, ο Ανσελμος
στο MonologIon αποδιδει στον λόγο το έργο
της μετάφρασης της βεβαιότητας της πιστης
σε λογικη αποδειξη «Intelligo ut credam.. Στα
επόμενα έργα τροποποιεί την άποΨη του και
θεωρει το περιεχόμενο της πιο Γης ως βάση
98
της λογικής έρευνας Η λυση που προβάλλεται
από τον Ανσελμο στο πρόβλημα των
universalta (= καθολικές έννοιες) συνίσταται
σε έναν ρεαλισμό πλατωνικου τυπου, κατά τον
οποιο η αληθινή ουσια των πραγμάτων συμπι
mει με τις υποδειγματικές ιδέες που υπαρ-
χουν στον Νου του Δημιουργου.
Στα έργα της Λογικης, De grammatIco και De
ventate, ο Ανσελμος προαναγγέλλει σε πολλά
σημεία τις θεωριες της σημασιας, της υπόθε-
σης και της ονομασιας.
ΒιβλΙΟΥΡ . VegetlI Μ - AIessIo F . FIιosofιe e SocιeΙ . νοΙ
Ι. ZanicheIIi edItore. Bologna. 1978. σο 402-404
Γρηγ Φ Κωσταράς
ανταγωνισμόc;. Μία από τις μορφές της αντl-
φασης, η πάλη, η διαμαχη των αντΙθετων και α-
ντιμαχόμενων δυνάμεων Ο όρος xρησιμoπoι
ήθηκε από τα θρησκευτικά συστηματα ως πάλη
του καλου και του κακού, αλλά και από τις φι-
λοσοφικές θεωρίες του Καντ., του Σοπενάου-
ερ. Κ.ά. Ως κοινωνιολογικός όρος σημαίνει την
προσπάθεια της επικράτησης επάνω στον αντι-
παλο και της εξασφάλισης πλεονεκτημάτων
Στην κοινωνικη οικονομια ειδικότερα, ανταγω-
νισμός είναι η προσπάθεια για την κατάκτηση
της αγοράς. Τη μορφή αυτή του ανταγωνισμου
την υποστήριξαν οι Γάλλοι φυσιοκράτες οικο-
νομολόγοι Συνεχιστές αυτων υπήρξαν οι
Αγγλοι Ανταμ Σμιθ. και Δαβίδ Ρ ικάρντο , οι 0-
ποιοι διακηρυξαν τον "ελευθερο ανταγωνι-
σμό", συνδέοντάς τον με το γενικό δόγμα του
φιλελευθερισμου. Κατά τον μαρξισμό", ο α-
νταγωνισμός παρατηρειται στις κοινωνιες σε
όλη την ιστορική περίοδο της ατομικής ιδιο-
κτησίας των μέσων παραγωγής κατά τα διαδο-
χικά στάδια των κοινωνικων σχηματισμων
(δουλοκτητικό, φεουδαρχικό, καπιταλιστικό).
Σε όλα αυτά τα στάδια κυριαρχουν μέσα στην
κοινωνια αντιπαλες μεταξυ τους τάξεις, που ο-
δηγούνται σε διαρκείς συγκρουσεις (αστοι -
προλετάριοι). Γι' αυτό ως μόνη θεραπεία του
κακου θεωρει τη μετάβαση στην αταξική κοι-
νωνΙα και την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτη-
σιας των μέσων παραγωγής.
Απ τΙ;
αντανάκλαση. Καθολικη ιδιότητα της αντΙKει
μενικής πραγματικότητας, πλευρά της αλληλε
πίδρασης που συνίσταται στη διαφόρων βαθμι-
δων αναπαραγωγή γνωρισμάτων, δομικων xα
ρακτηριστικων, ιδιοτητων και σχεσεων του α-
ντανακλωμενου αντικειμένου η διαδικασιας
Σε διαφορετικές βαθμίδες συγκρότησης, διάρ-
θρωσης Κ.λπ. της πραγματικότητας πρoσιδιά
ζουν διαφορετικά ως προς τα ποιοτικά και oυ
σιωδη χαρακτηριστικα τους ειδη αντανάκλα
σης στα σωματα της μη ζωσας φυσης (π.χ.
ιχνη μηχανικής αλληλεπίδρασης)' στα φυτά
και στους απλουστερους οργανισμους (π.χ. "ε
ρεθιστικότητα", ως μεταβολή της φυσιoλoγι
κης κατάστασης υπό την επίδραση εξωτερικων
και εσωτερικων ερεθισμάτων) σε ανώτερα
ειδη εμβιων όντων (π.χ. "αισθαντικότητα" ως ι
κανοτητα σχηματισμού ΠΡωταρχικων απεΙKα
σμάτων Κ.λπ., που παρέχουν τη δυνατότητα
χωΡοχρονικού προσανατολισμου, πρoσαρμo
γής, αλλά και προτρέχουσας επενέργειας στο
περιβάλλον βάσει της οικολογικής ιδιοτυπίας
του και των αναγκων του οργανισμου) κλπ.
Στη βαθμιδα του ανθΡωπου παρατηρείται η α
νωτερη και η πλέον περίπλοκη μορφή αντανά
κλασης η "συνειδηση". και η "αυτoσυνείδη
ση"' Πρόκειται για ιδιότητες, η εμφάνιση, η
διαμόρφωση και η ανάmυξη των οποιων συν
δέεται με την ιστορια του πολιτισμου, και ιδιαι
τερο με την εργασιακή δραστηριότητα και την
επικοινωνια. Η αναγκη μετασχηματισμου της
φυσης με την από κοινου δραστηριότητα,
μεσω των εργαλειων (μέσων) εργασίας, Kαθo
ρίζει τον "επιλεκτικο" και "σκόπιμο" χαρακτήρα
της αντανάκλαση ς στον άνθρωπο, Ο ψυχισμός
του οποίου συνδυάζει την "αισθητηριακή
νόηση" με τη "λογικη σκέΨη" (έννοιες, υπoθέ
σεις, θεωρίες κ λπ ) και με τη "δημιουργικη φa
ντασία" και αντικειμενοποιειται σε υλικά και ι
δεατα αντικειμενα που έχουν παραχθεί από
τον άνθρωπο (συμπεριλαμβανόμενων και των
συστημάτων σημάτων όπως η γλωσσα). Η ύ
παρξη ορισμένης διαμεσολαβημένης και ενερ
γα μετασχηματιζόμενης αντιστοιχιας μεταξύ
της αντανάκλασης και των αντικειμενικων χα-
ρακτηριστικων της πηγής της, μεταξυ της επε-
ξεργασίας των νευρικων ερεθισμάτων στον ε
γKέφaλO και των ψυχικων μΟΡφωμάτων του
διασφaλιζει ορισμένη αποτελεσματικότητα
στη δραστηριότητα του υποκειμένου Η επι
στημονική έρευνα αποσκοπεί στη βέλτιστη δυ-
νατη αντανάκλαση του αντικειμένου, στην
αληθη αναπαράσταση των νόμων που το διέ-
πουν με εγγυτερο η απωτερο στόχο τον δημι
ουργικό μετασχηματισμό του Η αισθητικη α
ντανακλαση μεσω αισθητηριακων απεΙKασμα
των - αισθητηριακων ισοδυνάμων της ουσιας
(της αρτιότητας, της νομοτελειας κ λπ ) των α-
ντικειμενων, συγκροτει ένα πεδιο που απαρτι-
αντανάκλαση
ζεται από την αισθητική μΟΡφη της συνείδησης
(συνδεόμενη στενά και με τη γνωστική λει
τουργία της νόησης), από την αισθητική σχέση
προς την πραγματικότητα, από τα αισθητικά
βιώματα και την αισθητική δημιουργια (πapoυ
σα σε κάθε δημιουργική δραστηριότητα)
Η αναmυξη της πληροφορικής και της Kυβερ
νητικης. παρέχει τη δυνατότητα μοντελοποίη-
σης - τυποποιησης και εμπειρικής μετρική ς
προσέγγισης των διαφόρων μΟΡφων και επιπέ
δων της αντανάκλασης από τη σκοπιά της πα
ραγωγής, επεξεργασιας και μετάδοσης πληΡO
φοριων.
Η παράδοση του εμπειρισμου. εξετάζει την α-
ντανάκλαση κατ' εξοχήν ως παθητιl(ή διαδΙKα
σια εμπλουτισμου της ψυχης μέσω της εμπει
ρίας και των παραστάσεων. Οι Στωικοι. και αιr
γότερα οι αισθησιοκράτες αποκαλουσαν την
ψυχη του νεογνού tabula rasa (άγραφο πίνα
κα). Η γραμμικη, μηχανιστική και μονόπλευρη
θεώρηση της αντανάκλασης ανήγαγε το πρό-
βλημα στον απλό αντικατοmρισμό. Η γερμανι
κή κλασική φιλοσοφια έθεσε το ζητημα του α
νακλαστικου χαρακτηρα της συσχεTlκότητας
των προσδιορισμων του αντικειμένου στο επι
πεδο της ουσίας, ανάγοντάς το τελικά στον α-
ναστοχασμό και στην ανασκοπικη λειτουργια
της υποστασιοποιημένης νόησης (reflexlon
στον Χέγκελ.). Ο διαλεκτικός υλισμός. ανέδει
ξε τη διαβάθμιση των τύπων της αντανάκλα
σης, στα πλαίσια της καθολικής αλληλεπίδρα
σης, ως πυρήνα της γνωσιολογΙας (Β. Ι.
Λένιν.). Διάφορες νεομαΡξιστικές πρoσεγγι
σεις προσάmουν στη λενινιστική θεωρηση μη-
χανιστικά χαρακτηριστικά αντιπαραθέτοντας
σ' αυτή την υποκειμενικά νοουμενη πράξη (βλ
σχολή πις Πράξης). Η υπερεκτίμηση της εξάρ
τησης του περιεχόμενου της αντανάκλασης
από τις νευροφυσιολογικές ιδιαιτερότητες
των αισθητηρίων οργάνων χαρακτηρίζει τον
φυσιολογικό ιδεαλισμό (ΜυllθΓ J ). Για τη θεω
ρία των ιερόγλυφων τα απεικάσματα της αντα
νάκλασης είναι συμβολα, σημεία των πραγμά
των συμβατικού χαρακτήρα (G. HelmhoIΙZ.).
Η αντανάκλαση αποτελεί το αντικείμενο διεπι-
στημονικων προσεγγίσεων (βλ. και: ψυχισμός,
συνειδηση, αυτοσυνείδηση, θεωρία πις yvω
σης)
ΒιβλΙΟΥΡ.: JoseI de VrI s Dιe ErkennInIs Iheone des
dIs/ek/ishen MsIenslismus. Munchen - (κ α.), 1958 -
Παβλόφ τ . Θεωρια της αντανάκλασης Δωδώνη.- Ρ Η
LIndsay, D. Α Norman. Humsn /nforms/ion Processing Αη
/nIroduc/ion Ιο Psycho/ogy. Ν γ. London. 1972. Θ
BαKaλιός Είναι και αυνειδηση. Υνωση και αλήθεια.
99
αντθάπα
Gutenberg, Αθ . 1986 - Ε Ξενόπουλος, Η διαλεκτική της
συνειδησης. Ιωλκός. Αθ , 1979
Δ Γιαrtλης
αντ8άιτα (σανσκρ. adνaIta). Μη διπότητα Έ
νας όρος σχεδόν ξένος προς τη δυτική σκέΨη,
αν εξαιρέσουμε τον Ηράκλειτο., ο οποιος xpη
σιμοποιήθηκε για να χαρακτηρίσει τη φιλοσο-
φια της Βεντάντα" (σανσκρ. Vedanta), που α
ποτελει ένα από τα έξι συστήματα της oρθό
δοξης ινδουιστικής σκέΨης (1) και ειδικότερα
όπως αυτή έρμηνευτηκε από τον Σανκάρα" Η
φιλοσοφική αυτή σχολή υπογραμμιζει ότι ο Kό
σμος, το Ειναι και ο Θεός μπορεί να μην είναι
απόλυτα ένα, αλλά συγχρόνως δεν είναι ξεxω
ριστά, δεν διαφέρουν στην ουσια τους. Ο Θεός
(το Βράχμαν., Brahman) ειναι ασυλληmος ως
έννοια από την ανθρώπινη εμπειρία. Εξάλλου,
ο εμπειρικός κόσμος είναι απλά φαινομενικός,
ουτε υπάρχει ουτε δεν υπάρχει Έτσι δεν μπo
ρει να εξηγηdει με πληρότητα Μπορεί να
πουμε ότι ο κόσμος "αναπαυεται" πάνω στον
Θεό, σαν το θεμέλιό του, αλλά ο Θεός δεν ε-
μπλέκεται άμεσα, ως αιτια του κόσμου, με το
συγκεκριμένο αυτό αποτέλεσμα. Ο κόσμος α
ναmυσσεται μέσα από την αυταπάτη (μάγια.)
και είναι "εφήμερος, ακάθαρτος και ανούσιος,
όπως το ρευμα του ποταμου, ή σαν τη φλόγα
ενός καντηλιού, δεν έχει συνεκτικότητα όπως
μια μπανάνα, μοιάζει με αφρό, με oφθaλμαπά-
τη, με όνειρο". Τελικά βtβαια ο Σανκάρα δεν α
πέφυγε μια αμεσότερη συνδεση του Θεου με
τη δημιουργια και δηλώνει ότι ο κόσμος αυτός
φανερωθηκε χάρη στη δημιουργό, προσωπική
εκδήλωση (Ishvara.) του ανεκδήλωτου θεου
(Βράχμαν) (βλ. και Αουρομπ{ντο )
1. Τα σuσπ'μrm α.ιτά ειwι: Nuάγ1ι:ι. (Nyaya) = lνJγι
κή' Baισtσικa. (Vaιsheshιka) = Ανάλυση' Γιόγι<a.
(Yoga) = Ένωση' Πoυρβa Mμάvσa. (Pι.ινa - Μι-
mansa) = Eρμηνειa' Σόμκua. (Sa/Π(hya) = AιηJι6-
μηση και Bεντάra" (Vedanta) = Μετά τις Btδες
ΒιβλΙΟΥΡ Κ Μ Sen. HInduIsm. σελ 82-84 - Ν
Chaudhun. HInduIsm. σελ 87 - Βασ Βιτσαξής. Ο στοχα.
σμός και η πΙσrη (Αρχσιότητο - Χριστιανισμός). 2 τόμ .
Εστία. Αθήνα, 1991 - Δημ Βελισσαρόπουλος, Ιστoρlσ
της ινδικής φιλοσοφ/ας, Δωδωνη. Αθήνα.Γιάννινα.
1992'
Ε Λιακόποtlλος
αντεπανάσταση. Ο αντίπoδaς της επανάστα-
σης, η αντιδραση που αποσκοπει στην Kατά
πνιξη ανερχόμενων επαναστατικων κινημάτων
ή στην ανατροπή εδραιωμένων από την επανά
σταση κοινωνικων και οικονομικων Kαθεστω
100
των και, γενικά, στη διατήρηση ή στην παλι-
νόρθωση ιστορικά παρωχημένων καθεστωτων
Κάθε επαναστατική διαδικασια, ιδιαίτερα στα
πρωιμα στάδιά της, συνοδευεται νομοτελειακό
από την αντεπανάσταση ως ετεροτητά της Σε
καθαρή μορφή εμφανιζεται από την εποχή που
οι κοινωνικές επαναστασεις αρχίζουν να δια
δραματιζουν αποφασιστικό ρόλο στην ιστορια
της κοινωνίας, δηλαδη από την εποχη των
πρωιμων αστικών επαναστάσεων (π.χ μετά τη
Mετaρρυθμιση και τον πόλεμο των Χωρικων
στη Γερμανία τον 160 αι, στις Κάτω χωρες τον
160 αι , στην Αγγλια τον 170 αι κ.λπ.). Στον
βαθμό που διεθνοποιειται η κοινωνική, οικονο-
μική και πολιτικη ζωη πaρaKOλOυθωντας την
εμβέλεια των επαναστατικων διαδικασιων διε-
θνοποιείται και η αντεπανάσταση (βλ. Π.χ την
Ιερά Συμμαχία του 1815).
Ιδιαίτερη ένταση και έκταση xaρaκτηριζει την
αντεπανάσταση που συνιστά τον αντιπoδa της
σοσιαλιστικής επανάστασης, σε βαθμό που η
επικράτησή της και η δρομολόγηση KεφaλαιO-
κρατικής παλινόρθωσης να συμπaρaσυρει το
συνολο σχεδόν των χωΡων στις οποιες ειχαν
επικρατήσει σοσιαλιστικές επαναστάσεις.
Μετά την εδραίωση του νέου κοινωνικού και
πολιτικού καθεστώτος, η αντεπανάσταση ενι
σχύεται αξιοποιωντας ερεισματα, σε διεθνές
και εθνικό επιπεδο, από τις ηττημένες δυνά-
μεις, από τη δυσαρέσκεια που προκαλουν οι
δυσκολίες της αντιφατικής πορείας του νέου
καθεστώτος, από τη διάσταση μεταξύ κοινωνι-
κων προσδοκιων και νέας πραγματικότητας,
από κρισιακά φαινόμενα - επακόλουθα της
προτρέχουσας δυναμικής της επανάστασης
και της γραφειοκρατικοποίησης του νέου κα-
θεστώτος, καθώς και από τις οικονομικές,
στρατιωτικές, ιδεολογικές, πολιτικές και ψυ
χολογικές πιέσεις που ασκει ο διεθνής περιγυ-
ρος (ιδιαίτερα σε συνθήκες κατά τις οποίες η
αντίθεση επανάστασης ντεπανάστασης μoρ
φοποιείται σε αντίπαλα KoινωνΙKO OΙKoνoμΙKό
συστήματα) σε παγκόσμια κλιμακα.
Οι μορφές της αντεπανάστασης ποικιλλουν
από την ένοπλη αντίσταση, τον εμφυλιο πόλε-
μο, τα πραξικοπήματα, τις συνωμοσιες, τη δο-
λιοφθορά, την τρομοκρατια και την εξωτερικη
επέμβαση (εξαγωγή αντεπανάσταση ς) μέχρι
τις πιο εκλεmυσμένες μορφές ιδεολογικής και
Ψυχολογικής χειραγωγησης (ιδιαιτερα με τα
σύγχρονα μέσα μαζικης επικοινωνίας). Ιδιότυ
πες αντεπαναστάσεις ειναι ο βοναπαρτισμός'
και ο φασισμός..
Στον βαθμό που αποκτά κοινωνικά ερεισματα,
η αντεπανάσταση αυτοπροβάλλεται και θεω
ρειται προσωρινά ως φορέας του νέου, ως ε
πανάσταση
Η περιπλοκη δυναμική του συσχετισμου επα-
νάστaσης ντεπανάστασης στην ιστορια εK
δηλωνει τον μη γραμμικό χαρακτήρα της KOΙ
νωνικής ανάmυξης, η οποΙα χαρακτηρίζεται
και από παλινωδιες, οπισθοδρομήσεις και τυ
χαιότητες Μια περιορισμένη θεώρηση της εν
λογω δυναμικής ανάγει το πρόβλημα στην ύ
παρξη κάποιου μοιραΙου "θερμιδοριανου νό
μου., κατά τον οποίο η αντεπανασταTlκή μετε
ξέλιξη και η παλινόρθωση της παλαιάς τάξης
πραγμάτων είναι αναποφευκτη για κάθε επα
νάσταση (Λ. Έντβαρντς, Ντ Πιπι, Κ. Μπρίντον
. ΗΠΑ) Η επικράτηση της αντεπανάστασης
φτάνει να αυτοονακηρυσσεται ως τέλος της
Ιστοριας (ΦoυKoγιάμα HΠA). Αλλά μόνο η προ-
omIΚή θεωρηση της ιστοριας μάς επιτρέπει να
εντάξουμε τις ήπες του ΠΡωτου ρευματος των
επαναστάσεων - οι οποιες μάλιστα, εφ' όσον
εκδηλώνονται αρχικά στην καθυστερημένη πε
ριφέρεια, στους "ασθενείς κρικους" του κυ-
ρίαρχου παγκόσμιου συστήματος, κληρoνo
μουν, npoκαλουν και αναπαράγουν ανεπlλυτα
προβλήματα - στη νομοτέλεια που διέπει την
ονάmυξη της ανθΡωπότητας ως ολότητας
Οι δυνατότητες παλινόρθωσης του ιστορικά
παρωχημένου καθεστωτος εΙναι αντιστρόφως
ανάλογες του ευρους και του βάθους των αλ
λαγων που έχει επιφέρει η επανάσταση. Αλλά
καμια αντεπανάσταση δεν μπορει να Kατα
στρέψει ολοσχεΡως τις επαναστατικές Kατα
κτησεις που αντιμάχεται
Δ Πατελης
''ΑντεραοταΙ'' (ή περι σοφΙας, ηθικός). Νόθος
διάλογος του Πλάτωνα, έργο πιθανόν κάποιου
ανωνυμου οπαδου της Μέσης Ακαδημιας,
γραμμένο κατά τα μέσα του 30υ Π.Χ. αι
Το γενικό συμπέρασμα του διαλόγου: φιλoσo
φια δεν ειναι η πολυμάθεια, αλλά η μάθηση, με
την οποια ρυθμιζεται ο πολιτικός και Koινωνι
κός βιος. Μόνο αν νοηθεί έτσι η ενασχόληση
με τη φιλοσοφια, μπορει αυτή να εΙναι ωφέλι
μη. καλή και αγαθή.
Απ Τζ
Αντεροον (Anderson) Perry (γεν. το 1938).
Βρετανός φιλόσοφος μαρξιστικης αναφοράς.
Αοχολειται με θέματα κοινωνικής φιλοσοφΙας
και ιστορίας της φιλοσοφιας Εισηγητης του
αντΙδραση
όρου "Δυτικός μαρξισμός". Μέλος της συντα
κτικής επιτροπής του περιοδικου' "New Left
Review" Έργα του' Considerations οπ Western
Marχism. Verso. London-New York, 1976 (ελλη-
νική έκδοση: Ράππα, 1978) Ιπ the tracks ο(
HistoncaI MateriaIIsm. Verso. London New York,
1983 Το σπολυτσρχικό κράτος, Οδυσσέας,
Αθηνα, 1986 - Από τ/ν αρχαιότ/τα στη φεoυ
δσρχια, Οσυσσέας, Αθήνα, 1981 Θεωριες για
το τtλος τ/ς ιστορlας, Στάχυ, Αθήνα, 1994.
ΔΠ
AnIyoyoc; ο Καρυστιος (περ. 250-200 π.Χ.).
Έζησε στην Ερέτρια, όπου ειχε δάσκαλο τον
Μενέδημο., και αργότερα στην Αθήνα και την
Πέργαμο. Έγραψε τους Βιους φιλοσόφων,
όπου εκτός από τα γεγονότα της ζωής αναφέ-
ρεται και στον χαρακτήρα των σοφων που
βιογραφεί' αποσπάσματα του έργου διέσωσε ο
Διογένης ο ΛαέρTlος.. Αλλα έργα του, που
έχουν χαθει, ειναι το σχετικό μάλλον με την ι
στορία της φιλοσοφΙας Ιστορικά υπομνήμστα
και το Περι λtξεως, δηλαδή περί υφους. Σω-
ζεται και μΙα Ιστοριων πσραδόξων συναγωγή,
η οποια αποδιδεται στον ΑντΙγονο και περι
λαμβάνει παράξενα συμβάντα, που έχει συ
γκεντρωσει από τα έργα άλλων συγγραφέων
εχ
αντΙδραση. Δράση αντίθετη προς άλλην, αντε
νέργεια, αντΙσταση. Ειδικότερα. Στη φυσιολο-
γΙα η αντενέργεια TOIJ οργανισμου που εKδη
λωνεται ως απάντηση σε κάποιον ερεθισμό,
ειτε αυτός είναι εξωτερικά αντιληmός ειτε
όχι, όπως λ.χ. στην περίmωση που ως απoτε
λέσματα αντΙδρασης σε μη ορατούς ερεθι
σμους έχουμε τις εσωτερικές εκκρισεις οργά-
νων του σώματος. Στη φυσικη, η δυναμη που
αντιτάσσσεται από κάποιο σωμα και εΙναι ιση
και αντίθετη προς μιαν άλλη δυναμη που ενερ
γει πάνω σ' αυτό, με σκοπό την εξουδετέρωσή
της, όπως λ.χ. η φυγόκεντρος δύναμη απoτε
λει αντίδραση προς την κεντρομόλο. Στη xη
μεία, η εκδήλωση φαινομένων που xαpακτηρι
ζουν μιαν ουσΙα, εκδήλωση που προκαλεΙται
με την επιδραση μιας άλλης ουσιας (αντιδρα
στήριο). Στην πολιτική, οι ενέργειες και η
δράση εναντίον ενός κινήματος, μιας επανά
στασης. Στην κοινωνιολογια, αντΙπραξη ενα
ντιον νέων κοινωνικων ιδεων, ειτε με τη μορφη
απλής αποδοκιμασίας είτε με τη μορφή ενερ-
γητικής αντιπαράθεσης για εξουδετέρωση των
αποτελεσμάτων τους και την επιστροφή στο
101
αντlθεαη
προηγουμενο καθεστως Στην ψυχολογΙα, ε-
νέργεια που ερχεται ως επακόλουθο σε Kά
ποιο ερέθισμα. Ο χρόνος που μεσολαβει μετα
ξυ ερεθισμoυ αντΙδρασης καλείται "ψυχικός
χρόνος αντιδρασης" Από την ταχυτητα της α
ντιδρασης κρίνεται η ετοιμότητα (λ.χ των oδη
γων αυτοκινητων), μετριέται ο βαθμός πρoσo
χής (λ.χ. των μαθητων), η ταχυτητα των απα
ντήσεων σε εΡωτησεις, η ευχερεια συνειρμών
κλπ
Απ Τζ
αντίθεση. Ο αλληλoaποκλεισμός η η νoηματι
κη εναντιωση δυο όρων ή δυο προτάσεων
Πολλες φορές χΡησιμοποιειται και με την έν-
νοια της αντιφασης. Σε επίπεδο ΧαΡακτηΡων,
κοινωνικων τάξεων, τάσεων, απόψεων, θέσε
ων κ λπ σημαίνει επισης την εναντιωση (πρα
ξιακη, δυναμική, γλωσσικη κλπ ). Στα πλαίσια
της φιλοσοφιας, και μάλιστα στ.] διαλεκτικη
του Χέγκελ. και στην υπερβατική λογική του
Καντ., η αντιθεση ειναι το δευτερο σκέλος του
ζευγους θέση αντιθεση, που σημαίνει εναντιω
ση λογική η δυναμική. Στις αντινομιες του
Καντ οι αντιθέσεις χρησιμοποιουνται για τη βε
βαιωση επ' άπειρον αναδρομων στα αντΙστoι
χα θέματα, για τα οποια ο αντικειμενικός στo
χος ειναι η αποδειξη μη υπαρξης ΠΡωτου στoι
χ είου
Διον Ανaπολιτόνος
αντίθεση πόλης (άστεως) και υπαlθρου. Πρό
κειται για μια σχέση που χαρακτηρΙζει διαφo
ρετικές μορφές εποικισμου των ανθΡωπων σε
διάφορες βαθμιδες της ιστορικής ανάmυξης
της κοινωνίας. Σε ορισμένες βαθμίδες της ανά
muξης της κοινωνίας η σχέση αυτή αποκτά α
ντιθετικό και ανταγωνιστικό χαρακτήρα που
εκφράζεται στη διαφορά του επιπέδου ανά
mυξης των παραγωγικων δυνάμεων, της εK
παίδευσης, της επιστήμης, του πολιτισμου,
του επιπέδου ζωης (βλ. βιοτικο επίπεδο) και
του τρόπου ζωης
Η αντιθεση μεταξυ άστεως και υπαιθρου ανα
κυmει πρωταρχικά όταν η αναmυξη των παρα
γωγικων δυνάμεων και ο κοινωνικός Kαταμερι
σμός της εργασιας οδηγει στον λειτουργικό
και γεωγραφικό αποχωρισμό κατ' αρχήν της
χειροτεχνιας από την αγροτικη οικονομια Η
χειροτεχνΙα ως δευτερογενής, τριτογενή ς
Κ.λπ. επεξεργασια προιόντων της αγροτικής
οικονομιας και της συλλεκτικης δραστηριότη-
τας με τη βοηθεια χειροκΙνητων εργαλειων ερ
102
γασιας μαζι με μια σειρά διοικητικές, πολιτι-
κες, θρησκευτικές, πολιτιστικές Κ.λπ. δραστη-
ριότητες εγκαθίσταται στην πόλη, ήδη από την
εποχή της δουλοκτησιας. Επι φεουδαρχιας,
παρά το γεγονός ότι η πόλη εκμεταλλευεται
όλο και πιο πολύ οικονομικά την υπαιθρο (με
τις μονοπωλιακές τιμές, το εμπόριο, τις συ ντε-
χνίες, τη φορολογια, την τοκογλυφια Κ.λπ ), ο
οικονομικός κορμός της, η χειροτεχνία, δια-
δραματίζει υποταγμένο στις φεουδαρχικες α-
γροτικές σχέσεις ρόλο.
Επι κεφαλαιοκρατιας το άστυ μετατρέπεται σε
σημειο συγκέντρωσης της βιομηχανίας, του ε-
μπορίου, των υπηρεσιων, της παιδειας, των ε
πιστημων και του πολιτισμου. Η ύπαιθρος αρXΙ
κά, κατα την περιοδο της λεγόμενης πpωταρ
χικης συσσωρευσης, εντάσσεται βιαια και λη
στρικά στην τροχιά της επικεντΡωμένης στα α-
στικά κέντρα δραστηριότητας του κεφαλαίου
Βαθμιαια ο πλουτος και ο πολιτισμός συγκε-
ντΡωνεται στα αστικά κέντρο, ενω η υπαιθΡος
χαρακτηρίζεται από τεχνολογικη, πολιτιστική
και πνευματικη καθυστέρηση Οι KεφαλαΙOKpα
τικές σχέσεις αναmύσσονται στην υπαιθρο
υπό την αποφασιστική και κυριαρχη επιδραση
της πόλης, ο πληθυσμός της οποίας avamua
σεται ραγδαια (βλ. αστυφιλια). Η συγκέντρωση
και συγκεντροποίηση της αγροτικης παραγω
γης σε συνδυασμό με την εκμηχάνιση της α
γροτικής οικονομΙας συρρικνωνουν περισσο-
τερο τον πληθυσμό της υπαίθρου, ιδιαίτερα
στις ανεmυγμένες βιομηχανικά χωρες. Η αντι
θεση πόλης υπαίθρoυ εκδηλωνεται επί κεφα-
λαΙΟκΡατιας με τις σχέσεις πολιτικης κυριαρ-
χιας, με την οικονομική, τεχνολογικη κ λπ. ε-
ξάρτηση της υπαίθρου, αλλά και με τη διατη-
ρουμενη τελμάτωση και καθυστέρηση της τε-
λευταίας.
Στις χώρες όπου επιχειρήθηκε η δρομολόγηση
εναλλακτικου ως προς την κεφαλαιοκρατια
τυπου ανάmυξης, η υπαιθρος αξιοποιήθηκε ε-
πισης ως πηγή συσσωρευσης για τη βιομηχα-
νΙα με παράλληλη ραγδαια άνοδο της αστυφι-
λιας και ένταξη της αγροτικης οικονομιας στον
κεντρικό σχεδιασμό με τη μορφή συλλογικων
και κρατικων μονάδων.
Οσο υπερτερει η μηχανοποιημένη παραγωγή η
αγροτική οικονομια διαδραματίζει υπoδεέστε
ρο ρόλο και, στον βαθμό που αναmυσσεται η
μηχανοποιημένη ΠαΡαγωγη, τείνει να υποβαθ-
μίζεται σε κλάδο της βιομηχανίας Ομως όσο
κι αν τελειοποιειται και διευρυνεται η χΡηση
μηχανων, χημικων ουσιών κ λπ στην αγροτικη
οικονομια, βασικα χαρακτηριστικά μέσα παρα
γωγης της παραμένουν η γη και τα ζωα, δηλ
μεσα παραγωγης κατ' εξοχην φυσικης (και όχι
τεχνητης, κοινωνικής) προελευσης Αλλά όσο
ισχυει αυτο θα παραμένει ανέφικτη η άρση"
της αντιφασης, η Kατaργηση των ουσιωδων
διαφΟΡων μεταξυ βιομηχανιας και αγροτικης
οικονομιας, μεταξυ πολης και υπαιθρου.
Στους νέους χρόνους οι φυσιοκράτες (Fran
COiS Quesnay, ΑηΠθ Turgot) προσδιδουν άθελα
τους μιαν αγροτικη - φεουδαρχική επιφαση
στον οικονομικό και φιλοσοφικο στοχασμό
τους, ενω διερευνουν τις κεφαλαιοκρατικές
σχεσεις που εδραιωνονται στα αστικα κέντρα.
Η Ρομαντικη φιλοσοφικη και κοινωνικη σκέΨη
εξιδανικεύει τη ζωη της υπαίθρου και τις πα
τριαρχικές δομές (π Χ ο J Ch Leonard SImon
de de SismondI) Ο ουτοπικός σοσιαλισμός.
πΡοεβαλε αρχικά την ιδεα της εξάλειψης της
αντιθεσης πόλης υπαίθρoυ Ο Κ. Μαρξ" ανέ
δειξε τις ιστορικές βαθμίδες της εν λόγω αντι
θεσης και τη σχέση της με τις εκάστοτε ταξι
κες αντιθέσεις, προεικάζοντας την εξάλειψή
της στην αταξικη κοινωνία του μέλλοντος. Ο
G TOnn1eS εξετάζει αυτη την αντίφαση μέσα
απο την αντιληψη του για το διπολο "Koινότη
τα-κοινωνια", αντιπαραθέτοντας τις αστικές
και τις αγροτικές μορφες κοινωνικής ζωης Ο
Μ Βεμπερ. αναλυει την πολη από την άποψη
της ιστορικης ανάmυξης της κοινωνιας, του
οικονομικου καθεστωτος της, του πολιτισμου
και των πολιτικών θεσμων της Η σχολη του
Σικαγου (Α Park Κ.ά ) εισαγει την οικολογικη
ανaλυση της εν λόγω αντιθεσης, ιδιαίτερα α
ναφορικα με τα αστικά κέντρα ως πεδία xωρo
χρονικων διατάξεων και δυναμικων Koινωνι
κων ομάδων, φαινομένων κ λπ. Η αντίληψη
του ουρμπανισμού (Ι Wlrth, Ρ Η. Chombart de
Lauwe κ.ά) αντιπαραβάλλει τον τρόπο ζωής
της πολης με αυτόν των λεγόμενων "πpωτόγo
νων κοινοτητων". Ο R RedfIeld επιχειρει τη
διατυπωση ενός ενιαιου ιδεότυπου των Koινω
νιων που προυπηρχαν των πόλεων ειτε έμει
ναν ανεπηρέαστες από αυτές: τη "δημωδη KOΙ
νωνία"
Τα θεωρητικά και πρακτικά προβλήματα που
συνδέονται με την αντιθεση πόλης υπαιθρου
αποκτουν ιδιαιτερη επικαιρότητα με τα οικολο-
γικα, δημογραφικά και επισιτιστικά πρoβλήμα
τα της ανθΡωπότητας.
βιβλΙΟΥΡ.. C/assic assays θΟΟ Iha cu/tura οΙ cιtIas. Ν Υ.
1969 TOU ίδιοu, CI/y. c/ass θΟΟ caρilθΙ. Ν Υ. 1982 - Ρ Η
Chombaή de Lauwa. Des hommas al dθs vi//as. Payrot.
1965 - Η Lalebvra. La Droιl ιι /θ νiflθ. Anthropos. Paris
αντίθεση χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας
1968 - TOU ιδιοu. Μσρ{ισμός κσι πόλη. Οδuσσέσς. Αθήνα.
1983. Radfiald Α . Paasanl Soc,a/y θΟΟ CuIfura. υnιν ΟΙ
ChIcago Prass - Φ Ταίνις. Κοινότητσ κσι κοινωνία. Αθήνα
(χ.χ.) - Δ Πατέλης. Μιά επανεξtταση του Οικονομικου
Ρομαντισμου. OUTonia. Νο 7. 1993
Δ Πατtλης
αντlθεση χεlρωναΚΤlκι'ις και nνευμαΤΙKι'lς ερ-
γασlας. Πρόκειται για τον χαρακτήρα που
προσλαμβάνει σε ορισμένες βαθμιδες ανάml!
ξης της κοινωνιας η σχέση μεταξυ δυο αρχικα
ενιαιων πλευΡων της ανθρωπινης δραστηριο-
τητας Ο άνθρωπος, σε αντιδιαστολη με τις εν
στικτωδεις ενέργειες των ζωων, δομει την
πρακτική δραστηριότητά του συνειδητά, συμ
φωνα με ορισμένο προκαταβολικά επεξεργα
σμένο σκοπό, στόχο, πρόγραμμα. Στις υποτυ-
πωδεις μορφές εργασιακής δραστηριότητας
της ΠΡωτόγονης κοινωνιας ολες οι πλευρές
της ανθΡωπινης δραστηριότητας συγκρoτoυ
σαν μιαν άμεση, συγκρητική ενότητα Η βαθμι-
αια εμβάθυνση του καταμερισμου της εργα
σίας. και η περιπλοκή της πρακτικής δραστη
ριότητας οδηγησε σταδιακά στην αυτονόμηση
της στοχοθεσιας (της παραγωγής γνωσεων α
ναφορικα με τα μέσα, το αντικειμενο και το α
ποτελεσμα της εργασιας), αλλά και της πρo
παρασκευης (εκπαιδευσης, κατάρτισης κ.λπ.)
του υποκειμενου. της εργασιας. Η απoσnαση,
η διάκριση της πνευματικής, της διανοητικής
εργασίας (στοχοθεσιας, διευθυνσης, πρoπα
ρασκευής του υποκειμένου κ.λπ.) από τη xει
Ρωνακτική, φυσικη εργασία συνιστά τη βαθυ
τερη έκφραση του καταμερισμου της εργα
σίας. Η διάκριση αυτή συνδέεται οργανικα με
την εμφάνιση και εδραιωση της ατομικής ιδιo
κτησιας., των κοινωνικων τάξεων. και του κρά
τους" και γίνεται αντίθεση συμφερόντων μετα
ξυ των κοινωνικών ομάδων (τάξεων, στpωμά
των) που ασχολουνται με τη σωματική εργασια
και εκεινων που ασχολούνται με την πνευματι
κη εργασια. Η τελευταία μετατρέπεται σε πρo
νόμιο των κυρίαρχων τάξεων, ενώ η επαχθής,
μονοτονη, εξουθενωτικη Κ.λπ. φυσικη εργασια
διεκπεραιωνεται από τις KυριaρxOύμενες μά
ζες που υφίστανται την εκμετάλλευση. Παρά
τον ανταγωνιστικο χαρακτηρα που προσέλαβε
η αντιθεση χειρωνακτικης και πνευματικής ερ
γασιας στις εκ μεταλλευτικές βαθμίδες (σχη-
ματισμους) ανάmυξης της κοινωνιας, η πνευ
ματική εργασία συνιστά προνομιακό, πλην
όμως όχι αποκλειστικό, μονοπωλιακό πεδίο
δραστηριότητας της εκάστοτε άρχουσας
τάξης Η πνευματική δραστηριότητα (η παρα
103
αντΙθεση χειρωνακτικής και πνευματικής εργασΙας
γωγη, επεξεργασια και διάδοση γνωσεων,
ιδεων, πληροφοριας κ.λπ.) συγκροτεί ένα αντι-
φατικό πεδΙο, μέρος του οποίου (κυρίαρχη ιδε
ολογία, ιδεολογικοι μηχανισμοι κ.λπ.) xpησι
μοποιειται ως μέσο χειραγωγησης των μαζών,
ως μέσο επιβολης, εδραιωσης και αναπαραγω
γής των κυρίαρχων οικονομικων και Koινωνι
κων σχέσεων.
Φορέας της πνευματικης δραστηριότητας γι
νεται ενα διαταξιακό κοινωνικό στρώμα: η δια
νόηση.
Η εν λόγω αντιθεση αποκτά διαφορετικό πε
ριεχόμενο στις διάφορες ιστορικές βαθμίδες.
Στη δουλοκτητική κοινωνια, οπου κάθε εργα
σια θεωρουνταν υποτιμητική αρμοδιότητα των
δούλων, ανέθεταν στους τελευταιους ακόμα
και μέρος των λειτουργιών της πνευματικης
εργασίας (διοικητικές, κατασταλτικές, νοση-
λευτικές, εκπαιδευτικές, καλλιτεχνικές κλπ.)
Ο κατ' εξοχήν φορέας της χειρωνακτικής ερ
γασιας, ο δουλος, αντιμετωπίζεται κατά την
κλασική αρχαιότητα ως μέσο παραγωγής., ως
"ομιλουν εργαλείο" (Αριστοτέλης.), δηλ. κατ'
εξοχήν ως φυσικό σωμα. Επι φεουδαρχίας ο
φορέας της χειρωνακτικης εργασίας, ο δoυλo
πάροικος, εξακολουθεί σε σημαντικό βαθμό να
συνιστα "φυσικό σωμα", έχοντας κατακτησει
μερικη μόνο απόσπαση από τα μέσα παραγω
γής, ενω η πνευματικη δραστηριότητα απα
σχολει κατ' εξοχην μεριδα των ευγενων και
του κληρου.
Με την ανοδο της KεφaλαΙOKρατΙας και στη
βάση της ανάmυξης της χειρωνακτικής εργα-
σίας επιτεινεται το χάσμα μεταξυ φυσικής και
διανοητικής εργασιας, καθως επίσης και μετα
ξυ εμπειρικης και θεωρητικής γνωσης, ενώ
ΠΡωτευοντα ρόλο (λόγω της παραγωγικής της
σημασιας) αποκτά η εμπειρική γνωση. Με την
ευρείας κλιμακας εκμηχανισμένη ΠαΡαγωγη, η
τελειοποιηση και η δημιουργία μηχανων απαι
τουν και θεωρητική γνώση ( η εμπειρια μετα
τρέπεται σε θεωρητικά κατευθυνόμενο πείpa
μα.), οπότε η πνευματική εργασια αποκτά
άμεσα παραγωγική σημασία ως κοινωνικό φαι-
νόμενο και ο ρόλος των φορέων της (των δια
νοουμένων) αναβαθμιζεται και περιπλέκεται
Επι ανεmυγμένης KεφaλαΙOKρα:ΤΙKής (εKβιo
μηχανισμένης) κοινωνιας η αντίθεση, το
χάσμα μεταξύ χειρωνακτικής και διανοητικής
εργασιας οξυνεται στο έπακρο, εφόσον συν
δέεται οργανικά με την αντίθεση μεταξυ "ζω
ντανής" και "νεκρής" εργασιας (μεταξυ ενερ-
γου εργασίας και όρων παραγωγής, μηχανων
104
Κ.λπ. που αποτελουν αποκρυστάλλωμα εργα
σιας του παρελθόντος και "ενσάρκωση" της
διανοητικής, της επιστημονικής, τεχνολογικής
Κ.λπ. δραστηριότητας), αλλά και με τη βιoμη
χανικη τυποποιηση της χειραγωγικού xαρα
κτήρα "πνευματικης" δραστηριότητας (γραφει
οκρατία., ιδεολογικοί μηχανισμοί, Μέσα μαζι
κης επικοινωνίας, βιομηχανια θεάματoς KΡO-
άματος κ.λπ.). Ταυτόχρονα όμως η μηχανικη
παραγωγή προετοιμάζει το έδαφος για την Kα
τάργηση του χάσματος μεταξύ φυσικής και
διανοητικής εργασίας, μεταξυ εμπειρικής και
θεωρητικής γνωσης. Ωστόσο αναγκαίος και ι-
κανός όρος της κατάργησης της εν λόγω αντι
θεσης ειναι η εισαγωγή σε ευρεια κλίμακα της
αναmυγμένης αυτοματοποίησης, οπότε η ερ'-
γασία για την ανάmυξη της αυτoματoπoιημέ
νης παραγωγης και η γενική διευθυνση αυτής
της ΠαΡαγωγης αρχιζουν να υπερτερουν ένα
ντι της απλής (μηχανικης, χεΙΡωνακτικης Κ.λπ )
χΡησιμοποιησης μηχανών. Τότε αλλάζει βαθ
μιαία και ο ΧαΡακτηρας της διατηρουμενης ερ
γασΙας, η οποια αποκτά όλο και πιο διαμεσo
λαβημένη σχέση με το τελικό προιόν, διανoη
τικοποιειται, βελ τιωνονται οι συνθήκες εργα
σίας, ενώ μειωνεται σταδιακά ο αναγκαιος ερ
γάσιμος χρόνος
Οι παραπάνω διαδικασίες εκτυλισσονται αντι
φατικά Εδω δεν πρόκειται για γραμμικές, εξε
λικτικές διαδικασιες «καθαρά" τεχνολογικου
χαρακτηρα. Πρόκειται για διαδικασίες που
συνδέονται με όλο το πλέγμα των ανθρώπινων
δραστηριοτήτων και σχέσεων και πρoυπoθέ
τουν την ενεργό, τη συνειδητή παρέμβαση του
κοινωνικου υποκειμένου Πρόκειται για διαδι
κασίες οι οποίες μάλλον δεν ερμηνεύονται με
πληρότητα και επάρκεια από τις διάφορες τε
χνοκρατικές θεωρήσεις, αλλά και από τις με-
θοδολογικά παρεμφερεις αντιτεχνOκpaΤΙKές
τάσεις. Η συVXΡOνη διερευνηση της εν λόγω
αντίφασης και η πρόγνωση της έκβaσής της θα
πρέπει να ανατρέξει στη γόνιμη και κριτική θε
ώρηση του θεωρητικου έργου του Κ. Μαρξ., ο
ΟΠοιος πρώτος επεσήμανε ρητά την υπαρξη
αυτής της αντίφασης και έθεσε το φιλοσοφικό,
κοινωνιολογικό και οικονομικό πλαισιο για την
εξέταση της. Κατά τον Μαρξ, η αντίφαση με
ταξύ χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας
αίρεται (βλ άρση) στην ωριμη αταξικη (Koμ
μουνιστική) κοινωνια, όπου η χειρωνακτική και
η διανοητική εργασία θα «ανακτήσουν" την ε
νοτητά τους, όχι όμως με την αρχέγονη, πpω
τόγονη μορφη τους, αλλά ως ενιαία, μέσα
στην πολλαπλότητά της, ..καθολική.., δημιoυρ
γικη δραστηριότητα των ολόπλευρα ανεmυγ
μένων προσωπικοτήτων του μέλλοντος (βλ. ε-
πισης τα λήμματα: εργασΙα, διανόηση, γραφει
oκρaτια, σλλοτρ{ωση, επιστήμη, εμπειρικό και
θεωρητικό, τεχνοκρατΙα και τη βιβλιογραφια σ'
αυτά)
ΒιβλΙΟΥΡ.. Κ Μαρξ, Κριτική του nρoγράμματoς της
Γκάτα. Σύvxρoνη Εποχή - του ίδιου Το κεφάλαιο, τόμ 1-
3. Σύγχρονη Εποχή.- του Ιδιου: Grυπdnsse . τόμο Α. Β. Γ.
εκδ Στοχαστής. Αθήνα 1989-90 - Β Α Βαζιουλιν, Η δια-
λεκτική του ιστορικου nρoτσtς και η μεθοδολογια της t-
Ρευνάς του. Σ Ε . Μήνα. 1988
Δ Γ/στtλης
αντίθετη πρόταση. Ειναι η αρχική προκείμενη
της συλλογιστικής διαδικασίας στην απόδειξη
«διά της εις άτοπον απαγωγής..
ΕΧ
αντιθετική. Συνολο ή συλλογή αντιθετικων ι
σχυρισμων από τους οποιους κανένας δεν
ειναι προτιμητέος Η αντιθετικότητα των ισχυ-
ρισμων αυτων μπορει να σημαινει και αντιφατι
κότητα, που συνεπάγεται λογική αδυναμία
συμβατότητάς των. Στη γενικη περιmωση η α
ντιθετικότητα δεν συνεπάγεται την αντιφατι
κοτητα. Η αντιθετική ως έννοια προέρχεται
απο τις φιλοσοφικές λογομαχίες, καθως και
από τις μεθόδους πολεμικής των σχoλαστι
κων, σχετιζεται δε με αντιστοιχες μεθόδους
που avamuaaoVTaI στη ρητορική τέχνη. Κατά
τον Καντ., ο όρος αναφέρεται στην αντιθετι
κότητα του λόγου με τον εαυτό του. Η αντιθε
τικότητα αυτή εμφανιζεται έντονα στις Kαντια
νές ..αντινομίες... Η εξέταση των αντινομιών
του καθαρου λόγου ειναι αντικειμενο της κατά
Καντ υπερβατικης αντιθετικής
Διον Ανσπολιτάνος
αντίθετο. Η μία από τις δυο διιστάμενες πλευ
ρες μιας ορισμένης ενότητας, ο δευτερος ό
ρος μιας αντιθεσης, ό,ΤΙ συνιστά εναντίωση σε
μια "θέση" (βλ λ. αντιθεση, ενότητα και πάλη
των αντιθtτων)
ΕΧ
αντικειμενική αλήθεια, βλ αλήθεια.
αντικειμενική πραγματικότητα. Το συνολο
του υλικού κόσμου με όλη την πολλαπλότητα
των μορφων και εκφόνσεων του. Η αντΙKειμε
νικη πραγματικότητα ως ανεξάρτητη από τη
συνείδηση του υποκειμένου ταυτίζεται συχνά
αντικειμενισμός
με τις έννοιες "ύλη"., "υλικός κόσμος", "Eι
ναι". Κρινεται ομως σκόπιμο να διακρίνονται
οι έννοιες ..αντικειμενική πραγματικότητα.. και
..υλη.., ιδιαιτερα όταν γίνεται λόγος για τα
φαινόμενα της κοινωνικής συνεΙδησης. και του
εποικοδομήματος.. Τα εν λόγω φαινόμενα, γε
νετικά (ως προς την εμφόνιση, διαμόρφωση
και ανάmυξή τους), προβάλλουν από την
άποψη του υλικου καθορισμου τους Ωστόσο,
εφ' όσον έχουν πλέον ανακύψει, προβάλλουν
στην κάθε νέα γενεά ατόμων ως κάτι το δεδo
μένο, ως αντικειμενική πραγματικότητα, χωρίς
όμως να μπορούν να αναχθούν στην κατηγο-
ρία των υλικων φαινομένων (των υλικων KOΙ
νωνικων σχέσεων κ.λπ.). Την ύπαρξη της αντι
κειμενικης πραγματικότητας παραδέχονται οι
φιλοσοφιες του υλισμου., του αντικειμενικου
ιδεαλισμου. και του ρεαλισμου..
Δ Γ/στtλης
αντικειμενικό πνεύμα. Η δευτερη βαθμιδα της
μακράς πορείας ανάmυξης του απόλυτου
πνευματος., που υπάρχει κυρίως ως ιστορία
κατά τον Χέγκελ. Στη βαθμίδα αυτη φθάνει το
πνευμα μετά από το στάδιο του υποκειμενικου
πνεύματος και την πραγμάτωση της ελεύθε
ρης βουλησής του στον αντικειμενικό κόσμο,
υποτάσσοντας δηλαδή την φυση, και υπερνι
κωντας ηθικά και πολιτικά τη φαινομενική απο-
μόνωση των ανθΡωπων προσδίδοντάς τους
πραγματική ατομικότητα. Η ηθικότητα, ως δια
λεκτική σύνθεση του δικαιου και της ηθικής
(του δικαΙου της υποκειμενικής συνειδητής
βούλησης), πραγματωνεται στην οικογένεια,
στην κοινωνία των ιδιωτων και στο κράτος και
συνιστά την ανωτερη μορφή του αντΙKειμενι
κου πνευματος Ως αποκορύφωμα της ηθικότη-
τας η πολιτεΙα (το κράτος) μπορει να καταστει
φορέας του απόλυτου πνεύματος., το οποιο
ως έσχατο στάδιο ανάmυξης του πνευματος
αποκαλυmει την απόλυτη ιδέα..
Δ Πστtλης
αντΙKεlμενΙKόc; ιδεαλlσμΌC;. Παραλλαγή του ι
δεαλισμού κατά την οποία το σύμπαν εδράζε
ται σε κάποια απρόσωπη και αντικειμενικά υφι
στάμενη πνευματική αρχή (..θεός", ..κόσμος
των ιδεών.., "παγκόσμιος λόγος.. κ.λπ.) (βλ ι
δεαλισμός).
ΔΠ
αντΙKεlμενισμόc;. Κοσμοθεωρητική στάση, η
οποΙα διακηρύσσει την ανάγκη τήρησης oυδε
105
αντικείμενο
τερότητας απέναντι στα κοινωνικά και πoλιτι
κα φαινόμενα Θεωρει τη φιλοσοφια ανικανη
να προωθησει την έρευνα μεχρι τη συναγωγή
κριτικων εκτιμήσεων και αξιολογικων κρισεων
(βλ. αξια) και συνεπως την προτρέπει να απo
φευγει παρόμοιες τασεις, να περιοριζεται στα
πλαισια του καθαρου στοχασμού, αφήνοντας
τα κυρια κοινωνικά και κοσμοθεωρητικά πρo
βληματα στη δικαιοδοσία της υποκειμενιστικής
ιδεολογίας Ανακηρυσσει την επιστήμη. αξιo
λογικά ..ουδέτερο» μέσο εργαλειακου xαρα
κτηρα (βλ. επιστημονισμός). Θεωρει ανεδαφι
κη τη θεωρηση της ιστοριας ως νομοτελειακής
διαδικασίας, η οποία εκτυλΙσσεται μεσω της
ανθΡωπινης δραστηριοτητας Κατά τον μαρξι
σμό. η αντικειμενικότητα της κοινωνικής επι
στήμης εδράζεται στην υιοθετηση της οmικης
των αντικειμενικα προοδευτικων κοινωνικων
τάξεων (βλ επίσης θετικισμός, τεχνοκρατία).
ΔΠ
αντικεΙμενο (λατ objθctum). Φιλοσοφικη έν
νοια η οποια, μαζι με τη συσχετικη της έννοια
..υποκειμενο»., υποδηλωνει τις δυο αντιθετες
πλευρές κάθε ανθΡωπινης δραστηριότητας.
Είναι το μερος της ..αντικειμενικης πραγματι
κότητας». με το οποιο αλ' Ίλεπιδρά το υΠOKει
μενο στρέφοντας προς αυτό την ενεργό δρα
στηριότητά του ως πρακτικη. η ως γνωση..
"Δυνάμει αντικειμενο" του ανθΡωπου ως KOΙ
νωνικού υποκειμένου ειναι το συνολο της υλι
κης και ιδεατής πραγματικότητας, ολα τα φυ-
σικά, κοινωνικά και συνειδησιακά φαινόμενα,
δηλαδη καθετι το επιστητό. "Ενεργεια αντΙKει
μενο" ειναι το μέρος εκείνο του επιστητου που
εντασσεται στην τροχιά της εμπράγματης με
τασχηματιζουσας δραστηριότητας, αλλα και
της πνευματικής οικειοποΙησης του ανθρωπου,
το βαθος και η εμβέλεια των οποίων ειναι συ
ναρτηση του ιστορικου επιπέδου ανάmυξης
του υλικου και πνευματικού πολιτισμού..
"Αντικείμενο της εργασίας" ειναι το υλικό στο
οποιο επενεργει το υποκείμενο της εργασιας
με τη βοήθεια μέσων για την παραγωγη oρι
σμένου προίόντος Αρχικα ο άνθρ πος xρησι
μοποιουσε ως αντικεΙμενο υλικό δεδομένο
από τη φυση. Στη συνέχεια επεξεργάζεται το
υλικό προσδίδοντάς του ορισμένες ιδιότητες
(εκτος από τις φυσικές ιδιότητες που διατη
ρει), για να φθόσει τελικά στη χρήση τεχνητων
υλικων με προκαθορισμένες ιδιότητες. Δηλα
δη ο άνθρωπος δεν προσαρμόζεται απλως στο
αντικειμενο ως φυσικο υλικό, αλλά το μετα
106
σχηματιζει συμφωνα με τις αναγκες του και
σύμφωνα με τις ανάγκες της παραγωγης
Το αντικείμενο της γνωσης (μελέτης, ερευ-
νας.) αρχικά υποπιmει στις αισθησεις απο τις
οποιες ξεκινα η "γνωστικη διαδικασια..., η
οποία παρέχει στο υποκείμενο εμπειρικη και
θεωρητική γνωση των ιδιοτητων, των πλευρων
και των νομοτελειων. που το διέπουν. Στον
βαθμο που η γνωστικη διαδικασια ανεξaρτητo
ποιειται, αυτονομείται σχετικά και αποκτά δια
μεσολαβημένη σχέση με την πρακτική, ανε
ξαρτητοποιειται σχετικα και το αντικείμενο της
γνωσης. Ένα και το αυτό γνωστικο αντικείμενο
μπορει να εμφανιζεται ως αντικεΙμενο μελέτης
πολλων επιστημονικων κλάδων. Κατά τον
Μεσαίωνα το αντικείμενο γνωσιολογοποιειται
και αποκαλειται subjectum, δηλ. υποκειμενο, α
ντικειμενο δε θεωρειται η εντυπωση, η παρά-
σταση που προκαλεί αυτό στον άνθρωπο.
Κατά τη μηχανιστική υλιστικη παραδοση, το υ-
ποκειμενο ως κατ' εξοχην παθητικό υφισταται
την επίδραση του αντικειμένου. Κατά την ιδεα-
λιστική παράδοση, αντίθετα, το αντικείμενο
ειναι προιόν ειτε κάποιου υπερατομικου υπo
κειμένου (του θεου, της ..απόλυτης ιδεας..
κ.λπ., βλ. αντικειμενικός ιδεαλισμός) είτε της
ψυχικής δραστηριότητας, (των αισθητηριων
οργάνων, των καταστασεων κ.λπ.) του ατόμου
(βλ υποκειμενικός ιδεαλισμός). Ο Χέγκελ. α-
ναδεικνύει πλευρές του ιστορικου και Koινωνι
κου χαρακτηρα του αντικειμένου και της σχε
σης του με το υποκειμενο, την οποια ανάγει
τελικά στην πνευματικη δραστηριότητα Ο
Μαρξ. τεκμηριωνει τον ιστορικό και κοινωνικο
χαρακτηρα του αντικειμένου μέσω της ανά
mυξης της κοινωνικής πρακτικής δραστηριό
τητας Η νεοκαντιανη φιλοσοφια (βλ νεοκα.
ντιανισμός) τροποποίησε τον καντιανό απριo
ρισμό δίνοντας εμφαση αρχικά στον ψυxoφυ
σιολογικό μηχανισμό πρόσληψης του αντΙKει
μένου και, αργότερα, ανάγοντας το επιστητό
εν γένει σε ..διαπλοκη λογικων σχέσεων» (Η
Cohen.). Ο αυστριακός φιλόσοφος Ρ Aμεζε
ντερ εισάγει την αντιπαράθεση του αντΙKειμέ
νου της μελέτης (Gegenstand) στο αντικείμενο
(obJekt) το 1904, ενω ο Αλέξιους φον Μάινονγκ
(Meinong), συνδεοντας αυτή τη διάκριση με τη
θεωρια της αποβλεmικότητας (lntentionalitat)
του Φραντς Μπρεντάνο. (Brentano), διατυ-
πωσε μια θεωρία των αντικειμένων (Ge-
genstandstheorie), που ερμηνευε το αντΙKειμε
νο της μελέτης ως πράξη κατά την οποια βιω
νεται το αντικειμενο ως δεδομένο. Η φαινομε-
νολογια. του Χουσσερλ. επικέντρωσε την
npoσOXη όχι στο αντικειμενο αλλά στην πρo
θετικότητα, αποβλεmικότητα της συνειδησης.
ΒιβλΙΟΥΡ.. Ουιηθ W ν. Word ΒΟΟ Ob!ecI. New York-
London-WiIey. 1960 .Ιμβριωτης r. Δοκίμια μσρξισrΙKής
φιλοσοφίας. Σ Εποχή. 1978 - Moυρtλoς r . Θεμελιωδεις
tνvοιες της συγxpoνrις φιλοσοφιας και επιorημoλoyιας.
Εγνατία. 1976 - Παβλόφ Τ . Θεωρία της αντανάκλαοης.
Δωδώνη. 1974. Ι Geumonal. Επιστήμη και ρεαλισμός.
Ζαχαρόπουλος, Αθήνα. 1987. Ε Μπιτσόκη. Θεωρια και
πράξη. Gulenberg. 19β3'
Δ Γ1αrtλης
αντικείμενο μελέτης, βλ αντικειμενο.
οντlκειμενοποίηση και aπαντlKειμενoπolηση,
βλ εξαντικειμtνωση και απαντικειμtνωση.
aντlKoυλΤOύρα. Ο όρος "αντικουλτουρα" ση
μαΙνει, καταρχην, την άρνηση γενικά των πoλι
τισμικων, πνευματικων κατακτησεων και αξιων
και την έξαρση, αντιστΡοφα, των npωτόγoνων
ενστικτων του ανθΡωπου Χαρακτηριστικό πα-
ράδειγμα αυτής της στάσης ειναι η φράση που
ο προπολεμικός χιτλερικός συγγραφέας Χανς
Γιοστ βάζει στο στόμα του, επισης χιτλερικου,
κεντρικου ήρωά του, Σλάγκετερ, στο ομωνυμο
θεατρικό έργο του: .Οταν ακουω τη λέξη Koυλ
τουρα, τραβάω το πιστόλι μου". Πέρα απο
τούτη την απόλυτη άρνηση της κάθε Koυλτoυ
Ρας, στη συγχρονη κοινωνιολογία ο όρος πήρε
μιαν ειδική ερμηνεΙα. δήλωνε την ιδεολογια
των "επαναστατημένων" κοινωνικων ομάδων,
της φοιτητικης, κυρίως, νεολαιας, αλλά και ευ-
ΡυτεΡων στρωμάτων της διανόησης, ακομα και
περιθωριακων, "λουμπεν", στοιχείων της
πόλης στις δυτικές αναmυγμένες ΧωΡες. Η
γενιά των "μπήτνικς" της δεκαετιας του 50 και
των "χίππις" της δεκαετιας του 60, που ΠΡωτο-
εμφανιστηκαν στις ΗΠΑ, antppImav τη "μαζι
κη κοινωνια" και τις αξιες της, την τεxνOKρατι
κη και αλλοτριωτική "κουλτούρα" της, προτι-
μουσαν (κακοχωνεμένες) ανατολικές θρησKει
ες, κήρυχναν μια "φιλοσοφΙα" της Ειρήνης και
της Αγάπης, την περιφρόνηση των υλικων
πραγμάτων, τη χρήση μαριχουάνας και παραι-
σθησιογόνων ως μέσων διαλογισμου και ηδο-
νης, τον ελευθερο έρωτα και, γενικά, μια ι
διόρρυθμη βιοτροπια μέσα στις κοινότητές
τους, που περιλάμβανε ένα δικό τους στυλ εν
δυμασίας, χάντρες, κουδουνια Κ.λπ.
Τόσο η αντικουλτουρα αυτή των δεκαετιων
του 50 και του 60, στην αμερικανική τους, βα
σικά, εκδοχη, όσο και οι παράλληλες εKδηλω
αντίληψη
σεις των "Οργισμένων Νέων" (Angry Young
Men) στην Αγγλια και του μεγάλου κινήματος
των φοιτητων στη Γαλλία (ο "Γαλλικός Μ ιης"
του 68) εκφράζουν, η καθεμιά με τον δικο της
τρόπο,την εξέγερση εναντια στην απανθpωπι
ση των κοινωνικων σχεσεων στις συγχρονες
"βιομηχανικές κοινωνιες", στην πoλλαnλη αλ
λοτριωση του ατομου, στην κριση των θεσμων,
στην περιθωριοποιηση μεγάλων τμημάτων του
nληθυσμoυ κλπ. Απο την άλλη μεριά, όμως, οι
μορφές έκφρασης της "αντικουλτουρας" η "ε-
ναλλακτικής κουλτουρας" (counterculture) πά
σχουν από μια παθολογική εσωστρέφεια, που
τις κάνει να εμφανιζονται ως μορφές ανικανες
να προσφέρουν μιαν ουσιαστικη εναλλακτικη
πρόταση ---κι ακομα λιγότ ο μιαν εναλλακτική
λυcnr στη γενικη διαρθρωτική κρίση της συγ
χρονης "μαζικής κοινωνίας" και στην απανθpω
πίζουσα "μαζικη κουλτούρα" που τη συνοδευει
Αυτός ειναι ο λόγος που τα κινηματα αυτά "ξε
θυμαναν" συντομα και αρκετά από τα συστατι
κά στοιχεία τους, όπως και αρκετοι από τους
ΠΡωταγωνιστές τους, "αφομοιωθηκαν" με τον
καιρό από το πολιτισμικό "κατεστημένο".
Γιάν Κρητικός
αντίληψη. Με τον ορο αυτόν εννοουμε τη γνω
στική λειτουργία κατά την οποια επιτελειται
πρόσληψη, αναγνωριση και ερμηνεια των δια-
φόρων ερεθισμάτων, τα οποία κατακλυζουν
τις αισθήσεις μας, με σκοπό τη μεταβίβασή
τους στη μνήμη για περαιτέρω επεξεργασία Η
εννοιολογικη αυτή προσέγγιση της αντιληψης
προυποθέτει ότι τα άτομα έχουν επιγνωση των
δραστηριοτήτων οι οποιες λαμβάνουν χωρα
κατά την αντιληmικη διαδικασια. Αντιληψη
όμως πραγματοποιειται ακόμα και σε περιmω
σεις όπου τα άτομα δεν συμμετέχουν ενεργη
τικά στην αντιληmική διαδικασία, όπως κατα.
φαινεται από ευρήματα ερευνων, οι οποιες
διεξάγονται στον χώρο της Nευρoψυxoλo
γίας.
Οι απόψεις διαφόρων μελετητών, οι οποιοι
προσπάθησαν να διερευνήσουν τον τροπο εμ
φάνισης και ανάmυξης της ικανότητας της α
ντιληψης στα άτομα, διχάζονται Ορισμένοι
(π.χ οι νατιβιστές) υποστηρίζουν ότι η αντlλη
Ψη αποτελεί έμφυτη ικανότητα, ενω άλλοι, οι
απoKαλoυμενoι εμπειριστές, διατυπώνουν την
άποΨη ότι η αντlληψη ειναι προιόν μάθησης
συντελούμενης μέσω των εμπειριών του ατό
μου, όπως αυτές καθοριζονται από την άμεση
επαφη του με το περιβάλλον.
107
αντίληψη
Βασική υπόθεση των απόψεων των εμπεφι
στων ειναι ότι τα άτομα δεν συμμετέχουν ε
νεργητικά στην αντιληmική διαδικασία. Αυτό
σημαίνει ότι τα πολυάριθμα ερεθίσματα του
περιβάλλοντος αναπαρίστανται κατά αντιγρα
φικό τρόπο στη μακροπρόθεσμη μνήμη χωρίς
να υποστούν καμια επεξεργασία. Στις αρχές
του αιωνα μας, όμως, η άποΨη αυτη διευρύν
θηκε από τους υποστηρικτές της Μορφολογι-
κής Ψυχολογίας. Οι Wertheimer, Koffka και
Kohler,oI οποιοι ήταν οι κυριότεροι εκnρ6σω
ποι της Μορφολογικής Ψυχολογιας, στην πρo
σπάθειά τους να ερμηνευσουν την οmική αντί
ληψJ1, υποστήριξαν τη θέση ότι ο ανθΡωπινος
νους έχει την τάση να αντιλαμβάνεται τα αντι-
κείμενα ως ολοκληρωμένα συνολα απαρτιζό-
μενα από επιμέρους στοιχεΙα, αλλά η αντlλη
ψη των αντικειμένων ειναι μια ενεργός και δη
μιουργική διαδικασία, γιατί προυποθέτει την
ευρεση των σχέσεων μεταξύ των επιμέρους
στοιχειων του συνόλου αλλά και των σχέσεων
μεταξυ του μέρους και του ολου. Η διαδικασια
αυτη διέπεται από ορισμένες αρχές και νό
μους όπως αυτους της εγγυτητας, της oμoιό
τητας, της ολοκλήρωσης, της συμμετριας και
της συνέχειας
Συγχρονες θεωρητικές προσεγγΙσεις του φαι
νομένου της αντιληψης αποδίδουν ακόμη με
γαλύτερη έμφαση στην ενεργό συμμετοχή του
ατόμου κατά την αντιληmικη λειτουργια
Θεωρητικοί όπως οι ΒΓυηθΓ, Gregory και
NeIsser χαρακτηριζουν την αντlληψη ως σύνο-
λο ενεργητικων και εποικοδομητικων διεργα-
σιων, οι οποιες δεν περιοριζονται μόνο στις
προσλαμβανόμενες από τα αισθητηρια όργανα
πληροφορίες, αλλά επεκτείνονται στην ενερ'-
γό αλληλεπιδραση του ατόμου με το περιβάλ
λον μέσω των υπολοιπων γνωστικων του λει
τουργιων και των γνώσεων και εμπεφιών που
έχουν ήδη αποκτηθει Μέσα σε αυτό το θεωρη
τικό πλαίσιο, η επεξεργασία των διαφόρων ε
ρεθισμάτων, που είναι και φορεις πληρoφo
ριων, ολοκληΡωνεται σε δυο στάδια. Στο
ΠΡωτο στάδιο επιτελειται η πρόσληψη και στο
δευτερο η αναγνωρισή τους. Η πρόσληψη του
ερεθισματος, η οποια ειναι αποτέλεσμα επιλε
κτικής διαδικασιας, καθως και η αναγνώριση
του, η οποία αποτελεί πολυπλοκη διαδικασία
για την ολοκλήρωση της οποιας απαιτουνται οι
λειτουργίες της οργάνωσης και ερμηνειας των
ερεθισμάτων, επηρεάζονται από διάφορους
παράγοντες, όπως τη φυση του ερεθίσματος,
τα ενδιαφέροντα του ατόμου, τις πρoηγoυμε
108
νες εμπεφίες του, τις προσδοκίες του, τον
βαθμό συγκέντρωσης της προσοχής του,
καθώς και το γενικότερο πλαίσιο μέσα στο
οποίο ολοκληΡωνεται η αντιληmική διαδΙKα
σία.
Παρ' όλες τις σημαντικές προσπάθειες που
έχουν γίνει προς την κατεύθυνση ερμηνείας
του φαινομένου της αντlληψης, εντούτοις οι
ψυχολόγοι μελετητές του θέματος δυσκολευ-
ονται στο να καθορίσουν ποιες μορφές της α-
ντιληmικής συμπεριφοράς ειναι έμφυτες και
ποιες επίκτητες ή αν όλες είναι έμφυτες η επί-
κτητες. Mελtτες, για παράδειγμα, οι οποιες α-
ποσκοπουσαν να εξετάσουν την ανάmυξη της
αντιληψης του βάθους, έχουν δείξει ότι τα
βρέφη ηλικίας 6 14 μηνών έχουν ήδη avamu-
ξει την αντlληψη του βάθους, χωρις να μπο-
ρουν όμως να ελέγξουν αν υπάρχει η ικανότη-
τα αυτή και στα νεογέννητα, λόγω αδυναμιας
ευρεσης μιας ερευνητικής μεθόδου εφαρμόσι
μης στον πληθυσμό αυτό
Εξάλλου, συμφωνα με τον PIaget., η ανάmυξη
της αντιληψης της σταθερότητας των αντΙKει
μένων, της ικανότητας, δηλαδή, με την οποια
τα άτομα αντιλαμβάνονται ότι τα αντικειμενα
του περιβάλλοντος υπάρχουν, ακόμα κι αν ευ-
ρίσκονται πέρα από το οmικό τους πεδιο η
οταν κρυβονται, εμφανίζεται για πρωτη φορά
στην ηλικία των δυο ετών και αναmυσσεται με
την πάροδο του χρόνου. Σύγχρονοι ψυχολόγοι
βασιζόμενοι σε ενδειξεις μελετων με υποκει-
μενα τυφλά άτομα, των οποίων η όραση απο-
καταστάθηκε σε μεγάλη ηλικια, συμφωνα με
τις οποίες τα άτομα αυτά εμφόνιζαν ορισμένες
μονο μορφές αντιληmικής συμπεριφοράς
μετά την αποκατάσταση της όρασής τους, ο-
δηγήθηκαν στο συμπέρασμα ότι και οι δυο α-
πόψεις ερμηνείας του φαινομένου της αντlλη-
Ψης, δηλαδή η άποψη των οπαδών του νατιβι-
σμου και εκείνη των εμπεφιστων, προσφέρουν
καλυτερη ερμηνεια του φαινομένου της αVTΙ-
ληψης.
Στον χώρο της Γνωστικης Ψυχολογίας επικρα-
τούν τρεις διαφορετικές θεωρητικές απόΨεις
καθεμιά από τις οποίες προσπαθεί να ερμηνευ-
σει πως τα άτομα αναγνωρίζουν τις μορφές
των αντικειμένων (pattern recognItIon). Συμφω-
να με τη βασικότερη υπόθεση μιας από τις θε-
ωρητικές αυτές απόΨεις, τη γνωστή ως υπόθε-
ση ταυτισης μορφων (template matching), τα α-
ντικείμενα που μας περιβάλλουν αναπαρίστα-
νται στη μνήμη υπό τη μορφή μικροσκοπικων
περιγραμμάτων η μορφων (templates). Aνa.
γνωριση ενός ερεθισματος σημαΙνει και ταυτι-
ση του με μια από τις μικροσκοπικές αυτές
μορφές, η οποΙα ειναι το αποτέλεσμα πολλα-
πλων συγκρΙσεων του με τις πολυάριθμες μνη-
μονικές αναπαραστάσεις
Κατά τη θεωρητική άποΨη τη γνωστή ως θεω
ρια πρωτοτύπων (prototype theory), οι oμoιότη
τες ανάμεσα στα χαρακτηριστικά γνωρισματα
τα οποΙα αντιστοιχούν στα ερεθΙσματα, δηλα-
δή τις μορφές που πρόκειται να αναγνωρι-
στουν, διαδραματΙζουν καθοριστικό ρόλο στην
αναγνωρισή τους. Κυριαρχη υπόθεση της θεω-
ρητικης αυτής άποψης ειναι ότι κάθε ερέθισμα
αποτελεΙ μέλος μιας ευρύτερης κατηγορΙας ε-
ρεθισμάτων και προσδιορίζεται από xαpακτη
ριστικά γνωρίσματα, τα οποία κατέχονται και
από τα υπόλοιπα μέλη της κατηγορΙας αυτης
Τα πρωτότυπα ερεθίσματα μιας κατηγοριας
(prototypes) έχουν αφηρημένο χαρακτήρα και
εμπερικλείουν τα βασικά χαρακτηριστικά γνω
ρισμaτα που κατέχουν όλα τα μέλη της Kατη
γορίας. Ένα νέο ερέθισμα συγκρΙνεται με το
πρωτότυπο ερέθισμα και αν προσδιορίζεται με
ενα ή περισσότερα xαρaκτηριστΙKα γνωρισμα-
τα από εκείνα τα οποια υπάρχουν στο πpωτό
τunο ερέθισμα, τότε αναγνωριζεται.
Συμφωνα τέλος με τη θεωρητική άποψη πρoσ
διορισμου των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων
(feature theory), κάθε ερέθισμα είναι συνδεδε
μtνo με συγκεκριμένο αριθμό προσδιοριστι-
κων χαρακτηριστικων γνωρισμάτων ή λεmο
μερειών. Η διαδικασία αναγνώρισης αρχιζει με
την αφαιρεση των γνωρισμάτων από μια
μορφή, τη συνένωσή τους και τη σύγκρισή
τους με τις γενικότερες nληpoφoριες που υ-
ηάρχουν στη μνήμη. Η θεωρια αυτη υπoστηρι
ζεται από μελέτες που πραγματοποιούνται
στον χωρο της Γνωστικης Ψυχολογιας, της
Νευροφυσιολογιας και των ηλεκτρονικών υπo
λογιστων.
ΠαΡά το γεγονός ότι το αντιληmικό συστημα
θεωρεΙται ως ένας μηχανισμός που μας επι
τρεπει να γνωρΙσουμε το περιβάλλον μας, οι
διαδικασιες μέσω των οποΙων ολοκληρώνεται
δεν επιτελουνται πάντοτε χωρις λάθη. Έτσι,
μερικές φορές δεν αντιλαμβανόμαστε σωστά
τα διάφορα ερεθΙσματα με αποτέλεσμα να
πΡοβαίνουμε σε λανθασμένες αντιλήψεις, τις
γνωστές ως αντιληmικές Ψευδαισθήσεις ή o
φθαλμαπάτες (IIIusIons). Μια γνωστή oφθaλ-
μαπατη είναι αυτή της σεληνης: η σελήνη φαι
νεται μεγαλυτερη όταν βρίσκεται κοντά στον
οριζοντα και κατά πολυ μικρότερη όταν εΙναι
ΑντΙλοχος
ψηλά. Αλλες oφθaλμαπάτες ειναι αυτές των
MυllθΤ ΙYθΤ και Ponzo, γνωστές ως γεωμετρι-
κές Ψευδαισθήσεις, κατά τις οποίες ευθειες
γραμμές ίσου μήκους γίνονται αντιληmές ως
έχουσες άλλοτε μικρότερο και άλλοτε μεγα
λυτερο μηκος ανάλογα με τον τρόπο τoπoθέ
τησης τους στο χωρο, π Χ σε κάθετους η πα-
ράλληλOuς σχηματισμους Κ.λπ Παρομοιως, σε
περιmωσεις όπου τα περιβαλλοντικά ερεθι
σματα γινονται αντιληmά όχι από όλα τα άτo
μα, αλλά από ένα συγκεκριμένο άτομο μόνο,
για κάποιο καθαρά υποκειμενικό λόγο, ως έxo
ντα δομή διαφορετική από την πραγματικη
τους, τότε δημιουργουνται εσφαλμένες αντι
λήψεις, οι λεγόμενες αντιληmικές παραισθη
σεις Ένα άτομο, για παράδειγμα, υπό την εnη
ρεια του φόβου που του προκαλεΙ ένα σKoτει
νό δωμάτιο παρερμηνευει τις κινήσεις των
κλαδιων ενός δέντρου, η σκιά των οποΙων α
ποτυπωνεται σε έναν από τους τοίχους του
δωματΙου, και τις εκλαμβάνει ως μορφές ζωων
που κινουνται εναντιον του.
ΒιβλΙΟΥΡ Besl J Β (1986). CognItJve Psychology. SI PauI
Wesl PublIsιng Comρany. Bums, Α Β. Dobson, C Β
(1984), Introductorγ Psychology. Lancasler, England ΜΤΡ
Press LImIled. Eyseπck Μ W. (1986), Α Handbook ΟΙ
Cognihνe Psychology, London: Lawrence Ertbaum
Assocιales.- Eysenk Μ W, Keane, Μ Τ (1992), Cognitive
Psychology Α Stυdθnt's Handbook. Ηονθ and London
Lawrence Ertbaum Assoαales. Houslon, J Ρ. Bee Η,
Hatfield. Ε, Aimm D C (1981). Essen/ials ofPsychology. Ν
York AcademIc Press - Koμlλη, Α (1981), ΣυγχΡονη
Ψυχολογ/α Η Ιρεύvo της Συμπεριφοράς. Αθήνα, Νέα
Σύνορα - Παρασκευόnοuλος. Ι Ν (1982), EξελιιmKή
ΨυχολοΥ/σ, Αθήνα. τόμ 2, 3 - Πόρπoδaς, Κ Δ (1991).
Γνωστική ΨυΧΟλογ/α Η ΔιαδΙKασlα της Μόθησης. τόμο 1
Αικ Μαριδάκη - Κασσωτάκη
"ΑντlλογΙal... Με τον όρο Αντιλογlαι αναφέρε-
ται έργο του σοφιστή ΠΡωταγόρα.. Σώζεται
μόνο ο τΙτλος, και σημαίνει' "αντιθετικοΙ λόγοι
ή επιχειρήματα". Προφανως σ' αυτό το έργο ο
ΠΡωταγόρας ανέmυσσε την άποψη ότι για
κάθε θέμα υπάρχουν δυο λόγοι ή απόψεις, α
ντΙθετες η μΙα από την άλλη. Η άποψη αυτή
ήταν πολυ διαδεδομένη στην Αθήνα του 5ου
Π.Χ. αιώνα και ο ΠΡωταγόρας θεωρεΙται ως ο
εισηγητής της, ενω η δημοκρατική Αθήνα ως ο
τόπος όπου κατεξοχήν μπορούσε να επαλη
θευεται (Βλ. λ. Πρωταγόρας)
Γραμμ Αλατζόγλου - Θtμελη
AnIAoXoc; (1ος αι π Χ.). ΠλατωνιΚός φιλόσο-
φος που ανηκε στη νέα Ακαδημια. μαζΙ με τον
Φιλωνα τον Λαρισαιο. Κ.ά Φέρεται ως συγγρα
109
αντιμετα60λή
φέας μιας ιστοριας της ελληνικής φιλοσοφιας
από την εποχή του Πυθαγόρα. μέχρι τον θάνα
το του Επικουρου.
εχ
αντιμεταβολή (λατ. contraρosltro). Ειδος συ
μπερασματικού κανόνα συμφωνα με τον οποιο
από τη συναγωγή του Β από το Α μπορει Kα
νείς να συμπεράνει ότι αν ισχυει η άρνηση του
Β τότε συνάγεται και η άρνηση του Α Για πα
ράδειγμα, από την πρόταση "Αν Α τότε Β" συ-
νάγεται η πρόταση "Αν όχι Β τότε όχι Α".
Επίσης από την πρόταση "Αν το Α είναι αλη
θές, τότε το Β είναι αληθές" συνάγεται "Αν το
Β είναι ψευδές τότε και το Α ειναι ψευδές"
Διον Αναnολιrάνος
αντιμετα8ετικός νόμoc; ή αντιμεταθετική ιδιό
τητα. Ιδιότητα μιας πράξης ή μιας σχέσης συμ
φωνα με την οποία η αντιμετάθεση των όρων
στην πράξη ή στη σχέση δεν επηρεάζει το
πραξιακό η σχεσιακό αποτέλεσμα. Συμβολικά,
αν με Ρ συμβολίσουμε την πράξη ή τη σχέση, ι-
σχυει
αΡβ = βΡα
Ο νόμος αυτός ισχυει για την πρόσθεση και
τον πολλαπλασιασμό στα πλαισια των πραγμα
τικων αριθμων, καθως και για τη συζευξη ή τη
διάζευξη στη λογικη. Παράδειγμα αλγεβρικης
δομής για την οποια δεν ισχυει είναι αυτή του
συνόλου των πινάκων εφοδιασμένου με τη συ
νήθη πράξη του πολλαπλασιασμου πινάκων.
ΑντικεΙμενο των μαθηματικων είναι και αξιω
ματικά συστήματα στα οποία οριζονται αντιμε
ταθετικές πράξεις και σχέσεις, καθώς και αξιω
ματικά συστήματα στα οποία ορίζονται μη α-
ντιμεταθετικές πράξεις και σχέσεις.
Διον Αναnολιrάνος
αντινατoυρaλισμΌC;. Η θεωρια για την ψυχολο-
για και τις κοινωνικές επιστημες που υπoστηρι
ζει ότι τα ανθΡωπινα όντα ;σως και τα ζωα με
ανωτερη νoημoσυνrr συνιστουν ένα αντΙKει
μενο έρευνας τόσο διαφορετικό από εκείνο
των φυσικων επιστημών, ωστε χρειάζονται
πολυ διαφορετικές μέθοδοι για τη μελέτη
τους. Έτσι, στη μελετη των ανθρώπινων
όντων, μπορουμε να επικοινωνουμε μ' αυτά και
να προσπαθουμε να καταλάβουμε τη σημασία
των λόγων και των πράξεων τους, ενω ενας
φυσικός δεν μπορει με τον ιδιο τροπο να επι
κοινωνησει με τις φυσικες ουσίες και τους φυ-
σικους μηχανισμους που μελετα Μια συστoι
110
χη άποψη ειναι ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά
και οι ανθΡωπινες διανοητικές διαδικασιες δεν
μπορουν να εξηγηθουν με τις μεθόδους της
φυσικής και της χημειας ή με τις φυσιολογικές
διαδικασιες που συντελούνται στο ανθρώπινο
σώμα (βλ. αναγωγισμός) και ότι καμιά μελέτη,
ακόμα και η πιο προχωρημένη, της δομής του
ανθΡωπινου εγκεφάλου και των διαδικασιων
που συντελουνται μέσα σ' αυτόν δεν μπορει να
εξηγησει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι
σκέφτονται, αποφασιζουν, ενεργουν, αισθα
νονται Κ.λπ.
Η αντίθετη άποψη ειναι ο "νατoυpaλισμός" που
επικράτησε στον ευΡωπαικό Διαφωτισμό. του
1θου αιωνα, ο οποίος αγνοουσε την ιστορικη
διάσταση του ανθΡωπου (θεωριες περι "φυσι
κου ανθΡωπου", "φυσικής ηθικής", "φυσικου δι
καιου" κ.λπ.).
Αν ο νατoυpaλισμός παραβλέπει τις διάφορες
βαθμιδες και τις ειδικές νομοτέλειες της Kαθε
μιάς στην κλιμακα της ανάmυξης της έμβιας
υλης και ανάγει τις ουσιαστικές, ποιοτικές δια-
φορές τους στην πιο απλή, αρχική τους
μορφη, ο αντινατoυpaλισμός απομονωνει και
απολυτοποιει την ανωτερη βαθμιδα και τις ει
δικές νομοτέλειές της, σε σημείο που να πα-
ρουσιάζει τον άνθρωπο σαν ένα ον έξω και
πάνω από τη φυση.
Η άρση της αντίθεσης βρΙσκεται στη διαλεKΤΙ
κη σύνθεση' ο άνθρωπος, αν και ειναι ένα φυ-
σικό συστημα του οποίου η δομή και οι διαδι-
κασιες που συντελουνται μέσα σ' αυτό πρέπει
να αναζητηθούν στον ανθρώπινο εγκέφαλο η,
γενικότερα, στα ανθΡωπινα κοινωνικά συστη-
ματα, εντουτοις έχει μια πολυ μεγαλυτερη πo
λυπλοκότητα σε σύγκριση με τα άλλα φυσικά
συστήματα, και γι' αυτό τον λόγο απαιτουνται
για τη μελέτη του εντελως νέα θεωρητικά
πλαίσια και εμπειρικές μέθοδοι
Γιάν Κρητικός
αντινομlα. Η εμφάνιση στην πορεία της σKε
Ψης δυο ευθέως αντιθέτων βεβαιωσεων εξ
ίσου τεκμηριωμένων Η έννοια της αντινομιας
εμφανίσθηκε στη φιλοσοφια των Ελεατων',
των Σοφιστων. και των Σκεmικων.. Κατά τον
Ζηνωνα τον Ελεάτη., «τα αυτά όμοιά τε και α-
νόμοια, και εν και πολλά, μένοντά τε αυ και
φερόμενα.. Ο Πρωταγόρας. επεσημανε τη συ-
νύπαρξη δυο αντικείμενων προς αλληλους
λόγων σε κάθε πράγμα, ενω η επισημανση της
ισοσθένειας των λογων τεκμηριωνε τον αγνω-
στικισμό. των Σκεmικων Μεσω του σχολαστι-
κισμου. και της φιλοσοφιας της Αναγέννησης
η εννοια κληροδοτειται στην κλασlκη γερμανι-
κη φιλοσοφια. Κατά τον Ι. Καντ., η νόηση κατά
τη μετάβαση από τη διάνοια στον λόγο (βλ
διαvoια και λογος) από τη φυση της πρoσκpoυ
ει σε τέσσερις κοσμολογικές αντινομιες: 1) ο
κοσμος έχει αρχή στον χρόνο και τον χωρο ο
κόσμος εΙναι απέραντος ως προς τον χρόνο
και τον χωρο 2) καθετι στον κόσμο συνισταται
από το απλό δεν υπάρχει τιποτα απλό, όλα
είναι συνθετα' 3) υπάρχουν στον κόσμο αιτίες
που ενεργουν ελευθερα (εκτός των φυσικών
νομων) δεν υπάρχει ελευθερια, τα πάντα υ-
παγονται στη φυσική αναγκαιότητα' 4) μεταξυ
των αιτΙων του κόσμου υπάρχει κάποιο απoλυ
τως αναγκαίο ον δεν υπάρχει τιποτε το απo
λυτως αναγκαιο μεταξυ των αιτιων του Kό
σμου Οι αντινομιες oφεlλoνται, κατά τον
Καντ, στη συγχυση φαινομένων και νooυμέ
νων, φαινομενολογlκου και υπερβaΤΙKOυ Kό
ομου. Ο Χέγκελ. έδωσε περαιτέρω ωθηση
στον εν λόγω φιλοσοφικό στοχασμό επισημαι
νοντας την αναγκαιότητα της αντιφατικότητας
για την ανάmυξη, την οποια όμως ανάγει απo
κλειστικά στην κινηση της νόησης. Ο Μαρξ.
στο Κεφάλαιο. αίρει την απόσπαση της νoητι
κης αντιφατικότητας από αυτην του ερευνώ
μενου αντικειμένου με τη λογικη κατηγοριακή
αναπαράσταση της κλιμάκωσης της αντιφατι
κότητας ενός συγκεκριμένου υπαρκτου αντι
κειμένου ως οργανικου όλου (βλ. ανάβαση από
το αφηρημtνο στο συγκεκριμtνο). Στην πορεία
της γνωσης η νόηση προσκρουει και σε Kάπol
ες ιδιότυπες αντινομιες - αντιφάσεις, που αφo
ρουν σε βαθμιδες της αναmυσσόμενης γνω
σης, απολυτοποιήσεις, αντιπαραβολές ανε
παρκώς επεξεργασμένων αφαιρέσεων μεταξυ
τους και με την εμπειρική πραγματικότητα,
προεκβολές περιορισμένης εμβtλειας γνωσε
ων κλπ.
βιβλιογρ.. Καντ Ι . Κριτική του Καθαρου Λόγου, εκδ Πα-
παζήση Καντ 1., Προλεγόμενα σε κάθε μελλοντική με-
ταφυσική, Δωδώνη. Αθήνα-Γιόννινα, 1982 Χέγκελ Γκ .
Η επιστήμη της λOγrKής, Δωδώνη. Αθήνα-Γιόννινα.
1991 - Γ Ιμβριωτη. Η φιλοσοφια του Καντ. Διαγένης,
Αθήνα. 1974
Δ Γιατtλης
..Αντl - ΝτύΡIΥΥΚ", Βασικό εργο της μαρξιστι
κής γρομματολογίας Γροφτηκε από τον Φ.
£νγκελς. στα 1β77 7β για ν' αντψετωπιστουν
οι φιλοσοφικές απόψεις του καθηγητη Ε Ντυ-
ρινγκ, ενα εκλεκΤιΚΙστικο μείγμα χυδαιου υλι
σμου, θεTlκισμου και ιδεαλισμου, που εκεινη
αντlOUΤOπΙα
την περιοδο επηρέαζε τμημα των μελων του
σοσιαλδημοκραTlκου κόμματος της Γερμανιας
Ο nληρης τίτλος του ειναl: Η ανατροπή της ε-
πιστήμης από τον κύριον EuytVIov Ντυριvyκ
Το Αντι-Ντυριvyκ θεωρείται πραγματικη εγKυ
κλοπαιδεια του μαρξισμου.. Διαπαlδαγωγή
θηκαν μ' αυτό χιλιάδες οπαδων του. Ο Λένιν.
το χαρακτήρισε "εγκόλπιο κάθε συνειδητου
εργάτη". Αποτελειται από εισαγωγή και τρΙα
μέρη. Στην εισαγωγη ο Ένγκελς δίνει μια επι-
σκόπηση της ανάmυξης της φιλοσοφιας, από
την υποτυπωδη διαλεΚΤικη της αρχαιότητας
ως την υλιστική διαλεκτικη του μαρξισμου, και
υποστηρίζει ότι με τις δυο ανακαλύψεις του
Μαρξ. την υλιστικη αντιληψη της ιστοριας και
τη θεωρΙα της υπεραξιας--- ο σοσιαλισμός από
ουτοπία μετατράπηκε σε επιστημη Στο πρώτο
μέρος, στη Φιλοσοφια, εκτΙθενται τα βασικά
προβλήματα του υλισμου και της διαλεκτικης,
καθως και της υλιστικής αντιληψης της ιστο-
ριας. Το δευτερο μέρος, η Οlκονομια, είναι α
φιεΡωμένο στην οικονομικη διδασκαλια του
Μαρξ. Στο τριτο μέρος, στον Σοσιαλισμό, δινε
ται μια περιγραφή της ιστοριας και της θεω
ρίας του μαρξιστικου σοσιαλισμου και διαγρά-
φονται τα γνωρίσματα της μελλοντικής, Koμ
μουνιστικής κοινωνΙας, όπου οι άνθρωποι γίνo
νται "πραγματικά και συνειδητά κυριαρχοl της
κοινωνιας και κατ' επέκταση κυρίαρχοι και της
φυσης", και όπου, κατά την έκφραση του
Ένγκελς, η ανθρωπότητα πραγματοποιεί το
άλμα από το βασlλειo της αναγκαιότητας στο
βασιλειο της ελευθεριας.
Το "Aντι NτύρινγK" έχει μεταφρασθεί στα ελ
ληνικά και έχει εκδοθεί από τη "Συγχρονη
Εποχη", 1993Ό
Βιβλιογρ Το tpyo .Aντι-Nτυριvyκ. του Ε'νγκελς και η
εποχή μας, ΜόσΧα. 1978 - Κ Μαρξ και Φ Ενγκελς.
.Απαντα.. τ 20. ΜόσΧα. 1981 - Η Μαρ{ιστική φιλοσοφΙα
του 790υ αιωνα, τόμ 2 ΜόσΧα. 1979. κεφ 12
Ν Στ
αντlοuτοπΙα. Ο όρος δηλωνει την ιδεολογική
στάση ενός τμήματος των διανοουμένων, Kυ
ριως της Δυσης, οι οποίοι, σε αντίθεση με τον
ουτοπισμό, όπως αποκαλουν την πίστη στη δυ
νατότητα εγκαθΙδρυσης ενός δικαιου κοινωνι-
κου συστήματος, φρονουν ότι μια τέτοια επι
διωξη ειναι ανέφικτη, αλλό και ΟTl κάθε από
πειρα για την πραγματοποίησή της οδηγει σε
ολεθρια αποτελέσματα. Ειδικα, η επανάσταση
του 1917 στη Ρωσια και οι κατοπινες εξελιξεις
της έδωσαν αφορμή και υλlκο για μια σειρά "α-
ντιουτοπικά" μυθιστορηματα Απ' αυτά τα γνω-
111
Αντlοχος ο Αοκαλωνlτης
στότερα είναι: Ο θαυμαστός vtoς κόσμος
(Brave New World) του Αλντους Χάξλευ
(1932), Το troς 1984 του Τζωρτζ Οργουελ
(1949), Το κουρδιστό πορτοκάλι (The Clock
work Orange) του Αντονυ Μπέρτζες (1962), Η
άνόδος της αξιοκρατίας (The RIse of ΜθΓΙ-
tocracy) του Μάικλ Γιανγκ (1958), Ο κυριος των
μυγων (Lord of FIIes) του Ουίλλιαμ Γκόλντιγκ
(1963), Σκοτεινιά στο μεσημtρι (Darkness at
Νοοη), γνωστότερο με τον τίτλο Το Μηδtν και
το Απεφον, του Αρθουρ Κέσλερ, Κ.ά. Σε ανά
λογο πνεύμα ειναι γραμμένες και μελέτες,
όπως Ο μυθος της μηχανής (The Myth of the
MachIne) του Λιουις Μάμφορντ (2 τόμοι, 1967
70).
Εδω, πρέπει να γινει η διάκριση ανάμεσα στην
"αντιουτοπιστικη" φιλολογια, που σε τελική α
νάλυση τεινει στη δικαίωση και υπεράσπιση
της κοινωνΙας του "ελευθερου ανταγωνισμου",
με όλες τις κοινωνικές ανισότητες και αδικίες
της, και στα έργα ΠΡοοδευτικων συγγραφέων,
όπως του Ανατόλ Φρανς (Το νησl των Πιγ-
κουΤνων), του Τζακ Λόντον (Η σιδερtνια φτtρ
να), του Χέρμπερτ Τζωρτζ Ουέλς τα μuθιστo
ρήματα επιστημονικης φαντασίας, του Ρομπέρ
Μερλ (Ένα ζωο προικισμtνο με λογικό) κ.ά.,
που επισημαινουν τους πραγματικούς κινδυ-
νους και προειδοποιουν γι' αυτούς, πρoτείνo
ντας, άμεσα ή έμμεσα, μια συλλογική αντιμε
τωπισή τους για μια ζωή άξια του ανθρώπου
Γιάν ΚρηTlκός
AnloXoc; ο AσKαλωνlτηc;, (Ασκαλων Παλαι
στίνης, περ. 130/120 68 π.Χ.). Ελληνας φιλό
σοφος, nλατωνΙKός και εκλεκτικός, ιδρυτης
της λεγόμενης «πέμπτης Ακαδημιας»
Ο Αντιοχος ήταν μαθητής του Φιλωνα του
Λαρισαίου. στην Αθήνα και διάδοχός του στη
διεύθυνση της nλατωνικής Ακαδημιας. (79-
78) Ακολούθησε τον δόσκαλό του στη Ρωμη
(88), όπου ο Αντίοχος κέρδισε τη φιλια του
Ρωμαίου Λούκουλλου. Ως «σχολάρχης» της
Ακαδημιας στην Αθήνα, ο Αντίοχος είχε μαθη-
τή τον ΚικέΡωνα., ο οποίος στα έργα του ανα
φέρεται συχνά στον Αντίοχο. Αργότερα, κατά
τον δεύτερο Μιθριδατικό πόλεμο (73), ο
Αντιοχος συνοδεψε τον φlλo του Λουκουλλο
στην εκστρατεια του στην Ανατολή και πέθανε
στη Μεσοποταμια
Ο Αντιοχος αγωνίστηκε κυριως για να απαλλά
ξει την Ακαδημία από την επίδραση του
Σκεmικισμού" και να την επαναφέρει στη γνή
σια nλατωνΙKη παράδοση της. Γι' αυτό ηρθε σε
112
σύγκρουση ακόμα και με τον δόσκαλό του τον
Φιλωνα, μαθητη του Καρνεάδη., εκείνου ακρι
βως που ειχε εισαγάγει τον Σκεmικισμό στην
Ακαδημια. Χαρακτηριστική του αγώνα του
ειναι η παρατήρησή του στους Σκεmικους:
Ειναι αντιφαση να ..βεβαιωνει» κανεις πως τι-
ποτα δεν μπορεΙ να «βεβαιωθει» και παράλλη
λα να «αποδεικνυει» πως τίποτα δεν μπορει να
«αποδειχθει»ι Στο πρόβλημα της αλήθειας ο
Αντιοχος δέχτηκε τη θέση του Στωικου
Χρύσιππου. για την «εννοιακή παράσταση» ως
μέσο για τη γνωση, ενω στο πρόβλημα της ευ-
τυχίας επεσήμανε ως ιδανικό την απάθεια, που
είχαν διδόξει γενικά οι παλαιότεροι Στωικοι"
Ο Αντιοχος έκανε και μια έκθεση της AKαδη
μαικής, της Περιπατητικής και της Στωικής φι-
λοσοφίας., επιδιώκοντας να δείξει ότι οι τρεις
σχολές διαφέρουν περισσότερο στη διατυπω-
ση παρά στην ουσία. Με όλα αυτά ο Αντιοχος
έδειξε βέβαια ότι δεν ήταν παρά ένας εκλεκτι-
κός
Αν και οχι ιδιαίτερα δημιουργικός φιλόσοφος,
ο Αντίοχος άσκησε μάλλον σημαντική επίδρα-
ση, και του αναγνωρίζουν ότι αυτός άνοιξε τον
δρόμο για την εξέλιξη του Πλατωνισμού. προς
τον Nεonλατωνισμό..
ΒιβλΙΟΥΡ J GIucker. Anlιochus and the ΙΒΙθ Academy
Gottingen. Vandenhoeck & Ruρrechl. 1978. 510 S
(Hyρomnemala 56)
Ε Ν Ρούσσος
Aντlπστρoc; ο Tαρaεύς (20ς αι π.Χ.). Στωικός'
φιλόσοφος, ένας από τους τελευταιους εκ-
προσωπους της "Παλαιάς Στοάς" και δόσκαλος
του Παναίτιου του Ρόδιου., αρχηγου της "Μέ-
σης Στοάς".
Ο Αντίπατρος ήταν μαθητής του Διογένη του
Baβυλώνιoυ. και διάδοχός του στη διευθυνση
της Στοάς στην Αθηνα (περ. 140). Σε ωριμη η-
λικία τερμάτισε τη ζωή του θεληματικά, παφ-
νοντας δηλητήριο (περ. 137). Από τα έργα του
είναι γνωστοί οι τίτλοι Περί κόσμου, Περι ου-
σΙας, Περl ψυχής, Περι θεών, Περι ζώων, Περι
μαντικής και Περί του Σωκράτους δαιμονιου.
Ο Αντίπατρος ασχολήθηκε με τα πιο κεντρικα
προβλήματα της Στωικής φιλοσοφίας., και ΟΙ
θέσεις του σ' αυτά ειναι συμφωνες με τις ιδέες
των μεγάλων δασκάλων της "Παλαιάς ΣτΟΟς"
Έκανε μάλιστα ο Αντίπατρος μεγάλο αγωνα.
για να υπερασπιστει τη γνήσια στωική πapαδo.
ση από τις επιθέσεις και τις επικρισεις κυριως
του Καρνεάδη". Συμφωνα με τη γενικότερη δι-
δασκαλια της Στοάς, ο Αντίπατρος δεχόταν τα
εξης. Για την αλήθεια ως κριτηριο την "Kατaλη
πτική φαντασια", δηλαδή την εννοιακή παρά-
σταση. Για το συμπαν ότι έχει ορισμένο σχήμα,
το σφαιρικό, που διευκολυνει την κΙνησή του.
Για την ουσία ότι είναι σωματικη, δηλαδή από
υλη, και για την ψυχή ότι ειναι θερμη πνοή.
Περισσότερη σημασία έχει η διδασκαλία του
Αντίπατρου πάνω στα ηθικά προβλήματα. Η
βασική θέση του ειναι: Να κάνουμε πάντα και
χωρΙς παρεκκλισεις αυτό που εξαρτάται απο
τη δύναμή μας, για να πετυχαινουμε αυτό που
πρωταρχικά ανταποκρΙνεται στη φύση μας.
Ε Ν Ρουσσος
Aντlπατρoς ο TOploc; (1ος αι π.Χ.). Φιλό-
σοφος, από τους εκπροσωπους της "Μέσης
ΣτΟΟς", μαθητης του Ποσειδώνιου. και δάσKα
λος του ΡωμαΙου Πόρκιου Κάτωνα (περ. 70
π χ.). Πέθανε πριν από το 45 Π.Χ. Με την επί-
δραση του Ποσειδωνιου, ο Αντίπατρος ασχo
λήθηκε κυρΙως με τη φυσική φιλοσοφΙα, όπως
φαινεται από τους τΙτλους των έργων του Περι
κόσμου και Περί ζωων Από λάθος έχουν απo
δοθει στον ΑντΙπατρο και ορισμένα από τα
εΡΥα του Αντιπατρου του Ταρσέα., συνωνυ
μου αλλά αρχαιότερου στωικου φιλοσόφου. Ο
Αντιπατρος δΙδασκε ότι ο κόσμος είναι ζωντα-
νός οργανισμός, έμψυχος και λογικός και ότι
έχει ως "ηγεμονικόν" τον αιθέρα
Ε Ν Ρουσσος
αντlΠΡOOωπεUΤIKότητa. Η ιδιότητα της ΙKανo
ποιητικής αντιπροσώπευσης του όλου από ένα
μερος του. Η ιδιότητα αυτή εξαρτάται ως προς
την εμφάνισή της από τη δυνατότητα αναπα-
Ραστασης του όλου από το μέρος. Μια τέτοια
αναπαράσταση προ υποθέτει ότι σε αρκετά ΙKα
νοποιητικό βαθμό το μέρος φέρει σε μικρογρα-
φΙα όλες τις ιδιότητες του όλου, ωστε να απo
τελεΙ ισόμΟΡφη απεικόνισή του. Μια άλλη πε
pImωoη αντιπροσωπευτικότητας είναι αυτη
της ικανοποιητικης αντιπροσωπευσης του
ολου (με την έννοια του συνόλου) από ένα
στοιχειο του. Στις εμπειρικές επιστήμες και έ
Ρευνες η έννοια της αντιπροσωπευτικότητας
χρησιμοποιειται ευρυτατα συνδυασμένη με
χΡηση στατιστικων μεθόδων δειγματοληmι-
κου χαρακτήρα. Έτσι, δειγματοληΨίες που o
δηγουν σε εμπειρικές διαπιστωσεις σταθερου
χαρακτηρα οδηγουν επαγωγικά σε γενικές
προτάσεις που αφορουν το όλον. Σε τέτοιες
περιmώσεις η αντιπροσωπευτικότητα γινεται
εννοια στα πλαισια ενός μαθηματικοποιημένου
(στατιστικου) συστήματος, όπου έννοιες,
Φ.Λ., Α-8
Aντισ8tνης ο Αθηναloc;
όπως αυτή του διαστήματος εμπιστοσυνης και
της πιθανότητας εμπιστοσύνης, αυστηροποι-
ουν τη μετάβαση από το ειδικό στο γενικό.
Διον Αναπολιτόνος
Aντισ8tνΗC; ο Αθηνaloc; (περ. 455-360 π.Χ.).
Σοφιστης., ρήτορας, σωκρατικός φιλόσοφος
και εμπνευστή ς των Κυνικων..
Ο Αντισθένης ήταν γιος ενός Αθηναίου, ελεύ
θερου πολίτη, και μιας δούλης από τη θράκη.
Γεννήθηκε και έζησε στην Αθήνα, πολέμησε
στην Τανάγρα (424) και ήταν ένας από εKεί
νους που παραστάθηκαν στον Σωκράτη. μέσα
στο δεσμωτήριο κατά τις τελευταιες στιγμές
του (399). Πρώτος δάσκαλος του Αντισθένη
ήταν ο ΓοργΙας. και δεύτερος σ Σωκράτης. Ο
πρώτος τον έκανε να ενδιαφερθει για τη ρητo
ρική και να μελετήσει τη γλώσσα ως φορέα α
ληθειας, ενώ ο δεύτερος του έστρεψε την
προσοχή στα ηθικά προβλήματα.
Με εξαlρεση τον Δημόκριτο., ο Αντισθένης
ήταν ίσως ο γονιμότερος συγγραφέας της
προπλατωνικής περιόδου. Από τους γνωστους
62 τΙτλους έργων του πολλοΙ φανεΡωνουν τα
πλούσια ενδιαφέροντα του Αντισθένη και την
παράλληλη πορεΙα του με συγχρονους του
συγγραφεΙς: Ο Αίαντος λόγος, ο Περί Oδυσ
σtως, η Opturou απολογία και ο Περί Ελtνης
και Πηνελόπης θυμιζουν τους λόγους του
ΓοργΙα Υπtρ Πaλαμήδoυς απολογlα και Ελt
νης εγκώμιον. Η Αλήθεια το ομώνυμο έργο του
ΠΡωταγόρα". Ο Κυρος θυμιζει την Κύρου παι
δεια του ΞενΟφώντα., ο Αλκιβιάδης και ο
Μενtξενος τους ομωνυμους διαλόγους του
Πλάτωνα.. Από τα έργα του Αντισθένη σώθη-
καν μόνο μικρά αποσπάσματα.
Το ηθικό μέρος της σκέΨης του Σωκράτη
έδωσε στο πνευμα του Αντισθένη την απoφα
σιστική ώθηση. Αλλά και εδω τον Αντισθένη
τον τράβηξε περισσότερο η πρακτική πλευρά,
όχι τόσο η θεωρητική θεμελΙωση της ηθικής
πάνω στη γνωση. Έτσι, η λιτότητα της ζωής
του δάσκαλου έγινε ιδανικό στη φιλοσοφΙα
του μαθητή. Ο Αντισθένης πίστευε ότι η αρετή,
νοουμενη σαν ενιαια αξια και αξιοσύνη, είναι
διδακτή, ότι αυτή μόνη φτάνει για την ευτυχία
του ανθΡωπου, ότι η αρετή εΙναι πράξη και δεν
χρειάζεται ειδικές γνωσεις, ότι ο σοφός δεν ε
νεργεί κατά τους κειμένους νόμους αλλά κατά
τον νόμο της αρετής, ότι ο δικαιος πρέπει να
ειναι για τον καθένα πιο πολυ από συγγενής
και ότι οι κοινωνίες καταστρέφονται, όταν οι
πολιτες δεν μπορουν να διακρίνουν τους Kα
113
αντιστοιχία
κους από τους καλούς. Πaρoιμιωδης έμεινε ο
αντιηδονισμός του Αντισθένη, που θεωρούσε
τον έρωτα "κοκίαν της φυσεως". Ακριβώς οι α-
σκητικές τάσεις έπεισαν τους Κυνικούς φιλo
σόφους να τον θεωρήσουν αρχηγό τους, μo
λονότι ο Ιδιος δεν ήταν ιδρυτής της σχολής
τους. ΕπεκτεΙνοντας αυτή τη σχέση, στην ύ
στερη αρχαιότητα θεωρούσαν τον Αντισθένη
και ως συνδετικό κρlκo ανόμεσα στον Σωκράτη
και τους Στωικους. Έτσι, στην παράδοση του
σωκρατικου στοιχεΙου Xάpaζαν τη γραμμή:
Σωκράτης Αντισθένης Διογένης. - Κράτης.-
Ζήνων.. Ο Διογένης ο Λαέρτιος. λtει ότι ο
Αντισθένης διδαξε στον κυνικό Διογένη την α
πόθεια, ο Διογένης στον Κράτητα την εγκρά
τεια και ο Κράτης δΙδαξε στον Ζήνωνα την
καρτερΙα. Με άλλα λόγια, η μετακλασική αρ
χαιότητα ήθελε να βλέπει την αρχή όλων των
ιδανικων στο πνευμα του Σωκράτη.
Στο πρόβλημα της αλήθειας, που ήταν νευραλ-
γικό για την εποχή του και που απασχολουσε
έντονα τόσο τους Σοφιστές. όσο και τους
Σωκρατικούς, ο Αντισθένης, στενός συγγενής
και με τις δυο παρατόξεις, πίστευε, συμφωνα
μάλιστα με εδραιωμένες ακόμα από την προι-
στορική εποχή αντιλήψεις, ότι τα ονόματα α
ποτελουν στοιχεΙα της φύσης των πραγμότων,
ανήκουν στα πράγματα και γι' αυτό μπορούν
να δηλώνουν τα πράγματα. Έτσι ο Αντισθένης
ειχε καταληξει σ' ένα εΙδος ονομαΤΟκΡατΙας,
που τον ανόγκαζε να αρνεΙται τη δυνατότητα
ορισμού ενός πράγματος με γνωρίσματα ενός
άλλου και έφτασε στο σημεΙο να υποστηρΙζει,
για παράδειγμα, ότι δεν μπορουμε να λέμε-Το
χιόνι είναι λευκό", αλλό μόνο -Το χιόνι ειναι
χιόνι" Ι Πόνω σ' αυτή τη γνωσιολογΙα ο Αντι-
σθένης στήριζε και τη θέση του για την παιδεία:
"Αρχή παιδεύσεως η των ονομάτων επΙσκεψις".
Πράγμα που σημαινει ότι, κατό τον Aντισθtνη,
μαθαινοντας κανεΙς τα ονόματα, μαθαΙνει και
τα πράγματα που αναφέρονται σ' αυτό. Από θε-
ολογική όποψη ενδιαφέρει επίσης το γεγονός
ότι ο Αντισθένης, συνεχΙζοντας τον μoνoθει
σμό του Ξενοφάνη., διδασκε ότι οι όνθΡωΠΟΙ
νομΙζουν ότι υπάρχουν πολλοι θεοί, αλλό
πραγματικό υπάρχει μόνο ένας, και αυτός δεν
μοιάζει με κανένα από τα γνωστό όντα
θιβλΙΟΥΡ Antιsthenis Fragmenfa Collegit F Ο G8JZZI,
Μίlano, νMθsθ. 1966, 146 Ρ (Tesb e Documenb 13) - Α
ΡθlzθΓ. AntίsIheπes d8r Sokratίker, FreιburgIMunchen, Αι.
ber. 1974
Ε Ν Ρουσσος
αντlστoιxlσ, θεωρια της αλήθειας. Η θεωρΙα
114
της αντιστοιχΙας της αλήθειας, με την ευΡUΤε
ρη σημασια της, δηλωνει ότι η αλήθεια συμφω-
νεΙ με την πραγματικότητα, ότι υπάρχει αντι-
στοιχΙα μεταξυ μιας πρότασης και των πραγμό-
των. Η ειδικότερη σημασια δηλώνει ότι η αλή-
θεια είναι μια ιδιότητα σχέσης όπου οτιδήποτε
είναι αληθές ---φράση, πρόταση, ισχυρισμός---
χαρακτηρίζεται ως αληθές εξαιτίας της σχέ
σης του προς κότι άλλο, συνηθως ένα δεδoμέ
νο Προβληματική παραμένει η διόκριση μετα
ξυ της πρότασης και του δεδομένου. Καθως
και η διακρlβωση της αντιστοιχΙας μεταξυ της
δομής μιας πρότασης και της δομής του δεδο-
μένου ή μιας κατόστασης.
Γ Γlαπαγoυvoς
αYTICJToIxIαc; αρχή. Θεμελιώδης μεθοδολογικη
αρχή που διέπει την ανόmυξη των επιστημών
Σύμφωνα με την αρχή αυτή, η αντικατόσταση
μιας φυσικής θεωριας από μιαν άλλη δεν απο-
τελεΙ εγκοπή αλλό συνέχεια, η οποια μπορει
να εκφραστει με κατάλληλες εννοιολογικές
και μαθηματικές αντιστοιχιες. Η παλιό θεωρία
διατηρεΙται κατό κόποιο τρόπο στα πλαίσια της
νέας με την έννοια ότι ένα μέρος της λειτουρ-
γεί με διαδικασΙες παρεμφερεΙς (αντιστοιχες)
των παλαιών. Βάσει της αρχής της αντιστoι
χΙας εΙναι ελευθερα τα δόνεια από την παλαιό
θεωρΙα στη νέα με την προίίπόθεση Kατάλλη
λων τροποποιήσεων και περιορισμων. Η ιστo
ρία των μαθηματικων, της φυσικής και των
άλλων επιστημων παρέχει γόνιμο έδαφος με
λtτης της αρχής της αντιστοιχΙας. Στα μαθη-
ματικό, ιδιαΙτερα, μια τέτοια αρχή xpησιμoπoι
είται για τη μετάβαση από μια μαθηματική πε
ριοχή σε άλλη με ισόμoρφa χαρακτηριστικό
προς την πρώτη. Αυτό γΙνεται γιατΙ συνήθως η
δεύτερη περιοχή εμπεριέχει μεθοδολογικές
και εργαλειακές δυνατότητες λύσης προβλη-
μότων μεγαλύτερες από την πρώτη. Στην πε-
ριοχή της φυσικής ένα παράδειγμα χρήσης της
αρχής της αντιστοιχίας εΙναι αυτό από τον
Μπορ. το 1913, μέσα σ' ένα κλιμα γενικής αμ-
φισβήτησης των βασικών αξιωμότων και
αρχών της κλασικής φυσικής.
Διον Αναπολιτάνος
αντΙστοιχoc;, βλ. επαρκής.
αντιστροφή (λατ. conversIo). Διαδικασια της
τυπικής λογικής, κατό την οποια συντελείται ο
μετασχηματισμός μιας κρίσεως με την αλλαγη
της θέσης των όρων της έτσι ώστε το υποκει.
μενο να πάρει την θέση του κατηγορουμένου
και το κατηγορούμενο του υποκειμένου. Για
την αντιστροφή ισχύουν οι εξής αρχές:
Αντιστρέφονται όλες οι γενικές απoφaτικές
προτάσεις (π.χ. κανένα πτηνό δεν είναι μαστo
φόρο κανένα μαστ0φ6ρο δεν εΙναι πτηνό) και
ολες οι μερικές καταφατικές (π.χ. μερικοί
Ασιάτες είναι χριστιανοΙ - μερικοί χριστιανοί
είναι Ασιάτες). Οι γενικές καταφατικές αντι
στρέφονται με τον περιορισμό να μεταβλη
θουν κατά ποσόν (π.χ. όλα τα δέντρα είναι
φυτά μερικά φυτά εΙναι δέντρα). Οι μερικές α
πoφaτικές προτάσεις δεν αντιστρέφονται (π.χ.
επειδη μερικοί άνθρωποι δεν είναι κυνηγοί,
δεν έπεται ότι μερικοί κυνηγοΙ δεν είναι άν
θρωποι). Η αντιστροφή ονομάζεται απλή, αν
δεν μεταβάλλεται η ποσότητα των πρoτάσε
ων
Απ Τζ
αντIφaση διαλεκτική. ΚατηγορΙα που εκφράζει
την εσωτερική πηγή κάθε ανάmυξης. και κάθε
κινησης.. Η αναγνωριση της εσωτερικής αντί
φασης, της ουσιωδους αντιφασης, της ενότη-
τας εσωτερικής και εξωτερικής αντΙθεσης δια
φοροποιει τη διαλεκτική. από τη μεταφυσική..
Η πρωτη, σε αντιδιαστολή με τη δεύτερη, πα-
ραδέχεται την υπαρξη ουσιωδων εσωτερικών
και αναγκαιων αντιφάσεων. Οι αντιφάσεις που
εξετάζει η διαλεκτική πρέπει να διακρίνονται
από τις ..λογικές» αντιφάσεις, οι οποΙες εK
φράζουν σύγχυση και ασυνέπεια της σκέψης.
Η αντιφαση που εξετάζει η διαλεκτική εΙναι
πηγή ανάmυξης, καθως αναmύσσεται και η
ιδια, διανύοντας τις βαθμίδες της ταυτότητας.,
της διάκρισης., της αντίθεσης. και της αντίφα-
σης. (είτε της καθαυτής αντίφασης). Η ταύτιση
συνιστά εμβρυωδη αντίφαση δεδομένου ότι το
παλαιό, ουσιωδως ταυτόσημο του εαυτού του,
εμπεριέχει προυποθέσεις του νέου, δηλ. στιγ
μές που το διαφοροποιουν από τον ίδιο τον
εαυτό του, ως υποταγμένες όμως στην ταυτό
τητα Η διακριση επισης ειναι μια μη avamuγ
μένη πλήρως αντίφαση, διότι, παρά το γεγο-
νός ότι συνιστά σε πρώτο πλάνο τη συνυπαρξη
του νέου και του παλαιου, το νέο σχηματίσθη
κε και εξακολουθεΙ να αναmυσσεται από το
παλαιό, σε συνδυασμό με το παλαιό. Παpα
πέρα ανάπτυξη της αντιφασης συνιστά η αντι
θεση, κατά την οποία, αν και προβάλλει στο
προσκήνιο η άρνηση του παλαιου από το νέο,
το νέο επίσης σχηματιζεται εδώ από το πα
λαιό, συνδέεται εσωτερικά με αυτό. το νέο
Αντιφών ο ΑβηναΙος
πραγμοτοποιείται ως άρνηση του παλαιου.
Στην ανώτατη βαθμίδα της αντίφασης (Kαθαυ
τη αντίφαση) το νέο ολοκληρώνει την άρνηση,
τον μετασχηματισμό του παλαιού, συμπερι
λαμβάνοντας το παλαιό σε "ανηρμένη", μετα
σχηματισμένη μορφή ως στιγμή του εαυτου
του, οπότε και διαμορφωνεται η συνάφεια, η ε-
σωτερική ενότητα των διαφόρων πλευΡων,
πραγμάτων Κ.λπ. Στην καθαυτή αντίφαση το
κυριο δεν είναι η αμοιβαια άρνηση των πλευ
Ρων, αλλά το γεγονός ότι στην εν λόγω διαδι
κασία αυτές γεννούν η μΙα την άλλη ως διαKε
κριμένες μεταξύ τους, πραγματοποιωντας
μιαν αμοιβαία μετάβαση και ταυτιζόμενες.
Οταν ένα αντικείμενο φτάνει στην ανώτατη
βαθμίδα της ανάmυξης της αντίφασής του, ω
ριμάζουν οι προυποθέσεις εξαφάνισής του,
διότι η Kαθαυτη αντίφαση σημαΙνει ότι το ίδιο
το αντικείμενο με την εσωτερική του κίνηση
αρνειται τον εαυτό του "εν εαυτώ". Εδω aκρι
βως έγκειται ο κριτικός και επαναστατικός χα-
ρακτήρας της διαλεκτικής (κ. Μαρξ.).
Η αντίφαση που εξετάζει η διαλεκτική. παpα
τηρεΙται και στη φύση, στην κοινωνια, στη νόη
ση και στη συνείδηση. Στην κοινωνία που βασι
ζεται στην ατομική ιδιοκτησία και στην εκμε-
τάλλευση, οι αντιφάσεις αποκτουν ανταγωνι-
στικό χαρακτήρα και εκφράζονται με την πάλη
των τάξεων, με τη διαπάλη αντιθέτων Koινωνι
κων ομάδων και με το ανέφικτο της διευθέτη-
σης των εν λόγω αντιφάσεων στα πλαίσια του
δεδομένου κοινωνικου συστήματος. Xαpακτη
ριστικές, κατά τους μαρξιστές, είναι οι αντιφά
σεις Π.χ. μεταξυ εργασιας και κεφαλαίου, με
ταξύ ιμπεριαλιστικων δυνάμεων, μεταξυ πο-
λυεθνικών εταιρειών και εθνικων κρατικων
πολιτικών μορφών, μεταξυ ανεmυγμένων και
αναmυσσόμενων χωρών Κ.λπ.
Δ Γ/ατtλης
σντΙφaση KαβαUΤι'l. βλ αντίφαση διαλεκτική.
αντΙφaσης αρxι'l. βλ. αρχή της αντΙφασης
Αντιφών ο Α8ηναΙoc; (5ος αι. π.Χ.). Σοφιστής,
ισως ο αρχαιότερος θεωρητικός του φυσικού
δικαίου και της ισότητας των ανθρώπων.
Σύμφωνα με μαρτυριες των αρχαΙων, ο Aντι
φων ήταν ένας από τους συνομιλητές του Σω-
κράτη. στην Αθήνα, δασκαλος του τύραννου
Αιονυσιου στις Συρακούσες και ΨΥXoθεpaπευ
τής στην Κόρινθο, όπου "τέXVΗν αλυπΙας συνε-
στήσατο, ωστε τους λυπουμένους διά λόγων
115
Άντλερ Άλφρεντ
θεραπευειν, και πυνθaνόμενoς τας αιτιας πα
ρεμυθει:rο τους κάμνοντας". Ο Αντιφων, συ μ-
φωνα πάντα με μαρτυρίες των αρχαίων, είχε
ακόμα επιδόσεις στην εξήγηση των ονείρων,
στη φυσική και τα μαθηματικά, στην επική και
την τραγική ποίηση, στη ρητορική και τη μελέ
τη της γλωσσας. Ως συγγράμματά του αναφέ-
ρονται η Αλήθεια, το Περι ομονοlας, ο Πoλιτι
κός, το Περl κρίσεως ονεφων και η τραγωδία
Πλήξιππος. Αποσπάσματα έχουν σωθεί κυρΙως
από την Αλήθεια και το Περί ομονοίας.
Από την αρχαιότητα ως σήμερα, στους Kυ
κλους των ειδικων που έχουν ασχοληθεί με
την προσωπικότητα και το έργο του Aντιφώ
ντα, παραμένει ανοιχτό το πρόβλημα της ταυ
τότητάς του: υπάρχουν ενδείξεις ότι ο σοφι-
στής Αντιφων και ο ρητωρ Αντιφών ο Pαμνoυ
σιος ειναι το ιδιο πρόσωπο, όπως υπάρχουν
και ενδείξεις ότι ο σοφιστής, ο ρήτορας, ο πoι
ητής, ο ψυχοθεραπευτής και ο ονειροκρίτης
είναι δυο, τρια ή και περισσότερα πρόσωπα με
κοινό μεταξυ τους μόνο το όνομα. Για τον χω-
ρισμό του σοφιστη από τον ρήτορα οι ειδικοΙ ε
πικαλουνται κυριως δύο επιχειρήματα' τη δια
φορά στα μορφολογικά στοιχεΙα του λόγου και
την απόσταση στην ιδεολογία. Πραγματικά, ο
ρητορας Αντιφών ήταν εχθρός της δημοκρα-
τιας, πραξικοπηματίας, φανατικός υπέρμαχος
των κοινωνικων διακρισεων και των κειμένων
νόμων, έστω και με καταπιεση των πολιτων,
ενω ο συγγραφέας της Αλήθειας εκδηλωνεται
για την απόλυτη προτεραιότητα του "φυσικού"
δικαιου έναντι του "θετου" και με αυτό το κρι-
τήριο για την ισότητα όλων των ανθΡωπων, ά
σχετα από φυλή, φυλο και κοινωνική τάξη. Για
την τάύτιση του σοφιστή με τον ρήτορα υπάρ
χουν τα ακόλουθα επιχειρήματα. Η συμmωση
χρόνου (5ος αι π.Χ.), τόπου (Αθήνα Ι Pαμνoυ
ντα) και περιβάλλοντος (οι περιπου σύγχρονοι
συγγραφεις θουκυδίδης., Ξενοφων. και Πλά
των. ξέρουν μόνο έναν Αντιφωντα)' η ανυπαρ
ξια ειδήσεων για την ιδιωτική ζωή και την πoλι
τική δράση του σοφιστη, ένδειξη τ/ς ανυπαρ-
ξίας προσωπου άλλου από τον ρήτορα Aντι
φωντα' ο γενικός κανόνας στη ζωή των παλαι
ότεΡων σοφιστων να έχουν πολλαπλές επιδό
σεις στις επιστήμες και στις τέχνες και να Kαλ
λιεργουν πολλά ειδη λόγου' από όπου ακόμα
και η επιδοση στην ψυχοθεραπευτικη "διά
λόγων" εξηγειται από το γενικό ενδιαφέρον
των σοφιστών για τη γλώσσα και για τα πάθη
που μπορουσε να διεγεlρει στις ψυχές των α
κρoaτων η δυναμη του λόγου. Με κριτήριο την
116
πολυμέρεια σαν γενικό κανόνα στη ζωή των
παλαιότερων σοφιστων, μπορούν ακόμα να ε-
ξηγηθούν οι διαφορές στη μορφή του λόγου
και στις ιδέες, αφου διαφορετικά είδη λόγου
έχουν διαφορετικά μορφολογικά γνωρίσματα
Όσο για τις "αναρχικές" ιδέες της Αλήθειας, α
συμβιβαστες με τη γενικά γνωστή αντιλαική
πολιτεία του ρήτορα, ας σημειωθεί ότι από τα
σωζόμενα αποσπάσματα δεν γίνεται φανερό
αν αυτές αποτελούν το "πιστευω" του συγγpα
φέα τους ή απλώς επιχειρηματολογία προς
τον ειδικό στόχο ενός λόγου, φαινόμενο Kανo
νικό για τους σοφιστές και τους ρήτορες.
Πάντως το πρόβλημα παραμένει ανοιχτό.
Συμμετέχοντας στον κοινωνικό προβληματι-
σμό που εγκαινιάστηκε ακριβως στην εποχή
του, ο Αντιφών, συμφωνα βtβαια με τα σωζό-
μενα αποσπάσματα της Αλήθειας και του Περι
ομονοίας, είχε διατυπωσει τις ακόλουθες σKέ
Ψεις: Φύση και νόμος είναι αντίθετα. Πολλά
από εκείνα που αναφέρονται στον νόμο εΙναι
αντίθετα με τη φυση ("πολεμίως τη φύσει"). Τα
φυσικά είναι αναγκαία και έμφυτα, τα του
νόμου θετά και συμφωνημένα. Τα φυσικά ειναι
ελευθερα και συμφέροντα για τη συντήρηση
της ζωής, τα του νόμου ειναι "δεσμά της φυαε-
ως". Η φυση δεν διακρίνει Έλληνες και βαρβά-
ρους, ελευθερους και δουλους. Για την ευτυ-
χια του ο άνθρωπος πρέπει να δίνει προτεραι-
ότητα στο φυσικό δίκαιο έναντι του θετου δι
καιου Στη ζωή ειναι "πάντα σμικρά και ασθενη
και ολιγοχρόνια και αναμεμειγμένα λύπαις με-
γάλαις" Ο γάμος και ο οικογενειακός βιος
είναι "μέγας αγων ανθΡωπω". Οι φροντιδες για
τη συντήρηση και την ευτυχια του ατόμου πολ-
λαπλασιάζονται τόσες φορές όσα είναι τα
άτομα που συμβιωνουν μαζί του. Αυτό μειωνει
αντίστοιχα τη χαρά της αγάπης των ατόμων
που συμβιώνουν. Με την παιδεια εθίζουν "τους
παίδας άρχεσθαι", γιατι "αναρχίας ουδέν κά-
κιον ανθρώποις". Η ομόνοια ειναι δυσκολοκα-
τ6ρθωτη, αλλά με αυτήν "αι πόλεις ισχυρότα-
ται τε και ευδαιμονέσταται γίγνονται".
Βιβλιογρ Ε BιgηoΠθ, Antιfonte Ofatore e AntI'on/e
so'ista, υrbιηo, ArgaIia, 1974, 138 Ρ - Α La Face
Richerche Anti'ontee. PaIermo, Palombo. 1969, 102 Ρ
Η C Avery, One Antiphon or Two? "Hermes" 110 (1982),
145-158 - G PendΉCk, 0nc8 Again Antiphon the Sophis/
ΒΜ Antιphon ο, Rhamnυs, "Hermes" 115 (1987), 46-60
Ε Ν Ρουσσος
Άντλερ Άλφρεντ (Βιέννη, 1870 Αμπερτιν
Σκωτίας, 1937). Διάσημος Αυστριακός ψυχια-
τρος KnI δημιουργός της Ατομικής Ψυχολο-
γιας. γnηρξε μαθητής του Φρόυντ. και συνερ-
γάτης του (1902). Πολυ γρήγορα όμως διαφο-
ροποιήθηκε (1907) από τον δόσκαλό του και
δημιουργησε τη δική του ψυχαναλυτική θεω
ρια. Ο Αντλερ δέχεται την ύπαρξη ενός δυνα-
μικού ασυνειδήτου, όχι όμως και ότι βασικό κι-
νητρο δραστηριότητας είναι η γενετήσια ορμή,
η libIdo του Φρόυντ, αλλά η ορμή για την υπερ
νίκηση των ατελειων και των μειονεκτημάτων,
για την επικράτηση, την κυριαρχΙα και την KOΙ
νωνική αναγνωριση με τον τρόπο αυτό τόνισε
το συνολο της ατομικής ζωής του ανθρώπου
και γι' αυτό τη θεωρία του την ονόμασε
"Ατομική ψυχολογια".
Κατά τον Αντλερ, όταν αποτυγχάνει η ορμή
της επικράτησης, τότε αναmυσσεται το "συ
ναίσθημα της μειονεξΙας"' άλλοτε δΙKαιoλoγη
μένα (σωματική αναnηρΙα, διαζευγμένοι γo
νεις κ λπ.) και άλλοτε σχεδόν αβάσιμα (λ.χ. πε-
ριστασιακή αποτυχία). Συχνά για την υπερνlκη
ση των καταστάσεων μειονεξίας τΙθεται σε
λειτουργια ο "μηχανισμός της αναπλήρωσης",
ο οποίος, και όταν ακόμη δεν κατανοεΙται από
λuτα από το άτομο, εν τουτοις γΙνεται το Kέ
ντρο της διαμόρφωσης της προσωπικότητας,
καθοΡΙζοντας τον ψυχισμό και δημιουργώντας
ενα χαρακτηριστικό μοντέλο ζωής (Iife styl).
Οσα όμως άτομα αδυνατούν να ξεπεράσουν
την ανεπάρκειά τους αναmύσσουν νευΡωτικά
συμmωματα (φανταστικές ασθένειες κ.λπ.).
Η διάγνωση και η μελέτη των νευρώσεων στη-
ριζεται, κατά τον Αντλερ, στη διερευνηση του
ατομικου ιστορικου του ασθενούς και της OΙKO
γένειάς του. Έτσι διαπιστωνεται το μοντέλο
ζωής του, εντοπΙζεται το συναΙσθημα μειoνε
ξίας και υποδεικνύονται για αντιστάθμιση τα
θετικά στοιχεΙα και οι τομείς ανάδειξης. Βασι-
κό στοιχεΙο στη θεραπεία των νευρώσεων α
ποτελεΙ η τόνωση του "αυτοσυναισθήματος",
δηλαδή η ενθάρρυνση για ανάληψη έργου στα
μέτρα των δυνατοτήτων του ασθενούς.
Η κριτική στη θεωρ(α του Αντλερ διαπιστώνει
ότι η αξΙα της αντιστάθμισης του συναισθήμα
τος της μειονεξΙας έχει υπερβολικά τονιστεΙ,
διότι το συναΙσθημα της μειονεξίας δεν το
έχουν όλα τα ελαπωματικά άτομα. Αντίθετα,
δεν αναφέρεται καθόλου το "συναΙσθημα της
ανωτερότητας", που παρουσιάζεται συχνότε-
ρα και έχει σοβαρότερες επιmώσεις τόσο για
τα άτομα όσο και για το κοινωνικό συνολο.
Οπωσδηποτε όμως του ανηκει η τιμή ότι Kαθό
ρισε το "συμπλεγμα της μειονεξίας", κάτι που
γνωρισε στη συνέχεια αξιοσημεΙωτη επιτυχια
Αντόρνο
σε πάρα πολλούς τομείς. Αυτό το συμπλεγμα
αποτελεΙ την αφετηρία της αμερικανικής ψυ
χολογικής κίνησης, η οποΙα κάνει ευρύτατη
χρήση του συμπλέγματος μειονεξΙας, ιδΙως
όταν η νεύρωση θεωρεΙται ότι έχει κοινωνική
προέλευση. Στη διάδοση της θεωρίας του
Αντλερ σημαντικότατο ρόλο διαδραμάτισε και
η Ιδρυση από αυτόν της Διεθνους Εταιρειας
της Ατομικής Ψυχολογιας (1914).
Τα σημαντικότερα έργα του Αντλερ ειναι: Η α
τtλεια των οργάνων (1907), Επίθεση στη νεύ
ρωση κσι τη ζωή (1908), Νευρική ιδιoσυγκρa
σια (1912), Πράξη και θεωρία της ατομικής ψυ
χολογlας (1918), Aνθρωπoyvωσία (1927), Η
τεχνική της συγκριτικής ατομικής ψυχολογιας
(1929), Η αγωγή του παιδιού (1930), Η twoIQ
της ζωής (1930).
ΒιβλΙΟΥΡ OrgIer Η , Α Adler ΜΒΠ snd his Wοι1ι (1963)
Way Ι, Adler's p/sce ίπ psycho/ogy, (Ν.Υ 1963).- Ση
Kαλλιόφa, Ψυxoλoγiα του /JάθOυς. R Dreιkurs, Οι f3ασι-
κtς αρχtς της αvτλεpικής ψυχολΟΥ/ας
Απ Τζαφερόπουλος
Άντλερ Maξ (Adler Max) (Βιέννη, 1873 1937).
Αυστριακός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος, θε
ωρηTlκός του αυστριακου μαρξισμου και ηγετι
κό στέλεχος του Σοσιαλδημοκρατικού κόμμα-
τος. Ο Αντλερ ήταν οπαδός του νεοκαντιανι-
σμου., που επιχειρουσε να απομακρυνει την
έννοια του "πράγματος καθ' εαυτό" από το σύ
στημα της κριτικής φιλοσοφΙας. Δεχόταν τη
μαρξιστική διαλεκτική μέθοδο, διαφωνούσε
όμως ως προς την υλική βάση της υπαρξης,
την οποια υποστήριζε η μαρξιστική θεωρία, Η
διαφωνΙα του επεκτεινόταν και προς τη μαρξι-
στική ερμηνεΙα των σχέσεων εργασΙας, τις 0-
ποΙες ερμήνευε ως "φαινόμενα πνευματικής
ζωής", υποστηρΙζοντας ότι το κοινωνικό Είναι
και η κοινωνική ζωή ταυτΙζονται Έγραψε: Marx
stυdIen (σε συνεργασΙα με τον ΧlλφερντιΥκ),
Kant und Marxismus (1925), Lehrbυch der mate-
naiistIschen GeschIctsauffassung (1930-2) Κ.ά.
Απ Τζ
Αντόρνο Τεόντορ Bίζενγκρowτ (Theodor W
sengrund Adomo) (1903-1969). Ένας από τους
μεγαλύτερους Γερμανούς φιλoσόφouς του 2Οού
αιωνα, εκπρόσωπος της "Κριτικής θεωρίας" και
της Σχολής της Φpaνκφouρτης.. Το 1923 Ιδρυσε
με μια ομάδα νεcrμαρξιστών στη Φpaνκφoύρτη
το lνστιτOUTΟ Κοινωνικής Έρευνας (Insbtut fuer
Sozialiforschung), του οποίου υπήρξε Διευθυντής
και το οnoιο αργότερα προσαρτήθηκε στο
Πονεmστήμιο της ΦpaνKφoύρτης.
117
Αντόρνο
Από το έργο του, που είναι σημαντικό και πο-
λύπλευρο, θα μπορούσε κανεις να διακρίνει
μελέτες όπως: ΦιλοσοφΙα της συΎXPOvης μoυ
σιισ)ς, Μεταιφιτική της γνωσιοθεωρΙας, Τρεις
μελtτες για τον XtYKM. Εισαγωγή στην Koι
νωνιολογlα της Μουσικής, Αρνητιισ) Διαλεκτι
ισ), Αισθητιισ) Θεωρlα, Η αυταρχική πρoσωπι
κότητα και, σε συνεργασία με τον Μαξ
Χόρκχάψερ., Διαλεκτιισ) του Διαφωτισμού.
Το έργο του Αντόρνο, όπως άλλωστε και το
έργο όλων των εκnρoσωπων της "Κριτικής θε
ωρίας" αποτελεί μια προσπάθεια συγκερασμού
της μαρξιστικής και της φροϋδικής θεωρίας.
Οι Αντόρνο και Χόρκχάιμερ άνοιξαν νέους oρί
ζοντες στην Ψυχανάλυση καθιστωντας τη
φροϋδική θεωρία και την κριτική της Πολιτικής
Οικονομίας αλληλοσυμπληρούμενα εργαλεια
για τη μελέτη των κοινωνικων σχέσεων και ιδι
αίτερα των αλλοτριωμένων σχέσεων στα
άτομα της KαπιταλιστΙKής κοινωνίας, συμβάλ
λοντας με αυτόν τον τρόπο στην καλυτερη κα-
τανόηση του εξωτερικού κόσμου.
Σε μια εποχή που ο μαρξισμός αλλοιωνόταν
μέσα στον σταλινικό σχολαστικισμό (αρχές
της δεκαετίας του '30), η Κριτική θεωρία απο-
τελουσε μια απόπειρα ανανέωσής του. Τόσο ο
Αντόρνο όσο και ο Χόρκχάψερ, περιφρoνώ
ντας τον "οικονομισμό" μιας μερίδας θεωρητι
κών του μαρξισμού, θεωρουσαν πως το Kίνη
τρο της επαναστατικής ανατροπής της Kαπιτα
λιστικης κοινωνίας δεν μπορει να είναι η απα-
θλίωση των μαζών και η αλλοτρίωση. Κι αυτό,
γιατί οι καπιταλιστικές κοινωνικές σχέσεις δεν
προσδιορίζονται πλέον από μια σειρά αντιτιθέ
μενων σχέσεων ανάμεσα στο κεφάλαιο και το
εμπόρευμα, το κράτος και την ιδεολογία, το υ
ποκειμενικό και το αντικειμενικό, αλλά αυτές
εκδηλωνονται ως σχέσεις εξουσίας ανθΡωπων
πάνω σε ανθΡωπους Ολοένα και περισσότερο
oιάνθρωπoιυπoτάσσOνταΙKαιταUΤ oνται με
τις σχέσεις που τους καταπιέζουν, με απoτέ
λεσμα η κυριαρχία να μεταβάλλεται σε μαζικό
κοινωνικό φαινόμενο, ο δε φασισμός είναι ένα
είδος μοίρας των σύγχρονων κοινωνιων.
Για τον Αντόρνο και τον Χόρκχάιμερ το nρ6
βλημα είναι να κατανοηθεί αυτη η συνειδησια
κή παράλυση, ο τρόπος που ανανεωνεται αυτή
η συμφωνία μεταξυ ατόμου και παραγωγικων
σχέσεων. Να κατανοηθει τέλος η αδυναμία
του Εγω να αντιδράσει αποφασιστικά και να α
ξιωσει μια επαναστατικη πρακτική πραγματo
ποιήσιμη
Η ιδέα της μεταφυσικής αυτής της αλλoτριω
118
μένης και απολιθωμένης κοινωνίας παραμένει
πάντα για τον Αντόρνο αναλλοίωτη. Η ενότη
τα θεωρίας και πρακτικής αποτελεί το μέσο γtα
την κατανόηση της κοινωνικής πραγματικότη-
τας και την nρaγμάτωση της μετaμ6ρφωσής
της. Ο ρόλος της Φιλοσοφίας είναι εδώ σημα-
ντικός. Ποιας φιλοσοφίας όμως,
Η φιλοσοφια, παρατηρεί ο Αντόρνα, δεν θα
πρέπει να διεκδικεί τον ρόλο του προνομιου-
χου ερμηνευτή του κόσμου, αλλά αντίθετα
έργο της nρtπει να είναι η διευκρίνιση των
προβλημάτων που γεννιούνται από τα επιστη
μονικά ρεύματα ή από την κοινωνική πραγματι-
κότητα. Η φιλοσοφία όταν ασκείται με αυτόν
τον τρόπο αρνείται τον δυισμό του εμπειρικοu
και του νοητού και παυει να μεταμορφωνει το
μερικό οε παράσταση του γενικού, αφου το
όλο δεν μπορεί κανείς να το ξεχωρίσει από τα
μέρη του.
Με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, ο
Αντόρνο και τα άλλα μέλη του Ινστιτούτου
Κοινωνικής Έρευνας, όπως οι Μαξ Χ6ρκχάι-
μερ, Χέρμπερτ Maρκoυζε., Έριχ Φρομ., Λέο
Λέβενταλ, ΦΡονς Νόυμαν Κ.ά., εκδιωχθηκαν
από τη Γερμανία και κατέφυγαν στην Αμερική
Το lνστιτουτο απέκτησε προσωρινή έδρα στο
Πανεπιστήμιο της Κολουμπια, όπου και συνέχι-
σε το ερευνητικό του έργο σχετικά με τα θέ-
ματα του φασισμού και των εξτρεμιστικων κοι-
νωνικών κινημάτων. Το 1950 το lνστιτουτο ε-
παναλειτουργεί ως τμήμα του Πανεπιστημιου
της ΦΡονκφούρτης. ΧαΡακτηριστικότερη ερ-
γασία του Ινστιτούτου στο διάστημα της εξo
ρίας εlναι η μελέτη του Αντόρνο και συνεργα-
των του με τίτλο Η αυταρχική προσωπικότητσ
Στα πλαίσια της μελέτης αυτης επιχειρήθηκε η
διακρίβωση σχέσης συνάρτησης μεταξύ συ-
γκεκριμένων ΧαΡακτηριστικων της προσωπικό.
τητας και ανοικτά εκφρασμένων στάσεων και
αντιλήΨεων σε θέματα οικονομίας και πολιτι-
κής. Στην εν λόγω μελέτη ενδιέφεραν εκεΙνες
οι στάσεις και αντιλήψεις που θα μπορούσαν
να αποτελούν χαρακτηριστικά μιας αυταΡΧΙ-
κής και εν δυνάμει φασιστικής προσωπικότη-
τας. Ως τέτοια στοιχεία θεωρουνται οι ρατσι-
στικές προκαταλήψεις, η θεοποιηση της ομα-
δας ή των ομάδων στις οποίες το άτομο ανη-
κει, ο επιθετικός εθνικισμος, η εχθρότητα απέ-
ναντι στην εργατική τάξη, καθως και η περι-
φρόνηση των δημοκρατικων θεσμων.
Τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής εδειξαν
πως άτομα επιρρεπη σε φασιστική προπαγάν-
δα ήταν φορεις μιας ιδεολογιας που προunο-
θέτει μια απόλυτη και άκριτη ταύτιση με τους
γονεΙς. Τα άτομα αυτά στην Τφωψη παιδική η-
λικΙα ήταν εντελως υποταγμένα στη γονική
αυθεντία και ιδιαίτερα στην πατρική εξουσία,
χωρις ωστόσο να έχουν μια ουσιαστική σχέση
με τους γονεΙς, αλλά τους αποδέχονταν με
τρόπο εντελώς επιδερμικό και συμβατικό.
Πρόκειται για μια σχέση υποταγής και ψυχρό-
τητας, που, όπως πapaτηρεΙ ο Χ6ρκχάιμερ,
διaκρiνει όλα τα άτομα φασιστικής ιδεολογΙας.
Έργα του Aυfsaelze zur Gesel/schsftstheone υΜ
Methodologιe. FranklurtIM 1973 StυdIeπ zum suto-
ΠΙιιeren ChBTBkter, Suhr1lBmρ, FrankfurtlM. 1973 - Avτόρ-
νο Τ / Χόρι<χόιμερ, Μ (εmμtλεια): Κοινωνιολοyiα Εισα-
yωyuιό δοκιμια, εκδ Κριτικι'l Σκtψη, Αθι'ινα, 1987-
ΣWOψrI της πoλιπσnκής !JιoμηXανiας, εκδ Αλεξάνδρεια,
Αθι'Ινα, 1989
8Ιβλιογρ Βενσάν, Ζαν-ΜαρΙ Η Σχολι) της ΦΡανιιφουρ-
της και η ΚριΤΙΚι) θεωρi.α, εκδ Enlκouρoς, Αθήνα, 1978 .
Wιggerhans Ρ , Dιe Frsnldυrter Schule, Muenchen, Wιen,
1986
Χρ Nό{Jα . Καλτσουνη
avunapξla. 1. Η κατάσταση της μη ύπαρξης. 2.
Η εξαφάνιση κάθε στοιχεΙου ιδιαιτερότητας
του ανθΡωπου, όταν αυτός ενώνεται Ι ταυτΙζε
ται με τον θεό, το άπειρο, το μεταφυσικό
μηδέν (βλ. και λ NφfJάνσ)
ΕΧ
Ανώνυμoc; ο Έλλην. Ο άγνωστος μέχρι τωρα
συγγραφέας ενός βιβλΙου που εκδόθηκε το
1806 στην lταλια και κυκλοφόρησε παράνομα
στην τουΡΚΟκΡατουμενη τότε Ελλάδα με τον
τιτλο Ελληνική Νομαρχισ, ήτοι Λόγος περί ε
λευθεριας, και με μόνα στοιχεία για την έKδo
ση, τον σκοπό και τον συγγραφέα, τη σύντομη
φΡόση: ..ΣuvτεθεΙς τε και τύποις εκδοθεις ιδΙοις
αναλώμασι προς ωφέλειαν των Ελλήνων παρά
Ανωνύμου του Έλληνος. Εν lταλία, 1806».
Οι όχι λΙγες υποθέσεις που διατυπωθηκαν από
πολλους αξιόλογους ερευνητές, ιστορικους
και φιλόλογους, για την ταυτότητα του συγ
γραφέα δεν κατέληξαν σε κανένα ομόφωνο
και οριστικό συμπέρασμα. Από το περιεχόμενο
ομως και το υφος της γραφής του βιβλΙου, φαΙ
νεται καθαρά ότι ο Ανωνυμος ο Έλλην ήταν
ενας αγνός και φλογερός πατριωτης, ΠρoΙKΙ
σμένος με εξαιρετες διανοητικές ικανότητες,
με μια πλατιά και πολυπλευρη μόρφωση, ενη
μερωμένος στα εσωτερικά πράγματα της
Ελλάδας των αρχων του 190υ αιωνα και εμφo
ρουμενος από τον διακαη πόθο να υπηρετησει
την υπόθεση της απελευθέρωσης των Eλ
ληνων. Ο συγγραφέας είναι εμποτισμένος με
Ανώνυμoc; ο Έλλην
το πνεύμα του ευΡωπαικού Διαφωτισμού. του
180υ αιωνα κι από τις αρχές της γαλλικής επα-
νάστασης, που θέλει να τις μεταλαμπαδεύσει
και στη σκλαβωμένη Ελλάδα. Τ ο βιβλΙο του
εΙναι ένα εγερτήριο σάλπισμα, μια θερμή έK
κληση στους συμπατριώτες του αn' όλα τα κοι-
νωνικά στρώματα --<ιγρότες, χειροτέχνες, ε-
μπ6ρoυς... να ξεσηκωθούν σ' ένοπλο αγωνα
για ν' αποτινάξουν τη σκλαβιά και να φέρουν
στην Ελλάδα ένα καθεστώς ελευθερΙας. Η έK
κληση αυτή απευθύνεται όχι μόνο στο συναΙ
σθημα αλλά και στο λογικό' στηρίζεται σε δε
δομένα ιστορικά, κοινωνιολογικά, επιστημονι-
κά, φιλοσοφικά, έστω κι αν αυτά παραθέτονται
χωρίς αυστηρή λογική σειρά.
θυμίζει ο Ανώνυμος στους συμπατριωτες του
το ένδοξο παρελθόν της Ελλάδας, την αρχαία
Αθήνα με το δημοκρατικό της πολίτευμα και
την αρχαια Σπάρτη με τους ισωτικούς θεσμούς
της. Αποδίδει στην πολιτική του ΦιλΙππου την
κατοπινή κατάmωση των ελληνικών πόλεων,
που κατέληξε στην υποταγή της Ελλάδας στη
Ρωμη. Καταδικάζει τη βυζαντική περιοδο, με
τη «στερέωση» και θεσμοποΙηση του χΡιστια-
νισμου και την παντοδυναμία του ιερατείου.
ΤρεΙς είναι, γράφει, οι εξουσίες στο Βυζάντιο
που «κατέφθειραν τους Έλληνες και Kατερή
μωσαν την Ελλάδα»: η τυραννΙα, το ιερατείο
και οι ευγενεΙς. Δριμυτατη εΙναι η κριτική του
Ανωνύμου κατά της σκοταδιστικής δράσης του
ιερατείου που επιδίωξε «να ενώσει τα εKκλη
σιαστικά εντάλματα με τους πολιτικους νό
μους". Για να «τιμάται.. και συνάμα να «οριζει
χωρΙς δυσκολιαν.., κατάλαβε ότι χρειαζόταν
πριν απ' όλα «να ΤUφλωση τον λαόν με την
αμάθειαν»... Έτσι οι Έλληνες, αν και φιλελευ
θεροι, στερήθηκαν «το φως της φιλοσοφΙας»
και, «μεθυσμένοι από την αμάθειαν και δεισι
δαιμονίαν, unήKOυOν και εφοβούντο τους τυ
ράννους των, χωρις να ηξεύρουν το διατι».
Κεντρική έννοια του βιβλΙου ειναι η 'Έλευθε-
ρια", όπως την αντιλαμβάνονταν οι ευρωπαίοι
διαφωτιστές του 180υ αιωνα, ως αρχή και
πηγή του Φυσικου Δικαίου, του ιδεολογικου
αυτου όπλου εναντιον της απόλυτης, ελέω
θεου, μοναρχΙας. Για τους Έλληνες, ιδιαίτερα,
ο Ανωνυμος θεωρει ότι η Ελευθερια είναι «ως
η όρασις εις τους οφθαλμούς». Διότι, πρoσθέ
τει, «αν Ο άνθρωπος δεν ειναι ελευθερος, δεν
είναι δυνατόν να γνωρίση την διαφοράν του
από τον δουλον και, εξακολουθως, ειναι ανα
γκαιον πράγμα εις τον δουλον να γνωριση την
ελευθεριαν, δια να μισηση την δουλειαν και να
119
Αξελός
την αποστραφή... Η ελευθερια είναι πρoυπόθε
ση της αυτογνωσίας και αντιστροφα. Την ε
λευθερια την εξασφαλίζει ο Νόμος. Και ο
Ανωνυμος, πιστός στο πνευμα του Διαφωτι
σμου, πλέκει το εγκωμιο του Νόμου, που εδω
χάνει την υπερβατική του λειτουργία (η οποία
τον έκανε συνώνυμο της αυθαιρεσίας και της
κατάχρησης εξουσιας), αφου θεωρειται ανω
τατο προ ίόν του ανθΡωπινου λογικου και όχι α-
πόρροια του θεικού πνεύματος Κατά συνέ-
πεια, το πολίτευμα που ταιριάζει στην έμφυτη
κλιση του ανθΡωπου "προς το βέλτιον.., που
εγγυάται την ελευθερία, άρα την ευτυχΙα και
την προκοπή των ανθΡωπινων κοινωνιών, ειναι
εκεινο όπου άρχει ο Νόμος: η Νομαρχια.
Στο σημείο αυτό, παρουσιάζει ενδιαφέρον η
ρουσσωικης έμπνευση ς άποΨη του Ανωνυμου
για τα τέσσερα στάδια της εξέλιξης της αν
θΡωπότητας. Το ΠΡωτο ήταν το Φυσικόν συ
στη μα, όπου οι άνθρωποι διήγαν, απομονωμέ-
νοι ο ένας από τον άλλο, μια φυσική ζωή,
δΙχως να έχουν ανάγκη από νόμους. Οταν
όμως "ο ενας έκpaξεν προς βοήθειαν τον
άλλον, το φυσικον συστημα ετελείωσεν..
Αρχίζει τότε η κοινωνική ζωή, με επικράτηση
του δυνατότερου πάνω στον αδυνατο, η βία, η
αρπαγή, η καταπίεση, η αδικία, το καθεστως
της Αναρχιας. Ακολουθεί η ΜοναρχΙα, που συ
ντομα μετεξελίσσεται σε Τυραννία. Τέλος, τα
κακά και οι δυστυχΙες που έφεραν τα nρoη
γούμενα συστήματα δίδαξαν την ανθpωπότη
τα να βρει το νέο σύστημα, τη "Νομαρχία", που
εξασφαλίζει τη γαλήνη και την ευτυχία, την ε
λευθερΙα πολιτική, οικονομική, της έκφρασης
και της σκέΨης.
000 για την οικονομική ισότητα, αυτή θα oλo
κληρωθει, κατά τον Ανώνυμο, μόνο με την Kα
τάργηση του χρήματος που, με τη δυνατότητα
συσσωρευσης και θησαυρισής του, δημιουργεί
και διατηρεί τον χωρισμό των ανθρώπων σε
πλουσιους και φτωχους.
Αξιοσημείω-τη είναι επισης η διάκριση που
κάνει ο Ανωνυμος (κι εδώ φαίνεται η επίδραση
των γάλλων εγκυκλοπαιδιστών., του ΒΙκό.,
του Γκρότιους., του Χέρντερ. κ.ά.) ανάμεσα
σε δΙκαιους πολέμους (για την υπεράσπιση της
ανεξαρτησίας κ.λπ.) και σε άδικους πολέμους
(που επιδιώκουν την υποδουλωση και καταλή-
στευση άλλων λαων)
Το βιβλιο του Ανωνυμου του Έλληνος, με τη
ζωντάνια της γλώσσας του και τις πολλές αλή
θειες του, δεν παύει να ειναι επίκαιρο και θα ε
ξακολουθει να γαλουχει και να φρονηματιζει
120
τις ερχόμενες γενιές. Είναι ένα πολύτιμο, α-
κτινοβόλο πετράδι στο μεγάλο θησαυρoφυλά
κιο της εθνικής μας κληρονομιάς.
Βιβλιογρ ΝΙκου Α Βέη, Ερευνες και στοχασμοι γυρω
στην "Ελληνική Νομαρχ/α» και τον συγγραφtα της - Κ
θ Δημαρό. Ιστoρlα της Νεοελληνικής Λογοτεχνιας.- Ε
n ΠαπανOUΤσOυ. Νεοελληνική Φιλοσοφ/α. τ ΑΌ 1959
θ Παπαδόπουλου - Γ κρητικού. Νεοελληνική Φιλοοο
φια. άρθρο στη ΣQβιεΤΙKι'I Φtλoσoφικι'! Εγκυκλοπαιδεια
4ος τόμ., ΜόσΧα. 1967.- ana νίtlί. ΙστοΡια της
ΝεοελληνlJ{ής ΛογοτεχνΙας. ΤaΓίπa. 1972
Γιάν Κρητικός
AξελΌC; Κωστας. Ο πιο βαθυστόχαστος από
τους συVXΡOνoυς έλληνες φιλοσ6φους με διε-
θνή αναγνωριση. Μόνιμα εγκαταστημένος στο
Παρισι, από το τέλος του πολέμου, έχει γΡο.-
Ψει (έως το 1994), κυριως στα γαλλικά, ελληνι-
κά και γερμανικά, δεκαπέντε βιβλια Κείμενα
του έχουν μεταφρασθεί σε δεκαέξι γλωσσες
Τον έχουν χαρακτηρίσει "μοναδικό φιλoσoφι
κό μάρτυρα στο υΨος του παρόντος χρόνου"
(J. Μ Palmiεtr) και "κατά βι"θος ένα είδος "τε
λευταΙου φιλοσόφου".. (Ph. de la Genar<!Iere)
Γεννήθηκε στις 26 lουνίου 1924 στην Αθηνα
όπου ανατράφηκε σε μεγαλοαστικό περιβάλ-
λον με πατέρα γιατρό Ο αδελφός του χΡημα-
τισε καθηγητής της φιλοσοφίας στη Γερμανια
Παρακολουθησε τα εγκύκλια μαθηματα στη
Σχολή Μακρή και στο Βαρβάκειο, και ταυτο-
χρόνως μαθήματα γλωσσας στη Γερμανική
Σχολή Αθηνών και στο Γαλλικό Ινστιτουτο.
Γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστη-
μίου Αθηνών αλλά δεν παpαKOλOuθησε μαθη-
ματα λόγω της ενεργου ανάμιξής του στην ε-
θνική αντίσταση κατά τη διάρκεια της ξενικης
κατοχής και του εμφυλίου πολέμου. Δημοσιο-
γράφος, θεωρητικός και οργανωτικό στέλεχος
του κομμουνιστικού κινήματος στην περιοδο
1941 1945, καταδικάσθηκε αργότερα σε θάνα-
το από την τότε Kυβtρνηση της χωρας Δια-
γράφηκε από το κομμουνιστικό κόμμα και από
τον Δεκέμβριο του 1945 εγκαταστάθηκε στο
Παρίσι μόνιμα για να επιδοθει απερισπαστος
στη φιλοσοφία.
Υστερα από σπουδές στη Σορβόννη εργάστη-
κε ως ερευνητής φιλοσοφίας στο Εθνικο
Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας (1950 1957)
και ως επιτετραμμένος ερευνων στην Ecole
pratique des Hautes Etudes (1957 1959).
Η πανεπιστημιακή του σταδιοδρομια σηματο-
δοτείται από την υποστηριξη δυο διατριβων
στη Σορβόννη, για τον Ηρακλειτο. και γιά τον
Μαρξ. (1959), και από την ανάληψη διδακτικου
έργου στο Ιδιο αυτό πανεπιστήμιο του Παρι
σιου από το 1962 ως το 1973
Διακριθηκε ως αρχισυντάκτης της περιοδικής
έκδοσης επικαιρου φιλοσοφικου στοχασμου
"Arguments" ("Επιχειρήματα") από το 1956
μέχρι το 1962, για να αναλάβει στη συνέχεια
την διεύθυνση της σειράς βιβλΙων "Arguments"
του γνωστου παρισινου οΙκου «MInuit.. Πα
ράλληλα μεταφράζει Χάιντεγκερ. (από τα γtρ
μανικά στα γαλλικά) και Λουκατς.. ΔΙνει διαλέ-
ξεις σε όλο σχεδόν τον κόσμο ως επισκέπτης
καθηγητής γνωστών πανεπιστημίων της υφη
λ(ου και αναγορευεται επΙτιμος διδάκτορας
διαφόρων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων.
Το συγγραφικό του έργο εγκαινιάζεται πολύ ε
νωρΙς και εμφανΙζεται σταδιακά, σεμνά και
προσεγμένα Η παλιότερη φιλοσοφική δημοσι-
ευση του χρονολογεΙται στο 1952 και είναι μια
ανθολόγηση από νεανικά πρωτόλεια με τίτλο
"Φιλοσοφικές Δοκιμές". Στη δεκαετΙα του 1960
αφοσιωνεται στη γαλλική συγγραφή της nρώ
της τριλογίας του με τΙτλο "ΤΟ ξετυλιγμα της
περιπλάνησης", που περιλαμβάνει τα έργα Ο
Μαρξ στοχαστής της τεχνικής (1961), Ο Hρά
κλειτος και η φιλοσοφια (1962) και Προς την
πλανητική σκtΨη (1964). Ακολουθει ως ιντερ
μέτζο ένα βιβλιο γραμμένο απ' ευθειας στα
γερμανικά με τιτλο Εισαγωγή σε μια μtλλουσα
σκέΨη (1966). Στη δεκαετΙα του 1970 δΙνει στη
δημοσιότητα τη δευτερη φιλοσοφική τριλογια
του με τίτλο "ΤΟ ξετυλιγμα του παιχνιδιου",
που nρoaγγέλλεται από το βιβλίο κλειδι Το
παιχνιδι του κόσμου (1969), συνεχίζεται με το
βιβλιο Για μια προβληματική ηθική (1972) και
κατακλειεται από μιά Συμβολή στη λογική
(1977). Τον Ιδιο εκεΙνο καιρό προσφέρεται και
η τρίτη τριλογΙα του Αξελού με την προσωνυ-
μΙα "ΤΟ ξετύλιγμα μιας αναζήτησης" που απo
τελεΙται από τα Επιχεφήματα μιας tρευνας
(1969), περιλαμβάνει τους Ορlζοντες του Kό
σμου (1974) και τα Πραβλήματα του παιyvΙου.
(1979). Τέλος, στη δεκαετΙα του 19θΟ, συνεxΙ
ζει ο Αξελός το φιλοσοφικό του οδοιπορικό με
δυο διαφορετικούς τρόπους. Ο ένας είναι το
συστηματικό ολοκλήΡωμα της σκέΨης του,
που συνοψΙζεται στην Ανοιχτ/ Συστηματική
(1984), και ο άλλος παραμένει ο προφορικός
λόγος (ομιλιες, διαλέξεις, συνεντευξεις).
Στις αρχές της δεκαετιας του 1990 κυκλοφο-
ρουν στο ΠαρΙσι οι Μεταμορφωσεις (1991) και,
στην ελληνικη γλωσσα, οι διαλέξεις του Από
το εργαστηρι της σκtΨης (1992) και Γιατι σKε
φτόμσστε, Τι να πράξουμε; (1993).
αξΙα
Ανιχνεύοντας πηγές έμπνευσης για τον
Κώστα Αξελό, oφεlλoυμε να σταθουμε με πρo
σοχή στον Ηράκλειτο., τον Χέγκελ., τον
Μαρξ., τον ΝΙτσε. και τον Χάιντεγκερ. Eπι
χεΙΡωντας να σκιαγραφήσουμε τον στοχασμό
του Αξελου θα 'nρεπε πρωταρχικά να επισημά
νουμε μέρικους μόνο άξονες του φιλοσόφου
λόγου του. Αφετηρία του παραμένει ο κόσμος
ως πρωτογενές άνοιγμα που περιέχει τα
πάντα (φύση, θεους και ανθρώπους)
Ο άνθρωπος σχετΙζεται με τον κόσμο κατά δυο
αλληλοσυμπληρούμενους τρόπους: την περι
πλάνηση και το παΙγνιο. Ως πλάνης κινεΙται
μέσα στο άπειρο συμπαντικό του κέλυφος και
ως παίκτης διανοιγεται απροσδιόριστα μέσα
σε αυτό Μέσα σε αυτό το παιχνίδι avamua-
σεται ολόκληρος ο πολιτισμός (τεχνική, πολι-
τικη, θρησκεΙα, τέχνη, σκέψη). Ο χρόνος, που
με τους ρυθμους του ειναι συνυφασμένος με
τον κόσμο, παραπέμπει σε μιαν ακόμα σημα
ντική διάσταση, που εΙναι η ανοικτότητα κάθε
συστήματος. Το μέλλον εΙναι ανοικτό σε επι
βεβαιωση ή και σε διάψευση, όπως κι ο κόσμος
παραμένει ανοικτός, σαν την έκβαση κάθε παι
χνιδιου, την ωρα ακριβώς που παίζεται Η ανoι
κτότητα συναρτάται με την απροσδιοριστια και
την αναφορικότητα. "ΓιατΙ σκεφτόμαστε; Η ε
Ρωτηση επανέρχεται, απαιτητική Η εpωτημα
τική απάντηση μάς κάνει να στρεφόμαστε
στον Κόσμο που μας κάνει να σκεφτόμαστε. Ο
Κόσμος η ερώτηση και η απάντηση--- εμφανί
ζεται, μας προσκαλεΙ και αποσύρεται, κρύβε
ται ΠαιχνΙδι του πανδαμάτopa Χρόνου. Ο xρό
νος εΙναι ο χρόνος της παραγωγικής και φθο-
ροποιου περιπλάνησης, όχι μόνον, ή κυρΙως,
του ανθΡωπου και της κοινωνίας" (Γιατl σκε
φτόμαστε; Τι να πράξουμε; 1993, σελ. 42).
Βιβλιογρ Από τα μελετήματα σε ελληνικι'l γλιιισσα για
τη σκέψη του Κωατα Αξελου εmσημα!νouμε τα εξι'l<: Η
Lefebvre-P FougeyrolIβs. Το Παι)(Vfδι του Κωστα Αξελου,
(γαλλικά 1973 και ελληνικά 1984).- Α Νικολαlδης, Η
Ποιητική Σκtψη κσι Γλωσco του Κωστα Αξελου. Αθι'Ινα.
1984) Γιάγι<ος Ανδρεάδης, Γισ τον Κωατσ Αξελό.
Αθι'Ινα. 1992
ΜάΡιος Π Μπεγζος
αξΙα (αξΙες). Έννοια της φιλοσοφιας και των
κοινωνικων επιστημών με τη βοήθεια της oπoΙ
ας επισημαΙνεται η κοινωνική και ιστορική ση
μασια, το νόημα διαφόρων πολιτισμικων πραγ
μάτων, σχέσεων και δραστηριοτήτων. Αρκετά
διαδεδομένη είναι η άποψη ότι οι αξιες, οι αξιο-
λογικές κρισεις κλπ. αφορουν κυρίως στο πε
διο του πνευματικού πολιτισμού, της πνευματι-
121
αξία
κής παραγωγής, της συνείδησης. και ιδιαίτερα
στην ηθική., την αισθητικη. και τη θρησκεία..
Η Ιδια η ορολογία ("αξία", "αξιολόγηση", "εΚTί
μηση" Κ.λπ ) ανέκυΨε από τον κόσμο των αξια-
κών σχέσεων και της .τιμής" ως μορφής έK
φpaσης της αξίας, από τον κόσμο στον οποίο
άμεσα προβάλλει στο προσκήνιο η ποσοτική
πλευρά των ανταλλακτικων αξιών (πρβλ. την
ανάλυση των Α. Σμιθ, Ντ. Ρικάρντο, Κ. Μαρξ.
Κ.ά ).
Η συγκριτική αντιπαραβολή (αξιολόγηση) αν
θΡωπων, συμπεριφορών, προτυπων Κ.λπ. απo
τελεί μεν σημαντική πλευρά του ενσυνεΙδητου
βίου, ωστόσο γίνεται κύριο γνώρισμα της συ
νείδησης στην κοινωνΙα στην οποία κυριαρχεΙ
η ανταλλαγή προίόντων της εργασίας.. της
παραγωγής, όπου συνεπως προέχει η σύγκρι
ση, η εξίσωση διαφόρων πραγμάτων μεταξύ
τους. Στην κοινωνία αυτή της κυριαρχίας των
εμπορευματικών και χρηματικών σχέσεων, το
ουσιωδέστερο εμπόρευμα είναι η εργατική δυ-
ναμη (ικανότητα προς εργασια), η οποία επι
σης έχει αξία προσδιοριζόμενη από την εξίσω
ση της εργατικής δυναμης διαφόρων ανθρώ.-
πων Γι' αυτό και προβάλλει εδώ στο πρoσKή
νιο, και στην κοινωνική συνείδηση, η ιδέα Π.χ.
της ισότητας ως ιδέα της ομοιότητας απoμo
νωμένων ατόμων.
Σε μια κοινωνΙα όπου δεσπόζει η ενότητα υλι
κών συμφερόντων, το κυριο δεν είναι η oμoιό
τητα διαφόρων αμοιβαία απομονωμένων ατό
μων, αλλά η ενότητα, η συνάφεια των ανθρώ
πων μέσω της αμοιβαΙας διάκρισής τους. Εδώ
οι άνθρωποι ως προσωπικότητες δεν συνδέο--
νται μεταξύ τους κατά κύριο λόγο επειδή εΙναι
ως προς κάποιο γνώρισμα όμοιοι με τους άλ
λους, αλλά διότι ο καθένας είναι ενδιαφέρων
για τους άλλους λόγω της ιδιομορφίας του ως
προσωπικότητας. Συνεπως η επιλογή Π.χ. μιας
ηθικής πράξης δεν πραγματοποιείται εδω κατά
κύριο λόγο με τη συγκριση διαφόρων αξιων,
σύμφωνα με ορισμένη "κλΙμακα αξιών" (δηλα
δή συμφωνα με κάτι το έξωθεν και άνωθεν επι-
βεβλημένο στο άτομο), αλλά ως κάτι που συμ
βάλλει στην ανάmυξη της προσωπικότητας
και συνεπως στην ανάmυξη των άλλων αν
θΡωπων ως ιδιότυπων προσωπικοτήτων. Η επι-
λογη της ηθικής πράξης πραγματοποιεΙται εδω
ως εσωτερική αναγκαιότητα κοινωφελους
δράσης για τους άλλους, μέσω της οποιας Kυ
ριως επιτυγχάνεται και η ανάmυξη του εν
λόγω υποκειμένου
Η υπαρξη υπερατομικής και υπερυΠOKειμενι
122
κής ισχύος κανονιστικών ιδεατών σχέσεων
που διασφαλίζουν τη διυποκεψενική συναινε
ση κατά την επιλογή στάσεων ζωής, στοχοθε-
σιών και συμπεριφορων υποδηλώνει aιφlβως
την αντίφαση. μεταξυ εσωτερικων και εξωτε-
ρικών κινήτρων, εmδιώξεων, κριτηρίων, npoτu-
πων Κ.λπ. της προσωπικότητας, η οποία συνι-
στά κατά κάποιο τρόπο την "εσωτερ(κευση"
και "εξατομΙΚευση" της αντιφατικότητας που
xαpακτηρtζει τη συγκεκριμένη βαθμίδα ιστoρι
κής ανάmuξης της κοινωνίας. Ως αξίες προ-
βάλλουν λοιπόν σημαντικές muχές της κοινω-
νικής συνείδησης και του εποικοδομήματος
(βλ. βάση κσι εποικοδόμημα), διάφορα ιδεωδη,
θεσμοί, σύμβολα, συνδηλωτικά στοιχεία Κ.λπ
στις κοινωνιες με διαφορετικά και αντίθετα ι-
διωτικά, ομαδικά και συλλογικά συμφέροντα,
είτε όταν αυτά (τα ιδεωδη κ.λπ.) υπερυψωνo
νται στο υπερ-φυσικό, υπερ-κοινωνικό και όρο
υπερ ιστOΡΙKό πεδίο της καθαρής δεοντολο-
γίας., είτε όταν σύρονται στο αγοραίο πεδΙο
της αγοροπωλησΙας ως εμπορευσιμα και διατι
μώμενα αγαθά. Και τότε η αναγκαιότητα μελ
λοντικής αλλαγής της εν λόγω κοινωνίας, αp
χικά τουλάχιστον, υπΟχΡεωνεται να aρθpωνει
τον λόγο της ως αντίπαλο σύστημα, κλίμακα
αξιών, το οποίο αντιπαρατίθεται στο συντηρη-
τικό σύ.πημα αξιών που συγκροτεί η κυρίαρχη
ιδεολογία. και η θεσμικότητά της (βλ επίσης
ηθική, αξιολογικοl προσανατολισμοι, αξιολο-
γΙσ και τη βιβλιογραφΙα σε αυτά).
Βιβλιογρ Ευ Πonavouτaou, Ηθική, Μήνα, 1949 - θ
Boρtα, Ηθική, Αχαδημεικά, τομ 4, ΟΕΔΒ. 1957 - Max
ScheIer, Der Formslismus ιπ der EthIk υΟΟ dιθ ms/ensJιι
WertethIk, HaJle, 1916 - Edgar Bnghtman, Nature and
vaJue, ΝΜ Yor1ι, 194!' - Α Β Pβrτy, General Theory ΟΙ
VaJue, 1926 - J Ν FIndlay, Values ΒΟΟ in/en/lOns Α stιιdγ
ιπ νΒΙυθ ttιeoιy and philosophy οΙ mInd, Lonclon, 1961
Horkhetmer Μ. Traditionelle υΟΟ Knhsche Theone.
Frankιuή, 1969
Δ Πστtλης
(Συμπλήρωμα)
αξία. ΚαθετΙ που οι άνθρωποι θεωρούν άξιο
προσπάθειας για να. το αποκτήσουν, να το
πραγματοποιησουν ή να το ζήσουν εΙναι μια
αξια, γι' αυτούς που το αποδέχονται ή το πρε-
σβευουν. Ανάλογα με το περιεχόμενρ τους (η
τον τομέα ανθΡωπινης δράσης όπου αναφέρο-
νται) οι αξίες διακρίνονται σε οικονομικές, κοι-
νωνικές, θρησκευτικές και αλλες' για τη φιλο-
σοφία αντικείμενο μελέτης ειναι οι αξιες του
"αγαθού", του "ωραιου", του "αληθινου", που α
ντιστοιχουν στους τρεις βασικους τομεις της
Φιλοσοφιας. Ηθικη, Αισθητική, Γνωσιολογια
Επειδή το θρησκευτικό φαινόμενο ιστορικά
διαπιστώνεται ως καθολικό, πολλοΙ nρoσθέ
τουν στις nαραnάνω τρεις κατηγορίες φιλoσo
φικων αξιών και το "άγιο", που είναι πεδΙο με-
λέτης της φιλοσοφΙας της θρησκειας. Για κάθε
κατηγορια αξιών νοείται ότι υπάρχει ή ισχυει
και η αVΤΙθετή της "απαξΙα". Απαξιες αντΙστoι
χες στις παραπάνω αξΙες εΙναι το "κακό", το
"άσχημο", το "Ψεύτικο", το "βtβηλo".
Φ κ 8ωΡος
αξιοκρατlα. Στην κυριολεξια σημαΙνει εξouσlα
που στηρίζεται στις αξΙες. Τον όρο επινόησε ο
άγγλος κοινωνιολόγος Μάικελ Γιανγκ (Young,
1870 1933) στο αντι υτOΠΙKό έργο του Η άνo
δος της αξιοκρατίας (The RIse of the MθΓΙ
tocracy). ΕΙναι η Kυβtρνηση εκεΙνων που θεω-
pouvται ότι έχουν αξΙα. Ο Γιανγκ σατlριζε την
απειλούμενη άνοδο στην εξουσΙα της νέας o
λιγαΡχΙας, που δικαιολογουσε την κυΡΙαΡχΙα
της με το επιxεlρημα ότι αποτελεΙται από τους
πιο νοήμονες και πιο ενεργητικους εκπpoσώ
πους του λαου Αυτοί επισημαΙνονται από την
παιδική τους ηλικια και επιλέγονται για μιαν ει-
δική εντατική εκπαίδευση, που χαρακτηρίζεται
από τη μανιακή επιδΙωξη της ποσοτικοποίησης
(με τεστ π.χ.) των επιδόσεων και των προσό-
ντων
Τον αυΤO KαταστρoφΙKό χαρακτήρα του oρά
ματος του Γιανγκ για την "αξιοκρατία" οι εκ-
πρόσωποι της νεοσυντηρητικής κοινωνιολογι-
κής σκέψης τον αντικατέστησαν με ένα νέου
τυπου "ελιτισμό" και με μια νέα απολογητική
θεωρια της "αξΙΟκΡατΙας" (ιδιαιτερα στις ΗΠΑ,
οι Ντάνιελ Μπελ, Μπρζεζίνσκι, Μ. Πλάτvερ
κ.ά.) δινοντας στον όρο θετικό περιεχόμενο.
Στην ουσια, η νεοσυντηρητική εκδοχή της α
ξιoκpaτίας στρέφεται κατά της ιδέας της KOΙ
νωνικής ανάmυξης και επιδιωκει να δΙKαιoλo
γησει τα προνόμια της "νέας ελιτ της διανόη-
σης", της οποΙας η συμβολή στην ευημερΙα
του κοινωνικου συνόλου ειναι, όπως λένε, δυ
σανάλογα μεγάλη Τελικός σκοπός. η διαιωνι-
ση του χωρισμου της Koινωνlας σε εξoυσιάζo
ντες και εξουσιαζόμενους.
Γιόν Κρητικός
οξιολογlα (και αξιολογική κριση) Μολονότι ως
ειδικός κλαδος της φιλοσοφιας η Αξιολογια
διαμΟΡφωθηκε από τα τέλη του 190υ αιωνα και
υστερα, η μελέτη των αξιων που μνημoνεύσα
με (βλ. αξια) και η προαγωγή τους σε "αξιες
ζωης" (στόχους που αξίζουν πολλή ανθΡωπινη
αξιολογική κρΙση
προσπάθεια) εΙναι φαινόμενο που ιστορικά συ.
μπορευεται με τη γένεση και ανάmuξη της φι
λοσοφικής σκέψης. Όταν λ.χ. ο Δημόκριτος.
έλεγε: "βούλεσθαι μιαν ευρεΙν αιτιολογΙαν
(αιτια φαινoμtνoυ) ή των Περσών βασιλείαν ε-
αυτού γενέσθαι" ουσιαστικά υψωνε την "αξία"
αλήθεια σε σκοπό ζωής mo άξιο για τον άν-
θρωπο από όλα τα υλικά πλούτη. Και ο
Αριστοτέλης. γενΙκευσε την "αξία" του θεωρη
τικού βΙου, όταν λ.χ. σημεΙωσε για το Ιδιο
θέμα: "η γεννήσασα φύσις αμηχάνους ηδονάς
προσφέρει τοις δυναμένοις γνωρlζειν τας αι
τίας" (Περί ζωων μορίων, Α 4).
Ως κλάδος φιλοσοφικου στοχασμού η Aξιo
λoγlα μελετά: τη γένεση και τη φύση των
αξιών, τα κριτήρια εκτΙμησης των αξιών, την ιε-
ράρχηση και την αντικειμενικότητά τους, την
απόλυτη ύπαρξη και αξια τους ή την ιστoρικό
τητά τους.
Όλα αυτά τα ερωτήματα έχouν αφετηρlα ή βρι-
σκουν απάντηση μtσα σε ένα θεμελιακό' "υ-
πάρχουν" οι αξίες αντικειμενικά, έξω και ανε-
ξάρτητα από τους ανθρώπους που τις πρε
σβευουν ή απλά Ίσχυουν" και επιδρούν στη
ζωή των ανθΡωπων όταν και όσο αυτοΙ τις α
ποδέχονται ως κανόνες σκέψης, ως πηγές συ-
γκινησης, ως οδηγούς δράσης στη ζωή τους; Η
ιστορΙα ο πιο αμάχητος προμηθευτής ειδήσε
ων για τέτοια ερωτήματα μας πληροφορεΙ ότι
οι διάφορες κοινωνΙες ανάλογα με τις δικές
τους περιστάσεις προβάλλουν κατά καιρους
διάφορες αξιες: η μεσαιωνική ευρωπαϊκή κοι-
νωνια το "άγιο" (ως αξΙα κυριαρχη και ελεγΚTΙ
κη όλων των άλλων), η κοινωνΙα της Aναγέν
νησης το "ωpaιo" και το "αληθινό", η αΡχαΙα
ελληνική κοινωνΙα (π.χ. της κλασική ς Αθήνας)
έδειχνε ισόρροπη εκτιμηση για τις αξΙες του ω
ραίου, του καλού, του άγιου, του αληθινού,
αλλά δεν σχολίαζε πόσο είναι καλό, δηλαδή
ηθικό, το να έχει κάποιος δούλους, στερημέ
νους το αγαθό της ελευθερΙας. Η διαφορετική
και πάντα ρευστή "αξία των αξιων" δεν είναι
μόνο κοινωνικό φαινόμενο, ειναι και ψυxoλo
γικό, υποκειμενικό. ΜπορεΙ το ίδιο άτομο κατά
καιρους να δΙνει διαφορετική αξΙα και πρoτε
ραιότητα στις διάφορες αξιες: αγαθό, ωραιο,
αληθινό, άγιο. Στην εποχή μας φαίνεται (εΚTί
μηση υποκειμενική) ότι στην ιεραρχια των
αξιών την πρωτη θέση έχουν η "αλήθεια" και η
"δικαιοσυνη"' Ισως γιατι κρινονται αξίες ανα
γκαΙες για τη ζωη, αλλά ελλειμματικές στην
πράξη.
αξιολογική κρlση. Η γλωσσικη συνδεση o
123
αξιολΟΥIΚΟΙ προσανατολlσμοΙ
ποιουδήποτε πράγματος ή φαινομένου ή πρά
ξης η κατάστασης με κάποια αξΙα αποτελει
"κρΙση αξιολογική". Λογουχάρη, τούτο ειναι
ωραιο, αληθινό, δίκαιο (καλό, ηθικό), άγιο ή βt
βηλο εΙναι κρισεις αξιολογικές Εκτός από τις
επιστημονικές κρΙσεις που μπορουν με την έ
ρευνα να επιβεβαιωθούν ή να διαψευστουν,
όλες οι άλλες έχουν "υποκειμενικό" χαρακτή-
ρα. Παράδειγμα: ο σεβασμός του νόμου εΙναι
μια "αξία" για όσους αυτό το νομικό καθεστώς
εΙναι εξυπηρετικό' για όσους απ' αυτό αδΙKoυ
νται "αξΙα" εΙναι η προσπάθεια μεταβολής του
νόμου (βλ και λ. αξιολογικοι πρoσανατoλι
σμοl)
ΒιβλΙΟΥΡ Ε Π Παπανοuτσος, Hθικrj (κεφ 40, 'ΊΌ θtμα
των ηθικων αξιων").- θ Boρtας, Εισαγωγή εις την
ΦιλοοοφΙαν, οελ 111-112- Ε Π Παπανοuτοος, Ο
Λόγος και ο Ανθρωπος, Υ' μέρος ("Ο όνθρωπος και οι
αξΙες") - Χ θεoδωρlδης, Εισαγωγή στη ΦιλοοοφΙα.. οελ
86-87 - Ι FroIoν. Dιctronsry οΙ Phi/osophy, λι'1μμα Axio/ogy
Φ Κ Βωρος
αξιολΟΥΙΚΟI πρooανaτoλιoμol, Οι ηθικές και ι
δεολογικές αφετηριες με βάση τις oπolες ΤΟ
άτομο αξιολογεΙ τα κοινωνικά φαινόμενα, τα
γεγονότα που εκτυλισσονται γυΡω του και
στην κοινωνΙα συνολικά. Οι αξιολογικοι πρo
σανατολισμοΙ διαμορφώνονται στη διαδικασΙα
της κοινωνικοποΙησης του ατόμου και αΠOKα
λυmονται στους σκοπούς, τα ενδιαφέροντα
και τις επιδιωξεις του. Το συστημα των αξιολο-
γικων προσανατολισμων διαμορφώνει το oυ
σιαστικό περιεκτικό υπόβαθρο του πρoσανατo
λισμου της προσωπικότητας και εκφράζει την
εσωτερική πλευρά των σχέσεων της με την
πραγματικότητα. Παράλληλα αντανακλά τις
πολιτισμικές αξίες της κοινωνΙας όπου ζει και
αναmύσσεται το άτομο. Εκτός από τους αξιo
λOγΙKOuς nρoσaνατoλισμoυς του ατόμου, στην
ψυχολογΙα μελετώνται και οι αξιολογικοΙ προ-
σανατολισμοΙ της ομάδας, οι οποΙοι διαμορφώ-
νονται στη διαδικασΙα της κοινής δραστηριότη
τας και επικοινωνΙας μεταξύ των μελών της και
καθορίζουν τις σχέσεις της ομάδας προς την
κοινωνΙα. Οι αξιολογικοΙ ΠΡοσανατολισμοΙ της
ομάδας εξαρτωνται από τη θέση που αυτή κα-
τέχει στο συνολικό σύστημα των κοινωνικών
σχέσεων.
ΒιβλIΟΥΡ.. Ροuμπινστόιν Σ Λ., Οι βάσεις της γενικής ψυ
χολογιας, Μόσχα, 1946 - Πετρόφσκl Α θ, Προοωmκό-
τητα - Δραστηριότητα - συλλογική Ομόδα, MόOJ(α, 1982
ΕυάγΥ Μανουρός
οξlωμο. Πρόταση (θέση) στα πλαισια μιας επι
στημονικής θεωρίας, αποδεκτή a ΡΓΙΟΓΙ ως αλη
124
θής. Συνήθως τα αξιωματα εΙναι ανεξάρτητα
μεταξυ τους και στο συνολό τους περιγρά-
φουν όλα τα βασικά χαρακτηριστικά του συ-
μπαντος των αντικειμένων που προτίθεται να
περιγράψει η συγκεκριμένη θεωρΙα. Από τα α-
ξιώματα μέσω συγκεκριμένων αλγορΙθμων",
που ονομάζονται αποδεικτικοΙ κανόνες, παρά-
γονται τα θεωρήματα, τα λήμματα και τα πopι
σματα της θεωρίας. Το σύνολο των αξιωμάτων
μιας επιστημονικής θεωρΙας αποτελούν uno-
συνολο του συνόλου των τύπων (προτάσεων)
της γλώσσας της θεωρΙας. Ο όρος "αξΙωμα.
συναντάται για πρωτη φορά στον Aριστoτέ
λη., ο οποΙος από την πλευρά της θεωριας της
γνωσης θεωρεΙ τα αξιωματα ως αιώνιες, αναλ
λοΙωτες, αναμφισβήτητες, a ΡΓΙΟΓΙ αλήθειες, α-
νεξάρτητες από εμπειρικους καθορισμους και
μακΡαΙωνες διαδικασΙες συσσώρευση ς εμπει-
ρικής γνώσης. Τα αξιώματα στα πλαΙσια μιας
φιλοσοφιι<ής θεωρΙας (και για τους οπαδούς
της θεωρΙας αυτής) εΙναι άχρονες a prιoΓΙ αλή-
θειες, KaθoρΙζOυσες ή μάλλον περιγράφουσες
τη φuση του όντος και της γνωσης του.
Διον Aναnoλιrάνoς
aξιωμaτΙKι'I μέβοδoc;. Μέθοδος κατασκευής ε-
πιστημονικής θεωρΙας στηριγμένη στην απο-
δοχή πρώτων αρχών, αιτημότων. και αξιωμά-
των. και στην παραγωγή περαιτέρω αποδε-
κτων προτάσεων (θεωρημάτων) μέσω απoδεΙ
ξεων. Η δομή μιας έτσι συγκροτημένης επιστη-
μονικής θεωρΙας έχει χαρακτήρα παραγωγικό,
με την έννοια ότι η παραγωγή νέων προτάσε-
ων (θεωρημάτων) από τα αξιώματα στηρΙζετοι
σε αποδεικτικές διαδικασΙες με παραγωγική
συμπερασματική υφή. Πρόκειται για διαδΙKO
σίες αποδεικτικών μεταβάσεων από προτάσεις
σε κάποιες άλλες, οι οποΙες εΙναι εξ Ισου ή λι
γότερο γενικές από τις πρώτες. Τέτοιες διoδι
κασΙες χρησιμοποιούνται σε μεγαλύτερη ή μι-
κρότερη κλΙμaκα από όλες τις επιστήμες
Ωστόσο, εκεΙ που αποτελούν το βασικό εργα-
λεΙο δουλειάς εΙναι τα μαθηματικά και οι θεω-
ρητικές περιοχές των θετικών επιστημών, ιδι-
αΙτερα της φυσικής. Η πρώτη εμφάνιση της o
ξιωματικής μεθόδου ΠαΡατηρεΙται στην αρχαιο
Ελλάδα και συνδέεται με τη γνωσιακού χαρα-
κτήρα λατρεΙα της θεωρίας ως ολικής θέασης
από τους αρχαΙους Έλληνες, με την ανακάλυ-
Ψη και τη χΡησιμοποΙηση από τους ιδιους της
έννοιας της απόδειξης" και με την ιδιαίτερη 0-
ναmυξη της γεωμετριας (Πυθαγόρας., Ευ-
κλείδηι:. κ.λπ). Η συVXΡOνη αντιληψη περι 0-
ξιωματικής μεθόδου, διαμορφωμένη και σφυ-
ρηλατημένη από αιώνες επεξεργασΙας, χρω-
στό ιδιαιτέρως πολλά στη δουλειά που έγινε
κατό το δευτερο ημισυ του 190υ αιωνα και
κατά τη διάρκεια του 200ύ στα πλαΙσια της α-
νόmυξης της λογικής. Ερευνητές, όπως οι
Φρέγγε., Ράσσελ., Χιλμπερτ., Γκέντελ., δια
μόρφωσαν πλήρως το τοπίο και έτσι η συγχρο-
νη αντιληψη περί αξιωματικής μεθόδου, χω ρις
να διαφέρει ουσιωδως από την αρxαιoελληνι
κή, διακρΙνεται για τη σαφήνεια και ευκρΙνειά
της. Συμφωνα με αυτήν, για την κατασκευή
μιας αξιωματικής θεωρΙας απαιτεΙται η πλήρης
τυποποίηση της γλωσσας μέσα στα πλαΙσια
της οποίας αυτή θα γραφεΙ Στη συνέχεια α
παιτεΙται η υπαρξη αποτελεσματικά ελέγξιμων
διαδικασιων και αλγορΙθμων. κατασκευής και
αναγνωρισης τύπων και προτάσεων της γλώσ
σας αυτής. Από το συνολο των προτάσεων της
γλωσσας συνήθως επιλέγεται ένα συγKεκριμέ
νο υποσύνολο, το οποΙο oφεlλει να συλλαμβά-
νει όλες τις εννοιολογικές συνιστωσες του α-
ντικειμένου που θέλουμε να περιγράφει η θεω-
ρια μας. Το υποσύνολο αυτό αποτελεΙ το σύ-
νολο των αξιωμάτων της θεωριας. Στις συνη
θέστερες περιmωσεις το συνολο των αξιωμά
των μιας θεωρΙας εΙναι πεπερασμένα ελέγξι
μο Βασικό χαρακτηριστικό της αξιωματική ς
μεθόδου εΙναι η υπαρξη αποδεικτικων Kανό
νων. Οι κανόνες αυτοι είναι αποτελεσματικοι
αλγόριθμοι παραγωγής προτάσεων (τύπων),
που καλουνται θεωρήματα Η απόδειξη, με
αυτη την έννοια, είναι μια πεπερασμένη aκo
λouθΙα τυπων, που καθένας τους είτε ειναι α-
ξιωμα είτε παράγεται από τους πρoηγoυμε
νούς του με κάποιον αποδεικτικό κανόνα. Ο τε
λεuταιoς τυπος μιας απόδειξης εΙναι το απo
δειχθέν θεώρημα. Η μελέτη μιας αξιωματικής
θεωριας, με την έννοια της εμφάνισής της ως
αξιωματικού τυπικου συστήματος όπως περι
γράφτηκε παραπάνω, εΙναι αντικειμενο της με
ταθεωριας.. Στα πλαΙσιό της ορίζεται το σημα
σιολογικό περιεχόμενο της αξιωματικής θεω-
ρίας και εισάγεται, μέσω σχετικου ορισμου της
αλήθειας, η έννοια του μοντέλου της θεωρΙας
αυτής. Βασικά χαρακτηριστικά μιας αξιωματι
κης θεωριας μπορουν να ειναι η συνέπεια (μη
αντιφατικότητα), η πληρότητα, η KατηγOΡΙKό
τητα, η αποκρισιμότητα και η ανεξαρτησΙα των
αξιωμάτων Σύμφωνα με το πρόγραμμα του
Χιλμπερτ, στην περιοχή των μαθηματικων θα
ηταν επιθυμητό να μπορουσε να αποδειχθεΙ η
συνέπεια συνθετων αξιωματικων συστημάτων
Aouρoμnlντo
από τη συνέπεια σχετικά απλων και περατo
κρατικά ελέγξιμων συστημάτων Κάτι τέτοιο α
ποδεΙχθηκε ανέφικτο. Συμφωνα με το θεωρη
μα μη πληρότητος που απέδειξε ο Κ. Γκέντελ
το 1931, αξιωματικά συστηματα στην περιοχη
των μαθηματικων, που περιέχουν συγKεκριμέ
να τμήματα των αξιωμάτων της κατά Peano α
ριθμητικής των φυσικών αριθμων, δεν μπορουν
να φιλοξενήσουν στο εσωτερικό τους απoδεΙ
ξεις της Ιδιας της συνέπειάς τους. Στα πλαισια
της φιλοσοφικής συζήτησης για τα θεμέλια
των μαθηματικών, που ξέσπασε στις αρχές του
200υ αιωνα μετά την ανακάλυψη των παράδo
ξων. στη θεωρια των συνόλων, η αξιωματική
μέθοδος αμφισβητήθηκε, χωρίς ιδιαίτερη επι
τυχια τουλάχιστον στο επΙπεδο της αKoλoυθη
τέας πράξης, από την ενορατική. (ιντoυίσιoνι
στική) φιλοσοφική σχολή, καθως και από διά
φορες φιλοσοφικές σχολές κατασκευαστικου
προσανατολισμού
Διον Avσπoλιτάνoς
Aouρoμnίντo Σρι (1872-1950). Μυστικός φιλό
σοφος της σύγχρονης lνδΙας, που επιδιωξε να
ακολουθήσει πιστά την αρχική θεωρια της
Βεντάντα. και σε πολλό σημεία ταυτίστηκε με
τη σχολή της AVΤΒΆιτα. του ΣανKάpa. Συμ
φωνα με τον ΑουρομπΙντο, ο ΣανKάpa δεν πέ
τυχε με πληρότητα να εξηγήσει λ.χ. γιατι το α-
πόλυτο θα έπρεπε να κατέλθει στο σχετικό ε
πίπεδο. Ο ιδιος έδωσε την εξήγηση ότι αυτό o
φειλεται στην ακαταμόχητη έκφραση της oυ
σιαστικής δύναμης του Βράχμαν.. Σε σχέση με
τον άνθρωπο, τόνισε ότι το νοητικό του επιπε
δο δεν εΙναι το ανωτερο' ότι το άτομο πρέπει
να ασκηθει στην υπέρβαση του νοητικου και να
επανευρει την πρωταρχική του φυση. Αυτή η
άσκηση αποκλήθηκε από αυτόν "ολοκληρωτική
γιόγκα". Πρόκειται για μια αυστηρή και πoλύ
πλοκη καθημερινή άσκηση, ικανή κατά την
άποψή του να μεταμορφώσει την κατάσταση
του νου και τη ζωή του ασκουμενου. θεωρoύ
σε σπουδαιο επΙτευγμα τη συμφιλιωση της
υλης με το πνεύμα, του ανθΡωπου με τον θεό,
του σχετικου με το απόλυτο, των πολλων με
το ένα.
1Ξργα του Τhθ ιdeB/ ΟΙ humsn υπιΙΥ (1950), The doctnne ΟΙ
Ιhθ ρsss;νιι reSIsIsΠC8 (1952), BsS8S ΟΙ Jogs (1955), The
loundstion ΟΙ /ndIsn cυfture (1959)
Βιβλιογρ 800 Βιτσαξής, Ο στοχασμός και η π/στη
(Αρχαιότητα - Χριστιανισμός), 2 τόμ. Εστια, Αθήνα,
1991 - Δημ Bελισaaρόπoυλoς. /στορια της ινδικής φιλο-
σοφ/ας, Δωδωνη, Αθήνα - Γιόννινα, 1992'
Ε Λιακόπουλος
125
απαγωγή
απαγωγι'l, βλ. παραγωγή.
απάθεια. Ορος της ελληνιστικής φιλοσοφιας
συγγενής με τον όρο "αταραξία"' σημαίνει Kα
τάστασll ψυχής απαλλαγμένης από πάθη' απα-
ντάται στον στωικό φιλόσοφο Διονυσιο Hρα
κλειωτη (= από την Ηράκλεια) ως τίτλος έργου
του Περl απαθεΙας, στις Διατριβtς του επίσης
στωικου φιλοσόφου Επικτήτου. και σε ανώνυ
μα σχόλια των Ηθικων Νικομαχεlων. του Aρι
στοτέλη. (βλ. λ. αταραξία, ελληνιστική φιλο-
σοφία).
ΓΡαμμ θtμελη - ΑλατζόΥλου
απαρΙθμηση (αγγ. enυmeratlon). Σημαινει την
αντιστοιχία των μεΡων ή των στοιχείων ενός
συνόλου με μέρος των φυσικων αριθμων ή με
όλο το συνολο των φυσικων αριθμων. Στα
πλαισια της θεωρίας των συνόλων σημαίνει
την αντιστοίχιση των μερών ή των στοιχείων
ενός συνόλου με ένα τμήμα των διατακτικών
αριθμών. Ο ορισμός με απαριθμηση είναι ορι-
σμός μιας εννοιας με απaριθμηση των ατόμων,
των στοιχεΙων ή των ειδων που περιλαμβάνo
νται στο πλάτος της. Επαγωγή με απαρίθμηση
ειναι η διαδικασΙα συναγωγής μιας πρότασης
με δι' απαριθμήσεως εξέταση των ειδων του
γένους στο οποίο αναφέρεται η πρόταση. Μια
τέτοια συναγωγή είναι βέβαιη όταν η επαγωγή
είναι πλήρης, δηλαδή όταν η απαριθμηση έχει
συμπεριλάβει όλα τα είδη του γένους. Τέλος,
η εξέταση ενός συνθετου αντικειμένου της ε
μπεφΙας ή της νόησης μπορει να γίνει με δι' α
παριθμήσεως εξέταση των απλων μεΡων του.
Διον Aνonoλιrάvoς
απεΙκασμα. Στη φιλοσοφία το απεΙκασμα προ-
σεγγΙζεται μέσα από το πρίσμα της διαδΙKα
σίας της αντανάκλαση ς και θεωρείται απoτέ
λεσμα της δυναμικής εκείνης διαδικασΙας κατά
την οποία συναντώνται ο άνθρωπος (ως φορέ-
ας υλικής δραστηριότητας) με το αντικείμενο
αντανάκλασης (ως φορέα της υλικής πραγμα
τικότητας). Το απεlκασμα, ως αποτέλεσμα της
αντανάκλασης, είναι αντικειμενικό ως προς
την προέλευσή του και υποκειμενικό ως προς
τον τρόπο υπaρξής του. Στην ψυχολογία το α
πεΙκασμα συνδέεται κυριως με την αισθητηρια
κή γνωση και μελετάται ως μορφή ψυχικής α-
vτaνάκλασης, ως υποκειμενικό φαινόμενο που
εμφανίζεται ως αποτέλεσμα της υλικής και ε
μπράγματης δραστηριότητάς του. Σε αυτό α
vτaναKλωνται στοιχειωδεις ιδιότητες της υλι
126
κής πραγματικότητας, όπως ο χώρος, η κίνηση
και η μορφή. Το απεlκασμα, αφου διαμορφω-
θεί, ενσωματώνεται στην υλική δραστηριότητα
ασκώντας ενεργό προσανατολιστικό ρόλο
στην παραπέρα πραγματοποίησή της. Σε ανω-
τερες βαθμίδες γνωσης το απείκασμα πρoϋπo
θέτει την εσωτερίκευση των σχημάτων των υ-
λικων πράξεων και εμφανίζεται με τη μΟΡφη
των εννοιών. Το απείκασμα ως μορφή ψυχικής
αντανάκλασης είναι ταυτόχρονα και λειτoυρ
γία του εγκεφάλου και "στιγμή" της υλικής ε-
μπράγματης δραστηριότητας. Για τον λόγο
αυτό και η δομή του έχει συστημικό xaρaκτη
ρα. Για τη φύση, τη δομη και τον ρόλο του α-
πεικάσματος στην ψυχική ζωή του ανθΡωπου
πραγματοποιήθηκαν πολλές έρευνες στα
πλαισια της γνωστικής ψυχολογίας, κυριως
από τη Σοβιετική σχολή. lδιαιτερη μορφή απει
κάσματος είναι το "καλλιτεχνικό" απείκασμα
και το "ειδητικό" απείκασμα.
ΒιβλΙΟΥΡ Λένιν Β Ι, Υλισμός και εμπειριοιφιπκισμός
Anαντα, τ 1 β - Σμυρνόφ Σ Δ, Η ψυχολοΥΙα του σπεικά
σματος Το ζήτημα της δυναμικότητας της ψυχικής σ-
ντανάκλασης, Μόσχα. 1985
ΕυάΥΥ Μανουράς
άπειρο (από το στερ. α + πέρας = τέλος) Τη
λέξη αυτή χρησιμοποίησε πρώτος ο Μιλήσιος
φιλόσοφος Αναξίμανδρος. ως "αρχή" όλων
των όντων, δηλ. ως πρωταρχικό υλικό στοιχεΙο
όλων των αισθητων πραγμάτων. Ο φιλόσοφος
αυτός πίστευε ότι από αυτό, το άπειρον, γινο-
νται και σ' αυτό καταλήγουν όλα τα πράγματα
επίσης ότι από το άπειρο γεννιούνται και εξα-
φανίζονται μέσα σ' αυτό "άπειροι" κόσμοι, δη-
λαδή είναι σαν μια μήτρα κόσμων, που παράγει
και αφομοιωνει τους κόσμους χωρις όρια χρό
νου και τόπου. Το άπειρο, τέλος, στον Αναξι-
μανδρο δεν είναι μόνο αθάνατο, αγέννητο και
άφθαρτο, αλλά πaρaλληλίζεται με το θεΙον,
που περιέχει και κατευθυνει τα πάντα.
Μια μορφή απείρου, με την έννοια της άπειρης
έκτασης Ι διάπλωσης στον χρόνο και στον χω-
ρο, πρέπει να υποθέσουμε στη διδασκαλια η
θεωρία για την περιοδικότητα των κόσμων, δη-
λαδή στη θεωρΙα για την άπειρη σε διάρκεια
γένεση κόσμων συμφωνα με έναν ρυθμό και
έναν νόμο ανακύκλησης, που συναντάμε
εκτός από τον Αναξιμανδρο, όπως ειδαμε,
στον Ηράκλειτο. και στον Εμπεδοκλή.. Η αντι-
ληψη αυτή επιβιώνει στη φιλοσοφια των
Στωικων.. Επίσης μια mυχή της άποψης αυτής
επισημαίνουμε στη θεωρια των ομοιομερων
του Αναξαγόρα. και στη θεωρία των ατόμων
του Λευκιππου. και του Δημόκριτου.. Στους
ΠρoσωKραΤΙKOuς. όμως, και συγκεκριμένα
στους Πuθαγόρειouς., έχουμε την αρνητική
σημασία του απεριόριστου και του απείρου ("α
όριστον", "άπειρον"), σε αντίθεση προς το πε
περασμένο και το "ωρισμένον". Στον γνωστό
πίνακα των αντιθέτων που παραδΙδεται ως επί
τευγμα των αρχαίων ΠυθαγορεΙων, το πέρας
ταυτιζεται με το ένα και το καλό, ενω το άπει
ρο με τα πολλά και το κακό.
Οι αποτιμήσεις του απεlρoυ από τον Πλάτω-
να., στον διάλογό του Φιληβος, δεν αΠOKρυνo
νται από τη διδασκαλία των Πυθαγορείων.
Αυτό φαίνεται στη θεωρία του για τις τέσσερις
μορφές ή ειδη του όντος (άπειρον, πέρας,
μείξη αυτων των δύο και αιτία της μείξεως).
Μια άλλη καταγραφή της αποτιμησης του α-
πεlρoυ έχουμε στον Τίμαιο. του Πλάτωνα,
όπου το άπειρο εκλαμβάνεται ως άτακτο και α
όριστο, δηλαδή έκφραση αρνητική του Kό
σμου. Υπάρχει ακόμη η άποψη (τη διατυπωσε ή
την εισήγαγε ο Αριστοτέλης) ότι η αντίληψη
του απειρου στην υστερη φιλοσοφ{α του
Πλάτωνα σχετΙζεται με τις ιδέες και τη θεωρη
ση του ενός (π.χ. στον διάλογο Παρμενίδης-ι.
Αλλοι ερευνητές πιστεuoυν ότι οι αντιλήψεις
αυτές απηχούν απόψεις που η παράδοση απo
διδει στην άγραφη διδασκαλία του Πλάτωνα
και στην πλατωνικη παράδοση (βλ. λ. πλατωνι-
σμός)
Για τον Αριστοτέλη. το άπειρον δεν υπάρχει
ως υπόσταση καθαυτήν, όπως το θεωροuoαν
οι Πυθαγόρειοι και ο Πλάτων, ουτε ως ένα ά
πειρο αισθητό σωμα, διότι το αισθητό ορίζεται
από τα όριά του (γι' αυτό άλλωστε ο Aριστo
τέλης αρνείται και το κενό). Αλλά και στις πε-
ριmώσεις όπου μπορεί να έχουμε μια μορφή
απε!ρως μεγάλου με τη διαρκή πρόσθεση ή, α
ντΙθετα, απείΡως μικρου με τη διαlρεση, και
στην περίmωση αυτή αποδέχεται την έννοια
του "δυνάμει" απεΙρου (ποτέ την "ενεργεια").
Αυτή η αντίληψη του δυνάμει απεlρoυ και όχι
του πραγματικου απειρου έχει σχέση τόσο με
την έννοια του χωρου όσο και με τον χρόνο
(π χ. με την αριθμησrι) και την κινηση Το άπει
ρο δεν σχετιζεται ουτε με τη μΟΡφη (χωρος)
ουτε με την κινηση (χρόνος) ούτε με την έν
νοια του τέλους, του σκοπου, και της αιτιας.
Μόνο ως μία μορφή του μη όντος γίνεται εντέ-
λει δεκτή αυτή η έννοια του απειρου από τον
Αριστοτέλη.
Στη φιλοσοφια και στις φιλοσοφικές απόψεις
της ελληνιστικής εποχης συναντάμε βtβαια
άnειρo
και την έννοια του απείρου, αλλά ως απήχηση
μάλλον των παλαιοτέρων αντιλήψεων. Ως χα-
ρακτηριστικό της ουσίας του θεού βρίσκουμε
το άπειρον στην όψιμη ελληνιστική φιλοσοφΙα
των αυτοκρατορικών χρόνων (π.χ. στον Φιλω
να. από την Αλεξάνδρεια). Τέλος ο Πλωτίνος.
χαρακτηρίζει το πλήρες "έν" και το αγαθόν ως
"άπειρον" .
ΒιβλΙΟΥΡ Α Edel, Aπs/oIIe's Theory οΙ Infίni/e, Ν York,
1934 - R. Mondollo, L' ίπΙίπί/ο nel ρensιero deff anlrchI/s
cJassIcs, Firenze. 1956 - Th G SInnige. MaNerandInlίnίty
ιπ /he Presocralιc Schools and P/a/o, Assen, 1968 - Ι
Sweeny, InfίnIty ιπ /he Presocra/ιcs, The Hayue, 1972 - C
J de Vogel. La /heone de Ι' Sρeίron chez P/a/on e/ dans la
/rBditίon ρIa/onιcιenne, Rβν Philos France Etrang, 149
(1959) 21-39
Βασ Κυρκος
άπειρο, στα μαθηματικά. Είναι μια βασική έν
νοια στα μαθηματικά και δηλώνει την ανυπαρ-
ξΙα πέρατος σε μια διαδικασία αρίθμησης ή Kα
τασκευης μαθηματικων αντικειμένων. Ειναι
δυνατόν επίσης να σημαίνει την υπaρξη μαθη
ματικού αντικειμένου, το εσωτερικό του oπoΙ
ου δεν εξαντλείται κατά την αρίθμηση των
στοιχείων του. Η έννοια του απεlρoυ συνδέε-
ται με την έννοια της αρίθμησης, η οποία με τη
σειρά της οριζεται ως διαδικασία μετάβασης
από ένα συγκεκριμένο μαθηματικό αντικείμενο
(π.χ. έναν φυσικό αριθμό) στο αμέσως επόμε
νό του. Η απλούστερη μαθηματική δομή στην
οποία εμφανίζεται η έννοια του άπειρου είναι
αυτή των φυσικων αριθμων, δηλαδή των θετι-
κων ακεραίων αριθμών που παράγονται από
έναν αρχικό αριθμό (το μηδέν ή τη μονάδα) με
επαναλαμβανόμενη προσθήκη της μονάδας.
Στα πλαίσια της θεωρίας των συνόλων ειναι
δυνατόν να διακρίνουμε μεταξυ της έννοιας
του διατακτικά απεlρoυ και του πληθικά απεί
ρου. Σύμφωνα με τη δευτερη, ένα μαθηματικό
αντικε, ιμενο στην προκειμένη περίmωση ένα
σύνολο, αποτελείται από ένα πλήθος στoιxεί
ων που δεν εξαντλείται με τη διαδικασία της α
ρίθμησης. Σύμφωνα με την πρωτη, ένα μαθη
ματικό αντικείμενο αποτελειται από στοιχεία
γραμμικως διατεταγμένα, η διάταξη των oπoι
ων δεν εξαντλείται με τη διαδικασία της αρίθ
μησης. Ένα σύνολο διατακτικά άπειρο είναι και
πληθικά άπειρο, ένα πληθικά άπειρο δεν ειναι
κατ' ανάγκην και διατακτικά άπειρο. Αυτή η
διάκριση οδηγεί, στα πλαίσια της θεωρίας των
συνόλων, στην αντίστοιχη διάκριση μεταξυ
πληθικων και διατακτικών αριθμών.
Το άπειρο στα μαθηματικά είναι δυνατόν να
127
απεΙΡOOΤΙKΌC;
λειτουργεΙ ειτε ως αντικείμενο είτε ως ιδιότη
τα μη εξάντλησης ενός συμπαντος μαθηματι-
κών αντικειμένων. Στην πρωτη περιmωση Kα
λείται "πραγματικό" η "ενεργεια" άπειρο, ενω
στη δευτερη "δυνητικό" ή "δυνάμει" άπειρο.
Στη δεύτερη περίmωση δεν γινεται αποδεκτη
η ύπαρξη απεΙΡων αντικειμένων, δηλαδή αντι-
κειμένων με άπειρο πλήθος στοιχειων, παρόλο
που στο εσωτερικό του συμπαντος όλων των
αντικειμένων οι επιτρεπόμενες διαδικασιες
πράξεων μετάβασης ή επανάληψης δεν οδη-
γουν σε εξάντληση όλων των αντικειμένων
του συμπαντος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα
χρήσης της έννοιας του δυνάμει απειρου έ
χουμε όταν εργαζόμαστε στα πλαίσια του μα
θηματικου συμπαντος των φυσικών αριθμων,
χωρίς να θεωρουμε το σύνολο των φυσικών α
ριθμων ως ενιαΙο, ξεχωριστό αντικείμενο εξέ
τασης. Στην περίmωση του πραγματικου η ε
νεργεία απειρου γινεται αποδεκτή η ύπαρξη α
πειρων αντικειμένων στα πλαίσια ενός συμπα
ντος αντικειμένων δυνητικά άπειρου ή και Πε
περασμένου. Παράδειγμα χΡησης της έννοιας
του ενεργεια απείρου έχουμε όταν εργαζόμα
στε στα πλαίσια της θεωριας των συνόλων,
όπου το συνολο των φυσικων αριθμων εισάγε
ται ως ξεχωριστό αντικειμενο - σύνολο, τα
στοιχεια του οποιου είναι όλοι οι φυσικοι αριθ-
μοι Η έννοια του δυνάμει απείρου έχει έναν
δυναμικό χαρακτήρα μετάβασης, γι' αυτό και
συναντάται στην έννοια του ορίου, ενώ η έν
νοια του ενεργεία απε!ρου στατικό, γι' αυτό και
συναντάται στον ορισμό τελειωμένων μαθημα
τικων αντικειμένων.
Διον Αναπολιτάνος
απειρooτιιcόc;. Με τον όρο "απειροστικός" xα
ρακτηρίζεται οτιδήποτε ανήκει στη σφalρa
των απεΙΡοστων. Τα "απεΙΡοστά", συμφωνα με
τον Λάιμπνιτς., ειναι οντότητες που δεν έχουν
αντιστοιχία προς τον πραγματικό κόσμο και
που στην περιοχή των μαθηματικων εΙναι εξαι
ρετικά χρήσιμες για τη δημιουργία ενός λογι-
σμου που οδηγεΙ στην ευρεση κλίσεων Kαμπυ
λων και εμβαδων. Ο Λάιμπνιτς τα xpησιμoπoι
ησε για να εισαγάγει τις έννοιες της παραγώ
γου και του ολοκληΡωματος, Kaθως και αντι
στοιχες αλ γεβρικές μεθόδους υπολογισμου
των σε συγκεκριμένες περιmώσεις συναρτη
σεων. Συγχρόνως με τον Λάιμπνιτς εισηγαγε
αντίστοιχες μεθόδους υπολογισμου κλίσεων
καμπυλων (ΠαΡαγωγων) και εμβαδων (oλoκλη
Ρωμάτων) και ο Νεύτων.. Οι δυο τους, παρα
128
την αντιδικΙα που ξέσπασε μεταξυ τους σχετι
κά με το ποιος ανακάλυΨε πρωτος τις αντι
στοιχες μεθόδους, θεωρουνται ως οι συνιδρυ-
τές του κλάδου των μαθηματικων που λέγεται
"απεΙΡοστικός λογισμός" ή, γενικότερα, του
κλάδου της "ανάλυσης". Οι μέθοδοι που εισή-
γαγε ο Λάιμπνιτς διακρίνονται για τον στατικό,
αλγεβρικό τους χαρακτήρα, ενώ οι μέθοδοι
του Νεύτωνος διaιφίνoνται για την περισσότε
ρο δυναμική - ροικη τους υφή. Η εισαγωγή των
απεφοστών από τον Λάιμπνιτς θεωρήθηκε ότι
εμπεριείχε αντιφόσεις και σιγά σιγά εγKατα
λείφθηκε, ωσnoυ κατά τη διάρκεια του 190υ
αιώνα αντικαταστάθηκε από την έννοια του
"οριου" που, συνοδευόμενο από τους Kαλoυ
μενους "ε-δ-ορισμούς" και τις "ε δ-τεxνΙKές.,
οδήγησε στην ασφαλή θεμελΙωση του απειρo
στικου λογισμου. Έτσι, σήμερα ο απειροστικός
λογισμός είναι ο κλάδος των μαθηματικων που
ασχολείται με την έννοια του ορίου, καθως
αυτή χΡησιμοποιειται για την εισαγωγη της έν
νοιας της συνέχειας, της έννοιας της πaρaγω-
γου και της έννοιας του ολοκληΡωματος στα
πλαισια ιδιαίτερα της ευθείας των πραγματι-
κωναριθμών. Το 1964 ο Αβραάμ Ρόμπινσον, α-
μερικανός μαθηματικός, επανεισήγαγε την έν-
νοια του "απειροστού" και με τη βοήθεια της
λογικής, που ηδη είχε προχωρήσει αρκετά ως
κλάδος των μαθηματικων, κατόρθωσε να επα
νοικοδομήσει το όνειρο του Λάιμπνιτς, σε α-
σφαλη θεμέλια αυτή τη φορά.
Συμφωνα με τον Ρόμπινσον (και εν πολλοις
συμφωνα με τον Λάιμπνιτς), το απεΙΡοστό εμ
φανΙζεται ως ο αντΙποδας του απείρου, με την
έννοια ότι θεωρείται ως το απεlpως μικρό, το
μικρότερο από κάθε πραγματικό αριθμό, το
οποΙο αντιστρεφόμενο δίδει το άπειρο. Ένα α-
πεΙΡοστό είναι τόσο μικρό, ώστε δεν υπάρχει
φυσικός αριθμός με τον οποιο πολλαπλασιαζό-
μενο να υπερβεί οποιονδήποτε, δεδομένο εκ
των προτέρων, θετικό πραγματικό αριθμό
Διον Αναπολιτάνος
Άnελ (Aρel) Καρλ Οπο (γεν. 1922) Γερμανός
φιλόσοφος, μαθητής του Ροτχάκερ, καθηγη-
τής του πανεπιστημίου της Φρανκφούρτης
Προβάλλει την αξιωση μιας "γλωσσολογικης
στροφής" στη φιλοσοφία, θεωΡωντας τη
γλώσσα πρωτευον πεδιο της φιλοσοφικής α-
νάλυσης και της θεωρίας της επικοινωνίας
Έργα: Ο/θ Idee ΟΟ, Sprsche /n ΟΟ, Τr8dition des
Humanismυs νοη ΟβηΙθ bιs V/co . Bonn. 1963 - Trans
formation ΟΟ, Philosoph/B. FrankfurtlMaιn. 1973 - Dιιr
Denkweg νοη Ch 5 P/erce. FrankfurtlMaιn. 1975 - Dιe
"Erklarsn Vsrs/shθn" - Con/rovsrss ιπ /ranszsnden/s/ -
pragma/ischen Sich/, FranklurtlMain, 1979
ΔΠ
Απελλής (πέθ. περ. 180 μ.Χ.) Ήταν μαθητης
του γνωστικου Μαρκιωνος, που αποσπόσματα
του έργου του σωθηκαν και από τον Ωριγένη.
στο έργο του Εις την Γtνεσιν. ο Απελλής δε
χόταν την υπaρξη τεσσόΡων θεων, τους oπoι
ους διακρινει σε αγαθους και κακους. Ο ένας
θεός, ο αγαθός, είναι τελειως όγνωστος στους
nρoφήτες, ο δευτερος είναι ο δημιουργός του
παντός, ο τριτος ειναι εκείνος που μιλησε στον
Μωυσή και είναι πυρινος, τέλος ο τέταρτος
ειναι ο πονηρός και ο αιτιος των κακων.
Πηγές Ιιmολutοu, Φιλοσοφουμενα ή κατά πασων alpt-
σεων7,31-38
Νικ Γ Πoλιrης
απλOIKΌC; ρεαλισμός. Αντιληψη κατό την
οποία ο εξωτερικός κόσμος υπάρχει όπως α-
κριβως εμφανιζεται στις αισθησεις μας. Οταν
δηλαδη γνωρίζουμε τα πράγματα με τη γνωση
μας, δεν κόνουμε τιποτε άλλο από το να συ-
νειδητοποιουμε τις ιδιότητες και τις ποιότητες
που έχουν αυτό από μόνα τους. Η ψυχή και το
πνεύμα του ανθΡωπου δεν κόνει, κατό βάθος,
τιποτε άλλο παρά να παραλαμβάνει έτοιμη τη
Ι.!ορφη των πραγμότων από τον εξωτερικό
κόσμο.
Οπαδός της αντlληψης αυτής υπήρξε ο
Εμπεδοκλής., ο οποίος δίδασκε ότι οι ιδιότη
τες του εξωτερικου κόσμου ειναι όπως τις α
ντιλαμβάνονται οι αισθήσεις μας. Τη γνωμη
αυτή την αποδεχόταν και ο Αριστοτέλης. και
υποστηριζε ότι μέσω των αισθησεων σχηματί-
ζονται στην ψυχή μας ακριβείς εικόνες των α-
ντικειμένων. Από τις νεότερες τόσεις ο εμπει-
ριοκριτικισμός", ο νεορεαλισμός., η φιλοσοφία
της γλώσσας. και ορισμένες τόσεις της φαινο-
μενολογίας. υποστηρίζουν ότι οι θέσεις τους
προσεγγίζουν στις θέσεις του απλοικού ρεαλι
σμου. Παρ' όλα αυτό, οι εκπρόσωποι των ρευ
ματων αυτών στην πραγματικότητα πρoσδί
δουν ιδεαλιστική ερμηνεια στις απόψεις του α-
nλOΙKOυ ρεαλισμου Η απλοική αυτή αντlληψη
αμψισβητηθηκε ήδη από την αρχαιότητα. Πpω
τη η Ελεατική. φιλοσοφια, και κυρίως ο μεγό
λος εκπροσωπός της Παρμενίδης., χωρισε τον
κοσμο του αληθινου Ειναι από τον κόσμο των
παΡαστόσεων και διδαξε ότι το Ειναι αυτό βρι-
σκεται πέρα από τις απλές παραστόσεις, τις ει
κονες που μας δινουν οι αισθήσεις Τη διόKρΙ
Φ.Λ., Α-9
από καβέδρας σoαιαλισμΌC;
ση αυτή τη βρίσκουμε και στον Δημόκριτο. και
στον Πλότωνα. Η νεότερη φιλοσοφία αντι
τόσσει στον απλοικό ρεαλισμό τη θεωρία του
Καντ. περί του υπερβατικου ρεαλισμου., σύμ
φωνα με την οποία ο εξωτερικός κόσμος, που
ειναι προσιτός στις αισθήσεις μας, αποτελει
φαινόμενο, πισω από το οποίο υπάρχει η πραγ
ματικότητα του αντικειμενικου κόσμου. Aνόμε
σα στον απλοικό και τον υπερβατικό ρεαλισμό
στόθηκε ο κριτικός ρεαλισμός., κατό τον οποίο
υπόρχει μία αυτοτελης πραγματικότητα, η
οποία όμως δεν παραμένει τελειως όγνωστη
στον όνθΡωΠΟ, που με την κριτική του δυναμη
μπορεί να διακρίνει ποια ειναι τα αντικειμενικό
γνωρισματα των πραγμότων και ποια τα υπo
Kειμ νΙKό που μας δίνουν οι αισθησεις
ΒιβλΙΟΥΡ Messer, Dsr Kn/Ischs rsa/Ism (1923) - Ν
Hartman, Dar Aufbsu der (θΒl8π Wslt (1940)
Απ Τζαφερόπουλος
από Kαθtδρoς σoσιαλισμΌC;. Παραλλαγή της
αστικής θεωρίας του σοσιαλισμου.. Στις δεκα-
ετιες του 1860 και 1870 στη Γερμανία, παράλ-
ληλα με την ανόmυξη του κρατικού Kαπιταλι
σμου., είχε σημειωθεί και σοβαρή ανόmυξη
της συνειδητότητας της εργατικής τόξης με τη
διόδοση των ιδεών του μαρξισμου.. Ως αντί
βαρο στο φαινόμενο αυτό, εκπρόσωποι της
γερμανικής επιστήμης (κυρίως οικονομολόγοι:
Γκ. Σμόλλερ, Λ. Μπρεντόνο, Α. Βόγκνερ, κ.ό.),
ίδρυσαν την "Ένωση κοινωνικής πολιτικής",
μεταβλήθηκαν σε απολογητές του κρατικου
καπιταλισμού και όρχισαν από τις πανεπιστη-
μιακές τους έδρες μια εκστρατεια κατό των
σοσιαλιστικών ιδεων. Στα κηρύγματό τους
(στον "από καθέδρας σοσιαλισμό", όπως oνo
μόστηκε) παρουσίαζαν το πρωσικό κράτος ως
"λαικό κράτος" και τη γραφειοκρατική του ε
ξουσία ως τα "μοναδικό ουδέτερα στοιχεία
στην ταξική πάλη" που μπορούν να συμβάλουν
στη βελτίωση της θέσης των εργαζομένων.
θεωρουσαν ότι ειναι δυνατόν να λυθεί το ερ
γατικό ζήτημα με τη ρυθμιση των εργασιακων
σχέσεων από την αστυνομία και με την ανα
βίωση των μεσαιωνικών συντεχνιακών συνη
θειων. Γι' αυτό και κήρυσσαν την ανόγκη της α
νόμιξης του κράτους στις οικονομικές και πo
λιτικές σχέσεις, για να επιβληθει, όπως υπo
στήριζαν, ο "σοσιαλισμός από τα πόνω" Στα
τέλη του 190υ αιωνα και τις αρχές του 200υ, η
απήχηση αυτών των κηρυγμότων ειχε μειωθει
σημαντικό. Αργότερα, ορισμένες από τις θέ
σεις του "από καθέδρας σοσιαλισμου" περιλή
119
aπoσντικειμενonoΙηoη
φθηκαν στα προγράμματα των σoσιαλδημo
κρατικων κομμότων της Δύσης.
ΒιβλιΟΥΡ κ Μαρξ, f1αρατηρήσεις στο fJι/Jλlo του Α
ΒάΥιινερ, .Απαντα Μαρξ και Evyκελς", τ 19, Μόσχα.
1981 - Φ Evyκελς. Mnρεντάνo εναντ10ν Mcψ{, σro lδιο.
τ 22 - νolkerlιπ G F , Der Deυtsche KBthθder SozisJismuS.
βερολΙνο. 1959 Λ lλιτσόφ. Π ΦεντοσέΥιεφ, Φιλοσοφι-
κό εΓXUΚΛ λεξικό, εκδ Καπόπouλou, Αθήνα, 1985
Ν Στ
απoaντικειμενoπoΙηση, βλ. εςαvτικειμtνωση
KCI aπαvτικειμtνωση.
απoγoι'tτευση. Ψυχική κατάσταση που προκα-
λείται από την εμφάνιση αξεπέpaστων δυσκo
λιών, οι οποίες είτε είναι αντικειμενικές ειτε
έτσι τις αντιλαμβάνεται το υποκείμενο, με α
ποτέλεσμα να ακυΡωνεται η επίτευξη ενός ση-
μαντικου για το άτομο στόχου ή η ικανοποίηση
ενεργοποιημένων αναγκών ή η επlλυση Kάπoι
ου προβλήματος ή να διαψεuδoνται οι πpoσδo
κίες του. Η απογοήτευση συνοδευεται από μια
σειρά αρνητικων συναισθημάτων, όπως η έ
ντονη ανησυχία, η απόγνωση, ο φόβος Κ.ά. Ο
βαθμός απoγoήτευσης εξαρτάται από την ισχύ
και Τι ένταση του αιτιου, του γεγονότος που
την προκαλεί, από τη συνολική διαμόρφωση
της προσωπικότητας, καθως και από την ικανό
τητά της να αντεπεξέρχεται στις δυσκολίες
της ζωης. Υψηλός βαθμός απoγoήτευσης μπo
ρει να οδηγήσει στη μερική ή πλήρη αποδιορ'-
γάνωση της δραστηριότητας του ατόμου, στη
μείωση της αυτοπεποίθησης και στην υιoθέτη
ση πΡωτόγονων τρόπων αντίδρασης και συ-
μπεριφοΡων. ΑντΙθετα, η ικανότητα ανοχής
της διάψευσης και η αναβολή της ικανοποίη-
σης της ενεργοποιημένης ανάγκης είναι στoι
χειο ωριμότητας και ψυχικης δυναμης.
ΕυάΥΥ Μανουρός .
απoδεΙΚΤΙKόc;. Επιστημονικός και φιλοσοφικός
όρος, ο οποίος σημαίνει την ιδιότητα της εξα
γωγής μιας πρότασης ή της υιοθέτησης μιας
κρισης με διαδικασιες που διαθέτουν τον ύψι-
στο δυνατό βαθμό λογικής εγκυρότητας. Η ε
γκυρότητα μιας πρότασης ή μιας κρΙσης σε μια
τέτοια περιmωση δεν εξαρτάται από το συ-
γκεκριμένο σημασιολογικό της περιεχόμενο,
αλλά από την εγκυρότητα του σημασιολογικού
περιεχομένου των προτάσεων ή κρίσεων από
τις οποιες προέκυΨε, καθώς και από την εγKυ
ρότητα των διαδικασιών παραγωγής της.
Τέτοιες διαδικασίες έχουν τυποποιηθει στα
πλαισια γλωσσων που χρησιμoπoιoυvτaι ιδιαι
130
τερα στα μαθηματικά και ως βασικό τους xaρa
κτηριστικό έχουν τη μεταφορά αλήθειας από
τις προκείμενες στο συμπέρασμα Οι απoδει
κτικές κρίσεις μελετήθηκαν ιδιαίτερα από τον
Αριστοτέλη., ο οποιος και τις αντιδιαστέλλει
από τις "διαλεκτικές" κρισεις. Οι τελευταίες
είναι πιθανoκpaΤΙKOυ χαρακτήρα και επομένως
μη βtβαιες. Η έννοια "αποδεικτικός", και επo
μένως και οι αποδεικτικές ιφισεις, στα πλαισια
της τυπικής λογικής λαμβάνουν το σημασιολο-
γικό τους περιεχόμενο σε συμφωνία με τη δo
μική ιδιoouστασΙα της περιοχής στην οποία α
ναφέρονται. Έτσι η έννοια "αποδεικτικός" δια
φοροποιείται όταν, για παράδειγμα, μεταKινει
ται κανεις από την περιοχη της κλασικής τυπι-
κής λογικής στην περιοχή της "τροπικής" λογι-
κής ή στην περιοχή της "ενορατικής" (ιντoυι
σιονιστικής) λογικής.
Δ/ον Αναπολ/τάνος
απόδειξη. Είναι η επιβεβαίωση του αληθους
(της ισχυος) ή του αναληθούς (της μη ισχυος),
η τεlψηριωση της ορθότητας μιας πρότασης
(κρίσης, απ6φaνσης) μέσω πραγματικων ή λo
γικών επιχειρημάτων. Απόδειξη, με την ευρεια
έννοια του όρου, θεωρειται η επιβεβαιωση, η
επαλήθευση μιας πρότασης (θέσης, συμπερά-
σματος, θεωρίας) στη βάση όχι μόνο λογικων
διαλογισμων αλλά και εμπειρικων δεδομένων
που προέρχονται από την παρατήρηση και το
πεlρaμα. ή η αναlρεση (ανασκευή) η διάψευση
αυτής της πρότασης κατά τον ιδιο τρόπο. Με
τη στενή έννοια απόδειξη ειναι η λογική διαδι
κασία, κατά την οποια η αλήθεια μιας πρότα-
σης είναι λογικό επακόλουθο, δηλαδή προκύ-
mει από μια πεπερασμένη αKOλOuθια-aλυσιδα
λογικών συλλογισμών, ορθων συναγωγων,
που οδηγούν από ορθές προκείμενες (αξιωμα
τα, ορισμούς, προτάσεις, εγνωσμένης ήδη α
λήθειας) σε αποδεικνυόμενα συμπεράσματα
Η απόδειξη αυτή εφαρμόζεται στα "τυπικά α
ξιωματικά συστήματα" της λογικής, των μαθη
ματικών και των τυποποιημένων και μαθηματι-
κοποιημένων μεΡων της θεωρητικής φυσικής.
Στο μεταίχμιο του 190υ και 200υ αι. ο Χιλ-
μπερτ. εισηγειται ένα πρόγραμμα τυποποιη-
σης της απόδειξης των ΠαΡαγωγικων θεωριων,
με σαφη ορισμό των αρχικων αξιωματικων
προτάσεων της κάθε θεωριας και την εξισου
σαφή υπόδειξη των λογικων μέσων, των κανό-
νων συναγωγής συμπερασμάτων (αποδειξε-
ων) της εν λόγω θεωρίας. Κατ' αυτό τον τρόπο
η συνεπης τυποποιηση της έννοιας της από-
δειξης ανάγει το πρόβλημα στη σπουδή της
δομης των τυπων (μορφων) των αποδείξεων
στα αξιωματικά συστήματα, χωρίς περιεκτικές
αναφορές (χωρις αναφορές στη σημασία των
τυπων) παρεχοντας δυνατότητες μεταβlβaσης
ορισμένων τυπικων νοητικων λειτουργιων
στους ηλεκτρονικους υπολογιστές (τεχνητή
νοημοσυνη). Ωστόσο δεν ανάγονται όλες οι
ουσιωδεις πλευρές της έννοιας της απόδειξης
σε τυπους και απαιτoυν ειδική θεωρητική επε
ξεργασία (βλ λ. μεταθεωρία). Επιπλέον, όπως
απέδειξε ο Κ. Γκέντελ., ακόμα και οι απλoυ
στερες μαθηματικές θεωρίες (π.χ. θεωρια των
αριθμων) δεν επιδέχονται πλήρη και ταυτόχρo
να μη αντιφατική τυποποίηση, έχοντας πάντo
τε ενα "μη τυποποιουμενο απόλυτο". Τέλος,
καμιά τυποποίηση δεν μπορει να αντιπαρέλθει
το θεμελιώδες ζητημα της ερμηνείας., δηλαδή
της συσχέτισης με την εκτός αUΤΗς πραγματι
κοτητα που περιγράφει και οφειλει να εξηγει
Η πληρης τυποποιηση (ως ανέφικτη τάση) νοη-
τικων συστημάτων και η αντιπaρaβoλη τους με
τα δεδομένα της εμπειριας (περιγραφη) xαpα
κτηρίζει τη βαθμιδα της γνωσης κατά την
οποία επικρατεί η διάνοια (βλ. λ. διάνοια και
λόγος) και η τυπική λογική.. Στη βαθμίδα του
λόγου η απόδειξη αποκτά διαλεκτικό xαpακτή
Ρα και επιτυγχάνεται με την ολότητα ενός δια
τrταγμένoυ και ιεpaρχημένoυ συστήματος αλ
ληλένδετων προσδιορισμων (βλ. και λ. πρακτι
κη, αλήθεια, αναφεση, ανάβαση από το αφη
ρημtνο στο συγκεκριμtνο, ενορατική λογική,
κονστρουκτιβιστική κατεύθυνση και βιβλιoγρα
φια σε αυτά).
Β!βλΙΟΥΡ.: D Hilbert, Axιomatιc ThInlrιng ιπ PhIlosophIs
Ma/hθmslica, νοl 7, Νο 112, JuΠ&-December. του Ιδιου,
Grund/agen der Geometnθ, Leιpzig-Bertin, 1930 - Κ
GodeI, Russell's Msthθmalιca/ Ιogίc, ίη "The PhIlosoρhy οΙ
BeιtrBOO RusseI. νοl Ι, HBrpθr Torchbooks. Ν Υ, 1963
S C Kleene, /πtrodυcfιon 10 Mattrematιcs, North-HoIland
PublIshing Co ,Amsterdam-P Noordho" Ν Υ , Groningen
1952 - του Ιδιου Mslhθmanca/ Logιc, Ν Υ -London
Sudney, 1967
Δ Γ/ατtλης
απόδειξη δια της εις άτοπον anσγωγή4; ή απα
γωγη εις το άτοπον η απαγωγική απόδειξη.
ΑΡχη της Λογικής, κατά την οποία φθάνουμε
στην αληθεια μιας πρότασης όχι κατ' ευθείαν,
αλλά με πλάγιο τρόπο, με την κατάδειξη δηλα
δη του ψευδους της αντιφατικης προς αυτήν
ΠΡοτασης. Ακολουθείται δηλαδή η εξής διαδι
κασία παίρνουμε μια πρόταση Α, αλλά θεω
ρούμε ως αληθη την αντιφατική προς αυτήν
ιτ.ροταση μη A, και συνάγουμε μια σειρά συ
απόδειξη
μπερασμάτων. Ελέγχοντας στη συνέχεια ένα
προς ένα τα συμπεράσματα αυτά, τα βρισκoυ
με ψευδή και παράλογα, αν και αυτά πρoέKυ
ψΟν με λογικό τρόπο από τη μη A. Από το Ψεύ
δος που προέκυΨε συμπεραινουμε ότι η υπό
θεσή μας περί του μη A ηταν άτonη και έτσι,
κατά την αρχή της αντίφασης, προβάλλει η α-
λήθεια του Α. Η αποδεικτική αυτή διαδικασία
χΡησψοποιείται ευρύτατα στα μαθηματικά,
όπου ονομάζεται "απόδειξη δια της παpαδo
χής του αντιθέτου". Βρίσκει όμως εφαρμογές
και σε άλλες εmστήμες, όπου η αλήθεια μιας
πρότασης δεν θα ήταν δυνατόν να αναγνωρι
στεί, παρά μόνο με το ψεuδoς της αντιθετης
προς αυτήν πρότασης.
Απ Τζ
απόδειξη στη λογική. Διαδικασία συναγωγης
της αλήθειας και θεμελιωσης της ορθότητας
μιας κρίσης από την αλήθεια ή την ορθότητα
άλλων κρίσεων, που είναι πασιφανείς ή oμoλo
γουμένως αληθινές ή πιθανές. Η απόδειξη
ειναι, κατά κανόνα, ένας συλλογισμός. Κατά
τον Αριστοτέλη, απόδειξη είναι "συλλογισμος
δεικτικός αιτίας και του διά τι" και, κατά τον
Θωμά τον Ακινάτη., "συλλογισμός ποιών γνώ
ναι". Γι' αυτό σε κάθε απόδειξη έχουμε: τη
θέση ή συμπέρασμα (την πρόταση δηλαδη που
πρέπει να αποδειχθεί και η οποία προκύπτει
από τις άλλες ως συμπέρασμα), τα επιxειρήμα
τα (τους αποδεικτικούς δηλαδή λόγους, από
τους οποίους συμπεραίνεται η αληθεια της
θέσης) και την ισχύ της απόδειξης (δηλαδή τον
βαθμό της λογικής αναγκαιότητας, με την
οποία από τα επιχειρήματα απoρρtει η θέση).
Η απόδειξη μπορεί να είναι άμεση, όταν η αλή-
θεια εξάγεται άμεσα από τα επιχειρήματα, ή
έμμεση, όταν η ορθότητα της θέσης συνάγεται
από τη σφαλερότητα της αντιφατικής προς
αυτήν πρότασης. Σύμφωνα με μιαν άλλη διά
κριση, η απόδειξη μπορεί να είναι "επαγωγική"
(συναγωγή της αλήθειας του όλου από τα
μtρη) , "αναλογική" (συμπεραίνουμε από το
όμοιο για άλλο όμοιο) και "παραγωγική" (συνα-
γωγή της αλήθειας του μερικού από το γενι
κό). Τη βεβαιότητα της αλήθειας της θtσης την
εξασφαλίζει μόνο η Παραγωγική απόδειξη. Οι
άλλες δύο αποδείξεις παρέχουν πιθανότητα
μόνο, με μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό
πειστικότητας' παρ' όλα αυτά, επειδή αυτές
στηρίζονται στην επιστημονική παρατήρηση,
οδηγούν με τη γενίκευση στη διατύπωση Kανό
νων ή νόμων. Κατά τον βαθμό βεβαιότητας
131
aπoδoμισμός
πάλι, η απόδειξη μπορει να εΙναι "αντΙKειμενι
κή", όταν η αλήθεια της ισχυει για όλους, ή "υ-
ποκειμενιΚή", όταν η ισχυς της περιορΙζεται
μόνο σ' εκεινους που αποδέχονται την αλήθεια
της απόδειξης. Εξυπακουεται ότι η επιστημη
μόνο στις αντικειμενικές αποδείξεις μπορει να
θεμελιωνει τις απόψεις της και όχι στις υΠOKει
μενικές, οι οποιες δεν αποτελουν λογικό
εΙδος. Τέλος, σχετικά με την πηγη της απόδει
ξης, έχουμε και τη διάκριση σε "εκ των προτέ-
Ρων", όταν αυτη συνάγεται από γενικtς υπερε
μπειρικές κρισεις που είναι απoτελtσματα επι
στημονικής παρατήρησης, και σε "εκ των υστέ
Ρων", όταν συνάγεται από εμπειρικές κρισεις
Απ Τζαφερόπουλος
αποδομιαμός. ΦιλoσoφΙKo επιστημoλoγΙKή θε
ωρια η οποία πρωτοεμφανίστηκε στη δεκαετία
του '60 ως λογοτεχνική κριτικη και επεκτάθηκε
στις τέχνες και τις κοινωνικές επιστήμες υπό
την επίδραση της σκέψης του Γάλλου φιλoσό
φου του μετανεωτερικου ρευματος Jacques
Dernda.. Κεντρικη έννοια του αποδομισμου
ειναι το "κείμενο", δηλαδή το γλωσσικό πλαί
σιο, το οποΙο νοεΙται ως συνολο αυθύπαρκτων
σημαινόντων (λtξεων), που αποσυσχετίζονται
από την εμπειρική πραγματικότητα των σημαι
νομένων (πράγματα), στην οποια θεωρει ότι α
ντιστοιχουν κατά συμβατικό τρόπο Τα σημαΙ
νοντα ή τα γλωσσικά κειμενα αντλούν την α
λήθεια τους από άλλα σημαίνοντα ή κειμενα
(θεωρίες), μέσω των οποίων επικοινωνουν οι
δημιουργοι τους και σε σχέση με τα οποία oρΙ
ζονται τα νοήματά τους, με αποτέλεσμα να
ειναι από τη φυση τους διφορουμενα και διαρ-
κώς ανασκευάσιμα. Ο αποδομισμός είναι δη
λαδη μια κριτική της θεωριας από τη σκοπιά
της σημειωτική ς, που αποδεικνυει τα σφόλμα-
τά της χωρίς να προτεινει μια βιωσιμη λυση.
Στην Ιδια οmική, η κοινωνική πραγματικότητα
δεν είναι παρά τα κειμενα, δηλαδή σύνολα ση
μαινόντων που συγκΡοτουν τις θεωριες οι o
ποιες έχουν την αξιωση να εξηγήσουν τον ε
μπειρικό κόσμο, ενώ ο κόσμος αυτός δεν υ
πάρχει παρά μέσα στα ιδια τα κειμενα, τα
οποια, "αποδομουμενα" από την κριτικη, ανα
δεικνυουν τα νοηματικά κενά των θεωριων και
τις οδηγουν σε κρίση και σε επαναθεωρηση.
ΕπΙσης, ο περιορισμός στο κείμενο αιρει την α
πόσταση του υποκειμένου από την αντΙKειμενι
κη πραγματικοτητα την οποία αυτό επιχεφει
να εξηγήσει, η θεωρια εκπιmει σε μια απλη α
νάγνωση που ειναι εξισου νομιμοποιημένη με
132
κάθε άλλη ανάγνωση, με συνέπεια να εισάγε
ται ένας απόλυτος σχετικισμός πρo-επιστημo
νικου χαρακτήρα, που καταργεΙ τα όρια ανάμε
σα στο ορθολογικά εξηγήσιμο και το αυθαιρε
το
Ο αποδομισμός δέχτηκε με τη σειρά του KρΙΤΙ
κή για το γεγονός ότι ο σχετικισμός του εKμη
δενίζει κάθε δυνατότητα ουσιαστικου Koινωνι
κού προβληματισμου και κριτικής. Στα πλεoνε
κτηματά του εγγράφεται ο εμπλουτισμός της
θεωρητικής σκέψης και η επανατοποθέτηση
πολλων θεωρητικων προσεγγίσεων ως απoτέ
λεσμα της κριτικής του
Eυσr Μπόλιας
aπoίδεoλoγΙKoπolηση. Στη δυτική φιλοσοφική
και κοινωνιολογική σκέψη, ρεύμα που εμφανι
ζεται μετά τον 20 Παγκόσμιο πόλεμο (δεKαε
τΙα του '50) με αξιωσεις κοινωνιολογικής θεω
ριας, οι θεωρητικές ρΙζες της οποίας βρΙσκο-
νται στον θετικισμό και στην κοινωνιολογια
της γνώσης του Καρλ Μανχάιμ., που θεωρoυ
σε ότι ένα αγεφύρωτο χάσμα χωριζε την "επι-
στήμη" ως αντικειμενική, αξιόπιστη γνωση από
την "ιδεολογία" ως υποκειμενικη και αυθαίρετη
κριση και σαν τέτοια εξοβελιστέα από τη
σκέψη και προπαντός από την κοινωνικη δρά-
ση. Κατά τους νεοθετικιστές Τεοντόρ ΓKάι
γκερ. (/δεολογια και αλήθεια, 1953), Καρλ
Πόππερ. (Ψευδοπροφήτες' χtγκελ, Μαρξ και
οι διάδοχοι, 1958, Αντικειμενική γνώση, 1973),
αξιολογικές κρισεις, κοσμοθεωρίες, "Koμματι
κό πνεύμα", περιλαμβάνονται στην έννοια της
ιδεολογΙας και, ως καθαρά υποκειμενικά, αθε
μελίωτα θεωρητικά στοιχεια είναι αντίθετα
στην επιστημονικι" γνώση. ΙδιαΙτερα η σοσιαλι-
στικη ιδεολογΙα θεωρεΙται από τους οπαδους
αυτής της αντlληψης ως "διεστραμμένη συνει
δηση" και ως "συνείδηση πολιτικής σKoπιμότη
τας".
Οχι μόνο αντίπαλοι του μαρξισμου. και του σo
σιαλισμου", αλλά και πολλοί θεωρητικοι του
"δημΟκΡατικου σοσιαλισμου". στη δυτικη Eυ
Ρώπη και μερικοι από τις πρώην Λαικες και
Σοσιαλιστικές ΔημΟκΡατίες της ανατολικης
(Κολακοφσκι στην Πολωνια, Κόσικ στην Tσε
χοσλοβακΙα κ.ά.), που αντέδρασαν στις δια
στρεβλώσεις των αρχών του σοσιαλισμου στις
χωρες του "υπαρκτου σοσιαλισμου", διαστρε
βλωσεις που καλυmονταν με τον μανδυα της
ιδεολογίας, αμφισβήτησαν τον επιστημονικο
χαρακτηρα της σοσιαλιστικής ιδεολογιας και
απαιτησαν την "κάθαροη" των κοινωνικών επι
στημων από την ιδεολογια. Πρόκειται για τις
θεωριες της "αποιδεολογικοποιησης", του "τέ
λους των ιδεολογιών", της "μετα-ιδεολογικης
εποχης". Η συντηρητικη κοινωνιολογική σκέψη
προσανατολιζεται σήμερα προς μιαν "επανιδε-
ολογικοποίηση" και "ιδεολογική καταξΙωση"
του καπιταλισμου.
Γιάν Κρητικός
αποκλειομένου τρlτoυ αρχή (prIncΙPIum exclusI
ΙθΠΙΙ sIve medii). Θεμελιωδης αρχη της λoγι
κής, συμφωνα με την οποία δύο αντιφατικές
έννοιες, όταν λέγονται για το Ιδιο πράγμα, δεν
ειναι δυνατόν να Ψευδονται και οι δύο, αλλά,
εόν αληθευει η μια, ψευδεται η άλλη' τριτη
λυση δεν υπάρχει (tertIum ποπ datur) Η αρχή
αυτη εκφράζεται με τον εξης τυπο:"Α η ειναι η
δεν ειναι Β", Π.χ. "η Γη η ειναι nλανήτης ή δεν
ειναι πλανητης", μια τριτη εκδοχή αποκλειεται
Την αρχή αυτή ο Αριστοτέλης την ορίζει ως
εξης: "παν ή φάναι ή αποφάναι αναγκαιον' α-
νόγκη της αντιφάσεως θάτερον είναι μόριον α
ληθές, αδυνατον γαρ αμφότερα ψευδη ειναι"
(Μεταφυσ. Γ, 8,1012, β', 10, 11).
Απ Τζ
αποκλειστική πρόταση. Η πρόταση που απο-
φaινεται ότι ένα κατηγορουμενο (ιδιότητα) α
νηκει αποκλειστικά στα υποκείμενα ενός δεδο-
μένου συνόλου. Οταν το κατηγορούμενο Kα
ταφάσκει ή αποφασκει μόνον ένα μέρος της έ
κτασης του συνόλου, τότε η πρόταση oνoμά
ζεται "μερική αποκλειστική πρόταση". "Εναλ-
λακτικη" η "διαζευκτική" ειναι εκεινη η πρότα
ση που έχει όλα τα μέλη της ασυμβlβaστα με-
ταξυ τους και τέλος"εξηρτημένη" ειναι εκεινη
που εκφέρει έναν αναντικατάστατο όρο.
Διον Αναπολιτάνος
αποκλΙνουσα συμπεριφορά (deVIant beha
νιουΓ). Η συμπεριφορά που αντιβαΙνει στους
καθιεΡωμένους κανόνες μιας δεδομένης KOΙ
νωνιας και υπόκειται σε κοινωνικές η και δΙKα
στικές κυΡωσεις. Η αποκλίνουσα συμπεριφορά
ορίζεται από την κοινωνική στάση, και όχι από
καποιαν ενδιάθετη ιδιομορφια, και περιλαμβά
νει όχι μόνο το έγκλημα αλλά και παρεKκλι
σεις, όπως η ναρκομανια, ο αλκοολισμός, η 0-
μοφυλοφιλια, η αυτοκτονία, ακόμα και παρα
βασεις κανόνων μιας ομάδας που οι ίδιοι μπo
ρεί να αποκλίνουν από κανόνες ευρυτερα απο-
δεκτους
Οι θεωρηTlΚΟΙ της συγκρουσης των πολιτισμων
αΠOKρυφισμόc;
υποστηριζουν ότι οι συμπεριφορές σ' ένα δε
δομένο κοινωνικό σύστημα είναι "απoκλινoυ
σες", κρινόμενες με βαση τους κανόνες αλλων
πολιτισμών.
Συμφωνα με την αποψη περι κοινωνικου ελέγ
χου (Εμιλ Ντυρκαιμ. κ.ά.), όσο υπάρχουν oμα
λές συνθήκες κοινωνικής οργάνωσης, οι πρά
ξεις των ατόμων ρυθμίζονται από τους Kανό
νες της κοινωνίας και η απόκλιση ειναι ελάxι
στη. Οταν όμως υπάρχει αποδιοργάνωση της
κοινωνιας, τότε ο έλεγχος της τηρησης των
κανόνων χαλαΡωνει και ανοιγει ο δρόμος στην
αποκλίνουσα συμπεριφορά Για τους μαρξι
στές κοινωνιολόγους, η αποκλινουσα συμπερι
φορά ειναι απόρροια των ανταγωνιστικων σχέ
σεων ΠαΡαγωγης που κυριαρχούν στην Kαπι
ταλιστικη κοινωνια: αυτοί στρέφουν την προ-
σοχή τους κυριως στα προβλήματα της γένε
σης, της πρόληψης και της καταπολέμησης
της αποκλΙνουσας συμπεριφοράς, αναλυοντας
τις αιτιες, τις δομές, τη δυναμική και τις ιδιo
μορφίες της αντικοινωνικής συμπεριφοράς,
τον ρόλο των μικρων ομάδων στη διαμόρφωσή
της και, τέλος, τα κοινωνικά και ψυχολογικά
χαρακτηριστικά των ατόμων που ειναι επιρρε
πή σε αποκλίνουσες συμπεριφορές.
Η "κοινωνιολογία της αποκλίνουσας συμπεριφo
ράς" (SocIology of devιance) ανaπτυχθηKε σε επι
στημονικό κλάδο εν μέρει ως αντίδραση (ιδιαίτε
ρα στις ΗΠΑ) στην παραδοσιακή Eγκληματo
λoγlα με την έμφαση που έδινε στις θετικιστικές
θεωρίες περι πολλαπλων αιτίων του εγκλήματος
και εν μέρει εναντΙον των θεωριών συναίνεσης
προς την KaθεστηKυια κοινωνικη τάξη.
Γιάν Ι<ρητικός
anoKρυφισμόc;. Συνολο διδασκαλιων που βασι
ζονται στην πΙστη για την υπαρξη απόκρυφων,
μυστικών, αόρατων δυνάμεων που δρουν μέσα
στον κόσμο και καθορΙζουν την τυχη έμψυχων
και άψυχων όντων. Συνακόλουθο παρεπό;.ιενο
ειναι η ανάmυξη τεχνικων και πρακτικων για
τη χειραγωγηση και διαχειριση των απόKρυ
φων δυνάμεων από ανθΡωπους κατάλληλα ε
ξασκημένους ("μάγοι", "μυστες"). Παράλληλα
γίνονται προσπάθειες καταγραφής και KωδΙKO
ποιησης τέτοιων θεωρηTlκων πεποιθήσεων και
πρακτικών μεθοδευσεων σε κειμενα απόκρυ
φα ("ερμητικά κειμενα", "καββαλιστικά εγχειρι
δια"). Τέλος, ειναι χαρακτηριστικό του αΠOKρυ
φισμού η συγκρότηση ομάδων μυημένων
μελων 1Όυ σε κλειστό κοινωνικό σωμα ("τέΚTO
νες", "ροδ6σταυροι").
133
απoκρuφισμόc;
Από συστηματική φιλοσοφική άποΨη μπopoύ
με να συνοψΙσουμε τον απoκρuφισμό στα εξής
βασικά σημεια του: 1) Η "ενότητα του σύμπα
ντος" και η αλληλεπΙδραση του φυσικου με το
ψυχικό στοιχείο συνιστούν την αφετηρια του.
Ο κόσμος και ο άνθρωπος, η φύση και η ψυχή,
η υλη και το πνευμα, το έμψυχο και το άψυχο,
το έλλογο και το άλογο, το ένυλο και το άυλο,
το ενσωματο και το ασώματο, η υλη και η ε
νέργεια θεωρούνται όχι ως αντΙθετα στοιχεία,
αλλά ως δύο όψεις μιας και της αυτής πραγμα
τικότητας, ως διαφορετικά αλλά συμnληpωμα
τικά στοιχεΙα της ενιαΙας πραγματικότητας. 2)
Η "αναγωγή του ψυχικού στο φυσικό". Eξαι
τιας της συμnληpωματικότητας φυσικου ψυ-
χικού οδηγούμεθα στην πρoσφuγη στο μεΙζον
στοιχεΙο, που ειναι η φύση. Έτσι καθετι που
αφορά στην ψυχή παραπέμπεται στη φύση για
να βρει την απάντησή του, με αποτέλεσμα την
καλλιέργεια της αστρονομιας και της αστρcr
λογΙας, των μαθηματικών και της αριθμoσo
φΙας, της χημειας αλλά και της αλχημείας. 3) Ο
"ανορθολογισμός και ο μυστικισμός" διaιφι
νουν κατεξοχήν τον απoκpuφισμό. Ο λόγος α
ναστέλλεται ενώπιον της φύσης και της
ψυχής. Ο μυστικισμός εκλαμβάνεται ως ενo
ποιητική συμπαντική εμπειplα του ανθρώπου.
Το απ6κρuφo και αόρατο mστεύεται ως δρα
στικότερο στοιχειο απέναντι στο ορατό και
φανερό, γι' αυτό ο απoιφuφισμός επιδΙδεται
στη διαχειριση του αόρατου για να Xειραγωγή
σει το ορατό. 4) Η "ανάγκη αντΙ της ελεuθε
ριας". Συνέπεια τέτοιων πεποιθήσεων εΙναι η
προτεραιότητα της αναγκαιότητας προ της δυ
νατότητας και το πΡωτεΙο της ανάγκης έναντι
της ελευθεριας. Καθετί πιστεύεται ότι υπόKει
ται στην τυφλή ανάγκη, υπακουει σε αδήριτη
νομοτέλεια και uφισταται κάτω από το κρότος
της μοίρας του. 5) Ο "ελιτισμός του απoιφuφι
σμου". Σε κάθε περlmωση μόνο ένας μικρός G-
ριθμός ανθρωπων θεωρειται ικανός να -μυηθει"
στον αnoιφuφισμό και έτσι δημιουργείται μια
"πνευματική ολιγαρχία" από τους "μυστες", που
μuoύν κάποιους στα "μυστικά" των απ6ιφuφων
δυνόμεων οι οποίες KUΒΕΡΝouν το σύμπαν, φυ-
σικό και κοινωνικό. Όλοι αυτοι συγκροτούν μια
"ελΙτ", ένα εΙδος εκκoσμικευμtνης "κόστος",
που αποφασίζει για τις τύχες του κόσμου.
Ιστορικά μπορούμε να σημειωσουμε μερικους
μόνο από τους κύριους σταθμους του απoιφu
φισμού στον ευΡωπαικό πολιτισμό. Ως αφετη
ριακό σημεΙο πανθομολογείται η ελληνιστική
εποχή, με επίκεντρο την Αλεξάνδρεια, όπου
134
άκμαζε ο συγκρητισμός θρησκειών και φιλoσo
φιών της Ανατολής και χάρη στο διαμεταKoμι
στικό εμπόριο, ευνοημένο από την ενοποιητικη
ισχυ της Ρωμαικής αυτΟκΡατοριας, λειτoυρ
γουσε ως χωνευτήρι απόκρuφων διδασκαλιων
και ως ιμάντας διοχέτευσής του στη Δυση. Δεν
είναι άλλωστε τυχαίο ότι οι πpωΤOKOΡuφaιOΙ
του κλασικού ελληνισμού, σαν τον Ηρόδοτο'
και τον Πλάτωνα., ομολογούν τη μαθητεία
τους στα ιερά μυστικά των Αιγumιων, ούτε
στερείται σημασΙας ότι μεταγενέστερα, στον
30 μ.Χ. αι, ο ΠλωτΙνος. μεταστρέφεται ολο-
κληρωτικά στο αλεξανδρινό περιβάλλον. TεK
μήριο της αλεξανδρινής μήτρας του απoκρυφι
σμού εΙναι τα "ερμητικά κεΙμενα", από τον θεω
ρούμενο πρωτεργάτη του αποκρυφισμου, τον
Ερμή Τρισμέγιστο.. Παράλληλα KωδΙKoπoιoυ
νται οι απ6ιφuφες πρακτικές με τις δύο επιδό-
σεις στην αλχημεΙα και στην αστρολογΙα Στον
ΜεσαΙωνα καταδιώκονται αλλά και διαδίδονται
οι απ6ιφuφες διδασκαλιες σε μυστικές αιρετι
κtς ομαδοποιήσεις μαθητευμένες κυρίως στον
Μανιχαϊσμό., όπως εΙναι οι Βογόμιλοι., οι
ΠaυλικιανoΙ., οι Kaθaρoι., σε μάγους και μά-
γισσες, στην KaββαλιστΙKή παράδοση του ιoυ
δαισμου, στους αλχημιστές και στους σταυρo
φόρους. Ανθηση γνωρΙζει ο αποκρυφισμός με
την Αναγέννηση, οπότε κυκλοφορούν μετα
φρaσμένα τα ερμητικά κειμενα και σημειωνε-
ται η μετάβαση από τη μαγεΙα στην επιστήμη,
από την αλχημεια στη χημεία και από την α
στρολογΙα στην αστρονομία. Ο ευΡωπαικός
Διαφωτισμός. δεν ανέκοψε την προέλαση του
απoιφuφισμoυ, μολονότι αποπειράθηκε να τον
εκλογικεύσει και να τον αξιοποιήσει Koινωνι
κοπολιτικά. Ο τεκτονισμός. κληρονομεί πά
μπολλα στοιχεία από τον αποκρυφισμό, το KΙ
νημα των .ΡοδοσταύΡων" εμμένει περισσότε
ρο στο θρησκευτΙΚcXJυμβολικό στοιχεΙο αντι
του κοινωνικοπολιτικού, ενώ παράλληλα σχη
ματοποιούνται πολυποίκιλες κινήσεις σαν τον
"θεοσοφισμό"., την "ανθΡωποσοφΙα". Κ.λπ
Παρακμιακές επιβιωσεις του απoκpuφισμoυ
στον αιώνα μας ειναι, πέρα από την εκλαΙκευ-
ση της αστρολογίας, και η διάδοση της μαγει-
ας στη νεολαΙα ("σατανισμός"), όπως επισης η
συνακόλουθη πaρouσια ανατολικών θρησκευ-
τικων κινήσεων στον δυτικοευΡωπα"ικό χωΡο
("διαλογισμός"), η απόπειρα διασυνδεσης με
τη συvxρoνη πυρηνική φυσική (Το Τάο και η
Φυσική), καθως και η έντονη αναφορά του 01-
κολογικου προβληματισμου με τη δυνατότητα
εναλλακτικού τρόπου ζωης.
Κριτικη εmσκόπηση του αποιφυφισμού σήμε-
Ρα θα μπoρouσε να επιχειρηθεί αν σημειώσoυ
με ως θετικό του στοιχείο το ότι δεν κατασιγά-
ζεται η μεταφυσική αναζήτηση του ανθρώπου
παρά τις σειρήνες του καταναλωτισμού, αλλά
ως αρνητικό παρεπόμενο του απoιφuφισμoύ
θα ηταν δυνατό να επισημανθεί το ότι πρoσφέ
ρονται λυσεις εξατομικευμένες χωρις Koινωνι
κή εμβtλεια και δίχως δυνατότητα βιωσιμότη
τας Απέναντι στην κρίση του μοντέρνου τρό-
που ζωής σήμερα προσφέρεται από τον απo
κpuφισμό μια ατελέσφορη λύση που πapaκά
μmει την κριση αντί να απαντά σ' αυτήν Kατευ
θείαν
βιβλΙΟΥΡ Σ Kuριαζόπoυλoς, Η καταγωγή του τε)(VIΚoυ
πνευματος, Αθι')ναι, 1965 - του ίδιου, Ενωmοfι της τεχΝι-
ιιής, Αθήναι, 1971 - Μ Mπtyζoς, Δοκψια φιλοσοφίας της
θρησιιεΙας. Αθήνα, 1988 - του ιδιου, Ανατολιική ηθική και
δυτική τεχνική, Αθήνα, 1993
Μάριος Π MntΥζος
αποκωδικοποΙσηση. Είναι η διαδικασια εκείνη
κατά την οποία ο "δέκτης" ενός "μηνύματος"
προσπαθεί να αναγάγει τα σημεια, σύμφωνα
με τα οποια συντάχθηκε ένα μήνυμα, στον δικό
του γνωσιολογικό "κωδικα" και μ' αυτό τον
τροπο να τα αποιφumογpaφήσει για να Kατα
λαβει τη σημασία του μηνυματος. Για να επι
τευχθει η αποκωδικοποίηση, και άρα η επικoι
νωνία, θα πρέπει ο κωδικας (γλωσσικός, εικo
νικός, κινησιακός κ.ά.) που χρησιμοποιήθηκε
από τον "πομπό" να ειναι γνωστός και στον
δέκτη. Αλλιώς, ειτε η αποκωδικοποίηση θα
είναι αδυνατη είτε θα γίνει λανθασμένα.
Εμπόδιο στη σωστη αποκωδικοποίηση ενός
μηνυματος απoτελει η "πολυσημία". Τ ο εμπό
διο αυτό αίρεται με τη βοήθεια των συμφραζo
μένων, δηλαδή του γλωσσικού ή άλλου περι-
βάλλοντος που συνοδευει την πράξη επικοινω--
νιας Αλλο σημαντικό πρόβλημα για τη σωστή
αποκωδικοποιηση αποτελεί η πιθανή "aστά
θεια" του κώδικα, ειδικά όταν αυτός είναι πρo
συμφωνημένος από τα δύο μέρη και μεταβλη
θεί στο μετaξυ εν αγνοια του ενός από αυτά.
Πρόβλημα αποκωδικοποίησης δημιουργεί επι
σης η χΡηση από τον πομπό μιας "ιδιολέκτου"
η .κοινωνιολέκτου" (όπως Π.χ. η αργκό ή Kά
ποιο π ικό ιδιωμα), άγνωστης σε μεγάλο
βαθμό από τον δέκτη. Πολλές φoρtς, ειδικά
μεταξυ των νεανικων ομάδων, η ανεύρεση και
χρήση νέων λέξεων αποβλέπει ακριβώς σττι
δημιουργια ενός κώδικα επικοινωνιας που να
τις διαφοροποιει από τη συνολική κοινωνία και
να καθιστά δύσκολη την αποκωδικοποίηση των
Aπoλλόδωρoc;
μηνυμάτων από τα μη μέλη. Η δυνατότητα ή
όχι σωστης αποκωδικοποίησης ενός μηνύμα
τος εξαρτάται, τέλος, από τις διαφορετικές
κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες κάτω από τις
οποίες "κοινωνικοποιήθηκαν" τα άτομα. Έτσι,
μια διαφήμιση, που για τον κάτοικο μιας δυτι-
κής xωρaς δεν σημαίνει κάτι περισσότερο από
μια ακόμη παρότρυνση κατανάλωσης αυτού
αντί άλλου παρεμφερouς προίόντος, από τον
κάτοικο κάποιας υπανάmυκτης χώρας μπορεί
να απoκωδικoπoιείται ως μήνυμα ενός τρόπου
ζωής στον οποίο ο ίδιος δεν συμμετέχει Γι'
αυτό υποστηρίζεται ότι η παραγωγή σημασίας
δε-ν βρίσκεται στο μήνυμα αυτό καθαυτό αλλά
στην αμφίδρομη σχέση που δημιουργειται με-
τaξυ μηνύματος και δέκτη, ο οποιος, τελικά,
συμμετέχει στην παραγωγή του νοήματος
μtσα από την αποκωδικοποίηση που αυτός
κάνει
Δημ Τσατσουλης
Αnoλλινάριος (4ος μ.Χ. αι). Καταγόταν από τη
Λαοδίκεια της Συρ(ας και δίδασκε πολλές
δικές του απόΨεις, οι οποίες έχουν απορριφθεί
από την Εκκλησία. Είχε γράψει πολλά ερμη-
νευτικά έργα, από τα οποία έχουν εκδοθεί όσα
σώθηκαν. Είχε ασχοληθεί και με τον υπoμνη
ματισμό ή μάλλον την παράφραση των Ψαλ
μων.
Η αιρετική διδασκαλια του Απολλινάριου, για
την οποια και KατaιφlθηKε, ειναι εκείνη που
αφορά στην ένωση της θεότητας με το ανθρω
mvo σώμα και την άλογη ψυχή. Ο Anoλλινά
ριος δtxεται ότι ο Χριστός δεν προσέλαβε ο-
λόκληρη τη φύση του ανθρωπου, το σώμα δη
λαδή και την ψυχή του, αλλά την τελευταία
την έλαβε "έξωθεν". Αποτέλεσμα ήταν να θεω
ρεί, όπως γράφουν οι Πατέρες, "άνουν" τον
Χριστό. Τελικά αυτές οι απόψεις οδηγούν
στην αδυναμία σωτηρίας και θέωσης του αν
θρώπου, και γι' αυτό KατακρlθηKαν από την
Εκκλησία.
ΒιβλιοΥρ..Η Lιetzmann, ApoIhnans νon LBodιcιeB υΟΟ
seιoo SdιυIθ, Tubιngen, Ι904 (ανατuπ 1970)
Νικ Γ Γ1ολιτης
Aπoλλ.\Jδωρoc; ο Αθηνalος (2ος αι π.Χ.). Γραμ
ματικός, που έζησε στην Αλεξάνδρεια και α
σχολήθηκε κυρ(ως με τα ιστορικά της φιλολο-
γιας. Από τα πολλά του έργα ξεχωρίζει το ι
στορικό Χρονικά (ιστορία από τα ΤΡωικά μέχρι
το 144 π Χ.) σε ιαμβικά τρlμετρα' σ' αυτό ανα
φέρονται τα σπουδαιότερα γεγονότα και
135
Aπoλλόδωρoc; ο Κηποτύραννoc;
σωπα που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ιστo
ρια, την πολιτική και πνευματικη ζωή αυτής της
χιλιόχρονης περιόδου, γι' αυτό και το όλο έργο
θεωρείται και πηγη για την ιστορια της φιλoσo
φιας Το πλέον, όμως, ενδιαφέρον σύγγραμμα
του Απολλοδωρου είναι η Απολλοδωρου Βι-
βλιοθήκη, σε τρια βιβλια, που αναφέρεται στη
θεογονια, κοσμολογια και μυθολογια των αρ
χαιων και από το οποίο άντλησαν πληρoφO
ρίες πολλοι μεταγενέστεροι συγγραφεις. Η
γνησιότητά του αμφισβητήθηκε, αλλά σημερα
γινεται δεκτό ότι μάλλον πρόκειται για υστε
ρότερη σύνοψη του έργου του Απολλόδωρου.
ΕΧ
Aπoλλόδωρoc; ο Κηποτύραννoc; (2ος αι π.Χ).
Φιλόσοφος, οπαδός του Επικουρου. και διευ
θυντης του "Κηπου", της σχολης των Επικου-
ρειων στην Αθηνα (περ 15O 120)' γι' αυτό και
του απέδωσαν το παΡωνυμιο Κηποτυραννος,
δηλαδη κυριος του Κηπου Ήταν δόσκαλος του
Ζήνωνα του Σιδωνιου. και του Δημήτριου του
Λάκωνα.. Αν έχει σχέση με την πραγμαΤΙKOτη
τα η πληροφορια του Διογένη του Λαέρτιου., ο
Απολλόδωρος πρέπει να ειχε συντάξει πάνω
απο 400 πραγματείες, ανάμεσα στις οποίες
την Περι του Επικουρου βιου και τη Συναγωγη
των δογμάτων, μια ΠΡωτη ιστορια της εΠΙKoυ
ρειας φιλοσοφίας. Ολα τα έργα του Aπoλλό
δωρου έχουν χαθει
Ε Ν Ρουοσος
απολλώνιο και διονυσιακό. Τ ο ζεύγος αυτό
εννοιων διατυπωθηκε αρχικά από τον Σέλ
λινγκ., υιοθετηθηκε από τον Χέγκελ. και τον
Βάγκνερ. και αναmυχθηκε κυριως από τον
Νιτσε. στα έργα του Η γtνεση της Τραγωδίας
από το πνευμα της μουσικής (DIe Gebυή der
TragodIe aus dem GeIst der MusIk, 1872) και
Ανεπίκαιροι στοχασμοί (UnzeItgemasse Betra
chtungen, 1873-1876) Ο ΝΙτσε αντιπαραθέτει
στον αρχαικό θεό Διονυσο τον φωτεινό θεό
Απόλλωνα. Ο Διόνυσος ειναι το σκοτεινό, το
ασυνειδο, η δυναμη της ζωης, το οργιαστικό,
το ατελευτητο στοιχειο η εκστατικη, όλη
παθος, άλογη αρχη. Ο Απόλλων ειναι το φως,
το μέτρο, η τάξη και η αρμονια, το λογικό, η o
μορφιά Η ενότητα των δύο αυτων στοιχείων
συνιστά, κατά τον Σέλλινγκ, "το μυστικό της α
ληθινής ποίησης" και, κατα τον Νιτσε, γεννά τη
μεγαλειωδη καλλιτεχνική αποκάλυψη (στην
κλασικη Ελλάδα με την απικη Τραγωδια, στη
συγχρονη του Νιτσε ΓερμανΙα με το βaγKνερι
136
κό μουσικόδραμα) της ΠΡωτογενους αντιφaτι
κης ενότητας του κόσμου.
Στον Σωκράτη και στον χριστιανισμό ο Νίτσε ε-
πιρρΙmει την εuθυνη για την καΤαστολη του
διονυσιακου πνευματος και τη συνακολουθη
παpaκμη της κλασικής Ελλάδας και, παραπέ
ρα, την κατάπτωση της δυτικης κουλτουρας,
τον πεσιμισμό και τον "ευΡωπαικό μηδενισμό",
που διακρίνεται για μιαν εχθρικη προς τη ζωη
ηθικη. Η θεωρια του Νίτσε για το διονυσιακο
και το απολλωνιο άσκησε ευρυτατη επίδραση
στη φιλοσοφικη και κοινωνιολογικη σκέψη του
200υ αι (γερμανικός υπαρξισμός, Oστβaλντ
Σπένγκλερ. κ.ά.), αλλά και στην ανθpωπoλo
για και, ειδικά, στον νέο σχετικα κλαδο της,
την πολιτισμική ανθρωπολογία (Ρουθ Mπένε
ντικτ, Πρότυπα πολιτισμων, όπου η αμερικανι-
δα ανθρωπολόγος, 1887 1948, μελετώντας
συγχρονες "ΠΡωτόγονες" κοινωνιες, οδηγηθη-
κε στην ταξινόμηση τους σε δυο τυπους' τον
διονυσιακό και τον απολλωνιο).
Γιάν Ι(ρητικός
Απολλώνιoc; ο Τυανεύς (Τυανα Καππαδοκιας,
10 1OO μ Χ) Νεοπυθαγόρειος. θεοσοφος
Πρότυπό του ειναι ο Πυθαγόρας., όχι μόνο ως
φιλοσοφος, αλλά κυρΙως ως αρχηγος θρησκει-
ας, μυστικιστής και νομοθέτης, του οποίου θε-
ωρει τον εαυτό του πνευματικό κληρονομο
Ακολουθεί με αυστηρότηΤα την Πυθαγόρεια
διαιτα (αποφυγή κρεοφαγίας), αμφιεση (λινο-
στολία), πενια, αφιλΟχΡημαΤΙα, αγνότητα, α
σκηση σιωπής. Παράλληλα πλουτΙζει το πνευ-
ματικό του οπλοστάσιο με πλατωνικές και
στωικές διδασκαλιες, αλλά και με ανατολικές,
όπως η αστρολογια των Χαλδαιων, η διδασκα-
λία των Ινδων Βραχμάνων και των Γυμνoσoφι
στών της AIyumou, τους οποΙους επισκέmε
ται κατα τις πολυετεις περιπλανησεις του Με
τα στοιχεια αυτα "ο νεοπυθαγορισμός του
Απολλωνιου ειναι στο βάθος ένας φιλοσοφι-
κός συγκρητισμός" (Β. Τατάκης)
Τ ο φιλοσοφικό του συστημα θα μπορουσε να
συνοψιστει ως εξής. α) Ο "κόσμος" δημιουργη-
θηκε και κυβερνιέται απο τους θεους' πέντε
ειναι τα συστατικά της δημιουργιας του. υδωρ,
αήρ, γη, πυρ, αιθηρ. β) Ο "άνθρωπος" εχει
ουσια θεικη και τελειοποιειται με την αρετη και
τη σοφΙα η ψυχη είναι αγέννητη και αθάνατη
και υπόκειται σε μετενσωμάτωση. γ) Η "θεολο-
γική του σκέψη" για πυρήνα της έχει την ευσε.
βεια. Οι αντιληψεις του ειναι πολυθειστικές Οι
θεοι εξουσιάζουν όχι μόνο τον κόσμο, αλλα
και τις ψυχές των ανθΡωπων. Παράλληλα, α-
ναmύσσει και μονοθειστικές ιδέες, οι οποιες
επικεντΡωνονται στη λατρεια του Ήλιου, που
τον ταυτιζει με τον Απόλλωνα κατά την αρxαι
οελληνική αντlληψη. δ) Η "μυθολογία" θεωρει
ται από αυτόν ανευθυνο έργο των ποιητων,
χωρις ίχνος αλήθειας' δέχεται μόνο την αλλη
γορική σημασια των μυθων. ε) Η "ελευθερία"
σε κάθε μορφή της ειναι υψιστο αγαθό. Kατα
κρινει με δριμυτητα την τυραννΙα και αγωνΙζε-
ται εναντΙον της. Ο Απολλωνιος ποτέ δεν ι
οχυριστηκε ότι ειναι θεός. Ο βιογράφος του
ομως Φιλόστρατος ο Αθηναιος. (2oς 3oς μ.Χ.
αι) θέτει ως στόχο του τη θεοποΙηση του
Απολλωνιου, κατά το προηγουμενο του Πuθα
γοΡα. Αυτή ειναι εξάλλου η επιθυμια της συζυ
γου του αυτοκράτορα Σεmίμιου Σεβήρου (193
211μ.Χ.), της lουλιας Δόμνας, με εντολή της 0-
ποιας ο Φιλ6στρατος γράφει Τα εις τον Τυα
νεα τον Απολλωνιον, έχοντας ως πηγές τον
Μόξιμο τον Αιγιέα, τον Moιpaγένη και τον μα-
θητη του Απολλωνιου Δάμη. Η Δόμνα ειχε δια
βασει το έργο του Δάμη και θέλησε να έχει ένα
βιβλιο περΙ του Απολλωνίου πληρέστερο και
λογοτεχνικότερο, και προπαντός εξυπηρεΤΙKό
τερο του σκοπου της, που ήταν η προβολή
ενός ηρωα της Εθνικής θρησκείας. Στην πρo
σπόθειά του να ανταποκριθεί, ο Φιλ6στρατος
δινει έμφαση στις προφητειες και τα θαυματα
του Απολλώνιου. Στην ίδια κατευθυνση Kινoύ
νται αργότερα οι πολέμιοι του Χριστιανισμου
με επικεφαλης τον Κέλσο., τον Πορφυριο.,
τον Ιεροκλή. Κ.ά. Από όλους αυτους "δια του
Απολλωνιου απεσκοπειτο βασικως η αναζωπυ-
ρησις της λατρεΙας του Απόλλωνος, συντε
λOUΣΗς εις την ειρήνην του κράτους... και όχι η
δημιουργία μιας νέας θρησκειας" (Α. Παπαδό
πουλος). Η τάση αυτη ήταν φυσικό να προκα-
λεσει την αντιδραση των Χριστιανων. Ο
Ωριγένης. (185-254), ο Επισκοπος Ευσέβιος.
(265 339) κ ά. αποκαλουν τον Απολλωνιο μά
γο, γόητα, τυχοδιωκτη, απατεωνα, ασεβή, α
γυρτη... Η εμπλοκή αυτή του ονόματος του
Απολλώνιου στη διαμάχη μεταξυ Χριστιανων
και Εθνικων, με τις υπερβολές και τις αKρότη
τες και από τις δυο πλευρές, ήταν φυσικό να
αλλοιώσει και να συσκοτισει την αληθινή φυ
οιογνωμια του Απολλωνιου. Την αποσαφηνισή
της επιχειρει με επιτυχια η σχετική ελληνική
βιβλιογραφια που ακολουθει
Βασική ελληνική βιβλιογραφια: κ Σ Κιτρινιόρη, Απολ-
λωνιος ο Τuανευς. Ανθρωπος ή δαιμων, μάγος ή μυστης,
Αθήναι, 1939 - Α Παπαδοπούλου. Απολλωνιος ο Τuα-
νευς Η δια της προ/Joλής του απόπειρα ενισχυσεως του
"ΑπολΟΥία Σωκράτους"
EΘVΙσμoυ και καταπολεμήσεως του Χριστιανισμου,
θεαΙVΙκη, 1966 - Β Τατόκη, Η συμβολή της Καππαδοκίας
στη Χριστιανική σκtψη, Αθήνα, 1950 - Απ Τζαφερόπου-
λou, Φιλοστράτου, Τα ες τον Τuανtα Απολλωνιον,
εισαγ .μετόφρ 1.8, Αθήνα. 1994. Εκδ Γεωργιόδη
Απ Τζαφερόπουλος
Απολλώνιoc; ο Τύριoc; (1ος αι π.Χ.) Φέρεται
ότι έγραψε τα, χαμένα σήμερα, έργα: ΠΙναξ
των από Ζήνωvoς φιλοσόφων και των βιβλΙων,
Περι φιλοσόφων γυναικων.
ΕΧ
''Απολογία Σωκράτους" του Ξενοφωντα.. Η α
πολογία του Σωκράτη. που έγραψε ο Ξενo
φων, σε αντΙθεση με αυτήν του Πλάτωνα.,
εΙναι ένα κειμενο γραμμένο σε ΠΡωτο ενικό
πρόσωπο, μιλάει δηλαδή ο Ξενοφων, σε αντΙ-
θεση με τον Πλάτωνα, που βάζει τον ίδιο τον
Σωκράτη να απολογεΙται
Ο Ξενοφών αναφέρει στην αρχή ότι και άλλοι
έχουν γράψει για το ίδιο θέμα και στη συνέ-
χεια διηγεΙται, σε πλάγιο λόγο, τον διάλογο
του Σωκράτη με κάποιον Ερμογένη, ο οποιος
τον ερωτά διάφορα σχετικά με τη δΙκη και τις
εναντίον του κατηγορΙες. Η απολογία τελειω-
νει με την παρέμβαση του νεαρού Απολλόδω-
ρου και τη διαβεβαΙωση του Ξενοφωντα ότι ο
Σωκράτης, μιλώντας στο δικαστήριο για τον
εαυτό του με τρόπο ασυνήθιστο και ισως λίγο
προκλητικό, προκάλεσε τον φθόνο των δικα-
στών, κι έτσι τη θανατική του καταδΙκη.
Ολη η απολογία εΙναι διάσπαρτη από εκφρά-
σεις θαυμασμου και σεβασμου προς το πρόσω
πο του Σωκράτη. (Βλ. λ. Ξενοφων).
Βιβλιογρ Κ. Joel, Der θCh/θ υπd dθ, Xenophontιsche
Sokra/es. Ber1in, 1901 . Η MaιθΓ, Sokra/es. Τυbίπgeπ,
1913 - Γρ Βλαστό<;, Σωκράτης' ειρωνευτής και ηθικός
φιλόσοφος, Αθήνα, 1993 (ελλ μετόφρ Π Καλλιγό)
Γραμμ Αλατζόγλου. θtμελη
''Απολογία Σωκράτους" του Πλάτωνα. Η Απο-
λογlα του Σωκράτη. και οι επιστολές που έ
στειλε ο Πλάτων. στους φιλους του .....aπό τις
οποίες πολλές θεωρούνται νόθες--- ειναι τα
μόνα σε συνεχή λόγο, και όχι σε μορφή διαλό
γου, γραmά του Πλάτωνα. Η Απολογια θεω
ρειται νεανικό έργο και πρέπει να γράφτηκε α
μέσως μετά τον θάνατο του Σωκράτη.
θεωρείται επΙσης ιστορικά αξιόπιστο έργο,
αφου αποδιδει έναν λόγο που εκφωνήθηκε δη-
μόσια o δικαστήριο της Ηλιαιας--- και που
τον άκουσαν πολλοί, άρα θα ηταν δυσκολο για
τον Πλάτωνα να αλλάξει τα λόγια του
137
απόλυτη ιδtα
Σωκράτη ""'f(άτι που συνηθιζει σε μεταγενέστε-
ρα έργα Tou--- χωρίς να δεχτεί τις αντιδράσεις
ή και επιθέσεις κάποιων. Σχετικά μ' αυτό πρέ
πει ακόμη να λεχθεί ότι ο Πλάτων αναφέρει
τον εαυτό του ως παρόντα στη δικη ""'f(άτι που
εγγυάται την αξιoπιστΙιr ενω στον Φalδωνα
Π.χ., όπου περιγράφει τις τελευταιες ωρες του
Σωκράτ στη φυλακη, πώς ήπιε το κωνειο και
πέθανε, φροντίζει να μας βεβαιωσει ότι ο
.Πλάτων.... ησθένει. και δεν ηταν παρών
Η Απολογια χωριζεται σε τρια μέρη. Στο πρώτο
""'f(aI πιο γνωστό από τα σχολικά μας βιβλιιr ο
Σωκράτης ανασκευάζει τις εναντιον του Kατη
γοριες, τις ρητές: .Σωκράτης αδικει τους τε
νέους δΙ'Jφθεφων και θεους ους η πόλις νoμι
ζει ου νομΙζων, έτερα δε δαιμόνια καινά εισά
γων., και τις υποβ6σκουσες: όσα λέγονται .εν
τη Αριστοφάνους κωμωδία., ότι δηλαδή
.Σωκράτης αδικει και περιεργάζεται ζητων τα
τε υπό γης και ουράνια και τον ήπω λόγον
κρειπω ποιων και άλλους ταυτα διδάσκων..
Στο δευτερο και πολυ συντομότερο μέρος
--<1φου έχει κριθει KαταδΙKαστέ ο Σωκράτης
προτεινει, μεταξυ σoβaρoυ και αστειου, για
τον εαυτό του όχι ποινή αλλά .εν πρυτανείω
σιτεισθαι., κάτι που ήΤαν η υψιστη τιμή για
έναν αθηναΙο πολίτη' και αυτό φαινεΤαι εξόρ
γισε τους δικαστές, οι οποίοι και τελικά, σε
δεύτερη ψηφοφορία όπως συνηθιζόταν τότε,
τον καταδικασαν σε θάνατο. Στο τρΙτο και τε
λευταίο μέρος, αρχίζει με την πρόβλεψη ---που
φυσικά επιβεβαιωθηKε ότι ο θάνατός του θα
ειναι αφορμή λοιδοριας για την Αθήνα και τους
πολΙτες της, και τελειωνει με υπαινιγμό για την
αθανασια της ψυχής, λέγοντας ότι κανεΙς δεν
ξέρει αν η ζωή ή ο θάνατος ειναι κάτι καλυτε-
ρο.
ΒιβλΙΟΥΡ W C Guthne. Α HIstory of Greek PhIlosophy ιν.
Cambndge (υπινθrsι!y Press). 1975,70-93
Γραμμ ΑλστζόΥλου - θtμελη
απόλυτη ιδέα. Είναι η βασικη κατηγορία της
φιλοσοφιας του Χέγκελ., που σημαΙνει το από-
λυτο ή το πράγμα καθ' εαυτό, την ταυτιση του
λογικου και του Είναι (του παντός). Κατά τον
Χέγκελ, το παγκόσμιο γιγνεσθαι αποτελει την
ανάmυξη της απόλυτης ιδέας ή του απόλυτου
πνευματος. Η ανάmuξη της απόλυτης ιδέας α
ποτελει το διαλεκτικό γιγνεσθαι της αυτooπo
κάλυψης των έλλογων εννοιων. Αυτό σημαινει
ότι κάθε έννοια, όντας περιορισμένη και μoνό
πλευρη, δεν μπορει να παραμένει στη μoνoμέ
ρεια και το περιορισμένο πλαίσιό της. Η έν
138
νοια, έχοντας την ανάγκη μιας άλλης έννοιας,
ξεπερνάει τα όριά της και μετατρέπεΤαι σε α
ντίθετό της. Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο
πραγματοποιεΙται το πέρασμα της έννοιας από
τη θέση στην αντίθεση. Ομως η ανάmuξη α
παιτεί την αποκάλυΨη της εσωτερικής αντιφα-
τικής αντΙθεσης, δηλαδή το πtpaσμα στο αντι-
θετό της Το πέρασμα αυτό απoτελει την άρ-
νηση της άρνησης, που ειναι η επιστροφή στη
θέση και η περαιτέρω ανάmuξη της έννοιας, η
ταύτισή της στη σύνθεση. Στη βαθμιδα της
συνθεσης συντελεΙται η «άρση.. της αντιθεσης
ολοκληρωτικά και στον υψηλότερο βαθμό,
πραγματοποιεΙΤαι η ταυτιση των αντιθέτων. Η
ταυτιση αυτή δεν αποτελεί αφηρημένη ταuτι-
ση της νόησης, αλλά συγκεκριμένη ταυτιση με
το λογικό. Και αυτό, γιατι η ταύτιση των αντι-
θέτων προυποθέτει διαφορές, άροεις και αντι-
θέσεις Οπότε και η τρΙτη βαθμίδα της ανάmυ
ξης, η σύνθεση, περιέχει, εκτός από τη συγκε-
κριμένη ταυτιση των αντιθέτων, και ορισμένα
στοιχεία επισης συλλογιστικής μονομέρειας
Το γεγονός αυτό κάνει τη σύνθεση ένα εΙδος
θέσης. Ομως στην υψηλότερη βαθμίδα της α-
νάmυξης, σύμφωνα με τη λογική της αναδιό-
ταξης της έννοιας, προυποτΙθεται η άρνηση,
το πέρασμα στην αντΙθεση. Κατά συνέπεια ο
βΙος της έννοιας ή της ιδέας συνισταται στην
αυτooνάmuξη, που συντελείται μέσω τριων
βαθμίδων ή της τριάδας: θέση, αντΙθεση, συν-
θεση. Το γιγνεσθαι της αυτοονάmuξης του α-
πόλυτου είναι ταυτόχρονα ευθύγραμμη ανό-
βαση από το απλό στο συνθετο, από το αφη-
ρημένο στο συγκεκριμένο, από το nλtoν
φτωχό περιεχόμενο της έννοιας προς το
πλέον πλούσιο. Η απόλυτη ιδέα, ξεκινώντας
απο την πιο φτωχή έννοια του ΕΙναι (της καθα-
ρής πράξης της σκέψης), αναmύσσεται Οτ/
σφαlρo της αφηρημένης λογικής (ένα είδος
μπαλέτου των εννοιων), κατόπιν στη μορφή
του άλλως ΕΙναι στη φυση και, τέλος, στην
πλέον συγκεκριμένη μορφή του πνευματος
Από δω πηγάζουν και τα τρία μέρη του φιλο-
σοφικου συστήματος του Χέγκελ που αποτε-
λούν τις Τρεις βαθμΙδες ανάmυξης του απόλυ-
του: η λογική, η φιλοσοφια της φύσης και η φι-
λοσοφία του πνευματος.
Τη μέθοδο της ανάβασης (του περάσματος) αno
το αφηρημένο στο συγκεκρψένο, στην οποια α-
ναφέρεται ο Αριστοτέλης. και την οποια ανέ-
πτυξε ο Χέγκελ, την εφάρμοσε ο Κ. Μαρξ. στο
Κεφάλαιό του (βλ. λ. χtΥκελ, απόλυτο nvευμd)
θεοχ Κεσσιδης
απόλυτο (λατ. absolutum - το απεριόριστο, το
αυθυπaρκτo, το χωρίς προί.ίποθέσεις). Έννοια,
που unοδηλωνει την τελειως ανεξάρτητη και
αυτοτελή πρωτη αρχή, την απαρχή παντός υ
παρκτου, δηλαδη το απόλυτο Είναι Το απόλυ
το Ειναι αντιδιαστέλλεται προς τον σχετικό
και εξαρτημένο κόσμο των πραγμάτων και φαι
νομένων, ειναι αιωνιο, αδημιουργητο, ενιαιο,
απέραντο, τέλειο, αναλλοιωτο, αυτενεργό.
Γενάρχης της μεταφυσικης, της διδασκαλίας
της απόλυτης ΠΡωτης αρχής ειναι ο
Παρμενίδης", ο οποιος, αναζητωντας την
ουσία του κόσμου, κατέληξε στην ιδέα του ενι-
αιου, ακινητου, ακέραιου, άπειρου Ειναι ως o
ντολογικής πραγματικότητας που διαφέρει
από τα μεταβλητά στοιχεια (υδωρ, γη, αήρ,
πυρ), τα οποία εμφανίζονται και εξαφανίζo
νται Οι φιλοσοφοι εννοουσαν με δικό του ο
καθένας τρόπο το απόλυτο. Ο Πλάτων, λoγoυ
χάρη, ως απόλυτο θεωρουσε τις αιώνιες
"ιδέες", ο Αριστοτέλης το "npωΤOν κινούν", οι
Σχολαστικοί. την απόλυτη προσωπικότητα, δη
λαδή τον Θεό ως δημιουργό του παντός. Στη
νεότερη εποχή η θεωρια του απόλυτου ηταν
δημοφιλής στη γερμανική φιλοσοφια: ο
Σελ/ινγκ. θεωρουσε το απόλυτο ταυτόσημο
με τις αντιθέσεις του "ιδεατου" και του "πραγ
ματικου", του "πεπερασμένου" και του "άπει
ρου" ο Σοπενάουερ. θεωρούσε απόλυτο την
.καθολική βούληση"' ο Χέγκελ. το "απόλυτο
πνευμα", τον "παγκόσμιο λόγο" Οι συVXΡOνOΙ
νεοθετικιστές" και υπαρξιστές. ασκούν κριτι
κη, αν και από διαφορετικές θέσεις, στον
..μεταφυσικό» χαρακτηρα της θεωριας του α
πολυτου Διάφοροι υλιστές, απορριmοντας το
απόλυτο, το αντικαθιστούν με την ..ύλη» ως
κuρια ουσια παντός υπαρκτου. Ο δε διαλεκτι-
κός υλισμός. εξετάζει την κινουμενη και ανα
mυσσόμενη ύλη ως την αιωνια και άπειρη
aρxη του κόσμου
θεοχ Κεσolδης
απόλυτο πνεύμα. Ειναι το τριτο μέρος του φι
λοσοφικου συστηματος του Χέγκελ., όπου ε
ξετάζονται το υποκειμενικό πνεύμα., το αντι
κειμενικό πνευμα. και το απόλυτο πνευμα ως
τελειωτικά στάδια της ανάmuξης (αυτoγνω
οίας) της απόλυτης ιδέας.. Για το υΠOKειμενι
κο πνευμα, που ειναι συναρτημένο με τη φυση,
ειναι χαρακτηριστικές τέτοιες μορφές γνωσης
και αυτογνωσίας, όπως η ανθΡωπολογια, η
φαινομενολογια και η ψυχολογια. Το αντΙKει
μενικό πνευμα, αφου αφομοιωσει τη γνωση και
"Απομνημονεύματα"
την ελευθερία, εκφράζεται στο δικαιο, την
ηθικη και το ήθος. Η ηθική εκδηλώνεται στην
οικογένεια, την κοινωνία και το κράτος. Το
κράτος αποτελει την έκφραση του γενικου,
ενω το ατομικό την έκφραση του επι μέρους,
του μοναδικου. Η προτεραιότητα του γενικου
απέναντι στο ατομικό δίνει τη δυνατότητα στο
κράτος να εξετάζει το ατομικό ως μέσον για
την πραγματοποίηση των σκοπων και KaθηKό
ντων του. (Η θεωρία του Χέγκελ για το γενικό
που υπερτερει του μοναδικου έδωσε τη δυνα
τότητα να θεωρηθεί ο Χέγκελ σαν ένας από
τους Θεωρητικους του ολοκληΡωτισμου).
Το αντικειμενικό πνευμα, αφου καταστει στο
κράτος συγκεκριμένη πραγματικότητα, εκδη-
λωνεται στην τέχνη, τη θρησκεία και τη φιλo
σοφια, δηλαδή στις μορφές της ενατένισης,
της αντlληψης και της γνωσης. Στην τέχνη η
ιδέα (το ιδεωδες, το απόλυτο), εκδηλωνόμενη
μέσω της υλης, αφομοιώνεται μέσω της ζω
ντανης εικονας και της αισθητικής απεικόνι-
σης Η θρησκεία, υλοποιωντας την παpαστατι
κή αισθηματική συγκΙνηση που προκαλει η
ιδέα, την έξαρση του πνευματος προς το από
λυτο, συνενώνει το θειο με το ανθΡωπινο.
Ομως στη θρησκεια, συμπεριλαμβανόμενου
και του χριστιανισμού ως υπέρτατης μορφής
της, το απόλυτο συνειδητοποιειται μέσω των
παραστάσεων Το απόλυτο πνευμα μόνο στη
φιλοσοφία βρισκει την αντίστοιχη έκφραση
της σκεmόμενης διάνοιας που συνειδητοποιει
τον εαυτό της (βλ. λ. χtγκελ)
θεοχ Κεσσιδης
"Απομνημονεύματα" του Ξενοφωντα. Τα Απο-
μνημονεύματα, η Απολογlα Σωκράτους και το
Συμπόσιον είναι τα έργα του Ξενοφώντα που
προδίδουν τη μαθητεία του κοντά στον Σωκρά
τη., και την όποια σχέση του με τη φιλοσοφια.
Στα Απομνημονευματα, που έχουν μΟΡφη δια
λόγου, αλλά σε πλάγιο λόγο, ο Ξενοφων. πρo
σπαθεί να αναΠαΡαστήσει τη διδασκαλια του
Σωκράτη, όπως την άκουγε ο ιδιος και όπως
του την διηγούντο άλλοι, όταν ο ίδιος έλειπε
απ' την Αθήνα. Στην αρχή ανασκευάζονται οι
εναντιον του Σωκράτη κατηγοριες ι ρητές,
αλ' ά κυριως οι υποβοσκουσες--- και στη συνέ-
χεια παρουσιάζεται ο Σωκράτης να συνομιλει
με διάφορους συγχρόνους του, γνωστους σε
μας και από τους διαλόγους του Πλάτωνα., και
να αναλυει όλα τα ηθικά, πολιτικά, θρησκευτι-
κά, ανθρωπολογικά κ ά θέματα που απασχo
λουσσν την εποχή και τους συγχρόνους του.
139
απομύθωση
Πρόβλημα παραμένει πόσο πιστά αποδίδει ο
Ξενοφων τις ιδέες του Σωκράτη και κατά πόσο
μπορουμε να βασιζόμαστε στον Ξενοφώντα,
προκειμένου να αναπαραστησουμε το ιστορικό
πρόσωπο του Σωκράτη. Γενικά, ο Ξενοφων θε
ωρειται .....σε σχέση με τον μεγάλο μαθητή του
Σωκράτη, τον Πλάτωνα--- ως απλΟίκός και
ρηχός αφηγητή ς της σωκρατική ς σκέΨης' ίσως
όμως, και ακριβως γι' αυτό, να ειναι πιο κοντά
στη σωκρατική σκέψη, αφου δεν την "πρoε
κτεινει δημιουργικά", όπως ο μέγας Πλάτων
(βλ. λ. Ξεvoφων).
ΒιβλΙΟΥΡ Κ Joel, Der ech/e υΠΙΙ der Xenophon/Ische
Sokra/es. Berlin, 1901 - Η ΜβίθΓ. Sokra/es. TiJbingen.
1913 - Α Ε Taylor. Sokra/es. London. 1932 - Γρ Βλό-
στος. Σωκράτης ειρωνειπής και ηθικός φιλόσοφος.
Αθήνα,- 1993. εκδ ΕστΙας (ελλ μετόφρ Παυλου
Kaλλιyό)
Γρσμμ Αλατζόγλου - Θέμελη
απoμύθωCJη. Τον όρο εισήγαγε, στη δεκαετία
του 1940, ο γερμανός προτεστάντης θεολόγος
Ρουντολφ Μπούλ τμαν. στην προσπάθειά του
να μεταδωσει το μήνυμα της Βίβλου σε θρη
σκευτική μορφή συμβατή με τη σύγχρονη επι
στήμη και φιλοσοφια, αντι της πίστης στις μυ
θολογικές ιδέες που υπάρχουν στη Βίβλο, οι o
ποίες ανάγονται στον 1 ο αιωνα μ.Χ και αντα
ποκρΙνονται στην πνευματική κατάσταση της
εποχής εκείνης, αλλά όχι στην πνευματική Kα
τάσταση του 200ύ αιωνα.
Απόπειρες απoμuθoπoίησης υπήρξαν και στην
αρχαιότητα: η πάλη κατά των μuθOλOγΙKων
σχημάτων στην περιοδο της εμφάνισης των
μονοθειστικων θρησκειων, η αντίθεση της ελ
ληνικής και της ινδικής φιλοσοφιας, η προσπά-
θεια να ερμηνευθεί ο μυθος ως αλληγορικη έK
φραση της αλήθειας, τάση χαρακτηριστική της
ελληνιστικής εποχής κ.λπ.
Γιάν KρηrιKός
αποξένωση, βλ. αλλοτρίωση
απορlα, απορητική, (από το στερ. α + πόρος =
πέρασμα, διέξοδος - "άπορος" και "απορειν").
Σημαίνει το αδιέξοδο, την αμηχανία, την αμφι-
βολια και την ανάγκη, σ' αντίθεση προς την ευ-
πορία. Ο Πλάτων. με τη λέξη αυτή xαρακτηρι
ζει τη θέση του ομιλητη (συνομιλητή του
Σωκράτη), όταν αυτός αποκτά συνείδηση της
άγνοιάς του και αρχίζει να ζητει μια συνειδητη
διέξοδο (π.χ. στον Μενtξενο. 80e 86c). Ολη
η μέθοδος των εΡωτησεων του Σωκράτη απo
βλέπει να φέρει σε κατάσταση αποριας ("πoι
140
ειν απορειν") τον συνομιλητή του (Χαρμιδης'
169c: "αλωναι υπό της απορίας". δηλαδή να Kυ
ριευθεί από την απορία). Ο ίδιος ο Σωκράτης'
άλλωστε ζει διαρκως, βρΙσκεται πάντοτε σε "α
πορία", δηλαδή σε κατάσταση αδιεξόδου και α-
ναζήτησης, αλλά κάνει και στον συνομιλητη
του το ιδιο (βλ. Πολιτεία", 338c). Η φιλοσοφια
είναι μια ακατάπαυστη απορητικη διαδικασια,
που εξελισσεται και προχωρά ανάμεσα απο
την απορία (και την πενια) και την (προσωρινή)
πληρότητα (πόρος), όπως χαρακτηριστικά πε-
ριγράφει τον έρωτα ο Πλάτων (Συμπόσιοll,
203 α Κ.ε ).
Για τον Αριστοτέλη. η φιλοσοφία εξακολουθει
να ειναι "απορητική", δηλαδή αναζητηση διε-
ξόδων από τα ερωτήματα και τα προβλήματα
που εκτρέφει η ιδια η φιλοσοφική ζήτηση. Γι'
αυτό θέτει πάντοτε μεθοδικά τις απορίες, δη-
λαδή τα προβληματα, στην αρχη των φιλοσο.
φικων του ερευνων, Π.χ. στην αρχή του 20υ βι
βλίου του έργου του Μετά τα Φυσικά- 9950 24
"ανάγκη προς την ζητουμένην επιστημην ε-
πελθειν ημάς nρωτoν περί ων απορήσαι δει
nρωτoν". Συχνά χρησιμοποιεί τον όρο απορια,
για να τονισει τη δυσκολία και την nρoσoxη
που επιβάλλει η προσέγγιση ενός θέματος
("πολλήν αποριαν έχει", "επισκέψασθαι και δια-
πορησαι", να το ερευνήσουμε και να θέσουμε
τα προβλήματα, Ηθικά Νικομάχεια" Α4).
Οι Σκεmικοι. φιλόσοφοι κατά την ελληνιστική
εποχή αποκαλουνται Ι χαρακτηρίζονται επισης
ως "απορητικοί", χωρις να ανανεώνουν την α.
πορητική μέθοδο του Πλάτωνα και του Αριστο-
τέλη. Στους Ρωμαιους φιλοσ6φους η απορια
εκφράζεται με την "dubitatio" (αμφιβολία) και
άλλες φορές με την "quaestio" (ζήτηση)
ΒιβλΙΟΥΡ Β Waldenfels. Das socratιsche Fragen. Apone
Etechos. Anamnesis. 1961. G Gral. Οίθ socrabsche
Aporien 1m Denken P/a/ons. WInIerthar. 1963
Βσα Κυρκος
απoρρoι'l η απόρροια Ορος της νεοπλατωνι-
κης κυριως φιλοσοφιας που δηλωνει την εκπό.
ρευση της όλης παγκόσμιας ύπαρξης στις δια.
δοχικές, από την ανωτερη ως την κατωΤερη.
βαθμίδες της από το Ένα, τη Μονάδα, τον θεο
Κατά τον Πλωτίνο. η σειρά της απορροής ειναι
η εξής: α) πνευματικός κόσμος, κόσμος των
ιδεών, β) παγκόσμια ψυχή και ατομικές ψυχές,
γ) αισθητός, σωματικός κοσμος. Αυτη η απορ-
ροη του συμπαντος κόσμου από τη θεότητα ε-
ξεικονιζεται συνήθως με τον ήλιο και το φως
του, γνωστο ηδη πλατωνικό συμβολο που υιο-
θέτησε και ο Χριστιανισμός.. Από την αΠΟΡροη
αυτη η θεια ουσία δεν θίγεται ούτε στο ελάχι-
στο, κάτι που αποκλείει κάθε πανθειστική
αντιληψη' ο Θεός είναι πανταχου παΡων, αλλά
και επέκεινα του κόσμου τουτου. Κατά την κά-
θοδο της απορροής αναφαινονται και οι Kατω
τερες καταστάσεις υπάρξεως, που αποτελούν
πλέον μια ωχρή αντανάκλαση της θεικής
τελειότητος έτσι εξηγείται και η εμφόνιση του
Κακού στον κόσμο. Αλλά οι νεοπλατωνικοι.
δέχονται και την αντιστροφη πορεία, την
ανοδο, κάτι που για τον άνθρωπο σημαινει επι
στροφή του ασώτου, επάνοδο στην πρωτη
αρχη, θέωση. Η περι απορροής αντιληψη
;.ιάλ/ον ορθότερη από αυτήν της δημιoυρ
γία επηρέασε τους Αραβες θεολόγους, τους
μυστικους του Μεσαίωνα, κυρίως τον Έκχαρτ.
και τον Κουζάνο., τον Λάιμπνιτς. Κ.ά. Ας ση
μειωθει, τέλος, ότι την ίδια σχεδόν δοξασία
δέχονται και οι ινδουιστικές γνωσιακές διδα
σκαλίες με τον όρο ..εκδήλωση.. όμως εδώ η
όλη γπαρξη ειναι απορροη του «Μη EKδεδη
λωμένου.. (ή αλλιώς του μεταφυσικου Mη
δενος, του Μη Οντος, του Απείρου, της πα
γκοσμιας Δυνατότητας), του "καθαρού μηδε-
νος., οπως θα πει ο μυστικός Έκχαρτ., του
.θειου γνοφου", όπως θα ονομάσει το ιδιο
πραγμα ο (ψευδο) Διονυσιος ο Αρεοπαγιτης.
Ε Χωραφάς
απορρόφηση (νόμος της απορρόφησης). lδιό
τητα στη λογική και στα μαθηματικά που έχει ο
ορος ο οποίος στα πλαίσια συγκεκριμένων
πραξεων απορροφά κάθε πρόσθετο όρο εμφα
νιζόμενο στην ιδια πράξη μαζί του. Ένας όρος
με αυτή την ιδιότητα λέγεται "απορροφητικός
ορος" (ή απορροφητικό στοιχείο) ως προς τη
συγκεκριμένη πράξη. Για παράδειγμα το μηδέν
ειναι απορροφητικό στοιχείο ως προς τον πoλ
λαπλασιασμό στα πλαίσια των πραγματικων
αριθμων- δηλαδη οποιοσδήποτε αριθμός πολ-
λαπλασιαζόμενος με το μηδέν δίδει ως απoτέ
λεσμα το μηδέν Στα πλαίσια της θεωρίας συνό-
λων, το κενό συνολο ειναι απορροφητικό στoι
χείο ως προς την πράξη της τομής' η τομή δύο
σuνoλων ειναι το συνολο των κοινων στοιχείων
των συνόλων έτσι η τομή του κενού συνόλου με
οποιοδήποτε σύνολο ειναι το "κενό συνολο".
Στην ψυχολογια ο όρος, παρότι πεπαλαιωμέ
νος και μικρης χρήσης, σημαίνει την Kατάστα
ση του ΠVευμαΤOς του βυθισμένου και απoρρo
φημένου σε σκέψεις που δεν του επιτρέπουν
να αντιληφθεί τίποτε άλλο
Διον Αναπολιτάνος
ΟΩόσταση κοινωνική
απόαταση κοινωνική. Έννοια με την οποία α-
ποδίδεται ο βαθμός της διαφοράς που νιωθουν
τα άτομα απέναντι σε μέλη της ιδιας ή άλλης
κοινωνικής ομάδας. Πρόκειται για όρο της τυ
πικής κοινωνιολογιας (formale SozIologIe), η
οποία ασχολείται με τη στατική και δυναμική α
νάλυση της έννοιας της κοινωνικής απόστα
σης.
Σύμφωνα με τον L V. WIeSe., οι κοινωνικές
διαδικασιες συντελούν στην προσέγγιση ή την
απομάκρυνση των ατόμων ("κοινωνικη από
σταση"). Με την έννοια αυτή, οι κοινωνικές
διαδικασίες ειναι διαδικασίες ειτε πρoσέγγι
σης ειτε απομάκρυνσης. Τυπικές διαδικασιες
προσέγγισης είναι εκείνες που συντελουν
στην κοινωνική ομοιομορφία, ενω απομάκρυν-
σης (απόστασης) όσες συμβάλλουν στη δημι
ουργία ανισοτήτων, ιεραρχιων, κοινωνικων τά
ξεων Κ.λπ.
Η έννοια της κοινωνικής απόστασης έχει τόσο
οριζόντια όσο και κάθετη διάσταση. Η oριζό
ντια κοινωνική απόσταση αναφέρεται σε oρι
ζόντιες σχέσεις στα πλαίσια της ιδιας ομάδας
ή μεταξυ ομάδων και προσδιορίζει την ένταση,
τη διάρκεια ή την ποιότητα αυτι;'ν των σχέσε
ων Η κάθετη διάσταση της κοινωνικής από
στασης προσδιορίζει τις κάθετες σχέσεις με
ταξυ κοινωνικών στρωμάτων ή τάξεων και εK
φράζει τη θέση που κατέχουν τα άτομα ή oμά
δες σε μια συγκεκριμένη ή και αόριστη ιεραρ
χΙα.
Σε ατομικό επίπεδο και σε σχέση με τις Kαθη
μερινές μας επαφές η κοινωνική απόσταση
γνωριζει ένα ελάχιστο και ένα μέγιστο όριο. Η
ελάχιστη κοινωνική απόσταση αντανακλά
στην άνεση, την ελευθερια, την πληρότητα και
την αμεσότητα στην επικοινωνία και την εKδή
λωση των συναισθημάτων. Αντίθετα, όσο με
γαλυτερη η κοινωνική απόσταση τόσο εντoνό
τερη η επιφυλακτικότητα, η καχυποΨια, η έλ-
λειψη εμπιστοσυνης προς τα άτομα με τα
οποία ερχόμαστε σε επαφη, και τόσο μεγαλυ
τερη η προσπάθεια να περιοριστουν στο ελάxι
στο οι αμοιβαίες σχέσεις.
Η κοινωνικη απόσταση που νιώθουν τα μέλη
μιας ομάδας απέναντι στα μέλη μιας άλλης ο-
μάδας δημιουργειται στη βάση πΡαγματικων
διαφΟΡων οικονομικής, πολιτισμικης, θρησKευ
τικης, εθνικής Κ.λπ. φυσης. Ωστόσο οι διαφo
ρές αυτές δεν οδηγουν από μόνες τους σε KOΙ
νωνική απόσταση. Η "μετάφραση" αυτής της
πραγματικότητας σε κοινωνική απόσταση συ
ντελείται μέσω του συστήματος αξιων που επι
141
απocπεριόρι
κΡατει στην ομάδα και ειδικότερα μέσω της τα
ξινόμησης χαρακτηριστικων ή ιδιοτήτων σε "α
νώτερα" και "κατωτερα"
Η κοινωνική θέση και κατά συνέπεια και το
κυρος που αποτελει συστατικό της στοιχειο
(σημερα μετριέται με το ύψος του εισoδήμα
τος) προσδιορίζει και τον βαθμό κοινωνικής ε
παφής ή κοινωνικης απόστασης. Οοοι νιωθουν
να ανήκουν στην ιδια ομάδα, στην ίδια Koινω
νικη τάξη, παρουσιάζουν πυκνότερη εσωτερι
κή επαφη (επαφη με άτομα της ιδιας ομάδας)
απ' ό,ΤΙ εξωτερική (επαφή με άτομα άλλης ο-
μάδας). Στις περιmωσεις αυτές η εξωτερική
επαφή περιορΙζεται στο ελάχιστο Η πυκνότη-
τα της επαφης συμβαδίζει με τη συμπάθεια η
την αντιπάθεια που νιώθουμε για άτομα της
ιδιας ή άλλης ομάδας, στοιχεια που ειναι α-
πόρροια στερεοτυπικων αντιλήψεων και πρo
καταλήψεων Σε τέτοιες περιmωσεις ανα-
mύσσεται μεταξυ των μελων της ιδιας ομάδας
έντονη η αισθηση του "εμείς". Ο,ΤΙ είναι "εμεις"
ειναι αξιολογικά ανωτερο, σε αντιθεση με το
"εκεινοι", που ΧαΡακτηριζεται από ελλειψεις
και ελαπωματα.
000 μεγαλωνει η κοινωνικη απόσταση τόσο
μικραινει η ικανότητά μας να διακρινουμε επι
μέρους ατομικές διαφορές Για παράδειγμα, οι
φορεις ηγετικων ρόλων τεινουν να υποτιμούν
τις ατομικές διαφορές όσων κατέχουν "Kατω
τερες" κοινωνικές θέσεις, με αποτέλεσμα να
τους χαρακτηρίζουν με εκφράσεις όπως
"όχλος", "πλήθος", "μάζα" Κ.λπ. Σε μια τέτοια
κατάσταση κοινωνικης απόστασης οι "Kατωτε
ροι" τείνουν να υπερτιμουν τις ικανότητες και
ιδιότητες των ηγετικων στελεχων.
ΒιβλΙΟΥΡ WIese. Ι V. Ζυ, Me/hodologιe der 8ez/ιr
hungelehre. στο "Koelner VιertelIahresheIlluer Sozialw1s-
senschaηen" / .1921. σελ. 47 55 - GofIman Ε . 8ehavror ίη
Pub/ιc P/acss, The Free Press οΙ Glencoe. 1963.-
Holslaeller, Ρ. Eισσγωyιj στην κοινωνική ψυχολογία.
εκδ Νέα Σύνορα. Μήνα. 1978
Χρ Nό/3a-Kαλ τσoυVΗ
αποατεριόρι (a Ροsterιοn=εκ των υστέρων).
Ορος της Γνωσιολογίας, που δηλωνει ότι όλες
οι γνώσεις προέρχονται ή εξαρτώνται από την
εμπειρια, κατ' αντιθεση προς την "a ρΓΙΟΓΙ"
άποψη, η οποια υποστηριζει ότι στη συνειδηση
προϋπάρχουν γνωσεις ανεξάρτητες από την ε
μπειρια. Κυριος εκπρόσωπος της a posterIorI
θεωρίας είναι ο John Locke., ο οποίος στο βα
σικό του έργο Απ essay concerning human
understanding (1689-1690) αντιμάχεται τη θε-
ωρια των έμφυτων ιδεων, δηλαδή την παραδo
142
χή του Descartes. ότι ο νouς του ανθΡωπου
έχει ορισμένες έννοιες έμφυτες, και υποστηρι-
ζει ότι ο όρος "ιδέα" είναι ταυτόσημος με τον
όρο "παράσταση" ή "έννοια", ότι η ψυχή ειναι
"tabula raza" και ότι εκ των υστέρων Kαταγρά
φονται σ' αυτήν μέσω των εμπειριών οι γνω
σεις. Ο Kant. στην Κριτική του καθαρου λόγοu
δέχεται την υπαρξη του a postenorI στοιχειου
στον σχηματισμό της γνωσης, το οποιο το xα
ρακτηρΙζει "εξωλογικό" η "προλογικό", αλλα
παράλληλα δέχεται και την υπaρξη ενός a
ρΓίΟΓΙ στοιχειου, δηλαδή ενός λογικου στοιχει-
ου, που συμβάλλει στον σχηματισμό της γνω-
σης (βλ και λ. απριόρΙ B prion)
Απ Τζ
αποτέλεσμα. Ο όρος χΡησιμοποιειται ως β'
μέλος στο ζευγος αιτιo αιτιατό (ή αποτέλε-
σμα)' δηλών' την κατάσταση που προκύmει
ως συνέπεια της δράσης κάποιου αιτιου που
προηγήθηκε. Στη φυσικη επιστήμη το αποτέλε-
σμα εκφράζεται ως β' μέλος μιας εξισωσης
που το α' μέλος της ειναι το αιτιο (βλ. σιτιο αι-
τιατό)
φ κ 8ωΡος
Anouλι'lIoc; (AρuleJUs). Εκλεκτικός πλατωνικος
φιλόσοφος με ρητορική παιδεία (2ος11ος αι
π.Χ.). Γεννήθηκε στη Madaura της Νουμιδιας
και σπουδασε στην Καρχηδόνα και στην
Αθήνα. ΤαξιδεΨε και στην Ανατολή, όπου μυη-
θηκε στη μαγεια. Έγραψε τα έργα του στην ελ-
ληνική και λατινικη Σπουδαιότερα από τα σω-
ζόμενα συγγράμματά του: Περι του δόγματος
του Πλάτωνος (De Platone et eJUs dogmate),
ΤΟ δαιμόνιον του Σωκράτους (De dθO SocratIs).
και τα δυο στα λατινικά, η Απολογία και η αν-
θολογΙα ρητορικων λόγων Φλορίντα ΕπΙσης έ-
γραΨε τις Μεταμορφώσεις (αρχικά XρυσOUς
όνος), αλληγορικό έργο επηρεασμένο από τις
ενασχολήσεις του με τη μαγεΙα και τα μυστή-
ρια. Στα φιλοσοφικά του έργα, αKOλOuθωντας
τον δόσκαλό του Αλβίνο., τον μαθητή του
Γάιου., δtxεται έναν θεό καθοριζόμενο από δι-
πλές αρνήσεις (ούτε καλός ουτε κακός κ λη ),
που μπορουμε να τον γνωρίσουμε με τη μέθο.
δο της αφαlρεσης ή της αναλογΙας' επΙσης,
όπως ο Μάξιμος ο Τύριος. και ο Πλούταρχος'.
δέχεται την υπαρξη ενός πλήθους δαιμόνων
μεταξύ θεou και υλικού κόσμου στον ρόλο εν-
διάμεσων δυνάμεων και εξουσιων και γέφυρας
ανάμεσα στον θεο και τους ανθΡωπους, κάτι
που απηχεί πλατωνικές δοξασιες (Πλάτωνα,
ΣυμπόσιοV,202e-203a).
βιβλΙΟΥΡ.: Τσέλλερ-Nεστλt, Ιστoρlα της ελλην φιλοσο-
φιας, μετφ Χ θεoδωρlδη. Εστια. Αθήνα, 1990, σ 368-9-
Ε Bt4M1ier, Ιστορια της Φιλοσοφ/ας, μετφ Π Ιωαννlδη-K
Τριανταφυλλίδη, Αφοι Συρόπouλοι. 2 τόμ, Αθήνα, 1957-
8, τόμ Ι, σ 324
ΕΧ
σπ6φcινση (αγγλ. assertIon). Κατάφαση, δια
νοητική πράξη που κυρώνει ως αληθή μια πρό
ταση καταφατική ή αρνητική. Απόφανση ειναι
επίσης μια πρόταση που καταφάσκεται
Διον Αναπολιτάνος
σπόφσCJη (στην ψυχολογια)_ Η απόφαση ως
διαδικασια και αποτέλεσμα της εκλογής σκo
πων και μεθόδων ενέργειας μελετάται στην
ψυχολογια υπό το πρισμα των ψυχολογικων
μηχανισμων (βουλητικων, συγκινησιακων,
νοηTlκων), με τους οποιους η διαδικασΙα αυτή
διαμοΡφωνεται Η διαδικασια της απόφασης
ψυχολογικά δεν ταυτίζεται με την επιλογή
μιας λυσης ανάμεσα σε ένα προκαθορισμένο
αριθμό εναλλακτικών λυσεων (μαθηματική θε
ωρια λήψης της απόφασης). Onως απέδειξαν
οι έρευνες, η ληψη της απόφασης δεν είναι
σχεση μαθηματική αλλά διαλεκτική και υπερ-
βαίνει τα όρια της θεωρΙας των πιθανοτητων
και της τυπικής λογικης. Η λήψη της απόφα-
σης ειναι μια σύνθετη διαδικασια στην οποια
συμμετέχουν ανωτερες ψυχικές λειτουργίες,
καθως επίσης διαδικασιες που αφορουν στην
επανεκτΙμηση της αρχικής κατάστασης, στα κί-
νητρα και τις θελήσεις του υποκειμένου και
στη συνολική δόμηση της προσωπικότητάς
του
θιβλΙΟΥΡ.: MπρoUΣλινσKΙ Α Β, ΨυχολΟΥια της σκtψης
κα'Kυ{JερνηΠKή, Μόα)(α. 1976.-του ίδιου. Οι ψυχολογικοι
ιuιxανrcη.ιol στη διαμόρφωση των σκσπων, έκδοση της
Ακαδημίας εmστημών της Ε Σ-Σ Δ , ΙνστιτOUTΟ ψυχολο-
γιος, Μόσχα, 19Π
Ει'άγγ Μανουράς
αnόφaCJη, πρόβλημα της δυνατότητας (αγγλ.
decIdability). Πρόκειται για το πρόβλημα της
δυνατότητας οριστικου καθορισμου, μέσω πε
περασμένων διαδικασιων, της ύπαρξης (η μη)
αλγοριθμικής προσπέλασης ενός τυχόντος
TUΠOυ μιας δεδομένης τυπικης αξιωμαTlκής θε
ωριας. Ο καθορισμος αυτός ταυτίζε.αι με την
ανεύρεση αποτελεσματικων αλγορίθμων, η
δομη των οποιων είναι γενικου χαρακτήρα και
δεν εξαρτάται από τα προσιδιάζοντα χαρακτη-
αποφατική βεολΟΥlα
ριστικά του εκάστοτε δεδομένου προς εξέτα
ση τυπου. Το ειδος της αλγοριθμικής πρoσπέ
λασης εξαρτάται από το προς λυση γενικό
πρόβλημα που τιθεται στα πλαισια της συγKε
κριμένης θεωριας. Έτσι, μπορεΙ η αλγοριθμικη
προσπέλαση να αφορά στην έννοια της αλή
θειας η στην έννοια της απόδειξης. Για παρά-
δειγμα, το πρόβλημα της δυνατότητας απόφα-
σης, είτε αυτό αφορά στην αλήθεια εΙτε στην
απόδειξη, λυνεται θετικά στην περιmωση του
προτασιακου λογισμου, ενω δεν λυνεται στην
nt.pImωoη του κατηγορικου λογισμου. Η αρ
νητική απάντηση σχετικά με το πρόβλημα στην
περιmωση του κατηγορικου λογισμου δεν ε
πηρεάζει την έρευνα συγκεκριμένων τμημά-
των του η συγκεκριμένων θεωριων ή ακόμη και
κλάσεων θεωριών που ειναι δυνατόν να διατυ
πωθουν στα πλαΙσιά του. Τουναντιον, η έρευ-
να σχετικά με το πρόβλημα της δυνατότητας
απόφασης (decidabIlity problem) για συγKεκρι
μένες θεωρΙες η συγκεκριμένες κλάσεις θεω
ριων είναι σήμερα ιδιαιτερα ζωντανή στα πλαι
σια της μαθηματικής λογικης
Διον Αναπσλιτάνος
αποφατική θεολΟΥία. Γνωσιολογική θεωρια
περι Θεου, που απαντάται στην ελληνική θεo
λογια των Μέσων Χρόνων (Βυζάντιο), κατά
την οποία θεωρειται αδυνατη η γνωση του
Θεου εξαιτιας της υπαρξής του. Συμφωνα με
τον απoφaτισμό, ο Θεός ειναι άγνωστος στην
ουσία του και γίνεται εν μέρει γνωστός στις ε
νέργειές του με τις οποιες επικοινωνει προς
τον κόσμο.
Βασικές "μεταφυσικές προυποθέσεις" του α-
πoφaτισμoυ ειναι η προσωπική εκδοχή του
Θεου (προσωΠΟκΡατία, "περσοναλισμός"), η
διάκριση στον Θεό ανάμεσα στην ουσια και
στο πρόσωπο, η οντολογική προτεραιότητα
του προσωπου (υπ6στασις) έναντι της ουσιας
(φυσις), η διαφοροποΙηση της θείας ουσίας
από τις θειες ενέργειες, η οντολογική διαφορά
ανάμεσα στο κτιστό και στο άκτιστο (τα όντα
ειναι κτιστά, δηλ. δημιουργημένα από τον Θεό,
που πιστευεται άκτιστος, αδημιουργητος) και η
κοινωνια ΚTιστoυ αKτιστoυ δια της μετοχης
του ανθΡωπου στις θείες ενέργειες με αποχή
από τη θεια ουσια.
Το συγκεκριμένο εννοιολογικό περιεχόμενο
του απoφaτισμoυ συνοψιζεται στις ακόλουθες
επιστημολογικές προτάσεις: α) "αλήθεια" και
"γνωση" διαφέρουν, η πρωτη ειναι μεγαλυτερη
από τη δευτερη, η γνώση είναι περιορισμένη,
143
αποχρώντoc; λόΥου αρχή
ενω η αλήθεια μένει άπειρη κι απεριόριστη' β)
η "γνωση" διαφοροποιειται από τον "λόγο",
αυτός διατυπώνει μόνο ένα κάποιο μέρος της
γνωσης, η λογική οριοθετεΙ ενδεικτικά χωρΙς
να ορΙζει εξαντλητικά την αληθεια, ο ορθός
λόγος εΙναι το όριο και ο όρος της γνωσης, και
γ) γνωση εΙναι η ένωση του υποκειμένου με το
αντικειμενο, δεν πρόκειται για την κτήση ή την
κατάκτηση της απρ6σωπης αληθειας, αλλά για
τη μετοχη και συμμετοχη, την επικοινωνΙα του
ανθΡωπου με το άλλο του, στη φύση, στην κοι-
νωνια η στο θειο.
Βιβλιογρ χ ΓιαννCΙΡΌς, Χάιντεγκερ και Αρεοπαγ/της.
Αθήνα. 1967.- Σ Κυριαζόπουλος, Προλεγόμενα εις την
ερωτησιν περ/ Θεου. Aθr'1ναι. 1960 Β Λόσσκι. Η
Μυστική Θεολογlα της Ανατολικής Εκκλησ/ας. θεσ/κη,
1964 - Ν Ματσουκας. Δογμαπκή και Συμβολική
Θεολογια, θεσ/κη. 1985.- Μ Μπέγζος, Φιλοσοφική
Ανθρωπολογια της θρησκε/ας. Αθήνα. 1994 - Ν Νησιω-
της. Προλεγόμενα εις την Θεολογικήν Γνωσιολογ/αν.
Αθήναι. 1965
Μάριος Π Μπέγζος
anοχρώντος λόγου αρχή (prInclpIum ratIonIs
sufficIentis). Αρχή της Λογικής κατά την οποία
κάθε κρίση πρέπει να θεμε ιώνεται ή να απo
δεικνυεται Για να γΙνει δηλαδη αποδεκτή η α
λήθεια μιας κρίσεως, πρέπει να προσαχθεΙ ε
πaρKης αιτιολόγηση Εάν γινει αποδεκτή ως α
ληθής μια κριση, πρέπει κατ' ανάγκην να γινει
αποδεκτό και ό,τι συνδέεται ή εξαρτάται από
την κριση αυτη ως αληθές Η κρίση αυτή oνo
μάζεται "λόγος" (ratIo) και το εξαρτωμενο και
προσδιοριζόμενο από αυτην νόημα "αKoλoυ
θία" η συμπέρασμα. Κάθε "λόγος" που πεΙθει
για την αποδοχή μιας ακολουθΙας λέγεται "α
ΠΟχΡων λόγος". Η αφετηρια της αρχής αυτής
βρΙσκεται στην αρχαΙα ελληνική φιλοσοφική
σκέΨη. Πρώτος ο Λεύκιππος. αποφάνθηκε ότι
"ουδέν χρήμα μάτην γΙγνεται, αλλά πάντα εκ
λόγου τε και ανάγκης" (= κανένα πράγμα δεν
γίνεται χωρις λόγο, αλλά όλα γίνονται ένεκα
λόγου κάτω από την πΙεση της ανάγκης). Την
αρχη αυτή τη χΡησιμοποιησαν κατόπιν ο
Πλάτων. ("εισιν εκάστω των όντων λόγοι"), ο
Αριστοτέλης. και η νεότερη φιλοσοφΙα. Πpω
τοπόρος σ' αυτό υπήρξε ο Γερμανός μυστΙKΙ
ατής φιλόσοφος Νικ Κουζάνος. Αργότερα
την twoIG του "λόγου" στη διατυπωση "αρχη
του αΠΟΧΡωντος λόγου" τη χρησιμοποιησαν οι
Λάιμπνιτς. και Βολφ.. Στον Βολφ οφειλεται
και ο πληρέστερος ορισμός της αρχής αυτης'
"NihII est sIne ratIone sufficiente" (= τίποτε δεν
υπάρχει χωρΙς επαρκή λόγο). Λάιμπνιτς και
Βολφ θεωρουν τον αΠΟΧΡωντα λονο u>ς αρχη,
144
συμφωνα με την οποΙα ρυθμίζεται η συλλογικη
λειτουργΙα της ανθΡωπινης διάνοιας. Ο Λάιμπ
νιτς επιπλέον έδωσε όχι μόνο λογικο, αλλά και
οντολογικό περιεχόμενο σ' αυτήν. "Κανένα
φαινόμενο δεν μπορεΙ να εΙναι αληθινό και
καμιά άποΨη δεν μπορει να εΙναι ορθή, χωρις
να διατυπωθει ο αΠΟχΡων λόγος που αποδει-
κνυει γιατΙ τα πράγματα ειναι έτσι και όχι αλ-
λιως". Ενω ο Σοπενάουερ., στο έργο του Περι
της τετραπλής ρίζας της αρχής του σποχρω-
ντος λόγου, διακρΙνει τέσσερις κατηγοριες
του: περι του αποχΡωντος λόγου του γιγνώ-
σκειν, περΙ του αποχΡώντος λόγου του γιγνε-
σθαι, περί του αποχΡωντος λόγου του ΕΙναι και
περί του αΠΟχΡωντος λόγου του δραν
Απ Τζαφερόnoυλος
anριόρι (a ΡΓΙΟΓΙ = εκ των προτέρων). Γνωσιο-
λογική άποΨη κατά την οποΙα πρoίmάρxouν
στη συνείδηση αλήθειες ανεξάρτητες από την
εμπειρΙα. Αυτές, κατά τον Leibniz., ειναι οι μα-
θηματικές και λογικές αλήθειες, που πηγάζουν
κατ' ευθειαν από τον νου και έχουν απόλυτη
διαυγεια και αναγκαιότητα, σε αντίθεση προς
τις εμπειρικές γνώσεις, οι οποΙες δεν έχουν
ποτέ αναγκαιότητα. Επίσης, οι a ρΓίΟΓΙ έwοιες
έχουν αιώνιο κύρος και αναφέρονται στο κρά-
τος των ιδεων, που ισχύει πέρα από τον χρόνο
Η άποψη αυτή έλαβε μεγαλύτερη διάδοση από
τον Kant., κατά τον οποίο a ρΓίΟΓί μορφές επο-
mείας εΙναι ο "χρόνος", ο "χωρος" και οι "κατη-
γορΙες" Γενικότερα, a ΡΓΙΟΓΙ αποκαλείται κόθε
κρίση που διατυπωνεται "από αρχής" και όχι με
βάση την εμπειρία που προέρχεται από τα
πράγματα, ό,τι δηλαδή υπάρχει προκαταβολι-
κά ή "εκ των προτέρων" (βλ. και λ αποστεριόρι
a ρosterιorι).
Απ Τζ
anροσδιοριοτlα, βλ. ιντετερμινισμός
απώθηση. Ένας από. τους μηχανισμους ψυχο-
λογικής άμυνας. Εμφανίζεται ως διαδικαοια
κατά την οποία μη αποδεκτές φαντασΙες, ου-
ναισθήματα, θελησεις "εκδιώκονται" και κρα-
τούνται έξω από τον χωρο της συνεΙδησης,
περνωντας στον χωρο του υποσυνειδητου Τα
ψυχικά αυτά γεγονότα, αν και δεν ανήκουν
πλέον στον χωρο του συνειδητου, εξακολου-
θουν να επιδρουν στη συμπεριφορά του ατο-
μου και βιώνονται απο το υποκείμενο με τη
μορφή διαφόρων συναισθημάτων, οπως ο
φόβος, η ανασφάλεια Κ.α. Ο Φρόυντ*, ο οποιος
εισηγαγε τον ορο αυτό, διακρινει δυο μορφες
απωθησης' την "καθαυτό απωθηση", στην
οποια το απωθημένο υλικό ήταν κάποτε στον
χωΡο της συνειδησης και κρατήθηκε αργότερα
εξω από αυτήν, και την "ΠΡωταρχικη απωθη
ση", στην οποια το απωθημένο υλικό δεν ήταν
ποτέ στον χώρο της συνεΙδησης, αλλά Kρατή
θηκε εξαρχής στον χωρο του υποσυνείδητου.
Βιβλιογρ.. Ζ Φρόυντ. Το εγω και το Εκε/νο. από τη "Χρη-
στομάθεια lστοριας της ψυχολογίας". Μόσ)(α. 1980 - του
ίδιου Εισαγωγικtς διαλtξεις στην ψυχανάλυση. Μόσ)(α,
1922
ΕιιάΥΥ Μαvoυράς
Άρaτoc; από τους Σόλους της Κιλικιας. Γραμ
ματικός, στωικος φιλόσοφος και, κυρίως, πoιη
της (περ. 305 240 π.Χ) Στην Αθηνα γνωρισε
τον Μενέδημο. και τον στωικό Ζηνωνα.' έζησε
πολλα χρόνια στην αυλη του Αντίγονου Γoνα
τα στη Μακεδονια, όπου και πέθανε. Εκτός
απο τα άλλα έργα του, ο ΑΡατος απόκτησε με
γαλη φήμη με το εκτεταμένο αστρονομικό, δι
δακτικο και θρησκευτικό του ποιημα Φαινόμε-
να. Το ποίημα, που έχει διασωθεί, επαινέθηκε
πολύ στην εποχη του και, αργότερα, μεταφρά
στηκε πολλές φορές στα λατινικά και σχoλιά
στηκε απο πολλους Πρόκειται για ποιητική α
ποδοση της αστρονομίας του Ευδόξου", xωρι
ζεται σε τρία μέρη και αρχιζει μ' έναν υμνο
στον Δια, τον ένα θεο της στωικης φιλoσo
φίας, που όλοι οι άλλοι θεοι αναπαριστουν ι
διοτητες του εικονιζόμενες στα όντα και στoι
χεια της φυσης.
Βιβλιογρ.. Τσέλλερ - Νεστλέ. Ισroρια της ελληνικής φι-
λοσοφίας. μετόφρ Χ Θεοδωρίδη. Εστια. Μήνα, 1990.
σο 267 288
Εχ
Αργυρόπουλος Ιωάννης (Κων/νουπολη 1415
Ρωμη 1487) Βυζαντινός λόγιος και φιλόσο-
φος. ένας από αυτούς που μεταλαμπάδευσαν
την ελληνική παιδεια στην lταλία και συνέβα
λαν στη" Αναγέννηση Σπουδασε λατινικά
στην Πάδουα, κατέλαβε ανώτερα αξιώματα
στη βασιλευουσα και πήρε μέρος στη συνοδο
της Φλωρεντίας. Μετά την άλωση καταφευγει
στον Μοριά, στον Δεσπότη Θωμά Παλαιολόγο,
που τον στέλνει στην ΕυΡωπη να ζητησει βoη
θεια Δάσκαλος στην αυλη των Μεδίκων στη
Φλωρεντία και καθηγητης της εκει Πλατωνικης
Ακαδημίας, δίδαξε αργότερα φιλοσοφια στη
Ρωμη μέχρι τον θάνατό του Έγραψε πολλές
μελέτες πανω σε έργα Ελληνων φιλοσοφων,
κυρίως του Αριστοτελη", αν και ειχε ταχθει με
τη μεριδα των nλατωνΙKων Ο Αργυρόπουλος,
Ψ.Λ., Α.10
Άρειoc;
κατά τους αμέσως πριν από την άλωση xρό
νους, έζησε έντονα την ατμόσφαιρα της συνει
δητοποίησης από τους βυζαντινους της ελλη
νικότητάς τους' ακολουθωντας το παραδειγμα
του Πλήθωνα., θα παρακινησει τον τελευταιο
αυτοκράτορα να πάρει τον τίτλο του βασιλια
των Ελληνων, κάτι που "θ' αρκουσε να εξα
σφaλισει τη σωτηρία των ελεύθερων Ελληνων
και την απελευθέρωση των υπόδουλων αδελ
φων τους".
βιβλιογρ β Ν Τατόκης. Η βυζαντική φιλοσοφια. μετό-
φρ Euας Καλπουρτζή. Εταιρεια Σπουδών...Σχολή
Μωραίτη. Αθήνα. 19Π. σ 215
ΕΧ
Aρέθaς ο Καισαρείας (850 περ. 944). Γεννή
θηκε στην Πάτρα και ο ιδιος αυτoaποκαλειται
Αρέθας Πατρευς. Ήταν μαθητής του ΦωτΙου,
χειροτονήθηκε διάκονος και αργότερα, το 901,
έγινε αρχιεπίσκοπος Καισαρείας Πρόκειται
για συγγραφέα ποικιλων έργων φιλολογικων,
ερμηνευτικών, θεολογικων, κανονικων, λει
τουργικων και άλλων, όπως επιστολών, ρητο-
ρικων λόγων και επιγραμμάτων
Εξαιρετική ειναι η συμβολή του στη διάσωση
διαφόρων έργων της κλασικής γραμματείας,
που αντιγραφα τους έγιναν με τη δικη του πα
ρότρυνση έxει και ο ιδιος συμβάλει στην αντι-
γραφιr στο βιβλιογραφικό του εργαστηριο
Μεταξυ των διασωθέντων συγγραφέων είναι ο
Πλάτων. άλλως τε και σημερα γινεται λόγος
για την "έκδοση Αρέθα". Η περιοδος του Aρε
θα μαρτυρει, κατα τη γνώμη έγκυρων μελετη-
των, ότι ποτέ δεν διακόπηκαν οι nλατωνΙKές
σπουδές στο Βυζάντιο.
Αλλοι συγγραφείς που έγιναν αντιγραφα των
έργων τους ειναι ο Αριστοτέλης., ο Ευκλει-
δης", ο Στράβων", ο Διων Χρυσόστομος" κ α.
Τα εργα του στο PG 106, 493 806.
βιβλιογρ.. β Λαουρδας. EλληVΙKά 12. 256-261 - Ι G
Westerink. Marginalίa by Aretha5 ιπ Moscow greek MS
231. (θΥΖ 42. 1972) 196-244 - Arethae Scnpta mInora.
έκδ Ι G Westerink Ι. Λιψία. 1968. οελ 325
Νικ Γ Πολιτης
Άρειoc; (260 336 μ.Χ.) Καταγόταν από τη Λι
βυη και σπουδασε στην Αντιόχεια. Προκειται
για έναν από τους αιρετικους που στράφηκε
κατά της ουσιας, της συνοχής και της σχέσης
των προσωπων της Αγ. Τριάδος και εν τέλει ε
ναντίον αυτης της ιδιας της υπαρξής της. Η δι
δασκαλία του καταδικάστηκε από την Α'
Οικουμενικη Συνοδο, της Νίκαιας, απο 14 6
μεχρι 25 8 του 325.
145
Άρειoc; ο Δίδυμοι;
Ο Αρειος υποστηριζε ότι υπάρχει ένας και μo
ναδικός υπερβατικός και ακατάληmος Θεός. Ο
Χριστός, κατά τη διδασκαλια του, δεν είναι α
γέννητος, αλλ' έχει αρχη. Με τη θέση αυτη
διακρινεται καθαρά η υπαγωγη του Χριστου
στην τάξη των κτισμάτων. Δέχεται ειδικότερα
ο Αρειος ότι ο Χριστός γεννηθηκε προ "χρό-
νων αιωνιων" και ότι εγινε στη συνέχεια "άτρε
mov και αναλλοιωτον κτισμα του Θεου τέλει
ον" Σε ένα έργο του που επιγράφεται Oμoλo
για Πίστεως, επαναλαμβάνει την άποΨή του,
αναγνωριζοντας τον Υιόν "γεγενημένον προ
παντων των αιώνων" Η συγκαλυψη της αιρέ
σεως του γινεται με τη χΡηση του ρηματος "γι-
γνομαι" αντι του "γεννωμαι", που στη μετοχη
του παρακειμένου διαφέρει κατά ένα ν και ση
μαίνει δημιουργία που έχει λάβει αρχη, και βε
βαιως δεν αναφέρεται με κανένα τρόπο σε ά
χρονη γέννηση του Χριστου
Πηγές: θεοδωρήτοu, Εκκλησιαστική Ιστορια Α', 4 - Προς
Αλtξανδρον Αλεξανδρειας (Παρό Aθaνααίou, Περι των
Συνόδων 16. Eπιφaνlou. ΠαVΆΡΙoν 69. ζ'.). Ομολογία
Πιστεως (Ilapό Σωζομενοu, Εκκλ Ιστορια Β', 27).
Θάλεια (Ilapό Aθaνααίou. Κατά Αρειανων Α. 2-1 Ο )
Νικ Γ Πολιτης
Άρειoc; ο Δlδυμoc; (Αλεξάνδρεια, περ. 83 π Χ
10 μ Χ ). Φιλόσοφος με διδακτική και συγγρα-
φική δράση στην Αλεξάνδρεια και στη Ρωμη,
όπου ήταν δάσκαλος του αυτοκρατορα
Αυγουστου και φιλος του Μαικηνα Δεν είναι
ευκολο να αποδειχθει ουτε η τοποθέτηση του
Αρειου σε μια ορισμένη φιλοσοφικη σχολη
ούτε ο εκλεκτικισμός του. Πρόκειται μάλλον
για μελετητη της ιστορίας της φιλοσοφιας, αν
κρίνομε απο το βασικό έργο του Επιτομή των
σρεσκόντων τοις φιλοσόφοις", εγχειριδιο που
ισως προοριζόταν για τον μαθητη του Aυγoυ
στο Από αυτό το έργο ο Στοβαιος. έχει δια
σωσει μερικα αποσπάσματα, που αναφέρονται
στη θεωρια των ιδεων του Πλάτωνα*, στην
Ηθική του περιπατητικου Ευδωρου του Aλε
ξανδρέα* και στη Φυσικη και Ηθικη των
Στωικων.. Έχουν σωθει, ακομα, αποσπάσματα
από ένα παρηγορητικό λόγο του Αρειου απευ-
θυνόμενο στη Ρωμαια αυτοκράτειρα Λιβία υ
στερα από τον θάνατο του συζυγου της Δρoυ
σου Στη σκέΨη του Αρειου πιθανό να έχουν α
σκήσει ιδιαίτερη επιδραση ο περιπατητικος
Θεόφραστος., ο στωικός Ποσειδωνιος* και ο
εκλεκτικός Αντίοχος ο Ασκαλωνίτης* Από
αυτες τις επιδράσεις οι ειδικοι εξηγουν και Kα
ποια ταση του Αρειου να εναρμονίσει τις δια
φορετικές διδασκαλιες που αντιπροσωπευαν
146
τις κυριότερες φιλοσοφικές σχολές, την Ακι..
δημία., τον Περιπατο., τον Κήπο. και τη Στοο*
Ε Ν Pouσσoς
ΆρεΥΤ (Arendt) Χάνα (1906 1975). Γερμανo α
μερικανίδα φιλόσοφος και πολιτειολόγος, μα-
θητρια του Γιάσπερς. και του Χάιντεγκερ.
Κεντρικα της θέματα. ο ολοκληρωτισμός, η ε
πανάσταση και η βια. Έργα της Τhe Human
Co:IdItion, ChIcago, 1958 VIta actIva, oder Vom
tatigen Leben, Munchen, 1960.- Between Past
and Future 5ιχ Exercises ιπ Political Τhought,
Ν. York, 1961 Τhe origIns of ΤotalitarIsm, Ν.
York, 1966. Τhe LIfe of the MInd ν 1 2, Ν
YorklLondon, 1978.
ΔΠ
αρετι'l. Ορος της ηθικής φιλοσοφιας Η λέξη
"αρετή", ετυμολογικά συγγενης με το "άρι
στος" , αρχικά σημαινε την τέλεια εκδηλωση
μιας γ' ιριας ιδιότητας, που κάνει ένα πρόσωπο,
ζωο η πράγμα να ξεχωριζει από τα όμοιά του
(Παραδειγμα. Η αρετη ενός μαχαιριου ειναι ότι
αυτο κόβει καλυτερα από άλλα). Στη φιλοσο-
φία η σημασια του ορου περιοριστηκε στην
ηθικη αξια, και έτσι αναφέρεται αποκλειστικα
στην ηθικη ολοκλήρωση του ανθρωπου Από
τον 50 αι π Χ. άρχισε ο προβληματισμός για
την έννοια της αρετής, για τις μορφές με τις 0-
ποιες αυτη εκδηλωνεται, για τις μεταξυ τους
σχέσεις, και κυριως για το αν η αρετη είναι
"προίκα" ενος ανθρωπου δοσμένη από τη φυση
(πρβλ. και το πλατωνικό "θεια μοιρα") ή Kατα
κτηση του με τη διδαχη και την άσκηση, όπως
πιστευαν κυριως ο' Σοφιστές., ο Δημόκριτος.
και ο Σωκρατης. Ο Πλάτων. όρισε την αρετη
ως δεξιότητα της Ψυχής για σοφια και δικαιο-
συνη, νοουμενη σαν ενότητα εσωτερικης
αξιας και εξωτερικης αποδοχής. Ο ιδιος προσ-
διόρισε και τις λεγόμενες απόλυτες αρετες,
δηλαδη τη σοφια, τη δικαιοσυνη, τη γενναιότη-
τα και τη σωφροσυνη, που έγιναν αποδεκτές
από όλα τα φιλοσοφικά συστήματα. Ωστόσο,
αποκρουοντας τις θέσεις των Σοφιστων, που
θεωρουσαν την αρετη "διδακτον" και την εξαρ-
τουσαν από την τεχνη, δηλαδή από τη μεθοδι-
κη διδασκαλια και άσκηση, ο Πλάτων πιστευε
ότι στη ζωη δεν ειναι δυνατη μια τελεια πραγ-
ματωση της αρετης, γιατι οι εκδηλωσεις της
μέσα στον αισθητό κόσμο ειναι έκτυπα απο κό-
ποια ΠΡ<"τυπα που υπάρχουν στον νοητο
κόσμο, δηλαδη στις μεταφυσικες "ιδεες" Έτσι
ο Πλάτων μετεθεσε το προβλημα της αρετης
στη σφaφa του υπερβατικού Ο Αριστοτέλης.
εντόπισε την αρετή στη σωστή συμπεριφορά
του ανθΡωπου πάνω στο μέσο σημείο ("μεσό
της.) ανάμεσα σε δυο ακραίες καταστάσεις,
την uπερβoλή και τη στέρηση. Οι Στωικοι. συ-
νέδεσαν την αρετή με την έννοια της φυσης
και δΙδασκαν ότι η ηθικά σωστή συμπεριφορά
ειναι απόλυτα προσδιορισιμη, γιατι ειναι πάντα
σύμφωνη με τη φύση και με τη λογική ("κατά
φύσιν και κατά λόγον"). Η θεωρια της αρετής,
η "αρετολογια", αποτέλεσε ειδικό τομέα της
φιλοσοφικής ηθικής.
Btβλιoyρ Fr Ι Beeretz. Αρετή 1m Denken der Vorso-
Iιra/iker (Ο όρος "αρετή" στους Προσωκραπκους Ελλη-
VU<ή περ(ληψη από τον Ε.Ν Ρouσσo). "Φιλοσοφια" 5-6
(1975.1976). 157-176.- J Kube. ΤθChπβ υπd Are/e. Sophl-
slιsches υπd p/a/onisches Τυgθπι:twιsseπ, BerIin. De
Gruyter. 1969.. Η J Kramer. Are/e Νl Ρ/Β/ΟΠ υΟΟ Ans/o-
teles. Amsterdam. Schiρρers. 1967'
Ε Ν Ρουσσος
Aρ τη (4ος αι π Χ.). Φιλόσοφος της Kυρηναι
κης σχολής, κόρη και μαθήτρια του ιδρυτή της
σχολης Αρίστιππου του ΚυρηναΙου του πρε
σβυτεΡου., μητέρα και δασκάλα του Aριστιπ
που του Κυρηναιου του νεότερου., του γνω-
στου ως "Μητροδίδακτου", επειδη διδόΧτ/κε
τη φιλοσοφια από τη μητέρα του
Ε Ν Ρουσσος
Αριές (ArIes) Φιλιπ (1914 1984). Γάλλος ιστo
ρικός και κοινωνικός φιλόσοφος, ειδικευμένος
στην ιστορικη δημογραφία και την ιστορική αν
θρωπολογια lδιαιτερη σημασια απέδιδε στη
δlεΡευνηση ψυχικων φαινομένων στην ιστορια
μέσω μη ΠαΡαδοσιακων πηγων. Έργα του: L'
enfant et ΙΒ ν/θ famiIiaIe dans Ι' anc/en r8g/me,
ParIS, 1973 υπ h/stonen du d/manche, Pans,
1980 - L' Hamme devant ΙΒ mort, ParIs, 1985.
Ιθ temps de Ι' h/stoire, ParIs, 1986.
ΔΠ
αριθμός. Συμφωνα με τον Αριστοτέλη. "το εν
(σημαινει) μέτρον πλήθους τινός, και ο αριθ-
μος πλήθος μεμετρημένον και πλήθος μέ
τρων διό και ευλόγως ουκ εστιν το έν αριθ
μος" (Μετά τα Φυσ/κά., ΧΙΙΙ, 2. 1088α 4 6).
Ακολουθώντας τον Αριστοτέλη, μπορουμε να
ορισουμε τον αριθμό ως το εξαγόμενο της με
τρησεως ενός ποσου η μεγέθους, μετά την ε
πιλογη ως μονάδας ενός αντικειμένου η και
μιας ομάδας αντικειμένων θεωρούμενης ως ε-
νιαιας και αδιαιρετης. Τα πλέον γνωστά συ-
στηματα αριθμων ειναι τα εξής: α) Οι "φυσικοι"
αριθμός
αριθμοΙ, δηλαδή οι "θετικοΙ" και "ακέραιοι", οι
οποιοι προκύπτουν από τη μονάδα η το μηδέν
(αν θεωρήσουμε ότι στους φυσικούς αριθμους
περιλαμβάνεται και το μηδέν) με προσθήκη της
μονάδας κατά επαναλαμβανόμενο τρόπο. β) Οι
"ακέραιοι" αριθμοί, δηλαδή οι θετικοΙ ακέραιοι
αριθμοι, το μηδέν και οι αρνητικοι ακέραιοι α-
ριθμοι Οι ακέραιοι αριθμοί προκύmουν από
τους φυσικούς αριθμους αν επεκτείνουμε την
πράξη της αφalρεσης πέρα από τα όρια που ε
πιτρέπουν οι φυσικοι αριθμοι γ) Οι "ρητοι" α-
ριθμοι, οι οποιοι ΠΡOKumOUV από τους αKέραι
ους αριθμούς ως κλάσματα της μορφής μtν, με
μ και ν ακεραΙους, που έχουν κοινό διαιρέτη
μόνο τη μονάδα και με ν διάφορο του μηδενός
δ) Οι "αλγεβρικοι" αριθμοί, οι οποίοι ειναι λυ
σεις πολυωνυμικων εξισώσεων με ακέραιους
συντελεστές. ε) Οι "υπερβατικοι" αριθμοι, οι o
ποίοι δεν είναι λύσεις τέτοιων εξισωσεων στ)
Οι "αρρητοι" αριθμοΙ, οι οποίοι δεν παριστάνο-
νται ως κλάσματα μιν με μ και ν ακέραιους και
ν διάφορο του μηδενός' παράδειγμα τέτοιου
αριθμου ειναι η τετραγωνική ριζα του 2, (.,J2) ζ)
Οι "πραγματικοι" αριθμοΙ, οι οποίοι συναπoτε
λουνται εΙτε από τους ρητους και τους άρρη-
τους εΙτε από τους αλ γεβρικους και τους υ
περβατικους αριθμούς. η) Οι μιγαδικοι αριθμοι,
οι οποίοι είναι της μορφής α + bI, όπου α και b
είναι πραγματικοΙ αριθμοι και Ι είναι η τετραγω
νική ρΙζα του 1 (δηλαδή Ι = .,J-1).
Εκτός αυτων των αριθμητικων συστημάτων υ
πάρχουν και άλλα, η περιγραφή των οποιων
εκφεύγει των οριων του παρόντος λήμματος.
Τα αριθμητικά συστήματα τα οποια αναφέρθη
καν έχουν ΠαΡαχθει κατά τη διάρκεια των αιω
νων ως αναγκαιες επεκτάσεις για τη λυση συ
γκεκριμένων προβλημάτων που avtKumav
κάθε φορά. Για παράδειγμα, η επέκταση των
ρητών αριθμών και η δημιουργία των αρρήτων
συνδέθηκε με την ανακάλυψη του ΠuθαγO
ρειου θεωρήματος Kaθως και με τη συναKό
λouθη διαrιιστωση της ύπαρξης ασυμμεΤΡων
μεγεθων. Ως δευτερο παράδειγμα μπορει να
αναφερει κανεις αυτό της επέκτασης των
πραγματικων αριθμων προς την πλευρά των μι
γαδικων. Η επέκταση αυτή προέκυψε από την
ανάγκη για πλήρη λυση εξισωσεων όπως η Χ'
= 1 Σε επίπεδο κλάδων των μαθηματικων οι
οποιοι ασχολουνται με συγκεκριμένα αριθμητι
κά συστηματα, μπορει να αναφερθεί η θεωρία
αριθμων, καθως και η αναλυτική θεωρια αριθ-
μων. Οι κλάδοι αυτοΙ έχουν ως κυριο αντικει-
μενο τους φυσικους αριθμους Με την πολυ
147
"Αριστέα επιστολή"
γενική τους σημασια οι κλάδοι των μαθηματι
κων μπορουν, ανεξάρτητα από τις αλληλoεπι
καλυψεις τους, να χωρισθούν σε γεωμετρι
κους και αριθμητικους Οι δευτεροι έχουν ως
αντικεΙμενό τους τον αριθμό υπό όλες τις δυ-
νατές εννοιολογικές εκδοχές του.
Στο φιλοσοφικό επίπεδο οι αριθμοι έπαιξαν
σπουδαιο ρόλο όπως εξ άλλου όλα τα μαθημα
τικά αντικειμενα. Κατά τους Πυθαγόρειους. η
οντολογική υφη του κόσμου ειχε αριθμολογικό
χαροκτήρο. Οι αριθμοΙ αποτελουσαν γι' αυ
τους την ουσια του κόσμου. Είναι γνωστή η
σχετικη άποψη την οποία είχαν και η οποια υ
πέστη τραγικη διάψευση μετά την ανακάλυψη
των ασυμμέΤΡων. Σύμφωνα με αυτήν οι μετρι
κές σχέσεις του κόσμου ήταν σχέσεις ρητου
χαροκτήρο. Από την άλλη πλευρά τα βασικά
δομικά χαροκτηριστικά του κόσμου αντιπρo
σωπεύονταν από συγκεκριμένους αριθμούς οι
οποιοι συνέθεταν την περιφημη "τετροκτυν".
Οι αριθμοι αυτοι ησαν οι 1, 2, 3, 4 οι οποιοι α
θροιζόμενοι διδουν τον αριθμό 1 Ο Ο αριθμός 1
αντιστοιχει στο σημειο, το οποιο γινεται αντι
ληmό ως οντότητα αδιάστατη, ο αριθμός 2 α-
ντιστοιχεί στην ευθεια αντιληπτη ως οντότητα
μονοδιάστατη, ο αριθμός 3 στο επιπεδο αντι
ληmό ως οντότητα δισδιάστατη και τέλος ο α
ριθμός 4 στον χώρο αντιληmό ως οντότητα
τρισδιάστατη.
Διον Aνσπoλιrάνoς
'Άριστέα επιστολή", γρομμένη γυΡω στα 100
Π.Χ Ο Ιουδαίος συγγροφέας της αναφέρεται
στη μετάφροση της Π. Διαθήκης από τους
Εβδομηκοντα (0') επι Πτολεμαιου Β' του
Φιλαδέλφου (285 247 π.Χ.) και, κατά τους
Τσέλλερ Nεστλt, ..βάζει τη μάσκα ειδωλoλα
τρη, νοστιμεύεται εκφράσεις της στωικης φι
λοσοφιας κι εφαρμόζει, πρόδρομος σ' αυτό
του Φιλωνα., την αλληγορικη μέθοδο της
Στωικης σχολής. στην ερμηνεια νομικων δια
τάξεων της Παλαιάς Διαθηκης...
ΒιβλΙΟΥΡ ΤΟέλλερ. Νεστλέ. Ιστορια της ελληνικής φι-
λοσοφίας. μετόφρ χ θεοδωριδη, Εστια, Αθήνα. 1990.
α 331
ΕΧ
Αριοτεlδης (1 oς 2ος αl. μ. Χ ). Απολογητης του
Χριστιανισμου και ΠΡωην πλατωνικός φιλόσo
φος. Στο φιλοσοφικό παρελθόν του συγγρo
φέα αναγνωρίζεται μια πρώτη συνάντηση του
ελληνισμου και του χΡιστιανισμου.. ΈγροΨε
έργο με τίτλο Απολογια, το οποίο μέχρι πρό
148
σφατα ήταν έμμεσα μόνο γνωστό, αφου εθεω-
ρειτο ότι το ελληνικό κειμενο διασωθηκε στο
δημωδες μυθιστόρημα Βαρλαάμ και Ιωάσαφ,
του 80υ αι, το οποιο αποδιδεται στον lωάννη
Δαμαακηνό.. Το 1899 βρέθηκε χειρόγροφο
του 70υ αι στη Μονή της Αγίας Αικατερινης
του Σινά με τη συριακη μετάφροση του ελληνι
κου έργου. Κατά μαρτυρια του Ευσέβιου και
του lεΡωνυμου, ο Αριστείδης επέδωσε την
Απολογια του το 128 στον ευρισκόμενο στην
πολη των Αθηνων Αδριανό.
Σε γενικές γρομμές ο Αριστειδης δέχεται ότι
μόνον οι χΡιστιανοι, σε αντίθεση με τους εθνι
κους, έχουν αληθινη γνωση περι Θεου γπο-
στηριζει επισης ότι κριτήριο της συμπεριφοράς
της ανθΡωπότητας πρέπει να ειναι η μονοθεία
Πάντως, απέναντι στην εθνική φιλοσοφια ο
Αριστειδης κρατάει μια ήπια στάση Αλλωστε,
αφου δέχεται ότι ο Θεός ειναι ο κινων τον
κόσμο, ότι ο κόσμος και τα του κόσμου ακο-
λουθούν μία κινηση (Απολογισ, 1, 2.), ειναι α
ντιληπτη η προσπάθειά του να συνδέσει τη
χριστιανική με την εθνικη φιλοσοφια.
Πηγές' Απολογια (Ed Goodspeed, O/e a/testen
ApoIogeten, Gottingen, 1914, 2 23 )
Νικ Γ Πολιτης
AplCJTInnoc; ο Κuρηναlος, ο πρεσβυτερος (435
355 π.Χ.). Αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος, ιδρυ-
τής της Κυρηναίκής η Ηδονιστικής Σχολης. Σε
νεαρή ηλικία γνωρίστηκε με τη διδασκαλία του
ΠΡωταγόρο.. Αργότερο γοητευθηκε ,πό τη δι
δασκαλια του Σωκράτη., ηλθε στην Αθήνα και
συνδέθηκε στενά μαζι του, χωρις όμως να ε-
γκαταλειψει τις συνήθειες της ζωής του και τις
αντιληψεις του. Ο Ξενοφων. (Απομνημονευ-
ματα Α, 1 και Γ,8) τον παρουσιάζει να συνομιλει
με τον Σωκράτη και να αναmυσσει τις ηδoνι
στικές του θεωριες
Είναι ο ΠΡωτος μαθητής του Σωκράτη ο οποιος
μετά τον θάνατο του δασκάλου εμφανΙστηκε
ως σοφιστής, δηλαδη ως επαγγελματιας και α-
μειβόμενος δάσκαλος, αρχικά στην Αθηνα και
αργότερο σε άλλες πόλεις, όπου φιλοξενηθη-
κε από τυράννους, όπως ο Διονυσιος των
Συροκουσων, τους οποιους κολάκευε και
ζουσε με πολυτέλεια στις αυλες τους.
Επιστρέφοντας στην πατρίδα του ιδρυσε τη
φιλοσοφική του σχολη, όπου διδασκε ότι η
γνωση έχει αξία, όταν αυτή συνοδεύεται με
προκτικη χΡησιμοτητα Περιφρονουσε τα μα-
θηματικά, διότι δεν εξεταζουν τι ειναι ωφέλιμο
και τι βλαβερό. Τις φυσιογνωστικές έρευνες
ης θεωρουσε άσκοπες και ανωφελεις AKO
λouθωντας τον ΠΡωταγόρα, υποστηριζε ότι
μπορουμε να γνωριζουμε μόνο τα δικά μας αι-
σθηματα και όχι το ποιόν των οντων και τα αι
σθηματα των άλλων, επειδή αυτά είναι δημι
ουργηματα της στιγμης Τα αισθήματα τα διέ
κρινε σε εκεινα που προκαλούν ηδονή και σε ε-
κείνα που προκαλούν πόνο η ηδονή από τη
φυση της ειναι ευάρεστη και αποτελει αγαθό,
ενω ο πονος, ως δυσάρεστος απο τη φυση του
επισης, αποτελει κακό Υψιστος λοιπον σKO
πος του ανθΡωπου ειναι η ηδονη και προς
αυτον τον σκοπό πρέπει να κατατεινουν όλες
οι πραξεις του' αυτός ο σκοπός εξάλλου απo
τελει κατά τον Αριστι mo την έκφραση της α
νωτατης ηθικής Γι' αυτό ειναι εντελως αδιά
φορη η πηγή προέλευσης των ηδονών Υπαρ-
χει όμως διαφορα βαθμου μεταξυ των απoλαυ
σεων Τα σωματικά αισθήματα ηδονης Kατέ
χουν την ΠΡωτη θέση, ως τα πιο πηγαία και ι
Ο)(υροτεΡα. Δεν στερουνται όμως τελείως ση
μασίας και οι ψυχικές και πνευματικές ηδονές
Εργο της φρόνησης είναι να κρινει, ανάλογα
με την αξια τους, τα διάφορα αγαθά και τις α-
ντίστοιχες απολαυσεις Οποιαδηποτε κι αν
ειναι η επιλογη, απaράβατoς πρέπει να θεω
ρειται ενας όρος, η εγκράτεια Δεν πρέπει δη-
λcιδη κατά την πραγματοποίηση του μοναδικου
σκοπου, που ειναι η απόλαυση της ζωης κατά
τον καλύτερο δυνατό τρόπο, να υποταχθει Kα
νείς στις ηδονές, αλλά να παραμένει κυριος
του εαυτου του και των περιστάσεων Στον
διaλOγό του Περl του Λαίδος κατόπτρου (είναι
ένας από τους 6 και κατ' άλλους 25 διαλόγους
που έγραψε) τον κανόνα αυτό ζωής τον περι
γράφει ως εξής: "Έχω ΛαΙδα, ουκ έχομαι' επεί
το κρaτειν και μη ηπάσθαι ηδονων άριστον"
Η αντιληψη αυτή περί αυτοκυριαρχίας και ο έ
ρωτας της ανεξαρτησίας τον οδηγούν μακρύ
τερα, στο αγαθό της ελευθερίας του ατόμου,
προς το οποιο τρέφει ιδιαίτερη εκτίμηση. Ο
ιδιος προσωπικά, για να μη θυσιάσει την ελευ
θερια του, όχι μόνο μακριά από την πολιτική
κρατήθηκε, αλλά και δεν δέχθηκε να ανήκει ως
πολιτης σε κάποιο συγκεκριμένο κράτος' γι'
αυτό και ζουσε παντου ως μέτοικος.
Ι!ιβλιογρ AnS/ippι e/ Cyren8JCOrυm frsgmen/s. ed
Mannebach. Leiden. Koln. 1961 . Classen C J . Anslιppos.
"Hermes.86 (Ι958), 182.192 - Ι Ν θεoδωρaκόπouλoς,
Εισαγωγή στη φιλοσοφία. τόμ Γ', 189 κ ε
Απ Τζαφερόnoυλoς
ApIoτInnoc; ο νεότερος Αρχαιος Έλληνας φι
λοσοφος, εγγονός του Αριστιππου του Kυρη
Αριστό60uλoc;
ναιου, γιος της θυγατέρας του Αρήτης.. Η
Αρητη, που ειχε διδαχθει την ηδονιστική φιλο-
σοφία από τον πατέρα της, τη δίδαξε με τη
σειρά της στο γιο της (Διογ. Λαέρτιος Β, 86), ο
οποιος για τον λόγο αυτό ονομάστηκε Mητρo
διδακτος Ο Αρίστιππος διαδέχθηκε τη μητέρα
του στη θέση του Σχολάρχη της Κυρηναίκής
Σχολής. και συνετέλεσε στην προαγωγή και
διάδοση της φιλοσοφικής θεωριας την οποια ο
παππους του είχε συστηματικά αναmυξει
Απ Τζ
ApICJTόβouAoc; (Αλεξάνδρεια, 3ος 20ς αι
π Χ.) lουδαίος Περιπατητικός φιλόσοφος, ι
δρυτής της lουδαικής Αλεξανδρινής Σχολης..
Ενδεικτικά της χρονικής περιόδου που έζησε
και έδρασε ειναι η βασιλεια Πτολεμαίου Ε' του
Επιφανους (204 181 π.Χ.), του οποίου υπήρξε
δάσκαλος και συμβουλος, καθώς και του Πτo
λεμαίου Στ' του Φιλομήτορος (187 146 Π.Χ ),
στον οποιο αφιέρωσε το σημαντικότερο βιβλίο
του, Εξηγήσεις της Μωυσtως Γραφής ή του
Μωυσtως Νόμου, μια ερμηνεία αλληγορική
της Πεντατευχου Το έργο του αυτό εμπεριέ-
χει και τον πυρήνα της διδασκαλίας του. Μ'
αυτό προσπάθησε να αποδείξει ότι πηγή της
ελληνικης φιλοσοφίας, από τον Ομηρο και έ
πειτα, υπηρξε η Παλαιά Διαθήκη, ισχυριζόμε
νος ότι όλοι οι Έλληνες στοχαστές είχαν ε
ντρυφήσει σ' αυτήν και ειχαν επηρεαστει από
το περιεχόμενό της. Για να θεμελιώσει την αυ-
θαlρετη αυτη αποΨή του, από τη μια μεριά nλη
σιαζε, με την τεχνική της αλληγορικής ερμη
νειας, χωρία της Παλαιάς Διαθήκης στις αντι
ληψεις Ελληνων φιλοσόφων, όπως του Πuθα
γόρα., του Σωκράτη., του Πλάτωνα. κ.ά., και
από την άλλη, ως άριστος ελληνιστής που
ήταν, παpαxάpaζε ελληνικά κειμενα ή έnλαθε
νόθα χωρία, τα οποία απέδιδε σε Έλληνες ποι-
ητές και φιλοσόφους. Τόση ήταν η αληθoφά
νεια των δοξασιών του, ωστε να παpαnλανη
σει και να παρασύρει σ' αυτές πολλους XPΙ
στιανους θεολογους, μέχρι και τους Πατέρες
της Εκκλησίας, από τους οποίους στη συνέ-
χεια καταβλήθηκαν προσπάθειες, προκειμένou
να εναρμονίσουν τον θαυμασμό τους προς την
ελληνικη φιλοσοφικη σκέΨη με την αντιληψή
τους για την uπερoxή και τη θεία προέλευση
των διδασκαλιων της Βιβλου.
βιβλΙΟΥΡ Walckenaer. O/B/πbθ de Ans/obυlo Jυdaeo
(1806) - eller. De Arιs/obυ/oJυdseo (1804)
Απ Τζαφερόπouλος
149
Aριστoκλι'lι. ο Mεσσι'lνιoc;
Aριστoκλι'lc; ο Μεσσι'lνιoc; (Μεσσήνη Σικελιας,
20ς αι μ.Χ.). Φιλόσοφος, βασικά οπαδός της
σχολής του Περιπάτου, αλλά και θαυμαστής
του Πλάτωνα. και γνωστός για τη συμβιβαστι
κή θέση του ανάμεσα στις κυριότερες φιλοσο-
φικές σχoλtς. Ήταν δάσκαλος του Aλέξαν
δρου του ΑφΡοδισιέα. Έγραψε ένα γενικό
έργο ιστοριας της φιλοσοφιας, το Περί φιλo
σοφιας, σε 10 βιβλια, ανάλογο με το Φιλo
σόφων βιοι του Διογένη του Λαέρτιου.. Από
αυτό το έργο, που όπως φαίνεται ήταν πηγή
για το έργο του Διογένη, έχουν σωθεί μόνο α
ποσπάσματα. Ο Αριστοκλής διαφέρει βασικά
από τον Διογένη στο ότι αυτός δεν αρκέστηκε
στα βιογραφικά στοιχεια των φιλοσόφων,
αλλά, ακολουθωντας τη μέθοδο του θε6φρα
στου., άσκησε ενιαια κριτική σε όλα τα συστή
ματα της αρχαιας φιλοσοφίας, με βάση πάντα
τα κριτήρια της Περιπατητικης σχολής., στην
οποια ο ιδιος ανήκε. Για τον Αριστοκλή ξέρομε
ακόμα ότι εξηγουσε την περιπατητική έννοια
του νου πανθειστικά, δηλαδή με το στωικό κρι
τήριο.
Ε Ν Ρουσσος
αριστοκρατΙα. Μορφή πολιτευματος κατά το
οποιο τη διαKυβtρνηση της πολιτειας την
έχουν οι «άριστοι», δηλαδή οι ευγενείς, οι ευ
πατρίδες. Ο Αριστοτέλης. την αντιδιαστέλλει
προς την μοναρχια. και τη δημοκρατία. και πα
ρατηρεί ότι αυτή εκφυλιζεται πάντοτε σε oλι
γαρχία. Ως ΠΡωτη μορφή αριστΟκΡατίας θεω
ρειται η φυλετικη Αυτή εκπροσωπει την Kυ
βερνητική τάξη χωρας που υποδουλωθηκε με
κατάκτηση (π.χ. οι μανδαρινοι στην Κινα, οι
Υξως στην Aιyumo). Συνηθέστερη όμως
μΟΡφη αυτης ειναι η ταξικη. ΓυΡω από τον βα
σιλιά, στην αρχαία Ελλάδα, αναmυχθηκε μια
τάξη προνομιουχων, οι οποίοι με την mωoη
της βασιλειας επέβαλαν ολιγαρχικό πoλιτευ
μα. Η ταξικη αυτή ολιγαρχια συνυπήρξε ορι-
σμένες φορές με τη βασιλεια, όπως στην
Σπάρτη η ολιγαρχια των Εφόρων μαζι με τους
δυο βασιλεις. Στη Ρωμη ειναι γνωστή η αρι
στοκρατία των πατρικιων, στο Βυζάντιο των o
νομαστων οικογενειων (Φωκάδες, Κομνηνοι,
Σκληροι Κ.ά ), οι οποίες έδωσαν και αυΤOKρά
τορες, στη μεσαιωνικη ΕυΡωπη η αριστοκρατια
των φεουδαρχων, στη νεότερη Ελλάδα οι KO
τσαμπάσηδες Κ.λπ Αλλες μορφες αριστOKρα
τιας είναι η ιερατικη και η πλουτοκρατικη, που
ιστορικα συναντωνται κυρίως στην lταλία
(Φλωρεντια, Βενετια κ ά.). Μετά την κατάρρευ-
150
ση των αυτοκρατοριων καταργήθηκε και η αρι-
στΟκΡατια του γένους, με μόνη εξαlρεση την
Αγγλια, όπου εξακολουθεί να υπάρχει και να
διατηρεί πλουτο και προνόμια η αριστοκρατία
των λόρδων. Σημερα με τη λtξη αριστΟκΡατια
ΧαΡακτηριζονται μεταφορικά ορισμένες κοι-
νωνικές ομάδες, όπως λ.χ. οικονομική αριστο-
κρατία, αριστοκρατία του πνευματος κ λπ ,
χωρίς όμως ο χαρακτηρισμός αυτός να συνε-
πάγεται και κάποια ιδιαίτερα προνόμια.
An Τζ
Αριοτόξενoc; ο ΤaρanIvoc; (περ. 370 ; π Χ )
Φιλόσοφος με κατευθυνση πuθαγOΡΙKή και αpι
στοτελική, εισηγητής του φιλολογικου ειδους
της βιογραφίας, θεωρητικός της μουσικής και
θεμελιωτής της επιστημης της μουσικολογιας
Ο Αριστόξενος γεννήθηκε στον ελληνικο
Tάpaντα της lταλιας, έζησε ένα χρονικό διά-
στημα στην Πελοποννησο, στη Μαντινεια και
στην Κόρινθο, και τέλος εγκαταστάθηκε στην
Αθήνα. Δάσκαλοι του ήταν ΠΡωτα ο πατέρας
του, ο μουσικός Σπινθαρος, υστερα ο επίσης
μουσικός Λάμπρος ο Ερυθραιος, ο Πuθαγό-
ρειος. φιλόσοφος και θεωρητικός της μουσι-
κής Ξεν6φιλος. και τέλος ο Αριστοτέλης. Ο
Αριστόξενος πρέπει να ήταν μακρόβιος, αν
κρΙνομε από το πληθος τις πραγματείες του,
που φτάνουν τις 453 και που αναφέρονται στη
φιλοσοφία, στη μουσική, στην ιστορία και σε
..παν είδος παιδείας»
Ο Αριστόξενος πίστευε στην ηθοπλαστική και
παιδαγωγική αξια της μουσικής και υποστηριζε
όχι βέβαια τους νεωτερισμούς της εποχής του,
αλλά τους παλαιους. αυστηρότερους ρυθμους,
όμως όχι με την αδιαλλαξία που χαρακτήριζε
τον Πλάτωνα. πάνω σ' αυτό το θέμα. Συνάρ-
τηση αυτης της ιδεολογίας του Αριστόξενου
ηταν η αποδοχή από μέρους του της πυθαγορι-
κής έννοιας της ψυχης ως αρμονιας του σωμα-
τος, έννοιας που ειχε ήδη απορριφθει από τον
Πλάτωνα, μόλο που και ο Πλάτων ειχε τοσες
. σχέσεις με τους Πυθαγόρειους. όσες και ο
Αριστόξενος.
Από το βιογραφικό εργο του Αριστόξενου, που
έπαιξε μεγαλο ρόλο στην ανάmυξn του ειδους
της βιογραφιας, ιδίως μέσα στο περιβάλλον
της σχολής του ..Περιπάτου», έχουν σωθει α.
ποσπάσματα κυριως από τους Βιους του
Πυθαγόρα., του Αρχυτα., του Σωκράτη. κο!
του Πλάτωνα Από αυτά διαφαινεται και κα-
ποια κακοπροαιρετη διάθεση του Αριστόξενου
για τα θέματα που πραγματευόταν Ο ιδιος ε-
τρεφε ιδιαΙτερη συμπάθεια για τους ιiuθaγό
ρειους, πράγμα που φαΙνεται, εκτός από τις
άλλες ιδέες του, και από το έργο του
ΠυθaγoρΙKαl αποφάνσεις. Αλλα έργα του Αρι-
στόξενου πάνω σε γενικότερα παιδευτικά θέ
ματα ειναι οι Νόμοι παιδευτικοl, οι Νόμοι πoλι
τικοί και τα Ιστορικά υπομνήματα. Και αυτά τα
έργα δεν έχουν σωθει
Από τις επιδόσεις του Αριστόξενου στη θεωρια
της μουσικης τα κυριότερα έργα του εΙναι τα
εξής: Αρμονικά στοιχεlα, Ρυθμικά στοιχεία,
Περι μουσικής ακροάσεως, Περι μελοποιlας,
Περί τονων, Περι αυλων και οργάνων, Περι
ΧΟΡων και Περl τραγικής ορ)(ήσεως. Το πΡωτο
από αυτά ειναι το βασικότερο έργο για το σύ
στημα της μουσικής Αποτελείται από τρια βι
βλΙα και έχει σωθεί σχεδόν ακέραιο. Οι ειδικοΙ
αποφαινονται γι' αυτό το έργο ότι δεν απoτε
λουσε ενιαιο συγγραμμα, αλλά έχει συντεθεί
από δυο χωριστές πραγματειες. η μία από
αυτές, δηλαδή το ΠΡωτο βιβλιο, πραγματευό
ταν τις αρχές της μουσικής και η άλλη, το δευ
τερο και το τρίτο βιβλίο, πραγματευόταν τα
στοιχεια. Με αυτό το έργο ο Αριστόξενος, Kυ
ριως ορΙζοντας τις έννοιες του τόνου, του χρό-
νου, του διαστήματος, της τονικής κλιμακας
και της χρωματικής εισαγωγης, θεμελίωσε την
ΑΡμονικη ως ιδιαιτερο κλάδο της μουσικής θε
ωριας. Με αυτό ακριβως το έργο του ο Αρι-
στόξενος επηρέασε συγγραφεΙς, όπως ο KΙKέ
ρων., ο Βιτρουβιος, ο Πλούταρχος., ο Κλαυ
διος Πτολεμαιος, ο Θεων ο ΣμυρναΙος., ο Aρι
στειδης Κοιντιλιανος, ο Βοήθιος., ο Μανουήλ
Βρυέννιος, και μπόρεσε να παΙξει βασικό ρόλο
γενικά στην ιστορια της μουσικής.
ΒιβλΙΟΥΡ Aris/οιιenοs. Hrsg F Wehr1i. BaseVSlutlgart.
Schwabe. 1967', 87 S (Dιe Schule des AnsloleIes 2) R
Da Rios, Aris/οιιenι Elemen/a harmonIC8. Roma. 1954
ε Ν Ρουσσος
Aριcπoτtληc;, ο μεγάλος Maκεδόνας φιλόσοφος.
Α Η ΖΩΗ ΤΟΥ'
Ο ΑΡιστοτέλης γεννηθηκε το 384 Π.Χ στη
μικρη πόλη Στάγιρα στις βορειοανατολικές
ακτές της Χαλκιδικής, παλαιά Ιωνικη αποικία
της ΑνδΡου ηταν γόνος της μακεδονικής γης
και δεν έπαψε ποτέ να σκέφτεται και να ενδια
φέρεται για τη γενεθλια γη
Ο Αριστοτέλης έχασε τον πατέρα του σε
νεαρή ηλικία, γι' αυτο κηδεμόνας του έγινε ο
γαμπρος του Προξενος. Οταν έγινε 17 χρονων
ηρθε στην Αθήνα να παρακολουθήσει μαθημα-
τα στην Ακαδημια του Πλάτωνα. και παρέμεινε
Αριστοτέλης
κοντά στον ώριμο, πρεσβυτη σχεδόν Πλάτωνα
περίπου 20 χρόνια.
Οταν πέθανε ο Πλάτων, το 347 Π.Χ., και ανέ
λαβε τη διεuθυνση της σχολής ο ανηψιός του
Σπεύσιππος,. ο μακεδόνας φιλόσοφος εγKατέ
λειψε την Ακαδημία και την Αθήνα και υστερα
από πρόσκληση του φιλοπρ6οδου ηγεμόνα
Ερμεια εγκαταστάθηκε στην Ασσο της Τρωά-
δας, όπου μαζΙ με άλλους φιλους του δημιoυρ
γησε ένα είδος σεμιναρΙου για να συζητουν φι
λοσοφικά θέματα ("εις ένα περίπατον συνιόν
τες"). Μετά τον θάνατο του Ερμεία, ο Αριστο-
τέλης παντρεύτηκε την αδελφη του Πυθιάδα,
που πέθανε μάλλον ενωρις, και μετά απ' αυτό
συνδέθηκε και συμβίωσε ως τον θάνατό του με
την Ερπυλλιδα. Εκεί στην Ασσο της μικpασια
τικής ακτής, άρχισε ο Αριστοτέλης τις ΠΡωτες
φυσιογνωστικές του έρευνες και τις συνέχισε
στη Λέσβο με τη βοήθεια του Θεόφραστου.,
που ΠΡωτογνωρισε ακριβως εκεΙνα τα χρόνια
της αποδημιας του. Στην Ασσο παρέμεινε ο
Αριστοτέλης δύο περΙπου χρόνια (347 345) και
στη συνέχεια, με τη βοήθεια του φlλoυ του πια
Θεόφραστου, εγκαταστάθηκε στη Λέσβο,
όπου διευρυνε τις έρευνές του. Το 343/42 δέ
χθηκε την πρόσκληση του βασιλιά της
Μακεδονιας Φιλιππου να αναλάβει τη διαπαι-
δαγωγηση του διαδόχου του μακεδονικου θρό
νου, του μετέπειτα Μ Αλεξάνδρου.
Στην αυλή των μακεδόνων βασιλέων στην
Πέλλα, όπου τον ακολουθησε και ο μαθητής
του Θεόφραστος, ο Αριστοτέλης παρέμεινε
δυο περιπου χρόνια. Οταν ο Φιλιππος ανέθεσε
καθήκοντα αντιβaσιλέα στον νεαρό Aλέξαν
δρο, ο φιλόσοφος και η ομάδα που τον συνό
δευε απoτpaβήXθηKαν στη γενέτειρά του, στα
Στάγιρα. Εκει τώρα συνέχισε τις φυσιοδιφικε
ερευνές του και στην περΙοδο αυτή οφειλουμε
την ΠΡωτη "συλληψη" πολλων έργων του (της
φυσικής και της ηθικής φιλοσοφΙας του) και
την επεξεργασια άλλων.
Οχτω συνολικά χρόνια παρέμεινε ο φιλόσo
φος στη Μακεδονια και ολοκληΡωσε το ερευ
νητικό του έργο, τόσο στη φυσιοδιφια όσο και
στις πολιτικές επιστήμες. Μετά την Kαταστρo
φη της Θήβας (336 Π.Χ ) και οταν το πολιτικό
κλιμα ηταν πια ευνοικο στην Αθήνα, ο
Αριστοτέλης εγκατέλειψε τη Μακεδονια και ε-
γκατασταθηκε για δευτερη φορα στην Αθηνα,
το 335 (σχεδόν 50 ετων) Ως ενας από τους
πολλους ξένους, ομως, που ζουσαν στην πόλη
αυτη δεν είχε δικαιωμα έγγειας ιδιοκτησιας, γι'
αυτό διδαξε στις κτιριακες εγκαταστασεις του
151
Αριστοτέλης
Λυκειου, ενός δημόσιου γυμναστηριου ανάμε
σα στον Λυκαβηπό και τον lλισσό. Μετά τον
θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου (το 323 Π.Χ ), για
να αποφυγει τις διωξεις του αντιμακεδονικου
κόμματος, ο Αριστοτέλης έφυγε από την
Αθήνα και γυρισε στη Χαλκιδα, στο OΙKoγενει
ακό τους κτημα, όπου σε λιγο πέθανε
Τα δέκα τρια αυτά χρόνια ως τον θάνατό του
συνιστουν την κατ' εξοχήν δημιουργική περιo
δο στη φιλοσοφικη πρόοδο του Αριστοτέλη.
Ειναι εκπληκτικό πως σε τόσο μικρό χρονικό
διάστημα ο φιλόσοφος αυτός πρόφθασε να
γράψει ένα έργο με τόση πολυμέρεια και τέ
τοια έκταση. Η φιλοσοφια της φυσεως, η εν
νοια του όντος, το πρόβλημα των αρχων και
των αιτιων, η αισθητικη αποτίμηση της τεXVΗς,
η καταγραφη των λογικων κατακτήσεων και
όλων των λεmών αΠΟχΡωσεων της γλώσσας
και του ελληνικού λόγου γενικά, η γνωση των
λειτουργιων της ψυχής και των αισθήσεων, η
θεμελίωση της πρακτικής φιλοσοφίας, δηλαδή
της ηθικής, και η πολιτικη του φιλοσοφια, πα
ράλληλα με την ιστορική ανασκόπηση της πo
λιτικής ζωής των ελληνικων πόλεων και πoλ
λων ξένων λαων (Πολιτειαι), οδήγησε τον νου
του μεγάλου φιλοσόφου στην καθολικη διά
σταση του ανθΡωπου και του ιστορικου Ειναι
Η φιλοσοφια του και η σκέψη του έγιναν το με
γάλο ποτάμι που άρδευσε τον στοχασμό των
μεταγενέστερων, παράλληλα βέβαια με τη δι
δασκαλια του άλλου γιγαντα της σκέΨης της
αρχαιότητας, του Πλάτωνα
Β. ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ.
1 Η παράδοση.
Η παράδοση που συνδέεται με τα έργα του
Αριστοτέλη ειναι περιεργη και έχει μερικά
κενά ή και αντιφάσεις. Μετά τον θάνατο του
φιλοσόφου, τη βιβλιοθήκη του κληρονόμησε ο
αγαπημένος μαθητής του, ο θεόφραστος, κι'
αυτός πάλι την κληροδότησε μετά τον θάνατό
του (το 287 π.Χ.), μαζι με τα δικά του βιβλία,
στον γιο του πλατωνικου φιλοσόφου από τη
Σκήψη της Τρωάδας Κορίσκου, τον Νηλέα
(Διογ. Λαέρτιος. 5, 52). Σύμφωνα με την αρ
χαια δοξογραφικη παράδοση, ο Νηλέας ένα
μέρος των βιβλίων αυτων πουλησε και ένα
άλλο δωρισε στη βιβλιοθήκη της Aλεξάνδρει
ας (Αθήναιος., Ι, 4, 300). Τα περισσότερα όμως
συγγράμματα του Αριστοτέλη παρέμειναν στα
υπόγεια της οικίας του Νηλέα στη Σκήψη για
διακόσια σχεδόν χρόνια μετά τον θάνατό του,
δηλ ως το 80 π Χ., όταν τα βρηκε, στην Αθηνα
152
πια, και τα πήρε στη Ρώμη ως λάφυρα πολέμου
ο Συλλας, ο πορθητής των Αθηνών κατά τον 20
Μιθριδατικό πόλεμο (86 π.Χ.). Εκει στην
Αθήνα, έφερε τα βιβλια του Αριστοτέλη καποι-
ος μανιωδης βιβλιόφιλος η βιβλιέμπορος, ο
Απελλικών, που τα ειχε αγοράσει από τους α-
πογόνους του Νηλέα
Στη Ρωμη τωρα, μετά τον θάνατο του γιου του
Συλλα, στον οποίο ανήκε η βιβλιοθήκη, το 46
π.Χ., ο μικρασιατική ς καταγωγής φιλόσοφος
Τυραννιων, με τη συνεργασια του περιπατητι-
κου Ρόδιου φιλοσόφου Α\ιδρόνικου., εξεδω
σαν το Corpus των εργων του Αριστοτέλη
(αυτή εΙναι η ΠΡωτη έκδοση της Ρωμης) μετα-
ξυ 40 και 20 Π.Χ. Η ΠΡωτη αυτη έκδοση των α-
ριστοτελικων έργων ειναι, όπως πιστευει η έ
ρευνα, κυριως έργο του Ανδρονικου Τη χρo
νολόγηση της ΠΡωτης αυτής εκδοσης τη συ
μπεραινουμε από τις πληροφοριες που α
ντλούμε από τα έργα του ΚικεΡωνα. και από
τον Στράβωνα Την ΠΡωτη μνεια Ι αναφορά
στην έκδοση αυτή βρίσκουμε στον Διονυσιο
Αλικαρνασσέα. (Περι συνθtτων ονοματων 25,
198), που ζουσε στη Ρωμη μετά το 30 π Χ
Οι ερευνητές βρίσκουν πολλά κενά και μερικες
αντιφάσεις σ' αυτή την περιεργη δοξογραφικη
παράδοση των αριστοτελικων έργων. Πως και
απο που διδαξαν οι σχολάρχες του αριστοτελι-
κου Περιπάτου. επι δυο σχεδόν αιωνες; Η βι-
βλιοθήκη της Αλεξάνδρειας δεν ειχε μια πληρη
σειρά (corpus) του έργου του μεγάλου φιλοσό-
φου, Αυτά ειναι μερικά από τα ερωτήματα που
δεν βρισκουν απάντηση στη δοξογραφική πα-
ράδοση που συνοmικά παραθέσαμε πιο πάνω
Φαινεται ότι οι διευθυντές Ι σχολάρχες του
Περιπάτου διέθεταν αντιγραφα των έργων του
Δασκάλου' ωστόσο, αναπάντητο παραμένει το
ερώτημα αν είχαν στη διάθεσή τους όλα τα
έργα του. Επίσης στους φιλοσόφους της αρ-
χαίας ΣτΟΟς βρίσκουμε σαφεΙς αναφορές στην
ηθική φιλοσοφία του Αριστοτέλη' από που
αντλούν οι φιλόσοφοι αυτοι, Και οι δυο μεγά
λοι στωικοι φιλόσοφοι της Μέσης ΣτΟΟς,
Παναίτιος. και Ποσειδωνιος. γνωριζαν το εργο
του Αριστοτέλη (τη Φυσική και τα βιολογΙΚΩ
συγγράμματά του), ενω ο Πολύβιος. δεν γνω-
ριζε τα πολιτικά συγγράμματα του Αριστοτε-
λη. Τέλος, όπως μαθαινουμε απο τον Κικέ-
Ρωνα. (TopIca, 3) στα χρόνια του δεν διαβάζο-
νταν πολύ τα έργα του Αριστοτέλη, η αριστο-
τελική φιλοσοφια ωστόσο διδάσκεται στις φι-
λοσοφικές σχολές και κυριως, βεβαια, στον
Περιπατο
2 Τα αριστοτελικά συγγράμματα
κσι η ονομασια τους.
Διάφοροι αΡχαΙοι δοξογράφοι πaρtδωσaν διαφo
ρεπκο αριθμό έργων του Αριστοτέλη. Έτσι, π χ. ο
αλεξανδρινός Έρμιππος. (2ος οι. π.Χ.) πaρaδίδει
έναν κατάλογο τετρaκoσιων έργων, όπως μας
πληροφορει ο Διογένης Λαέρτιος. (3ος αι. μ,Χ.),
που διέσωσε τον κατάλογο αυτό. Αλλον Kατάλo
γο μας διέσωσε, συμπιλημα από διάφορες πηγές,
ο γνωστός λεξικογράφος Ησυχιος (7ος αι. μ Χ.),
μια ακόμα μαρτυρια οφειλουμε στον Πτολεμαιο.
(lος οι. μ Χ ) και, τέλος, υπάρχει ο ΠΙναζ, δηλ Kα
τόλογος των έργων του Αριστοτέλη, που Kατάρ
ησε ο nρωτoς εκδότης του αριστοτελικου corpuS,
οπως ειδαμε, ο Ανδρόνικος ο Ρόδιος (40-20 π.Χ.).
Ο καταλογος αυτός ειναι η εγκυρότερη πληρoφo
ρια που διαθέτουμε για το συγγραφικό έργο του
ΑΡιστοτέλη.
Στον Ανδρόνικο, πιθανότατα, oφεlλoυμε τη δι
αιρεση των αΡιστοτελικών έργων αε τέασερις
ενοτητες, καθως και τους ΧαΡακτηριαμους "α
κροατικοί" ή "ακpoaματικOΙ" (αργότερα) "λό
γοι" για τις συγγραφές που υπηρετουσαν διδα
κτικους οκοπους (παραδοσεις κ.λπ.), σε αντιθε
τη προς τους "εξωτερικους" ή "εκδεδομένους"
λόγους ("υπομνήματα", "μέθοδοι", "πραγματει
αι", κστα την παράδοση), που nρooριζOνταν για
το ευρυ αναγνωστικό κοινό Στους "εξωτερι
KOUς λόγους" υπάγονταν οι διάλογοι της nρωι
μης συγγραφικης περιόδου του Αριστοτέλη,
που έχουν χαθεί σχεδόν στο σύνολό τους και
μονο λιγα απoσnάoματα διασωθηκαν, Π.χ. οι
διαλογοι Εύδημος, Περι φιλοσοφιας, Πρoτρε
πτικός Κ.λπ. Το βασικό χαρακτηριστικό των δια
λόγων του Αριστοτέλη συνισταται στη oυμμε
τοχη του ίδιου του φιλοσόφου στα διαλεγόμε-
να πρόσωπα, καθως επισης και στη αυνεχή αι
χωρις τις γνωστές διακοπές στους πλατωνι
KOUς διαλόγους--- ανάmuξη των θέσεων των
συνομιλητων Ι διαλεγομένων και στην απρό
σκonτη απάντηση ή αναίρεση από τον ουνομι-
λητη Επιπλέον, οι διάλογοι έχουν μια κάποια
λογοτεχνική δροσιά και χάρη, αλλά αυτό το
ειδος και το ύφος του φιλοσοφικου λόγου δεν
nαpαKOλOuθησε τη φιλοσοφική ωριμότητα του
φιλοσόφου και γρήγορα το εγκατέλειΨε.
Αντίθετα, τα έργα που μας διασωθηκαν είναι
κυρίως οι παραδόσεις των μαθημάτων του, οι
"ακΡοαματικοι λόγοι", που χαρακτηριζονται
απο συστηρό, επιστημονικό λόγο και πυκνό
υφος. Σπάνια διακρινει κανεις ο' αυτά τα έργα
ιχνη χαλάρωσης της αυστηρότητας του υφους
και μισ σμυδρά ποιητικη παραχωρηση Ο φιλo
Αριστοτέλης
αοφικός αυτός λόγος απαιτεΙ μακροχρόνια ά
σκηση και τριβή, μεγάλη προσοχη και εξOΙKειω
ση με τις αΡιστοτελικές φιλοσοφικές έννοιες
Ο Ανδρόνικος ο Ρόδιος ειναι ο ΠΡωτος που Kα
τέταξε ("διειλε") τα διδακτικά συγγράμματα
του Αριστοτέλη, ουμφωνα με το περιεχόμενό
τους, σε τέσαερις βασικές ομάδες' 1 Το .Oρ
γανον" (δική του είναι η επιλογή του όρου, που
ανταποκρίνεται θαυμάσια στο περιεχόμενο
των λογικών έργων του φιλοσόφου) 2 Τα
ηθικα έργα μαζι με τα Πολιτικά, την Ποιητικη
και τη Ρητορική. Αυτη η δεύτερη ομάδα δια
σπάται σε δυο κλάδους: στον πρωτο υπάγo
νται τα τρια ηθικά συγγράμματα του φιλoσό
φου και τα Πολιτικά, ενώ στον δευτερο κλάδο
περιλαμβάνονται η Ποιητική και η Ρητορικη 3.
Στην τριτη ομάδα συναριθμούνται τα έργα γε
νικά της φυσική.; φιλοσοφίας και οι βιολογικές
πραγματείες του Αριστοτέλη, και 4. Τα Μετά
τα Φυσικά. Ο τίτλος δεν ανταποκρινεται σε μια
σχετικη πραγματεια συγγραμμα η έρευνα του
Αριστοτέλη για θέματα που σχετίζονται με ό, τι
εμείς εννοούμε με τον όρο "μεταφυσική". Ο
Ανδρόνικος ο Ρόδιος προτιμησε και επέβαλε
εντέλει τον όρο αυτό (και όχι τον όρο. "περι
ΠΡωτης φιλοσοφιας" ή "η περι των ΠΡωτων
αρχων θεωρία", ενω ο Αριστοτέλης μεταxειρι
ζεται τον όρο: "πΡωτη φιλοσοφία"), από λό
γους εσωτερικής συνοχής του αριστοτελικου
έργου Δηλαδή συγκέντρωσε εδω ΤΙς εργασίες
που ακολουθουσαν (από την άποψη του περιε
χομένου) μετά τα Φυσικά (όχι μετά την Φυσι-
κήν ακρόασιν, αλλά όλα τα έργα που αναφέ
ρονται στη φυσική φιλοσοφια) Μ' αυτή τη διά
ταξη των αριστοτελικων έργων ο Ανδρόνικος
εδημιουργησε και επέβαλε έναν όρο και μια
θεμελιώδη έννοια της δυτικής φιλοσοφιας.
Έτσι
Ι Το corpus των αuθεντΙKων αριστοτελικών
έργων περιλαμβάνει τα ακόλουθα έργα (oωζό
μενα ολόκληρα)'
1. Το .Οργανον". Κάτω απ' αυτό τον τιτλο στε-
γαζονται τα εξής έργα: α. Κατηγορίσι, β Περι
ερμηνείας, γ Τοπικά, δ Αναλυτικά (Πρότερα
και Υστερα), ε. Σοφιστικοι tλεΥχΟι. 2. Τη Pητo
ρική (το 30 βιβλιο, Περl λtξεως, αρχικά ήταν
χωριστη πραγματεία) 3. Την Ποιητική η Περι
Ποιητικής (ελλιπές). 4. Τη Φυσικη. Ο Ανδρόνι-
κος ο Ρόδιος υπήγαγε στον τιτλο Φυσική σ
κρόασις τέσσερις εργαοιες/πραγματειες, δηλ.
το 1 ο βιβλιο Περί σρχων, το 20 βιβλιο Περι των
τεσσσρων αιτίων Τα 30 60 βιβλία, για την KΙ
νηση και τη συνέχεια (το συνεχές) 5 Περl ου-
153
Αριστοτέλης
ρανού, Περι γενtσεως και φθοράς. 6.
Μετεωρολογικά. 7. Περι ψυχής και Μικρά φυ
σικά. 8. Τα βιολογικά συγγράμματα: Περι τα
ζωα ιστοριαι, Περι ζωων μοριων, Περί ζώων γε
νtσεως, Περι ζωων πορεlας. 9. Περί ζώων KΙ
νήσεως. 10. Μετά τα φυσικά (μεταγενέστερη
ονομασια, όπως είδαμε). 11. Τα ηθικά και πoλι
τικά συγγράμματα, δηλ. Ηθικά μεγάλα, Ηθικά
Ευδήμεια, Ηθικά Νικομάχεια και τα Πολιτικά.
11. Στα σωζόμενα έργα (στο COrpuS) του φιλο-
σόφου αριθμούμε 17 τίτλους. Τα περισσότερα
ανήκουν στην ΠΡωτη συγγραφική του περΙοδο
και έχουν διαλογική μορφή. Σ' αυτά υπoλoγί
ζουμε τους πέντε (5) μικρότερους διαλόγους
Περί ρητορικής (ή Γρυλος) , Σοφιστής, Περl
ευχής, Ερωτικός και Συμπόσιον.
111. Με το όνομα του Αριστοτέλη οι δοξογράφοι
παρέδωσαν και πολλά έργα ή τίτλους έργων
που η έρευνα σημερα δεν τα θεωρει γνήσια α
ριστοτελικά, δεκατρια τον αριθμό, όπως Περl
κόσμου, Περι φυτών, Προβλήμστα, OΙKoνoμι
κά, Ρητορικη προς Αλtξανδρον κ λπ. (βλ Ι.
DlJrιng, R.E. Supρl Band ΧΙ 1968, σσ 312-318)
Γ. Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ
1. Η O)(toη του με τον Πλάτωνα.
Στην Ιστορία της Φιλοσοφιας η σχέση του
Αριστοτέλη με τον μεγάλο δόσκαλό του, τον
Πλάτωνα, επανέρχεται συχνά και πρoσλαμβά
νει τη μΟΡφη προβλήματος για μερικους ερευ-
νητές και ιστορικούς της φιλοσοφίας Mπo
ρούμε να πουμε πάντως ότι το θέμα αυτό θα α
ποτελει πάντοτε σημειο φαινομενικου πρoβλη
ματισμου, διότι καθένας από τους δυο μεγά
λους αυτους φιλοσόφους της ελληνικής αρ-
χαιότητας αποτελει φιλοσοφικο μέγεθος Kα
θαυτό και άφθαρτο κεφάλαιο της φιλοσοφιας
Ένα στοιχειο Ι συμπέρασμα πάντως ειναι α
ναμφισβητητο για τους σοβαροτερους μελετη
τές: ο Αριστοτέλης ειναι ο ΠΡωτος και ο μεγα
λύτερος πλατωνιστης και η φιλοσοφικη σκέψη
του δεν μπορει να γινει κατανοητη παρά μονο
μέσω της πλατωνικής φιλοσοφιας Από το
άλλο μέρος, ο Αριστοτελης, όσο κι αν παρε
μεινε πλατωνιστης, ανέmυξε αυτόνομο φιλο-
σοφικό στοχασμό, υιοθέτησε πλευρές και θέ
σεΙς του φιλοσοφεΙν διαμετρικά αντιθετες
προς τον δόσκαλο του και έθεσε την πρoσωπι
κη του σφραγιδα στην Ιστορια της Φιλοοοφιας
τόσο έντονα όσο και ο Πλάτων
Επιπλέον, το πρόβλημα αυτό το συσκότισε, ως
μη οφειλε, η δοξογραφικη παραδοση με ένα
πλήθος ανεξέλεγκτων και μικρολογων αναφο-
154
Ρων Με τον κριτικό, λοιπόν, έλεγχο της δoξo
γραφΙας μπορούμε βάσιμα να ισχυρισθουμε
ότι η στάση του Αριστοτέλη απέναντι στον
Πλάτωνα, μολονότι επικρίνει ή απορριmει
πολλά σημεια της φιλοσοφιας του, διακρΙνεται
ωστόσο για τον σεβασμό αλλά και την ήπια και
αντικειμενική κριτική. Ο ΣταγιρΙτης φιλόσοφος
ειχε καταρχήν επιγνωση ότι κρινει μια μεγαλο-
φυία, η συνειδηση όμως του φιλοσόφου και το
χρέος του απέναντι στην (επιστημονική) αλή-
θεια τού επιβάλλουν να κρΙνει όσο γινεται αντι
κειμενικά τον δόσκαλό του, ουσιαστικά δηλ. να
τον καταξιωσει στην ιστορία της Φιλοσοφίας
Η ΠΡωτη μαρτυρια, που φανεΡωνει τον σεβα-
σμό που έτρεφε ο μαθητής προς τον δόσκαλο,
αλλά και τον μεγάλο φιλόσοφο, ειναι το από
σπασμα από τη γνωστή ελεγεία που έγραΨε ο
Αριστοτέλης για τον Ευδημο. Σ' αυτό το έμμε-
τρο και λιτό κείμενο, ο Αριστοτέλης εκδηλώνει
τον σεβασμό του προς την προσωπικότητα του
Πλάτωνα, " ..ος (δηλ. ο Πλάτων) μόνος ή πρω-
τος θνητών κατέδειξεν εναργως Ι οικειω τε βιω
και μεθόδοισι λόγων Ι ως αγαθός τε και ευδaι-
μων άμα γίνεται ανήρ". Στα Ηθικά Νικομάχεια
επισης, όπου συζητεί το πρόβλημα του αγα-
θου, αφου αναmυξει την προβληματικη του
θέματος και αναφερθεί στην πλατωνική εκδο-
χη και διδαοκαλία περΙ αγαθου, λέει ότι δυσκο-
λευεται να την αποδεχθει, μολονότι την ειχε
αναmυξει φlλoς, δηλ. αγαπητός (Ηθικά ΝιΚΟ'
μάχεια Α4, 10960 12): αν και μια παρόμοια συ-
ζήτηση δεν ειναι ευχάριστη, διότι οι εισηγητες
της θεωρίας των ιδεών υπήρξαν προσφιλεις
άνδρες (εννοεί βtβαια τον Πλάτωνα), και συ-
νεχίζει: "δόξειε δ' αν ισως βέλτιον ειναι και
δειν επι σωτηρια γε της αληθειας και τα οικεια
αναιρεΙν, άλλως τε και φιλοσ6φους όντας' αμ-
φοίν γαρ όντοιν φιλοιν όσιον προτιμάν την α-
λήθειαν", δηλαδή "θα φαινόταν ισως ότι ειναι
προτιμότερο και ότι πρέπει για τη σωτηρία της
αλήθειας να αναιρουμε και τις δικές μας απο-
ψεις, καθόσον, βέβαια, ειμαστε φιλόσοφοι
Διότι εφόσον και τα δυο ειναι αγαπητά (δηλ η
αλήθεια και οι φιλοι), θεία επιταγη μας επιβαλ-
λει να προκρινουμε την αλήθεια".
Onως ειπαμε ήδη, ο Αριστοτελης ανεmυξε
προσωπικές φιλοσοφικές θέσεις και έκρινε η
απέρριψε πολλές απόψεις του δάοκάλου του.
ποτε ομως δεν επαψε να θεωρει τον Πλάτωνα
πρωτο φιλοσοφικο μέγεθος
2 Η εwοια της φιλοσοφιας
Ο Αριστοτέλης θεωρει το "ειδέναι", και επομε-
νως το φιλοσοφειν, ως οντολογικό γνωρισμα
του ανθΡωπου: η φυση του ανθρώπου ως ελ-
λόγου όντος τον ωθει η τον οδηγεί προς τη
γνωση και τη φιλοσοφία. Αυτό άλλωστε δηλώ-
νει ο φιλόσοφος με την ΠΡωτη αράδα του
έργου του Μετά τα φυσικά. όπως είναι γνω
στό, "πάντες άνθρωποι του ειδέναι ορέγονται
φυσει. (Α1, 98001). Το ειδέναι, (εΙδος - οΙδα
οράν) σημαινει τη γνωση των πραγμάτων που
έχουν μορφή (εΙδος), δηλαδή τον κόσμο των
φαινομένων, όπως παρουσιάζεται σε μας ως
αντικείμενο αισθητικής εμπειρΙας και θεωρητι
κης έρευνας Κ.λπ. Η βαθυτατη αυτή επιθυμΙα
του ανθΡωπου, η "όρεξις" να γνωρισει τον
κόσμο, συνδέεται με την αγάπη των αισθήσε-
ων. Αυτό το στοιχεΙο δείχνει την πιστη του
Αριστοτέλη ότι η αφετηρία της γνωστικής δια
δικασίας εΙναι η αίσθηση (Περl ψυχής 8,
432α7): "και δια τούτο ουτε μη αισθανόμενος
ουδέν αν μάθοι ουδέ ξυνιοι". Η ευχαριστηση
που συνοδεύει την αισθητηριακή αντlληψη συ
vιστά την ΠΡωτη ωθηση για γνωση. Έτσι, με α
φετηρια και θεμέλιο την αισθηση, ο Aριστo
τέλης ορίζει τα στάδια ή ανaβaθμOυς της γνω-
σης σε έξι (Μεταφ. Α1, 986 28 κ.ε.):
Ι την "αισθηση", κοινή σε όλα τα ζώα' ως ση
μαντικότερες αισθήσεις αναγνωρΙζονται η
όραση και η ακοή' 11. τη "μνήμη", που δεν ειναι
χαρακτηριστικό όλων των ζωων και συνδέεται
με τη φρόνηση και τη μάθηση' 111. την "εμπει
ρια", το σταθερό υπόβαθρο και η σημαντΙKότε
ρη πρόσβαση προς την "τέχνη" και την "επι
στημη"' ιν την "τέχνη". Με τη γνωστική βαθμι
δα που αντιστοιχεί στην τέχνη (όχι με την έν
νοια των Καλων τεχνων) επιτυγχάνεται να συ
γκροτηθει στην ψυχή του ανθΡωπου υπOKει
μένου μια γνωμη για πραγματα όμοια, ως απo
τέλεσμα πολλων εμπειρικων εννοιών ("εκ πoλ
λων της εμπειριας εννοημάτων", Μεταφ ο.π)
Η τέχνη βέβαια στον Αριστοτέλη (και στον
Πλατωνα) δεν συνδέεται ουτε αναφέρεται α
ποκλειστικά στις Καλες τέχνες, όπως άλλωστε
και στα νέα ελληνικά ο φιλόσοφος σε μια
αλλη συνοχή την ορίζει ως "εξιν μετά λογου α
ληθους ποιητικην" (Ηθικά Νικομάχεια, Ζ4,
111400 10) V την "επιστημη", που διαφέρει
απο την τέχνη, διότι δεν έχει πρακτικους σKO
πους, αλλά αποβλέπει στη θεωρητικη έρευνα
εχουν ομως κοινό χαρακτηριστικό το ότι και οι
δυο αναζητουν το "διότι", τις αιτίες, και δεν αρ-
κουνται στο "ο τι" που χαρακτηρίζει την εμπει
ρικη γνωση νι τη "σοφία", που αποτελει τον
υψιστο βαθμό στη γνωστικη διαδικασια και την
τελειωση της επιστήμης
Αριστοτέλης
Η φιλοσοφια (και το φιλοσοφειν) συνιστά τη
συνειδητη επιδΙωξη του ανθΡωπου να θεωρή
σει τις ΠΡωτες αρχές των όντων, δηλαδή να
γνωρίσουμε και να ερμηνευσουμε τον λόγο υ
παρξης και την ουσΙα των όντων: τι ειναι το ον
Ι τα όντα, πως είναι και γιαTl είναι όπως ειναl.
Τα ερωτηματα ακριβως αυτά μας οδηγούν
στην έρευνα των αρχων και των αιτιων, και
αυτό επιδιώκει ο άνθρωπος με τη φιλοσοφΙα.
Αυτή η επιδίωξη βtβαια συναρτάται πάντοτε
με τα αισθητά όντα, τα φαινόμενα και τα γεγo
νότα και το "ον η ον", όπως λέει ο Aριστo
τέλης, δηλ με τα όντα, τα πράγματα, τον
κόσμο των αισθητών, καθόσον τα αντιλαμβα
νόμαστε ως όντα. Η φιλοσοφία σημαινει
ακόμη την τεκμηριωμένη και αιτιολογημενη
γνωση, την "επιστήμη", η οποια πάντοτε συ
ναρτάται με τη γνωση ενός αντικειμένου ("επι
στήμη τινός"), ενός επιστητού
Αυτό όμως μπορει να ειναι ανεξάρτητο OντO
λογικά από την επιστημονική γνωση' άλλωστε
ο αντικειμενικός κόσμος υπάρχει ανεξάρτητα
από τη γνωστική δραστηριότητα του ανθpω
που (βλ. Κατ/γοριαι 7b 20: "επιστήμης δε μη
ούσης ουδέν κωλύει επιστητόν ειναι").
3 Η μtθοδος τ/ς Φιλοσοφlας.
Ο Αριστοτέλης, όπως και ο Πλάτων, πιστευει
ότι στην αφετηρια του φιλοσοφεΙν υπόκειται η
έκπληξη και ο θαυμασμός, δηλ η εΡωτηματικη
στάση του ανθΡωπου απέναντι στον κόσμο και
στα πράγματα (βλ. Μεταφ. Α2 982b 11 Κ.ε., πβ
Πλάτων, Θεσιτ/τος 1550), το διαπορείν και το
εΡωτάν, η απορητικη διάθεση του ανθΡωπου,
όταν θεωρεί τον κόσμο, και η συνακόλουθη ε
πιθυμια του να θέτει εΡωτηματα και να επιδιω
κει να λάβει απαντήσεις. Αυτη την πάλη και τη
διάθεση βρισκουμε ήδη στους μεγάλους προ-
σωκρατικούς. φιλοσ6φους και συνδέεται α
σφαλως με την προσπάθεια του ανθΡωπου να
γνωρίσει τον κόσμο που τον περιβάλλει
(Μεταφ ό π , "δια το φευγειν την αγνοιαν εφι-
λοσόφησαν").
Απ' αυτην ακριβως τη στάση του ανθΡωπου α
πεναντι στον κόσμο αλλά και από τη φυση των
όντων, δηλ του κόσμου των αισθητών, όπως
τον αντιλαμβάνονται οι Έλληνες, διαμορφω-
θηκε και η μέθοδος έρευνας του κοσμου, η με
θοδος προσέγγισης και ερμηνειας του Η φιλο-
σοφια, όπως γενικότερα η επιστήμη και κάθε
συστηματικη γνωση, δεν ειναι νοητη χωρις τη
μέθοδο του φιλοσοφειν, δηλ. ειναι ανάγκη επι
τακτικη να καθορισουμε τη μεθοδο, τον τροπο
να προσπελασουμε τα πραγματα και να επιχει-
155
Αριστοτέλης
ρήσουμε τη γνωση και την ερμηνεία τους. Η
μέθοδος βέβαια συναρτάται και με τον σκοπο
που επιδιωκουμε κάθε φορά με τη γνωση,
όπως ειναι εύλογο (Μεταφ.Α2, 9830 22: "και
τις ο σκοπός ου δει τυγχάνειν την ζήτησιν και
την όλην μέθοδον").
Ο Αριστοτέλης επακρίβωσε τη μέθοδ6 του α
φορμωμενος από τη γνωση και την εμπειρια
που του εξασφάλιζε η μεγάλη φιλοσοφική πα
ράδοση των Ελλήνων Η μέθοδός του απoτε
λειται από τα εξης βασικά στοιχεια: α) Τη ση
μασιολογική ανάλυση της γλώσσας, των λέξε
ων Onως ειναι γνωστό, τη φιλοσοφικη θεωρη-
ση του κόσμου αποτυπώνει και κωδικοποιει η
γλωσσα ενός λαου. Από την "επισκεψιν των o
νομάτων", για να θυμηθουμε τη ρήση του Aντι
σθένη., αναγόμαστε στην κατανόηση του κό-
σμου. Από την ανάλυση, λοιπόν, της γλωσσας
ο Αριστοτέλης οδηγήθηκε στις κατηγορικές
σημασιες του οντος, οπως π χ. αυτο γινεται
φανερό από τις σημασιες του Ειναι (Kατηγoρι
κή και υπαρκτική). β) Μια άλλη μορφη της αρι
στοτελικής μεθόδου είναι η απορητική, δηλ η
ανάλυση και η μελtτη των προβλημάτων, που
μας κάνουν να διαπορουμε, να πρoβληματιζό
μαστε (Μεταφ Β1, 9950 24' "ανάγκη προς την
ζητουμενην επιστημην επελθειν ημάς πρώτον
περι ων απορήσαι δει πρωτον", δηλαδή "είναι
ανάγκη, για τη γνωση που επιδιώκουμε, να ε-
ρευνήσουμε πρωτα απ' όλα ποια προβλήματα
πρέπει να έχουν προτεραιότητα κατά την ανα
ζήτησή μας, την έρευνα μας". Και συνεχίζει ο
φιλόσοφος' "έστι δε τοις ευπορησαι βoυλoμέ
νοις προυργου το διαπορήσαι καλως", δηλαδή
"είναι ωφέλιμο σ' αυτους που θέλουν να έχουν
καλά απoτελtσματα στις έρευνές τους να θέ
τουν σωστά τα προβλήματα και τις απορίες
τους") γ) Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί επίσης
την ιστορική γενετική μέθοδο έρευνας των φι
λοσοφικων προβλημάτων Από αυτή τη μελt
τη, δηλαδη του τρόπου με τον οποίο έθεσαν τα
προβλήματα οι προγενέστεροι, μπορούμε να
αντλήσουμε πολυ χρήσιμα συμπεράσματα ή,
καλυτερα, η μελtτη αυτή θα μας βοηθήσει να
συγκροτήσουμε τη δικη μας μέθοδο πρoσέγγι
σης των φιλοσοφικών προβλημάτων (Μεταφ
Α3, 983b' "όμως δε παρaλάβωμεν και τους
πρότερον ημων εις επίσκεψιν των όντων ελθό
ντας και φιλοσοφησαντας περι της αληθείας")
Ειναι προφανης η σημασια αυτής της μεθόδου
για τη φιλοσοφική ζητηση. δ) Από τον Πλάτω
να (ο Αριστοτέλης την αποδιδει στον ΣωKρά
τη) παρελαβε την "επαγωγικη" μέθοδο έρευ
156
νας, δηλαδη την επαγωγή. (Μεταφ M41078b
28), τους επακτικους λόγους, "τα επαγωγικά ε
πιχειρηματα". ε) Πλατωνική επισης κληρoνo
μία ειναι η παραγωγικη συλλογιστική μέθοδος,
δηλ. η εξαγωγή συμπερασμάτων "Kατεβαινo
ντας" από το γενικό προς το μερικό, καθως και
στ) η διαιρετική μέθοδος των εννοιών γένους
εις τα είδη (ο Πλάτων ειχε κάνει ήδη ευρυτατη
χΡηση της διαιρετικης αυτής μεθόδου)
4 Οι θεμελιωδεις τραποι του σκεπτεσθαι.
η Λογικη
Η φιλοσοφια, κατά τη" αντιληψη του Aριστo
τέλη, και το φιλοσοφειν συνδέονται άρρηκτα
με τη λειτουργία της νόησης και τη γλωσσα. Ο
φιλόσοφος μελtτησε τη λειτουργια και τη
δομη της γλωσσας σε συνάρτηση με την εκφο-
ρα των φιλοσοφικων εννοιων και το πρόβλημα
της αντιληψης του οντος, δηλαδή της αλήθει
ας. Αφορμωμενος από την nλατωνΙKή και τη
σωκρατική παραδοση και κυριως από τη φιλο-
σοφια της γλωσσας του nλατωνΙKOυ Kρατυ
λoιf, θεμελίωσε τη λογικη ως ιδιαιτερη επι
στημονική γνωση και καθόρισε παράλληλα το"
σκοπό της: η έρευνα των επιστημονικων φιλo
σοφικων θεμάτων Ο ιδιος ονομασε αυτό που
ονομάζουμε εμεις σήμερα λογική (και τα λoγι
κά συγγράμματα) Αναλυτική, δηλαδη μεθοδο
ανάλυσης των δεδομένων της γλωσσας και, σ'
ένα δεύτερο στάδιο, καθοδηγηση του νου
στην έρευνα επιστημονικων θεμάτων και την
αποκάλυψη της αληθειας. Έτσι, θα λtγαμε ότι
η Αναλυτικη θεωρειται απο τον Αριστοτέλη ως
επιστημονική μεθοδολογια.
Onως ειδαμε, ο Αριστοτέλης πιστευει ότι η ε
πιστημονική γνωση αναmύσσεται βαθμιαία, με
αναβαθμους. Η πορεια της από την άποψη της
μεθόδου είναι από το μερικό προς το γενικό,
δηλαδή εκείνο που καθαυτό ειναι το γενΙKότε
ρο και το βεβαιότερο δεν είναι για μας τέτοιο
εuθυς εξαρχής, αλλά αποβαίνει βαθμιαια σ'
αυτή τη βεβαιότητα. Γι' αυτό με τις λογικές του
έρευνες ο Αριστοτέλης έχει σκοπό να αποκα-
λύψει τη μέθοδο της επιστημονικής γνωσης
μέσα από τη γλωσσα, που ο ρόλος της επoμέ
νως ειναι προπαιδευτικός για τη φιλοσοφια
Στο έργο του Αναλυτικά υστερα ο Aριστoτέ
λης ορίζει μεθόδους, με τις οποιες συγκροτεί-
ται η επιστημονική γνωση: "απόδειξις", "oρι
σμός", "διαιρεσις", "επαγωγή" και "αναλογια",
ενώ στα Αναλυτικά πρότερα αναmυσσει τη
θεωρητική ανάλυση της λογικής δομης του
συλλογισμου και του συλλογίζεσθαι Την ανα-
λυση αυτη προτασσει στην απόδειξη. και τη"
επαγωγη Ολόκληρο το οικοδόμημα της τυπι
κης Λογικης. μαρτυρει τη διεισδυτικη ματιά
του φιλοσοφου στη δομή της γλώσσας και του
Ρολου της στην έκφραση των φιλοσοφικων εν
νοιων
Ο Αριστοτέλης υποβαθμιζει τη διαλεκτικη. (σε
σχεση με τη γνώμη του Πλάτωνα) και την το-
ποθετει στο επιπεδο της μάθησης της αναθέ
τει την αρμοδιότητα να μελετήσει τις κοινές α
ντιληψεις (.δ6ξαι"), με τις οποίες συζητούμε
ενα οποιοδήποτε πρόβλημα Επιπλέον η διαλε-
κτικη είναι μια δυνατότητα ("δυναμις"), που
μας επιτρέπει να μεταχειριζόμαστε σωστά τον
διόλογο, δεν μπορει όμως να υψωθει στο επΙ
πεδο της επιστήμης, διότι "δεν αφορμάται από
την κατοχή της ουσιας των πραγμάτων, αλλά
από κρίσεις που η βεβαιότητά τους είναι μόνο
πιθανη" ("τα ένδοξα")
Στο έργο του Κατηγοριαι, ερευνά το σημασιo
λογικό περιεχόμενο των εννοιων από τις οποι-
ες απαρτιζεται η λογική κριση. Αυτές, λοιπόν,
τις εννοιες που συγκροτούν τις κρίσεις τις ο-
νομόζει "όρους". Οταν τωρα ερευνά τους
όρους κατά τη σημασια που έχουν προτού α
ποτελέσουν συστατικά στοιχεία της κρισης
("κατό μηδεμίαν συμπλοκήν λεγόμεναι",
Κστηγ 1 b 25), τους διακρινει και τους Kατα
τάσσει σε δέκα γενικές τάξεις ή διακρίσεις,
που τις ονομάζει "κατηγορίες". Παρότι δεν υ
πόρχει ομοφωνια στην έρευνα για το τι εΙναι
κατηγορίες ή, καλύτερα, τι ακριβως εννοουσε
ο φιλοσοφος με τον όρο αυτό, μπορουμε ω
στόσο να συμφωνησουμε ότι θεωρουσε το
πρόβλημα των κατηγοριων ως "γραμματικό"
(που έχει δηλαδη σχέση με τη δομή της γλωσ
σας), ως "οντολογικό" (διότι αναφέρεται στη
λεκτική εκφορά των χαρακτηριστικων εκφάν-
σεων του όντος) και ως "λογικό" (διότι αφορά
στον τρόπο του σκέmεσθαι).
Ο Σταγιριτης φιλόσοφος δέχεται ότι "πάσα δι
δασKaλία και πάσα μάθησις εκ προυπαρχου-
σης γιγνεται γνώσεως" Αυτή η θέση αποτελει
θεμελιωδη αρχή της αριστοτελικης φιλoσo
φίας και ειδικότερα της αριστοτελικής γνωσιo
θεωρίας Η γνωση και η κατάκτηση της όμως
στηριζεται η προ υποθέτει ορισμένες βασικές
αποδεικτικές αρχές Ο Αριστοτέλης αναγνωρι
ζει δυο τέτοιες αρχές 1) τον νόμο της αντιφά
σεως και 2) τον νόμο της του τρίτου ή μέσου α
ποκλεισεως Η αρχη της αντιφασης xαραKτη
ριζεται ως η πλέον βέβαιη και ως ανεπιδεκτη
διαψευσης (Μεταφ 1005b 19. "βεβαιοτάτη δ'
αρχη πασων περι ην διαψευσθηναι αδυνατον")
Αριστοτέλης
Με τον νόμο της του τριτου ή μέσου απoκλει
σεως ο Αριστοτέλης επέβαλε τη δυναμη της
λογικής συνέπειας και την κατοχυΡωση της ε
πιστημονικής αλήθειας. Δυο αντιφατικές έν
νοιες που αναφέρονται στο ιδιο πράγμα δεν
εΙναι λογικως δυνατόν να είναι ταυτόχρονα και
οι δυο ψευδεις (ουτε και αληθείς). Onοιος πα
ραγνωριζει το κυρος της αρχής αυτής οδηγεί-
ται στην αυτoaναιρεση.
5. Η θεωρητική φιλοσοφlα.
Onως ειναι γνωστό, η θεωρητική γνωση η, με
άλλα λόγια, η επιστημη και η φιλοσοφΙα, κατά
το πρωτο σταδιο της ανάmυξης τους δεν απέ
βλεπαν στην εξυπηρέτηση πρακτικων ανα
γκων, δηλαδη δεν ειχαν χΡησιμοθηρικό χαρα-
κτήρα. Η επιδΙωξη της γνωσης ικανοποιουσε
τη φυσικη "όρεξιν του ειδέναι", την έμφυτη
κλιση του ανθΡωπου να γνωρίσει τον κόσμο
και τα πράγματα (τα όντα) (βλ. Μεταφυσ Α 1,
981b 13 ε b 19' "διά το μη προς χΡήσιν εΙναι
τας επιστημας" πβ και 982α 14. "του ειδέναι
χάριν"). Από την αντιληψη αυτή των Ελλήνων
για τη γνωση και τη φιλοσοφια, όπως την κω-
δικοποιει ο Αριστοτέλης, προέκυψε η θεωρητι
κη επιστήμη, δηλαδη η έρευνα των γνωστικων
προβλημάτων ανεξάρτητα από πρακτικους
σκοπούς. Αυτη η αισθηση του φιλοσοφειν και η
συνάρτηση της προς το ειδέναι "εαυτου χάριν"
οδηγησε στην αντιληψη του θεωρητικου βιου,
στη θεωρηση και την έρευνα των όντων καθώς
και την επιδιωξη της αλήθειας.
Ο Αριστοτέλης δεν έγραψε ειδικη μελέτη που
να αντιστοιχει σε ό,ΤΙ εμεΙς εννοουμε σήμερα
με τη γνωσιοθεωρία Στα έργα του ομως, και
προπάντων στο Μετά τα Φυσικά, ειναι δια-
σπαρτες οι απόψεις του για γνωσιοθεωρητικά
θέματα και προβλήματα. Onως και στη σύγ
χρονη φιλοσοφική προβληματική, τρια ειναι τα
βασικά προβληματα θεωρητικης φιλοσοφιας η
γνωσιοθεωριας που ερευνά ο φιλόσοφος: α)
την έννοια της αληθειας, β) το πρόβλημα των
πηγων και την εγκυρότητα της γνωσης και γ)
την εγκυρότητα των αποδεικτικών αρχων.
Ο καθορισμός της αλήθειας συναρτάται στενά
με την αντίληψη της γνωστικής διαδικασίας
και με το ιδιο το νόημα της γνωσης. Κατά τον
Αριστοτέλη, η αλήθεια "ποσαχως λέγεται", δεν
ειναι δηλαδη μονοσημαντος όρος. θα μπoρoυ
σαμε να συνοψισουμε τις σημάνσεις του όρου
αυτου, πάντοτε βέβαια κατά την αντιληψη του
Αριστοτέλη, στα ακόλουθα σημεια 1) Στην α
ντικειμενικότητα, δηλ. την πραγματικότητα, τα
όντα που υφιστανται ανεξάρτητα από το γνω
157
Αριστοτέλης
ριζον υποκειμενο, τον άνθρωπο Αυτό που 0-
νόμαζε ο Δημόκριτος "ετεή ον", ο Πλάτων
.οντως ον" και ο Αριστοτέλης "τόδε ΤΙ". 2) Στη
γνωση που αποκτούμε και έχουμε γι' αυτή την
αντικειμενική πραγματικότητα, προιόν των λο-
γικων κρισεων, εφόσον βέβαια αυτή η γνωμη Ι
γνωση συμφωνει με τα πράγματα (συμφωνια
νόησης και πραγματικότητας) 3) Επιπλέον ο
Αριστοτέλης αναγνωριζει και ένα ειδος δια
σκεmικης νόησης η διαίσθησης, με την οποια
ο άνθρωπος συλλαμβάνει την αλήθεια των αι
σθητων πραγμάτων (βλ. Μεταφυσ. θ10, 1051b
22 "έστι το μεν αληθές ή ψεύδος το μεν θιγείν
και φάνάι αληθές ") 4) Διακρίνει τελος τη λo
γική ή τυπική αληθεια, που προκυmει από τη
διαπλοκη των όρων μιας πρότασης. ή ενός
συλλογισμού.
Για τις πηγές της γνωσης, τέλος, ο Aριστo
τέλης, δέχεται καταρχήν την αίσθηση, όπως
ειδαμε, χωρίς να φθάνει βέβαια στην άκρα ε
μπειριοκρατια., δεν ειναι δηλαδή ακραιφνής ε
μπειριστης (Περι αισθήσεως 445b 17' "Ουδέ
νοεί ο νους τα εκτός μη μετ' αισθήσεως όντα",
nβ Περι ψυχής Β2, 413b 4, καθως και Περι
ζωων γενtσεως 23. 731 α 31) Ο Αριστοτέλης
στο πέμmο βιβλιο του έργου του Μετά τα
Φυσικά (Ε1, 10260 19) διακρινει τρεις "θεωpη
τικές φιλοσοφιες": μαθηματικη, φυσικη, θεoλo
γική Η "θεολογική" αναφέρεται στη γνωση
του θειου γενικως και ο φιλόσοφος δεν επα
νηλθε ουτε προσπάθησε σε καποιο άλλο εργο
του να άρει ή να εξομαλυνει τη σχεση αυτή της
θεωρητικής γνωσης περι του θειου και μάλιστα
σε σχέση προς την "πρωτη φιλοσοφια", δηλα-
δη τη φιλοσοφια καθαυτήν. Αλλωστε δεν με-
ταχειρίστηκε αυτή τη λέξη ("θεολογική") σε
άλλα έργα του (μια αναφορά στο 1064b 3 θεω
ρείται από την έρευνα μεταγενέστερη παpεμ
βολή). Ο φιλόσοφος, πράγματι, θεωρει την ε
νασχόληση η τη θεωρητική έρευνα του θείου
ως "επιστημη θεολογικη", δηλαδή ως θεωρητι-
κη "νώση περι τα θεια. Δεν τον απασχόλησε
όμως η πλευρά αυτή της θεωρητικης γνωσης
περισσότερο. Μεταχειριζεται βtβαια και σε
άλλα σημεια του εργου του αυτου (τα
Μεταφυσικά) και oλλ r , τους όρους "θεoλo
γειν", "θεολογια" και "θεολόγος", αλλά μόνο
για να διακρίνει τους μυθολογουντες διανοη-
τές που προηγηθηκαν από τους φιλοσόφους
της φυσεως, τους "κοσμολόγους" η "φυσιoλό
γους", όπως τους ονομάζει Από την όψιμη αρ
χαιότητα ως τις μέρες μας (και με την επιδρα
ση της ερμηνειας του θωμά Ακινατη.) μιλησαν
158
πολλοί για τη θεολογια του Αριστοτελη, δεν
βρισκει όμως στο έργο του ερεισματα μια τέ-
τοια θέση.
6. Η φιλοσοφlα της φυσεως
Η μελέτη της φύσεως ειχε μακρά παράδοση
στην ελληνική φιλοσοφια, όταν ο Αριστοτέλης
έκανε τις φυσιοδιφικές του έρευνες και απo
φασισε να γράψει κι αυτός για τη φιλοσοφια
της φυσεως. Φαινεται ομως πως στα χρόνια
του δεν ηταν τόσο σαφές το νόημα αυτού του
όρου ("φυσις"), αν σκεφτουμε ότι στη "Φυσι-
κή» του επανειλημμενα επιχειρεί να δωσει μια
απάντηση ή, καλυτερα, να προσδιορίσει το
νόημα της φυσεως (Φυσικη Β1, 192b 32'"φυσις
μεν ουν εστι το ρηθέν", και λιγο πιο κάτω "ΤΙ
μεν ουν έστιν φυσις .... δοκει δ' η φυσις, έτι δε
φύσις" 194α 12, "η φύσις διχως λέγεται, το τε
είδος και η ύλη"). Από το άλλο μέρος, βέβαια,
με τη "Φυσικη" του δεν κωδικοποιει απλως τις
κατακτήσεις Kat τα εγνωσμένα της ελληνικης
φιλοσοφικής παράδοσης ως τότε, ως την
εποχή του, αλλά επανεξετάζει εξ αρχης (όπως
κάνει άλλωστε σ' όλα τα έργα του) τα θέματα
και τη μέθοδο έρευνας, επαναθέτει τα πρoβλη
ματα και ανανεώνει τα εΡωτηματα της φιλοσο-
φιας της φύσεως Φυσική, λοιπόν, κατά τον
Αριστοτέλη ειναι η επιστημη που έχει ως αντι-
κείμενό της τη μελέτη της φυσεως (και όχι το
σύνολο των φυσικων φαινομένων). Οταν όμως
ο φιλόσοφος μεταχειρίζεται τον όρο "φυσις",
εννοεί το συνολο των αντικειμένων που συ-
γκροτουν τη φυσική πραγματικότητα και έχουν
ως χαρακτηριστικό τους γνωρισμα την κινηση,
και μάλιστα μόνο όσα έχουν την αρχή (αιτια)
της κινησης ή της ηρεμιας μέσα τους (Φυσική,
Β 1, 192b 13: "τουτων μεν γάρ έκαστον εν
εαυτω αρχήν έχει κινήσεως και στάσεως"). Θα
μπορούσε ακόμη να πει κανεΙς ότι ολόκληρη η
"Φυσική" του Αριστοτέλη έχει ως αντικεΙμενο
της την κινηση και το συνολο των εννοιων της
Ο όρος αυτός "κίνησις", πράγματι, έχει ευρυτε-
ρη σημασΙα και θα λέγαμε ότι χαρακτηρίζει
κάθε έννοια μεταβολής. Συγκεκριμένα ο
Αριστοτέλης διακρινει τρεις βασικές αποχΡω-
σεις. Δηλαδή με την κινηση εννοεί: 1) τη γένε-
ση, δηλ τη μετάβαση από το μη ον στο ον (πα-
ντοτε όμως "εκ της υποκειμένης υλης" εκ τινος
προυπάρχοντος, όχι εκ του μηδενός, δηλαδη
ως κάτι που δεν υπάρχει, δεν είναι αισθητο
ακόμα, Π.χ η γέννηση του ανθΡωπου) 2) κινη-
ση επισης είναι η φθορά, δηλαδή η μετάβαση
απο το ον στο μη ον (π Χ ο θάνατος ενός ατο.
μου, και στην περιmωση αυτή όμως η "υλη'
παραμένει αθάνατη) και 3) τέλος, ως κινηση
εννοει και τη μετάβαση από το ον πάλι στο ον
(π Χ ένας ανθΡωΠος αδικος γινεται δικαιος),
δηλαδη έχουμε μεταβολή της ποιότητας του
ανθρωπου, άρα μια μορφή κινησης.
Απο μια άλλη αποΨη την κίνηση εννοει ο φιλό
σοφος α) ως κίνηση κατά ποσόν, π Χ αυξηση
η ελαπωση, β) κατά ποιόν, οποτε εχουμε την
αλ/οιωση και γ) ως κινηση κατά τόπο, δηλαδη
ως φορα Μ' αυτο το σχημα αντιλαμβανόμαστε
τα ειδη της μεταβολής, τη μορφη της κινησης
που αφορά στα αντικειμενα με "έμφυτη" την
αιτία της μεταβολης ("αύξησις", "φθισις", "αλ-
λοιωσις", "φορα") Κάθε αυξηση και ελάπωση
πΡουποθέτει αλλοιωση και κάθε αλλοιωση
πΡοunοθέτει την τοπικη κινηση, τη φορά. Η Kί
νηση αυτη ομως δεν είναι νοητη χωρίς τ ς έν
νοιες του "τόπου", δηλαδη του χωρου, του
"κενου", του "συνεχους", του "χρόνου" και τοι)
"απείΡαυ" Αυτές ακριβως οι έννοιες συνι
στουν και τα αντικειμενα έρευνας στο έργο
του Αριστοτέλη Φυσική σκρoaσις ή αnλως
Φυσικη, όπως συνηθως το αναφέρουμε (ένωση
τεσσάρων βιβλιων που έκανε ο Ανδρόνικος ο
Ροδιος, όπως είδαμε). Δηλαδή η κινηση ΠΡOίJ
ποθέτει την έννοια του συνεχους και δεν ειναι
κατανοητή παρά μονο σε συνάρτηση με τις έν
νοιες του χωρου και του χρόνου
Τα φυσικά πράγματα είναι αντικειμενα της
"Φυσικής" του Αριστοτέλη και όλα όσα συνδέ
ονται η συμβαινουν μ' αυτά. γένεση, φθορά,
μετaβoλη κ λπ Βασικο στοιχειο της αριστoτε
λικής "Φυσικής" ειναι η έννοια της "αρχης", όχι
ομως ως αυτοσκοπός, αλλά παντοτε ως μεθo
δολογικη αφετηρία για τη σκέΨη μας, για να ε
ξηγησουμε τα συμβαίνοντα στη φύση ("η γαρ
αΡχη τινός η τινων", Φυσ Α2, 185a 4). Με βάση
cUTη τη διευκρΙνιση και όσα αναφέραμε για
την κινηση, μπορούμε να προσθέσουμε συ
μπληρωματικά οτι στην τάξη του φυσικου γι
Υνεσθαι (="φύσις") ο Αριστοτέλης στηρίζει την
ενvoια η τη θεωρια της "τελεολογιας". Βασικό
αξιωμα της αντίληψης αυτής ειναι η περιφημη
φραση του "Φύσις ουδέν μάτην ποιεί" Με την
ενvoια της τελεολογιας επισης συνδέεται η
θεωρια περι των τεσσάρων αιτίων και αυτη
παλι ουσιαστικα συναρτάται με την υλη και τη
φυση
Για να συντελεσθει οποιοδηποτε φυσικό γεγο-
νος η φαινομενο προυποτιθενται τέσσερις βα
σικες αρχές ή αιτια. Τις αιτίες αυτές ο Aριστo
τελης τις αναλυει συστηματικά στο 20 βιβλ
του εργου του Μετά τα Φυσικά και επανέρxε
Αριστοτέλης
ται στο θέμα αυτό στο 20 βιβλ της "Φυσικης"
του.
1. ΠΡωτη αιτια ειναι η "υλη" (η υποκειμένη
υλη), Π.χ. για μΙα οικία υλη είναι ο πηλός και οι
πέτρες. 2. Δεύτερη αιτια εΙναι το "ειδος", δη
λαδή το σχέδιο που έχει στον νου του ο οικο-
δόμος ("η ουσία και το τι ην ειναι") Αυτή είναι
και η σημαντικότερη (Μεταφ. Β2, 996b 13 14).
3. Τριτη ειναι η αρχη η "πηγη" της κινησης
("όθεν η αρχή της κινησεως"), δηλαδη αυτη
που ειναι η αφετηρία, η "πηγή" της διαδικασιας
της κινησης αυτης, Π.χ. της οικοδόμησης ενός
σπιτιου. 4. Τέταρτη αιτία ειναι ο σκοπός, το
"τέλος", ("το ου ένεκα και το αγαθόν" ή "ου δ'
ένεκα το έργον"), ο σκοπός για τον οποιο γινε
ται κάθε έργο. Αυτές οι τεσσερις αιτιες ορι-
ζουν οποιαδηποτε "τεχνική" ενέργεια του αν
θΡωπου και είναι αναγκαίες προυποθέσεις για
τη γνωση του φυσικου γιγνεσθαι ("περι πασων
του φυσικου ειδέναι", Φυσ. 198α 22). Μερικές
φορές οι δυο ΠΡωτες αιτίες (υλη ειδoς) συμπι
mouv σε μια, εν πάση περιmωσει όμως με τις
τέσσερις αυτές αιτίες εξηγουμε κάθε μεταβo
λη που συμβαινει στον φυσικό κοσμο
7. Η πρακτική και πολιτικη φιλοσοφια
Ο Αριστοτέλης καθόρισε την πρακτικη φιλoσo
φια ως τον δευτερο στην ιεραρχία κλάδο των
φιλοσοφικων επιστημων. Χαρακτηρίζει τις έ
ρευνές του για τις "πράξεις" (= τα ηθικά ενερ
γηματα) του ανθρωπου ως "περι τα ανθΡωπινα
φιλοσοφία" και την τέχνη της ανθΡωπινης συμ
βιωσης ως "πολιτική" (δηλ. τέχνη). Έτσι κληρo
δότησε στην Ιστορία της Φιλοσοφίας δυο βασι
κους όρους και ορισε δυο ουσιαστικές περιo
χές της ηθικης και κοινωνικης ζωής του αν
θΡωπου' την ηθικη φιλοσοφια και την πολιτική,
δηλ. την έρευνα για τις Πράξεις του ανθΡωπου
(ηθικη) και την κοινωνικη συμβίωση του (πoλι
τικη).
Η πρακτικη φιλοσοφια, ειδικότερα, έχει ως α
ντικείμενό της τα ηθικα ενεργηματα του αν
θΡωπου' αυτό σημαινει γεγονότα που δεν ειναι
δυνατόν να καθορισθουν με λογική αναγKαιό
τητα εκ των προτέρων' αντίθετα χαρακτηρίζο-
νται από ρευστότητα και διαφορετικη κάθε
φορά εκδοχη, αυτό που ο Αριστοτέλης oνoμα
ζει "ενδεχομένως και αλλως έχειν" Eπιnλεoν
οι ανθΡωπινες Πράξεις ειναι έκφραση και πρoι
ον της ελευθερης επιλογης ή της βουλησης
του ανθΡωπου Η πρακτικη φιλοσοφια, για λό
γους μεθοδολογικους και διδακτικούς, διαιρει
ται σε δυο κλάδους: την πολΙTlκη και την ηθικη
πραγματεια. Ο άνθρωπος ως "ζωον πολιτικόν
159
Αριστοτέλης
φυσει" πραγματωνει, δηλαδή ολοκληΡωνει την
πολιτική του φυση μόνο μέσα στην πολιτική
κοινότητ. ("κοινωνια πολιτική") Η ηθική ερευ
νά την έννοια της ευδαιμονιας του ανθρώπου
σε συνδυασμό με την έννοια του αγαθου και
της αρετής, ενω η πολιτικη εξετάζει τους
όρους και τις προυποθέσεις της κοινωνικής
συμβιωσης των ανθΡωπων μέσα στην πόλη,
στην ανθρωπινη κοινότητα. Ο σκοπός του αν
θΡωπου, ειτε ως ατόμου είτε ως πολιτη μέλους
της ανθΡωπινης κοινότητας, ειναι η ευδαιμo
νια. Προέχει ωστοσο να στηριξουμε την αν
θΡωπινη κοινότητα, επειδή εξασφαλίζει την
ευδαιμονια σε περισσότερους ανθΡωπους' και
αυτό ανταποκρινεται άλλωστε στη φυση της,
δηλαδή έχει οντολογική προτεραιότητα,
("πρότερον δη τη φυσει ή πόλις η οικια και έ
καστος ημων έστιν", Πολιτικά).
Την ηθικη και πολιτική φιλοσοφια του ο Aρι
στοτέλης αναmύσσει σε τρια έργα ηθικής και
ένα πολιτικής φιλοσοφιας: Ηθικά Μεγάλα,
Ηθικά Ευδήμεια και Ηθικά Νικομάχεια, το ση
μαντικότερο έργο ηθικής φιλοσοφίας. Στα τρια
αυτά εργα, γραμμενα σε διαφορετικά χρονικα
διαστηματα, ο φιλόσοφος ερευνά και εξετάζει
την πραγμάτωση του αγαθου στη ζωή ενός αν
θΡώπου, δηλαδη πως θα κατακτήσει κανείς την
ευδαιμονία ως άτομο, ενω στα Πολιτικά (έργο
που αποτελειται από τη συνένωση πολλων
συγγραφων), ερευνά την πραγμάτωση του α
γαθου και την κατάκτηση της ευδαιμονιας
μέσα στην πόλη. Και στις δυο περιmωσεις βέ
βαια πρόκειται για την ευδαιμονια του ανθpω
που, πώς θα επιτυχει ο άνθρωπος την ευτυχια,
μια ευτυχισμένη ζωή, ειτε ως άτομο με την ε-
νάρετη ζωή του ειτε ως μέλος της κοινότητας,
συμβιωνοντας με τους συνανθΡωπους του και
πραγματωνοντας την αρετή στα nλαΙσια τωρα
της πόλεως
Στα Ηθικά Νικομάχεια ο Αριστοτέλης προτάσ-
σει την έρευνα η τον προσδιορισμό του αγα
θου: τι ειναι αγαθό, τι εννοσύμε όταν λέμε
"καλό" (το εννοιολογικό ηθικό εύρος της λέξης
"αγαθός" ειναι μεγαλύτερο από ό,ΤΙ στη λέξη
"καλός"). Διαπιστωνει αμέσως ότι το "αγαθόν"
αφορά σε όλη την έκταση της ανθΡωπινης
δραστηριότητας, διανοητικής και πρακτικης:
"Πάσα τέχνη και πάσα μέθοδος, ομοιως δε
πραξις τε και προαιρεσις, αγαθου τινος εφιε
σθαι δοκει" (Α1, 1094α 1 2), ότι δηλ. ο άνθpω
πος με οποιαδήποτε τεχνική δραστηριότητα
και με καθε θεωρητική ενασχόληση, καθως ε
πισης και με οποιοδήποτε ηθικό ενεργημα και
160
με κάθε απόφαση του φαινεται ότι επιδιωκει
μια μορφή του αγαθου Έτσι καταλήγει ο φιλο-
σοφος στο συμπέρασμα ότι όλες οι δραστη-
ριότητες του ανθρώπου αποβλέπουν στην κα-
τάκτηση του αγαθου.
Η συστηματική εξέταση των εννοιων αυτων ο
δηγεί τον Αριστοτέλη στον προσδιορισμό και
της έννοιας του αγαθου, το οποιο τωρα οριζε-
ται ως η πραγμάτωση του σκοπου ("έργον",
"τέλος"), για τον οποιο είναι nλασμένoς (φυ-
σε ι) ο άνθρωπος. Ο σκοπός πάλι αυτός συναρ-
τάται με την ανάmυξη των φυσικων προδιαθέ-
σεων και δυνάμεων που διαθέτει ο άνθρωπος
και πραγματωνεται στη σφαιρα της πρακτικης
και της κοινωνικής του ζωης ως "ψυχής ενέρ-
γεια κατ' αρετήν" (Ηθικά Νικομάχεισ, Α6,
1098α 16: "Το ανθρωπινον αγαθόν ψυχης ε-
νέργεια γίνεται κατ' αρετήν") Η ευδαιμονια,
λοιπόν, του ανθΡωπου συνίσταται στην άσκη-
ση της αρετής, αφου το "αγαθόν", όπως ειδα-
με, αποτελεΙ το ουσιωδες συστατικό της ευ-
δαιμονίας και συνυπάρχει με την άσκηση της
αρετής. Η ευδαιμονία, βέβαια, όπως συμπεΡαΙ-
νεται ηδη από όσα αναmύξαμε, δεν ειναι μια
κατάσταση της ψυχης, αλλά μάλλον θεωρειται
από τον Αριστοτέλη ως δραστηριότητα της
ψυχής κατά την άσκηση της αρετή ς και συνδε-
εται με την πολιτική ζωη του ανθΡωπου, δηλα-
δη με τον τρόπο που συμβιωνει με τους συναν-
θΡωπους του. Από την άποΨη αυτή η ευδαιμο-
νία δεν απορριmει τα υλικά αγαθά ("τα εκτος
αγαθά"), αλλά, αντΙθετα, τα προυποθέτει ως α-
ναγκαια για την ολοκλήρωσή της (ο Αριστο-
τέλης τα ονομάζει επισης "χορηγια")
θεμέλιο της αριστοτελικης ηθικής Ι πρακτικής
φιλοσοφιας ειναι η αρετή θεωρουμενη ως με-
σότης. Onως ειναι γνωστό, ο Αριστοτέλης ορι-
ζει την αρετη καταρχήν ως μεσότητα' "έξις
προαιρετική εν μεσότητι ουσα τη προς ημάς ω-
ρισμένη λόγω και ως αν ο φρόνιμος ορισειεν"
(Ηθικά Νικομάχεια 1106Β 36), δηλαδή η αρετη
εΙναι μια σταθερή ψυχική διάθεση ως αποτέλε-
σμα ελευθερης επιλογής και οριζεται ως το
μέσο σε σχέση με μας' αυτό το μέσο καθορίζε-
ται από την (κοινή) λογική καθως και από την
κριση ενός συνετου ανθΡωπου. Σήμερα πι.
στευουμε ότι η έννοια της μεσότητας δεν έχει
την καταγωγή της στην αρχαια ιατρικη, μολο-
νότι υπάρχουν υποστηρικτές και της αντίθετης
άποψης Η αρετή, επομένως, κατά τον Αριστο
τέλη, δεν ειναι φυσική προδιάθεση, αλλά είναι
αποτέλεσμα ορισμένης δραστηριότητας, που
γινεται τελικά σταθερή διάθεση Ι ιδιότητα της
ψυχής ("έξις") με την επίμονη άσκηση και τον
εθισμό (έθος ηθική). Επιπλέον δεν είναι αντι
κείμενο διδασκαλίας, όπως η θεωρητική γνώ
ση, ουτε αποκτάται με τη γνωση αλλά με την
πράξη και συνδέεται άρρηκτα, ειναι απoτέλε
σμα ελευθερης επιλογής του ανθΡωπου ("πρo
αιρεσις"). ΠροUπόθεση του ενάρετου βίου
ειναι η ελευθερία της βουλησης, το δικαιωμα
της επιλογής, ενω η έννοια της μεσότητας
συνδέεται επισης με την ανθΡωπινη συνεση
και σωφροσυνη, δεν έχει ιχνος μεταφυσικής.
Ειναι το μέσον (μέτρον) ανάμεσα στις ακραίες
θεσεις από την άποΨη της ουσιας και της o
ντολογικης της αναφοράς ("κατά την ουσιαν
και τον λόγον το τι ην λέγονται", Ηθ. Νικ. 86,
1107α 5 Κ.ε ), αξιολογικά όμως και ως προς την
εννοια του ορθού είναι το υψιστο σημείο ("α
κΡοτης") Η εννοια της μεσότητας, πρέπει να
προσθέσουμε, έχει σχέση και αναφέρεται
μόνο στις ηθικές αρετές και όχι στις διανoητι
κες Τέλος, δυο ακόμη βασικές έννοιες Ι αρε
τές της αριστοτελικής ηθικης φιλοσοφιας είναι
η "δικαιοσυνη" (μ' αυτην συνδέεται και η έν
νοια της επιεικειας) και η "φιλία". Και οι δυο
εχουν σαφως πολιτική διάσταση. Η δικαιοσυνη
χαρακτηρίζεται ως "αλλότριον αγαθόν μόνη
των αρετων, ότι προς έτερόν εστιν" (Ηθ. Νικ.
ΕΙ, 11300 3), επειδή αποσκοπεί στην ευδαιμο-
νία του άλλου, αυτου που την δέχεται παρά
αυτου που την ασκει ("προς έτερόν εστιν").
Από το άλλο μέρος η φιλία χαρακτηρίζεται
πρωτιστως πολιτική αρετή και εκτιμάται ως θε-
μελιο της πολιτικής κοινωνίας (ο Αριστοτέλης
της αφιερώνει το 80 βιβλιο των Ηθικων NΙKO
μαχείων).
Οπως είναι γνωστό, ο Αριστοτέλης υπήρξε ο
θεωρητικός μελετητής της πολιτικης (φιλoσo
φιας) με το έργο του Πολιτικά. Προηγήθηκε
βεβαια ο Πλάτων, που με την Πολιτεία και τους
Νόμους του, κυριως, δικαιως θεωρειται ως ο
θεμελιωτής της πολιτικής φιλοσοφίας. Ωστό
σο, npωΤOς ο Αριστοτέλης συστηματοποιησε
τη μελέτη της πολιτικής και κωδικοποίησε την
ως τότε πολιτική εμπειρια των Ελλήνων ως θε
ωρητικη γνωση και ανάλυση του πολιτικου φαι
νομενου. Αφορμάται από την πεποίθηση ότι ο
ανθΡωΠος ειναι ΠΡωτιστως "ζωον πολιτικον"
και παρέπεται το "κοινωνικόν" και "OΙKoνoμι
κόν", επομένως η πολιτικη κοινότητα έχει πρo
τεραιότητα, γι' αυτό και "πρότερον τη φυσει
πολις η οικια και έκαστος εξ ημων". Η πόΛlς
ομως, εννοουμενη ως πολιτικη κοινοτητα, δεν
θεωρειται ως αυτοσκοπός η σημασια της και ο
Ψ.Λ.. Α.11
Αριστοτέλης
προορισμός της συναρτάται με τη δυνατότητα
που παρέχει στα μέλη της, στους πολιτες να
πραγματωσουν στους κόλπους της τη φυση
τους και να κατακτήσουν την ευδαιμονια (Πo
λιτικά, 1252Β 29): "γινομένη μεν ουν του ζην
ένεκα, ούσα δε του ευ ζην". Αλλωστε μόνο
μέσα στα πλαίσια της πόλεως μπορει να ανα-
muξει ο άνθρωπος τις φυσικές του ικανότητες
και να αρτιωθει ηθικά' έξω από την πόλη, δη
λαδή έξω και μακριά από την κοινότητα αν
θρώπων, παραμένει πάντοτε ελλιπής και ατε
λης. Η πόλις άλλωστε, κατά την αντιληψη των
Ελλήνων, δεν ειναι απλώς συγκέντρωση αν
θρώπων και υnηρεσιων, αλλά κυριότατα θε
σμός πολιτικός και καθίδρυμα παιδευτικό, θεo
φρουρητο, πνευματικό επιτευγμα του ανθpω
που και κριτήριο εν τέλει της κοινωνικης και
πολιτικής του ωριμότητας. Επιπλέον, η πόλις
συνεστήθη όχι ως δείγμα ομαδικης ζωής, αλλά
χάρη στην έλλογη φυση του ανθΡωπου και
στην αίσθηση της δικαιοσύνης (Πολιτικά Α2,
12530 15 18)' δημιουργήθηκε ως έκφραση της
"ορμής" του ανθΡωπου "επί την τοιαύτην (δηλ
πολιτικήν) κοινωνιαν", και αυτή η "ορμή" είναι
κοινό χαρακτηριστικό όλων των ανθΡωπων
("εν πάσιν"). Πάνω σ' αυτές τις θεμελιωδεις
αρχές στηρίζεται η πολιτικη φιλοσοφία του
Αριστοτέλη και γενικότερα των Ελληνων,
αφου, όπως ειπαμε ήδη, ο φιλόσοφος αυτος
συμπυκνώνει και κωδικοποιει όλη την πολιτικη
φιλοσοφία των Ελλήνων.
8. Αισθητική και φιλοσοφία της τtχνης.
Προτού μας απασχολήσουν οι απόψεις του
Αριστοτέλη για την τέχνη, δηλαδή τις καλές
τέχνες, και τη φιλοσοφικη αποτίμηση των δια
φόρων μορφων της τέχνης, κυριως της λογο-
τεχνίας, είναι αναγκαίο να αποσαφηνίσουμε
μερικά πράγματα από την αριστοτελική φιλο-
σοφία σχετικά με την "τέχνη", όπως μεταxειρί
ζεται ο φιλόσοφος αυτόν τον όρο στα συγ-
γράμματά του. Καταρχήν, λοιπόν, με τον όρο
"τέχνη" και ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης εννo
ουν την κατασκευαστική ικανότητα του ανθpω
που, η οποια βέβαια προϋποθέτει γνώση αιτιo
λογημένη που υπερβαινει την εμπειρια. Ο
Αριστοτέλης διακρίνει τα αισθητα πράγματα
(τα "όντα") σε όσα είναι "φυσει" και σ' εκεινα
που ειναι προιόντα της κατασκευαστικης ΙKα
νότητας του ανθΡωπου ("από τέχνης" η "τέ
χνη") (Φυσικά Β1, 192Β 8 κ ε.). Ολα τα έργα
της τεχνης, όπως την εννοούμε εμεις σημερα,
υπάγονται σ' αυτη τη δευτερη κατηγορια, είναι
δηλαδη αποτελεσμα της δημιουργικης επέμ
161
Αριστοτέλης
βασης του ανθρωπου στη φυση με την ευρεια
έννοια Η τέχνη τωρα με αυτό το νόημα απo
βλέπει, κατά τον Αριστοτέλη, σε δυο σκοπους.
είτε να αναπληΡωσει όσα η φυση δεν "Kατα
σκευασε", όσα χρηστικά πράγματα, εργαλεια,
έργα τέχνης Κ.λπ. δεν μπορει να ειναι έργα της
φυσεως ("όλως δε η τέχνη τα μεν επιτελει α η
φυσις αδυνατει απεργάσασθaι", Φυσικά Β8,
1990 15 κ.ε.) είτε μιμείται τη φυση ("τά δε μι-
μείται", ό.π.) Ολα τα καλλιτεχνικά έργα, η
καλλιτεχνική δραστηριότητα του ανθΡωπου
(ποιηση, ζωγρaφΙKη, γλυmική, μουσική κ.λπ.)
υπάγονται στη δεύτερη διάκριση, είναι δηλαδή
αποτέλεσμα μιμησης "μιμήσεις το συνολον",
λέει ο φιλόσοφος για τα ειδη του ποιητικου
λόγου, αλλά αυτό ισχυει για όλα τα Kαλλιτε
XVΉματα (Ποιητική, 1447α 13).
Επιβάλλεται όμως να άρουμε κάθε παρεξήγη
ση που συνοδευει τη μίμηση. Στον Αριστοτέλη
η λέξη αυτή έχει διαφορετική σημασια από ό,ΤΙ
στον Πλάτωνα, που μεταχειριζεται αυτό τον
όρο για να μειωσει την καλλιτεχνική δημιoυρ
για, ως "τριτον από της αληθείας" (πάντοτε σε
συγκριση βέβαια με τη φιλοσοφία). Όταν ο
ποιητής "μιμείται" πράξεις Π.χ., αυτό σημαίνει
δημιουργική ανα-συνθεση, αναπαράσταση των
ηθικων ενεργημάτων του ανθΡωπου με γνωση
και φαντασια Δεν έχει να κάνει τιποτα η μίμη-
ση, όπως την εννοεί ο Αριστοτέλης, με την α
πομιμηση ή την αντιγραφη, ούτε με ό,ΤΙ αρνη
τικό συνοδευει αυτή τη λέξη: ο φιλόσοφος επι-
μένει να τονίζει το νόημα της μιμησης (σ' αντί
θεση με τον Πλάτωνα) και να το ανάγει στον
φυσικό nρoΙKισμό του ανθΡωπου, στο ένστικτό
του ("μιμητικωτατον των ζώων ο άνθρωπος").
Με τις λέξεις "ποιειν" και "μίμησις" ο Αριστοτέ-
λης θέλει να δηλωσει τη δημιουργική δυναμη
του καλλιτέχνη η τη "δημιουργικη φαντασία",
όπως τονίζει νεότερος μελετητης του Aριστo
τέλη (Ι. Dύrίng). Ένα έργο τέχνης, λοιπόν, ειναι
μια δημιουργική αναπαράσταση, είναι έργο όχι
μόνο έμπνευσης αλλά και γνώσης.
Onως ο Πλάτων ετσι και ο Αριστοτέλης θεω
ρουν το συνολο των καλων τεχνων (εικαστικές
τέχνες, ποίηση, μουσικη, χορος) ως μιμηση,
μόνο που, όπως ειδαμε, δεν εννοουν τα ιδια
πράγματα με τη λέξη αυτη Επισης και οι λέ
ξεις "ποιείν", "ποιηση" και "ποίημα" καταρχήν
σημαινουν την κατασκευαστική δραστηριότη-
τα του ανθρωπου και μετά τα έργα της πoιη
σης, όπως τα εννοουμε εμείς σημερα Η πoίη
ση πάντως ειναι μίμηση, σ' ολο το ευρος της,
δηλαδη σε όλα τα ειδη του ποιηTlκου λόγου Ο
162
Αριστοτέλης έγραΨε ειδικό έργο για τα έργα
της ποιησης (έπος, τραγωδία κ.λπ.), από το
οποιο σωθηκε μόνο το ΠΡωτο μερος Στο έργο
αυτό βρίσκουμε έξοχες αισθητικές κρισεις και
φιλοσοφικές θέσεις του φιλοσόφου οχι μόνο
για την ποίηση και τα ποιητικά έργα γενικα
αλλά υπάρχουν πολλές αναφορές στη μουσικη
(και στα Πολιτικα, κάιιει εκτεταμένο λόγο για
τη μουσικη), στη γλυmική ("των ανδριαντων
ποιησις", όπως λέει ο Γοργιας) και στη ζωγpα
φική.
Ένα ακόμα σημειο της φιλοσοφικης θεωρησης
της τέχνης και της αισθητικής αποτίμησης των
έργων της, όπως την αντιλαμβάνονται οι
Αρχαίοι και μαθαινουμε από τον Αριστοτέλη,
ειναι η αντιληψή του για την έννοια του "κόλ-
λους", της ομορφιάς. ΠΡωτα πρέπει να έχουμε
πάντοτε στον νου μας ότι η αντιληψη του κόλ-
λους στους αρχαιους Έλληνες είναι νοηTlκη
μάλλον "αρά "αισθητική", με τη σημασία που
ξέρουμε εμείς σημερα απο την εποχη της
Αναγέννησης και κυριως του κλασικισμου Ο
Αριστοτέλης Π.χ. αναφέρει πολλές φορές ως
πρότυπο ομορφιάς τα μαθηματικά, διότι ως αι-
σθητικές κατηγορίες θεωρεί την τάξη, τη συμ-
μετρία και το καθορισμένο στον χώρο ως ευ-
auvomo και ακριβές' αυτά ακριβώς τα χαρα-
κτηριστικά βρίσκει ο φιλόσοφος, κατ' εξοχήν
μάλιστα, στα μαθηματικά αντικειμενα (Μετά τα
Φυσικά 1078 36 κ.ε). Φαινεται όμως ότι η αντι-
ληψη της τέχνης από τους Έλληνες ειναι κατ'
ουσιαν μαθηματική, δηλαδή νοητική, και η αι-
σθητική τους στηρίζεται στις μαθηματικές ανα-
λογίες των πραγμάτων (τάξις, συμμετρια, ωρι-
σμένον κ.λπ.). Επιπλέον οι αρχαίοι Έλληνες
για τις σημερινές έννοιες όπως λογοτεχνία,
τέχνη, αισθητική δεν ειχαν καν λέξεις αντι-
στοιχες, όπως δέχεται σήμερα η έρευνα, και
δεν γνώριζαν το κάλλος, την ομορφιά ως αι-
σθητική έννοια ή κατηγορια. Αυτά κυρίως ισχυ-
ουν για την κλασική εποχή (Πλάτων και Αρι-
στοτέλης). Ωστόσο ο Αριστοτέλης εθεωρησε
την τέχνη στο συνολό της και ειδικά την ποιη-
ση θετικά. Αντίθετα από τον δάσκαλό του, τον
Πλάτωνα, που καταδίκασε και εξόρισε τους
ποιητές από την ιδανικη του πολιτεια, ο
Αριστοτέλης παραμένει πιστός στην ελληνικη
παράδοση, που ήθελε τους ποιητές δοσκα-
λους του λαου θεωρει και αξιολογει την ποίη-
ση ως φιλοσοφικοτερη απο την Ι στορια , οπως
ειναι γνωστό (Ποιητικη, 1451 Β5) Επιπλέον α-
πάλλαξε την ποίηση και γενικότερα την τέχνη
από ηθικα κριτηρια και αξιολογησεις ξενες
προς αυτήν. "ουχ η αυτη ορθότης εστΙν της πο-
λιτικης (ηθικής) και της ποιητικής" (Ποιητική
1460 Β13).
Οι θέσεις αυτές του Αριστοτέλη δεν επέδρα-
σαν ουτε επηρέασαν, αισθητά τουλάχιστον,
τις αντιλήψεις των μεταγενέστερων για την
τέχνη. Ασκησαν όμως μεγάλη επΙδραση (από
την Αναγέννηση και εξής) στη διαμόρφωση
των αισθητικων αντιλήψεων του νεότερου αν-
θΡωπου. Η νεότερη (και η συVXΡOνη) αισθητική
αντλησε και αντλεί πολλά και πολυτιμα στoι
χεια τόσο για τη λογοτεχνια γενικά όσο και για
τις καλές τέχνες στο σύνολό τους. Σήμερα μά
λιστα ξαναγυριζουμε στις απόΨεις του μεγά-
λου Σταγιρίτη και ανακαλumουμε σ' αυτές
πΡωτοτυπΙα και τόλμη.
Δ ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ
Νηφάλιος ανατόμος των φιλοσοφικων πρo
βλημάτων και συστηματικός μελετητής του φι
λοσοφικου λόγου, ο Αριστοτέλης ερευνησε
και "διέταξε" τη φιλοσοφική σκέΨη και τη με
θοδική γνωση, έτσι ωστε να θεωρειται, δικαί-
ως, ο θεμελιωτής της επιστημονικής αντιμετώ
πισης της φιλοσοφίας.
Ολοι οι κατοπινοι αιωνες ως τα νεότερα xρό
νια κινουνται και στοχάζονται ανάμεσα στα
δυο μεγέθη της ελληνικής φιλοσοφίας, τον
Πλότωνα και τον Αριστοτέλη. Ο Αριστοτέλης,
πρακτικότερος ωστόσο από τον δάσκαλό του,
δαπόνησε τη φιλοσοφική του διάθεση στην έ
ρευνα του αισθητού κόσμου Δεν δεχόταν τις
ιδέες του Πλάτωνα και εννοσυσε το "είδος"
(μΟΡφη) πάντοτε σε αδιάσπαστη ενότητα με
την "υλη" (εΙδος υλη), με τα αισθητά nράγμα
τα Οι έννοιες υλη και εΙδος (μορφή) γίνονται ο
όξονας για τη μελέτη του φυσικού ένυλου
κόσμου. Τα πάθη δεν καταδικάζονται αλλά με
τριόζονται (θεωρΙα της μεσότητας)' η τέχνη,
και κυριως η τραγωδία και γενικότερα η πoίη
ση, δεν εξοβελίζονται από την κοινωνΙα, αλλά
αποτιμούνται με κριτήρια οικεία και επομένως
κρίνονται κατάλληλες να υπηρετήσουν την αν
θρωπινη κοινότητα. Ο άνθρωπος εΙναι "ζωον
μιμητικόν" και μάλιστα "ΤΟ μιμητικώτατον των
ζωων" , δηλαδή ον καλλιτεχνικό από τη φυση
του, η αισθητική του έχει γνησιες φυσικές Kα
τaβoλές Δεν ενδιαφέρει τον Αριστοτέλη η ι
δανική αλλά η όριστη πολιτεια, αυτη που ειναι
εφικτη στα μέτρα του ανθΡωπου. Η παιδεια και
η σωστη αγωγη συνιστουν τις καλυτερες πρo
υποθέσεις για την επιβιωση και την πρόοδο
της ανθΡωπινης κοινοτητας Η θεωρητική πoλι
τικη φιλοσοφια και οι προσπόθειες των Eλλη
Αριστοτέλης
νων να συστησουν ευνομουμενες κοινωνιες
βρίσκουν στο έργο του Αριστοτέλη την ερμη
νεία και την ιστορικη τους αποτίμηση.
Ο στοχασμός του Αριστοτέλη διευρυνε τον o
ριζοντα της Φιλοσοφιας από την αντΙθετη
προς τον Πλάτωνα κατεύθυνση. Ο μελετητής
της lστορΙας της Φιλοσοφίας έχει την εντυπω
ση πως η "τελείωση" της φιλοσοφιας είχε συ
ντελεσθει με τον Αριστοτέλη για να παρα
φράσουμε μια γνωστή δική του φράση "η φιλo
σοφια έσχε την εαυτής φυσιν". Η μορφή του
κλεινει την ακμή της ελληνικής φιλοσοφίας,
την κλασική, και συγχρόνως μια ολόκληρη
εποχή. Μετά τον θάνατό του η ελληνική φιλo
σοφια, η ελληνική ιστορία και ολόκληρος ο
γνωστός τότε κόσμος αποκτούν άλλες διαστά
σεις. Με τον Αριστοτέλη έδυσε ο κλασικός Kό
σμος των Ελλήνων. Η φιλοσοφΙα ήταν η τε
λευταια και η κορυφαΙα του τραγικού χορού
που τράβηξε την αυλαία.
Η φιλοσοφΙα του Αριστοτέλη άσκησε τεράστια
επίδραση και είχε απροσμέτρητες συνέπειες
για την ανάmυξη της επιστήμης (σε μερικές
περιmωσεις και δεσμευτική επιδραση). Δεν
έπαΨε όμως ούτε στιγμή να ασκεί αμεΙωτη
γοητεΙα και να χαρΙζει στους μελετητές απερΙ
γραπτη χαρά και απόλαυση πνευματική, αυτήν
ακριβως που πηγάζει από την ειλικρινή ενα-
σχόληση με οποιαδήποτε περιοχή της φιλοσο-
φίας ή της επιστήμης.
Βιβλιογρ.: Η μνημειωδης νεότερη έκδοση του έργου του
Αριστοτέλη εlvoι αυτή που έκανε ο J Bekker. Aris/o/e/Is
Opera, 1 lν. βθΓΙίπ. 1831-1870. ανατύπ. 1960, με τον /ndex
Ans/o/elιcus του Η ΒοηιιΖ Eπιμtρoυς μελtτές J Ι
Ackrill, Ans/o/le's E/hιcs, London, 1973 - του Ιδιου,
Ans/o/le /Μ Ph/Iosopher. Oxford. 1980 - J Ι Acknll (εκδ ),
Α New Ans/o/le Reader, Pnnceton. Un Pr. 1987 - D J
Allan. The Ph/Iosophy ο( Ans/o/le, Oxford υη. Pr, 1952
(ανατ 1979) Bames J - Schofield, Μ - Sorabji R (εκδ).
Artίdes οη Aris/o/le, τόμοι 4. London, 1971Π2 - Fr BΓίBsθ.
Oιe Philosophiθ des Ans/o/eles, τόμ Ι: Log/k υΟΟ Me-
/aρhysik, τόμ 11 Dιθ besonderen Wissenschaf/en Halen.
1978 - Ι During. Ans/o/eles. Oars/eI/ung υΟΟ /n/erpre/atron
Seines Denkem, Heidelberg. 1966 (ελλην μτφ Π Κον-
τζιό-Παντελή, Ο ΑριστοΠλης ΠσΡουσΙσση και ερμηνεΙα
της σκtψης του, τόμ Α. Μήνα. ΜΙΕΤ. 1991) - Κ Δ
Γεωργουλης. Αριστοτtλης ο ΣτσγιΡιτης, θεσΜκη. 1962
(αvoτύn.).- W Jaeger, Ans/o/eles Grundlegung eιΠBΓ
Geschich/e sθ/ΠBΓ Entwιck/ung. Ber1In. 1923 (ανατ. 1955) -
W Kullmann, Wissenschaf/ υΟΟ Mθ/hode /n/erpre/a/ionen
ΖυΓ aris/o/e/;schen Theone der Natυrwιssenschaf/. βθΓΙίη Ι
New York, 1974.. J Luka-siewιcz. Ans/o/Ie's Sy//og;s/ic
/rom /he S/andpoin/ ο( Modem Forma/ Log/c. OχIord.
1967' - 5 ManSIon (εκδ) Ans/o/e e/ /es problθmes de
mιtι/hode. Lουνθίη. 1971 - Μ Mathen. (εκδ.), Aris/otle
ΤodΒΥ. London. 1987 - Ρ. Morauχ. (εκδ ). Aris/o/e/es ίη der
ηθυθΓθη Forschung. Darmstadt. 1968 - D Paρadis. O/e
Rezep/ion der Nikomachischen E/hik der Arιs/oIe/es be/
163
αριστoτελισμόc;
Thomas νοη AquIn. Frankfurt Ι Μ, 1980 - Α Robιnson,
Aristolle's PsychOJogy, Ν Yor1<, 1989 - W D Ross.
AristotIθ. London, 1923. ανατ 1972 (ελλην μτφ,
MaριλΙζα Μήτσου, Αριστοτtλης, Αθι'ινα, ΜΙΕΤ. 1991) Η
Schweitzer. Zur LogIk ιje, Prax;s, Munchen, 1971 - Γρ
Ζιόκας, Ο Aριστoτtλης σrην aρσIJική παράδοση,
θεσΜκη, 1980 - Β Α Kyrkos. Oιe DIchturιg a/s WIssens-
problem tιeι AnstoteIθs, Διατρ (Heιd8lberg), Athen, 1972
θασ Κυρκος
αρΙOΤOτελισμόc;. Με τον όρο "αριστοτελισμός"
εννοουμε, npωτoν, τη συνέχεια της φιλοσο-
φιας του Αριστοτέλη, εΙτε μέσα στον Περιπα
το, που διαδέχθηκε το Λύκειο, είτε στην ευρυ
τερη περιοχή του Ελληνισμού και αργότερα
στον Ρωμαικό κόσμο' επΙσης τους σημαντΙKό
τερους εκπροσωπους της αριστοτελικής φιλo
σοφιας, τα κέντρα θεραπειας και καλλιέργειας
των αριστοτελικων σπουδων, τους υπoμνημα
τιστές και σχολιαστές των έργων του φιλoσό
φου και τις επιδράσεις της σκέψης του και των
φιλοσοφικων δογμάτων του. Δευτερον, εννo
ούμε τη συνέ>μ:ια και τις απηχήσεις της αρι
στοτελικής φιλοσοφιας, με την εμφάνιση του
Χριστιανισμού και τις μεταλλαγές του γνω
στου τότε κόσμου, στη διαμόρφωση της νέας
εικόνας που προσλαμβάνει ο κόσμος αυτός
στην ιστορικη του διαδρομή, που τέμνεται από
την εμφάνιση των Αράβων στο προσκήνιο της
lστορΙας και συνεχιζεται στον δυτικό Μεσαιω-
να και στο Ελληνικό Βυζάντιο. Και τρΙτον,
τέλος, στην έννοια του αριστοτελισμου συ
μπεριέχεται και η σπουδή της αριστοτελικής
φιλοσοφιας στον νεότερο κόσμο (συμπεριλαμ-
βάνουμε και τη θεραπεΙα της αριστοτελικής φι
λοσοφΙας στον μεταβυζαντινό, τον τουρκο-
κρατούμενο και τον Ελληνισμό των πapoικιων
κυριως, βέβαια, εννοουμε εδώ τη Δυτικη
ΕυΡωπη και τις εξακτινώσεις της δυτικής κλ
σικής παιδειας στη βόρεια Αμερική κλπ.).
Διακρινουμε τρεις μεγάλες περιόδους στην ι
στορία του αριστοτελισμου: την αρχαια, τη με
σαιωνική και τη νεότερη
Α. Μετά τον θάνατο του Αριστοτέλη (322 π.Χ.)
τη διευθυνση της σχολής του, του Λυκείου, α
νέλαβε ο μαθητής και φιλος του θεόφραστος.,
από την Ερεσσό της Λέσβου, ο οποίος εν
μέρει μόνο συνέχισε τις βασικές γραμμές του
δασκάλου του Onως ειδαμε, ο θε6φραστος
κληρονόμησε και τη βιβλιοθήκη του Aριστoτέ
λη με όλα τα συγγράμματά του, δημοσιευμένα
και αδημοσίευτα ("εσωτερικοί" και "εξωτερικοι
λόγοι") και την κράτησε, βέβαια, στην κατοχή
του ως τον θάνατό του (287 π.Χ.).
164
Έτσι στον Περίπατο., όπως μετονομάσθηκε
τωρα το Λύκειο, σπουδάζουν τη φιλοσοφια
του Αριστοτέλη από τα αυθεντικά του έργα.
Onως είναι εύλογο όμως, ο θε6φραστος θα
δώσει την προσωπική σφραγΙδα και τον δικό
του τόνο στη φιλοσοφική έκφραση της Σχο-
λής. θα συνεχΙσει τις βιολογικές έρευνες του
Αριστοτέλη (Περι φυτών ιστορlαι και ΠερΙ
φυτών αιτιών) και θα καινοτομήσει, ως ένα
βαθμό, με το έργο του Φυσικων δόξαι και τους
Χαρακτήρες. Σε πολλές περιmώσεις, ωστόσο,
άσκησε κριτική στον δάσκαλό του.
Στους αυτήκοους μαθητές του Αριστοτέλη συ
ναριθμείται και ένας άλλος αξιόλογος φιλόσo
φος, ο Εύδημος ο Ρόδιος., που μετά τον θάνα
το του δασκάλου του ίδρυσε σχολή στη Ρόδο
και συνέχισε την αριστοτελική φιλοσοφική πα-
ράδοση. Στα κυρια έργα του αναφέρονται τα
συγγράμματά του για την ιστορία των επιστη
μών (ΓεωμετρΙα, Αριθμητική κ.λπ.). Ένας άλ
λος προικισμένος μαθητής του Αριστοτέλη
ήταν ο Αριστόξενος ο ΤαΡαντΙνος., που ασχο-
λήθηκε με τη μουσική (Περί αρμονικών στα
χείων) και μετέφερε στους κόλπους του
Περιπάτου τη διδαυκαλια των Πυθαγορειων"
Αλλοι μαθητές του Αριστοτέλη ήταν ο Κλέ-
αρχος. από τους Σόλους της Κunpoυ, ο Φaι
νιας., συμμαθητής και συμπατριωτης του θεό
φραστου, ο Διοκλής. από την Κάρυστο Κ.ά
Στους άμεσους διαδόχους του θεοφράστου
προσμετρουμε τον διάσημο φυσικό Στράτωνα
τον Λαμψακηνό. (στη διευθυνση της Σχολής
287 269 π.Χ), που διέπρεψε για την εξαιρετική
του επιδοση στη Φυσική.
Με τον Στράτωνα γίνεται εμφανέστερη η βαθ
μιαια απομάκρυνση των σχολαρχων του
Περιπάτου από την αυθεντική διδασκαλια του
Αριστοτέλη. Ο ιδιος ο Στράτων απoμακρυνθη
κε σε πολλά σημεΙα από τον αριστοτελικό oρι
σμό του χρόνου (ως "αριθμόν κινήσεως" κ.λπ.),
με το επιχειρημα ότι "η δε κινησις και ο χρόνος
συνεχές, το δε συνεχές ουκ αριθμητόν"
Διάδοχοι του Στράτωνα στον ΠερΙπατο ήταν ο
Λύκων. από την Τρωάδα (269 225 π.Χ.) κι'
αυτόν διαδέχτηκε ο Αρίστων. από την Κέα
(Τζιά) και, τέλος, ο ΣωτΙων. από την Aλεξάν
δρεια (2ος αι π.Χ.) υπηρξε ο δέκατος στη
σειρά των σχολαρχων του Περιπάτου από τον
θάνατο του Αριστοτέλη.
Σ' όλο αυτό το διάστημα, για δυο περιπου αιω-
νες, όπως ειπαμε ήδη, οι διάδοχοι και μαθητές
του Αριστοτέλη στη σχολη του Περιπάτου δι-
δάσκουν από αντlγραφα των έργων του δα-
σκάλου, διότι τα αυθεντικά συγγράμματά του
βρισκονταν στα υπόγεια της Σκήψης, στην
Τρωάδα. Onως είναι εύλογο, στη γνήσια και
αυθεντική φιλοσοφία του Αριστοτέλη δημιουρ-
γηθηκαν χάσματα, δεν επικρατούσε άλλωστε
ποτέ στον ΠερΙπατο αυστηρό δογματικό nλαί
σιο διδασκαλίας και τήρησης της αριστοτελι-
κής σκέψης, όπως συνέβαινε στις άλλες φιλο-
σοφικές σχολές. γπήρξε εν τουτοις ένας σε
βασμός στις θέσεις του μεγάλου δασκάλου και
στις φιλοσοφικές παραδόσεις της σχολής.
Αυτός ο σεβασμός συνεχιστηκε και μετά τη
δημοσιευση των αριστοτελικων έργων --<>υσια
στικά στην ΠΡωτη έκδοση--- από τον αριστoτε
λικο φιλόσοφο και ενδέκατο στη σειρά σχo
λόρχη του Περιπάτου, τον Ανδρόνικο τον
Ρόδιο. (περ. 40 30 π.Χ.).
Από τότε όμως τα πράγματα αλλάζουν. Η αρι-
στοτελική φιλοσοφια, όπως διδασκόταν στον
ΠερΙπατο, είχε ήδη μια παράδοση προφορικής
συνέχειας αλλά και προσωπικής συμβολής
όλων των διευθυντων της σχολής, λίγο ως
πολυ Η παράδοση αυτή θα ενισχυθεί τωρα με
τη μελέτη των έργων του δασκάλου και θα
nρoKυΨει απ' αυτή τη διεργασία η μεγάλη
σειρά των γπομνημάτων και των Σχολιων στα
έργα του Αριστοτέλη. Πριν φθάσουμε στους υ-
πομνηματιστές και τους σχολιαστές των αρι
στοτελικών έργων, η φιλοσοφία του Aριστo
τέλη βρήκε απήχηση στους Ρωμαιους διανo
ουμενους, Π.χ στον ΚικέΡωνα., και επηρέασε
τα ήθη και τη σκέψη τους, ισως περισσότερο
από τους Στωικους., όπως πιστεύεται Ο
Κικέρων, πάντως, φαινεται πως δεν np6φθaσε
να δει την έκδοση των αριστοτελικων Kειμέ
νων από τον Ανδρόνικο τον Ρόδιο στη Ρώμη
και μάλλον ήξερε την αριστοτελική φιλοσοφΙα
από την παράδοση του Περιπάτου και των μι
κρότεΡων σχολων που συντηρουσαν αρκετά
στοιχεια από τη φιλοσοφΙα του Αριστοτέλη.
Ο αΡιστοτελικός φιλόσοφος, άλλωστε, Kριτό
λαος., από τη Φάσιλη της Κιλικιας, είναι ο πpω
τος που έκανε γνωστή την αριστοτελική φιλο-
σοφια στους ΡωμαΙους κατά τον 10 αι Π.Χ. Η
αριστοτελική φιλοσοφία εν τω μεταξυ δεν ειχε
μάλλον μεγάλη επίδραση στα δόγματα των
όλ/ων φιλοσοφικων σχολων κατά την ελληνι
στικη περίοδο, δηλαδή στην Ακαδημια., στους
Επικουρειους. (στον Κήπο), στη ΣτΟΟ. και
στους Κυνικους. θα πρέπει να παρατηρήσoυ
με ότι ειδικά οι Στωικοι φιλόσοφοι, και ειδικό-
τερο οι πρωτοι Στωικοι φιλόσοφοι, οικοδόμη-
σαν το φιλοσοφικό τους συστημα εν πολλοις
αριστoτελισμόc;
σε αντίθεση με την αριστοτελική σκέψη, Kυ
ρίως βtβαια τη Λογική τους και τη Φυσική τους
(και την πρωιμη Ηθική τους, Π.χ τη θεωρία περι
παθων).
Στον ΕπΙκουρο. επισημαινει η έρευνα κάποια
στοιχεια των αριστοτελικων επιδράσεων, Kυ
ριως στη Φυσική και στην Ηθική του. Μόνο δυο
μεγάλοι εκπρόσωποι της Μέσης ΣτΟΟς, ο
Παναίτιος. και ο Ποσειδώνιος., θα μελετήσουν
τα έργα του Αριστοτέλη, όσα υπήρχαν ως α
ντΙγραφα προσιτά, και θα προσέξουν τις από
ψεις του φιλοσόφου. Κατά το δεύτερο μισό
του 1 ου αι Π.Χ. ο, ήσσονος σημασΙας κατά τα
άλλα, φιλόσοφος ΑντΙοχος ο ΑσκαλωνΙτης. θα
επιχειρήσει να συγκεράσει ή να προσεγγισει
τη διδασκαλια των δυο μεγάλων φιλοσόφων
της κλασική ς αρχαιότητας, του Πλάτωνα. και
του Αριστοτέλη Έτσι, θα αρχίσει η περιοδος
του Εκλεκτικισμου., που θα γνωρΙσει την Koρυ
φωσή της στους εκπροσωπους του Nεonλατω-
νισμού. και προπάντων στον νεOnλατωνΙKό φι
λόσοφο Πορφύριο., σπουδαίο μελετητή των α
ριστοτελικων έργων και από τους σημαντΙKό
τερους υπομνηματιστές.
Από το 30 Π.Χ. μετά την ΠΡωτη, ουσιαστικά,
έκδοση των αριστοτελικων έργων (COrpuS)
από τον Ανδρόνικο τον Ρόδιο, αρχιζει ο υπo
μνηματισμός και τα σχόλια στα έργα του
Αριστοτέλη. Τα γπομνήματα και τα Σχόλια,
που έγραψαν εξαίρετοι μελετητές των έργων
του φιλοσόφου, θα συνεχισθουν σ' όλους σχε-
δόν τους βυζαντινους αιώνες και αποτελουν
σημερα μΙα από τις απολυτως αναγκαίες και
τις σημαντικότερες πηγές για τη μελέτη της α-
ριστοτελικής φιλοσοφΙας. Οι σημαντικότεροι
σχολιαστές και υπομνηματιστές της εποχής
είναι ο Αλέξανδρος. από την Αφροδισιάδα της
Κιλικίας (ο σημαντικότερος όλων, περ. 2ος αι
μ Χ.), ο Σιμnλlκιoς. (5ος 6ος αι μ.Χ.), που
προσπάθησε να βρει κοινά σημεΙα στη σκέψη
του Αριστοτέλη και του Πλάτωνα, και ο Ιω
Φιλόπονος. (6ος αι μ.Χ.), που κράτησε μάλλον
μια ήπια στάση στα Σχόλιά του και πρoσπάθη
σε να φέρει τον Αριστοτέλη κοντά στη χρι-
στιανική διδασκαλΙα (εΙχε ασπασθεΙ τον Xρι
στιανισμό) Ο Θεμιστιος. ειναι επΙσης ένας υ
πομνηματιστής των έργων του Αριστοτέλη
(μέσα του 40υ αι μ.Χ.), αλλά και ο τελευταίος
εκπρόσωπος της σχολής του Αριστοτέλη, του
Περιπάτου. Μετά τον θάνατο του Θεμιστιου
δεν έχουμε πια αναφορές στη δραστηριότητα
του Περιπάτου.
Β. Οι λογικές αποδεικτικές ικανότητες του αρι
165
αριστοτελιαμός
στοτελικου συστήματος και η επιστημονικη
του δομή ευνόησαν την προσαρμογη του και,
από τ.ο άλλο μέρος, κατέστησαν αναγκαία τη
μελέτη και την οικειοποιηση, θα λέγαμε, των ε
πιχειρημότων του από τον αναφαινόμενο και
ανερχόμενο Χριστιανισμό κατό τον 40 αι μ.Χ.
Και εννοούμε εδω τους μεγάλους Πατέρες της
Εκκλησιας στην ΠΡωτη γραμμη και, στη συνέ
χεια, το Βυζόντιο και τον Ισλαμισμό. Aργό
τερα, το ιδιο θα συμβει με τη συνθεση του αρι
στ')τελισμου και της χριστιανικής θεολογικης
παράδοσης στους σχολαστικους του δυτικου
Μεσαίωνα Στην ανατολική Μεσόγειο και στα
ενδότερα της περιφέρειός της ο αριστoτελι
σμός εΙχε χρησιμεύσει ήδη ως όπλο και όργα-
νο στις μεγάλες αιρέσεις που συντόραξαν την
Ελληνική Χριστιανική Ανατολη κατό τους πpω
τους αιωνες του Χριστιανισμου και ως την εμ
φάνιση των Αράβων από τον 70 αιωνα. Στο
Βυζόντιο, στους πρώτους αιωνες, με την επι
βολή του χΡιστιανικου θρησκευτικου δόγματος
έγινε αναγκαιο να εξευρεθουν τα λογικό και α
ποδεικτικό επιχειρήματα για τη στηριξή του.
Υπήρχε ήδη παράδοση με τους Θεμιστιο, lω.
Φιλόπονο και πιο ΠΡωιμα με τον Κλήμεντα. τον
Αλεξανδρινό (20ς αι μ.Χ ) και τον πρόδρομο
της οικειωσης του Αριστοτέλη με το xpιστιανι
κό δόγμα, τον Φιλωνα τον 10υδαΙο. (10ς αι.
Π.Χ ). Στον Κλήμεντα βρισκουμε πολλό στoι
χεία της περιπατητικης παράδοσης
Οι πρωτοι Χριστιανοι Πατέρες προσδοκουσαν
να αρυσθουν επιχειρήματα από το αριστoτελι
κό WOρyavO", για να κατοχυΡωσουν το τριαδι
κό δόγμα της νέας θρησκείας. Καθ' όλη τη
μακρά διόρκεια του ΒυζαντΙου υπήρξε έντονο
το ενδιαφέρον των χΡιστιανων θεολόγων για
τον Αριστοτέλη και τη φιλοσοφια του (και υπο-
τονικό για τον Πλότωνα). Από το άλλο μέρος,
οι ΠΡωτοι κιόλας μεγάλοι θεολόγοι της ανατo
λικής Εκκλησιας, αφου αντιμετώπισαν τον Kίν
δυνο από τον Νεοπλατωνισμό., εστράφησαν
εναντίον των αιρέσεων, όπου διέγνωσαν στoι
χεια επιδράσεων του Αριστοτέλη. Ο Μέγας
Βασιλειος., ο Γρηγόριος Νυσσης. και ο Θεο-
δώρητος. επισήμαναν την επΙδραση αριστoτε
λικων ιδεων στην αιρεση του Ευνομίου. Ο
Μόξιμος ο Ομολογητής. θα κόνει ευρεία
χΡηση εννοιων και της ορολογίας της φιλoσo
φιας του Αριστοτέλη, ενω ειχαν προηγηθεί αρ
κετοι άλλοι πριν, Π.χ. ο Λεων ο Βυζόντιος.
(5oς 60ς αι). Η ενασχόληση με τον Aριστo
τέλη πόντως γνωρισε νέα ωθηση με τον πα
τριαρχη Φωτιο. (9ος αι), που ανανέωσε τη
166
σπουδη των κλασικων γραμμότων γενικότερα
μετό τους δυσκολους αιωνες του Βυζαντινου
μεσοδιαστήματος (7oς 8oς αι).
Απο τον 11 ο αι, με τη λειτουργια του Πανεπι
στημιου της Κωνιnόλεως, ανανεωνονται οι α
ριστοτελικές σπουδές στο Βυζόντιο και το εν
διαφέρον για την ελληνική φιλοσοφια γενΙKO
τερα. Μια σειρά εξαιρετικων ανδΡων, διανooυ
μενων και φιλοσόφων, θα μελετησουν τον
Αριστοτέλη, θα υπομνηματισουν το έργο του
και θα διδάξουν τη σκέΨη του. Μιχ. Ψελλός.,
lωάννης lταλός., Μιχαήλ Εφέσιος. (γράφει τα
πρώτα σχόλια στα Πολιτικά του Αριστοτέλη),
Ευστράτιος Νικαιας., Νικηφόρος Βλεμμύδης.,
Γεωργιος Παχυμέρης., Θεόδωρος Μετοχιτης.
και άλλοι πολλοΙ ανανεώνουν τις αριστoτελι
κές σπουδές και δημιουργουν τον αριστoτελι
σμό του υστερου Βυζαντιου, ο οποΙος θα κρα
τήσει ως την ΑλωΟη και μετό απ' αυτήν
Πράγματι, κατό την Αλωση (15ος αι) ειναι
γνωστή η σφοδρή διαμόχη αριστοτελιστων
(Γεώργιος Γενναδιος ή Σχολόριος.) με τους
πλατωνιστές (Γεωργιος Πλήθων Γεμιστός.). Η
διαμόχη αυτή θα τΡοφοδοτησει τις πoλιτικtς
αντιθέσεις στο εκnνέoν Βυζόντιο, θα μεταφερ-
θει στη Δυση και θα συνεχισθεί και στους πρω-
τους αιώνες της ΤουρκοκρατΙας στον υπόδου-
λο Ελληνισμο.
Onως σημειωσαμε ήδη, στην Ελληνική Xρι
στιανικη Ανατολή κατό τον 40 αι ο αριστοτελι-
σμός ήταν πόντοτε κυρίαρχο φιλοσοφικό
ρεύμα με ουσιαστικές επιδράσεις στη διαμόρ-
φωση των θρησκευτικών δογμότων και των
πολιτιστικων ιδεων. Στην ευρυτερη περιοχή
της Συρίας οι αιρέσεις των Νεστοριανων. και
των Μονοφυσιτων. πρoσnόθησαν να αρυ
σθουν δογματικό όπλα, για να στηριζουν τις
θεολογικές αποκλισεις τους, από την παράδο-
ση της αριστοτελικής φιλοσοφΙας και ειδικα
από τις Κατηγοριες.
Δημιουργήθηκαν, λοιπόν, κέντρα μελέτης του
Αριστοτέλη στην Έδεσσα της όνω ΣυρΙας και
στην Αντιόχεια. Μας εΙναι γνωστό τα ονόματα
των σημαντικότερων "αριστοτελιστων" απ'
αυτή την περιοχή και αυτή την εποχη
Γεωργιος ο ΑΡαΨ, lόκωβος επισκοπος Eδέσ
σης, Σεβήρος Σεμπόχ. Μετό την αναστολη της
λειτουργίας της Σχολής της Έδεσσας από τον
αυτοκράτορα Ζήνωνα (489), οι νεστοριανοl
αυτοι μελετητές του Αριστοτέλη κετέφυγαν
στην Περσία. Εκει θα συναντήσουν οι Άραβες
αργότερα (και στην κυριως Συρια, βtβαια) την
αριστοτελική φιλοσοφικη παράδοση και θα την
αναπτυξουν στο Πανεπιστημιο της Βαγδότης
κατά τον 90 αι, μεταφράζοντας τα έργα του
Αριστοτέλη στα αραβικα Οι πρωτοι μελετητές
του Αριστοτέλη προέρχονται πραγματι απ'
αυτη τη συνάντηση του αριστοτελισμου της
Συριας με τον αραβικό κόσμο Εδω μπορουμε
να αναφέρουμε τους ΠΡωτους Συρους: τον
Χουναίν Ιμπν Ισάκ (HunaIn Ibn Ishacq), τον
Αμπν Μπισρ Ματά Ιμπν Γιουνους (Abn Bishr
Matta Ibn Junus), τον Ισάκ Ιμπν Χουναίν (Ishaq
Ibn HunaIn) κ ά Γρηγορα τους Συρους αυτούς
θα διαδεχθουν οι ΑΡαβες, εκπρόσωποι του α
ναπτυσσόμενου αραβικού πολιτισμου στην α-
ραβική πλέον Περσια Ο Aλ ΦaραμπΙ. ασχολη-
θηκε με τη Λογικη του Αριστοτέλη, αλλά πε
ρισσοτερο γνωστος για τα επιτευγματά ΊΌυ
εγινε ο ΠέΡσης Ιμπν Σίνα, ο Αβικέννα. (11 ος
αι) οπως τον ξέρουμε με το εξελληνισμένο
ονομά του. Από την άλλη άκρη του ισλαμικου
κοσμου, στην αραβοκρατουμενη Ισπανία, θα ε
πιβληθει με τις καταπληκτικές μελέτες του για
τον Αριστοτελη ο Ισπανοόραβας Ιμπν Ρουσντ,
ο γνωστός μας Αβερρόης. (12ος αι)
Ο Αριστοτέλης γνωρισε, πράγματι, στο πρό
οωπο του Αβερρόη έναν από τους σημαντΙKό
τεΡους μελετητές και ερμηνευτές του στην
ιστορια' ο Αβερρόης ανελυσε και ερμήνευσε
το έργο του φιλοσόφου με καταπληκτική φα
ντασια και ευαισθησία, με γνωση των παλαιό
τερων ΣχολΙων και της παράδοσης' επεξεργά
στηκε βασικές θέσεις της αριστοτελικης φιλo
σοφιας, όπως τη θνητότητα της ψυχής, την αι
ωνιότητα του κόσμου, το ενιαίο του λόγου σ'
ολους τους ανθΡωπους Κ.λπ Με τη μελέτη του
ο Αβερρόης δημιούργησε "σχολή" και παράδo
ση στη μελετη του Αριστοτέλη, τον αβερρoι
σμό., επηρέασε βαθυτατα τις αριστοτελικές
σπουδές στη Δυση, κυρίως τη δυτική θεoλo
για, και ως τις μέρες μας οι ερμηνεΙες του α-
ποτελουν ουσιαστικά εργαλεΙα για την Kατα
νόηση του Αριστοτέλη Παράλληλα, στην αρα
βοκρατουμενη Ισπανία έχουμε την ανάπτυξη
του εβραικου αριστοτελισμου, με κυριότερους
εκπροσωπους τον SaIomon Ibn GabiroI, γνω
ατό στη Δυση ως Avicebron. (11ος αι), τον
Αβραάμ Ιμπν Νταουτ από το Τολέδο (120ς αι)
και τον σημαντικότερο όλων, τον περιφημο
Μωυση Μαίμωνίδη. από την Κόρδοβα (120ς
οι) Με ΠΡωτη και σημαντικότερη ίσως πυλη
εισοδου της αριστοτελικης φιλοσοφιας στη
Δυση το Βυζάντιο (μέσω της Ιταλίας) και κατά
δευτερο λογο από την αραβοκρατούμενη
Ισπανια, ο αριστοτελισμος άρχισε να επηρεά
αριοτοτελισμός
ζει τη σκέψη γενικότερα και την ανάπτυξη της
δογματικής θεολογιας στη Δυση από τον 120
αιωνα. Το 1150 ο Ιάκωβος Βενετός, υστερα
από την παραμονη του στην Kωνσταντινoυ
πολη και τη σπουδή του Αριστοτέλη εκει, με-
ταφράζει στα λατινικά τα Φυσικά, το Περι
ψυχής και το Μετά τα φυσικά του Αριστοτέλη.
Ο R. Grosseteste το 1240 μεταφράζει τα Ηθικά
Νικομαχεια Τέλος ο έξοχος μεταφραστης, ε
πίσκοπος Κορινθου κατά τη ΦραγKOκpaτια
στην Ελλάδα, ο Φλαμανδος Γουλιέλμος
Moerbeke. (1255 78) ολοκλήρωσε τη μετά
φραση του αριστοτελικου Corρus στα λατινικά
με μια θαυμαστή, υποδειγματικη τεχνική μετα
φραστική ακριβεια. Ο Moerbeke και ο Θωμάς
Ακινάτης τον ιδιο αιωνα (130) στη Δυση (Ιταλια
- Παρισι) θα δημιουργήσουν την παράδοση των
αριστοτελικων σπουδων στη δυτική ΕυΡωπη.
Ο ΠΡωτος μεγάλος αριστοτελιστής πάντως
στη Δυση ήταν ο Πέτρος Αβελάρδος. (12ος
αι ) και τον ακολουθησαν ο Roger Bacon. (140ς
αι) και W. Ockham.. Η επιβλητικη μορφή βε-
βαια του δυτικου αριστοτελισμου, που δέσπo
σε στην ιστορια της δυτικής φιλοσοφιας, ειναι
ο Θωμας Ακινάτης. (1225 1286), που εγKαινια
σε νέα εποχη τόσο στη θεολογια της Δυτικης
ΕυΡωπης, ειδικά της καθολικής Εκκλησίας,
όσο και στη ΦιλοσοφΙα
Γ. Μετά τον 150 αι δημιουργειται μια νέα κα-
τάσταση για τις αριστοτελικές σπουδές, τόσο
στην τουρκοκρατούμενη ορθόδοξη Ελληνικη
Ανατολή όσο και στη λατινική Καθολική Δυση
Από την Ελληνική Ανατολή μια μεγάλη χορεια
Ελλήνων λογίων ανδΡων, λίγο πριν από την
Αλωση, αλλά κυρΙως μετά απ' αυτην, όπως
ειναι γνωστό, ζητούν καταφυγιο στις χωρες
της Δύσης, κατά πρωτο λόγο στην Ιταλια. Εκει
τώρα, μαζι με χιλιάδες ελληνικών χειρογρά-
φων που μεταφέρουν, ειτε αυτοβουλως ειτε
κατ' εντολήν άλλων ΠΡοστατων, αναλαμβά-
νουν να διδόξουν ελληνικά, αλλά κυρίως μετα
φέρουν τον αριστοτελισμό της Ανατολής, των
τελευταΙων αιωνων του Βυζαντιου, στα παι-
δευτικά κέντρα της δυτικής Ευρώπης Ο
Μανουήλ Χρυσολωράς. πριν από την Αλωση
(1355 1415) και μετά ο Ιωάννης Aργυρόπoυ
λος. (1417 1473), ο Θεόδωρος Γαζής. (1400-
1486), ο Γεωργιος Τραπεζουντιος. (1395
1475) και ο καρδινάλιος Βησσαριων. (1403
1472) μεταφέρουν στην Ιταλία και στις άλλες
δυτικές χωρες την ελληνική άποΨη για την ερ
μηνεία και τη μετάφραση του Αριστοτέλη. Η
αλωση της Κωνσταντινουπολης συνoδευτηKε
167
αριστoτελισμόc;
από τη σφοδρή αντίθεση του αριστοτελισμου
(Γεωργιος Σχολάριος) και του πλατωνισμου
(Γεώργιος Πλήθων Ι Γεμιστός). Αυτή τη διαμά
χη μετέφεραν οι Έλληνες λόγιοι στην lταλΙα
και στην άλλη δυτική Ευρώπη. Τον Ιδιο αιώνα
με την ανακάλυψη της τυπογραφίας αρχΙζουν
να τυπωνονται τα έργα του Αριστοτέλη' ήταν
τέτοια η ζήτηση μάλιστα, που από ποσοτική
άποψη κατέλαβαν τη δευτερη θέση (την πρώτη
έχουν τα έργα του Μεγάλου Αβελάρδου.). Η
ΠΡωτη πλήρης έκδοση στα ελληνικά θα γΙνει
από τον Αλδο Μανουτιο (η editio aldlna) στη
ΒενετΙα (το 1495 98), ενω προηγήθηκε η έKδo
ση στα λατινικά στην Πάντοβα (το 1472-74)
Αυτη η εκδοτική δραστηριότητα ενισχυει τωρα
μια νέα κΙνηση μελέτης του Αριστοτέλη, έναν
νεoaριστοτελισμό, που αναmυσσεται σε αντί
θεση προς τον σχολαστικισμό. και τον (αρaβι
κό) αβερΡοίσμό.. Παράλληλα, σ' αυτους τους
δυο αιωνες (140 και 150) avamuaaoVTaI και οι
πλατωνικές σπουδές με κέντρο αρχικά τη
ΦλωρεντΙα (Ακαδημία Φλωρεντίας, ο Marsilio
Ficlno. κ.ά.), ενω οι ηθικές, οι πολιτικές και οι
φυσιογνωστικες μελέτες του Αριστοτέλη θα α
ποτελέσουν το έναυσμα για την ανάmυξη των
επιστημων. Ήδη όμως προβάλλουν οι νεό-
τεροι χρόνοι και μια νέα εποχή ανατέλλει για
τις επιστήμες.
Στην τουρκοκρατουμενη Ανατολη ο θεόφιλος
Koρυδaλευς. (1574 1646) μεταφέρει τον αρι
στοτελισμό, ακριβtστερα τον νεoaριστoτελι
σμό της Πάντοβας και δημιουργει παράδοση:
τον KOρυδaλΙKό αριστοτελισμό ή απλως τον
Koρυδaλισμό Αυτός ο τρόπος μελέτης και ερ-
μηνείας του Αριστοτέλη θα κρατήσει έναν
αιώνα σχεδόν και θα επηρεάσει όλη την πνευ
ματική και παιδευτική παράδοση στον υπόδoυ
λο Ελληνισμό. Πολυάριθμοι Έλληνες, εΙτε στις
τουρκοκρατούμενες χώρες της Ελληνικής
Ανατολής εΙτε στον Ελληνισμό της Διασπo
ράς, μελετούν, γράφουν, μεταφράζουν και
σχολιάζουν τα έργα του Αριστοτέλη: ο Νικ.
Κούρσουλας. (υπομνήματα στη Φυσική ακρόα
ση, στο Περι γενtσεως και φθοράς, στο Περl
ουραvoυ, Περι ψυχής), ο Γεράσιμος Βλάχος"
(στο Περl ψυχής, Φυσική ακρόαση κ.λπ.), ο
Αλέξ. Μαυροκορδάτος (υπόμνημα στο Περι
γενtσεως και φθοράς) και πλήθος άλλων.
Στη δυτική Ευρώπη ο αριστοτελισμός από τον
160 ως τον 180 αι διέρχεται μια κατάσταση α
ντΙδρασης και άρνησης. Οι διανοητές βλέπουν
τον σχολαστικισμό. του ΜεσαΙωνα και τον α
βερΡοίσμό ως αντΙδραση στο πνευμα των
168
νέων καιρών. Πάντως ο αριστοτελισμός, παρά
ταυτα, επηρεάζει όλο το φάσμα της φιλοσοφι-
κής προόδου στις χωρες της δυτικής Ευρώπης
Fr. Bacon (1561 1626), G. Β Leibnlz (1646-
1716), J. BodIn επηρεάζονται από τις ιδέες του
Αριστοτέλη. Η Ποιητική και η Ρητορική εΙναι τα
αγαπημένα έργα αυτής της εποχής. Τον 190
και τον 206 αιώνα κόπασε το αντιαριστοτελικό
ρεύμα και ξανάρχισε η μελέτη των αριστοτελι-
κων έργων με τη βοήθεια των νέων δεδομένων
των ιστορικων και άλλων αρχαιογνωστικών ε-
πιστημών. Ο Αριστοτελης αναδεικνύεται ως η
πρωτη προωθητική δύναμη της φιλοσοφιας
Την πρωτη νέα έκδοση των νέων έργων του
Αριστοτέλη από τον J. G. Buhle (1791) θα ακο-
λουθήσει η μνημειωδης έκδοση της Βασιλικής
Πρωσικής ΑκαδημΙας του Βερολινου (1835
έως 1870). θα συνεχισθεΙ η έκδοση αυτή με τα
σχόλια και τα υπομνήματα στα έργα του
Αριστοτέλη έως σήμερα. Η συVXΡOνη φιλοσο-
φική κινηση στις χώρες της ΕυΡωπης και στη
Βόρεια κυρίως Αμερική ειναι έντονη και πολ-
λαπλώς ευεργετική για τη φιλοσοφια γενικό-
τερα και την ιστορία των ιδεων Πολυάριθμα
κtντρα και ινστιτουτα μελέτης και ερμηνειας
των έργων του Αριστοτέλη κρατουν ζωηρό
το ενδιαφέρον των μορφωμένων ανθΡωπων
Πρέπει πάντως να αναφέρουμε δυο τέτοια κε-
ντρα: το Aristoteles ArchIV στο Βερολινο (1965
κ ε.) και την Aristotelian SocIety του Λονδίνου
Πέρα απ' αυτά, μεταφράσεις των αριστοτελι-
κών έργων εκπονουνται σε όλες τις χωρες και
η μελέτη τους συνεχιζεται με θαυμαστό
ρυθμό.
ΒιβλΙΟΥΡ.. Ed leller, ΟΙθ PhIlosophιe dθ, Gnechen ιπ Ihrer
geschichtlichen Entwιclιlung, τομ ι-νl, Darmsladt, W.B.
1963' (Leίpzig 1010', 1844-1852') - Ρ Moraux. D' Ans/ote
B8ssanon, 1970.- Fr Wahr1i (εκδ.), Der Penps/os ίπ
νorchrίsffίcher Ζθί/. 1959 - Β Ν Tβlβlαs, ΙΒ phIlosophιe
byzanIίne. Ρβπs, 1949, ελλην μτφ. Ευα Καλπουρτζή
θυζαντινrj Φιλοσοφια. Αθι')να, 1979 - G Lacombe
Ans/otelθs Latrnus, 3 τομ και κεΙμενα, 15 τόμοι, 1939
1994 (συνεχΙζεται).- Ρ Moraux κ ό, Anstote et SaιπΙ
Thomas d' Aquin, 1957.- Η RashdaIl, The Universities ΟΙ
Eυroρe ίπ the Mίddlθ Ages, νέα εκδ., τόμο 3, 1936 Τ J
De Boer, Geschιchte dθ, Philosophie ιπ Islam. 1901 (για
τον αραβικό αριστοτελισμό) - F Ε Paters, Arίsto/eIθs
Arabus The orιentaJ (Syrίac and Nabιc) TranslaIίons 800
Commentanes of thθ Arestotelian Corpυs. 1968 - Ο
Krisleller, Renaιssance philosophy and the MedιevaJ
Tredition, 1966 - Ρ Petersen, Geschιchte der
anstotelischen PhIlosophIe ιπ protestanIίschan Deu/s
chland, 1921.- Ι OpeII. GnechIsche PhilosφhIe beι den
Araben, Munchen, 1970 - Ρ Moraux (εκδ), Aris/oIeles ιπ
dθ, neueren Forschung. Darmsladt. W Β 1968 - του ίδιου
Der Anstote/ismus beI den Gnechen. νοπ Andronikos bιs
AlexBndθ, ν AphrodisIas, τομ Ι Ber1in, 1973 - Fr Wehrlt
Der Penpa/os bιs zum B8gInn der romIschen Ksιserzeιt.
στον τόμο: "Dιe Philosophie der Anbke" 3, εκδ Η FIashar,
BaseVStuttgar1, 1983 (ο 459-599) - J Ρ Lynch, Aris/o/Iθ's
ScIιooI. Α Stυdy ο, 8 Greek Edυca/ion8/ Ιnstι/utιon.
CaIiIomia, 1972. Γρ Δ Ζιόκας, Ο Aρισroτελης στην α-
ρσβικι'ι παράδοση. θεοοαλονΙκη, 1980
Βσο Κυρκος
Αρlστων ο Κεloc; (3ος αι π.Χ.). Περιπατητι
κός. φιλόσοφος, μαθητής του Λυκωνα. και
ισως διάδοχός του στη διεuθυνση του Περι
πάτου στην Αθήνα
Ο Αριστων, όπως και ο δάσκαλός του, xαpα
κτηριζόταν από την τάση για εκλαίκευση της
αριστοτελικής φιλοσοφίας, και γι' αυτό με τα
εργα του απευθυνόταν στο ευρύτερο μoρφω
μένο κοινό της εποχής του. Μια σειρά από δια
λόγους του, με πρότυπο τους διαλόγους που
έγραΨε ο Αριστοτέλης. σε νεανική ηλικια, α
πευθυνόμενος επίσης στο ευρύτερο κοινό, υ
πηρεΤOuσαν την προσπάθεια για εισαγωγή στα
προβλήματα της φιλοσοφιας. Το ίδιο και ένας
προτρεmικός λόγος του, και αυτός κατά το
πρότυπο του αριστοτελικού Προτρεπτικου. Το
ιδιαιτερο ενδιαφέρον του Αρίστωνα για τα
ηθικά προβλήματα, με κριτήριο τη διδασκαλια
του Αριστοτέλη για τη μεσότητα, διαφαίνεται
από τα έργα του Ερωτικά όμοια, Περl του Koυ
ψίζειν υπερηφaνlας και άλλες πραγματείες με
xαρaκτηρoλOγΙKό περιεχόμενο, ανάλογες με
τους Χαρακτήρες του Θε6φραστου., ιδρυτή
του Περιπάτου Το ιδιο μπορουμε να πουμε και
για τον διάλογό του Περί γήρως, θέμα που
ειχαν πραγματευτει πριν από τον Αρίστωνα και
άλλοι Περιπατητικοι, όπως ο Θεόφραστος και
ο Δημήτριος ο Φαληρεύς. και που έγινε πρότυ
πο για τον ΟυάΡΡωνα. και τον ΚικέΡωνα. σε
πραγματειες τους πάνω στο ιδιο θέμα. Ένας
ακόμα διάλογος του Αρίστωνα, με τον τιτλο
Λυκων, αφιεΡωμένος στον δάσκαλό του ΛυKω
να, ειχε θέμα "τα περί των ψυχων δόγματα".
Τέλος ο Αρίστων, αKOλOuθωντας την παράδο-
ση του Περιπάτου, που εγκαινίασε τη βιoγρα
φια ως ειδος του λόγου, έγραΨε και βιους του
Ηράκλειτου., του Σωκράτη., του Επίκουρου.,
του Αριστοτέλη, του Θε6φραστου και του
Λυκωνα. Από όλα τα έργα του Αριστωνα έχουν
σωθεΙ πολυ μικρά αποσπάσματα.
Ε Ν Ρουοοος
Αρlστων ο Xloc; (30ς αι π.Χ.) Έλληνας φιλό-
σοφος, στωικός. στην αρχη ως μαθητης του
Ζηνωνα του Κιτιέα. Αργότερα όμως απoμα
κρυνθηκε από τις θεωρίες της Στοάς και ανέ
ΑρκεσΙλαoc; ο Πιταναloc;
mυξε δική του θεωρία, η οποια βρισκόταν
πολυ κοντά στις αντιλήψεις των κυνικων..
Ο Αρίστων καταφρονουσε τη λόγια μόρφωση.
Απέρριmε τη διαλεκτική. και τη λογική., ως ά
χΡηστες και ανωφελες, και τη φυσική, ως επι
στημη που ξεπερνάει τη γνωστική ικανότητα
του ανθΡωπου. Αρνιόταν επίσης τη διάκριση
των αγαθων από τον Ιήνωνα σε "προηγμένα"
(αυτά δηλαδή που είναι κατά φυση, έχουν αξια
και αξίζει να τα επιθυμούμε) και στα αντιθετά
τους, τα "αποπροηγμένα" Αποδεχόταν μόνο
την τρίτη διάκριση, τα "αδιάφορα", διδάσKO
ντας ότι τα πάντα είναι "αδιάφορα", δεν έχουν
δηλαδή ουτε αξία ουτε απαξια, εκτός από την
αρετή και την κακια. Έλεγε ότι αρετή είναι η
υγεία του πνευματος και εΙδη αυτής η φρόνη
ση, η δικαιοσύνη Κ.λπ. και ότι η διδασκαλια της
ειναι έργο της παιδαγωγικής και όχι της φιλo
σοφίας. Κατά τον Παναίτιο., ο Αριστων δεν
άφησε γραmό έργο.
ΒιβλΙΟΥΡ Mayer Α. Ans/ons/υdten. PhII SuρpI χι (1910).
ο 484 κ ε
Απ Τζ
Αρκεσlλαoc; ο nITαvαloc; (315-241 π.Χ.). Αρ-
χαίος Έλληνας φιλόσοφος, ιδρυτης της Μέσης
Ακαδημιας. Αρχικά σπουδασε μαθηματικός
στην πατρίδα του Πιτάνη της Μ. Ασίας, κοντά
στον μαθηματικό Αυτόλυκο. Αργότερα στην
Αθήνα φοίτησε στην Περιπατητική Σχολή.,
όταν διευθυντής αυτής ήταν ο διάδοχος του
Αριστοτέλη Θεόφραστος.. Μετά έγινε μαθη-
τής του Κράντορα. στην ΑκαδημΙα., όπου γνω-
ρισε τον σχολάρχη της Πολέμωνα. και τον
Κράτη., οι οποΙοι τον επηρέασαν απoφασιστι
κά στις μετέπειτα κατευθυνσεις του. Μετά τον
θάνατο του Κράτη, ο Αρκεσιλαος τον διαδέ
Χτ/κε στη διεύθυνση της Σχολής και έγινε αρ
χηγός της λεγόμενης Μέσης Ακαδημίας' με
την ιδιότητά του αυτή άρχισε αγωνα κατά του
φιλοσοφικου δογματισμού.
Ο Αρκεσιλαος αμφισβητουσε τη δυνατότητα
αντlληψης με τις αισθήσεις (CIcera, De orat ,
111, 67). ΠΡωτος στόχος της πολεμικής του υ-
πήρξε η φιλοσοφία του Ιήνωνα., κατά την
οποία κριτήριο της αλήθειας ειναι η "καταλη-
mική φαντασια" Σε τέτοιο βαθμό έφθανε η
αμφισβήτηση του για τη δυνατότητα της γνω
σης, ωστε να διακηρυπει ότι "τίποτε δεν γνω
ρίζουμε ούτε ακόμη το ότι τιποτα δεν γνωρί
ζουμε" Σκοπός λοιπόν της φιλοσοφίας, κατά
τον AρKεσlλαo, δεν πρέπει να ειναι η κατάκτη-
ση της αλήθειας, αλλά η αποφυγή της πλάνης,
169
Αρμινιανοl
πράγμα που τον οδηγησε στην απόλυτη απο-
φυγη από την έκφραση γνωμης ("εποχη"). Την
αρχη αυτή τόσο αυστηρά την τηρησε ο ιδιος,
ωστε ουτε το αξίωμά του αυτό δεν ήθελε να το
εμφανισει ως γνωση. Με τον τρόπο αυτό nλη
σιαζε μάλλον προς Τις ιδέες του Πλάτωνα",
που δεχόταν την υποκειμενικη παράσταση
("δόξα"). Αρνιόταν λοιπόν τη δυνατότητα της
γνωσης, όχι ομως και της ενέργειας, αφου υ-
ποστηριζε ότι, προκειμένου να ενεργήσει Kα
νείς λογικά, αρκει να ακολουθησει το πιθανό
(ευλογον), που αποτελει ανώτερο κριτήριο για
την ΠΡακτικη ζωη.
Ο Αρκεσιλαος, που υnηρξε ικανός χειριστής
της διαλεκτικης, δεν άφησε συγγράμματα,
κατά το προηγουμενο του Σωκράτη. Η επίδpα
ση όμως της προφορικής του διδασκαλίας, η
οποια μας είναι γνωστη μόνον από έμμεσες
μαρτυριες, διατηρηθηκε στην ιστορια της φιλο-
σοφίας παρά τις παρερμηνειες που πaρaτηρη
θηκαν σ' αυτην, διότι στα χρόνια του η AKα
δη μια συγκέντρωσε πολλους μαθητές, οι oπoι
οι διέσωσαν τα διδόγματά του.
ΒιβλΙΟΥΡ GIgon Ο. Zur Geschιchts der sogensπι:lsn
Nsusn Aksd8m/s. "Museum Helνeticum", 1944. Bd 1, s
47-64.' WeIsche Α. Cicero υπι:l dis Neue Aksdem/e.
MunsIer. 1961 - Kramer Η J. P/stonismus υπι:l ΗθΙΙθ-
nisIische Philosophie. Ber1in - Ν γ. 1971 b 5-107
Απ Τζσφεpt;ποuλος
Αρμινιανοl. Αιρετικοι Διαμαρτυρόμενοι στην
Ολλανδια, που προήλθαν από τον Καλβινισμό
(βλ. λ. Kaλβίνoς). Πήραν το όνομά τους από
τον πάστορα του Αμστερνταμ lάκωβο Αρμινιο
(Ιάκ. Χάρμενσεν, 1560 1609), που απέρριmε
τη διδασκαλια του Kaλβίνoυ για τον "απόλυτο
προορισμό" και δεχόταν ότι ο άνθρωπος, βoη
θουμενος από τη θεία χάρη, μπορει να σωσει
την ψυχή του με την πιστη και τα καλά έργα. Ο
αρμινισμός καταδικάστηκε ως αιρεση από τη
συνοδο του Ντόρντρεχτ (1618 19). ΣημεΡα υ-
πάρχουν ακόμη μερικές χιλιάδες οπαδοί του
στην Ολλανδία
ΕΧ
αρμονlα. Ταιριαστή, συμμετρικη διάταξη των
μεΡων ενός συνόλου, χωρις τα μέρη αυτά να
αντιτιθενται μεταξυ τους ή στις διάφορες λει
τουργίες του συνόλου, ενω αντΙθετα συντει
νουν στο ίδιο συνολικό αποτέλεσμα Τα πράγ
ματα, κατά τους Πυθαγόρειους., εΙναι συνθέ
σεις άνισων και αντιθετων στοιχείων. Για να
γινει όμως η συνθεση, αυτά έχουν ανάγκη από
έναν δεσμό, την αρμονια, η οποια xαpαKτηρι
170
ζεται ως ένωση πολλων στοιχειων και ως συμ
φωνια των αντιθέτων Ως φιλοσοφικός όρος η
λέξη αρμονια χρησιμοποιήθηκε από τους συγ
χρονους Γάλλους φιλοσόφους και ιδαίτεΡα
από τον RavaIsson., στον οποίο οφειλεται και
η διάδοση της χΡησης της Στην αισθητικη,
κατά τον Πλάτωνα., η αρμονΙα κατέχει τη θέση
ενός από τα γνωρισματα του αισθητικου φαι
νομένου, που ειναι το μέτρο και η αρμονια, η
καθαρότητα και η τελειότητα. Στη μουσική, ει
δικότεΡα, ειναι ένα από τα τρια κυριότερα
στοιχεια της (ρυθμός, μελωδια, αρμονια) Ο
ρόλος της αρμονίας στην περιmωση αυτη
είναι να προκαλεί την αισθητικη ιδιότητα του
αισθήματος που προερχεται από την ακp6aση
περισσοτέρων του ενός μουσικών ήχων ταυτό
χρονα. Κατά τους Πυθαγόρειους, μουσικη αρ
μονια παράγουν και τα ουράνια σώματα Αυτά,
όπως κάθε σώμα που κινειται, παράγουν
ήχους, το υψος των οποιων είναι ανάλογο
προς την ταχυτητά τους' το συνολο των ήχων
αυτων αποτελει εναρμόνια συμφωνια ("αρμo
νια σφαΙΡων"), την οποία δεν ακουμε, επειδή
δεν συνηθισαμε σ' αυτήν από τη στιγμή της
γέννησης μας. Και στην ηθική φιλοσοφΙα η
θέση της έννοιας αρμονια είναι σημαντικη
Κατά τους Πυθαγόρειους, ηθική ειναι μια
πράξη που έχει μέσα της μέτρο και αρμονια
Κατά τον Kant", πρέπει να υποθέσουμε ότι υ-
πάρχει μια αναγκαΙα σχέση μεταξυ του ηθικου
φρονήματος και της τάξεως του κόσμου, μια
αρμονια, όπου η τάξη του κόσμου και η κατα-
σταση της ζωής ρυθμιζονται από το ηθικό φρό-
νημα.
Απ Τζ
αρμονlα, προδιατεταγμένη ή προκατεστημένη
Θεωρία του Leibniz., συμφωνα με την οποία α
Θεός από τη στιγμή της δημιουργΙας του κό-
σμου κανόνισε και προδιέγραψε για την αιω.
νιότητα την απόλυτη αντιστοιχία και συμφωνία
των διαφόρων μονάδων, ωστε το συμπαν να
λειτουργεΙ σαν ένα καλοκουρδισμένο ρολόι Η
θεωρια αυτη έρχεται ως απόηχος φιλοσοφι-
κών απόψεων της αρχαιότητας και ιδιαίτερα
του Ηράκλειτου., ο οποιος παΡατηρησε ότι
στον κόσμο επικρατει αρμονια, η οποια παρά.
γεται από την εναντιότητα και την αντιξοότητα
των πάντων.
Απ Τζ
ΆρμστΡΟνΥΚ (Armstrong) Ντέιβιντ (γεν. 1926)
Αυστραλός φιλόσοφος, εκπροσωπος του "επι.
στημονικου υλισμου". Θεωρει τη συνειδηση
σαν τον εγκέφαλο από την άποψη του διαμε
σολαβητη εσωτερικων και εξωτερικων Kινή
τρων και αντιδράσεων. Επιδιωκει την αναγωγή
(βλ αναγωγισμός) του ψυχικου στο φυσικό και
του γενικου (του αναγκαίου και του oυσιω
δους) στο μοναδικό και στο τυχαιο.
Έργα του: Α materιaIIst Τheory of MInd, New
York - London, 1968.- What IS a Law of Nature?
Cambridge, 1983.
ΔΠ
άρνηση. Φιλοσοφικός όρος που υποδηλωνει
εναν από τους νόμους της διαλεκτικης ανά-
πτυξης, ένα από τα στοιχεια της διαδoxικότη
τας που υπάρχει στην εξέλιξη του αναmυσσό
μενου αντικειμένου. Κάθε αντικειμενο, κατά τη
διαδικασια της ανάmυξής του, θα περάσει α-
ναπόφευκτα από το στάδιο της ιδιας του της
αρνησης, θα γίνει δηλαδή ποιοτικά διαφορετι-
κο Πρόκειται για μιαν αλυσιδωτη άρνηση του
παλιου και την εμφανιση του νέου, που δεν
εχει ουτε αρχή ουτε τέλος Το αναmυσσόμε
νο αντικειμενο μετατρέπεται συνεχως σε κάτι
αλλο, ενω, κατά μιαν ορισμένη έννοια, εξαKO
λουθεί να παραμένει το ιδιο. Έτσι λ.χ η νεότη
τα ορνειται την παιδικότητα, τη νεότητα η ωρι-
μότητα και την ωριμότητα το γηρας ή το
φuτρo αρνείται τον σπόρο, και το στάχυ το
φυτρο Παράλληλα όλα αυτά δεν ειναι παρά
διαφορετικά στάδια της ανάmυξης ενός και
του αυτου ανθΡωπου ή φυτου. Αυτή η αδιάKO
nη αυτοόρνηση ειναι το χαρακτηριστικό της
προοδευτικής αυτoaνάmυξης, που παρατηρει-
ται στη φυση, τη γνωση και την κοινωνΙα. Η
διαλεκτική άρνηση δεν ειναι άσκοπη και κενή,
αλλά δημιουργική, καθως το παλιό όχι απλως
απορρίπτεται και καταστρέφεται, αλλά παρα
χωρεί τη θέση του σε κάτι νέο, το οποιο διατη
ρει τις θετικές πλευρές του παλιου στη νέα
ποιότητα του Ειναι και της γνωσης.
Απ Τζ
άρνησης της άρνησης, νόμoc;. Βασικός νόμος
της διαλεκτικής. Χαρακτηριζει τη διαδικασια
της ανάmυξης ως προς την κατεύθυνσή της,
τη διαλεκτική ενότητα της εμφάνισης του νέου
και της υπό νέα μορφή διατηρησης ορισμένων
στοιχειων του παλιου και την ανοδικότητα που
εκφράζεται ως διαλεκτική διαδοχικότητα. Η
καταγωγή του νόμου ανάγεται στον Χέγκελ.,
αν και συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του εμ
φονιστηκαν ενωριτερα στην ιστορια της σKέ
άρνησης της άρνησης, νόμος
Ψης και της φιλοσοφιας. Στα πλαισια της xε
γκελιανης φιλοσοφιας βασικό στοιχειο της έν
νοιας της ανάmυξης και της προόδου ειναι η
εμφάνιση η η εκδίπλωση της άρνησης που ηδη
υπηρχε στο προηγουμενο αναmυξιακό στά
διο. Η άρνηση της άρνησης αυτής συντελείται
ως άρση της και επομένως ως, κατά μια έν
νοια, επαναφορά και αποκατάσταση του αντι
κειμένου της αρχικής άρνησης. Η επαναφορά
και αποκατάσταση αυτη είναι εντουτοις η γέν
νηση του νέου ως έννοιας η οντοτητας που
διατηρει στοιχεια του παλιου εμπλουτισμένα
με την άρνηση ή με το αντίθετό της. Η γέννη-
ση του νέου αντιστοιχει στην, σε ανωτερο α
ναmυξιακό στάδιο, εμφανιση του ενιαίου των
αντιθέτων μετά από τη διαπάλη τους για επι
κράτηση. Έτσι, ο νόμος της άρνησης της άρνη-
σης σηματοδοτει και εκφράζει, αφενός, το δυ
ναμικό πέρασμα του ενός αντιθέτου στο άλλο
και, αφετέρου, το αναmυξιακά υπέρτερο απο-
τέλεσμα της τελικής συνθεσης τους, που συ
ντελειται με την άρνηση της αρχικης άρνησης.
Στα πλαισια της χεγκελιανης φιλοσοφιας διo
γκωθηκε η σημασια και η προβλεmικη ΙKανoτη
τα του τριαδικου σχηματος "θέση, άρνηση, αρ-
νηση της άρνησης", καθως, μεταφερόμενο απο
το επιπεδο ανάmυξης των εννοιων, επιδιω-
χθηκε να εκφράσει κάθε δυναμική διαδικασια
αλλαγης. Στα πλαίσια της υλιστικης διαλεΚTΙ
κής ο νόμος της άρνησης της άρνησης θεωρεΙ
ται ότι καθοριζει και περιγράφει τις διαδΙKα
σιες ανάmυξης και στη φυση και στην Koινω
νια και στη νόηση. Ως χαρακτηριστικά των δυ
ναμικων αλλαγων ή μεταβολων θεωρουνται ο
νόμος της ενότητας και της πάλης των αντιθέ
των, καθως και ο νόμος της μετάβασης από
την ποσοτική συσσώρευση στην ποιοτική με-
ταλλαγή. Και οι δύο αυτοι νόμοι αποτελουν
πλευρές, εκφάνσεις, εκδοχές του ενός και μo
ναδικου νόμου, αυτου της άρνησης της άρνη
σης, χωρίς να τον εξαντλούν περιγραφικά. Ο
νόμος της άρνησης της άρνησης, πέρα από
τον εκ των προτέρων καθορισμό του δυναμι
κου πλαισιου της αλλαγής, αναφέρεται στην
τελειωμένη διαδικασΙα, στο τελειωμένο πρoι
όν της. Έτσι, στα επιμέρους στάδια της υπό o
λοκλήρωση διαδικασιας, ο νόμος εκφράζεται
ως ενδιάθετη τάση, ως έκφραση του Qριστοτε-
λικου "δυνάμει". Βασικά χαρακτηριστικά του
νόμου ειναι η άρνηση, η διαδοχικότητα (με την
έννοια της κατεύθυνσης) και η ανάmυξη. Η α-
νάmυξη αυτή γίνεται αντιληmή ως κατευθυ-
νόμενη, αλλα όχι με γραμμικό τρόπο Δεν ειναι
171
ΑρντΙΥκό
δυνατόν να παρασταθεΙ καν με μΙα επΙπεδη κα-
μπΙ:ιλη, διότι η όποια παράστασή της όφειλε να
συμπεριλάβει το χαρακτηριστικό της μετάβα
σης σε ανωτερο αναmυξιακο στάδιο και το xα
ρακτηριστικό της διατήρησης στοιχείων του
παλαιου στα πλαίσια της νέας συνθεσης των
αντιθέτων Έτσι η ανάmυξη, ως έκφραση του
νόμου της άρνησης της άρνησης, μπορει να
παρασταθει ως σπειροειδής καμπύλη, η οποια
αποδιδει και το χαρακτηριστικό της μετάβασης
σε ανωτερο αναmuξιακό στάδιο και αυτό της,
κατά κάποιον τρόπο, "επιστροφής" που συντε
λεΙται με την άρση της αρχικης άρνησης. Μια
σπειροειδής καμπυλη μπορει να θεωρηθει ότι
ειναι μια ακολουθια μη ταυτιζόμενων περιφε
ρειων κυκλου οι οποΙες συνδέονται κατά
τρόπο συνεχή. Αυτή η σχηματική παράσταση
συνηγορεΙ υπέρ της σχετικης ομοιότητας των
αναmυξιακων διαδρομων και της μoναδΙKότη
τας της διαλεκτικής αναmυξιακής πορείας.
Δεν πρόκειται για ουσιαστικη επιστροφή στο
παλιό, αλλά για "επανάληψη" ΧαΡακτηριστικων
και ιδιοτήτων με σχετικό περιεχόμενο. Η σχε
τικότητα του περιεχομένου αυτου εξαρτάται
από την πολυπλοκότητα της αναmυξιακής
διαδικασιας. Ως επιπλέον χαρακτηριστικό της
διαλεκτικης αναmυξιακης διαδικασιας ειναι
δυνατόν να αναφέρει κανεις αυτό του ολοένα
επιταχυνόμενου ρυθμού μεταβολής και μετά
βασης από μια κατάσταση στην αντΙθετή της
Η επιτάχυνση αυτή μπορει να εκφραστεΙ είτε
ως μεταβολή ταχυτητας είτε ως εσωτερική με
ταβολή των μετρικων ΧαΡακτηριστικων του
χρόνου που χΡησιμοποιεΙται στο αναmυσσό
μενο συστημα. Onως ήδη ειπωθηκε, στα πλαι
σια της υλιστικης διαλεκτικής η έννοια του δια
λεκτικά αναmυσσομένου συστήματος, αυτού
δηλαδή που υπακουει κατά την ανάmυξή του
στον νόμο της άρνησης της άρνησης, αφορά
όλα τα αναmυσσόμενα συστήματα εΙτε στη
φύση ειτε στην κοινωνΙα εΙτε στη νόηση
Διον Avαπoλιτόνoς
Αρντιγκό Ρομπέρτο (Κρεμόνα, 1828 Mάντoβα,
1920). Ιταλός φιλόσοφος. Αφου ολοκλήρωσε
τις σπουδές του στο Σεμινάριο της Μάντοβα,
χειροτονήθηκε ιερέας το 1851. Μια βαθιά
πνευματική κριση τον οδήγησε στο να εγKατα
λειψει το ιερατικό στάδιο το 1881, οπότε και
κατέλαβε την έδρα του καθηγητή της Ιστορίας
της Φιλοσοφιας στο Πανεπιστήμιο της Πάντο-
βα, θέση που διατήρησε μέχρι το 1909. Πέθανε
αυτόχειρας
172
Ο Αρντιγκό συνέβαλε αποφασιστικά στην ει
σαγωγή στη νεότερη ιταλική φιλοσοφΙα θεμε-
λιωδων θέσεων του ευΡωπαικού θετικισμου'
Ερχόμενος σε αντιπαράθεση προς την πνευ-
ματοκρατία της εποχης, προσπάθησε να αξιο-
ποιήσει τη θετικιστική μέθοδο στα πλαίσια μιας
επιστροφής στην πραγματικότητα της εμπει-
ριας και απέδειξε πως αυτή η τελευταια απο-
τελεί το αναγκαιο θεμέλιο για οποιαδήποτε θε-
ωρητική κατασκευή. Στο έργο του La psIcoIo-
gIa come scIenza ρosItIva (Η ψυχολογΙα ως θε-
τική επιστήμη, 1870), που σηματοδοτεΙ τη γέν-
νηση της επιστημονικής ψυχολογΙας στην
ΙταλΙα, περιλαμβάνονται οι θεμελιωδεις κaτευ-
θυνσεις της σκέψης του Η μέθοδος του Αρντι-
γκό μοιάζει πολυ με εκεινη του Sρencer., μο-
λονότι στο έργο του Dotlrιna Sρeπceriana dell
InconoscIbI/e (Η θεωρΙα του Sρencer για το ό-
γνωστο, 1899) επικρΙνει τις θέσεις του Αγγλου
φιλοσόφου: δεν υπάρχει κανένα στοιχειο που
να υφισταται πέρα από τις γνωστικές δυνατο-
τητες του ανθΡωπου' το άγνωστο, που για τον
Sρencer αποτελεΙ μεταφυσική αφαιρεση έξω
από την εμπειρική τάξη, εΙναι στην πραγματι-
κότητα ένας μόνο περιορισμός στην ανθρώπι-
νη διάνοια, περιορισμός που μπορεί ν' αντιμε
τωπιστει μέσω της πειραματικής μεθόδου
Συνακόλουθη της φιλοσοφικής θεώρησης του
Αρντιγκό είναι η παιδαγωγική του αντlληψη
Στο έργο La scIenza dell'educszIone (Η επιστή-
μη της παιδείας, 1893), υποστηριζει την ανό-
γκη εισαγωγής στην παιδαγωγική διαδικασια
της άμεσης και έμμεσης ενορατικής μεθόδου
Η πρώτη ειναι εκεινη "με την οποια, χωρις να
καθοδηγείται από κανέναν και με τη βοι'!θεια
των αισθήσεων, το άτομο μαθαΙνει να γνωρίζει
τα πράγματα". Η δευτερη, πάλι; αναφέρεται
στη συσσωρευμένη μέσα στον χρόνο πολιτι-
σμική και επιστημονική κληρονομιά της ανθρω-
πότητας.
Αλλα σημαντικά έργα του Αρντιγκό εΙναι La
moraIe deI ρositivisti (Η ηθικη των θετικιστων.
1879), Re/ativita della /ogIca umana (Η σχετι-
κότητα της ανθρώπινης λογικής, 1881),11 faNo
psico/ogIco della ρercezIone (Το ψυχολογικό
γεγονός της αντιληψης, 1882), SocIoIogia (Κοι-
νωνιολογια, 1886), L' υπίΙΒ della coscIenza (Η ε-
νότητα της συνείδησης, 1898)
Αθ Νάτσης
Αρόν Ρευμόν (Aron Raymond, 1905 1983)
Γάλλος κοινωνιολόγος, δημοσιολόγος και πο-
λιτικός σχολιαστης, καθηγητής της Κοινωνιο-
λογιας στη Φιλοσοφική Σχολή της Σορβόννης
(1955--1968) και κατόπιν στο Collθge de France.
Στα έργα του πραγματεύθηκε θεμελιακά προ-
βληματα της φιλοσοφίας της ιστορίας, της κοι-
νωνιολογιας και της πολιτειολογίας. Eξετάζo
ντας την ιστορία από την "επιστημολογική, υ
πεΡβατολογική, φιλοσοφική σκοπιά", κατέληξε
στο συμπέρασμα ότι η κατανόησή της είναι α
ντικειμενικά περιορισμένη, διότι ο ιστορικός
λόγος δεν μπορεί να περικλεισει ολόκληρο το
γιγνεσθαι της ανθΡωπότητας. Και γι' αυτό, ο
αιτιακός ντετερμινισμός., που είναι το εργα
λείο του ιστορικού λόγου, αντανακλά μόνον εν
μέρει την αντικειμενική πραγματικότητα
(Εισαγωγή στη φιλοσοφια της ιστοριας, 1937,
και Κριτική φιλοσοφια της Ιστοριας, 1964). Ο
Αρον είναι ένας από τους θεμελιωτές της τε
χνoκpaτικής θεωριας της "ενιαιας βιομηχανι-
κης κοινωνιας" και της συναKόλOuθής της θεω
ριας της "συγκλισης" των δυο αντΙθετων κοι-
νωνικων συστημάτων, του καπιταλισμου και
του σοσιαλισμου, καθως και της δημιουργιας
ενος πολιτισμου νέου τυπου, όπου η ανάmuξη
της επιστήμης και της τεχνικής και τα συστη
ματα οργάνωσης και διαχειρισης επισκιάζουν
τις ασυμφιλΙωτες διαφορές μεταξύ Kαπιταλι
σμου και σοσιαλισμου (Δεκαοχτω μαθήματα
για τη βιομηχανική κοινωνια , 1962, Η πάλη
των τάξεων. Nta μαθήματα για τη βιομηχανική
κοινωνία, 1964). Με το Ιδιο πνευμα, υπoστηρί
ζει ότι ο ρόλος της ιδεολογίας φθίνει στο
μέτρο που στεριωνει η "ορθολογική" κοινωνια,
εκθειόζει την αποιδεολογικοποίηση και απο-
ιφουει τον μαρξισμό ως ιδεολογια. Ήδη στο
Οπιο των διανοουμtνων (1955), ασκεί δριμεία
κριτική στον παλιό συνεργάτη του Ζαν Πωλ
Σαρτρ. και στους μαρξιστές για την τυφλή υ-
ποστήριξή τους στη Σοβιετική Ένωση. Ο ιδιος
lJΠoστηρίζει με θέρμη τη Δυτική Συμμαχία υπό
την ηγεσία των ΗΠΑ. Στο Δημοκρατία και ολο-
κληΡωτισμός (1965), εκδηλωνει καθαρά την α-
ντισοσιαλιστική στάση του. Στο Η ανεύρετη ε
πανάσταση (1968) επικρίνει τους συναδέλ-
φους του καθηγητές που υποστήριξαν τη φoι
τητικη εξέγερση του 1968 (Γαλλικός Μάης).
λ/λα έργα του Ρ. Αρ6ν: Εφήνη και πόλεμος
μετσξυ των εθνων (1962), Τα στάδια της KOΙ
νωνιολογικής σκtψης (1967), Αυτοκρατορική
δημοιφατΙα. Οι ΗΠΑ στον κόσμο (1945-72),
Πολιτικές μελtτες (1972)
Γιόν Κρητ,κός
AρΠOKρaτΙων ο ΑργεΙος (2ος αι μ.Χ.). Φιλό
Αρριανόι;
σοφος με Kατεuθυνση πλατωνική, μαθητής του
Απικου. και, κατά το λεξικό Σούδα, συγγρα
φέας ενός πλατωνικού λεξικού. Με την πρo
σέγγισή του στις ιδέες του Νουμηνιου., σχετι-
κά με τη μεταφυσική θεωρία για τις υπoστά
σεις, ο ΑρΠΟκΡατιων μπορει να καταταχτεί
στους nρoδρόμoυς του Νεοπλατωνισμου.. ΤΟ
έργο του ειχε χΡησιμοποιηθεΙ από τους νεo
πλατωνικούς φιλοσόφους lάμβλιχο. και Πρό
κλο..
Ε Ν Ρουοσος
AρριανΌC; (95 180 περΙπου, Νικομήδεια Mικpa
σιατικής Βιθυνίας). Nεaρ6τατoς έγινε μαθη-
τής, και μάλιστα επlλεΚToς, του στωικου φιλο-
σόφου Επικτητου. στη Νικόπολη της Ηπειρου
αργότερα συμπλήρωσε τις σπουδές του στη
ρητορικη και τη φιλοσοφία στην Αθήνα. Κατά
την παραμονή του στην Αθήνα γνωρΙστηκε με
τον αυτοκράτορα Αδριανό, και, πιθανότατα με
πρόσκλησή του, πήγε στη Ρωμη, όπου πήρε
τον τίτλο του "Ρωμαίου πολιτη" και το Ρωμαικό
όνομα Φλάβιος. Διετέλεσε για μια εξαετια τo
πάρχης της ΚαππαδοκΙας, πρεσβευτής και α
ντιστράτηγος τω Αυγούστου. Το 147 τον βρι-
σκουμε στην Αθήνα να έχει τον τιτλο του αθη
ναίου πολιτη και να διορίζεται από τον Aδρια
νό επώνυμος άρχων της πόλεως των Αθηνών.
Περι το τέλος της ζωής του γύρισε στην πατρί-
δα του Νικομήδεια, όπου έγινε ιερευς της
Δήμητρας και της Περσεφ6νης, ενω ταυτόχρo
να φαίνεται ότι βρήκε τον χρόνο να επεξεργα
στει τα συγγράμματά του.
ΕΙχε ευρεία μόρφωση και μεγάλη πολυμάθεια,
ήταν πολυγραφ6τατος, και εΙχε ως πρότυπο
τον Ξενοφώντα, ονομάσθηκε μάλιστα "νέος
Ξενοφών" Έγραψε, όπως και ο Ξενοφων., έρ
γα φιλοσοφικά, ιστορικά, γεωγραφικά, στρα
τιωτικά Κ.ά. Τα φιλοσοφικά του έργα είναι. Eπι
κπΊτου Διατριβαί σε οκτω βιβλία, από τα οποία
σωζονται τα τέσσερα, και ΕπικπΊτου Eyxεφι
διον, που αποτελει συντομη περlληψη των Δια
τριβων' σ' αυτά πcριγράφει τη διδασκαλία του
δασκάλου του Επικτητου, όπως ο Ξενοφων
ειχε περιγράΨει στα Απομνημονευματά του τη
διδασκαλία του δασκάλου του Σωκράτη.. Από
τα ιστορικά του έργα σπουδαιότερα εΙναι: Aλε
ξάνδρου Ανάβασιςκατ' αναλογια προς το έργο
του Ξενοφώντα Κυρου AνάβQσις, όπου περι-
γράφει την εκστρατεια του Μ Αλεξάνδρου
στην Ασια, Μετα τον Αλtξανδρον, Βιθυνιακά,
Παρθικά. Στα γεωγραφικά του έργα περιλαμ-
βάνονται. η Ινδικη και ο ΠερΙπλους του Eυξει
173
άρση
νου. Στα στρατιωτικά του έργα ανηκουν' η Tα
κτική Ttxvη και η Ε'κταξις των Αλανων Με το
έργο του Κυνηγετικός συμnληpωνει ο Aρρια
νός το ομωνυμο έργο του Ξενοφωντα, ενω
έχει γράψει και δυο βιογραφιες oυ όμως
έχουν xαθει του Τιμολέοντος του Κορινθιου
και του Διωνος του Συρακουσιου.
Ο Αρριανός δεν μεταχειρίσθηκε την "Κοινη"
ελληνική γλωσσα της εποχής του, που πρoηλ
θε από την ανάμειξη της απικης με τις άλλες
διαλέκτους, αλλά προσπάθησε, όπως ο Λoυ
κιανός. και άλλοι, να επιτυχει την αναβιωση
της απικής διαλέκτου, έχοντας ως υπόδειγμα
τον Ξενοφωντα. και τον θουκυδιδη. Δεν πέ
τυχε βtβαια απολύτως' η φράση του δεν έχει
την κομψότητα και τη χάρη του Ξενοφωντα'
ουτε φυσικά η εξιστόρησή του έχει την αξια
των ιστορικων αριστουργημάτων του Θουκυ-
δΙδη και του Ξενοφωντα, τους οποΙους μιμήθη
κε. Παρόλ' αυτά, ως ιστορικός, πολιτικός,
στρατιωτικός και γεωγράφος, είναι αξιόλογος,
ενω ως φιλόσοφος, έστω λαικός, πpoσnαθει
και διεισδυει στα πρακτικά προβληματα της αν-
θρώπινης ζωης. Κυρια χαρακτηριστικά του ως
συγγραφέα είναι η σαφήνεια, η ακρίβεια, η συ
νοmικότητα και η αμεροληΨια
Βιβλιογρ Pauly - WIssowa, RS81 - Encyc/Op8dιe 11, s.y.-
Loeb Class Library. ΑΠ8Π, History ΟΙ A/θx8ndθ' 800 IOOics,
ΙοΟΟοη. 1976 (Ρ Α Brund ed)
Γρσμμ Αλατζόγλου - Θtμελη
άρση (γερμανικά Aufheben). Φιλοσοφική Kατη
γορια την οποΙα εισήγαγε ο Χέγκελ. και υπo
δηλώνει τον μετασχηματισμό κατά τον οποιο η
μορφή και οι αρχές ενός συστήματoς oλότη
τας. παραμεριζονται, anoppImovtaI, αναιρoυ
νται, αλλάζοντας το περιεχόμενό τους, αλλά
διατηΡωντας και εδραιώνοντας ταυτόχρονα
τον ρόλο τους ως βιωσιμων στοιχειων, υπo
ταγμένων στιγμών της νέας oλότητας νωτε
ρης βαθμιδας της ανάmυξης. Σημαίνει ταυτό
χρονα καταστροφή, αναίρεση, διακοπή, αλλά
και διατήρηση, συγκράτηση. Η κάθε ανωτερη
κατηγορια (συνθεση) αίρεται υπεράνω της
θέσης και της αντιθεσης καταργωντας και δια
τηΡωντας τες σε μετασχηματισμένη μορφή,
πραγματοποιωντας έτσι την "άρνηση της άρ
νησης". Κατα τον Χεγκελ η άρση xαρακτηρι
ζει κατ' εξοχην την κίνηση της aUToavamua
σόμενης απόλυτης ιδέας Ο Μαρξ. μέσα από
τη θεωρητική ανάλυση ενός οικονομικου σχη
ματισμου (της κεφαλαιοκρατίας) αναδεικνυει
τον αντικειμενικό και υλικό χαρακτηρα της α
νάmυξης-άρσης του απο τη νομοτελειακά α
174
νωτερη του βαθμιδα ως αυτοάρνηση της ολό-
τητάς του. Η νομοτέλεια αυτή διέπει ιδιότυπα
και τη διαδοχή των θεωρητικων συστημάτων
στην ιστορΙα της επιστημης (βλ. και λ διaλε
κτικη, αντlφaση, ανάβαση από το αφηρημtνο
στο συγκεκριμtνο, άρνησης πις άρνησης
νόμος).
Βιβλιογρ Χέγκελ Γκ Β Φ.. Η φαινομενολογια του πνευ.
ματος. Δωδωνη, Αθήνα-Γιάννινα. 1993 - του Ιδιου Η επι-
στήμη της λογικής, Δωδωνη, Αθήνα-Γιάννινα. 1991 - Κ
Μαρξ. Το κεφάλαιο, τ 1-3, Σ Ε , Αθήνα, 1978
Δ Πατtλης
αρχαlα ελληνική φlλοσοφlα. Η Ελληνική φιλο-
σοφια κατά την πρωτη από τις τρεις μεγάλες
περιόδους της ιστορΙας της, πριν από τη Βυζα-
ντινή (και Μεσαιωνικη) και τη Νεοελληνική (και
σύγχρονη). Η αρχαια ελληνικη φιλοσοφΙα ανa
mυχθηκε μεταξυ του 6ου αι π Χ. και του 6ου
αι μ.Χ., δηλαδη σε χρονικό διάστημα μεγαλυ
τερο από μια χιλιετια, και πέρασε από εξελΙKΤΙ
κές φάσεις που αντιστοιχουν στις φάσεις της
ιστορικής μοιρας της αρχαίας ελληνικής κοι-
νωνιας.
Η γένεση της αρχαιας ελληνικής φιλοσοφιας
συμπίmει με τη γένεση της φιλοσοφΙας γενι-
κά. Μέσα σε πρωτoφaνεις για τους αρχαιους
λαους KoινωνΙKo πoλΙΤΙKές διεργασίες, που
προσδιόρισαν τον χαρακτήρα του αρχαιου ελ-
ληνικου πολιτισμου, το ελληνικό πνεύμα επι
χεΙρησε για ΠΡωτη φορά να δωσει εξηγήσεις
όχι πια μυθικές και αλληγορικές αλλά λογικές
και θεωρητικές, προβληματιζόμενο πάνω στη
γνωση και την ουσία των πραγμάτων, τη δομη
και τη λειτουργΙα του συμπαντος, την καταγω-
γη της ζωής και τη φυση του ανθΡωπου, τη
θέση του μέσα στον κόσμο και τα συστηματα
του ομαδικου βιου Καθως συνειδητοποιούσε
και επεξεργαζόταν τα προβλήματά της, η αρ-
χαία ελληνική φιλοσοφία διαμόρφωνε τη
γλώσσα και την ορολογία της φιλοσοφιας γε-
νικά και ανακάλυmε τα δικά της κριτήρια
Εξάλλου, αποβλέποντας στη γενική θεώρηση
της πραγματικότητας, πριν από τη γένεση των
ειδικων επιστημών, η αρχαΙα ελληνική φιλοσο-
φια λειτουργησε στην κοινωνΙα της εποχης
της και ως μητέρα των επιστημων, Ακόμα η αρ
χαΙα ελληνικη φιλοσοφια λειτούργησε και ως
συντελεστής ελευθερίας και προαγωγής του
ατόμου και του κοινωνικου συνόλου, εξευτελι-
ζοντας πανίσχυρες μυθοκρατικές και δαιμονο-
κρατικές δομές και αντιλήψεις και λυτρώνο-
ντας τις μαζες απο τις δεισιδαιμονιες και το
άγχος
Η αρχαια ελληνικη φιλοσοφια στην ιστορική
της εξέλιξη διακρινεται σε τρεις μεγάλες xρo
νικές περιόδους' την περίοδο της ΠρoσωKρατι
κης φιλοσοφιας, την περίοδο της Απικης φι
λοσοφιας και την περιοδο της Ελληνιστικής
και Eλληνo pωμαΙKης φιλοσοφιας.
Η Προσωκρατική φιλοσοφια., που οφειλει το
όνομά της στο γεγονός ότι οι κυριότεροι εK
ΠΡοσωποι της έζησαν πριν από τον Σωκράτη.,
αναmύχθηκε τον 60 και τον 50 αι Π.Χ. και είχε
κεντρικό θέμα τη γνωση του φυσικου κόσμου,
δηλ ηταν φυσική φιλοσοφια. Τις κυριοτερες
σχολές αυτής της περιόδου τις σχημάτισαν οι
λεγόμενοι υλοζωιστές της Μιλητου (Θαλής.,
Αναξίμανδρος., Αναξιμένης.), της Κολοφωνας
(Ξενοφάνης.) και της Εφέσου (Ηράκλειτος.),
οι Πυθαγόρειοι. (Πυθαγόρας., Φιλόλαος.,
Αρχυτας.), οι Ελεάτες. (Παρμενίδης., Ζήνων.,
Μέλισσος.), ορισμένοι συμβιβαστικοι των
nρoηγOυμενων ρευμάτων και τάσεων (Αλκμαι-
ων', Εμπεδοκλής., Διογένης ο Aπoλλωνιά
της', Αναξαγόρας.) και τέλος οι Ατομικοι.
(Λευκιππος., Δημόκριτος.). Προς το τέλος
αυτης της περιόδου σημειωνεται το κΙνημα της
ΣοφιOtικής. (ΠΡωταγόρας., Γ οργίας., Ιππιας.,
Αντιφων.), με στροφη του ενδιαφέροντος από
τη φυση στον άνθρωπο και την καλλιέργεια
της ευρυτερης παιδειας και της εξειδΙKευμέ
νης γνωσης (εγκυκλοπαιδισμός).
Η Απική φιλοσοφια., που ονομάζεται έτσι ε
πειδη αναmυχθηκε με κέντρο την Αθηνα, αρxί
ζει στις τελευταlες δεκαετιες του 5ου αιωνα
και καλύmει κυρίως τον 40 Το γενικά ανθpω
ποκεντρικό ενδιαφέρον της σοφιστικής πρoσ
διορίζεται τωρα κοινωνικά και πολιτικά, ο σo
φιστικός υποκειμενισμός, σχετικισμός και σKε
mικισμός αντιμετωπιζεται με τον αγωνα για
την κατάκτηση εννοιών με γενικό κύρος, ωστε
να nρoσδιoριστει η ουσια των πραγμάτων, και
ο σοφιστικός αμopaλισμ αναχαιτιζεται με τη
μελέτη της ανθΡωπινης συμπεριφοράς για τη
σύνταξη αυτόνομης Ηθικής, πρoσανατoλισμέ
νης στα ιστορικά δεδομένα κοινωνικο-πολιτικά
πλαίσια (του "πολιτικού ζωου"). Έτσι η Απική
φιλοσοφια διαμορφώνεται σε καθαρή Oντo
λογια η Μεταφυσική., με έντονο όμως τον xα
ρακτηρα της Πολιτικης φιλοσοφιας. Koρυφαι
ες μορφές της Απικης φιλοσοφίας είναι ο
Σωκράτης. ,που στο πρόσωπό του αναφέρουν
την αρχη τους οι λεγόμενες Σωκρατικές σxo
λες (Μεγαρική., Hλιo EρετρΙKή., Κυνικη., Kυ
ρηναικη.), ο Πλάτων., ιδρυτης της Ακαδη μιας. ,
ο Αριστοτέλης., ιδρυτης του Περιπάτου. Η
αρχαlα ελληνική φlλοσοφlα
Ακαδημια και ο Περιπατος ειναι σχολές με
δράση που φτανει ως το τέλος του αρχαιου Kό
σμου (πλατωνισμός., αριστοτελισμός., με επι-
βιωσεις και αναβιωσεις στον Μεσαιωνα και
στους Νεότερους χρόνους).
Η Ελληνιστικη. και Eλληνo PωμαΙKή. φιλoσo
φια. ξεκινά από τους ΠΡωτους μετακλασικούς
χρόνους και παρακολουθει την αρχαια ελληνι
κη ζωή ως τη μετάπλαση της στη χριστιανική
κοινωνια του Βυζαντίου. Σ' αυτή την περιοδο,
με την καταστροφή της κλασικής ελληνικής
πολιτειας, η Ηθική φιλοσοφια χάνει την Kόινω
νικοπολιτική διάστασή της και περιορίζεται
στην ατομικότητα του ανθΡωπου, με αναφορά
της πράξης του στις αρχές και τους μηxανι
σμους της γνώσης (Γνωσιολογία, Λογική) η
της φυσης του κόσμου και της ουσιας των
όντων (Κοσμολογια, Οντολογια). Τα κυριότερα
ρεύματα και συστήματα αυτής της περιόδου τα
απαρτίζουν οι Στωικοί. (Αρχαια Στοά: Ζήνων.,
Κλεάνθης., Χρύσιππος.' Μέση Στοά: Π.]ναι
τιος., Ποσειδώνιος.' Νέα Στοά: Σενέκας.,
Επίκτητος., Μάρκος Αυρήλιος.), οι Επικου-
ρειοι., οι Σκεmικοί. (ΠυΡΡων., AρKεσlλαoς.,
Καρνεάδης.), οι Εκλεκτικοί. και οι Nεoπλατω
νικοί. (Πλωτινος., Πορφυριος., lάμβλιχος.,
Πρόκλος.).
Ας σημειωθει ότι τόσο τις περιόδους όσο και
τα συστήματα της αρχαιας ελληνικής φιλoσo
φίας πρέπει να τα φανταστουμε όχι σαν στε
γανά διαμερισματα, αλλά σαν οργανικά μέλη
ενός ζωντανου οργανισμου, δηλ. μπορουμε να
παρατηρήσουμε αμοιβαίες εισβολές από τον
ένα χώρο στον άλλο, αμοιβαΙες επιδράσεις,
αλληλοσυμπληρωσεις, αντιμαχίες, παράλλη
λες πορείες Κ.λπ. Έτσι η παραπάνω διαιρεση ε
ξυπηρετεί απλά την ανάγκη να φανεί σε πολύ
αδρές γραμμές πως συναρθρώνεται το σώμα
της αρχαιας ελληνικής φιλοσοφίας
Το σώμα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας
το γνωρίζομε ΠΡωτα από τα σωζόμενα κείμενα
των ιδιων των αρχαίων φιλοσόφων και υστερα
από τις βιογραφίες, τις ιστορικές εκθέσεις και
τα ερμηνευτικά υπομνηματα διαφόρων μετα
γενέστεΡων συγγραφέων για τους αρχαιους
φιλοσόφους. Ωστόσο η γνωση αυτής της φιλo
σοφίας παραμένει ελλιπής, όχι μόνο γιατι τα
περισσοτερα κεΙμενα των Προσωκρατικων,
των Σοφιστών, των ΣωκΡατικων, των AKαδη
μαικων, των Περιπατητικών, των παλαιότερων
Στωικων, των Επικουρείων, των Σκεmικων και
των Εκλεκτικων έχουν χαθει, αλλά και γιατι
πολλοι μεγάλοι δάσκαλοι, οπως ο Θαλης, ο
175
Αρχέδημoc; ο Ταρσεύς
Πυθαγόρας, ο Σωκράτης, ο ΠύΡΡων, ο Αρκεσι-
λαος, ο Καρνεάδης, ο Επικτητος και ο Αμμω-
νιος Σακκάς., δεν έγραψαν τιποτε. Η έλλειψη
αυτή επιτεινεται από το γεγονός ότι οι αρχαιοι
φιλόσοφοι δεν εξαντλουσαν τη φιλοσοφική
τους δραστηριότητα και ακτινοβολία με το
γρciψιμo, αλλά έδιναν ΠΡωτη θέση στον πρo
φορικό λόγο και στην προσωπικη επικοινωνια
τους με το στενότερο και το ευρύτερο Koινω
νικό περιβάλλον. Ας μην ΠΡοστεθει εδω και η
γενικότερη δυσκολια του σύγχρονου ανθpω
που στην προσπέλαση των κριτηρίων του αρ
χαιου πολιτισμου.
Τα κενά στη γνωση της αρχαιας ελληνικής φι
λοσοφιας συμπληΡωνονται σχετικά με κείμενα
επιγόνων των διαφόρων σχολών και ρευμά
των, μαρτυριες μεταγενέστερων συγγραφέ-
ων, βιογραφιες, ιστορικές εκθέσεις, αρχαια
ανθολόγια και ερμηνευτικά υπομνήματα. Οι
"δοξογραφίες", δηλ. εκθέσεις πάνω σε διδα
σκαλιες φιλοσόφων, εγκαινιάστηκαν από τον
Αριστοτέλη (Μετά τα Φυσικά, Α) και τον μαθη-
τή και συνεργάτη του Θεόφραστο. (Φυσικών
Δόξαι σωζεται μόνο το τμήμα Περι αισθησε
ων). Το θεοφράστειο έργο ήταν πρότυπο για
τη Συναγωγή αρεσκόντων, που αποδίδεται στο
μάλλον πλασματικό πρόσωπο του Αέτιου., για
το ψευδο-πλουτάρχειο Περί των αρεσκόντων
φιλοσόφοις φυσικων δογμάτων και για την ε
πιτομή του 1 ου βιβλιου των Εκλογων του Στo
βαίου. (5ος αι μ Χ.). Το δοξογραφικό υλικό
έχει εκδοθει από τον DIels σε τόμο επιγραφό-
μενο DoxograρhI GraecI. Από μια σειρά ιστο-
ριογραφικά έργα έχουν περισωθει οι Βίοι του
Διογένη του Λαέρτιου. (3ος αι μ.Χ.), επισης o
ρισμένες βιογραφίες γραμμένες από τον
Λουκιανό., τον Φιλόστρατο., τον Πορφυριο.,
τον lάμβλιχο. Κ.ά. Ανθολογημένο υλικό από
την αρχαία ελληνική φιλοσοφΙα συναντούμε
σε έργα όπως οι Notes AttIcse του GeIIIUs. (20ς
αι μ.Χ.), οι ΔεΙΠVoσOφισται roυ Αθήναιου.
(περ. 200 μ.Χ.), η Ποικιλη ιστορια του Aιλια
νου. (2ος αΙ.μ Χ.), το Εκλογαι roυ Στοβαιου.,
καθως και στα έργα του ΚικέΡωνα., του Πλου-
ταρχου., του Γαληνου., του Σέξτου του Eμπει
ρικού., του Κλήμη του Αλεξανδρέα., του lπ
πόλυτου της Ρωμης και άλλων εκκλησιαστικων
συγγραφέων. Τέλος, πολυτιμα για τη γνωση
και κατανόηση της αρχαιας ελληνικής φιλoσo
φιας ειναι τα ερμηνευτικά υπομνηματα πάνω
σε έργα αρχαιων Ελληνων φιλοσόφων, τα
οποια γράφτηκαν όχι μόνο από Ελληνες της υ
στατης αρχαιότητας (Αλέξανδρος ο Αφροδι-
176
σεύς., Αλβινος., Ολυμπιόδωρος., Πρόκλος.,
Σιμπλικιος., Φιλόπονος. κ.ά.) και των βυζαντι
νων χρόνων, αλλά και από Λατίνους, ΑΡαβες
και ΕυΡωπαίους κατά τον Μεσαίωνα.
Ολες οι περιοδοι, οι σχoλtς και οι τάσεις που
σημειωθηκαν στη διαιρεση της αρχαιας ελλη
νικης φιλοσοφιας, αποτελουν ειδικά λήμματα
αυτού του έργου. Σ' αυτά ο αναγνωστης μπo
ρεί να ανατρέξει για τα επιμέρους θέματα της
αρχαιας ελληνικής φιλοσοφίας.
Βιβλιογρ C Fr Geyer. EInfuhrung ιπ dIe PhIIosophιe der
Antike, Darmsladt. Wissenschaftliche Buchgesellschaft.
1978.220 S - W Κ C GuΙhήe. Α HisIory οι Greek PhIIo
sophy, 1-6 Cambrιdge υηίν Press 1962-1981 - W Tolok,
Handbuch der Geschιchte der PhiIosophIe, ι Frankfur1.
Kloslermann. 1964. 400 S (βιβλιογραφικό) Ed Zeller
ΟΙΒ phIfosophIe der Gnechen ιπ ihrer geschιchtIichen
Entwick/ung. 1 3 Leipzig. Reisland 1919-1923' (Darm.
sladt. WΊssenschaftliche BuchgeselIschaft. 1963)
Ε Ν Ρουσσος
Αρχέδημος ο Ταρσεύς (περ. 200-140 Π.Χ)
Φιλόσοφος με στωικη κατευθυνση, ιδρυτής
σχολής στωικής φιλοσοφιας στη Baβυλωνα
Στην Αθήνα ο Αρχέδημος ήταν μαθητής του
συμπολΙτη του Ζήνωνα του Ταρσέα. και του
Διογένη του Baβυλωνιου. και πλησίαζε στις
ιδέες τον συμπολιτη του, επίσης στωικό φιλό-
σοφο, Αντιπατρο τον Taρσέα.. Συνεπης με το
γενικό κριτήριο της στωικής Ηθικής, που συνο-
Ψιζεται στην προτροπή «ομολογουμένως τη
φύσει ζην.., ο Αρχέδημος διδαξε ότι ο άνθρω
πος δεν έχει παρά να επιλέγει το βασικότερο
από ό,ΤΙ είναι φυσικό και να μην παρεκκλίνει
από αυτό σε καμιά περιmωση.
Ε Ν Pouoσoς
Αρχέλαος ο Αθηναίος (περιπου 480 41 Ο π.Χ.)
Ένας από τους τελευταίους εκπροσώπους της
Προσωκρατικής φιλοσοφιας, ο αρχαιότερος
Αθηναίος φιλόσοφος, μαθητής του Aναξαγό
ρα. και δόσκαλος του Σωκράτη.. Onως όλοι οι
Προσωκρατικοι., ο Αρχέλαος ήταν βασικά φυ-
σικός φιλόσοφος, αλλά, σύμφωνα με τις μαρ-
τυρΙες των αρχαίων, είχε ενδιαφερθεί και για
τα ηθικά προβληματα, πράγμα που κυρίως γoή
τεΨε τον μαθητή του -Σωκράτη. Σχετικά, η πι-
θανότερη εκδοχη ειναι ότι ο Αρχέλαος ειχε
γράψει ένα βιβλιο, αναφερόμενο με τον αβέ-
βαιο τιτλο Φυσιολογια, όπου ΠΡωτα εξέταζε τη
συσταση του φυσικου κοσμου καθεαυτόν και
υστερα ξεχωριζε τα πράγματα που είναι
«νόμω.. από τα πράγματα που ειναι «φυσει"
Έτσι μπορει να λεχθει οτι ο Αρχέλαος με το
έργο του αποτέλεσε ένα συνδετικό κρικο ανα-
μεσα στους Προσωκρατικους, που μελετoύ
σαν τον φυσικό κόσμο καθεαυτόν, και στους
Σοφιστές., που τους απασχολουσε βασικά η α-
ντιθεση ..φύσις νόμος». Ακολουθωντας τον
Αναξαγόρα, ο Αρχέλαος έθετε ως μOρφOπλα
στική αρχή του συμπαντος τον Νου.' ανατρέ
χοντας όμως στο γενικό κριτήριο των αρxαιό
τερων υλοζωιστων, δεν θεωρουσε πια τον
Νου, όπως ο δασκαλός του, αμιγη και χωριστό
από το μιγμα της υλης αλλά συμφυτο με αυτό
Έτσι ο Αρχέλαος, στηριγμένος στον δόσκαλό
του και στις πηγές του δασκάλου του, κυρίως
στον υλοζωιστή Αναξιμανδρο., εξηγουσε τη
γενεση του κόσμου με "έκκριση» του ..θειr
μου.. και του ..ψυχΡου.. από το αρχικό μΙγμα
της υλης, και βέβαια υστερα από επενέργεια
του Νου, που προκάλεσε την ΠΡωτη κίνηση. Τη
διαμόρφωση των φυσικων σωμάτων και των
μερων του κόσμου από το θερμό, στο οποιο α
πεδιδε κάποια ενεργητικη ιδιότητα, και το
ψυχρο, στο οποιο απέδιδε κάποια παθητική ι-
διότητα, ο Αρχέλαος την εννοούσε μέσα από
διεργασιες ανάλογες με την αραιωση και την
ΠUKνωση του αέρα, όπως ειχαν διδόξει ο πα-
λαιός υλοζωιστής Αναξιμένης. και ο σύγχρο-
νος του Αρχέλαου Διογένης ο Απολλωνιάτης..
Για τη γένεση της ζωης και την καταγωγή του
ανθρωπου ο Αρχελαος πίστευε στην εξέλιξη
των ειδων, όπως την είχαν συλλάβει ως τότε ο
Αναξιμανδρος και ο Εμπεδοκλης..
ΒιβλΙΟΥΡ.. W K.C Guthne. Α HIstory of Greek PhIfosophy.
2 Cambridge υπίν Press. 1965. 339-344
Ε Ν Ρουσσος
αρχές λογικής. Αυτες ειναι οι παρακάτω 1.
αρχή της ταυτότητας (βλ. λ.) 2. αρχή της αντι-
φaσης (βλ. λ.)' 3 αρχη αποκλεισμου του τρί
του η μέσου (βλ. λ.) Στις παραπάνω τρεις
αρχές ειναι δυνατόν να προστεθεί μία τέταρτη,
η αρχη του συλλογισμου. Συμφωνα με αυτή
την τελευταια αν το α συνεπάγεται το β και το
β συνεπαγεται το γ τότε το α συνεπάγεται το
γ Παλαιότερα θεωρουσαν ως τέταρτη αρχή
αυτήν του αποχΡωντος λόγου.
Σχετικά με τις παραπάνω αρχές μπορουμε να
lJαpaτηρησουμε ότι αυτές δεν επαρκούν για
την επαρκη συναγωγη όλων των ταυτολογιων
της λογικης. Για κάτι τέτοιο απαιτούνται περαι
τερω ΠΡοσθηκες
Δ/ον Aνσπoλιrόνoς
''Αρχές της νέας επιστήμης για την κοινή
φuση των εθνών", βλ Βικο
Ψ.Λ., Α-12
''Αρχές της φιλοσοφίας"
''Αρχές της φlλοσοφlας" (PrιnCΙPfa PhrIoso
phrae, 1644) Έργο του Γάλλου φιλοσόφου
Ρενέ Ντεκάρτ., στο οποίο παρέχεται η πληρέ-
στερη έκθεση της σκέψης του, μετά τον Λόγο
περl της μεθόδoιf. Ο ίδιος το χαρακτηρίζει
"Πραγματεία συστηματική και οριστική περι
των αρχών της γνωσεως" και το διαιρει σε τέσ-
σερα μέρη. 1) ΠΡωτη φιλοσοφία ή μεταφυσική,
2) Περι των αρχών των υλικων πραγμάτων, 3)
Περι του ορατού κόσμου και 4) Περί της Γης.
Στο βασικό ζητημα της φιλοσοφίας, που είναι η
σχέση ανάμεσα στη νόηση και το Είναι, ο συγ
γραφέας παίρνει θέση δυιστική. Παραδέχεται
την υπαρξη δύο ουσιων, την ουσια του σώμα
τος, του οποίου κατηγορουμενο (βασική ιδιό
τητα) είναι η υπaρξη στον χωρο (έκταση), και
την ουσία της ψυχής, της oπolας Kατηγoρoύ
μενο ειναι η σκέψη Δέχεται δηλαδή δύο ανε
ξάρτητες μεταξύ τους ουσίες (αρχές), μία
υλική και μία πνευματική, και παράλληλα μια
τριτη ουσία (αρχή), τον Θεό, που καθοριζει την
υπαρξη του σωματος και της ψυχής. Περί του
θεου δέχεται ακόμη και τα εξής: Μόνον ένας
θεός, που πραγματικά υπάρχει, μπορει να πα
ραγάγει μέσα μας την ιδέα ενός υπέρτατου
Οντος. Οχι μόνον n ιδέα του θεου, αλλά και η
ιδια η υπaρξή μας απορρέει από αυτόν. Ο δημι
ουργός Θεός είναι άπειρος, εμείς, τα δημιoυρ
γήματά του, είμαστε όντα πεπερασμένα, ενω
τα άλλα πράγματα, στα οποια δεν διαπιστω-
νουμε όρια, ειναι απλως απεριόριστα. Αλλες
θέσεις του έργου. Αυτός που αναζητεί την α
λήθεια πρέπει να ξεκινά από την αμφιβολια
όλων των πραγμάτων, όχι μόνο των αισθητων,
αλλά και των μαθηματικών αποδειξεων.
Ωστόσο δεν είναι δυνατόν να υποθεσουμε οτι
δεν υπάρχουμε, όπως εΠισης δεν μπορουμε να
αμφιβάλλουμε και για τη σκέψη μας, με την
οποία οδηγουμαστε στην αμφιβολια, διότι
ειναι πράγμα χωριστό από την υλη και από τις
ιδιοτητες που αποδιδονται σ' αυτήν. Στα πράγ
ματα διακρίνουμε: α) τις ιδιότητες (ουσία,
διάρκεια, τάξη και αριθμός), β) τη σκεmόμενη
ουσία (νόηση, βουληση και όλοι οι τρόποι της
γνωσης και της βουλησης) και γ) τα σωματα
(μέγεθος, μορφη, κινηση, κατάσταση, διαιρε
τότητα) Από την ένωση ψυχης και σώματος
nρoKumouv επίσης ορισμένα άλλα πράγματα:
παθη, συναισθήματα, αισθήσεις. Τα σφάλματά
μας προέρχονται από τις προκαταλήψεις της
παιδικής μας ηλικιας, την έλλειψη προσοχής
και το γεγονός ότι συνδέουμε τις σκέψεις μας
με λέξεις οι οποιες δεν τις εκφράζουν επακρι
177
αρχέτυπο
βως Γι' αυτό, από όλα τα πράγματα που η θεία
πίστη δεν μας τα κάνει γνωστά, ο φιλόσοφος
δεν πρέπει να θεωρεί τίποτε ως αληθινό, παρά
μόνον εκείνο που ο ίδιος θα έχει αναγνωρισει
ως αληθινό.
Απ Τζ
αρχέτυπο (στην ψυχολογια). Μία από τις θεμε
λιώδεις έννοιες της αναλυτικής ψυχολογιας
του Γιουνγκ., η οποία αναφέρεται στην ατoμι
κή εκδήλωση του συλλογικου ασυνείδητου.
ως συλλογικής εμπειρίας του ειδους. Το αρxέ
τυπο ειναι μια μορφή γενικών νοητικων σχημά
των και παραστάσεων, τα οποία εμπεριέχουν
σε σημαντικό βαθμό το συγκινησιακό στοιχείο
και αποτελουν την αρχική ψυχικη δομή του α
τόμου Το συλλογικό ασυνειδητο εκδηλώνεται
στους μυθους, στις πεποιθήσεις, αλλά και στις
διάφορες μορφές δημιουργικής δραστηριότη
τας, καθώς επίσης και στα όνειρα. Έτσι, στον
κάθε άνθρωπο ενυπάρχει με τη γέννησή του
μια σειρά έμφυτων ψυχικών δομών (τα αρxέ
τυπα) ως ατομική έκφραση του συλλογικου α
συνειδητου. Σαν παράδειγμα μπορούμε να α
ναφέρουμε το αρχέτυπο της μητέρας, δηλαδή
την αφηρημένη ιδέα (ΠαΡασταση) για τη μητέ
ρα την οποια το παιδί κληρονομεί και με βάση
το αρχέτυπο αυτό διαμορφώνει τη συγKεκρι
μένη εικόνα για τη δική του μητέρα.
Βιβλιογρ Γιouνγκ Κ. ΨuχολΟΥΙΚoi τυΠOl, Μόσχα, 1967
Euόyy Μαvouράς
αρχή (λατ. prInclpIum) Η πολυσημια του όρου
"αρχή" είναι ήδη γνωστή στην αρχαια ελληνική
(και τη λατινική) γραμματεία, κυριως στη φιλo
σοφια. Με τη λtξη αυτή οι Έλληνες δηλωνουν:
1) την αφετηρια, το σημείο (χρόνου ή τόπου)
εκκινησης, 2) την πολιτική εξουσια ή την αρxη
γία και 3) τη φιλοσοφική σημασια, στην οποία
μπορουμε να διακρίνουμε τις εξής απoχpω
σεις' α) την ΠΡωτη αιτία από την οποια προέρ-
χεται κάτι, Π.χ. αρχή κινησεως ή στάσεως,
κατά τον Αριστοτέλη., β) την πρώτη και θεμε
λιακη (υλική) ουσία, από την οποια αποτελείται
ο κόσμος των αισθητων, Π.χ. για τον θολή.
ηταν το υδωρ, το υγρό στοιχειο, για τον Hρά
κλειτο. το πυρ, η θερμότητα κ.λπ., γ) τον γενι
κό νόμο που διέπει την πραγματικότητα, Kυ
ριως στην περιοχή των φυσικών επιστημων,
Π.χ. η αρχη της αιτιότητας, και δ) τον βασικό,
ρυθμιστικό κανόνα που ρυθμίζει τη σκέψη μας
ή τις πράξεις μας (π.χ οι λογικές αρχές, οι ηθι
κές, οι νομικές κ λπ ).
178
Η φιλοσοφική σημασια του όρου αυτου έχει
την αφετηρία της στον Πλάτωνα. και κυριως
στον Αριστοτέλη Ο Πλάτων μεταχειρίζεται τη
λέξη "αρχή" για να δηλωσει την οντολογικη
αρχη, που τη θεωρει κάτι το αγέννητο, αρχικα
αθάνατον: "αρχή δε αγέννητον", Φαίδρος 245
(10). ΤΟ στοιχειο αυτό είναι η πηγή και αιτια
της κίνησης και θεωρειται "αεικινητον και αΒά-
νατον" (ό.π). Ως γνωσιολογική αρχή (λατ
principIum cognoscendI) με τη σημασία της α-
ξιωματικής γνωσης (αξιωμα) συναντάμε τον
όρο αυτό στην Πολιτεία του Πλάτωνα ("ανυπό-
θετος αρχή" 51 Ob 7), δηλ. τη γνώση που τη δε-
χόμαστε αξιωματικά, τη θέτουμε ως θεμέλιο
και προυποθέτουμε την "ορθότητά" της, για να
οικοδομήσουμε το γνωστικό οικοδόμημα ("με-
θοδολογική αρχη")
Στον Αριστοτέλη όμως η έννοια της "αρχής" α-
ποκτά τη σημασια και το εννοιολογικό ευΡος
που την καθιέρωσε στην ιστορία της Φιλοσο-
φιας. Τρεις είναι, κυρίως, οι βασικές σημασιες
του όρου "αρχή" οι οποίες αναφέρονται στη
θεωρητική φιλοσοφία η στη λογικη, δηλαδη
στη φιλοσοφια της γλωσσας. Μια τέταρτη ση-
μασια έχει η εφαρμογή και χρήση του όρου
"αρχή" στην πολιτική και ηθική φιλοσοφια του
Αριστοτέλη. Η ΠΡωτη και θεμελιώδης oντoλo
γική σημασία του όρου "αρχή" έχει σχέση με
τον προσδιορισμό των βασικων χαρακτηριστι-
κων της ύλης, όπως την αντιλαμβάνονται οι
Προσωκρατικοι. φιλόσοφοι Στα ΠΡωτα κεφά-
λαια του 1 ου βιβλίου του έργου του Μετά τα
Φυσικά, ο φιλόσοφος "ελέγχει" και αναζητει
στους προγενέστερους φιλοσόφους να διαιφι
βώσει κατά πόσον αυτοι επεσήμαιναν αυτά
που εκείνος θεωρει θεμελιωδη, δηλαδή ουσια-
στικά χαρακτηριστικά των όντων, τις τέσσερις
αιτίες. Ερευνά, λοιπόν, την έννοια της αρχης
Μ' αυτόν τον όρο στην οντολογία του εwοει
την πΡωταρχικη, υλική πάντοτε, ουσια των
όντων, το υλικο πρωταρχικό στοιχειο, που,
παρά τις μεταβoλtς ή τις μεταλλαγές του με
τη μορφη των διαφόρων πραγμάτων, διατηρει
πάντοτε την ΠΡωταρχικη του ουσία, τη φυση
του (Μεταφυσικά Α3, 983b 9 lO, "της μεν ου.
σίας υπομενουσης τοις δε πάθεσι μεταβaλ.
λούσης", δηλ. μένει αναλλοιωτη η ΠΡωταρχικη
υλικη ουσία ενω αλλάζει μορφές, και λίγο πιο
κάτω: "της τοιαυτης φύσεως αει σωζομένης")
Αυτο ακριβως το στοιχειο (που ο Αριστοτελης
το αναφερει .....οχι ΠΡωτος αυτός-- ως αρχη)
προσπάθησαν όλοι οι Προσωκρατικοί φιλοσο-
φοι να προσδιορισουν με τη μορφη (οι περισ-
σότεροι) της ύλης ("εν εΙδει υλης", Μεταφ.
ό π ). Σε άλλη περΙmωση ο Αριστοτέλης ανα-
φέρει το στοιχεΙο αυτό ως "υποκειμένη υλη". Ο
Σιμπλίκιος. (50ς αι μ Χ.) μας παραδίδει ότι ο
Θεόφραστος. πιστεύει πως τον όρο αυτό xpη
σιμοποιησε πρώτος ο Αναξιμανδρος., αλλά
αυτό δεν το δέχονται σήμερα όλοι οι ερευνη
τες
Η δευτερη σημασια του όρου αρχη αναφέρεται
στους θεμελιώδεις κανόνες, τις επιστημoλoγι
κες αρχές με τις οποίες ξεκινάμε να απoδει
ξουμε κάτι, ή στους συλλογιστικους τρόπους
που συνιστουν επιστημονικά αποδεικτικά ερ-
γαλεια. Στον Αριστοτέλη οι αρχές της γνωστι
κης διαδικασιας ειναι συνωνυμες με τις αρxι
κές προκεΙμενες του συλλογισμου κατά περΙ
mωση ειδικές (Αναλυτικά πρότερα Α2, 430 21:
"τας περί έκαστον αρχάς"). Η πιο έγκυρη και
σταθερη από τις αποδεικτικές αυτές αρχές
ειναι η αρχη της αντιφόσεως., την οποία ανα
mυσσει ο φιλόσοφος στο έργο του Μετά τα
φυσικά κυριως (Γ3-6 10050 19-1011b 220).
.αυτη δη πασων έστί βεβαιοτάτη των αρχων ...
η της αντιφόσεως" (1oo5b 22). Το κυριότερο
"προσόν" των αποδεικτικών αυτων αρχων,
κατά τον Αριστοτέλη, συνΙσταται στην αυτα
πόδεικτη σχεδόν εγκυροτητά τους και στην α-
ληθεια τους, η οποια ειναι αντικειμενο θεωρη
Τικης έρευνας (Ηθικά Νικομάχεια Α 7, 10980 26
κ ε). Η βασικη αρχή των επιστημονικων απο-
δειξεων ειναι ο νους (Αναλυτικά υστερα Α23 μ
84Β 40 "εν δ' αποδείξει και επιστήμη ο νους").
Onως είναι γνωστό, οι αρχές του Ειναι η της
ουσιας των όντων, που ο Αριστοτέλης oνoμά
ζει επισης .αιτίας", ειναι τέσσερις, τις οποίες ο
Αριστοτέλης εκθέτει κυριως στην αρχη του
εργου Μετά τα Φυσικά (Α3 983/24 κ.ε.): 1. η
.ουσια" και το "ΤΙ ην ειναι", δηλ. τι εΙναι ένα
προγμα και ποια ειναι η αιτια να ειναι όπως
ειναι και όχι διαφορετικά, 2. η "υλη" και το "υ
ποκειμενον", δηλ. το υλικό στοιχείο που υπό
κειται, βρισκεται στη βάση καθε αισθητου
προγματος, 3 η "αρχη της κινησεως", δηλαδη
η αΡχικη αιτια της κίνησης, και, 4 το .ου ένεκα
και ταγαθόν", ο σκοπός για τον οποιο υπάρχει
(φυσει) η γΙνεται (τέχνη) ένα πράγμα.
Αυτες οι τέσσερις αρχές η αιτιες, που συγKρo
τουν την αριστοτελικη οντολογια, αποτελουν
και τα θεμέλια της φυσικης φιλοσοφιας του
Με κριτηριο αυτές, εξάλλου, ελtγχει, όπως ει
δαμε, τους προγενέστερους φιλοσόφους
Btβλιoγρ.. Κ νοη Frιlz. ΟΙΒ σρχσί ίπ der gnechIsche"
Ma/hema/Ik. .Archiv Begriffsgeschichte. (1955).- G S KIrk
J Μ Raven - Μ Scholield. The Presocr8/ιc Phi/osophers.
αρχή της αφalρεσης
Cambndge. 1983' (1975) (ελλ μτφ Δημοσθ Κουρτοβικ.
Οι nρoσωκpσπκσΙ φιλόσοφοι. Αθι'ινο. 1990' (ΜΙΕΤ).- G
Ε R Lloyd (εκδ). Methods 800 ProbIems ιπ Greek
SΑBπcθ. Cambήdge. 1991 - Α Ιυmρe. Der lerminus
.ΡΠπΖιρ. (σρχι'/) νσπ d8π Vσrsokr8/ikem bιs 8uf
Ansto/efes., ArchIV Begnffges. (1955) σ 104-106
Βσσ Κύρκος
αρxι'l της αντlφaσης (prIncιpIum contradlctlo
nI5). θεμελιωδης αρχή της Λογικής Σύμφωνα
μ' αυτήν, καμία έννοια δεν είναι δυνατόν να
νοεΙται αντιθετη προς τον εαυτό της ή προς το
σύνολο των γνωρισμάτων της καμια πρόταση
δεν μπορεΙ να είναι ταυτόχρονα αληθής και
Ψευδής. Στην τυπική λογικη η αρχή αυτή δια
τυπωνεται με τον εξής τυπο' «Α δεν εΙναι όχι
Α.. ή «Α δεν ειναι όχι (α+β+γ).. Π.χ. «ο άνθpω
πος δεν είναι όχι άνθρωπος.. η «ο άνθρωπος
δεν εΙναι όχι ζώο, δΙποδο, άmερο, λογικό...
Κατά τον Αριστοτέλη, ο οποΙος πρώτος διατυ
πωσε την αρχη αυτή, πρόκειται για τη «βεβaιo
τάτην των αρχων απασών.. (Μεταφυσικά, Γ, 3,
1005, β, 11)' ο ιδιος την ορΙζει ως εξής: «Το
αυτό άμα υπάρχειν τε και μη υπάρχειν αδύνα
τον τω αυτω και κατά το αυτό.. (Μεταφυσικά,
Δ, 3, 1005, β, 19 = δεν εΙναι δυνατόν να πρoσι
διάζει και να μην προσιδιάζει ταυτόχρονα ένα
και το αυτό σε ένα και το αυτό και με ένα και το
αυτό νόημα). Από την αρχή αυτή απορρέει ο
γνωστός κανόνας: η άρνηση της άρνησης είναι
άμεση κατάφαση ή διπλή άρνηση ειναι κατά-
φαση (dublex negatIo affIrmat) Χωρις τους πε
ριορισμους που επιβάλλει η αρχή της αντΙφα
σης, η σκέΨη θα αναιρούσε και θα διέΨευδε
τον ιδιο της τον εαυτό και όλες οι nρoσnάθει
ες για λογική πορεΙα θα κατέληγαν σε απoτυ
χΙα. Η αρχή λοιπόν αυτή προφυλάσσει τη
σκέΨη από τους παραλογισμούς στους oπoι
ους θα μπορούσε να οδηγηθει
Απ ΤζσφεΡόπσυλος
αρxι'l της αφalρεσης. Αρχή της λογικής κατά
την οποία παραλείπονται ή απομακρυνονται
δευτερευοντα ή επουσιωδη κυριως γνωρΙσμα
τα από μιαν έννοια ή παράσταση και εξαιρο-
νται τα ουσιώδη, γενικά και αναγκαΙα, που
έχουν ιδιαιτερη σημασια. Κατά τον αριστoτελι
στή Θωμά τον Ακινάτη., ολες οι ιδέες nηγά
ζουν από την αίσθηση και τη νοητικη αφαιρε
ση. Σ' αυτόν οφειλεται και η διάκριση της αφαι
ρεσης σε τρεις βαθμους Κατά τον πρωτο, τα
πράγματα που ειναι αντιληmά από τις αισθή
σεις εφοδιάζουν τον νου με εικόνες, από τις o
ποιες με την αφαιρεση nΡOKumouv κατ' ευθει-
179
ΆρxIΠΠoc;
αν οι "φυσικές ιδέες". Προχωρωντας σ' έναν α
νώτερο βαθμό αφαίρεσης σχηματίζουμε ιδέες
απλής νοητικής ποσότητας, πέρα και έξω από
την αισθητή πραγματικότητα των αντΙKειμέ
νων, "μαθηματικές ιδέες". Κατά τον τρίτο και
ανώτατο βαθμό, αποκοmόμαστε από τη σωμα
τική ή νοητική ποσότητα και θεωρούμε μονον
ό, τι είναι καταληmό με τον νου, δηλαδή "μετα
φυσικές ιδέες". Συμφωνα με τους βαθμούς ή
τα επΙπεδα αυτά της αφαlρεσης οι επιστήμες
διακρίνονται σε φυσικές, μαθηματικές και με
ταφυσικές.
Απ Τζαφερόπουλος
Άpxmnoc; (μέσα ή δευτερο μισό 5ου αι π.Χ.).
Ένας από τους ελάχιστους Πυθαγόρειους. του
Κρότωνα που γλιτωσαν, όταν οι Κροτωνιάτες,
υποκινουμενοι από τον Κυλωνα, πυρπόλησαν
το σπίτι όπου ήταν συγκεντρωμένοι Οι άλλοι
που διέφυγαν ήταν ο Φιλόλαος. και ο Λυσις,
που αργότερα έγινε δάσκαλος του Eπαμει
νώνδα στη θήβα. Μετά απ' αυτά τα γεγονότα
οι Πυθαγόρειοι κατέφυγαν στην κυρίως Eλ
λάδα.
εχ
Αρχύτας (περιπου 430 35O π.χ.). Πυθαγόρει
ος. φιλόσοφος, μαθηματικός, στρατιωτικός και
πολιτικός ηγέτης του Tάpaντα. Αντίθετα από
τους παλαιότερους ΠUΘΑγόρειoυς, ο Αρχυτας
διακρινόταν για τα δημοκρατικά φρονήματά
του και με αυτά, όπως και με τα μεγάλα ηγετι
κά προσόντα του, αγαπήθηκε από τους συμπo
λίτες του και ..προέστη της πόλεως πολύν
χρόνον... Ο Πλάτων", που φιλοξενήθηκε κοντά
του στην lταλια και συνδέθηκε μαζί του με
φιλια, τον είχε σαν ένα από τα πρότυπά του,
όταν στην Πολιτεία. του υποστήριζε ότι πρέ
πει ή οι φιλόσοφοι να κυβερνήσουν ή οι κυβερ-
νήτες να φιλοσοφήσουν Ο Αρχυτας μετέδωσε
στον Πλάτωνα και στους συνεργάτες του της
πλατωνικής Ακαδημίας γνησια πυθαγορικά δι-
δάγματα για το συμπαν και τον άνθρωπο. Ο
Αρχυτας ειχε ακόμα την τύχη να σωσει με με-
σολάβησή του τη ζωή του Πλάτωνα, που, φιλo
ξενούμενος στις Συρακούσες από τον τυραννο
Διονυσιο τον Β', απειλήθηκε να δολοφονηθει
από στρατιωτικους για διασυνδέσεις του με
παράγοντες που αργότερα ανέτρεΨαν τον τυ-
ραννο. Ως πυθαγόρειος φιλόσοφος, ο Αρχύ-
τας θεωρουσε τα μαθηματικά κλειδί για την ερ
μηνεία της φυσης στο σύνολο και στα μέρη
της. Έτσι έβλεπε τις μαθηματικές αναλογιες
180
στον προσδιοριστικό τους ρόλο παντού, στο
σύμπαν, στα βιολογικά φαινόμενα, στις αν
θΡώπινες σχέσεις, ακόμα και στην πολιτική
Παράλληλα με τα μαθηματικά, ο Αρχύτας α
σχολήθηκε με την αστρονομία, τη γεωμετρια
και τη στερεομετρία, την ακουστική και τη θε-
ωρία της μουσικής Από τη θεωρία του για το
άπειρο, νοούμενο κοσμολογικά, έχει παραδο-
θεί μόνο η βασική απορια του: Αν βρεθώ στα έ
σχατα όρια του σύμπαντος, ..εκτείναιμι αν την
χείρα ή την ράβδον εις το έξω ή ου;... Παραδι-
δεται ακόμα ότι ο Αρχύτας επέτυχε ..τον
κύβου διπλασιασμόν δια της τομής του ημι
κυλίνδρου.., λυση που επιδοκιμάζεται και από
τους σύγχρονους μαθηματικούς, και ότι μελέ
τησε και καθόρισε τους τρεις τυπους μουσικής
κλίμακας, δηλαδη την ..εναρμόνιον.., την
"χΡωματικήν.. και την ..διατονικήν...
ΒιβλΙΟΥΡ F Cordano. Su, IramfTlθnI, poΙίΙίcι annbυIι Bd
ArchiIa ,n SΙobθo ιΒ ΡaroΙβ deI PsssaIo 26 (1971) 290-
300
ε Ν Ρουσσος
Ααάνγκα (σανσκρ. Asanga, θιβ. thogs-med-pa)
Ενδιαφέρουσα και κυριαρχη μορφή στην εξέ-
λιξη και τη φιλοσοφία του Βουδισμοι ι. της
Μαχαγιάνα. και ειδικότερα ένας από τους ι
δρυτές της σχολής Γιογκατσάρα", που ερμη
νευσε την έννοια της "κενότητας" (Σουνιάτα")
με ιδεαλιστικά κυρίως κριτήρια. Έζησε τον 40
μ.Χ. αιωνα. Φαίνεται ότι είναι και ένας από
τους ΠΡωτοπόρους του Ταντρικου Βουδισμου
ή του Διαμαντένιου Οχήματος (Bαζpaγιάνα),
αν δεχτουμε τη σχέση του με τη Guhya Samaja
Tantra. Τα τρια κύρια έργα του είναι: Mahayana
SutraIamkara, Dharma Dharmatavibhanga και
Madhyanta VIbhaga.
ΒιβλΙΟΥΡ Τuccι GIuseρρe, SofTlθ sspec/s οΙ the Doctnnes
οΙ MsiIreysnsIhs snd Asangs Τ R ν Mυrtι, Thθ CenIraI
Philosophy οΙ Bυddhism, αα. 107-109 - Δημ Βελισσαρό.
ποuλος, Ισroρlα της ινδικι)ς φιλοσοφιας, Δωδωνη.
Α8ι'}να.Γιόννινα. 1992' - Βαο Bιτσαξής,OσroxασμόςKσι
η nlσTη (Αρχοιότητα - Xρισrιoνισμός). 2 τόμ. Εστίο.
Α8ι'}να, 1991
ε Λιακόπουλος
ΑααρΙ Αμπού-σλ"Χααάν (aI-AsharI, Abu Ί-
Hasan Αlι). Περιφημος μουσουλμάνος θεολό-
γος και θεμελιωτής της συστηματικής ή ορθο-
λογικης λεγόμενης θεολογιας του Ισλάμ, γνω-
στής με τον αραβικό όρο "Καλάμ" (λόγος του
θεου) ή "ελμ αλ Kαλάμ" (επιστήμη του λόγου
του θεού). Γεννήθηκε το 873 στη Βασόρα του
Ιράκ και έδρασε εκει και, προς τα τελεuταια
χρόνια της ζωής του, στη Βαγδότη, όπου και
πέθανε το 935
Για τη ζωη του δεν γνωρΙζομε πολλά. Ως το
360 τουλάχιστον έτος της ζωής του ήταν oπα
δ6ς της σχολής των Μουταζιλιτών. Έπειτα
ομως, και nρoφaνως πριν από το 909, αναιρε
σε τη διδασκαλια των Μουταζιλιτων και αφο-
σιωθηκε στην ανάmυξη και τη λογική Kατoxύ
ρωση της αυστηρής διδασκαλιας των οπαδων
της ισλαμικής παράδοσης. Η παράδοση του α
ποδιδει πολυάριθμα έργα, από τα οποΙα λΙγα
σωθηκαν. Από αυτά αξίζει να μνημονεύσουμε
εδω τα εξής τέσσερα. 1 Γνώμες θεολογικtς
των Μουσουλμάνων, μια μεγάλη θεολογική
πραγματεια που διαιρειται σε τρία μέρη και ε
ξετόζει α) τις αιρέσεις του lσλάμ, β) την ορθό-
δοξη ισλαμική ομολογΙα πΙστεως και γ) διάφo
ρες έwοιες και όρους του Καλάμ. 2. Μια συνo
ψη των αρχων του Ισλάμ με τον τίτλο Σχόλια,
που υπήρξε κατ' εξοχήν δημοφιλές ανάγνω-
σμα 3 Το μικρό έργο ΠΙστη, στο οποιο εξετά
ζεται η φυση και η ουσία της ισλαμικής πΙστης,
και 4. Το έργο Σαφής tκθεση των βασικών
aρχων της (ισλαμικής) πίστης.
Το όλο έργο του Ασαρί έχει άμεση σχέση με
τους ΜουταζιλΙτες, τους οποΙους Kαταπoλε
μει Αυτοι ήταν ζηλωτές μουσουλμάνοι θεoλό
γοι οργανωμένοι στη Βασόρα και τη Βαγδότη.
Επηρεασμένοι από τις διαλεκτικές μεθόδους
της ελληνικής φιλοσοφΙας και εμφορούμενοι
από τον ζήλο να συστηματοποιήσουν τη θρη-
σκεία τους και να την απαλλάξουν από τα α-
σθενή της σημεία, antppImav την περΙ απoλυ
του προορισμού διδασκαλια του Ισλάμ, Kήρυτ
ταν την αρχή της ελευθερΙας της βουλήσεως
και τόνιζαν τη δικαιοσυνη του θεού, ο οποΙος
δεν προορ{ζει τις ανθρώπινες πράξεις, όπως
διδασκε το επΙσημο Ισλάμ, αλλά πράπει ό, τι
ειναι όριστο ("άσλαχ") για τα δημιουργήματά
του Ακόμη, παρέλαβαν τους αριστοτελικούς
όρους "ouσΙα" και "συμβεβηκός" και έκαναν
διόιφιση ανάμεσα στη θεία ουσΙα και τα ιδιώ
ματό της. Η ουσΙα του θεού, έλεγαν, εΙναι α
πολυτως μια, απρόσιτη και ακατάληπτη, ενω
τα ιδιωματά της "κτιστά" συμβεβηκότα, που
προστίθενται σ' αυτήν απέξω.
Ο λόγος του θεου ειναι κατά το επισημο lσλάμ
ενα αιωνιο ιδιωμά του και το Κοράνιο, ως αιω
νιος λόγος του θεου, εΙναι αιωνιο και αδημι
ουρΥηΤΟ Οι ΜουταζιλΙτες έχο\'Τας ως βάση
ΟTl διnλα στην ουσια του θεου δεν μπορουν να
νοηθούν αιωνια ιδιωματα (ουτε επομένως και
το ιδιωμα του λογου), δέχονταν ότι το Koρaνιo
ΑααρΙ Aμηoύ-aλ-Xααάν
δεν εΙναι "άκτιστο" και "αδημιουρτητο", αλλά
"κτιστό" και δημιουργημένο άμεσα από τον
θεό. Έτσι προκάλεσαν σάλο στην ισλαμική
κοινότητα.
Ο αλ AσαρΙ αναιΡεσε τις θέσεις των Moυταζι
λιτων κρατώντας μια ενδιάμεση, συμβιβαστική
θέση ανάμεσα σ' αυτούς και τους αυστηρούς
νομοδιδασκάλους της ισλαμικής παράδοσης.
Έτσι, τόνισε την αξία της μελέτης και της υπε
ράσπισης των αρχών της πΙστης με τα μέσα
της λογικης' δΙδαξε ότι η ουσια του θεου εΙναι
απρόσιτο και ακατάληmο μυστήριο ("γάιb"). ο
θεός όμως έχει αιώνια ονόματα και ιδιώματα,
όπως ακριβως μνημονεύονται στο Κοράνιο και
όπως απαιτεΙ η απλή πιστη. Μέσω αυτών ο
θεός γΙνεται γνωστός στον κόσμο. Ωστόσο α
πέναντι στην απρόσιτη και ακατάληπτη ουσία
του θεού, οι αωνιες ιδιότητες δεν εΙναι αυθυ
ποο,ατες, αλλά παίρνουν την υποο,ασή τους
από τη θεΙα ουσΙα, και επομένως δεν εισάγεται
πολυαρχια στη θεότητα. Το Κοράνιο, ως αιω
νιος λόγος του θεου, ειναι αιώνιο και αδημι
ουργητο. Δεν δημιουργήθηκε από τον θεό,
όπως δΙδασκαν οι Μουταζιλίτες, αλλά, ως αιώ
νιο ιδΙωμα, φυλάσσεται αιωνΙως κοντά στον
θεό αδημιούργητο και άκτιστο.
Απέναντι στη θέση των Μουταζιλιτών ότι ο
θεός είναι δίκαιος και πράπει ό,τι εΙναι άριστο
για τα δημιουργήματά του, και επομένως δεν
ευθύνεται για τις πράξεις των ανθΡωπων, οι o
ποΙες είναι προιόντα της ελευθερης θέλησής
τους, ο ΑσαρΙ, βασιζόμενος στην παντoδυνα
μΙα του θεου, δΙδαξε ότι όλες οι ανθΡωπινες
πράξεις είναι δημιουργημένες από τον θεό. Ο
θεός δημιουργεί και npooρΙζει τις καλές και
τις κακές πράξεις των ανθρώπων, όπω<; ακρι
βώς δημιουργεί και όλα τα πράγματα. ΕΙναι δη
μιουργός του καλού και του κακού και οδηγεί
στο καλό όποιον θέλει και ΠαΡαδΙδει στο κακό
όποιον θέλει
Το σouννιτικό lσλάμ aπtρριψε βέβαια ορισμένες
λoγOΚΡCΠικές θέσεις του Aσaρl, αλλά κράτησε
τη γενική περί προορισμού διδασκαλΙα. Στερεό
τunη είναι η μουσουλμανική φράση: "ό,τι θέλει ο
Θεός θα γΙνει, και ό,τι δεν θέλει δεν θα γΙνει".
Τη διδασκαλΙα του ΑσαρΙ την avtmuξav και τη
διέδωσαν οι μαθητές του και έτσι διαμoρφώθη
κε μια ιδιαίτερη "ασαριτική σχολή", της οποίας
η κυρια συμβολή στη θεολογία του lσλάμ (Kα
λάμ) ηταν η ανάλυση των σχέσεων μεταξυ
λόγου και πίστης. Η ασαριτική σχολή Kυριάρχη
σε στη θεολογία του Ισλάμ ως τον 150 αιωνα.
Γρηγ Ζιάκας
181
ασKητισμΌC;
ασKητισμΌC;. Τρόπος ζωής που συνΙσταται
στην αυθυπέρβaση του ατομικισμού με την ε-
ξάσκηση της ανθΡωπινης βούλησης για να επι-
κυριαρχει πάνω στα πάθη της ανθρώπινης
φυσης.Συνωνυμα του ασκητισμου (από το "α
σκητής": υποκειμενο ασκήσεων) είναι ο "ανα
χωρητισμός" (από την "αναχωρηση" του ασκη-
τή από την πόλη για την έρημο), ο .μoναxι
σμός" (από τη "μοναχική" υπαρξη του ασκητή,
ως "μοναχου": μόνου, αυτοοπομονωμένου από
άλλους ανθΡωπους, που ζει σε "μονή", "μoνα
στήρι" ή ως "ερημίτης": πολίτης της ερήμου), ο
"ησυχασμός" (από την επιδίωξη της "ησυχίας")
και ο "μυστικισμός" (από τη μαθητεΙα στη "μυ
στική θεολογία", με κυριο χαρακτηριστικό την
ένωση με το θειο η τη θητεΙα στη "νηmική πα
ράδοση" με σκοπό την ανάνηψη και κάθαρση).
Φιλοσοφικά αναmυχθηκε ο ασκητισμός από
τον Μαξ Σέλερ. (1874-1928) στο κλασικό αν
θΡωπολογικό έργο του Η θtση του ανθρωπoυ
στον κόσμο (1927, γερμανικά) και προωθήθηκε
από τον Καρλ Φριντ. φον ΒαίτσαΙκερ (1912 )
στο μελετημά του Ο κήπος του ανθρωπινoυ
(1977) Κατά τον Μαξ Σέλερ "ο άνθρωπος ειναι
το έμβιο ον που μπορεί χάρη στο πνευμα του
να τηρει απέναντι στη ζωη, η οποια τον δια
τρέχει με βιαια ρίγη, μια ασκητική σταση Kατα
πιέζοντας και απωθώντας τις ορμές του.
Συγκρινομενος με το ζωο που πάντα λέει "ναι"
στην πραγματικότητα, ακόμα κι όταν την απο-
στρέφεται και την αποφεύγει, ο άνθρωπος
ειναι το ον που μπορει να λέει "όχι", ο "ασKη
τής της ζωης" Από τον Βαιτσαικερ πρoτεινε
ται μια "ασκητική δημΟκΡατια" ως εναλλακτι-
κός τρόπος ζωής ενάντια στον καταναλωτι-
σμό "Η τεχνικη απαιτει αυτοκυριαρχια. Η τε
χνικη ως παρόγοντας πολιτισμου είναι ανέφι-
κτη χωρις την ικανότητα για τεχνική ασκητική".
ΒιβλΙΟΥΡ.. Μ ΜπέΥζος, Φιλοσοφική ανθρωπολΟΥια της
θρησκείας, Αθήνα , 1994
Μ Π ΜntΥζος
Ασκληπιάδης ο Φλιάσιος (περ. 350 280 π Χ )
Φιλόσοφος. Παρακολούθησε μαθηματα πρωτα
στην nλατωνΙKη Ακαδημία. στην Αθηνα, υστε
ρα κοντα στον Στιλπωνα. στα Μέγαρα και
τελος ακολουθησε τον νεότερο φίλο του Mε
νέδημο τον Ερετριέα. στην Ήλιδα, στο Κιτιο
της Κυπρου και στην Ερετρια, οπου ο Mενέ
δημος ιδρυσε την Ερετρικη σχολή. φιλoσo
φιας (περ 308 π Χ.), δηλαδη την εποχη που
στην Αθηνα ο Επικουρος. ιδρυσε τον Κηπο.
(306) και ο Ζηνων ο Κιτιευς. τη Στοα (301)
182
Σύφωνα με τις υπάρχουσες αρxαlες μαρτυ-
ρίες, ο Ασκληπιάδης εγκαταστάθηκε μόνιμα
στην ιδιαίτερη πατρίδα του φιλου του και εκει
ολοκλήρωσε τη ζωή και το έργο του, σuνεργα
ζόμενος μαζί του.
Ε Ν Ρουοσος
Ασκληπιόδοτoc; ο AλεξανδρεΎC; ή Μέγας (περ.
425-495 μ.Χ.). Φιλόσοφος με νεonλατωνΙKή
κατευθυνση, μαθητής του Πρόκλου., γνωστός
κυρίως από ένα χαμένο ερμηνευτικό υπόμνη
μά του στον ΤΙμαιο. του Πλάτωνα. Ο Ασκλη-
πιόδοτος είχε ενδιαφερθεί επίσης για την ια
τρική και τα μαθηματικά, και σχετικά αναφέρε-
ται θέση του που αμφισβητουσε τη διαφορά α
κινητου και κινουμενου χρόνου. Οι νεότεροι
του νεonλατωνικoι. φιλόσοφοι Δαμάσκιος. και
Σιμnλlκιoς. επεσήμαναν την κριτική ιδιοφυΙα
του Ασκληπιόδοτου, την ευσέβειά του, την εμ-
μονή του στην εθνική θρησκεία, τη νηφάλια
ηθικη του και την απόκρουση της μαγειας απο
μέρους του
Ε Ν Ρουσσος
Άσμους Baλεντίν Φερντινάντοβιτς (30 12
1894, Κιεβο - 5.6 1975, Μόσχα). ΟυκΡανός φι
λόσοφος. Καθηγητής του πανεπιστημιου της
Μόσχας και επιστημονικός συνεργάτης του
Φιλοσοφικου Ινστιτουτου της Ακαδημιας Eπι
στημων της ΠΡωην ΕΣΣΔ. Ασχολήθηκε με πρo
βληματα της ιστοριας της φιλοσοφίας (ιδιαίτε
ρα του γερμανικου ιδεαλισμου), της θεωριας
και της ιστορίας της λογικης, της αισθητικής
και της λογοτεχνίας. Πήρε μέρος στη συγγρα
φή της Ιστορίας της φιλοσοφιας, που εξέδωσε
η Ακαδ. Επιστημων. Έργα. Η διαλεκτική του
Καντ(1930), Λογική (1947), Ο Ντεκάρτ(1956),
Ο Δημόκριτος (1960), Ο Πλάτων (1975), Η
Αρχαίσ φιλοσοφια (1976).
Ν Στ
AσnάoIOC; (περ. 100-150 μ.Χ.) Φιλόσοφος της
Περιπατητικης σχολής., δάσκαλος του Eρμι
νου., συνέταξε ερμηνευτικά υπομνηματα στα
έργα του Αριστοτέλη Κατηγοριαι., Φυσικη α-
κρόασις*, Περι ουρανου,. Μετά τσ Φυσlκά* και
Ηθικά Νικομάχεια. Απο ολα αυτά έχει σωθει
μόνο ένα μερος απο το υπόμνημα στα Ηθικα
Νικομάχεια. Ειναι γνωστό οτι τα υπομνηματα
του Ασπάσιου τα χρησιμοποιουσαν στον κυκλο
του Πλωτίνου.
Ε Ν Ρουσσος
Αοτlκα ή Αστικαμάτα. Ο όρος ετυμολογείται
από το σανσκριτικό "ασ ι '", που σημαίνει "υπ
χει, ειναι" και αντιστοιχό του είναι το ελληνικό
"εστι". Αστίκα Kαλouvται τα έξι ινδικά "oρθ6δo
ξα" φιλοσοφικά συστήματα, δηλαδή εκείνα
που αποδέχονται την αυθεντία των Βέδας, με
την ευρεΙα έννοια (ΑΡανυάκας, Ουπανισάδες
κλπ.). Αντιθετα, "ΝαστΙκα" αποκαλούνται εKεί
να που αποτελουν συστημaτα στοχασμου που
κινούνται έξω από τις γενικές γραμμές του
Βεδικου κύκλου. Τα Aστlκα λέγονται και
Nτaρσάνας, από τη σανσκριτική ρίζα drsh, που
σημαίνει βλέπω, και xαpaκτηριζoνται "συστή-
ματα" , γιατι οι συλλογισμοί και οι αφορισμοί
που περιέχουν αποτελούν σχετικά oλoκληpω
μενα λογικά συστήματα. Πολλά από αυτά ξε-
περνουν τα όρια αυτων που ονομάζουμε σήμε
Ρα "φιλοσοφια". Από τη μια μεριά θίγουν Kαθα
ρό θρησκευτικά θέματα και από την άλλη πρo
βλήματα που θεωρούνται σήμερα "θετικά-επι-
στημονικά". Τα "ορθόδοξα" φιλοσοφικά συστή
ματα εΙναι: 1) Ούταρα Μιμάμσα ή Αντβάιτα
Βεντάντα (άκρατος μονισμός)' 2) Πουρβα ή
Καρμα Μιμάμσα ή Μιμάμσα Σουτρα (σχετικά
δυιστική Βεντάντα)' 3) Βισισταντβάιτα Bεντά
ντα (προσδιορισμένος μη δυισμός)' 4) Ντβαι-
ταντβάιτα Βεντάντα (δυίσμός του μη δυισμού)'
5) Nuάγια-BaισεσίKα (λογικός ρεαλισμός)' 6)
Σαμκυα η ΣανKύα ΓιόγKα (κοσμολογικός δυι-
σμός)
Τα μη ορθόδοξα συστηματα (Ναστικα) ειναι: ο
Βουδισμός., ο Τζαινισμός, η Τσαρβάκα ή Λo
καγιατα κ ά. μικρότερης σημασίας
8ΙβλΙΟΥΡ.. Βασ Βιτσαξής, Ο στοχασμός και η ΠΙστη
(Αρχαιότητα-Χριστιανισμός), 2 τόμ, ΕστΙα, Αθήνα.
1991 - Δημ βελιασαρόποuλος. Ιστopiα της ινδικής φιλο-
σοφιας, Δωδωνη, Αθήνα-Γιάννινα. 1992'
Βασ Βιτσαξής
αστlκι'Ι δημοκρατlα, βλ. δημoκρaτlα
αστlκι'Ι επανάσταση. Τυπος κοινωνικής επανά
στασης" που κυριος στόχος της είναι η εξάλει
ψη του φεουδαρχικου καθεστωτος, του Kαθε
στωτος της δουλοπαροικίας ειτε των υπoλειμ
ματων του, η εγκαθιδρυση και εδραιωση της ε
ξουσιας της αστικης τάξης" και η δημιουργία
των όρων για την απρόσκοπτη λειτουργία και
ονάmυξη του KεφaλαΙOKραΤΙKOυ καθεστώτος.
Αστικη επανάσταση με την ευρεια έννοια απo
καλείται ολόκληρη η περιοδος μετάβασης απο
τη φεουδορχια στο αστικό καθεστως. Με τη
στενότερη εννοια αστικη επανασταση θεωρει
ται ορισμενη KoινωνΙKo πoλΙΤΙKη επανάσταση
αστική επανάσταση
περιορισμένης χρονικής διάρκειας, η οποία δι-
ευθετεί άμεσα και κυρίως τα ζητήματα του νo
μικού και πολιτικού επoικoδoμήμaτoς..
Η αστική επανάσταση oφεlλεται στη διαnλOKη
αντιθέσεων που χαρακτηρίζει τη δεδομένη ι
στορική εποχή: μεταξύ των νέων ανερxόμε
νων KεφaλαΙOκpαΤΙKων παραγωγικών δυνάμε
ων και των παρωχημένων φεουδαρχικών σχέ-
σεων παραγωγής (δουλοπαροικίας, συντε-
χνιακων δεσμων) ειτε των καταλοίπων τους,
μεταξυ της αναmυσσόμενης KεφaλαΙOKρατι
κής οικονομικής βάσης και του φεoυδaρxΙKoύ
εποικοδομήματος (θεσμών, δικαίου, θρησKευ
τικης ιδεολογιας κ.λπ.). Η κάθε συγκεκριμένη
αστική επανάσταση έχει την ιδιομορφία της, η
οποία συνδέεται με τη (διεθνή και εθνική) ιστo
ρική συγκυρία, με τον χαρακτήρα των διαnλε
κόμενων αντιθέσεων, με τους στόχους και την
ιδεολογία της, με τον τρόπο προώθησης αυ-
των των στόχων, με τον χαρακτήρα του συλ
λογικου υποκειμένου της και με τη χρoνΙKότη
τά της (χρονολογία διεξαγωγής, ρυθμοι πρoω
θησης κ.λπ.).
Οι ΠΡωιμες αστικές επαναστάσεις Mεταρ
ρυθμιση και ο Πόλεμος των χωρικων (1524 25)
στη Γερμανία, η επανάσταση στις Κάτω Χωρες
(160ς αι) και η Αγγλική επανάσταση (170ς
αιΓ, παρά τη θρησκευτική μορφή τους, απoτέ
λεσαν το προανάκρουσμα της αστικής Kυριαρ
χΙας στην ΕυΡωπη. Στην Αμερική η αστική επα
νάσταση πηρε τη μορφή του πολέμου των α
ποικιων για την ανεξαρτησία τους, που oδήγη
σε στην ίδρυση των ΗΠΑ (1 Βος αι). Η μεγάλη
Γαλλική επανάσταση (17Β9-94), με τον ριζo
σπαστισμό και τη διεθνή ακτινοβολια της, ά-
σκησε σημαντική επίδραση στον χαρακτήρα
της ιστορικής διαδικασΙας. Το βάθος και η εμ-
βtλεια των KoινωνΙKo πoλΙΤΙKων μετασχηματι
σμων που επιφέρει η αστική επανάσταση είναι
συνάρτηση της μαζικότητας του κινήματός της
και του συσχετισμου δυνάμεων στα nλαισια
του επαναστατικου αντιφεουδαρχικου στρατo
πέδου, την ηγεμονια του οποιου είχε η (κατά
την διάρκεια των nρωτων αστικων επαναστά
σεων επαναστατική) αστική τάξη. Στις περι
mωσεις περιορισμένης, φθινουσας και xειρα
γωγουμενης από την αστικη ταξη συμμετοχης
των μαζων, έχουμε επανάσταση «κορυφων..
συμβιβαστικου χαρακτήρα (π.χ. επανάσταση
Νεότουρκων το 1908, lαπωνια 1867 6B, Kατάρ
γηση της δουλοπαροικίας στη Ρωσια το 1864
κ ά ). Σε αντιδιαστολή με αυτή την εκδοχή, οι
αστικές δημοκρατικές επαναστάσεις διακρίνo
183
αστική τάξη
νται για την ευρείας κλιμακας συμμετοχή λαι
κων μαζων που προβάλλουν τις δικές τους
διεκδικήσεις και προσδιδουν στην επανάσταση
ριζοσπαστικό και δημοκρατικό χαρακτήρα
(Γαλλια 1789 94, Ρωσία 1905 07 και Φεβpoυ
άριος 1917) Η αυτοτελής επαναστατική πα
ρουσια του λαου και ιδιαίτερα της εργατικής
τάξης στις αστικές επαναστάσεις από τον 190
αι και κυριως κατα τον 200 αι επιφέρει πoιoτι
κές και ουσιωδεις αλλαγές στην πορεία της ε
παναστατικης διαπάλης, διανοιγοντας δυνατό
τητες για τη μετεξέλιξη της αστικής επανά
στασης σε σοσιαλιστικη (βλ. σοσιαλιστική επα
νάσταση)
Οι αστικές επαναστάσεις διακρινονται κατά τη
μορφή τους ως προς τους στόχους που Πρo
τάσσουν Αυτοι οι στόχοι ειναι: 1) θρησKευτι
κοι (π.χ. Μεταρρυθμιση)' 2) εθνική ανεξαρτη-
σια (π.χ Κάτω Χωρες, ΗΠΑ, Ελλάδα του
1821)' 3) διευθέτηση του αγροτικού ζητήματος
(π.χ. Γαλλία, Ρωσία 1905{)7)' 4) ενοποίηση
του έθνους σε κρατικό μόρφωμα (π.χ. Γερμα
νία, RIsorgImento στην lταλία του 190υ αι ). 5)
απελευθέρωση από τον ιμπεριαλιστικό απoι
κιακό η νεOQποικιακό ζυγό (Ασία, Αφρική,
Λατινική Αμερική του 2Οού αι ).
Τις αστικές επαναστάσεις, ιδιαίτερα τις πpώι
μες, κατά κανόνα διαδέχονται αντιδραστικές
αντεπαναστατικές διαδικασίες παλινόρθωση ς
(π.χ. "Θερμιδώρ", βλ. αντεπανάσταση), οι oπoί
ες ωστόσο ποτέ δεν μπορούν να ανατρέψουν
εντελως τις κατακτήσεις της επανάστασης. Η
διαπάλη αστικής επανάστασης και αντεπανά
στασης οδηγεί συχνά σε διατήρηση φεουδαρ-
χικού τυπου θεσμικών Κ.λπ. καταλοίπων (π.χ.
Μοναρχίες, μη διάκριση κράτους και εKκλη
σίας κ.ά.). Μετά την επικράτηση του παγKόσμι
ου κεφαλαιοκρατικού συστήματος, η αστική
τάξη δεν χάνει απλώς και τα τελευταία στoι
χεία nρooδευτΙKότητάς της, αλλά μετατρέπε-
ται σε αντιδρ-αστική και αντεπαναστατική, με
θοδευοντας ;ην κατάπνιξη οποιουδήποτε ε
ναλλακτικου ως προς την κυριαρχία της Kινή
ματος ή τυπου ανάmυξης.
ΒιβλΙΟΥΡ. Grab W, D/e Debatte um dm FranzoSJsche
Revolu/ion, Munchen, 1975 Godechot J., Les r volυtκJns.
Pans, 1963 ΙθlebνΓθ G, ΙΒ R volution frsΠC8JS8. Pans,
1957 - Α Mόνφρεvτ, Ρουσό - Μαρά - Po(Jεσmtρoς, μορ-
φtς της Γαλλικής Επανάστασης, Σ Ε , Αθήνα - Κ Μαρξ,
Η 18η Mnρυμα/ρ του Λ Boνaπάρτη, θεμtλιo, Αθήνα-
του Ιδιου Ταςικοι αΥωνες στη Γαλλlα, θεμtλιo, Αθήνα -
Φ Ένγκελς, Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανια, Σ.Ε ,
Αθήνα, 1993 - Η Επανάσταση του 1821, Επιστημονικό
Συμπόσιο, Σ Ε ,Αθήνα, 1981
Δ Πατtλης
184
αστική τάξη. Κοινωνική τάξη, η οποία από την
εποχή της Γαλλικής Επανάστασης παιζει απo
φασιστικό ρόλο στο οικονομικό, πολιτικό και
κοινωνικό επίπεδο της αστΙKής KαπιταλιστΙKής
κοινωνίας. Η έννοια "αστική τάξη" (bour
geoisie) έλκει την καταγωγή της από τη λέξη
"μπουρζουά" (bourgeois), που στην εποχή της
φεoυδaρxιας σημαινε τον. αστό, τον κάτοικο
της πόλης. Οι πρώτοι αυτοί αστοί. που πρoήλ
θαν από την ανάmυξη της βιοτεχνικής και ε
μπορευματικής παραγωγής, απετέλεσαν το
nρ6πλασμα της αστικής τάξης με τη μαρξιστι
κή έννοια.
Συμφωνα με τον SaInt SImon (Σαιν Σιμόν)., η
μπούρζουαζία αποτελουσε εκείνο το Koινωνι
κό στΡωμα στο οποιο ανήκαν οι ανωτεροι υ
πάλληλοι, οι δικαστικοί και οι γαιοκτήμονες, ε
ψόσον αυτοί δεν ήταν ευγενείς. Για τον SaInt
SImon, η μπουρζουαζία παρεμβαλλόταν μετα
ξύ ευγενων και ακτημόνων και ήταν μη παpα
γωγική. ·
Η έννοια της τάξης γενικότερα, και της αστι
κής ειδικότερα, αποκτά στη μαρξιστική θεωρια
μια άλλη διάσταση, άμεσα συνδεδεμένη με
την έννοια των παραγωγικών δυνάμεων και
των παραγωγικων σχέσεων. Στο Μανιφtστο"
και αργότερα στο Κεφάλαιο" ο Κaή Marx (Καρλ
Μαρξ). προσδιορίζει με σαφήνεια, τόσο τη δια
δικασία συγκρότησης, όσο και τα xαρακτηρι
στικά της αστικής τάξης. Όπως ΠαΡατηρει ο
FriedrIch Engels (Φριντριχ Ένγκελς). σε σημει-
ωσή του στην αγγλική έκδοση του Μανιφt
στου (1888), ως αστική τάξη νοειται "η τάξη
των συVXΡOνων καπιταλιστών, οι οποίοι Kατέ
χουν τα κοινωνικά μέσα παραγωγής και εKμε
ταλλεύονται τη μισθωτή εργασία" (σ. 41). Δυο
επομένως είναι τα συστατικά στοιχεια της α-
στικής τάξης: η κατοχή των μέσων παραγωγής
και η εκμετάλλευση της μισθωτής εργασίας,
που στη μαρξική ορολογία αποδιδεται με τον
όρο "υπεραξία" (απλήΡωΤΟ τμήμα της πρoσφε
ρόμενης μισθωτής εργασίας), μοναδική πηγή
πλούτου της τάξης αυτής.
Στον αντίποδα της αστικής τάξης, που κατέχει
τα μέσα παραγωγής, βρίσκεται το πρoλεταριά
το, η τάξη των εργατών, η μόνη "ιδιοκτησία"
των οποίων είναι η εργατική τους δύναμη, την
οποία πωλούν έναντι αμοιβής στην πρώτη
Επομένως οι δύο αυτές βασικες τάξεις υπάρ-
χουν εξ ορισμου, δηλαδή ειναι μια αντΙKειμενι
κή πραγματικότητα, ανεξαρτητα από το γεγo
νός αν τα μέλη τους αναγνωριζουν η όχι την
υπαρξη τους.
Η αστικη τάξη είναι προ ιόν πολυχρονης εξέλι
ξης Η μετάβασή της από τη μια βαθμΙδα εξέλι
ξης στην άλλη συνοδευόταν πάντα από αντί
στοιχες οικονομικές και πολιτικές μεταβολές,
στις οποιες η Ιδια έπαιζε κάθε φορά και ένα
διαφορετικό ρόλο, μέχρι την καθιέρωσή της
και την απόκτηση της πλήρους οικονομικης και
πολιτικης κυριαρχΙας στη βιομηχανική Koινω
νία
θα πρέπει εδω να παρατηρήσει κανεις πως η
πορεια της αστικής τάξης δεν ειναι ενιαια για
όλες τις χωρες, αλλά καθοριστηκε από τις ιδι
αιτερες συνθήκες που επικρατουσαν στη συ
γκεκριμένη χωρα. Για παράδειγμα, η πορεία
αυτ/ ήταν εντελως διαφορετική στην Αγγλία
απ' ό,ΤΙ στη Βόρεια Αμερική, η οποια δεν γνώ
ριοε τη φεουδαρχία' ως κοινωνικό σύστημα,
και ακόμη πιο διαφορετική σε χωρες με αρ
γους ρυθμους εκβιομηχάνισης (lταλΙα) ή και με
καθυστερημένη ή μη αυτοδυναμη εκβιoμηxάνι
ση (Ελλάδα, Τουρκια).
Το ερωτημα αναφορικά με τη συνθεση της α
στικής τάξης εΙναι ένα εΡωτημα όχι μόνο KαΙ
ριο, αλλά και επικαιρο Ποιοι αποτελούν την α
στική τάξη, Παραμένει αυτή σταθερή από ά
ποψη συνθεσης και φυσιογνωμΙας από τη στιγ
μη που άρχισε να παιζει κυρίαρχο ρόλο στο oι
κονομικό, πολιτικό και κοινωνικό γιγνεσθαι;
Onως παρατηρεί ο Μαρξ, η αστική τάξη, ως
κοινωνική πραγματικότητα, χαρακτηρΙζεται
από διαρκεις ανακατατάξεις στο εσωτερικό
της. Σε κάθε περΙοδο υπερισχύουν διαφoρετι
κές ομάδες, ανάλογα με τη σφα(ρa τoπoθέτη
σης των KεφaλαΙων: Στην περΙοδο της βιoτε
)(VIΚής παραγωγής (μανιφακτούρα) υπερισχύει
το εμπορικό κεφάλαιο (εμπορική αστική τάξη),
που το διαδέχεται το βιομηχανικό κεφάλαιο
και η βιομηχανική παραγωγή (βιομηχανική α-
στική τάξη). Στα πλαΙσια της βιομηχανικής πα-
ραγωγής αναmυσσεται το εμπορικό και τρα
πεζικό κεφάλαιο (εμπορική και τραπεζική αστι
κη τάξη). Στους κόλπους της βιομηχανικής α
στικής τάξης αναπτύσσονται παρακλάδια της
ιδιας και αποτελουν το απαΡαΙτητο συμπλήΡω-
μά της. Πρόκειται για τους λεγόμενους μικpo
αστους, βιοτέχνες, εμπόρους, εισοδηματίες,
αγρότες Με την έννοια αυτη τα διάφορα
στρωματα της αστικής τάξης δεν μπορούν να
εχουν ταυτόσημα συμφέροντα, αλλά αντιθετα
βρίσκονται σε διαρκή ανταγωνισμό στην πρo
σπάθειά τους να οικειοποιηθούν όσο γινεται
μεγαλυτεΡο μεριδιο από την παραγόμενη υπε
ραξια στη βιομηχανική - καπιταλιστική διαδΙKα
αστυφιλΙα (oυρμnανιαμΌC;)
σΙα της παραγωγής. Ειδικότερα τα μικpoaστι
κά στρώματα εΙναι διαρκως εκτεθειμένα στον
ανταγωνισμό των κυριαρχων μεγαλοοστικων
στρωμάτων, με αποτέλεσμα να κινδυνεύουν
κάθε στιγμή να προλεταριοποιηθουν (Κομμ
Μανιφtστο., σ. 52). Εμφανής εΙναι ο κινδυνος
αυτός σε περιόδους οικονομικής δυσπραγίας
και η αδυναμια των στΡωμάΤlj.)ν αυτών να αντι
μετωπίσουν τον ανταγωνισμό
Το στοιχ.εΙο της κατοχής, της ατομικής ιδιοκτη-
σίας των μέσων παραγωγής ήταν αναμφισβη
τητα αποφασιστικής σημασιας τον 190 αιώνα,
προκειμένου να χαρακτηρισθεί κάποιος αστός
καπιταλιστής, όχι όμως σήμερα στον ιδιο
βαθμό.
Σήμερα με την επικράτηση άλλων μορφών ι
διοκτησιας, όπως μετοχικές εταιρίες ή κρατι-
κές επιχειρήσεις ("δημόσιος τομέας"), η συν
θεση της αστικής τάξης γΙνεται όλο και περισ
σότερο ΠOλunλOKη.
Η διοικητική ελΙτ των κρατικων επιχειρήσεων,
αλλά προπάντων τα ανώτατα διευθυντικά στε-
λέχη των ιδιωτικων επιχειρήσεων (managers),
με τους υψηλούς μισθούς, τη συμμετοχή στη
λήψη αποφάσεων και τα πάσης φύσης πρoνό
μια, τεΙνουν να μεταβληθουν σε μια ιδιαιτερη
κατηγορια αστων, των οποΙων τα συμφέροντα
εΙναι πλήρως ταυτισμένα με τα συμφέροντα
των επιχειρηματιών αστων. Η επαγγελματικη
και κοινωνική θέση αυτών των αστικών στpω
μάτων εξαρτάται άμεσα από τη θέση που Kατέ
χουν οι επιχειρήσεις που διαχειριζονται στην
εγχωρια και παγκόσμια επιχειρηματική σKαKιέ
ρα. Από την αλλη πλευρά, η διαρκής διεθνo
ποΙηση της παραγωγής και του KεφaλαΙOυ (μο-
νοπώλια) συμβάλλει κάθε μέρα και περισσότε
ρο στην αλλοΙωση του εθνικου χαρακτήρα
ενός μέρους της αστικής τάξης και την εδραι
ωση μιας άλλης κατηγορίας αστικών στpωμά
των, των "υπερεθνικών αστικων στρωμάτων".
Βιβλιογρ Marx, Κ - Engels, F , Το κομμουνιστικό μανι-
φtστo, εκδ θεμέλιο, 1982 Marx, Κ Engels. F, Oιe
Deυtsche kJeoIogie. στο "Marx - Engels Wel'1<e", Τ. 3, Dιetz
Verl8g, θθrlίn, 1969 - Marx, Κ, Das Kapιf81, τ 1.111, Dιeα
Verlag, Berlin, 1977 - Πouλαvτζάς, Ν, Οι κοινωνικtς τά-
ξεις στον συΥχρονο καmταλισμό, εκδ θεμέλιο, 1982
Χρ Νόβα - Καλ τσουνη
αστΙKoδημOKρaτΙKι'I επανόαταση, βλ. αστική ε
πανάσταση.
αστυφιλΙα (oυρμnανισμΌC;). Έννοια με την
οποια αποδίδεται η μετακινηση σημαντικων
τμημάτων του αγροτικου πληθυσμού στις πό
185
αστυφιλία (oυρμnανιαμΌC;)
λεις. Πρόκειται για φαινόμενο που στη βιoμη
χανική κοινωνία παιρνει ιδιαίτερα μεγάλες δια
στάσεις και συνίσταται στην αλματωδη επέ
κταση των αστικων κέντρων με παράλληλη
μειωση του αγροτικου πληθυσμου.
Η Qστυφιλια είναι φαινόμενο που δεν έχει
ουτε διαχρονικό ούτε διατοπικό χαρακτήρα. Η
έκταση και τα χαρακτηριστικά του εΙναι συνάρ
τηση των ιδιαΙτεΡων οικονομικων, κοινωνικών
πολιτικών και πολιτισμικων συνθηκων κάθε
χωρας σε μια δεδομένη στιγμή της ιστορικής
της εξέλιξης. Χρονικά, η εξέλιξη του φαινoμέ
νου συμβαδίζει με την εξελικτική πορεία της
ιδιας της έννοιας της πόλης.
Ο ρόλος που έπαιζε η πόλη στην πapaγωγική
διαδικασία καθόριζε ανέκαθεν τη μορφή και την
έκταση του φαινομένου της αστuφιλιας. Για πα-
ράδειγμα, στους νεότερους χρόνους η πόλη της
ευρωπαϊκής Δύσης ήταν το αποτέλεσμα μιας
μaκp6χρoνης πορειας, που στο επικεντρό της
βρΙσκονταν οι παραγωγικές δραστηριότητες της
εποχής και ειδικότερα η αγορά. Οι πόλεις εδω α-
ποτελουοον κέντρα βιοτεχνικής παραγωγής και
εμπορικων συναλλαγων Απο απQψη δομής και
οργάνωσης οι πόλεις αυτές γνώριζαν μια διοικη-
τικη και πολιτιστική αυτονομια, η δε επέκταση
τους ακoλouθoυσε τους ρυθμους αναmuξης
της ΠαΡαγωγης και διακινησης των αγαθων, με
αποτέλεσμα η αuξηση του πληθυσμου να είναι
συνάρτηση των αναγκων αυτης της ανάmuξης
και να συμβαδίζει με τη δυνατότητα της πόλης
να τον εντaξει στις ΠαΡαγωγικες και λοιπές KOΙ
νωνικές διαδικασίες.
Με τη βιομηχανικη επανασταση και τη συγKέ
ντρωση της παραγωγής στο εργοστάσιο αλλά
ζει και η φυσιογνωμια της πόλης ως απόρροια
της μετακινησης μεγάλων τμημάτων του αγρo
τικου πληθυσμου στα αστικά κέντρα, με στόχο
να απασχοληθουν στη βιομηχανική παραγωγη.
Η ισορροπια που μεχρι εκείνη τη στιγμή επι
κρατούσε μεταξυ εισροης πληθυσμου και δυ-
νατότητας απορρ6φησής του από την παρα
γωγικη διαδικασια διαταρασσεται Η εισροη α
γροτικων πληθυσμων στις πολεις γινεται μαζι
κά και, παρά τις αυξημένες δυνατότητες της
παραγωγης να απορροφησει το μεγαλυτερο
μέρος τους, ένα σημαντικό τμήμα των πληθυ
σμων αυτων μένει στο περιθωριο της παραγω
γικης διαδικασιας, με αποτέλεσμα να αuξά
νουν καθημερινα οι ανεργοι, οι ζητιάνοι, οι α
στεγοι και οι παpaβaτες.
Στο σημείο αυτο θα πρέπει να επισημανθει το
γεγονός οτι, παρά την υπαρξη τέτοιων φαινo
186
μένων, στις πόλεις του Μεσαιωνα δεν διαρρη-
γνύεται ο χωροταξικός, πολιτισμικός και κοι-
νωνικός τους ιστός και κατορθώνουν να διaτη
ρήσουν τη φυσιογνωμία και την κοινωνική
τους συνοχή χάρη στην υποδομή που είχαν σε
τομείς όπως ο πολεοδομικός σχεδιασμός, η
περΙθαλψη, η παιδεία Κ.λπ.
Με την εδραίωση της βιομηχανικής Kαπιταλι
στικής παραγωγής δεν παρατηρείται στις ευ
Ρωπαίκές αυτές πόλεις αύξηση της ανεξέ-
λεγκτης μετακίνησης των αγροτικων πληθυ
σμων στα αστικά κέντρα, όπως συνέβη στις α-
ναmυσσόμενες χωρες, αλλά αντίθετα η αύξη
ση αυτή περιοριζεται, αφού οι αναmυγμενες
βιομηχανικά χώρες της Δύσης nρoωθoυν πα-
ράλληλα και την ανάmυξη της υπαΙθρου. Η πο-
λιτική αυτή συνέβαλε στην επέκταση των πό
λεων της βιομηχανικής ΕυΡωπης με ένα ρυθμό
πολυ πιο αργό από εκείνον που γνωρισαν οι α-
ναmυσσόμενες χωρες
Στις λεγόμενες αναmυσσόμενες χώρες η εξέ
λιξη των πόλεων ακολούθησε εντελως διαφo
ρετική πορεία. Η διαδικασία εκβιομηχάνισης
των χωΡων αυτων άρχισε αργά και σχεδόν α
προγραμμάτιστα, με συνέπεια τη ραγδαια επέ-
κταση των πόλεων και τη μεγάλης έκτασης
φτωχεια. Τα μοντέλα ανάmυξης που οι χωρες
αυτές υιοθέτησαν, κυρΙως μετά τον Β' Παγκό-
σμιο πόλεμο, ("μοντέλα εKσυVXΡOνισμOυ"),
είχαν στο επικεντρό τους τον λεγόμενο "μo
ντέρνο τομέα", δηλαδή τον δευτερογενη και
τριτογενή τομέα της παραγωγής (βιοτεχνική Ι
βιομηχανική παραγωγή και υπηρεσίες) Αποτέ-
λεσμα αυτής της επιλογής ήταν η παραμέληση
του 'παραδοσιακου τομέα" (γεωργία) και η
σταδιακή συρρίκνωσή του. Η πόλη καθισταται
πόλΟς έλξης για μεγάλα τμήματα του αγροτι-
κού πληθυσμου, τα οποια καταφευγουν εκει
και αναζητουν όχι μόνον εργασΙα, αλλά και
παιδεια, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, ψυxα
γωγια. Οι μάζες όμως αυτές, στο μεγαλυτερο
μέρος τους, δεν καταφέρνουν να ενταχθουν
πλήρως στην παραγωγική και κοινωνική διαδι-
κασια, γιατί απουσιαζε ένα ειδικό για τον
σκοπο αυτό διαμορφώμένο οικονομικό κοινω-
νικό πλαισιο Αποτέλεσμα αυτης της πραγματι-
κοτητας ηταν η δημιουργια εφεδρικου εργατι-
κου στρατου, τα χαμηλά ημερομίσθια, η φτω-
χεια και τα καθε φυσης ανομικά φαινόμενα
(χαλάρωση ηθικων αξιων, ναρκωτικά, εγκλη-
ματικότητα) Χαρακτηριστικά παραδειγματα
τέτοιων πόλεων αποτελούν η Καλκουτα, το
Καιρο, η πόλη του Μεξικου κ λπ
Στην Ελλάδα το φαινόμενο της αστυφιλΙας
προσδιορΙστηκε από τις οικονομικές, πολιτικές
και κοινωνικές ιδιαιτερότητες της χώρας. Ο μι
ιφος κληρος και γενικά η παραμέληση της υ-
παιθρου, το κλΙμα διχασμου και διωγμων που
δημιουργησε ο εμφύλιος πόλεμος, οι διαρκώς
αυξανόμενες ευκαιριες απασχόλησης στις με
γόλες πόλεις και κυριως στην Αθήνα, απόρ-
ροια της εισροης Kεφaλαιων με τη μορφή ε
πενδυτικών προγραμμάτων, μεταναστευτικού,
νaυτιλιαKOυ και τουριστικου συναλλάγματος,
προσδιόρισαν τόσο την έκταση και τον ρυθμό
του μεταναστευτικού ρευματος όσο και τη μορ-
φή του (εξωτερΙKη εσωτερική μετανάστευση).
Αποτέλεσμα αυτής της ανεξέλεγκτης πορειας
προς τις μεγάλες πόλεις, και κυριως την Aθή
να, ηταν η εδραιωση της αντιληΨης του ευKαι
ριακου, η αβεβαιότητα, η χαμηλή ποιότητα
ζωής, η χαλάρωση των ηθικων αξιων και γενι-
κα η ενισχυση ανομικων φαινομένων
Βιβλιογρ Φιλιας Β , αψεις της διατr)ρησης και της μετα-
βολής του καινωνικου συστrjματoς, εκδ Νέα Συνoρa,
Αθηνα, 1979. τ Β' (Το φαινόμενο της ασrυφιλιας). σ. 59-
68 -Τσαούσης Δ , Η κοινων/α ταυ αVΘΡΩπoυ, εκδ Gulen-
berg,Aθήva, 1983, ο 383-434 ("Πόλη και Μεγαλού-
πολη") - Mumford Ι., The Clty ιη History, New York,
Ηarcoυή Brace Jovanovich, 1961.- Oswald Η, Die
νeberschsetzte SIsdt. ΟllθΠ, Frelburg, 1966 Fnednchs J..
(Hg.): Sozio/ogischθ SIsdtforschung. ΟρΙΟΟθΠ, 1988
Χρ Nό/3a - Kaλ τσoυvη
ασυλλογιστικά συμπεράCJμστΩ. Συμπεράσμα
τα που, παρά την εγκυροτητά τους, δεν ειναι
δυνατόν να παραχθούν συλλογιστικά ή να λα-
βουν τη μορφη κανονικου συλλογισμου.
Διον Aναπoλιrάνoς
OCJυνεΙδητο. Κάθε ψυχικό φαινόμενο που δεν
εμφανίζεται στη συνείδηση, που έχει δυσκολη
πρόσβαση σ' αυτην. Το "ασυνειδητο" διαφερει
από το "προσυνειδητο" στο ότι αυτό το τελευ
ταίο ειναι "ικανό για συνειδηση" ή μπορει εύKO
λα να γίνει ενσυνείδητο.
ΠΡωτος ο Λάιμπνιτς. (Μοναδολ ο για, 1720) ε
πεσυρε την προσοχη σε ορισμένα ψυχικά φαι
νομενα πάρα πολυ αδυναμα και ασαφη για να
μπορουν να φτασουν στο κατωφλι της συνει
δησης, τα οποια μολαταυτα είναι αιτια των α
ρεσκειων, των συμπαθειων και αντιπαθειων
και, γενικα, ολων των συμπεριφορων και αντι-
δρασεων που δεν εχουν μια σαφη λογικη αι-
τιολογία. Ο Καντ" δέχτηκε την ιδεα και αντε
κρουσε την αβασιμη στην ουσια αντιρρηση του
αγγλου φιλόσοφου Λοκ., που χαρακτηρισε α
ντιφατικη την ιδια την έννοια του ασυνείδητου,
ασυνεΙδητο
αφού, έλεγε, για ένα ψυχικό γεγονός η υπαρ
ξή του σημαινει παρουσια του στη συνεΙδηση,
άποψη που υποστήριζε ηδη ο Ντεκάρτ., ο ο-
ποίος θεωρούσε κάθε ψυχικό γεγονός ως γε
γονός της συνεΙδησης. Κατά τον Λοκ, το να μι
λάει κανεΙς για ασυνείδητα ψυχικά γεγονότα
εΙναι μια ρητορεια στερούμενη νοήματος. Ο
Καντ επισημαίνει, αντίθετα, ότι ορισμένες ψυ
χικές καταστάσεις μπορούν να φανερώνονται
έμμεσα, χωρΙς αυτό να μας επιτρέπει να αμφι
σβητησουμε την ύπαρξή τους. Το αντιληmό
σύμmωμα υποδηλωνει ένα γεγονός, άσχετα
αν αυτό μπορει ή όχι να γινει άμεσα φανερό.
Το ασυνειδητο κατέχει μια κεντρικη θέση στη
φιλοσοφια του Σέλλινγκ. και του Σοπενάουερ.
για τον οποιο η βουληση ειναι ακριβώς τυφλή,
δηλαδή ασυνείδητη. Ο συνεχιστής του Σoπε
νάουερ Έντουαρντ φον Χάρτμαν., στο έργο
του Η φιλοσοφΙα του ασυνείδητου (1869), ανα-
mυσσει την έννοια του ασυνείδητου πραγμα
τοποιωντας μια συνθεση των θεωριων του
Σέλλινγκ και του Σοπενάουερ. Εξηγεί την "Kα
κομοιριά" της υπαρξης με την αιώνια διαμάχη
μεταξυ της βουλησης και του λογικου, διαμάχη
που μπορει να μετριαστεΙ μόνο με τον ενσυνει
δητο λόγο, που κατακτά την υπεροχη απέναντι
στην τυφλη ενόρμηση μέχρι την τελικη ελευ
θέρωση του ασυνείδητου στο τέρμα του φυσι
κου βίου
Εξάλλου, οι έρευνες της γαλλικης, ιδιαιτερα,
ψυχιατρικης σχολης (Zαν Mαρτέν, Σαρκό.
κ.ά.) οδήγησαν στην αποκάλυψη μιας, διαφo
ρετικής από την ενσυνεΙδητη, ψυχικής δρα-
στηριότητας παθογόνας φυσης μη αντιληπτής
από τον πάσχοντα. Τη γραμμη αυτη aκoλoυθησε
ο αυστριακός νευρολόγος Ζιγκμουντ Φρ6υντ., ο
ιδρυτής της "ψυχαναλυσης" Βάση της θεω
ρίας του Φρόυντ ειναι ότι τα ενσυνειδητα φαι
νόμενα αποτελουν ένα ελάχιστο τμημα του
ψυχικού βιου του ανθΡωπου και ότι τα νευρω
τικά συμmωματα ειναι σημάδια βαθυτεΡων
ψυχικων γεγονότων, που η "λογοκρισΙα" Kρα
τάει στο υποσυνειδητο τμημα του ανθΡωπινου
ψυχισμου. Κι αυτό, γιατι η συνείδηση τείνει να
μην αναγνωρίζει σαν δικές της τις ενστιγμαTl
κές ορμές και τασεις που προέρχονται από το
ασυνείδητο, επειδη ειναι αντιθετες με τον
κόσμο των ηθικων, κοινωνικων και πoλΙTlσμι
κων αξιων τις οποίες το άτομο εχει αποδεχτει
και προπαντός με την εικονα που έχει σχημαTl
σει το ίδιο για τον εαυτό του απ' οπου και η α-
ναγκη μιας λογοκρισίας, η οποια εκτοπιζει τα
γεγονότα που θεωρουνται απαράδεκτα η δυ-
187
ασυνέχεια και συνέχειd
σάρεστα. Αυτές οι "απωθημένες" στο ασυνει
δητο ορμές συνεχίζουν να υπάρχουν ως ασυ
νειδες επιθυμιες και τάσεις και αποτελουν μια
λανθάνουσα ενέργεια που καθορίζει την ενσυ
νειδητη ζωή και εκδηλώνεται μόνο . έμμεσο
τρόπο (στα όνειρα, στις παραδρομές της
γλωσσας, στις αδέξιες ενέργειες κ.λπ.) εnηρε
άζοντας συχνά αρνητικά την ανάmυξη της
προσωπικότητας. Οι ασυνειδες τάσεις μπο-
ρουν, κατά τον Φρόυντ, να φανερωθουν και να
τεθούν υπό έλεγχο με τη βοήθεια της τεχνικής
της ψυχανάλυσης.
Ο ελβετός ψυχίατρος Καρλ Γιουνγκ. δεν δέχε-
ται την άποΨη του Φρόυντ για δυναμική δομή
του ασυνειδητου και διακρΙνει ένα "ατομικό α
συνειδητο" και ένα "συλλογικό ασυνείδητο".
Τ ο ατομικό ασυνείδητο συμπΙmει με το φρoυ
δικό προσυνειδητο, ενώ το συλλογικό εΙναι,
κατά τον Γιουνγκ, "μια πανΙσχυρη πνευματική
κληρονομική διάσταση που ξαναγεννιέται
στην κάθε ατομική εγκεφαλική δομή", η οποΙα
αποτελείται από "αρχέτυπα", δηλαδή αρχαΙα
μορφοείδωλα που ανήκουν στην κοινή κληρo
νομιά ορισμένης ομάδας, ορισμένου λαου, o
λόκληρης της ανθΡωπότητας, αποτέλεσμα ε
παναλαμβανομένων βιωματικών εμπειριων
(γέννηση, θάνατος, μητρότητα, φυγή μπροστά
στον κινδυνο κ.λπ.).
Γιάν Κρητικός
ασυνέχεlα και συνέχεια. Ο αντιθετικός xαρα
κτήρας των εννοιων της ασυνέχειας και της
συνέχειας ανάγεται στις πρωτες προσπάθειες
των προσωκρατικών. φιλοσόφων να δωσουν
απαντήσεις στην αντίθεση μεταξυ της ενότη
τας του κόσμου και της πολλαπλότητας των
φαινομένων. Το πρόβλημα τέθηκε για πρωτη
φορά κατά την κριτική που άσκησαν οι Eλε
άτες. στην ταυτιση των γεωμετρικων σημείων
με τις αριθμητικές μονάδες από τους Πuθαγό
ρειους., απέκτησε δε ιδιαΙτερο φιλοσοφικό και
επιστημονικό ενδιαφέρον στα "παράδοξα" του
Ζήνωνα" (περ. 450 π.Χ), μαθητή του Παρμε
νΙδη.. Με τα "παράδοξα" ο Ζήνων έθεσε κατά
δραματικό και, ταυτόχρονα, προκλητικό τρόπο
το πρόβλημα της συνέχειας, το onοιο συνδέε
ται αναπόσπαστα με την άπειρη διαιρετότητα
και την ασυνέχεια, τα αδιαlρετα δηλαδή μεγέ
θη ή τα άτομα, τα οποία συνεπάγονται πoλλα
πλότητα, κΙνηση και μεταβολη
Τα σημεία, λ.χ , ειτε νοηθούν ως εκτατά ειτε
χωρις έκταση, αποτελούν αντιφαση. Στην
ΠΡωτη περιmωση, μπορει να υπάρχει μόνον
188
ένας πεπερασμένος αριθμός στο πεπερασμέ-
νο μέγεθος' στη δεύτερη περΙmωση, ο άπει
ρος και χωρΙς έκταση αριθμός σημεΙων δεν συ
νιστά μέγεθος. Η δραματική αυτή αντΙθεση της
συνέχειας και της ασυνέχειας απετέλεσε την
αφετηρία για μια σειρά από αντιπαραθέσεις
που φθάνουν μέχρι των ημερών μας.
Η πρώτη σημαντική αντΙδραση προς την ελεα-
TIKtI πρόκληση για την άρνηση της πολλαπλό-
τητας, της κινησης και του κενου, προήλθε από
τους Ατομικους.. Κατά την ατομική θεωρια,
όπως διατυπωθηκε κυρΙως από τον Λευκιππο'
και τον Δημόκριτο., η ελεατική επιχειρηματο-
λογΙα υποσκάmει, εκτός των άλλων, τα θεμέ-
λια της μαθηματικής επιστήμης. Αν το φυσικό
και εκτατό ον δεν μπορεΙ να προέλθει από τον
άπειρο και χωρίς έκταση αριθμό στοιχεΙων, θα
πρέπει να υπάρχει κάποιο πέρας στη διαlρεση
Έτσι, τα πρωταρχικά μεγέθη εΙναι άπειρα κατό
τον αριθμό και αδιαιρετα κατά το μέγεθος, τα
πολλά δεν προέρχονται από το ένα ούτε το
ένα από τα πολλά, αλλά μάλλον όλα γεννω-
νται από την ανάμιξη και τη συγκρουση των
αρχικων μεγεθών
Ο Πλάτων., παρά τα ειρωνικά του σχόλια για
τα παράδοξα του Ζήνωνος, υιοθέτησε, τουλό-
χιστον κατά τα πρωτα στάδια του φιλοσοφικου
του έργου, τη διδασκαλια του ΠαρμενΙδη. και
παρήλλαξε το παράδοξο της διχοτόμου του
Ζήνωνα κατά το ότι ένα ευθύγραμμο τμημα
δεν δυναται να νοηθεί ούτε ως συνιστάμενο
από τα σημεια του, αλλά ουτε και χωρΙς αυτό
Η άπειρη διαιρετότητα, το άπειρον, δεν είναι
παρά το συστατικό μέρος της συνέχειας
Η αντΙδραση του Αριστοτέλη. ήταν πολύπλευ-
ρη. Προχώρησε στη συστηματική αναίρεση
τόσο της άκαμπτης ελεατικής θέσης για το ο-
μογενές και το "πλήρες", όσο και της μηxανι
στικής θεωρΙας των Ατομικών για τα αδιαιρε-
τα, την κίνηση και το κενό. Τα "παράδοξα",
παρά το ότι συνιστouν "Ψευδή λόγον" και "πα-
ρaλoγισμoύς", εΙναι, κατά τον Αριστοτέλη, ση-
μαντικά κατά τουτο, ότι δηλαδή αΠOKαλύmOIN
την αδυναμΙα επίλυσης ενός διλήμματος με
στατικούς μαθηματικούς τυπouς και πεπεΡα-
σμένους αριθμους. ΕΙναι, επΙσης, αδuνατoν "εξ
αδιαιρέτων" να προέλθει η συνέχεια, όπως η
γραμμή από σημεια, αν πραγματικά η γΡαμμη
ειναι "συνεχές" και το σημεΙο είναι "αδιαιρε-
τον", "αμερές". Το συνεχές μέγεθος, αντίθετα,
πρέπει να ειναι "διαιρετόν εις αεί διαιρετά" Εξ
αλλου, τα ατομικά τρίγωνα του Πλάτωνος, με
τις ιδεατές αναλογιες, δεν συνιστουν τα θεμε-
λιωδη στοιχεια της φύσης. Η αριστοτελική
αυτη επιχειρηματολογια εσηματοδότησε μια
νεα περίοδο για την επιστήμη κατά την οποία
οι έννοιες της αναλογίας και του επ' άπειρον
διαιΡετου της συνέχειας έχουν το προβάδισμα
εναντι της αρμονίας και του ενεργεια απείρου.
Η έννοια του συνεχούς, η οποΙα αντικαθιστά
την έννοια των απειρων αδιαιρέτων ατόμων,
ειναι εκείνη που διευρυνει τα όρια της μαθημα-
τικής επιστήμης
Για να αντιμετωπίσει την ελεατική πρόκληση
και την αΡιστοτελική αντιδραση ο Επικουρος.
ΠΡοχωρησε στην απόρριψη του αμερους των
απαθων "πρώτων σωμάτων" του Δημοκριτου,
αλλά και της επ' άπειρον διαιρέσεως, για να μη
καταστουν τα όντα ασθενή και μη όντα. Κατά
τον Επικουρο, το "άκρον" του πεπερασμένου
σωματος, που γινεται κατ' αισθησιν αντιληmό,
επιτρέπει την κίνηση προς το αμέσως επόμε
νο, το "εξης" όμοιόν του, οδηγείται δε, αναλo
γικά, προς το άπειρο δια της νοήσεως.
Η θεωρια των Στωικων για το συνεχές, σε α-
ντιθεση προς εκεΙνες της ατομΟκΡατΙας και
της μη)(Ονοκρατιας, ηταν οργανισμική και "δυ
ναμικη". Οι Στωικοί. μετεσχημάτισαν το συνε
χες της υλης σε ενεργητική ποιότητα και το
κατέστησαν καθοδηγητική αρχή για όλα τα KO
σμικά φαινόμενα
Στην Αναγέννηση, το πρόβλημα της συνέχειας
και της ασυνέχειας επανήλθε στο ΠΡοσκήνιο,
κuριως με τις θεωριες του Κουζάνου. και του
Bruno. Με αυτά τα δεδομένα ο LeIbnIz. επε
χείρησε την κριτική ανάλυση της διδασκαλιας
του Descartes. για την έκταση και την ατομική
θεωρια του Δημοκριτου, όπως αυτή ανανεώθη
κε από τον GassendI. Η εισαγωγή του Aπει
Ροστικού Λογισμού. για τη θεραπεια της κρί
σης και την έξοδο από τον "λαβυρινθο" του συ
νεχους από τον Leibnlz δεν είναι παρά επι
στροφή στην αριστοτελική λυση του πρoβλή
ματος. Τουτο συνάγεται από τη διάκριση που
επιχεφει μεταξυ δυνατότητας και πραγμαΤΙKό
τητας, μεταξυ "δυνάμει" και "ενεργεία". Κατά
την αντlληψη αυτή, στο ιδεατό ή στο συνεχές
το όλον προηγείται του μέρους. Το μέρος εδω
ειναι "δυνάμει" Στα πραγματικως όμως υπάι>-
χοντα όντα το απλό προηγειται του όλου και
τα μέρη ειναι "ενεργεια"
Οι προσπάθειες αριθμοποιησης και απεΙKόνι
σης του συνεχους, που έγιναν από μερικους
μαθηματικους τον 190 αιωνα προκειμένου,
προφανώς, να το απαλλάξουν από τα "ενoρα
τικά" στοιχεια, οδηγησαν στις αναζητήσεις
ασυνέχεlα και συνέχεια
ειτε του λογικου οικοδομήματος των πραγμα
τικων αριθμών (DedekInd) είτε της θεωριας
των Συνόλων (G. Cantor), με βάση τις έννοιες
της διάταξης και του πλήθους. Ενώ ο Cantor ε
πεδίωξε την γεφυΡωση του χάσματος μεταξυ
της συνέχειας και της ασυνέχειας αρχιζοντας
από την τελευταία, οι οπαδοί της Ενορατικής
Σχολής, με αρχηγό τον L. Ε. J. Brouwer, ακο-
λουθησαν την αντίθετη κατεύθυνση, έθεσαν
δηλαδή ως αφετηρία το συνεχές και αναζήτη
σαν τη δόμηση της ασυνέχειας ταυτιζοντας
την υπαρξη των μαθηματικών αντικειμένων με
την κατασκευή τους.
Ακρως ενδιαφέρουσες για την προσπέλαση
του προβληματος της συνέχειας και της ασυ-
νέχειας είναι οι προσπάθειες που Kαταβλήθη
καν αντιστοίχως από την οργανισμική. και τη
διαλεκτική. φιλοσοφΙα
Η οργανισμική φιλοσοφια, όπως διατυπωθηκε
από τον Α. Ν. Whitehead., αντικατέστησε την
έννοια της υλης με την έννοια της πραγματι
κότητας των "συμβάντων" (events). Η αρχική
θέση του WhItehead συνίστατο στη θεωρηση
της δομής των εσωτερικων σχέσεων των συμ
βάντων ως "συνεχους" και των χαρακτηΡων
τους ως "ασυνέχειας". Στο δεύτερο όμως στά
διο της φιλοσοφικής του δημιουργιας ο White-
head προχωρησε σε επανεκτιμηση της θεσης
του για το συνεχές των συμβάντων και διετυ
πωσε την άποψη ότι η "συνέχεια" δεν αποτελει
γνωρισμα της πραγματικότητας καθεαυτην η
πραγματικότητα ειναι αθεράπευτα ασυνεχης,
ατομικη. Η συνέχεια αποτελεί γνωρισμα της
δυνατότητας και όχι των περασμάτων του γι-
γνεσθαι Υπάρχει το γιγνεσθαι της συνέχειας,
αλλά όχι η συνέχεια του γιγνεσθαι Οι πραγμα
τικές οντότητες, όπως αποκαλεί τωρα τα συμ
βάντα, είναι οι πλασματικές οντότητες του γι-
γνεσθαι, του συνεχούς εκτακτου κόσμου Το
εκτατό ευρισκεται εν τω γιγνεσθαι, αλλά το
"γιγνεσθαι" δεν είναι καθεαυτό εκτατό
Εξ άλλου, από τη γενική προκειμενη της δια
λεκτικης φιλοσοφιας, κατά την οποία υφιστα
ται η μετατροπή της ποσότητας σε ποιότητα
τo "σκάνδαλο" για τη μηχανιστικη θεωρία κατά
τον ΈνγKελς. συνάγεται η αλματική αντιληψη
της μεταβολής στη φυση, η συνεχεια και η ασυ
νέχεια, νοουμενες ως πόλοι της ίδιας αντιθε
σης Η ασυνέχεια περιλαμβάνει τη συνέχεια,
αλλά και η συνέχεια οδηγεΙ στην ασυνέχεια Το
υλικό μικροσωμάτιο, η ασυνέχεια, δεν είναι
παρά η "ιδιομορφια" μέσα στο ενιαίο πεδίο
ΒιβλΙΟΥΡ Ε Μπιτσόκη, Το ε/ναι και το γιγνεσθαι. Αθήνα.
189
άaxημo
1975 - θ Βέικou, Το nρόfJλημα του συνεχους στη φιλο-
σoφlα του Whiteh8sd. "Φιλοαοφία" 3 (1973), οσ 405-
442 . Φ Βαοιλείου, Το nρόfJλημα για τη φύση του συνε-
χους, "Φιλoαoφlα" 3 (1973). σα 47-73 - Λ Κ ΜΠαΡτζε.
λιωτη, Συνεχtς και ασυνtχειο. Αθήνα. 1994
Λεων Κ Μπαρτζελιωτης
άσχημο. Κατηγορια της αισθητικης που δηλω
νει ιδιότητες δυσαρμονικές, δυσαναλογίες, α-
συμμετριες που φτάνουν μέχρι το τερατώδες
(σε κατάφωρη αντιθεση με τα χαρακτηριστικά
γνωρισματα του ωραιου) και που στη ζωή τις
αισθανόμαστε ως δυσάρεστες και απωθητικές.
Στην τέχνη, το άσχημο που υπάρχει στην αντι
κεψενικη πραγματικότητα μεταμορφωνεται,
μέσω της καλλιτεχνικης δημιουργίας, αΠOKτω
ντας εκφραστική δυναμη και προκαλώντας
μιαν αντιδραση που ξεπερνά τη δυσαρέσκεια
και μετατρέπεται σε αισθητικη συγκίνηση.
Η αισθητική της αρχαιότητας και του γαλλικου
κλασικισμου απέρριψαν το άσχημο. Στον
Μεσαίωνα το ασχημο θεωρηθηκε ως η ενσάρ
κωση των διαφόρων ιδιοτητων του Κακού.. Ο
γερμανικός κλασικισμός, με τον Λέσσινγκ. και
τον Χέγκελ., αποδέχτηκε, μέσα σε ορισμένα
ορια, τον αισθητικό ρόλο του άσχημου. Η δη-
μOκpaΤΙKη ιδεολογια της ανερχομενης αστικης
τάξης, εκφράζοντας την αντιθεση της προς τα
γούστα της τέχνης των σαλονιων, Kαλλιέργη
σε το άσχημο μέσω ορισμενων εκπροσώπων
της φλαμανδικης και της ισπανική ς ζωγραφι
κής (Μπος, Μπρύγκελ, Γκόγια κ.ά.). Η τέχνη
και η αισθητικη του ρομαντισμου, που έκλιναν
προς τις έντονες αντιθέσεις, προς το γκpoτέ
σκο (Σλέγκελ., Ουγκό, ΝτελακΡουά κ ά.) αντι
παρέθεταν συχνα το άσχημο (το φρικτό) με το
ωραιο, ενω η τέχνη του ναΤOυρaλισμOυ. και
του κριτικου ρεαλισμού., που έτειναν στον α
ποφενακισμό του ειδύλλιου και του μελoδρά
ματος, αποκάλυmαν τις ρυπαρές, άθλιες και
σκοτεινές πλευρές της καθημερινής ζωής. Η
σύγχρονη τέχνη, ως έκφραση της αντιαKαδη
μαικης, αντισυμβaΤΙKής διαμαρτυρίας, εξήρε
το άσχημο με τρόπο επιδεικτικό, ενεργoπoιω
ντας τις εκφραστικές του δυνατότητες (εξπρε
σιονισμός", υπερρεαλισμός", ντανταισμός.
κ.ά.), (βλ. και λ ωραιο)
Γιόν Κρητικός
aταρaξlα. Ορος της αρχαιας ελληνικής φιλo
σοφιας, που σημαινει έλλειψη ταραχής Η
ΠΡωτη της συλληψη οφειλεται πιθανότατα
στον Δημοκριτο., ο οποιος θεωρει καλή Kατά
σταση της ψυχής (= ευεστω) εκείνη κατά την
190
οποία η ψυχή δεν ταράσσεται από μεγάλες συ
γκινήσεις, πάθη ή προσπάθειες. Η αταραξία
έγινε σημαία της ελληνιστικής φιλοσοφίας και
δείχνει ότι, στα ταραγμένα χρόνια της κυριαρ-
χιας των Μακεδόνων αλλά και των Ρωμαιων
αργότερα, το ιδανικό που είχαν να προτείνουν
οι φιλόσοφοι στους απλούς ανθΡωπους ηταν η
με κάθε τρόπο διατήρηση της ψυχικής γαλή-
νης.
Για τους Επικουρειους. η αταραξια ειναι η ιδε-
ωδης ψυχικη κατάσταση, που επιτυγχάνεται
με την απαλλαγή από τον φόβο των θεων, του
θανάτου και των φυσικών φαινομένων' επίσης
με τον περιορισμό των αναγκών μας, αφου η
διαρκής προσπάθεια ικανοποίησής τους διατα-
ράσσει την ψυχική γαλήνη, και τέλος επιτυγ
χάνεται με την ιδιώτευση, δηλαδή τη μη συμ-
μετοχη στα κοινά ("λάθε βιώσας"). Για τους
Στωικούς., και ιδιαίτερα τον υστερο στωικισμό
του Επίκτητου., η αταραξία ειναι το υψιστο
αγαθό, που αποκτάται με το να μην επιθυμoυ
με τίποτε, αλλά και με το να μη φοβόμαστε τι
ποτε ("nihil tImere nec cupere, summum bonum
esse"), (βλ λ ελληνιστική φιλοσοφία και απα-
θεια).
Γραμμ Αλατζόγλου - θtμελη
Ατζl8lκα. Φιλοσοφικο-θρησκευτικό, μη ορθό-
δοξο (Ναστίκα) σύστημα της αρχαίας Ινδιας
που αναmυχθηκε κυρίως τον 50 Π.Χ αιωνα,
κατά την περΙοδο δηλαδή της έντονης αμφι-
σβήτησης των διδαχων των Βέδας. υπό ευρεια
έννοια (ΑΡανυάκας, Ουπανισάδες" κ.λπ) απο
τους δύο μεγάλους μυστες' τον πρίγκιπα Σι-
ντάρτα Σακυαμουνι, τον κατοπινό Βούδα" (φω-
τισμένο), ιδρυτή του ομώνυμου στοχαστικου
ρευματος και θρησκειας, και τον Μαχαβιρα,
τον τελευταίο TιρθανKάpa (πρόφήτη), που ε-
δωσε την οριστική μορφή στις διδαχές πανάρ-
χαιων ινδικων δοξασιων φιλoσoφΙKo ρησKευ-
τικου περιεχομένου και θεμελίωσε τη θρη-
σκεία των Τζάιν Στ'" πλαισια της έντονης αμ-
φισβήτησης των θεμελιακων διδαχων των
Βέδας, και παράλληλα με τις διδασκαλιες του
Mαxaβιpa, αναmυχθηκε από τον συγχρονο
του τελευταιου μυστη, τον Μασκαρίν η Μακχα-
λίν Γκοσάλα, μια διδαχη, που ενω κινηθηκε αρ-
χικά σε ανάλογη τροχιά με εκεινη του Μαχα-
βιρα γρήγορα διαχωρισε τη θέση της, ιδιαιτερα
στο αίτημα της λυτρωσης και στον τρόπο απο-
κτησης της, και στη συνέχεια ηρθε σε οξεία α-
ντιθεση με αυτην, αλλα και με εκεινη του
Βουδα. Ο Γκοσάλα διδασκε πως η λυτΡωση, η
κάθαρση δηλαδή του "τζιβα" (της ζωικής μoνά
δας ή "ψυχής") από το "καρμα" (την κληρoνoμι
κη η επΙκτητη ενοχη) και τα δεσμά του, δεν
μπορει να επιτευχθεΙ με προσπάθειες και αγώ
νες του ανθΡωπου (ασκητισμός, ενάρετη ζωη
κλπ) αλλά επέρχεται μηχανικά και αυτόματα
μετό από 85.000 μετασαρκώσεις. Η διδασKα
λια του Γκοσάλα ακολουθήθηκε αρχικά από
ικανό αριθμό οπαδων (που αποκλήθηκαν
Ατζιβικας) αλλά σιγά σιγά παραμερίστηκε και η
μνημη της έσβησε από τον τριτο κιόλας αιώνα
π Χ , κυρΙως λόγω της μoιρoλατρΙKής-μηxανι
κης πρόσβασής της στο πρόβλημα της λύτpω
σης, που δεν άφηνε κανένα περιθώριο και
καμιά ελπΙδα επΙσπευσής της με τη θέληση του
ανθρωπου. Κείμενα από τις διδαχές της Aτζι
βίκα από άλλους αρχαιους lνδους "διδασKά
λους" (όπως οι Κασσάπα, 'Ίακουντα κ.ά.) δεν
εχουν διασωθει Ο,ΤΙ μας ειναι σχετικά γνωστό
προέρχεται από σχετικές αναφορές νεότερων
φιλοσόφων και συγγραφέων άλλων συστημά
των
Btβλιoyρ Baσ Bιτσaξής, Ο στοχασμός και η mσTη
(Αρχαιότητα - Χριστιανισμός). 2 τόμοι. Εστία. Αθήνα.
Ι991.- Δημ Βελισσαρόπouλος, Ιστορια της ινδικής φιλο-
σοφιας. Δωδωνη. Αθήνα - Γιάwινα. 1992'
Βασ θιτσαξής
άτμαν. Σανσκριτικός όρος, που αρχικά σήμαινε
αναπνοή, με τον οποιο αναφερόμαστε στην
"ψυχη" ή το "εγω". Η λέξη βαθμιαΙα απόκτησε
την έννοια της ατομικής ψυχης, αυτής της αό
ρατης εσωτερικής ουσιας του ατόμου που δια
κρίνεται από το σωμα, τον νου και τις αισθή-
σεις ΕΙναι το υπερβατικό εγω, καθως επισης
και μια διάσταση του υπέρτατου, όπως αΠOKα
λUΠΤεται από την άσκηση και την εσωστροφή.
Ετσι οδηγούμεθα σε μια διάκριση της έννοιας.
όταν γράφεται με κεφαλαίο άλφα αναφερόμα-
στε στην Υπέρτατη Αρχή και αποδιδεται με τη
λεξη "Είναι"' όταν γράφεται με μικρό αναφέρε
ται στην ατομική αρχή ενός όντος και απoδίδε
ται με το "εγω". Συμφωνα με την Αντβάιτα. υ
παρχει μια σχέση ενότητας μεταξύ του άτμαν
και του Βράχμαν., κάτι που δεν είναι αποδεκτό
από αλλες σχολές του lνδουισμου
ΒιβλΙΟΥΡ.. Κ Μ Sen. HIndUIsm, σελ 83-84.- Δημ Βελισ-
σαρόπouλος. Ιστορία της ινδικής φιλοσοφ/ας. Δωδωνη.
Αθηνα - Γιάwινα. 1992' - Baσ Bιτσaξής. Ο στσχασμός
και η mστη (Αρχαιότητα - Χριστιανισμός). τόμοι 2. Εστια.
Αθήνα. 1991
Ε Λιακόπουλος
ατομικι'Ι φιλοοοφlα. Η τελευταια σχολή φυσι
ατομική φιλοαοφlα
κής θεωρΙας και κοσμολογΙας της περιόδου
της Προσωκρατικής φιλοσοφΙας.
Η ατομικη φιλοσοφία έχει αφετηρία τον έλεγ
χο της ελεατικής θεωριας για το ον. Κατ'
αρχήν οι ατομικοι δέχτηκαν το ελεατικό δόγμα
ότι το ον εΙναι αγέννητο και άφθαρτο, δεν δέ
χτηκαν όμως ότι το ον εΙναι και ακινητο και α
διαιρετο. Οι Ελεάτες. ειχαν αρνηθεί τη δυνα
τότητα να κινείται και να διαιρείται το ον, επει
δή γι' αυτOuς εκτός από το ον δεν υπήρχε
τίποτ' άλλο. Οι ατομικοΙ παρατήρησαν ότι με
αυτό τον τρόπο οι Ελεάτες ειχαν αρνηθει και
την υπaρξη του κενού, που το ταύτιζαν με το
μη ον. Αλλά το "κενόν", το μη ον, απέναντι στο
"πλήρες", στο ον, μπορει να το λέμε μη ον,
ειναι όμως τόσο πραγματικό όσο και το ον Με
άλλα λόγια η υπaρξη του κενού χωρου έπρεπε
να θεωρειται τόσο βέβαιη όσο και η υπaρξη
του όντος. Ακολούθως οι Ατομικοι πήραν αρ-
νητική στάση απέναντι στη θεωρία του ελεάτη
Ζήνωνα" για την "επ' άπειρον τομην", που βt
βαια ήταν θεωρητικά δυνατή για τα σχήματα
των μαθηματικων αλλά όχι και για τα φυσικά
σώματα Κρινοντας τη θέση του Ζήνωνα, πρό
σεξαν περισσότερο ότι με την "επ' άπειρον
τομήν" στο πεδίο της Φυσικης τα λογικά επα
κάλουθα θα ήταν να δεχτουμε άπειρο κενό,
που θα έκανε δυνατή την απεριόριστη διαlρε
ση των σωμάτων, και μάλιστα άπειρο κενό νo
ουμενο τελικά και σαν μοναδικη ουσια του συ
μπαντος, σε αντίθεση βέβαια ακόμα και με την
ίδια την ελεατική φιλοσοφΙα, που εΙχε αρνηθει
εντελως την υπaρξη του κενου, καθώς εκεινη
το ταυτιζε με το μη ον. Διαπιστωνοντας λοιπόν
το άτοπο της θεωρίας του Ζήνωνα, οι Ατομικοι
βεβαιώθηκαν ότι τελικά υπάρχει από τη μια
κενό, που κάνει δυνατή τη διαlρεση των σωμά
των, και από την άλλη έσχατα μόρια υλης, που
δεν επιδέχονται τομές και παραμένουν
"άτομα", δηλ. άτμητα. Πάνω σ' αυτη τη θεωρη
τικη βάση, ΟΙ Ατομικοι κατέκτησαν την έννοια
του "ατόμου". Υστερα δεν δυσκολεύτηκαν να
αποδωσουν στο άτομο τα κυρια γνωρισματα
του ελεατικου όντος: αγέννητο, ακατάλυτο, α-
μετάβλητο, απλό και με ορισμένα όρια Αυτό
όμως σήμαινε ότι το άτομο εΙχε μόνο όγκο, όχι
άλλη ιδιότητα Έτσι έφτασαν στην έννοια της
"αποίου" υλης και εξήγησαν τις ποιοτητες από
τους τρόπους συμπλοκης των ατόμων κατά τη
συνθεση των σωμάτων.
Κυριοι εκπρόσωποι της ατομικής φιλοσοφιας
είναι ο Λεύκιππος", που η ιστορικότητά του αμ
φισβητειται ηδη από την αρχαιότητα, ο Δημό
191
ατoμΙKισμΌC;
κριτος. και, στους Ελληνιστικούς χρόνους, ο
Επίκουρος. (βλ. λ. Δημόκριτος, όπου και βι
βλιογραφΙα).
Ε Ν Ρουσσος
ατOμΙKΙoμΌC;, βλ. ατομισμός.
ατομικότητα. Η ιδιότητα του ατομικου, η ανε-
πανάληπτη και μοναδική ιδιομορφία, που κάνει
ένα ον ή φαινόμενο να ξεχωρίζει από το
πλήθος τα ιδιαιτερα διακριτικά γνωρΙσματα
που χαρακτηρίζουν μια δεδομένη οντότητα.
Από τα στοιχεΙα του ορισμου γίνεται ήδη αντι
ληmό ότι η ατομικότητα αντιτιθεται προς τη
γενίκευση, αφου η πρώτη αναφέρεται στην
ποιότητα, ενω η δευτερη στην ποσότητα. Και η
ατομικότητα δεν ειναι ποτέ ένα ποσόν, αλλά
πάντοτε ένα ποιόν. Με την έννοια αυτή γινεται
σαφές ότι η φυσική επιστήμη, η οποία γενΙKευ
ει πάντοτε, καταστρέφει με τις έννοιές της την
ατομικότητα, ενω αντιθετα η πραγματική ιστo
ρική επιστημη έχει ως σκοπό να περισωσει
μέσα από το πλήθος την ατομικότητα και μo
ναδικότητα ενός φαινομένου. Aυτη λοιπόν την
ποιοτικη ατομικότητα, όπως ειναι το ιστορικό
φαινόμενο, δεν μπορει να την πλησιάσει και να
την κατανοησει η ποσοτική και γενικευουσα
μέθοδος της φυσικης επιστήμης. Κάτι ανάλογο
συμβαινει και με τη μαθηματική επιστήμη. Η
μαθηματικά και ποσοτικά ορισμένη ατoμΙKότη
τα δεν έχει καμιά σχέση με την ποιοτική ατoμι
κότητα και πραγματικότητα του κόσμου, ούτε
με την ατομικότητα, όπως την ορίζει η έννοια
της ιστοριας Στις άλλες επιστήμες η έννοια
της ατομικότητας αποκτά διαφορετικό νόημα,
ανάλογα με τη συγκεκριμένη της εφαρμογή.
Στη βιολογια λ.χ η ατομικότητα ΧαΡακτηριζει
τα ειδικά γνωρΙσματα του δεδομένου ειδους η
οργανισμου, τα οποΙα αποτελούν έναν ιδιό-
μορφο συνδυασμό κληρονομικων και επικτη
των ιδιοτήτων. Στην ψυχολογΙα, πάλι, η έννοια
της ατομικότητας περιστρέφεται γυΡω από
τον συνολικό χαρακτηρισμό του ξεχωριστου
ανθΡωπου, με την ιδιαιτερη πολυμορφία των ι
διοτήτων του, όπως λ χ. της ιδιοσυγκρασΙας,
του χαρακτήρα κ λπ Ιστορικά την ιδέα της α-
τομικότητας τη βλέπουμε να εμφανίζεται αρxι
κά στη φιλοσοφική σκέψη του Λευκιππου. και
του Δημόκριτου., όπου αυτή συνδέεται κυριως
με την έννοια του ατόμου ως ξεχωριστής o
ντότητας Απο την Αναγέννηση και μετά τoνι
ζεται η προσωπικότητα του μεμονωμένου ατό
μου, σε αντιπαράθεση προς τις παραδοσιακές
192
κοινωνικές σχέσεις και τους θεσμους, και γινε-
ται η αφετηρΙα του νέου ευΡωπαικου ατομι-
σμου Έτσι, κατά τον Λάιμπνιτς., οι "μονάδες",
οι οποιες θυμΙζουν κάπως τα άτομα του
Δη μόκριτου , αποτελουν μια πολλαπλότητα α-
πομονωμένων στον εαυτό τους ειδικων ου-
σιών του Είναι Η στροφή, γενικά, της προσο-
χής προς ΤΟ άτομο και, ιδιαΙτερα, η ερμηνεΙα
των ιστορικών εποχων ως ανεπανάληmων και
μοναδικών ατομικών σχημάτων αποτελεΙ χα-
ρακτηριστικό της κοσμοοντιληψης του ρομα-
ντισμου. και της φιλοσοφΙας της ζωής..
Απ Τζ
ατομικών διαφορών ψυχολογία. Τομέας της
ψυχολογικής έρευνας που έχει ως αντικειμενο
τις ψυχολογικές διαφορές μεταξυ ατόμων και
μεταξύ ομάδων, καθως και τα αιτια και τις συ
νέπειες αυτων των διαφοΡων. Ανέκυψε υπό
την επΙδραση των πειραματικων και ψυχογενε-
τικών μεθόδων, της παιδαγωγικής, της ψυxια
τρικής και του επαγγελματικου πρoσανατoλι
σμου. Ο Φ. Γκάλτον. επεξεργάσθηκε σειρά με
θόδων στατιστικής ανάλυσης, ενω ο γερμανός
ψυχολόγος Β. Στερν είναι ο εισηγητης του
όρου (1900). Η αρχικη ανάmυξη της ψυχολο-
γΙας ατομικων διαφοΡων συνδεεται με το έργο
των Α Μπινέ (Γαλλια), Α. Φ Λαζούροκι (Ρω-
σΙα), Τζ. Κέτελ (ΗΠΑ) Κ.ά. lδιαΙτερη ωθηση
έδωσε στον τομέα η χΡησιμοποιηση ενός διευ
ρυνόμενου φάσματος τεστς και κλιμάκων (α-
τομικων, ομαδικων, προβολικών, νοημοσυνης,
κοινωνιομετρικων, ικανοτήτων κ.λπ.) και τυπο-
λογιων, που παρέχουν τη δυνατότητα ποσοτι-
κων μετρικων προσεγγισεων και ταξινομησε-
ων των ψυχολογικων ιδιοτήτων των ατόμων
Διακρίνονται οι εξής Kατεuθυνσεις' 1) η θεω-
ρία των δύο παραγόντων του Ch. Ε Spearman,
κατά την οποια κάθε ειδος δραστηριότητας
προυποθέτει την παρουσια ενός παράγοντα
γενικού χαρακτήρα και ενός παράγοντα ιδιαι-
τερου, απαραίτητου για την εν λόγω δραστη-
ριότητα" 2) η πολυπαραγοντικη θεωρΙα, (Ι Ι
Thurstone, J. Ρ. GuilIord κ.ά.), η οποια απορρι-
mει τον γενικό παράγοντα και υιοθετεΙ την υ-
παρξη ευρέος φάσματος ΠΡωτευουσων νοητι-
κων ικανοτήτων (ταχύτητα αντιληψης, συνειρ-
μική μνήμη κ.λπ) 3) η διαφορικη ψυχοφυσιο-
λογια, η οποια με αφετηρια το έργο του Ι. Π
Παβλόφ. συγκροτεί συστημα αντιλήψεων
βάσει των ιδιοτητων του νευρικου συστήμα-
τος, οι οποίες εκδηλωνονται στα τυπικά - δυ-
ναμικά χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς και
ιδιαιτερο της ιδιοσυγκρασιας (Μπ Μ Τεπλόφ,
Β Ντ Νεμπιλιτσιν κ ά) Έντονες ειναι οι μεΒο-
δολογικές συζητησεις σχετικά με την εγKυρό
τητα, την πληρότητα και την επάρκεια των πο-
σοτικων και τυπολογικων προσεγγισεων, τη
στιγμη που avamuaaoVTaI διαρκως νέες πει
ραματικες και μαθηματικές μέθοδοι
I!tβλιoγρ AnaslasI Α. DIHerentIa/ psycho/ogy, Ν γ,
1969.- Pieron Η.. La ΡSycho/ogie diHerentieΙΙe. Paris,
1962 . Τεπλόφ Μη Μ.. Προl3λήματα ατομικων διαφορων.
Μόσχα, 1962.- του ίδιου. Ψυχολογια ατομικών διαφο-
ρων. "Κείμενα". Μόσχα, 1982 - του Ιδιου, ΠρoI3λήμaτα
γενεπκής ψυχοφυαιολογίας. Μόσχα. 1978 - Guilford J.
Ρ. The nature ο, human inteΙΙigence. εκδ Mc. Graw - Ηίll,
1967. Ι Ν ΠαpaαKευόηOυλoυ, Ψυχολογία ατομικών
διαφορων. Αθήνα, 1982
Δ Πατέλης
ατOμlαμΌC;. Η διδασκαλια που διατυπωθηκε για
nρ<ιIτη φορά από τον Λευκιππο. και τον Δημό
ιφιτο" (5ος αιωνας Π.Χ.) και, αργότερα, από
τον Λουκρήτιο. (10ς αι π.Χ.), συμφωνα με την
οποια όλα τα πραγματα αποτελουνται από αδι
αφετα σωματιδια, "ατομα", που διαφέρουν με-
ταξυ τους στην έκταση, το σχήμα, τη στερεό-
τητα και ίσως το βάρος, που είναι και οι μόνες
τους ιδιότητες (δεν έχουν ουτε θερμότητα
ούτε χρωμα ουτε οσμη, που είναι ιδιότητες
"δευτερεύουσες", παράγωγες των διαφoρετι
κων συναθροισμάτων των ατόμων που Kινoυ
νται στο κενό).
Τη (φιλοσοφικη) αυτη θεωρια της ασυνεχους
δομής της ύλης συνέχισαν στον 170 αιωνα οι
Γκασσεντι. και Λοκ., που έδωσαν έμφαση στη
διαφορά ανάμεσα στις ΠΡωτευουσες και τις
δευτερευουσες ιδιότητες των υλικων πραγμά
των
Η καθαυτό επιστημονικη θεωρια της ατομικής
δομης της υλης διατυπωθηκε για ΠΡωτη φορά
απο τους Ντόλτον και Αβογκάντρο (αρχές του
190u αι ), που υιοθέτησαν την ονομασια "άτo
μα" για τα έσχατα σωματιδια της υλης. Οι νεό-
τερες ανακαλυψεις (τέλη του 190υ - μέσα του
2Οου αι ) έκαναν την κλασική "ατομική θεωρlα"
να χασει ορισμένα χαρακτηριστικά της, και
πριν απ' όλα την αδιαιρετοτητα. Έτσι, το άτομο
εμφaνιζεται στις μέρες μας σαν ένα πoλυπλo
κο συστημα, η συγκεκριμένη ανάλυση του o
ποιου μπορεί να προωθηθει ακομα πιο περα και
να αποκαλυψει και νέα χαρακτηριστικά.
Η νεοτερη φυσικη διατηρει την αρχη να εξηγει
τις παρατηρήσεις αναζητωντας τη δομη oλoέ
να μικροτερων σωματιδίων, αλλά τα σωματίδια
αυτα δεν ειναι πια δυνατο να νοουνται πως
εχουν στερεότητα και σχημα σαν μικρές σφαι
.Λ,Α"13
ατομισμός
ρες μπιλιάρδου: οι ηλεκτρομαΥνητικές και όλ
λες λιγότερο οικειες ιδιότητες εχουν υπoσKε
λίσει αυτά τα σφαιριδια σε ό,τι αφορα την ερ
μηνευτική τους σπουδαιότητα.
Η αρχαια φιλοσοφικη αντιληψη της δομης της
υλης, αν και φαινεται σήμερα ξεπερασμένη,
έχει ωστόσο προσφέρει στη γνωση ιδέες εξαι
ρετικά γονιμες και προχωρημένες για τη φυση
της ύλης
Γιάν Κρηπκός
aτoμlσμόc; στην κοινωνιολογια. Πρόκειται για
την τάση εκεινη που αναmύχθηκε μέσα στα
πλαlσια της κοινωνιολογιας δινοντας περισσό
τερη έμφαση στο άτομο ως παραγοντα δια
μορφωσης της κοινωνικης συμπεριφοράς. Οι
οπαδοι του ατομισμου υποστηριζουν ότι τα
κοινωνικά φαινόμενα ερμηνευονται με ψυxo
λογικα κριτηρια, ενω θεωρούν ότι η πρoσωπι
κότητα του ατόμου ειναι φαινόμενο βιοψυχικό,
αποτέλεσμα της κληρονομικότητας. Ο ανθpω
πος, υποστηριζουν, γεννιέται με κάποια χαρα-
κτηριστικά τα οποια δεν μεταβάλλονται κατά
τη διάρκεια της ζωής του.
Κυριότερος εκπρόσωπος της τάσης αυτης ει
ναι ο Γκαμπριέλ Ταρντ. (1Β43-1904), ο οποιος
υποστηριξε ότι η ψυχικη και κοινωνική συμπε
ριφορά βασιζεται στη μιμηση του ενός ατόμου
από το άλλο (Οι νόμοι της μίμησης, 1890, Η
κοινωνική λογική, 1893) Κατ' επέκταση, και η
κοινωνία σχηματlζεται και υπάρχει από τη
στιγμή που ένα άτομο διαμορφωνει τη συμπε
ριφορά του με πρότυπο τη συμπεριφορα ενός
άλλου ατόμου. Επομένως, η κοινωνια δεν ειναι
τιποτε άλλο από μια απλή συνάθροιση ατόμων
που οφείλει την ενότητα της στο ένστικτο της
μίμησης. Η θεωρια της μίμησης, που στηρίζεται
στον νόμο της "επανόληψης", εμπλουτιστηκε
αργότερα από τους νόμους της "αντίθεσης"
και της "προσαρμογης", προκειμένου να εξη
γηθουν και οι παρατηρουμενες διαφορές
Έντονη κριτικη στη θεωρια του ατομισμου και
στον προεξάρχοντα ρόλο των ψυχολογικων
παραγόντων για τη δημιουργία του "Koινωνι
κου" άσκησε ο Εμιλ Ντυρκαίμ. και οι οπαδοι
του, προβάλλοντας τον κοινωνικό εξαναγκα-
σμο ως βασικη οΨη της "κοινωνικότητας" Ση-
μερα, η κοινωνιολογια απορρίmει την αντιλη
Ψη των ατομιστων, που πιστευουν οτι το ατομο
μπορει να τροποποιήσει την κοινωνια, αλλά σε
καποια σημεια η θεωρια αυτη επηρέασε την
κοινωνικη ψυχολογια και τη συζευξη των αντι
τιθεμενων τάσεων που αυτη εμπεριέχει
193
άτομο
Επιδράσεις του ατομισμου συναντωνται επι
σης σε μια μεριδα της αμερικανικής κοινωνιο-
λογιας (Ε Α Ρος, Φ. Γκίντινγκς., Ε Χ Σάδερ
λαντ Κ.α ).
Δημ Τσατσουλης
άτομο (απο το αρχαιο ελληνικό ..άτομο.., το ά
τμητο, το μη τεμαχιζόμενο) 1. Στον αρχαιο ελ
ληνικό στοχασμό, τα άτμητα διακεκριμένα με
ταξυ τους σωμάτια της υλης Κατά τους Λεύ
κιππο. και Δημόκριτο. τα διαρκως κινουμενα
άτομα διαφερουν μεταξυ τους ως προς το μέ
γεθος, το σχημα και τη θέση τους στον χωρο.
Την έννοια υιοθέτησε και ο Επικουρος.. Κατά
τους νέους χρόνους εντάχθηκε στην ορολογια
της φυσικης επιστημης. Στη λογικη ατομο oνo
μάζεται κάθε αντικειμενο που έχει ιδιότητες
και σχετιζεται με άλλα αντικειμενα
ΔΠ
άτομο. 2 (IndIVId). Το ξεχωριστο, το μεμoνω
μένο μέλος κάποιας κοινωνικης ομαδας. Στην
κοινωνιολογία η έννοια άτομο χΡησιμοποιειται
ως ενδεικτικό στοιχειο ενός δειγματος, η περι
γραφή του οποιου ανάγεται στην ένταξή του
σε ορισμένο σύνολο. Στην ψυχολογια είναι ο
άνθρωπος, εκπρόσωπος του ανθΡωπινου γέ
νους που διαθέτει ψυχοφυσιολογικές ιδιαιτε
ρότητες. Στην κοινωνιομετρία διακρινεται απο
το άτομο αυτό καθαυτό και εξετάζεται ως
πλέγμα εσωτερικων σχέσεων, αμοιβαιων έλ
ξεων και απωσεων από άτομα και ομάδες, που
εστιάζονται στο κάθε υποκείμενο (J. Moreno).
Προσωπικότητα. ειναι το ανθΡωπινο άτομο
από τη σκοπιά των κοινωνικων του ιδιοτήτων.
Το άτομο αποτελει το αφετηριακό σημειο και
το κεντρικό θέμα των ατομοκρατικων, ατoμι
στικων θεωρήσεων.
ΔΠ
άτοπο. Αυτό που βρισκεται έξω από τον πρέ
ποντα τόπο, το ασυνήθιστο, αλλόκοτο και πα
ράλογο. Αυτό δηλαδη που παραβιάζει τους τυ
πικους νόμους και κανόνες της λογικής σKέ
Ψης Έτσι, άΤOnη είναι η ιδέα τα στοιχεία της
οποιας δεν συμβιβαζονται άΤOnη κρίση ειναι
εκεινη που η διατύπωσή της συνεπάγεται
ασυνέπεια ο άτοπος συλλογισμός εμπεριέχει
τυπικά σφάλματα Στην κοινωνική συμπεριφο-
ρα ως άτοπο χαρακτηρίζεται γενικά το ανoι
κειο, απρεπες και αναρμοστο
Απ Τζ
194
Άπαλoc; (περ. 20 Π.Χ 50 μ.Χ ). Φιλόσοφος με
στωικη κατευθυνση, δόσκαλος του νεότερου
Σενέκα. στη Ρωμη, από όπου απελάθηκε το 30
μ Χ. Ο Απαλος ενδιαφέρθηκε κυρίως για ηθικα
προβληματα, όπως ο εθισμός στην απλότητα
της ζωης και η δυναμη του χαρακτηΡα Ο
Σενεκας στα έργα του αναφερεται συχνά στον
δόσκαλό του
Ε Ν Ρουσσος
Απlκι'Ι φιλοσοφία. Η φιλοσοφια της δευτερης
από τις τρεις μεγάλες ιστορικες περιόδους της
Αρχαιας ελληνικής φιλοσοφιας, που ονομαζε-
ται έτσι επειδή αναmυχθηκε με κέντρο την
Αθηνα. Η ανάmυξη της εκαλυΨε τις τελευταί-
ες δεκαετίες του 50υ και κυριως τον 40 αι π Χ
και θεωρείται ως η κατεξοχήν κλασικη φιλοσο-
φία των αρχαίων Ελλήνων. Κατά την περιοδο
της Απικής φιλοσοφιας το γενικά ανθρωποκε-
ντρικό ενδιαφέρον της Σοφιστικής προσδιορι-
στηκε κοινωνικά και πολιτικά, ο σοφιστικός υ
ποκειμενισμός, σχετικισμός και σκεmικισμος
αντιμετωπίστηκε με τον αγωνα για την κατα-
κτηση εννοιων με γενικό κυρος, ωστε να προσ-
διοριστεΙ η ουσια των πραγμάτων, και ο σοφι-
στικός αμoρaλισμός αναχαιτίστηκε με τη με-
λέτη της ανθΡωπινης συμπεριφοράς για τη συ-
νταξη αυτονομης Ηθικής, προσανατολισμενης
στα ιστορικά δεδομένα KoινωνΙKo πoλΙΤΙKά
πλαισια (του "πολιτικου ζωου") Έτσι η Απικη
φιλοσοφια διαμορφωθηκε σε καθαρή Οντο-
λογία. η Μεταφυσικη., με έντονο όμως τον χα-
ρακτήρα της Πολιτικης φιλοσοφιας Κορυ-
φαιες μορφές της Απικης φιλοσοφιας ειναι ο
Σωκράτης., που στο πρόσωπό του αναφέρουν
την αρχη τους οι λεγόμενες Σωκρατικές σχο-
λές (Μεγαρική., Hλιo EρετρΙKή., Κυνική., Κυ-
ρηναική.), ο Πλάτων., ιδρυτής της Ακαδημιας"
και ο Αριστοτέλης., ιδρυτης του Περιπάτου' Η
Ακαδημια και ο Περίπατος ειναι σχολές με
δράση, που φτάνει ως το τέλος του αρχαίου
κόσμου (πλατωνισμός., αριστοτελισμός., με ε-
πιβιωσεις και αναβιώσεις στον Μεσαιωνα και
στους Νεότερους χρόνους). (Για τα επιμέρους
θέματα αυτης της περιόδου βλ. λ Σωκράτης,
Σωκρατικtς σχολtς, Πλάτων, πλατωνισμος,
Αριστοτtλης, αριστοτελισμός).
Ε Ν Ρουσσος
AΠIKΌC; (περ 150 200 μ Χ) Φιλοσοφος με
πλατωνικη κατευθυνση Ως ορθόδοξος πλατω.
νικος, ο Απικος αντισταθηκε στην τάση της ε
ποχης του να συμβιβάσει τα συστηματα του
Πλατωνα. και του Αριστοτέλη., τονιζοντας τις
ομοιοτητές τους, και εργάστηκε για να δειξει
τις διαφορές τους και να εμποδισει την εισροη
αΡιστοτελικων στοιχειων στην πλατωνική
Ακαδημια. Στη σκέψη του ο Απικός απέφυγε
την αριστοτελικη επιδραση, όχι όμως και τη
στωικη Έργα του διαβαζονταν στους νεoπλα
τωνικους κυκλους του Πλωτινου. και του
Προκλου.
ε Ν Ρουσσος
Άτφιλντ (AttfIeld) Ρόμπιν (γεν 1941). Αγγλος
ιστορικός της επιστήμης και φιλόσοφος, ειδι
κευμένος στην οικολογική ηθικη. Βασικό του
εργο The EthIcs ο( EnvironmentaI Concern,
New York, 1983.
Δ n
αυyoυστlνισμόc;. Κυρίαρχη τάση της δυτικης
μεσαιωνικής φιλοσοφιας, που ακολουθησε τη
σκέψη του Αυγουστίνου. (50ς αιωνας). Κυρια
χαρακτηριστικά γνωρισματα του αυγoυστινι
σμου ειναι η ανθρωπολογική επικέντρωση του
στοχασμου με έμφαση στον ψυχολογισμό, η
OυσιoκρaΤΙKη ρonη της μεταφυσικής και η
σμεση επίδραση του νεοπλατωνισμου. με έ
ντονα στοιχεια μυστικιστικης εσωστρέφειας.
ΤΟ θεμελιακό διπολο θέμα του αυγoυστινι
σμου παραμένει ο Θεός και η ψυχή, σε αντίθε
ση προς τον θωμισμό, που εKnηγάζει από τον
στοχασμό του Θωμά Ακινάτη. (1225-1274) και
βασίζεται στον θεό και στον κόσμο. Επιφανείς
εκπροσωποι του αυγουστινισμου υπήρξαν
(εκτός βέβαια από τον εμπνευστή του AυγΘυ
στίνο, 354-430), ο Ανσελμος Κανταβρυγίας.
(1033 1109) και ο Μποναβεντουρα. (1221-
1274) Στους αντιποδες του αυγουστινισμού
τοποθετειται αρχικά ο θωμισμός και τελικά ο
νομιναλισμός., παρόλο που η πλειονότητα των
πρωταγωνιστων του νομιναλιστικου κινήματος
προερχόταν από αυγουστίνειους εKκλησιαστι
κούς κύκλους με ρOnη προς τον πλατωνισμό
Οι κυριες διαφορές ανάμεσα στον αυγoυστινι
σμο και στον θωμισμό έγκεινται στη βασικη Kα
τευθυνση (ανθρωποκεντρικός αυγουστινισμός
κσι κοσμοκεντρικός θωμισμός), στις φιλoσoφι
κές επιρροές τους (νεοπλατωνικός αυγoυστι
νισμος και αριστοτελικός θωμισμός) και στις
θεολογικες προεκτασεις τους (μυστικισμός και
ψυχολογισμος στον αυγουστινισμό, ορθολογι-
σμος και δογματισμος στον θωμισμο) ΜεχΡΙ
τον 130 αιωνα επικρατουσε στη δυτικη μεσαι-
ωνικη φιλοσοφια ο αυγουστινισμός, που αντι-
Αυγουστίνος
κατασταθηκε από τον θωμισμο, ο οποιος υπε
ρισχυει μέχρι σημερα στη Ρωμαιοκαθολική
σκέψη Ο αυγουστινισμός βρήκε απήχηση
μόνο στα αναγεννησιακά κινήματα διαμαρτυ
ριας, ενω ο επισημος Ρωμαιοκαθολικισμός
στηριζεται στον θωμισμό, έχοντας ανακηρυξει
τη σκέψη του Ακινατη ως την αυθεντική "χρι-
στιανικη φιλοσοφια" από τα τελη του 190υ αι
Βιβλιογρ Μ Μπέγζος, Ελευθερισ ή θρησκεισ, Μήνα.
1991
Μάριος Π MntΥζος
Αυγουστίνος Αυρηλιος (AurelIUs AugustInuS)
Ο μεγαλυτερος στοχαστης του δυτικου μεσαι
ωνικου πολιτισμου, θεολόγος και φιλόσοφος,
επίσκοπος και άγιος της Ρωμαιοκαθολικής εK
κλησίας Γεννηθηκε στις 13 Νοεμβρίου 354
στην Ταγάστη της Νουμιδιας (σημερινή Aλγε
ρια) από πατέρα ειδωλολάτρη και μητέρα xΡι
στιανη, τη Μόνικα. Σπουδασε ρητορικη στην
Καρθαγένη της Βόρειας Αφρικής και στη Ρω-
μη' έζησε ακόλαστο βίο και απέκτησε εξωγαμο
γιο. Μετακομίζοντας το 384 στο Μιλάνο, επι
δόθηκε στη μελέτη της φιλοσοφιας, διαβάζo
ντας Πλάτωνα. και Πλωτίνο. σε λατινικές με
ταφράσεις, επικοινωνώντας με κυκλους μανι
χαιων. και συχνάζοντας στις κηρυγματικές συ
νάξεις του αρχιεπισκόπου Μεδιολάνων (Mιλά
νου) Αμβροσιου. γπό την επήρεια αυτου του
τελευταιου ο Αυγουστινος μεταστρέφεται
στον χριστιανισμό σε ηλικία 33 ετων και δέxε
ται το βάmισμα μαζι με τον γιό του τη νυχτα
του Πάσχα, το 387. Παραιτείται από τη δημό-
σια δραστηριότητα για να αφοσιωθεί ως λαι
κός ακόμα στη φιλοσοφια, ζωντας σε μια α
γροτική έπαυλη και διδάσκοντας εκεί σαν σε
πλατωνική ακαδημία μέχρι το 388, κοντά στη
λίμνη του Κόμο. Με τον θάνατο της μητέρας
του Μόνικας επανακάμmει οριστικά πια στη
βορειοαφρικανική γενέτειρά του, xειpoτoνει
ται το 391 πρεσβυτερος, υστερα από τη φορτι-
κη πιεση του λαού της Ιππωνας, και το 396 ε
κλέγεται επίσκοπος της ίδιας πόλης, ζωντας
την πολιορκία της από τα στίφη των Bανδά
λων. Αφήνει εκει την τελευταία του πνοή στις
28 Αυγουστου 430.
Το συγγραφικό του έργο ειναι τεράστιο, γι'
αυτό ο βιογράφος του παρατηρει εύστοχα πως
δεν υπάρχει άνθρωπος στον κόσμο που να διά-
βασε όλα όσα συνεγραψε ο Αυγουστινος
εκτος βεβαια από τον ιδιο Η επιδραση του
στην ιστορία του ευρωπαικου πολιτισμου συ
νολικα, κι όχι μονο της θεολογιας η της φιλo
195
αυθεντία
σοφιας, ειναι κατά κοινη ομολογία τεράστια,
αφου πρόκειται για τον πρωτο συντάκτη έργου
φιλοσοφιας της ιστορίας, της περΙφημης Πολι-
τεΙας του Θεου. Δεν υπάρχει εγχειρίδιο ιστo
ριας της φιλοσοφιας που να μην αναφέρεται
στον Αυγουστινο. Ειναι ο μοναδικος μεσαιωνι-
κός στοχαστή ς που δεν απουσιάζει από κανε-
να έργο ιστοριας του μεσαιωνικου πολιτισμου.
Ο Αυγουστινος δέχθηκε πάμπολλες και oξυτα
τες επικρίσεις ως θεμελιωτης του παπισμου
και του θεοκρατικου ολοκληΡωτισμου στη με-
σαιωνική Δύση ("πολιτικός αυγουστινισμός")
και ως εισηγητής του κληρικαλισμου με την υ
περαυστηρη γενετησια ηθική που εισηγαγε
στο "μοναστήρι κληρικων" της επισκοπής του
απαγορευοντας τον γάμο των ιερωμένων.
Πέρα από κάθε υπερβολικη εκτιμηση ή υποτι-
μηση, πρέπει να αρκεσθουμε στη νηφάλια εΚTΙ
μηση του φιλοσοφικού του έργου συνολικά, το
οποιο διακρΙνεται για τον όγκο του και τη ρη
τορική του δεινότητα, μαζι βtβαια με τις εγγε
νείς αδυναμΙες της ελλιπους ελληνομάθειας (ο
Αυγουστίνος ήταν εξαρτημένος από λατινικές
μεταφράσεις ελληνικων κειμένων) και του γε
ωπολιτιστικου περιορισμου του (ποτέ δεν ειχε
συναντηθεί ουτε είχε μελετήσει Έλληνες θεο-
λόγους)
Τα θεμελιωδη συστατικά στοιχεια της σκέΨης
του Αυγουστινου ειναι τα παρακάτω' 1) Ο ψυ
χολογισμός και ο ανθΡωποκεντρισμός Το βα
σικό σημειο εκκινησης του στοχασμου του
είναι ο Θεός και η ψυχή. "Θέλω να γνωρισω
τον Θεό και την ψυχη. Τίποτε περισσότερο, τί
ποτε άλλο" "Ο Θεός ειναι το εσωτερο από τα
ενδότερά μου και το υψιστο από τα υψηλότερά
μου" "Στον εσώτερο άνθρωπο εδρευει η αλή
θεια". 2) Η ουσιοκρατια της οντολογιας Η εν
νοια του προσωπου απουσιάζει στον Aυγoυ
στίνο και πλεονάζει μόνο η οντολογικη Kατη
γορια της απρόσωπης, άχρονης, άυλης και Kα
θολικης ουσίας. Η τριαδολογια του είναι oυ
σιολογικη, η ενότητα της θείας ουσιας υπερKα
λυmει την ετερότητα των τριων προσωπων
του Θεου. 3) Η φύση του ανθΡωπου και η θεια
χάρη πολωνονται επικίνδυνα στον Αυγουστι-
νο. Αποτέλεσμα της ασυμμετριας φυσικου - υ
περφυσικου ειναι η άτεγκτη ηθικη φιλοσοφια
του (απόλυτος προορισμός του ανθΡωπου, το
προπατορικό αμάρτημα, η υπεραυστηρή γενε
τησια ηθικολογια κ.λπ.) 4) Ο φιλόσοφος λόγος
και η χΡιστιανικη πίστη διαχωριζονται με άνιση
ιεραρχηση προς όφελος της θεολογίας και σε
βάρος της φιλοσοφιας: "Κατανόησε για να πι
196
στευσεις, πιστευε για να κατανοήσεις" "Πι-
στευεις, επειδή δεν κατανοεΙς, αλλά με την
πΙστη θα μπορέσεις να κατανοήσεις" "Η πΙστη
αναζητά, ο λόγος αναKαλύmει". Με αυτό τον
τροπο τροχιοδρομειται όλη η δυτικοευΡωπαική
προβληματολογια για τη σχεση φιλοσοφίας -
θεολογίας παραπαιοντας από το ένα άκρο της
μεσαιωνικης θρησκειοποΙησης στον άλλο, ενά-
ντιο πόλο της νεότερης εκκοσμίκευσης. 5) Ο
νομικισμός του Ρωμαιοκαθολικισμού θεμελιω
νεται πρωταρχικά από τον Αυγουστίνο Η εν
νοια της αυθεντιας προβάλλεται ρητά' "Δεν θα
πιστευα στο Ευαγγέλιο, αν δεν με παρακινου-
σε η αuθεντια της καθολικής εκκλησίας"
"Ενάντια στο θέλημά σου και για χάρη της σω-
τηριας σου" "Η αγάπη κατευθυνει τους κα-
λούς, αλλά ο φόβος διορθωνει τους πολλους"
Με αυτό τον τρόπο ο Αυγουστίνος αποβαινει
εισηγητής του παπισμου, έστω κι έμμεσα, με
τον "πολιτικό αυγουστινισμό", όταν πια οι
πάπες δεν θα ειναι θεολόγοι και φιλόσοφοι,
αλλά νομικοι και ηγήτορες.
Η προβληματικότερη πλευρά της σκεΨης του
ΑυγουστΙνου στη φιλοσοφΙα ειναι η άκριτη και
τυφλή εξάρτησή του από τον νεοπλατωνισμό",
χωρις επαρκή γνώση των ελληνικων πηγων,
δίχως θεολογική αποστασιοποίηση από την
αρχαιοελληνική ουσΙΟκΡατική μεταφυσικη και
με βαριά κληρονομιά από την προγενέστερη
θητεια του στον μανιχαισμό με τον απάνθρω-
πο ασκητισμό του. Ο "διδόσκαλος πασων των
εκκλησιών μετά τους Αποστόλους", όπως τιμη
τικά αποκάλεσαν τον Αυγουστινο, επηρέασε
όσο κανείς άλλος τη Δυτική Ευρώπη, αλλά επι-
σης την ταλαιπωρησε όσο κανεις άλλος με τις
μονομερεΙς επιλογές του, όπως σήμερα άλλω-
στε παραδέχονται ακόμα και Ρωμαιοκαθολικοι
στοχαστές, σαν τον Κουρτ Φλας' "Ο Αυγου-
στίνος αποπροσανατόλισε και ταλαιπωρησε
την ΕυΡωπη, αλλά συνάμα τη βοήθησε να απο-
κτήσει την ταυτότητά της στη γνωση και στη
ζωή".
Βιβλιογρ Από τη νεότερη ελληνικι'} βιβλιoγραφlα βασι.
ζόμαστε στο Μ Μπέγζος, Ελευθερια ή θρησκε/α. Αθι'ι
να, Ι991, και από την ξενόγλωσση συνιστούμε το κ
Flasch. August/n. Stuttgaή. 1980
Μάριος Π ΜπέΥζος
αυθεντία (γερμ. Autontat, από το λατ. autorItas
= εξουσια, επιρροή). Το αναμφισβήτητο κυΡος,
η σημασΙα και η επιρροη ενός προσωπου, ενός
συστήματος απόψεων, μιας κοινωνικής ομα-
δας, οργάνωσης, θεσμου κ λπ που απορρε-
ουν: 1) από το αξίωμα, τη θεση, το status κ λπ
ή 2) από την παραδοχή του απoφaσιστΙKOυ
Ρολου του εν λόγω προσώπου, συστήματος
κ λπ στα nλαΙσια συλλογικης συγκρότησης
και δραστηριότητας. Στην πρώτη περιmωση
πρόκειται για μορφή άσκησης θεσπισμένης ε
ξουσίας., η οποία διασφaλιζει τον έλεγχο των
πραξεων και τον συγκερασμό των συμφερo
ντων (συναινεση) χωρΙς την άμεση επικληση ε-
πιβΡαβευσης η καταστολής. Στη δευτερη περι
mωoη πρόκειται για κατ' εξοχην άτυπη Kατα
ξιωση του ηγετικου ρόλου ενός υποκειμένου,
το οποιο προβάλλει ως ηθικό πρότυπο, διαθέ-
τοντας υψηλό βαθμό αναφορικότητας (λει
τουργωντας ως σημειο αναφοράς για συγKρΙ
ση και καθοδήγηση συμπεριφοράς). Σε συνάρ
τηση με το πεδιο αναφοράς διακρίνονται αuθε
ντιες πολιτικές, ηθικές, νομικές, επιστημονικές
κλπ Ειναι προ ιόν της διευρυνσης και εμβά-
θυνσης της οργανωτικής - διοικητικής (βλ. διoι
κηση, διευθυνση) λειτουργίας. Σε διάφορες ι
στορικές βαθμιδες ανάmυξης της κοινωνίας α
ποκτό διαφορετικό χαρακτηρα σε συνάρτηση
με τις ιδεολογικές αντιλήψεις, τις πηγές και τα
κριτηρια νομιμότητας της εξουσιας
Κατό τον Χομπς., η «κυριαρχική αυθεντια..
ειναι ο μόνος τρόπος απαλλαγης από την α
ναρχια, από τον «πόλεμο όλων εναντιον όλ
ων.. Η αναρχική παράδοση (βλ. λ. Μπακουνιν)
απορριmει μηδενιστικά την υπαρξη κάθε αυθε
ντιας, ταυτιζοντας την τελευταια με το κρατος
και την εξουσια. Οι Κ. Μαρξ. και Φ. Ένγκελς.
αναφερθηκαν στον ιστορικό χαρακτήρα και
την αναγκαιότητα της αυθεντιας σε συνδυα
σμο με το πρόβλημα της εξουσιας και της δι
εUΘυνσης, απορρίmοντας τόσο τις απόλυτα α
ντιεξουσιαστικές τάσεις όσο και τη λατρευτι
κου χαρακτήρα προσήλωση στην αυθεντια ως
αντικοινωνικές. Ο Νίτσε. εισηγαγε μια κυνικά
αντιφιλελεύθερη προάσπιση της αυθεντιας ως
αναγκαιου εργαλειου της ανορθολογικής
..θέλησης για εξουσία.., που αποτέλεσε μια
από τις θεωρητικές πηγές της ιδεολογίας του
φaσισμoυ.. Ο Μ. Βέμπερ. διέκρινε την αυθε
ντια που βασιζεται στην παράδοση, συμπερι
λαμβανομένων και άλλων κριτηριων (γνωσεις,
ηλικια, θέση, βουληση Κ.λπ ), στην ορθολογικά
τεκμηριωμενη νομιμότητα. ή στο χάρισμα του
πολιτικου ηγέτη με εξαιρετική επιρροή. Κατ'
αυτο τον τρόπο ταξινομεί τους τρόπους νoμι
μΟΠοιησης της αυθεντΙας σε: παραδοσιακους,
ορθολογικους και χαρισματικους. Η αντίληψη
περι ταξικής ηγεμονίας και πολιτικής αuθε
ντιας αναλυεται από τους Β Ι. Λένιν. και Α
Αuρήλιος
Γκράμσι.. Ο τελευταίος εντάσσει την εν λόγω
προβληματική στην αντίληψη περι οργανικης
διανόησης
Η αuθεντια εξετάζεται από την πολιτικη φιλo
σοφια, την κοινωνιολογία, την κοινωνικη ψυ
χολογία, την κοινωνιομετρια, την πoλιτειoλo
για Κ.λπ
Βιβλιογρ Tessen - WesierskI F . Der Autontatsbegn/l ιη
den Hauptphasen selner historisch8n EntwiclιIung. Pader-
born, 1907- Weber Μ.. Gesammaffe au/setze Ζυ, SoαB/
υΟΟ Wiιtschaftgeschichte. Tubingen. 1924.- Lenk Κυή.
Πολιτική κοινωνιολογία. Παρατηρητής, θεα/κη. 1990 (βι-
βλιογραφία αελ 221-242)
Δ Πartλης
αυθόρμητο (λατ sρontaneum, το αυθαιρετο,
το αυτοβουλο, το αυτόματο). Χαρακτηρισμός
διαδικασιων οι οποΙες δεν avaKumOUV από ε
ξωτερικές επιδράσεις, αλλά από εσωτερικά
αΙτια, ως αυτενέργεια. Στη φιλοσοφική σκέψη
συνδεόταν συχνά με την αυτοκινηση της
φυσης (Επικουρος., Σπινόζα.). Κατα τον
Λάιμπνιτς., το απόλυτα αυθορμητο της κάθε
μονάδας σχηματίζει ως συνολο μονάδων τον
κόσμο της προκαθορισμένης αρμονιας Η δια
λεκτική φιλοσοφια το ερμηνευει ως αυΤOKινη
ση του πνεύματος (Χέγκελ.) είτε ως αυτoaνά
mυξη εσωτερικά αντιφατικων αντικειμενικων
φαινομένων (Μαρξ., Λένιν.). Βλ επισης συνει
δητό και αυθόρμητο
ΔΠ
αυθόρμητoc; η απλOΙKΌC; υλιoμΌC;. Πιο δόκιμος
όρος στη γλωσσα μας είναι ο "αnλOΙKός υλι
σμός". Λέγεται για την υλιστικη αντίληψη που
ειχαν για τον κόσμο οι npωτoι στοχαστές
(πρo ΣωKραΤΙKoί), πριν επικρατήσει η αντιδια
στολή αισθητού νοητου κόσμου Για τους
στοχαστές αυτούς η αρχή των όντων ειναι Kά
ποιο υλικό στοιχειο: το "νερό" κατά τον Θαλή.,
ο "αέρας" κατά τον Αναξιμανδρο., το "άτομο"
κατά τους Λεύκιππο., Δημόκριτο.. Από όλους
τους Προσωκρατικους., ως υλιστές, μερικοι ε
ξαιρουν μόνο τον Αναξαγόρα., που πρώτος μι
λησε για τον "Νου" ως δυναμη δημιουργό,
αλλά δεν ειναι βέβαιο ότι εννοουσε μια υπαρ
ξη έξω από τον υλικό κόσμο (βλ. λ. υλισμος)
Βιβλιογρ.: Ε ΖθΙΙθΓ - W Nesll$. Ισroρια της Ελληνικής
Φιλοσοφίας. μετ Χαράλ θεoδωρtδη. κεφ "Προσωκρατι-
κή φιλοσοφια" - Α 5 Bogomoloν. Ισroρiα της αρχαίας
Ελληνικής Φιλοσοφιας, μετ. Φ Κ Βωρου. κεφόλαια
"Προαωκρατικοι". "Ατομικοί"
Φ Κ Βωρος
Αυρήλιoc;, βλ. Μάρκος Αυρήλιος.
197
αυστηρότητα
αυστηρότητα ηθικη (ριγορισμός, από το λατ.
rigor = ακαμΨια, σκληροτητα). Ο ειδικός xaρa
κτηρας της Ηθικης του Καντ., η οποία βασιζε
ται στην απόλυτη ισχυ της "κατηγορικης πρo
σταγης"., δηλαδη αποκλειει με άκαμmο τροπο
καθε συμβιβασμο των ηθικων κανόνων με τις
υλικές και πνευματικές αναγκες του ανθpω
που. Ηθικές θεωρουνται μόνο οι πράξεις που
έχουν ως αποκλειστικό κίνητρο το καθήκον και
που ειναι απαλλαγμένες από κάθε άλλον εnη
ρεασμό (π.χ. συναισθημα συμπόνιας, φροντιδα
για ικανοποίηση της συνείδησης μας με κάποια
αγαθοεργια κ.λπ) Τον ηθικό ριγορισμό του
Καντ διακωμωδησε ο Φρ. Σιλλερ. με σατιρι
κους στιχους
Γιόν Κρητικ(ις
αυστρoμαρξlσμΌC;. Πολιτικό και ιδεολογικο
ρευμα, μια από τις παραλλαγές του "αναθεω
ρητισμου".. Διαμορφωθηκε κατα τα τέλη του
190υ αιωνα στις γραμμές της αυστριακης σo
σιαλδημοκρατιας και απέκτησε ιδιαιτερο
κύρος στην περιοδο του Μεσοπολεμου, όταν
όλο το αυστριακό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα
ονομαζόταν "αυστρομαρξιστικό". Πολιτικοι και
ιδεολογικοί του ηγετες ηταν οι Κ. Ρέννερ, στ.
Μπάουερ, Μ. Αντλερ, Φ Αντλερ και άλλοι
Ο αυστρομαρξισμός παρουσίαζε όλα τα xaρa
κτηριστικα της ευΡωπαικης σοσιαλδημοκρα-
τιας της εποχης εκεινης: απαρνιόταν βασικές
αρχες του μαρξισμου, απερριmε τον επανα
στατικό δρόμο και υιοθετούσε τον ρεφoρμι
σμό. Ωστόσο ειχε τον δικό του, ιδιαιτερο δρό
μο, που παρουσιάζει ενδιαφέρον. Η αυστριακη
σοσιαλδημοκρατια ηταν το ΠΡωτο κόμμα που
Ψηφισε ειδικό πρόγραμμα για το εθνικό ζητη-
μα (το πρόγραμμα του Μπρνό, 1899) και πρό
τεινε την αρχη της ομοσπονδιακης οργάνωσης
της ΑυστρΙας. Λιγα χρόνια όμως αργότερα, οι
ηγέτες της, Ρέννερ και Μπάουερ, διατυπωναν
τη θεωρΙα της "πολιτισμικής - εθνικής αυτoνo
μιας", που δεν παιρνει υπόψη της το στοιχειο
της. εδαφικης εθνικης ολοκλήρωσης αλλα θε
μελιωνεται στην αντιληψη περι έθνους ως έ
νωσης πολιτισμικου και ιδεολογικού περιεxo
μένου, πράγμα που στις τότε συνθήκες του πo
λυεθνικου αυστροουγγρικου κράτους δεν απο-
τελουσε παρά καλυμμένη μορφη παγγερμανι
κου εθνικισμου Η θέση αυτη προκάλεσε πoλ
λαπλές αντιδράσεις και στη διάρκεια της μετέ
πειτα περιόδου άλλαξε Η ομάδα του Μπάουερ
αναγνωρισε στο πρόγραμμα της (αρχές του
1918) το δικαιωμα της αυτοδιάθεσης των
198
εθνων. Την ιδια ;μως περιοδο, στα χρονια της
ΠΡωτης αυστριακης Δημοκρατιας, οι ηγετες
της αυστριακής σοσιαλδημοκρατίας ειχαν τα
χθει υπέρ της ενσωμάτωσης της Αυστριας στη
Γερμανια Επισης, μετά την κατάληψη της
Αυστρίας από τη χιτλερικη Γερμανια (Μαρτης
1938), τάχθηκαν κατά της πάλης για την ανε
ξαρτησια της Αυστριας, υποστηριζοντας οτι
μόνο η παγγερμανική επανάσταση μπορει να
απαλλάξει τη χωρα από τον φασισμό και ΟΤΙ,
υστερ' απ' αυτό, η Αυστρια θα παραμεινει στα
πλαισια μιας ενιαίας Γερμανιας
Στη διάρκεια του Μεσοπολεμου οι ηγέτες της
αυστριακής σοσιαλδημοκρατιας προσπάθησαν
να τηρησουν ενδιαμεση στάση μεταξυ 2ης και
3ης Διεθνους. Ιδιαίτερα ο Φ Αντλερ συνέβαλε
ενεργά στη δημιουργια της "Δυόμισι" (2'12)
Διεθνους και αργότερα (1923) στη συγχωνευ
ση της με τη 2η Διεθνή Πρέπει, παντως, να ση
μειωθει ότι στα χρόνια του Mεσoπoλtμoυ ο
αυστρομαρξισμός διέφερε από τη δεξια mερυ-
γα της σοσιαλδημοκρατιας. αναγνωρισε στο
πρόγραμμά του ότι σε περιοδο όξυνσης της
ταξικής πάλης ειναι σκόπιμη και δυνατη η δι-
κτατορΙα του προλεταριάτου, αγωνιστηκε
κατά του κινδυνου του φασισμου, ορισμένοι
μάλιστα ηγέτες του υποστηριξαν την ιδέα του
ενιαίου αντιφασιστικου μετωπου. Το 1934 το
αυστριακό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα κάλεσε
τους εργαζόμενους σε ένοπλη εξέγερση κατά
της αυστΡοφασιστικης κυβέρνησης, που όμως
απέτυχε.
Μετά τον δευτερο Παγκόσμιο πόλεμο η δεξια
ηγεσια του ΣΚ Αυστρίας απαρνήθηκε oλoκλη
Ρωτικά τον μαρξισμό, καθως και όλη την πολι-
τική και θεωρητική κληρονομιά του αυστΡο-
μαρξισμου, και χάραξε νέες θεσεις στο πρό-
γραμμά της, όπως τη θεωρία των "μεσαιων τα-
ξεων", τη διδασκαλια της δυνατότητας "συνθε-
σης" της ιδιωτικής πρωτοβουλίας με τον κρατι-
κό καπιταλισμό Κ.ά
Βιβλιογρ TouτoK Β Μ.. Από τον αυσrρoμαρξισμό σroν
συYJ(pOVO αναθεωρηrισμό, "Νέα και νεότερη Ιστoρio"
aρ 4, Μόσχα, 1958 Βλ επισης βιβλιογραφια στα λήμ
ματα εθνικό ζήτημα και tΘVoς
Ν Στ
αυταπάρνηση. θετική ηθική ιδιότητα κατα την
οποΙα ο άνθρωπος απαρνειται τον εαυτό του
υπέρ άλλων, τα συμφέροντά του υπερ των
συμφερόντων των άλλων. θεωρειται ως a.
κραία μορφή ανιδιοτέλειας και αλ τρουισμου, η
οποια ως σταση ζωης ειναι η ετοιμότητα για ε-
νέργειες αυτοθυσίας. Ειναι η οικειοθελης ιε-
Ραρχηση στοχοθεσιων κατά την οποια ο αν
θΡωπος παραιτειται από τα συμφέροντά του
και μερικες φορές θυσιαζει και την ίδια του την
ζuιη χάριν των συμφερόντων άλλων ανθρω
πων, χαριν τ.ις επίτευξτ,ς κοινων σκοπων,
χαριν της υλοποιησης υψηλων ιδεωδων. Η ι
διοτητα αυτη εκδηλωνεται σε εξαιρετικες, α
κραιες περιστάσεις κατά τις οποιες ο ανθpω
πος υποχρεωνεται να υπερβει τα συνηθισμένα
ορια των υποχρεωσεων του, όπως αυτά δια-
μΟΡφωνονται στην καθημερινη του ζωη. Στις
εν λογω περιστάσεις, οι οποίες βιωνονται ως
ηθικα προβλήματα και συγκρουσεις καθηκο-
ντων (κλιμάκων ιεράρχησης αξιων), τιθεται σε
δοκιμασια η ισχυς της κοσμοθεωρησης, η βoυ
ληση και ο αυτοέλεγχος π..>υ χαρακτηρίζουν
τον ανθΡωΠΟ στη συνολικη πορεία της ζωης
του. Η αιιταπάρνηση παρατηρείται σε ευρεια
κλίμακα σε συνθηκες απελευθεΡωτικων η αμυ
ντικων πολέμων, επαναστατικων κινημάτων,
μεγαλων κοινωνικων μετασχηματισμων, εξε-
γέρσεων Κ.λπ. Οσο η κοινωνία σπαράσσεται
οπό αντιθετα και αντιφατικά υλικά συμφερo
ντα. ο αγωνας για την ανάmυξη της ανθΡωπό-
τητας. για τους κοινωνικους στόχους ως κυρι-
ους στόχους της προσωπικης ζωης απαιτεΙ αυ
ταπαρνηση, αυτοθυσια και ορισμένο βαθμό α
σκητισμου Αυτό αφορά στον τυπο εκεινο της
προσωπικότητας για τον οποιο υψιστη, δεσπό-
ζουσα και εσωτερικη ανάγκη ειναι η δραστη
ριοτητα για Χ ρη της ανθρωποτητας υπό την ι
διοτητα του συνειδητα κοινωνικου όντος, που
ελευθερα (δηλ. βάσει της εγνωσμένης ανα-
γκαιότητας) συμβαλλει στον μετασχηματισμό
τ ς πραγματικότητας Η στάση αυτη ως ριζo
σπαστικα ανθρωπιστική και επαναστατική δια-
φερει ριζικά από τον ηποπαθη και μoιρoλατρι
κο ασκητισμό. Η ξάλειψη των κοινωνικων -
τοξικών ανταγωνισμων θα άρει την αναγKαιό
τητα της εν ενεργεια αυταπάρνησηι-, διατηpω
ντας ωστόσο δυνάμει την ετοιμότητα τη, oλό
πλευΡα αναmυγμενης αυθεντικής πρoσωΠΙKό
τητας για την εκδηλωση αυταπάρνησης KCI αυ
τοθυσίας
Δ Παrtλης
auτόρKεια. Ορος της αρχαίας ελληνικης ηθι
κης και πολιτικης φιλοσοφίας. Κατα τον oρι
σμο του Πλάτωνα. η αυταρκεια δηλωνει την α
νεξαρτησία από εξωτερικά πραγματα και από
αλλους ανθΡωπους. Κατά τον Σωκράτη., ειναι
πΡουποθεση για την πραγματωση της ελευθε-
ριος Για τον Αριστοτελη., στην αυταρκεια βρι
αuταρxιoμός
σκεται το αγαθό. Για τους Κυνικους. και τους
Στωικους. ειναι το ιδανικό της ζωής Ο σοφός,
κατά τη στωικη διδασκαλία, ειναι ..αυταρκης"
Αυτάρκεια του λαου στον οικονομικο τομέα
σημαινει οικονομικη ανεξαρτησΙα μιας χωρας
απο την εισαγωγή αγαθών
ε Ν Ρουσσος
αυταρχlα, βλ αυτοπροσδιορισμος
αυταρxισμΌC;. Η αρχη της τυφλης υποταγης
στην εξουσια σε αντιθεση προς την ατομικη ε
λευθερία της σκέψης και της πραξης. Στην πo
λιτικη ειναι συστημα που συγκεντΡωνει τη δυ-
ναμη στα χέρια του αρχηγου η μιας μικρης
ελίτ, η οποια δεν ειναι συνταγματικά υπευθυνη
στον λαό και έχει τον απόλυτο έλεγχο σε
όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωης.
Αυταρχισμός ειναι επισης η κατευθυνση της α
στικης πολιτικης σκέΨης, που θεωρει το Kρa-
τος ανωτατο αποτέλεσμα και σκοπο της KOΙ
νωνικής εξέλιξης (ετατισμός) Ο αυταρχισμος
θέτει υπό τον έλεγχό του τη δικαστικη εξουσια
και χΡησιμοποιει την κοινωνικη δημαγωγια,
ενω ταυτόχρονα εφαρμόζει σκληρα μέτρα Kα
ταναγκασμου και καλλιεργει στις ..ιαζες τον
φανατισμό, τον φόβο και τη δουλικη σχέση
προς την εξουσία
Στις ιστορικες μορφές αυταρχισμου ανάγονται
ο ασιατικός δεσποτισμος στην αρχαια Mεσo
ποταμια, ο αιγυmιακός, οι τυραννικές μορφές
εξουσίας στην αρχαια Ελλάδα και Ρωμη, ο α
πολυταρχικός τροπος κυβέρνησης στον
Μεσαιωνα και στους Νέους Χρονους, καθως
και τα φασιστικά καθεστωτα στον 20ό αι
Παράλληλα με τα αυταρχικα καθεστωτα εμφα
νιζονται και αυταρχικές θεωριες, που θεμελιω
νουν ηθικα και λογικά τον ανήθικο και παράλo
γο τρόπο της τυραννικης άσκησης της εξoυ
σιας
Στην αρχαια Μεσοποταμια συστηματoπoιήθη
κε για ΠΡωτη φορά η θεωρια για τη θεική πρo
έλευση της βασιλειας, που ειχε ως σκοπό την
καλλιέργεια της τυφλης υποταγης του λαου
στην εξουσια του βασιλιά Τη ιδια μορφη ειχε
και η εξουσια των Φaραω στην AIyυmo. Η
Αθηναική Δημοκρατια έχασε την ισορροπια
της όταν για ενα διαστημα διοικήθηκε από το
ολιγαρχικο καθεστως των Τριάκοντα Tυράν
νων με αρχηγο τον Κριτια Ο Κριτίας, όπως και
ΠΡωτυτερα ο Αλκιβιάδης, ειχαν εnηρεασθει
απο τις θεωριες των σοφιστών. Θρασυμαχου
και Καλλικλή που υπεράσπιζαν το δικαιο του ι
199
αυτεξούοιο
σχυροτέρου. Ο θουκυδίδης. στον γνωστό διά
λογο Αθηναίων και Μηλίων αποκαλυmει μέσω
των πρέσβεων της Αθήνας την ομολογία πι-
στης στον αυταρχισμό Στο Βυζάντιο ο αυτo
κράτορας "ειναι ο εκλεκτός του Θεου, και γι'
αυτό όχι μόνο αφέντης και δεσπότης, αλλά και
η ζωντανή εικόνα του χΡιστιανικου κράτους
που του εμπιστεύθηκε ο Θεός Οι υπήκοοι του
κράτους ειναι δουλοι του". (G. Ostrogorsky,
Ιστορία του Βυζσντινου Κράτους, σελ. 89).
Ένας αμOρaλιστΙKός αυταρχισμός κυριαρχει
και στα έργα του Ν. Μακιαβέλλι, ιδιαιτερα
στον Ηγεμόνα (1532).
Στις αρχές των Νέων Χρόνων στη Γαλλια,
όπως και στην Αγγλία, εγκαθιδρυεται η απε
ριόριστη βασιλικη εξουσΙα. Στα χρόνια της α-
πολυταρχιας ο άγγλος φιλόσοφος Χομπς.,
στο έργο του Λεβιάθαν, υποστηρίζει πως η ε
ξουσια πρέπει να επενδυθει σε ένα θνητό Θεό,
σε ένα βασιλευοντα μονάρχη που θα κυβερνά
με τη βια. Στον 206 αι εμφανίζεται ο Φaσι
σμός" στην lταλια και ο Εθνικοσοσιαλισμός
στην Γερμανια. Ο θεωρητικος του φασισμου
νεοεγελιανός φιλοσοφος Gentile τονιζει το α
ναμφισβήτητο κυρος του φασιστικου κράτους,
στο οποιο έπρεπε να υποταχθει και η ηθικη και
η θρησκεια Ο Χίτλερ χαρακτήρισε ο ιδιος την
εξουσια του autoritar (αυταρχική) και μαζι με
τους θεωρητικους του διακήρυπε την "πειθaρ
χημένη ελευθερια". Οι αυταρχικές τάσεις εK
δηλώνονται και σημερα με το δυνάμωμα των
νεοφασιστικων κινητοποιήσεων σε πολλές
χωρες.
ΒιβλΙΟΥΡ DIBkono" Ι. Early AπΙιquιIy (μετόφρ. από τα
ρωσικό). UniversIty οΙ ChIcago Press. 1991 - του ίδιου, Η
κουλ τουΡα του Bυζανrιoυ (ρωσικό). 2 τόμοι. εκδ. Νόκκα.
1984. 1989 - Ιeo Slrauss and 5 Croρsey, Hisfory of
PoIiticaI PhIIosOΡhy. Τhe Universlty οΙ Chicago Press.
1987.- Sambine. Ιστορία των πολιτικων θεωριων. (μετό-
φρ από αγγλικό), εκδ Ατλαντιδα - GulhrIe W.. Α History
of Greek PhiIosOΡhy, 5 νοl . Cβmbήge University Press.
1988
Θεόδ Κοκάλας
αυτεξούσιο, βλ ηθική.
αυτoaνάmυξη, βλ. αυτοκινηση.
αυτογνωσία (αυτό + γιγνώσκω) Η αντωνυμια
"αυτό" ως πρωτο συνθετικό λέξης έχει τη ση
μασια της αυΤ01lαθειας ή αυτενέργειας, γι'
αυτό αυτογνωσια σημαινει γνώση του εαυτου
μου. Παράλληλα, με τα κείμενα του Aριστoτέ
λη, η λέξη "αυτo " ως πρωτο συνθετικό άρχισε
να δηλωνει το "αληθές ον" Με την ΠΡωτη ση
200
μασια, που έχει επικρατησει, αυτογνωσια ειναι
η γνωση του εαυτου μας, η αυτεπίγνωση, η α-
ντικειμενική γνωση και ορθη εκτίμηση των α-
ρετων και των κακιων μας, "το εαυτόν γνωναι",
ο αυτοέλεγχος. Ειδικότερα αυτογνωσια ειναι
η γνώση του εσωτερικού μας κόσμου, των σκέ-
Ψεων, των συναισθημάτων, των βουλητικων
μας τάσεων, η γνωση του εαυτου μας κυρίως
από πλευράς ηθικής και πνευματικής.
Η αυτογνωσια ως συνθετη διαδικασια, αφου
ειναι συνεκδηλωση του λογικου, του συναι-
σθηματος και της βούλησης, εκδηλωνεται σε
δυο κατευθυνσεις' πρώτον ως διαπιστωση δια
μέσου του λογικου εν αναφορά προς τους κα-
νόνες του ορθως λογιζεσθαι, όταν πρόκειται
για κάποια σκέψη μας, και εν αναφορά προς
τους κανόνες του εσωτερικευμένου ηδη "δέο-
ντος"' δευτερον, είναι εκδήλωση της βουλη-
σης ως προσπάθεια διόρθωσης αδυναμιων και
ελαπωμάτων, τόσο στο πνευματικό όσο και
στο ηθικό επιπεδο, με την προυπόθεση ότι η
βουληση είναι ισχυρη. Αυτη η δεύτερη δυναμι-
Ko διoρθωΤΙKή έκφραση της ειναι που κανει
την αυτογνωσια από τη μια μεριά να διαφέρει
από τον ησυχασμό (qUIetismus) και την παθητι-
κη εσωστρέφεια και από την άλλη πολυ δυ-
σκολο αγωνισμα ("Θaλης εΡωτηθεις τι
δύσκολον το εαυτόν γνωναι", Διογένης Λα-
έρτιος Ι, 36). Η αυτογνωσια αποτελουσε τον α-
κρογωνιαιο λιθο της ηθικης θεωριας και του
πρακτικου βίου πολλών αρχαιων φιλοσοφιων
των lνδιων, του κινέζου Λαο - Τσε., των πυθa-
γορειων", του Σωκράτη. Κ.α Υπάρχει βέβαια
διαφορά στη διαδικασια και τον σκοπό της αυ-
τογνωσιας ανάμεσα στις ανατολικές φιλοσο
φιες και την ελληνικη.
Στις πρωτες έπαιρνε τη μορφή της αυτοσυγκε-
ντρωσης και απομόνωσης, αφου συνδεόταν
κυριως με μεταφυσικους σκοπους, ενω στην
ελληνική φιλοσοφια είχε ως σκοπό την ηθικο-
ποίηση μέσα στο κοινωνικό γιγνεσθαι και απέ-
βλεπε στο "σωφρονείν" (Ηράκλειτος., απ
β 116: "ανθΡωποισι πάσι μέτεστι γιγνώσκειν ε
αυτούς και σωφρονείν"' βλ Μάρκου Αυρηλιου.
Εις εαυτόν, νll, 590: "ένδον σκάmε") Αυτη η
αυτοεξέταση και αυτοδιορθωση ειναι μια ατε-
λείωτη διδασκαλία που δεν ολοκληΡωνεται,
αλλά συνεχως επιδιωκεται και συμπληρωνεται
μέσα στη μεταβλητότητα που χαρακτηριζει τη
ζωή (βλ. Πλάτωνος, Απολογlα Σωκράτους.
3θα). Εμπόδια στην αυτεπιγνωση ειναι ο εγωι
σμός μας, ο ναρκισσισμος, ο φόβος μπροστα
στον εαυτό μας, η τάση εξωραισμου των ελατ-
τωμάτων μας, η κολακεια των άλλων. Η γνωση
του εαυτού μας έχει πρακτικά αποτελέσματα.
ΠΡωτον, στον χωρο της πνευματικής ζωής α
πομακρυνει τον άνθρωπο από τη δοκησισοφια,
την οιηση, τον δογματισμό και τον υΠOKειμενι
σμό. Δευτερον, στον χωρο της ηθικης ζωής
συντελει στην περιστολη των αλόγων πραξε
ων, των παθων και των κακων έξεων και στην
τήρηση του μέτρου. Για την αρχαία φιλοσοφια
το "Γνωθι σαυτόν" ήταν συνδεδεμένο με το
"Μηδέν άγαν" (βλ Πλουτάρχου, Περι Πυθικου
μαντείου, 29) Στον χωρο της ψυχολογΙας ο
όρος αυτογνωσια έχει αντικατασταθεί από ε
ξειδικευμένους όρους, όπως "αυτοεκτίμηση",
"αυτοεικόνα", "αυτοαντιληψη".
ΒιβλΙΟΥΡ.: G WiIkins. Know thyself In greek 800 Ι8tιn
I,Ier8Iure 1877. επαν London 1979
Ι Γ Δελλής
αυτοθυσΙα, βλ αυτσπάρνηση
αυτοκΙνηση και αυτοκινησια. Φιλοσοφική έν
νοια η οποΙα επισημαίνει την αφ' εαυτου Kινη
ση. του αντικειμένου, δηλαδη αλλαγές, μετα
βoλtς ορισμένου συστήματος προερχόμενες
από το ίδιο το εν λόγω συστημα και Kαθoριζό
μενες από την εσωτερικη αναγκαιότητα., νo
μοτέλεια. και αντιφατικότητά του (βλ. αντιφa
στι), οι οποιες και διαμεσολαβουν κατά την ε
πενεργεια σε αυτό εξωτερικων παραγόντων,
συνθηκων κ λπ. Η αυτοκινηση προ υποθέτει την
υπαρξη συστήματος ορισμένου βαθμου συ
γκρ6τησης, δομης, λειτουργίας και αυτοοργά-
νωσης., ανωτερου από τα πράγματα τα οποια
απλως αλληλεπιδρουν μηχανικά και εξωτερικά
με το περιβάλλον τους. Ανώτερη μορφη αυτo
κινησης ειναι η ανάmυξη.
Στην ιστορία της φιλοσοφιας η αυτοκινηση ερ-
μηνευεται ειτε ως αποτέλεσμα υλικών φυσι
κων δυνάμεων και ιδιοτήτων (υλισμός.) ειτε
ως αποτέλεσμα ιδεατων αρχων και υπoστάσε
ων, οι οποΙες κινούν τη θεωρουμενη ως κατ' ε
ξοχην παθητικη υλη (ιδεαλισμός.).
Κατά το νευτωνειο μηχανιστικά αΙΤΙOKρατoυ
μενο (βλ. αιτιoκρaτια) κοσμοειδωλο, η κινηση.,
θεωρουμενη ως μετατόπιση σωμάτων στον
χωρο και ποσοτικη μεταβολή, ειναι μόνο εξω
τερικου χαρακτηρα (βλ. μεταφυσική, αναγωγι
σμός) Η έννοια της αυτοκίνησης εμπλoυτιζό
ταν βαθμιαια στην ιστορια του φιλοσοφικου
και επιστημολογικου στοχασμου μέσα από διά
φορους σταθμούς από τον «Λόγο.. της αρχαι-
ότητας ως την ιδέα της αιτιας αφ' εαυτής
αυτοκτονΙα
(causa sUI) του Σπινόζα., την εξελικτική θεωρΙα
του συμπαντος (Καντ.), την αυτοκΙνηση αυ
τοανάmυξη της απόλυτης ιδέας (Χέγκελ.), τη
διαλεκτική υλιστική αντιληψη της αυτOKίνη
σης της φυσης και της κοινωνΙας (Μαρξ.,
Ένγκελς.) και πιο πέρα ως τις σύγχρονες διε
πιστημονικές προσεγγίσεις της (βλ. κυβερνητι-
κη, επιστημονικοτεχνική επανάστσση)
ΒιβλΙΟΥΡ Α EInsteIn Ι Inteld Η εξtλιξη των ιδεων στη
φυσική. εκδ Δωδωνη. Αθήνα, 1978. Ε Μπιτσόκη.
Διαλεκτική και νεότερη φυσική, Ι Ζαχαρόπουλος.
Αθήνα. 1981.- J D BernaI, Η επιστήμη στην ιστορια,
τόμοι 4, εκδ. Ι Ζαχαρόπουλος
Δ Πατtλης
αυτοκτονΙα. Το φαινόμενο της αυτοκτονιας α-
πασχολει την Κοινωνιολογια από το 1897,
χρόνο δημοσίευσης του έργου του EmIle
DurkheIm (Εμίλ Ντυρκαιμ.) με τον τιτλο ΟΙ KOΙ
νωνικtς αιτιες πις αυτoκroνιας. Στο εργο
αυτό, ως αυτοκτονια ορίζεται ο εκούσιος θά
νατος που προκαλειται με άμεσο η έμμεσο
τρόπο από μια θετική η αρνητική πράξη του
ιδιου του θυματος, το οποιο γνωρΙζει ότι η συ
γκεκριμένη πράξη θα επιφέρει τον θάνατο
Στις περιmώσεις που οι πράξεις αυτές δεν
έχουν ως αποτέλεσμα τον θάνατο, τοτε απoδι
δονται με τον όρο "απόπειρα αυτοκτονιας"
Με τον DurkheIm η έννοια της αυτοκτονίας α
ποκτά μια κοινωνική διάσταση, σε αντιθεση με
την ηθική διάσταση με την οποια μέχρι εκεινη
τη στιγμη γινόταν αντιληmη, και δεν θεωρει-
ται πλέον ένα ατομικό ηθικό φαινόμενο, ως μια
δολοφονια με ένα δολοφόνο τoν αυτόxειρα ,
αλλά ένα συλλογικό κοινωνικό φαινόμενο
Οι θέσεις του DurkheIm σ' αυτό το έργο θεω-
ρουνται ακόμη και σήμερα ως το πλέον φιλό
δοξο πειpaμα με στόχο τη διατυπωση μιας γε
νικά αποδεκτής κοινωνιολογικής θεωρίας για
το φαινόμενο της αυτοκτονιας.
Ο DurkheIm δεν ασχολειται με εκεινα τα ειδη
αυτοκτονιών που οφείλονται σε εξω Koινωνι
κους παράγοντες, όπως ψυχικές διαταραχές,
θρήσκευμα, φυσικό περιβάλλον, φυλη, μίμηση
Κ.λπ., αλλά εστιάζει την προσοχη του σε παρά-
γοντες εμφανως κοινωνικους, πρoσnαθωντας
να αποδείξει ότι ηθικές πράξεις όπως η αυτo
κτονια προκαλουνται από δυνάμεις εξωτερικές
προς τα ατομα, έχουν δηλαδη αιτίες Koινωνι
κές. Η θέση αυτή του DurkheIm είναι απόρροια
της κεντρικής θέσης του γενικότερου θεωρητι
κου οικοδομήματός του, η οποία συνοψιζεται
στη φράση "η κοινωνία ειναι το πρότερο". Αν
στην περιmωση της αυτοκτονιας αποδεικνυε
201
αυτόματη Υένεση
πως ένα τόσο προσωπικό γεγονός, όπως ειναι
η αφαιρεση της ιδιας της ζωης του ατομου,
είχε κοινωνικές αιτίες, αποδείκνυε συγχρόνως
πως τα κοινωνικά γεγονότα, δηλαδη οι Kατα
στάσεις της συλλογικης συνειδησης, έχουν
μια δύναμη κατα αγκασμου, χαρη στην οποία
επιβάλλονται στα άτομα και καθοριζουν τη
δράση τους
Ο DurkheIm διακρινει τρεις βασικους τυπους
αυτοκτονιων την εγωιστικη, την αλτρουίστικη
και την άνομη
Η εγωιστικη αυτοκτονια έχει τις αιτιες της
στην αδυναμία του ατόμου να ανταποκριθει
στις απαιτησεις της κοινωνικης ομάδας της o
ποίας αποτελει μέλος.
Η αλτρουιστικη αυτοκτονια έχει αμεση σχέση
με το καθηκον και πρόκειται για πραξη με
υΨηλο βαθμο ενσωμάτωσης στην ομαδα. Ειναι
δηλαδη πράξη που στόχο έχει την ΠΡοστασια
της ομάδας. Το άτομο οδηγείται στην αυτo
κτονια από ντρonη, γιατι παραβιασε Τις αρχές
της ομαδας του η γιατί με την πράξη του αυτη
απλά ακολουθει ΤΙς κοινωνικές ιταγές
Η ανομη αυτοκτονια ειναι χαρακτηριστικό των
κοινωνιων όπου επικρατεί χαλαΡωση των ηθι-
κων και νομικων κανονων, στοιχεια που xαρα
κτηριζουν τις σημερινές κοινωνιες. Στην περι
mωση αυτη το ατομο χάνει τον πρoσανατoλι
σμο του, οδηγειται σε ανασφόλεια και τελικά
στην αυτοκτονια
Παρά τις επικρίσεις που ο DurkheIm δεχθηκε
για τις θέσεις του αναφορικά με το φαινόμενο
της αυτοκτονιας, πολλές από τις διαπιστωσεις
του εχουν ισχυ ακομη και σημερα
Συμφωνα με τα πορισματα συγχρονων εμπειρι
κών ερευνων, ισχυει ως βέβαιο ότι
Η συχνότητα των αυτοκτονιων εξαρτάται
από την οικογενειακη κατάσταση του ατόμου.
Ο δεικτης αυτοκτονιων είναι 2 3 φορές υψηλό
τερος στους ανυπανδρους και χηρους απ' ό,ΤΙ
στους παντρεμένους.
Οι άνδρες αυτοκτονουν συχνότερα από τις
γυναικες, ενω οι γυναικες προβαινουν συxνo
τερα σε απόπειρες.
Ατομα μεγαλυτερης ηλικίας αυτοκτονουν
συχνότερα από τους νέους, ενω μεταξύ των
νέων η ομάδα των φοιτητών έχει τον υψηλότε-
ρο δεικτη αυτοκτονιών.
Οι αστικές περιοχές παρουσιάζουν μεγαλυ
τερο δείκτη αυτοκτονιων από ΤΙς ημιαστικές
και ΤΙς αγροτικές.
Οι χαμηλές επαγγελματικές και κοινωνικές
θέσεις (status) έχουν χαμηλότερο δεικτη αυτo
202
κτονιων από ΤΙς ,ντιστοιχες μεσαιες θέσεις
Η συχνότητα των αυτοκτονιων ειναι στους
άνδρες ανάλογη με την ηλικια τους, δηλαδη υ
περδιπλάσια σε άνδρες 40 ετών απ' ο,τι σε ε
κεινους των 20 ετων
Οι αυτοκτονιες γενικα ειναι συχνότερες σε
περιόδους ειρήνης απ' ό,ΤΙ σε περιόδους πoλt
μου
Ειναι ιδιαιτερα δυσκολο να προσδιορισει κα-
νεις τις αιτιες που οδηγουν στην αυτοκτονια
Κι αυτό, γιατί πρόκειται για φαινόμενο υνθε
το, που η ερμηνεια του υπερβαίνει την απλo
ποιημένη θέση: "αυτοκτόνησε γιατι δεν μπo
ρουσε να τα βγάλει πέρα με ΤΙς συνθήκες
ζωης". Onως εχουν δειξει οι έρευνες, φαινo
μενα αυτοκαταστροφης, μορφή των οποιων α
ποτελεί και η αυτοκτονια, εΙναι συνάρτηση α
τομικων, κοινωνικων και πολιτισμικων παραγo
ντων.
ΒιβλΙΟΥΡ DurkheIm Ε, Οι κοινωνικές αιτ/ες της αυτο
κτονίας εκδ Αναγνωατιδη. Χ χ.- DougIas J.. Τhe SocIal
Meanings οΙ Suicιde. Pnnceton UniversIty Press,
Princeton, New Jersey. 1970.- GIbbs J / ΜΒήίπ W , Slalus
Inlergralion and Suicide. Eugene, Oregon υπινθΓ!>ίΙΥ ο,
Oregon Press, 1964 - Gibbs J, Suicide, στο Μθήοπ
R./Nisbet. R (ed) "Contemρorary SociaI ProbIems", New
York 1966 - ΗθΠΓγ Α / Shοή J, Suiciι:fe and Homicide
GIencoe The Free Press, 1954 - Menninger Κ
S8lbstzerstoerung Psychoana/yse des S8lbsIrlords
Suhrkamp Taschenbuch WIssenschalt (StW) 249
Χρ Nό(Jα. Καλ τσουνη
αυτόματη γένεση. Γνωστη και ως "αβιoγένε
ση", περιλαμβάνει το συνολο των θεωριων που
προσπαθουν να εξηγησουν την προέλευση της
ζωης από τη μη ζωσα ύλη. Η ιδέα της αυτόμα
της γένεσης έχει ΤΙς ρίζες της στην αρχαιότη-
τα Ο Θαλης. θεωρουσε ότι η ζωή ξεπή' ισε
από το νερό, ο Αναξιμανδρος. ότι αυτη ()ημι
ουργείται από την επίδραση του ηλιου στην
άβια υλη και ο Αναξιμένης. ότι προέρχεται από
τον αέρα Ο Αριστοτέλης. δέχτηκε την αβιoγέ
νεση, περιοριζοντάς την ωστόσο στους μΙKρo
οργανισμους και σε ορισμένα ασπονδυλα και
σπονδυλωτά, αλλά όχι σε ζώα των οποιων α
ναπαραγωγικά tpyava είναι εμφανη.
Αργότερα, ο Λουκρήτιος. στο έργο του De
rerum natura θα αναφερθει σε ζωντες οργανι-
σμους που παιρνουν μορφή με τις βροχές και
τη θερμότητα του ηλιου
Στους αιωνες που αKOλOuθOυν οι αποψεις
αυτές θα μεταβληθούν ελάχιστα. Μέχρι το
δεύτερο μισό του 170υ αιώνα οι θεωρίες της
αυτοματης γένεσης κυριαρχ ν και προβάλλο-
νται ως ο μόν') ρόπος για να εξηγηθει η ξαφ-
νικη εμφανιση διαφόρων οργανισμων (μΙKρo
οργανισμων, εντόμων, σκωλήκων κ.λπ) πάνω
στη Γη. Από τους ΠΡωτους που θα διαχωρίσει
τη θέση του, διαισθανόμενος την πλάνη της α
βιογένεσης, ειναι ο Χάρβευ. (William Harνey,
1578-1657). Διάσημος για την ανακαλυΨη της
κυκλοφορίας του αιματος, θα συνοΨισει τις α
πόΨεις του στη φράση "ex ονο omnIa" (όλα
προέρχονται από το αυγό) Οι ιδέες του όμ.ις,
λόγω απουσιας πεφaμαΤΙKων δεδομένων, δεν
θα βρουν ανταπόκριση Η ΠΡωτη πειραματική
απόδειξη έρχεται από τον Ιταλό φυσιοδίφη
Ρέντι (Francisco RedI, 1626-1698). Στο διάση
μο πλέον πείραμά του ο Ρέντι τοποθέτησε
τμηματα από ένα πεθαμένο σαλιγκάρι και ένα
κομμάτι κρέας σε οκτω δοχεία, τέσσερα απο
τα οποία έκλεισε ερμητικά, ενω τα υπόλοιπα
τα αφησε ανοικτά Στο εσωτερικό των τελευ
ταιων εμφανιστηκαν σκωληκες, Ε."ιω στο εσω
τερικό των ΠΡωτων δεν παρατηρήθηκε καμιά
μορφη ζωης Ο Ρέντι 'Jπέθεσε, ορθά, ότι οι
σκώληκες προέρχονται από άλλους που εΙχαν
τη δυνατότητα να εισέλθουν στα ανοιχτά δo
χεια Εντουτοις, η διαμάχη ανάμεσα στους υ
ποστηρικτές της αυτόματης γένεσης, όπως οι
Νιντχαμ (John Needham, 1713 1781) και
Μπυφόν, και στους επικριτές της, όπως οι
Σπαλλαντζάνι (Lazzaro SpalIanzanI, 1729
1799) και Χέλμχολτζ (Hermann νοη HeImhoItz,
1821 1894), θα διαρκέσει για αρκετό ακόμη
χρονικό διάστημα Αρκετοι διακεκριμένοι βιo
λογοι, όπως οι Χάξλειί. (Thomas Henry ΗυΧΙθΥ,
1825 1895), Σπένσερ. (Herbert Spencer, 1820
1903), Νάγκελι (Karl νοη NagelI, 1817 1891) και
Χαικελ* (Ernst HaeckeI, 1834 1919), θα δε
χτουν την υπόθεση ότι απλές μορφές ζωης
προηλθαν από την εξέλιξη της μη ζωσας υλης.
Το 1859, ο Πουσέ (Pouchet) αναφέρει ότι πέ
τυχε τη γένεση μικροοργανισμών από ανόργα
νες ουσιες, αλλά τα πειράματα του Παστέρ
(LoUIs Pasteur, 1822 1895) θα αποδειξουν ότι
η δραστηριότητα και η αναπαραγωγη των μι
κροοργανισμων καθισταται αδυνατη μετά από
αποστεΙΡωση.
Στη δεκαετια του 1920 ο βιοχημικος Οπάριν
(ΑΙθΧ. OparIn) και ο φυσιολόγος και γενετιστής
Χαλντέιν (John Β. S. Holdane, 1892 1964), δια
τείνονται, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο,
ΟΤΙ, κάτω από τις συνθηκες που επικρατουσαν
κατα τη δημιουργία της Γης πριν από 4,5 δισε
κατομμυρια περίπου χρόνια, τα βασικά oργανι
κα μόρια των ζωντανων οργανισι ων (σάKxα
Ρα, αμινοξέα και νουκλεοτΙδια) ειναι δυνατόν
αuτooρyάνωση
να δημιουργήθηκαν αυτόματα από ανοργανα
στοιχεΙα Η υπόθεσή τους επιβεβαιωνεται πει
ραματικά στη δεκαετία του 1950 από τους
Ουρειί (Harold Urey) και Μιλλερ (Stanley MίΙ
ler), και διατυπωνεται η θεωρια οτι παρόμοια
οργανικά μόρια θα μπορουσαν σταδιακά να γι
νουν πιο περιπλοκα, δημιουργωντας έναν
ΠΡωτο, πολυ απλό ζωντανό οργανισμό, από
τον οποιο, με εξελικτικες διαδικασίες εKατoμ
μυριων ετων, προέκυΨαν οι σύγχρονοι πoλυ
συνθετοι οργανισμοι Ορισμένες από τις απo
Ψεις της θεωρίας αυτης έχουν ήδη ελεγχθει
πειραματ κά, ενω άλλες παραμενουν απλες υ
ποθέσεις. Το βέβα.ο ειναι ότι, από καποια στιγ
μη και μετά, οι συνθήκες στη Γη αλλαξαν τόσο,
που ήταν αδυνατη η εμφάνιση της ζωης με τη
σημερινή της μορφη
ΒιβλΙΟΥΡ J Β Burke. The Orιgιπ ΟΙ Ι11θ. "FortnIghtly
Reviw". SepIembθr. 1905.- C S PIttendrigh. Ιι1θ. εκδ
Harcourt Brace Jovanovich. New York. 1957 - Ε J
Gardner, His/ory ΟΙ Bio/ogy. 3d ed MInneaρolis. Burgess.
1972.- Α Ε. Dickerson. ChemIcs/ Ενο/υ/ίοπ ΒΜ /he Ongin
ΟΙ Ιί1θ. "Scientific American". Seρtembθr. 1978 - Α Harre.
Gres/ Scιen/i1ic Expeιimen/s, εκδ Oxford University Press.
Oxford. 1983
Ζήσης Μσμουρης
αυτόνομη και ετερόνομη ηθική, βλ ηθική.
αυτονομlα ηθική, βλ. ηθική.
αuτooργάνωση. ΔιαδικασΙα η οποια xαραKτη
ριζει τα συστηματα με υψηλό επ lεδο πoλυ
πλοκότητας και συνισταται στην ικανότητα
των εν λόγω συστημάτων, υπό μεταβaλλόμε
νες εξωτερικές και εσωτερικές συνθήκες, να
δημιουργουν, να αναπαράγουν, να διατηρουν
και (ειτε) να τελειοποιουν την οργάνωσή τους.
Διάφοροι τυποι της εν λόγω διαδικασιας παρα-
τηρουνται σε αντικειμενα και φαινόμενα της
πλέον διαφορετικής υφής, Π.χ. στο κύπαρο,
στους σύνθετους πληθυσμους, στις βιoγεωKOΙ
νότητες, στα οικοσυστηματα, στην ανθΡωπινη
κοινωνια Κ.ά Η δημιουργια δεσμών, ο μετα
σχηματισμός και η αναδιάρθρωση δεσμων με
ταξυ των μεΡων (στοιχείων) του συστήματος,
ο προσανατολισμός και η σχετική ανεξαρτη
σι"', αυτονομια από το περιβάλλον, εΙναι γνω
ρίσματα των διαδικασιων αυτοοργάνωσης, οι
οποίες αποτελουν πλευρά της αυτοονάmυξης
(βλ. ανάπτυξη).
Ορισμένος τύπος αυτοοργάνωσης είναι τα o
μοιοστατικά συστήματα που ΧαΡακτηριζονται
από καταστάσεις δυναμικής κινητικής ισορΡο-
203
αuτoπαρατήρηση
πιας ανισορροπιας, η οποία διατηρεΙται μέσω
περΙπλοκων προσαρμοστικων αντιφάσεων,
μέσω της ανανέωσης βασικών δομων, λειτoυρ
γιών και ιδιοτήτων και μέσω της διαρκούς λει
τουργικής αυτορρυθμισης όλων των μεΡων.
Στη βιολογια η αυτοοργάνωση εννοεΙται ως
γνωρισμα των αυτοοναmυσσόμενων και αυ
τορρυθμιζόμενων όλων, τα οποια υφιστανται
και διοικουνται ως σχετικά σταθερό ενιαιο όλο
με την αλληλεπιδραση, διανομη και αναδιανo
μη των διαθέσιμων (εξωτερικής και εσωτερι
κής προέλευσης) υλων, ενέργειας και πληΡO
φορίας, ωστε να διασφαλίζουν την επικράτηση
των εσωτερικων συναφειών έναντι των εξωτε
ρικων Στην ανθρώπινη κοινωνΙα. παρατηρoυ
νται διάφορες βαθμίδες ιστορικών τυπων αυ
τοοργάνωσης, από τη φυσική (οργανική, αγε-
λαια κ.λπ.) αυτοοργάνωση σε διάφορες μoρ
φές σταδιακού μετασχηματισμου της φυσικής
αυτοοργάνωσης σε κοινωνική πολιτισμική. Η
αυτοοργάνωση αποτελει αντικειμενο διεπι
στημονικης προσέγγισης που παρέχει πληθω
ρα υλικου για τον επιστημολογικό και φιλoσo
φικό στοχασμό. (Βλ επισης: συστημα, δομη,
κυβερνητική).
Βιβλιογρ Ashby W Ross. DesIgn (or a braIn. Chaρman
βΟΟ Hall. London. 1960 - GUIllaumaud J. Κυβερνητική και
δισλεκτικός υλισμός. Θεμέλιο. Αθήνα. 1978 - 5eff -
organizing sys/ems. eds Μ C YoVIts. G Τ Jacobι. G D
Goldstein. WashInglon. 1962.- Ορβηη Α.. Η πρotλεuση
της ζωής. Μόθηση. Μήνα. 1956 . Βαζιούλιν Β Α. Η δια-
λεκτική του ιστορικου προτσtς . Σ Ε Αθήνα. 1988
Δ Πστtλης
αuτoπαρaτήρηση. Η παρατήρηση του ανθpω
που η οποΙα κατευθυνεται στη δική του εσωτε
ρικη ζωή επιτρέποντάς του να εστιάζει την
προσοχή του σε διάφορες εκδηλωσεις της, συ
ναισθήματα, βιωματα, σκέψεις, όπως αυτά εμ
φανίζονται άμεσα στη συνεΙδησή του. Η αυτo
παρατήρηση διαδραματίζει σημαντικό ρόλο
στη διαμόρφωση του μηχανισμού του αυτoε
λέγχου και της αυτοσυνείδησης. Αποτέλεσμα
της αυτοπαρατήρησης ειναι συνηθως ο απoλo
γισμός, η περιγραφη και η αξιολόγηση διαφό
Ρων πλευΡων της προσωπικότητας του ατo
μου, κάτι που ΠΡOιiπoθέτει τη συμμετοχη ανω
τεΡων ψυχικων λειτουργιων. Η ικανότητα για
αυτοπαρατήρηση διαμορφωνεται μέσα στα
πλαισια της κοινής δραστηριότητας και εΠΙKOΙ
νωνίας Η αυτοπαρατήρηση χΡησιμοποιηθηκε
ως επιστημονική μέθοδος στην ψυχολογία από
την ατομιστική ψυχολογια του Wundt, η εγκυ-
ρότητά της όμως αμφισβητήθηκε από όλες τις
204
κατευθυνσεις της εποχής (συμπεριφορισμός.,
γκεσταλτψυχολογια.). Σημερα η αυτoπαρατή
ρηση δεν αποτελεί αυτόνομη ψυχολογική μέ-
θοδο, αλλά χΡησιμοποιεΙται κυρΙως για τη συλ-
λογή άμεσου εμπειρικου υλικου το οποιο υπό
κειται σε παραπέρα επεξεργασια.
Βιβλιογρ Ρουμπινστόιν Σ Λ. Αρχtς και δρόμοι ανόπrυ
{ης της ψυχολΟΥlας. Μόσχα. 1959 - Βιγκότσκι Λ Σ.
Σχετικό με το άρθρο του Κ Κόφφκα' Η αυτoπσραrήρηση
και η μtθοδος στην ψυχολΟΥια. στο.Λ Σ Βιγκότοκι
Συλλογή έργων". τ 1. Μόσχο. 1982
EUΌyy Μανουρός
αUΤOΠΡOOδIOρlσμΌC;. Ο αυτοκαθορισμος ως
χαρακτηριστικό της αυτοοναmυσσόμενης δια
δικασιας σε αντιδιαστολη με τον ετερonpoσ
διορισμό. Συνδέεται με το ειδος και τον Xαpα
κτηρα της; αιτιότητας., της νομοτέλειας. που
διέπει την εν λόγω διαδικασια, αλλά και με το
επιπεδο της ανάmυξής της. Στις κατωτερες
βαθμιδες της ανάmυξής του, κάθε avamua
σόμενο όλο ειναι μάλλον ετερoπρoσδιoριζo
μενο παρά αυτοπροσδιοριζόμενο. Μορφή ετε-
ροπροσδιορισμου και εκδήλωση ανωριμότητας
συνιστά και ο κατ' εξοχήν αρνητικός ως προς
κάτι (ως προς την ετερότητα του εν λόγω όλου
κ λπ), ο κατ' εξοχήν αποφατικός πρoσδιoρι
σμός. Ο αυτοπροσδιορισμός χαρακτηρίζει τον
κατ' εξοχήν θετικό και ενεργητικό χαρακτήρα,
την ωριμότητα της εν λόγω διαδικασιας (κοι-
νωνιας, ατομου, υποκειμένου κ.λπ) (Βλ. και λ
αυτογνωσία).
Δ Πστtλης
αυτοουνεΙδηση. Η συνειδητη σχέση του ατό-
μου ως προς τις ανάγκες, τις ικανότητες, τις
θελήσεις, τα βιωματα και τα κΙνητρα της συ
μπεριφοράς του. Η αυτοσυνεΙδηση εκφράζεται
ακόμα και στη νοηματική αξιολόγηση των υπo
κειμενικων δυνατοτήτων του εαυτου του, στην
ύπαρξή του συνολικά ως ατόμου που σKέφτε
ται, αισθάνεται και δρα Για τον λόγο αυτό στη
λειτουργία της αυτοσυνειδησης συμμετέχουν
σύνθετες νοητικές διεργασιες. Η αυτοσυνει-
δηση διαμορφωνεται κάτω από την επίδραση
των εκτιμήσεων των άλλων ανθΡωπων μέσα
από μια συγκριτικη διαδικασια η οποια αφορά
στα κινητρα, τους σκοπους, τις πράξεις και την
αποτελεσματικότητά τους μέσα σε ένα συγκε-
κριμένο ιστορικά κοινωνικό πλαισιο, στο οποιο
κυριαρχούν συγκεκριμένες αξίες, ηθικη, κανό-
νες συμπεριφοράς Κ.λπ. Έτσι η αυτοσυνειδηση
έχει βαθιά κοινωνικό χαρακτήρα. Η αυτοσυνει-
δηση διαμορφωνεται ως διαδικασια αναmυξης
της ιδιας της συνειδησης και γι' αυτό εμφανι
ζεται μεταγενέστερα ως στοιχειο της προσω-
πικότητας. Αφού διαμορφωθεΙ, συμμετέχει και
επιδρά στις συνειδητές δραστηριότητες και ε
πιλογές του ατόμου. Η αυτοσυνεΙδηση ειναι
χαρακτηριστικό όχι μόνο του ατόμου αλλά και
ευρUTεΡων κοινωνικων ομάδων και εκnληpω
νει τον ρόλο ενός συλλογικου εσωτερικου μη-
χανισμου μέσω του οποίου η ομάδα αυΤOKαθo
ριζεται και τοποθετείται απέναντι στις άλλες
κοινωνικές ομάδες και τα κοινωνικά φαινόμε-
να (βλ. και λ. αυτοyvωσια).
Βιβλιογρ.: ΤσισναKόβa Ι Ι, Η αυτoσυνειδηcπι της πΡοσω-
πικ6τητας, στη συλλογή όρθρων με θέμα "θεωρηπκό ζη-
τήματα της ψυχολογιας της προσωπικότητας". ΜόσΧα.
1974 - Κον Ι Σ. Στην εξερευνηcπι του εσυτου. ΜόσΧα.
1984 - ΣπΙρκιν Α Γ. ΣwεΙδηcπι κσι αυτoσυνεΙδηcπι,
Μόσχα. 1972
ΕυάΥΥ Μαvoυράς
αφαlρεση (λατ.abstractιο). Η διαδικασια και το
αποτέλεσμα του σχηματισμου εικόνων της
πραγματικότητας, δηλαδη παραστάσεων, εν-
νοιων, γενικων κρισεων, με την απόρριψη ε
πουσιωδων χαρακτηριστικών και πιθανως τη
ouνθεση, δηλαδη την nρoσθηKη πληροφοριας
η πληροφοριων που δεν υπηρχαν εμφανως
στο αρχικό γνωσιακό υλικό. Τα αποτελέσματα
της διαδικασίας της αφαίρεσης καλουνται α
φαιρέσεις. Η διαδικασια της αφαιρεσης (και πι
θανως της σύνθεσης ΧαΡακτηριστικων που
πρoKumouv από γνήσια αφαιρεση) οδηγει στη
δημιουργια γενικων αφηρημένων εννοιων, γε-
νικων αρχών και θεωριων, οι οποιες xpησιμo
ποιουνται για γνωσιακές ταξινομήσεις και ερ
μηνείες των εμπειρικων ή, ακόμα γενικότερα,
των γνωσιακων μας δεδομένων. Υπάρχουν
διαφοΡα επίπεδα αφαιρέσεων. Οι αφαιρέσεις
που έχουν ως πεδίο εφαρμογής τους τά άμεσα
αισθητηριακά δεδομένα λέγονται "npωτoυ
βαθμου". Οι αφαιρέσεις επι των αφαιρέσεων
npωτoυ βαθμού λέγονται "δευτέρου βαθμού".
Γενικότερα οι αφαιρέσεις που έχουν ως πεδιο
εφαρμογής τους τις αφαιρέσεις νιοστού βαθ
μου λέγονται "νιοστου συν ένα βαθμου". Παρά
το ότι όλες οι αφαιρέσεις, ανεξαρτήτως του
βαθμου τους, διαθέτουν γνωσιακη αξια, οι πε
ρισσότερο σημαντικές απ' αυτές είναι όσες
άμεσα ή έμμεσα οδηγουν σε εφαρμογές που
σχετιζονται με την εμπειρικη σφαιρα. Βασικά
προβλήματα συνδεδεμένα με την αφαιρεση
ειναι αυτά του ακριβους προσδιορισμου των
ουσιωδών και των επουσιωδων xαραKτηριστι
κων των αντικειμένων που βρισκονται στο
αφαlρεση
πεδιο εφαρμογης της διαδικασιας της αφαιρε-
σης, καθως και αυτά που αναφέρονται στον
προσδιορισμό των κοινων χαρακτηριστικων
των αντικειμένων αυτων. Ακόμη, προβληματα
συνδεδεμένα με την αφαιρεση ειναι εκεινα
που προκύmουν κατά τον καθορισμο του πεδι
ου εφαρμογής της αφαίρεσης Ένα είδος α
φαίρεσης χωρις ιδιαιτερο γνωσιακό περιεxό
μενο ειναι αυτό που στηριζεται σε αφαιρετικές
διαδικασίες τυχαιου ΧαΡακτηρα, όπου δηλαδή
η διάκριση ουσιωδων, επουσιωδων και κοινων
χαρακτηριστικων δεν γινεται κατά τον Kατάλ
ληλο τρόπο ή αγνοεΙται, συνειδητά ή ασυνει-
δητα.
Στην περιοχή της τέχνης, η αφαιρεση xρησιμo
ποιήθηκε και χρησιμοποιείται συνεχως για την
παραγωγή βασικά ανεικονικων συνθέσεων με
την προσδοκΙα συγκεκριμένου αισθητηριακου
αποτελέσματος. Το κυνήγι νέων εικόνων,
νέων συνδυασμων ηχων, νέων λεκτικων Kατα
σκευων, έχοντας ως βάση την αφαιρεση, πηρε
φρενιτιωδεις διαστάσεις κατά τον εικοστό
αιώνα Έτσι, σε πολλές περιmωσεις το βασικό
ζητουμενο ήταν η νέα μορφη, ανεξάρτητα απο
την υπαρξη σημασιολογικά προσδιορισμένου
περιεχομένου. Στα μαθηματικά, το σύστημα α
φαιρέσεων ειναι ιδιαιτερα ανεmυγμένο, με α
ποτέλεσμα να είναι πολλές φορές δυσκολα
προσδιορίσιμο το εμπειρικό περιεχόμενο μα
θηματικων παραδοχων, κατασκευων και απo
δειξεων. Έτσι, στις πλειστες των περιmωσεων
τον ρόλο του πεδίου εφαρμογής των αφαιρέ
σεων τον παιζουν συνολα άλλων αφαιρέσεων,
που για τον εξοικειωμένο μαθηματικό απoτε
λουν επαρκές υποκατάστατο ΠΡωτογενους ε
μπειρικου υλικου. Στον βαθμό που οι άλλες ε
πιστή μες χΡησιμοποιουν μαθηματικά, μετέ
χουν στην αφαιρετική διαδικασια που πρoσι
διάζει στη μαθηματική επιστήμη. Ωστόσο, κάθε
επιμέρους επιστημη έχει το δικό της συστημα
αφαιρέσεων που εΙναι χαρακτηριστικό της
γνωσιακής ιδιοσυστασιας της Οι θεωρητικές
έννοιες στα πλαίσια μιας επιστημης η μιας επι-
στημονικης θεωρίας είναι προιόντα πoλυπλo
κων διαδικασιών αφαιρεσης. Υπάρχουν είδη α
φαιρέσεων τα οποια εμφανιζονται σε όλες τις
φυσικές και τις κοινωνικές επιστήμες. Παρα
δείγματά τους ειναι οι αφαιρέσεις ιδιοτήτων
και σχέσεων, καθως και οι αφαιρέσεις οι σχετι
ζόμενες με τις εννοιες της ταυτότητας, της o
μοιότητας, της ισοδυναμίας, της αδιακριτότη
τας, της ατομικότητας, της ενότητας, της πoλ
λαπλότητας κ λπ. Τέτοιες αφαιρέσεις ειναι βα
205
αφαΙρεση της αδιακριτότητας
σ(κές και ΠΡωταρχικές για καθε ειδους γνωσια
κή διαδικασια Χωρις αυτές ειναι αδυνατη η
διαμόρφωση γνωσεων για τη φύση, την Koινω
νία και τη νόηση Στη φιλοσοφια ένα καίριο
πρόβλημα ειναι αυτό του καθορισμου της
φυσης των πραγματικοτήτων που ονομόσαμε
παραπόνω αφαιρέσεις με την έννοια των απo
τελεσμότων αφαιρετικων διαδικασιων Δυο
κλασικό διαφορετικές απόψεις κυριαρχουν
στον φιλοσοφικό ορίζοντα. Σύμφωνα με την
πρωτη, την nλατωνΙKή, οι πραγματικότητες
αυτές δεν ειναι αποτέλεσμα αφαιρετικων δια
δικασιων Είναι υπαρκτικό ανεξόρτητες και
γνωσιακό ενυπόρχουν στον νου του δυνητικου
γνωστη, με την έννοια ότι συνειδητοποιουνται
ως υπόρχουσες μέσα από μια διαδικασια που
πιθανως διαθέτει τα χαρακτηριστικό της αφαι
ρεσης. Συμφωνα με τον Πλότωνα., η βασική
μέθο3ος συνειδητοποίησης εννοιων η αληθει
ων ειναι η διαλεκτική, η οποια έχει τον χαρα-
κτηρα κατάλληλης εκμαιευσης των Συμφωνα
με τη δευτερη όποψη, την αριστοτελικη, οι
πραγματικότητες αυτές nΡOKumouv αφαιρετι
κό, και στο επιπεδο του νοήματός τους δεν ση
μαίνουν οντότητες μη εμπειρικές, αλλό εK
φράζονται με όρους που έχουν χρηστικό και ε
πιμεριστικό χαρακτήρα Έτσι, για παράδειγμα,
ο όρος "πράσινος" μπορει να χρησιμοποιηθεί
μόνον ως επίθετο, με την έννοια ότι δεν υπόρ
χουν αυτοδυναμες ιδιότητες, αλλό μόνον ε
μπειρικό αντικειμενα που διαθέτουν ιδιότητες
Οι ιδιότητες, με την έννοια των μορφών, υπάρ
χουν μόνον ως μΟΡφοποιούσες συγκεκριμένα
αντικειμενα.
Διον Αναπολιτάνος
αφαlρεση της αδιακριτότητας. Συνδέεται με
την όρση της αδυναμίας διόκρισης, η οποια
ειναι δυνατον να οφειλεται στην αδυναμία α-
κριβων περιγραφων αντικειμένων ειτε της αι
σθητηριακής ειτε της θεωρητικής περιοχης
ενός γνωσιακού τομέα Κυριότερα αναφέρεται
στην πρακτικη της αισθητηριακής παpατήρη
σης και αφορά στην όρση της αδυναμίας αKρΙ
βους καθορισμου των οριων και, επομένως,
διόκρισης αντικειμένων στα nλαισια των αι
σθητηριακων μας δεδομένων Η αδιακριτότητα
μπορει να οφείλεται ειτε σε εγγενείς αδυνα
μιες συνδεδεμένες με τα παρατηρουμενα αντι
κειμενα και φαινόμενα ειτε σε αδυναμιες σχε
τιζόμενες με τα οργανα παρατήρησης Στη
δευτερη περιmωση η αδιακριτότητα αφαιρει
ται ευχερέστερα με την εννοια ότι, ως oφειλo
206
μενη ειτε στα αισθητηρια όργανό μας ειτε στις
προεκτόσεις τους (δηλαδή στα όργανα παpα
τήρησης), αιρεται ευκολότερα με τη βελτιωσή
τους.
Διον Αναπολιτάνος
αφαΙρεση της ταύτισης. Ειναι μια από τις βασι
κές αφαιρέσεις των μαθηματικων και της λογι-
κής, που οδηγει στη δημιουργία και θεωρηση
ενός νοητικου αντικειμένου, το οποιο ενεργει
ως αντιπρόσωπος μιας υποκειμενης κλόσης α
ντικειμένων. Αναφέρεται δηλαδή στον σχημα
τισμό μιας αφηρημένης έννοιας με την ανόδει
ξη των ομοιοτήτων και αφαιρεση όλων των
διαφορών ομοειδων αντικειμένων που ανη
κουν σε μια δεδομένη κλόση Ο σχηματισμός
αυτός οφειλεται σε αφαιρεση που ανόγεται
στην ταυτιση αντικειμένων συνδεδεμενων με
μια σχέση ισοδυναμίας
Διον Αναπολιτάνος
αφαΙρεση του δυνάμει πρaγματoπoιήσιμoυ.
Αποτελεί τη βάση στήριξης της ιδέας του "δυ
νόμει" απεΙρου. Το δυνόμει όπεφον διαφoριζε
ται από το "ενεργεια" όπεφο με την έννοια ότι
το πρώτο αναφέρεται στη μη φραγμένη αλλα
πεπερασμένη δυνατότητα εκτέλεσης νoητι
κων η μη πράξεων, ενω το δεύτερο στην απo
δοχή της ύπαρξης ενός όπειρου αντικειμένου,
ενός αντικειμένου δηλαδή που θα περιειχε ως
στοιχεια του όλους τους φυσικους αριθμους
Η αφalρεση του δυνόμει πραγματοποιήσιμου,
λοιπόν, επιβάλλεται από την ανόγκη θεωρητι
κης παράστασης οποιασδήποτε πεπερασμένης
διαδικασίας οσουδήποτε μεγάλου μήκους Μια
τέτοια ανόγκη δεν ειναι απαραίτητο να οδηγη-
σει στην πολυ ισχυρότερη και φιλοσοφικό αμ-
φιλεγόμενη παραδοχή της υπaρξης ενεργεια
(πραγματικου) απειρου. Βασικό παράδειγμα ε-
φαρμογής της αφαlρεσης του δυνόμει πραγ-
ματοποιησιμου ειναι η παραδοχή ότι δεν υπόρ-
χει μέγιστος φυσικός αριθμός και, επομένως,
δεδομένου ενός φυσικου αριθμου μπορει να
παραχθει ο επόμενός του με προσθήκη σ'
αυτόν της μονόδας. Σε πρακτικό επίπεδο, οι
δυσκολιες της πραγματοποιησης KατασKευα
στικων διαδικασιων εξαιρετικό μεγάλου μη
κους, οι οποίες προέρχονται από xωρoxρoνι
κους περιορισμους της υλης και της ενεΡΥει-
ας, οδηγουν σε πεΡατοκρατικής υφης αντιλη-
Ψεις και χαρακτηρίζουν σχεδόν όλα τα στόδια
αναmυξης της εφηρμοσμένης επιστημης και
τεχνικης Για παράδειγμα, η θεωρια των πεπε-
Ρασμενων αυτοματων, η θεωρια δηλαδη των
αφηρημενων συστηματων διακριτής Kατεργα
σίας της πληροφοριας, τα οποια διαθέτουν πε
περασμένο αριθμό καταστάσεων, είναι δυνα
τον να αρθρωθει έτσι ωστε να υπάρχει μεγιστο
φΡαγμα στον αριθμό των καταστάσεων αυτών
ΠpαΚTικtς διαπιστωσεις τέτοιας υφης oδη
γουν αφενός στην άποΨη περι εξασθένησης
της ανάγκης αφαιρεσης του δυνάμει πραγμα
τοποιησιμου με το δικαιολογητικό της μη ευ
χΡηστότητάς της και, αφετέρου, στην άποΨη
περι ενισχυσης της ανάγκης αυτής με το δΙKαι
ολογητικό ότι μόνο έτσι είναι δυνατόν να oλo
κληρωθεΙ μια μελέτη όλων των πεπερασμενων
κατασκευαστικων διαδικασιων
Διον Αναπολιτάνος
αφαίρεση του ενεστωΤικού απείρου. Ο ορος
"ενεστωτικό άπειρο" είναι νοηματικά ισoδυνα
μος με τον όρο "ενεργεια άπειρο". Η αφαιρεση
του ενεστωτικου απειρου ειναι (μαζι με την α
φaιρεση του δυνάμει πραγματοποιήσιμου) μια
από τις βασικές αφαιρέσεις των κλασικών μα
θηματικων και της λογικης Αναφέρεται στην
παραδοχή της υπαρξης απεΙΡων αντικειμένων'
αντικειμένων, δηλαδη, τα οποια περιέχουν ως
συστατικά τους άπειρα, ως προς το πληθος
τους, στοιχεια Το απλουστερο τέτοιο μαθημα
ΤΙΚΟ αντικείμενο ειναι το συνολο των φυσικων
αριθμων Το συνολο αυτό περιέχει το μηδέν
και αν περιεχει τον αριθμό ν τότε περιέχει και
τον αριθμό ν+ 1. Αλλα άπειρα αντΙKείμενα συ
νολα στα πλαισια των κλασικων μαθηματικων
ειναι το συνολο των ακεραίων αριθμών, το συ
νολο των ρητων αριθμων, το σύνολο των
πραγματικων αριθμων, το συνολο των μιγαδι
κων αριθμων κ λπ. Η αφαιρεση του ενεστωτι
κου απειρου ειναι δυνατόν να θεωρηθεΙ ότι ε
πιβάλλεται από ανάγκη η οποια προκυmει από
την αδυναμια περάτωσης της διαδικασιας της
αριθμησης και, επομένως, από την αδυναμια
διακριτής επισκόπηση ς του τέλους μιας τέτoι
ας διαδικασίας Στην npoκειμενη περίmωση, η
διαδικασία αρΙθμησης θεωρείται ως μη φραγ
μενη, δηλαδή ανεξάρτητη από συγκεκριμέ-
νους χωροχρονικους υλοενεργειακους περιo
ρισμους. Η θεωρηση μη φραγμένων διαδΙKα
σιών αρίθμησης η κατασκευης συνδέεται με
την αφαιρεση του δυναμει πραγματoπoιήσι
μου Τα περαΤOκpaΤΙKά, τα ενορατικά (ιντoυι
σιονιστικα) και, γενικότερα, τα KατασKευαστι
κα μαθηματικα δεν χρησιμοποιουν την αφαιρε
ση του ενεστωτικου (ενεργεια) απειρου
Διον Αναπολιτάνος
αφομοίωση
Αφονάσιεφ Βικτωρ Γκριγκόροβιτς (γεν 18 11
1922, Ακτανις Ταταριας). Τάταρος φιλόσοφος,
ακαδημαικός. Διδαξε στην Ακαδημια Koινω
νικων Επιστημων της ΠΡωην ΕΣΣΔ. Aσχoλη
θηκε κυριως με θέματα του ιστορικου υλισμου,
της διευθυνσης, καθως και με τα φιλοσοφικά
προβληματα της βιολογιας.
Έργα του: Το πρόβλημα της ακεραιότητας στη
φιλοσοφια και τη βιολογία (1964), Ο άνθρωπος
και η διευθυνση της κοινωνιας (1977), Βάσεις
των φιλοσοφικων γνωσεων (1978)
Ν Στ
αφοσία. Εκφραστικη αδυναμια η άρνηση για
διατύπωση γνωμης. Κατά τους αρχαΙους ΣKε
mικούς* η παραιτηση από τη διατυπωση γνω
μης για πραγματα που δεν γνωρίζομε με βε
βαιότητα ("εποχη»)
Ε Ν Ρουσσος
αφηρημένη οντότητα (abstract entIty). Κάθε ι
διότητα, σχέση, πλευρά, κατάσταση αντΙKειμε
νων της αίσθησης ή της νόησης. Για τις αφη
ρημένες οντότητες υπάρχουν δυο εκ διαμέ
τρου αντΙθετες φιλοσοφικές απόΨεις, οι oπoι
ες συνδέονται αντΙστοιχα με τα φιλοσοφικά
συστήματα των Πλάτωνα. και Αριστοτέλη.
Συμφωνα με την ΠΡωτη, οι αφηρημένες oντo
τητες υπάρχουν καθαυτές και ανεξάρτητες
απο τα αντικειμενα στα οποια υπεισέρχονται
και τα μορφοποιουν. Συμφωνα με τη δεύτερη,
δεν υπάρχουν αφηρημένες οντότητες ως ανε
ξάρτητα οντολογικά υποκειμενα, αλλά εμφανι-
ζονται ειτε ως συγκεκριμένες μορφοποιήσεις
αντικειμένων ειτε, σε επίπεδο νόησης, ως α
φαιρετικtς αποσπάσεις από τα επιμέρους αντι
κειμενα. Κατά την άποΨη των εμπειριoκpaτων,
όπως π χ. του "καλού επισκοπου" Μπέρκλευ*,
οι αντιστοιχοι όροι οι οποΙοι υποτιθεται ότι α
ναφέρονται σε αφηρημένες οντότητες έχουν
μόνο χρηστική και επιμεριστική αξια. Κατά τον
Μπέρκλευ δεν υπάρχει καμία αφηρημένη o
ντότητα στην οποία να αναφέρεται ο όρος
"τριγωνο". Η χρήση ενός τετοιου όρου έχει
μόνο το νόημα απόδοσης ιδιότητας, όπως
στην πρόταση "το χ ειναι τρίγωνο".
Διον Αναπολιτάνος
αφηρημένο, βλ. αναβaση απο το συγκεκριμtνο
στο αφηρημενο
αφομοίωση. Στη φιλοσοφια σημαίνει τη διαδι
κασια και το αποτελεσμα της μετάβασης από
207
αφορισμός
το ανόμοιο στο όμοιο Στην ψυχολογια η ση
μασια της αφομοιωσης ταυτίζεται με τη νoητι
κή ενέργεια της βεβαιωσης μιας μεγάλης ομοι-
ότητας μεταξυ διαφορετικων πραγμαΤΙKOτή
των. Η βεβαίωση αυτη είναι δυνατόν να αντα
ποκρινεται η να μην ανταποκρινεται στην
πραγματικη κατάσταση που υποτίθεται ότι βε
βαιωνεται Στη φυσιολογια ο όρος αφομοίωση
αναφέρεται στη διαδικασια της μετατροπής
της χωνεμένης τροφής σε ζωντα στοιχεια
υφης που προσιδιάζει στο ον που τρέφεται
Στην παιδαγωγική ο όρος έχει σημασία πaρεμ
φερή προς αυτη που του αποδιδεται στη φuσιO
λογία Αντιδιαστέλλεται αφ' ενός προς τη μνήμη
και αφ' ετέρου προς την εφευρεση ή ανaκάλu
Ψη, και σημαινει τη δημιουργική μετατροπή και
μεταστoιxεlωση του μαθησιακά αφομοιουμένου
σε οικείο κομμάτι του nρoσωΠΙΚOυ και εξατOμι
κευμένου εwοιολογικου συστήματος
Δισν Αιιοπολιτάνος
αφoρισμόc; (από το «αφοριζω..: αποχωρίζω).
Μια πρόταση που δεν έχει συνάφεια με άλλες,
είναι αυθυπόστατη και εκφράζει με συντομια
και επιγραμματικότητα μια ολοκληρωμένη
σκέΨη. Αφορισμούς έγραΨαν ο Έρασμος., ο
Βάκων., ο Πασκάλ., ο Γκαιτε", ο ΝΙτσε. Κ.ά Το
επίθετο «αφοριστικός.. σημαινει: στον τυπο
του αφορισμου
Βιβλιογρ Η Kruger, S/υdIen uber den Aρhorιsmus aIs
philosophIsche Form. Frank'uή 1957
Ε Ν Ρουσσος
αχlμσα (σανσκρ., ahlmsa). Το δόγμα της μη
βιας και του μη μισους, το οποιο υιοθετηθηκε
από τον lνδουισμό ήδη από τη Βεδική εποχή,
δεν ειναι άριας καταγωγής και nρoφaνως είναι
κληρονομιά των αυτοχθόνων. Τ ο δόγμα αυτό
κληρονομήθηκε από τον Βουδισμό. και τον
Γιανισμό. και στη συVXΡOνη εποχή εκφράστη-
κε πρακτικά από το απελευθερωτικό κΙνημα
του Γκάντι.. Ουσιαστικά εκδηλώνεται με την α-
208
ποφυγή της κάκωσης και του φόνου, τόσο των
συνανθΡωπων όσο και των άλλων όντων, και
οδήγησε σε υπερβολές, όπως στην περιmωση
των Γιανιστων, που χΡησιμοποιουσαν πάνινα
φιλτρα στο πρόσωπό τους για να μην αναπνέ
ουν και φονευουν έτσι μικροοργανισμους,
είναι δε μία απο τις αιτίες της xoρτoφaγιας.
Βιβλιογρ Βασ ΒιτσαξιΊ<;. Ο σrσxσσμός και η πιστη
(Αρχαιότητσ - Χριστιανισμός), τόμοι 2, Εστία, Αθήνα,
1991.- Δημ Βελισσαρόπουλος, ΙστοΡισ της ινδικής φιλσ-
σοφίσς. Δωδωνη, Aθήνα-Γιόwινα. 1992'
Ε Λισκόπσυλος
Αχούντοφ Μιρζά Φaταλι (12 7 1812, Σεκι,
Αζερμπαίτζάν 10 3 1878, Τιφλιδα Γεωρ
γΙας). Αζέρος φιλόσοφος, υλιστής και αθει-
στής. Οι ιδεολογικές του κατευθύνσεις δια
μορφωθηκαν υπό την επιδραση των ιδεων των
προοδευτικών στοχαστων της πρoεπαναστατι
κης Ρωσίας. Μαχόταν για την πρόοδο και τον
πολιτισμό της πατρίδας του, κατά της φεoυ
δαρχικής τάξης πραγμάτων και του τσαρικου
δεσποτισμου. ΈγραΨε την πραγματεια Τρεις ε
πιστολtς του Ινδου πρίγκηπα Kσμάλ oυντ-
Ντοβλt στον ntpση πριγκηπα Ντζελάλ-ουντ-
Ντοβλt κσι απάντηση σ' αυτtς του τελευταίου
(δεκαετία του 1860) επισης Κριτική του
Εκκελμt, Απάντηση στον φιλόσοφο Χιουμ.
Ν Στ
Αχούρα Μόζντα. Ο Σ0φ6ς Κυριος ή ο Κυριος
του Φωτός, το όνομα του Υπερτάτου Ovτoς
στη διδασκαλία του ΖωΡοαστρισμου.. Τέλειος
σε- σοφια και αγαθότητα, ειναι μια ηθική συλ
ληψη του Θεου, που θεωρείται ως η "Αλή-
θεια", σε αντίθεση με το "Ψεύδος" η το κακό
πνευμα, που ονομάζεται Aγκpα Mαινιoυ (βλ
και Ζωροσστρισμός)
Βιβλιογρ Paul de Breull, Ο Ζωροαστρισμός. μετόφρ Γ
MαυΡOuδιΊ<;. Μ Καρδαμίτσα. Αθι'}να. 1993
Ε Λισκόπσυλος
Βάγκνερ (Wagner) Ριχαρντ (1813 1883). Γερ
μανος συνθέτη ς δραματουργός και θεωρητι-
κος της φιλοσοφιας της τέχνης και της αισθη
Τικης Έλαβε μέρος στην εξέγερση του Μαίου
της Δρέσδης το 1849. Μετά την ηπα της επα
ναστασης κατέφυγε στην Ελβετια,' όπου και
συνεγΡαΨε τα βασικα θεωρητικά έργα: TtXvη
και επανάσταση (1849), Το καλλιτεχνικό tpyo
του μtλλοντος (1850), Οπερα και δράμα
(1852), οπου και εκδηλωνονται επιδράσεις της
ηθικής ανθρωπολογίας του Φ6υερμπαχ" και
του αναρχισμου του Μπακουνιν. Αναmυσσει
τη ρομαντική παράδοση, τονιζοντας την ανά
γκη εμβάθυνσης στην παραδοσιακή λαίκή
τέχνη, επιδιώκει τη συνθεση των τεχνων (π.χ.
μεαω της οργανικής συγχωνευσης μουσικης,
λογου και θεατρικής πράξης στην όπερα). Το
εντονο αντΙKεφaλαΙOKραΤΙKO και αντικληρικό
του πάθος εκφραζεται με διάφορους τρόπους.
ΑΡνείται τον πλουτο και προβάλλει την ιδέα
της χεΙΡαφετησης, της απελευθέρωσης και
της αντικατάστασης του χΡιστιανισμου από
μια νέα θρησκεια της ανθΡωπινης αγάπης.
Από τα μέσα της δεκαετιας του 1850 στρέφε
ται στην απαισιόδοξη φιλοσοφια του Σoπενά
ουερ' και αργότερα του Νιτσε" και του ΓKoμπι
νό' και απαρνείται την επανάσταση Μετά την
επιστροφή του στη Γερμανια (1861) υιοθετει
μεγαλογερμανικές και μυστικιστικές θρησκευ-
τικές αποΨεις (Κράτος και θρησκεια, 1864).
Στο εργο του Θρησκεια και rtXvη (1880) ανα
φέρεται στον εκφυλισμό του κόσμου, Kαταδι
κάζει τον υλισμό και προβάλλει ως σωτηρια
τον ιδεαλισμο του Σοπενάουερ και την αληθινη
θρησκευτική πιστη. Σταδιακά εκδηλωνονται
στο εργο του αντιδραστικά ρομαντικά στoι
χεια, τα οποια όμως (παρα την μετέπειτα ιδεo
λογικη χρησιμοποίησή τους από τη γερμανικη
σωβινιστικη προπαγάνδα) δεν μπορουν να επι
σκιασουν την καλλιτεχνικη και θεωρητική συμ
βολή του.
Εργα του Gesammelte SchrIften und DIchtun
..Λ., Α-14
Β
gen, Bd ΗΟ, Lpz., 1871-1883' 6 Autl, Bd 1 16,
Lpz., 1912-1914.
ΒιβλΙΟΥΡ Moos Ρ . RIchard Wagner a/s Es/e/hIker. ΒΒτΙlη.
1906
Δ Παrtλης
Βάδης ΣΧοΜ. Φιλοσοφικη Σχολη ομαδας νεo
καντιανων. της γερμανικής πόλης Βάδη (τέλη
190υ, αρχές 200υ αι) από τους Lange.,
Windelband., RIkert., LIebmann, RIehl, Volcket.
κ ά. που κινηθηκε κυριως γυΡω από την έρευνα
του πολιτισμου
Η Σχολή ανέmυξε ιδιαιτερα τη θεωρια των
πνευματικων, ηθικων και πολιτιστικών επιστη-
μων και υποστήριζε οτι το λογικό θεμέλιο
επάνω στο οποιο οικοδομειται η επιστημη ειναι
η συναισθηση των αξιών και όχι οι έwοιες και
οι κρίσεις. Από την άποψη αυτή, η φιλοσοφία
γινεται επιστήμη των αξιων και ετσι δημιουρ-
γείται νέα θεμελιωδης φιλοσοφικη μάθηση, η
"Αξιολογια". Και ενω στις φυσικές επιστημες
ο σχηματισμος των εwοιων καθοδηγειται από
τη (γενικευουσα) νομοθετικη μέθοδο, που με
λετά τους γενικους νομους της φυσης, ο σχη
ματισμός εwοιών στις "ιστορικές επιστήμες",
όπως αποκαλει η Σχολη τις επιστημες για τον
πολιτισμό, καθοδηγείται από την ιδιογραφική
μέθοδο, που περιγράφει το ατομικό ιστορικό
φαινόμενο στη μοναδικότητά του
Οι φιλόσοφοι της Σχολης αρνούνται την αντι
κειμενικη υπαρξη του "πράγματος καθ' εαυτό",
που το χαρακτηριζουν ως "σταγόνα ξένου αι
ματος" , anoppImouv τους αντικειμενικους Kα
νόνες της κοινωνίας, περιορίζουν τις Kατηγo
ριες της επιστημης σε αντικειμενικους τυπους
Κ.λπ. Γενικότερα, είναι κήρυκες του δόγματος
"επιστροφή στον Καντ", avamuaaouv τη φιλo
σοφία τους επανω στις αρχές του καντιανου
κριτικισμου, αλλα συγχρόνως anoppImouv τα
υλιστικά στοιχεια του Καντ. Η Σχολη δεχτηκε
την επιδραση του Χουσσερλ" Στην Koινωνιo
λογια τις ιδέες της εφάρμοσε ο Μ Βέμπερ' και
στην ψυχολογια ο Γ Μύνστερμπεργκ
209
Βαζιούλιν
Βιβλιογρ RIckert Η.. D/e He/ldeberg Tradi/ion /n der
deu/schen PhiIosophie. Tub. 1931.- Lange Fr, ΙστοΡια
του υλισμου και κριτική της σημασΙας του Υια την παρου-
σα εποχή - RIehI Α , Ο φιλοοοφικός κΡΙΤικισμός και η ση-
μασια του Υια τη θετική επιστήμη (1876)
Απ ΤζαφεΡόπουλος
Βοζιούλιν Βικτορ Αλεξέγιεβιτς (γεν στη Mo
σχα το 1933). Καθηγητής της Φιλοσοφικης
Σχολής του Πανεπιστημιου Λομονόσοφ της
Μοσχας Ένας απο τους σημαντικότερους σo
βιετικούς στοχαστες Οι ερευνες του εΠΙKε
ντΡωνονται στην ανακαλυΨη της λογικης που
διέπει το Κεφάλαιο. του Κ Μαρξ., μέσω το
αυστηρου διεξοδικου και συστηματικου στoxα
σμου πάνω στο πoλΙΤΙKO OΙKoνoμΙKO υλικό, σε
συνδυασμό με μιαν αυθεντικη επανεπεξεργα-
σια της αντικειμενικης λογικής του Χέγκελ.
και με τις προϋποθέσεις εφaρμoσιμoτητάς
της. Η μεθοδολογία αυτη του παρέχει τη δυνα
τότητα θεωρητικης αποτιμησης του κεκτημέ-
νου των βασικων ερυνητικων πεδιων της μαρ
ξιστικης επιστημης ως ενιαιας, πλην όμως ε
σωτερικά διαφοροποιημενης, φυσΙKO-Ιστoρι
κης διαδικασίας Η θεωρητικη και μεθoδoλoγι
κη εξέταση της λογικής της ιστοριας τον oδη
γεί στη συγκροτηση μιας αυθεντικης αντιλη
Ψης για τη κοινωνια ως oλo ητα, ως φυσικο+
στορικη διαδικασία αλληλεπιδρασης φυσικου
και κοινωνικου και βαθμιαίου μετασχηματι
σμου του ΠΡωτου από το δευτερο. Οι δυο βα
σικές επισημάνσεις του ("λογικη του Kεφaλαι
oιJ' και "λογική της lστοριας") δρομολογουν τη
διαλεκτικη αναmυξη, την ..άρση... του επιστη
μονικου κεκτημένου του μαρξισμου διανoιγo
ντας ένα φάσμα νέων ερευνηTlκων πεδί(ι ν.
Έργα του' Η λογική του «Κεφαλαιου.. του Κ.
Μαρξ, Μόσχα, 1968 Το γιγνεσθαι της μεθό
δου επιστημονικής tρευνας του Κ Μαρξ: λoγι
κή σκοπιά, Μόσχα, 1975. Η διαλεκτικη της ι
στορικής διαδικασιας και η μεθοδολογια της t
ρευνας της κ ά
Δ Πατtλης
Βάθυλλοι; (50ς αι π.Χ.). Πυθαγόρειος. φιλό-
σοφος από την Ποσειδωνια Ynηρξε μαθητης
του διάσημου ιατρου και Πυθαγορειου φιλoσo
φου Αλκμαιωνα του Κροτωνιατη. (Διογ
Λαερτ. Η, 83)
Απ Τ(
Βαιμπάοικα (σανσκ VaIbhasIka). Ένα' περι
που αιωνα μετα την ιδΡΙJση του Βουδισμου.,
άρχισαν να διαμορφωνονται δύο τάσεις στην
210
κοινότητά του (Σαγκα). Η μια, συντηρηTlκη, ε-
μεινε προσκnλλημένη στις αρχικες πρακτικές
και είναι αυτη που ονομάστηκε "Τα Διδάγματα
των Γερόντων" (Πάλι: Theravanda, σανσ
SthaVIravada). Την εποχή του αυτοκράτορα
Ασόκα, η Τεραβάδα μετέφερε αυτη τη μορφη
του Βουδισμου στη νότια Ινδία και στην Kευ
λανη, όπου οι Γραφές διατηρηθηκαν στη δια
λεκτο Παλι
Η άλλη τάση, που εξέφρασε το προοδευτικο
ρευμα, ονομάστηκε Σαρβαστιβάδα (Sarνasti-
vada). Μετέφερε τις Γραφες στη σανσκριτική
γλωσσα και εξαnλωθηKε προς τα βόρεια, στην
Γκανταρα και το Κασμίρ (και από εκει αργοτε-
ρα περασε στην Κίνα και στο Θιβέτ) Αι τη η
δευτερη τάση διαμορφωθηκε σε αυτοτελη
σχολη, η οποια πήρε το όνομα VaIbhasika, από
τα σχολια που αναmύχθηκαν πάνω στους αρ
χικους Κανόνες (VaIbhasa)
Το συστημα που αναmυχθηκε απο αυτη τη
σχολη ειναι ένας ριζοσπαστικός nλoυρaλι
σμός, που δομηθηκε παράλληλα πάνω στην
άρνηση της υπαρξης μιας αναλλοιωτης Ψυχης
(Atman) και στην αποδοχή συγκεκριμένων
στιγμιαιων οντοτητων. Παρά το γεγονός ότι το
Ντάρμα παραμένει βασικη και κεντρικη έννοια
εδω, η Αλλαγή και το Γίγνεσθαι αποτέλεσαν
το κεντρικο της πρόβλημα
Σπερματικα η σχολή αυτη κυοφορησε τη μεγα
λειωδη ανάmυξη του Βουδισμου στη Μαχα-
γιάνα. και στη Μαντιαμικα..
Βιβλιογρ Βοα Βιτααξής, Ο στοχασμός και η πιστη
(Αρχαιότητα - Χριστιανισμός). 2 τόμ, Εστία. Αθήνα
1991 - Δημ Bελιασaρόπouλoς. /στοΡια της ινδικής φιλο
σοφιας. Δωδώνη. Αθήνα - Γιόννινα. 1992'
Ε Λιακόπουλος
Βαισέσlκα (σανσκ. VaIsheshIka)' Η "ατομικη" η
"αναλυτικη" λεγόμενη σχολή της ορθόδοξης
ινδικής σκέΨης, που έχει άλλες πεντε σχολες
(βλ. Αντβάιτα). Η λtξη σημαινει "λεmομέρεια.
η "εξειδικευση" (vishesha) και αναφέρεται στα
χαρακτηριστικά εκεινα γνωρισματα που ξεχω-
ρίζουν και προσδιορΙζουν ένα ειδικο αντικειμε-
νο απο ολα τα άλλα. Έξι ειναι αυτά τα xαρa
κτηριστικα κατά τη σχολη αυτή: 1) η ουσια
(draνya), 2) η ποιότητα (guna), 3) η κινηση
(karma), 4) η γενικοτητα (samanya), 5) η ειδι-
κότητα (vishesha) και 6) το συμφυές (sama-
vaya) Η σχολή έχει και μια θεωρια περι φυσι-
κής, συμφωνα με την οποία τα "άτομα", που
είναι η μικρότερη υποδιαιΡεση του κοσμου της
εκδήλωσης, είναι αιώνια, ειναι τεσσάρων
ειδων και συμπιmουν με τα τέσσερα γνωστα
στοιχεια: τον αέρα, τη φωτιά, το νερό και τη
γη, που ειναι τα υλικα στοιχεια. Υπάρχουν
όμως και τα άυλα, που είναι: ο αιθέρας
(akahsa), ο χρόνος (kala), ο χωρος (dik), η
ψυχή (atman) και το πνευμα (manas). Έτσι, το
εκφρασμένο συμπαν γεννιέται και εξειδικευε-
ται συμφωνα με τον νόμο του κάρμα που πίσω
του είναι το θειο
βιβλΙΟΥΡ Zaehner R C. HIndUIsm - Dasgupta 5 Α .
HisIory οι ΙΟΟiΒΠ PhiIOSophy - ΗίήΥaππa Μ . Essen/isIs οΙ
/ndisn Philosophy - Βασ. θιτσαξής. Ο σroxσσμός κσι η
π/στη (Αρχαιότητα - Χριστιανισμός). 2 τ . Εστια. Αθήνα.
1991 Δημ. Βελισσαρόπουλος. Ισropισ της ινδικής φιλο-
σοφίας. Δωδωνη. Αθήνα - Γιόννινα. 1992'
Ε ι\ιακόπουλος
Βάισσε Χριστιανός Ερμάνος (Welsse ChrIstIan
Herman, ΛειΨΙα, 1801 1866) Γερμανός φιλό-
σοφος, φιλόλογος και θεολόγος, ένας από
τους εκπροσωπους της ιδεαλιστικής φιλοσο-
φικης αισθητικης, που βλέπει στην τέχνη τον
καρπο της αποκάλυψης της "απόλυτης ιδέας".,
και του θεολογικου ιδεαλισμου, που θεωρει τις
ιδέες σαν αιώνιες, σταθερές σκέψεις του δημι-
ουργου θεου Ο Βάισσε ανέmυξε έναν ηθικό
θεισμό", στον οποΙο συι.ιπεριέλαβε και την
πανθειστικη διδασκαλια του δασκάλου του
Εγέλου", τη σχετικη με την ενδοκοσμικότητα
του απολυτου πνεύματος.. Έργα του: Αρχtς
της μεταφυσικής (1835), Δογματική φιλocοφια
η φιλοσοφια τσυ χΡιστιανισμου (1855-1862).
Αισθητικη, Κριτική Ευαγγελική ιστορια Κ.ά
Απ Τζ
BoIOXάoum (WeIsshaupt) Αδάμ (1742-1811).
Γερμανός θεολόγος, καθηγητής στο Πανεπι-
στημιο του Ινγκολστάντ, με κοσμοπολιτικές
και αντικληρικές δοξασιες. Το 1776 ιδρυσε το
μυστικιστικό Τάγμα των Πεφωτισμένων (IIIumI
nall) , το οποΙο διαλύθηκε το 1784 από την κυ-
βερνηση της Βαυαριας. Ο Baισχάουm, μεταξύ
των αλλων, έγραψε και το έργο Αμφιβολίες
σχετικά με τις καντιανtς αντιλήψεις για τον
χωρο και τον χρόνο.
ΕΧ
Βάκων Ρότζερ, βλ. Μπtικον Ρότζερ
Βάκων Φράνσις, βλ. MπtIKOV Φράνσις.
ΒaλεντΙνoc; (2ος αι μ.Χ.). AIyumIoς γνωστι
κος φιλόσοφος, ιδρυτης σημαντικης γνωστι
κης αιρεσης Αρχικά ήταν οπαδός των πλατω
νικων ιδεων και στη συνέχεια ασπάστηκε τον
θάλλα
χριστιανισμό, για να εξελιχθει σε ενoxληΤΙKό
τατο αιρεσιάρχη. Η διδασκαλια του ήταν ένα
μίγμα αρχαιοελληνικων θεοσοφικων θεωριων
(Θεογονlα Ησιόδου, αριθμοι του Πuθαγόρα,
Ορφικές παραδόσεις), αιγυmιακων δοξασιων
και χριστιανικών αντιλήψεων (με κυρια αναφο-
ρά στο Ευαγγtλιο του lωάννη). Στο ιδιότυπο
συστημά του συμπορευονται το Χάος ή Buθ6ς,
ο απόλυτος πατήρ, και η σύζυγος του Σιγή με
τον Αχαμωθ και τον Ωρο, και τέλος με τον Xρι
στό και το Αγιο Πνευμα. Στην πορεια αυτή πε
ριγράφεται η έλιξη της αυθυπαρκτης και α
γέννητης ουσιας σε "πλήρωμα", που ολοκλη-
Ρωνεται δια του lησου Χριστου. Το γνωστικό
αυτό συστημα του Βαλεντινου απέκτησε πoλ
λούς οπαδους, τους Βαλεντινιανους, και ανα
στάτωσε την Εκκλησια, η οποία αντέδρασε με
αναιρέσεις, στις οποιες και οφειλονται κυρΙως
οι σχετικές με αυτό πληροφορΙες μας. Ο Αγ
Ειρηναίος, στο πρώτο από τα πέντε βιβλΙα του
έργου του Έλεγχος και ανατροπή της ψευδω
νυμου γνωσεως (178 188 μ.Χ.), ανασκευάζo
ντας τις αποψεις του Βαλεντίνου και την αυ
θαιρετη ερμηνεΙα των βιβλικων κειμένων, πα-
ρέχει ένα πλήθος στοιχείων του συστήματος
αυτου. Επισης ο Τερτυλλιανός στο έργο του
Adversas VaIentInIanos, γράφοντας εναντιον
της μυστηΡΙOKαnηλεΙας και της περιπλοκης θε
ολογΙας της αιρέσεως αυτής, υπεισέρχεται και
στις τελετουργικές mυχές της.
Απ Τζ
Βόλλα Λαυρέντιος (Ρωμη 1407 1457). lταλός
φιλόσοφος και φιλόλογος. Καθηγητής της Pη
τορικής στην ΠλακεντΙα και στην Παβια, έζησε
για μερικά χρόνια (1437 48) στη Νεάπολη,
στην αυλή του Αλφόνσου της ΑΡαγωνίας Στα
1431 ανάγεται χρονολογικά το πρώτο μεγάλο
έργο του, το De voΙυΡΙΒΙθ, το οποΙο ακολούθως
επεξεργάστηκε εκ νέου στα τρία βιβλΙα του De
νθrσ faIsoque οοπο. Κατά την περιοδο που
έζησε στη Νεάπολη έγραψε τα έργα ΕΙθ-
gsntIae IatInae IIΓIguae (1435 44), De IIbero
arbItno (μεταξύ 1435 και 1439), DIaIectIcae
disputstiones (1439), De faIso credita ad
ementita ConstsntinI donatione (1440), De
pr01essIone reIIgIosorum (1442) και τα τρια βι
βλια Historιarυm FerdInandI regis AragonIae
(1445 46). Το 1448 επέστρεψε στη Ρωμη,
οπου και άνοιξε σχολή για τη διδασκαλια της
Ρητορικης και έγραψε το Ιπ Novum Testa
mentum . adnotationes (1449) και άλλα ελάσ
σονα έργα
211
Βάλα
Το De vero fa/soque boπο (Περι του αληθους
και ψευδους αγαθού) αποτελει μια σκληρη επι-
θεση κατά της στωικής ηθΙΚής, έτσι όπως αυτη
εκτιθεται στα ΠΡωτα τέσσερα βιβλΙα του έργου
De conso/attone phI/osophtae (Περι παραμυθίας
της φιλοσοφίας) του Βοηθίου. Στρεφόμενος
ενάντια στην ηθικη των Στωικων", που διαKη
ρυσσει την άρνηση κάθε απόλαυσης και την
καταστολή των παθων ως npoυπόθεση για την
επίτευξη της αρετής (honestas), ο Βάλλα υπε
ραμυνεται του επικουρισμου", υποστηρίζοντας
ότι η πλειοψηφια των ανθΡωπων, αντιθετα, ε
νεργεί με ένα και μόνο στόχο: την ηδονή, που
ταυτιζεται στην πραγματικότητα με το χρήσιμο
και που αποδεικνυεται ως το αληθινό κινητρο
των ανθΡωπινων ενεργειων. Οι νόμοι θεσπι-
στηκαν και τα κράτη ιδρύθηκαν μόνον εξαιτιας
της χρησιμότητας που οι άνθρωποι έλπιζαν να
αντλησουν από αυτά' το ιδιο, φυσικά, ισχυει
και για τις ελευθέριες τέχνες. Αν, λοιπόν, η
φυση μάς ωθει στην αναζήτηση της ηδονης, ο
στωικισμός", υποτιμωντας τη φυσικη δράση
των ανθΡωπων, διαστρεβλωνει την ιδια τη
φυση και διαμορφωνει ένα ηθικο ιδεωδες μα
κριά από τις ανθΡωπινες δυνατότητες, προσιτό
μόνο σε λιγους εκλει<τούς Σε αντίθεση με
αυτή την αριστοκρατικη αντιληψη, ο εΠΙKoυρι
σμός εμφανιζεται ως ηθικη απευθυνόμενη
προς όλους τους ανθρώπους, μία αυθεντική
ερμηνεια της φυσης. Η αναζητουμενη από
τους χΡιστιανους ηδονη, η ουράνια, υπερτατη
και συχνά αντιτιθέμενη προς τη γήινη, εξακο-
λουθει ωστόσο να ειναι ηδονή, κάτι που μας
παρέχει ευχαριστηση' η ηδονιστική προοmικη,
λοιπόν, μπορει να υφισταται ακόμη και στα
πλαισια της χριστιανικής θεωρησης.
Στο έργο του De /Ibero arbitno (Περι ελευθε
ριας της βουλήσεως) αντικείμενο της πoλεμι
κής του Βάλλα είναι πάλι ο Βοήθιος, αυτη τη
φορά το πέμmο βιβλίο της Conso/atIo, όπου
συζητείται το πρόβλημα της σχέσης μεταξυ
της ελευθερης βούλησης του ανθΡωπου και
της θειας Πρόνοιας. Μέσα από την κριτική της
επιχειρηματολογίας του ΒοηθΙου, ο Βάλλα
θιγει στην πραγματικότητα τις διακρίσεις και
τη λειτουργια ολης της σχολαστικής φιλoσo
φιας. Οι έννοιες της αιωνιότητας, της πρόνoι
ας και της θείας παντοδυναμίας εΙναι αKατα
νόητες για τον άνθρωπο, που τιποτα δεν γνω-
ριζει εκτός χρόνου Απαιτείται κατ' αρχήν να
διακρινουμε στο θειο γνωση και βουληση: και
ό,ΤΙ καθιστά αναγκαια τα γεγονότα δεν ειναι η
γνωση, αλλά ή βουληση του θεου Ουτε και οι
212
άγγελοι, λέει ο Βάλλα, μπορούν να γνωρΙζουν
για ποιους λόγους η θεία βουληση ..άλλους
παιδευει και άλλους ευσnλαxνίζεται» Ενα-
ντίον, επισης, του σχολαστικισμού, και αυτη τη
φορά εναντιον και αυτου του Αριστοτέλη., κa
τευθυνονται οι Dia/ecticae dIsputationes (Δια
λεκτικές διατριβές): στην αφηρημένη και φoρ
μαλιστιΚή λογική της αριστοτελικης σχολα-
στικής παράδοσης ο Βάλλα αντιπαραθέτει μία
ορθολογική ερμηνεία της γλωσσας. Οι αριστο-
τελικές κατηγορΙες περιοριζονται σε τρεις.
ουσια, ποιότητα και δράση. Απαιτειται να εξη
γησουμε την ακριβή σημασία των λέξεων, να
τις απελευθεΡωσουμε από τις επιστΡωματω-
σεις με τις οποιες οι διακρισεις των σοφιστων
και των σχολαστικων τις έχουν καλυΨει, απo
καθιστωντας τον δεσμό μεταξυ λόγων (verba)
και πραγμάτων (res). Μόνον έτσι θα καταστει
εφιΚΤη η διάβαση προς τη διαλεκτική τέχνη
Απαραιτητο εργαλειο σ' αυτή τη διαδικασία α
ναθεώρησης είναι η φιλολογία, που, κατά τον
Βάλλα, αποκτά ευρεια σημασια, αφου μέσα
από τις λέξεις αντικατοmριζεται ο ανθΡωπινος
τρόπος σκέψης και, επομένως, η ιστορια. Στα
πλαισια αυτής της προοmικης η αντισχολαστι-
κη πολεμική του Βάλλα αποκτά την πραγματι
κή της διάσταση. ο Μεσαιωνας, διαφθεΙροντας
την αγνότητα της λατινικής, απωλεσε ταυτό-
χρονα τη βαθυτερη ουσία εκεινου του πολιτι-
σμου. Η αποκατάσταση της "λατινικότητας" ι
σοδυναμεΙ με εγχειρημα ριζικης πολιτισμικης
ανανέωσης. Τ ο έκτο βιβλιο του έργου E/e-
gantiae /atinae /Inguae (Για την κομψότητα της
λατινικής γλωσσας) πραγματευεται τη σημα-
σια διαφόρων όρων σημαντικων για τη φιλοσο-
φια, φιλολογια και τη νομική επιστημη. Υπο-
δειγματική είναι εδω η διερευνηση της έννοιας
"persona", όπως αυτή νοεΙται στη σχολαστικη
φιλοσοφία, θεωρουμενη από τον Βάλλα ως
ποιότητα (qualitas). Ο Βάλλα εφαρμόζει στη συ-
νέχεια τις μεθόδους της φιλολογικής επιστή-
μης σ' ένα γνωστό κείμενο, το De ConstantInI
donatIone (Κωνσταντίνειος δωρεά), του οποΙου
αποδεικνυει και την πλαστότητα. Τέλος, στο /π
Novum Testamentum adnotattones (Σημειωσεις
στην Καινή Διαθηκη) διεκδικεί το δικαίωμα της
κριτικής εξέτασης, έστω και σε φιλολογικό
μόνον επίπεδο, των ιεΡων κειμένων. Το έργο
αυτό κατά την Αντιμεταρρυθμιση συμπεριελη-
φθη στο Index της Συνόδου του Trento.
ΒιβλΙΟΥΡ.: Gann Ε, Ι' umanasimo ΙΙθΙίθΠΟ. LateIza. Baro.
1965.- Gaeta F.. Loranzo Valla Filologia a sIoria Πθιι'
UmanasImo ίΙθ/ίθΠΟ. Naρolι. 1959
Αθαν Νάτσης
Βαλλόν Ερρικος (Wallon Henrl) (Παρισι, 1879
1962) Γάλλος ψυχολογος και πολιτικός.
γπηρξε ειδικός στην παιδική γενετικη και ε
φaρμoσμένη ψυχολογία, θεμελιωτής της νέας
γαλλικης παιδαγωγικής, ιδρυτης συμβoυλευτι
κων κέντρων ιατροπαιδαγωγικης και διευθυ
ντής του ινστιτούτου επαγγελματικου προσα-
νατολισμου γπηρξε επισης εκδότης του πpω
του περιοδικου παιδικης ψυχολογιας, του
Enfance (Παιδικη ηλικία, 1948)
Τις απόψεις του έχει συνοΨισει με τροπο απo
λυτα σαφή στο εργο του L' θνοΙυΙίοπ psychoIo
gιque de Ι' enfant (Η ψυχολογικη εξέλιξη του
παιδιου, 1941) Στο έργο αυτό την ψυχολογική
αναπτυξη του παιδιου, τη μεταβαση του δηλ
από το ένα στάδιο στο αλλο, την περιγράφει
σαν μια πραγματικη τροποποιηση, η οποια συ
νοδευεται πάντοτε από κριση. Μεσα στο παιδι
παρατηρούνται ψυχολογικές συγκρουσεις (<<ε
παναστάσεις..), σαν να έχει αυτό να διαλέξει
αναμεσα σε δυο τυπους δράσεως, αυτου που
φεύγει και εκεινου που έρχεται Με την αντί
ληΨή του αυτή για τον τροπο της σταδιακής α
ναπτυξης της συνείδησης στα παιδιά, ο Baλ
λον έγινε ιδρυτης ψυχολογικης σχολης, που
φερει το όνομά του, αλλά συVXΡOνως ήρθε σε
ρηξη με τους υπόλοιπους ψυχολογους, ανάμε
σα στους οποίους ειναι και ο Πιαζέ., οι οποιοι,
αντιθετα, υποστηριζουν ότι η ανάmυξη του
παιδιου συμπληΡωνεται από ανεπαισθητες με
τaβaΤΙKές καταστάσεις και όχι με εκρήξεις η
"ανταρσίες" .
Ο Baλλόν, ως οπαδός της φιλοσοφιας του δια
λεκτικου υλισμου, εφάρμοσε τις αρχές του ι
στορισμου στην ανάλυση του ψυχισμου, ανά
λογη όμως υπήρξε και η πολιτική τοποθέτηση
και δράση του Μέλος του ΓΚΚ από το 1942
nηρε μtρoς στη γαλλικη αντίσταση και εκλέ-
χθηκε επανειλημμένα βουλευτης και πρόε
δρος της επιτροπής για τη μεταρρυθμιση της
παιδειας.
ΕγΡαΨε, εκτός από το έργο που προαναφέρ-
θηκε Το ανήσυχο παιδί (1925), Η προtλευση
του χαρακτήρα στο παιδί (1934-1949), Η Kατα
γωγη του στοχασμου στο παιδί (1945) Κ.ά
βιβλΙΟΥΡ Τουταντζιόν Ο Μ, Οι ψυχολΟΥικtς αντιλή-
ψεις roυ Βαλλόν (1966).- ΙθΖΖΟ R. PsychologIe e/
marxIsme La VIe e/ Ι' oeuvre de Henn Wa//on. Pans. 1975
Ν Κ Χαρβότη. Henn Wa//on. "Συγχρονα θέμοτα" τ 3.
1963 Μ Ηλιου, Henrι Wa//on "Επιθεωρηοη Τέχνης", τ
9798 1963
Απ Τ(αφεροπουλος
Βαλααμών Θεοδωρος (Κων/πολη, 12ος αι)
Βάμβας
Επιφανέστατος κανονομαθης του Buζαντιoυ.
Ακολουθησε το ιερατικό στάδιο και πολυ νωρις
στράφηκε προς το εκκλησιαστικό δικαιο, υστε
ρα από προτροπή του αυτοκράτορα Μανουήλ
Κομνηνου. Η υψηλη αυτή σχέση τον οδηγησε
στην υποστήριξη του KαισaρoπαπισμOU, στον
οποίο στράφηκαν οι αυτοκράτορες της Kωνστα
ντινουπολης, προκειμένου να αντιμετωπισουν
τους εσωτερικους και εξωτερικους κινδύνους
του κράτους. Ο Baλσαμων υποστηριζε ότι, ενώ
η δυναμη και η δpaση του Πατριάρχη περιoριζε
ται μόνο στην ψυχη, η δυναμη και η δράση του
αυτοκράτορα επεκτείνεται στο σωμα και την
ψυχή των υπηκόων του και ότι ο αυτοκράτορας
δεν υπόκειται στους νόμους ούτε στους κανό-
νες. Με τις θέσεις του αυτές εuνOOυσε τη μετα-
τροπή των αυτOκpaτόpων σε απόλυτους μονάΡ.
χες Προς την κατεύθυνση αυτη κινειται το έργο
του Ερμηνεία nσνηθείσα παρα Θεοδωρου, δια-
κονου ιης του Θεου Μεγάλης Εκκλησιας, νσμο-
φυλακος και χαρτοφυλακος και πρωτου των
Βλαχερνων, του Βαλσαμωνος.
Απ r(
Βόμβαι; Νε6φυτος (1Π6, Χιος 1855, Αθήνα).
Γεννήθηκε στη Χιο. Σπουδασε σε διάφορα
σχολεια του τουρκοκρατουμενου τότε ελληνι
κου χώρου: στη Σίφνο, στην Πάτμο, στη Χίο,
στην Πόλη. Το 1808 έφτασε για ανώτερες
σπουδές στο Παρισι Για πολλα χρόνια ήταν
προστατευόμενος του Κοραή. και θαυμαστης
των ανακαινιστικων ιδεων του. Αργότερα
έγινε υπέρμαχος συντηρητικων ιδεων και έδει
ξε χαρακτηριστική αστοργία για τη μνήμη του
προστάτη του (ο Κοραής πέθανε το 1833).
Ο Βάμβας νωρίς εγκατέλειψε τις φυσικές επι
στημες, που είχε αρχικά μελετήσει, και στρά
φηκε αποκλειστικά στη φιλολογία και τη φιλο-
σοφία. Το 1813 δημοσίευσε το ΠΡωτο βιβλιο
του' Ρητορική. Πέντε χρόνια αργότερα δημo
σιευσε τα Στοιχεία Φιλοσοφικής Ηθικής. Στο
βιβλιο αυτό πραγματεύεται θέματα, όπως' οι
«ΠΡωτες αρχές.. της ηθικης, οι πηγές της ηθι
κής αλήθειας και πλάνης, η αρετή ως μέσο στη
ζωη, η ευδαιμονια του ανθΡωπου, η ηθικη συ
νείδηση Πραγματευεται τα θέματά του με
τρόπο αριστοτελικο, αλλά και με ..νηματα..
χριστιανικα, ωστε η φιλοσοφια του να μη γίνε
ται ..επικινδυνη.. για το εκκλησιαστικο κατε-
στημενο της εποχης του, που παρακολουθου-
σε αγρυπνα την κινηση των ιδεων και επέβαλ
λε πιεστικα τις συντηρητικές του αποΨεις σε
ολους τους τομεις της πνευματικης ζωης
213
Βαν ντερ Μπέργκε
Ο Βόμβας πήρε μέρος στον Αγωνα της Aνε
ξαρτησΙας Αργότερα έγινε καθηγητής φιλo
σοφιας στο Πανεπιστήμιο της Αθηνας και το
1838 εξέδωσε το βιβλιο Στοιχεια Φιλοσοφίας.
Στον φιλοσοφικό στοχασμό του (όπως και γε
νικότερα στον εκπαιδευτικό προσανατολισμό
του) απομακρυνόταν διαρκως από τις αρχές
του Κοραή Αυτό διαπιστωνεται περισσότερο
σ' αυτό το φιλοσοφικό έργο του. Και υπάρχουν
βάσιμοι λόγοι να θεωρηθεΙ ο Βόμβας συνυπεύ
θυνος για τη σχετική ρηχότητα στην οποία o
δηγηθηκε ο ελληνικός στοχασμός στις ΠΡωτες
δεκαετίες του ελευθερου εθνικου βίου.
βιβλΙΟΥΡ κ θ Δημαρό. Νεοελληνικός Δ,αφωτισμός-
G Ρ Henderson. Η Avαβiωση του Ελληνικού Στοχασμου.
1620 - 1830 ίμετάφρ Φ Κ Βωροu)
Φ Κ Βωρο<:
Βαν ντερ Μπέργκε (Van der Berge) Πιερ Λουι
(γεν. το 1933). Αμερικανός κοινωνιολόγος,
κοινωνικός ανθρωπολόγος, ειδικευμένος στην
Αφρική. Δραστήριος οπαδός και πρoπαγανδι
στής του Koινωνιo βιoλoγισμoυ. θεωρει την
κοινωνιολογία και την κοινωνική ανθpωπoλo
γΙα υποδιαιρεση της εξελικτικής βιολογιας, υ
πογραμμιζοντας τον ρόλο των κληρονομικων
και βιολογικων προυποθέσεων της συμπεριφo
ράς των ανθΡωπων κατά την ερμηνεία των KOΙ
νωνικων φαινομένων. Ο ακραίος βιολογισμός
του τον οδηγει σε μια συντηρητική πολιτική τo
ποθέτηση, στην κατηγορηματική απόρριψη
κάθε απόπειρας κοινωνικης αλλαγης, δεδoμέ
νου ότι θεωρει το ισχυον κοινωνικό καθεστως
βιολογικά προκαθορισμένο. Έργα του' BringIng
the paradIgms σ' bIoIogy and socIaI scIence
50ciobioIogy and human nature, San FrancIsco,
1 'J78 Man ιπ socIety. Α bιosocIaI ρersρectIve,
New York, 1975
ΔΠ
Isαv Στέενμπέργκεν (Van Steenbergen) Φερ
νάντ (γεν 1904). Βέλγος φιλόσοφος νεoθωμι
στής", ειδικευμένος στην ιστορία της μεσαιω
νικής φιλοσοφίας. Έργα του: EpIstθmoIogIe,
LouvaIn, 1965 OntoIogIe, LouvaIn, 1966 - Intro-
duction a Ι' etude de ΙΒ philosophie mθdIevaIe,
Louvain, 1974 Le PrσbIeme de Ι' exIstence de
ΟΙθυ dans Ies ecrιts de 5ΒΙΠΙ Thomas d' AqUIn,
Louvain, 1980
ΔΠ
BανyK Γlaνγκ-μΙνΥΚ (Wang Yang-mIng),Bav
214
Σουτζέν, Βαν ΜΟΟν (1472 1529). Ένας από
τους μεγαλυτερους φιλοσόφους των νεότε
Ρων χρόνων. Γεννήθηκε στο Γιου-όο της επαρ
χιας Tσε Kιανγκ. Στα δεκαοχτω του χρόνια
μυήθηκε στις διδασκαλιες του μεσαιωνικου φι
λοσ6φου Tσoυ Σι (Chu HsI) (1130 12OO), ο o
ποΙος ήταν περΙπου ό,ΤΙ ήταν στη Δύση ο
Θωμάς ο Ακινάτης., δηλαδή ο γενικής αποδο-
χής φιλόσοφος της Κίνας για πολλους αιωνες
Η αλήθεια, κατά τον Βανγκ ΓιανγK μινγκ, και
μαζΙ με αυτήν η σοφΙα, αποκτάται με την έρευ
να του ίδιου του νου μας με οδηγό την ενόρα
ση και όχι τη λογική εξερευνηση των πραγμά-
των, όπως έλεγε ο Tσoυ Σι Ο Βανγκ Γιανγκ-
μινγκ διδαξε επΙσης και τη θεωρΙα περΙ της ε-
νότητας του ανθΡωπου με το σύμπαν, ακόμη
και με τα άψυχα πράγματα, την ιδέα της υπαρ
ξης μιας ασυσκότιστης καθαρής ψυχής, απaλ
λαγμένης από τις επιθυμιες, που εναπόκειται
σε κάθε άνθρωπο να την αΠOKaλυψει και να
την καταστήσει κυριαρχη των πράξεων του,
ωστε να μπορει έτσι να βλέπει το υπέρτατο
αγαθό. Η διάκριση καλού και κακου υπάρχει
μόνο σε ένα ορισμένο επιπεδο υπαρξης (το δι-
δαξαν και οι Στωικοί. φιλοσοφοι και ο Μάρκος
Αυρήλιος.), εκείνο το βιωνει μόνο ο "επίnλα
στος" άνθρωπος, εκεινος που δεν έχει πραγ
ματικά φωτιστει Οι αντιληψεις αυτές δεν ανό-
γονται μόνο στη νόηση. Ο Βανγκ Γιανγκ-μινγκ
εισάγει και την έννοια της ενυπάρχουσας σ'
αυτήν "βουλησης", που διαδραματιζει καιριο
ρόλο στην αναζήτηση της αλήθειας. Η φύση
έχει πηγή τον "Ουρανό" και τα πράγματα που
εμπεριέχει δημιουργουνται με την αποδοχη
της "μορφής" (της αρχής, του λόγου) εκ μέ-
ρους του "αιθέρα", ο οποίος αντιστοιχει σε ό,ΤΙ
στη Δυση αποκαλειται "ουσΙα" ή "άμορφη υλη",
που εΙναι μη ον Ο εξωτερικός κόσμος εΙναι
πραγματικά το συνολο των παραστάσεων της
συνειδησής μας. Έτσι λοιπόν, εκει που ο Τσου-
Σι είχε καθιεΡωσει τη διάκριση ύλης πνεύμα-
τος ο Βανγκ ΓιανγK μινγK καθιεΡωνει ένα ιδεα-
λιστικό συστημα ανάλογο με το του Berkeley
(Μπέρκλευ.). Υπό την επηρεια μάλιστα ενός
άκρως ιδεαλιστικου βουδισμου, υπέδειξε ως
μέθοδο του "καθαρου χαρακτηρα" και της "η-
συχιας του νου" τη Dhyana (Δυάνα), τη στοχα-
στική βυθιση. Ο Γιανγκ BανγK μινγK κατέληξε
στην καθιέρωση της ανθΡωπιάς, που τη θεωρεl
ως τον ακρογωνιαιο λίθο της συμπεριφΟΡας
συμφωνα προς την οποία, αλλωστε, ζούσε και
τη ζωη του Έργα του' Τα τσουέβεν (Ερωτημα
τα σχετικά με τη "Μεγάλη Διδασκαλια") κοι
Chu tzu Wan m'n TIng Iun (Διδασκαλια του
Tσoυ Σι κατά την ωριμη του ηλικια).
ΒιβλΙΟΥΡ Fung Yu lan. Α History ο( Chinese PhIlosophy
Princeton, UnIversily Press, 1953 (Β' τόμ σο 596-629)
Δημ. Βελιοσσρόποuλος. Ιστopιa της κινεζικής φιλοσο-
φίας Δωδωνη, Αθήνα - Γιόννινα. 1981 (Β' τόμ 00 25()..
268)
Δημ θελισσρόπουλος
BaνyK ΤσΟUνΥΚ (Wang Ch'ung) (27 1OO; μ.Χ.).
Κατά τον 1 ο αι μ.Χ.σημειωθηκε στην Κινα ένα
ρευμα απόρριψης από τους φιλοσ6φους των
στοιχειων εκείνων που προέρχονταν από το α
πόκρυφο και ειχαν κατακλυσει τη χωρα ήδη
από τον 30 αι Π.Χ. Εκείνος ο φιλόσοφος που
συνέβαλε περισσότερο από όλους στην Kά
θaρση της φιλοσοφΙας από τα ξένα αυτά στoι
χεια και εισήγαγε σ' αυτην ένα λογοκρατικο
και κριτικό πνευμα ειναι ο Βανγκ Τσουνγκ, που
καταγόταν από την επαρχια ου Κιανγκ και
απο πολυ μικρός έδειξε μεγαλη κλιση στη φι-
λοσοφΌ, χωρις να nρoσKOλληθει σε καμια
σχολη. Ασκησε το επαγγελμα του δασκαλου
στην πατριδα του και στην κρατική υπηρεσια έ
φθασε μόνο ως τον βαθμο του υπονομάρχη. Σε
ολα τα φιλοσοφικα προβληματα πρόταξε μια
ρεαλιστικη θεωρια απαλλαγμένη από προκα-
ταλήΨεις. Ακομα και τα δυο βασικά Koσμoλoγι
κα στοιχεία "Γιν" και "Γιανγκ" τα αντιμετωπίζει
ορθολογικά ως δυο δυνάμεις, παθητικη και ε
νερΥητικη, από το παιγνιδι των οποίων πηγάζει
το "γίγνεσθαι" Απο τα εργα του σωζεται το
Λουν Χεvyκ ( υζητησεις και συλλογισμοι) που
xaρaKτηριζεται από εντονο ΚΡΙΤΙΚΟ πνεύμα.
Στη μεταφυσικη του ο Βανγκ Τσουνγκ ειναι ε
πηρεασμενος απο το Ι Τσιν (ΤΟ βιβλιο των με
ταβολων). Απορριmει κάθε τάση πρoσωπoπoι
ησης του Ουρανου, έναν όρο που θεωρει ως
αλληγορικο, και απορρίmει την ιδέα της εντε
λεχειας, τη σκοπιμότητα στη δημιουργια. Η
φύση είναι αδιάφορη. Στη μοιρα δινει μια εντε
λως διαφορετικη έννοια Λέει ότι απο τη στιγ-
μη της συλληψης, όταν οι γονεις ενωνουν τη
ζωικες δυνάμεις τους, οι τυχες και οι ατυχιες
στη ζωη του ανθΡωπου έχουν προκαθοριστει
Γενικα στο Λουν Χεvyκ ο Βανγκ Τσουνγκ δια-
κηρυπε "Μισος στα αποκυηματα της φαντα
οίας" και "όποιος διατείνεται κατι πρεπει να το
υποστηριζει με συγκεκριμενα παραδείγματα"
Κάθε ισχυρισμος εχει ανάγκη απόδειξης Γενι
κα μπορει να λεχθεί ότι κανένας Κινέζος φιλo
σοφος δεν ειχε ως την εποχη του αντιταχθει
τοσο ανοιχτα στις προκαταληΨεις και τις ασυ
ναρτησιες
ΒανΥΚ Φοu-τζι
ΒιβλΙΟΥΡ Fung Yu-Ian, Α HIstory ο( chInese PhIlOsophy.
Pnnceton UnwersIIy Press, 1953, σο 150-167 - Δημ Βε-
λιοσσρόποuλος. Ιστορία της κινε{ικής φιλοσοφ/ας. Δω-
δωνη, Αθήνα, 1981 (Α' τ . 00 18-25)
Δημ Βελισσσρόπουλος
BανyK Φοu-τζι (1619-1692). Γεννήθηκε στο
Yeng-yang του Hunan. Τα νεανικά του χρόνια
συμπίmουν με την mωση της δυναστείας
Μινγκ κάτω από τα χτυπήματα φυλων της Mα
ντζουριας, που κατέλαβαν τελικά την Κίνα και
ιδρυσαν την αυτοκρατορική δυναστεία Τσινγκ,
με την οποια αρνηθηκε να συνεργαστεΙ' αντί
θετα, την πολέμησε ως στρατιωτικός ηγέτης
και, όταν αυτή επιβλήθηκε, αναγκάστηκε ν' α
ποσυρθει σε ηλικία τριάντα τριων ετων στα
βουνά, όπου και αφοσιωθηκε στη φιλοσοφία
τόσο του κομφουκιανισμου, όσο και του Tαoι
σμου και του Βουδισμου. Τα σωζόμενα εργα
του βρισκονται συγκεντρωμένα στη συλλογή
Chuan shan ι shu (Σωζόμενα έργα του Σι- Tσoυ
άν σαν, όνομα με το οποιο ήταν επισης γνω-
στός ο Βανγκ Φου-τζι). Στο εργο του Τυ ssu
shu ta chuan-shua (Παρατηρησεις στην ανά
γνωση των τεσσαΡων βιβλιων), ο Βανγκ Φoυ
τζι λέει ότι ο Λόγος (Ιι) δεν εΙναι υπερβατικη
αρχη που προυπάρχει της υλης ΕΙναι αnλως η
τάξη και ο ρυθμος με τον οποίο εμφανίζεται η
υλη από την οποία αποτελείται το συμπαν.
γλη (ch'ι) και Λόγος (Ιι) "ει ναι ταυτοσημες έν
νοιες, όπου ο Λόγος είναι η ενέργεια ΓΙου ε
μπεριέχεται στην υλη", υλικη ενέργεια. Yπάρ
χουν πέντε στοιχεια στον κόσμο (το πέμmο
εΙναι ο αιθέρας) και, όταν γινεται λόγος περι
Ουρανου (Τ'ιεν) , δεν πρεπει να εννοουμε την
υπέρτατη αρχή, αλλά αnλως το Γιν και το Γιαν
γκ (την παθητική και τη δυναμική Ι ενεργο, α-
ντιστοιχα, αρχη), καθως και τα πέντε στοιχεια,
δηλαδη γενικά τη "φυση" του υλικου κόσμου.
Εκτός απο τα συγκεκρι Jtva πράγματα δεν υ
πάρχει κάτι άλλο' το "Μη Ον" ειναι αnλως η α
πουσια του όντος. Αναγνωριζει οτι ναι μεν ο
κεντρικός πυρηνας του κομφουκιανισμου ειναι
ορθός και εξακολουθει να ειναι έγκυρος, οι λε
mομέρειες όμως αλλάζουν. Στον κοσμο τα
παντα βρίσκονται σε κινηση, σε μια διαδικασια
συνεχους μεταβολης, παραγωγης και Kατα
στροφης, πραγμα που συμβαίνει και ως προς
τις δοξασιες Για τον λόγο αυτό ο Βανγκ Φου-
τζι πιστευε στην ιδέα της κοινωνικης προοδου
Το κομμουνιστικο καθεστως τον τίμησε ιδιαίτε-
ρα μετα την επικράτηση του, το 1949, στην
Κινα, και λογω της υλιστικης υφης της φιλoσo
φιας του και λογω της αντιθεσης του παρ'
215
Bαρδaλάxoc;
όλο που βασικό ήταν οπαδός της κομφουκιανης
σχoλη στην αναζήτηση λυσεων στα nρoβλη-
ματα της χωρας του σε παρωχημένα συστήμα
τα. Φρονουσε ότι οι συνθήκες αλλόζουν και τα
πολιτικό συστήματα πρέπει να προσαρμόζονται
στις ιστορικές και γεωγραφικές μεταβoλtς
8ιβλιογρ Fung Vu-Ian. Α HIstory ο( ChInese PhIIosophy.
Pnnceton UnIversIty Press, 1953 (8' τόμ σσ 641-650)
Δημ Βελισσαρόπουλος. Ιστορισ της κινεζικής φιλοσσ-
φισς. Δωδωνη, Αθήνσ. 1981 (8' τόμ σσ 28Ι-289)
Δημ BελισσαρόnσlJλoς
Βαρδaλάχoc; Κωνσταντινος (1755 1830). Έλ
ληνας λόγιος με αξιόλογη συμβολή στη δια
μόρφωση της ελληνικης επιστημονικης φιλo
σοφικής σκέψης του καιΡου του.
Σπουδασε φιλολογια, ιατρικη και φυσΙKoμαθη
ματικό στην Πόδοβα της lταλιας και αμέσως
μετα, το 1800, διορΙστηκε δάσκαλος και στη
συνέχεια διευθυντής της Ηγεμονικης Aκαδη
μίας του Βουκουρεστιου Το 1816 τον συνα
ντουμε δάσκαλο στη Χιο και το 1819 διεuθυντη
του ελληνικου σχολειου (Εμπορική σχολη) της
Οδησσου. Το 1820 επιστρέφει στην Ηγεμονικη
Ακαδημια του Βουκουρεστίου από την οποία
όμως τα επαναστατικό γεγονότα τον απέσπα
σαν τον αμέσως επόμενο χρόνο Παραμένει
στο Μπρασόβ (Στεφανούπολη) της Tρανσυλ
βανιας, όπου ασχολειται με συγγραφικη δρα
στηριότητα, για να επιστρέψει και πάλι το 1825
στη σχολη της Οδησσου, όπου διδάσκει μέχρι
το 1830. Τον χρόνο εκείνο ο Καποδιστριας τον
προσκάλεσε ν' αναλόβει τη διευθυνση της
σχολής της Αιγινας. Η γολέπα όμως που τον
μετέφερε ναυόγησε κοντό στην Κέα τη νυχτα
μεταξυ 19 και 20 lουνιου 1830 και ο Bαρδaλό
χος πνιγηκε
Τ ο συγγραφικό έργο του Κ. Βαρδαλόχου ειναι
πλουσιο και πολυδιόστατο. Εκδόθηκαν Φυσική
πειραματική (1812), Ρητορική Ttxyη (1815),
Γραμματική πις ελληνικης γλωσσης (1829),
Μαθήματα δια τους παΙδας (1830), Μαθήματα
εκ των Αισωπειων Μυθων (1830), Λouκιανoυ
Σαμοσατέως Διάλογοι (1831), Ξεvoφώντος
Κυρου Παιδεια και Κυρου Ανάβασις (1845/6)
Στο συγγραφικό του έργο, που στόχο του έχει
τη σπουδάζουσα νεολαια, διαφαίνεται η πρo
σπαθεια να δοθει στον νέο μια ι:-γκυκλοπαιδικη
μΟΡφωση, στηριζομενη στην ευρωπαικη παι-
δεια και με αξονα τις φυσικες και θετικες επι
στημες
Εκφραζοντας το πνευμα των γόλλων εγKυκλo
παιδιστων, γενικότερα το πνευμα της επιστη
μης του καιΡου του, ο Βαρδαλόχος ειναι εν
216
θερμος υποστηρικτής της ιδέας της ενοτητας,
της συνεχους εξέλιξης του φυσικου κόσμου
Μιας ενότητας και μιας συνεχους εξελιξης την
οποία βλέπει μέσα σ' ένα απέραντο διαστημικό
χωρο όπου ..το ένα ηλιακό συστημα συρει το
άλλο». ..Μελετω τους νόμους, ζητω τας σχέ
σεις αι οποίαι κατασταίνουσι ταυτην την απέ
ραντον άλυσσον εν μόνον ό oν», γράφει στα
Μαθήματα δια τους παΙδας
Ο Βαρδαλόχος βλέπει μια συνεχη εξέλιξη, μια
συνεχή κινηση στον τομέα της επιστήμης, της
γνωσης γενικότερα. ..Είναι αναντΙρρητον».
γράφει στη Γραμματική πις ελληνικής γλωσ-
σης, ..ότι, όταν μία τις επιστήμη, η τέχνη, εξε-
τόζεται συνεχως και με ακρίβειαν, ανακαλυ-
moVTOI πράγματα πρότερον αγνοσυμενα, και
όσον πλειότερον εξετόζονται, τόσον προχω-
ρει εις το έμπροσθεν, και κατ' ολΙγον πλησιόζει
εις την τελειοποιησίν της. Αδικουμεν βέβαια
τον ανθΡώπινον νουν, αν νομίζωμεν ότι, από
τα έως τώρα ευρεθέντα, περαιτέρω δεν ημπο-
ρει να προχωρηση η Επιστήμη Η καθημερινή
πεΙρα αποδείχνει εις ημός το εναντιον. Τούτο
γίνεται μόνον, οταν παυση ο νους από το να
παρατηρή, να περιεργόζεται, και να επιθυμη
την ιδιαν εαυτού τελειοποίησιν Το οποιον δεν
εΙναι Ιδιον της φυσεως του ανθΡωπινου νοός»
Αξιες προσοχης είναι και οι κοινωνιολογικές α-
ντιλήψεις του Bαρδaλόxoυ, ο οποίος είναι ο.
παδός της φυσικής μεν ισότητας αλλό και της
κοινωνικής ανισότητας των ανθΡωπων .. Ολοι
οι όνθΡωΠΟΙ είναι ισοι, και όλοι εχουν το φυσι-
κόν δΙκαιον της ισότητας, ειναι φοβερόν πράγ-
μα και να το φαντασθη τις ότι ο όνθΡωΠος εις
τ6σην θηριωδίαν καταντό, ωστε να αρπόξη
από τους ομοειδεις του το φυσικόν των δίκαι-
ον, και αυτήν την ζωήν των», γράφει ο Baρδα-
λόχος (Τα πρωτα σχtδια των παιδικων μαθη-
μάτων, σελ. 400, 418), ο οποίος προσθέτει
όμως ότι χωρις την ανισότητα ..πόσα πολιτικη
ένωσις, πόσα κοινωνικη διόταξις ήθελεν είσθαι
αδυνατος» και γι' αυτό ..ο mωχός και ο αδυνα-
τος πόντοτε ειναι υποκειμενος εις τον πλου-
σιωτερον και δυνατώτερον» (Μαθήματα δια
τους παΙδας, σελ 137) Για να καταληξει
.. Ολοι οι όνθΡωΠΟΙ ειναι ισοι, και δεν πρέπει
κανεις να εγγιζη, όσα δικαια έλαβεν ο ανθρω-
πος απο την φυσιν και ότι όλοι οι όνθΡωΠΟΙ
ειναι ανισοι»
Γισννης Kσpaς
Βαρδησάνης (154-222). Γνωστικος καταγομε-
νος απο την Εδεσσα Ο Βαρδησανης παΡαδε.
χοταν ότι υπάρχουν δυο αρχές από τις οποΙες
η μια ειναι ο άγνωστος "Πατήρ" και η άλλη η
"υλη", από την οποία προηλθε ο Σατανάς. Από
τον Πατερα απορρέουν εmά αιωνες, οι οποίοι
μαζι του αποτελουν το "nληpωμα". Από το
πλήρωμα αυτο προέρχεται το πνευμα του αν-
θΡωπου, που εξαιτίας της αμαρτίας κατέπεσεν
σ' αυτό τον κόσμο, όπου κατηλθε ο Χριστός
για τη σωτηρια του.
Πηγές: Αποσπασματα (F Jacoby, D/e Fragme-
nte der grιech/schen H/storιker, 3 νοl , LeIden,
1923-1958 (ανατ 1954 1969), 3, 643 656)
Νικ Γ Πολιτης
Βαρλαάμ ο Kαλα8ΡΌC; (1290 1348) Μοναχός
από την Καλαβρία της Νότιας Ιταλίας Συμμε
τειχε στους αγωνες εναντιον των Λατινων και
καταδικασε τις δογματικές τους αντιληΨεις
και τις αξιωσεις που ειχαν για τα πρωτεία στη
διοικηση της Εκκλησιας Η κατάρτιση και η
καλλιέργεια του Βαρλαάμ εκτιμηθηκαν από
τον αυτοκράτορα Ανδρονικο, ο οποίος μάλιστα
του ανέθεσε την αποστολη να μεταβει στην
Αβινιόν και να διαπραγματευθει με τον Πάπα
Βενέδικτο ΧΙ!, ωστε ο τελευταίος να ενισχυσει
το Βυζαντινό κράτος που βρισκόταν μπροστά
στον τουρκικό κινδυνο ανικανο να αμυνθει Οι
συζητησεις δεν απέδωσαν και οι διαφορες που
είχαν γεννήσει το Σχισμα δεν αποκαταστάθη-
καν' έτσι ο Βαρλαάμ γυρισε άπρακτος στην
Κωνσταντινουπολη
Λαμβάνοντας μέρος στη διαμάχη των Hσυxα
στων, διακωμωδησε αυτους και τον Γρηγόριο
Παλαμά., με αποτέλεσμα η Συνοδος που συ-
γκληθηκε το 1341 από τον Ιωάννη Καλέ κα, τον
Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, για να επι
λυσει τη διαφορά, να καταδικάσει τον Βαρλα-
άμ Το γεγονός αυτό τον οδηγησε πάλι στην
lταλια, όπου προσχωρησε στον Καθολικισμό
και με την προστασια και τη βοήθεια του Πε
τράρχη ανακηρυχθηκε επισκοπος του Geharzo
στη Νεάπολη
Ο Βαρλαάμ ακολουθουσε την αριστοτελική φι
λοσοφια και διακρινόταν για τον ορθολογισμό
του Αυτό το γεγονος τον έκανε να ασκήσει
σκληρη πολεμική εναντιον των Ησυχαστων σε
τέτοιο βαθμό, που το όνομά του σημαδεψε το
κίνημα εναντίον του μυστικιστικου Hσυxα
σμου"
Μαριάνrζελα ιελο
δόση και εποικοδόμημα. Θεμελιωδεις Kατηγo
ρίc.ς της υλιστικής αντίληψης της ιστοριας (βλ
βάση και εποικοδόμημα
ιστορικός υλισμος), στις οποιες αντανακλάται
η δομή ενος οικονομικου κοινωνικου σχηματι-
σμού και η νομοτελειακή διαλεκτικη συνάρτη
ση και αλληλεπιδραση μεταξυ των παραγωγι
κων, οικονομικών σχέσεων και του συνόλου
των υπόλοιπων σχέσεων
Ο εισηγητής του εν λόγω ζευγους καΤηγοριων
Κ Μαρξ. όρισε ως εξης τη μεταξυ τους σχέση:
..Στην κοινωνική παραγωγή της υπαρξης τους,
οι άνθρωποι συνάmουν καθορισμένες, ανα
γκαιες και ανεξαρτητες από τη θεληση τους
σχέσεις' οι σχέσεις αυτές παραγωγης αντι-
στοιχούν σε ένα δεδομένο βαθμό ανάmυξης
των υλικων ΠαΡαγωγικων δυνάμεων Το συνo
λο των σχέσεων αυτων σχηματίζει την OΙKoνo
μΙΚη δομή της κοινωνιας, την πραγματικη βάση
πάνω στην οποια αντιστοιχουν ορισμένες μορ-
φες της κοινωνικής συνείδησης.. (από τον
Πρόλογο στην Κριτική της πολιτικής OΙKoνo
μιας, 1θ59). Κατά τον Β Ι. Λένιν., οι εν λόγω
κατηγοριες αντανακλουν Τη διακριση μεταξυ
..υλικων.. και ..ιδεολογικων.. κοινωνικων σχέ-
σεων, οι πρωτες από τις οποιες διαμoρφωνo
νται ανεξάρτητα από τη θέληση και τη συνει
δηση του ανθΡωπου.
Το περιεχόμενο αυτων των κατηγοριων εK
φραζόταν κατ' εξοχήν ιδεαλιστικά με τις έννoι
ες της κλασικής αστικης πολιτικης και Koινωνι
κής φιλοσοφίας. «κοινωνια των ιδιωτων..,
«κρατος",
Οι ανθΡωΠΟΙ ως υποκειμενα. αποτελουν τα ε-
νεργά «συστατικά στοιχεία.. των υλικων KOΙ
νωνικων σχέσεων. Δεν επιδιδονται αnλως
στην υλοποίηση των δυνατοτητων αλλαγής
των υλικων κοινωνικών σχέσεων, οι οποίες υ
πάρχουν ανεξάρτητα από αυτους, αλλα η ίδια
η δραστηριότητά τους, η ιδια η αυτoπραγμάτω
ση τους αποτελει ταυτόχρονα μια διαδικασια
αλλαγης των υλικών κοινωνικων σχέσεων
Αποτελεί δηλαδή η δραστηριοτητα τους μια
χΡησιμοποιηση των διαθέσιμων αντΙKειμενι
κων δυνατοτήτων αλλαγής, η οποία δημιoυρ
γει συνάμα δυνατότητες αλλαγης των υλικων
κοινωνικών σχέσεων Κατ' αυτό τον τρόπο, ε
ποικοδ6μημα είναι η δραστηριοτητα των αν-
θΡωπων η οποια κατευθυνεται απο την κοινω-
νικη συνείδηση. και συμπεριλαμβC!νει (εκτος
της κοινωνικης συνειδησης και) Τη συνένωση,
την οργανωση των ανθΡωπων ως υΠOKειμε
νων, καθως και τα υλικα μέσα πραγματoπoίη
σης αυτής της δραστηριότητας (πολιτικη νο-
μικη θεσμικοτητα, μεσα παρεμβατισμου, Kατα
στολης κ λπ.) Το εποικοδομημα αυτο υψωνε-
217
βασικό πρόβλημα της φιλοσοφlας
ται πάνω από τις κοινωνικές παραγωγικές σχέ
σεις, που ως οικονομικη βάση κυριως Kαθoρί
ζουν, προσδιορίζουν το εποικοδομημα, το
οποίο, ωστόσο, με κανέναν τρόπο δεν μπορει
να αναχθει σ-ην οικονομική βάση.
Το εποικοδόμημα ως προς τις Πράξεις και τα
μέσα που χΡησιμοποιουν οι ανθΡωΠΟΙ ειναι
υλικό Ομως, σε αντιδιαστολή με τις υλικές πα-
ραγωγικές σχέσεις, οι σχέσεις του εΠOΙKoδo
μήματος, ως όλου, διαμορφωνονται διαμέσου
της κοινωνικής συνείδησης και κατευθυνονται
από αυτήν κατά τη λειτουργια τους Η εξέταση
του εποικοδομήματος συνολικά μας επιτρέπει
να εξετάσουμε την ενότητα κοινωνικής συνεΙ-
δησης και κοινωνικού Ειναι. μέσα στη διαφορά
τους. Το εποικοδόμημα από την άποψη της ιδι
αιτερότητάς του σε σύγκριση με την κοινωνική
συνειδηση χΡησιμευει για την αντιστροφη
υλικη επενέργεια της κοινωνικής συνειδησης
στο κοινωνικό Είναι
Η διάκριση μεταξυ βασης και εποικοδομήμα-
τος εκδηλωνεται σε καθαρη μορφη επι κεφα-
λαΙΟκΡατίας, όπου όλες οι πλευρές του Koινω
νικου όλου προβάλλουν από την αποψη της
διαφοράς, της αντιθεσης. τους Το εν λόγω
γεγονός αντανακλάται έντονα και στον χαρα-
κτηρα των σχετικων μαρξικων ορισμων, οι o
ποιοι φέρουν την ανεξιτηλη σφραγιδα της Kε
φαλαιοκρατικής βαθμίδας της ανάmυξης της
κοινωνίας Με αυτο συνδέονται και οι δυσκο-
λιες που nΡOKumouv από τη μηχανική αναζη
τηση του περιεχόμενου των εν λόγω Kατηγo
ριων σε όλες τις προκεφαλαιοκρατικές βαθμι
δες της κοινωνικής ανάmυξης.
Στις μετεπειτα επεξεργασίες ερμηνειες της
μαρξικης θεωριας παρατηρήθηκαν τάσεις μη
χανιστικης αναγωγης του εποικοδομήματος
στη βάση (βλ αναγωγισμός, μηχανιστική αντι-
ληΨη, οικονομικός υλισμός, τεχνοκρατια), αλ
λά και βουλησιαρχικής, υποκειμενιστικής (βλ
βουλησιαρχια, υποκειμενισμός) υπερεκτΙμησης
του ρόλου του εποικοδομήματος. Ιδιοτυπία πα-
ρουσιάζει η ερμηνεια του Λ. Αλτουσέρ. με τις
επιρροές που έχει δεχθει από τον δομισμο.
Βιβλιογρ.: Κ Μαρξ. κριτική της Εγελιανής φιλοοοφιας
του Κρότους και του Δικαίου. Παπαζήσης. Αθήνα 1978-
του ιδιου: Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας. θεμέλιο.
Αθήνα 1978. Κ Μαρξ και Φ Ένγκελς. Η Γερμανική ιδε.
ολογια. τόμ 1-2. Gutenberg. Αθήνα. Ι979 - Μ Harneker.
Βσσικtς tvvοιες του ιστορικού υλισμου. Παπαζήσης
Αθήνα. Ι976
Δ Πστtλης
δασικό πρόβλημα της φιλοσοφίας. Η διατυπω-
218
ση ενός τέτοιου προβληματος με τόση σc.'ρη
νεια και διάκριση (ευκρίνεια) οφειλεται στον
Ένγκελς. (Fr. Engels). Η υπαρξή του όμως και
η επίδρασή του στη διαμόρφωση των φιλoσo
φικών συστημάτων επισημαίνεται από πολυ
νωρις στον αρχαίο ελληνικό φιλοσοφικό στo
χασμό. Συγκεκριμένα, το πρόβλημα διατυπω
νεται έτσι: προηγειται η συνείδηση του ανθpώ
που ή η υλική υπόσταση (η ψυχη η το σωμα), η
"συνείδηση" ή το "Ειναι", Η απάντηση στο εpώ
τημα αυτό αποτελει τη βάση για τη διαμόρφω
ση κάθε φιλοσοφικου συστήματος. ..Οι φιλό
σοφοι.., εγραΨε ο Ένγκελς (Κ Μαρξ Φ
Ένγκελς, Απαντα, τ. 21, σελ. 383), "xωριστη
καν σε δυο μεγάλα στρατόπεδα, ανάλογα με
την απάντηση που έδιναν σ' αυτό το πρόβλη
μα Εκείνοι που βεβαιωναν ότι το πνεύμα υ
πήρχε πριν από τη φυση . . ι ποτελεσαν το ιδε-
αλιστικό στρατόπεδο Εκείνοι που θεωρουσαν
βασική αρχή τη φυση προσχωρησαν στις διά
φορες μορφές του υλισμου... Ειναι αυτονόητο
ότι απο την απάντηση που δινει ένας στοχα-
στης σ' αυτό το εΡωτημα (το βασικό) απoρρέ
ουν οι θέσεις του σε πολλά άλλα συναφή και
ουσιωδη. Λογουχαρη, για έναν συνεπη υλιστη
(που δέχεται ότι η υλη υπαρχει πριν, ανεξάρ
τητα και έξω από τη συνειδηση του ανθΡωπου)
ανάλογη ειναι και η αντιληψη του για τη
γνωση, ως αντανακλαση της υλικης πραγματι
κότητας στη συνειδηση Οι υλιστές όλων των
αιωνων ως προς το φαινόμενο της γνωσης
(πηγη, αφετηρΙα) πρεσβεύουν διάφορες πα-
ραλλαγές αισθησιαρχΙας (οι αισθήσεις του αν-
θΡωπου δέχονται ερεθισματα και τα μεταφε-
ρουν στον νου)' δεν υπάρχει γνωση που δεν
πέρασε απ' αυτόν το δρόμο (υλη . αισθηση -
συνειδηση). Αυτη την αποΨη βρισκουμε στον
Δημόκρηο., στον Επικουρο., στον Τζων Λοκ.
(John Locke) ("nihII ιπ Intellectu quod ηοη prius
fuerιt Il\sensu"). Και οι ιδεαλιστές όλων των ε
ποχων (που nΡOlJnOetTOUV αθανασια της
ψυχης, προύπαρξη συνείδησης, που εγKαθι
σταται στο θνητό σωμα) ερμηνευουν το φαινο-
μενο της γνώσης με κάποια παpaλλαγη
προίίπαρξης μορφων γνωσης στην ψυχη - συ-
νειδηση, προτου αυτη "φυλακιστει" στο φθaρ-
τό σωμα για μια προσκαιρη "φιλοξενια" Ο Πλα-
των. δημιουργησε τη θεωρια της "αναμνησης"'
(η αιωνια ψυχη, οταν εγκαθισταται στο φθορτο
σωμα, παΙρνει αφορμη από τις αισθrισεις για
να θυμηθει εικόνες που ειχε αντικρίσει κατα
την προηγουμενη, ασωματη, υπαρξι') της) Ο
Ντεκάρτ. (Descartes) εισηγηθηκε τη θεωρια
περι "έμφυτων ιδεών", που προυπάρχουν στη
συνείδηση πριν αυτή εγκατασταθει στο θνητό
σωμα ("ideae Innatae", π Χ χωρος, χρόνος και
άλλες)
Από τη θέση που παιρνουν οι φιλόσοφοι στο
βασικό πρόβλημα της φιλοσοφιας εξαρτωνται
και οι αντιλήψεις τους για τη μεταφυσική,
ακόμη και σε εποχές που δεν εΙχε καθιερωθεί
η αντιδιαστολη ιδεαλισμου - υλισμού. Ο Δημό
κριτος, λ.χ., που ειχε βασική θέση ότι δεν υ
πάρχει τιποτε άλλο από άτομα και κενό ("ετεή
δε άτομα και κενόν"), ειρωνευόταν ως μuθO
πλασίες και ψευδη όσα ισχυριζονταν αλλοι
nερι ζωής μετά θάνατον: «ένιοι θνητής φυσε
ως διάλυσιν ουκ ειδότες. τον της βιοτης χρό-
νον εν ταραχαις και φόβοις ταλαιπωρέουσι,
Ψευδεα περι του μετά την τελευτήν μuθOπλα-
στέοντες χρόνου.. (Στ. 297) Η μεταφυσική του
ειναι συνειδητή απόρροια της βασικής παρα
δοχής. Και ο Επικουρος., συνεπής υλιστής,
διακηρύσσει με έμφαση: "ο θάνατος ουδέν
προς ημάς", γιατι όσο υπάρχουμε εμεις δεν υ
ΠαΡχει με μας ο θάνατος, και όταν έλθει εKει
νος δεν υπάρχουμε εμείς για να τον αισθαν
θουμε. Πρέπει να σημειωθει ότι κατά καιρους
οι φιλόσοφοι διατυπωσαν διαφορετικά ή πρό
βαλαν διαφορετικά το βασικό πρόβλημα της
φιλοσοφίας. Λογουχάρη, για τη σχολαστικη
φιλοσοφία του Μεσαίωνα βασικό πρόβλημα
ήταν η αντιδικια ανάμεσα στον "Νομιναλισμό".
(η Ονοματοκρατια), που δεχόταν ότι οι Kαθoλι
κες έwοιες δεν υπάρχουν στην πραγμαΤΙKότη
τα αλλά μόνο στη νόηση, και τον "Ρεαλισμό".,
που υποστήριζε ότι οι γενικές κατηγοριες έν
νοιες έχουν υπόσταση αντικειμενική. Αλλά και
αυτή η αντιδικια ουσιαστικά στην ιδια βάση Kα
ταλήγει: παραδοχη υλιστική (το όνομα ειναι
παράγωγο του νου) η ιδεαλιστικη (το όνομα
εχει υπόσταση αντικειμενικη, οπως η πλατωνι
κή ιδέα) Η ίδια αντιδικία ειχε περάσει στον βυ
ζαντινό φιλοσοφικό στοχασμό (βλ. λ.χ. το λ.
Βλεμμυδης Νικηφόρος) Τη θέση του διαλεΚTΙ
κου υλισμου. απέναντι στο βασικό πρόβλημα
της φιλοσοφιας από την πλευρά του νεoελλη
νικου στοχασμου έχει εύστοχα, νομιζω, διατυ
πωσει ο Δημητρης Γληνος. στην "Εισαγωγη"
του στον Σοφιστή (σελ 52)' «Ο διαλεκτικός υ
λισμός ("δυναμικος ρεαλισμός" έγραφε τότε
τo 194()..... για να αποφυγει τη λογοκρισια) α
ναγνωριζει την υπαρξη και την πpωταΡXΙKότη
τα στο εξωυποκειμενικο "Ειναι", για να το Kα
τακτησει με τον νου, καθοδηγημενον από την
πράξη.. Στον τομεα του ιστορικου υλισμου.
ΒασΙλειoc; ΚαισαρεΙας
την ίδια αυτή θέση ο Μαρξ. διατυπωσε λαKωνι
κα' «Δεν εΙναι η συνειδηση των ανθΡωπων που
καθορΙζει το Ειναι τους, αλλά αντίθετα, το κοι-
νωνικό τους Είναι καθοριζει τη συνείδησή
τους...
βιβλιογρ The FundBmen/sls ο{ MsnιIs/ - LenInIs/
PhIlosophy (Progress PublIshers, Moscow, σελ 17-24)-
Fr Engels, Ο Λσυδo/3iKoς Φόυερμπαχ και το τtλος της
κλασικrjς γερμανικrjς φιλοσοφlας
Φ Κ Βωρσς
Baσιλείδης (20ς αι μ.Χ.). Γνωστικός που διδα
ξε στην Αλεξάνδρεια περί το 130. Από τη διδα
σκαλια του σωθηκαν μικρά αποσπασματα Οι
έμμεσες μαρτυριες διαφέρουν κάπως στην α
ναφορά τους στο έργο του Βασιλειδη. Κατά
τον Ειρηναίο, ο Βασιλειδης δΙδασκε ότι από
τον ακατονομαστο και αγέννητο Θεο προήλθε
ΠΡωτα ο νους, απ' αυ [όν ο λόγος και από τον
λόγο η φρόνηση' στη συνέχεια από τη φρόνη
ση προήλθε η σοφια και η δύναμη. Τέλος απο
τη δυναμη προήλθαν οι δυνάμεις, αλλά και οι
ανωτατοι άγγελοι, που απετέλεσαν τον ανώ
τατο ουρανό Κατά τον Ιππόλυτο, ο Βασιλειδης
διδασκε ότι αρχικά δεν υπηρχε τιποτα και απ'
αυτό το "ουκ ον" προήλθε το σπέρμα του Kό
σμου που περιέχει τα πάντα. Και καταληγει
στον παρaλoγισμo πως ο Θεός που δεν υπήρ-
χε δημιουργησε από το τιποτα τον κόσμο που
κι αυτός δεν υπηρχε
βιβλιογρ W VoIker. Quellen zur GeschIch/e dθΓ
chris/lίschθn Gnosίs. Τubtngen. 1932.40-41.- Ιππολuτοu
Φιλοσοφουμενα rj κατά πασών αιρtσεων 7 14, 1
Νικ Γ Πολιτης
Βασίλειος Καισαρείας (330-379) Εζησε και
πέθανε στην πατριδα του, την Καισάρεια της
Καππαδοκιας Θεωρειται από τους επιφανέ
στερους Πατέρες του Χριστιανισμου Ορθά o
νομάστηκε μέγας, δεδομένου ότι ειναι μεγαλο
το εργο του, όχι μόνο το κοινωνικό αλλά και το
συγγραφικό, αφου έχει γράψει εργα ποικιλου
περιεχομένου, όπως αντιαιρετικά, Koσμoλoγι
κά, ηθικά και άλλα Αναγνωριζεται επισης η
συμβολή του, όπως του Γρηγορίου. και του
Χρυσοστόμου., στη διάδοση των ανθpωπιστι
κων ελληνικων γραμματων, αλλά κυριως στη
δογματική θεμελιωση της χριστιανικης διδα
σκαλίας, και μάλιστα σε καιρούς κατα τους 0-
ποιους η πιστη βρισκοταν σε διωγμο η αμφιβo
λια. Στο έργο του ειναι εμφανης η φιλοσοφικη
υποδομη, ευρίσκουν δε οι μελετητες απηXη
σεις σ' αυτό παλαιοτεΡων φιλοσόφων Προκει-
μενου Π.χ περι των πηγων του σημαντικου
219
Bααouμnάντou
έργου του που αναφέρεται στην Εξαημερο,
κατά τους νεότερους μελετητές, ο συγγραφέ
ας ειχε υπόΨη τον Αριστοτέλη., τον Πλάτω
να., τον Ποσειδωνιο. KUΙ τον Πλωτινο., χωρις
βεβαΙως το γεγονός αυτό να μειωνει την πpω
τοτυπΙα των επιχειρημάτων του Σχετικά με
τον ερμηνευτικό του τρόπο r, Bασlλειoς τεινει
περισσότερο προς την κατα λέξη ερμηνεια των
Γ ραφων και οχι προς την αλληγορική μέθοδο
Αναφερόμενος σε ουσιαστικά γνωρΙσματα του
Θεου, αναιρει την άποψη του Ευνομιου ότι η α-
γεννησία ειναι ταυτόσημη προς την ουσία του
Θεου, δεδομένου ότι, αν γινει δεκτή η θέση
αυτή, αποκλειεται από τον Χριστό το γνωρισμα
της θεότητας Είναι λογικό να αντιτιθεται ο
Βασιλειος και στις μανιχαικές απόψεις περι
της οντότητας του κακού, σύμφωνα με τις o
ποιες το κακό βρίσκεται σε θέση αντιπαλότη-
τας προς το καλό. Κεντρικη ιδέα του ΒασιλεΙου
ειναι η άποψη ότι αιτια των κακων δεν είναι ο
Θεός, αλλ' η κακη χρησιμοποιηση του αυτε
ξουσιου του ανθΡωπου Το κακό ειναι στέρηση
του αγαθου (Οτι ουκ tarIV αίτιος των κακων ο
Θεος, 5, PG 31, 341 Β) Ερμηνευοντας το Eπoι
ησεν ο Θεός τον ουρανόν και την Υην, θα γρά
ψει ο επισκοπος Καισαρειας οτι ο Θεός δεν
έχει τους τυπους η, μαλλον, δεν είναι ο ευρε
της των σχημάτων των όντων (Εξαήμ. Β', 3,
GIet, 148) Τα όντα δηλαδή και η υλη τους επι
νοηθησαν μαζι από τον Δημιουργό. Ολα τα
όντα στη συνεχεια, μετά δηλαδη τη δημιoυρ
για, ακολουθησαν τους όρους που έθεσε σ'
αυτά ο Δημιουργός, εκτός από τον άνθρωπο, ο
οποιος συνετέλεσε στην εμφάνιση του κακου,
που διαφορετικα ειναι ανύπαρκτο, αφου δεν
πλάστηκε από τον Δημιουργό (Εξαημ. Β', 4)
Γενικότερα, ο Βασιλειος εμφανιζεται βαθυς
γνώστης όχι μόνο των τοτε φυσικων διδασKα
λιων, αλλά και των αντιστοιχων περι του σύ-
μπαντος φιλοσοφικων αντιλήψεων. EιδΙKότε
ρα, ως προς τη σύσταση του κόσμου ο Βασι-
λειος δεχόταν ότι έγινε ακαριαια. Δεχόμενος
την παραγωγη του συμπαντος από το μη ον,
ερχεται φυσικά αντιμέτωπος με την άποψη αρ
χαίων φιλοσόφων για το αίδιο του κοσμου
Ο Μ Βασιλειος υποστηριζει τη χριστιανικη φι
λοσοφια. αφού, οπως πιστεύει, η αρχαια φιλo
σοφία καταγίνεται με λεmόλογες ευρέσεις
δογματων, ηθικων διαταξεων και φυσιολογιων
(Ομιλ εις τους Ψαλμ, ΛΒ" ζ', PG 29, 341.)
Λέει όμως ο Βασιλειος οτι μπορουν οι νέοι
κατά τις σπουδές τους να ασκησουν τις πνευ
ματικες τους δυναμεις στην αρχαια γραμμα
220
τεία, ως προπαιδεια ομως της διεισδυσης στα
μυστήρια της χριστιανικης φιλοσοφιας Έτσι
πρoβaλλoνται προς μίμηση πολλοι συγγρα
φείς του αρχαιου κόσμου, επειδη, κατά τον ε
πισκοπο Καισαρειας, εξεθειαζαν την αρετη.
Έργα του. Οτι ουκ tarIV αιτιος των κακων ο
Θεος (PG 31, 329 353 Κριτ. έκδ Yves Cou
ΠΟΠΠθ, SaInt Basile, HomeIies sur Ia richesse,
ParIs, 1935) Ομιλιαι εις την ΕξαημερονΘ' (PG
29, 3 208. Κριτ έκδ. S. GIet, BasiIe de Cesaree,
HomeItes sur Ι' Hexaemeron Texte grec, Introd
et traductIon, 'Sources ChretIennes", 26, ParIs,
1949) Προς τους νtους όπως αν εξ Ελληνι-
κών ωφελοιντο λόγων (PG 31, 564 589 Κριτ
εκδ. F. Boulanger, Αυχ Jeunes gens, sur Ia
manIere de tIrer profIt des Iettres heIIentques,
Paris, Les belles Lettres, 1965)
Νικ Γ Πολιτης
Βασοuμπάντου. Ινδός βουδιστής φιλόσοφος
του 40υ αιώνα, ο οποιος πέρα από τη συμβολη
του στην ανάmυξη της ινδικης συλλογιστικης
(που διαφέρει από την αριστοτέλεια), δημιoυρ
γησε μαζί με τον αδελφό του Ασάγκα. τη
σχολή Τσιταμάτρα (Cittamatra: Μόνο νους),
που την αποτυπωσε στο έργο του Ιδεάσματα
(VijnaptI matrata), συμφωνα με την οποία όλη η
φαινόμενη πραγματικότητα και τα εξωτερικά
αντικείμενα δεν έχουν αληθινη υπόσταση,
αλλά εΙναι απλά ιδεάσματα, κατασκευές του
νου μας (citta), ο οποίος παράγει ολα αυτά τα
φαινόμενα αφ' εαυτου, αλλά, παρά ταυτα,
στην πΡωταρχικη του κατάσταση ειναι καθαρή
φωτεινότητα. Αυτή ειναι μια παράλληλη, αλλά
διαφορετική θεωρια από αυτη που διατυπωσε
ο Ναγκαρτζουνα με την έννοια της κενότητας
(sunyata) και τη σχολή ΜαντιαμΙκα. (Madhya
mIka) που στηρΙχτηκε σε αυτην
ΒιβλΙΟΥΡ Βασ Βιτσαξής. Ο στοχοσμ(ις κσι η πιστη
(Αρχαιότητα - Χριστιανισμός). 2 τ, Εστία. Αθήνα, 1991 -
Δημ Βελισσαρόπouλου, Ιστορία της ινδικής φιλοσοφΙας.
Δωδωνη, Αθήνα - Γιόννινα, 1992'
Ε Λιακόπouλος
8εβαιότητα. Η ιδιότητα του βtβαιoυ ή η κατα-
σταση του νου όταν βρισκεται αντιμέτωπος με
μια αποτιμηση η μια κριση, την οποία χωρίς
ίχνος αμφιβολιας θεωρει αληθη. Στην πρώτη
περιmωση η βεβαιότητα εχει λογικό xαραKτη
ρα, ενω στη δευτερη νοητικό - ψυχολογικο
Στη φιλοσοφια, και ιδιαίτερα στη θεωρια της
γνωσης, έχουν γινει πρoσnαθειες συζευξης
των δυο ειδων βεβαιότητας Για παραδειγμα, ο
Καρτεσιος. θεωρεί οτι τεκμηριο βεβαιας γνω-
σης αποτελει η ευκρινεια και σαφήνεια των
ιδεων μας. Αυτή ειναι δυνατον να είναι δυο
ειδων γνωση του άμεσου αλλά βέβαιου και
γνωση του έμμεσου αλλά αποδεικτικά αναγω
γιμου με βέβαιες διαδικασίες στο άμεσα βέ
βαιο
Διον Αναπολιτόνος
Bέδaς ο aιδέσιμoc; (Beda Venerabilis) Ο θεμε-
λιωτής της αγγλικής φιλοσοφιας στον 80
αιώνα, πρωτοπόρος της εκκλησιαστικης ιστo
ριογραφιας και εμπνευστης ανωτάτων εKπαι
δευτηριων στη μεσαιωνική ΕυΡωπη
Γεννήθηκε περί το 672/673 στην περιοχή του
ΤζάρΡοου της Αγγλιας, όπου έζησε το μεγα-
λυτερο μέρος της ζωής του ως ιερομόναχος
στην παρακεΙμενη μονή του Αγιου Παυλου, και
πεθανε το 735. Διακριθηκε για την πολυμάθεια
και τη γλωσσομάθειά του χάρη στην οποια συ
νέτaξε σχόλια σε βιβλικά κείμενα. Κυρίως έ
μεινε πασίγνωστος για το περιφημο έργο του
Εκκλησιαστική Ιστορια του Αγγλικου Έθνους,
(731), καθως και για το επιστημονικό του σύγ
γΡαμμα Περι καταγραφής του χρόνου, με τα
οποια θεμελιωθηκε η ιστοριογραφια στη Δυτι
κή ΕυΡωπη. Στον Βέδα οφειλεται η έμπνευση
της πρωτοβουλίας του μαθητη του, αρχιεπι-
σκόπου Έγκμπερτ, να ιδρυσει εκπαιδευτήριο
στην Υόρκη, από όπου αποφοιτησε ο Aλ
κουινος., ο αναμορφωτής της παιδειας στη με-
σαιωνική ΕυΡωπη και πρωτεργάτης της Kαρo
λιγγειας αναγέννησης.
θιβλιογρ.. Opera hIs/oπca. 2 τόμ. Oxford. 1896. 1975'-
8ede-his Iife. fImes aOO wri/ings. Α W Thomson. Oxford,
1935. 1965' - G F Browe. The Vener8ble Bede. London.
1928' D Ρ Meyaert. Bede and Gregory /tιe Grea/. Janow
ι Durham. 1965
Μάριος Π ΜπέΥζος
"Βέδες'" Βιβλια Γνωσης. Οι Ινδοι κατέχουν
ένα συνολο ιεΡων υμνων, που αποκαλούνται
Βέδες και οι οποιοι έχουν γραφει στη "βεδική",
μια aρxαΙKή μορφή σανσκριτικων. Αυτές απo
τελουνται από τέσσερις συλλογές (SamhItas).
Τη Ριγκ Btδa (Στιχοι θυσίας), τη Γιατζουρ
Bέδa (Τυποι θυσίας), τη Σάμα Βtδα (Mελω
διες) και την Ατάρβα Btδa (Μαγικοι τυποι), η
καθεμιά από τις οποιες διαιρείται σε τέσσερα
μέρη Μάντρας. (ΠΡωταρχικοι ηχοι), Βραχμά-
νες. (τελετουργικά κείμενα), Αρανιάκες (Kει
μενα του δάσους μυστικά κειμενα άσκησης)
και Ουπανισάδες. (φιλοσοφικα συγγράμματα)
Οι δυο από αυτές τις συλλογές, η Ριγκ Btδa, η
αρχαιότερη, με 1028 υμνους, και η Ατάρβα
"Βέδες"
Btδa, με 731 υμνους, είναι πρωτότυπα έργα.
Οι άλλες δυο συλλογές εΙναι ποιήματα που
στηρίζονται, avamuaaouv η ερμηνευουν θέ
ματα από τις δύο προηγουμενες. Ολοι αυτοι οι
υμνοι διατηρήθηκαν μέσα από την προφορική
παράδοση και μεταδόθηκαν από δάσκαλο σε
μαθητή, σε μια αδιάσπαστη αλυσιδα, από την
εποχή που η γραφή ήταν άγνωστη, οπως αKρΙ
βως και τα δικά μας Ομηρικά έπη. Η Βεδική
αυτή περιοδος, κατά την οποια συνετέθησαν
αυτοι οι ύμνοι, κυμαινεται από το 2500 μέχρι
το 600 Π.Χ. Φαινεται ότι ειναι, μαζι με τους
ΟΡφικους Υμνους (βλ. λ. Ορφισμός), οι αρxαι
ότεροι θρησκευτικοί ύμνοι της ανθΡωπότητας
Οι υμνοι της Ριγκ Btδa ειναι ως επι το πλει
στον εξυμνησεις διαφόρων θεοτητων, που συ
νηθως είναι προσωποποιήσεις φυσικων δυνά
μεων και φαινομένων, όπως του ήλιου (surya),
του ανέμου (vayu), της αυγής (usas) και της
φωτιάς (agnI). Εξυμνουν το μεγαλείο και τη
δυναμη, το μυστηριο της φυσης, τα Kατoρθω
ματα των θεων, και περιέχουν επικλησεις για
βοήθεια, για εύνοια και χάρη Οι επικλησεις ζη
τούν κυρίως υλική βοηθεια, όπως ειναι η μα
κΡοζωια, η τεκνοποιηση, η απόκτηση Koπα
διων, χΡυσαφιού κ λπ. Σπάνια οι υμνοι αυτοί α
ναφέρονται σε πνευματικά αγαθα, όπως μια
θέση στον παράδεισο. Αντιθετα, οι υμνοι της
Ατάρβα Βέδα αναφέρονται σε περιγραφές Kα
τασκευής φυλαχτων, ξόρκια δαιμόνων, φιλτρα
για τη ζηλεια και την εΡωτικη επιτυχια, φυλα-
χτά για την ΠΡοστασια του σπιτιού, της υγείας,
της τύχης στα παιγνίδια, της επιτυχΙας στις συ
ναλλαγές, της συγχωρησης αμαρτημάτων
κλπ. Αλλα όλοι αυτοι οι υμνοι από τις Βέδες,
και οι προσευχές καθ' εαυτές, δεν στηριζονταν
κυριως στην ευνοια των θεων, αλλά στην πλη-
ρότητα των προσφΟΡων και των θυσιων και
στην ακρίβεια της ιδιας της ιεροτελεστιας,
όπου μόνο κατά τη διάρκειά της μπορουσαν να
Ψαλουν, να εκφρασθουν και να ενεργoπoιη
θουν.
Δεν μπορούμε να ξέρουμε αν απ' αρχης οι
υμνοι αυτοι ειχαν συνδεθει και ψάλλονταν
μόνο κατά τη διάρκεια των τελετων και των θυ
σιών, αλλά αν κρίνουμε από τις Βραχμάνες-,
που συντέθηκαν αργότερα και αποτέλεσαν ε-
πεξηγηματικά παραρτηματα των ύμνων, βλt
πουμε να υποδεικνυουν, με αυθεντικό και απo
λυτο τρόπο, τόσο τη θέση αυτών των υμνων
στην τελετουργικη διαδικασία, όσο και τον
τόνο, τις χειρονομιες και τις συνθηκες εKφω
νησης τους Οδηγουμεθα έτσι στο συμπέρα
221
βελτιοδοξlα
σμα ότι η βεδικη περίοδος δημιουργησε μια πε
ριεργη αντιληψη θρησκευτικότητας που δεν τη
συναντάμε πουθενά αλλού. Πολλές από τις τε
λετουργικές μορφές θυσίας (yajna) απαιτoυ
σαν μεγάλο αριθμό ιερεων, αφθονια υλικων
(βουτυρο, ρυζι, γάλα, ζώα κ λπ.) και έπρεπε να
εκτελουνται με ακρίβεια σε ορισμένες ωρες
από μtpa σε μέρα, για μηνες ολόκληρους,
ακόμα και για δέκα η δωδεκα ολόκληρα xρό
νια Και η πιο μικρη παράβαση των διαδικασιων
και' των λεmομερειων που προσδιόριζαν οι
Βραχμάνες., μπορούσε να καταστρέψει oλό
κληρο το προσδοκωμενο από τη θυσια απoτέ
λεσμα. Αν όμως το τελεσμα αυτό μπορουσε να
διεξαχθει συμφωνα με τους αναφερόμενους
τύπους, τότε τα υλικά αποτελέσματα θα εμφα-
νίζονταν υποχρεωτικα, ανεξάρτητα ακόμα και
από τη θεληση των θεων στους οποιους απευ
θυνονταν Οι θυσιες εμφανιζονται εδω ισχυρo
τερες από τους ίδιους τους θεους Οι Βεδες πι
στευτηκε ότι περιειχαν και αποκάλυmαν μια
τέτοια υπεΡφυσικη δυναμη που τις απέκοΨε
από οποιονδηποτε ανθΡωπινο δημιουργό και
αναmυχθηκε η πιστη ότι έπρεπε να υπάρχουν
από την αρχη της δημιουργίας Στην οuσια θε
οποιήθηl(αν αυτές οι ίδιες οι Βεδες, αφΟύ Kα
τειχαν τους μυστικους νόμους λειτουργιας
του συμπαντος. Το γεγονός ότι οι ιερεις
(Βραχμάνοι.) αναδεΙΧΤl1καν πια σαν οι μόνοι
προορισμένοι και ικανοι να τελουν όλες αυτές
τις θρησκευτικές πράξεις, τους εξασφάλισε
ένα προνομιούχο μονοπωλιο ανεπανάληmο
στον κόσμο. Τόσο που η δευτερη αυτη μΟΡφη
του Ινδουισμου., με όλα τα θετικά της και τα
αρνητικά της, ονομάστηκε Βραχμανισμc ..
Έτσι η ινδική φιλοσοφια εξελιχθηκε και μετα
μορφωθηκε με τον καιρό, και παραδοσιακά δι
αιΡειται σε τέσσερις κυριες περιόδους α) Τη
βεδική περιοδο, από την οποία προέρχονται οι
τέσσερις Βέδες. Ειναι η περιοδος όπου πάνω
στις επιχωριες παραδόσεις οι Αριοι έφεραν
στις lνδίες μια διπολική μΟΡφη θείας ιεραρ
χΙας, τους Ντέβας και τους Ασούρας, και τις
λατρείες του πυρός, της θυσιας ζωων και την
τελετουργικη χΡηση και σπονδη ενός μεθυστι
κου ποτου που το αποκαλουσαν "σόμα" Η ιδέα
ότι η πολλαπλότητα του κόσμου προέρχεται
από μια μονάδα εμφανιζεται την περιοδο αυτή,
όπως επισης η έννοια του κάρμα. και της επα
ναγέννησης. Η ιδέα επισης ότι αναμειιιJ στους
ανθΡωπους και στα ζωα η στα αλλα οντα δεν
υπάρχει διαφορά φυσης, αλλά διαβαθμισεων,
εμφaνιστηKε στην υστερη Βεδικη εποχή β)
222
Την επική περίοδο (600 Π.Χ. - 200 μ.Χ ). Μας
άφησε τη Ραμαγιάνα., τη ΜαχαμπαράΤα" και
τη MπαγKaβάντ Γκιτά. που ειναι τμήμα της Mα
χαμπαράτα. Η τελευταια είναι το πλέον περιε
κτικό βιβ} ι της περιόδου αυτης και αποτελεί
μια σύνθεση των μέχρι τότε φιλοσοφικων θέ
σεων. Ο Βουδισμός., ο Γιανισμός. και οι έξι
οΡθόδοξες φιλοσοφικές σχολές αναmυχθη
καν αυτή την περίοδο γ) Την περιοδο των Σoυ
τρας., που συμπίmει με την πΡωΤΟχΡιστιανικη
εποχή Μας κληρονόμησε τη Βεντάντα" και
την AVΤΒΆιτα". Η Βεντάντα. Σουτρα του Mπα
νταραγιάνα, ειναι το πιο γνωστό έργο αυτής
της εποχής. Και δ) Τη σχολαστικη περίοδο,
που φθάνει μέχρι περιπου τον 170 αιωνα, όπου
η φιλοσοφικη αναζήτηση ειχε μια παρακμη, για
να αναζησει και πάλι στη συγχρονη εποχή με
τον Ραμακρίσνα., τον Βιβεκανάντα. και τον
Αουρομπίντο..
ΒιβλΙΟΥΡ βασ Βιτσαξι'1ς. Ο στοχασμός και η mσTη
(Αρχαιότητα - Χριστιανισμός). 2 τ. Εστια, ΑθιΊνα. 1991 -
Δημ Bελισσaρόπoυλoς. Ιστoρiα της ινδικής φιλοσοφιας.
Δωδωνη. Αθι'Ινα-Γιόννινα, 1992'
ε Λιακόπσυλος
δελτιοδοξlα. Φιλοσοφικη θεωρια κατά την
οποία ο κόσμος βελτιώνεται από ημέρα σε
ημέρα, και από τον άνθρωπο εξαρτάται η Kαλυ
τέρευση του εαυτού του και της ζωής του (βλ
λ. αισιοδοξια και απαισισδοξια).
Απ Τζ
Βέμπερ Αλφρεντ (Weber Alfred, 1868 1958)
Γερμανός κοινωνιολόγος, αδελφός του Max
Weber., ασχολήθηκε κυριως με τη μελέτη της
φύσης διάφορων πολιτισμων κάι ειδικότερα με
την κρίση του δυτικού πολιτισμού. Στο έργο
του συναντουμε εκ νέου τη διάκριση στην
οποια ειχε προβει και ο Max Weber μεταξυ τε
χνικου και πνευματικου πολιτισμου (KuItur)
Πρόκειται στην ουσία για διάκριση μεταξύ θε
τικής γνωσης και των ιδιαιτεΡων δημιουργημά-
των του πνευματος, που αποτελουν την έκ-
φραση της ψυχής ενός λαου
Η κοινωνιολογια του Α. Weber θα μ' ορουσε να
χαρακτηρισθει ως μια μορφή διαμαρτυριας
κατά του τεχνικου πολιτισμου, του οποίου ο
θρίαμβος σημαίνει στην ουσία επιστροφή στη
βαρβαρότητα. Στόχος του είναι να καταδειξει
την αυτοτέλεια της εξέλιξης του πνευματικου
πολιτισμου. Οι πολιτισμοι, συμφωνα με τον Α
Weber, έχουν τη δική τους μορφή και δυναμι-
κη, δηλαδη συγκροτουψ ,εξελισσονται και
αποσυντίθενται με βάση τα ιδιαίτερα χαρακτη-
ριστικά τους. Η πρόοδος της επιστημης, δηλα
δη του τεχνικου πολιτισμιιυ δεν απ τελει εγ
γυηση για τον εμπλουτισμο του πνευματικου
πολιτισμου. Η σημερινη εποχή του τεχνικου
πολιτισμου χαρακτηριζεται απο αχαλινωτο ε
γωισμο και απουσια πνευματικων ανησυχιων
Το ερωτημα στο οποιο καλείται να απαντησει η
κοινωνιολογια, συμφωνα με τον Α. Weber,
είναι εΡωτημα σχετικο με το μέλ ον των
(πνευματικών) πολιτισμων βρισκόμασ... μπρo
στα σε αποσυνθεση η σε μια νεα συνθεση
τους, Έργα του Ideen Ζυ, KυltursoziologIe,
Karlsruhe, 1927, KuIturgeschIchte aIs kuIturso
zIoIogIe, Muenchen, 1950
ΒιβλΙΟΥΡ Ατοη Α. Η σύγχρονη γερμανική καινωνιαλα
γία. εκδ Ε κ κ Ε . Αθήνα. 1974
Χρ Nό{Jo . Kaλ τααυνη
Βέμπερ Μαξ (Weber Max, 1864 1920). ερμα-
νος κοινωνικός επιστημονας, γνωστός για την
ευρυμαθεια και τα πολυπλευρα επιστημονικα
του ενδιαφέροντα, άφησε ένα έργο πλούσιο
και ποικιλο, το οποιο θα μπορουσε να ταξινo
μηθει στις εξης κατηγοριες 1. Μελετες μεθο-
δολογίας, κριτικης και φιλοσοφιας, 2 lστορικα
εργα, 3. Μελέτες Κοινωνιολογίας της θρησκεί-
ας, 4. Πραγματεια γενικής Κοινωνιολογιας με
τίτλο Οικονομία και Κοινωνια.
Το πρόβλημα που ανακυmει για εναν επιστη
μονα ειναι το πρόβλημα της αντΙKειμενΙKότη
τας. Πως μπορει ένας επιστημονας να ειναι
φaναΤΙKός με το αντικειμενό του και να είναι
συγχρόνως αμερόληmος, Πως μΠΙJρεί να υ-
πάρξει αντικειμενική επιστημη, όταν αυτή, από
τον ιδιο τον Weber, ορίζεται ως η προσπάθεια
κατανόησης (Verstehen) της ανθΡωπινης .ρα
σης, συστατικο στοιχειο της οποιας ειναι οι
αξίες,
Την αντινομια αυτη ο Weber προσπαθει να υ-
περβει με τη σφυρηλάτηση δυο σημαντικων
εννοιων' "αξιολογική κριση" (ν/θπυΠθΙI) και
"σχέση προς τις αξιες" (ν/θΓ beziehung). Η α
ξιολογικη κριση ειναι η προσωπικη εκτίμηση
του καθενος και φανεΡωνει τη στάση που
τ/ρει απεναντι σε μια αξία. Μπορει κάποιος να
αξιολογει μια αξια ως σημαντική η να την α-
πορρίmει Η σχέση προς τις αξίες ειναι θέμα
αν ξαρτητο απο τη στάση απέναντι σε μια συ
γκεκριμενη αξια. Για παράδειγμα, όταν ενας ε
πιστήμονας επιλεγει να προσεγγίσει επιστη
μονικα την Α η Β αξία, μπορει η επιλογη αυτη
να γινεται με κριτηριο την αξιολογικη κρίση, η
επιστημονικη προσέγγιση ομως της συγKεKρΙ
Βέμπερ
μένης αξιας, στη συνεχεια, προ υποθέτει την α
ποστασιοποίηση του επιστημονα από την αξιo
λογικη του κρίση και μελέτη της όχι αναφορικά
με τον ιδιο και τη σημασια που αυτός της απo
διδει, αλλά σε σχέση με τους ανθΡωπους που
τη βίωσαν και τη σημασια που εκείνοι της εδω-
σαν
Με τη μέθοδο αυτη ο Weber θεωρησε ότι
ελυνε και ένα από τα βασικότερα εΡωτηματα
που τον βασάνιζαν: πως μπορεί κανεις να είναι
αντικειμενικός επιστημονας (σχεση προς τις
αξιες) και συγχρονως άνθρωπος Γης πολιτικης
(αξιολογικη κριση), οπως ο ιδιος ηθελε να
ειναι,
Βασικό εργαλειο κατανοησης της δρασης και
γενικά της ιστOρΙKής KoινωνΙKης πραγματικό-
τητας στη βεμπεριανή θεωρία ειναι ο "ιδεΌτός
τυπος" Ο ιδεατος τυπος ειναι μια νοητικη Kα
τασκευη (Gedankengebildung), μια νοητη ανα
συγκροτηση ενός κοινωνικου φαινομενου,
μιας ιστορικης-κοινωνικης πραγμαΤΙΚΟΤητας η
ενός ιστορικου ατόμου Ο κοινωνιολογος επι
λεγει για την avar υγκροτηση αυτη f'vav oρι
σμένο αριθμό γνωρισματων του φαι\ μένου η
της πραγματικοτητας, χωρις ποτέ να ειναι δυ
νατή η ακριβης, η πραγματικη απόδοση της. Η
ανασυγκροτηση παραμένει μια μερικη απόδο-
ση του όλου Η νοητική αυτη κατασκευη είναι
απαραιτητο εργαλείο της κατανόησης. Κι αυτο
γιατι οι διάφοροι τυποι φαινομενων, ατόμων ή
ιστOΡΙKής KoινωνΙKης πραγματικότητας δεν
εμφανίζονται αμιγείς, αλλά μεικτοί Αυτό ση-
μαινει πως θα πρέπει να ορισουμε τον καθένα
με ακρίβεια, προκειμένου να τον Kατανoησoυ
με Αν πάρουμε ως παράδειγμα τους ιδεότυ
πους της εξουσΙας (έλλoγηtνό' .η, ρισματι
κη, παραδοσιακη), θα παρατηρησουμε πως Kα
νένας από τους τυπους αυτούς δεν υπάρ
χει αμιγής στην πραγματικότητα, αλλά μπo
ρου με να τους συναντήσουμε μεικτους. Για
τον λογο αυτό θα πρέπει σε ένα πoλΙΤΙKO KOΙ
νωνικο καθεστως (π.χ. νόμιμη Ι ελλογη και πα
ραδοσιακη εξουσια) να απομονωσουμε τα επι
μέρους στοιχεια του για χαρη της κατανοησης
Το πολύκροτο έργο του Προτεσταντική ηθική
και το πνευμα του καπιταλισμου προσέδωσε
στον Μ Weber ον χαρακτηρισμό "ο Μαρξ της
αστικης ταξης" Αφετηρια του εργου αυτου
πετελεσε το εΡωτημα: "γιατι ο Kαπιταλι
σμός αναmυχθηκε στη Δυτική ΕυΡωπη και τη
Βόρεια Αμερική και πουθενά αλλου στον
K σμo"
Η απάντηση που δίνει ο Μ. Weber συνοψιζεται
223
Βεμπλέν
στο ότι τα δυο βασικά στοιχεια της πρoτεστα
ντικής ηθικής ---ο ασκητικός τροπος ζωης και η
επιδίωξη της επαγγελματικής επιτυxια ευ-
νόησαν να avamuxeouv οι προυποθέσεις εKει
νες που αποτελουν τη βάση της λογικης του
καπιταλισμου' συσσωρευση πλουτου και επα
νεπένδυση Δηλαδή ο τρόπος ζωής που επέ
βαλε η καλβινικη ηθική ωθουσε τους πιστους
να συμπεριφέρονται συμφωνα με το πνεύμα
του καπιταλισμου στη φάση της εδραιωσής
του
Το συμπέρασμα στο οποίο καταληγει ο Weber
ειναι πως οι οικονομικές συνθηκες που επικpα
τουν σε μια χωρα δεν αποτελουν απoφασιστι
κής σημασιας παράγοντα για την ανάmυξη
του καπιταλισμου, αλλα απαιτουνται και άλλα
στοιχεια για να συμβει αυτό Τα στοιχεια αυτά
αναφέρονται στον εσωτερικό κόσμο του αν
θΡωπου και ειδικότερα στις αξιες του. Όταν ο
Weber τονίζει τον ρόλο των αξιων, στην nρo
κειμένη περιmωση των θρησκειων, στην ανά
mυξη και εδραιωση του καπιταλισμού, αυτό
δεν σημαίνει ότι δεν αναγνωρίζει τη σπoυδαιό
τητα του ρόλου της οικονομικης πραγμαΤΙKό
τητας Η επισημανση ενός άλλου παράγοντα
πολιτισμικου δεν ειχε την πρόθεση, οπως ο
ιδιος παρατηρει, να αντικαταστησει τον οικο-
νομικό ντετερμινισμό της μαρξιστικης θεωρίας
με έναν άλλο, πολιτισμικό, ντετερμινισμό,
αλλά να καταδειξει την αμοιβαια σχέση μεταξυ
των δυο αυτων στοιχειων (βάσης και εΠOΙKO
δομήματος) στη διαμόρφωση και μεταβολη της
κοινωνικής πραγματικότητας.
Έργα του. Weber Μ, Gesamme/te AufsaeΙZe
ΖυΓ WtssenschaftsIehre, J C. Β. Mohr, Tuebingen
1964. Weber Μ., Wirtschaft und GeseIIschaft, J.
C. Β. Mohr, TuebIngen 1956. Weber Μ.,
GesammeIte AufsaeΙZe ΖυΓ Re/IgionssozIo/ogIe,
J C Β Mohr, Tuebingen fIf 922 23 Weber Μ.,
Η προτεσταντική ηθική και το πvευμα του καπι-
ταλισμου, Gutenberg, 1978.- Weber Μ., ΔOKΙ
μια επι της θεωριας των Κοινωνικων Eπιστη
μων, Εθν Κέντρο Κοιν Ερευνων, 1972.
Βιβλιογρ.: Aron R. Η εξtλ,ξη της κοινωνιολογικής OKt-
Ψης. 2 τόμοι (2ος). εκδ Γνώση. Μήνα 1991
Χρ Nό(Jα. (αλ τσουνη
Βεμπλέν (Veblen) θόρσταιν (30 7 1857, Oυι
σκόνσιν 3 8 1929, Καλιφόρνια) Αμερικανός
κοινωνιολόγος και οικονομολόγος Διδαξε σε
διάφορα πανεπιστήμια της Αμερικης. Έδωσε ι
διαιτερη βαρυτητα στο ειδος της εργασίας που
επιτελει το άτομο και στις τεχνικες που συνo
224
δεύουν την εργασια αυτη. Υποστήριξε τη
στενή σχέση μεταξυ πολιτισμου και υΠOKειμε
νης τεχνολογιας, ενω χαρακτηρισε την κοινω-
νια σαν μια μηχανη εργοστασιου της οποίας τα
δομικα στοιχεία αποτελουν οι οικονομικοι θε
σμοί Η πνευματική προσαρμογή των ατόμων
στις τεχνολογικές αλλαγές της παραγωγικης
διαδικασίας, αναγκαια για την εξέλιξη της KOΙ
νωνιας, συμβαινει με αργους ρυθμους, ειδικα
όσον αφορά στις τάξεις εκείνες που δεν συμ-
μετέχουν άμεσα στην παραγωγή.
Τέτοιο παράδειγμα αποτελεΙ η "τάξη της σχό-
λης", έννοια που εισήγαγε ο ιδιος και ανέλυσε
στο πρώτο και πλέον επιτυχημένο βιβλίο του
(The Theory of the Letsure C/ass, 1899). Πpo
κειται για μια τάξη που συναντάται όλες τις ε
ποχές και της οποιας τα μέλη δεν ασχολούνται
με χειρωνακτικές εργασίες αλλά με επαγγέλ-
ματα που προσδιδουν κυρος και γόητρο, όπως
τα στρατιωτικά (π.χ. φεουδάρχες), θρησKευτι
κά Κ.ά. Η "σχόλη" δεν σημαΙνει έτσι αδράνεια
και τεμπελιά αλλά μη παραγωγική χρήση του
χρόνου. "Η αποχή από την εργασία", σημειωνει
ο ίδιος, "αποτελει συμβατικη ένδειξη πλούτου
και συνιστά συμβατικό σημάδι κοινωνικης
θέσης". Η "εμφανής σχόλη" και η "επιδεικτικη
κατανάλωση" συνιστουν στοιχεία που πpoσδι
δουν εκτιμηση στους ανθΡωπους, πραγμα που
καθοριζει την κοινωνικη τους θέση
Onως εχει παρατηρησει ο καθηγητης Δ Tσα
ουσης (Η κοινωνία του ανθρωπoυ, Gutenberg,
Αθήνα, 1983), η ανάλυση του Βεμπλέν για την
τάξη της σχόλης παρουσιάζει αναλογίες με
την έννοια της κοινωνικής θεσης όπως την
όρισε ο Μαξ Βέμπερ., όταν προσδιόριζε ότι οι
ομάδες κοινωνικής θέσης (status) στΡωματω-
νονται σε σχέση όχι προς την ιδιοκτησια των
μέσων παραγωγής αλλά προς την καταναλωτι-
κή δυναμη που αυτές διαθέτουν. Ο Βεμπλεν ε
ξέτασε επισης την έννοια του "επιπέδου ζωης"
παρατηΡωντας εύστοχα ότι, αφου αποτελει
συνηθεια, το επιπεδο ζωής δυσκολα συμπιέζε-
ται, ενω ταυτόχρονα διευκρινιζε ότι η κατάκτη-
ση γοητρου βρίσκεται στο στοιχειο της "σπα-
τάλης" χρόνου και αγαθων. Η θεωρία του θεω.
ρειται ότι ενέχει προφητικά στοιχεια για την α.
νάλυση των συγχρονων καταναλωτικών κοι-
νωνιών, ενω η επιδραση της στην κοινωνιολο-
γική σκέΨη (ιδιαιτερα την αμερικανικη) υnηρξε
σημαντική.
Σημαντικότερα έργα Η θεωρια της αργόaxoλης τάξης
1899 (ελ/ μετ στις εκδόσεις Κάλβος. Μήνα, 1982) Η
θεωρία της εμπορικής επιχείρησης. 1904 Το tvarIKro
της εργσσιμότητας, 1914 Η Btoη της επιστήμης στον
σvγxpoνo πολιτισμό. 1919 Η οπουσιάζουσα ιδιoκrησΙα
και η εμποριισ) επιxεlρηση στη συγχρονη εποχι!, 1923
Δημ Τσατσουλης
Βενιaμlν AtoeIoc; (1759, Πλωμάρι Μυτιλήνης
1824, Nαυnλιo). Επώνυμο Γεωργαντής, Γεωρ
γαντέλλης ή Καρρές, και όνομα, κατά πάσα πι-
θανότητα, Bασlλειoς. Γεννήθηκε το 1759 στο
ορεινό Πλωμάρι της Μυτιλήνης, το σημερινό
Καμμένο Χωριό. Σε ηλικία δέκα εmά χρονών ο
Βενιαμίν φεύγει για το Αγιον Ορος και, αργό-
τερα, ως ιερομόναχος στη μονη του Παντo
ιφάτορα, ακολουθεί τον θείο του, ηγούμενο
στο μετόχι του ΑγΙου Νικολάου στις Κυδωνίες
της Μ. Ασίας. Εκεί ο Βενιαμιν φοιτά στη σχολή
του Ι. Οικονόμου, που τον παlρνει κάτω από
την προστασία του στέλνοντάς τον στις σχo
λές της Πάτμου και της ΧΙου και υστερα για
δέκα χρόνια στη Δυτική Ε υΡωπη , στην Πίζα
nρωτα και μετά στο Παρίσι Στην Εκόλ Πολυ-
τεκνίκ, ο Βενιαμίν μελετά τα έργα του Κοντι-
γιόκ. και των ιδεολόγων, τα μαθηματικά σuγ
γρόμματα του Λαγκράντ και τη χημεία του Λα
βοuaζιέ. Στις Κυδωνίες, ο Βενιαμίν επιστρέφει
το 1798, περίπου, αφού προηγουμένως είχε ε-
πισκεφθει το περίφημο για την εποχή του τη-
λεσκόπιο του Β. Χέρτσελ στο Γκρίνουιτς. Ως
το 1812 ο Βενιαμίν διδόσκει στη νέα Ακαδημια
των Κυδωνιων, που προσελκύει μαθητές απ'
όλο τον βαλκανικό χώρο. Τις παραδόσεις του
στην Ακαδημία των Κυδωνιων απαρτίζουν τα
έργα του: Στοιχεlα Μεταφυσικής (Βιέννη,
1820), Στοιχεlα Ηθικής (ανέκδοτο), Στοιχεlα
Φυσικής (ανέκδοτο), Στοιχεlα ΓεωμετρΙας
(Βιέννη, 1820), Στοιχεlα Αριθμητικής (Βιέννη,
1818), Στοιχεlα Άλγεβρας (ανέκδοτο), Τριγω
νομετρια (ανέκδοτο). Από το 1803 ο Βενιαμίν
δέχεται επιθέσεις αντιφρονουντων, αναγκάζε-
ται να απολογηθεί στο Πατριαρχείο και απoxω
ρεΙ από την Ακαδημία των Κυδωνιων. Στη συ
νέχεια, πηγαίνει για λίγο στην Κωνσταντινου-
πολη και Μυτιλήνη και στα 1818 δέχεται τη
θέση του σχολάρχη στην Ακαδημία του Boυ
κουρεστΙου και τον επόμενο χρόνο του lασίου.
Μυείται στη Φιλική ΕταιρεΙα και από τη Σμύρ-
νη, όπου βρΙσκεται για μικρό χρονικό διάστη
μα, αρχιζει την ενεργό του ανάμειξη στον
Αγωνα Βουλευτής στην Α' Εθνοσυνέλευση
της Επιδαυρου, αντιπρόσωπος της πελoπoν
νησιακής Γερουσίας, μέλος της Αρμοστείας
του Αιγαίου, ο Βενιαμιν πεθαίνει στο Ναύπλιο
το 1824 σε επιδημΙα τύφου.
Το έργο του Βενιαμιν τον καθιστά ένα σημα
ντικό σταθμό του νεοελληνικού φιλοσοφικου
Ψ.Λ., Α-15
ΒενιαμΙν Λέαβιoc;
και επιστημονικού στοχασμού. Εκφραστής της
γαλλικής φιλοσοφικής και επιστημονικής δια-
νόησης, παρακολουθεί τη γαλλική φιλοσοφία
από τον Καρτέσιο. μέχρι τον Μαιν ντε Μπφάν.
ενσωματώνοντας την ιδεολογία του Ντεστυτ
ντε Τρασύ. και τις θεωρίες του Ζ. Καμπανίς.
Στον τομέα της ηθικής και της πολιτικής θεω
ριας ο Βενιαμίν ακολουθεί τις θεωρίες του
Χιουμ., του Eλβtτιoυ. και του Χόλμπαχ., Kυ
ρίως για την αξία των παθων και τον ρuθμιστι
κό τους χαρακτήρα για τη ζωή του ανθρώπου'
με την αντιστοιχΙα ανάμεσα στα φυσικά χρέη
και στα φυσικά δικαιώματα του ανθΡωπου και
τις αντιλήΨεις του για τον νόμο, ο Βενιαμίν
βρίσκεται κοντά στη σκέΨη του Μοντεσκιέ. και
των γάλλων φυσΙΟκΡατων. Ωστόσο, η συνδεση
της ηθικής με τη γνωσιολογία, οι ερμηνεΙες
των εννοιών της αρετής και της ελευθερίας,
όπως και οι αναλύσεις του Βενιαμίν των δια
φόρων πολιτειακων μορφών ειναι καθαρά αρι-
στοτελικές. Παρόλο που αμφισβητεΙ την αρι-
στοτελική έξαρση της δημοκρατίας, ο Βενιαμιν
πιστευει ότι καμιά μορφή πολιτειας δεν είναι
τέλεια, και δε χάνει καθόλου την εμπιστοσύνη
του στην πρόοδο του ανθρώπου. Τόσο στη
γνωσιολογια του όσο και στη φυσική του θεο-
λογία, δεν υπάρχει μοναστική αναγωγή. Aπo
μακρυσμένος από κάθε σκεmικισμό, ο Bενια
μίν αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στον εμπειρι-
σμό. και τον ιδεαλισμό., ενώ στη φυσικη θεo
λογία απορρΙmει τις υλιστικές θεωρίες του
καιρού του και οδηγειται τελικά στην Kαρτε
σιανή άποΨη των δυο ουσιών. Στο φυσιογνω-
στικό πεδίο ο Βενιαμίν προτείνει την υπόθεση
του ..πανταχηκινήτου.., η οποΙα διέπει όλα τα
ψυχικά και φυσικά φαινόμενα και με την οποία
προσπαθεί ν' αναιρέσει το νόμο της βaρυτητας
του Νευτωνα.. Η υπόθεση αυτή του Βενιαμίν
συνδέεται, αφενός με την αριστοτελική θεω
ρια της κινητικότητας της ύλης και, αφετέρου,
περιέχει τη δυναμική έννοια της ενέργειας,
που άνοιξε καινούριους δρόμους στη νεότερη
θεωρία της ύλης. Στη θεωρία αυτή του "παντα
χηκινήτου.. διαφαίνεται και η αντlληψη του Bε
νιαμίν για την αδιάκοπη συνέχεια φιλοσοφιας
και επιστήμης.
βιβλιογρ Ι Mouτζouρης. ΒενιαμΙν ο Λtσ(Jιος, οι κατήγο,
ροι των ιδεων του και η Μεγάλη Εκκλησια. Αθήνα, 1982.
σελ 237. Ρωξόνη Δ Αργυροπouλου. Ο ΒενιαμΙν Λt.
σ(Jιoς και η ευρωπαίισ) σκtψη του 18ου αιώνα (διδaΚ1'O
ρική διατριβή). Αθήνα. 1983. αελ. 289 Γ Baλέτας, Βε-
νιαμικά. Μυτιλήνη. 1982, σελ 397.. θανόαης Γlaπαδό
πουλος, Οι φιλοσοφικtς και κοινωνικο-nολιnκtς ανrιλιj-
ψεις του ΒενιαμΙν Λtσ(Jιου. Αθήνα. 1983. αελ 285
Ρωξάνη Δ Αργυροπουλου
225
βεντάντα
βεντάντα (σανσκ. Vedanta). Η έκτη και η πλέον
γνωστή από τις έξι ορθ6δοξες σχολές της
lνδικης φιλοσοφίας (βλ. AVΤΒΆιτα). Η λέξη ση
μαίνει το τέλος (anta), το απόγειο ή την κατά-
ληξη της γνωσης, δηλαδή προς το τελευταίο
μέρος από τις Βέδες., τις Ουπανισάδες. Η Kε
ντρική ιδέα της σχολής εΙναι ότι ο θεός (Bράx
μαν.) και η ψυχή (άτμαν.) εΙναι ένα. Το Βράχ-
μαν, το Υπέρτατο Ειναι κατά τις Ουπανισάδες,
εθεωρείτο διάφορο και πολυ ανωτερο από
τους θεους, όπως ο Βισνου. ή ο ΣIβd.. Ο Σαν-
κάρα., ο μέγιστος των ορθόδοξων lνδων φιλo
σ6φων, οδηγηθηκε με τη θεωρια του περί μη
δυισμου (Αντβάιτα.) στη θέση ότι δεν υπάρ
χουν δυο βασικές πραγματικότητες, αλλά μία,
δηλαδή το Βράχμαν. Η περιγραφή του Aπόλυ
του γΙνεται από τον ΣανKάpa με αφαιρέσεις:
δεν έχει ποιότητες ή μέρη δεν έχει όρια' δεν
ενεργεΙ' δεν έχει συνείδηση του "εγω" ή του
"εσύ"' δεν περιορΙζηαι από τον χρόνο' δεν με-
ταβάλλεται Τα μόνα χαρακτηριστικά που μπο-
ρεί κανείς να πει ότι έχει είναι: υπαρξη (sat) ,
συνείδηση (cIt) και ευδαιμονΙα (ananda). Οσον
αφορά στην ψυχή (atman), αυτή έχει επικαλυ-
φθεί από πέπλα άγνοιας και η αληθινη της
φυση μπορεί να αποκαλυφθεί μόνο με την α
φαlρεσή τους, όπως όταν καθαρίζουμε μια α
γκινάρα. Το εξωτερο πέπλο είναι το σώμα.
Κάθε πέπλο ειναι το αποτέλεσμα μιας επιβά
ρυνσης που προέρχεται από τη δράση μας
(κάρμα.) αυτής της ζωής ή κάποιας πρoηγoυ
μενης Με την πιστή άσκηση αρετής, ευσέβει
ας και διαλογισμού, τα πέπλα, ένα ένα, απο-
βάλλονται, μέχρις ότου αναγνωρίσουμε την
Υπέρτατη Ψυχη.
ΒιβλΙΟΥΡ Βασ Βιτσαξι'!ς. Ο στοχασμός και η niσTη
(Αρχαιότητα. Χριστιανισμός), 2 τ, ΕστΙα, Αθι')να, 1991
Δημ Βελισσαρόπουλος, Ιστoρlα της ινδικής φιλασοφΙας,
Δωδωνη, Αθι')να - Γιόννινα, 1992'
Ε Λιακόπουλος
Βεντένσκι Αλεξάντρ lβάνοβιτς (1856-1925).
Ρωσος φιλόσοφος και ψυχολόγος, καθηγητής
στο πανεπιστήμιο του Πέτερμπουργκ, nρ6ε
δρος του φιλοσοφικου oμlλoυ του Πέτερ
μπουργκ. Στη διατριβή του Δοκlμιο δόμησης
της θεωρίας της ύλης επl των αρχων της κριτι
κής φιλοσοφιας (μέρος Ι, 1888), ανέmυξε τις
ιδέες της καντιανής φιλοσοφίας, αΠOKαλώ
ντας το φιλοσοφικό του συστημα "Λογικισμό".
Στο έργο του Περι των οριων και των γνωρι
σμάτων της εμψυχωσεως (1892), υποστήριζε
ότι η ψυχική ζωή του άλλου δεν διαθέτει αντι-
κειμενικά γνωρισματα, γι' αυτο και αποτελει
226
κάτι το αναπόδεικτο Με αφετηρΙα αυτή τη
θέση, στο έργο του Η ψυχολογlα απaλλαγμt
νη από κάθε μεταφυσική, επέκρινε την εμπειρι
κή πειραματική ψυχολογία. Ο Βεντένσκι ήταν
πολέμιος του υλισμού και του αθεισμου. Μετά
την επανάσταση του Οκτωβρη (1917) στη
Ρωσια, αντιτίθεται μαζι με άλλους στις επιλο-
γές του νέου καθεστωτος και την κυρΙαρχη ι
δεολογια (τον μαρξισμό) Onως στον τομέα
της ψυχολογιας, έτσι και στον τομέα της λoγι
κής παραμένει συνεπής ιδεαλιστής. Σημαντι
κότερο έργο στον τομέα αυτόν ήταν Η λογική
ως μtρος της θεωρίας της γνωσης (1909).
Αλλα σημαντικά έργα του: Ατομισμός και ε
νεργητισμός (εξ αφορμής του λόγου του Β
Oσβaλντ: ΤΟ ανυπόστατο του επιστημονικου
υλισμου), Αγ. Πετρουπολη, 1896. Η διαμάχη
περl ελευθερΙας της βουλησης ενώπιον του δι
καστηρΙου της κριτικής φιλοσοφιας, στό περιο-
δικό του Υπουργείου λαϊκής επιμόρφωσης,
μέρος 337, οκτωβριος 1901. Περl αθεισμου
στη φιλοσοφΙα του Σπινόζα, στο περιοδικό
"Ζητήματα φιλοσοφίας και ψυχολογιας", βι-
βλΙο 2 (37).
ΕυόγΥ Μανουράς
Βερνάντσκι Βλαντιμιρ lβάνοβιτς (12.3.1863,
Πετρούπολη - 6.1.1945, Μόσχα). Ρωσος φυ
σιοδίφης και στοχαστης με ευρυτατο φάσμα
διεπιστημονικων, επιστημολογικών και φιλo
σοφικών ε"διαφερόντων, θεμελιωτής της γεω-
χημείας, της βιογεωχημείας, της βιογεωλο-
γΙας και της θεωρίας περί "βιοσφαιρας" και "νo
oσφα!ρaς". Η τελευταία συγκροτήθηκε από
τον Βερνάντσκι μέσω της συνθετικής γενΙKευ
σης των πορισμάτων του από τη βιογεωχημεια
και την ιστορια των επιστημων.
Ο Βερνάντσκι είναι ένας από τους θεμελιωτές
της γενετικής μεταλλειολογΙας και της ραδιο-
γεωλογιας με σημαντική συμβολή στην κρυ
σταλλογραφία, στην ιστορια και μεθοδολογΙα
των επιστημών, στην τεκμηρίωση της σύγxρo
νης οικολογίας Κ.ά. Η διεπιστημονική δραστη-
ριότητά του προσέδιδε στον φιλοσοφικό στo
χασμό του μάλλον αυθόρμητο υλιστικό και δια
λεκτικό χαρακτήρα μέσα από πληθώρα θεωρη
τικων προβλημάτων: πολυμορφια χωροχρονι-
κων καταστάσεων της ύλης, δομή και ιδιότη
τες του χρόνου, σχέση εμπειρικου και θεωρη
τικου, omIKou και εποmικου στην επιστημη,
δομη και νομοτέλειες ανάmυξης της επιστη-
μης, επιστημονικό κοσμοειδωλο, σχέση φυσι
κων επιστημων και φιλοσοφιας, κοινωνικη α
ποστολή και ηθική της επιστήμης και άλλα.
Επιχείρησε να συνθέσει τη φυσικοίστορική και
την ανθρωπιστική τάση της επιστήμης στο συ
στημα του "ανθΡωποκοσμισμού". Στα τέλη της
δεκαετίας του 1920 αρχές της δεκαετίας του
1930 ήλθε σε συγκΡουση με τον Ντεμπόριν.
στα πλαίσια της συγκΡουσης «μηχανικιστων..
.διαλεκτικων..
ΒιβλΙΟΥΡ La Geochlmle, ParIs. 1924 - Η Bιoσφαlpα, τ 1-
2. Λtνινγκραvτ. 1926 - Προβλήματα BιoγεωxrιμεΙσς, 1 2,
Μόσχα. Λένινγκραvτ, 1934-1940 - Επιλογή Έργων. τ 1-
5 ΜόσΧα, 1954-1960 - Η xrιμΙKή δομή της {3ιoσφαlpας
της Γης και του περιβάλλοντός της, ΜόσΧα, 1965
Δ Πατέλης
Bερνόρδoc; του Κλαιρβώ (Bernard de Clalr
vaux) ή του Σαρτρ. Επιφανής Γάλλος θεολό-
γος του 120υ αιώνα, αγιοποιημένος από τη
ρωμαιοκαθολική εκκλησΙα και διακεκριμένος
θεμελιωτης της μυστικής θεολογιας στη Δυτι
κη ΕυΡωπη. Γεννήθηκε το 1091 στη Ντιζόν και
εγκατέλειψε την αριστοκρατική του OΙKoγέ
νεια για να αφιερωθει στον μοναχισμό το
1113 1δρυσε το περίφημο μοναστήρι του
Κλαιρβω το 1115 και αναγOρεuθηKε ηγουμε-
νος του μέχρι το τέλος της ζωής του, το 1153.
Ασκησε τεράστια επφροή στην πολιτική και
την πολιτιστική ζωή του Μεσαίωνα ως ηγoυμε
νος του αββαείου του Κλαιρβω, αναμίχθηκε
στην έριδα κατά του Αβελάρδου. (1140), συνέ
δραμε στις σταυροφορίες του καιρού του, κα-
θιέρωσε τον μυστικισμό του pωμαιoκαθoλι
σμου στον 120 αιωνα με κυρια χαρακτηριστικά
γνωρισματα την υπερβολική ασκητικη αυστη
ροτητα του βίου και την έντονη εσωστρέφεια,
με έμφαση σrην αγάπη και το πάθος. Διακρίθη
κε ως πολέμιος του ορθολογισμού και της σχo
λαστικής θεολογίας και έμεινε γνωστός ως υ
πέρμαχος του μυστικισμου και της ασκητικής
θεολογίας. Επίσης έγινε παροιμιώδης η μαχη
τικότητά του και η ενεργός ανάμιξή του στην
τρέχουσα πολιτική ζωή του καιρού του. Η επιρ
ροή του επιβίωσε πολύ πέρα από την εποχή
του, αφήνοντας τα σημάδια της στον μυστικι-
σμό των κιστερσιανών μοναχών και φθόνo
ντας μέχρι την ηθικολογική εποικοδομητική φι-
λολογία Ρωμαιοκαθολικων και προτεσταντών
στη Μεταρρύθμιση. Επικρισεις κατά του Bερ
νόρδου αφορουν τόσο στην εξατομίκευση και
τον ανθΡωποκεντρισμό του μυστικισμού του,
000 και στην εριστικότητα με την οποια αναμι
χθηκε στην τρέχουσα ιστορικη πραγμαΤΙKότη
τα του καιρου του.
ΒιβλlΟΥΡ Α Η Bredero, Bemard νοπ CIalrvaux 1m
Βέστερμαρκ
WιdersIreιI der Hlstoπe (Wιesbaden, 1966) - S. GIlson, Oιe
Mystιk des heiligen Bernard νοπ ClaιNBυx (Wιtuich, 1936) -
W Hiss, Dιθ Anthroρologιe Bernards νοπ Clairveux (Ber1In,
1964) - J Leclercq, SaιπΙ Bemard θΙ Ι' θsρnt cisIercιen
(Pans. 1966)
Μάρισς Π Μπέγζσς
Βέστερμαρκ (Westermark) Έντouαρντ (20.11.
1862 Σεmέμβριος 1939, Ελσίνκι) Φινλανδός
φιλόσοφος και κοινωνιολόγος. Ο Βέστερμαρκ
αποδέχεται τη δαρβινική βιολογια και την «ε
ξελικτική θεωρία", και στο βιβλίο του Γtwηση
και εξtλιςη των ηθικών ιδεών (The origIn and
deveIopment of moraI Ideas) επιχειρεί να πα
ρουσιάσει μια «Φυσική Ιστορία.. της ηθικής με
τη βοήθεια μιας συλλογής από συγκριτικά δε-
δομένα. Αν και κοινωνιολόγος, επιμένει σε μια
ξεπερασμένη βιολογική ψυχολογια και θεμε
λιώνει τις ηθικές αντιλήψεις σε συναισθηματι-
κές καταστάσεις της ψυχής και, πιο συγKεκρι
μένα, στην ορμή της «ανταπ6δoσης",
Η ορμή της ανταπ6δοσης, αντίδραση του θυμι
κου στα αισθήματα της καλής ή της κακής διά
θεσης, αναmυσσεται μέσω της φυσικής επιλo
γής και πρέπει να διακριθει από τις ηθικές εKεί
νες τάσεις στις οποίες οδηγεί το αίσθημα της
..συμπάθειας..
Το τελευταίο διαμορφώνεται στα πλαίσια της
ανθΡωπινης κοινωνίας, που είναι η «ζυγαριά
της ηθικής συνείδησης... Οι ΠΡωταρχικές «εθι
μικές κρίσεις.. δεν εκφράζανε τα προσωπικά
συναισθήματα μεμονωμένων ατόμων αλλά του
κοινωνικου συνόλου. Οι έννοιες του καλου,
της αρετής και της δικαΙωσης διαμορφώνονται
μέσω της δημόσιας ηθικής επικυρωσης, ενώ ε
κείνες του κακού και της αμαρτίας μέσω της η-
θικής απόρριψης. Οι εξελιγμένες ..ηθικές κρί
σεις.. δεν έχουν καθολική ισχύ, αλλά βασίζo
νται μάλλον στις αντιλήψεις και τους προσα-
νατολισμους του μεμονωμένου ατόμου. Eξε
τάζοντας την κοινωνικοψυχολογική παραγωγή
της ηθικής συνείδησης, ο Βέστερμαρκ δεν δια-
κρινει καμιάν απόδειξη της ευΡUτατα διαδoμέ
νης αντlληψης ότι η ηθικότητα έχει την απαρ-
χή της στη θρησκεία: μόνο σ' ένα περισσότερο
προωθημένο στάδιο της ιστορικής εξέλιξης ε
πικυΡωνονται θρησκευτικά οι ηθικοι κανόνες.
Στο γνωστότερο έργο του, το Η ιστορlα του
γάμου (The hIstory of human marnage), ο Bέ
στερμαρκ αφιεΡωνει πολλά κεφάλαια στην α
πόρριψη της παλαιότερης θεσης (του Mor-
gan.), που υποστηρΙζει μιαν ευθυγραμμη εξέλι
ξη από τις ελευθερογαμικές σχέσεις στην πo
λυγαμια κι από κει στη μονογαμια, υποδεικνυο-
227
Βησσαρlων
ντας με λεmομερειακές αναφορές το γενικά
αποδεκτό πια γεγονός ότι όλο το γνωστό ε
θνολογικό υλικό δεν έχει ανακαλυΨει πουθενά
ελευθερες γαμιαΙες σχέσεις.
Η οικογένεια ήταν πάντα, κατά τον Βέστερ--
μαρκ, μονογαμική εξαιτίας βιολογικών αιτίων.
Η αναγκαιότητα της μακρόχρονης φροντίδας,
ανατροφής και προστασίας του νεογέννητου
επιβάλλει μια τέτοια μορφή οικογένειας, που ο
Βέστερμαρκ θεωρεί ανέκαθεν πατριαρχική. ..ο
πολιτισμός ευνόησε, βtβαια, στην πορεία του
ως ένα ορισμένο βαθμό την πολυγαμικότητα
των ανδΡων, αλλά στις ανωτερες μορφές του
επιστρέφει από μόνος του στη μονογαμία...
Στις αναλυσεις του για τις μορφές επιλογής
του συζύγου, της συμφωνίας και της τέλεσης
του γάμου ο Βέστερμαρκ χρησιμοποιεί τη "συ
γκριτική μέθοδο.. με τη βοήθεια της οποίας πι
στεύει ότι μπόρεΙ να στηρίξει έναν ..κριτικό ε
ξελικτισμό..: η πορεία από τις πρωτόγονε ς
προς τις συVXΡOνες κοινωνίες δεν είναι γραμ
μική αλλά ωστόσο προοδευτική.
Στην κοινωνιολογική θεωρία του οδηγείται σ'
ένα βιολογικό αναγωγισμό ως προς τα κοινω-
νικά γεγονότα με ακραίες ερμηνείες, όΠως
αυτή των θεσμών μέσω των ενστίκτων ή εKεί
νη της διαμόρφωσης της κοινωνίας από τη
..γονική ορμή... Εξάλλου, παρά τον πολύπλευ-
ρο φωτισμό των ηθικών αντιλήψεων σε διάφo
ρους λαούς, η συγκριτική μέθοδος που xpησι
μοποιεί σχετικοποιείται: από το συνολο του υ-
λικού επιλέγεται κάθε φορά ό,ΤΙ ταφιάζει στα
συμπεράσματα.
θιβλιογρ Η ιστορια του aIIθρωmνoυ γάμου, 1891 (The
his/ory οΙ human mamsge) - Η τελετoυργlα και nιστη στο
Maρό«o, 2 τόμοι, 1926 IRilυBl and bellθf ιπ Marocco) - ΓΙα-
Υανιστυιά κατάλοιπα στον μωαμε8aνιKό πολιτισμό, 1933
(Pagan surνiva/s ιπ Mohammedan ciνiIisatιon).- Το μtλλoν
του γάμου στον δυτικό πολιτισμό, 1936 (The ιυιυτθ οι
mamsge ιπ wθs/em cιvrIIsatιon)
Avτωνης Οικονόμου
Βησσαρlων (1395-1472). Επιφανής πρoσωπι
κότητα που διαδραμάτισε πρωτεύοντα ρόλο τα
τελευταία χρόνια της βυζαντινής αυτOKρατo
ρίας, αλλά και στις ΠΡωτες δεκαετίες της
σκλαβιάς. Γεννήθηκε στην Τραπεζούντα, ήλθε
μικρός στη βασιλεύουσα, όπου υπήρξε μαθη
τής ονομαστων διδασκάλων, όπως ο Μανουήλ
Χρυσοκόκκης. Παρακολούθησε τέσσερα με
πέντε χρόνια στον Μιστρά τον Πλήθωνα.. Με
τη μόρφωση και την ευστροφία του κατόρθωσε
αργότερα να γίνει μητροπολίτης Νικαίας και
έτσι έλαβε μέρος στη Σύνοδο της Φερράρας
228
ΦλωρεντΙας. Είναι γνωστός από την πολιτική,
εκκλησιαστική και ανθρωπιστική δράση του.
Η συμπεριφορά του στη Σύνοδο ξεχωρίζει από
το ότι, παρά τις θέσεις των άλλων που συμμε
τείχαν σ' αυτήν, θεωρούσε ότι το fIlloque μπo
ρουσε να ανιχνευθεί σε έργα Πατέρων της
Εκκλησίας, οι οποίοι δέχονταν ότι το Αγιο
Πνεύμα εκπορεύεται και δια του Υιου. Στην
προκειμένη περίmωση ο Βησσαρίων εταυτισε
την πρόθεση "εκ" με την "διά". Σχετικά με το
πΡωτείο του Πάπα δεν πήρε θέση.
Μετά την υπογραφή του .Ορου", ο Βησσαριων
δεν βρισκόταν σε φlλιo έδαφος στην Ανατολή
Έτσι παρέμεινε στη Δύση και ο Πάπας τον ο-
νόμασε Καρδινάλιο. Η κατοικία του Βησσαριω--
να στη Ρω μη έγινε τόπος συγκέντρωσης των
ανθΡωπιστων της Ανατολής και της Δυσης.
θεωρείται ότι η υπεράσπιση του Πλάτωνα.
από τον Βησσαρίωνα με το σuγγραμμά του Ιπ
caIumnIatorem PIatonIs (1469), αποτελεί σημα
ντική συμβολή στον αναγεννώμενο πλέον στη
Δύση Πλατωνισμό.. Αλλωστε ο ίδιος ο Bησσα
ρίων έγραφε ότι μέχρι τότε ..τα δε Πλάτω
νος...πάσι Λατινοις εισιν άγνωστα...
Πήρε θέση διαλλακτική σχετικά με το ζήτημα
που είχε ανοκινήσει ο θεόδωρος Γαζής. ως
προς τη συμφωνια ή όχι του Αριστοτέλη. με
τον Πλάτωνα. Ας υπενθυμίσουμε ακόμη ότι ο
Βησσαρίων, μεταξύ των μεταφράσεων του,
περιέλαβε και τα Μετά τα Φυσικά του Aριστo
τέλη.
Οπωσδήποτε ο Βησσαρίων, μετά την Άλωση,
ανάλωσε τη ζωή του στην προσπάθεια οργό-
νωσης σταυροφορίας για την απελευθέρωση
της Κωνσταντινούπολης. Για τον σκοπό αυτό
ταξίδεψε σε πολλές πόλεις.
Οι κρίσεις για τον Βησσαρίωνα αρχίζουν από
την ονομασία του "κοπέλλιν" του Πάπα και
φτάνουν μέχρι τον χαρακτηρισμό του ως του
φωτεινότερου πνεύματος της εποχής του.
'Εργα του Προς τους ΜαξΙμου μοναχου του Πλαvoυδη
περ/ της εκnoρευσεως του Αγιου Πνευματος κατά Λαπ.
νων συλλΟΥισμσυς, PG 161, 309-321 - ΠεΡΙ της εκπορευ
σεως του ΑγΙου Πνευμστος, PG 161,321-407 - Δoyμaτι.
κός λόγος ή πεΡΙ ενωοεως, PG 161, 543-615 - Ιπ
calumnia/orem PIa/onιs, I,bn lν, έκδ Ι Mohler, Bessanon
11, Paderbom, 1-631 (ελλ και λατ)
Ν,κ Γ ΠολΙτης
81α. Ως βία, με τη γενικότερη σημασια του
όρου, νοείται η κατάσταση εκείνη κατά την
οποία κάποιος με τη χρήση ή την απειλή χΡη-
σης φυσικής ή ψυχολογικής βίας εξαναγκόζε-
ται σε πράξεις ή στην ανοχή πράξεων στις 0-
ποιες δεν θα προέβαινε με τη θέλησή του.
Στην περίmωση αυτή γΙνεται λόγος για άμεση
ή διαπροσωπική βΙα.
Η έμμεση ή δομική βία (struktυrelle GewaIt)
αφορά εκεΙνες τις περιmωσεις όπου το άτομο
εμποδιζεται από τις ιδιες τις δομικές συνθήκες
μιας κοινωνΙας να οδηγηθει σε επίπεδα ανά
muξης και αυτοπραγμάτωσης στα οποΙα θα
μπορουσε να φθάσει αν εξέλειπαν συγκεκρι-
μένες μορφές δομικής βΙας. Πρόκειται δηλαδή
για τη διαφορά μεταξυ του δυνατου επιπέδου
ανόmυξης και του πραγματικου (υπάρχοντος).
Συμφωνα με τον J. GaItung. σε τέτοιες περι
mωσεις πρέπει να γινεται λόγος όχι για δoμι
κη βια, αλλά για "κοινωνική αδικία" (sozIaIe
UngerechtIgkeIt) Με τον όρο αυτό εννοείται η
κατόσταση εκεΙνη όπου οι κοινωνικές συνθή
κες οδηγουν σε άνιση κατανομή δυναμης και
πλούτου, με συνέπεια την άνιση μεταxεlριση.
Πρόκειται για άνιση μεταχειριση που επιβάλ
λεται σε άτομα με λιγότερη δυναμη και πλούτο
παρά τη θέλησή τους.
Χρ Nό{Jα - Καλ τσουνη
Blac; ο Πριηνεύς (περ. 620 540 π.Χ.). Πολιτικός
ηγετης της Πριήνης, ένας από τους Εmά σo
φους της αρχαιας Ελλάδας.
Ο Βιας καταγόταν από ηγεμονική οικογένεια
.Καδμείων" της θήβας, που εΙχαν εποικΙσει την
Πριήνη. Συμφωνα με αρχαιες μαρτυρΙες, που
το κυΡος τους δεν μπορεί να ελεγχθεΙ, ο Βιας
διηιιθυνε την άμυνα της Πριήνης κατά την πο-
λιορκία της από τον βασιλιά της Λυδιας Aλυάτ
τη (μετά το 600) και πέτυχε τη λύση της πo
λιορκίας, παραπλανώντας τον πολιορκητή
οχεηκα με την επάρκεια της πολιορκημένης
πόλης σε αγαθά' πέτυχε τους καλυτερους δυ
νατouς όρους για την Πριήνη ως πρεσβευτής
της κατά τη συνδιάσκεψη ειρήνης, όταν η
Πριηνη ηττήθηκε σε πόλεμο εναντιον της συμ-
μαχίας Σαμιων και ΜιλησΙων (περ. 550), εKμε
ταλλευόμενος ισως παpαδoσιακtς διαφορές
ανόμεσα στη Σάμο και στη Μιλητο εισηγήθη-
κε, ως εκπρόσωπος της Πριήνης στη συνέλευ-
ση των Ιώνων, πριν από την υποταγη τους
στην ΠερσΙα (περ. 546), την εγκατάλειψη των
ιωνικων πόλεων της Μικράς ΑσΙας και την ενι-
αία εγκατάσταση των κατοίκων τους στη Σαρ-
δηνια
Ο Βιας ήταν πρόσωπο αποδεκτό με σεβασμό
από όλες τις KOινωνικtς ομάδες της πατριδας
του έτσι σε αναφυόμενες διαφορές ειχε επι
τυχιες σε προσπάθειες "συνδιαλλαγής" και έ
Β/θες
μεινε πapoιμιώδης η ικανότητά του στην ancr
νομή της δικαιοσύνης. Η παράδοση έχει απo
δώσει στο πρόσωπό του ορισμένα απoφθέγμα
τα, όπως "Οι πλειστοι κακοΙ", "Νόει το πραπό
μενον", "Λάλει Kαlρια"' επισης ένα διαφoρετι
κά άγνωστο επικό ποιημα Περι Ιωνίας, που δεν
μπορεΙ να του ανήκει Οι σχετικά νεότεροι του
ποιητές, Ιππωναξ ο Εφέσιος και Δημ6δοκος ο
Λέριος, εγκωμΙασαν τη δικαιοσύνη του και αρ
γότερα ο φιλόσοφος Ηράκλειτος., αυστηρός
στην κριση του για όλους τους μεγάλους ως
την εποχή του, εκφράστηκε επαινετικα για τον
Βιαντα. Στην Πριήνη του απέδιδαν μετά τον
θάνατό του λατρευτικές τιμές ηρωα.
Ε Ν Ρουσσος
Βι8εκανάντα Σουάμι (1863 1902). Οπαδός και
δόσκαλος της Βεντάντα., μετέδωσε το πνευμα
και τη σκέΨη του PaμακρΙσνα. στη Δυση κατά
τη διάρκεια της Διεθνούς θρησκευτικής Συνό
δου στο Σικάγο το 1893, όπου με μεγάλη ζέση
αναφέρθηκε στην ανοχή που πρέπει να επιδει
κνυουν οι θρησκεΙες και οι σχoλtς η μια προς
την άλλη.
Ε Λιακόπουλος
ΒI8ες lωάννης Λουδοβικος (VIves Juan LUIs)
(VaIencIa, 1492 Brίigge, 1540). Ισπανός φιλό
σοφος, παιδαγωγός και κορυφαΙος oυμανι
στής. Κατά τον Dilthey., ο Βιβες εΙναι "ο πρω-
τος μεγάλος συστηματικός συγγραφέας στην
περιοχή της φιλοσοφικής ανθΡωπολογιας".
Ασχολήθηκε με την εξέταση του ανθΡωπου
από βιολογική άποΨη, με τη μορφολογική και
φυσιολογική σύγκριση ανθΡωπου ζωων, τη
φυσική ιστορία και την καταγωγη του ανθpώ
που από τα ανθρωποειδή, τη μελtτη των δια
φόρων ανθρώπινων φυλων κ.λπ
Ο Β!βες θεωρείται ιδρυτής της νεότερης παιδa
γωγικής και της εμnεφικής ψυχολογΙας Ως npό..
δρομος της παιδαγωγικής του ρεαλισμου. άσκη-
σε ισχυρή επΙδραση επάνω στον Koμtνιo. και
τον Λογιόλα. Έργο της διδασκαλΙας, κατά τον
Βιβες, εΙναι να προάγει την ενεργητικότητα και
την κριση του παιδιου. Η ιστορία nρtπει να διδό
σκεται ως ιστορία του πολιτισμου και να σuν
δυάζεται με τη γεωγρaφΙα. ΠροτεΙνει, nρωτoς
αυτός, τη δημιουργία γυμναστηρΙων για αθλcr
παιδιές και σωματικές ασκήσεις, ωστε η ανάmu
ξη του σώματος να συντελείται με ευχάριστο
τρόπο και να επέρχεται η αρμονία σωματος και
ψυχης, της οποΙας κύριο nρoβλημα θεωρουσε
όχι το τι εΙναι αυτή, αλλά το πως εκδηλώνεται
229
"ΒιβλΙο περΙ των απΙων"
Ασχολήθηκε ακόμη με την αισθητική. αλλά και
με τη μελέτη των κοινωνικών προβλημάτων,
για την αντιμετωπιση των οποΙων πρότεινε την
αποκατάσταση της κοινωνικής δικαιοσύνης και
την απαλλαγή των λαικων μαζων από την εξα
θλΙωση, θέσεις που του στοιχισαν δυσμενη με
ταχεΙριση. Ο ΒΙβες συνδυαζε τον ορθολογισμό
και το κριτικό πνευμα με την ειλικρινή θρη
σκευτική πίστη. Πρωταρχική ικανότητα του αν
θΡωπου θεωρούσε την "κρΙση" και διδασκε ότι
μόνον αυτη μπορει να τον οδηγεί σε συμπερά
σματα, χωρΙς να εξαρτάται από οποιοδήποτε
επιχεφημα αυθεντΙας. Με την θεωρΙα του αυτη
έγινε πρόδρομος της γνωσιολογικής μεθόδου
του Καρτέσιου.
Ο ΒΙβες πρωτοστάτησε μαζι με τους Πετράρ
χη, Έρασμο., Μελάγχθωνα. Κ.ά. στην κίνηση
των ΑνθΡωπιστώ\ (Ουμανιστών.) της Aναγέν
νησης. Ιδανικό του ήταν η απαλλαγή του αν
θΡωπου από τον εκκλησιαστικό ζυγό του Mε
σαΙωνα και η εξύψωση του ανθΡωπινου πνευ
ματος στην ελευθερΙα της κλασικής αρxαιότη
τας κατά το ελληνικό πρότυπο. Στην πρoσnά
θειά του όμως για τη δημιουργια μιας σύνθε
σης Πλατωνισμου Χριστιανισμου και την πρo
βολη της σύνθεσης αυτής σε ένα νέο ιδανικό
ζωής, ήρθε σε συγκρουση με την Εκκλησια και
τη σχολαστική παράδοση. Αναγνωριση πά-
ντως της δράσης του αυτής αποτέλεσε η έντα
ξή του στη γνωστή ως "τριανδρια της δημο-
κΡατΙας των Γραμμάτων" μαζΙ με τους Έρα
σμο. και Βουδαίο.
Σημαντική υπήρξε η επΙδραση του Βιβες στη
διαμόρφωση της ευΡωπαίκής σκέψης με τα 60
περΙπου συγγράμματά του' τα σπουδαιότερα
απ' αυτά εΙναι: De CSUSIS corruptarυm artIum,
De anIma et de νΙΙΒ (1538), De Institutιone
femInae christiana (1523) Κ.ά.
Βιβλιογρ Maranon G . LUIS VIves. Madnt, 1952 - Urmenet
F cIe, Ι8 doctnn8 psιcolog;8 Υ pedBgogιca dθ LUIS VIV8S,
Barcelona.1949
Απ ΤζαφεΡόπουλος
"ΒιβλΙο nερΙ των απΙων" ή "ΒιβλΙο περΙ του
καβαρού αγαθού" (Liber de CSUSIS ή Liber de
exρositione bonitatIs purae). ΒιβλΙο γραμμένο
στην αραβική (100ς ή 11ος αι), που περιελάμ
βανε μέρη του έργου του Πρόκλου. Στoιxεlω
σις θεολογική και έγινε πολύ γνωστό στον Mε
σαΙωνα στη λατινική του μετάφραση.
Το έργο εγνωριζαν ο Αλανός., ο Αλβέρτος ο
Μέγας., ο Θωμάς ο Ακινάτης. και ο Δάντης.
εΥ
230
BISAoc;. Περιληmικό όνομα του συνόλου των
βιβλΙων της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης,
αλλιως ΑγΙα Γραφη, Γραφές, Ιερά Γράμματα
ΤΟ θεμελιωδες βιβλίο του χΡιστιανισμου.
Παλαιά Διαθήκη ειναι η παλιά συμφωνΙα μετα-
ξυ Θεου και του "περιουσΙου" λαου του, του
lσραήλ, που αποκαλύφθηκε μέσω θεοπνευ-
στων ανδΡων και προετοΙμασε την πλήρη απo
κάλυψη μέσω του lησου Χριστου. Αυτή η απo
κάλυψη έγινε με την Καινή Διαθήκη, δηλαδή τη
νέα συμφωνια μετaξυ Θεου και όλων των αν-
θΡωπων αυτή τη φορά, και περιέχει όσα ο ίδιος
ο Χριστός απεκάλυψε και δΙδαξαν οι Απόστο-
λοι Η Παλαιά Διαθήκη και η Καινή Διαθήκη,
μαζι με την Ιερή Παράδοση, αποτελουν την αυ-
θεντική πηγή της χριστιανικής διδασκαλΙας και
πίστεως.
Η Παλαιά Διαθήκη περιλαμβάνει την παλαιότα
τη ιουδαίκή παράδοση (12ος 2ος αι π Χ.),
γράφτηκε στην αρχαΙα ιουδαική και εν μέρει
στην αΡαμαική γλωσσα, καθως και δυο βιβλια
της στην ελληνική (MαKKαβaίων Β' και Σοφία
Σολομώντος). Μεταφράστηκε στο συνολό της
στα ελληνικά από εβδομήντα (0') ελληνoμα
θεις 10υδαΙους σοφους (3ος αι. π Χ.) στην Aλε
ξάνδρεια. Στη μορφή της αυτή, με την οποία
την παρέλαβε ο Χριστιανισμός, η Παλαιά Δια-
θήκη αριθμεί σαράντα εννέα βιβλία, τα οποία
διακρΙνονται σε τρεις ομάδες: 1) Ιστορικά Πε-
ντάτευχος (5 βιβλΙα χρονικών και νόμων, που
αποδΙδονται στον Μωυσή), Ιησούς του Ναυη,
(βιβλ. 2), Νεεμίας, Εσθήρ, ΤωβΙτ, Ιουδήθ, MαK
Kaβaιων (βιβλ. 3). 2) Ποιητικά και διδακτικό
Ιωβ, Ψαλμοί, Πaρoιμlες, Ασμα Ασμάτων,
Εκκλησιαστής, Σοφια Σολομωντος, Σοφία Σε,-
ράχ και 3) Προφητικά: HσaTας, ΙερεμΙας, Ιεζε
κιήλ, Δανιήλ, Δωδεκα μικροl προφήτες, Θρήνο,
ΙερεμΙου, Επιστολtς ΙερεμΙου, 8αρουχ. Εκτός
όμως από τη μετάφραση των Ο' έγιναν και
άλλες στα ελληνικά, όπως του Ακύλα (130
μ.Χ.), του Θεοδοτίωνα, του Συμμάχου κ ό Η
Παλαιά Διαθήκη μεταφράστηκε επίσης στην α-
ραμαική, τη συριακή (με αρχαιότερη την .Πε-
σιπω" = απλή, 2ος αι μ.Χ.), τη λατινική (η γνω-
στή VuIgata του lεΡωνύμου, 390 405 μ.Χ.), την
κοmική (4ος αι μ.Χ.), την αιθιοπική (4ος 5ος
αι μ.Χ.), τη γοnlική (του Oυλφlλα, 381 μ.Χ).
την αρμενική (5ος αι μ.Χ), τη γεωργιανή (5ος
αι μ.Χ.), τη σλοβένικη (των Μεθοδίου και Κυ-
ρlλλoυ, 90ς οι. μ.Χ.) και αργότερα σε όλες
σχεδόν τις γλώσσες.
Η Καινή Διαθήκη αποτελεΙται από 27 βιβλια και
διακρΙνονται κι αυτα σε 1) Ιστορικά: ΕυaΥΥtλ,α
(Ματι.αιου, Μάρκου, Λουκά, Ι ωάννη) , Πράξεις
των Αποστόλων, 2) Διδακτικά: Επιστολtς (14
του Αποστόλου Παυλου και 7 καθολικές, ήτοι 1
του lακωβου, 2 του Πέτρου, 3 του Ιωάννη, 1
του lουδα) και 3) Προφητικό: ΑποκάλυΨη του
lωάννη. Τα βιβλία αυτά συγκεντρωθηκαν για
πρώτη φορά σε μια συλλογή, τον Κανόνα της
Κσινης Διαθήκης, κατά το δευτερο μισό του
20υ αι μ.Χ. Η γλωσσα της Καινής Διαθήκης
στο πρωτότυπό της ήταν η ελληνική, η διεθνής
δηλαδή γλωσσα της εποχής εκεινης, εκτός
από το κατά Μστθαιον Ευαγγελιο, που γρά
φτηκε στην εβραικη και μεταφράστηκε αμέ-
σως στην ελληνικη. Onως η Παλαιά 4ιαθήκη
έτσι και η Καινη μεταφράστηκε σε όλες σχε-
δόν τις γλώσσες του κόσμου.
Η Βιβλος αναγνωστηκε και μελετήθηκε όσο
κανένα άλλο βιβλιο στον κόσμο από ανθpω
πους κάθε ηλικΙας και μόρφωσης και επηρέασε
τη ζωή, τον πολιτισμό και την ιστορία της αν
θΡωπότητας με την ηθική και θρησκευτική της
διδασκαλία, καθως και με την επφροή που ά
σκησε στον υλικό και πνευματικό βΙο των αν
θΡωπων. Για τους θεολόγους και τους κληρι
κους, κατά κύριο λόγο, υπήρξε αστεlρευτη
πηγή ηθικής και δογματικής διδασκαλΙας, αλλά
και παρόρμηση για την ανάmυξη μιας απέρα
ντης "βιβλικής φιλολογιας" (μελέτες, έρευνες,
διατριβές, πραγματείες, επιστολές κ.λπ.). Οι
λαικές μάζες βρήκαν σ' αυτήν αποκούμπι στη
δυστυχΙα, σύμβουλο και οδηγό στην ευτυχία.
Στον ζήλο των ιεραποστόλων για τη διάδοση
της Βιβλου χρωστουν πολλοΙ καθυστερημένοι
λαοι τη διαμόρφωση της γλωσσας τους και την
επινόηση αλφαβήτου, προκειμένου αυτή να
μ ταφρaστεΙ και να διαδοθεί (π.χ. Μεθόδιος
και Κυριλλος). Αλλά και η αθρόα διεΙσδυση
φράσεων, παροιμιων, παρaβoλων, θρησKευτι
κων όρων στις γλωσσες των διαφόρων λαων
συνετέλεσε αφάνταστα στην ανάmυξη των
γλωσσων και των λογοτεχνιών τους. Οι λογο-
τέχνες άντλησαν από τη Βιβλο άφθονο υλικό
και έμπνευση και δημιουργησαν αθάνατα
έργα, ενω για τη ρητορική αρχίζει μια νέα πε
ριοδος ακμής. Οι μουσουργοί του BuζαντΙoυ
(Ρωμανός ο Μελωδός) και της Δύσης (Μπαχ,
Χαίντελ) με βάση τη θεματογραφια της Βιβλου
παράγουν έργα αξεπέραστα. Ανεξάντλητη
όμως πηγή έμπνευσης αποτελει κατ' εξοχήν
για τους ζωγράφους και τους γλύmες τόσο
του Βυζαντιου όσο και της Δύσης, ιδίως με
τους μεγάλους δασκάλους της Αναγέννησης
(Ραφαήλ, Μιχ. Αγγελος, Θεοτοκόπουλος κ.ά).
ΒΙΥκότσκι
Αλλά και η φιλοσοφική σκέψη δέχεται βαθυτα-
τη την επΙδραση της ΒΙβλου με την KoσμoaντΙ
ληΨή της, τον θεολογικό ιδεαλισμό, τη φυσικη
θεολογία, τη θεοκρατία (deismus), τη διαλεΚTΙ
κη θεολογΙα, τον θρησκευτικό μυστικισμό κλπ.
Αναμφισβήτητα τεράστια υπηρξε η συμβολη
της Βίβλου στην ανάmuξη και διαμόρφωση
του ευΡωπαικου πολιτισμου, παρά τις όποιες
αδυναμιες ή τα λάθη που ΠαΡατηρηθηκαν στην
ερμηνεία και την εφαρμογη της διδασκαλιας
της. Διότι πραγματικά η ΒΙβλος υπήρξε ..το μι-
κρότερο βιβλιο με τη μεγαλύτερη επιδραση",
κατά τον λακωνικό χαρακτηρισμό της από τον
Μ. Ναπολέοντα.
Απ Τζαφεpt;πουλος
ΒΙΥκότσκl Λ. Σ. (1896 1934). Ρωσος ψυxoλό
γος, ιδρυτης της σοβιετικής σχολής ψυxoλo
γιας, δημιουργός της ιστOρΙKo πoλιτισμικής
θεωριας για την ανάmuξη των ψυχικών λει
τουργιών, συγγραφέας πολλων θεωρητικων
έργων, οργανωτής μιας σειράς πειραματικων
και εργαστηριακων ερευνών σε όλους σχεδόν
τους τομεις της ψυχολογΙας, δημιουργός νέων
πειραματικών μεθόδων. Αποφοίτησε από τη
νομική σχολή του πανεπιστημιου της Μόσχας
και την ιστορική φιλοσοφική του πανεπιστη-
μίου "Σινιάφσκι". Μέσα από τις έρευνές του σε
όλα σχεδόν τα πεδΙα της ψυχολογικής έρευ
νας κατέληξε σε ένα συστημα θεωρητικό, το
οποιο έγινε γνωστό σαν ιστOρΙKo πoλιτισμΙKη
θεωρία για την ανάmυξη των ανωτέρων ψυxι
κων λειτουργιών. Κατά την άποψη του BιγKO
τσκι ο σύγχρονος άνθρωπος και ο ψυχισμός
του ειναι προϊόν της ιστοριας και του πoλιτι
σμου. Οι ψυχικές λειτουργίες υπάρχουν στον
άνθρωπο με τη μορφή των κατωτεΡων ψυxι
κών λειτουργιών και καθορίζονται από τους
νόμους της φύσης. Με την ένταξη του ανθΡω-
που στην κοινωνΙα και τις κοινωνικές σχέσεις,
οι ψυχικές λειτουργίες μετεξελίσσονται σε α
νώτερες ψυχικές λειτουργίες, ιδιαΙτερο γνωρι
σμα των οποίων είναι ο διαμεσολαβημένος
από τα συμβολα (σημεια) χαρακτήρας τους,
καθως επίσης και η εθελούσια και στOXOKατευ
θυντήρια εκδήλωσή τους Τα συμβολα (ση
μεια) τα οποία διαμεσολαβούν στις σχέσεις α-
τόμου κοινωνιας είναι προίόντα της υλικής
δραστηριότητας των ανθρώπων. Οι ψυχικές
λειτουργίες εμφανιζονται στον άνθρωπο σε
δύο μορφές. ως υλική σχέση διαμεσολαβημέ-
νη από τα υλικά συστήματα συμβόλων και αρ
γότερα ως ανώτερη ψυχική λειτουργια. Ο μη
231
Βιέννης Κύκλoc;
χανισμός μέσω του οποίου διαμορφώνεται ο
ψυχισμός ειναι η εσωτερίκευση και η γενίκευ-
ση των υλικων συστημάτων των συμβόλων
(σημείων), με σημαντικότερο το συστημα της
γλωσσας.
Ιδιαίτερα σημαντικtς ήταν οι έρευνές του στον
χωρο της παιδαγωγικής και εξελικτικής ψυxo
λογιας. Μελετωντας τη σχέση νόησης και
γλωσσας, μάθησης και ψυχικής ανάmυξης, ει-
σάγει για πρωτη φορά την έννοια της "ζώνης
της επερχόμενης ψυχικής ανάmuξης", ως
"δεικτη" των νοητικων δυνατοτήτων του αν-
θΡωπου, επεξεργάζεται τη "μέθοδο των δι
nλών συμβόλων" (σημειων), για να περιγράψει
την πορεία ανάmυξης της νόησης και να απo
δειξει τον σημαντικό ρόλο του εξωτερικού φω
νητικού λόγου (εγωκεντρικός λόγος στη θεω-
ρία του Πιαζέ.) στην ανάmυξη της νόησης και
στη συμπεριφορά του παιδιου στο ουνολό της.
Στον χωρο της κλινικής ψυχολογιας διατυπω
σε τη θεωρία του έμμεσου δρόμου για την "α
ποκατάσταση των ψυχικων λειτουργιων" στα
άτομα που πάσχουν απο νευρολογικές διατα-
ραχές ανοίγοντας τον δρόμο για τη δημιoυρ
γία της ψυχονευρολογιας στην ΕΣΣΔ. Εξ ίσου
σημαντικές ήταν και οι θεωρητικές μεθoδoλo
γικές έρευνες του Βιγκότσκι Μελετωντας κρι
τικά τα επιτεύγματα της ενδοσκοπικής ψυχο-
λογίας και αξιοποιώντας δημιουργικά τις νέες,
για την εποχή εκείνη, ιδέες που εκnoρεύoνταν
κυρΙως από τη Γκεστάλ τ-ψυχολογια. και τον α
μερικάνικο συμπεριφορισμό., διαπιστωνει την
ανάγκη δημιουργίας μιας νέας ψυχολογίας η
οποία θα έχει ως αντικειμενό της τον συγKε
κριμένο ιστορικά άνθρωπο. Η νέα αυτή ψυxo
λογία για τον Βιγκότσκι θα αποτελεί τον συν
δετικό κρΙκο ανάμεσα στις κοινωνικές επιστή-
μες και τη φιλοσοφια. Η σύνδεση της συγκε-
κριμένης επιστήμης (της ψυχολογΙας) με τη φι
λοσοφία (τον μαρξισμό) ειναι απαραίτητη πρo
υπόθεση για να προσεγγΙσει ο ερευνητής oλo
κληΡωμένα τον άνθρωπο και τον ψυχισμό του.
Οι ιδέες του κυριάρχησαν στη σοβιετικη ψυχο-
λογια και αναmυχθηκαν μετά τον θάνατό του
στα έργα των Α. Ν. Λεόντιεφ, Α. Ρ. Λούρια Κ.ά.
Το έργο του Βιγκότσκι είναι η πρωτη συστημα
τοποιημένη προσπάθεια διαμόρφωσης μαρξι
στικής ψυχολογίας.
ΣημανΊικό έργα του: Η ιστορική σημασiα της φ/σης στην
φυχολογ/α (1926). Το ζήτημα της πολιτισμικής ανάπτυ-
ξης του ποιδιου (1928). Σημειωοεις για την ιστορια της
συμπεριφοράς (κοινή εργααΙα με τον Α Ρ. Λουρια)
(1930). Η ιστoρlα ανάπτιι{ης των ανωτερων φυχικων λει-
τουργιων(1931). ΣκtψηKαι γλώσσα (1934)
Βιβλιογρ Το εmστημονικό tργo του Λ Σ Βιγκότσκι και
232
η σvγxpoνη ψυχολογ/α, Μόσχα. 1981 - Nταβ(νΊoφ Β Β.
Η σημασια του tpyoυ του Λ Σ Βιγκότσκι για τη συγχΡο-
νη ψυχολοΥ/α. στο "IoβIετικι'l παιδαγωγικι'l". 1982. Νο 6 -
Λουρια Α Ρ. Η θεωρiα της ανάπrιι{ης των ανώτερων
φυχικων λειτουργιων στη σo/JιεΤΙKή ψυχολοΥ/α. στο
"Ζητήματα φιλοσοφΙας", 1966. Νο 7
Ευάγγ Μανουράς
Βιέννηι; Κύκλoc;. Ομάδα επιστημόνων - φιλo
σ6φων, που αποτέλεσε τον ιδεολογικό και ορ-
γανωτικό πυρήνα του κινήματος του λογικου
θετικισμού.. Ο Κύκλος δημιουργήθηκε με βάση
ένα σεμινάριο του Μόριτς Σλίκ. στο πανεπι-
στήμιο της Βιέννης (1922), όπου προβλήθηκε
ένα πρόγραμμα "επιστημονικής φιλοσοφιας"
με θετικιστική κατεύθυνση, και συσπειρωσε
αρKετOuς νέους επιστήμονες, οι οποιοι έβλε
παν με σκεmικισμό τις δυνατότητες της παpα
δοσιακής φιλοσοφίας.
Στον κύκλο συμμετειχαν οι Ρ. Κάρναπ., Φ. Bάι
σμαν, Γ. Φέιγκλ, Ο Νόυρατ., Χ. Χαν., Β. Κραφτ,
Φ. Κάουφμαν., Κ. Γκιόντελ, Κ. Μέγκερ Κ.ά
Αλλά και εκτός Αυστρίας απέκτησε οπαδους,
όπως οι: Χ. Ράιχενμπαχ. με την ομάδα του (Βε-
ρολινο), Φ. Φραvκ. (Τσεχοσλοβακία), Ε. Κάιλα
(ΦινλανδΙα), Α. MnλάμπεργK και Ε. Νάγκελ
(ΗΠΑ), Γ. Γιόγκενσεν (Δανια), Α. Αιερ. (Aγ
γλία).
Ο Κυκλος επηρεασμένος από την "επιστημονι-
κή Koσμooντlληψη" του Έρνεστ Μαχ. και τις υ-
ποκειμενικές ιδεαλιστικές θέσεις της λογικής
ανάλυσης της φιλοσοφίας, ιδιαιτερα του Λ.
Βιτγκενστάιν., προχώρησε στη διαμόρφωση
των πρωτων βάσεων του λογικου θετικισμου,
δίνοντας σ' αυτόν επιστημονική μορφή. ΣKO
πός της φιλοσοφίας, κατά τον Κυκλο, είναι η
λογική διευκρίνηση των σκέψεων και μοναδική
πηγή της είναι αυτό που μπορεί να ελεγχθει ε
πιστημονικά. Γι' αυτό και απορρίmει πρωτα απ'
όλα τη μεταφυσική, επειδή αυτή κινειται πέρα
και έξω από την εμπειplα και ως εκ τούτου δεν
είναι δυνατή ουτε η επαλήθευση ουτε η διά
ψευσή της.
Το 1929 δημοσιευθηκε το μανιφέστο Επιστη-
μονική Κοομοαντιληψη. Κύκλος Βιtvvης, των
Κάρναπ., Χαν και Νόυρατ, που συμπίmει με
την οργανωτική διαμόρφωση του Κύκλου. Και
από το 1930 άρχισαν να οργανωνονται σε διό
φορες χώρες συνέδρια εκπροσώπων του Κlνη
ματος και η έκδοση περιοδικου με τίτλο
aErken ntnIs" (Γνώση), που κράτησε ως το
1939. Από το 1931 όμως άρχισε και η σταδιακη
εξασθένηση του κινήματος. Τη χρονιά αυτή έ
φυγαν από τη Βιέννη ο Κάρναπ και ο Φέιγκλ
Το 1934 πέθανε ο Μαχ και το 1936 ο Σλικ. Η
5ΙαΡροή στελεχων συνεχιστηκε και τα επόμε-
'α χρόνια, ωσnoυ η Αυστρία καταλήφθηκε από
τον Χίτλερ και ο Κυκλος έπαψε να υπάρχει
Αλλά και οι ιδέες του ξεπεράστηκαν με τον
καιρό. Και ως μόνη συνεισφορά του στην υπό-
θεση της φιλοσοφΙας θεωρειται η δημιουργία
ενός κλΙματος αντίθετου προς τον ιδεαλισμό".
Διάδοχος του Κυκλου έγινε το ρευμα του "λo
γικου εμπειρισμου". στις ΗΠΑ.
βιβλΙΟΥΡ Φρόνκ Φ , ΦιλοσοφΙα της επισπjμης Σβιριεφ
Β Σ. Ο νεοθετικισμός και τα nρofJλήμστα της θεμελΙω-
σης της επισπjμης (1966) - Νόυρατ Ο., Ledeνeloppement
du Cercle de νiθΠΠθ et Ι' Bνeπιr de Ι' empirisme Iogιque
(1935).- Kraff ν. Dar Wl8ner Kraιs (1950) - Jorgensan J,
The deνelopent οΙ IogrcaI empιnsm (1951 )
Απ Τζαφερόπουλος
ΒΙζε Λέοπολντ (Leopold νοη WIese). Γερμανός
κοινωνιολόγος (1876-1968), γνήσιος συνεxι
ατής του έργου του Ζίμμελ" (G. SImmel). Είναι
εκεινος που εισήγαγε τον όρο "τυπική κοινω-
νιολογία" (formale Soziologie), προκειμένου να
χαρακτηρίσει το έργο του SImmel. Καθιερωθη-
κε από τότε να χαρακτηρίζονται και οι δικές
του θεωρητικές προσεγγΙσεις ως "τυπική KOΙ
νωνιολογια" .
Συμφωνα με τον L. ν. WIese, στην περιmωση
μελέτης των κοινωνικων σχηματισμών εΙναι α
ναγκαιο να μελετάται η ομάδα ως ολότητα και
να μην περιορΙζεται η αναλυση στις επιμέρους
μορφές συμπεριφοράς. Ως εγκυρότερη όμως
μέθοδο θεωρεΙ εκεινη που ορμάται από τα επι-
μεΡους (άτομο), για να κατανοήσει το όλο
(ομάδα), αφου το άτομο αντιπροσωπεύει την
πρωταρχική πραγματικότητα, η οποία, σε αντΙ
θεση με την ομάδα, γινεται αμέσως αντιληπτή.
Τη μέθοδό του αποκαλει ο ίδιος ο L. ν. WIese
"φaινoμενoλoγική" και προβαινει στη συστη
ματοποίηση τεσσάρων θεμελιωδών εννοιών
(GrundbegrIffe) :
κοινωνική διαδικασια (sozlslle Prozesse)
κοινωνική απόσταση (sozialer Abstand)
κοινωνικός χωρος (sozialer Raum)
κοινωνικός σχηματισμός (soziale GebIlde) =
διάφορες οργανωσεις, ομάδες, οικογένεια,
επιχειρηση Κ.λπ
Η κοινωνιολογία, σύμφωνα με τον L. ν. WIese,
μελετωντας τα κοινωνικά φαινόμενα αναKαλύ
mει παντου κοινωνικές διαδικασιες, οι οποιες
διαδΡαματιζονται στα πλαίσια ενός κοινωνικού
χωΡου (χώρου κοινωνικων σχέσεων). Οι διαδι-
κασιες αυτές συντελουν στην προσέγγιση ή
την απομάκρυνση των ατόμων (κοινωνική από
Βlζε
σταση) και οδηγουν τελικά στη δημιουργια κοι-
νωνικών σχηματισμών και αποκρυσταλλωσε-
ων.
Οι κοινωνικές αυτές διαδικασιες ειναι δυο
ειδων: α) τα άτομα είτε προσεγγΙζουν το ένα
το άλλο είτε απομακρύνονται το ένα από το
άλλο (Ζυ- und auseInander) και β) είτε ενωνo
νται είτε χωριζονται (bInden und loesen). Σε
μια πρωτη ταξινόμηση θα μπορούσε να πει κα
νεις ότι οι κοινωνικές διαδικασίες ειναι διαδι
κασίες είτε προσέγγισης είτε απομάκρυνσης
Οι διαδικασιες προσέγγισης γνωρίζουν δια
βαθμίσεις ανάλογα με τον βαθμό πρoσέγγι
σης, από την απλή επαφή (ζητω μια πληpoφo
ρία από κάποιον που συναντω στο δρόμο)
μέχρι την ένωση δύο προσωπων. Η απλή
επαφή μπορεί να οδηγήσει τόσο στη διαφω
νια/διάσταση (δυο πρόσωπα αυτόmες μάρτυ
ρες ενός γεγονότος διαφωνούν στην περιγρa
φή αυτου που ειδαν) όσο και στη συμφωνια
Iένωση δυο προσώπων (συμmωση αντιληψε
ων για ένα θέμα).
Τυπικές διαδικασΙες προσέγγισης είναι εKει
νες που συντελούν στην κοινωνική oμoιoμoρ
φΙα, ενω απομάκρυνσης όσες συμβόλλουν στη
δημιουργία ανισοτήτων, ιερaρxιων, Koινωνι
κων τάξεων Κ.λπ
Οι κοινωνικές διαδικασίες ειναι πιθανόν να Kα
ταλήξουν στη συγκρότηση κοινωνικων σχημα
τισμων. Οι σχηματισμοί αυτοΙ μπορουν να ταξι
νομηθούν με κριτήριο την απόσταση από την
οποια το άτομο αντιλαμβάνεται το όλο, Π.χ.
θέατρο, ιππόδρομος, ομάδες Κ.λπ. Για ένα
άτομο τα διάφορα είδη μαζων που σχηματιζο-
νται στον ιππόδρομο ή στο θέατρο είναι σε
πολυ μικρή απόσταση από εκεΙνο. Κι αυτό,
γιατι το άτομο στην προκειμένη περιmωση
έχει επΙγνωση της συγκρότησης της μάζας,
αφου το Ιδιο συμβάλλει σ' αυτη. Σε μεγαλυτε-
ρη απόσταση από τις μάζες είναι οι ομάδες. Η
ομάδα διακρΙνεται από τη μάζα μέσω της διάρ
κειας και της σχετικής της συνέχειας, η οποΙα
εμφανίζει έναρξη οργάνωσης. Στη συνέχεια
γεννιούνται παραδόσεις, συνήθειες, σχέσεις
μεταξύ ομάδων. Με τη συσσωρευση απλων
σχηματισμων δημιουργούνται κοινωνικά σω-
ματα (Koerperschaften). Αυτά τα σώματα δημι
ουργούνται από το δεύτερο στάδιο κοινωνικων
διαδικασιών και προυποθέτουν την υπaρξη ιδε
ωδών και τεχνικής οργάνωσης. Τυπικές μορ-
φές κοινωνικών σωμάτων εΙναι η εκκλησΙα, το
κράτος, οι τάξεις, το οικονομικό σωμα.
Για την ανάλυση της συμπεριφοράς ο L ν.
233
BιζυηνΌC;
WIese παιρνει υπόψη του την ενέργεια του α-
τόμου και το κινητρό της, τη συμπεριφορά του
και την κατάσταση της συνείδησής του. Η KOΙ
νωνικη διαδικασία ειναι παράγωγο της συμπε
ριφοράς ενός ατόμου και της θέσης του στον
κοινωνικό χώρο.
Εφαρμόζοντας έναν τυπο που απορρέει από
τις έννοιες αυτές, ο Ι. ν. WIese θεωρει ότι μπo
ρουμε να αναλυσουμε οποιαδήποτε κοινωνικη
διαδικασΙα: P=C χ Ν χ Ca, όπου Ρ= διαδικασΙα,
C= ατομική συμπεριφορά, Ν= φυσικό περιβόλ-
λον, Ca= συμπεριφορά των άλλων Έτσι ο Ι. ν.
Wiese τεινει προς μια ψυχολογΙα της συμπερι
φοράς (BehaVIorIsmus), όχι με τη στενή έννοια
μιας κλασικης ψυχολογιας, η οποια αδιαφορει
για τα φαινόμενα της συνείδησης, αλλά με την
ευρεία έννοια της Ψυχολογίας της κοινωνικής
συμπεριφοράς, πως δηλαδή οι άνθρωποι συ
μπεριφέρονται στην κοινωνια, πως δομουν τις
κοινωνικές τους σχέσεις και τους KOινωνΙKOuς
σχηματισμους.
£ργα του: Zur MethodologIe der BezIehungslehre. στο
"Koelner VierteIjahreshette luer Sozlelwissenschatten" Ι,
Leιpzig 1921, σ 47-55.- System der Soziologie a/s Lehre
νon den sozialen Prozessen υΟΟ den sozialen Gebilden der
Menschen, zweite Ausgabe. Muenchen, 1933 - Organisa-
tίοπ, στο "Handwoerterbuch der Sozialwιssenschatten",
Bd 8, Stuttgart, Goetbngen. Τuebιngen, 1964, α 108 επ
Βιβλιογρ ΑΓοπ R , Η συγχρονος γερμανική κοινωνιολο-
για, εκδ Ε Κ Κ Ε . Αθήνα. 1974
Χρ Nό(Jα - Καλ τσουνη
BιζυηνΌC; Γεωργιος (Βιζυη θράκης, 1849 -
Αθήνα, 1896). Γνωστός νεοέλληνας ποιητής
και διηγηματογράφος, που διακρΙθηκε παράλ
ληλα και στην επιστήμη της φιλοσοφΙας. Φτω
χός αλλά άριστος μαθητής στην Kωνσταντι
νουπολη, απέσπασε την προσοχή του πλούσι-
ου ομογενους Γ. Ζαριφη, ο οποίος ανέλαβε τις
δαπάνες των σπουδών του στη Φιλοσοφική
Σχολή Αθηνών και στη συνέχεια της μετάβa
σής του στη Γερμανία για ανώτερες σπουδές
στη φιλοσοφΙα και ψυχολογια (1875). Υπήρξε
μαθητής του Λότσε. στη ΓοτΙγγη, βοηθός του
Τσέλλερ. στο ΒερολΙνο και φίλος του Βούντ.
στη ΛειψΙα. Με τη διατριβή του Περί παιδιάς
υπό ψυχολογικήν άποψιν αναγορεύθηκε διδά
ΚToρaς της φιλοσοφιας στη Γερμανία. Η δια-
τριβή του αυτη μεταφράστηκε στα αγγλικά και
προκάλεσε εντύπωση. Μετά επισκέφθηκε τα
πανεπιστήμια του Παρισιού και του ΛονδΙνου
και το 1882 επέστρεψε στην Ελλάδα. EπεδΙω
ξε να καταλάβει έδρα της φιλοσοφιας στο πα
νεπιστήμιο Αθηνων, παρουσιάζοντας το σημα
234
ντικό του έργο Η φιλοσοφΙα παρά Πλωτινω,
αλλά δεν επέτυχε παρά μόνο να αναγορευθει
υφηγητής, πράγμα που τον απογοήτευσε και
επιδεΙνωσε την κλονισμένη πνευματική του ι
σορροπια, με αποτέλεσμα να παραμεΙνει κατά
τα τέσσερα τελευταΙα χρόνια της ζωής του έ
γκλειστος σε ψυχιατρειο. Εκτός των πολλων
λογοτεχνικων του έργων έγραψε και τα εξής
επιστημονικά: Ψυχολογικαl μελtται επι του
KaλOυ, Α' Πνευματικαί ιδιοφυίαι (Παράγωγα
του KaλOυ) και Β' Αι αρχαl των τεχνων (Γtνε
σις του KaλOυ). Σχολικά εγχειρίδια: Στοιχεια
Λογικής προς χΡήσιν πις ελληνικής νεολαίας
και Ψυχολογια.
Απ Τζαφερόπουλος
BIKtνTIoc; ντε Mπω8al (VIncent de BeauvaIs,
περ. 1190-1264) Γάλλος Δομινικανός, θεολο-
γος, παιδαγωγός και φιλόσοφος. Γνωστός κυ-
ριως από το εκτεταμένο έργο του SpecuIum
MSJus (Μεγάλος καθρtφπις. περ. 1244). Πρό-
κειται για μια θεολογική και ιστορική εγκυκλο-
παΙδεια, που περιλαμβάνει όλες τις μέχρι τότε
γνώσεις. ΔιαιρεΙται σε τέσσερα μέρη: 1)
Naturale, πληροφοριες από έναν πλατυ κυκλο
της φυσιογνωσΙας, 2) Doctrίπale,μεταφυσικtς,
μαθηματικές και θεολογικές γνωσεις, 3) Mora
le, απόψεις περΙ ηθικής και 4) HIstoriale, ιστορι-
κές πληροφορίες από τη δημιουργΙα του κό-
σμου μέχρι τις σταυροφορίες. Τα 2.000 έργα
των 450 συγγραφέων που περιλαμβάνει αυτό
το έργο αποτελουν μιαν άριστη πηγή πληΡο-
φοριων, παρά τις αδυναμΙες που έχουν επιση-
μανθεΙ σ' αυτό.
βιβλιογρ Uberweg - Geyer, /στορια της φιλοσοφιας
ίέκδ 1928, σ 733)
Απ Τζ
Βlκο lωάννης Bamιστής (Νεάπολη 1668-
1748). lταλός φιλόσοφος. Από φτωχή OΙKoγέ
νεια, σπούδασε λογοτεχνΙα, φιλοσοφΙα και νο-
μική, ουσιαστικά ως αυτοδΙδακτος, κυριως
κατά τη διάρκεια της διαμονής του στη Vatolla
του Σαλέρνο (1686-95). Το 1699 κατέλαβε τη
θέση του professor eloquentIae στο Πανεπιστη-
μιο της Νεάπολης και αφιέρωσε τη ζωή του
στη μελέτη, καταπονούμενος από οικογενεια-
κά προβλήματα, οικονομικές δυσκολίες και α-
πογοητεύσεις. Μόνο στα 1732 θα επιτύχει μια
πιο ουσιαστική αναγνωριση με την αναγόρευ-
σή του στο αξΙωμα του βασιλικου ιστοριογρά-
φου. Βαθιά δεμένος με την ανθρωπιστική και
αναγεννησιακή παράδοση, αλλά και ανοικτός
στα μεγάλα προβλήματα που απασχολουσαν
την ευΡωπαική σκέΨη στην αυγή του 180υ
αιωνα, ο Βίκο αναγνωριζει μεταξυ των αρχαι-
ων και νεότερων συγγραφέων τέσσερις μορ-
φές, που θεωρει ως άμεσους εμπνευστές του:
τον Πλάτωνα., που βλέπει τον άνθρωπο «όπως
αυτός πρέπει να ειναι» τον Τάκιτο, που θεωρει
τoν άνθρωπο όπως αυτός εΙναι»' τον BάKω
να", που με την επαγωγική μέθοδο συμβάλλει
στην πρόοδο της ανθΡωπινης επιστήμης' και,
τέλος, τον Γκρότιους., ο οποιος κατόρθωσε να
συνδέσει φιλοσοφια και φιλολογια σε ένα Kα
θολικό δίκαιο.., στο οποιο ενυπάρχει ολόκληρη
η ιστορΙα των εθνων Τεράστια επίδραση άσKη
σαν επισης στον φιλόσοφο ο ΚικέΡων. και ο
ιερός Αυγουστινος., και από τους αναγεννη
σιακους οι Φιτσίνο. και Μακιαβέλι., ενω από
τους νεότερους οι Καρτέσιος", Γκασεντι.,
Χομπς" και Μπέιλι
Η ισχυρή ανθρωπιστική συνιστωσα της φιλo
σοφΙας του Βικο παρουσιάζεται ήδη στα ΠΡωτα
του κεΙμενα και ιδιαΙτερα στο De nastrI
temporis studiorυm ratione ( 1708), όπου αντιμά
χεται την επαγωγική μέθοδο της καρτεσιανής
νέας επιστήμης και υπερασπΙζεται τη ρητορική
ενάντια στην ξηρότητα του μαθηματικού συλ
λογισμού, τη φαντασΙα και την ποΙηση ενάντια
στην ψυχρότητα της κριτικής και του αφηρημέ-
νου λόγου. Η αντικαρτεσιανή πολεμική του
Βικο αναmύσσεται περαιτέρω στο De antIquis
sIma HaIorum sapIentIa (1710), όπου ο φιλόσο-
φος αναζητά να αποκαταστήσει την πuθαγό
ρεια διδασκαλΙα, να δημιουργήσει μια μεταφυ
σική θεωρία ως θεμέλιο της φυσικής. Aνα
πτύσσει έτσι τη θεωρΙα του ..μεταφυσικού ση
μεΙου» και του "conatus": τα σωματα σuvτΙθε
νται από σημεΙα μεταφυσικά, δηλαδή αδιαΙρε-
τα, πυρήνες δύναμης (conatus) μιας απρoσδιό
ριστης ικανότητας κΙνησης, που γεννουν το
συμπαν.
Μελετώντας τον ανθΡωπινο κόσμο, και υπό
την επΙδραση του Γκρότιους, ο Βικο πλησιάζει
την ιστορια με την πεποΙθηση ότι αυτή μπορεΙ
να δημιουργήσει επιστήμη που, μέσω της ερ
μηνειας καθολικων σταθεΡων, νοηματοδοτεΙ
το ιστορικό γΙγνεσθαι. Αυτή η νέα επιστήμη, α
ντικεΙμενο του σπουδαιότερου έργου του
PrincipI d' υΠΒ sctenZ8 πυονΒ dIntσma ΒΙΙΒ natura
deIIe ΠΒΖιοπί ( 1725), είναι δυνατή ακριβώς διότι
ο κόσμος της ιστορΙας δημιουργειται από τους
ανθρωπους. Ο κόσμος των εθνων αποτελεί το
αντικείμενο της μόνης δυνατης ανθΡωπινης ε
πιστήμης, που συνδέει τη φιλοσοφία με τη φι
Βιλαμόβιτς
λολογΙα, το «αληθές» του φιλοσόφου με το
«βέβαιο» του φιλολόγου.
Ο άνθρωπος, κάτω από τον φόβο της θεότη
τας, προσωποποιημένης στα φυσικά φαινόμε-
να, περνά σταδιακά από τη ζωωδη αρχική του
κατάσταση στην κοινωνική ζωή: μετά την
εποχη των θεών έρχεται αυτή των ηρώων. Η
θεμελιωδης αυτη φάση της ιστοριας, κατά την
οποια οι άνθρωποι αρχικά αισθάνονται χωρις
να αντιλαμβάνονται και εν συνεχεΙα παρατη
ρουν με ταραγμένη ψυχή, αποτελεί ένα από τα
κυριότερα θέματα της προβληματικης του
Βικο' αντιμαχόμενος την «υπεροΨια των ε
θνων» , καθώς και εκεινη των «λογΙων», που
τεινουν να αποδίδουν στην αρχαιότητα εξελιγ
μένους τρόπους ζωης, συμφωνους προς τις υ
ποδειξεις της λογικής, ο φιλόσοφος αναζητά
να καταδειξει την αυθεντικότητα του πpωτό
γονου κόσμου. Η δυνατότητα προσφέρεται α
κριβως μέσα από την κατανόηση εκεινου του
κόσμου ως εποχης της νεότητας του ανθpωπι
νου γένους, μιας εποχης πληρους φαντασιας,
που εκφράζεται αρχικά με χειΡονομιες και ει-
κόνες, για να φθάσει τέλος στον aρθpωμένo
ποιητικό λόγο: «Οι πρωτοι άνθρωποι λόγω φυ
σικής ανάγκης υπήρξαν ποιητές και μlλησαν με
χαρακτηρες ποιηTlκους», υποστηρΙζει ο ΒΙκο.
Αυτή ειναι η κλείδα της νέας επιστήμης, που
του επιτρέπει να παρουσιάσει μια νέα θεωρη
ση για τις αρχές της ανθΡωπινης ιστορΙας
Υψιστη μαρτυρία της ηΡωικής εποχής απoτε
λούν για τον φιλόσοφο τα ομηρικά έπη, έργα
που καταδεικνύουν τη δημιουργική φαντασία
και εκφραστικη δυναμη ενός ολόκληρου λαου.
ΒιβλΙΟΥΡ Croce Β. Ls FIIoSCfis dI G. Β νιω, Lalerza,
88Π,I962 Genlιle G. StudI νichisni, ίπ "Opere", Χνι.
SansonI. Firenze, 1968
Α8αν N(Jτσης
Βιλαμόβιτς Ούρλιχ, (νοη WllamowItz Moel
lendorff Ulnch, 1848 1931), Γερμανός φιλόλο-
γος, KoρuφaΙoς ερμηνευτής του αρχαΙου ελλη-
νικου πολιτισμου, από τους κυριότερους εκnpo-
σωπους του λεγόμενου ιστορικου θετικισμου.
ΑΠΟκΡουοντας τον μουσειακό κλασικισμό, που
περιόριζε το ενδιαφέρον της επιστήμης σε μια
στενή περιοχή της πνευματικής παραγωγής
και το έργο της έρευνας σε απλή παρατήρηση,
διόρθωση και έκδοση ορισμένων κειμένων, ο
Βιλαμόβιτς εΙδε τον αρχαίο κόσμο στο σύνολό
του σαν οργανική λειτουργΙα ανάmuξης του
λόγου και του πολιτισμού. Έτσι, όρισε ως έργο
της φιλολογΙας το "να ξαναζωντανέψει με τη
δυναμη της επιστήμης την περασμένη ζωή: το
235
Βlλλμαν
τραγουδι του ποιητή, τη σκέψη του φιλοσόφου
και του νομοθέτη, την ποικιλη και πολυθόρυβη
κΙνηση της αγοράς και του λιμανιου, της στε-
ριάς και της θάλασσας, να ξαναζωντανέψει
τους ανθΡωπους στην εργασία τους και στο
παιχνΙδι τους" Με αυτό το κριτήριο ο 8ιλαμό
βιτς εντάχθηκε στο κίνημα του lστορισμου.,
που επεδΙωκε τη ζωντανή αναπαράσταση των
επιμέρους μορφων του αρχαίου βίου, και συνε
τέλεσε ανάμεσα στους πΡωτους στο να εKθρo
νιστει η ιδεΟκΡατική ερμηνεια της ιστορίας ως
"δημιοι ">γικου πνευματος". Έτσι άνοιξε τον
δρόμο σε μια αμεσότερη επικοινωνΙα με τους
αρχαιους συγγραφείς και έθεσε στην υnηρε-
σΙα της ερμηνείας κάθε πληΡοφορια που πε
ριέχουν οι επιγραφές, οι πάπυροι, τα μνημεΙα,
ακόμα και η λαική παράδοση. Ακόμα, Kατάργη
σε τους φραγμους ανάμεσα στη φιλολογία,
την ιστορΙα και την αρχαιολογια, ταυτίζοντας
τη φιλολογΙα με την αρχαιογνωσΙα στο σύνολό
της, και μετατόπισε το επίκεντρο της έρευνας
από τη Ρωμαική αρχαιότητα στην ελληνική.
Ενισχύοντας τα ιστορικά κριτήρια της φιλoλo
γικής έρευνας, ο 8ιλαμόβιτς έκρινε τις έννοιες
και τα συμβολα, τις λατρειες και τους μύθους,
όπως και κάθε άλλο θεσμό, μέσα στο πλαΙσιο
της δικής του πολιτιστικής ιστορΙας και έτσι
έδωσε σε όλους τους τομεΙς της φιλολογίας
νέο ενδιαφέρον.
Ε Ν Ρουσσος
Βlλλμαν Οθων (WIllman 000, LIssa, 1839 LeIt
merItz, 1920). Γερμανός καθολικός θεολόγος,
παιδαγωγός και φιλόσοφος. Στη διαμόρφωση
των απόΨεων του δέχθηκε την επίδραση του
Αριστοτέλη. και του Πλάτωνα. από τους αρ
χαΙους, του Αυγουστινου. και του θ. Ακινάτη.
από τον θεολογικό χώρο, και των Χέρμπαρτ.,
ZIller και Λάιμπνιτς. από την πλευρά της νεό-
τερης φιλοσοφίας. A oνα της φιλοσοφικής
του σκέψης αποτελεί η θεωρΙα του περί των
"ιδεων". Κατά τον 8ίλλμαν, οι ιδέες είναι οι
σκέΨεις του θεου, συμφωνα με τις οποΙες
έχουν τακτοποιηθει τα πράγματα του κόσμου.
Οι ιδέες εΙναι αναλλοΙωτες, άφθαρτες και ανε
ξάρτητες από τον άνθρωπο. Η κατανόησή τους
από τον άνθρωπο αποτελει προυπ6θεση σο-
φίας και πρέπει αυτές να κατέχουν κεντρική
θέση μεταξυ δασκάλου και μαθητή κατά τη δια
δικασία της διδασκαλΙας και της μάθησης.
Αυτές επίσης ρυθμΙζουν, ως κοινωνικές δυνά
μεις, τις σχέσεις των ανθρώπων μεταξυ τους.
Έχοντας για πρότυπό του την Eρβaρτιανή δι-
236
δασκαλία, προσπαθεί να θεμελιώσει την
αγωγή στην ιστορια, κοινωνιολογΙα, φιλoσo
φΙα και θρησκεία. Αναmύσσει τις τυπικές εξε-
λικτικές μορφές της παιδεΙας και διδάσκει ότι
το πρόβλημα της μόρφωσης, τόσο κατά το
βάθος της ιδέας του όσο και κατά τον πλούτο
της ιστορικής ανάmυξης, μπορεί να το εξου-
σιάσει μόνο η συνδεση της ιστορικής με την ε-
πιστημονική άποψη περΙ αρχων. Έργα του: Ο
Αριστοτtλης ως παιδαγωγός (1909), Η διδα
κτική ως μtθοδος διδασκαλΙας (1889), Ιστορία
του ιδεαλισμου (1907), Εισαγωγή στην ιστορία
της μεταφυσικής (1914).
Απ Τζ
Βlνερ (WIener) Νόρμπερτ (Κολουμπια, Mισoυ
ρι, 1884 Στοκχόλμη, 1964). Αμερικανός μαθη
ματικός, ένας από τους θεμελιωτές της Kυβερ
νητικής. ΤΟ πΡωτο φιλοσοφικό του δοκΙμιο, Τα
όρια της άγνοιας, το έγραψε σε ηλικΙα 11 xρό
νων και απέσπασε τον τΙτλο του "παιδιού θαυ-
ματος" στα τέλη του 190υ αι , ενώ στις αρχές
του επόμενου, 200ύ αι, με τη διατριβή του
επάνω στη μαθηματική λογική, με την οποΙα α
νέλυε συγκριτικά τη "θεωρία των σχέσεων"
των Σπένσερ., Γουάιτχεντ. και Ράσσελ., απέ
κτησε τον τΙτλο του διδάκτορα, και το 1919
έγινε τακτικός καθηγητής στο Τεχνολογικό
Ινστιτούτο της Μασσαχουσέτης.
Καθοριστικά για το μαθηματικό έργο του Βινερ
υπήρξαν τα προβλήματα που έθεταν η θεωρη-
τική φυσική, οι βιολογικές επιστήμες και η ηλε
κτρονική και υπολογιστική τεχνική. Οι μελέτες
του περιστράφηκαν στη θεωρΙα των μετασχη
ματισμών του Φουριέ., στη θεωρΙα του δυναμι-
κού, στη θεωρία του θεωρήματος του Tάoυ
μπερ, στη θεωρΙα της κΙνησης του Μπράουν,
με συμπεράσματα ιδιαΙτερα σημαντικά για την
εξέλιξη της θεωριας των πιθανοτήτων, στη θε
ωρία των συνδέσεων, στη γενικευμένη αρμoνι
κή ανάλυση, με την οποΙα συνέβαλε oυσιαστι
κά στην ηλεκτρονική μηχανολογΙα, στη θεωρία
της πρόβλεψης και της διύλισης. Με τις μελt-
τες του αυτές έτεινε στη συνδεση των θεωρη-
τικών κατασκευων με την τεχνική και συνέβα
λε μεταξύ άλλων στην τελειοποΙηση του ρα-
ντάρ και των συστημάτων τηλεκατευθυνσης,
ενώ επινόησε σύστημα αυτόματης σκόπευσης
για τα αντιαεροπορικά πυροβάλα.
Η πορεια του αυτή τον οδήγησε στις μαθηματι
κές θεωρίες των πληροφοριών, της επικοινω-
νΙας και του αυτοματισμού. Καρπός των σχετι
κών του μελετων υπήρξε το έργο του: Cyber
netIcs or controI and communIcatIon ιπ the BΠΙ
maI and the machtne (1948) (Κυβερνητική ή έ-
λεγχος και επικοινωνία στο ζωο και τη μηxα
νή), με το οποίο καθιερωθηκε διεθνώς ο όρος
«κυβερνητική» και γεννήθηκε η ομωνυμη επι
στημη. Η ιδέα της κυβερνητικής του Βίνερ βα
σιζεται στην ενότητα των διαδικασιων της δι
ευθυνσης και της επεξεργασίας της nληpoφo
ρίας στα συνθετα συστήματα. Ο Βίνερ επεξέ
τεινε την κυβερνητική εμπειρια στους διάφo
ρους τομεις της επιστήμης, όπως στη μηχανο-
λογία, τη βιολογία, την ψυχολογία, τις Koινωνι
κές επιστήμες κ.λπ., ενώ στα τελευταία του
έργα στράφηκε στα προβλήματα των σχέσεων
του ανθΡωπου με τις nληpoφoΡΙKές υπολογι-
στικές συσκευές και υποστήριξε υλιστικές και
διαλεκτικές ιδέες.
Απ ΤζαφεΡόnουλος
Blντελμnαντ Γουλιέλμος (WIndelband WII
helm) (Πότσνταμ, 1848 Xαιδελβtργη, 1915).
Γερμανός φιλόσοφος, ιδρυτής της φιλoσoφι
κης σχολής της Βάδης. (νεοκαντιανοί).
Ο Βιντελμπαντ δίνει έμφαrη στη σημασία των
ιστορικων επιστημών, οι οποίες κατέχουν πpω
ΤαΡχική θέση στο συστημά του, με το οποΙο
κατατάσσεται ουσιαστικά στους ιστορικους
της φιλοσοφΙας. Στον τομέα αυτόν εξάλλου α
ναφέρεται και το μεγαλύτερο μέρος του συγ
γραφικού του έργου, είτε ως φιλοσοφία της ι-
στορίας είτε ως ιστορία της φιλοσοφίας. Ο Βι-
VTελμπαντ θεωρει την ιστορΙα από ιδεΟκΡατική
άποψη και αναπτυσσει τη δική του μεθoδoλo
για για τη συλληψη του νοήματος και της ου-
σίας της ιστορΙας, θεωρία που τη συνέχισε ο
διόδοχός του στη σχολή της Βάδης, ο Ρίκερτ..
Ο Βιντελμπαντ, ξεκινωντας από την καντιανή
διόκριση του λόγου σε θεωρητικό και πρακτι-
κό, όρισε ως σκοπό των επιστημων 1) την πε-
ριγραφή των φαινομένων και των γεγονότων
(ιδεολογικές επιστήμες) και 2) την αναζήτηση
και διατύπωση σταθερών νόμων (νομοθετικές
επιστήμες). Χαρακτήρισε τη φιλοσοφια ως επι
στημη των "καθολικων αξιων", τις οποίες θεω
ρει αnριoρικές, υπερβaΤΙKές και ΠOλuσήμα
VTες, και τις διακρίνει σε λογικές, ηθικές, αι
σθητικές και θρησκευτικές. Τις τέσσερις αυτές
κατηvoρΙες τις ερμηνεύει ως βαθμίδες μιας α
νιουσας κλΙμακας, στην κορυφή της οποίας τo
ποθετει τις θρησκευτικές, οι οποΙες συναρτουν
το σύνολο των αξιων σε μιαν ανώτερη μετα-
φυσική ενότητα, που εΙναι ο θεός. Η διδασKα
λια του ΒΙντελμπαντ άσκησε σημαντική επί
βlοθεωρlα
δραση στην ευΡωπαική φιλοσοφια, Koινωνιo
λογία και ιστορια.
Το σημαντικότερα έργο του εΙναι ιστορ/α της δυnκfις φι-
λοσοφΙας στην αρχαιότητα (1888), Ιστορια της νεότερης
φιλoσoφlας (2 τ. 1878-1880), Λόγοι και μελtτες (2 τ.
1884), Eyxεφiδιo ιστορ/ας της φιλoσoφlας (1892), Ιστο-
ρ/α και φυσική εnιστήμη (1894), Πλάτων (1900). Περι θε-
ωρ/ας του τυχαΙου (1904), περι ελευθερ/ας της {3ουλήσε-
ως(I905)κά
Βιβλιογρ.: Aιckeή Η, W WΊnd81band, Tub, 1929-
Jakowenko Β , W Wιnd8lband. Prag , 1941
An Τζ
Βιντζνιανα8άντα, βλ. Γιογκατσάρα.
βιο8εωρlα (βιος + θεωΡω). Ο ορισμός του όρου
ειναι πολυσήμαντος και το περιεχόμενό του
nλατυ. Η σημασία του όρου προσδιορ{ζεται
από την έννοια που δίδεται στη λέξη βΙος. Αν
βίος σημαινει μόνο ζωή, δηλαδή συμnλεγμα
οργανικών φαινομένων, τότε ο όρος νοείται
ως εξέταση, μελέτη της ζωής και γινεται εξo
λοκλήρου αντικειμενο έρευνας της βιολογιας,
η οποΙα διατυπώνει ποικιλες απόΨεις σχετικά
με τη γένεση της ζωής και τα φαινόμενά της.
Αν όμως βίος σημαίνει κάποια δραστηριότητα
και συμπεριφορά του ανθρώπου (π.χ. πoλιτι
κός βίος), τότε βιοθεωρία σημαίνει την εξέτα
ση της συγκεκριμένης δραστηριότητας του αν-
θΡωπου και διαφοροποιειται κατά περΙmωση
σημασιολογικά. Η πιο παλιά αποδεκτή σημασΙα
του όρου "βίος" είναι τρόπος ζωής. Στην περι
mωoη αυτή βιοθεωρία σημαίνει ηθική φιλoσo
φία, αφού η τελευταία εξετάζει τα του βιου
(βλ. Διογένης Λαέρτιος, 11,16' (ψ) Πλ. π. τ. αρ.
874: "ηθικόν δε το κατησχολημένον περι του
ανθρωπίνου βίου"), τα αξιολογεί και καθιστά
τον βίον ευδαίμονα (= Σέξτου Εμπειρικου.,
Προς Μσθηματικούς Ι, 1, 109). Αυτή η σημασία
του όρου νομιμοποιεΙται σε αντίθεση προς τον
συνήθη όρο κοσμοθεωρΙα, που ορΙζεται ως το
σύνολο των δοξασιών και πεποιθήσεων που α
ναφέρονται στη φύση και τη λειτουργία του
κόσμου (κοσμολογικό οντολογικό πρόβλημα
της Μεταφυσικής). Αν πάλι σκοπός του βίου
εΙναι η θεωρία (Αναξαγόρας., ΟΚ 59 Α 29),
τότε ο όρος παLρνει το περιεχόμενο της ίδιας
της ζωής όχι μόνο από βιολογική αλλά και
πνευματική άποψη. Μπορεί όμως η βιοθεωρΙα
να μην είναι φιλοσοφια, όταν η ίδια έχει ως α
φετηρΙα μια μυθική εξήγηση της ζωής ή ειναι
υπόθεση για τη ζωή προεπιστημονική και προ-
κριτική; Συμπερασματικά ο όρος βιoθεωρlα
μπορει να εξηγηθεί ως γενική ή ειδική θεώρη
ση (εξέταση) τη ζωής κάτω από συγκεκριμένη
237
Βιόλα
φιλοσοφική αφετηρΙα και προοmική. Στην πε-
pImωoη αυτή μπορεΙ να ειναι βιUΘεωρΙα υλι
στική ή ιδεαλιστική.
ι Γ Δελλής
Βιόλα (VIola) ΦιλΙππο. lταλός κοινωνικός φιλό
σοφος. Διδάσκει στο Πανεπιστήμιο «La Sa-
pIenza.. της Ρωμης. Συνδυόζει την εμπειρική έ
ρευνα με τη θεωρητική στο πλαίσιο μιας «υ
παρξιακής κοινωνιολογίας... Έργα του: La
socIeta astratta. υπ sistema dI Indifferenza neIIa
nostra reaIIta quotIdIana, Roma, 1989 (ελλ. έK
δοση: Η κοινωνlα πις αφαίρεσης. Το σύστημα
πις αδιαφορίας και πις αποξtνωσης στην κα-
θημερινή ζωή, εκδ. Στάχυ, Αθήνα, 1993).
ΔΠ
8ιολογική KOΤεΎΘUΝση στην κοινωνιολογία
(Κοινωνιοβιολογια). Κοινωνιολογικό και ιστo
ΡΙKo φιλoσoφικό ρευμα, συμφωνα με το οποίο
το κοινωνικό εννοείται αναλογικά προς το βιo
λογικό. Η κοινωνική πραγματικότητα γΙνεται α
ντιληmή ως βιολογικός οργανισμός, του οποΙ-
ου η επιβίωση στηρίζεται στη βάση της συνερ-
γασΙας των επιμέρους μεΡων του.
Βασική θέση της ΚοινωνιοβιολογΙας εΙναι ότι
υπάρχει μια αναλογΙα μεταξυ μορφώv συμπε
ριφοράς που προσδιοριζουν τη συνύπαρξη και
οργάνωση της ζωής των ζωων (μορφές Koινω
νικής οργάνωσης στις μέλισσες) και Koινωνι
κων διαδικασιών στους ανθΡωπους. ΞεKινώ
ντας από αυτή τη θέση διστυπωνεται η άποΨη
πως στις ανθρώπινες κοινωνΙες επενεργούν
βιολογικής φύσης παράγοντες και πρoσδιoρί
ζουν την οργάνωση και την εξελικτική τους
πορεΙα. Δηλαδή, η εξελικτική πορεΙα της KOΙ
νωνίας και του κράτους, καθως και οι επΙ μέ-
ρους μορφές ατομικής συμπεριφοράς υποτάσ-
σονται σε βιολογικούς κανόνες. Πρόκειται για
προσπάθεια να ερμηνευθεί η δομή των ανθΡω-
πινων κοινωνιων ως προιόν μιας βιολογικής ε-
ξελικτικής προσαρμογής, ως απόρροια "φυσι
κής επιλογής".
Μια τέτοια θεωρηση της κοινωνικης πραγματι
κότητας αποκαλύmει την πρόθεση για παρα
γνωριση του ιστορικού στοιχεΙου στην πορεΙα
των κοινωνιων και, προπάντων, ΠαΡαγνωριζει
το γεγονός πως, όσο και αν η βιολογική φύση
του ανθΡωπου ειναι απαΡαΙτητη προ υπόθεση
της κοινωνικής του φυσης, δεν μπορει όμως η
πρώτη να προσδιορισει τη δευτερη, γιατι αυτη
ειναι ποιοτικα κάτι το εντελως διαφορετικο και
238
υποτάσσεται σε διαφορετικους κανόνες από
τους βιολογικούς.
Αν εξετάσει κανείς την πορεια της Koινωνιo
λογΙας, θα διαπιστώσει πως τόσο ο ιδρυτής
της επιστήμης αυτής (August Comte.) όσο και
μια μερίδα των κλασικών μέχρι τον Talcott
Parsons. και τον Niklas Luhmann. επιζητουν
στις κοινωνιολογικές τους αναλύσεις, σε μι
κρότερο ή μεγαλυτερο βαθμό, μια συνδεση με
τη ΒιολογΙα
Ως τα βασικότερα θεωρητικά ρευματα ή σχο-
λές του κοινωνιοβιολογισμου θα μπορουσαν
να θεωρηθούν, εκτός της θεωρίας του Η
Spencer., ο Κοινωνικός Δαρβινισμός., η Φιλo
σοφική - Ανθρωπολογική. σχολή και η Oργανι
κή σχολή. της ΚοινωνιολογΙας.
BIβlIOYP W,Ison Ε , Socιobιology The New Synthθs/s.
Haινard υηίνθγsιIy Press, Cambndge. Mass 1975.
Hamilton W, The Genetrc Theory οΙ SocιBΙ Behavιor. στο
"Joumal ΟΙ TheoretιcaI BIology", 7/1964, ρρ 1-52 - LipρW.
Bιologisch8 Kstegonen im Vormarsch? Herausfordθrυng
υΟΟ Aπtwort θ/ΠΘΓ kuenftιgen Soziologie, Wuerzburg
1980 - Lewonbn Α., Η nλάll71 του {3ιολογικου ντετερμινι
σμου, στα .Σuγxρoνα θέματα", τ 1/1978, σ 63-70 - Kou.
βελας Η , Ο νέος {3ιολογικός ντετερμινισμός - ΚοινωνιΟ'
{3ιολογ/α. στα "Συvxρoνα θtματα", τ 1/1978. σ 79.85
Χρ Nό(1a - Kaλ τσowη
8ΙOλOγΙOKρaτία, βλ. βιολογική κατευθυνση
στην κοινωνιολογια.
8ιoλoγισμόc;, βλ. βιολογική κατευθυνση στην
κοινωνιολογlα.
8ιομέριμνα, βλ. μtριμνα.
8ιομηχανική κοινωνία. θεμελιακή κατηγορΙα
της σύγχρονης αστικής κοινωνιολογίας, που
χΡησιμοποιεΙται σε αντΙθεση προς τις μαρξιστι
κές κοινωνικοταξικές έννοιες της Kαπιταλιστι
κής και της σοσιαλιστικής κοινωνΙας.
Η έννοια "βιομηχανική κοινωνΙα" εΙναι μια έν
νοια για την κοινωνΙα κενωμένη από κοινωνικό
περιεχόμενο. Κάνει αφalρεση όλων των ου-
σιωδών κοινωνικών διαφορών μεταξύ Kαπιτα
λισμού και σοσιαλισμού και χειρίζεται το Kαι
ριο πρόβλημα της κοινωνικής δομής των κοι-
νωνικων σχηματισμων της εποχής μας ως ένα
καθαρά τεχνικο-οργανωτικό πρόβλημα. Η λε
γόμενη .τεχνική εξέλιξη", συμφωνα μ' αυτη
την αντιληψη, τείνει στην εξάλειψη των κοινω-
νικων ιαφopων, καθως και ανάμεσα στον 00-
σιαλισμό και τον καπιταλισμό, και οδηγει στη
σύγκλιση των δύο συστημάτων. Έτσι, η θεμε
λιακή, καθοριστικη σύμφωνα με τον μαρξισμο,
ταξικη διαφορά μεταξυ καπιταλισμου και σο.
σιαλισμου εξαφανιζεται Ολο το πρόβλημα της
εξέλιξης και των δυο κοινωνικων συστημάτων
ανάγεται όχι στις διαφορετικές μορφές ιδιo
κτησιας στα μέσα παραγωγης, αλλά στην τε-
χνική και την εφαρμογή της.
Τη θεωρια αυτή διατυπωσαν σε δυο πaρaλλα
γές ο Γαλλος κοινωνιολόγος Ρ. Αρόν. σε
σειρά παραδόσεων στη Σορβόνη (1956 59) και
ο Αμερικανός οικονομολόγος Ουόλ τ ΟυΙτμαν
Ροστόου στο βιβλΙο του Πολιτική και τα στάδια
της οικονομικής ανάπτυξης (1971). Συμφωνα
με αυτή τη θεωρΙα, η προοδευτικότητα ενός
κοινωνικου συστήματος κρίνεται από το επΙπε
δο της βιομηχανικής του παραγωγής (κατά τον
Ροστόου, της παραγωγής αγαθων μαζικής κα-
τανάλωσης μακρόχρονης χρήσης: αυτοκίνητα,
ψυγεΙα, συσκευές τηλεόρασης κ.λπ.).
Οι θεωρητικοΙ της "βιομηχανικής κοινωνιας"
βρήκαν τις κεντρικές ιδέες της θεωριας τους
στα έργα Γερμανών φιλοσόφων και Koινωνιo
λογων των αρχων του 200υ αιωνα (Βέρνερ Ζό-
μπαρτ, Ο vtoς καπιταλισμός, 1902.- Μαξ Bέ
μπερ., Οικονομlα και κοινωνlα, 1927).
Γιόν Κρηπκός
βlος. Η ζωή του ανθΡωπου, δηλαδή η διάρκειά
της από τη γέννηση ως τον θάνατο, η Kατά
σταση και ο τρόπος ζωής. Ο άνθρωπος ως αυ
τόνο μη μονάδα έχει τον ατομικό του βΙο, αλλά
με την ένταξή του σε διάφορες κοινωνικές o
μάδες, που του επιβάλλουν έναν ιδιαΙτερο
τρόπο ζωής και συμπεριφοράς, αναmυσσει
παράλληλα και τον οικογενειακό, κοινωνικό
κ λπ βιο του κάτω από συνθήκες και Kαταστά
σεις, που καθοριζουν συγχρόνως και την ποιό-
τητα του βίου του. Με την έννοια αυτή ο βίος
του ανθΡωπου μπορεΙ να προσλαμβάνει nvIKI'
λες μορφές, οι βασικότερες των οποιων ειναι
οι εξής: 1) σωματικός βΙος: περιλαμβάνει το
συνολο των φυσιολογικων φαινομένων της
ζωής 2) υλικός: περιλαμβάνει την ικανοποΙηση
των υλικων αναγκων του ανθΡωπου (τροφή,
ενδυμασία, κατοικια κ.λπ.), καθως και την από
λαυση των αγαθων του πολιτισμου (εΠΙKoινω
νια, ανάπαυση, διασκέδαση κ.λπ.)' 3) πνευμα
τικός. είναι το σύνολο των σκέψεων και των ε-
νεργειών του σκεmόμενου ανθρώπου, αλλά
και όλων των ανθΡωπων μιας εποχής, που
συμμετεχουν στη δημιουργια του πολιτισμού
της Ο πνευματικος βίος, ανάλογα με τον
τομεα στον οποιο ασκειται η πνευματικη δρα-
στηριότητα, χαρακτηρίζεται ως θεωρητικος,
θρησκευτικος, κοινωνικός, οικονομικός, πoλι
βιοτικό επίπεδο
τικός, αισθητικός. Για τον θεωρητικό έχουμε
να παρατηρήσουμε ότι περιλαμβάνει την ενα
σχόληση με τις επιστήμες και τις γνωσεις γενι-
κότερα, ενω για τον θρησκευτικό ότι σ' αυτόν
εΙναι κυριαρχη η αντιπαραβολή της βραxύτη
τας και του μόχθου του επιγειου προς την αιω
νιότητα και την μακαριότητα του μετά τον θά
νατο βΙου' 4) ψυχικός: το συνολο των ψυχικων
φαινομένων, η ψυχική δραστηριότητα του αν-
θΡωπου 5) συνειδησιακός' η επιδιωξη, η Kίνη
ση, η τάση της συνείδησης, όχι η φαινoμενo
λογική, αλλά η μπερξονική όχι δηλαδή απλώς
η συνειδητοποΙηση ενός αντικειμένου ή φαινo
μένου, αλλά ενός αντικειμενικου σκοπου, τον
οποΙο η συνεΙδηση προσδιορίζει για τον εαυτό
της ή δημιουργει ελευθερα' 6) περιβaλλoντι
κός ταξικός, όπως αγροτικός, αστικός Κ.λπ.
βΙος. Η ένταξη του ανθρώπου σε κάποιον από
τους τρόπους ή τις περιοχές αυτές του βΙου
ασκεΙ τεράστια επΙδραση στην προσωπική και
οικογενειακή του ζωή, καθως επΙσης και στην
εργασία, την κοινωνική του δράση, τη διάθεση
και τη συμπεριφορά του. Και η επιδραση αυτή
εΙναι θετική ή αρνητικη ανάλογα με την Kατά
σταση και την ποιότητα των μορφων του βίου,
που χαρακτηρίζονται με ένα πληθος επιθετι
κων προσδιορισμών, όπως βιος ακύμαντος, α
νέφελος, αμέριμνος, ανθόσnαρτoς Κ.λπ ή, α-
ντΙθετα, βΙος μαρτυρικός, περιπετειώδης, πο-
λυτάpaxoς Κ.λπ., κατά περίmωση. Τέλος,
παρά την παρατηρούμενη διεθνοποΙηση του
βΙου, αυτός εξακολουθεΙ να διατηρεί παράλλη
λα τις εθνικές και κοινωνικές ιδιομορφΙες των
διαφόρων λαων, που εΙναι ανάλογες προς τις
γεωγραφικές, πολιτιστικές, κοινωνικές Κ.λπ.
συνθήκες.
Απ Τζαφερόπουλος
βιοτικό επlπεδο, επΙπεδο διαβΙωσης. Έννοια
της οικονομολογΙας και της οικονομικής KOΙ
νωνιολογΙας που εκφράζει τον βαθμό πoσoτι
κής και ποιοτικής ικανοποιησης των υλικών και
πολιτισμικών αναγκων των ανθΡωπων, τον
βαθμό εξασφόλισης αγαθων, υπηρεσιων και
συνθηκων διαβίωσης. Συνιστωσες του βιοτικού
επιπέδου εΙναι το εισόδημα, η ποσότητα και η
δομή της κατανάλωσης, η διάρκεια εργάσιμου
και ελευθερου χρόνου, ο χαρακτήρας της ερ
γασιας, η στέγαση, η εκπαίδευση, η περΙθaλ
Ψη, ο πολιτισμός Κ.λπ. Το βιοτικό επιπεδο απο-
τελει καθοριστική συνιστωσα του τρόπου
ζωής
ΔΠ
239
6ισιοταντβάιτα βεντάντα
8lσlσταντ6άπα βεντάντα (προσδιορισμένος
μη δυισμός). Ινδικό ορθόδοξο φιλoσoφΙKO
θρησκευτικό συστημα, μονιστικό στην Koσμo
λογική του πρόσβαση και πραγματιστικό στη
θεωρησή του της φυσικής πολλαπλότητας και
του θειου. Ιδρυτής του εΙναι ο Ινδός φιλόσo
φος Ραμανούτζα. ή Λακσμάνα ή Pαμανoυτζα
τσάρια, που έζησε τον 110 αιωνα μ.Χ. Xαρα
κτηριστικό του συστήματος εΙναι η πρoσωπo
ποιηση του Απόλυτου. Στη θέση του υπερβατι
κού, απόλυτου και ακατηγόρητου Βράχμαν.
(νψγκούνα Βράχμαν), ο Ραμανουτζα εισάγει
τον θεό nρ6σωπo (Απόλυτο με ιδιότητες ή σα-
γκούνα Βράχμαν). Πρόκειται για μια nρoσnά
θεια συνθεσης ενός προσωπικού θείσμού με
τη φιλοσοφια του ακατηγόρητου Απόλυτου,
και επομένως συνδιαλλαγής ανάμεσα στις α
παιτήσεις του στοχασμου και σε εκείνες του
θρησκευτικου αισθήματος. Τέτοιες nρoσnάθει
ες είχαν γίνει και στο παρελθόν από nρ6δρo
μους του στοχασμου του Ραμανούτζα, όπως
ειναι εκεΙνες του φιλόσοφου Μπάκσαρα (9ος
αιωνας μ.Χ), του Ναθαμουνι (αρχές 100υ
αιώνα μ.Χ.) και του Αλναντάρ ή Γιαμουνατσά-
ρα (τέλος 100υ αι μ.Χ.). Η Βισισταντβάιτα Bε
ντCιντα, ακόμα, απορρΙmει τη φαινόμενη ή
σχετική ύπαρξη της πολλαπλότητας, την οποια
δΙδαξε ο πατριάρχης του αVTβaίτισμoυ
(Αντβάιτα Βεντάντα), ο Σάνκαρα., και απoδέ
χεται την πραγματική της υπαρξη. Τις ουπανι-
σαδικές περικοπές που απερΙφραστα Kαταδι
κάζουν την υπαρξη διαφορών (βισΙστας), την
πολυμορφΙα δηλαδή ή πολλαπλότητα του συ-
μπαντος, ο Ραμανούτζα ερμηνεύει σαν απόρ-
ριΨη μόνο της ανεξάρτητης από το Βράχμαν υ
παρξής τους και όχι σαν άρνηση της οντολογι-
κής τους πραγματικότητας.
ΒιβλΙΟΥΡ Βασ Βιτσοξής, Ο στοχασμός και η ΠΙσrη
ΙΑρχαιότητα - Χριστιανισμός), 2 τ, Εστια, Μήνα, 1991 -
Δημ Βελισσαρόπouλος, Ιστορια της ινδικής φιλoooφlας,
Δωδωνη, Αθήνα - Γιόwινα, 1992'
Ε ΛιαKόnoυλoς
81σνάνα (σανσκρ., vιjnana). Ο όρος σημαΙνει
"διάκριση", με την έννοια μιας ολόκληρης δια
δικασίας που βρΙσκεται πισω της, δηλαδή του
τεμαχισμου ενός όλου σε μέρη, τα οποΙα μετά
διακρΙνονται, επιλέγονται και πρoσλαμβάνo
νται Αυτή η λειτουργΙα συνδέεται βασικά με
τις αισθήσεις, ωστε στην πραγματικότητα η
λέξη να σημαΙνει τελικά "αισθάνομαι". Ο όρος
έχει σχέση με τη βουδιστική άποΨη, η οποια
δεν δέχεται την έννοια της ψυχής σαν ατoμι
κής και αμετάβλητη ς κατάστασης, αλλά στη
240
θέση της έχει τοποθετήσει την έννοια της "συ
νεΙδησης", με την αντlληψη ότι, καθως δεν υ
πάρχει ένα απaράλλαΚTO "εγώ", αυτή έχει μια
ροή και μια μεταβλητότητα από επαναγέννηση
σε επαναγέννηση. Έτσι, το κέντρο της Kαρμι
κής συνέχειας, το οποΙο και αποφασΙζει στη
συγκεκριμένη συνείδηση, εδρευει στη βισνά
να, στη λειτουργΙα των αισθήσεων. Στην ουσΙα
πρόκειται για μια ψυχολογική διαδικασία, η
οποΙα και μόνο εΙναι πραγματική και η οποΙα
μεταμορφώνει τον εαυτό της τόσο στη διαδι
κασία "πρόσληψης" όσο και στην "nρoσλaβa
νόμενη" εικόνα. Αυτά τα δυο μαζΙ αποτελουν
την "άμεση εμπεψΙα" της φαινόμενης πραγμα
τικότητας. Παρά ταυτα, η σχολή Μαντιαμίκα.
πιστεύει ότι και αυτή η άμεση εμπεψΙα δεν
έχει στήριγμα στο "κάτι" και στο "κάπου", αλλά
είναι ένας απλός τρόπος ερμηνείας και τΙποτα
άλλο. Τελικά πρέπει να τονιστεΙ ότι η "συνεΙ-
δηση", ως έκφραση μιας συγκεκριμένης μoνα
δικής οντότητας, αποτελεΙται από τρΙα στoι
χεΙα: Μάνας. (manas), Βισνάνα (vijnana) και
Ντάτου. (dhatu).
ΒιβλΙΟΥΡ Βασ Βιτσοξής, Ο στοχασμός και η ΠΙσrη
(Αρχαιότητα - Χριστιανισμός), 2 τ, ΕστΙα, Μήνα. 1991.-
Δημ Βελισσαρόπουλος, ΙστΟΡΙα της ινδικής φιλοσοφίος.
Δωδωνη, Μήνα - Γιόwινα, 1992'
Ε Λιακόπouλος
Βισνού (VIshnu: Ο πανταχού διεισδυων). θεό
τητα που ανευρΙσκουμε ήδη από την εποχή της
Ριγκβέδα., της οποΙας μερικοΙ ύμνοι εΙναι α-
φιερωμένοι σε αυτήν. Αργότερα πήρε τη
μορφή και της αποδόθηκαν οι ιδιότητες τις ο-
ποίες διατηρεΙ μέχρι σήμερα, εκεΙνες δηλαδή
της Πρωταρχικής θεότητας, που την αναδει
κνύει σε συντηρητή και προστάτη του κόσμου
Οι δύο άλλες όψεις της λειτουργικής ινδουι-
στικής τριάδας, είναι ο Βράχμα., ο Δημιουρ-
γός, και ο Σίβα., ο Καταστροφέας. Ο Βισνου
έχει συνδεθεΙ ειδικότερα με την έννοια του
Αβοτάρ., της ηθελημένης δηλαδή καθόδου και
ενσάρκωσης ενός φωτισμένου όντος στο επι
πεδο της Σαμσάρα. για τη σωτηρια του Kό
σμου. Δέκα εΙναι οι Αβοτάρες αυτοί, από τους
οποΙους οι πιο γνωστοί είναι ο Ράμα. και ο
ΚρΙσνα., καθώς και ο Ερχόμενος Κάλκιν Ο
Βισνου αντιπροσωπεύει συγχρόνως και την υ-
πέρτατη πραγμάτωση κάθε πιστου. Καθως
σκοπός του πιστου ειναι να απαλλαγεΙ από τον
φαύλο κυκλο των γεννήσεων και των θανό-
των, στόχος του εΙναι να αντικρίσει κάποτε
κατά πρόσωπο τον ιδιο τον Βισνου, που εκ-
φράζει έτσι την απόλυτη ευδαιμονία. Αλλό
αυτό δεν μπορει να γινει χωρις την ευνοια και
τη χάρη του. Έτσι ο Βισνου δεν ειναι μόνο το
μέσον (upaya) αλλά και ο σκοπός ή το τέλος
(upeya) γι' αυτή την υπέρβαση και σωτηρΙα.
Βοηθήματα για αυτή την απελευθέρωση του
πιστου εΙναι οι αγαθές πράξεις (karma), η
πνευματική εξέλιξη και γνωση Unana) και η o
λοκληΡωτική πίστη και αφοσιωση (bhakti) στο
Θεό.
βιβλΙΟΥΡ.. Βασ βιτσαξής, Ο στοχσσμός και η πΙστη
(Αρχαιότητα - Χριστιανισμός), 2 τ, ΕστΙα, Μήνα, 1991
Δημ βελισσαρόπουλος, lστoρlσ της ινδικής φιλοσοφ{σς,
Δωδωνη, Μήνα - Γιόννινα, 1992'
Ε Λιακόποuλeo.,'
8παλισμΌC;. ΘεωρΙα που υποστηρΙζει ότι κάθε
έμβιο ον κυβερνάται και κατευθύνεται από μια
"Ζωτική Δύναμη". Αναmύχθηκε κυρίως στην
προσπάθεια να εξηγηθουν οι διαφορές ανάμε
σα στους ζωντες οργανισμους και στη μη
ζωσα υλη.
Στοιχεια βιταλισμου εμπεριέχονται και στις θε-
ωρίες του Αριστοτέλη., ο οποίος πΙστευε ότι η
κινητήρια δυναμη σε ένα σωμα εδρευει στην
ψυχή. Ο βιταλισμός ειναι στενά συνδεδεμένος
με τον ανιμισμό. και, κατά έναν τρόπο, απoτε
λει τη συνέχεια των θεωριων του, ευρυτατα
διαδεδομένων κατά τον 170 αιωνα. Οι ανιμιστι-
κtς απόψεις αναmυχθηκαν για να αναβαθμι-
σουν τα έμβια όντα, ως αντιβaρo στις μηxανι
στικές θεωρίες, που επέμεναν να αντιμετωπί-
ζουν τους ζωντανους οργανισμους σαν απλές
μηχανές, των οποιων η λειτουργΙα μπορουσε
να εξηγηθει με φυσικοχημικούς νόμους. Σύμ
φωνα με τον Χάρτσοκερ (NIcolas Hartsoeker,
1656 1725), για τους ανιμιστές εΙναι αδιανόη-
το η μελέτη των ζωντανων οργανισμων να α-
ντιμετωπΙζεται με την άποψη ότι όλα εξηγoυ
νται μόνο με τους νόμους της μηχανικης,
χωρις τη βοήθεια της ψυχής και της νόησης.
Τον 180 αιωνα οι ανιμιστές θα γΙνουν οι φανα
τικοΙ πολέμιοι του υλισμου. και του αθείσμου..
Anoppimouv καθετι το τυχαίο στην οργάνωση
της ζωής και διατcινονται ότι η τελειότητα των
CSVΤων ειναι το δημιούργημα μιας άγνωστης
αρχής, που παιρνει αρχικά το όνομα "Ψυχή"
και κατόπιν "Νόηση". Στο τέλος του 180υ
αιώνα η μυστηριώδης αρχή μετονομάζεται σε
"Ζωτικη Δυναμη" και ο ανιμισμός παραχωρεί τη
θέση του στον βιταλισμό. Στις αρχές του 190υ
αιωνα επιφανείς φυσιοδΙφες, γιατροι και κυ-
ρίως φυσιολόγοι, όπως οι Κυβιέ (Georges
CUVIer, 1769 1832) και Μπισά (Xavιer Bichat.
1771 1802), θα ασπαστουν τις αρχές του βιτα-
..λ., Α.16
8ιταλισμός
λισμού Η αναζήτηση μιας ζωτικής αρχης πρo
κumει από την επιθυμία να διαχωρισθουν τα
όντα από τα πράγματα και ο διαχωρισμός
αυτός να θεμελιωθεΙ όχι πάνω στην ύλη, της o
ποιας η ύπαρξη αναγνωριζεται, αλλά σε μετα-
φυσικές δυνάμεις, που διαφοροποιούν τη
ζωσα από τη μη ζωσα υλη. Στις αρχές του
αιώνα μας μεταξυ των βιταλιστικων θεωριων
διακρΙνονται διάφορες τάσεις, κυριότερες από
τις οποίες εΙναι ο μεταφυσικός ή φιλοσοφικός
βιταλισμός και ο επιστημονικός βιταλισμός.
Κύριος εκπρόσωπος και ένας από τους θεμε
λιωτές του μεταφυσικού βιταλισμου θεωρεΙται
ο Μπερξόν. (Bergson), του οποιου οι ιδέες για
ένα διάστημα ειχαν ευρεια απήχηση. Η φιλo
σοφΙα του συλλαμβάνει την έννοια της ζωής
σαν μια "ορμή" και ένα "ρευμα", που εμπλέκε-
ται σε έναν ατέρμονα αγώνα με την άψυχη ύλη
προκειμένου να την αναγκάσει να οργανωθει
Αντίθετα, ωστόσο, προς τους υπόλοιπους ανι
μιστές ή βιταλιστές ο Mnερξόν απoρρlmει κάθε
έννοια φιναλισμου. (= τελεολογίας). Onαδοι του
εmστημονικού βιταλισμου υπήρξαν πολλοΙ δια
KεκριμtνOΙ επιστήμονες, μεταξύ αυτων και ο εμ
βρuoλόγoς Ντρις. (Hans Dnesch, 1867 1941).
Γοητευμένος, και ταυτόχρονα προβληματισμέ-
νος, από την πολυπλοκότητα της εμβρυακής ε
ξέλιξης, θα εγκαταλειψει την εμβρuoλoγια για
νrι αφοσιωθεΙ στη φιλοσοφΙα. Στην ανάmυξη
των βιταλιστικων θεωριών τη σκυτάλη από
τους βιολόγους θα πάρουν οι φυσικοι, όπως οι
Ελσέσερ (Μ. Elsasser), Πολάνυ (Μ. PolanYI)
και Μπορ (Niels Bor), οι οποίοι εντυπωσιάζο-
νται πολυ περισσότερο από τους βιολόγους
από τη ζώσα υλη. Κατά την άποψή τους, οι ι
διότητες της ζωής δεν παραβιάζουν τους νό
μους της φυσικής, αλλά δεν μπορουν να εξη-
γηθουν μόνο με τις φυσικές δυνάμεις και τις
χημικές αντιδράσεις που διέπουν τα μη ζωντα
συστήματα. Είναι επομένως απαΡαΙτητη η α-
ποδοχή της ύπαρξης πρόσθετων αρχων που
διέπουν μόνο τα έμβια όντα και ως εκ τούτου
εΙναι αδύνατο να ανακαλυφθούν.
Σταδιακά, η ΣΥΣΣΩρΕuΣΗ των naρατηρήσεων και
α συνεχείς ανaκaλυψεις nαJ aφoρouν στη δομή
και τη λειτouρyla των έμβιων όντων εκτόπισαν τις
βιτaλιστικtς θεωρίες από την επιστημονική σκtψη.
ΒιβλΙΟΥΡ J S Haldane. Thθ PhIlosophιcsl BasIs ο(
Bιology. Λονδίνο, 1931 - F. Jacob, Ιβ Logique dυ νιv&πι.
υΜ Histoire dθ Ι' hθr«lite, εκδ GaIIimard, 1970 J
Monod, Ιθ H8S8rd θΙ 1& Necessite. Esssi sur 1& philosophIe
n&ture/Iθ dθ 1& bιologIe modθme, εκδ du SeuiI, 1970 - Ε J
Gardner, HIstory ο( Bιology. MinneaρoIIs. Burgess, 1972'
Zιjσης Μαμουρης
241
Βιττγκενστάιν
Βιττγκενστάιν (WIttgensteIn), Λούντβιχ Γιόζεφ
Γιόχαν (1889 1951). Αυστριακός φιλόσοφος
της λογικης και της γλωσσας, ο οποΙος από το
1929 έζησε στη Μεγάλη ΒρετανΙα και δίδαξε
στο Πανεπιστήμιο του Καιμπριτζ. Στο έργο του
Λογικοφιλοσοφική πρaγματεια (1921) επιχει-
ρει να οριοθετήσει το νόημα από την ανοησΙα,
αυτό που μπορει να ειπωθει από εκεινο το
οποιο δεν μπορει να ειπωθει χωρις παραβΙαση
των ορίων του νοήματος. Αυτό που μπορεί να
ειπωθεί ειναι η ολότητα των προτάσεων.
Υπάρχει αυστηρή αντιστοιχΙα μεταξυ πρoτάσε
ων και κόσμου, ονομάτων και αντικειμένων,
και δεν εΙναι δυνατόν να υπάρχουν γνήσιες
ΠfIOτάσεις για τιποτε πέρα από αυτά. Η ουσία
της γλωσσας βρίσκεται στην περιγραφή, η
οποΙα κατανοειται μέσω της έννοιας της εικο-
νικής αναπαράστασης, όπως αυτή διατυπωνε-
ται μέσω της εικονικής θεωρίας του νοήματος.
Γλώσσα και πραγματικότητα μοιράζονται την
ιδια "μορφή αναπαράσταση ς" ή "λογική μoιr
φή" Κάποιες προτάσεις δεΙχνουν άμεσα το
νόημά τους (οι στοιχεώδεις προτάσεις) με το
να αποτελουν "λογικές εικόνες" στοιχειωδων
καταστάσεων πραγμάτων. Είναι συνδυασμοί
απλων "ονομάτων", τα οποια ανιιστοιχούν σε
εξίσου απλά "αντικειμενα" στον κόσμο (λογι-
κός ατομισμός). Η Πραγματεια παρέχει μια γε
νική θεωρια της μορφής γένεσης των συνθε-
των προτάσεων της φυσικής γλώσσας από τις
στοιχειωδεις προτάσεις μέσω του αληθoσυ
ναρτησιακου συστήματος της λογικής. Σημειο
κορυφωσης του έργου αποτελεί η εξήγηση της
φυσης της αναγκαιότητας. Ολη η αναγκαιότη-
τα ειναι λογική, και αυτή δεν εΙναι περιγραφι
κή, όπως πίστευαν ο Φρέγκε. και ο Ράσσελ.,
αλλά ταυτολογική. Η αληθεια των προτάσεων
της λογικής εξαρτάται από τη λογική δομή των
συμβόλων και μόνο. Δεν μπορούν να συγκρι
θούν με την πραγματικότητα όπως οι εμπειρι
κές προτάσεις, αλλά δεΙχνουν τα τυπικά xαpα
κτηριστικά της γλωσσας και του κόσμου. Ως εκ
τούτου, δεν λένε τίποτα, ειναι άνευ νοήματος.
Αλλά, καθως δεν παραβιάζουν τους κανόνες
της λογικής συνταξης, ανήκουν στον συμβολι-
σμό. ΑντΙθετα, οι προτάσεις της μεταφυσικής,
της θρησκείας και της ηθικης, καθώς πρoσπα
θουν να μιλήσουν για πράγματα που δεν μπo
ρουν να ειπωθούν, παραβιάζουν τους κανόνες
της λογικής συνταξης και ειναι α-νόητες
(unslnning). Συμφωνα με την εικονική θεωρία,
λοιπόν, εάν μια σειρά σημειων αδυνατεΙ να εK
φράσει μια στοιχειωδη ή μια συνθετη πρόταση,
242
και δεν μπορεΙ να χΡησιμοποιηθεΙ για να βεβαι
ώσει ή να αρνηθεί μια ταυτολογία (ή μια μαθη-
ματική εξίσωση), τότε είναι κυριολεκτικά ανόη
τη. Σε αυτό το πλαΙσιο, η φιλοσοφΙα αντιμετω
πΙζεται όχι ως σωμα γνωσης, αλλά ως δραστη-
ριότητα κατάδειξης των ορίων της γλωσσας.
Ως κριτική της γλωσσας αποσαφηνιζει τα όρια
του νοήματος και εντοπίζει τις πηγές της φιλo
σοφικής πλάνης στην προσπάθεια υπέρβασης
αυτών των οριων.
Από το 1929 ο Βιπγκενστάιν υποβάλλει σε
κριτική βασικές θέσεις του πρωιμου έργου του
και επαναπροσδιορίζει τη φιλοσοφική έρευνα
για τη γλωσσα, φέρνοντας στο προσκήνιο την
έννοια της χΡησης και συνδυάζοντας την προ-
σέγγιση του νοήματος με την επιστημολογια
της κατανόησης. Η χρήση συμφωνα με nρ6τυ
πα ορθότητας, δηλαδή κανόνες, αποτελεί κρι
τήριο κατανόησης, καθώς επισης η εξήγηση
μιας έκφρασης από τον συγκεκριμένο ομιλητη
αποτελεί κριτήριο για το πώς κατανοεΙται απο
αυτόν.Η θέση αυτη αφενός αντικρούει μεντα
λιστικές θεωρΙες, που αντιμετωπιζαν την Kατα
νόηση ως ιδιωτική νοητικη πράξη συνδεσης
μιας λέξης με τη σημαινόμενη οντότητα, και α
φετέρου υπονομευει τη συγγενή άποψη ότι οι
εξηγήσεις που δινουν οι ομιλητές δεν ειναι σε
θέση να απoδωσouν πλήρως το νόημα, με α
ποτέλεσμα να θεωρείται επιβεβλημένη η συ
γκρότηση γενικών σημασιολογικων θεωριων
για να καλυφθει το χάσμα μεταξυ του τι κατα-
νοείται (έμμεσα) από τους χρήστες και τι εξη-
γείται από αυτους στις καθημερινές εξηγήσεις
του νοήματος. Ο Βιπγκενστάιν απορρίmει τις
σημασιολογικές θεωριες και τις γενικές φoιr
μαλιστικές εξηγήσεις του νοήματος, υπoστηρι
ζοντας αφενός ότι δεν υπάρχει ανάγκη να θε
σμοθετηθεί μια υποκεΙμενη ουσιώδης γενικη
αρχή τη στιγμή που η γλώσσα λειτουργει, στις
διάφορες εκφάνσεις της, και χωρις αυτήν, και
αφετέρου ότι "όλες οι εξηγήσεις έχουν ένα
τέλος". Οφείλουμε να αρκεσθουμε στην περι-
γραφή και να μην αναζητούμε απόλυτους oρι
σμούς ή έσχατες εξηγήσεις που δεν είναι δυ
νατόν να υπάρξουν.
Το νόημα είναι ιδιότητα που αποκτά η πρόταση
ολιστικά βάσει της ικανότητάς της να λειτoυρ
γει ως μέρος ενός πλέγματος χρήσης των
γλωσσικων σημεΙων, που ο Βιπγκενστάιν απο-
καλει "γλωσσικό παιχνΙδι". Μέσω της εισαγω-
γής αυτής της έννοιας, απορρίmει την ιδεα
της γλωσσας ως αυστηρου λoγΙKo-συνταΚTΙ
κου συστήματος κανόνων και στρέφεται προς
μια KOινωνΙKO πραΚTΙKή αντlληψη του νoήμα
τος, το οποιο θεμελιωνει στις κοινές ανθρώπι
νες δραστηριότητες ή "μορφές ζωής". Πaράλ
ληλα, ανασκευάζει την επιχειρηματολογία φι
λοσόφων, όπως ο Φρέγκε και ο Ράσσελ, που
θεωρουσαν τις κατασκευές της τυπικής λoγι
κης ως βασικό μοντέλο λειτουργΙας της γλώσ
σας, αλλά και ως εργαλείο για τη λυση φιλo
σοφικων προβλημάτων. Σε αυτό το εγχειρημα
αUTοελέγχεται και ο ιδιος εναντιον της τάσης
της ΠραγματεΙας να σuγKΡOτεΙ τις δικές της
προτάσεις με γενικους φιλοσοφικους όρους,
ως μέρος μιας τυπικής σημασιολογικής θεω
ριας, την οποΙα στο ωριμο έργο του θεωρει α
δυνατη. Έργα του: Τractatus LogIco phIIoso-
phicus, London, 1961 (ελλην. μτφ. Αθήνα,
1978).- PhilosophIcsI Investigations (μαζΙ με το
γερμ κεΙμενο PhilosophIsche Untersuchungen),
Οξφόρδη, 1967 (ελλην. μετφ. Φιλοσοφικtς
Έρευνες, Αθήνα, 1977).- Τhe ΒΙυθ and the
Brown Books, Οξφόρδη, 1970, (ελλην. μετφ.
Το Μπλε και το Καφt B/βλlo, Αθήνα, 1984)
Σταυρουλα Τσινόρεμο
Βπέλλο Έρασμος (WItello Erasmυs, 1210-
1285). Γερμανός σχολαστικός φιλ6σοφος.
Ασχολήθηκε ιδιαιτερα με τα μαθηματικά. Aνέ
πτυξε μια μαθημαTlκη δυναμΙKή κοσμοθεωρια
και διατυπωσε τη θεωρια της μεταφυσικης του
φωτισμου. Ερευνησε ειδικά το φαινόμενο της
διάθλασης του φωτός.
Απ Τζ
βlωμα. Οποιαδήποτε κατάσταση ή φαινόμενο
της αντικειμενικής πραγματικότητας εσωτερι
κευεται από το υποκειμενο ως γεγονός συγKΙ
νησιακά χρωματισμένο και αποτελεΙ άμεσα δo
σμένο γεγονός της συνείδησής του Ως τέτοιο
γεγονός εντάσσεται στη ζωή του ατόμου και
αποτελει στοιχείο της. Με την έννοια αυτή το
βίωμα αποτέλεσε το κυριο αντικεΙμενο ανάλυ
σης της ενδοσκοπικής ατομιστικής ψυxoλo
γιας με έμφαση στον άμεσα δοσμένο σuγKινη
σιακό χαρακτήρα του. Το βιωμα, ως στοιχείο
της συνειδησης, αντανακλά την πραγμαΤΙKό
τητα (γνωστικη συνισταμένη), ενω ταυτόχρo
να υποδεικνυει και τη σχέση του ατόμου προς
την πραγματικότητα (συνισταμένη των Kινη
τρων). Ως τέτοιο στοιχειο, το βΙωμα εντάσσε
ται στη ζωή του ατόμου και επηρεάζει τις Kα
θημερινές σχέσεις και συμπεριφορές του. Πα
ράλληλα, ως στοιχειο της ψυχικης ζωής επι
δρα στην αναδιάρθωση της ιεραρχιας των KΙ
Βίων ο Βορυσθενίτης
νήΤΡων που δομούν την προσωπικότητα,
καθως επίσης στις εκτιμήσεις και στις επιλo
γές της. Ως στοιχειο της ζωής της ενεργου
προσωπικότητας, διαμορφωνει μαζι με άλλα
την εσωτερική ιστορΙα του "ατόμου", πρoσδι
δοντας με τον τρόπο αυτό νόημα στη ζωή του.
Ειιάγγ Μανουρός
Βlων ο Aβδηρlτης (περ 430 370 π χ.). Aστρo
νόμος, μαθηματικός και φιλ6σοφος, μαθητής
και συμπολίτης του Δημόκριτου.. Εξετάζοντας
το μήκος της ημέρας σε διάφορα γεωγραφικά
πλάτη, ο Βίων συνεπέρανε πρώτος ότι υπάρ-
χουν περιοχές της Γης "ένθα γίνεσθαι εξ
μηνων την νύκτα και εξ την ημέραν". Αυτό ση
μαΙνει ότι ο ΒΙων εΙχε κατανοήσει τη συνάφεια
των εποχων του έτους με το ηλιοστάσιο,
πράγμα που πρϋποθέτει τη συνείδηση της
σφαιρικότητας της Γης. Ο Βιων μελέτησε επι
σης τη συνάφεια της φοράς των ανέμων με το
κλΙμα.
Ε Ν Ρουοσος
Βlων ο Βορυσθενlτης (περιπου 325 255 π.χ.).
Περιπλανωμενος λαίκός φιλ6σοφος και θεμε
λιωτής του ειδους της "διατριβης", δηλαδή της
εκλ.:ιικευτικής φιλοσοφικής πραγματείας πάνω
σε ηθικά προβλήματα. Γεννηθηκε στην Ολβια
του Εύξεινου Πόντου, κοντά στον ποταμό
Δνειπερο, που οι αρχαΙοι τον έλεγαν Boρυσθέ
νη, γι' αυτό και Ο' Βιων Βορυσθενιτης. Στην
Αθήνα ο Βιων έμαθε την πλατωνική φιλοσοφία
κοντά στον aκαδημαΙKό Κράτη τα. , την αριστo
τελική κοντά στον θε6φραστο., την κυρηνα,κή
iΦντά στον θεόδωρο τον Αθεο. και τη φιλoσo
φΙα των Κυνικών., η οποία και σφράγισε την
προσωπικότητά του. Δεν τον απασχολουσαν
τα κεντρικά προβλήματα του συστηματος της
φιλοσοφίας, αλλά μόνο θέματα συμπεριφοράς
του υνθρώπου μέσα στην κοινωνΙα, περιγελου-
σε σχετικά "μουσικήν και γεωμετρίαν", όπως
τους μάντεις και τους ιερεΙς, και δεν έκρυβε
την αθειστική τοποθέτηση του. Avamυaao
ντας τα θέματά του στη γλωσσα της καθημερι-
νης ζωής, με συχνές αναφορές στα πράγματα
της κοινής εμπειρΙας, με αποστροφές στον φα-
νταστικό συνομιλητή, έτσι που ο λόγος να
παlρνει τη ζωντάνια του διαλόγου, με τη φιλο-
παιγμονα διάθεση και τη σωκρατική ειρωνεία
του, τη θυμοσοφια και την ανεκδοτολογία του,
αποφεuγοντας πάντα την ορολογία της συ
στηματικής φιλοσοφιας και επιδιωκοντας την
απλούστευση των προβλημάτων ως την απλoι
243
Βλάστoc;
κότητα, ο Βιων έδωσε τον τύπο της "διατριβής"
ως σύντομης και εκλαικευτικής φιλοσοφικής
πραγματεΙας πάνω σε ηθικά προβλήματα.
Ε Ν Ρουσσος
BAάαToc; Γκρέγκορυ (Vlastos Gregory,1907-
1991). Ελληνοομερικανός φιλόσοφος, ειδικός
στην αρχαια ελληνική φιλοσοφία.
Γεννήθηκε στην Κωνσταντινουπολη, αλλά
έζησε στην Αμερική ήδη από τα παιδικά του
χρόνια. Σπούδασε στα πανεπιστήμια του ΣΙKά
γου και του Χάρβαρντ, δίδαξε σε πανεπιστήμια
του Καναδά (193Η948) και από το 1955 ήταν
ο επικεφaλης στον φιλοσοφικό τομέα του Πα
νεπιστημιου του Πρίνστον, στις Ηνωμένες Πo
λιτείες. Πήρε μέρος σε αγωνες για την ελευ
θερΙα και τη δημΟκΡατΙα, Ιδρυσε το "Συμβούλιο
φιλοσοφικων σπουδών" (Council ΙΟΓ PhiIosophi-
cal StudIes) και συνεργάστηκε με την "Aμερι
κανική Φιλοσοφική ΕταιρεΙα" (AmerIcan PhlIo
sophical AssocIatIon) και με άλλες εΠΙσΤΊμονι-
κές οργανωσεις, με λαμπρά αποτελέσματα για
το έργο της φιλοσοφΙας στην Αμερική.
Έχοντας επιτυχει στέρεη φιλολογική και φιλo
σοφική υποδομή, εμπλουτισμένη με διεισδυτι
κό κριτικό πνεύμα, με ιδιοσυγκρασΙα διαλεΚTΙ
κή και νηφάλια και με τη θέρμη του ανθΡωΠΙ-
σμου στην πιο καλή έκφρασή του, ο Βλάστος
έκανε κυριο έργο της ζωής του την πpoσnά
θεια να καταστήσει όσο γινεται πιο κατανοη-
τές τις ηθικές και τις πολιτικές έννοιες της aρ-
χαιας ελληνικής φιλοσοφίας από την αρχή της
ως τον Πλάτωνα. Καρπός αυτής της nρoσnά
θειας ήταν μια μεγάλη σειρά από συντoμότε
ρες ή εκτενέστερες ερμηνευτικές πραγματεί-
ες, από τις οποίες ανθολογουμε μερικους τιτ
λους: Ισότητα και Δικαιοσύνη στις πρώιμες ελ
λην,κtς Κοσμολογlες (Equallty and JustIce ιη
Early Greek CosmologIes, 1947), Ισονομlα (150-
nomIa, 1953), Για τον Ηράκλειτο (Οη Heracll
tus, 1955), Το παράδοξο του Σωκράτη (The
parodox οΙ Socrates, 1957), ΠεδΙα πραγμαΤΙKό
τητας στον Πλάτωνα (Degrees οΙ ΑθθlιιΥ ιη
Plato, 1965), γπάρχει δουλεία στην ΠολιτεΙα;
(Does Slavery exlst ίη the RepublIc? 1969), Δι
καιοσυνη και ψυχική αρμονια στην Πολιτεια
(JυstIce and Psychic Harmony lη the RepυblIc,
1969), Πλατωνικtς σπουδtς (Platonιc Stυdies,
1973), Το συμπαν του Πλάτωνα (Plato's Uηι
verse, 1975) Το ωριμότερο από τα συγγράμ
ματα του Βλάστος είναι ο Σωκράτης (1991),
που μεταφράστηκε πρόσφατα στα ελληνικά
από τον Παυλο Καλλιγά (1993).
244
Τ ο διδακτικό και το συγγραφικό έργο του Βλά-
στος εΙχε διεθνή αναγνωριση και επηρέασε
βαθύτερα στο να διαμορφωθούν ανθεΚTΙKότε
ρα κριτήρια μεθόδου και ερμηνειας της αρχαι-
ας ελληνικής φιλοσοφΙας στον αμερικανικό
κόσμο.
ΒιβλIΟΥΡ Exeges/s snd Argument SIudIθs ιη Greek
Phllosoρhy presenled 10 Gregory vιeslos Assen Nel-
hertands. 1973
Ε Ν Ρουσσος
Βλάχoc; Γεράσιμος (1605Π 1685). Έλληνας
στοχαστής με ευρύτατη φιλοσοφική, φιλoλo
γική και θεολογική παιδεία. Ένας από τους πιο
προικισμένους λόγιOuς του 170υ αιώνα, τέκνο
πνευματικό της ελληνικής αναγέννηση ς, αλλά
και συνεχιστής του βυζαντινου ουμανισμού,
γνωστης καλός της φιλοσοφίας και της θεoλo
γΙας του Μεσαιωνα, αλλά και της νεότερης ευ
Ρωπαίκής φιλοσοφΙας, που σπουδασε στην
Πάδοβα της lταλιας.
Οι κυριοι σταθμοΙ της ζωής του: μεταξυ 1655
και 1662, δάσκαλος της φιλοσοφΙας και της
θεολογΙας (στα ελληνικά και τα λατινικά) στο
σχολειο της ελληνικής κοινότητας της Bενε
τΙας' το 1664 ηγούμενος της μονής της Πανα
γίας της Παλαιοπόλεως στην Κέρκυρα και,
τέλος, από το 1681 και ως το θάνατό του, μη-
τροπολίτης ΦιλαδελφεΙας στη ΒενετΙα.
Το συγγραφικό έργο του Γεράσιμου Βλάχου,
που, εκτός από δύο συγγράμματα τον τετρά
γλωσσο θησαυρό της εγκυκλοπαιδικής βάσε-
ως (ΒενετΙα, 1659) και την Αρμονlα οριστική
(Βενετία, 1661) - έχει παραμείνει χειρόγραφο
σε διάφορες βιβλιοθήκες του κόσμου (Βενετια,
Ιεροσόλυμα, Λονδίνο, Βουκουρέστι, Αθήνα
κ.ά.), εκφράζει και τον πνευματικό κόσμο του
δημιουργου του. Εκτός από τις Διδaχtς του,
τις κηρυγματικές του δηλαδή ομιλιες και λό-
γους, που σε όγκο ξεπερνούν τα 2.000 φυλλα,
η πνευματική παραγωγή του Γεράσιμου Bλά
χου, που τη συγκροτουν κυριως εγχειρΙδια δι-
δακτικά, περιλαμβάνει πολλά έργα γραμματι
κής και ρητορικής, έργα λογικής και φιλoσo
φΙας.
Με τον τετράγλωσσο θησαυρό της εγκυκλο-
παιδικής βάσεως, που συνέταξε "εκ διαφόρων
παλαιών τε και νεωτέρων λεξικων", ο Γεράσι
μος Βλάχος θεωρείται γενικά ως ο πρωτος
νεοέλληνας λεξικογράφος.
Έργο φιλοσοφίκης υφής αποτελει η Αρμονια
οριστική τωνόντων(1661). Ένα επΙτομο, όπως
θα το χαρακτηρίζαμε σήμερα, εγκυκλοπαιδικό
λεξικό. Εκτενή κεφάλαια αφιεΡωνει κι εδω σε
θέματα φιλοσοφΙας (κεφ. 8-45), κοσμογραφΙας
(κεφ. 46 53), γεωλογΙας (κεφ. 54..δ7), όπως και
στον άνθρωπο (κεφ. 6θ 146), καθως και σε
άλλες επιστήμες κι επιστημονικά θέματα
Με τον Γεράσιμο Βλάχο αρχΙζει η νεοελληνική
φιλοσοφική σκέψη. Η φιλοσοφία, με την αρι
στοτελική έννοια του όρου, βρίσκει τον ΠΡωτο
νεοέλληνα μελετητη της, τον άνθρωπο που ε
πιχειρεί να συνδέσει την αρχαιοελληνική, τη
βuζαντινη και τη χριστιανική παράδοση με τη
ουγχρονη δυτική ευΡωπαικη σκέψη.
Η φιλοσοφία κατά τον Γεράσιμο Βλάχο ειναι
"γνωσις των όντων" και η επιστήμη, που
.μέρος εστι της φιλοσοφιας", "γνωσις, εμπι
στοσυνη, κατανόησις, θεωρία, εμπειρια, διδα
σκαλια", όπως θα γράΨει στον Θησαυρό, ενώ
στον ΠΡωτο τόμο του Περι ρητορικής δυνάμε
ως (έργο γραμμένο γυΡω στα 1658 στη Bενε
τια), σημειωνει (φ. 72) πως χάρη στην επιστή
μη "τα τε παρόντα, παρεληλuθότα και μέλλo
ντα καταλαβειν δυνάμεθα, δι' αυτης τους πρό-
παλαι γεννηθέντας και τους γεννησομένους
καταλαμβάνομεν" .
Χόρη στις μελέτες του πάνω στη φιλοσοφΙα
του Αριστοτέλη., τις ΠαΡαφράσεις του έργου
του μεγάλου ΣταγιρΙτη φιλόσοφου, αλλά και
γενικότερα από τη συγγένεια Koσμoαντlλη
Ψης, ο Γεράσιμος Βλάχος θεωρουνταν από
τους συγχρόνους του νέος Αριστοτέλης. ΕΙναι
συγχρονος, αν και νεότερος, με τον άλλο με
γαλο ερμηνευτή του αριστοτελικού έργου, τον
Θεόφιλο Koρυδaλέα.. Μόνο που στον Γεράσι-
μο Βλάχο ΠαΡατηρουμε μια τάση παρεμβολής
στην ερμηνεΙα της φιλοσοφΙας του ΣταγιρΙτη
στοιχεΙων της χριστιανικής σκέψης, ενώ ο θε
όφιλος Koρυδaλέας προσπαθεΙ να μας δώσει,
και μας δΙνει, έναν Αριστοτέλη περισσότερο
αυθεντικό, θεμελιωτή της σύγχρονης επιστη
μονικής σκέψης.
Νυστέρι της σκtψης του Γεράσιμου Βλάχου
εΙναι το αριστοτελικό τpImυxo "ει εστl. τι εστΙ
και οποΙον εστΙ", που θα τον οδηγήσει στη διε
ρευνηση των φυσικών φαινομένων, των αιτιων
των όντων, γιατι, όπως έλεγε κι ο φιλόσοφος,
"πόσα επιστήμη περι αιτΙας και αρχάς εστίν.
και"η φυσική αν εΙη ΠΡωτη επιστήμη" (Μετά τα
Φυσικά, Ε 1). Εξάλλου και το πρωτο συγγραφι-
κό του έργο, γραμμένο σε ώριμη ηλικία, το
1640, εΙναι μια παράφραση της αριστοτελικής
φυσικής: "Εις άπασαν την φυσικήν πραγματεί-
αν προοιμιακά ζητήματα παρά Γερασιμου ιερo
μοναχου Βλάχου του Κρητός εκτεθέντα" Ένα
εργο καθαρά φιλοσοφικό, που μας δινει ανά
Βλεμμύδης
γλυφα μια σφαιρική εικόνα της σκέΨης του Γε
ράσιμου Βλάχου πάνω στα προβλήματα της
φυσης και του φυσικου κόσμου.
Ο άνθρωπος "εκ της φυσεως κέκτηται την
αρχήν καθ' ην άπαντα κατανοήσαι δυναται.,
γράφει ο Γεράσιμος Βλάχος στις Πσρaφρά
σεις και ζητήματα εις άπασαν την λογικήν
πραγματεΙαν του Αριστοτtλους, όπου, ερμη
νευοντας κι εδώ την αριστοτελική σκtψη, μας
δίνει ένα σΙγουρο μεθοδολογικό εργαλείο
γνωσης, της γνωσης που προχωρά από τις
απλές έννοιες στις αποδεικτικές γνωσεις, θε
μελιώνοντας ταυτόχρονα την αρχη ότι η λoγι
κή είναι "αναγκαια προς την των επιστημων ε
πικτησιν"' κι αυτό, γιατΙ όποιος "διχως της λo
γικής" φιλοσοφει είναι άνθρωπος που "εν θα
λάπη γράφει και εις αέρα βαδίζει".
Γιάwης Καράς
Βλεμμύδης Νικηφόρος (1197 1272). Ο Kυριό
τερος εργάτης και εκφραστής μιας παιδευτι
κής κίνησης που επιχειρήθηκε στο ελληνικό
κράτος της Νίκαιας (120'4 1261), τον καιρό της
Φραγκοκρατίας. Εργάστηκε ιδιαΙτερα για μια
εκπαιδευτική αναγέννηση που θα πραγματo
ποιούνταν με την πρωτοβουλία και φροντΙδα
του κράτους. θεωρουσε βασική αποστολη του
κράτους την εκπαίδευση για τη διάπλαση των
νέων σε ηθικές προσωπικότητες. Τις παιδαγω
γικές αντιλήψεις του ο Βλεμμύδης έχει εKθέ
σει στην πραγματεία του Περl σρετής και σ
σκήσεως. Για να εφαρμόσει τις ιδέες του xpει
αζόταν (και απολάμβανε) την αυτοκρατορική
εύνοια. Για την πραγματοποΙηση μιας κρατικής
εκπαιδευτικής πολιτικής έγραψε ειδική πραγ
ματεια προς τον αυτοκράτορα θε6δωρο Β' Λά
σκαρη, με τίτλο Βασιλικός Ανδριάς. Η σχέση
του Βλεμμύδη με την αυτοκρατορική αυλή τού
απέφερε και τιμή και φθόνο. ΦαΙνεται ότι εκ-
φράζει προσωπικά βιώματα η αποφθεγματική
διατυπωση: "τιμωθεμα δαψιλώς, φθονουμεθα
δαψιλέστερον, το μεν διά το πολυ της τιμης,
το δε διά της γνωμης το σκληρόν".
Τα φιλοσοφικά συγγράμματα του Βλεμμυδη
έχουν χαρακτήρα διδακτικών εγχειριδΙων, oρ
γάνωση ιδεών και θεμάτων, σαφήνεια στην έK
φραση. Οι ιδέες του ενσαρκώνουν μια συνει
δητή προσπάθεια για συμβιβασμό της πλατωνι-
κής και της αριστοτελικής φιλοσοφίας, αλλά
και της χριστιανικής πίστης. Ένα δειγμα περιέ
χεται στο βασικό φιλοσοφικό έργο του: Eισα
γωγικής Επιτομής βιβλloν α': Επιτομή της Λσ
γικής (του Αριστοτέλη) και βιβλΙον β" Περι φυ-
245
Βλόσσιoc;
σικής ακροάσεως. Γράφοντας την επιτομή της
Λογικής, αναπαράγει ουσιαστικά τη Λογική
του Αριστοτέλη f"νσωματώνοντας και μετεγε
νέστερα ερμηνευτικά σχόλια και μνημoτεxνι
κές μεθόδους. Αλλά, όπως ήταν εύλογο, αντι
μετωπΙζει και το βασικό φιλοσοφικό πρόβλημα
του καιρου του για τη φυση των "γενικών εν
νοιων" (για τα unIversalia, όπως έλεγαν οι σχo
λαστικοί του ΜεσαΙωνα). Είναι οι γενικές έν
νοιες ονόματα μόνον, προϊόντα λογικής αφαί-
ρεσης μόνον; Και υπάρχουν μόνο στον νου του
ανθΡωπου που τις δημιουργει; Αυτή η άποψη
εΙχε αριστοτελική καταγωγή και την υπoστήρι
ζαν οι "νομιναλιστές" (από το λατινικό no-
men). Η θεωρΙα τους λέγεται "νομιναλισμός".
(ονομαΤΟκΡατία). Αλλη, αντίθετη, θεωρία δέ
χεται ότι οι γενικές έννοιες έχουν υπόσταση
αντικειμενική, αντιστοιχουν στα πράγματα,
εΙναι πράγματα. Η θεωρΙα αυτή λέγεται "ρεαλι-
σμός". (από το λατινικό realis = πραγματικός),
"πραγμαΤΟκΡατία". Η θεωρΙα τούτη έχει πλα
τωνική καταγωγή' οι ιδέες, πίστευε ο αρχαίος
φιλόσοφος, έχουν υπόσταση αντικειμενική, υ
πάρχουν σ' έναν άλλο κόσμο, άφθαρτο και αι-
ώνιο, που ισχνή μόνο απεικόνισή του δίνουν τα
αισθητά όντα στον άνθρωπο. Γράφει, λοιπόν, ο
Βλεμμύδης στην Επιτομή της Λογικής: wOτav
ανεβαίνουμε τη λογικη κλιμακα προσθέτοντας
κάθε φορά ένα νέο γένος (το προσεχές γέ-
νος), κάνουμε να υπάρχουν στη σκέψη μας τα
γένη και τα είδη κατά τρόπο άυλο (ως λογικη
αφαίρεση, άποψη αριστοτελική)... βλέπουμε
και με ποιο τρόπο περνάμε από τα φθαρτά α
ντικείμενα στα αναλλοίωτα όντα (ιδέα πλατω-
νική)". Έχουν, λοιπόν δίκιο και ο Αριστοτέλης
και ο Πλάτωνας.. Αλλά ο Βλεμμυδης πρoσθέ
τει χριστιανικά: "Ουτως ουν τα γένη και τα είδη
προ των πολλων (πραγμάτων) εισΙν εν τω δη
μιουργω κατά τους ποιητικους λόγους' εν τω
Θεω γαρ οι ουσιοποιοι λόγοι των όντων... καθ'
ους ο υπερούσιος τα όντα πάντα και πΡοώρισε
και παρήγαγε" (Β. Τατάκη, Βυζσντινή Φιλoσo
φΙα, 217 218).
Με τρόπο ανάλογο αντιμετωπΙζει ο Βλεμμυδης
και το πρόβλημα της υλης Η ύλη, γράφει, είναι
άφθαρτη και αγέννητη, από μια άποψη, γεννη
τή και φθαρτή, από άλλη άποΨη. Εφόσον η υλη
αποτελεί το υποκεΙμενο που απ' αυτό παράγο-
νται τα αισθητά πράγματα και αφου αυτή δεν
μπορει να αναχθει σε άλλα στOΙXεiα, έπεται ότι
είναι άφθαρτη και αγέννητη. Αλλά αφου, επι
σης, έχει ποιητικό αιτιο, τον Θεό, που τη δημι
ουργησε από το μηδέν, βγαίνει το συμπέρα
246
σμα ότι η υλη είναί γεννητή και υπόκειται σε
φθορά. Έτσι ο Βλεμμύδης επιχειρει να συμβι-
βάσει (και ουσιαστικά νοθευει) τον αριστoτελι
κό φιλοσοφικό λόγο με τη θρησκευτική πίστη
("εκ του μηδενός εποίησεν ο θεός τον κό-
σμον"). Αυτό όμως αποτελεί ζήτημα nιστης,
που ο λόγος ο ανθρώπινος δυσκολευεται να
την αποδεχτεί' γιατι, όπως δίδαξαν ήδη οι πρo
σωκΡατικοί: "ουδέν χρήμα μάτην γίγνεται
αλλά πάντα εκ λόγου τε και από ανάγκης".
Btβλιoγρ Β Ν Τατόκη, Βυζαντινή Φιλοσοφ{α - Κ Δ Γε-
ωργouλη, {σroplα της Ελληνικής Φιλoσoφiας, τόμος β'
Φ Κ Βωρος
BAόoCJIoc; Γάιος (2ος αι π.Χ.) από την Κυμη
της Κάτω lταλιας. Στωικός φιλ.όσοφος, μαθη-
τής του Αντίπατρου του Taρσέα., φlλoς και ο-
παδ6ς του Τιβέριου Γράκχου, τον οποΙο εnηρέ
ασε στις ιδέες και τους αγώνες του για την α
γροτική μεταρρύθμιση στη Ρωμη. Μετά τη δο-
λοφονία του Τιβέριου ο Βλόσσιος κατέφυγε
στον ηγεμόνα της Περγάμου Αριστόνικο' όταν
αυτός νικήθηκε από τους Ρωμαίους, ο BMσ
σιος αυτοκτόνησε
ΕΧ
Βογόμιλοι (από τη βουλγ. λέξη βογόμιλος =
θεοφιλής). Ονομασία θρησκευτικής αιρεσης,
που εμφανίστηκε στη Βουλ γαρια κατά τον 80
αιωνα, μετά την εκεί εγκατάσταση εποΙκων
από την Μ. Ασία, Μεσσαλιανών. και Παυλικια-
νών. αιρετικών ως επί τ" πλείστον, και xpησι
μοποιήθηκε ως όργανο για την πολιτική επι-
κράτηση των Βουλγάρων κατά των Βυζαντι-
νών, εναντίον των οποίων κήρυξαν και θρη
σκευτικό πόλεμο, σημειώνοντας επιτυχίες
κατά των "ειδωλολαΤΡων", όπως αποκαλουσαν
τους ορθοδόξους.
Ο βογομιλισμός διαδόθηκε και στην ίδια την
Κωνσταντινούπολη, όπου ο αυτοκράΤΟΡας
Αλέξιος Α' Κομνηνός αναγκάστηκε να λάβει
σκληρά μέτρα εναντίον του, θανατωνοντας
επάνω στην πυρά και τον εκεί εκπρόσωπο της
αιρέσεως μοναχό Bασlλειo (1118). Η διάδοση
όμως του βογομιλισμου συνεχιστηκε στη Θρά-
κη, Μακεδονία (φθόνοντας και μέσα στο Αγιο
Ορος), ΣερβΙα και ΒοσνΙα Και παρά την Kατα
δίκη τους από δύο Συν6δους στην Kωνσταντι
νουπολη (1316 και 1325) οι Βογόμιλοι εξακο-
λούθησαν να επιβιώνουν μέχρι την άλωση,
οπότε εξισλαμιστηκαν.
Κατά τους Βογομιλιστές, ΠΡωτότοκος γιος του
Θεου ήταν ο Σαταναήλ, που επαναστάτησε
μαζι με μιαν ομάδα αγγέλων κατά του πατέρα
του, ο οποίος οργιστηκε και τον γκρέμισε στη
γη. Εδω ο Σαταναήλ, διατηρώντας μέρος της
θεικής του δυναμης, δημιούργησε τον κόσμο
και τον αμαρτωλό άνθρωπο. Η έλευση όμως
του Ιησου Χριστου στη γη σήμανε το τέλος της
θείκής δύναμης του Σαταναήλ, ο οποίος χωρίς
το ηλ (= θεός) πλέον στο όνομά του έμεινε
απλός Σατανάς, ως πνεύμα του κακού.
Οι Βογομιλιστές θεωρούσαν τους εαυτούς
τους οπαδούς του Χριστου, ενω τους υπόλοι-
πους χΡιστιανους τους θεωρουσαν οπαδούς
του Σατανά. Δέχονταν μόνο την Καινή Διaθή
κη, με ιδιαίτερη προτίμηση στο Κατά ΙωάWΗν
Ευαγγtλιο, ενώ την Παλαιά Διαθήκη τη θεω
Ρουσαν σαν έργο και όργανο του Σατανά.
AntΡPImav τις εικόνες, το σημείο του σταυ
Ρού, τα ιερά λειψανα και το βάmισμα' απoδt
χονταν μόνο το πνευματικό βάmισμα, με την
"επιθεση" του Ευαγγελίου, και την Κυριακή
Προσευχή και παράλληλα εφάρμοζαν δικά
τους απόκρυφα. Ζούσαν ασκητικά, με αυστη
ρές νηστεΙες και αποχή από το κρέας και τον
γάμο
βιβλΙΟΥΡ Mιgηθ, Ρ G 130, 12889 ff - Ιβόνοφ, ΒοΥομιλικά
fJιβλΙα και θρυλοι (Σόφια. 1925) Ν ΚαλΟΥερά, Aλt{Ioς ο
Κομνηνός, Ευθύμιος ο ZυγalJηνός και οι αιρετικol ΒοΥό-
μιλοι (1880) . Α MαντoUΔη. Οι ΒοΥόμιλοι ίΜήνα. 1936) -
D Obolensky, The BogomI/s (1972)
Απ Τζαφεράπουλος
Βοήθιoc; (AnlcIUs ManIIUs Τ orquatus SeverInus,
περ. 480 524 μ.Χ.). Ρωμαίος και χριστιανός πo
λιτικός, επιστημων και φιλόσοφος, "ο τελευ
ταίος Ρωμαίος φιλόσοφος και ο πΡωτος σχo
λαστικός" .
Ο Βοήθιος ανηκε σε μεγάλη οικογένεια της
ρωμαίκής αριστΟκΡατίας, σταδιοδρόμησε στις
διοικητικές UnηρεσΙες του θευδέριχου του Με-
γάλου, βασιλιά των Οστρογότθων, και πέτυχε
να προστατέψει Ρωμαικές οικογένειες και ε-
παρχίες από την καταπίεση των Οστρογότθων.
Γρηγορο όμως και ο ίδιος έπεσε θυμα της αυ-
ξανόμενης έντασης στις σχέσεις της εξουσιας
των Οστρογότθων με τη Ρωμαική αριστoκpα
τια, που σε συνεννόηση με τον lουστινιανό
στην Ανατολη εργαζόταν για την ανασύσταση
του δυτικού pu..μαίκου κράτους: Σε μιά δικη για
"εσχάτη προδοσία", ενω ο Βοήθιος πρoσπα
θουσε να υπερασπιστει τον κατηγορούμενο
φιλο του Αλβίνο., η κυβέρνηση των Oστρoγότ
θων απάγγειλε κατηγορια και εναντιον του
ιδιου Έτσι ο Βοηθιος φυλακιστηκε και αργότε
ρο εκτελέστηκε (524)
Bo.ι.ιιoc;
Ο Βοήθιος ήταν συγγραφέας πολυπλευρα
μορφωμένος και θεωρούσε ως ένα από τα
κύρια έργα του τη διάσωση της αρχαίας παι
δείας. Στον φιλοσοφικό τομέα επεχείρησε τη
συγχώνευση της πλατωνικής και της αριστoτε
λικής κοσμοθεωρίας με τη χριστιανική. Έτσι α
κριβως προχώρησε πέρα από την εποχή του, ε
γκαινιάζοντας την παιδεία του Μεσαίωνα στη
Δύση. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι για
τον ίδιο τον Βοήθιο η αρχαία φιλοσοφία ήταν
ακόμα μεγαλύτερο στήριγμα από τη xpιστιανι
κή πίστη. ΕΙχε προγραμματίσει τη μετάφραση
και τον σχολιασμό κατά το δυνατόν όλων των
πλατωνικων και των αριστοτελικων έργων, με
πρόθεση να δείξει την εσωτερική ενότητα
αυτών των συστημάτων και να καταστήσει
προσιτό στον κόσμο της εποχής του ένα απαρ
τισμένο συνολο ελληνικής φιλοσοφίας. Ο
ίδιος διάρθΡωσε αυτό το σύνολο των γνώσεων
σε τέσσερα μέρη (Αριθμητική, Μουσική, A
Cιτρoνoμία και Λογική), το ονόμασε Quadrivium
("τετρακτύν") και πρ6φτασε να συντάξει μεγά
λα τμήματά του ως εξής: InstItutio arίthmetica,
De InstitutIone muslC8, μετάφραση και σχόλια
στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη, σχόλια στα
αριστοτελικά έργα Περί ερμηνεΙας, Αναλυτικά
πρότερα, Αναλυτικά υστερα, Τοπικά και Σoφι
στικοl tλεΥχΟΙ Κ.ά. Στον τομέα της Λογικής α
νήκουν και τα περισσότερο πρωτότυπα έργα
του Βοήθιου De syIIogIsmo categonco, De
syIIogIsmo hypothetico, De dIVIsione και De
differentίis topicis.
Λιγο πριν από τον θάνατό του, ο Βοήθιος ε-
γροψε μέσα στη φυλακή το έργο που τον
έκανε ευρυτατα γνωστό σ' όλο τον κόσμο, από
την εποχή του ως σήμερα: αυτό είναι η
ConsoIatIo phIIosophIae (Η παρηγορία της φι
λοσοφίας). Και σ' αυτό το έργο ο Βοηθιος πα
ρουσιάζεται προσδιορισμένος από τα πλατωνι
κά, τα αριστοτελικά και τα νεοπλατωνικά KρΙ
τήρια, σε βαθμό που ο ανυποψίαστος αναγνώ
στης αδυνατεί να πιστέψει ότι έχει να κάνει με
χριστιανό συγγραφέα Έτσι, ο Βοήθιος, αντι-
θετα από τη χριστιανική θεολογια, διδόσκει
κατά τον Αριστοτέλη. ότι ο κόσμος ειναι άναρ
χος και ατελευτητος, κατά τον Πλάτωνα. ότι η
δημιουργια ειναι ανακατάταξη πρoϋπάρxoυ
σας ύλης, ότι η ψυχή έχει προυπάρξει και ότι η
γνώση της είναι ανάμνηση καταστάσεων που
αυτή έζησε πριν από την επιγεια ζωη της και,
κατά τον Πλωτίνο., ότι η ψυχή, για να εΠΙKOΙ
νωνησει με τον γήινο κόσμο, περιβάλλεται
κάθε φορά ένα σωμα.
247
Bόηθoc; ο Μαραθώνιοι;
Τα έργα του Βοήθιου αποτέλεσαν τη βάση των
φιλοσοφικων σπουδών στον δυτικό κόσμο
κατά τον Μεσαίωνα και πολυάριθμα σχόλια
γράφτηκαν για μεμονωμένα έργα του. Γρήγo
ρα ο Βοήθιος πήρε την αίγλη του μάρτυρα, και
η Consolatio διαδ6θηκε και διαβάστηκε όσο ε
λάχιστα κειμενα υστερα από τη Βιβλο. Mετα
φράστηκε σε όλες σχεδόν τις ευΡωπαικές
γλωσσες.
Btβλιoγρ. R Η Patch. The TradIlιon ο, BoethIus. New
York, 1935 - Η Μ Baπβ!. BoethIus. Cambndge. 1940
Ε Ν Pouσσoς
Βόηθος ο MaρaBώYIoc; (περ. 2OO 118 π.Χ.). Φι-
λόσοφος, ένας από τους εκπροσωπους της
Νέας Ακαδημίας. Μαζι με τον συμμαθητη, και
σχετικά πρεσβυτερό του, Καρνεάδη., άσκησε
έντονη κριτική στα διδόγματα της Παλαιάς
Στοάς και συνετέλεσε έτσι στην ανανέωση της
στωικής φιλοσοφίας με τον Παναίτιο τον
Ρόδιο. .
Ε Ν Pouσσoς
Βόηθος ο Σιδώνιoc; 1 (2ος αι π.Χ.). Στωικός
φιλόσοφος, μαθητής του Διογένη του Bαβυ
λωνιου. και συγχρονος του Παναίτιου του Ρό-
διου.. Ο Βόηθος, όπως και ο Παναιτιος, ανήκει
στους εκnρoσωπoυς της Μέσης Στοάς, που
τροποποίησαν τα διδόγματα της Παλαιάς. Έτσι
ο Βόηθος και ο Παναιτιος "τας εκπυρωσεις και
παλιγγενεσιας καταλιπόντες", "ηυτομόλησαν"
στο "δόγμα το της αφθaρσίας του κόσμου".
Σχετικά ο Βόηθος δεν δεχόταν ότι το συμπαν
ειναι ζωντανός οργανισμός και επέφερε τρο-
ποποιήσεις στην πανθειστική θεωρία των πα
λαιότεΡων στωικων. Σ' όλες αυτές τις θέσεις
φaινεται ότι ο Βόηθος επηρεάστηκε ως ένα
βαθμό από τα κοσμολογικά κριτήρια του Aρι
στοτέλη. Ο Βόηθος εισηγήθηκε ακόμα ως κρι
τήρια της αλήθειας τον "νουν", την "αίσθησιν",
την "όρεξιν" και την "επιστήμην". Ασχολήθηκε
κυριως με τη φυσική θεωρία, την αστρονομια
και τη μετεωΡολογια, και αναφέρονται ως
έργα του το Περι φυσεως, το Περι ειμαρμtνης
και ένα υπόμνημα στα Φαινόμενα του ΑΡατου..
Ε Ν Ρουσσος
Βόηθος ο Σιδώνιoc; 2. (1ος αι π.Χ.). Περιπατη-
τικός φιλόσοφος, μαθητής του Ανδρόνικου
του Ρόδιου., συνεχιστής του έργου του για
την έκδοση και τον σχολιασμό των αριστoτελι
κων συγγραμμάτων, ισως και διάδοχός του
στη διευθυνση του Περιπάτου. στην Αθηνα
248
Σχόλια του Βόηθου στο αριστοτελικό έργο Kα
πιγορlαι αναφέρονται από τον Σιμπλίκιο.. Ο
Βόηθος εργάστηκε και στην προσπάθεια εναρ
μονισμου του αριστοτελικου με το πλατωνικό
συστημα και επεxεlρησε να ταυτισει τις "ιδέες"
του Πλάτωνα. με τα "εΙδη" του Αριστοτέλη..
Στην προσωπική διδασκαλία του, όμως, ο Bόη
θος διετυπωσε ορισμένες καθαρά φυσιoκpατι
κές θέσεις, που anoKoλumouv την απόστασή
του τόσο από τα αριστοτελικά όσο και από τα
πλατωνικά κριτήρια. Οι ΚΙιΙριότερες από αυτές
τις θέσεις είναι οι εξής: Το ειδικό προηγειται
του γενικου' η μορφή δεν ειναι ουσία' η ψυχή
ειναι θνητή.
Ε Ν Pouσσoς
6oλoνταριoμόc;. βλ. βουλησιαρχία.
Boλταlρoc; (Franφιs Mane Arouet de VoltaIre,
1694-177θ). Ένας από τους πιο γνωστούς εκ-
φραστές του Γαλλικου Διαφωτισμού και συ
νεργάτης της φημισμένης "Εγκυκλοπαίδειας"
(βλ. Διαφωτισμός, ΕΥκυκλοπαιδιστtς). Οξυς
και συχνά σαρκαστικός στις παρατηρήσεις
του, επιγραμματικός στις εκφράσεις του, πα
ραστατικός στις πapoμοιωσεις του ως συγγρα-
φέας. Υπήρξε υπέρμαχος της ελεuθερoφΡO
συνης, διωκτης της δεισιδαιμονίας, αυστηρος
κριτής της καθολικής (παπικής) εκκλησίας για
τα ατοπήματά της στα δόγματα και την πρακτι-
κή της. Ωστόσο δεν ήταν άθεος' πρέσβευε ότι
κι σν δεν υπάρχει θεός ειναι χρήσιμο να επι
νοήσουμε κάποια θεότητα, γιατί μόνο έτσι
μπορεί να χαλιναγωγηθει το ήθος του πλή
θους, των πολλων, στην κοινωνία. Στο σημείο
αυτό η σκέψη του δεν απέχει από την παpατή
ρηση του αρχαίου σοφιστή Κριτία (Η. DIels W.
Kranz, D/e Fragmente der Vorsokratiker, 8 Β)
ότι: "πυκνός τις και σοφ6ς ανήρ το θείον ειση-
γησατο ίνα ειη τι δείμα τοις κακοίς...".
Ο Ιδιος υποστήριζε μια μορφή ντείσμου., την
πιστη δηλαδή σε κάποιον θεό δημιουργό, που
δεν αναμιγνύεται καθόλου στις ανθΡωπινες υ
ποθέσεις. Η εκ μέρους του υπεράσπιση της ε
λευθεροφροσύνης, της ανεξιθρησκείας και α-
νεξιγνωμίας και η ταυτόχρονη κριτική του
προς την παπική εκκλησία και το αυταρχικό
προεπαναστατικό καθεστως (ancien regime)
τον έφεραν σε συγκΡουση με το κράτος και
συχνα ο Βολταιρος γνωρισε τη Βαστιλλη
Κύρια έργα του 1 Lettres Ph/Iosoph/ques,
Elιfιments de la Ph/losoρh/e de Newton, ESS8/
sur les moeurs et Ι' esprit des nations (φιλoσo
φια της lστοριας), TraIte de ΙΒ toIerance, DIctIo
naire Philosophique και ο φημισμένος CandIde
(ο Αγαθουλης, που έχει μεταφραστει στην ελ
ληνική με τον τιτλο Μικρομtγας, στη σειρά
"100 αθάνατα έργα").
Στα φιλοσοφικά έργα του (Φιλοσοφικtς Eπι
στολtς, Φιλοσοφικό Λεξικό, Πραγματεία για
τη Μεταφυσική) ο Βολ ταίρος --<1KOλOuθώντας
το φιλοσοφικό/επιστημονικό πνευμα του και-
ρου του: τον Λοκ. και τον Nεύτωνα. nλησία
σε την ιδέα της αιωνιότητας της υλης, της α
ντικειμενικής ύπαρξής της, επισης την έννοια
της αιτιότητας των φυσικων φαινομένων, δη
λαδή δεχόταν απόΨεις που αποκλείουν θρη
οκευτικές ερμηνείες. Ταυτόχρονα όμως πρέ
σβευε τον "ντεισμό", την πίστη ότι υπάρχει
θεός δημιουργός, που δεν παρεμβαινει στην
πορεία του κόσμου μετά την αρχικη πραξη της
δημιουργιας.
Μερικές αποφθεγματικές ρήσεις του Boλταί
ρου: "Η πολιτικη εξουσια είναι η θέληση όλων
που εκφράζεται από έναν ή περισσότερους
(εκnρoσωΠOυς) συμφωνα με νόμους που έγι-
ναν με τη συμβολή όλων", "Η ειρήνη ειναι Kαρ
πος της ανεξιγνωμίας" (και της κοινωνικής δι
καιοσύνης). Στο Περι οργής Θεού, κεφ. XLLL,
βάζει στο στόμα του Επικουρου. τα ακόλουθα'
"Η ο θεός θέλει να άρει το κακό απ' αυτό τον
κοσμο και δεν μπορει, η μπορει και δε θέλει' η
ουτε μπορει ουτε θέλει' ή, τέλος, και μπορεί
και θέλει Αν θέλει και δεν μπορεί, σημαίνει α
δυναμία, πράγμα αντίθετο με τη φύση του
θεου' αν μπορει και δεν θέλει, σημαίνει κακία,
πράγμα ακόμα πιο αντίθετο προς τη φυση του'
αν ουτε θέλει ουτε μπορεί, σημαίνει συγχρό-
νως κακία και αδυναμια' αν θέλει και μπορεί
(και μόνο αυτό ταιριάζει στον θεό), πώς γίνε
ται να υπάρχει το κακό στη γη;". "Δεν συμφω-
νω ουτε με μία λέξη από όλα όσα λέτε, μα θα
αγωνιστώ μέχρι θανάτου για το δικαίωμά σας
να τα λέτε", έγραΨε σε φlλo του, αφού διάβα-
σε κάποιο δοκίμιό του.
βιβλΙΟΥΡ.. W Durant, Γιαγκόσμια Ισropια του Πολιπ-
σμού, τ. Ι' σελ. 186-215.- Ernest Cassιrer. The PhI/osophy
ΟΙ Ihe Enlightenment (throughout).- Παν. Κονδυλης, Ο Ευ-
ρωnαΙKός Διαφωrιαμός (εκδ "θεμέλιο", 2 τόμοι)
Φ κ Βωρος
Βόλτμαν (Woltmann) Λουντβιχ (187Η907).
Γερμανός φιλόσοφος, κοινωνιολόγος, δημo
οιολογος και οφθαλμίατρος, ιδρυτής του πε
ριοδικου. "PoIltIsch Anthropologische Αθνυθ"
(1902). Οι απόψεις του ΧαΡακτηριζονται από
την απόπειρα άκρως εκλεκτικιστικης (βλ εκλε
Βολφ
κτικισμός) τεκμηρίωσης του paTaIσTIKOυ-av
θΡωπολογικου ντετερμινισμου (βλ. αΙΤΙOKρα
τία) και επέδρασαν στα ιδεολογήματα του ρα
τσισμού., του πανγερμανισμου και του εθνικο-
σοσιαλισμου.
CΡΥα του ΟΙθ Oarwrnschθ Theone υΟΟ der SozIalIsmus.
1899 - Der histonsche MatenaIismus OarsteIIung υΟΟ
Kritik dθΓ Marxistischθn Wenanschaunung. 1900 - ΟΙθ
Germanen υΟΟ die Renaιssance ίπ ItaIιen, 1905 - Oιe
Germanen ιπ Frankreιch, 1907.- Kritischθ υΟΟ genetIsche
Begrundυng dθΓ Ethik, Freiburg (ίη Bayem), 1896 (Diss )
ΔΠ
Βολφ Χριστιανός (Wolff CrIstIan, Μπρεσλάου
1679 Xάλλη 1754). Γερμανός ορθολογιστης
φιλόσοφος, επιφανής εκπρόσωπος της φιλo
σοφιας του Διαφωτισμου στη Γερμανία. Eπη
ρεάστηκε από τον Λάιμπνιτς., του οποίου αρ-
γότερα συνόΨισε τη διδασκαλια σε ενιαίο επι
στημονικό και διδακτικό σύνολο, αφού τη συ
μnλήρωσε και την τροποποιησε σε ορισμένα
σημεια, καθως επίσης από τον Καρτέσιο., τον
Σπινόζα. και από την αρχαία ελληνικη φιλoσo
φια, ιδιως τον Αριστοτέλη., και τους Στωι
κους.. Οι ορθολογικές του όμως απόψεις τον
οδήγησαν σε σύγκρουση με τους "πιετιστές"
(ευσεβιστές).
Η φιλοσοφία του Βόλφ αποβλέπει στην πρα
κτικη χΡησψότητά της, προϋπόθεση της οποι-
ας θεωρεί την απόκτηση ακριβούς και βέβαιης
γνώσης. Η γνωση αυτή πρέπει να στηριχθεί
στην ύψιστη "αρχή της αντίφασης", την οποια
είχε ήδη επισημάνει ο Αριστοτέλης (Μετά τα
Φυσικά, βιβ. η, καθως και στην αρχή του "απo
χΡωντος λόγου". Αυτή η τελευταία θεωρηθηκε
ανατρεmική και του στοίχισε την έδρα στο πα
νεπιστήμιο της Χάλλης, την εξορία του από
την ΠΡωσσια (1723) και την αναζήτηση Kατα
φυγίου στο πανεπιστήμιο του Μάρμπουργκ
(1723 1740).
Με βάση την αρχή της αντιφασης ο Βολφ πα
ράγει όλες τις αλήθειες, αναλυοντας τις γενι-
κότατες έννοιες, και αυτές τις ονομάζει "αλή-
θειες του λόγου". Δέχεται όμως και τις "αλή-
θειες των γεγονότων", αυτές δηλ. που πηγά-
ζουν από την εμπειρια
Ο Βολφ προτάσσοντας, κατα το παράδειγμα
του Αριστοτέλη, την επιστήμη της λογικής ως
προπαιδευτική μάθηση, διαιρει τη φιλοσοφική
γνωση σε επιμέρους επιστημες.
Στην οντολογία, που είναι το αρτιότερο από τα
διάφορα τμηματα της φιλοσοφιας του, ο
Βολφ, εφαρμόζοντας τις αρχές της αντίφασης
και του αΠΟΧΡωντος λόγου για την περιγραφη
249
8oνOΩαρτιoμΌC;
των αντικειμένων στο συνολό τους, απoφaΙνε
ται ότι κάθε αντικεΙμενο είναι σύνολο oρισμέ
νων σταθεΡων ιδιοτήτων, οι οποίες έχουν ως
πηγή της τελειότητάς τους τον θεό. Οι σταθε
ρές πάλι ιδιότητες έχουν ως φορέα τους έναν
σταθερό πυρήνα, την "ουσΙα", όπως την ονο-
μάζει, έχοντας και σ' αυτό οδηγό του τον Aρι
στοτέλη. Η σύνθεση όλων αυτών των "ουσιών"
αποτελεΙ τον κόσμο, με τον οποΙο ασχολεΙται η
κοσμολογΙα ως αυτοτελής κλάδος της φιλoσo
φιας. Από τους νόμους της συνθεσης των
αnλων ουσιών και από τους νόμους της Kινητι
κής τους ενέργειας ο Βολφ εξαρτά τις μετaβo
λές του κόσμου, του οποΙου αΠΟχΡων λόγος
και ρυθμιστής εΙναι ο θεός. Στην ψυχολογΙα ο
Βολφ, ακολουθωντας τους νοησιαρχικους, δέ
χεται ότι τα Ψυχικά φαινόμενα κατά βάθος
είναι νοητικά. Παράγοντες των ψυχικων φαι
νομένων είναι η αισθηση και η φαντασια, και
πάνω από αυτές ο λόγος.
Πρωτότυπος ειναι ο Βολφ ιδιαιτερα στην
ηθική. Πλησιάζοντας το δόγμα των στωικων
"κατά φυσιν ζην", προτείνει την ηθική κατά
φυση ζωη, με σκοπό την τελειοποίηση του α
τόμου και του ανθΡωπινου γένους. Στην πoλι
τική εμφανιζεται οπαδός της "φωτισμένη ς δε
σποn.ιας". Στην οικονομια δέχεται το εμπoριo
κρατικό συστημα της Πρωσσίας, όπως αυτό
λειτουργουσε στα χρόνια του.
Η επlδραση του Βολφ στη Γερμανια του 180υ
αι υπήρξε πολύ σημαντικη. Τα σημαντικότερα
έργα του εΙναι: Αρχικά θεμtλια σπασών των
μαθηματικων επιστημων (Χάλλη 1710), Λoγι
καί σκtψεις περί Θεου, κόσμου και ψυχής και
περί όλων εν γtνει των πραγμάτων (ΛειΨΙα
1719), Λογικαι σκtψεις περl των ενεργειών
της φυσεως (Χάλλη 1723), Κοσμολογlα
(1731), Εμπεφική ψυχολογία (1732), Φυσικόν
δίκαιον (1740), Οικονομικά (1750) Κ.ά.
BιβλIovp..Kohimerer Ε , Kosmos und Kosmoπomle bθl C
Wolf, Cott.. 1911 - Ulίlz Ε ,C Wo", Halle. 1929.- Camρo
Μ ,C Wolff θ i1 raz/onslismo pΓθCfiΙίco. Milano. 1939
Απ Τζσφερόπουλος
8oνanαρτισμΌC;. Απολυταρχικό πολιτικό σύ
στημα. Αρχικά εμφανιστηκε στη Γαλλια ως
τάση για την παλινόρθωση της δυναστειας των
Βοναπαρτών. Στη συνέχεια εξελlχθηκε σε πo
λιτική ιδεολογία, η οποία εκδηλώνεται ως τάση
για τη συγκέντρωση όλων των εξουσιων του
κράτους σε ένα πρόσωπο, κατά το πρότυπο
του καθεστωτος των Βοναπαρτων, Nαπoλέo
ντα Α' και ΓΌ Ως πολιτικός όρος ο Boναπαρτι
σμός υποκατέστησε ουσιαστικά έναν άλλο αρ
250
χαιότερο, τον "καισαρισμό", που επίσης ήταν
απολυταρχΙα και γενικά αυταρχική πολιτική ε
ξουσΙα, που εξαρτιόταν από τη θέληση ενός
άνδρα. Ο βοναπαρτισμός βρισκει γόνιμο έδa
φος, και παρά τις υπάρχουσες και ισχυουσες
αρχές, σε κοινωνΙες στις οποίες ΠαΡατηρεΙται
ανοιχτή ταξική σύγκρουση, οπότε εμφανίζεται
μια δυναμική, πολιτική ή στρατιωτική nρoσωπι
κότητα για την εφαρμογή ενός "συμβιβaστι
κου" πολιτικού προγράμματος. Ιστορικά na
ρουσιάζεται με δυο μορφές: την προοδευτική,
με τυπικό εκπρόσωπο τον Ναπολέοντα Α', και
την αντιδραστική, όπως στην περlmωση του
Ναπολέοντα r. ΣτοιχεΙα βοναπαρτισμού xapα
κτήριζαν την πολιτική του ΒΙσμαρκ στη Γερμα-
νια, του Στολιπιν στη ΡωσΙα, του Νάσερ στην
Aιγuπτo Κ.ά.
Απ ττ
Βορέας θεόφιλος (1873, Μαρούσι Απικης
1954, Αθήνα). Σπούδασε θεολογΙα και φιλολο-
για στο πανεπιστήμιο της Αθήνας, φιλοσοφια
και ψυχολογια στο πανεπιστήμιο της Λιψιας
Από το 1912 καθηγητής της φιλοσοφίας στη
φιλοσοφική σχολή του πανεπιστημίου της
Αθήνας Από το 1926 ακαδημαικός, επιτιμος
συγκλητικός του πανεπιστημιου της Λιψιας και
ξένος εταΙρος της Ακαδημlας των επιστημων
της Βουδαπέστης.
Προσπάθησε να δημιουργήσει παράδοση επι
στημονικής φιλοσοφlας και ψυχολογιας
Ιδρυσε το πρώτο στην Ελλάδα ψυχολογικό ερ-
γαστήριο (1925) συμφωνα με το πρότυπο του
εργαστηριου που διεύθυνε στη Λιψια ο δάσKα
λός του Β. Βουντ. (W. Wundt).
Η σκέΨη του είναι θετικιστική, αλλά το κυριό-
τερο χαρακτηριστικό της εΙναι η μετριοπάθεια
Στη θεωρία της γνωσης λόγου χάρη απορΡΙ-
mει τόσο τον υλισμό όσο και τον ιδεαλισμό,
στο πρόβλημα της ελευθεριας της βουλησης
δέχεται ότι υπάρχει σχετική περιορισμένη ε-
λευθερΙα, στο πρόβλημα ψυxής σωματoς ειναι
δυιστής Κ.Ο.Κ. Διδόσκει ιστορια της φιλοσο-
φίας από τους προσωκρατικούς μέχρι τους
συγχρόνους του ευΡωπαlους και συστημaΤΙKη
φιλοσοφια, όπως γνωσιολογια, αισθητικη, λο-
γικη, φιλοσοφια της θρησκείας κ λπ Μπορει
να μην ειχε πρωτοτυπία, αλλά ήταν εργατικός,
ΠαΡακολουθουσε τα φιλοσοφικά ρευματα της
ΕυΡωπης και οι παραδόσεις του ηταν κάποιου
επιπέδου Έργα του: Λογική (1932) Ψυχολο-
γία (1933). Εισαγωγή εις την Φιλοσοφισν
(1935). Ηθική (1957). Η δόξα περι των σπλσ-
χνων ως tδρας της ψυχής (1909).- Η πειραμα-
τική παιδαγωγική των καθ' ημάς χρόνων
(1911). Πειραματική Ψυχολογία και Ψυχολο-
γικά εργαστήρια (1913). Η πορεlα της λήθης
(1930) Κ.ά.
ΒιβλιΟΥρ..Ε Παπανουτσου, Νεοελληνική Φιλoσoφlα, Βα-
σική βιβλιοθήκη 36Ιθ - Μ Κισσόβου, Η Φιλoσoφlα εν τη
σvγxpόνω Ελλάδι. Θεόφιλος Boρtας, Αθι')ναι, 1953
Γραμμ θtμελη - ΑλατζόΥλου
Boρμc; (Wοnπs)Ρενέ (8.12.1869, Pεν 12.2.1926,
ΠαΡίσι). Γάλλος φιλόσοφος και Koινωνιoλό
γος, ο βασικός εκπρόσωπος της οργανιστικής*
κοινωνιολογίας στη Γαλλία. Στο βιβλίο του
Οργανισμός και κοινωνlα (OrgsnIsme et
societe, 1896) υποστηρίζει ότι η κοινωνία προ-
σομοιάζει με τον ανθρώπινο οργανισμό.
Στο έργο του Φιλοσοφία των κοινωνικών Eπι
στημών (PhiIosophIe des sciences socIsIes,
1903 1907) επιχειρεί να επεκτείνει την oργανι
στικη αντίληψη της κοινωνιολογίας και προς
άλλες Kατεuθυνσεις (ανατομια, φυσιολογία,
παθολογία, υγιεινή της κοινωνίας), χΡησιμο-
ποιωντας μιαν αυστηρή βιολογική ορολογία,
παραδέχεται ωστόσο ότι ο οργανισμός και η
κοινωνία δεν πρέπει να θεωρούνται ως ταυτό
σημα
Στο τελευταιο του έργο Κοινωνιολογια: η
φυση της, το περιεχόμενό της, οι εξαρτημtνοι
κλάδοι της (SocioIogIe, sa nsture, SOn contenu,
ses sttsches, 1926) περιορίζει ακόμη περισσό
τερο την έννοια του οργανισμου κι απoμακρυ
νεται από την καθαρά βιολογική αρχική του
θέση' μόνο στην πρωταρχική τους κατάσταση
οι κοινωνίες προσομοιάζουν με οργανισμούς
και υπόκεινται στους κανόνες τους. Με τη βαθ
μιαία εξειδίκευση και ανάmuξή τους μετaβάλ
λονται σε περισσότερο πνευματικά πoλιτισμι
κά οικοδομήματα, αποδεχόμενες ταυτόχρονα
σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό ανθρώπινα δια-
νοητικά ιδανικά (δικαιοσύνη, ελευθερία, ειρή-
νη κ.λπ.).
Με τη μεσολάβηση του ανθΡωπινου πνευμα
τος, επιτελεΙται έτσι μια μετάβαση από τον oρ
γανικό κόσμο (με τους σκληρους αγωνες για
την αυτοσυντήρηση που τον διακρινουν) στον
κοινωνικό. Ως προς τη σχέση ατομικου KOΙ
νωνικου, ο Βορμς υποστηρίζει μια ενδιάμεση
θέση ανάμεσα σ' αυτήν του Ντυρκαιμ. και σ' ε
κεινη του Τορντ.: το κοινωνικό συνισταται από
ατομικά στοιχεια αλλά και το ατομικό nληpώ
νεται από κοινωνικά Η κοινωνια δεν υφίσταται
διnλα στους μεμονωμένους ανθΡωπους, αλλά
αποτελεί μιαν οργάνωσή τους, βρισκοντας την
Boύδac;
ανώτατη έκφρασή της στο κράτος: σ' αυτό συ
νειδητοποιεί τον εαυτό της. Το κράτος έχει
μιαν αυτόνομη δική του ζωή, που το αποσπά
τόσο πολυ από τους πολίτες του, ωστε να μπo
ρεΙ να ζητήσει απ' αυτούς θυσίες και υπακοή.
Είναι τόσο πολυ "φυση", ωστε κάθε ατoμΙKΙ
σμός, οσοδήποτε υγιής, να πρέπει να KαταπO
λεμηθεί ως μη φυσικός αν καθορίζεται ως αυ
τοσκοπός. Η κοινωνία υπόκειται στους φυσι-
κούς νόμους της εξέλιξης, γι' αυτό και απαγo
ρεύεται κάθε σκέψη για πρόοδο και μεταρρύθ-
μιση. Η επιστήμη δεν είναι προσανατολισμένη
προς την πράξη αλλά προς τη γνώση. Για να ε
πιδράσουμε πραγματικά πάνω στον κόσμο, θα
πρέπει να γνωρίζουμε επακριβώς το Είναι του.
Η μεγάλη οργανωτική ικανότητα του Βορμς
στάθηκε αναμφισβήτητα για την ανάmυξη της
κοινωνιολογίας - όχι μόνο στη Γαλλια πολυ
πιο σημαντική από το επιστημονικό του έργο.
Αντωνης Οικονόμου
Βούδαι; (563-483 π.Χ.). Μια από τις μεγαλυτε-
ρες προσωπικότητες στην ιστορια του κόσμου
και ο ιδρυτής του Βουδισμου.. Γεννήθηκε στην
πρωτεύουσα της φυλής των Σάκυας Kαπιλαβά
στου, στο σημερινό Νεπάλ, σε μια εποχή με-
γάλων αλλαγών. Ο έκτος αιώνας Π.Χ. υπήρξε
μια εποχή που προσδιόρισε αποφασιστικά την
πνευματική πορεία της ανθΡωπότητας' Στον
αιωνα αυτόν γεννήθηκαν, στην Ινδία, εκτός
από τον Βούδα Γκοτάμα, και ο ΜαχαβίΡα, ο ι
δρυτής του Γιανισμου., στην Κινα ο Koμφoύ
κιος. και ο Λάο-Τσε., στην Ελλάδα ο Θαλής., ο
Ξενοφάνης., ο Πuθaγόpας. και ο Ηράκλειτος.,
στην Περσία ο ΖαΡατούστΡας. και στην Παλαι
στίνη ο Ιερεμίας. Ο πατέρας του Βούδα, ο Σoυ
ντοντάρμα, ηταν αρχηγός, ένα είδος βασιλιά,
της πολεμικής κάστας (Kshatriya) Γκοτάμα,
από την οποία πήρε ο γιος του και το όνομά
του, αν και το πραγματικό του όνομα ήταν Σι-
ντάρτα. Η μητέρα του Μαχαμάγια τον γέννησε
στο άλσος Λουμπίνι, στο νότιο Νεπάλ, καθως
ταξίδευε για να επισκεφθει τους γονεΙς της
που έμεναν στη Ντεβαντάχα. Κατά τη γέννησή
του, όπως αναφέρει η παράδοση, συνέβηκαν
πράγματα θαυμαστά Όμως η μητέρα του πέ
θανε κατά τον τοκετό και ο πατέρας του, και
για τον λόγο αυτό, κατέβαλε ιδιαίτερη φροντι-
δα να του προσφέρει όλες τις ανέσεις και την
πολυτέλεια που του επέτρεπε η υψηλη του
θέση και να τον προστατεύσει, όσο γινεΤαι,
από τους κινδύνους και τη δυστυχια της ζωής.
Παρά ταυτα, από τη νεανική του ηλικια ο Σι
251
Βούδει;
ντάρτα φανέΡωσε ένα πνεύμα εξόχως διεισ
δυτικό και μια κλΙση προς τη συγκέντρωση, την
απομόνωση και τον διαλογισμό. Όταν ενηλι
κιώθηκε, από τις τετρακόσιες υποψήφιες νυ
φες που του παρουσιάστηκαν, σύμφωνα με τη
θέση του ως πριγΚΙΠα, για επιλογη, αυτός πρo
τΙμησε τη σεμνή ΓΙOσOντάpa από την οποΙα α-
πέκτησε ένα γιο, με το όνομα Ραχουλα. Στην
ηλικία των εΙκοσι εννέα ετων ο Σιντάρτα, βγαΙ
νοντας έξω από την αυταπάτη της ευτυχΙας
που του έδινε το παλάτι του, συναντήθηκε και
βιωσε εμπειρικά τις τέσσερις όψεις της ανθpω
πινης δυστυχιας: τα γηρατειά, την αρρωστια,
τον θάνατο και τον αυτοβασανισμό. Αυτό τον
συγκλόνισε βαθιά και τον έκανε να απαρνηθει
τα τρια του παλάτια, τους τιτλους του, την oι
κογένειά του και γενικά τα εγκόσμια και να α
ναζητησει μια ουσιαστική γνωση και κατανόη-
ση του κόσμου. Τη φωτιση δηλαδή και την α
πελευθέρωση από τον φαύλο κύκλο των δια-
δοχικων ενσαρκωσεων μέσα στον ωκεανό του
πόνου που αποκαλείται σαμσάρα.. Έτσι, έγινε
ένας περιnλανώμενoς ασκητής, ο οποιος για
έξι χρόνια αKOλOuθησε όλους τους γνωστους
δασκάλους και δοκΙμασε όλους τους γνω
στούς δρόμους, τη γιόγκα, τη νηστεια, την α
πάρνηση και τον ασκητισμό. Αλλά παρ' όλα
αυτά δεν κατόρθωσε να βρει απάντηση στα με
γάλα εΡωτηματά του. Τότε, σε ηλικΙα τριάντα
πέντε ετων, πήρε τη μεγάλη απόφαση να δια
λογισθει προσωπικά και βαθιά και να παpαμεΙ
νει αμετακΙνητος μέχρι να βρει την αιτΙα του
πόνου και της δυστυχΙας και τον τρόπο της υ
πέρβοσής τους Στη Μποντγκάγια, κάθισε σε
στάση διαλογισμου κάτω από μια συκιά, που α-
ποκλήθηκε από τότε το δέντρο της φωτισης,
και ορκΙστηκε να μη σηκωθεΙ από τη θέση αυτή
μέχρι να κατανοήσει τα φαινόμενα του κό-
σμου. Ήταν η πανσέληνος του Μαίου. Η παρά-
δοση Περιγράφει με λεmομέρειες όλους τους
πειρασμούς και τις δοκιμασΙες που υπέστη από
τον Mάpa, το πνευμα του κακου. Τελικά ο
Μάρα, με όλη του τη φοβερή ακολουθΙα, του
αρνήθηκε το δικαιωμα να ΠαΡαμεΙνει εκεί.
Τότε ο Σιντάρτα άγγιξε σε μαρτυρία το χώμα
με τον δείχτη του δεξιου του χεριου και η γη
σείστηκε και αντιλάλησε ηχηρά το δικαΙωμά
του να ΠαΡαμεΙνει στην επίμονη αυτή στάση α
ναζήτησης και τού επιβεβαιωσε τη στήριξή
της. Ήταν η μεγάλη στιγμη της φωτισης και
της απελευθέρωσης του Από τότε κατανόησε
τα πάντα και αποκλήθηκε Βουδας, δηλαδή
"αυτός που ξυπνησε" από τον βαθυ υπνο της ά
252
γνοιας. Έτσι πέρασε τα υπόλοιπα σαράντα
πέντε χρόνια της ζωής του διδόσκοντας "τις
τέσσερις επιφανεΙς αλήθειες", δηλαδή τη "λο-
γική", με την οποΙα αναλυει την αιτΙα του
πόνου και της δυστυχΙας, δηλαδή το "εγω" που
γεννάει την άγνοια από την οποΙα προέρχεται
η προσκόλληση και η αποστροφή, και "ΤΟ OΚTα
nλό μονοπάτι", δηλαδή τις οκτω αρετές με τις
οποίες μπορούμε να υπερβουμε τη δυϊκή αντι
ληψη και τον πόνο (βλ. Βουδισμός) , που αΠO
τελούν την πεμmουσια της διδασκαλΙας του.
Ο ιστορικός Βούδας κάλεσε και προσκάλεσε
τους ανθΡωπους να ακολουθήσουν το παρά
δειγμά του και να φωτιστούν, να γΙνουν και
αυτοΙ Βουδες, γιατι κάθε ον έχει μέσα του
αυτή τη δυνατότητα που αποκαλείται βouδΙKή
φύση. Αποκλήθηκε και Σακυαμούνι, δηλαδή ο
Σοφ6ς της φυλής των Σάκυας, και από τους α-
ναρίθμητους οπαδους του σχηματΙστηκε η κοι-
νότητα των πιστων, η Σάγκα' η διδασκαλία του
αποκλήθηκε Ντάρμα., δηλαδή ο παγκόσμιος
νόμος που εξηγει τα φαινόμενα Και τα τρΙα
αυτά, ο Βουδας, που ειναι ο Οδηγός, η Σάγκα,
που ειναι η κοινότητα των συνασκητων και συ-
νοδοιπόρων, και το Ντάρμα, που εΙναι το προ-
σωπικό βίωμα και η ατομική προσπάθεια, ο Δρ(F
μος που πρέπει να ακολουθήσει κανεις, ειναι
"τα τρία πολύτιμα Πετράδια", στα οποΙα αναφέ
ρεται και ζητάει προστασΙα κάθε Βουδιστής.
ΒιβλΙΟΥΡ Amold Edwιη, Thθ Lιght οΙ AsιB, σε ποιητική
μορφή ΙΙllιe Arthur, Thθ LιlB οΙ Bυddhs MarshaJI
George, Bυddhs Thθ Oυesf for Serenιty Saddhabsss Η .
Thθ ΙίΙΒ οΙ ΙΜ Bυddhs - Βασ Βιτσαξής, Ο στοχσσμός και
η π/στη (Αρχαιότητα - Χριστιανισμός), 2 τ , Εστια. Μήνα.
1991 - Δημ Βελισσαρόπουλος, /στoρiσ της ινδικής φιλο-
σοφ/σς, Δωδωνη, Μήνα - Γιόννινα, 1992'
Ε Λιακόπουλος
Βούδες. Πέρα από τον ιστορικό Βούδα. ΣαKua
μούνι (ή Γκοτάμα Σιντάρτα) το επίθετο Βούδας
(ο Aφuπνισμένoς ---από τον βαθύ λήθαργο της
άγνoια , ο Φωτισμtνoς) δΙδεται σε κάθε φω-
τισμένο ον το οποίο έχει υπερβεΙ το δυίκό εnl-
πεδο και κατέχει συμπαντική γνωση.
ΕΛ
Βούδι (σανσ.: BuddhI). Η ατομική βάση της
νόησης. ΣοφΙα, η οποΙα δεν μπορεΙ να συγχέε
ται ούτε με τη μάθηση ούτε με την τρέχουσα
γνωση.
ΕΛ
Boυδlσμόc;. Ο Βουδισμός ειναι δημιουργημα
της εξελικτικής πορειας της προινδικής, της
βεδικής και της ινδουίστικής παράδοσης. ΕΙναι
εκπόρευση της πυκνής σκέψης του 6ου Π.Χ.
αιώνα που αποτέλεσε μοναδικό και απoφaσι
στικό σταθμό στην ιστορΙα του κόσμου. Αλλά
κυρίως ειναι το απαύγασμα της έκλαμψης και
της φώτισης του Γκοτάμα Σιντάρτα που απo
κλήθηκε Βουδας, ενός ανθΡωπου και ασκητή
που κατάκτησε τη γνωση μέσα από έναν βαθύ
τατο και επίμονο διαλογισμό. Ο Βουδισμός, για
τους μη Βουδιστές ιστορικους, φαίνεται ότι ε
πεδιωξε μια κοινωνική επανάσταση και μια
πνευματική αναγέννηση, με την απόρριψη της
αυθεντία:; όλων των θρησκευτικων παpαδόσε
ων που ειχαν δημιουργηθεΙ πριν από αυτόν,
όπως ο lνδουίσμός, ο Βραχμανισμός., ο Γιανι-
σμός., οι Ατζιβάκας κ λπ. Στην ουσΙα όμως ο
Βουδας διδαξε μια ανεξάρτητη από τις τρέ
χουσες συμβατικότητες ηθική και μια νέα, Kα
θaρή θέαση του κόσμου. Βουδας δεν σημαίνει
θεός, αλλά ένας άνθρωπος όπως όλοι οι άλλοι,
ο οποιος όμως ξυnνησε από τον βαθυ υπνο της
πνευματικής άγνοιας (αβΙντια.) και κατόρθωσε
να συλλάβει την αληθεια και την ουσια των
νόμων που κυβερνούν τους κόσμους. Για τους
ανθΡωπους ιδιαίτερα, ο Βουδας βίωσε τη βαθιά
αιτια του πόνου και της δυστυχιας τους και
από απέραντο έλεος αποφάσισε να τους διδά
ξει τον τρόπο με τον οποιο θα υπερβούν αυτό
τον φαυλο κύκλο των γεννήσεων και των θα
νάτων, που στην ανατολή αποκαλεΙται Σαμσά-
Ρα.
Ο άνθρωπος, η πνευματική του συγχυση και η
ευγενής δυστυχια του υπήρξαν το κεντρικό
πρόβλημα της βουδιστικής πρακτικής και κάθε
μεταφυσική αναζήτηση που δεν εΙχε σχέση με
τις καθημερινές του αυτές δοκιμασιες και με
την απαλλαγή του από αυτές θεωρήθηκε φυγή
και ματαιοπονία και δεν ενθαρρυνθηκε ποτέ.
Κάθε μεταφυσική θεωρηση ειναι στην ουσΙα
μερική μόνο προσέγγιση της αλήθειας, που
βρίσκεται πέρα και πάνω από κάθε λογική ανά-
λυση και νοητική διεργασια. Έτσι, ο Βουδισμός
δεν είναι ουτε θρησκεία με τον αυστηρό πρoσ
διορισμό του όρου (δεν έχει θεό δημιουργό
λ Χ και σωτηριολογια), ουτε είναι ένα φιλοσο-
φικό συστημα με τη δυτική αντlληψη του όρου.
Απλά είναι ένας τρόπος ζωής, ένας πρακτικός
Δρόμος. Βουδας κατά συνεκδοχη ειναι εκείνος
που περπάτησε αυτό τον Δρόμο και μπορεί να
αναφέρει στους άλλους τι βρηκε πάνω σ'
αυτόν, μεταβαλλόμενος έτσι σε οδηγό τους.
Αλλά κάθε ακόλουθος και συνοδοιπόρος του
BoUΔισμΌC;
πρέπει και oφεlλει να τον βαδΙσει φυσικά
μόνος του και να ζήσει ο ιδιος τις εμπειριες
του' κανένας άλλος δεν μπορεΙ να τον περπα
τήσει για λογαριασμό του. Ο Βουδισμός μετα
φέρει έτσι άμεσα, άφοβα και χωρις κανένα δι
σταγμό την εuθυνη της πορείας αυτής σε κάθε
ασκούμενο προσωπικά. Ο νόμος του κάρμα.,
που υιοθέτησε και αναπροσδιόρισε, του το επι
βάλλει
Αυτή η παρομοΙωση του δρόμου επέτρεψε στο
βουδιστικό σύστημα να αποκαλεΙται Οχημα
(Yana), με την έννοια ότι ειναι ένα μέσο το
οποιο θα σε μεταφέρει από τον τόπο της εγKό
σμιας εμπειρίας, της πνευματικής άγνοιας, της
επιθυμιας, της δυστυχιας και του πόνου στον
τόπο της υπεΡβατικής σοφίας, που είναι η απε
λευθέρωση από τα δεσμά και τον πόνο και που
αποκαλείται Φωτιση. Και καθώς για λόγους
πρακτικούς, όταν διασχΙσουμε με ένα ακάτιο
το ποτάμι και φθάσουμε στην απέναντι όχθη,
δεν το σέρνουμε μαζι μας, αλλά το εγKαταλει
πουμε για να φθάσουμε ευκολα στον τελικό
μας προορισμό, έτσι και το βουδιστικό Οχημα
εΙναι απλά ένα μέσο πορειας και ολοκλήρωσης
που η φυση του και η αποστολη του δεν του ε
πιτρέπουν να εξελιχθει σε αυτοσκοπό.
Αποτέλεσμα αυτής της ιδιότητάς του να ειναι
άμεσος, πρακτικός και βιωματικός, ειναι ότι δη
μιούργησε σχολές και μορφές που τον παρoυ
σιάζουν με άλλη κάθε φορά απόχρωση, μέσα
στους 25 αιωνες της ιστορΙας του, και τον Kά
νουν να συμφιλιωνεται σοφά με το επιχωριο
κάθε φορά πολιτισμικό σχήμα, καθώς έχει εξα
πλωθει σε ολόκληρο τον πλανήτη. Παράλλη
λα, έχει και διάφορα επίπεδα έκφρασης και ερ
μηνεΙας. Αλλά τα διάφορα Οχήματα που δίδα-
ξε ο Βουδας, όπως τα Οχήματα της Χιναγιάνα.
και της Μαχαγιάνα. λ.χ., θεωρουνται από
όλους τους Βουδιστές τέλεια από κάθε άποψη
και οι διάφορες παραδόσεις των ποικιλων α-
σκήσεων του Ντάρμα., βαθυτατες και πέρα
από τα όρια της φαντασΙας, αποτελεσματικές.
Η ποικιλια τους δεν οφειλεται σε κάποια δια
φορα ποιότητάς τους, αλλα στη διαφορετική ι
κανότητα πρόσληψης των όντων στα οποία α
πευθυνονται, στη διαφορετικη καρμική τους ε
πιβάρυνση. Ο Λέων της Φυλής των Σάκυα
(όπως αποκαλεΙται ο Βουδας Σακυαμουνι) γύ
ρισε για παράδειγμα τον τροχό του Ντάρμα
(δηλαδή διδαξε) ουσιαστικά στα 45 χρόνια της
αποστολής του και, παρά τις άπειρες ομιλιες
του, μόνο τρεις φορές ουσιαστικά και κάθε
φορά κινήθηκε σε διαφορετικό επίπεδο και για
253
ΒούλΥαρης
διαφορετικές κατηγοριες όντων: με το πρωτο
γύρισμα, ο Βουδας εξαφάνισε τη λανθασμένη
άποψη της μη αποδοχής του νόμου της αιτίας
και του αποτελέσματος (κάρμα) (κάτι που ήταν
ευκολο να το 'lποδεχθουν όλοι σχεδόν οι άν-
θρωποι)' με το επόμενο γύρισμα, εξαφάνισε τη
λανθασμένη άποψη της πιστης σε μια αυθύ
παρκτη και ανεξάρτητη ψυχή, που αποτελεΙ τη
βάση της απατηλής προσκόλληση ς στο "εγω",
(κάτι που εΙναι δυσκολότερα αποδεκτό, γιατΙ
το εγω ειναι η πηγή της άγνοιας και το στήριγ
μα όλων των παθων)' και με το τρΙτο γυρισμα
εξαφάνισε τη βάση όλων συλλήβδην των λαν
θασμένων απόΨεων, που θεωρουν ότι τα φαι
νόμενα γενικά έχουν μια ανεξάρτητη και στέ
ρεη υήaρξη (το απατηλό των φαινομένων
μόνο μετά από βαθυ και έμπειρο διαλογισμό
μπορεΙ να γινει τελικά αποδεκτό).
Για τις βασικές έννοιες του Βουδισμου βλέπε:
Επαναγέννηση., Κάρμα., Νιρβάνα., Σαμσάρα..
Για τις γενικές αρχές του: (Οι) Τέσσερις Eπι
φανείς Αλήθειες., (το) Οκταπλό Μονοπάτι.,
Κενότητα.. Για τις σχολές του' Χιναγιάνα. ή
Τεραβάδα., Μαχαγιάνα., Ζεν..
ΒιβλΙΟΥΡ Βασ Βιτσαξής, Ο σroxασμός και η nιστη,
(Αρχαιότ/το Xρισrιανιαμός), 2 τ , EσrΙα, Μήνα, 1991 -
Δημ Βελιοσαρόπouλος, Ισroρlα της ινδικής φιλοσοφ/ας.
Δωδωνη, Μήνα - Γιόwινα, 1992'
Ε Λιακόπουλος
Βούλγαρης Ευγένιος (1716, Κέρκυρα - 1806,
Μονή Αλεξάντρ Νέφσκι, Πετρούπολη). Γεννή
θηκε στην Κέρκυρα ΕκεΙ γνώρισε ως δάσκαλο
έναν από τους διαπρεπεΙς λόγιOuς της εποχής,
τον Αντωνιο Κατήφορο. Για τη συνέχεια των
σπουδων του δεν έχουμε ασφαλεις ειδήσεις'
ισως φοιτησε και στο πανεπιστήμιο της Πάδo
βας. Ποντως, την ευρυτητα της παιδειας του
Βούλγαρη την αποκαλυmει το έργο του, διδα
κτικό και συγγραφικό. Η σταδιοδρομια του: Το
1737 ή 1738 χειροτονηθηκε διάκονος' τότε άλ
λαξε και το βαφτιστικό του όνομα Ελευθέριος
σε Ευγένιος. Το 1742 (σε ηλικια 26 χρόνων)α
νέλαβε τη διευθυνση της MaρoυτσαΙας Σxo
λής στα Γιάννενα το 1750 έγινε διευθυντής
άλλης σχολής στην Κοζάνη το 1753 πρoσκλή
θηκε για τη διευθυνση της νεοσυστατης τότε
Αθωνιάδος Ακαδημιας, από οπου αποσυΡθηκε
το 1759 για να διδάξει στην Πατριαρχικη AKα
δη μια της Κωνσταντινουπολης. Το 1762 τερ
ματίζεται η εκπαιδευτική δράση του Boύλγα
ρη. Εγκαταλειπει οριστικά και τον ελληνικό
x ρo για την Ευρώπη, από όπου δεν γυρισε
ποτέ πια. Κατέληξε στη Ρωσία, όπου η AΙKατε
254
ρΙνη (σε περίοδο τότε θεαματικών φιλελευθε
Ρων χειρονομιών, πριν από τη Γαλλική Eπανά
σταση) του επιδαψlλευσε τιμές και τον nρoω
θησε ως το αξΙωμα του αρχιεmσκόπου της νε
οσύστατης τότε αρχιεπισκοπής «ΣλαβονΙου
και Χερσώνος» στην Ουκρανία.
Για την εικοσάχρονη περιοδο της εκπαιδευτι
κής δραστηριότητας του Βουλγαρη οι ερευνη
τές σημειώνουν τα παρακάτω, συνοmικά:
α. Ως δάσκαλος θαυμάστηκε για τη σοφΙα και
την εργατικότητά του' ο ιδιος φαΙνεται αισθα
νόταν το έργο του ως προσφορά κοινωνική
προς το γένος.
β. Την περιοδο της εκπαιδευτικής του δραστη
ριότητας ο Βούλ γαρης για εξυπηρέτηση του
εκπαιδευτικού έργου TOU--- μετέφρασε ένα
πλήθος συγγράμματα από δυτικοευΡωπαικές
γλωσσες (J. Locke, Δοκίμιο για τ/ν ανθρωπινη
νόηση.- Antonio GenovesI, Στοιχεία Mεταφυσι
Kής. G. J. S. Gravesande, Εισαγωγή εις τ/νΦι
λoσoφlαν. Fr. Wucherer, ΦυσΙKή. ChrIstIan
νοη Wolff, Στοιχείσ Αριθμητικής και Γεωμε
τρΙας και άλλα). Αυτά τα έργα αποτελουσαν
πολύ τολμηρό νεωτερισμό για δυο λόγους:
ΠΡωτα γιατΙ έθιξαν την αλαζονεΙα και αυτάρ
κεια της παράδοσης ως μόνης πηγής παιδεΙας
και ύστερα για το συγκεκριμένο περιεχόμενό
τους, που οπωσδήποτε έθιγε την αυθεντια της
παράδοσης και της αποκάλυψης, όσο κι αν
προσπάθησε ο Βουλ γαρης να διαχωρΙσει τα
όρια του φιλοσοφικου στοχασμού και της oρ
θόδοξης πΙστης. Οι νεωτερισμοι και ο αρχικός
φιλελευθερισμός του Βουλ γαρη προκάλεσαν
αντιδράσεις των συντηρητικων κυκλων γενικά,
της ΕκκλησΙας αργότερα (αλλά ως τότε ο Boυλ
γαρης εΙχε προλάβει να αναδιπλωθεσ. Ως προς
αυτους τους νεωτερισμOuς (εισαγωγή της δυτι
κοευΡωπαικής φιλοσοφΙας και επιστήμης) εΙχε
προηγηθεΙ ο Β. Δαμωδός' αλλά διέ uγε ή πρό-
λαβε τις αντιδράσεις, γιατΙ ζouσε σ' ένα απόμε
ρο χωριό της Κεφαλονιάς και η διδασκαλια του
τότε εΙχε πολύ περιoρισμtνη εμβtλεια.
γ. Από όλα τα εκπαιδευτικά ιδρύματα όπου υ
πηρέτησε, ο Βουλγαρης αποχωρησε ύστερα
από ιδεολογικές διενέξεις, προστριβές και φα
τριασμOuς εκ μέρους των αντιπάλων ή των ε
πικριτών του. Φαίνεται, πάντως, ότι οι αντιδι
κίες που εκδηλωθηκαν γύρω από το πρόσωπό
του οφειλονταν και στην πληθωρική παρουσια
του, που επισκιαζε όλους τους άλλους, και σε
κάποια εριστικότητά του, που ίσως μεγάλωνε
με το πέρασμα του χρόνου. (Βλ. Henderson, Η
αvaβιωση του ελληνικου στοχσσμού,70)
Περισσότερο και από την εκπαιδευτική και με
ταφραστικη προσφορά του, τον Βουλγαρη τον
έκανε διαπρεπή η συγγραφική παραγωγή του
Το 1766 (όταν πια είχε οριστικά εγκαταλειψει
τον ελληνικό χωρο) εξέδωσε στη Λιψια τη Λo
γική του, το πιο σημαντικό για την ελληνική
παιδεΙα εργο του. Αυτό διαιρείται σε 5 βιβλια:
(1) περι εwοιων, (2) περί σκtψεως, (3) περι
κρισεως, (4) περι διανοίας και (5) περι μεθό-
δου. Οι τιτλοι των 5 μεΡων του έργου και ο
όγκος του (586 σελιδες) δηλωνουν ότι δεν
πρόκειται για ένα συγγραμμα «τυπικής λoγι
κής.., αλλά για ευρυτερο εγχειρίδιο εισαγωγής
στον φιλοσοφικό στοχασμό. Η εικόνα αυτή συ
μπληΡωνεται από ένα πλήθος παρεκβάσεις με
πληροφορίες από όλη την ιστορια της ευpω
παικης φιλοσοφιας Αυτές προσθέτουν στο
εργο πολυ φόρτο και στον αναγνωστη πολύ
κόπο. Ο Henderson (ό.π., σελ. 94), διατυπωνει
την εξήγηση ότι η προσθήκη τόσων παρεκβά
σεων και ποικιλων φιλοσοφικων πληροφοριων
ηταν αναγκαΙα, γιατι οι μαθητές των διαφόρων
σχολων δεν εΙχαν τότε άλλη φιλοσοφική προ-
παιδεΙα ουτε άλλη βιβλιογραφια.
Αναλύοντας τον φιλοσοφικό στοχασμό γενικά
και παρουσιάζοντας τη νεότερη ευΡωπαική φι
λοσοφΙα του διαφωτισμού ειδικά, ήταν πολυ
φυσικό να αντιμετωπίσει ο Βουλγαρης το πρό
βλημα των σχέσεων της φιλοσοφιας προς τη
θεολογΙα και την πιστη. Ζουσε σε μια κοινωνια
όπου η εκκλησιαστικη αυθεντια δεν μπορούσε
να ανεχτει τη φιλοσοφία παρά μόνο ως υπηρε
τικη της θεολογΙας και μετέφερε ""'α/ς δάσKα
λος npωτα σ' αυτη την κοινωνια τον ευpωπαι
κό φιλοσοφικό στοχασμό, που τολμουσε ---κυ-
ρΙως στα χρόνια του διαφωτισμOιJ..... να κρινει
και τη θρησκεια και να αμφισβητει την εKκλη
σιαστική αυθεντια και τον λόγο της Αποκάλυ-
Ψης. Οφειλε να ξεκαθαρισει τη θέση του Δη-
λωνει λοιπόν ότι θα πΡοχωρει στον φιλοσοφι-
κό στοχασμό διατηΡωντας πάντα στενότατη
επαφή με τον ορθό λόγο. Αλλά και αποφευγει
να αποδεχτει οποιαδηποτε θέση που δεν συμ
φωνει με την αποκαλυφθεισα αλήθεια, όπως
αυτή εκφράζεται από την ΑγΙα Γραφή. γπο-
στηριζει ότι ειναι σφαλερό να νομιζουμε ότι τα
θεια θέματα αποκλειονται από τους στoxα
σμους του φιλοσόφου' αλλά και διευκρινίζει
;τεριοριστικCr ότι έχουμε δικαΙωμα να ερευ
νησουμε εκεΙνα μόνο τα κατηγορήματα του
θείου που είναι δυνατόν να εκφραστουν με έν
νοιες φυσικές (<<ταις κατά φυσιν εννοιαις λη
ma")' μενουν δηλαδη έξω από τους στoxα
ΒούλΥαρης
σμους του φιλόσοφου, έξω από την κριτική
του ορθού λόγου, «τα επέκεινα του λόγου, τα
υπέρ λόγον.. δόγματα, που είναι βtβαια θέσεις
δογματικές, αναπόδεικτες. Διακηρυσσει ανε-
ξαρτησια της σκέψης αλλά σπευδει να βάλει
όρια της ανεξαρτησίας. Παρέμεινε πάντα θεo
λογων φιλόσοφος (<<θεολογείν φιλοσοφικως
αιΡουμενος..).
Onως ΠαΡατηρησε ο Δ. Γληνός (Η αξια των αν
θρωπιστικων γραμμάτων στην Ελλάδα, 1945,
σελ. 38 39), ο Βούλγαρης υπήρξε «ένα πε
ριεργο αμάλγαμα βυζαντινής χριστιανικής πα-
ράδοσης και δυτικου ανθΡωπισμου.., Διαφωτι
σμου.
Πάντως, και μόνο που τόλμησε και μιλήσει για
«ελευθερια του συλλογίζεσθαι.. και «άδεια
του αναγιγνωσκειν βιβλία.. (με περιορισμούς,
όπως θα δούμε και παρακάτω) και που αμφι
σβήτησε τη μοναδικότητα της αρχαίας κληρo
νομιάς ως πηγης παιδειας και που τόλμησε
ακόμη να διδάξει νεότερη ευΡωπαική φιλoσo
φια, ο Βούλγαρης θεωρήθηκε φορέας και ειση-
γητής φιλελεύθερων ιδεων. Και ήταν πράγματι
για το πνευματικό κλιμα του καιΡου του, για το
κοινωνικό και εκκλησιαστικό περιβάλλον όπου
έδρασε ως δάσκαλος. Και δυο χρόνια υστερα
από τη δημοσιευση της Λογικής του (1766)
έκανε ένα ακόμη βήμα, παρουσίασε στο ελλη
νικό κοινό μεταφρασμένο το έργο του Boλται
ρου. Περι των διχονοιων των εν ταις EKκλησι
αις της Πολονίας Δοκίμιο ν, όπου πρόσθεσε ο
μεταφραστής και Σχεδίασμα περι της Aνεξι
θρησκείας. Και ο όρος ανεξιθρησκεΙα (απόδο-
ση του γαλλικου tΟI Γance=ανεκτικότητα) εΙναι
νεολογισμός που τον έπλασε ο Βούλ γαρης
Αυτό τον καιρό (1768) ο Boλταiρoς xαpακτηρι
ζεται, "καθ' ημάς εν ευκλεια τη εκ των λόγων..,
διάσημος συγγραφέας. ΕΙναι εποχή γενικότε-
ρης ανοχής νέων ιδεων στην ελληνική κοινω-
νΙα (κ. θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Δισφωτι-
σμός, σελ. 145 175: Ο Βολταφος στην Eλλά
δα και Σημειώσεις για την παρουσία του Boλ
ταίρου στην Ελλάδα).
Οσο για το Σχεδίασμα περί Ανεξιθρησκειας,
αυτό δεν αποτελεΙ διακήρυξη ελευθερίας της
θρησκευτικής συνεΙδησης, αλλά κυριως περι
γράφει τα όρια της ανοχής απέναντι στους ε
τεροφρονουντες. Η ανοχή, η ανεκτικότητα xα
ρακτηρΙζεται ως «επιεικής και πραεια διάθεσις
ψυχής ευσεβους... Για τον Βούλγαρη, λοιπόν,
ανεξιθρησκεια δεν σημαίνει αδιαφορια για την
πιστη του άλλου, αλλά εγρήγορση και πpoσnά
θεια nρoσηλυτισμOυ των ετεροφρονουντων. Ο
255
βούληση
ανεξιθρησκος ειναι ..ζηλωτής ευσεβειας.., που
οφειλει να χρησιμοποιήσει την πειθώ ή τη δι
δαχή, για να μεταπείσει Ως έσχατα μέσα ο
Βούλγαρης ανέχεται την ..ακοινωνησΙα.. (KOΙ
νωνική καταδίκη και αποστροφή) και τον αφo
ρισμό, όχι όμως διωγμούς. Του το το τελευταΙο
σημεΙο αποτελει πράγματι πρόοδο για εκείνη
την εποχή, που γνώριζε και διωγμούς και Kα
τατρεγμους και ταπεινώσεις (Hender50n, ό.Π.
104 - 110)
Αργότερα και η ανεξιθρησκεΙα αυπι του Boυλ
γαρη και ο θαυμασμός του για τον Βολταίρο θα
τροποποιηθουν, μέσα στο γενικότερο κλιμα
συντηρητισμου και αντίδρασης, που θα εKδη
λωθεΙ υστερα από τη Γαλλικη Επανάσταση
από την πλευρά όλων των κατεστημένων ε
ξουσιων, στον ευΡωπαίκό και στον ΤOυρKOκpα
τουμενο ελληνικό χωρο Τώρα πια το όνομα
του ΒολταιΡου, ως επίθετο, δηλωνει την ασέ
βεια Κυκλοφορουν ως μομφές οι λέξεις:
..βολταιρόφΡων.., ..βολταιΡολάτρης», ..βoλ
ταιροφωτισμένος.., ..βολταιροψαλιδίτης.. (o
παδός των ιδεών του Βολταίρου και του Αθ.
Ψαλιδα.). Τωρα πια είναι και για τον Βουλγαρη
ο Βολταίρος ένα από τα ..μεγάλα και εξαKoυ
στά επί δυσσεβεία ονόματα.. (Κ. θ. Δημαρά,
ό π , σελ. 245 262' Δtκα )(ΡΟνια ελληνικής
παιδειας, 1791 1800).
Σύγχρονος ερευνητής (Γ Διζικιρίκης, Ο Nεo
ελληνικός Διαφωτισμός κσι το ευρωπσικό
πνεύμσ 1750 1821) καταγράφει και τεκμηριώ-
νει τις αρνητικές mυχές της προσωπικότητας
του Ευγ. Βούλγαρη'
α) Ο Βουλγαρης ειχε μια αριστοκρατική αντι-
ληψη για την παιδεΙα, αφου αρνήθηκε τη
γλώσσα που μπορουσε να εννοήσει ο λαός και
κατακεραύνωσε όσα βιβλια ήταν γραμμένα
στην απλή γλώσσα Έγραφε ο Βούλγαρης:
..Εκσυρικτέον άρα (να αποδοκιμάζονται) τα
χυδαιστΙ φιλοσοφεΙν επαγγελλόμενα βιβλιδά
ρια.. Αλλά, αν γινόταν δεκτή αυτή η συμβουλη
του, τότε για ποιο κοινό γραφονταν τα βιβλια
του Βουλγαρη, Π.χ. η Λογική του (που ήταν
γραμμένη σε γλώσσα αρχαίζουσα); Αν ήταν
για παιδευτικους σκοπους, τότε ήταν άχρηστο
βιβλιο. β) Υπερασπιζεται ο Βουλγαρης την "ε
λευθερΙα του συλλογΙζεσθαι.. και την ..άδεια
του αναγιγνώσκειν τα βιβλΙα.., αλλά και παρει
σάγει αυτολογοκρισία Γράφει: ..και τα δυο βέ
βαια, καθ' εαυτά εύλογα φαινονται και αξιέπαι-
να.. πλην έχουσι και τα δυο όρους τινάς, μέσα
εις τους οποιους πρέπει να μένουν περιγε-
γραμμένα, αν ειναι να ελπιση τις την εξ αυτων
256
ωφέλειαν... Ο Βουλγαρης επηρεάστηκε στα
νιάτα του από τους ελευθερ6φρονες γάλλους
στοχαστές, ιδιαΙτερα από τον Βολταlpo. Δεν
έπαψε όμως ποτέ νάναι στο βάθος ο συντηρη-
τικός και συνετός θεολόγος της ορθόδοξης εK
κλησΙας. Αυτά καταγράφει και τεκμηριώνει ο
σύγχρονος ερευνητής (Γ. Διζικιρίκης, ό Π.,
σελ. 44 - 49).
ΒιβλΙΟΥΡ κ θ Δημαρά, Νεοελληνικός Διαφωτισμός-
G Ρ Henderson, Η Aναβiωση του Ελληνικου Στοχασμου,
1620 - 1830 (μετόφρ Φ Κ 8ωροu) - Γ Διζικιρlκη, Ο Νεο-
ελληνικός Διαφωτισμός κσι το ευρωπαίκό πνευμα 1750-
1821
Φ Κ Βωρος
βούληση. Η ικανότητα του προσωπου να επι
λέγει συνειδητά ένα σκοπό ανάμεσα σε άλλες
δυνατές σκοποθετήσεις, να εμμένει σ' αυτόν
και να καταβάλλει όλες τις δυνάμεις του για
την επιτευξη του. Η βουληση διαφέρει από την
"ενόρμηση" και τη "φιλοδοξία", αφενός, και
από τη "γνωση" και την "αξιολόγηση", αφετέ-
ρου. Η βούληση δεν αναφέρεται και δεν KινεΙ
ται ("τει ι") μόνο προς ένα σκοπό, αλλά και α
πoφaσίζει υπέρ αυτου του σκοπού. Η αξιoλoγι
κή απόφαση για τον σκοπό ειναι μια νοητική
πράξη. Η βούληση συνδέεται, έτσι, αδιάσπα-
στα με τη σκέψη ("Nihll volitum, Πl51 praθcognl
tum" = τίποτε δεν μπορούμε να θέλουμε αν
προηγουμένως δεν το γνωρισουμε)
Η αναμφισβήτητη σημασία που έχει η βουληση
στη ζωή της κοινωνΙας οδήγησε σε διάφορες
ερμηνείες και προσπάθειες ταξινόμησης. Στην
ιστορία της φιλοσοφlας η προσπάθεια να δοθει
απάντηση στο εΡωτημα τι πρέπει να εννοουμε
με τον όρο βούληση και στο συνακόλουθο ποια
είναι η σχέση της βούλησης με τη νόηση
(σκέψη, γνωση) κατέληξε σε θεωρΙες ψυχολο-
γικου χαρακτήρα που μπορούν να χωριστουν
σε δυο ομάδες. Η ΠΡωτη, η "ετερογενετική",
θεωρει τη βουληση εξαρτημένη από άλλους
ψυχικους παράγοντες, ιδιαιτερα από τη νόηση
("νοησιαρχια". Πλάτων., Αριστοτέλης., Στωι
κοί., Θωμάς ο Ακινάτης., Καρτέσιος., Σπινό
ζα., Γκασεντι., Λάιμπνιτς., Χομπς., Λοκ.,
Μποννέ, Λαμάρκ., Καντ., Χέγκελ. κ.ά) Η
άλλη, η "αυτογενετικη", θεωρει τη βουληση ως
ένα πρωτογενές ή αυθόρμητο γεγονός, ή,
όπως στη "βουλησιαρχία"., ως καθοριστικό πα
ράγοντα της γνωσης, ως ΠΡωτη αιτια όλων
των όντων (Ντουνς Σκωτ.), ως βάση Kαθoριστι
κή του συμπαντος κόσμου (Σοπενάουερ.), ως
ουσία του κόσμου (Ι. Μπάνσεν.), ως αρχικό KΙ
νητρο ("ελατήριο") στη φυση και στην κοινωνία
(Νίτσε.). Η βουληση συνδέεται στενά με τον
χαρακτήρα του ανθΡωπου και ο ρόλος της
ειναι σημαντικός στην πορεια της διαμόρφω
σης και αναμόρφωσής του. Αλλά και αντιστρo
φα, ο χαρακτηρας είναι η βάση των βουλητι-
κων διαδικασιων, όπως ο νους ειναι η βάση
των διαδικασιων της σκέψης και η ιδιoσυγκpα
σια η βαση των συναισθηματικών διαδικασιων.
Γιάν Κρητικός
8ουλησιαρχlα. Ορος της φιλοσοφίας και της
ψυχολογίας. Χρησιμοποιηθηκε προς το τέλος
του 190υ αιώνα (Fr. Τόnnιes 1883, F. Paulsen
1892) αλλά έχει μακραίωνη ιστορία ως ιδέα.
Από τον καιρό του αγίου Αυγουστίνου. (4ος αι
μ.Χ.) και υστερα διάφοροι στοχαστές θεώρη
σαν ότι η "βουληση" ειναι ιδιότητα πιο σημαντι-
κή ή ΠΡωταρχικη σε σχέση προς τη "νόηση" (α-
ντιστοιχη θεωρlα η "νοησιαρχία") και το συναί
σθημα. Ο ΠΡωτος εισηγητής της ιδέας αυτής, ο
Αυγουστινος (353 410 μ.Χ.), θεωρούσε ότι ο
Θεός ειναι "απόλυτη βούληση", ανεξάρτητη
από τον Λόγο και ότι η αγαθή βούληση του αν
θΡωπου ειναι ελευθερη. Πολλούς αιώνες αιr
γότερα ο Duns Scotus. (1265-1308) έγραψε
ότι στον άνθρωπο η βούληση είναι λειτουργία
ανωτερη από τη νόηση (voluntas est supenor
Intellectu). Με αυτό ή παραπλήσιο νόημα η βού-
ληση βρήκε θέση σημαντική στο έργο πολλών
νεότερων στοχαστων. Ο D. Hume. (1711-76)
υποστήριζε ότι η θέληση είναι ο καθοριστικός
παράγων της ανθΡωπινης συμπεριφοράς. Ο
Kant. (1724 1804) πίστευε ότι η βούληση είναι
η πηγή της ηθικής κρίσης και πράξης. Με αφε-
τηρια του τον "Πρακτικό Λόγο" (έκφραση της
βούλησης) έφτασε ο γερμανός φιλόσοφος στο
αίτημα για "ελευθερία της βούλησης". Η βού-
ληση ειναι πρωταρχική δύναμη στη φιλοσοφία
του Schopenhauer. (1788-1860), ο οποίος θεω
ρει τη συνείδηση του ανθρώπου και το λογικό
ως εκφάνσεις του ψυχισμού υπηρετικές στη
βούληση. Από αυτή την παραδοχή του και ιε
ράρχηση των ψυχικων δυνάμεων πηγάζει και η
διακήρυξη της "απαισιοδοξίας", αφού έτσι όλη
η διεργασία της ζωής υποτάσσεται στην
"τυφλή δύναμη της βούλησης". Η βούληση
ειναι του κόσμου η ουσία, η δυναμη, η αξία.
Πpoσnαθωντας να διαμορφώσει μια "φιλoσo
φια της ζωής" ο Fr. Nietzsche. (1 β44 1900) α
ποδέΧτ/κε τη βούληση ως έκφραση κυρια της
ζωής και προσδιόρισε ως κυριο στόχο της την
"αναζήτηση δυναμης" (Macht wIII). Έτσι η βoυ
λιμια για δυναμη ονομάστηκε σκοπός της ζωής
Φ.Λ., Α.17
Βουντ
με την περιβολή φιλοσοφικου στοχασμου, που
δεν έχει ΚΟΡωνιδα του τη "λογικη" αλλά την
τυφλή βούληση.
Στον τομέα της Ηθικής η "βουλησιαρχία" ση-
μαινει ότι: η ανθΡωπινη βουληση είναι το επί-
κεντρο όλων των ηθικων προβλημάτων και
ειναι ανωτερη από όλα τα ηθικά κριτήρια.
Τέτοια διδάγματα για την προτεραιότητα της
βουλησης (για δυναμη) έναντι του λόγου και
της εκλογίκευσης των στόχων και των απoτε
λεσμάτων ήταν μοιΡαΙΟ να επιδοκιμάζονται ή
να γίνονται δεκτά με συμπάθεια από πoλιτι
κους κύκλους που έτειναν προς τη δικαίωση
της βίας και της απολυταρχίας του Κράτους
για εξυπηρέτηση ποικιλων στόχων, υποταγής
του ατόμου και κατάργησης της ελευθερίας
του στα πλαίσια του καθαγιασμένου κράτους:
εθνοφυλετικου, φασιστικου, ναζιστικού (τις
πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας).
θα ήταν παράλειψη να ΠαΡασιωπήσουμε ότι η
πρωτη γνωστή στην ιστορία των ιδεών αντιπα
ράθεση νοησιαρχίας βουλησιαρχίας εKφρά
στηκε με τον ελληνικό στοχασμό προς το
τέλος του 5ου αι Π.Χ. Ο Σωκράτης. υπήρξε Kή
ρυκας της νοησιαρχίας ("ουδείς εκών κακός"),
ο τραγικός ποιητής αποκάλυΨε τη δυναμη των
παθών ("θυμός δε κρείσσων των εμών φρονη-
μάτων") και ο ιστορικός έδειξε και ανέλυσε τη
βιαιότητα της πολιτικής δύναμης στις επιδιώ
ξεις της κατοχή και νομή της εξουσίας' χαρα-
κτηριστικά δείγματα οι δημηγορίες πολιτικού
επεκτατισμού (θουκυδίδης., βιβλίο έκτο, Σικε-
λικά) και όλα τα σχετικά με την εγκαθίδρυση
και "πολιτεία" των Τριάκοντα.
Φ κ Βωρος
Βουντ (Wundt) Βιλχελμ (16-8-1832, Νεκαράου
Βάδης 31 8 1920, Γκροσμπότεν). Γερμανός
ψυχολόγος, φυσιολόγος, φιλόσοφος και
γλωσσολόγος. Βάσει σχεδίου επεξεργασίας
της φυσιολογικής ψυχολογίας, η οποία με το
εργαστηριακό πειpaμα διερευνά τις νομοτέ-
λειες που συνδέουν τα στοιχεία της συνείδη-
σης, ίδρυσε το πρώτο διεθνές κέντρο πειpαμα
τικής ψυχολογίας (1879). Θεωρώντας αντΙKεί
μενο της ψυχολογlας την άμεση εμπειρια,
τους παράγοντες της συνείδησης και τα εμπί-
moVTQ στην αυτοπαρατήρηση (..αναλυτικη εν
δοσκόπηση») φαινόμενα, πρότεινε τη μελέτη
των πειραματικά απροσπέλαστων ανωτεΡων
ψυχικών λειτουργιων (ομιλία, νόηση, βουλη-
ση) με την πολιτισμική ιστορική μέθοδο. Πα-
ραδεχόταν την ύπαρξη του ψυχοφυσικου πα
257
Βοuατ
paλληλισμoυ και μιας ιδιότυπης αιτιότητας
που διέπει τη συνειδηση και καθοριζει τη συ
μπεριφορά μέσω της πρόσληψης. Στις εθνοψυ-
χολογικές του μελέτες επιχειρεί μια ψυxoλo
γικη ερμηνεια του μυθου, της θρησκειας, της
τέχνης Κ.λπ. (VoeIkerpsychoIogIe, 1900-20).
Έργα του. Beifrage ΖυΓ ΤheorIe der SIn
neswahmehmung, Abhandlung 1 6, 1 85θ 62.
VorIesungen uber dIe Menschen und ΤIerseeIe,
Bd 1-2, 1863. Grundzιige der physioIogischen
PsychoIogIe, Bd ΗΙ, 1910. VdIkerpsychologIe,
10 Bd θ. LeιpzIg, 1920. ΟΙθ Sprache, 2 vols,
Stuttgart, 1921.- PhIIosophIche SfudIen, 1883.
LogIk ..., 1880 83 Κ.ά.
Βιβλιογρ. Heussner Α. Etnfuhrung ιη Wi/hefm Wundts
Phifosophie υΜ Psychofogie. GottIngen. 1920. Nel '{οι - ΟΙθ
Phifosophie WI/hefm Wundts. L.ρz. 1923. Flugel J C. Α
hundred years of psychoJogy. 1833.1933, London. 1953
Δ Γ1ατtλης
Βοuατ Πέτρος (Wust Peter, 1884 1940). Γερ
μανός καθολικος φιλόσοφος, οπαδός του θεο-
λογικου υπαρξισμου. Το σπουδαιότερο έργο
του είναι Η ανάταση της μεταφυσικής (1920).
Απ Τζ
Βράιλας - Αρμένης Πέτρος (1812, Κέρκυρα
18θ4, Λονδίνο). Σπουδασε στη Μπολόνια της
lταλιας, στη Γενευη και στο Παρισι νομικά και
φιλοσοφια. Γυρισε στα Εmάνησα (1835) και
εργάσθηκε άλλοτε ως δικηγόρος, άλλοτε ως
δικαστης, ενώ αργότερα έγινε βουλευτής και
γραμματέας της Ιονίου Γερουσιας. Το 1854
διορίσθηκε καθηγητής φιλοσοφΙας στην Ιόνιο
Ακαδημία. Μετά την ένωση των Εmανήσων με
την Ελλάδα πήγε στην Αθήνα, όπου ανέλαβε
διάφορα υψηλά λειτουργηματα, όπως σύμβου-
λος Επικρατείας, υπουργός Εξωτερικών και,
τέλος, πρεσβευτής σε διάφορες πρωτεύουσες
της ΕυΡωπης.
θεωρείται ο σπουδαιότερος νεοέλληνας φιλό
σοφος του περασμένου αιωνα. Και πράγματι,
ήταν άνθρωπος βαθυστόχαστος αλλά και πο-
λυμαθής, προικισμένος με nλoυσια φαντασΙα,
αλλά και με νου συστηματικό. Κατόρθωσε να
συγκροτήσει σύστημα φιλοσοφικό και να το
εκθέσει σε πολλά και ογκωδη συγγράμματα
που γνωρισαν αρκετά νωρίς δημοσιότητα και
προβολη, όχι μόνο στην Ελλάδα. Onως ο Ιδιος
ο Βράιλας ομολογει στα Προλεγόμενα του
Περι πρωτων ιδεων και αρχων δοκιμίου του,
προτιμησε να ταχθει «υπο την σημαίαν της
συγχρόνου εκλεκτικης σχολης.., επειδή τα συ
στήματα του «ιδανισμου.., του "υλισμου.. και
258
του "πανθεισμου.. που δέσποζαν στη συγ
χΡονή του φιλοσοφική διανόηση απoλυτoπoι
ουν κάποιες μορφές του όντος η γενικεύουν
μια μερική αλήθεια, έστω "ουσιωδη.., και την
ανάγουν σε καθολικη. Ο ιδιος προσπαθει με
τον εκλεκτισμό, που δεν τον θεωρει "συστη
μα.. αλλά «μία των αρχων της ορθης φιλoσo
φικης μεθόδου.. (Προλεγόμενα), να αποφυγει
αυτες τις απολυτοποιησεις και να συμφιλιώσει
τα αντίθετα Η τάση του αυτή τον οδήγησε
πολλές φορές σε υπερβολές, όπως στη συμφι
λιωση και στη σύμπραξη φιλοσοφιας και θρη
σκείας, κάτι που για τον ευΡωπαικό 190 αιωνα
εΙναι αδιανόητο. '
Έργα του' Περι πρωτων ιδεων και αΡχων δοκ/μιον. Κέρ.
κυρα. 1851 - ΘεωΡηΤΙΚι'/ς και πΡσκτικι'/ς φιλoσoφlας στοι.
χε/α. Κέρκυρα. 1862 - Φιλοσοφικαι Μελtται. Κέρκυρα.
1864 - Περι ψυχι)ς. Θεου και ηθικου νόμου διατριβαι.
Kωνπαvτινoυπoλη. 1879. και πολλό όλλα
Βιβλιογρ Πέτρου βρόιλα . Aρμtνη. Φιλοσοφικά Epya.
1-13. "Corpus Philosoρhorum Graecorum Recentiorum"
(εκδιδεται υπό τη διεUΘυνση Ε Μουταόπουλου)
ΓΡαμμ Αλστζόγλου. θtμελη
Βράχμα (σανσκ., Brahma). Ο ΠΡωτος από τους
θεους της ινδικής Τριάδας, ο Δημιουργός
Έπονται, ο Βισνου. (VIshnu), ο Συντηρητής, και
ο ΣIβa. (ShIva), ο Καταστροφέας. Η παραδο-
σιακή απεικόνιση του Βράχμα είναι με τέσσερα
πρόσωπα, που υποδηλωνουν ότι ειναι παντε
πόπτης και συμβολιζουν τις τέσσερις Βέδες..
Έχει γεννηθει πάνω στο άνθος ενός λωτου και
θεωρειται ο προπάτορας των θεών και των αν
θΡώπων. Συζυγός του ειναι η Σαρασβάτι, η θεά
της γνώσης. Κατά την επική περιοδο του
lνδουισμού., ο Βράχμα έχασε μεγάλο μέρος
από τη δημοτικότητά του και παρά την πρo
σπάθεια που κατεβλήθη αργότερα να αΠOKα
τασταθεί ως μέρος μιας ολοκληρωμένης τριά
δας (Τήmυrtl), η λOγΙKoφaνης αυτή σύνθεση
ειχε περισσότερη απήχηση στον δυτικό κόσμο
παρά στις lνδίες. Βράχμα ονομαζόταν και ο
ένας από τους τέσσερις ιερείς που πpωτoστα
τουσαν στις θυσιες κατά τη Βεδικη περίοδο, ο
οποΙος επόmευε τις τελετές και διόρθωνε τα
ενδεχόμενα λάθη.
Βιβλιογρ βασ Βιτσαξής, Ο στοχασμός και η πιστη
(Αρχαιότητα - Χριστιανιαμός), 2 τ. Εστια. Αθήνα, 1991.
Δημ Βελισσαρόπouλος, Ιστορια της ινδικι)ς φιλοσοφιας.
Δωδωνη, Αθήνα - Γιόvνινα. 1992'
Ε Λιακόπουλος
Βράχμαν (σανσκ, Brahman) lνδουιστικος
όρος, ο οποιος, στο ουδέτερο, "το Βράχμαν",
αναφέρεται στον θεό, στο Υπέρτατο Ον, που
δεν έχει χαρακτηριστικά και ιδιότητες (βλ. Bε
vτavra") Στο αρσενικό, "ο Βράχμα" (Brahma),
αναφέρεται στο πρώτο μέλος της ινδουιστικής
Τριάδας θεων Το Βράχμα (χωρις ν) είναι το
ουσιαστικό όνομά του. το θείον. Αρχικά στη Pι
γκβέδα. το Βράχμαν υποδηλωνε την υπερφυ
σικη δυναμη που κατέχουν ορισμένα όντα,
φaινoμενα ή πράγματα, ενω στην ύστερη ινδι
κη σκέψη απέκτησε μια έννοια μυστική και α
πρ6σωπη.
Ε Λιακόπουλος
"ΒΡαχμάνες". Κειμενα σε πεζο λόγο που επι-
χειΡουν να ερμηνευσουν τη μυστική σημασια
των βεδικων υμνων και των θυσιαστηριων τε
λετων Ανηκουν στην περιοδο μεταξυ του 800-
500 π Χ Είναι επιλογές η συνόΨεις από παλαι
ότερες διδασκαλιες που χρωματιζονται έντo
να από μυθους και παραβολές
Ε Λιακόπουλος
ΒΡαχμανlσμός. Μεταγενέστερο στάδιο και
λαικότερη εξέλιξη της βεδικής θρησκείας.
Παρά τη διατήρηση του αρχικου πολυθεισμου,
ο Βραχμανισμός οδήγησε σε μια ΠΡωτη μορφή
μονοθεισμου με την ανακήρυξη του Πραζαπά
τι σαν υπέρτατου κυριου των όντων. Πaράλλη
λα, καθιέρωσε και ανέmυξε τις έννοιες της ε
παναγέννησης., του κάρμα. και της μάγια. και
διέδωσε σε ευρυτερα στΡωματα κανόνες ηθι
κου βιου και την ερημική άσκηση και ενδo
στΡοφη, τη Γιόγκα.. Ο Βραχμανισμός έδωσε ε
πισης θρησκευτικό χαρακτήρα στη διαΙρεση
της κοινωνίας σε τάξεις, κατά το συστημα της
κάστας. Η επόμενη φάση εξέλιξης του ειναι ο
lνδουισμός. .
Ε Λιακόπουλος
ΒΡαχμάνοl. ΑυτοΙ που ανήκουν στην ανώτατη
και πλέον κλειστή κοινωνική και θρησκευτική
τάξη (κάστα.) του ινδΙΚ'Jυ συστήματος. Οι ιε
ρωμένοι και λειτουργοί του. Οι Βραχμάνοι εθε
ωΡουντο ιερά και απαραβίαστα πρόσωπα και
ειχαν το μοναδικό προνόμιο να διεξάγουν τις
ηερίπλοκες τελετουργιες και θυσιες που πρoέ
βλεπαν τα θρησκευτικά τους κείμενα, καθώς
και να τα μελετουν και να τα ερμηνεύουν.
Ε Λιακόπουλος
Βριγκτ (νοη Wrrght) Γκεοργκ Χένρικ φον (γεν.
1916) Φινλανδός λογικός και φιλόσοφος Δια
δεχθηκε τον Βιττγκενστάιν. στο Καίμπριτζ,
διετελεσε πρόεδρος της Ακαδημιας της Φιν
Bυζαvτινή φιλοσοφlα
λανδιας Εκπρόσωπος της αναλυτικής φιλoσo
φιας. Έργα του: LogtcaI StudIes, London, 1957
Norm and Action, London, 1963 - ExpIanatIon
and Understanding, New York, 1971 Causality
and Determtntsm, New York, 1974 Wit
tgenstein, Oxford, 1982
ΔΠ
Bρovτlyoc; η BΡOTIYoc; ο Μεταποντινος ή Kρo
τωνιάτης (περ. 550 480 π.Χ) Πυθαγορειος φι-
λόσοφος, ένας από τους άμεσους μαθητες του
Πυθαγόρα, πατέρας ή, κατ' άλλους, συζυγος
της θεανώς, που διαφορετικά είναι γνωστη ως
μαθήτρια και γυναικα του Πυθαγόρα Συγγρα
φείς του τέλους του αρχαιου κόσμου ανέφε
ραν ότι ο Βροντινος ειχε γράΨει τη φιλoσoφι
κή πραγματεια Περι νου και διανοίας και τα oρ
φικά ποιηματα Φυσικά, Πtπλος και ΔΙΚΓυον,
έργα που στο συνολό τους είναι γνωστά μόνο
από αρχαιες μαρτυριες και με αμφισβητουμενη
πατρότητα.
Ε Ν Ραυσσος
BputνYloc; Ιωσήφ (14ος 115ος αι). Βυζαντινός
θεολόγος και λόγιος, μοναχός στη μονή του
Στουδίου, οπαδός των Ησυχαστων., που με τα
έργα του άσκησε πολεμικη κατά των Παπικων
και των οπαδων του Βαρλαάμ του Καλαβρου.
Στο θεμα της ένωσης ανατολικης και δυτικής
εκκλησιας τάσσεται υπερ της ισότιμης ένω
σης, αλλά χωρις παρέκκλιση από την oρθόδo
ξη πίστη. Έργα του: Ομιλιαι διάφοροι (1420),
Κεφάλαια επτάκις επτά Κ.ά.
Βιβλιογρ Ν Β Τωμαδόκης. Ιωσήφ Bρυtwιoς, "Συλλα
βος BUΖαvτινων μελετων και κεψένων-. 1961, α 489-611
ΕΧ
Βρύσων ο ΗΡακλεώτης (περ. 420 340 π Χ.).
Σοφιστής και μαθηματικός, γιος του μυθoγρά
φου Ηρ6δωρου, από την Ηράκλεια του Πό
ντου, μαθητής του Ευκλείδη του Μεγαρέα. και
δάσκαλος του ΠύΡΡωνα του Ηλείου. Aναφέ
ρεται ότι ο Βρυσων δεν άφησε συγγράμματα
και ότι ο Πλάτων. εΙχε κρατήσει σημειώσεις
από τα διδάγματά του Ο Αριστοτέλης. ειχε
υπόψη του θεωρία του Βρυσωνα για τον τε
τραγωνισμό του κυκλου. Onωσδηποτε πολλή
ασάφεια χαρακτηρίζει όλες τις αρχαίες ειδή
σεις γύρω από το πρόσωπο του Βρύσωνα.
Ε Ν Ραυσσος
Bυζαvτlνή φlλοσοφlα. Στη βυζαντινη φιλoσo
φια αποτυπωνονται με περισσή ενάργεια οι Kυ
259
Βυζαντινή φιλοσοφlα
ριότεροι σταθμοι στην ιστορία της διανόησης
των αρχαίων Ελλήνων. Έτσι, διαφαΙνεται η εμ-
μονή στην έννοια του καθήκοντος όπως της
κληροδοτήθηκε από τον Σωκράτη., η θεωρία
περι ψυχής με τον τρόπο που παραδόθηκε από
τον Πλάτων" . και τους Νεοπλατωνικούς.,
καθως και η ερευνητική μεθοδικότητα του Aρι
στοτέλη., βάσει της οποίας ο φιλόσοφος εΙναι
σε θέση να προβεΙ στην αποδοχή ή την απόρ-
ριΨη ποικίλων εκδοχων ερμηνείας κατά τη δια-
λευκανση προβλημάτων του στοχασμού. Τη
σκέψη των βυζαντινων λογίων επηρέασε επί
σης η στωική. φιλοσοφια αναφερόμενη στο
θέμα της ευδαιμονίας και της ματαιότητας του
παρόντος βΙου, η διδασκαλία των EΠΙKoυρεί
ων. για την αναγκαιότητα απόκτησης γαλήνης
και "αταραξιας", αλλά και ο Σκεmικισμός. με
τις βασικές πεποιθήσεις του πως η αμφιβολΙα
επιβάλλεται να ελέγχει το κύρος και τη δuνα
τότητα της γνωσης.
Η βαθύτερη ωστόσο λογική του βυζαντινού
σκέmεσθαι έγκειται στο ότι καλεί τον άνθpω
πο να υπερβεί τον χωρο του κοσμοεΙδωλου
στο οποίο τον εντάσσει οποιοδήποτε φρόνημα
τεχνητής μακαριότητας που δεν έχει καμία συ
νάφεια με αυτό που καλεΙται ορθόδοξη πνευ
ματικότητα. Είναι μάλιστα αυτή η τελευταία
που εξανθΡωπίζει την απρόσωπη γνώση αντι-
καθιστωντας την αρκετές φορές με την πίστη,
η οποία βρίσκεται έξω από τον φαύλο κύκλο
κάθε εγκεφαλικής ερευνητικής διαδικασΙας.
Κατ' επέκταση, η καθημερινή πολιτεία του πι-
στου, προσανατολισμένη στη θεία χάρη και το
μυστηριακό πνεύμα της εκκλησίας, αποκτά αί
σθηση ζωής ασύλληmη από τους ανθρώπους
οι οποίοι δεν μαθητεύouν στην παιδεία του
Χριστου μέσω της ένσαρκης αγάπης. Η βυζα
ντινή λογιοσύνη δεν ΠαΡαδΙδεται αμαχητί στη
θωπεία των επιχειρημάτων των εθνικών φιλo
σ6φων αλλά τοποθετείται κριτικά απέναντί
τους' στάση που της επιτρέπει να καταλήξει
σε ένα δημιουργικό εκλεκτισμό. Μέσα από την
nρoomική αυτή, οι Πατέρες της Εκκλησίας
μπόρεσαν να επισημάνουν ότι η γνώση και η
λογική δεν κινδυνεύουν από την αμάθεια και
το παράλογο αντίστοιχα, αλλά από την ίδια
την απολυτοποίησή τους. Ο σωτήριος μυστΙKΙ
σμός τον οποΙο ενωτΙζονται και προβάλλουν α
πορρέει από τη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στη
βιωση του αποκαλυφθέντος θεού .....όπως
αυτός εννοεΙται στη Γραφή--- και στην προσπά-
θεια του ανθρώπου να υπερβεΙ τελεσφ6Ρως
την ατομικότητά του.
260
Η χριστιανική διανόηση αρχίζει ουσιαστικά στο
τέλος του δεύτερου και στις αρχές του τρΙτου
μ.Χ. αιωνα και ταυτίζεται με την προσπάθεια
που κατέβαλαν οι Πατέρες να nρoaσπΙσoυν τις
θεμελιωδεις αλήθειες του ορθου χριστιανικού
πνεύματος έναντι των αιρέσεων και των πάσης
φυσεως διαστρεβλωτών του. Για λόγους όμως
ιστορικά πρακτικους ο στοχασμός των Bυζα
ντινών τοποθετείται στα χρονικά όρια του 6ου
και 150υ αιωνα. Κατά τους πρώτους δύο αιώ
νες (60 και 70) παρατηρείται θάλλουσα πνευ
ματικότητα στις τάξεις των μοναχών, στις o
ποίες ξεχωρίζει η μορφή του αγΙου lωάννη της
ΚλΙμακος. ή Σχολαστικού. Αυτός με το έργο
του ΚλΙμαξ ή Πλάκες Πνευματικαl (περίπου
650 μ.Χ.) υποδεικνύει την πρέπουσα πνευματι
κή ζωή που oφεlλoυμε να υιοθετήσουμε πρo
κειμένου να ενωθούμε με το θείον. Ο αγωνας
στον οποίο καλούμαστε να αποδυθούμε περι
γράφεται στους τριάντα "λόγους" που συνθέ
τouν την ΚλΙμακα, καθώς και στον επιλογό της,
Εις τον noIμtva. Το γλωσσικό υφος του Ιωάν-
νη ευπορει χάρη στην έλλειψη κάθε περιπο-
λογίας και φραστικών πλεονασμών αλλά και
λόγω της δεξιοτεχνίας του να δΙνει εύστοχους
ορισμούς σε βαθιά θεολογικά νοήματα' στoι
χεία που απoσnoυν τον αμέριστο θαυμασμό
του αναγνωστη. Αγγλική, γαλλική, γερμανική,
λατινική, πορτογαλική, ισπανική, ιταλική, ρου-
μανική, σερβική, ρωσική, αρμενική, αραβική, ι
βηρική και συριακή είναι οι γλώσσες στις oπoΙ
ες έχει μεταφραστεί η Κλίμαξ. ενώ στην ελλη
νική αυτό που απομένει να επιχειρηθεί είναι η
κριτική έκδοσή της. Αλλη μεγάλη προσωπικό-
τητα της ίδιας περιόδου εΙναι ο Λεόντιος. ο
Βυζάντιος (ή "μοναχός" και "ερημίτης"). Στο
πρωτεύον σύγγραμμά του ΒιβλΙα τρΙα κατά Nε
στοριανών και Ευτυχιανών, απoτoλμωντας να
Kατaδεlξει τα μειονεκτήματα και τις αδυναμΙες
των παραπάνω αιρέσεων προσδιορίζει επακρι
βώς τη σημασία αδόμαστων, μέχρι τότε, όρων,
όπως Π.χ. "φύσις", "πρόσωπον", "είδος", "ου-
σία" κ.λπ., κινούμενος με άνεση πότε σε νεo
πλατωνικά και πότε σε αριστοτελικά πρότυπα
συγγραφικής συμπεριφοράς. Ο Λεόντιος δεν
παύει, παρ' όλα αυτά, να καταγγέλλει το φρου-
δο κύρος της εκφοράς εννοιων που σκοπευ.
ουν στην κάρπωση του μηνύματος του θειου
λόγου, τοποθετωντας στη θέση τους την ενό
ραση. και τον άνωθεν φωτισμό. Αντιλήψεις
που, σ' ένα βαθμό, εγκολπωνεται με τον δικό
του τρόπο, ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής.,
του οποίου η απαράμιλλη αντίσταση στις από
ψεις των Μονοθελητων., και συνακόλουθα
στις σχετικές απαγορεύσεις του αυτοκράτορα
Κώνσταντα Β' να τερματισθεί κάθε ανταλλαγή
γνωμων στο δεσπόζον θέμα της εποχής, πρo
κάλεσε τον ακρωτηριασμό και κατόπιν τον θά-
νατό του (662). Καίτοι η πνευματική γενεσι
ουργΙα του Μάξιμου αρχΙζει σε ώριμη ηλικία, ο
Ιδιος, με παρατεταμένη ετοιμότητα πνευμα
τος, συμβάλλει όσο λΙγοι στην αντιμετώπιση
αρκετων θεολογικων θεμάτων που χρόνιζαν.
Τα έργα του, στα οποΙα συμφιλιώνεται το προ-
σωπικό βΙωμα εν Χριστω με τη θυραθεν γνωση,
περιλαμβάνουν εκτός από τις δογματικές και
αντιρρητικές πεποιθήσεις του κατά των Moνo
φυσιτων" και Μονοθελητων, την ΕρμηνεΙα εις
τον ψαλμόν 59, το Προς θεόπεμπτον συγ
γρaμμάτιoν ερμηνευον τρια Γραφικά χωρΙα, τα
Σχόλια εις τα συγγράμματα Διονυσιου Κ.ά.
Στους επόμενους τρεις αιώνες κυριαρχεΙ η εK
κλησιαστική διανόηση δυο εξόχων φυσιογνω-
μιων: του Ιωάννη Δαμασκηνου. και του ΦωτΙ
ου., Πατριάρχη Κωνσταντινουπολης. Ο npώ
τος, συντάκτης, μεταξυ των άλλων, της Πηγής
Γνωσεως και συνθέτης του τροπαρΙου Πάντα
ματαιότης τα ανθρώπινα, δεν διστάζει να ανα
σκευάζει η να απορρίmει τμήματα του έργου
του, τα οποία, εκ των υστέρων, δεν πapoυσια-
ζαν συμπαγή νοηματική αλληλουχΙα. Αποσυρ-
μtνoς στην Ιερά Μονή ΑγΙου Σάββα, την πιο
ξακουστή λαυρα της Παλαιστινης, ο L.1μασκη
νός δεν ακολουθησε κατά πόδας την εκπoνηΤΙ
κη μεθοδο των προγενεστέρων του (Λεόντιου,
Μάξιμου, Μάρκου του Ερημιτη κ.ά.), αρκούμε-
νος στην υιοθέτηση μιας τακτικής περισσότε
ρο σχολαστικου και λιγότερο νηmικου xαpα
κτήρα. Κεντρικό, τέλος, σημειο της διδασKα
λιας του για την τελειωσή μας ειναι οι θεωρίες
του περι "αποταγής", της αποχωρησής μας,
δηλαδή, από κάθε άκαρπη πολυπραγμοσύνη
και της προσχώρησης σ' έναν τρόπο ζωής α
πaλλαγμένo από κοινωνική δόξα, χρηματικό
πλούτο και κοσμικ6φρονες επιδείξεις. Ο Φώ
Τιος (820 891) και το περιβάλλον του σηματo
δοτούν την απαρχή μιας νέας ανθρωπολογίας,
προσδΙδοντας οντότητα στην κινηση των αρ
χαιων Ελλήνων στοχαστων και καθιστωντας
την τρέχουσα για τους συγχρόνους τους. Ο
ιδιος εξάλλου τολμά, τηρουμένων των αναλo
Υιών, να μην παρακάμψει τις αντιληψεις των
Σκεmικων" κατά τη διάρκεια της εντρυφησής
του στην πpaξΙOλOγΙKή περίοδο των ελληνικων
ιδεων (3ος αι π Χ. 3ος αι μ.Χ) Η αισθητή
ομως φιλοσοφική προσφορά του Φωτιου συνΙ-
Βυζαντινή φιλοοοφlα
σταται στην οmική γωνΙα κάτω από την οποια
θεώρησε το φλέγον, για τη σκέψη της εποχής
του, ζήτημα του νομιναλισμού. (ονοματοκρα-
τΙα) και του ρεαλισμού. (πραγμαΤΟκΡατία), που
την απωτερη καταγωγή του βρίσκει στους
Στωικους. και στον Πλάτωνα. αντίστοιχα Kα
τόρθωσε, μ' άλλα λόγια, κατά τρόπο αναλυτικό
ν' απογυμνωσει τους όρους αυτούς από τα εμ-
βόλιμα γνωρΙσματα και, κλονίζοντας το αρχικό
τους δέος, να τούς αποκαταστήσει στις οικείες
τους διαστάσεις.
Στην ενδέκατη εκατονταετια γνωριζει μεγάλη
άνθηση η θεολογΙα των Μυστικων με επιφα
νεΙς εκπροσώπους της, τον Συμεωνα τον Νέο
θεολόγο., τον Νικήτα Στηθάτο. και τον Kάλλι
στο Καταφυγιωτη.. Εδραία διακριτικά της θρη-
σκευτικής αυτής δοξασίας είναι η απάθεια, η α
πόρριψη του λόγου και ο αποφατισμός. Μέσα
αΠαΡαΙτητα που, αν συνδεθουν και με την ε
γκατάλειψη των εγκοσμίων, μας βοηθουν να
θεωρήσουμε το άκτιστο φως, το οποιο, για
τους εκφραστές της παραπάνω θεολογΙας,
δεν συνιστά κάποια αφηρημένη έννοια αλλά
συγκεκριμένη οντική πραγματικότητα. ΕκεΙνος
εντουτοις που θα αποστασιοποιηθει από τις α
ντιλήψεις των Μυστικών εΙναι ο Μιχαήλ Ψελ
λός" (1018-1078). Ο πολυγραφ6τατος λόγιος
του Βυζαντιου θα ενστερνισθεΙ μια αριστoτελι
κή λογοκρισία με νεonλατωνΙKές προεκτάσεις
Στα συγγράμματά του συνδυάζει την ελληνo
κεντρικη εξέταση των φιλοσοφικων προβλη-
μάτων με την εκ βαθέων ομολογΙα του για
πΙστη στα χΡιστολογικά δόγματα της Oρθoδo
ξΙας. Μαθητής, αλλά όχι πιστός συνεχιστής
των διδασκαλιων του Ψελλου, υπήρξε ο lωάν
νης ο lταλός., του οποίου οι ευεπιδεκτοι oπα
δοΙ των πεποιθήσεών του, Ευστράτιος NΙKαι
ας., Λέων Χαλκηδόνος και Ευστράτιος Γαρι-
δός, καταδικάστηκαν ως αιρετικοι στις αρχές
περΙπου του δωδέκατου αιωνα.
Κατά τη διάρκεια της τελευταιας περιόδου της
βυζαντινής πνευματικότητας, nρωτoστατει ο
Ησυχασμός. στο προσκήνιο των θεολογικών
ιδεων. Συμφωνα με τους αuθεντΙKότεΡOυς υ
ποστηρικτές του ρηγόριο ΣιναΙτη., Γ ρηγόριο
Παλαμά. και Νικόλαο Kαβάσιλα" η ένωση μας
με τον θεό επιτυγχάνεται με τη συνεχή επΙ
κλησή του: ..Κύριε lησού Χριστέ, Υιε του θεου,
ελέησόν με.. και με τη συνέργεια της θειας
Χάριτος. Λειτουργικό ρόλο στην τεχνική αυτη
της ενδιάθετης συνήθως προφοράς του oνό
ματος του lησου, διαδραματιζει η "καρδΙα",
στην οποια ΠΡοσηλωνεται ο προσευχόμενος.
261
βύθια ψυχολΟΥlα
Πολέμιος της "ησυχιας" αναδειχθηκε ο μoνα
χός από τη νότια lταλια Βαρλαάμ ο Καλαβρός"
(1290 1348) με το σκεmικο ότι αυτη αντιτιθε
ται στη λογική και την επιστήμη, μοναδικά ε
φόδια με τα οποια ατενιζουμε τον Θεό Τrλος,
ο Γεώργιος Γεμιστος η Πληθων" (1355, Kων
σταντιν6υπoλη 1452, Μυστρας) επιφερει άλλη
τροπη στα κοινωνικοφιλοσοφικά δΡωμενα του
καιρου του Ευρυμαθής και καινοτόμος, ο φι
λόσοφος του Μυστρα δεν δινει μείζονα σημα
σία στην εκ των άνω γνωση και βοηθεια, ενα
ποθέτοντας τις ελπιδες του για μια oυμανιστι
κη παλιγγενεσια στο κυρος ενός στοχάζεσθαι
με σαφη ελληνοπρεπη γνωρίσματα. Τις θέσεις
αυτες αργότερα αντέκρουσε, με μεγάλη ευαι
σθησια, ο Γεωργιος Γεννάδιος" η Σχολάριος, ο
οποίος εφερε τα συνδρομα χαρισματα του μυ
στικου θεολόγου ΓρηγορΙου του Παλαμά", ενω
ταυτοχρονα ανεγνωριζε την αξια του δυτικου
Σχολαστικισμου., όπως αυτός είχε εκτεθεί από
τον Θωμα Ακινατη. Ο εξανδραποδισμός του
Βυζαντίου δεν συνεπαγεται και την ακαριαια
εκπνοή της βυζαντινης διανόησης Χωρίς μάλι
στα την τελευταια ειναι αδυνατον να Kατανoη
θει πληΡως η ακμή της Αναγέννησης που αKO
λouθησε Ακόμα, ωστόσο, και η δικη μας νεα
ελληνικη φιλοσοφια οφειλει τη σοφια εκλε
κτων στοχαστων της στην περιουσια πνευματι
κή παρακαταθηκη του Βυζαντίου Παρά την ε-
τερογένεια των θεολογικων προβληματισμων
που ανθουσε στον βυζαντινο ελληνισμό, ο τε
λευταίος διατηρει το μέγα κυρος του, λόγω
του οτι ειχε την ικανοτητα να διαλέγεται σε
βάθος με τα χριστολογικα ζητηματα που, κατά
καιρους, "ΡOtKumav, εκβάλλοντας πaράλλη
λα ολα τα επείσακτα στοιχεια που απoτελoυ
σαν ζωσα απειλη για την αλλοιωση του δόγμα
τος
Βιβλιογρ Λ Μπαρτζελιωτης. Ο ελληνοκεντρισμός και οι
κοινωνικοπολιτικtς ιδtες του Πλήθωνος, Αθήνα 1989-
Λ Μπενάκης Η σπουδή της βυζαντινής φιλοσοφιας Κρι-
τική επισκόπηση 1949.1971 "Φιλοσοφια" 1 (1971). σσ
390 433 . Κ. Σπετσιερης, Εικόνες Ελλήνων φιλοσόφων
εις εκκλησίας Ανάτυπο της Επιστημονικής Επετηριδας
της φιλοσοφικής Σχολης του Πaν/μIOυ Αθηνων. Αθήνα
1964 - Β Τατάκης. οεματα )(Ριστιανικης Βυζαντινης Φι-
λοσοφιας Aπooτeι ή Διακονια Αθήνα. 1952 - Β Τατά
κης Η βυζαντινη φιλοσοφία Εταιρεια Σπουδων Μω.
ραιτη, Αθηνα. 1977. Χ Τερtζης, Φιλοσοφική Ανθρωπο-
λογια στο Βυζάντισ, "Ελληνικά Γράμματα", Αθήνα 1993
ntrρoς Φσραντάκης
βύθια ψυχολΟfiα, βλ. ψυχολογια του βαθους
Βύρτσμπουργκ σχολή. Σχολη της ψυχολογιας
262
η οποια εμφανιστηκε στις αρχές του 200ύ
αιώνα στη Γερμανία με έδρα το πανεπιστήμιο
του Βυρτσμπουργκ. Κυριοι εκπρόσωποι της
σχολής αυτης είναι ο Κ. Κιουλπε, ο Κ. Μάρμπε,
ο Ν. Αχ, ο Κ Μπιουλερ Κ.ά. Η σχολη αυτη ει
σηγαγε στην πειραματική ψυχολογικη έρευνα
ως ιδιαιτερο αντικεΙμενο ανάλυσης την επίλυ
ση προβλημάτων (ασκησεων) νοητικου xαρα
κτηρα, εστιάζοντας την προσοχη στη διαδΙKα
σια εξαγωγης λογικων συμπερασμάτων αλλά
και απαντησεων σε εΡωτηματα τα οποια απαι
τούσαν ιδιαιτερη νοητική προσπάθεια. Με τις
έρευνές τους οι εκπρόσωποι της σχολης
αυτης απέδειξαν οτι η σκέΨη ειναι μια ψυχικη
διαδικασία, οι νομοτέλειες της οποίας δεν α
νάγονται ουτε σε εκείνες της τυπικής λογικης
ουτε σε εκείνες των συνειρμων. Η σκέΨη, κατα
την άποψη της σχολης αυτης, εχει ανεικονικό
χαρακτήρα Η αντίληψη αυτή έχει την αφετη
ρια της στην προσέγγιση της διαδικασιας της
σκέΨης ως πράξης ανάλυσης σχέσεων που
βρίσκονται εξω από τα όρια του αισθητου. Η
σκέΨη ως διαδικασια συνισταται στον διαρκή
μετασχηματισμό και τι συσταση νέων σχεσε-
ων ανάμεσα στις σκέψεις. Η ροη των σκέψεων
επηρεάζεται απο δυο παράγοντες: Την εσωτε
ρική καθοριστικη τάση και την εντυπωση για
τον στόχο Η εσωτερικη καθοριστικη τάση εμ
φανίζεται ως αποτέλεσμα της εσωτερικευσης
και μετατροπης των εντολων σε ένα είδος ε.
σωτερικών για το άτομο εντολων. Η τάση αυτη
κανει τη διαδικασια της σκέψης στοχοκατευ-
θυνόμενη με αποτέλεσμα καποιοι συνειρμοί να
ενισχυονται, ενω κάποιοι άλλοι καταστρέφο-
νται Η εσωτερικευση των εντολων και η λει
τουργια τους ως στοιχείου του συνολικου
"εγω" διαμΟΡφωνει και την εντυπωση για τον
στόχο, ο οποιος αποτελει την πηγη της εKδη
λωσης της εσωτερικης καθοριστικης τάσης Η
σχολή του Βυρτσμπουργκ συνέβαλε σημαllTΙ-
κά στη διερευνηση της διαδικασιας της νόησης
αναδεικνυοντας το" δυναμικό ΧαΡακτηρα της
και την αμεση σχέση της με συνολικότερους
παράγοντες της ανθρωπινης προσωπικότητας
Παράλληλα, υπερβαινοντας τις συνειρμικες α-
πόψεις για τη νόηση περιορίστηκε στην περι
γραφή του ανεικονικου χαρακτήρα της, αδυνα
τωντας να την προσεγγίσει ως σχέση αντανά
κλασης και ως λειτουργια άμεσα συνδεδεμένη
με την εμπράγματη υλικη δραστηριότητι.. του
ατόμου.
Βιβλιογρ.. Ο Κ Κιουλπε, Η Συ'γΧΡΟνη ψυχολογια της σκε.
Ψης. στη "Χρηστομάθεια γεVΙKης ψυχολογίας" "Ψυχολο
για της ακέψης". Μοοχα 1981 - ΤιxoμiρOφ Ο. Κ. Ψυχο
λογία της σκtψης. κεφ 10. Μόσχα 1984 Γιαροσεφσκι
Μ Γ Ιστορια της ψυχολογίας κεφ 12 Μόσχα. 1985
Ειιαγγ Μανουράς
Γαζι'lς Ανθιμος (1758-1828). Ένας από τους
σημαντικότερους, σε επιστημονική κατάρτιση
και φιλοσοφικη σκεΨη, λόγιους του υπόδoυ
λου ελληνισμου και των χρόνων της Eπανά
στασης.
Συγγραφέας, στοχαστης, εκδότης βιβλιων και
χaρτων, όπως και του περιοδικου ..Ερμης ο
Λόγιος.., δημιουργός σχολείου στις Μηλιές
του Πηλιου με έντονη την παρουσια της σκέ-
Ψης του ευΡωπαικου διαφωτισμου, ένα από τα
βaσΙKα στελέχη της Φιλικής Εταιρείας.
Μετεφρασε στα ελληνικά συγχρονα ευpωπαι
κό επιστημονικά συγγράμματα, εξέδωσε χάρ-
τες, επιμελήθηκε την έκδοση επιστημoνΙKoφι
λοσοφικων έργων, συνέβαλε στη διάδοση της
παιδείας και της συγχρονης ευΡωπαικης σKέ
ψης στην πατριδα του
Το συγγραφικο εκδοτικό αυτο εργο του Aνθι
μου Γαζη είναι πλουσιο και ποικιλο ΣυγKρα
τουμε μεταξυ αυτών Γραμματική των Φιλοσο-
φικων Επιστημων, του BenJamIn MartIn, Βιέν-
νη, 1799 ΕΥ)(ειρίδιον Συμβουλευτικόν, NΙKO
δημου Αγιορειτου, Βιέννη, 1801' Σύνοψις των
Κωνικων Τομων, GUIdonIs GrandI, Βιέννη,
1802 Χημικη Φιλοσοφια, του Α. F. Fourcrory,
Βιέννη, 1802 Επιτομή Αστρονομιας, του La
Land, Βιέννη, 1803 Των κωνικων τομων αvσ
λυτικη πραγμστείσ, του La Caille, Βιέννη, 1803'
Στοιχεισ Γεωγραφιας, Νικηφορου Θεοτόκη,
Βιεννη, 1804, και Μελετιου Γεωγραφια, Βενε-
τία, 1807 (δευτερη έκδοση).
Ειναι ολα εργα των φυσικών θετικων επιστη
μων φυσικης, μαθη, ματικων γεωγραφιας
εΡΥα μέσα από τα οποία θέλει να κάνει γνω
στές στους συμπατριώτες του τις νέες Kατα
κτησεις του επιστημονικου, ευΡωπαικου πνευ
ματος, να φέρει σε στενότερη επαφή τον υπό
δουλο ελληνισμό με τη φ .ι.Ιτισμένη ΕυΡωπη
Στον τομέα της αστρονομιας γεωγραφιας η
προσφορά του Ανθιμου Γαζή ειναι ποικιλη και
εκφράζεται τόσο με τις σημειωσεις πρoσθη
κες του σε διάφορα έργα γεωγραφιας όσο και
Γ
με την πλουσια χαρτογραφική δραστηριότητα
που ανέmυξε στο ίδιο αυτό διάστημα. Τα στοι-
χεια με τα οποία συμπληΡωνει τα έργα γεω
γραφιας, την έκδοση των οποιων επιμελείται,
αφορούν τόσο τον τομέα της αστρονομΙας
όσο και της επιμέρους γεωγραφιας.
Από τη γεωγραφια του Μελέτιου ξεσηKωνoυ
με μια πολυ αξιοΠρόσεκτη για την εποχη εKει
νη παρατήρηση του Ανθιμου Γαζη, μια παρατή
ρηση καθαρά κοινωνικού χαρακτηρα εμπνευ
σμένη ασφαλως απο τις ιδέες του γαλλικου
διαφωτισμοu--- που δινει μια νέα διασταση στη
γεωγραφία: ..Αι συχναι περιηγήσεις εις όλα τα
γνωστά μέχρι της σημερον μέρη της γης, και αι
ανακαλυψεις πολλων μεΡων αγνωστων εις
τους παλαιους», γράφει, «αποδεικνυουσι
παντη ψευδη και μυθωδη την υπό των παλαιων
τερατωδη περιγραφην του ΑνθΡωπου Ο
ΑνθΡωπος, εν γένει, ειναι ο αυτός εις όλα τα
μερη και Έθνη της Γης, όμοιος τοις λοιποΙς
καθ' όλα τα μέλη του σωματός του, διαφέρει
όμως ως προς το χρωμα και ως προς το εξωτε
ρικον σχήμα του σωματός του, εξιστάμενος
των λοιπών εθνων εξ αιτιας της διαφοράς του
κλιματος εις το οποιον κατοικεί, της διαιτης και
άλλων τινων περιστατικων τα οποια ενεργoυ
σιν εις το σωμα του...
Ιδιαιτερα πλουσια, όπως ήδη σημειωσαμε, η
δραστηριότητα του Ανθιμου Γαζη ως xαρτo
γραφου. Εκδιδει τρεις γεωγραφικους πινακες:
της Ελλάδας (1800), της Ευρώπης (1801) και
της Ασιας (1802), καθως και ένα χάρτη της Mα
γνησιας (1814).
Στόχους καθαρα επιστημονικους τις ανά
γκες της ελληνικης επιστημονικης σκέψης,
την προσπάθεια της καλλιέργειας μιας επιστη
μονικης ορολογιας, οπως και το ενδιαφέρον
για τη μελετη της αρχαιας ελληνικής φιλoλo
για εξυπηρετει και η έκδοση του 3τομου Eλ
ληνικου Λεξικου με ερμηνείες «εις την Kαθωμι
λημένην διάλεκτον» και με βάση το Λεξικό του
Κ. Σνειδέρου (1809 ο ΠΡωτος, 1812 ο δευτε
263
Γαζής
ρος και 1816 ο τριτος τόμος, όλοι στη Βενετία).
Η προσπάθεια του Ανθιμου Γαζή για τη διάδο-
ση των επιστημονικών γνωσεων και, γενΙKότε
ρα, της παιδείας στην πατρίδα του, στρέφεται
και προς μιαν άλλη κατευθυνση: την ίδρυση
στις Μηλιές, σε συνεργασία με τον Γρ. Kων
σταντά, ενός «σχολειου φιλολογίας και φιλo
σοφιας.., ενός «Πανδιδακτηρίου.., oργανωμέ
νου πάνω σε συγχρονες παιδαγωγικές βάσεις
και με φιλελευθερους προσανατολισμους.
Γιάν Καράς
Γαζής θεόδωρος (θεσlνΙKη, περ. 1370 1475).
Έλληνας κληρικός, από τους επιφανέστερους
εκπροσωπους της βυζαντινής αναγέννησης,
που μετά την άλωση της θεσlνlKης από τους
Τ ουρκους (1429) κατέφυγε και δίδαξε στην
lταλία (Σιέννα, Φερράρα, Ρώμη, Νεάπολη, Κα-
λαβρΙα, όπου και πέθανε). Έργα του: Περl Aρι
στοτtλους και Πλάτωνος, Περl εκουσlου και α
κουσlου, Παράφρασις Ιλιάδος Ομήρου Κ.ά.' ε
πίσης μετέφρασε στη λατινική έργα των Aρι
στοτέλη., θε6φραστου., Ιπποκράτη. Κ.ά. και σ'
αυτόν οφειλεται η α' έκδοση του έργου του
Αυλου Γελλιου" Απικαί νυκτες.
ΒιβλΙΟΥΡ.. Ι SteIn, Der Hum8nI5t Th GSZ8 8Ι5 PhIkJsoph.
στο -ArchIv Iur geschichte der Philosoρhie-, 1889. τ Β', σ
426
ΕΧ
ΓαΙγκερ Βέρνερ (Jaeger Werner, 1888 1961).
Κορυφαιος Γερμανός κλασικός φιλόλογος και
φιλόσοφος της ιστοριας και της παιδείας,
χηγός του λεγόμενου Τρίτου ΑνθΡωπισμου.
Κυριότερα συγγράμματά του: Νεμtσιος ο Εμε-
σηνός' Έρευνα πηγων για τον Νεοπλατωνισμό
και τις αnσρχtς του στον Ποσειδώνιο (Nθ
mesIos von Emesa. QueIIenforschung zum
NeupIatonismus und seinen Anfangen beI
PosetdonIOS, 1914)' Γρηγοριου του Νυσσης
Έργα, τόμοι 1 Ο (Gregorii NyssenI Opera, 1921
εξ. κριτική έκδοση κειμένου με συνεργασία o
μάδας ερευνητων)' Αριστοτtλης. θεμελΙωση
μιας ιστoρlας της εξtλιξής του (AristoteIes.
GrundIegung eIner Geschtchte seIner EntwIc
kIung, 1923)' Παιδεια. Η διαμόρφωση του c;λ
ληνικου ανθρώπου, τόμοι 3 (PBιdθΙB. ΟΙθ
Formung des grIechischen Menschen, 1934-
1947 έχει μεταφραστει στις κυριότερες ευpω
παικές γλώσσες και στα ελληνικά)' Διοκλής ο
Καρύστιος. Η ελληνική ιατρική και η σχολή του
Αριστοτtλη (DIokIes von Karystos. ΟΙθ grIe
chtsche Medizin und dIe SchuIe des ArtstoteIes,
264
1938)' Η θεολογία των πρώιμων Ελλήνων φι
λοσόφων (πρώτα στα αγγλικά: The TheoIogy ο!
the Early Greek PhiIosophers, 1947, και αργό-
τερα στα γερμανικά: Οίθ TheoIogte der friihen
gnechIschen Denker, 1953)' Αριστοτtλους Mε
ταφυσικά (AnstoteIts MetaphysIca, κριτική έK
δοση κειμένου, Οξφόρδη, 1957)
Ο Γαίγκερ κληρονόμησε από τον δόσκαλό του
Βιλαμόβιτς. την τάση να καταστήσει γνωστά
στο ευρύτερο κοινό τα πορίσματα της αρxαιo
γνtιιστΙKής επιστήμης. Έτσι, έθεσε ως σκοπό
της φιλολογιας να δειξει τη σημασια των αρ
χαίων Ελλήνων για το παρόν της συγχρονης
κοινωνίας. Κατά τη γνωμη του, η γνωριμία με
το "Κλασικό", νοουμενο ως καλλιτεχνικό και
ηθικό πρότυπο, έπρεπε να αντικαταστησει την
απλή αρχαιογνωσια. Για να μειώσει την από
σταση ανάμεσα στην επιστήμη και την πραKΤΙ
κή ζωή, ο Γαίγκερ προσπάθησε μέσα στην ιδια
την επιστημονική γνώση της αρχαι"'τητας να
ανανεωσει τον Ανθρωπισμό (HumanIsmus). Ο
λεγόμενος «ΤρΙτος ΑνθΡωπισμός.. του Γαί
γκερ ήταν αντιδραση οχι μόνο στον φιλoλoγι
κό αλλά και στον γενικότερο θετικισμό και
Ιστορισμό Ο Γαιγκερ επιxεlρησε να συγKερά
σει τον επιστημονικό ανθρωπισμό των φιλoλό
γων και τον ανθρωπισμό των ποιητών και φιλo
σόφων. Ωστόσο ήταν υποχρεωμένος να κpα
τήσει σε απόσταση τόσο τους άγονους εκnρo
σώπους της τυπολατρικής και αφιλοσόφητης
φιλολογίας όσο και τους αισθaντΙKOυς oπα
δούς του λεγόμενου κυκλου του ποιητή Στέ-
φαν Γκεόργκε (Stefan George), που για χάρη
μιας νιτσεικής "καλλιτεχνικής επιστήμης" υπo
τιμουσαν την "κριτική επιστήμη".
Νηφαλιότερες αποτιμήσεις της μεταπολεμικής
κριτικής γ "1 τη σημασία του Γαίγκερ μπορούν
να συνοΨιστουν στις ακόλουθες γραμμές. Ο
Γαίγκερ είδε τον αρχαίο ελληνισμό από την 0-
mική γωνία της παιδείας, ολισθησε στον "πα-
μπαιδαγωγισμό" και έτσι τίμησε το ελληνικό
πνεύμα όχι για τις λογικές και τις Kαλλιτεxνι
κές πραγματωσεις του καθαυτές, αλλά σαν
δασκαλο του "ελληνοκεντρικου πολιτιστικου
κυκλου". Με τον Τρίτο Ανθρωπισμό του ο ΓαΙ
γκερ εξήγησε ολόκληρο τον αρχαΙο κόσμο
πλατωνικά και έτσι του στέρησε τα γνωρισμα
τα του ρεαλιστικου και του Τραγικου, που
είχαν επισημάνει με επίμονες έρευνές τους
πολλοί μεγάλοι ελληνιστές, από τον Γιάκομπ
Μπουρκχαρντ. (J. Burckhardt) ως τον Βιλαμό-
βιτς
βιβλΙΟΥΡ Ι Καλιτσοuνάκης, Επιμνημόουνοι λtξεις εις
Wemer Jaeger, "Πρακτικό της Ακαδημιας Α8ηνων", 36,
(1961) - Κ Bouρβέρης. Ο ελληνικός ανθρωπισμός κατά
τον Wemer Jaeger. Αθήνα, 1961 J Η FInley, Werner
Jaeger, GymnasIum 69 (1962).- W Schadewaldt, Ge-
ι:lenkrede auf Werner Jaegιιιr, Berlin. 1963
ε Ν Pouσσoς
Γάιoc; από την Πέργαμο (περ. 100 160 μ.Χ.)
Πλατωνικός φιλόσοφος, "σχολάρχης" της
Ακαδημίας και δάσκαλος του Αλβίνου..
Ως ερμηνευτής της πλατωνικής φιλοσοφ" ς, ο
Γάιος διατύπωσε την άποΨη ότι ο Πλάτων δι
δάσκει σε άλλα σημεία του συγγραφικου
έργου του "επιστημονικως" και σε άλλα "εΙKO
τολογικως", δηλαδή ότι εκθέτει τις ιδέες του
αλλου άμεσα και θετικά και αλλου έμμεσα, με
αλληγοριες και υπαινιγμους. Έτσι ο Γάιος
έκανε αισθητή την ανάγκη να μεθοδεύει ο ερ-
μηνευτής του πλατωνικού έργου τη μελέτη
του ανάλογα με την περίmωση και να μην επι
μένει σε ένα ενιαιο κριτήριο. Με αυτό τον
τρόπο ο Γάιος ανταποκρίθηκε ταυτόχρονα και
στην τάση της εποχής του να αιτιολογει πλα-
τωνικα τον σύγχρονό της προβληματισμό, α-
ναζητωντας στο έργο του Πλάτωνα, έστω και
"σnερμαΤΙKά", τις ιδέες του φιλοσοφικού πρo
βληματισμου των Ρωμαικων χρόνων
Στη θεωρια της αρετή ς ο Γάιος αποδέχτηκε τη
στωικη "οικειωσιν" του ανθΡωπου με τον εαυτό
του, βέβαια με τον όρο ότι αυτή η έννοια ε
ντασσεται στη γενικότερη "ομοίωσιν θεώ", που
κατά το πλατωνικό κριτήριο εΙναι ο τελικός
σκοπός των πράξεων. Με αυτή τη θέση του ο
Γαιος έγινε ένας από τους προδρομους του
Πλωτινου. , ο οποιος οικοδόμησε ολόκληρη
την ηθική του ακριβως πάνω στην αρχη "oμoΙ
ωσις θεω".
Ο Γάιος άσκησε ευρυτερη επΙδραση σε πλατω
νικούς και νεοπλατωνικούς κύκλους. Eπιδρά
σεις του έχουν επισημανθει στα έργα του
Αλβινου, του Απουλήιου., του Πλωτινου, του
Πορφύριου., του Πρόκλου. Κ.ά.
Ε Ν Pouσσoς
Γαλανόc; Δημήτριος (Αθήνα, 1760 - Μπεναρές,
1833). Σοφ6ς Έλληνας ινδολόγος, ο μόνος
ξένος που έγινε δεκτός στην τάξη των Βραχ-
μάνων. Μετά τις σπουδές του στην Ελλάδα
(Αθήνα, Μεσολόγγι, Πάτμο) πήγε στην Kων
σταντινουπολη, από όπου ηλθε στην KαλKoύ
τα για να διδάξει την ελληνική γλωσσα στα
παιδιά του εκεΙ Έλληνα εμπόρου Κ. Πανταζή.
Εδω συμπληΡωνει και ο ιδιος τη μόρφωσή του
(μαθαίνει τη σανσκριτική, περσική, αγγλικη
Γαληνός
Κ.ά. γλωσσες), αποκτά σημαντική περιουσια
και αναδεικνύεται σε σημαντικό παράγοντα
της ελληνικής κοινότητας. Κατόπιν αναχωρει
για την ιερη πόλη των Ινδιων, το Μπεναρές,
για να εμβαθύνει περισσοτερο στη σοφια των
ιερών κειμένων του Βραχμανισμου' τότε έγινε
Βραχμάνος, χωρΙς να απομακρυνθει ούτε στο
ελάχιστο από τη χριστιανική του πΙστη, κάτι
άλλωστε το απολυτα κατανοητό για όσους
γνωρίζουν βαθυτερα τα πράγματα. Ο Δ Γαλα
νός πέθανε ξαφνικα στο Μπεναρές, ενω ετoι
μαζόταν να επιστρέψει στην Ελλάδα, και τά
φηκε στο εκει αγγλικό νεκροταφείο. Το μετα
φραστικό του έργο από τη σανσκριτική στην
ελληνική εΙναι τεράστιο' με αυτό ήθελε να
κάνει γνωστη στους Έλληνες, αλλά και στους
άλλους ΕυΡωπαίους, την ινδουιστική σοφία.
Τα χειρόγραφό του εκληροδ6τησε στο Πανε
πιστήμιο Αθηνών από αυτά έχουν εκδοθει
εmά τόμοι, που περιλαμβάνουν μεταφράσεις
και συνόψεις βρaXμανΙKών κειμένων, ενω το
μεγαλυτερο μέρος τους παραμένει ανέκδοτο.
Ας σημειωθει, τέλος, ότι ο Γαλανός ενδιαφε
ροταν σε όλη του τη ζωή για τα ελληνικά
πράγματα, έκανε πολλές δωρεές σε ιδρυματα
και με τη διαθηκη του διέθεσε τη μισή του πε
ριουσια για την ανέγερση του Πανεπιστημιου
Αθηνών
εχ
Γαληνόc; Κλαύδιος (CIaudIUs GaIenus) (Πέργα-
μος, 129 - Ρώμη, 199 μ.Χ.). Ελληνικής Kαταγω
γής Ρωμαιος γιατρός και φιλόσοφος, η δευτε-
ρη μετά τον Ιπποκράτη. αυθεντΙα στον διδυμο
αυτό επιστημονικό χωρο
Ο Γαληνός έχοντας για ίνδαλμά του τον Ιππο-
κράτη, οδηγήθηκε στην πεποίθηση Oτι ο άρι
στος ιατρός και φιλόσοφος", όπως τιτλοφορεί
και ένα συγγραμμά του, όπου επικαλείται ως
μεγάλο παράδειγμα τον Ιπποκράτη και υπο-
στηρίζει την αναγκαιότητα ιατρικής και γενι-
κής φιλοσοφικής μόρφωσης. Αυτή η πίστη του
διαπότισε και τα πολυάριθμα έργα του. Έντονα
και άμεσα όμως αποτυπωμένη βρΙσκεται στην
πραγματεια του Περί Ιπποκράτους και Πλάτω-
νος δογμάτων, όπου προσπάθησε να συμβιβά
σει τα ιατρικά διδάγματα της ΙΠΠΟκΡατικής
Σχολής με την πλατωνική φιλοσοφια, καθως
και στο έργο του Φιλόσοφος Ιστορία, που ειναι
εγχειρΙδιο για τους σπουδαστές της ιατρικής.
Η ιδέα αυτη της ταυτότητας της ιατρικής και
της φιλοσοφιας επέδρασε αποφασιστικά στην
πορεία που αKOλOuθησε η ευΡωπαικη ιατρική
265
Γαλιλαloc;
μέχρι την Αναγέννηση, γεγονός που μαρτυρει
και ο συνθετος τιτλος του "ιατροφιλόσοφου"
που υπηρξε κυρίαρχος για αρκετους αιώνες
στην ΕυΡωπη.
Στις φιλοσοφικές του αποψεις ο Γαλην εμ
φανιζεται εκλεκτικός. Στη λογικη, φυσικη και
μεταφυσικη ακολουθει τον Αριστοτέλη.. Στις
μονοθειστικές του ιδέες, την ταυτιση δηλ. του
θεου με τον ανωτατο νου, ακολουθει τον Πλα
τωνα. και τους Στωικους., ενω αποκρουει τον
Επικουρο. και τον σκεmικισμό. Από τα σuγ
γράμματά του γινεται επισης φανερο ότι τελι
κά ασπάστηκε τον Χριστιανισμό
Ο Γαληνός υπηρξε πολυγραφότατος Τα συγ
γράμματά του υπολογίζονται σε εmακόσια πε
ρΙπου Απο αυτα τα 115 ειναι φιλοσοφικου πε
ριεχομένου, σωθηκαν όμως μονο τρια. Μερικά
από τα έργα του από την ελληνικη γλωσσα,
στην οποια έγραφε, μεταφραστηκαν στην αρα
βικη, τη συριακη, την εβραικη και τη λατινικη
Εκδοση των απόντων του Opera omnIa. ed κ G Kuhn ν
1.20 LIpsiae 1821 1 β33
ΒlβλIΟΥΡ. Bowersock G. W . Greek sophIs/s ιπ /he Roman
Empire. Οχ' 1969 Albin Lesky, Ιστορία της Αρχαίας
ΕλληνικήςΛΟΥοτεχνίας.οελ 12191220
Απ ΤζαφεΡόπουλος
Γαλlλαloc; (Πιζα, 1564 Αρτσέτρι, 1642) Ο πα
τέρας της νεότερης επιστήμης. Παραμέλησε
τις σπουδές του στην ιατρικη για να αφιερωθει
στη μαθηματικη και φυσικη επιστημη. Το 15θ3
ανακαλυmει τον νομο του ισοχρονισμου της
ταλάντωσης, ενω το 1586 εφευρισκει τον υ
δΡοστατικό ζυγό για τη μέτρηση του ειδικου
βάρους των σωμάτων Καταλαμβάνει, το 1589,
την έδρα των Μαθηματικων στο Πανεπιστημιο
(Studium) της Πάντοβα, εγκαινιαζοντας μια πε-
ριοδο γονιμης δραστηριότητας και συσφίγγo
ντας σχέσεις με τους πνευματικούς και πoλιτι
στικους κυκλους της Βενετιας. Η κατασκευη
του τηλεσκοπίου (1609) του επέτρεψε να ανα
καλυψει τους τέσσερις δορυφόρους του Δια,
να μελετησει τις ηλιακες κηλιδες, να παρατη
ρησει τους δακτυλίους του Κρόνου και την υ
παρξη των φασεων της Αφροδιτης. Οι αναKα
λυψεις αυτες, που επιβεβαιωνουν απoφασιστι
κά την ισχυ της κοπερνικειας θεωριας, oδηγη
σαν τον Γαλιλαιο στο να αποδοθεί κυριολεκτι-
κα σε μια εκστρατεια διαδοσης του εργου του
Ειχε στο μεταξυ επιστρέψει στην Τοσκανη, το
1610, με τον τιτλο του ΠΡωτου μαθηματικου
και φιλοσόφου του Μεγαλου Δούκα Κόζιμου
Β.. Το 1611, σε μια ΠΡωτη συναντηση με την
παπικη κουρια, ο Γαλιλαίος εξέθεσε τα απoτε
266
λέσματα των ερευνων του και έτυχε ευνοιας
και αναγνωρισης. Το επόμενο έτος δημοσιευει
το έργο DIscorso Intorno ΒΙΙθ cose che stanno su
Ι' acqua (Λόγος σχετικός με τα αντικείμενα που
επιnλέoυν στο νερό) και το Istorιa e dImostra
ΖίΟΠθ Intorno ΒΙΙθ macchIe soIari (Ιστορία και α
ποδεικτική γυΡω από τις ηλιακές κηλίδες).
Ωστοσο ορισμένες επιστολες του γυΡω από τη
σχέση επιστημης και πιστης, που γράφτηκαν
ανάμεσα στο 1613 και 1615, προκαλουν την
παρεμβαση της Αγιας Έδρας, η οποια Kαταδι
κάζει ως αιρετικές τις κοπερνίκειες θέσεις και
απαγορευει στον Γαλιλαίο την υιοθέτηση
τους. Ο φιλόσοφος όμως δεν εγκαταλειπει τον
αγωνα του με αφορμή την πολεμικη που είχε
προκαλέσει η εμφάνιση τριων κομητων, παίρ
νει αποφασιστικα θεση κατά του έργου LIbra
astronomIca ac philosophica (Αστρονομικη και
φιλοσοφικη ισορροπια) του lησουίτη Orazio
Grassl. Γεννιέται έτσι το έργο ιι SaggIatore
(1623), κειμενο που χαρακτηριζεται απο έντo
νο αντιαριστοτελικο και αντιδογματικό πνευ
μα Απο το 1624 ως το 1630 ο Γαλιλαίος αφιε
ρωθηκε στη συγγραφή του έργου DIaIogo
sopra Ι due massImI sistemt deI mondo, TOΙθ
maIco e Copernicano (Διάλογος πάνω στα δυο
μέγιστα κοσμικά συστηματα, Πτολεμαικό και
Κοπερνικειο), έργο που είδε το φως το 1632
Οι επιmωσεις δεν αργησαν να φανουν. Λιγους
μηνες αργοτερα το βιβλιο κατασχέθηκε και ζη
τηθηκε από τον Γαλιλαιο να μεταβει στη Ρωμη
Η δίκη που ακολουθησε (1633) έκλεισε με την
καταδικη του φιλοσόφου, που πέρασε τα τε
λευταία χρόνια της ζωης του σε απομόνωση
Η φιλοσοφική θεωρηση του Γαλιλαιου δίνει τη
χαριστικη βολη στην αρχη της αριστοτελικης
αυθεντιας βαζοντας τα θεμέλια της νεας επι-
στημονικης έρευνας. Η φιλοσοφια, νοουμενη
ως θέαση του κόσμου, αποβάλλει τα μεταφυ
σικά της στοιχεια, καθισταται μέθοδος απoτε
λεσματικη, ενω το πείραμα ανάγεται σε μέσο
επαλήθευσης για την προσεγγιση της αληθει
ας Τα μαθηματικα αποκτουν αξια καθολικης
μεθόδου, από τη στιγμη που η χρήση συμβατι
κων σημείων είναι σε θέση να δωσει τη μόνη
δυνατη λογικη εξηγηση των φαινομένων. Για
να αποφύγει συγχυσεις, ο Γαλιλαίος αφηνει α
νοιχτό το Πρόβλημα της πιστης, η αποτελε-
σματικότητα της οποιας βρισκεται πέρα απο
μαθηματικές αποδειξεις Ο επαναστατικός, ω-
στοσο, χαρακτηρας της φιλοσοφίας του Γαλι
λαιου δεν μπορουσε να αποφυγει τη συγκρου-
ση με Την Καθολικη Εκκλησια και την αριστo
τελικη παραδοση, που κυριαρχουσε στα πανε
πιστημια και υπερασπιζοταν τα προτυπα της
παλαιάς επιστημης και της μεσαιωνικης λογι-
κης Για να προστατευσει την αυτονομία της ε
πιστημονικής έρευνας απο πιθανες εKκλησια
στικές επεμβάσεις και για να αποφυγει το
στίγμα του αιρετικου, ο Γαλιλαιος υποστήριξε
την αλληγορικη αξία των Γραφων, η σημασία
των οποιων δεν ερχόταν έτσι σε αντιθεση με
την κοπερνικεια θεωρηση Τα έργα του Γαλι
λαιου δεν αποτελουν ξηρες επιστημονικες
ΠΡαγματείες, αλλά θεμελιωνονται στη βάση
μιας συμπαγους λογοτεχνικης παραγωγης, ι
κανης να συλλάβει και να διαδωσει τα νεα μη-
νυματα Δεκτες τους δεν ειναι μονο οι επιστη-
μονες αλλα και το ευρυτερο καλλιεργημενο
κοινο. που ειναι σε θέση να συντελέσει σε
αυτη τη διάδοση
θιβλιογρ.. GeymonaI Α Ga/I/eo Gali/eI. EInaudI. ΤΟΓίηο.
1957.' Rossi Ρ: AspettI de//a ,ίνο/υΖίΟΠθ scientifica.
Morano Naρolι 1971
Α8αν Νότσης
γόμος. Θεσμος με κοινωνικη και νομικη διά
σταση, του οποιου αφετηρια ειναι σχετικη τε
λετη θρησκευτικου η πολιτικου χαρακτηρα. Ο
γάμος, ο οποιος ρυθμίζεται από εθιμικους και
νομικούς κανόνες, ειναι η απαρχη για τη θεμε
λιωση του θεσμου της οικογενειας. Παρ' ότι ο
γαμος ως θεσμός, με τη μορφη που μας ειναι
γνωστος, αμφισβητειται σήμερα όσο ποτέ αλ
λοτε, εντουτοις εξακολουθει να ειναι ο βασι
κος τροπος συμβιωσης.
Η κυρίαρχη μορφη γάμου στις σημερινές κοι-
νωνίες είναι η μονογαμία Ειναι όμως λάθος να
θεωρουμε πως η μονογαμια απαντάται σε όλες
τις εποχές και σε όλες τις κοινωνίες με ενιαία
μΟΡφη η οτι ο γάμος προηγείται παντα της α
ποκτησης παιδιων. Κάθε κοινωνία θεσπίζει
πάντα εκεινους τους θεσμους, κατά συνεπεια
και τη μορφη γαμου, που εξυπηρετουν συγκε-
κριμένους σκοπους σε μια συγκεκριμένη στιγ
μη της ιστορικης της εξέλιξης
Από την άλλη nλευρα πρέπει να επισημανθει
το γεγονος ότι ο γαμος (ανεξάρτητα με ποια
μορφή) απετέλεσε τον αξονα της κοινωνικής
οργανωσης σχεδόν ολων των λαων, χωρις ε
ξαίρεση και των "ΠΡωτογονων" Κι αυτό, γιατι
καθε φυλη διεκρινε τα μελη της σε συγγενεις
διαφορων κατηγοριων, απο τους οποιους Kά
ποιους μπορουσε κανεις να "παντρευτει" και
aλλOυς όχι Ο Morgan (Μόργκαν.) θεωρουσε
πως οι οροι που οι αρχαικες φυλες που μελέ
τησε χρησιμοποιουσαν, προκειμένου να πρoσ
γάμος
διορισουν αυτές τις διαφορετικες κατηγοριες
συγγενων, αντικατόmριζαν πιθανές βιoλoγι
κές σχέσεις που αντιστοιχουσαν σε διαφoρετι
κές μορφές γάμου. Ξεκινώντας από αυτον το
συλλογισμό, ο Morgan καταληγει στο συμπε-
ρασμα ότι την αρχικη αιμομεικτικη σχέση που
χαρακτηριζε τις ΠΡωτες γενετησιες ενωσεις
ειχαν διαδεχθει τέσσερα είδη γάμων και αντι
στοιχες μορφές οικογένειας:
"αιματοσυγγενικός γάμος" η ('ιματoσυγγενι
κη οικογένεια. Πρόκειται για \ ,μο μεταξυ α
δελφών ή εξαδέλφων, που επηλθε μετά την α
παγόρευση της γενετησιας ενωσης μεταξυ γo
νιών και παιδιων.
"πουναλουανός γαμος" η πουναλουανη OΙKO
γένεια, με κυριο χαρακτηριστικό της την απα
γόρευση της γενετήσιας ένωσης μεταξυ αδελ
φων.
"ζευγαΡωΤος γαμος" η ζευγαΡωτη οικογε-
νεια, αποτέλεσμα διευρυνσης της αιμομεικτι-
κης ομάδας και της απαγόρευσης της γενετη
σιας ένωσης μεταξύ εξαδέλφων.
"μονογαμία" η μονογαμικη οικογένεια, που
εμφανίζεται με τον πολιτισμό.
Ο Morgan αποδίδει αυτή τη συρρικνωση του
κυκλου των ατόμων της φυλης που κανείς επι
τρεπόταν να παντρευτει σε παράγοντες περισ
σοτερο βιολογικούς Αντιθετα, ο FrIedrich
Engels (Φρίντριχ Ένγκελς.) αποδιδει αυτη την
πορεια προς τη μονογαμια σε συγκεκριμένες
οικονομικες κοινωνιll'ές συνθηκες και ειδΙKό
τερα στην nαραγωγη και αναπαραγωγη των
όρων ζωης Η μονογαμια, συμφωνα με τον
Engels, εΙναι απόρροια της εμφανισης της ατo
μικής ιδιοκτησίας και ειδικότερα του Kαθεστω
τος ιδιοκτησίας του άνδρα τόσο στα μέσα πα
ραγωγης όσο και στις γυναικες και τα παιδιά.
Ο γάμος λυεται με τον θάνατο ενός εκ των δυο
συζυγων η με το διαζυγιο. Τα ποσοστά διαζυ-
γιων ειναι συναρτηση διαφορων παραγόντων,
οπως η φιλελευθεροποιηση της νομοθεσιας
περι διαζυγίων, η επιρροη των πολιτισμικων
και ιδιαίτερα των θρησκευτικων αντιληψεων
στη λήψη μιας τέτοιας απόφασης, η εξαλειψη
των διαφόρων ταμπου γυρω από το θέμα, η
κοινωνικη θέση των συζυγων, η επαγγελματι
κη τους δραστηριότητα, η ηλικια συναΨης
ΠΡωτου γάμου (υψηλα ποσοστά διαζυγιων σε
νεαρά ζευγάρια), το μορφωτικο επίπεδο των
συζυγων, η διάρκεια του γάμου (συχνότερα
διαζύγια τα ΠΡωτα χρόνια του γάμου)
θιβλιογρ Engels F. Der Ursprung der FamI/Ie des
Pnva/eigen/ums υΟΟ des S/aa/es ( Η καταγωγη της οικο,
γένειας. της ατομικής ιδιοκτησίας και του κρότους).
267
Υεγονός
Dlelz Veιlag, BerlIn, 1977. MouσouΡOU Λ, Κοινωνιολο-
γΙα της ouyxpoV1Κ' Ο/κογtνειας, εκδ Gulenberg, 1989-
Μιοέλ Α.. Κοινωνιολογια της οικογtνειας και του γάμου.
εκδ Gulenberg, 1976 Ρόοοελ Μ . Γάμος και ηθική, εκδ
Αραενίδης, 1981
Χρ Nό{kι - Καλ τσουνη
γεγoνόc;. Γραμματικά ο όρος δηλώνει κάτι που
εΙναι τελειωμένο, τεκμηριωμένο, αληθινό και
διαπιστωσιμο Στην καθημερινή γλωσσα συχνα
το "γεγονός" αντιδιαστέλλεται προς ό, τι εΙναι
υποθετικό, ανεξακρΙβωτο, απλά πρoσδOKωμε
νο. Με το παραπάνω νόημα το γεγονός θεω-
ρεΙται μέrx><: της αντικειμενικής πραγμαΤΙKότη
τας, είναι "πραγματικό γεγονός".
"Επιστημονικό γεγονός" ονομάζεται η νοητη
αντανάκλαση ή εγγραφη του αντικειμενικου Ι
πραγματικού γεγονότος στη συνειδηση του
παρατηρητή και έπειτα η γλωσσική έκφρασή
του με όρους μιας ορισμένης γλωσσας. Η
mωoη διαφόρων αντικειμένων από κάποιο
υψος προς το έδαφος (π.χ. των καρυδιων μιας
καρυδιάς προς το έδαφος) ειναι πραγματικά
γεγονότα. Οτι όλα τα σωματα που βρισκονται
στο πεδίο έλξης της γης όταν αφεθούν στο
κενό πέφτουν με κατευθυνση προς το κέντρο
της γης ειναι μΙα επιστημονική γενικευση (που
αγκαλιάζει όσα πραγματικά γεγονότα έχουν
συντελεστει και όσα αναμένονται κατά φυσική
αναγκαιότητα να συμβουν), που γίνεται δεκτή
ως επιστημονικό γεγονός.
Για "κοινωνικά γεγονότα" (όχι απλές ατομικές
πράξεις μέσα στην κοινωνία) κάνουν λόγο
όσοι αποδέχονται ότι οι επι μέρους ατομικές
πράξεις αποτελούν στην ουσΙα έκφραση της
κοινωνικά διαμορφωμένης συνείδη\Jης και συ-
μπεριφοράς των ατόμων ως δΡωντων πρoσω
πων. Κοινωνικά γεγονότα είναι οι θεσμοΙ (εκ-
παιδευτικοι. οικονομικοΙ, πολιτικοί και άλλοι),
που διαμορφώνονται ως αθροιστικό απoτέλε
σμα της επινοητικής δραστηριότητας των ατό-
μων, τα οποΙα επιδιώκουν ικανοποίηση των α
ναγκών ή των συμφερόντων τους μέσα στα
πλαΙσια της κοινωνιας όπου ζουν, και των ποι-
κιλων αλληλεπιδράσεων που συντελούνται
μέσα σ' αυτή την κοινωνια. Σύμφωνα με αυτή
την παραδοχή τα άτομα συνδημιουργουν τους
θεσμους (κοινωνικά γεγονότα) και οι ατομικές
προσωπικότητες διαμορφωνονται μέσα στους
θεσμους και κάτω από την επΙδρασή τους.
Και τα "ιστορικά γεγονότα" είναι αποτέλεσμα
συλλογικής δράσης των ατόμων που συνεργά
ζονται, συνειδητά ή όχι, ρητά ή σιωπηρά, για
την προωθηση σκοπων που υπηρετουν (κατά
268
προσδοκια ή ελπΙδα ή και κατά πλανημένη
προσδοκία) το συλλογικό σώμα. Συλλογικής
δράσης αποτέλεσμα εΙναι τα ιστορικά γεγονό-
τα, ακόμη και αν φαΙνονται ως προσωπικές
πρωτοβουλΙες κάποιου ατόμου, του ηγέτη. Η
πρωτοβουλία του τελευταίου δεν βρΙσκει oπα
δους και συνεργάτες για να γΙνει δράση, αν
δεν εκφράζει τις ρητές η μυχιες επιδιωξεις
τους. Η κύρια ικανότητα του ηγέτη είναι να
διαβλέπει το ζητούμενο από κείνους που επι
χειρεΙ να κινήσει σε δράση (δεύτερη ικανότητα
να διοχετεύει τον δυναμισμό τους σε δράση).
Έτσι δημιουργουνται τα ιστορικά γεγονότα,
συλλογικής ανθΡωπινης δραστηριότητας επι-
τευγματα.
Για τα γεγονότα όλων των κατηγοριων η επι
στημονική περιγραφή και ανάλυση περιλαμβά
νει κάποια κοινά στοιχεια: (α) τόπο, χρόνο, πε
ριστάσεις, όπου αυτά εμφανίζονται, (β) δpώ
ντα πρόσωπα ή δυνάμεις που τα προκαλούν,
(γ) αιτια ή ανάγκες ή κΙνητρα που προκαλουν
τη δράση, (δ) ορατά και εξακριβωμένα απoτε
λέσματα (ή και προσδοκωμενα), (ε) αξιoλόγη
ση των δυνάμεων που δρουν ή των προθέσε-
ων, (στ) αξιολόγηση των αποτελεσμάτων και
(ζ) προσπάθεια διατυπωσης γενικευσεων ή
νόμων που διέπουν την εμφάνιση και πορεία
των γεγονότων κάθε φορά που αυτά συντε-
λουνται
φ Κ Βωρος
rtAλIoc; (GeIIIUs) Αυλος (2ος αι μ.Χ.). ΡωμαΙος
λόγιος, που ήρθε στην Αθηνα στα χρόνια του
Δημήτριου του Φαληρέα. και γνωρΙστηκε με
τους εκεΙ φιλοσ6φους. Ειναι γνωστός κυριως
ως συγγραφέας του έργου AttIcae noctes (=
Απικαι νύκτες), που αποτελεΙ πηγή ι:ιληροφο-
ριων για την αρχαια ελληνική φιλοσοφΙα.
ΕΧ
Γέμινoc; ο Ρόδιoc; (περ. 110 40 π.Χ.). Στωικός
φιλόσοφος, μαθηματικός και αστρονόμος, μα-
θητής του Ποσειδώνιου" στη σχολη του στη
Ρόδο. ΈγραΨε Εισαγωγή εις τα φαινόμενα,
Επιτομή της ΠοσειδωνΙου Μετεωρολογικών ε
ξηγήσεως και Περl της των μαθημάτων τάξε
ως, που ισως αποτελεΙ μέρος του γενικότερου
έργου του Μαθημάτων θεωρΙα, μιας εγκυκλο-
παίδειας των Μαθηματικων σε έξι βιβλια. Από
τα έργα του Γέμινου σώζονται η Εισαγωγή α
κέραιη και τα άλλα σε αποσπάσματα στα ελλη
νικά και στα αραβικά, που ειναι μετάφραση xα
μένων ελληνικων κειμένων. Στο έργο του ο Γέ-
μινος ακολουθησε όχι μονο τον Ποσειδωνιο
αλλά και τη γενικότερη μαθηματική και αστρo
νομική παράδοση, που ειχε αρχισει από τον
Ευδοξο. τον Κνίδιο. Ο Γέμινος, συμμεριζόμε
νος τις θέσεις του Ποσειδώνιου, πήρε μέρος
και στη διαμάχη ανάμεσα στους αυστηρους
μαθηματικους και στους "σκεmικους" Aκαδη
μαικούς. και Επικούρειους. για τη λογική θε-
μελίωση των MαθημaΤΙKων κατά το υπόδειγμα
του Ευκλειδη..
Ε Ν Ρουσοος
ΓεμlOΤΌC; Γεωργιος, βλ. Πλήθων.
γενεά. 1. Στη Δημογραφια αποδίδεται με τον
όρο γενεά η διαφορά (απόσταση) μετaξυ του
χρόνου γέννησης των γονιων και των παιδιων.
Δηλαδή, μεταξύ γιαγιάς και εγγονής παρεμ
βάλλονται δύο γενεές (γιαγιά κόρη εγγονή).
Η απόσταση αυτή δεν προσδιορίζεται με από
λυτη ακριβεια, αλλά κατά προσέγγιση. Η διάρ
κεια της γενεάς δεν υπολονιζεται σε κάθε
εποχη και κάθε κοινωνία με ενιαίο τρόπο, με α
ποτέλεσμα αυτή να αναφέρεται κατά περίmω
ση σε μια περΙοδο 20 ή 30 χρόνων ή και σε o
λόκληρο τον κυκλο ζωής ενός ανθρώπου.
2 Στην ΚοινωνιολογΙα αποδίδεται με τον όρο
γενεά εκείνη η ομάδα του πληθυσμού, η οποια
εΙναι λίγο πολύ ομοιογενής από άποψη στάσε
ων, προσανατολισμων και προτυπων συμπερι
φοράς, που τη διαχωρίζουν σαφως από τις
προηγούμενες ή τις επόμενες γενεές. Έτσι, γΙ
νεται λόγος για γενιά της αντΙστασης, γενιά
του 114, γενιά του Πολυτεχνείου Κ.λπ.
Στον χρονικό προσδιορισμό της γενιάς Koινω
νιολογικά ΠαΡατηρουνται διακυμάνσεις ανά
λογα με τον ορισμό της γενιάς δημογραφικά
στατιστικά.
Συνυφασμένες με την έννοια της γενεάς είναι
οι όροι "χάσμα γενεών" ή "σύγκρουση γενε
ων", με τους οποίους απoδιδεται συνήθως η
διαφορά αντιλήψεων ή η ένταση μεταξύ ενηλί-
κων και εφήβων. Πρόκειται για φαινόμενα που
δεν έχουν τις ρίζες τους στη Βιολογία (διατα-
ραχές στην εφηβεία), αλλά σε καθαρά Koινωνι
κους και πολιτισμικούς παράγοντες. Τόσο η
μορφή όσο η έκταση και ο τρόπος που εKφρά
ζονται αυτές οι διαφοροποιήσεις ή οι συγκρoύ
σεις εξαρτωνται από τις συνθήκες (χρόνος,
προυποθέσεις κ.λπ.) κάτω από τις οποίες οι
κοινωνιες παραχωρουν στα νέα μέλη τους μια
θέση ενήλικα. Η "σύγκρουση γενεων" απoτε
λεί δεικτη του τρόπου που είναι συγκρoτημέ
ΥενετικιΊ μέ8oδoc;
νες και λειτουργουν οι κοινωνιες, καθως και
στοιχεια του ρυθμου εξέλιξής τους.
Χρ Νό/3Ο. Καλ τσoυνrι
γένεση. Η πράξη της γέννησης, η έναρξη, η εν
τω χρόνω εμφάνιση οντων, γεγονότων ή φαι
νομένων, που την ακολουθει μια διαδικασια ε-
ξέλιξης (γένεση, αλλαγη μεταβολή, φθορά)'
γενικότερα, η μετάβαση από το μη εKδεδηλω
μένο στην εκδήλωση. Ορος με ευρυ περιεxό
μενο που αναφέρεται στη βιολογια, στη γνω-
σιολογια και τη μεθοδολογια των επιστημων
γενικά, στην ψυχολογία, στην κοινωνιολογία,
στη λογικη, στη γλωσσολογια και στην πoλιτι
κή οικονομια' επισης και στη φιλοσοφία και
θρησκειολογία, όπου ευθύς εξ αρχής συνδέθη
κε, κυρίως, με το πρόβλημα της αρχής και της
δημιουργιας του κόσμου (βλ. και λ. γενετική
μtθoδoς).
ΕΧ
γένεση αυτόματη, βλ. αυτόματη γtνεση.
"Γένεσις". Το πΡωτο βιβλίο της Πεντατεύχου
του Mωuσή στην Παλαιά Διαθήκη, που αναφέ-
ρεται στη δημιουργία του κόσμου και του αν-
θΡωπου από τον θεό. Εννοείται ότι στα εδω
διαλαμβανόμενα θα πρέπει να αποδοθεί η συμ-
βολική τους σημασία, για να ερμηνευθούν και
κατανοηθουν ορθά.
ΕΧ
γενετικιΊ μέθoδoc;. Μέθοδος γνωστικής ΠΡO
σέγγισης, μελέτης και έρευνας που αποβλέπει
στην ανεύρεση Ι διαπίστωση της προέλευσης Ι
γένεσης των αντικειμένων με τα οποία ασχο-
λείται μια επιστήμη και στην παραπέρα εξέλιξη
Ι διαμόρφωσή τους σε σχέση με την αρχή Ι
πηγή παραγωγής τους. Μια πρώτη και υπoτυ
πώδη χρήση αυτής της μεθόδου παρατηρούμε
στις μυθολογΙες των αρχαίων λαών, όπου η
γένεση του κόσμου αποδίδεται στον θεό ή
στους θεούς. Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι, ο
καθένας διαφορετικά, προσπαθούν να προσ-
διορίσουν την αρχή της δημιουργίας της ύnαρ
ξης: ο Θαλής. δέχεται το "ύδωρ", ο Aναξαγό
ρας. τον "Νου", ο Αναξίμανδρος. το "άπειρον",
ο Αναξιμένης. τον "αέρα", ο Πυθαγόρας. τον
"αριθμό", οι ατομικοί (Λεύκιππος., Δημόκρι-
τος.) τα "άτομα", ο Ηράκλειτος. το "πυρ", ο
Πλάτων. τις "ιδέες", ο Αριστοτέλης. το "κινουν
ακίνητον" Κ.λπ. Στους νεότερους χρόνους
(τέλη 180υ αρχές 190υ αι) η μέθοδος παφνει
2β9
γενετική πορεία
συγκεκριμενη μορφη και εφαρμόζεται σε κα-
θορισμένες περιοχες της γνώσης: κατά την κο-
σμολογικη υποθεση του Καντ., οι "ιδέες", δη
λαδή οι προσδιοριστικές έννοιες της ενότητας
των καθορισμένων φαινομένων, παράγονται
από τον "λόγο"' ο Δαρβίνος. διατυπώνει τη
γνωστη θεωρια του για την καταγωγή των ει
δων' ο Χέγκελ. (Φαιvoμεvoλογία του ΠVευμα
τος, 1807) θεωρει όλο τον πνευματικό πoλιτι
σμό της ανθΡωπότητας ως νομοτελειακή ανά
mυξη και βαθμιαία εκδήλωση του "παγκόσμιου
πνεύματος" Σταδιακά, η γενετικη μέθοδος ε
φαρμόζεται από πολλές επιστήμες, ιδιαιτερα
από εκείνες που ασχολουνται με διαδικασίες
ανάmυξης: έτσι, η Βιολογία, με τον κλάδο της
"Γενετικής" (που αντικατέστησε τον στενότε
ρο όρο "Κληρονομικότητα"), πpoσnαθεΙ να α
νακαλυΨει τα αίτια της κληρονομικότητας των
βιολογικών ΧαΡακτηριστικων, τον τρόπο μετα
βιβασης και την υλικη της βάση (με πρόσθετο
πρακτικό σκοπό τη δυνατότητα βελ τιωσης
φυτών, ζωων) στην ψυχολογια, τα ψυχικά
φαινόμενα και οι εκδηλωσεις αποδιδονται στο
"ασυνείδητο" (Φρόυντ.) ή στο "συμπλεγμα ατέ
λειας" και στην "τάση για αυτοεπιβεβαΙωση"
(Αντλερ.) ή στο "ομαδικό ασυνείδητο" και τα
"αρχέτυπά" του (Γιουνγκ.) Ακόμη, δημιoυρ
γουνται νέοι κλάδοι επιστημων, όπως η γενετι-
κή ψυχολογΙα, η γενετικη κοινωνιολογία και,
στη φιλοσοφια, η γενετική φαινομενολογΙα. Η
γενετική μέθοδος, που από τη φυση της σχετι
ζεται με τη "διαχρονικότητα" συνάντησε (από
τα τέλη του 190υ αι ) την αντιδραση της δoμι
κής (στΡOυKΤOυρaλιστΙKής) και λειτουργικής
μεθόδου (βλ. λ δομή, στρουκτουραλισμός, δo
μολειτουργική ανάλυση, λειτουργική σχολή),
που διακρινονται για τη "συVXΡOνΙKότητά"
τους, όπως Π.χ. στην περιmωση της "συVXΡOνι
κής" και "διαχρονικης" γλωσσολογιας, συμφω-
να με τη διάκριση του Φερντινάν ντε Σωσσυρ.
Σήμερα επιδιωκεται ο συνδυασμός αυτων των
δύο μεθόδων μελέτης, της δομολειτουργικής
συVXΡOνΙKης και της γενετικής διαχρονικης,
κάτι που όχι μόνο έχει προβάλει ως αίτημα
αλλά και την έχει εφαρμόσει ο μαρξισμός, και
συγκεκριμένα ο ιδιος ο Κ. Μαρξ. αναλύοντας
την αστική οικονομια στα βασικά του έργα Το
Κεφάλαιο. και Οι θεωριες της υπεραξίας
ΒιβλΙΟΥΡ Μαρξ κ. Το Κεφάλαιο. στο "Μαρξ Κ και
EVΓKελς Φ.. Απαντα". τ 23. Μόσχα - του ιδιου, Οι θεω-
ρ/ες της υπεραξίας, ό n. τ 26 - Μπόλντουιν Τζ Μ,
Σκtψη και πράγματα. Μια μελtτη της ανάπτυξης και της
tννοιας της σκtψης ή της γενετικής λογικής. τ 1-3. Λον-
δινο. 1906-11
ΕΧ
270
γενετική πορεία, βλ εξtλιξη η εξελικτικη .,,
ρεια.
γενεΤΙKΌC; δOμlσμΌC;, βλ. δομισμός γενετικός
γενετικόι; OρlσμΌC;. Ορισμός που αναφέρεται
στη γένεση Ι δημιουργΙα ενός πράγματος ή
στον τρόπο παραγωγής του.
ΕΧ
γενίκευση (λατ. generaIIsatIo). Η, σε νοητικό ε
πιπεδο, μετάβαση από το ειδικό στο γενικό η
από το λιγότερο γενικο στο περισσότερο γενι
κό. Η μετάβαση αυτη ειναι δυνατόν να έχει εν
νοιολογικό ή προτασιακό χαρακτήρα. Στην
πρώτη περΙmωση μεταβαινει κανεις νοητικά
(πιθανώς μέσω διαδικασιών αφαιρεσης, που α
ναγκαΙα έχουν επαγωγικό χαρακτήρα) από ε
πιμέρους γεγονότα η αντικείμενα σε έννοιες
ΕπΙσης ειναι δυνατόν να μετοβαΙνει από λιγό
τερο γενικές σε περισσότερο γενικές έννοιες
Στη δεύτερη περιmωση η μετάβαση γίνεται
από ένα συνολο εμπειρικών ή λιγότερο γενι-
κών προτάσεων σε μια, αντΙστοιχα, γενική ή
περισσότερο γενικη πρόταση Αν η γενΙκευση
λαμβάνει χωρα ως ανακάλυψη κάποιας κοινης
ιδιότητας αντικειμένων, που ανήκουν σε ένα
απροσδιοριστου μεγέθους συνολο, μετά από
πεπερασμένη και μη εξαντλούσα το σύνολο
δειγματοληψια, τότε αυτη ονομάζεται επαγω
γική γενΙκευση. Σε μια τέτοια περίmωση τα ε-
πιμέρους αντικείμενα εΙναι συνήθως εμπειρι-
κά. Αν η γενίκευση λαμβάνει χωρα ως διαπι
στωση ιδιότητας νοητικού αντικειμένου, τότε
ονομάζεται λογικη Παράδειγμα μιας τέτοιας
γενΙκευσης θα μπορουσε να είναι η έννοια του
τριγωνου ως αποσπασθείσα γενικευτικά από
την έννοια του ισόπλευρου τριγώνου. Η τριγω
νικότητα, σε μια τέτοια περΙmωση, ειναι λογι-
κό χαρακτηριστικό του ισόπλευρου τριγωνου
και δεν συσχετιζεται με το πλήθος ή τις διαδι
κασΙες ελέγχου, ως προς την τριγωνικότητα,
όλων των επιμέρους τριγώνων. Η διαδικασια
της γενικευσης αποτελεί βασικό μεθoδoλoγι
κό εργαλείο κατασκευής γενικων προτάσεων
η θεωριων, το πληροφοριακό περιεχόμενο των
οποιων ειναι δυνατόν να ποικιλλει Τέλος, η
διαδικασια της γενικευσης συνδέεται, κατά
την οικοδόμηση του θεωρητικου μέρους της
γνωσης, με τις διαδικασιες της αφαιρεσης, της
επαγωγης, της ανάλυσης και της συνθεσης,
της μεταφοράς, της αναλογιας κ λπ
Διον Αναπολιτάνος
γενικό. Πρόκειται για μια έννοια η οντολο-
γικη κατάσταση, στην οποια υπάγονται ή ε
μπεριέχονται ορισμένες άλλες μερικότερες,
που εξειδικευουν το σχετικά καθολικό πε
ριεχόμενό της. Επί καθαρά γνωσιολογικου επι
πέδου αποτελει, επίσης, το προ ιόν μιας αφαι
ρετικης διαδικασιας της νόηση ς, η οποια ταξι
νομει τις ιδιότητες των όντων σε γενικότερες
λογικές ενότητες. Εδω η αφετηρΙα βρίσκεται
στον εντοπισμό των κοινων στοιχείων, τα
οποια ειναι εκφραστικά του βαθμου της OντO
λογικής επικοινωνιας ή της λογικής συγγένει-
ας που υπάρχει ανάμεσα σε ορισμένα ή σε όλα
τα όντα. Γι' αυτό αποκλεΙονται κατά τη διαδι-
κασια αυτη τα επουσιωδη και συμmωματικά
γνωρίσματα, που αποτελουν εκφράσεις του
τρόπου και του βαθμου της διαφοράς και της
υποστατικης ιδιαιτερότητας. Το κάθε γενικό ι-
διωμα μπορει να εκληφθεί είτε ως Kατηγoρoυ
μενο των υποκειμένων ειτε ως εγγενές φυσικό
στοιχεΙο τους. Το ζήτημα αυτό συνδεεται με
το κατά πόσον τα γενικά έχουν αντικειμενική
υπαρξη ως "καθόλου" ανεξαρτητα από τα επι
μέρους ή αποτελουν αnλως a ρosterIorI λογικά
npoιόντα. Μια συμβιβαστικη μετριοπαθης εK
δοχη θα τα όριζε ως υπάρχοντα καταρχάς μ'
έναν αυτόνομο τρόπο σ' ένα υπερεμπειρικό ε
πίπεδο, αKOλOuθως ως ενυπάρχοντα στα επι-
μέρους όντα και τέλος ως καθιστάμενα θεωρη
τικο περιεχόμενο της σκέψης. Κατά τον Hρά
κλειτο., το γεvικό δεν δηλωνει απλως ένα ι
διωμα σε ταυτότητα με τον εαυτό του, αλλά
κυριως την αντιθετικότητα που υπάρχει μέσα
στα πράγματα. Πρόκειται για τη διαλεκτική λο-
γική, που εξεταζει τον κόσμο και τη γνωστική
προσέγγισή του συμφωνα με τη δυναμικη λει
τουργία τους. Αντίθετα, από τον Παρμενιδη.
αντιμετωπίζεται υπό το πρΙσμα της τυπικης λo
γικής και εκλαμβάνεται ως μια μόνιμη Kατά
σταση που εΙναι απαλλαγμένη από κάθε αντΙ
θεση. Ο Πλάτων., επι οντολογικου επιπέδου,
υποστηρΙζει ότι ειναι η αναλλοιωτη ουσια των
όντων. Επι γνωσιολογικου, θεωρεΙ ότι ως αφε-
τηρία του έχει το εμπειρικό υλικό που κομίζουν
οι αισθησεις, το οποιο κατόπιν λογικής επεξερ
γασιας εντάσσεται σε εννοιακά σχηματα από
::ινι," rρες νοητικές λειτουργιες Κατά τον
ι.. το r ελη., είναι ο γενικότερος κοινός πρoσ
)ι'.;μισμος που μπορει να αποδοθει Kατηγoρια
κα σε πολλα και διαφορετικα κατά το ειδος
οντα, η διαμόρφωση του, όμως, ειναι προ ιόν
της λογικης διεργασιας και γι' αυτό δεν μπo
Ρουμε να δεχθουμε την a ρΓίΟΓΙ υπαρξη του
Γεννάδιοι;
Ανεξάρτητα, ωστόσο, από τις εκδοχές υπό τις
οποίες αντιμετωπιζεται, το γενικό αποτελει
δυνατότητα, ως συνεκτικός λογικός τυπος, για
τη γνωστική προσέγγιση της πραγμαΤΙKότη
τας.
Χρ Τερtζης
γενικό πλαίσιο. Πρόκειται για την ενοτητα η
την καθολικότητα εκείνη που, διαθέτουσα συ
νεκτικότητα, λειτουργικοτητα και εσωτερική
νομοτέλεια, προσδιδει ένα νόημα στα μέρη
της διαφορετικο από εκεινο που θα κατει-
χαν ή κατά την αυτόνομη παρουσια τους ή ε
νταγμένα σ' ένα άλλο nλαισιo. Ως συστημα
σχέσεων ανταποκρΙνεται περισσότερο από το
επιμέρους στην πολυmυχοτητα του αντικειμε-
νικου κόσμου και γι' αυτό διαθέτει επιστημoλo
γική νομιμότητα. Μπορει να αποτελέσει KρΙτή
ριο για την επαληθευσιμότητα ή τη διαΨευσι
μότητα μιας απόφανσης και λειτουργει ως
πεδιο αναφορας. Περιοριζει αισθητα την αυ-
θαιρεσΙα και την ανακριβεια και οριοθετει μια
περιοχή του υπαρκτου ή της επιστημονικής έ
ρευνας τόσο ως προς την παρουσια της όσο
και ως προς τη λειτουργια της. Υπό κάποιους
όρους, αποτελει κάτι αντίστοιχο προς τη θεω
ρια.
Χρ Τερtζης
Γεννάδιoc; η Σχολάριος Γεωργιος (Κωνιnολη,
1405 Σέρρες, 1472) Θεολόγος, φιλ6σοφος,
φιλόλογος και νομικος Διετέλεσε Πατριάρχης
Κωνιnόλεως, ο npωτoς μετά την άλωση. Ynηρ
ξε μαθητής του Γεωργίου Γεμιστου η Πλήθω
να. και του μητροπολιτη Εφέσου Μάρκου Eυ
γενικού.. Ως φιλόσοφος ήταν φανατικός oπα
δ6ς του αριστοτελισμου. και αδιάλλακτος ε
χθρός της nλατωνΙKής φιλοσοφιας' γι' αυτό και
ήλθε σε ρήξη με τον δάσκαλό του Πλήθωνα.
Ο Γεννάδιος υπήρξε πολυγραφότατος. Το σύ-
νολο των έργων του εκδόθηκε σε οκτω τόμους
από τους Ι. PetIt. Χ. Α. SIderides και Μ Juje με
τιτλο Γεωργιου Σχολαριου. Απαντα τα ευρι
σκόμενα, ΠαρΙσι, 192θ 1936 Το φιλοσοφικό
του έργο περιλαμβάνεται στους τόμους lν (πo
λεμικά έργα κατά του Πληθωνα κ α.), ν (μετα
φράσεις απο τα λατινικά και σχόλια σχoλαστι
κων φιλοσόφων και μάλιστα του κορυφαιου
αυτων Θωμά Ακινάτη.), νιι (σχόλια στα έργα
του Αριστοτέλη) και νlll (φιλοσοφικά έργα)
Συγκεκριμενοι τιτλοι είναι: Κατά Πλήθωνος
αποριων επ' Αριστοrtλεl Υπόμνημα εις την
ΕισσγωΥην του Πορφυριου Υπόμνημα εις τα
271
γένoc;
περl λογικής tpya του Αριστοτtλους Κ.λπ.
Απ Τζ
ytvoc;, βλ. ειδος κσι ytvoς.
Γερμανόc; Α', ο Ομολογητής (635 733). Πα-
τριάρχης της Κωνσταντινουπολης (713 730),
υπέρμαχος της εικονολατρίας, αναγκάστηκε
από τον εικονοκλάστη αυτοκράτορα Λέοντα r
τον Ισαυρο σε παραίτηση (730), ενώ η συνo
δος των εικονομάχων επισκόπων στην Ιέρεια
τον αναθεμάτισε (754). Η αποκατάσταση της
μνημης του έγινε αno την Ζ: Οικουμενικη Συ
νοδο Νικαίας (787) με επαινους για την αγιό
τητα του βίου του, την ορθοδοξία της διδασKα
λίας του και για τα συγγράμματά του, με τα
οποια καταπολέμησε τους αιρετικους. Έγραψε
λόγους, πραγματείες και δογματικές επιστο-
λές, που περιέχονται στον 980 τόμο της Eλλη
νικής Πατρολογίας του MIgne. Τα κυριότερα
από τα έργα του που σωθηκαν ειναι: Περl αφt-
σεων και Συνόδων, όπου αναφέρει τον αριθμό,
τον χρόνο και τον σκοπό για τον οποίο συ
γκλήθηκαν' Περι όραυ ζωής, μακρός διάλογος,
σχετικός με την ενάρετη ζωη και με τελικό συ-
μπέρασμα ότι μετά τον θάνατο υπάρχει δΙKαίω
ση' ΙστορΙα Εκκλησιαστική και μυστική θεωρΙα,
δηλαδή περί ιερου ναου, των συμβόλων του
και περί της τέλεσης των αγίων μυστηρίων.
Υπήρξε επίσης και πολυγράφος εKκλησιαστι
κός ποιητής. Στην ποΙησή του κυριαρχεί απαλό
θρησκευτικό συναίσθημα και κρυmόμενο με-
ταφυσικό βάθος.
Απ Τζ
γεωγραφική ηολή. Μία από τις κατευθύνσεις
της κοινωνιολογίας και της κοινωνικής φιλo
σοφίας, η οποία θεωρεί ως κύριο παράγοντα ή
ως αφετηρία της ανάλυσης της κοινωνίας το
φυσικό γεωγραφικό περιβάλλον (κλίμα, μoρ
φολογία του εδάφους, χλωρίδα, πανίδα κ.λπ.).
ΑκΡαία μορφή της είναι η μηχανιστική γεωγρα
φική αΙΤΙΟκΡατία (ντετερμινισμός). Οι πρώτες
ιδέες τέτοιου τυπου απαντώνται στην αρχαιό-
τητα (Ιπποκράτης., Ηρ6δοτος., Πολύβιος.).
Διάφορες μορφές μηχανιστικής αναγωγής (βλ.
αναγωγισμός) των κοινωνικων, ψυχολογικών,
πολιτισμικων κ λπ. φαινομένων στους φυσι-
κους παράγοντες του εξωτερικου περιβάλλo
ντος παρατηρούνται στην εποχή της ανόδου
της KεφaλαΙOκpατΙας (φυσιοκράτες., Moντε
σκιέ., Τυργκό.) ως αντίλογος στις μuθoλoγι
κtς και μυστικιστικές ερμηνείες της ιστορίας
272
Κατά τους 180 190 αι ορισμένοι στοχαστές
(π.χ. Γκ. Μποκλ, Λ. Ι. Μέτσνικοφ, κ.ά.) απtδι
δαν μεγάλο ρόλο στους γεωγραφικούς παρά-
γοντες κατά τη διαμόρφωση των πρώτων μοΡ.-
φών πολιτισμου. Στη συvxρoνη κοινωνιολογία
ΠαΡατηρουνται δυο τάσεις συγγενείς με τη γε-
ωγραφική σχολή: 1) Η «πολιτική γεωγραφία..
και η γεωπολιτική., όπου προτάσσεται ο xωρι
κός προσδιορισμός της ανάmυξης των πολιτι-
κών δομών, και συχνά η αναγκαιότητα πoλιτι
κου επεκτατισμου κρατών για την προσάρτηση
και τον έλεγχο ..ζωτικού χωρου..' σε συνδυα-
σμό με τον ρατσισμό. η τάση αυτή αποτέλεσε
ιδεολόγημα της επιθετικότητας του φασισμου.
και γενικότερα του ιμπεριαλισμού (π.χ. Κ. Xα
ουσχ6φερ, Φ. Ράτζελ, Ρ. Κιελέν, Ρ. Τσέλλεν,
Χ. Μακίντερ, Α. Τ. Μόχαν, Α. Γκουμιλι6φ κ.ά.).
2) Η σχολή κοινωνικής γεωγραφίας της Γαλ
λίας και της Ολλανδίας (Φ. Λε Πλέι, Ε. Nτεμo
λέν, Π. Βιντάλ ντε λα Μπλας, Λ. Φέβρ κ.ά.), οι
οποιοι ανέλυσαν την επίδραση της ανθpώπι
νης' δραστηριότητας στο περιβάλλον. Απ' εδω
προέρχεται η μετέπειτα "κοινωνιογεωγoaφία"
και η "κοινωνική οικολογία" (βλ. επίσης τα λήμ
ματα: γεωγραφικό περιβάλλον, άνθρωπος, KOΙ
νωνΙα και τη βιβλιογραφία σε αυτά).
βιβλΙΟΥΡ Huntιngton Ε., Ciνilisatιon and dImsle, Oxlord,
1925 - Febvre Ι el BalaJlon Ι, Ls leπB Βl Ι' νolυtioπ
hυm8lΠθ,Ρaήs, 1922 . Moraz Ch . EssaI sur Is crvιlιsa/ίon
dΌοcιdenl, Ι Ι, L 'Homme, ΡθΠΒ" 1949 - Kerner R J , The
urge 10 ΜΒ The coυrss ο( RuSSΙBΠ hislory, Ber1lley - Los
Angeles, 1946 - Μ Sone, Reπcoπlres de Is Gθogrsphιe el
de Is SocιoIogιe, Μ Rivίere. ΡθΠβ. 1957
Δ Πατtλης
γεωγραφικό περι8άλλον. Το συνολο των αντι-
κειμένων και των φαινομένων της φυσης, δη
λαδή το έδαφος (με τη διαμόρφωσή του, το
πλαίσιο που το περιβάλλει και τη στρωματο-
γραφία του), το κλίμα (θερμότητα, ψύχος, βρο-
χές, υδάτινοι πόροι, άνεμοι, ηλιοφάνεια) και ο
φυτικός και ζωlκός κόσμος, τα οποία σε κάποιο
ορισμένο ιστορικό στάδιο συμμετέχουν στη
διαδικασία της παραγωγής και αποτελουν ανα
γκαίο όρο για την ύπαρξη και ανάmuξη της αν-
θρώπινης κοινωνΙας. Ο γεωγραφικός τύπος
μιας περιοχής του πλανήτη μας καθορίζει και
τον τύπο ζωής ο οποίος επικρατεί σ' αυτήν, και
ως εκ τούτου επιδρά στη διαμόρφωση και την
ανάmuξη των ανθΡωπινων κοινωνιων. Διαφο-
ρετικός λ.χ. είναι ο τρόπος, η ποιότητα και οι
συνθήκες ζωής των λαών που κατοικουν στη
λεκάνη της Μεσογείου από των λαών που κα-
τοικούν στις χωρες των μουσωνων (Ινδία
Κ.λπ ). Η επιδραση αυτή δεν περιοριζεται μόνο
στον υλικό βίο, αλλά επεκτείνεται και στη δια
μόρφωση του κοινωνικού και πολιτιστικού βΙου
των ανθΡωπων Γι' αυτό και η σχέση γεωγρα
φικου περιβάλλοντος και ανθρώπου απετέλε
σε ανέκαθεν αντικειμενο μελέτης της Koινω
νιολογΙας και η γνωστή ως Γεωγραφική Σxo
λη. θεωρει τη σχέση αυτή ως την κύρια αιτία
που καθορ'ίζει την ανάmuξη της ιστορίας.
Αντίθετος προς την άποψη αυτή υπήρξε ο μαρ
ξισμός., ο οποΙος ως κύρια δυναμη ανάmuξης
της κοινωνΙας θεωρει όχι το γεωγραφικό περι
βάλλον, αλλά τον τρόπο παραγωγής και την
εργασία. Τους δυο αυτούς παράγοντες τους
προβάλλει ως κυριους όρους ανταλλαγής της
υλης ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φuση. Για
τον μαρξισμό το γεωγραφικό πεΡιβάλ/ον δεν
ειναι παρά το πεδΙο εργασιας, η φυσική βάση
της εργασιακής δραστηριότητας του ανθρώπου,
η φuσικη nρounόθεση της υλικής παραγωγής.
Σήμερα γινεται παραδεκτό ότι όχι μόνον ο άν
θΡωπος επηρεάζεται από το γεωγραφικό περι
βάλλον, αλλά και ο ίδιος, με τη δυναμική του
παρουσία και επέμβαση, επηρεάζει το περι-
βάλλον του αυτό Η σχέση γεωγραφικου περι
βάλλοντος και ανθΡωπου στον συγχρονο ιδΙως
κόσμο έχει αλλαξει ριζικά περιεχόμενο κάτω
από την επιδραση της επιστημονικοτεχνικής
προόδου Παλαιότερα η ανθΡωπινη δύναμη
ήταν μικρότερη από τη δυναμη της φυσης και
οι φυσικές πηγές ξεπερνουσαν κατά πολυ τις
δυνατότητες της κοινωνίας για την αξιοποίησή
τους. Σήμερα όμως η κατανάλωση ενέργειας
και φυσικων υλων έχουν εξισωθεί με τα απo
θέματά τους στη γη και ολόκληρος ο πλανήτης
φέρει σαφή τα Ιχνη της διάβασης του ανθpω
που και της ισχυος του. Η κατασκευή δρόμων,
εργοστασΙων, λιμένων, μεταλλεΙων Κ.λπ. έχει
επιφέρει μεταβολές στην όψη της γης, ενώ η
βελτιωση των μηχανικων μέσων εκμετάλλευ-
σης των πλουτοπαραγωγικων πηγών για την α-
ντιμετωπιση των διαρκως αυξανόμενων Kατα
ναλωτικών αναγκων, που έχει σχέση και με
τον παρατηρουμενο υπερπληθυσμό, αυξάνει
επικινδυνα τη ρυπανση του περιβάλλοντος. Οι
παράγοντες αυτοί ασκούν αρνητική επΙδραση
στους μηχανισμους αυτορρυθμισης της φύσης
και ανατρέπουν την ισορροπΙα στη σχέση άν-
θρωπος γεωγραφικό περιβάλλον. Η ορθολο-
γικη λοιπόν αντιμετωπιση του φαινομένου α
ποτελεί ένα από τα επεΙγοντα και ζωτικής ση
μασίας προβλήματα, που απαιτουν άμεση
λυση Γι' αυτο η προστασια του περιβάλλοντος
Ψ.Λ., Α.18
yεωKεντρισμόc;
έχει κινητοποιήσει όχι μόνο τα κράτη, αλλά και
τους διεθνείς οργανισμούς, ενω η εuaισθητo
ποίηση του κοινού καλλιεργεΙται συστηματικά
στις συVXΡOνες κοινωνΙες, με στόχο την επί-
τευξη ισορροπίας ανάμεσα στις φυσικές και
ανθρώπινες δυνάμεις, που συναντιούνται και
διαμορφώνουν μέσα στον χωρο και τον χρόνο
το γεωγραφικό περιβάλλον
Απ Τζαφερόπouλος
yεωKεντρισμόc;. Αστρονομική και φιλοσοφική
περι κόσμου θεωρια. Διδόσκει ότι όλος ο oυ
ράνιος θόλος, με τον Ήλιο, τη Σελήνη, τους
πλανήτες και τα άλλα άστρα, περιστρέφεται
γυΡω από ένα σταθερό και μοναδικό κέντρο,
τη Γη. Η θεωρια αυτή, που απλως επεκτεινει
παλαιότερες γεωκεντρικές αντιλήψεις, δια
μορφωθηκε σε συστημα από τον Κλαύδιο Πτo
λεμαιο (2ος μ.Χ. αι) και με την επικράτησή της
έριξε στη λήθη, μέχρι τον 160 αι, την αντιπα
λη θεωρία περι ηλιοκεντρικου συστήματος,
την οποια υποστήριξαν πολλοι και σημαντικοί
αστρονόμοι και φιλόσοφοι της ελληνικής αρ-
χαιότητας, όπως οι Αναξιμανδρος., Φιλόλα-
ος., Αριστοτέλης., Πλάτων., ο Στράβων και,
κυριως, ο ΑρΙσταρχος ο Σάμιος. Στο συστημά
του, που εΙναι γνωστό ως "Πτολεμαικό", ο
Κλαύδιος, πpoσnαθωντας να υποστηριξει μα
θημαTlκά τις θεωριες του, διατείνεται ότι οι
πλανήτες ακολουθούν στην κίνησή τους αυ
στηρά ισόμετρες κυκλικές τροχιές, τους "επΙ
κυκλους" όπως τους ονόμασε, ενώ τα κέντρα
αυτών διαγράφουν άλλες, επΙσης κυκλικές
τροχιές, τους "επΙκεντρους κύκλους". Το συ
στημα του ΚλαυδΙου το συνέχιζαν και το συ
μπλήΡωναν οι μετέπειτα αστρονόμοι και φιλό-
σοφοι, για να στηριξουν τη γεωκεντρική υπό-
θεση, με αποτέλεσμα να κυριαρχήσει αυτό ως
τα μέσα του 160υ αι, οπότε εκτοπΙστηκε από
τον Κοπέρνικο. (1473 1543). Αυτός αναδΙφησε
τα κειμενα των αρχαιων Ελλήνων συγγραφέ-
ων και ιδΙως του ΑρΙσταρχου του Σάμιου (3ος
Π.Χ. αι), στη θεωρία του οποίου διατυπωνόταν
η βασική άποψη ότι κέντρο του κόσμου ειναι ο
Ήλιος και όχι η Γη' "Αρίσταρχος ο Σάμιος υπο-
τΙθεται τα μεν απλανέα των άστρων και τον
άλιον μένειν ακΙνητον, ταν δε Γαν περιφέρε
σθαι περΙ τον άλιον κατά κυκλου περιφέρειαν,
ος εστιν εν μέσω τω δρόμω κεΙμενος" (Aρxψή
δη Ψaμμlτης). Με βάση την θεμελιακή αυτή
άπΟψη ο Κοπέρνικος εμφάνισε σε συγγραμμό
του το ηλιοκεντρικό σύστημα ως δική του aνaκά
λυψη και κατόρθωσε να το επιβάλλει και να aνa
273
Υεωπολπική
τρέψει θεωρίες που εΙχαν ζωή noλλων αιωνων.
Ο γεωκεντρισμός είχε και τη φιλοσοφική του
διάσταση. Αποτέλεσε τη βασική αρχη της κο-
σμολογΙας του χΡιστιανισμου και συνδέθηκε
με την αντlληψη ότι ο άνθρωπος κατέχει Kε
ντρική θέση και παΙζει έναν ιδιαίτερο ρόλο στο
συμπαν (ανθΡωποκεντρισμός). Αντίληψη που
ενισχυθηκε από το αστρονομικό συστημα του
Πτολεμαιου, που ε.ντελως συμmωματικά συ
νέπεσε χρονικά με την ανάmυξη και διάδοση
της νέας θρησκειας. Κατά τη χριστιανική αντι
ληψη, εφόσον η Γη αποτελει το κέντρο του Kό
σμου, τότε και ο άνθρωπος, που η Γραφή τον
ανακηρύσσει κύριο της Γης, πρέπει να τοποθε-
τηθεΙ στο κέντρο του κόσμου Την εξαιρετική
του αυτή θέση ο άνθρωπος την έχασε με την ε
πικράτηση της θεωριας του Κοπέρνικου. Μια
θεωρΙα που συγκλόνισε την καθολική EKκλη
σια, διότι αχρηστευε τελειως Τllν ανθρωποκε-
ντρική της διδασκαλία Γι' αυτό και αποκήρυξε
το κοπερνικειο συστημα, μόλις αυτό εμφανΙ
στηκε. Και ο μεν Κοπέρνικος πρόφθασε να πε
θάνει, χωρις να διωχθει Οι δυο συνεχιστές
του όμως, ο Γαλιλαιος. (1564 1642) και ο
Τζιορντάνο Μπρουνο. (1548 1600), διώχτηκαν
από την καθολική Εκκλησια, η οποία είχε θέσει
στο μεταξυ σε λειτουργία τον μηχανισμό της
"Ιερής Εξέτασης" Ο ΓαλιλαΙος αποκήρυξε τη
θεωρΙα και σωθηκε, αλλά ο Μπρούνο KαταδΙKά
στηκε σε θάνατο, κάηκε επάνω στην πυρά, η
στάχτη του σκορπΙστηκε και το όνομά του ανα
θεματιστηκε. Με την πάροδο του χρόνου και
την πίεση της επιστήμης, με την οποια συμμά-
χησε και η αναmυσσόμενη τεχνολογΙα, η
ΕκκλησΙα υΠΟχΡεωθηκε κι αυτή να εγKαταλεί
Ψει τον γεωκεντρισμό και να συμφιλιωθεΙ με
τον ηλιοκεντρισμό, αναπροσαρμόζοντας κατά
κάποιον τρόπο και τις αρχικές κοσμολογικές α
ντιλήψεις της.
Απ Τζαφερόπουλος
Υεωπολπική. θεωρία που αναmυ)(θηκε Kατε
ξοχήν κατά τον Μεσοπόλεμο με ιδεολογικά
σπέρματα στη γερμανική φιλοσοφική παράδο-
ση και στη Γερμανική Ιστορική Σχολή. Στηρίζε
ται στην ιδέα ότι η κοινωνια αποτελεί έναν φυ
σικό ζωντανό οργανισμό του οποΙου η ανάmυ
ξη καθορΙζεται σε μεγάλο βαθμό από το γεω
γραφικό και φυσικό περιβάλλον. Γι' αυτό και
συνδέεται με τον μαλθουσιανισμό και τον KOΙ
νωνικό δαρβινισμό.. Ο όρος αναφέρεται για
πρωτη φορά από τον ΑυdoΙΙ ΚΟθllθη στο βιβλΙο
του The State as ΒΠ OrganIsme (1903) και θα
274
γινει αργότερα το επισημο δόγμα του γερμανι
κού φασισμου χάρη στον στρατηγό Καρλ Χα-
ουσχ6φερ (Κ. Haushofer), ιδρυτη και διευθυντή
(1924 1944) του χιτλερικού περιοδικου "ZeIts
chrIft Ιυτ GeoΡOIItIk". Συμφωνα με τις επιταγές
της γεωπολιτικής, γεωγραφική θέση, φυσικά
σύνορα και .ζωτικός χωρος" (που παραπέμπει
στη γνωστή χιτλερική πολιτική του "Leben
sraum") συνιστούν τους καθοριστικούς παρά
γοντες διακυβέρνησης μιας κοινωνΙας. Με
αυτό τον τρόπο, το κοινωνικό ανάγεται σε βιo
λογικό και κατ' επέκταση σε πρόβλημα τεxνo
κρατικής οργάνωσης, για την οποΙα υπευθυνη
αναδεικνύεται πλέον η κυβερνητική επιστημη
Στην Ελλάδα, η Μικρασιατική Καταστροφη και
ο υφέρπων λαικισμός της ναΤOυρaλιστΙKής
στροφής οδηγούν σε μια υιοθέτηση της γεω.
πολιτικής από τον γερμανοτραφέντα Κ. Σ.
Σφυρή, του οποιου η πανεπιστημιακή διδασκα-
λια βριθει υπεραπλουστευσεων με τον υπερτο-
νισμό του γεωγραφικου παράγοντα και την ε.
ξαφάνιση του κοινωνικού. Ο Π. Παμπουκης,
κατά τη μεταξική δικτατορία, θα κάνει άμεση α-
ναφορά τόσο στο μουσολινικό "Mare nostro",
όταν θα αποκαλέσει το ΑιγαΙο "η Μεσόγειός
μας", όσο και στο χιτλερικό "ΒΙυΙ υΟΟ BocIen'
(Αιμα και Έδαφος), όταν θα ΧαΡακτηρισει ως
ουτοπιστές τους Κ. Σοκόλη και Ι. Δραγουμη, οι
οποίοι, κατά τη γνωμη του, ειχαν παραμελήσει
στις θεωρ(ες τους τα δυο κυρίαρχα αυτά οργα
νωτικά, για την πολιτική ζωή των λαων, στοι.
χεία υπερτονίζοντας το πνευματικό. Γι' αυτόν,
η φύση εΙναι το κατεξοχήν ενεργό στοιχεΙο τα
οποΙο επιδρά πάνω στον άνθρωπο. Και όπως
παρατηρεΙ ο Κωστας Βεργόπουλος στο βιβλίc
του Eθvισμός και οικονομική ανάπτυξη, η γεω
πολιτική δεν άφησε αδιάφορους και τους έλ.
ληνες αγροτιστές, ενω ο ηγέτης τους Ι. Σοφια
νόπουλος συνδυασε τα γεωπολιτικά και τεχνι
κά κριτήρια με την αταξική σύλληψη της κοι
νωνίας, μιας κοινωνΙας, κατ' αυτόν, πειθαρχη
μένης από το Κράτος.
Δημ Τσατσουλης
rEώpYIoc; Τραπεζούντιoc; (Ηράκλειο Κρήτης
1395/6 - Ρώμη, 1484). Σπούδασε τα λατινικC
στη Βενετία, δίδαξε σε πολλές ιταλικές πόλειι
και καταγινόταν με την αντιγραφη χειρογρά
φων. Μετάφρασε στα λατινικά αρχαΙους Έλλη
νες συγγραφεΙς, δωδεκα έργα συνολικά, μετο
ξύ των οποιων και τους Νόμους* του Πλάτωνα.
Ήταν αριστοτελικός και οι επιθtσεις του KaTC
του Πλάτωνα ήταν βίαιες, όπως στο γραμμένι
στη λατινική έργο του ComparalIo PIalonIs θΙ
AnstoteIIs. Έγραψε δεκατέσσερις πραγματεΙες
στη λατινική (Rhetonca, DIaIectica κ.ά). Έργα
του στην ελληνική: Περί πις αληθείας πις των
Χριστιανών πιστεως' Περι ειρήνης ΧριστιανώΥ'
Περί εκπορευσεως του Αγίου Πνευματος Κ.ά.
ΕΧ
ΓεωρΥούλης ΚωνσταντΙνος (1894, Καλαμάτα
1968, Αθήνα). .ιλόλογος και φιλόσοφος.
Σπούδασε φιλολογία, παιδαγωγιΚά και φιλo
σοφια στην Αθήνα και μετεκπαιδεύτηκε (1930
1933) στη ΓερμανΙα. Σταδιοδρόμησε ως φιλό-
λογος στη δευΤεροβάθμια εκπαίδευση' έφτα
σε ως το βαθμό του γενικου επιθεωρητή πριν
από το 1940. Και για 22 χρόνια (1941-1963) δι
εuθυνε το Διδασκαλειο Μέσης Εκπαίδευσης,
δηλαδή το μοναδικό τότε σχολεΙο επιμόρφω
σης των λειτουργών Μέσης ΕκπαΙδευσης. ΕκεΙ
πραγματικά έβαλε τη σφραγιδα της πρoσωπι
κότητάς του με την εργατικότητα και την ευρυ
μάθειά του, ανεξάρτητα από το ότι επικρίθηκε
ότι επέβαλε εκει ένα διδακτικό φορμαλισμό
περασμένης εποχής. Ο Γεωργουλης άρχισε τη
σταδιοδρομία του ως φορέας προοδευτικών α
ντιλήψεων και την τερμάτισε ως κύριος εκφρα-
στης της συντηρητικής εκπαιδευτικής πoλιτι
κης, μtσα στο κλιμα έντονης αντιδικίας που
εκδηλωθηκε με την Εκπαιδευτική Mεταρρύθμι
ση του 1964 (κυριος φορέας της ο Ε. Παπα-
νουτσος). Η πνευματική αυτή πορεία του Γε
ωργουλη φαινεται και στη γλωσσική έκφραση
των έργων του' μεταφράζει λογουχάρη, την
Πολιτεία" του Πλάτωνα. στη δημοτικη (1939),
αλλά γράφει σε καθαρεύουσα την Ιστορια πις
Ελληνικής Φιλοσοφιας (ένα από τα τελευταΙα
έργα του, που εκδόθηκε υστερα από το θάνατό
του, το 1975).
Χωρις να είναι κατά κύριο έργο φιλόσοφος, ο
Γεωργουλης ασχολήθηκε με τη φιλοσοφΙα και
πολυ και γόνιμα. Συγκεκριμένα' 1) Μετέφρασε
σημαντικά φιλοσοφικά έργα της ελληνικής αρ
χαιότητας (του Αριστοτέλη. τα Φυσικά* και τα
Μετά τα Φυσικά*, του Πλάτωνα την Πολιτεία)
2) Εκλαίκευσε για το ελληνικό κοινό σύγχρονα
φιλοσοφικά ρεύματα, με τρόπο ευληmο και
κατανοητό (τα σχετικά κεΙμενά του έχουν εK
δοθει σε ενιαιο βιβλίο με τΙτλο. Συγχρονοι φι
λοσοφικαί κατευθυνσεις). 3) Έγραψε δυο αξιό
λογα συνθετικά έργα: Αριστοτtλης ο Σταγεφι
της (1962) και Ιστορία πις Ελληνικής Φιλoσo
φιας (καλυmει την αρχαια και τη βυζαντινή
εποχη, εκδοθηκε υστερα από το θάνατο του
Γιακόμπι
συγγραφέα, το 1975). Η σημασια αυτων των
δύο συγγραφών μπορεΙ να εκτιμηθεΙ αν λάβου-
με υπόΨη ότι για την ελληνική φιλοσοφΙα δεν
έχουμε ανάλογες συγγραφές από πανεπιστη
μιακούς δασκάλους (εξαlρεση αποτελούν οι Β.
Ν. Τατάκης και Χαρ. θεοδωρΙδης) εκεΙνη την
περΙοδο που έδρασε ο Γεωργούλης και πρo
σφευγουμε και σήμερα σε ξένα συγγράμματα
για την ελληνική φιλοσοφία.
Φ κ Βωρος
Υη, βλ. στοιχεία.
Γιακόμπι (JacobI) Φρίντριχ Χάινριχ (Ντυσσελ-
ντορφ, 1743 Μόναχο, 1819). Γερμανός ιδεα
λιστής φιλόσοφος, ένας από τους εκnρoσώ
πους της "φιλοσοφΙας της πΙστης" και εισηγη
τής της "φιλοσοφίας του συναισθήματος" (Ge
fulsphilosophIe). Σπούδασε στη Γενεύη, όπου
ήρθε σε επαφή με τις ιδέες του γαλλικου Δια
φωτισμου., ενώ μετά την επιστροφή του στη
ΓερμανΙα μελέτησε τον Σπινόζα. και τον
Καντ.. Τα πρώτα έργα του φιλοσόφου Η aλλη
λογραφια του Ε'ντουαρντ Αλβιλς (Eduard
Allwills Briefsammlung, 1775 6) και Βόλντεμαρ
(Wok:lemar, 1777), σε μορφή επιστολικών μuθι
στορημάτων, δημOσιεuθηKαν στο περιοδικό
"Γερμανικός Ερμής" (Der Deutsche Mercur).
,Στο φιλοσοφικό του σύστημα ο Γιακόμπι επι-
χειρεί να συνδυάσει τον ορθολογισμό. με την
πΙστη. Έτσι, ακολουθώντας τον εμπειριστή
Χιουμ., δέχεται την αλήθεια της πραγμαΤΙKό
τητας που μέσω των αισθήσεων αντιλαμβάνε
ται η συνείδηση. Όμως, το λογικό, η νόηση α-
δυνατεί να αποκαλύψει στον άνθρωπο την
"άλλη" πραγματικότητα, την υπερβατική,
αφου, σε αυτό πλέον το επιπεδο, η γνωση δεν
είναι δυνατόν να αποδειχθεί, κάτι που θα ήταν
απαίτηση της διάνοιας' υπάρχει κάτι που υπό
κειται σε κάθε απόδειξη, και αυτό το "κάτι" δεν
αποδεικνυεται, αλλά αποκαλύmεται με την
"πιστη" και το "συναΙσθημα". Αυτού του ειδους
η γνωση έχει ως βάσηtσημειo εκκινησης την
"άγνοια", όπως η απόδειξη στηριζεται στο ανα-
πόδεικτο, και είναι, σε αντιθεση με την αγνο-
ούσα γνωση του Καντ., η "γνωριζουσα ά
γνοια"' σ' αυτές τις αναπόδεικτες αλήθειες συ
μπεριλαμβάνεται και η γνώση του θεου. Αυτή
η α λoγΙKή ή, καλυτερα, υπερ-λογική πιστη
έχει στο συστημα του Γιακόμπι ευρύτατο πε-
ριεχόμενο και αναφέρεται τόσο στον αισθητό
όσο και στον υπεραισθητό/αιωνιο κόσμο' και σ'
αυτόν τον τελευταΙο, την πηγή προέλευσής
275
ΓιάKOμnσOν
του, ο άνθρωπος επανέρχεται και απορροφό-
ται βρίσκοντας εδω την τελική λύτρωση.
Το 1785, ο Γιακόμπι με το έργο του Περι της
φιλοσοφίας του Σπινόζα,... (Uber dle Lehre des
Spinoza, ιη Brlcen an den Hern Moses Mθη
delssohn) επιτίθεται κατά του ορθολογισμου
του Σπινόζα προκαλωντας έτσι την επίθεση
του Μέντελσον και άλλων Γερμανων εκπρο-
σωπων του Διαφωτισμού, που τον κατηγορουν
ως σκοταδιστή' απαντά με το Ο NrtIβIVT Χιουμ
για την πίστη (Davld Hume uber den Glauben,
oder Idealismus und Realismus, 1787), όπου α
ναφέρεται διεξοδικά στη γνωμη του για την
πίστη, που συμφωνεί με αυτήν του Χιουμ' στο
Ιδιο, για την πιστη, θέμα αναφέρεται διεξοδι-
κότερα και το Ο Γιακόμπι προς τον Φιχτε
(Jacobl an Flchte, 1799). Η κριτικη του Γιακόμπι
στράφηκε και κατά του μεγάλου εκπροσώπου
του Διαφωτισμου στη Γερμανία lμμ. Καντ για
τις αντιφόσεις και τον αγνωστικισμό του, Kυ
ρίως με το Περι της τόλμης του Κριτικισμού
(Uber das Unternehmen der Kritizismus), καθως
και κατά του Σέλλινγκ. (Για τα θεια όντα και
την αποκάλυψη τους) και του Φίχτε., όπως ει
δαμε παραπάνω' πιστευε ότι ο ιδεαλισμός,
όπως διαμορφωθηκε από τον Καντ, εξελισσό-
μενος θα οδηγήσει στον πανθεισμό και τον "μη-
δενισμό" Εξάλλου, στο φιλοσοφικό σύστημα
του Γιακόμπι, στη "φιλοσοφια του συναισθήμα-
τος και της πιστης", και λόγω ακριβως του α
νορθολογισμου του, θα βρουμε πολλά xαpακτη
ριστικά της μετέπειτα "φιλοσοφίας της ζωής".
(Lebensphilosophie) και του υπaρξισμOυ..
ΒιβλΙΟΥΡ. Φόυερμπαχ Λ . Ιστορ{α της φιλoσoφlας ίστο
κεφ .0 Γιακόμπι και η φιλoσoφlα ΠΙ<: εποχής τou.). τ 2.
Μόσχα. 1967 ΙβνΥ - Bruhl Ι . La phIlosφhie dθ F Jacobι.
Par1s. 1894 - Bollnow Ο. F.. Dίθ Lebens philosφhιe F - Η
Jacobιs, Stuttg - Bertin. 1966 - Baum G. Vemunft υΜ
Erkenntis. Oιe PhIlosophιe F - Η JacobIs. Βοππ. 1969
Ε Χωραφάς
Γιάκομποον (Jakobson) Ρόμαν (Μόσχα, 1896
ΗΠΑ, 1982). Ρωσος φορμαλιστής και κυριος
εκπρόσωπος της δομικής γλωσσολογίας Από
πολυ νέος ενδιαφέρθηκε για ποικιλους επιστη
μονικους τομεΙς μεταξυ των οποιων τη ρωσικη
λaOγραφια και εθνογραφία κάνοντας και επι
τόπια έρευνα. Οι θεωρητικές του επιδράσεις
προέρχονται κυριως από το έργο του Φ. ντε
Σωσσύρ, τον Χουσσερλ. και τον πρόδρομο της
φωνολογΙας, τον Μπωντουέν ντε Κουρτεναι
ΠαΡακολουθησε όλα τα πρωτοποριακά Kαλλι
τεχνικά κινήματα (κυβισμό, φουτουρισμό) και
υπήρξε στενός φιλος του Μαγιακ6φσκι και του
276
Χλιέμπνικοφ. Υπήρξε συνιδρυτής και πρόε
δρος του περίφημου Γλωσσολογιού Κύκλου
της Μόσχας (1915 1920), ο οποίος έπαιξε ση-
μαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του ρωσικού
φορμαλισμου ενώ, στη συνέχεια, πηγαίνοντας
στην ΤσεχοσλοβακΙα θα συμμετάσχει στην Ι
δρυση, το 1926, του Γλωσσολογικού Κυκλου
της Πράγας, ο οποιος θα επιβιωσει μέχρι τον
20 Παγκόσμιο πόλεμο. Έχοντας ήδη επεξε
γαστεί στην Πράγα την φωνολογική του θεω-
ρια και θέτοντας τη βάση της ιστορικής φωνη
τικής, ο Γιάκομπσον θα περάσει, μετά την εί-
σοδο των ναζΙ στην Τσεχοσλοβακία, στις ΗΠΑ,
αφού ΠαΡαμεινει δύο χρόνια στις Σκανδιναυι-
κές χωρες. Στη Νέα Υόρκη θα γνωριστεί με τον
Κλωντ Λέβι Στpως μαζί με τον οποίο θα δημι
ουργήσουν τον δομισμό.. Η φιλια του με τον
γάλλο γλωσσολόγο Εμίλ Μπανβενιστ και η ε-
πιδραση των θtωριων του στην εθνολογια και
ψυχανάλυση μέσω του Λέβι Στpως και του
Λακάν θα τον κάνουν γνωστό στην ΕυΡωπη.
Στις μελέτες του συγκαταλέγονται εκείνες για
τον σλαβικό πολιτισμό, τη μυθολογια και λαo
γραφία, τη ρωσικη επική παράδοση, όπως και
για τις παλαιοσιβηρικές γλωσσες. Σημαντική
υπήρξε η συνεισφορά του στην επεξεργασια
της μετωνυμίας και μεταφοράς, που συνέδεσε
με τις συνταγματικές και ΠαΡαδειγματικές
σχέσεις του λόγου καθως και με το φαινόμενο
της αφασιας. Η επικοινωνια είναι ο άλλος το-
μέας πάνω στον οποίο ανέmυξε τη θεωρία του
και το επικοινωνιακό σχήμα με τις έξι λειτoυ
γΙες εφαρμόζεται πλέον σε όλους τους εΠΙKOΙ
νωνιακούς τομεις και όχι μόνο στη γλωσσα
Σημαντική επΙσης εΙναι η συμβολή του στη δια
μόρφωση της σημειωτικής.. Για την ελληνική
ποίηση σημαντική είναι η ανάλυση της συμμε-
τρίας της δομής που έκανε στο καβαφικό πoΙη
μα Θυμήσου σώμα.. (Grammaticai Imagery ιπ
Cavafy's poem: Θυμήσου σώμα...Lιπgυιstιcs, 20,
1966, 51 59 και Εκηβόλος, 7, 1981, 527 540).
Βασική εργογραφία: Poetry of grammar and
grammar of poetry, 1981 (Selectoo Wrltlngs 111)
Linguistics and PoetIcs, Sebeok 00., 1960, 350
377 (Γλωσσολογία και ποιητική, Σπεlρa, 1, 30-
67).- Μαζι με τον Κλ. Λέβι Στpως: Les Chats de
CharIes BaudeIaire, Ι' Homme, 2 (1962), 5 21
Το μεγαλυτερο μέρος του έργου του βρΙσκεται
συγκεντρωμένο στο εmάτομο "SelectOO
Writings".
Δημ Τσατσουλης
ΓlανΥΚ Τοου. Αρχαιος Κινέζος φιλόσοφος
(440; 360 π.Χ.), του οποίου δεν έχει διασωθεΙ
κανένα έργο. Οι ιδέες του ειναι γνωστές μόνο
από όσα αναφέρουν γι' αυτές μεταγενέστεροι
φιλόσοφοι Έτσι ο MεγK τσε κατηγορει τον
ΓιανγK Tσoυ ότι έδινε προτεραιότητα στην ε
γωιστική απομόνωση του ανθρώπου έξω από
την κοινωνια και το κράτος, γιατΙ έλεγε ότι
..ουτε μία τριχα του κεφαλιου του δεν θα έδινε
ως αντάλλαγμα για την αυΤOκpaΤOρΙα» και
γιατι η φιλοσοφια του συνοψιζόταν στο ρητό
..ο καθένας για τον εαυτό του» Αναφορά του
Γιανγκ Τσου υπάρχει και στον ταοιστή φιλόσo
φο Λιε Τσε (439 370 π.Χ.) και συγκεκριμένα
στο 70 κεφάλαιο περΙ "της αρετής της σεμνό
τητας και του κενου". Κατά τον Λιε Τσε, ο Γιαν
γκ Τσου έλεγε ότι η ζωή εΙναι πολύ σύντομη,
συντομότερη μάλιστα αν λάβουμε υπόψη τον
χαμένο χρόνο της παιδικής ηλικίας, των ασθε
νειων, του unνoυ και του γήρατος. Γι' αυτό δεν
πρέπει να πιστευουμε τους φιλοσόφους, που
μας απαγορευουν τις μεγαλυτερες απoλαυ
σεις της ζωής. Μια τέτοια ζωή δεν διαφέρει
από τη ζωή του φυλακισμένου και του αλυσo
δεμένου. Η ευτυχία βρΙσκεται στην απόλαυση
στα όρια του μέτρου. Οσα λέει ο Λιε Τσε για
τον Γιανγκ Τσου δεν απηχουν με βεβαιότητα
τη διδασκαλία του, γιατι δεν συμβιβάζονται α
πολυτως με την ταοίστική φιλοσοφΙα της oπoι
ας θεωρεΙται πρόδρομος.
Btβλιoγρ Fung Yu-Ian, Α Hts/orγ ο, ChIΠBS8 Phιlosoptιy,
Pnncelon UnIversi\y Press, 1952 (Α' τόμ 133 και τα κεφ
"Πεpl Ταοισμού") - Δημ Βελισσαρόπouλος, Ιστoρlα της
κινεζιια)ς φιλοσοφ{ας, Δωδωνη, Αθήνα, 1981 (Α' τ σα
217-8, 362 9)
Δημ Βελισσαρόπουλος
yισνιoμόc;. Ένα μη ορθόδοξο σύστημα της ινδι
κής σκέψης που υπογραμμίζει με απόλυτο
τρόπο την ανάγκη της εφαρμογής της μη βΙας
(αχΙμσα.) και έχει επεξεργαστεΙ λεmομερεια-
κους τρόπους με τους οποΙους αποφεύγεται
ακόμα και η τυχαία πρόκληση πόνου σε οποιο-
δήποτε ον, όπως εΙναι τα μικρόβια, τα έντομα
κλπ. lδρυθηκε από τον Mαxaβlρa, που ήταν
συvxρoνoς του Βουδα. Οι ρίζες αυτής της στά
σης nρtπει να οφείλονται στην απέχθεια απέ
ναντι στις τελετές θυσΙας ζώων της βεδικής
περιόδου Υπογραμμίζει την ανάγκη της ισo
ψυχίας απέναντι σε όλα τα όντα και θεωρεΙται
κατ' εξοχήν θρησκεια της αγάπης και της ευγέ
νειας Πιστευει ότι ο ασκητισμός ειναι το μόνο
μέσο με το οποίο μπορούμε να εξελιχθουμε
και να απαλλαγούμε από τις επιβαρυνσεις του
καρμα. Η έννοια του κάρμα αποκτά εδω μια ι-
Γιανναράc;
διαΙτερη σημασία δεδομένου ότι, συμφωνα με
τον Γιανισμό, κάθε κακή πράξη, λόγος ή σκέψη
δημιουργουν μια λεmή μορφή μολυσμένη ς
υλης, που δεν γΙνεται αντιληmή από τις αισθή
σεις μας και που εισχωρεί σε ολόκληρο το συ
μπαν. Έτσι η ψυχή, καθώς παγιδεύεται στον
υλικό κόσμο, επηρεάζεται από αυτό το Koσμι
κό αρνητικό κάρμα και επιβάλλεται συνεχης ά
σκηση και προσπάθεια, όχι μόνο για να απαλ
λαγει κανείς από αυτό, αλλά έχει και παpαπέ
ρα την υπΟχΡέιΔση να το μεταλλάξει σε θετικό
και φωτεινό. Κάτω από αυτή την επιβάρυνση
και τη μόλυνση, η σχολή αυτή θεωρει ότι η
γνωση είναι απατηλή και πολυ σχετική. Η γυ-
ναΙκα εΙναι ο μεγαλυτερος πειρασμός και μπo
ρεΙ να σωθει, μόνο αν ξαναγεννηθει ως ά
ντρας. Οι κύριες Γραφές του Γιανισμου εΙναι
τρεις. ο Ιερός Κανόνας (Siddanta), η ΟυσΙα πις
Αποκάλυψης (Pravacanasara) και οι Αφορισμοl
Γενικών Αρχών (TattνarthadhIgamasutra). Y
πάρχουν δυο περΙπου εκατομμύρια Γιανιστές,
οι περισσότεροι από τους οποΙους ζουν στην
περιοχή της Βομβάης. Έχουν διαμορφωθεΙ δύο
κυριες σχολές και γνωριζονται από την εμφά
νισή τους Οι "προοδευτικοΙ", αυτοΙ με τα
άσπρα ράσα (Shvetambara), και οι "ορθόδοξοι",
αυτοι που "φορούν τον ουρανό" (DIgambara),
γιατΙ πιστευουν ότι ο ασκητής δεν πρέπει να
κατέχει τίποτα, ούτε ακόμη και ρούχα, και κυ-
κλοφορούν γυμνοι.
Βιβλιογρ Βοσ Bιτσαξfις, Ο στοχασμός και η ntσrη
(Αρχαιότητα. Χριστιανισμός), 2 τ, ΕστΙα. Αθήνα, 1991.-
Δημ Βελισσαρόnouλος, Ιστoρlσ της ινδικής φιλoσoφlας,
Δωδωνη, Αθήνα-Γιόννινα. 1992'
Ε Λιακόπουλος
Γιανναράς Αναστάσιος (1920-1977). Καθηγη-
τής της φιλοσοφΙας. Γεννήθηκε στη Συμη της
Δωδεκανήσου και μεγάλωσε στο Μεσολόγγι
Σπουδασε φιλολογΙα στην Αθήνα και φιλοσο-
φία στο FreIburg της Γερμανίας. ΕκεΙ έγραΨε
διδακτορική εργασΙα και από το 1968 ως το
1975 δΙδαξε φιλοσοφΙα, ως υφηγητής πρώτα
και ως καθηγητής στη συνέχεια. Το 1975 εκλέ
Χτ/κε τακτικός καθηγητής στην έδρα lστοριας
της ΦιλοσοφΙας της Φιλοσοφ!Κής σχολής του
πανεπιστημίου της Αθήνας.
Εκτός από τις δυο κλασικές γλώσσες γνώριζε
αγγλική, γαλλική, ιταλική, γερμανική. Στα νεα-
νικα του χρόνια ασχολήθηκε με την ποιηση και
έγραψε κριτικά δοκΙμια. Επισης μετέφρασε
ποιήματα του Πωλ Baλερύ.
Είχε ιδιαίτερα μελετήσει τον υπαρξισμό. και
τη φαινομενολογΙα., την αισθητική., την επι
2Π
yιανσενισμόc;
στημολογΙα.. ΕΙχε δημοσιεύσει πολλές εργα
σΙες του στη γερμανική γλώσσα. Μνημονεύου-
με μΙα μόνο ενδεικτική των προτιμήσεων του:
Προς τη δικαΙωση της αισθητικής.
Αφότου ήρθε στη Φιλοσοφική σχολή της Aθή
νας διακρΙθηκε ως λaμπρός ερμηνευτής φιλo
σοφικών κειμένων, που τα προσέγγιζε με
γνωση και ευαισθησΙα. Και παράλληλα δημoσΙ
ευε αυτοτελεΙς εργασίες για τους φοιτητές
του. Τα βιβλΙα του διακρίνονται για τη σαφή
νεια και γλαφυρότητα του υφους. Οι αρετές
αυτές προυποθέτουν γνώση και επΙπονη εργα
σΙα και ήθος παιδαγωγικό. Και αποκτούν ιδιαΙ
τερη αξΙα, όταν αυτές οι αρετές (και οι προϋ-
ποθέσεις τους) έκδηλα απουσιάζουν από
πολλά φιλοσοφικά κε(μενα που αποβλέπουν
να μεταδωσOuν τον φιλοσοφικό στοχασμό
στους νέους της χώρας μας.
Μερικά από Τα τελευταΙα βιβλία του Α. Γιαννα-
ρά είναι: Σύγχρονες κατευθύνσεις της αισθητι
κής, Eμnειρισμός και Διαφωτισμός, Εισαγωγή
στη ΦιλοσοφΙα και τη ΦιλοσοφΙα της Φυσης.
Μέρος του έργου του έμεινε ανέκδοτο με τον
anρόomo όσο και πρόωρο θάνατό του (σKoτώ
θηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα).
Η Φιλοσοφική σχολή της Αθήνας εξέδωσε (το
1981) αφιεΡωματικό τόμο "Εις Μνήμην Aνα
στασίου Γιανναρά", όπου και περισσότερα
στοιχεια για τη ζωή και το έργο του.
Φ κ 8ωρος
yιανσενισμόc; και ιανσενισμός (Jans nIsme).
Θρησκευτικό κίνημα με ανορθόδοξες τάσεις.
Εκδηλωθηκε στους κόλπους της PωμαΙOKαθo
λικής ΕκκλησΙας του 170υ αι κυρΙως στη Γαλ-
λία, τις Κάτω Χωρες και την /ταλία, και oφειλό
ταν στον Κορνήλιο Οττο Γιάνσεν (Corne/IUs
000 Jansen, 1585 1638) Ο Ολλανδός αυτός
θεολόγος και επισκοπος του γπρ είχε συγγρά
ψει ένα βιβλΙο με τιτλο AυgustInus.., στο
οποΙο ανεmυξε τις "θεωριες του Αγίου Aυγoυ
στΙνου σχετικά με την ανθΡωπινη φύση, την
υγεια, τον πόνο και το φάρμακο κατά των Πε
λαγιανων και των Μασσιλιανων", όπως πρoσέ
θετε στον υπότιτλο.
Κεντρική θέση στο εργο αυτό κατέχει το πρό
βλημα της θειας χάρης και της ελευθεριας του
ανθΡωπου Κατά τον Γιάνσεν, η θεια χάρη, η
μόνη που παρέχει τη σωτηρια στον άνθρωπο,
δεν εξαρτάται καθόλου από τις εναρετες πρά
ξεις. Παρέχεται ως χαρισματικό δωρο όχι σε
όλους τους ανθΡωπους, αλλά στους εκλε
κτους, τους οποιους η θεια πρόνοια προόρισε
278
για τη σωτηρΙα, ενω ΟΙ πολλοΙ εΙναι KαταδΙKα
σμένοι για πάντα στην απωλεια.
Η διδασκαλΙα αυτή θεωρήθηκε ότι περιοριζει
το αυτεξούσιο του ανθρώπου και απορρΙmει
την παγκοσμιότητα της σωτηρlας και της λύ
ΤΡωσης, γι' αυτό και προσέκρουσε σε ισχυρές
αντιδράσεις' καταδικάστηκε από τον Πάπα και
πολεμήθηκε από τους lησουΙτες με σφoδρότη
τα. Οι οπαδοΙ όμως του Γιάνσεν σuγιφ6τησαν
σύλλογο στη γυναικεΙα μονή Πορ--Ρουαγιάλ,
κοντά στο ΠαρΙσι, και ονομάστηκαν "Γιανσενι
στές", εξασφαλΙζοντας ισχυρότατους υπoστη
ρικτές, όπως τον ΡακΙνα. και προπάντων τον
μεγάλο φιλόσοφο και μαθηματικό Πασκάλ., ο
οποΙος άσκησε δριμύτατο έλεγχο κατά της δι
δασκαλΙας των Ιησουιτών με τις περΙφημες
Επαρχιακtς Επιστολtς του (1657).
Στη Γαλλία τα πράγματα oξUΝΘΗKαν ιδιαιτερα
καθώς το κΙνημα ερχόταν σε άμεση σuγKΡOυ
ση τόσο με την παnική εξουσΙα, όσο και με την
απολυταρχική μοναρχΙα του Ρισελιέ και του
ΛουδοβΙΚου /Δ" με αποτέλεσμα ο βασιλιάς να
κηρύξει διωγμό (1715) κατά των Γιανσενιστων
του Πορ--Ρουαγιάλ και ο nάnας να τους Kατα
δικάσει ως αφετικους. ΠολλοΙ Γιανσενιστές
τότε, με επικεφαλής τον Αρνώ, διέφυγαν στην
ΟλλανδΙα, όπου Ιδρυσαν μια γιανσενική Koινό
τητα κάτω από την ασια του επισκόπου
της ουτρέχτης, που εξακολουθεΙ να υπάρχει
και σήμερα. Η ΕκκλησΙα αυτή κηρυπει πιστη
στον Πάπα, αλλά απορρΙmει ορισμένες δoγ
ματικές θέσεις, όπως εΙναι η άσπιλη συλληΨη
της Παρθένου ΜαρΙας και το αλάθητο του
Πάπα. Στην Ουτρέχτη από το 1851 υπάρχει
Γιανσενικός επΙσκοπος, παράλληλα με τον Kα
θολικό ΑρχιεπΙσκοπο.
Btβλιoγρ GBZler Α. HIStOIfθ generale du moυνθΠΙθΠΙ
j8nseniste deρυιs ses orιgines jusque ιι nos jOUrs. t 1 2.
Pans. 1923-4. Cognet Ι, Le j8nsenisme. Pans. 1961
Απ ΤζαφεΡόπουλος
Γιάσnερc; (Jaspers) Καρλ. Γερμανος φιλόσo
φος. Γεννήθηκε στο Ολντενμπουργκ της Γερ
μανΙας (23 2 1883). Σπούδασε Νομικά και /α
τρική. ΔΙδαξε Ψυχολογία (1913 1921) και Φι
λοσοφια (1921-1948) στη Χαιδελβέργη και στη
Βασιλεία της Ελβετιας (1948 1962) μέχρι του
θανάτου του (26 2 1969). Η περιmωση του Κ
Γιάσπερς ως φιλοσόφου είναι λίαν αξιoπρόσε
κτη: ως γιατρός, ασκημένος στο πνευμα του
ΙΠΠΟκΡατικου ορθολ<;>γισμου, χρησιμοποιησε
την Ιατρική ως υπόβαθρο της Ψυχολογιας και
της Φιλοσοφιας, στην οποια κατέληξε ως αυ-
τοδιδακτος μέσα από τη λογική της φυσης και
του σωματος του ανθΡωπου. Ως επιστήμονας
και ερευνητής εξέλιξε την ψυχιατρική από κλι
νική εμπειρΙα (όπως την εΙχε θεμελιωσει ο Γκ
Στέριγκ το 1900) σε πράξη επιστημονικής έ-
ρευνας (Γενικη Ψυχσπαθολογία, 1913). Το
πρόβλημα: κατά πόσον εΙναι κατανοητή η ζωή
και η δημιουργικότητα του ανθρώπου, oδήγη
σε τον Γιάσπερς στην Ψυχολογια των Koσμoα
ντιλήψεων (1919) και στην έρευνα του ρόλου
που παίζουν οι πνευματικές ασθένειες στην
καλλιτεχνική δημιουργΙα: ΣτρΙντμπεργκ, Βαν
Γκογκ (1922), Σβέντεμποργκ και Xαlλντερλιν
(1926). Έτσι η "κατανοούσα ΨυχολογΙα" του
Ντιλτάυ., όπως την επεξεργάστηκε ο Γιό
σπερς, ειναι προσπάθεια προς αυγασμό ολό-
κληρης της υπαρξης του ανθΡωπου μέσα από
την επιστημονικη γνωση, ώστε να γνωσθουν
τα όρια της ψυχής και οι δυνάμεις που την KΙ
νούν. ΤΟ βιβλιο αυτό πρόσφερε στον Γιασπερς
την ευκαιρια να ασχοληθει συιπηματικά με τη
σκέΨη του Κιρκεγκωρ. και του Καντ., όπου
διεπίστωσε ότι το "φιλοσοφειν δεν έχει ως
δική του καμιά περιοχή δικων του αντΙKειμέ
νων, αλλά ισως γΙνονται έρευνες με φιλoσoφι
κό τρόπο επάνω σε επΙ μέρους αντικειμενα, αν
αυτές ωθουν συνειδητά προς τα όρια και τις
πηγές της ζωής μας". Ο Γιάσπερς κατά την πε
ριnλάνηση του μέσα στο βασιλειο των στoxα
στων αναγνωρΙζει την ιστορια της φιλοσοφΙας
ως κρaΤOς του λόγου, μέσα από το οποιο ομι-
λουν προς εμας όλοι οι μεγάλοι στοχαστές
καθε εποχής.
Πως όμως ειναι δυνατόν να νοηθει το ΕΙναι
μέσα στην εγκόσμια πραγματικότητα, Ποιο
είναι το νόημα και ποια η αποστολή της Eπι
στημης; Το εΡωτημα τουτο βρισκεται στο Kέ
ντρο της φιλοσοφικής δημιουργιας του Γιά
σπερς και τον οδηγει από τη Φιλοσοφία της
Ζωής., προς την οποια έκλινε αρχικά, σε μια
Φιλοσοφια του Ειναι (Λόγος και ύπαρξη). Συ
νεπώς, φιλοσοφείν δεν ειναι η μελέτη της σκέ-
Ψης των μεγάλων στοχαστων, αλλά ο αγωνας
του κάθε στοχαστή να βρει τη δική του φιλo
σοφια μέσα στην ιστορια της φιλοσοφιας, της
οποιας οριζοντας ειναι η οικουμενικη ιστορια
της φιλοσοφιας Την πρακτικη προσέγγιση της
σκέΨης άλλων στοχαστων την εδειξε ο Για
σπερς με την ερευνα των φιλοσοφημάτων ση
μαντικων στοχαστων Μαξ Βtμπερ (1932),
Νιτσε (1936), Κσρτεσιος (1937), Νίτσε και Xρι
στιανισμος (1947), Ο Λεονάρδο ως φιλοσοφος
(1953), Σελλιvyκ (1955), Νικολαος Κουζανος
(1964)
Γιάσnερc;
Τους προσωπικους του στοχασμους εξέθεσε ο
Γιάσπερς στο τρΙτομο συστηματικό έργο του
Φιλοσοφια (1932): 1. Εγκόσμιος πρoσανατoλι
σμός, 2. Αυγασμός της Υπαρξης, 3. Mετaφυσι
κή, όπου εξετάζει τρεις τρόπους του ΕΙναι ως
αξεδιάλυτους μεταξύ τους: τον αντικειμενικό
κόσμο, τον άνθρωπο και το καθαυτό ΕΙναι
1 Ο εγκόσμιος προσανατολισμός ή το Είναι
του κόσμου. Μέσα στο πλήθος των αντΙKειμέ
νων του χωρου και του χρόνου καθώς και
άλλων αντικειμενικοτήτων αρχικά συλλαμβά
νουμε το ΕΙναι Η έρευνα του Ειναι αποτελεΙ
έργο των επιστημων, οι οποίες δεν κατανοουν
τέλεια το "καθαυτό ον" και δεν οδηγούν σε ένα
ενιαιο και σφαιρικό κοσμοειδωλο. Μόνον ο
γνήσιος "φιλοσοφικός εγκόσμιος προσανατο-
λισμός" ξεπερνάει τους φραγμούς των επι μέ
ρους ειδικων επιστημων, οι οποΙες βάσει oρι
σμένων προυποθέσεων εκτείνονται μεθοδικά
προς έναν ανοικτό κόσμο του επιστητου.
2. Η ύπαρξη ή το Ειναι του Εγω ή η EΠΙKoινω
νια: Το φιλοσοφειν έχει ως έργο του τον "αυ
γασμό της υπaρξης", δηλ. τον φωτισμό του
Εγώ για την ουσια του, η οποια ουδέποτε μας
προφέρεται ως αντικειμενο. ΤΟ Εγώ ως "εγω
KaθaυτO" εΙναι εκεΙνο "το οποΙο ακόμη απoφa
σιζει μόνο του για το τι εΙναι ο εαυτός του".
Είμαι βtβαιoς για την ουσία μου, αλλά δεν τη
γνωρΙζω. Μόνον όταν πράπω, τότε με συνα
ντά εκεΙνη. Σ' αυτό τον κόσμο, τον κόσμο της
αληθινής υπαρξής μου, φτάνω μόνον με ένα
άλμα μέσα από τον εVXΡOνO κόσμο των αισθη
των πραγμάτων και των κάθε λογής αντΙKειμέ
νων "Αληθινό ειναι ό,τι ενώνει" Στην αυτo
γνωσΙα φτάνω μόνο με την επικοινωνΙα, η
οποΙα τελείται με την ελεύθερη ατομικη από-
φαση και τελεί υπό την εγγυηση της πολιτικης
εξουσίας (Η πνευματική κατάσταση της επo
χής μας, 1931, Η ατομική βόμβα και το μtλλον
του ανθρωπoυ, 1958, Ζωτικά προβλήματα της
γερμανικής πολιτιΚής, 1963). Ως μορφές, με
τις οποιες εμφανίζεται αυτή η συνειδηση της
αληθινης υπaρξης μας, πραγματευεται ο Γιά
σπερς τον έρωτα, το Εγω, την επικοινωνια με
τους άλλους, την αγωνΙα, τη μοναξιά, τη βΙωση
της χρονικοτητας, την αυτοαποθέωση, το παι-
γνίδι, την αισχύνη Κ.α
3 Η Μεταφυσικη η το καθαυτό Ειναι η το εpω
τημα για την αληθεια Το Εγω δεν μπορει να
αρκειται στη βαθμίδα της υπαρξης Διοτι με το
αλμα της υπαρξης μέσα στον κόσμο συνειδη
τοποιειται το σχισμα μεταξυ αντικειμένου και
υποκειμένου, μεταξυ κόσμου και υπαρξης. Κα-
279
Γιάαπερc;
θετι που γΙνεται αντικειμενικό προέρχεται
μtσα από το σχΙσμα, από το βάθος του Είναι,
το οποΙο παραμένει άπιαστο πίσω από κάθε
φαινόμενο και αποτελεΙ τον ορΙζοντα που στα
θερά αρνειται τον κόσμο και όμως περικλεΙει
το παν. ΕΙναι το Περιέχον, μέσα στο οποίο βρί
σκονται οι τρόποι του Περιέχοντος: η ζωή, η
συνείδηση εν γένει, το πνεύμα, η ύn.αρξη, ο
κόσμος, η υπέρβαση και ο λόγος, ο οποΙος
συνδέει σε ενότητα όλους αυτους τους τρό
πους του Περιέχοντος. Το Περιέχον δεν μπo
ρεί να γΙνει γνωστό ως αντικεΙμενο, μπορεΙ
όμως μέσα από ένα ανοιχτό συστημα σκέψης
να αυγαστεΙ ύστερα από την υπέρβαση του Kό
σμου. Το Περιέχον, που εΙναι το υπερβατικό,
το καθαυτό ΕΙναι, ο κόσμος της υπέρβασης, το
Απόλυτο, συλλαμβάνεται στη Μεταφυσική
μόνο μέσα από σήματα. Στον δρόμο προς το
Περιέχον η σκεmόμενη υπaρξη φτάνει με τον
διαμελισμό των αποδεΙξεων περΙ θεου και
μέσα από τις τέχνες και καταλήγει στο εξής α
ποτέλεσμα' "Μόνο όταν ο άνθρωπος μέσα στις
γνωσεις του αποτυχει, μόνον όταν έχει ναυα
γήσει θέλοντας να είναι αυτάρκης μέσα στην
υπαρξή του, τότε εμφανΙζεται σ' αυτόν η ουσΙα
της υπέρβασης, το σήμα της αιωνιότητας αυ
γάζεται και νοηματοδοτεΙται μέσα από τον
ναυαγισμό, αν εγώ δεν θέλω να αποτυχω,
αλλά τολμώ να αποτυχω".
Η ΙστορΙα της Φιλοσοφιας μπορεΙ να θεωρηθει
σαν μια σειρά από προσπάθειες προς Kαθoδή
γηση του μη λογικου δια μέσου του λόγου.
Με τον Kiρι<εγKωρ. και τον ΝΙτσε. αγγέλλεται
μια ρήξη στην ενότητα αυτων των πρoσπαθει
ών, που ξεκινουν από τον Παρμενίδη. και φθά
νουν μέχρι τον Έγελο.. Και για τους δυο αυ
τούς στοχαστές ισχυει: "Για την αλήθεια xpει
άζεται αναγκαστικά προσωπεΙο. Για την ανα
κοίνωση της καθαυτό αλήθειας υπάρχει ένας
και μοναδικός τρόπος: η έμμεση ανακοίνωση".
Και οι δύο anoppImouv την εποχή τους ως
εποχή έκmωσης και ερειπΙων. Πιστεύουν πωq
ΠαΡατηρουν κατά κάποιον τρόπο μια oυσιαστι
κή λειτουργΙα μέσα στην Ιδια την ουσία του αν
θΡωπου. Και οι δύο βλέπουν το μηδέν ως επι
κειμενο, και δεν το θέλουν (σελ. 1 Ο). Ως δρόμο
για την αναζήτηση της αλήθειας θεωρουν την
προσπάθεια να καταλάβουν τον εαυτό τους
Αυτό τον δρόμο δεν μπορουν να τον διανυ
σουν μέχρι τέλους χωρις το άλμα προς την υ
πέρβαση Το άλμα αυτό κατά μεν τον KφKε
γκωρ οδηγει στον Χριστιανισμό, ο οποιος ερ
μηνευεται ως παραδοξότητα Κατά τον Νίτσε
280
όμως οδηγεΙ προς την αιωνια επιστροφή του
Ιδιου και προς τον υπεράνθρωπο Στην πραγ
ματικότητα ο ΚlΡκεγκωρ επιτΙθεται κατά της
"χΡιστιανικότητας της εκκλησιαστικής χΡιστια-
νοσύνης", ο δε Νίτσε επιτιθεται εναντίον γενι
κά του Χριστιανισμου. Αυτές όμως οι πράξεις
προς ευρεση της αλήθειας είναι αρνητικές και
δεν υπηρετουν την OΙKoδc)μηση κάποιου Kό
σμου.
Ως προς την κατάσταση της συVXΡOνης φιλo
σοφΙας ο Γιάσπερς πιστευει: "Κανεις δεν ξέρει
προς τα πού οδεύει ο άνθρωπος και η σκέΨη
. του. Επειδή η εγκόσμια πραγματικότητα, ο άν-
θρωπος και ο κόσμος δεν έφτασαν στο τέλος
τους, γι' αυτό με τον Ιδιο τρόπο μπορεΙ να υ
πάρχει κάποια έτοιμη φιλοσοφΙα σαν μια απο-
δοχή του όλου". "ΤΟ φιλοσοφεΙν ειναι μια
πράξη που ενεργοποιεΙ το εσωτερικό του αν
θρώπου, ο οποίος δεν μπορεΙ να γνωρΙζει το
τελικό του νόΙWα. Επομένως και το τι πρέπει
να γΙνει στο παρόν δεν κατορθωνει να το μα
θαΙνει σαν κάτι το ξεχωριστό από όλα όσα έγι
ναν γνωστά παλαιότερα, κι ούτε το συνειδητo
ποιεί με σαφέστερο περιεχόμενο. Η φιλoσo
φία ως σκέψη εΙναι πάντοτε συγχρόνως και o
ντολογική συνεΙδηση, που ολοκληΡωνεται
αυτή τη στιγμή και ξέρει ότι αν εκφράσει κάτι
ως οριστικό, αυτό δεν θα έχει καμιά απoκλει
στικότητα" (σελ. 26).
Ως φιλόσοφοι του παρόντος "φιλοσοφουμε με
τη συνεΙδηση μιας κατάστασης η οποΙα πάλιν
οδηγεΙ στα έσχατα όρια και στις απαρχές της
ουσΙας του ανθΡωπου" (σελ. 26). Το ΕΙναι του
ανθρώπου είναι ευρυτερο από το σύνολο των
ιστορικών στιγμών της εγκόσμιας πραγμαΤΙKό
τητας (Για πιν απαρχή και τον σκοπό πις Ιστο-
ρΙας, 1949). Ο άνθρωπος εΙναι πολυ περισσό
τερο από όσα ο Ιδιος γνωρΙζει
Το σημεΙο αυτό διαφοροποιεΙ το φιλοσοφείν
του Γιάσπερς από τον θρησκευτικό φανατισμό.
Ό,ΤΙ τυχόν βιώσει η φιλοσοφούσα υπaρξη ως
νόημα της υπέρβασης, αυτό, σε αντιδιαστολή
προς τη θρησκεια, δεν έχει καμιά δυνατότητα
να το εκφράσει αντικειμενικά. Η φιλοσοφΙα
εΙναι διαφορετική από τη θρησκεΙα, καθότι
αυτή οδεύει προς την υπέρβαση μέσα από τη
"φιλοσοφική πΙστη", ενω η θρησκεια μέσα απο
την Αποκάλυψη (Η φιλοσοφική πίστη, 1948, Το
πρόβλημα πις απομυθωσης, 1954, Η φιλοσο-
φική πίστη απtναντι στην Αποκάλυψη, 1962)
Και ενω η θρηQκεια KηρUΠει την αληθεια του
θεου μέσω της θεοφάνειας, η φιλοσοφΙα απo
τολμά το αλμα μέσα στην άβυσσο της υπέρβα
σης. Το τΙμημα αυτής της τόλμης εΙναι η "απο-
τυχια", ο ναυαγισμός της υπαρξης. Μέσα από
τον ναυαγισμό φωτΙζεται ο συνδεσμος της ύ
παρξης με όλα τα όντα. Κι αυτός ο ναυαγισμός
γινεται ένα πολυσήμαντο σήμα της υπέρβα
ιης, όχι χειροπιαστό και πεπερασμένο, αλλά
αιωρούμενο μέσα από την αχλυ της αιωνιότη-
τας (Οιδιπους rupaWoς του Σοφοκλή, Αμλετ
του Σαίξπηρ, Νάθαν ο σοφός του Λέσσινγκ
στο έργο του Για την αλήθεια, 1947).
Το φιλοσοφειν του Γιάσπερς δεν ειναι κλειστό
ουτε συστηματικό, αλλά μια έκκληση προς
στοχασμό, προς σκέψη, η οποία είναι πάντοτε
συστοιχη προς την πράξη, μέσα στην οποία ο
ανθΡωΠος μαθαινει ότι η φιλοσοφια επιζητει α-
διάλειmα την εγρήγορση και την έξαρση της
ψυχής (ΕλπΙδα κσι μtριμνα, 1965, Καρλ Γιά
σπερς, tpyo και επΙδραση με την Aυτoβιoγρα
φΕα του και τη Βιογραφlα του, 1963).
Από τα κατάλοιπα του φιλοσόφου εκδόθησαν;
Σπινόζα, 1978, Σημειωσεις στον Χάιντεγγερ,
1978, Οι μεγάλοι φιλόσοφοι, (αποσπάσματα,
παρατηρήσεις), 1981, όλα με την επιμέλεια
του βοηθου του Χανς Ζάνερ.
Δημoσθtνης Γ Γεωρyo{Jασlλης
ΥIΥνεo8aι. Στα πλαΙσια των αναζητήσεων της
npoσωκραΤΙKής φιλοσοφίας για την εύρεση
της αρχής της ερμηνείας της φύσης, του θεμε
λιακού στοιχείου του κόσμου, το Πγνεσθαι α
ντιnρoσωπεύει την αέναη ροή και μεταβολή
των πάντων (1ωνες φυσικοΙ φιλόσοφοι, Hρά
κλειτος.) που αντιτΙθεται προς το Ειναι, νooύ
μενο ως ακΙνητο, αιώνιο και ανωλεθρο (Eλεά
τες., Παρμενίδης.). Μια συνθετική θεώρηση
του σύμπαντος κόσμου επιχεφεΙ ο Eμπεδo
κλής. ο Aκpaγαντίνoς, συνδυάζοντας την ερ
μηνεια του "εν στάσει ΕΙναι" με την εξήγηση
του "εν διαρκεί κινήσει Πγνεσθαι".
Συνδυαζόμενη με τη σωκρατική μέθοδο σχη
ματισμου των εννοιων και την ελεατική θέση
για το απόλυτο Ειναι, η ηρακλειτική διδασKα
λΙα για το Γιγνεσθαι εμφανίζεται περαιτέρω
στην πλατωνική θεωρία των ιδεων, στην πλα
τωνικη οντολογΙα. Οι ιδέες είναι για τον Πλά
τωνα. ο αμετάβλητος, αιωνιος, πραγματικός
κόσμος, ο κόσμος του Ειναι, ενω στα αισθητά
οντα αντιστοιχεί ο κόσμος της γένεσης και της
φθοράς, της ροής, ο κόσμος του Γίγνεσθαι, ει
δωλο του Είναι Για τα αισθητά όντα, που στα
πλαίσια του Γιγνεσθαι διαρκως μεταβάλλονται
και κινουνται ανάμεσα στο Είναι και στο Μη
Ειναι, σχηματιζουμε δόξα, ενω για τις ιδέες ε.
Γιν και ΓιaνΥΚ
πιστήμη, γνώση. Οι ιδέες εΙναι σταθερές και τα
όντα με τη «μέθεξη.. σε αυτές κερδΙζουν την
υπαρξη και την ονομασία τους.
Στην αριστοτελικη οντολογΙα για την ερμηνεία
του πραγματικού, η θεμελιωδους σημασίας
διάκριση μεταξύ του «δυνάμει.. Ειναι και του
«ενεργεία.. Είναι προυποθέτει μια κΙνηση, ένα
Πγνεσθαι Μέσα από το Γιγνεσθαι τουτο, το
ον μετaβαΙνει από τη δυνατότητα στην πραγ-
ματικότητα συμφωνα με την «εντελtxεια..,
μιαν έφεση, μιαν ασυνειδητη τελολογική τάση
που το Ιδιο εξ αρχής εμπεριέχει Ωστόσο, Kα
νένα «δυνάμει.. ον δεν μπορεΙ μόνο του να α
ναλάβει την ενέργεια που δεν κατέχει Aπαι
τειται εδω η παρουσια μιας πρωτης αιτΙας, μιας
καθαρής μορφής ενέργειας. Ο Αριστοτέλης.
συνάγει έτσι την ύπαρξη του ΠΡωτου Kινoύ
ντος ακίνητου, του θεού, που βρίσκεται στην
αρχή κάθε μετάβασης από το «δυνάμει.. στο
«ενεργεία.. και επομένως στην αρχή κάθε Γι-
γνεσθαι
Αν για τον Αριστοτέλη το Πγνεσθαι νοειται ως
ακατάπαυστη προσπάθεια του όντος να ε
μπραγματώσει την ουσία του, κατά τους νεό-
τερους χρόνους, για τον HegeI. και όσους ε-
πηρεάσθηκαν από αυτόν, το Πγνεσθαι συλ
λαμβάνεται ως διαρκής μεταβολή στα πλαίσια
της μετάβασης του όντος από μια κατάσταση
σε άλλη. Το πρόβλημα της αντΙθεσης μεταξυ
Είναι και Πγνεσθαι, χαρακτηριστικό του αρxαί
ου φιλοσοφικού στοχασμου, ατονει σταδιακά
και εκλείπει στον νεότερο και σύγχρονο φιλo
σοφικό στοχασμό. Τόσο στην ιδεαλιστική ιστo
ριοκρατία όσο και στον θετικισμό. (poSItIVI
smus) και στη ζωτικοκρατΙα. (vitaIIsmus) κατά
τον 206 αι, η πραγματικότητα νοεΙται ως εξέ
λιξη, διαδικασία, ανάmυξη (θεωρία της "δημι-
ουργου εξέλιξης" του Η. Bergson.).
Γρ Φ Κωοταράς
Γιερόc; Χαράλαμπος (1887-1971). Καθηγητής
του πανεπιστημίου ΘεσσαλονΙκης στην έδρα
της ιστορίας της φιλοσοφίας. Τα έργα του α
ναφέρονται στη φιλοσοφΙα του Καντ. και του
Λάιμπνιτς.. Έγραψε επίσης: Η μεταφυσική και
ψυχική ολότης παρ' Αριστοτtλει, Ο Πλστωνι
σμός της Αναγεννήσεως εν Ιταλια κ ά
ΕΧ
Γιν και ΓιανΥΚ. Ειναι η θεωρια που αναmυχθη
κε στην αρχαια Κίνα, συμφωνα με την οποία
όλα τα πραγματα και όλα τα φαινομενα παρά
γονται από δυο αντιθετα στοιχεια, δυνάμεις η
281
ΥιόΥκα
αρχές. Το Γιν είναι αρνητικό, παθητικό, αδuνα
το και καταστρεmικό. Το Γιανγκ είναι θετικό,
ενεργητικό, δυνατό και δημιουργικό. Η ιδέα
εμφανίζεται κυρίως στα κλασικά βιβλία του Tα
οισμου. και απουσιάζει από όλα σχεδόν τα
κομφουκιανά. κείμενα, έχει επηρεάσει όμως
και διαποτίσει στην πραγματικότητα όλες τις
φιλοσοφικές σχολές της χώρας αυτής. Η θεω
ρία έτσι του Γιν και του Γιανγκ παρά την α
nλOϊKή της μορφή, με τη γενικευμένη αποδοχή
της, αμβλύνει τη δυική αντlληψη και απoφoρτί
ζει την ιδέα του κακου από οποιαδήποτε noI<r
τική καταφορά και, μέσα από την εξοικείωση,
μετατρέπει το ίδιο σε αναγκαιο τεχνικό και λει
τουργικό γεγονός. Πέρα από αυτό, αναγκάζει
τον άνθρωπο να αναmυξει την επιδεξιότητα
και τη σοφια του, μέσα από τη γνωση του
νόμου των ισορροπιών, ωστε να υπερβει στην
πράξη τη δυίκή αντιληψη, δαμάζοντας, xpησι
μοποιώντας και αξιοποιωντας ό,τι θεωρείται ή
λέγεται αρνητικό. Συνέδεσε πάντως τη ζωή και
τη σκέψη της Κίνας, τόσο την ηθική και την KOΙ
νωνική όσο και την επιστημονική, με μια Koσμι
κή διάσταση και την ενδυνάμωσε με τη θέση
ότι όλα τα πράγματα αλληλοεξαρτωνται και ι-
σΟρΡοπουν. Η πραγματικότητα εμφανίζεται
σαν μια συνεχης διαδικασία μεταλλαγων και η
ιστορια απαλλάσσεται από τη γραμμική της α
ντιληψη και κινείται σε συνεχεις κύκλους. Το
Γιν και το Γιανγκ αποτυπωνουν την ιδέα της υ-
παρξης της αρμονίας και της ισΟρΡοπιας ως α-
ποτελέσματος και επιτευγματος μιας δημιoυρ
γου διαδικασιας αντιθέσεων.
ΒιβλΙΟΥΡ. Δημ Βελισσαρόποuλος, Ισroρια της κινεζικής
φιλοσοφίας, 2 τόμ, Δωδωνη. Αθήνα. 1981
Ε Λιακόπουλος
γιόγκα (από το σανσκρ. yug , που σημαινει
"ένωση", πρβ. ελλην ζυγός). Ένα από τα έξι
ορθόδοξα συστήματα της ινδικής φιλοσοφίας
και πρακτικής (βλ σvτβάι , τσ) που αποσκοπει
στην ένωση της ατομικής ψυχης με το παγκό-
σμιο πνευμα. Αν και η Γιόγκα έχει πανάρχαια
καταγωγή και προϋπηρξε των Αρίων εισβoλέ
ων και της βεδικής λατρείας, όπως δειχνουν τα
ευρήματα του Μοχέντο Ντάρο και της Χαράπα,
ομως θεμελιωτης της θεωρειται ο Παντατζά-
λι., που έζησε τον 20 αιωνα π Χ
Είναι ο συγγραφέας της Γιόγκσ-Σουτρα (Yoga
Sutra), του πιο αυθεντικου και κλασικου κειμέ-
νου της σχολης, που περιέχει τέσσερα μέρη. Ο
Παντατζάλι ξεκινάει το πρωτο μέρος με 51
Αφορισμους, που εκθέτουν την επιστημη της
282
Γιόγκα και τον σκοπό και τη φύση του Σαμάντι.
(SamadhI) και εmγράφονται "Φώτιση". Στο δευ
τερο μέρος από 55 Αφορισμούς, που έχει τον
τίτλο AσKηση", γίνεται λόγος για την τέχνη
της Γιόγκα και τα μέσα που πρέπει να χρησιμο-
ποιήσει κανείς για να επιτύχει τους σκοπους
της. Το τρίτο περιέχει 54 Αφορισμούς που α
ναφέρονται στις υπερφυσικές δυνάμεις που
πρέπει να αποκτηθούν και λέγεται "Δυνάμεις".
Τέλος, το τέταρτο μέρος που έχει 34 Aφoρι
σμούς αναφέρεται στο θέμα της τελικής απε
λεuθέpωσης, της ανθρώπινης, με άλλα λόγια,
πραγμάτωσης, που ειναι η απόσπαση του
πνευματος από την υλη και επιγράφεται φυσι-
κά "Απελευθέρωση". Η Γιόγκα στοχευει ειδικό-
τερα, σύμφωνα με την παράδοση, στο να α
παλλάξει την ανθρωπότητα από τρεις Kατηγo
ριες πόνου που προέρχονται: α) από την αμαρ
τία και την αρρωστια, β) από άλλα όντα, όπως
ληστές και τιγρεις, και γ) από φυσικά φαινόμε
να, όπως θυελλες κ λπ. και από αόρατες δυνά
μεις Η απαλλαγή από αυτους τους πόνους ε
πιτυγχάνεται αντιστοιχα α) με τη μη πρoσKόλ
ληση, β) με τον έλεγχο του νου και της φαντα
σίας και γ) με την ένωση της ατομικής ψυχης
με το παγκόσμιο πνεύμα. Αυτό το τελευταιο
ειναι που αποκαλειται "σαμάντι" (samadhI) και
ειναι ο πραγματικός σκοπός της Γιόγκα και
των τεχνικων και ασκήσεών της. Xαpακτηρι
στικό γνώρισμα της Γιόγκα είναι ότι πέρα από
την επιμελή γνώση όλου αυτου του συστήμα
τος που απαιτείται από τον υποψήφιο, απαpαι
τητη προυπόθεση είναι η μύηση του σε αυτή
από έναν ικανό και πραγματωμένο Δάσκαλο.
Αυτό γίνεται αφενός για να μην προκληθεί,
από τον υπερβολικό ζήλο του ασκούμενου ή
από παράλειψη κάποιων ουσιαστικων λεmο-
μερειών, μια ανεπανόρθωτη φυσική ή πνευμα
τική βλάβη σε αυτόν, και αφετέρου για να υ-
πάρχει μια σωστή επιλογή και ο ασκούμενος
να διακρίνεται για την ακεραιότητα του xαpα
κτήρα και του ήθους του, ωστε να εξασφaλίζε
ται ότι δεν θα γίνεται κακή χρήση των υπερφυ
σικών δυνάμεων που μπορει αυτός να αποκτή-
σει μέσα από την άσκηση του.
Καιτοι η Γιόγκα ειναι μια, για λόγους που ανα
φέρονται στη δεκτικότητα και μόνο των α
σκουμενων, αναφέρονται και υπάρχουν εmό
παραδοσιακά ινδικά συστηματα Γιόγκα. 1) Η
Ράτζα Γιόγκα (η Βασιλικη λεγόμενη Γιόγκα, η
οποία ασχολειται με το πνεύμα, ταν έλεγχό
του, την ανάmυξη του κλπ.). 2) Η Τσιτα Γιό-
γκα (η Γιόγκα του Νου). 3) Η Γκνάνα Γιογκα (η
Γιόγκα της Σοφίας, που ασχολείται με τη λoγι
κή αλλά και υπερβατική προσέγγιση, συλληψη
και γνωση και απαντά στα μεγάλα ερωτήματα).
4) Η Χάθα Γιόγκα (η Γιόγκα της Δύναμης, που
ασχολείται κυρίως με το φυσικό σώμα και τον
έλεγχό του, την υγεία του, τη συντήρησή του,
τους νόμους που το κυβερνουν κ.λπ.). 5) Η
Λάγια Γιόγκα (η Γιόγκα της σε λανθάνουσα Kα
τάσταση ευρισκόμενης ενέργειας, η οποία
μέσα από την άσκηση μπορεί να αφυπνισθεί
και αναφέρεται στην Kouvταλίνι.) 6) Η Μπάκτι
Γιόγκα (η Γιόγκα της Αφοσίωσης, που έχει να
κάνει με τον δρόμο που ανοιγεται μέσα από τη
λατρεια, την αφοσίωση και την αγάπη προς το
Απόλυτο) και 7) Η Μάντρα Γιόγκα (η Γιόγκα
των φωνητικων δονήσεων, που διδόσκει την ά-
σκηση και τη χρήση των Μάντρας.). Το πρώτο,
είναι το κλασικό συστημα του Παντατζάλι, του
οποίου παραλλαγές και ανάmυγμα είναι το
δεύτερο και το τρίτο. Η Χάθα Γιόγκα είναι κυ-
ριως εκείνη που έχει διαδοθει στη Δυση και σε
ολόκληρο τον κόσμο και, συνήθως, όταν λέμε
Γιόγκα, αναφερόμαστε σε αυτήν.
Βιβλιογρ Βασ θιτσαξής. Ο στοχσσμός κσι η πιστη
(Αρχαιότητα - Χριστισνισμός). 2 τ . ΕστΙα. Αθήνα. 1991
Δημ Βελισσαρόπουλος. Ιστoρlσ της ινδικής φιλοοοφ/σς.
Δωδωνη. Αθήνα - Γιάwινα, 1992'
Ε Λισκόπovλος
ΓIΟΥκοτσάρσ (σανσκρ Yogacara). Ειναι η ιδεα
λιστικη σχολή του Βουδισμού της Μαχαγιάνα.,
που εμφανίστηκε τον 30 αιωνα. Το όνομά της
το oφεlλει στην έμφαση που έδωσε στις ασKή
σεις γιόγκα" και opaματισμου, οι οποίες συμ
βάλλουν αποφασιστικά στην υπέρβαση από
τον ασκουμενο της αντιληψης μιας στέρεης
πραγματικότητας. Γιατι η σχολή αρνείται την
πραγματικότητα ενός εξωτερικού κόσμου που
να ανταποκρινεται στην ιδέα Ι ιδέες που έxoυ
με γι' αυτόν Παρά ταύτα όμως, αποδέχεται μια
λογικη και επιστημολογια η οποία ερευνά τη
γνωση από εμπειρική και μόνο άποψη.
Ε Λιακόπovλoς
ΓlούΥκα, σανσκρ , βλ. Κόλπα
ΓIΟUνΥΚ (Jung) Καρλ Γκουσταβ (26 7 1β75, Kέ
σβιλ 6-6-1961, Κιουσναχτ). Ελβετός ψυxoλό
γος, ψυχιατρος και πολιτισμολόγος, ιδρυτής
της αναλυτικης ψυχολογίας Αρχικά συνεργά
της του Ε. Μπλόιλερ, προσέγγισε στενά τον
φΡούδισμό., ανέmυξε την τεχνικη του συνειρ-
μικου πειράματος και εισηγαγε την έννοια του
..συμπλέγματος.. Στη συνέχεια επεκρινε σφo
ΓΙOuνyK
δρά τις ανεπάρκειες του πανσεξouaλισμoυ
του Φρόuvτ. και επαναnρoσδιόρισε το ασυνει
δητο, διαιριιιντας το σε προσωπικό, προγονικό
(αρχέγονο) και συλλογικό. Το ασυνείδητο και
συνολικά η πνευματική ζωη εδράζεται, κατά
τον ΓΙOuνγK, στην κληρονομούμενη από τις
προηγουμενες γενεές αρχέγονη εμπειρία της
ανθΡωπότητας, μορ.)οποιημένη σε ιδιότυπες
ψυχικές δομές φορείς του συλλογικού ασυ-
νείδητου, στα πανανθΡωπινα αρχέτυπα. Ο
Γιουνγκ στη βάση των αρχέτυπων συνδέει
στενά την ανάλυση των ονείρων και των ψυχι-
κων διαταραχών με τη μελέτη των βασικων συ-
στατικών στοιχείων του πνευματικου πολιτι-
σμού (μυθολογία, θρησκεία, λαική παράδοση
κ.λπ.). Τα θεμελιώδη απεικάσματα - συμβολα
των αρχέτυπων δεν επιδέχονται, κατά τον
Γιουνγκ, ορθολογική εξήγηση αλλά μόνο περι-
γραφή και συμβολική (παρεμφερή με την Kαλ
λιτεχνική) ερμηνεία.
Η διαδικασία της ψυχικής ανάmυξης του ατό
μου (εξατομίκευση), αλλά και η άρση των νευ-
Ρωτικών συμmωμάτων πραγματοποιείται μέ
σω της αφομοιωσης των περιεχομένων του
προσωπικού και του συλλογικού ασυνείδητου,
μέσω της αποκατάστασης μιας δυναμικής ι
σορροπίας των στοιχειων της περιπλοκης
δομής της προσωπικότητας που διακρινει ο
Γιουνγκ. Η οντολογική υποστασιοποίηση των
αρχέτυπων, αλλά και η ερμηνεία μυστικιστικων
φαινομένων μέσω της (μη χρονικής και μη αι
τιωδους, πλην όμως σημαντικής) συVXΡOνικής
συνάφειας των γεγονότων Κ.λπ επέδρασαν
στη θεολογια, στην αφηρημένη τέχνη και
στην αισθητική. Η τυπολογία χαρακτήρων του
Γιουνγκ βασίζεται στις λειτουργίες (σκέψη,
διάθεση, αισθηση, διαισθηση) και στην κατευ-
θυνση της προσωπικότητας (εσωστρέφεια ε
ξωστρέφεια). Το έργο του επέδρασε στη δια
πολιτιστική ψυχολογία, στην ανθΡωπολογια,
στην ψυχολογία της προσωπικότητας, στην ε
θνογραφια, στη συγκριτική θρησκειολογία Κ.ά.
Έργα του: "The collected works" ν 1 20, Ι
1953 1964 "Gesammelte Werke", Bd 1 17,
Zίirich Stuttg., 195β 1976.- Uber dIe EnergetIk
der SeeIe, Zίirich, 192β. Aufsatze zur ZeIt-
geschIchte, ZurIch, 1946. WιrIIchkeIt der SeeIe,
3 ΑυΙl., Zίirich, 1947 ΟΙθ Beziehungen zwis
chen dem Ich und Unbf'wussten, 5 ΑυΙI , Zίirich,
1950 SeeIen probIeme der Gegenwart. νor
trage und Aufsatze, 5 ΑυΙl., Zίirich, 195O.
Einfjjhrung ιπ das Wesen der MythoIogIe, 4
ΑυΙI, 1951 (μαζι με τον Κ. KθΓθηyι). SymboIIk
283
ΓιούΥΥκερ
des GeIstes. StudIen υΟΟ, psychIsche Phano
meno-IogIe, ZurIch, 1953. Antwor1 Βυ! HIob, 3
ΑυΙl., Zurich Stυttg., 1961. Memorιes, dreams,
reflectIons, London, Glasgow, 1967. Posthume
AutobIographIe, Zunch, 1967..
Ελλην μεταφράσεις: Η ανακάλυψη του Εγώ,
Αθ., 1977, Αναγνωστίδης.- Αναλυτική ψυχολο-
για, Γκοβόστης, Αθ., 1977 Αναμνήσεις, aKt
ψεις, όνειρα, Αντινέα, Αθ, [x.x.]. Άνθρωπος
και ψυχή, ΕπΙκουρος, Αθ., 1974. Βάσεις τηςα
ναλυτικής ψυχολογlας, 5 διαλέξεις, Αναγν.,
Αθ., 1979.- Για την ψυχολογlα του ασυνεΙδη-
του, Αναγν., Αθ., (1979]. Επιστολtς, Αντινέα,
Αθ., 1978.- Συνειδητό και ασυνεΙδητο, Αναγν.,
Αθ., 1978.- Ψυχολογια και θρησκεΙα, Αριων,
Αθ., 1978.- Ροζάριουμ φιλοσοφόρουμ, Αθ.,
1974.
Βιβλιογρ Progoff Ι, Jung's psychoIogy snd ,ts socιB/
mesnIng, Ν Υ. 1953 Mβιtίη Ρ. W , Expenment ίπ depth
Α studγ οΙ the wσrιι οΙ Jung, E/iot ΒΟΟ ToynbH, London,
1955 - Jacobt J . Oιe Psychologie ν C G Jung, Zίiήch -
Slutlg, 1967' Baudouin Ch., Ι' oeuνΓθ dθ Jung et /s
psγchologιe comp/θxe, Paris. 1963 - MeίθΓ C Α,
Expenment υΟΟ Symbol Aιbeiten zur Komp/θxBΠ
Psγchologιe C G Jungs, Zunch. 1975 Fordham F., Απ
introductιon to Jung's psγchoJogγ, Harmondswoήh, 1978'
Δ Πατtλης
ΓιούνΥκερ (Jυnger) Ερνεστ (γεν. 1895). Γερ-
μανός συγγραφέας και φιλόσοφος, εκnρ6σω
πος της ..φιλοσοφΙας της ζωής... Eπεξεργάζε
ται ιδιότυπο τρόπο του φιλοσοφείν, υπOKαθι
στωντας τις έννοιες με μuθoλOγΙΚOΠOΙηση
μορφών της πραγματικότητας. Έργα του: ΟΙθ
ΙΟΙΒΙθ MobIImachung, Βοηη, 1930. Der ArbeIter.
Herrschaft und Gesta/t, Hambυrg, 1932.- Der
Waldgang, Frankfurt Ι MaIn, 1951.- Tyρυs, Na-
me, GestaIt, Stυttgart, 1963. ΑυΙο, und Autor-
schaft, Stυttgart, 1984.
ΔΠ
ΓιουντΙν Πάβελ Φιοντόροβιτς (7 9 1899, Για-
ροσλάβ 104 1963, Μόσχα). Ρώσος φιλόσo
φας, aκαδημαίKός. ΕπΙ σειρά ετών διευθυντής
του lνστιτουτου φιλοσοφΙας της Ακαδ. Επιστ.
της ΠΡωην ΕΣΣΔ. Συντάκτης φιλοσοφικού λε-
ξικού. Αλλα του έργα: Η υλιστική και η θρη-
σκευτική κοσμοθεωρlα, Ο μαρξισμός για τον
πολιτισμό και την πολιτιστική επανάσταστι
Ν Στ
Γκαζαλl (Algazel, Μουχάμμαντ αλ ΓKαζαλι)
Διακεκριμένος Πέρσης μουσουλμάνος φιλό-
σοφος και θεολ6γος του 11 ου 120υ αιωνα και
284
επιφανής μυστικός του Σουφισμού.. Γεννημέ-
νος το 1058-1059 στην περιοχή Χopaσάν της
Περσιας, σπούδασε θεολογΙα, φιλοσοφΙα και
νομικά, δΙδαξε στη Βαγδάτη φιλοσοφΙα (1091-
1095) και στη συνέχεια ασπάστηκε τον ισλαμι-
κό μυστικισμό ("σουφισμός"), αποσύρθηκε ως
ασκητής επΙ δεκαετΙα στη ΣυρΙα και τελεΙωσε
τον βΙο του το 1111, διδάσκοντας στο Nισα
πούρ της ΠερσΙας. Αρχισε την πνευματική του
σταδιοδρομΙα ως σκεmικιστής φιλόσοφος, ε-
πισημαΙνοντας τα όρια του ανθρώπινου νου και
αναKαλύmOντας την ανεπάρκειά του για τη
γνωση του θεου. Κατόπιν στράφηκε στη θεο-
λογΙα, την οποΙα κατέστησε μόνη ικανή οδό
θεογνωσΙας και τη διαχώρισε από τη φιλoσo
φΙα, οδηγώντας σε ριζική αντιπαράθεση ανά
μεσα στην πΙστη και στη γνωση, τόσο τη φιλο-
σοφική όσο και την επιστημονική. Τελικά, πρo
σχωΡώντας στη μυστική θεολογια του lσλάμ,
τους "σου φι", αποπειράθηκε να οικοδομήσει το
θρησκειοφιλοσοφικό σύστημα του σουφισμου
και να το καταστήσει σπονδυλική στήλη του
μουσουλμανισμου. ΧαΡακτηρΙστηκε ως "ο
σπουδαιότερος μουσουλμάνος μετά τον Mωά
μεθ". Το έργο του Η ασυναρτησΙα των φιλoσό
φων καταπολεμήθηκε από τον Αβερρόη. Το βι
βλΙο του Η αναγtwηστι των θρησκευτικων επι
στημών, που συνοΨΙζει θρησκειοφιλοσοφικά
την ισλαμική θρησκεΙα, θεωρεΙται ότι εΙναι το
αριστούργημα της μουσουλμανικής γραμμα
τεΙας. ΔιακρΙθηκε για την ποιότητα της γραφής
του, ιδιως στην εξομολογητική αυτοβιογραφΙα
του Απελευθtρωση από την πλάνη που παρο-
μοιάζεται με τις ΕξομολοΥ7)σειςτου Αυγουστι-
νου..
βιβλιογρ.: Α Γιαννουλάτος, lσΜιμ, ΑθιΊναι, 1975. Γ Ζιά-
κος, lστopiα των θρησκευμάΤων, τόμος Β' lσλάμ,
θεσ/κη, 1991' - W Montgomery, /slsmιc PhIlosophy snd
TheoJogγ, London, 1962 του Ιδιοu, Mus//m /ntelfectusl
The Struggle snd AchιeveΠIBΠt οΙ S/ GhBZS/I, Edinburgh,
1963
Μάριος Π ΜπtΥζος
Γκάβρι, Ου(λ/ιαμ ΚαΙηθ (Gυthne, WIIII..m Kathe,
1908-19θ1). Βρεταννός ελληνιστής, ο σπoυ
δαιότερος σύγχρονος ιστορικός της αρχαΙας
ελληνικής φιλοσοφιας. Σπούδασε στο Πανεπι-
στήμιο του Καιμπριτζ και δΙδαξε σ' αυτό ως Kα
θηγητής. Η σταδιοδρομΙα του ως ερευνητή
προσδιοριστηκε αρχικά με την επΙδραση του
δασκάλου του θρησκειολ6γου Κουκ (Α Β.
Cook). Κυριότερα συγγράμματά του: Ο Oρφt
ας και η ελληνική θρησκεΙα. Σπουδή του ορφι-
κου κινηματος (Orpheυs and Greek Religion. Α
Study of the Orpheo Movement, 1935), Οι Έλλη-
νες και οι θεοι τους (The Greeks and theIr
Gods, 195O 1954), Στην αρχή. Ορισμtνες ελ
ληνικtς απόψεις για την καταγωγή της ζωής
και την πρωιμη κατάσταση του ανθρωΠOυ (Ιπ
the BegInning. Some Greek Views οπ the Ori
gins of life and the Early State of Man, 1957),
Ιστορία της ελληνικής φιλοσοφιας (Α HIstory of
Greek PhIlosophy, τόμοι 1-6, 1962 1981). Η
σκtψη του xaρaκτηριζεται από τη νηφαλιότητα,
τη σαφήνεια και τα ανανεωμένα κριτήριά της.
Ε Ν Pouσσoς
ΓκάlΥκερ (GeIger) Τεοντόρ (189Η952). Γερ
μανός κοινωνιολόγος. Λόγω των αντιναζιστι-
κών του πεποιθήσεων αυτοεξορΙστηκε από το
1933 μέχρι το 1945 (ΔανΙα, Σουηδία). Το πεδιο
των ερευνών του αφορά στις έννοιες της KOΙ
νωνικής διαστρωμάτωσης, της κοινωνιας, της
κοινότητας, της ταξικής συνείδησης, της KOΙ
νωνικής κινητικότητας, της κοινωνιολογιας
του δικαιου, της διανόησης και της ιδεολογίας.
θεωρεΙ ότι η ταξική διαφοροποιηση έχει μετα-
τραπει σε επαγγελματικη και ότι άλλες συ-
γκρούσεις προέχουν στη συVXΡOνη κοινωνΙα
(μεταξύ "παραγωγών" και "καταναλωτών", με
ταξυ ντόπιων και μεταναστών, μεταξυ εθνι-
κων, θρησκευτικων κ λπ. ομάδων). Ασχολείται
με τη διανόηση. και τον κοινωνικό της ρόλο
(παραγωγή πολιτισμικων αξιων και ιδεολογιας,
εξορθολογισμός της ζωής, κριτική των θεσμων
κ.λπ.) θεωρει τη «μαζική κοινωνια.. επινόηση
των θεωρητικων. Ο θετικισμός. του εKδηλωνε
ται ανάγλυφα στην ερμηνεια της ιδεολογΙας.
την οποΙα, μαζΙ με την αποτιμηση, χαρακτηρΙ-
ζει «μεροληψΙα που καθορΙζεται από εξωθεω
ρητικους παράγοντες.., ως ..λαθεμένη σκέψη..
και ως εξωθεωρητικό το οποιο «παρεισφρύει
στη θεωρΙα... Ο επιστήμονας μέσω της «αξιo
λογικής εγκράτειας", του «ασκητισμου των αι
σθημάτων.. Κ.λπ. oφεlλει να εξουδετερωσει
τον παράγοντα της ιδεολογίας. Έργα του: Dle
KIsssengeseIIschsft 1m SchmeIZΙlegeI, κοιπ,
1949. Kritische Bemerkungen zum Begrιffe der
IdeoIogle, Gegenwsr1s probIeme der SozioIogie,
Postdam, 1949 IdeoIogle und Wshrhelt. Elne
sozioIoglsche kritik des Denkens, Neuwied Ι
Berlin, 1968Ό Aufb8u und SteIIung der ΙΠΙθΙ-
Ilgenz ΙΠ der GeseIIschsft, Stuttgard, 1949. Οπ
SOCISI Order snd Msss Socletγ, Chicago, 1969.
βιβλιογρ Αγγ ΧριστοδοuλΙδη - MaζaρόKη. Το προΙ3λημα
της ιδεολογιος στον μαρΕ.ισμό. Γ1aπαζήση. Αθήνα. 1987
Δ Πaτελης
ΓKαlτε
ΓKαlτε (Goethe) Γιόχαν Βόλφγκανγκ (ΦρανK
φουρτη του Μάιν, 1749. Βαίμάρη, 1832). Γερ-
μανός ποιητής, ερευνητής, σοφός. Πνεύμα Kα
θολικό, που κινεΙται δημιουργικά και γόνιμα σε
όλες τις περιοχές του ανθρώπινου πολιτισμου.
Στη διαμόρφωση της δικής του προσωπικότη-
τας σημαντικότατο ρόλο έπαιξαν ο ποιητης
Φρ Σίλλερ" και ο ποιητής και θεολόγος Xέρ
ντερ". Ο ΓκαΙτε ήταν εξαιρετος γνωστης της ι
στορίας της φιλοσοφιας και αφομοΙωνε δημι
ουργικά κάθε είδους επιδραση. Ειχε μελετήσει
και επηρεαστει από τους Σπινόζα., Καντ., Xέ
γκελ., Λιναιο, τους αρχαΙους Έλληνες και την
Αγια Γ ραφη.
Ως ποιητής λυρικός, επικός και δραματικός α
ποκαλύmει έναν ανεξάντλητο nλoυτo εσωτε-
ρικότητας και έναν συναισθηματικό κόομο με
δυναμη και βάθος. Το περιεχόμενο του λoγo
τεχνικού του έργου δεν είναι μόνον βιωματικό.
Διακρίνεται για τη διεισδησή του σε αλήθειες
ψυχολογικές, ηθικές, φιλοσοφικές. Κινείται
στη σφαίρα του ευγενους και του καθαρου, ε
λέγχει την κοινωνΙα, σατιρΙζει τις Kατευθύν
σεις της εποχής του και τεΙνει με ορμή προς το
υψιστο ιδεωδες του ανθΡωπισμου Στην κορυ-
φαια τραγωδΙα του Φάουστ, που αποτελεΙ
έργο ζωής για τον ΓκαΙτε και όπου η τιτανικη
μορφή του ήρωά του ανάγεται σε συμβολο, α-
ντανακλάται ένας nλατύς κυκλος φιλoσoφι
κών προβλημάτων της ιστορίας, της ηθικής και
της επιστήμης.
Ως ερευνητής στράφηκε προς την γεωλογία,
ορυκτολογία, μετεωρολογΙα, οmική, βοτανική,
ζωολογια, συγκριτική ανατομΙα, οστεολογια.
Κατά τις πολυσχιδεΙς του έρευνες εισχωρει
στη νομοτέλεια της φυσης. Στα έργα του ο κό-
σμος περιγράφεται ως ένα συνολο ζωντανων
μορφων, που avamuaaoVTaI σε όλα τα επίπε
δα του ΕΙναι με ενότητα, τάξη και αρμονικη
διάταξη. Τα οργανικά όντα βρισκονται σε μια
διαρκή μεταμόρφωση, δυναμική, δημιουργική,
εξελισσόμενη. Και προτείνει για ονομασΙα της
κεντρικής του αυτής ιδέας τον όρο "ιδεαλιστι
κή μορφολογΙα" για την μελέτη τέτοιων διερ
γασιων. Κατά τον Γκαίτε η οργανική ζωη δεν
ειναι μηχανΟκΡατική. Η ζωή και η εξέλιξή της
κατευθυνονται από τελολογικές πνευματικές
δυνάμεις. Με την άποψή του αυτη έρχεται σε
ευθεια ουγκρουση με τους Λαμάρκ" και ΔαρβΙ
νο", οι οποιοι παράγουν τις οργανικές δυνά
μεις από τη φυση και από παράγοντες που
δρουν άσκοπα' ενω ο Γκαίτε αποδέχεται την
"ένθεη φύση", ότι δηλαδή πίοω από κάθε ον υ
285
Γκάλμπρεί8
πάρχει το αρχέτυπο, το προκαθορισμένο
σχήμα, η ιδέα, που μαρτυρεΙ την πaρoυσΙα του
θεου. Επιπλέον, η μυστικιστική μορφή της
θρησκευτικότητάς του (εΙναι επηρεασμένος
από τους Ευσεβιστές.) δέχεται το "ενθάδε" και
το "επέκεινα" ως ενιαΙα ολότητα. Κατ' αυτόν
δεν υπάρχει χωρισμός μεταξύ παραστάσεως
και πράγματος, έννοιας και αντικειμένου, διότι
η φυση εΙναι αδιάσπαστη ενότητα ζωης, που
τη θεωρει ως μια θεική ενότητα, η οποΙα μαζι
με τον μονισμό της σκέψης του συνιστά παν-
θεισμό και όχι υλισμό θεμελιώδες αξΙωμα του
Γκαιτε, που τον φέρνει αντιμέτωπο και προς
τον Καντ, εΙναι η αντιληψη ότι σε κάθε γνώση
προ των μεΡων υπάρχει το όλο, η ιδέα προ της
εμπειριας. Και υποστηριζει πως η γνωση ειναι
αποκάλυψη, η οποια από μέσα εκτυλισσεται
προς τα έξω. Έρχεται ακόμη σε αντΙθεση με
την αγγλική και γαλλική εμπειριοκρατΙα", υλo
κρατια και ορθολογιστικη αντιληψη του 180υ
και 190υ αι, στις οποίες καταλογίζει έλλειψη
ψυχολογικής και ιστορικης αισθησης.
Βιβλιογρ.. Gadamer Η G, Goe/he υπd PhIlosophIe. Lρz.
1947 - Zimmermenn Α Chr.. Das Wel/bι/d des jungen
Goe/he. Munchen, 1969 - Bollacher Μ, Der junge Goe/he
υπd SpιnozB. Tub. 1969 - Bubner R. Goelhe υπd Hege/.
Hdlb . 1978 - θεοδωραι<όπουλος Ι Ν.. Εισαγωγή στη φι-
λσαοφία. τόμ 4. σ 106-112. Αθήνα. 1974 - του ίδιου. Φά-
ουστ του ΓκαΙτε. μετφρ με αισθητική και φιλοσοφική ερ-
μηνεία - Παπανouτσoυ Ε . AισθηΠKιj. Αθήνα. 1962
Απ Τζαφερόπουλος
Γκάλμπρεl8, Τζων Κέννεθ (GaIbraIth, John
Kenneth, γεν. 1908). Αμερικανός OΙKoνoμoλό
γος και δημοσιολόγος. Το 1935, επικουρος Kα
θηγητης πολιτικής οικονομιας στο Πανεπιστή
μιο του Χάρβαρντ. Στη διάρκεια του 20υ Πα
γκόσμιου πολέμου, υποδιευθυντής στο Γρα
φειο Ελέγχου Τιμων (1943 45). Το 1945, διευ
θυντής της έρευνας των συνεπειων των συμ
μαχικών βομβαρδισμων στις οικονομΙες της
Γερμανιας και της Ιαπωνιας. Το 1949, επιστρo
φή στο Χάρβαρντ μέχρι το 1975 (αποχωρηση
λόγω ηλικΙας). 1961 63, πρεσβευτής των ΗΠΑ
στην ΙνδΙα. Ανέmυξε ενεργό δράση στις γραμ
μές του Δημοκρατικου Κόμματος και xρημάτι
σε συμβουλος του προέδρου Κένεντυ.
Την αΙγλη του ονόματός του ο Γκάλμπρειθ την
οφειλει στις θεωρητικές θέσεις του σχετικά με
τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά πρoβλη
ματα των αναmυγμένων βιομηχανικά κρατων
Τις θέσεις του αυτές αναλυει στα τρια βασικά
βιβλια του: Ο αμερικανικός καπιταλισμός Η
twoIQ της αντισταθμιστικής δυναμης (Amerl
286
can CaρItallsm. The Concept οΙ Counterνailing
Power, 1952), Η κοινωνlα της αφθονΙας (The
AffIuent SocIety, 1958), Το vto βιομηχανικό
κράτος (The New IndustriaI State, 1967). Στο
πρώτο βιβλίο του, ο Γκάλμπρειθ υποστηρΙζει
ότι το κυριο γνωρισμα του αμερικανικου καπι-
ταλισμου στο νέο στάδιο της επιστημoνΙKoτε
χνικής ανάmuξης δεν μπορεΙ πια να είναι το
μοντέλο της «ελευθερης αγοράς.. και του από
λυτου ανταγωνισμου. Η συγκέντρωση σημα
ντικου τμήματος της βιομηχανιας, του εμπορΙ-
ου και του τραπεζικου κεφαλαΙου σε μικρό α
ριθμό μεγάλων εταιριων '""<Ρυσική συνέπεια
των απαιτήσεων της τεχνολογικής προόδοu---
οδηγεΙ στη μονοπωλιακή εξουσία των μεγά
λων επιχειρήσεων. Στις "μικτές οικονομίες"
όμως (όπου συνυπάρχουν ο δημόσιος τομέας
και ο τομέας της "οικονομίας της αγοράς") εμ
φανΙζονται δυνάμεις που "αντισταθμιζουν"
αυτή την εξουσΙα σε ό,ΤΙ αφορά στη διαπραγ
ματευτική δυνατότητα πλατιων στρωμάτων α
γοραστών και πωλητων. Κλαοικό παράδειγμα
"αντισταθμιστικής δύναμης" στην οικονομια
των ΗΠΑ είναι οι μεγάλες συνδικαλιστικές ε
νωσεις. Αυτές, με την επΙδραση που ασκούν
στο ύψος των μισθων τους οποΙους oφεlλoυν
να KατaβάλλOυν οι μεγάλες επιχειρήσεις, α
ντισταθμΙζουν εν μέρει τη μονοπωλιακη δυνα
μη του μεγάλου κεφαλαιου. Παράλληλα, οι με
γάλες αλυσίδες των καταστημάτων λιανικου ε
μπορίου, ασκωντας πιεση στην πολιτικη τιμων
των παραγωγικων επιχειρήσεων, υπαγορευ-
ουν την τιμή που εισπράπει ο εργoστασιάρ
χης. Οι επικριτές της θεωρΙας αιπής επισημαί-
νουν ότι στην περίmωση του ολιγοπωλιου η ε
πΙδραση της "αντισταθμιστικής δυναμης" ειναι
περιθωριακη.
Στο βιβλΙο Η κοινωνlα της αφθονΙας, ο Γκαλ
μπρειθ περνάει από την εξήγηση (και απoλo
για) του συστήματος στην εναντΙον του επίθε
ση. Η κοινωνια της αφθονίας εΙναι μια κοινωνια
όπου η πλατιάς κλιμακας φτωχεια και ανέχεια,
που υπήρξε επι αιώνες η μοιρα της ανθpωπό
τητας, αντικαταστάθηκε από μιαν αφθονία α-
γαθών ορκετη για να επιτρέπει στο συνολο
του πληθυσμού να εξασφαλίσει ένα λογικά
άνετο βιοτικό επίπεδο Εδω, η προτεραιοτητα
που κατά παράδοση δινεται στη διαρκή αuξηση
της παραγωγής από τον "ιδιωτικό τομέα" της
οικονομίας παυει να ειναι λογική. Οδηγει σε
μια κατάσταση ιδιωτικης αφθονιας που συνο-
δεύεται από μιαν υποβάθμιση της δημόσιας
ζωής, καθως ο "δημόσιος τομέας" εξακολουθει
να λογιζεται ως εμπόδιο στην πλατιά διάθεση
των πλουτοπαραγωγικων πόρων για τη μεγέ
θυνση της παραγωγής καταναλωτικων αγα-
θων. Η κατάσταση γινεται χειρότερη με την τε
χνητή διέγερση της ζήτησης καταναλωτικων
αγαθων μέσω της διαφήμισης και των πιστωτι
κων ευκολιων. Η ανισόρρonη παραγωγή μετα-
ξυ ιδιωτικου και δημόσιου τομέα, καθως και
άλλες επιmώσεις των συμβατικων OΙKoνoμι
κων στόχων, δειχνουν ότι το εθνικό προιόν ως
ποσότητα μπορει να εξακολουθεΙ να αυξάνε-
ται, ενω η ανθρώπινη ζωή μπορεί ταυτόχρονα
να ξεπέφτει Καταληγοντας, ο Γκάλμπρειθ
προτεινει την αuξηση των δημόσιων δαπανων
για κοινωνικές υnηρεσιες και κοινωνικά αγαθά
Στο τριτο μείζον έργο του ο Γκάλμπρειθ εξε
τάζει τη λειτουργια της σύγχρονης Kαπιταλι
στικής οικονομΙας και πιο συγκεκριμένα της οι-
κονομιας των ΗΠΑ. Η πολυσύνθετη δομή της
συγχρονης γιγαντιαΙας εταιρικής επιχεΙρησης
απαιτει γνωσεις που το μεμονωμένο άτομο
δεν διαθέτει Τις αποφάσεις και τον προγραμ-
ματισμό για την επιχείρηση αναλαμβάνει
ομάδα ειδικευμένων στελεχων της διοίκησης,
η λεγόμενη "τεχνοδομή", της οποΙας βασικός
στόχος ειναι όχι τόσο το μέγιστο κέρδος όσο η
μεγέθυνση της επιxεlρησης που εξασφαλιζει
την επιβίωση της ομάδας και την αυτονομία
της Αυτό επιτυγχάνεται με τον έλεγχο του
καταναλωτή μέσω της διαφήμισης και με τις
νεότερες μεθόδους πώλησης, που επιβάλ
λουν, μαζΙ με τα αυξημένα διαθέσιμα αγαθά,
μιαν ορισμενή βιοτροπια, όχι όμως Kατανά
γκην και την ικανοποιηση των καταναλωτών.
Απ' όπου η ανάγκη μιας διορθωτικής πολιτικής
με έλεγχο των τιμών και εισοδημάτων, διάθε
ση μεγαλυτεΡων δημόσιων πόρων για την
υγεΙα, την κατοικια και άλλες κοινωνικές υnη
ρεσίες
Στα μεταγενέστερα έργα του, και κυρίως στο
Η οικονομική επιστήμη και ο δημοσιονομικός
στόχος (1973), ο Γκάλμπρειθ επιμένει στη δι
ευρυνση και της συνεργασίας του κράτους με
τις βιομηχανικές ενώσεις (την "τεχνοδομή")
και στην ενισχυση αυτής της συνεργασΙας με
την οικονομικη και κοινωνική επιστήμη προς το
συμφέρον του κοινωνικου συνόλου. Η κριτική
στάση του Γκάλμπρειθ απέναντι στη συγχρονη
κοινωνική πραγματικότητα και στις νεoκλασι
κές οικονομικές θεωριες, οι προτάσεις του για
παρέμβαση του κράτους στα ασθενη τμήματα
του συστήματος της αγοράς και για ανάληψη
απ' αυτό της διαχειρισης των υnηρεσιων υγει
Γκάλτον
ας, αστικών συγκοινωνιων, κατοικΙας κ.ά., η υ
ποστήριξη των αδύνατων επιχειρήσεων, ωστε
να βελτιώσουν τους όρους των εμπορικων
τους συναλλαγών έναντι του τομέα των μεγά
λων εταιρικων ενωσεων, η εθνικοποιηση της
πολεμικής βιομηχανιας καθως και η προωθηση
εκ μέρους του κράτους μεταρρυθμισεων που
να οδηγουν σ' αυτό που ο Ιδιος ονομάζει "δη-
μοκρατικό σοσιαλισμό"., εΙναι μερικά από τα
βασικά στοιχεΙα ενός θεωρητικου συστήματος
μη μαρξιστικού που αναζητει, στα πλαισια της
υφιστάμενης καπιταλιστικής δομής της Koινω
νιας, τους εφικτούς τρόπους για την εξάλειψη
ή τον μετριασμό των αντιθέσεων της
Γιόν Κρητικός
Γκάλτον (Galton) Φράνσις (16 2 1822, Mπιρμι
γκχαμ 17+1911, ΛονδΙνο). Αγγλος βιoλo
γός, ψυχολόγος και ανθρωπολόγος, από τους
θεμελιωτές της ψυχολογιας των ατομικων δια
φορών". Επιδιώκοντας να τεκμηριωσει τον
κληρονομικό ΧαΡακτηρα των ατομικων ψυxo
λογικων διαφοΡων στο πνευμα του δαρβινι
σμού Ιδρυσε ανθΡωπομετρικό εργαστήριο
(1 θ82) όπου μέσω ψυχομετρικων τεστς συγKέ
ντΡωνε ποικίλα ποσοτικά στοιχεια για τα ψυ
χοσωματικά και ψυχοκινητικά χαρακτηριστικά
των ανθΡωπων, πρoσaρμόζoντας μάλιστα και
μαθηματικές μεθόδους στατιστικής ανάλυσης
των ψυχομετρήσεων. Οι συσκευές και οι τεχνι-
κtς που επινόησε έδωσαν ωθηση σε πολλους
τομείς της σύγχρονης ψυχολογίας και Koινω
νιολογΙας (Π.χ. μέθοδος των διδύμων, μελέτη
των συνειρμών, της παραστατικής μνήμης, πα-
ραγοντική ανάλυση της προσωπικότητας κ.ά.).
Η υπερεκτΙμηση του ρόλου των κληρονομικών
παραγόντων στις ατομικές διαφορές τον oδή
γησε στην αναζήτηση μιας πνευματικά και σω-
ματικά ανωτερης φυλης βάσει της κληρονομι-
κότητας, γεγονός που τον ανέδειξε σε θεμε-
λιωτή της ρατσιστικών προεκτάσεων ..ευγoνι
κής" στην ΑγγλΙα.
Έργα του: HeredItsry tsIent snd chsrscter, Mac
MIllan's magazIne, 1865, ν. χιι HeredItsry
genius, London, 1869. EngIish men οΙ science,
theιr nature snd nuιture, London, 1874. In
quiries Into humsn IscuIty snd Its deveIopment,
London, 1883.
ΒιβλΙΟΥΡ Μ Yaroshevsky, Α Hrstory οΙ Psychology.
Progress. Μ . 1990.- Ι ΠαραOKεuόΠOUλoυ, ΨυχολΟΥια α.
τομικων διαφοΡων. Αθ , ι 982
Δ Γ1αrtλης
ΓκάλΤΟUνΥΚ
ΓκάλΤΟUνΥΚ (Galtung) Γιόχαν (Οσλο, 1930).
Νορβηγός κοινωνιολόγος. Μελέτησε τα φαινό-
μενα της συγκΡουσης και της βΙας στα κοινωνι-
κά στΡωματα και ομάδες, λαούς κ λπ. και, ιδιαι
τερα, στις αναmυσσόμενες χώρες σε σχέση με
τις αναmuγμένες. Με τον ορο «βία.. εννοει
κάθε μορφή ενέργειας, που παρακωλύει ανθρω--
πους, KOινωνικtς ομάδες ή λαούς να ζήσουν μια
ολοκληρωμένη ζωή, όπως συμβaινει Π.χ. με την
εκμετάλλευση των ΧωΡων του τρίτου κόσμου
από τις δυτΙKtς χωρες Στον τομέα της μελλο--
ντολογίας δέχεται ότι πολλοί παράγοντες επη
ρεάζουν τις κοινωνικές εξελίξεις και διατύπωσε
προγνωστικά μοντέλα για τις εξελίξεις αυτές
Σε πολλά οι ιδέες του πλησιάζουν αυτές των oι
κολόγων Διεuθυνει το περιοδικό "JoumaI οΙ
Peace Resθarch" Έργα του: GrandhIs poIίtiske
etIkk, Bergen, 1955. Synthetιc SOCIoIogy, OsIo,
1968 Members ο( two worfds, OsIo, 1971.
ΕΧ
ΓKαμnριέλ (GabrIeI) Λεό (γεν. 1902). Αυστρια-
κός φιλόσοφος, ιστορικός της φιλοσοφΙας.
Δομει την «ολοκληΡωτκή λογική.. του συνδυά
ζοντας στοιχεΙα του νεοθωμισμού", του περ
σοναλισμου", της φαινομενολογίας., του υ
παρξισμου. και του νεοθετικισμου* Έργα του:
LogIk der WeItanschauung, Graz e.a., 1949
Mensch und WeIt ιπ der EntscheIdung, Wien,
1961 IntegraIe LogIk: Οίθ WabrheIt des
Ganzen, WIen e.a., 1965. ExIstenzphIIosophie'
KIerkegaard, Jasρers, Heidegger, Sartre. DiaIog
der Positionen, WIen Munchen, 1968.
ΔΠ
Γκάνταμερ Χανς Γκεόργκ (Gadamer, Hans
Georg, 1900-). Γεννήθηκε στο Marburg αλλά
μεγάλωσε στο BresIau της Σιλεσίας, όπου ο
πατέρας του κατειχε την έδρα της φαρμαKευ
τικης Χημείας στο Πανεπιστήμιο της πόλης
αυτής. Στην ιδια πόλη τελείωσε τις εγκύκλιες
σπουδές του (1918) και εν συνεχεία παρακο-
λουθησε μαθηματα γερμανικης φιλολογιας, ι
στορίας, ιστορίας της Τέχνης και φιλοσοφίας
στα nανεπιστημια του 'Bres)au στην αρχή και
αργότερα του Μονάχου και του Marburg. Με
την ΠΡοτροπη του μεγάλου γερμανού φιλoλό
γου PauI Fήedlaηder, πριν τελειωσει το Πανεπι
στήμιο, επιδόθηκε στη σπουδή της κλασικής φι
λολογιας Οι σπουδές αυτές, κυριως της κλασι
κής φιλολογίας, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη
διαμόρφωση της φιλοσοφικής του σκέψης.
Το 1922 έγραψε τη διδακτορικη του διατριβή
288
κοντά στον Ρ. Natorp", τον κυριο εκπρόσωπο
του νεοκαντιανισμού. στη "Σχολή του Mar
burg". Ωστόσο τη φιλοσοφικη του πρόοδο και
τον γενικότερο πνευματικό προσανατολισμό
του δεν επηρέασαν οι αντιλήψεις των νεοκα-
ντιανων, αλλά κυρίως η συνάντησή του με τον
γνωστο ήδη τότε MartIn Heidegger., όταν επι
σκέφτηκε το Marburg το 1923. Η γνωριμία του
με τον ρηξΙKέλεuθO αυτόν φιλόσοφο επηρέα
σε τελικά κατά τρόπο αποφασιστικό τις φιλο-
σοφικές προτιμήσεις του Γκάνταμερ. Έτσι το
1929 έγραψε κοντά στον Heidegger και τη δια
τριβή του για υφηγεσια. Έπειτα από οχτώ χρό
νια θητειας στη θέση υφηγητή, εξελέγη έΚTα
κτος καθηγητής το 1937 (Marburg) και το 1939
τακτικός καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Λι-
Ψιας, όπου παρέμεινε ως το 1947 Μετά από
δυο χρόνια στο Πανεπιστήμιο της ΦρανKφoυρ
της εγκαταστάθηκε οριστικά στη Χαιδελβέργη
(HeideIberg) και δίδαξε στο περιφημο Πανεπι
στημιό της ως την αποχωρησή του (1949
1968). Είναι μέλος πολλών φιλοσοφικων εται
ρειών και τιμήθηκε με πολλές διακρίσεις.
Ο Cadamer είναι ο εισηγητής της "Eρμηνευτι
κής" στη σύγχρονη φιλοσοφία και υπολογίζε-
ται σήμερα ως ένας απο τους μεγάλους φιλo
σόφους και διανοητές του καιρού μας. Το φι
λοσοφικό του σύστημα έχει θεμέλιο και αφε
τηρία του την επεξεργασία της εμπειριας
(γνωστικής και αισθητικής), την προσέγγιση
της φιλοσοφικής παράδοσης και την ερμηνευ
τική της ένταξη μεσα στο πλέγμα των γνωστι
κων εμπειριων, που διαμορφώνουν την Kατα
νόηση των πραγμάτων και του κόσμου στη δε
δομένη στιγμή της ιστορίας. Η γλωσσα χρησι-
μεύει και ειναι καθοριστικός παράγων για την
κατανόηση (Verstehen) του κόσμου και μέσω
αυτής συντελείται η ερμηνευτική προσπέλασή
του. Η ερμηνευτική βέβαια είναι ένα συνθετο
πνευματικό και φιλοσοφικό "συστημα"' συγχω-
νευει και μετουσιωνει την ιστορική εμπειρια
του ανθΡωπου, μεταλλάσσει σε βιωματικό γε
γονός την ανάmυξη της γλωσσας και ανασυν
θέτει τη στάση μας προς τον κόσμο με την αι
σθητική εμπειρΊα μας. "υτi') η αισθητική πρo
αγωγή του ανθΡωπου συναρτάται με την πρoσ
αγωγή του στο έργο τέχνης και με την εκπo
ρευόμενη απ' αυτην κατανόηση του κόσμου
Αυτή η διαδικασια του κατανοείν (Verstehen)
βρισκεται στο κtντρo της ερμηνευτικης του
Ο Γκανταμερ μελετησε και στοχάστηκε επισης
πάνω σε προβλήματα της πρακτικής, δηλαδή
της ηθικής φιλοσοφιας
Τα σημαντικότερα από τα έργα του: PIatos
d/aIeldische Ethik. PhanomenoIog/sche Interpre
te:;onen ZJjm Philebos, 1931. Ανατυπ. Hamburg
1983.- Vernunft im Zeitalter der WIssenschaft
Aufsatze, Frankfurt Ι Μ. 1976 (19913).- Ph/Io
soph/sche Lehηahre. E/n Ruckschan, Frankfurt Ι
Μ 1977 . D/e AlduaIitat des Schdnen. Kunst aIs
Sp/eI, SymboI und Fest, Stuttgart 1977. Lob der
Theorιe. Reben und AufsaIze, Frankfurt 1983.
Das Erbe Europs. Beitrage, Frankfurt Ι Μ 1989
(1990'). Από το 1985 εκδίδονται τα WΑπαντά"
τοι' από τον εκδ. οίκο Mohr του TubIngen.
''>σα Κυρκος
yκaντιoμΌc;. Πολιτικό και θρησKευΤΙKo φιλoσo-
φικό δόγμα που διατυπώθηκε από τον Ινδό
ηγέτη Μ. Κ. Γκάντι (1869 1948) κατά τον εθνι
ΚΟ-<lπελευθεΡωτικό αγωνα των lνδων κατά
των Αγγλων αΠΟΙΚΙΟκΡατων. Η βασική ιδέα του
γκαντισμου περιέχεται στη "σατγιαγκράχι"
(σημαίνει "εμμονή στην αλήθεια"), η οποία δη
λώνει την άρνηση της βίας ως μέσου για την ε
πίτευξη πολιτικών στόχων, αλλά και γενικότε-
ρα για τη διευθέτηση των κοινωνικών συ
γκρούσεων και την αποκατάσταση της Koινω
νικής ειρήνης. Πρακτικά εκδηλώθηκε ως
αποχή των αυτόχθονων από κάθε συνεργασία
με το αΠΟΙΚΙΟκΡατικό καθεστως, ως ειρηνική
διαμαρτυρία και ως διαπραγματευτική τακτική
με αμοιβαίες υποχωρήσεις
Από δογματική σκοπιά, ο γκαντισμός θεμελιώ
νεται στην ιδέα της ηθικης τελειοποίησης του
ανθρώπου ("αχίμοο") μέσω της καλοσύνης και
της αγάπης που πρέπει να διέπει τη στάση του
απέναντι σε όλα τα έμβια όντα και μέσω της
συνειδητής άσκησής του στη σωματική στέρη
ση και την ψυχική καρτερία. Ο σωματικός αυ
τοκαταναγκασμός και η αυτοθυσία, που εKδη
λωνονται με την υπομονή απέναντι στον πόνο
και με την ασκητική ζωή, αποτελουν τα nρoa
παιτούμενα μιας κοινωνικής ζωής με στέρεες
ηθικές βάσεις. Οι αρετές αυτές συνιστούσαν
ταυτόχρονα το κριτήριο της πολιτικής δράσης,
η οποία, για την επιτυχία των στόχων της,
έδινε προτεραιότητα στα χρησιμοποιούμενα
μέσα ταυτίζοντάς τα με τη βαθύτερη ηθική υ-
πόσταση της ανθΡωπινης ύπαρξης. Απορρί-
mοντας έτσι τον υλικό κόσμο και ανάγοντας
την εσωτερικότητα σε υψηλό σκοπό και αρχή
της ανθΡωπινης κοινωνίας, ο γκαντισμός ανα
δείχθηκε σε ένα από τα τελευταία μεγάλα
πνευματικά κινήματα αντιστασης της ανατολι-
κης σκέψης απέναντι στον επερχόμενο υλικό
Ψ.Λ.. Α-19
ΓKαOUΤOΠάντα
πολιτισμό και τους βίαιους ανταγωνισμους
που τον συνοδεύουν. Πρόταξε, συνεπως, τη
στροφή προς τον παραδοσιακό αγροτικό κοι-
νοτισμό των lνδιων, που θεμελιωνόταν στο πα
τριαρχικό πρότυπο, στο θρησκευτικό συναι
σθημα και στην οικοτεχνική παραγωγή, ιδιαίτε
ρα την υφαντική τέχνη (το σύμβολο του γκα-
ντισμου ήταν η ρόκα).
Οι αρχές του κινήματος αυτού δοκιμάστηκαν
στη διάρκεια του αγώνα της ινδικής απελευθέ
Ρωσης, όπου εκδηλώθηκαν σημαντικές αντιρ-
ρήσεις για την εφaρμoσιμότητά τους, κυρίως
εκ μέρους του διαδόχου του Γκάντι Τζ. Νε-
χρου. Η φιλοσοφία του γκαντισμου φθάρθηκε,
όμως, μετά την ανεξαρτησία των lνδιων, κυ-
ρίως εξαιτιας των εθνικων και των πολιτικών α
ναγκαιοτήτων, όπως η άμυνα απέναντι στον
ιαπωνικό επεκ, τισμό και η οικονομική ανά
mυξη. Εντούτοις, ενέπνευσε τη μη βίαιη πoλι
τική δράση και σε άλλες χώρες, όπως το Kίνη
μα των μαύρων Αμερικανών υπό την ηγεσία
του Μ. Λ. Κίνγκ, και κάποια οικολογικά ρεύμα-
τα στη δυτική ΕυΡωπη.
Ε Μπάλιας
ΓKoouτanάντα. Αρχαίος Ινδός στοχαστής, θε-
μελιωτής ενός από τα σημαντικότερα ορθόδο-
ξα φιλοσοφικά συστήματα: της AVΤΒΆιτα. Bε
ντάντα (άκΡαΤος μονισμός). Δεν είναι γνωστό
πότε έζησε, όπως άλλωστε δεν είναι πολλά
γνωστά και για τον άλλο μεγάλο συνιδρυτή
του ίδιου συστήματος, τον πολύ ΣάνκαΡα.. Ο
τελευταίος φαίνεται πιθανό πως έζησε ανάμε
σα στα τέλη του όγδοσυ και τις πρώτες δεKαε
τιες του ένατου αιώνα μ.Χ. Η α (στερητικό) -
VΤΒΆιτα (δυϊστική) Βεντάντα, η "μη δυίστική
Βεντάντα" ή Μπράμα Σουτρα ή Ούταρα Μιμάμ-
00, διδάσκει την απόλυτη ενότητα του σύμπα-
ντος. Είναι ορθόδοξο φιλοσοφικό σύστημα με
περιεχόμενο κοσμολογικό και γνωσιoθεωρητι
κό. Η εσχατολογική αντlληψη στην οποία oδη
γεί το άκρατο μονιστικό αυτό σύστημα, ότι δη-
λαδή η λύτρωση δεν είναι κάποια άλλη κατά-
σταση στην οποία είναι επιθυμητό και στην
οποία μπορεί να φτάσει άνθρωπος, αλλά αυτή
η ίδια η αιώνια και αναλλοίωτη φύση του Eαυ
του (του εσωτερικού Ατμαν), που ταυτίζεται με
το (εξωτερικό) Μπράμαν, δεν αφήνει περιθω
ρια για την προδιαγραφή δρόμου ή μεθόδου
σωτηρίας με τη συνηθισμένη έννοια του όρου.
Επειδή, ωστόσο, η "μη γνωση" (α βίντια) εμπo
δlζει τη συνειδητοποίηση αυτής της αλήθειας,
είναι αναγκαίο στον άνθρωπο, για να νιώσει,
289
Γκαροντί
όχι για να γινει, ελεύθερος, να αποκτήσει τη
σωστή γνωση (βΙντια). Κατά την παράδοση, ο
Γκαουταπάντα υπήρξε ο δάσκαλος του φιλό
σοφου Γκοβιντα κοντά στον οποιο μαθητευσε
ο Σάνκαρα., ο θεωρουμενος μέγας στοχαστή ς
της Αντβάιτα. Από το γεγονός αυτό συμπεραί
νεται ότι ο Γκαουταπάντα θα έζησε γύρω στα
τέλη του έβδομου αιωνα. Από τα σημαντΙKότε
ρα έργα του Γκαουταπάντα Ιναι η "καρίκα"
(σχόλιο) στην Μαντούκια Ουπανισάντ.
ΒιβλΙΟΥΡ Βασ Βιτσαξής. Ο στσχσσμός κσι η π/στη
(Αρχαιότητα - Χριστιανισμός), 2 τόμοι. Εστία, Μήνα,
1991 - Δημ Βελισσαρόποuλος, Ιστορισ της ινδικής φιλο-
σoφlσς, Δωδωνη, Αθήνα - Γιόννινα, 1992'
Βασ Βιτσαξής
Γκaροντl Ροζέ (Garaudy Roger, γεν. 1913).
Γάλλος φιλόσοφος, συγγραφέας, δημoσιoλό
γος και πολιτικός, αρχικά μαρξιστής. Aσχoλη
θηκε με την κριτική σύγχρονων φιλοσοφικων
ρευμάτων, με τη θεωρΙα της γνώσης (La
tMone materialiste de la connaissance, 1953),
με το πρόβλημα της ελευθερίας και του αν
θΡωπισμου (Grammaιre de la IIberte, 1950).
Υποστήριξε την εναίσιμο επΙ υφηγεσΙα διατρι
βη του, με θέμα Τα προβλήματα της ελευθε
ρ£ας και της αναγκαιότητας υπό το φως του
μaρςισμoυ, στο "Ινστιτουτο Φιλοσοφίας" της
ΑκαδημΙας Επιστημων της ΕΣΣΔ (Μόσχα,
1954). Την προβληματική αυτή αναmυσσει και
σ' άλλα έργα του (HumanIsme marxiste, 1957,
Persρectives de Ι' homme, ParIS, 1959 κ.ά.).
Από τις αρχές της δεκαετιας του 1960, αρχικά
στα nλαΙσια της απόπειρας τεκμηρίωσης της
πολιτικής συμμαχιων του Γαλλικου κ.Κ., εγκα-
ταλείπει σταδιακά τη δογματική του πρoσήλω
ση στην τότε επισημη ιδεολογική εκδοχη του
μαρξισμου, στρέφεται στις τρέχουσες τότε
..ανθΡωπιστικές.. (υπαρξισμός., περσοναλι-
σμός., φαινομενολογΙα., φιλοσοφια της ζωής"
κ.λπ) ερμηνείες του μαρξισμου, "ια να Kατα
λήξει στη θρησκευτική φιλοσοφια. Έργα του:
D' υπ realtsme sans rιvages, Parιs, 1963. Karl
Marx, ParIS 1964 (ελλην. έκδοση Εγνατία,
θεσ/κη [x.x.]). Marxisme du 20e sIecle, Paris,
1966. Για να γνωρίσετε τη σκtψη του χtγκελ,
Απειρον, Αθήνα, 1979 Ιθ marxIsme et la
ρersonne humaine, ParIs, 1949. ΙΒ IIberte,
Paris, 1955
Δ Πατtλης
Γκaοοεντl Πέτρος (GassendI ΡΙβΓΓθ, Σαμmερ
σιέ, 1592 Παρισι, 1655) Γαλλος υλιστης φι
λόσοφος, φυσικός, αστρονόμος, αλλά και θεo
290
λόγος - κληρικός. Οι διαμετρικά αντΙθετοι
χώροι τους οποΙους υπηρέτησε, η φυσική δη
λαδή και η μεταφυσική, οδήγησαν σε μιαν α
ντιφατικότητα τη φιλοσοφικη του σκέψη και
δράση: πρεσβευει τον υλισμό, παραδέχεται
όμως και την υπαρξη του θεού.
Με το πρώτο κιόλας συγγραμμά του Παράδοξα
γυμνάσματα κατά των αριστοτελικων (1624),
άσκησε δριμυτατη κριτική κατά του Aριστoτέ
λη" και των σχολαστικών", αλλά και κατά του
ορθολογισμου του Καρτέσιου., στον οποιο α
ντέταξε την αισθησιοκρατΙα. (σενσουαλισμό)
με τα συγγράμματά του Αντφρήσεις και Συζη-
τήσεις αντικαρτεσισνtς. Αντιθετα, αποδέχθη-
κε τον Επίκουρο", τη φιλοσοφία του οποΙου γισ
την ατομική συσταση της ύλης ανανέωσε, προ
σαρμόζοντας τον ατομικό υλισμό στις ανακα.
λύψεις των φυσικων επιστημων, παράλληλα
όμως και στο θρησκευτικό δόγμα.
Οι βασικές θεωρΙες του ΓκασσεντΙ εμπε",έxo
νται στο συγγραμμά του Syntagma phIlosophI
cum (δημοσιεύθηκε το 1658, τρΙα δηλαδή χρό
νια μετά τον θάνατό του). Το έργο διαφεΙται
σε τρΙα μέρη: ..Λογικη.., ..Φυσική.. και ..Ηθική...
Στη ..Λογική.. ακολοuθεΙ την αρχή του υλιστι-
κού σενσουαλισμού (αισθησιαρχίας), που απo
τελουσε το θεμέλιο της διδασκαλΙας του για
τη γνώση. Στη "Φυσική.. υπερασπιζεται την
υλική ενότητα του κόσμου, που αποτελείται
από πολυμοΡφα αυτοκινουμενα άτομα, τα
οποΙα θεωρεΙ δημιουργήματα του θεου, και α
ποδεικνυει την αντικειμενικη υπαρξη του
χωρου και του χρόνου. Στην ..Ηθική.., αKoλoυ
θωντας τον Επικουρο, θεωρει την ηδονή ως το
υψιστο αγαθό, απορρίmοντας την ασκητική
ηθική της ΕκκλησΙας. Ιδιομορφία στη διδασKα
λΙα του ΓκασσεντΙ αποτελεΙ και η θεωρια του
για τη διπή αλήθεια. Η αλήθεια, κατ' αυτόν,
φωτΙζεται με την απόδειξη (εμπειρΙα και λoγι
κό) και με την αποκάλυψη (θεική αuθεντια, που
φωτΙζει τα υπερφυσικά φαινόμενα). Στην πoλι
τική είναι οπαδός της απόλυτης μοναρχιας,
την οποια θεωρει "σταθερή συγκεντρωτική ε
ξουσΙα" στην υπηρεσΙα του κράτους.
Ο Γκασσεντι, λόγω των θρησκευτικών του θέ
σεων, κατηγορήθηκε για ασυνέπεια στις υλι
στικές του απόψεις, πράγμα που το επεσήμανε
ο Μαρξ., δικαιολC'tώντας την ως μια πρoσπά
θεια "να μην έλθει σε αντιφάσεις με τις θρη
σκευτικές του πεποιθήσεις" Για την ασυνέπειά
του αυτή ο Γκασσεντι έπεσε στη μακροχρόνια
περιφρόνηση της ιστοριας της φιλοσοφιας,
χωρις τουλάχιστο να εξασφaλισει ως αντι-
στάθμισμα τον μετριασμό των επιθέσεων και
διωξεων των lησουίτων, που υπήρξαν βίαιες
Παρ' όλα αυτά, η επίδραση του Γκασσεντι
στους συγχρόνους του και στους φιλόσοφους
του 180υ αι (Τζ. Λοκ", Π. Μπελ., Ι. Νεύτωνα.)
υπήρξε σημαντική. Απέκτησε και ΠOλuάριθ
μους οπαδους, μεταξυ των οποίων τον Moλιέ
ρο και τον Συρανό ντε Μπερζεράκ, και avtmu-
ξε καλές σχέσεις με διασημότητες, όπως οι
Γαλιλαιος., Κέπλερ., Χομπς., Ντιντερό" Κ.ά.
Τα WΑπαντά" του εκδόθηκαν στη Λυων το 1658
και στην Φλωρεντια το 1727, σε έξι τόμους
κάθε φορά.
ΒιβλΙΟΥΡ.: Κονιό Ζ , ΓκασσεντΙ. ο ανσνεωπ)ς του Επικου-
ρισμού (1956).- Μπιχόφσκι Μη Ε, Γκασσεντι (1974) -
Rochol Β, Les /ravaux de GassendI (1944) Bιoch Ο Α,
ΙΒ philoSφhm de GassendI (1971 )
Απ Τζαφερόπουλος
Γκέιλινκι; Αρνόλδος (GeUIIncx Arnold, Aμβtρ-
σα, 1624 Λέιντεν, 1669) Ολλανδός ιδεαλι
στης φιλόσοφος. Enηρεασμένoς από τον Καρ-
τέσιο. εισηγήθηκε τη διδασκαλία του OKKαζιo
ναλισμου. (συμmωσιαρχια), μέσω της οποίας
επεδιωκε να προσδιορισει τη σχέση νόηση ς
εκτατής ουσίας. Δίδασκε ότι ψυx και σώμα
είναι σαν δύο ρολόγια, που δουλευουν πάντα
με τον ίδιο ρυθμό, χωρίς αλληλεπίδραση και με
κινηση προκαθορισμένη από τον θεό (η πaρo-
μοίωσή του αυτή χρησιμοποιήθηκε αργότερα
από τον Λάιμπνιτς. κατά τη διατυπωση της θε
ωρίας του για την "προκαθορισμένη αρμονία"),
γιατί ο,τι υπάρχει, υπάρχει "δια του θεου και εν
των θεω" Ακόμη, ό,ΤΙ υπάρχει είναι φτιαγμένο
κατά τέτοιον τρόπο, ωστε, με αφορμή ψυχικά
ή σωματικά γεγονότα, πάντοτε στη μια από τις
δυο πλευρές (ψυχική ή σωματική) θα πaρoυ-
σιαστουν κάθε φορά ορισμένα γεγονότα.
ΒιβλΙΟΥΡ Vleeschauwer Η J , Three cen/unes ο( GθυΙιπcx
fθsearch Α bιbItogra(ιcaI survey, ΡΓθIΟΠθ. 1957 - Lattre Α ,
Ι' oι:casιonalisme d' Α GeuIiπcx, Paris. 1967
Απ Τζ
Γκέλεν (Gehlen) Αρνολντ (ΛιΨία, 1904 Aμ
βούργο, 1976). Γερμανός φιλόσοφος, εκnρό
σωπος της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας. Οι
θεμελιακές φιλοσοφικές - βιολογικές αντιλή
Ψεις του διατυπωνονται στο έργο του Der
Mensch. SeIne Natur und seIne SteIIung ιπ der
WeId, 1994 (Ο άνθρωπος Η φυση του και η
θtση του στον κόσμο). Πιστεύει ότι η φυση της
ανθΡωπινης ουσίας εχει μιαν ειδική και μoναδι
κη για τον ζωικό κόσμο θέση Ο άνθρωπος
ειναι ένα βιολογικά υποδεέστερο ον, διότι δεν
Γκενόν
είναι καλά εξοπλισμένος με ένστικτα, σε αντι-
θεση με τα άλλα ζωα' η φύση τον φέρνει στον
κόσμο ατελή από άποΨη ζωικής - βιολογικής
οργάνωσης και ως εκ τουτου δεν έχει τη δυνα
τότητα να ζήσει ως καθαρή φυσική υπαρξη. Γι'
αυτό ο άνθρωπος εΙναι αναγκασμένος μόνος
του να τελειοποιηθεί, και αυτό σημαΙνει οτι
είναι υποχρεωμένος να λύσει μόνος του το
πρόβλημα που αποτελει ο ιδιος για τον εαυτό
του. Για τον σκοπό αυτό πρέπει να πάει πέρα
από το σημειο, όπου τον αφήνει η φυση. Έτσι
θα μπορέσει να συμπληρωσει τα φυσικά κενά
και να δώσει οριστική μορφή στον εαυτό του.
Γι' αυτό, κατά τον Γκέλεν, η ιστορία, η Koινω
νια και οι θεσμοι της δεν αποτελούν παρά μoρ
φές που αναπληΡωνουν τις βιολογικές ελλει
ψεις του ανθρώπου και αξιοποιουν oλoκληpω
τικά τις ημιενστικτωδεις τάσεις του.
Ο Γκέλεν στην προσπάθειά του να ανακαλυψει
και να καθορίσει την ουσία του ανθΡωπου, τον
εξετάζει ως ένα ον προπαντός βιολογικό και
έξω από τις συγκεκριμένες ιστορικές και KOΙ
νωνικές συνθήκες, και έτσι καταλήγει σε μια
στρεβλή εικόνα της ουσίας αυτής. Διότι η εΙKό
να αυτή βρίσκεται σε πλήρη διάσταση με την
κοινωνική πρακτική και δεν επιτρέπει την ορθή
κατανόηση της ανθΡωπινης συνείδησης και
πεlρaς. Αγνοεί επίσης το ότι ο άνθρωπος πρέ
πει να νοείται κυρΙως ως ιστορικό ον.
βιβλΙΟΥΡ Glasez W R, Soztal8s υΟΟ tnstrumen/al8s
HandeIn Probl8me der TechnoloQIe beι Arno/d Gehl8n υΟΟ
J Habermas, stuttg. 1972
Απ Τζ
Γκενόν (Gu non) Ρενέ (810Is, 1887 Κάιρο,
1951). Γάλλος μελετητής του εσωτερισμου.
Εγκαταστάθηκε τελικά στο Κάιρο (1930), όπου
προσεχώρησε στον ισλαμισμό. Ασχολήθηκε με
τον χριστιανισμό, τον ισλαμισμό και τον Tαoι
σμό στην εσωτερική του διάσταση, αλλά Kυ
ρίως με τον ινδουίσμό, τις διδασκαλίες του o
ποίου προσπάθησε να κάνει γνωστές στη
Δύση με το έργο του. θεμελιωδης αρχή του
Γκενόν είναι ότι όλες οι επιμέρους εσωτερικές
παραδόσεις, που εξωτερική τους μορφή απo
τελουν οι θρησκείες, προέρχονται από μια και
ενιαία πρωταρχική παράδοση, η οποία διατη-
ρείται σήμερα περισσότερο αλώβητη στις ιν-
δουιστικές γνωσιακές διδασκαλιες' απoρρί
mει κάθε μυστικιστική τάση στην εσωτερικη ε
μπειρια, τα δε μελετήματά του διακρίνονται,
στο συνολό τους και κατα την ανάmυξη
των επιμερους θεματων, από μια αυστηρη,
μαθηματική λογική Σημαντικότερα έργα του
291
Γκέντε
IntroductIon generaIe 11 Ι' etude des doctnnes
hIndoues, Les etats muItιpIes de Ι' 6tre, L'
homme et son devenιr selon Ιθ V6dlnta, Les
princiρes du caIcuI infinitesimaΙΚ.ά.
ΕΧ
Γκέντε Αντρας (Gedo AndrAs). Ούγγρος μαρξι
στής ιστορικός της φιλοσοφιας. Μελετά τα
συγχρονα φιλοσοφικά ρεύματα συσχετΙζo
ντας την κρΙση που τα διέπει με τα κρισιακά
φαινόμενα της κοινωνικής συνεΙδησης και της
κοινωνΙας. Έγραψε: Η ΦιλοσοφΙα τ/ς κρΙσης,
Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1994.
ΔΠ
Γκtντελ (GodeI) Κουρτ [28-4-1906, Mnριoύν
(Mnρνo) - 14 1-1978, ΠρΙνστον). Αυστριακός
μαθηματικός και λογικός. Σε νεαρή ηλικία δέ
χθηκε τις φιλοοοφικές επιδράσεις των λoγΙKO
θετικιστων του κυκλου της Βιέννης. Στα ώριμα
χρόνια του ασπάζεται φιλοσοφικές απόψεις
πλατωνικού χαρακτήρα σχετικά με την ύπαρξη
μαθηματικών αντικειμένων, όπως των συνό
λων. θεωρεΙται ως ο μεγαλυτερος λογικός του
αιωνα μας και τα σημαντικότερα έργα του ανα
φέρονται στη μαθηματική λογική και ιδιαΙτερα
στη θεωρΙα συνόλων και στη θεωρΙα απoδεΙξε
ων. Τα βασικότερα θεωρήματα τα οποΙα απέ
δειξε εΙναι το θεωρημα πληρότητας, σύμφωνα
με το οποΙο στα πλαΙσια των πρωτοβαθμΙων
μαθηματικών θεωριων οι έννοιες της απ6δει
ξης και της αλήθειας εΙναι ισοδύναμες, το θεώ-
ρημα μη πληρότητας σχετικά πλouσιων πρω-
τοβάθμιων μαθηματικών θεωριών, σύμφωνα με
το οποΙο αν αυτές εμπεριέχouν σημαντικό
μέρος του αξιωματικού συστήματος της κατά
Ρββηο αριθμητικής, τότε υπάρχουν προτάσεις
που ούτε αυτές ούτε οι αρνήσεις τους εΙναι α
ποδεΙξιμες από τις θεωρίες και, τέλος, το θεώ
ρημα της σχετικής συνέπειας του αξιωματικού
συστήματος που προκumει αν στο αξιωματικό
σύστημα της κατά Ζερμέλο Φρένκελ θεωρίας
των συνόλων προστεθεΙ το αξΙωμα της επιλo
γής.
Διον Avσnoλιτάvoς
Γκερού (Gueroutt) Maρσέλ (189Η976). Γάλ-
λος ιστορικός της φιλοσοφΙας, που η μεθoδo
λογΙα του διαμορφώθηκε υπό την επΙδραση
των νεοκαντιανων., οι οποΙοι επιχειρούσαν μια
συνθεση του καντιανισμού. και του xεyκελια
νισμού. Με τη βοή"εια της ..μεθόδου των δo
μών.. και της ..διανοητικής.., επεδΙωξε την τεκ-
292
μηρίωση της δυνατότητας ύπαρξης του κάθε
φιλοσοφικου συστήματος στην ιστορια. Έργα
του: ..DIanoematique": ν. 1, ρ. 1, Htstoire de Ι'
htstoire de ΙΒ phiIosophIe θΠ Occident des
ongInes jUsqu'1l CondiIIac, ParIs, 19β4. ν 1, ρ.
2, Επ France, de Condorcet 11 nos jOUrs, ParIs,
1988.- ν. 1, ρ. 3, Επ A/Iemagne, de LeIbnItz 11
nos jOUrs, Pans, 1982.- ν. 2, PhIIosophIe de Ι'
Htstoire de ΙΒ phIIoSOΡhIe, Pans, 1979.
ΔΠ
Υκεοτάλτ - ψuχολΟΥ/α (από τη γερμανική λέξη
gestaIt. που σημαΙνει μορφή, σχήμα, διάταξη).
Η γκεστάλ τ ψυχολογΙα εμφανΙστηκε ως αυ
τόνομη κατεύθυνση στην ψυχολογία στις
αρχές του αιώνα μας και απετέλεσε τον κυριο
αντΙπoδa της ενδοσκοπικής ατομιστικής ψυxo
λογΙας του Wundt. Σε αντίθεση με τη σχολή
αυτή, η οποΙα θεωρουσε σαν πρωταρχικά δομι-
κά στοιχεΙα τις αισθήσεις, η γκεστάλτ ψυxo
λογΙα αντιπρότεινε τις ολότητες, τα gestatt.
Τον όρο Gestalt, εισήγαγε πρώτος ο Χ. Eρέ
φελσον στο άρθρο του Για τ/ν ποιότ/τα τ/ς
μορφής, όπου διατυπωσε την άποψη ότι οι διά-
φορες οmικtς και ακουστικές προσλήψεις,
όπως τα γεωμετρικά σχήματα και οι μελωδΙες,
εΙναι ανεξάρτητες από την πρόσληψη των ξε-
χωριστών στοιχεΙων που τις αποτελούν . Το ιδι
αΙτερο αυτό χαρακτηριστικό των προσλήψεων,
ο ολιστικός δηλαδή χαρακτήρας Τους, oνoμά
στηκε από τον Ερέφελσον -γκεστάλτ πoιότη
τα". Οι πρώτες συστηματικές έρευνες για τις
ψυχικές ολότητες πραγματοποιήθηκαν από
τον Βερτχάιμερ πάνω στις οmικές πρoσλή
Ψεις, όπου διαπιστώθηκαν διάφορα φαινόμενα
τα οποΙα πήραν τη μορφή νόμων, όπως η τάση
των στοιχεΙων να διαμορφώνουν συμμετρική
ολότητα, η τάση για ομαδοποΙηση με κατευ-
θυνση την κατάκτηση του ανωτεΡOU βαθμού α-
πλότητας, ισορροπΙας και εγγύτητας, η πρε
γκνάντωση (από τη γερμανική λέξη pregnant),
δηλαδή η εσωτερική τάση κάθε ψυχικου φαι-
νομένου να φτάσει στον ανώτερο βαθμό εK
φρaστικότητας και καθαρότητας. Σημαντικό
στοιχεΙο στην ανάmuξη της ολότητας είναι η
σχέση την οποΙα αναπτύσσει με τα στοιχεια
που τη δομουν. Συμφωνα με τη γκεστάλτ ψυ-
χολογΙα, η ολότητα όχι μόνο δεν ανάγεται στο
άθροισμα των στοιχεΙων που τη δομουν αλλά
αντιθετα οι όποιες αλλαγές στην ολότητα εnη
ρεάζουν σημαντικά τον ρόλο που διαδραματι-
ζει το καθένα στοιχειο ξεχωριστά. Τα επιμέ-
ρους στοιχεΙα αναδομούνται μέσα στην oλότη
τα, ανάλογα με τις ποιοτικές αλλαγές στις o
ποιες αυτή υπόκειται Γι' αυτό και τα επιμέρους
στοιχεΙα δεν εΙναι μια στατική παράμετρος της
ολότητας, αλλά μια δυναμική λειτουργΙα μέσα
στα nλαΙσιά της. Η ψυχική ολότητα, ως στοι-
χειο της συνείδησης, σχετιζεται με τον αντι-
κειμενικό κόσμο με βάση την αρχή του ισoμoρ
φισμού Οι μελέτες πάνω στις οmικές προσλή-
Ψεις επεκτάθηκαν στο σύνολο των ψυχικων
λειτουργιων και κυριως στη διαδικασΙα της
σκέΨης (Κέλλερ, Ντουνκερ). Κοντινέ ς προς τη
γκεστάλτ ψυχολογΙα απόψεις διαμόρφωσε
στον χωρο της κοινωνικής ψυχολογΙας ο Φ.
Χόιντερ, ο οποΙος εισήγαγε τον όρο "γKε
στάλτ" στην κοινωνική ψυχολογια και ο Κ.
ΛεβΙν στην ψυχοδυναμική. Η προσέγγιση της
γκεστάλ τ επεκτάθηκε αργότερα και σε άλλες
επιστήμες πέραν της ψυχολογίας.
βιβλιογρ.: Koffka Κ , Pnncιp/es οι Gestaιt PsycholOgy, Ν
γ 1935 - Κέλερ Β , Η tpεuva της νόησης των σνθρωπό-
μορφων mθr'/κων, στη "Χρηστομόθεια γενικής ψuχολο-
γιας - ψuχολογlα της νόησης". ΜόσΧα. 1981 (μετόφραση
από τα γερμανικό) - Μ Γ Γιαροσέφσκι. /στoρlσ της ψυ-
χολΟΥισς. ΜόσΧα, 1985 - Μ WeήheίmeΓ. Productive
Thinlιιng. ΜόσΧα, 1987 (μετόφραση από τα αγγλικό)
ΕιιάΥΥ Μσνουράς
Γκέυμονατ, βλ. Τζtυμονα
ΓκΙνομπεΡΥΚ (GInsberg) Μόρις (1889-1970).
Αγγλος κοινωνιολόγος, μαθητής του Hob
house, συνεχιστής της παράδοσης συνθετικής
προσέγγισης κοινωνικής φιλοσοφΙας, ηθικής
φιλοσοφίας, κοινωνιολογιας, κοινωνικής ψυ-
χολογΙας και φιλοσοφΙας του δικαιου. Συνέδεε
την πρόοδο της ιστορΙας με την ικανότητα της
ανθΡωπότητας να ελέγχει και να Kατεuθυνει
τις αλλαγές της. Έργα του: The psychoIogy ο(
Soc/ety, London, 1922.- ΕvoΙυΙ/οπ and progress,
London, 1961. SocioIogy, London, 1934.- Rea
son and Unreason /π Soc/ety, London, 1947. Οπ
Iustice /π soc/ety, London, 1965
ΔΠ
ΓκlντlνΥΚΙ; (GIddIngs) Φράνκλιν (1855-1931).
Αμερικανός κοινωνιολόγος και φιλόσοφος, o
παδός αρχικά του ψυχολογικου εξελικτισμου
και στη συνέχεια του οργανικισμου. (βλ. Σπtν-
σερ) Επιδιωξε τον συνδυασμό της ανάλυσης
αντικειμενικων φυσικων και υποκειμενικων
ψυχολογικών παραγόντων στην κοινωνία, ενώ
προς το τέλος της σταδιοδρομίας του ανάγει
την κοινωνιολογια στη μελέτη της συμπεριφο-
ριστικά και θετικιστικά εννοουμενης "nλoυρα
Γκόλντμαν
λιστικής συμπεριφοράς... Έργα του: The ρrιπ
c/pIes ο( soc/oIogy, New York - London, 1926.-
Stud/es ίπ the theory ο( human society, New
York, 1922.- The sc/enti(jc study ο( human so
c/ety, Chaρel Ηίιl, 1924
ΔΠ
Γκλοκ (Glock) Τσαρλς (γεν. το 1919). Αμερικα-
νός κοινωνιολόγος, ερευνητής των φαινoμέ
νων της θρησκευτικότητας (θρησκευτικων βιω
μάτων, ΠI'1Της, λατρεΙας, κινήτρων κ.λπ).
Έγραψε, σε συνεργασΙα με τον R. Stark, Ame
rιcan p/ety. The ΝθΙυΓθ ο( ReIig/ous Com
m/tment, Berkley, 1968.
ΔΠ
Γκλυκσμάν (Glucksmann) Αντρέ (γεν. 1937).
Γάλλος φιλόσοφος, ένας από τους ηγέτες των
«νέων φιλοσόφων... Αρχικά ασχολήθηκε με
την κοινωνική φιλοσοφΙα του πολέμου. Μετά
την απομάκρυνσή του από τον αριστερό ριζo
σπαστισμό (μαοισμό), απορρΙmει συνολικά
την προηγουμενη ιδεολογία ως πηγη του ολο-
κληρωτισμού, καθως και τον μαρξισμό, συνέ
πεια του οποΙου θεωρεΙ τη βία, αλλά και όλες
τις επαναστατικές θεωρΙες. Έργα του' Le d/s
cours de Ιθ gueffe, ParIs, 1967.- La cu/s/n/ere θΙ
Ιθ mangeur d' hommes, ParIs, 1975. Les mait
res ρenseurs, Paris, 1977 EυΓoρe 2004, Paris,
1980.- Cyn/sme θΙ ρass/on, Pans, 1981. La
(orce du vert/ge, ParIs, 1983. La Mt/se, ParIs,
1985.- Descartes c' est Ιθ France, Paris, 1987.
ΔΠ
Γκόλντμαν (Goldmann) Λουτσιέν (1913, Boυ
κουρέστι 1970, Βρυξέλλες). Ρουμάνος κοινω-
νιολόγος_ Το 1958 έγινε διευθυντής στο lνστι
τούτο κοινωνιολογΙας του Ελευθερου Πανεπι-
στήμιου των Βρυξελλών, στο Κέντρο ερευνων
κοινωνιολογΙας της λογοτεχνΙας.
Ο Γκόλντμαν ειχε επηρεαστει από τον Μαρξ.
και ιδιαΙτερα από τον Λουκατς.. Προσπάθησε
να κατανοήσει τις κοινωνικές αλλαγές. Δεν
ήθελε να εΙναι ο αναλυτής του πραγματικου,
αλλά ο κοινωνιολόγος του «δυνάμει γΙγνε-
σθαι... Ασκησε κριτική στο KεφαλαΙOκpaΤΙKό
σύστημα, επισημαίνοντας τη ροπή του ανθρώ-
που για πνευματική εξαθλΙωση και υποστήριξε
ότι ο άνθρωπος στη συγχρονη εποχή xpησιμo
ποιεί μόνον τη μια διάστασή του, την υπαρκτή,
ενώ ως προς το «δυνάμει.. όλο και φτωχαΙνει
Στο «δυνάμει.. στηρΙζεται όλη η πολιτιστική
δραστηριότητα του ανθΡωπου. ΕκεΙ εντοπΙζε-
293
Γκολντσάιντ
ται το πρόβλημα του ανθΡωπου στη σημερινή
κοινωνια. Για να υπάρξει μια ελεύθερη ανθpω
πότητα και πραγματική πνευματική Kαλλιέρ
γεια, χρειάζεται αγώνας για την αλλαγή της
παγκόσμιας πραγματικότητας σ' όλα τα επιπε-
δα: ευθύνης, συμμετοχής στις αποφάσεις και
συνεΙδησης. Το σημαντικότερο μέρος του
έργου του αναφέρεται στην κοινωνιολογια της
λογοτεχνικής δημιουργίας. Εξέτασε τη λoγo
τεχνική δημιουργία όχι σαν παράλογο και μυ
στηριωδες φαινόμενο, αποτέλεσμα μιας εξαι
ρετικης έμπνευσης και απομακρυσμένο από
την καθημερινη ζωή' αντιθετα, θεώρησε πως
αποτελει μια ιδιαίτερα ακριβή έκφραση των
προβλημάτων που παρουσιάζονται στους KOΙ
νους ανθΡωπους στην καθημερινη ζωή και του
τρόπου με τον οποιο προσπαθούν να τα λυ-
σουν.
Υποστήριξε ότι κάθε πνευματικη δραστηριότη
τα πρέπει να ξεκινά από μια πραγματικότητα ή
μια κοινωνική ή οικονομική δραστηριότητα,
πράγμα που βοηθάει τους ανθΡωπους ν' ανα
mυξουν το πνεύμα τους, να κατανοήσουν την
κατάστασή τους και ν' αποκτήσουν συνειδηση
Υπογράμμισε ότι το πολιτιστικό έργο εΙναι KOΙ
νωνικό και όχι ατομικό και ανταποκρίνεται σ'
ένα επΙπεδο συνοχής των τάσεων μιας oμά
δας
Έργα του' Η aνθpωmyη κοινότητα και η οικου-
μtνη του Καντ (La communaute humaIne et Ι'
unIvers chez Kant, Ρ U.F., ParIs, 1948). Aνθρω
πιστικtς επισπΊμες και φιλοσοφΙα (Sciences
humaines et phIlosophIe, P.U.F , Pans, 1956). Ο
κρυμμtνος θεός (Ιθ Οlθυ cache, Callimard,
Pans, 1956). Διαλεκτικη tpεuva (Recherches
dialectiques, Callimard, Paris, 1959) Για μια
κοινωνιολογlα του μυθιστορήματος (SociologIe
du roman, CaIIImard, ParIs, 1964)
Αθανσοια Αδριανοπούλου
Γκολντσάιντ (Goldscheιd) Ροδόλφος (1870 ;)
Αυστριακός εκλεκτικός φιλόσοφος και Koινω
νιολόγος, από τους ιδρυτές του Koινωνιoλoγι
κου συλλόγου της Βιέννης (1907) και από το
1922 εκδότης του περιοδικου ..Φύλαξ της ειρή
νης" Τονιζει ιδιαιτερα τον ρόλο της OΙKoνo
μίας στην όλη κοινωνική και πολιτιστική ανέλι
ξη του ανθΡωπου' είναι εισηγητής της "ανθpω
ποσικονομιας" και της "οικονομικής Koινωνιo
λογιας". Έργα του: Ανωτερη εξtλιξη και αν
θρωπινη οικονομία (1911), Κράτος, δημόσια οι-
κοvoμια και κοινωνία (1925) Κ.ά.
ΕΚ
294
ΓKOμnινό (GobIneau) Ζοζέφ Αρθουρ (14-7-
1816, Βιλ ντ' Αβρέ 13 10-1882, Τορινο). Γάλ
λος κοινωνικός φιλόσοφος, συγγραφέας και
διπλωμάτης, ένας από τους ΠΡωτους ..προφή-
τες" του αναπόφευκτου θανάτου του δυτικου
πολιτισμου. Κυριο παράγοντα του πολιτισμου
θεωρεί την ..καθαρότητα της φυλής". Οι ..εθνι-
κές αναμίξεις" υπονομευουν την ενότητα και
την κοινωνικη δομή. ΥιοθετεΙ μιαν αμετάβλητη
ιερορχια των φυλων. οι νέγροι ειναι καθ' oλo
κληρΙαν συναισθηματικοί και ανίκανοι για oρ
θολογικό αυτοέλεγχο η κιτρινη φυλή διακατέ-
χεται από ωφελιμισμό, γεγονός που την απo
τρέπει από ηΡωικές εξάρσεις και υψηλά εr,ιι
τευγματα. Μοναδική ..ιστορική φυλή" και πpω
ταρχική κάτοχος του ..μονοπωλιου κάλλους,
νου και Ρωμης" ειναι η λευκη φυλη. Αυτη υπο-
διαιρείται σε τρεις παραλλαγές, η τριτη από τις
οποίες συγκροτει τους Αριους, με τους οποι
ους συνδέει ό,ΤΙ καλυτερο υπάρχει στη Γη
Αυτός ο "ιππότης της βαρβαρότητας" (Μαρξ.)
προβαινει ανενδοιαστα σε ανορθολογικές και
αυθαιρετες πaρaΠOιήσεις της ιστοριας για να
ενισχυσει τις ρατσιστικές του ιδέες. Στα τε
λευταια χρονια της ζωής του προσέγγισε τον
Ρ Βόγκνερ" Δριμυτατη κριτικη στον Γκομπινο
άσκησε ο επιφανή ς πολιτικός και στοχαστή ς
Τοκεβιλ (Tocqueville) και άλλοι επιστημονες.
Θεωρειται πρόδρομος του Νιτσε.. Οι ιδέες του
συνέβαλαν στη διαμόρφωση και διάδοση των ι-
δεολογημάτων του ναζισμου. Ωστόσο ο ρατσι
σμός του συνδεοταν με μια σχετικοκρατικη
κριτική του ευΡωκεντρισμου. Έργα του. TroIs
ans θΠ AsIe, ParIs, 1859. HIstoιre des Perses, t
1 2, ParIs, 1869 NouveIIes asiatiques, ηουν.
θd., Ρaήs, 1913. Les religIons et Ies phiIoso-
phies dans Ι' Asie centraIe, ParIS, 1957'.- La
RenaIssance, ParIs, 1877. EssaI sur Ι' InegaIIte
des races humaInes, ParIs, 1884
Δ Παrtλης
ΓKoνσtτ (Gonsethe) Φερντινάν (189O 1975)
Ελβετός φιλόσοφος και μαθηματικός, εκnρό
σωπος του ..νεοσρθολογισμού», ο οποιος εK
πόνησε πρόγραμμα ιστOρΙKo γενετικής διερευ
νησης των μαθηματικών Έργα του: Les
Fondements des MathθmatIques, ParIs, 1926.-
Les Mathθmatiques et ΙΒ Realite, ParIs, 1936
ΔΠ
Γκόουλντνερ (Gouldner) Αλβιν (1920 1980).
Αμερικανός κοινωνιολόγος, εκπρόσωπος της
"εναλλακτικής κοινωνιολογιας». Αρχικά ασχo
λήθηκε με το πρόβλημα της γραφειοκρατΙας
(δομική λειτουργική προσέγγιση). Στη συνέ-
χεια επικρίνει τον δομικό λειτουργισμό (Πάρ-
σονς") υπο την επιδραση του νεομαρξισμου",
της σχολής της Φρανκφουρτης" και άλλων αρι
στεΡων κινημάτων, από την οmικη της «κριτι-
κής αναστοχαστικής» κοινωνιολογίας. θεωρει
τη διανόηση νέα τάξη ικανη να επιφέρει επα-
ναστατικές αλλαγές στην κοινωνια. Έργα του:
DiaIectics of IdθOIogy and technoIogy, New York,
1976 The uture of IfIteIIectuaIs and the rιse of
the new cIass, New York, 1979. The two mar
xisms contradictions and anomalies ιπ the
deveIopment of thθOry, New γ ork, 1980
ΔΠ
Γκορτι; (Gorz) Αντρέ. Ψευδωνυμο του αριστε
ρου ριζοσπάστη κοινωνιολογου Χορστ Ζεράρ
(γεν. το 1923 στη Βιένη άλλο ψευδωνυμο:
Μποσκέ Μισέλ). Από το 1946 εργάζεται στο
Παρισι Από αριστερές σοσιαλιστικές θέσεις
(δεκαετια του 60) πέρασε στην αναρχικη άρνη
ση των δυτικοευΡωπαικων αξιων και αργότερα
σε πιο μετριοπαθεις φιλελευθερες απόΨεις.
Επικριτής της βιομηχανικής παραγωγής και τε-
χνολογιας, προτεινει την αντικατάσταση των
διαθέσιμων ΠαΡαγωγικων δυνάμεων με άλλες,
οι οποίες δεν απαιτούν καταμερισμό εργασίας.
θεωρείται θεωρητικός της ριζοσπαστική ς OΙKO
λoγlας Έργα του: Reforme et ΓθνοΙυΙίοπ, Paris,
1969. Critique de ΙΒ diviston du ΙΓΒνΒΙΙ, Pans,
1973.- Adieux Βυ ρΓοΙθΙΒΓίΒΙ Ι , Paris, 1980. Les
chemins du paradts Agonie du capitaI, Paris,
1983
ΔΠ
Γκοτόμα Σιντάρτα, βλ. Βούδας.
ΓKOUΆΝ ΤσΟUνΥΚ (715 686 Π.Χ ) (Κουάν Τσε ή
Κουάν Τσουνγκ). Πρωθυπουργός του κράτους
του ΤσΊ και ικανότατος στρατιωτικός, ένας
από τους μεγαλυτερους πολιτικους άνδρες
της κινεζικής αρχαιότητας, που συνετέλεσε να
γΙνει κατά την εποχή του το κράτος αυτό το
σημαντικότερο στην Κίνα και να μειωθεΙ η δυ
ναμη των φεουδαρχων, με συνέπεια να βελ
τιωθει η θέση του απλου λαου. Σε αυτό συνέ
βαλαν και άλλα μέτρα, όπως η αυξηση του
ρόλου του νόμου, για να περιοριστει η αuθαι
ρεσια των πριγκιπων Στον Γκουάν Τσουνγκ
ειχε αποδοθει η συγγραφή ενός έργου επί της
πολιτικης θεωριας και πρακτικης, το οποΙο
ειναι γνωστό ως Κουάν- Τσε. Η πατρότητα του
Γκούμπλοβιτς
έργου αυτού, καθως και ο χρόνος συ'tγραφής
του αμφισβητουνται απ' όλους σχεδόν τους σι-
νολόγους. Ακόμη και ο μεγάλος Κινέζος φιλό-
σοφος του ΜεσαΙωνα Τσου Σι είχε την ιδια
άποΨη. Το έργο απετελεΙτο από εΙκοσι τέσσε
ρα βιβλία με εβδομήντα οκτώ κεφάλαια, τα
οποια, αντΙθετα προς ό,ΤΙ έχει υποστηριχθει,
δεν παρέχουν έρεισμα για να θεωρηθει ο συγ
γραφέας τους θεμελιωτής της νομοκρατικής
σχολής. Και αυτό γιατί το έργο, που γράφτηκε
μάλλον μόλις τον 40 ή 30 αι Π.Χ και όχι τον
70, περιέχει στοιχεια τόσο από τον KoμφoυKια
νισμό όσο και από τον ταοισμό Πλάι στην έμ-
φαση που δινεται στον νόμο υπάρχει η πΙστη
στις βουλές του "Ουρανου" και μια ηθική διδα
σκαλια που πλησιάζει πολυ τις θεωρίες της
σχολής των κομφουκιανων Έτσι π χ. περιλαμ
βάνει και την ιδέα της "ανθΡωπιάς" (Jen, Τζεν),
της οποίας υποδεικνυει τις πρακτικές πρoεKτά
σεις, που συνίστανται στη μειωση των φόρων,
στην ευσnλαXνΙKή βοήθεια προς τους γέρο-
ντες, προς τους φτωχους, καθως και σε σω
ρεια άλλων μέτρων που αποβλέπουν στη xpη
στή διοίκηση με σκοπό την ευημερΙα του λαου
ΒιβλΙΟΥΡ Fung Υυ.Ιβη, H,sIory ο( Ch,nesθ Ph,losophy,
Pnncelon University Press. 1952 (Α' τ σ 14, 57. 112.
417) . Δημ Βελισσαρόπουλος, Ιστoρlσ της κινεζlκής φι.
λοσοφιας, Δωδωνη. Αθήνα, 1981 (τ Α' σσ 361. 428.433.
434)
Δημ Βελισσαρόπουλος
ΓκοuaρντΙνι (GuardInI) Romano( 1885 1968)
Γερμανός καθολικός φιλόσοφος και θεολόγος
ιταλικης καταγωγης. Επιχειρει τη συγκρότηση
νέας ανθΡωπολογΙας μέσω της μελέτης της
"αντιθεσης". Έργα του: Getst der LiturgIe,
1918. ChrιstItches BewusstseIfI.- Versuch uber
PascaI, 1934.- Das Ende der ΠθυΖθΙΙ: Ειπ
Versuch ΖυΓ OrιentIerung, 1953. Religion und
Offenbarυng, 1958.
Δ Π
Γκούμπλ08ιτι; (GumplowIcz) Λουντβιχ (9 3-
1838, ΚρακοβΙα 19 8.1909, Γκρατς). Πoλωνo
εβραίος, που έκανε ακαδημαική καριέρα στο
Πανεπιστήμιο του Γκρατς, όπου διετέλεσε Kα
θηγητής από το 1882 Από τους κυριους εK
προσωπους του κοινωνικου δαρβινισμου.,
είναι επηρεασμένος από την εξελικτική θεωρία
του ΔαρβΙνου. αλλά και τον Μαρξ". θεωρει την
κοινωνική εξέλιξη αποτελεσμα της πάλης των
κοινωνικων ομάδων, αρνούμενος οποιαδηποτε
σημασία στη δραστηριότητα του μεμονωμένου
ατόμου. Γι' αυτόν μόνο η ομάδα ή η κοινότητα
295
Υκούνας
σκέφτεται Η θεωρία του στηρΙζεται σε μεγάλο
βαθμό στην καλουμενη "πολυγενετική υπόθε
ση", συμφωνα με την οποία το ανθΡωπινο
εΙδος προέκυΨε τόσο από διαφορετικους τύ-
πους όσο και σε διαφορετικά στάδια, έτσι
ωστε μεταξύ των διαφορετικων ομάδων ή
φυλων να μην υπάρχουν κοινοί δεσμοι αλλά
μΙσος και πάλη για εξόντωση. Μόνο αργότερα
η επιθυμία για καλυτερη ικανοποΙηση των υλι
κών αναγκων θα υποκαταστήσει την εξόντωση
από την υποδουλωση των ηπημένων και την
οικονομική τους εκμετάλλευση. Η δημιουργία
κρατων συνέχισε την πάλη μεταξυ τους, ενώ
παράλληλα, στο εσωτερικό του κάθε κράτους,
δημιουργήθηκαν αντιπαλες ομάδες ατόμων. Η
εκάστοτε κυρίαρχη τάξη δημιουργει τους κα-
τάλληλους θεσμους για να εδραιώσει την ε
ξουσια της.
Η πολυγενετική αντιληψη του Γκουμπλοβιτς
αρνεΙται την οποιαδήποτε ενιαΙα εξέλιξη της
ανθΡωπότητας και δέχεται μόνο την επιμέ-
ρους εξέλιξη και πρόοδο του κράτους ή oμά
δων στο εσωτερικό του, εξέλιξη, όμως, που α
KOλOuθεΙ μια κυκλική πορεια εμφόνισης, άνθη-
σης και καταστροφής. Η έννοια της κυκλικότη-
τας της ιστοριας αποκλεΙει οποιαδήποτε πρ60
δο ή οπισθοδρόμηση. Μετά την επαφή του με
τον αμ ΡΙKανό κοινωνιολόγο Λέστερ Ουωρντ.
θα δημοσιεύσει στην Αμερικανική Επιθεωρηση
κοινωνιολογίας ένα άρθρο του, όπου θα δεχτεΙ
τη δυνατότητα μεταβολής των φυσικών διαδι
κασιων από την ανθΡωπινη διάνοια. Το 1909 θα
αυτοκτονήσει, αφού προηγουμένως σκοτώσει
τη γυναΙκα του.
Σημαντικότερα έργα του: Φυλή και κράτος,
Βιέννη, 1875, Η πάλη των φυλών, Ινσμπρουκ,
1883, Διάγραμμα κοινωνιολογιας, 1885.
Δημ Τσατσουλης
Υκούνας (σανσκρ. στην κυριολεξία "δευτερό
τερο", κατηγορήματα, ιδιότητες). Ο όρος xpη
σιμοποιεΙται κυρίως στα πλαΙσια του αρχαιου
ινδικου ορθόδοξου φιλοσοφικο-θρησκευτικου
συστήματος Σανκυα ή Σαι ικύα και του δΙ5υμου
με αυτό, της Γιόγκα.. Συμφωνα με τις διδαχές
της Σαμκυα, το σύμπαν αποτελειται από δυο
δομικά στοιχεΙα: τον "Που ρούσα", συνολο αιω-
νιων και άφθaρτων (ενεργητικων) ζωικων και
πνευματικών μονάδων, και την "ΠΡακρΙτη", σύ
νολο αιώνιων και άφθaρτων παθητικων μoνά
δων. Ο όρος Πρακριτη αναφέρεται τόσο στον
κόσμο της υλης όσο και σε εκεΙνον της σKέ
Ψης, εΙναι επομένως η "υλική αιτια" του σύμπα
296
ντος (υλικού και ψυχικού), εΙναι η "κατ' εξοχήν
ΟυσΙα" χωρΙς όμως το φως της συνειδησης. Ο
όρος Πουρουσα ---ο οποιος στα αρχαία KεΙμε
να, άλλοτε αναφέρεται στον "Εαυτό", το εσω
τερικό δηλαδή Απόλυτο (το Άτμαν), και άλλοτε
στον "εαυτό", δηλαδή την ατομική ψυΧrr- ειναι
το φως αυτό (της συνείδησης) που, ωστόσο,
χωρις την Πρακριτη δεν έχει τα μέσα να δρά-
σει ή να εκδηλωθει Οι γκούνας ειναι οι (τρεις)
ιδιότητες της ΠρακρΙτη που τη συναποτελούν
σαν τρΙκλωνο σκοινί: "σάπβα", το "φωτεινό"
στοιχειο ή ιδιότητα, το "ράτζα", το στοιχειο ή ι
διότητα της δράσης, και το "τάμα", το σκοτεινό
στοιχειο ή ιδιότητα της αντΙδρασης. Στο συ
στημα Γιόγκα, το ράτζα εΙναι ένα από τα πέντε
"κλέσας" (εμπόδια στη συνειδητοποιηση του
καθάριου "Εαυτού", δηλαδή του Πουρουσα). Οι
τρεις γκουνας της Πρακρίτη θυμιζουν τις πλα
τωνικές διδαχές, στην Πολιτεlα. αλλά και στον
ΦοΙδρο., για τα τρια συστατικά της ψυχής: το
"επιθυμητικόν", το "θυμοειδές" και το "λoγιστι
κόν".
Btβλιoγρ Βασ Βιτσαξής. Ο στοχασμός και η πιστη
(Αρχαιότητα - Χριστιανισμός). 2 τόμ. Εστία. Αθήνα.
1991 - Δημ Βελισσαρόπouλος, Ιστορια της ινδικής φιλο-
σοφΙας, Δωδωνη. Αθήνα - Γιόννινα. 1992'
Βασ Βιτσαξής
Γκούντμαν (Goodman) Νέλσον (γεν 7 9 1906,
Σόμερβιλ, Μασσαχουσέτη, ΗΠΑ). Αμερικανός
φιλόσοφος από τους κύριους εκπροσώπους
της λεγόμενης αναλυτικής. φιλοσοφίας. θεω-
ρείται ως ένας από τους κλασικους νομιναλι-
στές φιλοσ6φους, ο οποίος υιοθέτησε την
άποψη μιας ακραίας κατασκευαστικότητας
σχετικά με τη δομή του γνωσιακά πρoσπελάσι
μου. Ως νομιναλιστής δεν αποδέχεται την υ-
πaρξη των γενικων αφηρημένων ιδεών, δηλα
δή των καθόλου (unIversals), και αποδέχεται
ως βασική αρχή απλότητας μια παραλλαγή της
αρχής του "ξυραφιού του Οκαμ", συμφωνα με
την οποΙα οι μη λογικού χαρακτήρα oντoλoγι
κές παραδοχές μας πρέπει να διατηρουνται
στο ελάχιστο δυνατό που επιτρέπει μια επαρ-
κής εξήγηση των φαινομένων. Ο Γκουντμαν
είναι γνωστός για την οξυτατη επΙθεσή του ε
ναντΙον της επαγωγικής διαδικασΙας ως μεθό
δου πορισμου γνώσης, καθως και εναντιον της
επαγωγικού xaρακτηρα πιστης μας στη ντε
τερμινιστική υφή του κόσμου.
Δ Αναπολιτόνος
Γκράμσι Αντόνιο (Gramscl AntonIo, 1891
1937). Επιφανής πολιτικός και στοχαστής,
ένας από τους ιδρυτές του lταλικου Koμμoυνι
στικου Κόμματος (1921) και ο κυριότερος εκ-
πρόσωπός του από το 1924. Το 1926 οι φασι
στικtς αρχές τον συνέλαβαν και τον εξόρισαν
στο νησι Ουστικα. Το 1928 το φασιστικό ειδικό
δικαστήριο τον καταδίκασε σε 20 χρόνια φυλα-
κή, αλλά η "Ίοινή του μειώθηκε αργότερα με
διόφορες αμνηστιες και έληξε το 1937 Λιγο
μετα την απόλυση του πέθανε σ' ένα νoσOKO
μείο της Ρωμης.
Η σκtΨη του Γκράμσι διαμορφωθηκε στην πε
ριοδο του πρώτου Παγκόσμιου πoλtμoυ και
στα χρόνια που τον ακολούθησαν μέσα από
την έντονη αλλά εποικοδομητική διαμάχη με
την ομάδα των διανοουμένων υπό τον ΓKO
μπέπι και σε άμεση επαφή με τα προβλήματα
και τους ΠΡωτους αντιφασιστικους αγωνες της
εργατικής τάξης. Εκτός από την άμεση πoλιτι
κή δράση (οργάνωση των απεργιων, σuγκρό
τηση των εργοστασιακων συμβουλίων και,
προπαντός, αξιοποίηση της πεφaς της ρωσι-
κης επανάστασης του 1917, που αποτέλεσε
την προγραμματική βάση του νέου κόμματος),
ο Γκρόμσι ανέmυξε μιαν έντονη δημοσιογρα-
φική δράση από τις στήλες της εφημερίδας "Ι'
OrdIne Νυονο" (Νέα Τάξη), που ίδρυσε ο ιδιος
μαζί με τον Τολιάπι, τον Tερρaτσινι και τον
Τάσκα το 1919. Το 1924 ιδρυσε την εφημεριδα
.Unita", ημερήσιο όργανο του Ιταλικού Koμ
μουνιστικου Κόμματος.
Καρπός της περιόδου που ο Γκράμσι πέρασε
στη φυλακή ήταν τα Τετράδια της φυλακής
(QuadernI deI carcere), που συγκεντρώνουν
όλα τα δοκιμια, τις σημειώσεις, τις κριτικές πα-
Ρατηρήσεις και τις τοποθετήσεις του σε πρo
βλήματα φιλοσοφικά, κοινωνιολογικά, πoλιτι
κά, αισθητικής Κ.λπ. Τα 33 αυτά Τετράδια εK
δόθηκαν σε εφτά τόμους μετά το τέλος του
δεύτερου Παγκόσμιου πολέμου με την ακό-
λουθη σειρά: 1. Γράμματα από τη φυλακή
(1947)' 2. Ο ιστορικός υλισμός και η φιλοσοφία
του Μπεvεντtπο Κρότσε (1948)' 3. Οι διανo
ουμεvoι και η οργάνωση της κουλ τουρας
(1949)' 4. Ο αγωνας για την ανεξαρτησία και
την εθνική ενότητα της Ιταλιας (11 R;sorg,
mento, 1949)' 5. Σημειωσεις για τον MαKιaβtλ
λι, για την πολιτική και για το σύγχρονο κρά
τος (1949)' 6. Λογοτεχνια και εθνική ζωή
(1950)' 7. Παρελθόν και Παρόν (1951) EKδό
θηκαν επίσης: συλλογή των άρθρων που δη-
μοσιεύτηκαν πριν από τη σύλληψή του στην
"Ι' OrdIne Νυονο" 1919-1920 (1954), Νεανικά
δοκίμια, 1914 1918 (1958), Σοσιαλισμός και
ΓKρaτρύ
φασισμός "Ι' OrdIne Νυονο" 192Η922 (1966).
Κατά τον Γκράμσι, π φιλοσοφΙα του Μαρξ απo
τελεΙ μιαν ανωτερη φάση στην ανάmυξη της
παγκόσμιας σκέΨης. Η πρωτοτυπία της συνι-
σταται, κυριως, στην "ιστορική αντιληΨη της
πραγματικότητας", στην "ΠΡοοmική της πρά
ξης", της αδιάρρηκτης ενοτητας γνωσης και
δράσης, που έχει ανοιχτό, κριτικό χαρακτήρα
κι έναν ανθρωπισμό νέου τυπου. Στη γνωσιo
θεωρια ο Γκράμσι τόνισε την ενεργητική, Kατα
σKευαστlΚη nλευρα της σκέΨης και την αξια
της διαλεκτική ς για τη λυση των προβλημάτων
του σοσιαλισμου. Το έργο του θεωρειται ως η
πρωτη προσπάθεια χάραξης ενός ιταλικου
δρόμου προς τον σοσιαλισμό, ως ιδιόμορφης
λυσης που πηγάζει από τις ιστορικές τάσεις
και τη δομή της ιταλικής κοινωνίας. Ο Γκράμσι
άσκησε κριτική στα ιδεαλιστικά ρευματα της
σύγχρονης φιλοσοφίας (νεοκαντιανισμό", νεο-
θετικισμό., νεοχεγκελιανισμό.). Στο έργο του
Οι διανοουμεvoι και η οργάνωση της κουλ τoυ
ρας, ο Γκραμσι θεωρει τη δημιουργια της ενό-
τητας ανάμεσα στην εργατική τάξη και τη δια-
νόηση ως μια ουσιαστική διαφορά του μαρξι
σμου από τα αστικά φιλο(")φικά συστήματα
και ιδιαιτερα από εκεινο του Μπενεντέπο
Κρότσε, που πάσκιζε να σωσει τον "υΨηλό πο-
λιτισμό", απoσnωντας τον από την πολιτική και
τις "μάζες". Στις Σημειώσεις για τον Μακιaβtλ
λι ανατρέπει τις επικρατούσες στην εποχή του
αντιλήΨεις για έναν MαKιaβέλλι πρόδρομο του
φaσιστΙKOυ κράτους και βλέπει τον μεγάλο
φλωρεντινό πολιτικό σαν προπομπό του ιακω
βινισμου, διότι είχε δει στον δεσμό μεταξύ α
στικης τάξης και αγροτιάς τη διέξοδο από την
ιταλική κρίση της εποχής του
Ο Γκράμσι είναι αναμφισβήτητα ένας από τους
σημαντικότερους μαρξιστές θεωρητικούς του
200ύ αιωνα, ιδιαίτερα επίκαιρος για το κε\ιτρι-
κό θέμα που αντιμετώπισε. τις συνθήκες και τις
δυνατότητες της επανάστασης σε μια σχετικά
αναmυγμένη δυτική χωρα. Το έργο του απoτε
λεΙ μια δημιουργική φάση στην ιστορια του
μαρξισμού.
Γιάν Κρητικός
ΓKρaτρύ Αλφόνσος (Gratry Alfonse) (Λιλλη,
1805 Μπορντω, 1872). Γάλλος φιλόσοφος
και θεολόγος, εκπρόσωπος του oντoλoγι
σμού.. Υπήρξε πολέμιος του Χέγκελ. και του
Ρενάν", αλλά και του "αλάθητου" του Πάπα,
πράγμα που τον έφερε σε σύγκρουση με την ε-
πίσημη καθολική Εκκλησία. Την υπαρξιακή του
297
Γκρεμός
φιλοσοφΙα την θεμελιωσε επάνω στην αρχή
ότι η αλήθεια δεν βρΙσκεται και δεν είναι δυνα
τόν να κατανοηθει, παρά αφου ο άνθρωπος
προσφέρει όλη του την υπαρξη σε έναν αγώνα
υπέρ αυτής Η προυπόθεση αυτη οδηγεί στον
θεό, διότι η πιστη ειναι η μόνη ικανή να ανα
κουφισει τον άνθρωπο από την υπαρξιακή α-
γωνία. Ο Γκρατρυ υπήρξε ένας από τους ε-
μπνευστές της κινησης «Ένωση Ειρήνης.. και
από τους ΠΡωτους σκαπανεις της OΙKoυμενι
κής ιδέας ΈγραΨε: Oe la connaIssance de dIeu
(1853), La ΡΒΙΧ (1861), La morale et la lοι de Ι'
histoire (1866)
Απ τι;
ΓKρεμΌC; Α. Ζ. (GreImas AIgIrdas JUIIqn, 1917-
1992) Λιθουανικής καταγωγης εγK,-,τεστημέ
νος στη Γαλλια, ο Γκρεμάς θεωρειται ένας από
τους σημαντικότερους θεωρητικούς της λογο-
τεχνιας κι ένας από τους κυριότερους εκπΡO
σωπους του γαλλικου δομισμου. Γλωσσoλό
γος και σημειολόγος, είναι εισηγητής της
"Αφηγηματικής Γραμματικής", ενός από τους
δυο μεγάλους κλάδους της συVXΡOνης αφηγη
ματολογιας. Αρχισε την καριέρα του ως λεξι
κογράφος, ενω από το 1965 έγινε Διευθυντής
Σπουδων στην Ecole PratIque des Hautes
Etudes του ΠaρισΙOύ. Η απαρχη των θεωρητι
κων του αναζητήσεων τοποθετείται στη διαπι
στωση που κανει, μελετωντας το έργο των
Μερλω Ποντυ και Λεβί Στρως, ότι η σωσσυ
ριανή υπόθεση για έναν δομημένο κόσμο που
αντιλαμβανόμαστε μέσα από τη σημασιoδότη
ση του μπορεί να συμβάλει στη δημιουργια
μιας μεθοδολογιας για τη μελέτη των Koινωνι
κών επιστημων και επιστημων του ανθΡωπου
εν γένει Το βασικότερο θεωρητικό του έργο
θεωρειται η Δομική Σημαντική (1966). Εδω α
ναλύονται βασικές θεωρητικες έννοιες που ει
σήγαγε ο ιδιος, όπως η "ισοτοπια", η "εξωδε
κτικότηΤ(1 και εσωδεκτικότητα" και το "μοντέλο
δράσης" (modele actantieI). Το τελευταίο απo
τελει ένα μεθοδολογικό εργαλειο για την ανά
λυση των κειμένων και τη μελέτη του νoήμα
τος. Στηριζεται στις δυαδικές σχέσεις των o
ποιων οι αντιθέσεις διαμορφωνουν τη γλωσσα
και τη συνταξη της Το μοντέλο δράσης λει
τουργει σε επίπεδο βάθους πάνω στη δομή του
οποιου διaρθpωνOνται όλες οι δομές επιφανει
ας των διαφορετικων ιστοριών. Στη συγκρότη-
σή του επηρεάστηκε από τα έργα των Βλ
Προπ (Μορφολογlα του παραμυθιού) και Ετ
Σουριω (200.000 δραματικtς καταστάσεις). Το
298
μοντέλο δράσης σχηματίζουν έξι "δρωσες μo
νάδες": υποκείμενο, αντικειμενο, πομπός, δέ
κτης, συμπαραστάτης και αντίμαχος. Η γραμ
ματική πρόταση που συντάσσουμε με τη βoή
θεια του μοντέλου δράσης ειναι της τάξης:
Ένας πομπός υποβάλλει στο υποκείμενο να α-
ναζητησει ένα αντικείμενο προς όφελος ενός
δέκτη' στην προσπάθειά του αυτη, το υΠOKει
μενο έχει κάποιον συμπαραστάτη αλλά και Kά
ποιους αντιμαχους. Το μοντέλο δράσης εφαρ
μόζεται σε όλα τα κειμενα αλλά και στο θέα-
τρο ή την εικόνα Το 1976, με το έργο του Ση-
μειωτική και Κοινωνικtς ΕΠισπ'1μες προχωρει
από τη λογοτεχνική σημειωτικη στην Koινωνιo
λογία. Με τη σημειωτική των παθων, με την
οποία ασχολήθηκε τα τελευταία χρόνια της
ζωής του, ο Γκρεμάς προσπάθησε να Kατα
σκευάσει μοντέλα που θα εξηγουσαν την πο-
ρεία της ζωής των υποκειμένων Το έργο του
έχει μεταφραστεΙ σε πολλές γλωσσες και έχει
επηρεάσει τη θεωρητική σκέΨη. Βασικότερα
έργα του: Semantique strυcturale, Paris,
Larousse. 1966 Ου sens, Essais semIotIques,
ParIs, Larousse, 1970. SemIotIque et scIences
sociales, Paris, SeUII, 1976. Ου sens ", ParIs,
SeuiI, 1983. SemiotIque des ρassions Oes
etats de chosas Βυχ etats d' me, ParIs, SeUII,
1991.
Δημ Τσατσουλης
Γκρην Τόμας Χιλ (Green Τ. Η., Γιόρκσαιρ, 1836
Οξφόρδη, 1882). Αγγλος ιδεαλιστής φιλόσo
φος, εκπρόσωπος του νεοχεγκελιανισμου.
Υπήρξε σφοδρός πολέμιος -ρυ αγγλικου θετι
κισμου. των Τζ Μιλλ. και Σπένσερ. στον ε
μπειρισμό. των οποιων αντέταξε τη στροφη
προς τη φιλοσοφια του απόλυτου ιδεαλισμου.
Κατά τον Γκρην, η πραγματικότητα εΙναι ένα
σύστημα σχέσεων, που υπαγορεύεται από την
"καθολική συνείδηση", τον θεό, σε σχέση με
την οποΙα η "ατομική συνειδηση" κατέχει δευ
τερεύουσα θέση Στην ηθική τάχθηκε κατά του
ωφελιμισμου και διακήρυξε την αντιληψη της
ελευθερίας της βούλησης. Η ηθική κατ' αυτόν
είναι ο αυτοπροσδιορισμός της ατομικής βoυ
λησης, η οποια προσαρμόζεται κάθε φορά στις
απαιτήσεις της δεδομένης κοινωνίας. Και υπo
στηρίζει ότι πρόοδος της αυτοσυνείδησης ση
μαίνει πρόοδο της κοινωνίας ΈγραΨε. Eισα
γωγή στην πραγματεία του Χιουμ. Περl της σν
θρωπινης φυσης (1874), Η φιλοσοφία του Aρι
στoτtλη (1867). Τα περισσότερα έργα του δη
μοσιευτηκαν μετά τον θάνατό του, όπως: ΠΡO
λεγόμενα στην ηθική (Οξφόρδη, 1883), θεω-
ρια περι των πολιτικων υποχρεώσεων (1895)
Κ.ά.
ΒιβλΙΟΥΡ Rιtchιe. Po/Ihca/, PhIlosophy Τ Η Green (Λονδ
1891) - Lamonl W D. /n/rodυc/ion /0 Green's mor8/
phi/osophy (1934).- RIchler Μ . The po/i/ics ο( conscιence
Τ Η Green 800 his ιιge (1964)
Απ Τζ
rKpόTIoc; Ουγος (GrotIUs, Hugo de Grood,
Ντέλφτ, 1583 Ροστόκ, 1645) Ολλανδός νo
μομαθης, ιστορικός, θεολόγος και διπλωμά-
της Το Περί της αληθείας της χΡιστιανικης
θρησκείας έργο του θεωρειται η αριστη απολο-
γία του χΡιστιανισμου και κωδικας πιστης για
όλους τους χΡιστιανους ανεξαρτητως δoγμά
των Έπεσε όμως σε δυσμένεια ως αρμινια-
νός. (αιρεση αντιπαλη του Καλβινισμου) και
καταδικαστηκε σε ισόβια δεσμά (1618), αλλά
κατόρθωσε να δραπετευσει (1621) και να Kα
ταφυγει στη Γαλλια, όπου έγινε πρεσβευτής
της Σουηδιας (16J4 1645). Με τα νομικά του
συγγράμματα' Περι δικαίου και λειας, Περι ε
λευθερίας των θαλασσων και κυριως με το πε
ριφημο Περι του δικαίου του πολtμου και της
ειρήνης (1625) αγωνιζεται κατά της δουλειας
και προσπαθεί να προλάβει και να θέσει επάνω
σε ορισμενους κανόνες τους πολέμους. Με το
έργο του αυτό ο Γκρότιος έγινε ιδρυτης του
δημόσιου διεθνους δικαιου, πρόδρομος των
διεθνών οργανισμων, όπως ο ΟΗΕ, και δικαια
έλαβε τον τιτλο του .πατέρα του δικαίου των
ανθΡωπων". Στο έργο αυτό διακρινει το δικαιο
σε φυσικό και ανθΡωπινο. Το φυσικό δίκαιο,
κατά τον Γκρότιο, έχει μιαν απόλυτη υπ6στα
ση Αυτό δεν βασίζεται στη θεια βούληση,
αλλά στη φυση του ανθΡωπου, ο οποιος διαθέ
τει το χάρισμα της λογικής και την ικανότητα
να ενεργεΙ σύμφωνα με τις γενικές αρχές του
δικαιου' θα υπήρχε λοιπόν «έστω και αν δεν υ-
φίστατο ο θεός... Κατά την προκοινωνική
εποχή ο άνθρωπος, αν και δεν δεσμευόταν
από καταναγκασμους, υπά ,ουε στις υπαγο-
ρευσεις του λογικου Το ανθΡωπινο δικαιο δια
μορφωθηκε κατά την πορεία προς τον Koινωνι
κό βιο, οπότε πλάι στο ατομικό συμφέ oν ο άν
θΡωπος αποδέχεται την υπaρξη και του συμ
φέροντος της κοινότητας και έτσι δημιoυργει
ται το κράτος ως αποτέλεσμα συνειδητης δρά-
σης και συμφωνίας. Ωστόσο το κράτος δεν
γεννάται από μόνη τη χρησιμότητα, αλλά κυ-
ρΙως απο την ανάγκη της προστασιας της KOΙ
νωνιας. Αλλά και στις σχέσεις μεταξύ των κpa
των πρέπει να κυριαρχει το δικαιο, γι' αυτό υ-
ΓΚUΥιώ
ποστηρίζει ότι πρέπει να θεσπιστεΙ ένα διεθνές
δΙκαιο, το οποιο να έχει ισχυ έναντι του πoλέ
μου και κατά τη διάρκεια του πολέμου, που τον
θεωρεί ντροπή ακόμη και για βάρβαρα έθνη. Ο
ανθΡωπισμός ειναι η φωνη της αιωνιας δΙKαιo
συνης και δεν μπορει να επιτρέπει τα πάντα σε
καιρό πολέμου. Η διεξαγωγή του και το τέρμα
του δεν πρέπει να αφηνουν ιχνη μισους, τα
οποία να διαταράζουν το ειρηνικό μέλλον των
εθνών. Προς τον σκοπό αυτό ο Γκρότιος προ-
τεινει τη συσταση ενός διεθνους δικαστηριου,
το οποίο να προλαβαινει και να απαγορεύει τις
αγριότητες σε περιοδο πολέμου. Με τις θεω
ρΙες του αυτές ο Γκρότιος άσκησε μεγάλη επι
δραση σε μια σειρά σοφων από τον Λοκ" μέχρι
τον Ρουσσω" και, γενικότερα, επηρέασε την
ανθρωπότητα ευεργετικά στην προσπάθειά
της να διαμορφωσει κωδικες διεθν 'ς δικαιου
και συμπεριφοράς.
Απ Τζαφερόπουλος
ΓKρoυνμnάoυμ (Grunbaum) Αντολφ (γεν
1923). Αμερικανός φιλόσοφος της επιστημης
και επιστημολόγος, οπαδός της εμπειρικής
ρεαλιστικης αντιληψης του χωρου και του xρό
νου. Προτείνει λυσεις των ηαραδόξων του Zη
νωνα. μέσω της θεωριας των συνόλων. Aσχo
λεΙται με την επιστημονικη εγκυρότητα της
ψυχανάλυσης. Έργα του. Modem Science and
Zeno's Paradoxes. LοΟΟοn, 1968.- Geometry
and Chronometry ιπ PhiIosophtcaI Persρective,
MIneaρolis London, 1968.- The Foundattons ο,
PsychoanaIysis' a PhiIosaphIcaI Critique, Berkl
ey, 1984
ΔΠ
ΓκυΥιώ lωάννης Μαρια (Guyau Jean MarIe,
1854 1888). Γάλλος βιταλιστής φιλόσοφος και
ποιητής. Ζηλωτης της ελληνικής αρχαιότητας,
δέχθηκε την επΙδραση κυρίως του Πλάτωνα.
και των Στωικων. Ως οπαδός του πλατωνικου
ιδεαλισμου βρέθηκε αρχικά αντιμέτωπος προς
την αγγλική φιλοσοφική σχολή, αλλά με τον
καιρό πλησΙασε σε αρκετά σημεια την αγγλικη
φιλοσοφική σκέψη' στις κοινωνlολογικές του
λ.χ. απόψεις ακολουθεΙ τη διδασκαλια του
Σπένσερ.. Στην ηθική εΙναι οπαδός των Στωι-
κων Τις απόψεις του τις εκθέτει κυριως στο
έργο του Σχtδιο μιας ηθικής δίχως υΠΟχΡtωση
ή κύρωση (1885). ΕκεΙ υποστηριζει ότι αρχη και
πηγή της ηθικής ειναι η ιδια η ζωή, η οποια
είναι ταυτοχρόνως επιθυμΙα συντήρησης και ε
πέκτασης' όσο πιο έντονη είναι η επιθυμια
299
Γκυρ8ΙΤς
αυτή, τόσο πιο εκτεταμένη και γόνιμη υλικά,
πνευματικά και ηθικά γινεται, διότι ανάγεται σε
κΙνητρο ηθικής δράσης, καθως επιθυμούμε να
επεκτεΙνουμε το μικρό "εγω.. σε μιαν απεριό
ριστη συμπάθεια για τους ανθΡωπους και τα
πράγματα. Ο άνθρωπος από την ιδια του τη
φυση ωθεΙται στο να καταστεΙ κοινωνικός και
ηθικός, διότι υπάρχει ένα αδιαφιλονΙκητο έν
στικτο, που προτρέπει στο καλό και στην
αγάπη, που δεν επιβάλλονται από έξω, αλλά
από μιαν απόφαση ηθική, ελεύθερη, πρoσωπι
κή. Με τον τρόπο αυτό ο Γκυγιώ οδηγειται
στον βιταλισμο" (ζωτικοκρατια ή ζωτικοδοξΙα)
του οποίου γινεται ιδρυτής. Τα φαινόμενα της
ζωής κατ' αυτόν δεν μπορούν να εξηγηθούν
μηχανιστικά, με βάση τον νόμο αιτΙου αποτε-
λέσματος, αλλά με βάση την αρχή της "ζωτι
κής δυναμης", η οποια δρα ασυνειδα. Παρά
σταση της δυναμης αυτής επιτυγχάνεται με
την τέχνη, η οποία απευθυνεται ταυτόχρονα
στο συναισθημα, στη σκέψη και τη θέληση. Η
θρησκεία δεν εΙναι παρά η σχέση ανθΡωπου
συμπαντος και πρέπει να αποβλέπει στο ιδεώ-
δες της παγκόσμιας αγάπης.
Στην ποίηση nρ6τυπά του εΙχε 10ν ΛαμαρτΙνο,
τον Μυσέ Κ.ά. Ο τΙτλος της ποιητικής του όμως
συλλογής, "Vers d' υπ phIlosophe", μαρτυρεΙ τη
στενή συνάφεια ποΙησης - φιλοσοφΙας, την
οποΙα υπηρετούσε με το ποιητικό του έργο.
Με τα q .Λοσοφικά του συγγράμματα, αν και
πέθανι πρόωρα, μόλις 34 ετων, άσκησε βαθιά
και οι 'σιαστική επΙδραση στους συγχρόνους
του Ι)πως στον Νιτσε", που κατηγορήθηκε για
λογοΚλοπή, ιδΙως στα σημεια όπου η θεωρία
του περΙ αιτιολογΙας ζωής και χαράς συμπΙmει
με τις απόψεις του Γκυγιω, και στον Μπερξόν..
Τα κυριότερα έργα του Γκυγιώ είναι: Η ηθική
του ΕπΕκουρου και οι οχtσεις της με τις σύγ-
χρονες ηθικtς θεωρΕες (1878), Η σύγχρονη αγ
γλική ηθική (1879), Τα πρ...βλήματa της σύγ-
χρονηςαισθητικής(1θ84), ΗθρησκεΕα τουμtλ
λοντος (1θ86), Η rtxyη από κοινωνιολογική
άποΨη (1889), ΕκπαΕδευση και κληρoνoμΙKότη
τα (1889), Η γtνεση της ιδtας του χρόνου
(1890). Στα ποιητικά του συγκαταλέγεται και η
συλλογη με τΙτλο Μεσόγειος Κ.ά.
ΒιβλlΟΥΡ Ch ReΠOUV1er, Les dθnnιers ουνrsgθS dθ Μ
Guyau (1898) - Ε Bergmann. Der PhI/osophe Guyau's,
ΛειψΙα, 1912 - Schum, J Μ Guyau's ReΙιglOns philoso-
phie, ΤUΒΙγγη, 1913
Απ ΤζαφεΡόπσυλος
Γκυρ8lτς Ζωρζ (GurνItch Georges, 1894-1965).
Κοινωνιολόγος, ρωσικής καταγωγής, με επι
300
στημονική δράση στην Τσεχοσλοβακία, τη
ΓερμανΙα και τη Γαλλια, όπου το 1949 διoρΙ
σθηκε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Σορ-
βόνης. Ανήκει στη διαλεκτικη κοινωνιολογΙα.
Η κοινωνιολογία, κατά τον Gurνitch, διακρίνε
ται σε δυο μεγάλες κατηγορΙες: 1) μαιφoKOΙ
νωνιολογία και μικροκοινωνιολογια και 2) γενι
κή κοινωνιολογία και ειδικές κοινωνιολογΙες.
1) Η μπιφοκοινωνιολογΙα μελετά μαKρoφαινό
μενα, όπως είναι τα κράτη ή συγκεκριμένοι πo
λιτισμοΙ, ενω η μιιφοκοινωνιολογια ασχολεΙται
με τη μελέτη μικρων άτυπων ομάδων.
2) Από την άλλη πλευρά, η γενική Koινωνιoλo
γία αναφέρεται α) στη λεγόμενη "Koινωνιoλo
γΙα του βάθους", δηλαδή τη μελέτη των διαφό
Ρων επιπέδων βάθους της καθολικής Koινω
νιας, β) στη μελέτη των εκδηλώσεων Koινωνι
κότητας και στην τυπολογία των μορφών κοι-
νωνικότητας (μιιφοκοινωνιολογΙα) και γ) στην
τυπολογΙα των ιδιαίτερων ομάδων και των Kα
θολικων κοινωνιών (μαιφοκοινωνιολογία). Στις
ειδικές κοινωνιολογΙες συγκαταλέγονται: α) η
γενετική κοινωνιολογΙα (διάρθρωση και απο-
σύνθεση κοινωνικών δομων) , β) η κοινωνική
μορφολογΙα, γ) η οικονομική, βιομηχανική και
τεχνολογική κοινωνιολογΙα, δ) η Koινωνιoλo
γΙα των πολιτιστικών δημιουργημάτων, ε) η
συλλογική ψυχολογια και στ) η κοινωνιολογική
εθνολογΙα.
Χαρακτηριστικά της κοινωνιολογικής μεθόδου
του GurνItch είναι: α) η 'ποιοτική και ασυνεχής
τυπολογΙα", β) η καθολική θεώρηση της Koινω
νίας, γ) ο "διαλεκτικός υπερ εμπεφισμός".
Στην πρωτη περΙmωση ("ποιοτική και ασυνε
χής τυπολογία") ο GurνItch διακρίνει τρεις βα-
σικές κατηγορΙες τυπων: τους μιιφoKoινωνιo
λογικούς τύπους (τυποι κοινωνικών σχέσεων ή
"εκφράσεις της κοινωνικότητας"), τους τύπους
ιδιαΙτεΡων ομάδων (τύποι συνoλ ών Koινωνι
κων φαινομένων) και τους τύπους των καθολι-
κων κοινωνιων και των κοινωνικων τάξεων (ιδι-
αιτεροι μακρόκοσμοι ομαδωσεων).
Στην περΙmωση της καθολικής θεώρησης της
κοινωνικής πραγματικότητας, η μέθοδος nρo
σεγγΙζει κάθε στοιχειο της πραγματικότητας,
ανεξάρτητα από τον βαθμό διάρθρωσής του.
Η κοινωνική πραγματικότητα εΙναι για τον
Gurνitch μια πολυδιάστατη, αυτοτελής οντότη-
τα, που πρέπει να εξετάζεται σε όλα τα επιπε
δα βάθους της. Είναι μια καθολική κοινωνική
πραγματικότητα που εκφράζεται σε "ολικά KOΙ
νωνικά φαινόμενα".
Με τον όρο "ολικό κοινωνικό φαινόμενο", που
διατυπώθηκε από τον MarcheI Mauss. και υιο-
θετήθηκε από τον GurνItch, αποδίδεται ο πoλυ
διάστοτος χαρακτήρας ενός κοινωνικού φαι
νομένου. Για παράδειγμα, η ανταλλαγή δωρη
μάτων στις αρxαικtς κοινωνΙες, όπως το φαι-
νόμενο μελετήθηκε από τον Μ Mauss, δεν
έχει μόνον οικονομικό χαρακτήρα, δεν είναι
μια απλή ανταλλαγή προιόντων, αλλά έχει
σuvxρ6νως θρησκευτική, πολιτική και Koινωνι
κή διάσταση.
Το τρΙτο χαρακτηριστικό της μεθόδου του
Gurνitch, ο "διαλεκτικός υπερ-εμπειρισμός", α
ποτελεΙ τρόπο προσέγγισης των φαινομένων.
Πρόκειται για προσέγγιση της εμπειρικής
πραγματικότητας με εργαλεΙο τη διαλεκτική.
Με τον όρο διαλεκτική ο Gurνitch δεν εννooύ
σε τη διαλεκτική που μας εΙναι γνωστή από τον
Hegel. και τον Κ. Marx., την οποια θεωρεΙ μo
νοσήμαντη και πολωτική, επειδή το xαρακτηρι
στικό της στοιχεΙο εΙναι οι αντιθέσεις. ΑντΙθε-
τα, διατυπωνει την άποψη πως μπορούν να υ
πάρξουν και άλλες μορφές διαλεκτικής. Ο
Ιδιος κάνει λόγο για πέντε διαφορετικά εΙδη
διαλεκτικής:
α) διαλεκτική συμπληΡωμοτικότητα (ψηλό -
χαμηλό, κρύο ζεστό)' β) αμοιβαΙα διαλεκτική
τομή (περΙmωση δύο στοιχεΙων όπου το ένα υ-
πεισέρχεται στο άλλο)' γ) αμφιλογΙα και αμφι
σημΙα (έλξη - άπωση)' δ) διαλεκτική πόλωση
(χεγκελιανή διαλεκτική)' ε) αμοιβαιότητα θεώ
ρησης (έκφραση Ιδιας γνώμης από μια ομάδα
και ένα μέλος της ομάδας).
ΒιβλΙΟΥΡ.: Τσαouσης Δ., Ο ΖωΡζ ΓKυρ(Jiτς και η KOIνωvιo-
λαγ/α του, στο "Ιωρζ Γκυρβιτς Mελtτες για ης κοινωνι-
κtς τόξεις", εκδ Gutenberg, Αθήνα, 1976. nmascheff, Ν
Ι Theodorson, G, /στορ/α KOIνωvιoλoγιKών θεωριων,
μετάφ Δ Τσαouσης, εκδ Gutenberg, Αθήνα, 1980, α
455--462
Χρ Nό(Jα - Καλ τοουνη
rKXoc; ΑουρομπΙντο, βλ. Αουρομπlντο.
Γκωπέ Παύλος (GauthIM PauI, ΠαρΙσι, 1 θ72
1960). Γάλλος φιλόσοφος και δημοσιολόγος,
μέλος της Ακαδημίας Ηθικων Επιστημών
(1929). Υπήρξε οπαδός του Μπερξόν". Ασχο-
λήθηκε με την πειραματική ψυχολογια και έ
γραΨε: Έρευνα για την οπτική μνήμη και Έρευ-
να για την αριθμητική μνήμη. Αλλα του έργα:
Le Rιre et ΙΒ cancature (Γέλιο και γελoιoγρα
φΙα, 1906), Le sens de Ι' art (Η αισθηση της τέ
XVΗς, 1917), Les Ma1tres de ΙΒ Penstιe franι;aise
(Οι οδηγοί της γαλλικης σκέΨης, 1921).
Απ Τ(
Γληνόc;
ΓληνΌC; Δημήτριος (1882, Σμυρνη 1943,
Αθήνα). Φιλ6σοφος, κλασικός φιλόλογος και
πολιτικός. Εκφραστής αρχικά των ιδεών της
προοδευτικής μερΙδας της αστικής τάξης, πέ
ρασε βαθμιαΙα στον κοινωνικό ριζοσπαστισμό
και τον σοσιαλισμό και κατέληξε στον μaρξι
σμό. Ήταν ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ.
Προερχόταν από φτωχή οικογένεια ΤελεΙωσε
την Ευαγγελική σχολή της Σμύρνης και το
1899 έρχεται στην Αθήνα και γράφεται στη Φι-
λοσοφική σχολή. ΠαΙρνει με άριστα το muxIo
του και διορΙζεται διευθυντής της Αναξαγόρει-
ας σχολής στα Βουρλά της Σμυρνης. Το 1905
γΙνεται μέλος της εταιρεΙας .. Η εθνική μας
γλώσσα.. στην Αθήνα και αρθρογραφεΙ στο δη-
μοτικιστικό περιοδικό "Νουμάς" . Το 1908 φευ
γει στην ΕυΡωπη και συνεχΙζει τις παιδαγωγι
κές και φιλοσοφικές σπουδές του στη Γερμα
νΙα (Iένα και ΛιψΙα). Επιστρέφει το 1911 στην
Ελλάδα και μαζΙ με τον Δελμουζο και τον Τ ρια
νταφυλλΙδη, γΙνεται η ψυχή του ..Eκπαιδευτι
κου Oμlλoυ... Από το 1912 ως το 1916 εΙναι δι
ευθυντής του ΔιδασκαλεΙου Μέσης EKπαίδευ
σης. Το 1914 ιδρύει τον ..Συνδεσμο Eκπαιδευ
τικων Λειτουργων.. και εκδΙδει το περιοδικό
του "Αγωγή". Στην περίοδο Νοέμβριος 1916
lανouάριoς 1917 φυλακΙζεται από την αντιβε
νιζελική Kυβtρνηση. Μετά την αποφυλάκισή
του, διορΙζεται πρόεδρος του Εκπαιδευτικου
ΣυμβουλΙου και από τη θέση του αυτή συμβάλ-
λει στην έκδοση νομοθετικών διαταγμάτων για
την εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στα δη
μοτικά σχόλεια. Τον lούνιο του 1917 διορΙζεται
Γενικός Γραμματέας του υπουργεΙου ΠαιδεΙας
και εκπαιδευτικός συμβουλος. Από τη θέση
του αυτή npoσnαθεΙ να προωθήσει το έργο της
εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, αλλά με την
mωoη της Kυβtρνησης Βενιζέλου, τον Νοέμ-
βριο του 1920, το έργο αυτό σταματά. Η επα-
νάσταση του Πλαστήρα, μετά τη μικρασιατική
καταστροφή, ξαναφέρνει τη δημοτική και ο
Γληνός διορΙζεται εκπαιδευτικός σύμβουλος.
Το 1924 25 η Kυβtρνηση του αναθέτει τη διευ
θυνση της νεοσύστατης Παιδαγωγικής Ακαδη-
μΙας, αλλά η δικτατορΙα του Πάγκαλου κλεΙνει
την ΑκαδημΙα και ο Γληνός διώκεται Συνεργά
ζεται με τη ..Φοιτητική συντροφιά.. και εκδίδει
το περιοδικό "Αναγέννηση". Στα 1926 2θ, δια-
φωνεΙ με τον Δελμούζο σχετικά με τις Kατευ
θύνσεις που πρέπει να ακολουθήσει ο Eκπαι
δευτικός Ομιλος. Η διαφωνΙα οδηγεΙ στη διά-
σπαση του Oμlλoυ. Ο Γληνός, αKOλOuθoύμε
νος από την πλειοψηφΙα, συντάσσει τη νέα
301
Γληνός
..Διακηρυξη» του Ομιλου και εκδίδει το περιo
δικό "Νέος Δρόμος" (1928). Μετά από μια δίκη
που επακολουθησε, ο Γληνός στρέφεται ορι-
στικά προς τα αριστερά. Τον Οκτωβριο του
1935 η Kυβtρνηση του Κονδυλη τον στέλνει ε
ξορία σroν Aι Στράτη, όπου μένει μέχρι τα
τέλη του χρόνου. Τον Γενάρη του 1936 εκλέ
γεται βουλευτής του Παλλαικού Μετώπου. Στο
διάστημα αυτό αρθρογραφει στον "Ριζοσπά-
στη" και στους "Νέους ΠΡωτοπόρους". Η μετα
ξική δικτατορία τον στέλνει εξορΙα στην
Ανάφη. Αργότερα τον κλείνει στις φυλακές
της AκΡOναunλιας και του Πύργου της Σαντo
ρίνη ς Το 1940 βρισκεται στην Αθήνα με "κατ'
οικον περιορισμό». Το 1941 συλλαμβάνεται
και πάλι από τους lταλους, για ν' απολυθεί το
1942 βαριά άρρωστος. Πνεται μέλος του ΠΓ
του ΚΚΕ και συντάσσει το περιφημο εθνικoa-
πελευθεΡωτικό προγραμματικό κειμενο Τι
εΙναι και τι θtλει το ΕΑΜ Πέθανε στις 26 Δε
κεμβρίου 1943 σε νοσοκομειο της Αθήνας,
όπου υποβλήθηκε σε εγχε!ρηση του ήπατος.
Ο Γληνός δεν άφησε φιλοσοφικό συστηματικό
έργο. Οι θεωρητικές του εργασίες ειναι σκορ-
πισμένες σε πλήθος άρθρα και δοκίμια γραμμέ
να σε συνάρτηση με τα φλέγοντα προβληματα
της ελληνικής κοινωνίας της εποχής του. Στις
μελέτες του για τα γλωσσικά και εκπαιδευτικά
ζητήματα, συνδέει το πρόβλημα του εκδημο-
κpaτισμOυ της παιδείας με τους αγωνες του
λαου για την κοινωνική χειραφέτησή του
(Έθνος και Γλωσσα, 1922' Η κρΙση του δημoτι
κισμου, 1923' Ένας άταφος νεκρός, 1925 κ.ά.).
Από τις αυτοτελεΙς φιλοσοφικές πραγματειες,
οι κυριότερες είναι: Ρουντολφ Ouκεν, ο διδά-
σκαλος και ο άνθρωπος. Τα tpya του. Το σύ
στημα (1909)' Ηθική φιλοσοφια του Πλάτωνος
(1910)' Δημιουργικός ιστορισμός (1916, ανα-
τυπ 1920)' Λήμματα στους τόμους Ζ και Η του
Εγκυκλοπαιδικου Λεξικού του EλευθεΡOυδά
κη: Κσντ, Καρτtσιος, Κοντ, Λοκ, (1929)' Η φι
λοσοφια του Χtγκελ, αφιερωμένο στα 100
χρόνια από τον θάνατο του γερμανού φιλ6σo
φου (1932)' Πνευματικtς μορφtς της αντlδρα
σης (1932)' Η σημερινή θtση των ανθρωπιστι
κων σπουδων στην Ελλάδα Μερικοί στoxα
σμοι για τον Πλάτωνα Η θtση του Σοφιστή
μtσα στο πλατωνικό tpyo Μια πλατωνικη τε
τρaλoγίσ (οι τρεις αυτές μελέτες αποτέλεσαν
μιαν εκτενη εισαγωγη στη μετάφραση που ο
ίδιος έκανε με το ψευδωνυμο Δ. Αλεξάν-
δρoυ του Σοφιστη του Πλατωνα, 1940) No
σταλ γός η προφητης Ένα συντομο σκιτσο γισ
302
τον ΝΙτσε και τη φιλοσοφια του (1941), που
τυπωθηκε σαν πρόλογος του βιβλιου του Φρ.
Νίτσε Η γενεαλογια της Ηθικής, μεταφρασμέ-
νο από τον ιδιο, με το Ψευδωνυμο και πάλι Δ.
Αλεξάνδρου' Η Τριλογlα του πολtμου. Οι μo
νόλογοι του ερημίτη της Σαντορινης, γραμμέ
νο στην εξορία το 1938, τυπωθηκε το 1945'
τέλος, ένα δοκΙμιο Oρlζoντες νtας ζωής. Α'
Θεωρία της γνωσης, γραμμένο το 1941, καθως
και το Διάγραμμα της διαλεχτικής φιλοσοφιας,
κατάλοιπο, προσχέδιο μιας συστηματικής φι-
λοσοφικής εργασιας.
Καταπολεμωντας την τυπολατρική αξιoλόγη
ση της aρxαιας ελληνικής πολιτιστικής κληρo
νομιάς από την αστική σκέψη, ο Γληνός αντι
παραθέτει στον ιδεαλιστικό φορμαλισμό της
τον ..δυναμικό ρεαλισμό» (έτσι ονόμαζε τον
διαλεκτικό υλισμό για ν' αποφυγει τη λoγoκρι
σία του Μεταξά), που ..αναγνωρίζει την υπαρ
ξη και την ΠΡωταρχικότητα στο εξωυπOKειμε
νικό Είναι για να το κατακτήσει με τον νου, Kα
θοδηγημένο από την πράξη» (Εισαγωγή στο
Σοφιστή του Πλάτωνα, σελ. 52). Με βάση τη
διαλεκτική υλιστική αντίληψη της ιστοριας,
χαράζει τις προοmικές του νεοελληνικου πo
λιτισμου. Για να προχωρήσει ο νεότερος ελλη
νισμός, πρέπει να ξαναζωντανέψει ηλαδη
να ..μετουσιώσει» και όχι να τις μεταφέρει αυ
τoυσιε τις αξίες του αρχαίου ελληνικού πo
λιτισμου, να γονιμοποιήσει μ' αυτές τη ζωή του
και τη ζωή όλων των ανθΡωπων και να προ-
σπαθεΙ να δημιουργήσει, από τα εκάστοτε δε
δομένα της ζωής, αξίες συστοιχες με την εKά
στοτε θέση του εθνικου του και του παναθpω
πινου πολιτισμου (ό.π. σ. 55).
Σε σειρά άρθρων του, στα μέσα της δεκαετιας
του 1930, ο Γληνός ασκεί κριτική στην ιδεαλι
στική φιλοσοφΙα και κοινωνιολογια, στις θεω
ρίες περί ..εθνικου Κράτους», ..διευθυνόμενης
οικονομιας" και ..πειθαρχημένης ελευθερίας",
απoκαλύmoντας τη συγγένειά τους με τις α-
ντίστοιχες απόψεις των θεωρητικων του γερ
μανικου εθνικοσοσιαλισμου και του ιταλικου
φασισμού.
Στη γνωσιοθεωρια πολεμά τον νεOKαντιανι
σμό", τη φαινομενολογία. του Χουσσερλ., τον
πραγματισμό", τον νεοθετικιστικό υΠOKειμενι
σμό και σκεmικισμό' δείχνει την προοδευτικη
και ασύμmωτη πορεια της γνωσης προς την α
πόλυτη αληθεια και τονίζει οτι η σχετικότητα
της γνωσης δεν ειναι υποκειμενικη αυθαιρεσια
με κριτηριο την ..ωφελιμότητα»: ..Η αλήθεια
γράφει πηγάζει από τη συμφωνια του νοειν
προς το Ειναι, που ελέγχεται από την πράξη,
που διαπιστωνεται κάθε στιγμή από την πράξη.
..Είναι», «πράπειν», «νοεί ν», ειναι οι τρεις α-
παραΙτητοι όροι για τη γνωση». Η διαλεκτική
για τον Γληνό δεν εΙναι ένα άκαμmο σχήμα,
ένα γενικό κλειδΙ για την άμεση λύση όλων
των προβλημάτων, που μας απαλλάσσει από
κάθε συγκεκριμένη εμπειρικη και λογικη ανα
λυτική και συνθετικη προσπάθεια, αλλά μια μέ-
θοδος για γόνιμη επιστημονική εργασια, μια
μέθοδος που μας προφυλάσσει από τη μoνo
μέρεια, τον δογματισμό, τη στατική και μηχανι-
στική αντιληψη της αδιάκοπα κινούμενης και
μεταβαλλόμενης πραγματικότητας.
Ο Γληνός, με το παιδαγωγικό και φιλοσοφικό
έργο του, δεν παυει να ειναι αναμφισβήτητα ο
πιο γόνιμος και δημιουργικός από τους έλλη
νες μαρξιστές του Μεσοπόλεμου. Ξένος προς
κάθε δογματισμό και τυπολατρια, έκαμε τη
διαλεκτική θεωριας και πράξης κανόνα και
οδηγό στη ζωή και τη δράση του και έγινε έτσι
ο Ιδιος υπόδειγμα μαχόμενου στοχαστή και
στοχαζόμενου μαχητη, που συνδυάζει την
ηθική και ιδεολογική σταθερότητα με μιαν
οξεία αισθηση της ιστορικής ευθύνης.
Βιβλιογρ.: Στη μνήμη Δημιjτρη Α Γληνου, συλλογή όρ..
θρων για το Γληνό. εκδ .ΤαΝέαΒιβλΙα",1946 Τ Bouρ-
νό, Δημιjτρης Γληνός Ο δάσκαλος του ΥΙνους, 1960
"Άπσντα" Δημιjτρη Γληνου, επιμtλεια ΦιλΙππου Ηλιου. οι
2 npωΤOl τόμοι, εκδ θεμtλιo, 1983 περιοδικό "Emoτη-
μονική ΣκέψηΌ τεύχος 8/1982 περιοδικό "ΔιαβόζωΌ τεύ-
χος 6111983, αφιέρωμα στον Δ Γληνό
Πάν Κρητικός
Υλώσσα. Γλωσσα ειναι ο κωδικας εκεινος "ση-
μεΙων" γλωσσικής μορφής μέσω του οποιου
πραγματώνεται, κατά τρόπους ιστορικά Kαθo
ρισμένους, η λειτουργΙα της "επικοινωνΙας" με-
ταξυ εκεινων που ανήκουν στην ιδια γλωσσική
κοινότητα. Ως κωδικας voεΙται εδώ ένα πεπε
ρασμένο συστημα συστατικών στοιχειων με ά
πειρες συνδυαστικές δυνατότητες. Συστατικά
στοιχεια του γλωσσικου κώδικα αποτελουν τα
γλωσσικά σημεία η λέξεις, συνδυασμοΙ σημα
σιων και φθόγγων που λειτουργουν ως μoνά
δες και βάσει κανόνων αρθρώνονται συνταKΤΙ
κά σε ευρυτερα δομικά σχηματα (προτάσεις
και συνολα προτάσεων). Τα γλωσσικά σημεια
στοιχειοθετουν το γλωσσικό "μηνυμα" μέσω
του οποιου επιτελειται η γλωσσικη επικοινωνια
μεταξυ ατόμων που έχουν την ιδια μητρικη
γλωσσα
Στο σύνολο των ιδιοτητων που χαρακτηριζουν
τη γλωσσα ως κωδικα επικοινωνιας στα πλαι
γλώσσα
σια δομης λειτουργΙας της περιλαμβάνονται:
α) η δυνατότητα προφορικής άρθρωσης των
ήχων (φθόγγων) και η εξάρτησή τους από τα
φωνητήρια και ακουστικά όργανα (xαρακτηρι
στικό των γλωσσων ως nρoφoΡΙKων κωδίκων)'
β) η "διπλή διάρθρωση" της γλώσσας που ειση-
γειται ο Mar1inet: πρόκειται για διμερή διάκριση
που οριζεται από την κατ' αρχήν δυνατότητα
κατάτμησης της γλωσσας σε ελάχιστες διαδo
χικές ενότητες - φορεΙς σημασίας, τα "μορφή-
ματα" , ή κατά τον Mar1lnet "μονήματα", δυνά
μενες με τη σειρά τους να τμηθούν σε μη φέ
ρουσες σημασlα ελάχιστες διαδοχικές ενότη-
τες ή διαφοροποιητικές φθογγικές μονάδες,
τα "φωνήματα"' γ) η σημαντική για την κειμενι-
κή ανάλυση υποστηριζόμενη από τον Hjemslev
διμερής διάκριση της γλωσσας σε "περιεxόμε
νο" (σημασια) και "έκφραση" (μορφή) η θεωρη
ση αυτή βασίζεται στη διάκριση του γλωσσικου
σημεΙου σε "έννοια" (σημασία ή περιεχόμενο)
και σε "ακουστικη εικόνα" (μορφή ή έκφραση),
που εισηγηθηκε ο Saussure' δ) η διάκριση από
τον Saussure της "γλωσσας" (Iangage) σε
"λόγο" (Iangue) και "ομιλια" (parole): ως λογος
οριστηκε εδω ο ενδιάθετος λόγος, δηλαδή η
συλλογική πλευρά της γλωσσας, ενω ως oμι
λια ο εκφωνουμενος λόγος, δηλαδή η συγKε
κριμένη εφαρμογή του γλωσσικού συστήμα-
τος από τα επιμέρους άτομα στην εΠΙKoινωνια
κη πράξη' ε) η "γραμμικότητα" ή γραμμική διά
ταξη των σηιJαινόντων εντός του γλωσσικου
μηνυματος: τα μορφικά συστατικά του γλωσσι
κου σημειου συνιστούν σειρά' οι φθόγγοι που
προφέρουμε γινονται αντιληmοι ως "διαδοχή
στοιχεΙων" (π.χ. Id. ι. π. ο/), δυνάμενη να παρα
σταθεί γραφικά ως γραμμή (π.χ. ντυνω) , ιδιό
τητα που κατά τον Saussure επεκτεΙνεται πε
ραιτέρω όχι μονον στο δεύτερο επΙπεδο της
γλωσσας, τα μορφήματα, αλλά σε ολόκληρο
τον λόγο nρoυπoθέτoντας την έννοια της
γλωσσικής "τάξης" και την ιδιότητα της γλωσ
σικής "οικονομίας"' στ) η ικανότητα παραγω
γής άπειρου αριθμου διαφορετικων μηνυμά
των από ένα πεπερασμένο σύνολο σημείων
("λεξικό") βάσει πεπερασμένου επΙσης συνό
λου κανόνων και μηχανισμων συνδυασμου
("γραμματική") αυτων των σημειων, άποψη που
θεμελιωνεται από τη "γενετικη μετασχηματι
στική γραμματικη" (generative transformatio-
nal grammar) του Ν Chomsky.
Με σκοπό την επιτευξη της λεmομερους εξε
τασης και σπουδης των συστατικων της γλωσ
σας, η νεότερη γλωσσικη επιστημη όρισε επι
303
Υλωοαανάλυαη
πεδα ανάλυσης της γλωσσας. ΔιακρΙνονται
εδω δυο κυριες κατευθυνσεις: α) ο "δομισμός""
(στΡOυΚTOυρaλισμός), που ορίζει τα επΙπεδα
ανάλυσης της γραμματικής δομής της γλώσ-
σας ως ακολούθως. (ι) "φωνητικό" (φθόγγοι
φωνητική δομη), (11) "φωνολογικό" (φωνήματα
φωνολογική δομή), (ίίί) "μορφολογικό" (μoρφή
ματα μορφολογική δομή), (ιν) "μoρφoφωνo
λογικό" (παθήσεις των δηλουντων τα μορφή-
ματα φωνημάτων), (ν) "συντακτικό" (λεξικές
συνάψεις σε ευρύτερες δομικές ενότητες συ
ντάγματα), (νl) "σημασιολογικό" (σημασΙα λέ-
ξεων, φράσεων, προτάσεων)' β) η στα πλαΙσια
της γενετικής μετασχηματιστικής γραμματι-
κής ανάλυση των συντακτικών ΠΡωτιστα
δομων της γλωσσας σε επιπεδο "επιφανεια
κής" και "βαθεΙας δομής" και η περαιτέρω ανα
γνώριση μιας σημασιολογικού χαρακτήρα με
συντακτική δόμηση γραμματικής ("γενετική
σημασιολογια" - generative semantIcs)
Το γεγονός ότι η γλωσσα συνιστά διαμoρφώ
σιμο κώδικα δεν σημαΙνει βtβαια ότι αυτή εΙναι
εξ ολοκλήρου συμμετρική και ομοιογενής: αφ'
ενός η γλωσσα αποτελει ένα σύστημα δυνατο-
τήτων, ένα "δυναμικό" συστημα εΠΙKoινωνια
κων μέσων, από τα οποΙα ένα μέρος μόνον α
ξιοποιεΙται πραγματικά στη χρήση' και τΙποτε
δεν εμποδιζει, κατά την ιστορική εξέλιξη, οι α-
ναξιοποιητες δυνατότητες να αξιοποιηθούν
στη συνέχεια, επιβεβαιώνοντας έτσι τον ορι-
σμό από τον Humboldt. της γλωσσας ως "ε
νέργειας", αποκλεΙοντας έτσι τη στατικότητα
από τα χαρακτηριστικά των γλωσικών σχέσε
ων και αναγνωρΙζοντας τις "δυναμικές" τάσεις
του γλωσσικου συστήματος μέσα από την ύ
πaρξη "πολυτυπιων" ή "παράλληλων τύπων"'
αφ' ετέρου η γλωσσα παρουσιάζει ένα σύνολο
ποικιλιών ή αλλιως "υποκωδΙκων", ασυνεΙδητα
και "κανονικά" χρησιμοποιούμενων από τους
ομιλητές, εΙτε ως αποτέλεσμα των ψυχολογι-
κών διαδικασιων "κατάκτησης" και "εκ μάθη-
σής" της ("Ψυχογλωσσολογια", Psycholingul
StICS), ειτε στα πλαισια συνδεσής της τόσο με
τον φορέα της άνθρωπο που δρα "κοινωνικώς"
("Κοινωνιογλωσσολογία"", SociollnguistICS), ό-
σο και με την πολιτιστικη πραγματικότητα των
φορέων της σε ευρύτερο εθνικό επιπεδο
("Εθνογλωσσολογία", EthnoIIngulstiCS).
Συγκεχυμένη κατά την αρχαιότητα, τον MεσαΙ
ωνα και τους μετέπειτα αιωνες με τη φιλoσo
φΙα και τη φιλολογία, μόλις κατά τον 190 αι. η
γλωσσική σπουδή και έρευνα αποκτά συγKε
κριμένη ταυτότητα, διαποτιζόμενη ωστόσο
304
από δυο αντιπαλες παραδόσεις: την ορθολογι-
στική, αναγόμενη στον Αριστοτέλη, και την ε
μπειριοκρατική και ιστορικιστική ("ιστOρΙKoσυ
γκριτική γλωσσολογΙα"), που θεμελιωνεται θε
ωρητικά και πρακτικά με το έργο των F. Βορρ,
J. Gήmm και Η Paul. Το 1916, με την έκδοση
;Jετaθανάτια--- του έργου του F. De Saussure
Cours de IingUIstique gιjnιjrsIe (Μαθήματα Γενι
κής ΓλωσσολογΙας), τΙθεται η θεωρηση της
γλώσσας στη "συγχρονική" της διάσταση, για
να ακολουθήσουν ο Κυκλος της Σχολής της
Πράγας, οι Trubetzkoy, Jakobson., ο λειτoυργι
σμός. και ο δομισμός", και αργότερα η γενετι-
κή - μετασχηματιστική θεωρΙα του Chomsky
και η γενετική σημασιολογΙα των Lakoff, Mc
Cawley Κ.ά. (Για μια ολοκληρωμένη θεώρηση
των γλωσσολογικών εννοιών βλ. επΙσης τα
λήμματα: δομισμός, λειτουργισμός, σημειωτι
κή).
ΒιβλΙΟΥΡ Chomsky Ν , Re"ectIons οπ /anguage. London
temρle Smιth, 1975 - Jakobson R. SeIect8d wntιngs 11
Wonf and /anguage, The Hague ΜουΙοη 1971α M&rtιΠθI
Α. E18ments d8 hnguίstiqυe (J8n8rale. Ρaήs Lιbraιne
Armand Cohn. 1973' - Μnaμπινιωτης Γ. θεωρητική
ΓλωσσολΟΥΙα. Αθήνα 1986 Saussure F 08, Cours d8
IInguίstιque (J8n8rale. Pans Payot 1972
Α8αν Νότσης
Υλωααανάλυαη, βλ. γλωσσσ.
Υλωααικ'" φιλοοοφlα, βλ. φιλοσοφία πις
γλώσσσς.
«γνώθι ααuτ6ν... ΑρχαΙο ελληνικό γνωμικό,
χαραγμένο με χρυσά γράμματα στα npoπυ-
λαια του ναου του Απόλλωνα στους Δελφούς,
ως προτροπή προς τους προσκυνητές. Το γνω-
μικό αποδΙδεται στους Εmά σοφούς. της αρ-
χαιότητας, οι οποΙοι το συνέθεσαν από κοινού
και το προσέφεραν ως "απαρχή ν σοφΙας" στον
Απόλλωνα (Πλατ. Πρωτσγόρας 343αβ β3). Η
αρχαΙα παράδοση όμως το αποδΙδει προσωπι-
κά στον θολή. τον Μιλήσιο ή τον Xlλωνα. τον
Λακεδαιμόνιο, και άλλη πάλι στο ιερατείο του
μαντεΙου των Δελφών ή προσωπικά στη Φημo
νόη, την πρώτη Πuθια των Δελφων (f)ερ{ φιλσ
σοφ{σς απόσπ. 3 Ross.) Παραδίδεται ότι το
γνωμικό αυτό ήταν απάντηση του Απόλλωνα,
η οποία δόθηκε μέσω της ΠuθΙας στην εpωτη
ση του Xlλωνα "Ποιο ειναι το καλύτερο για
τους ανθΡωπους".
ΕπιδΙωξη του γνωμικου ήταν να γινει φανερό
στους ανθΡωπους ότι πρέπει να γνωρΙσουν
τον εαυτό τους, δηλαδή την "ουσια" και τη
"φυση" τους, ωστε να αποφευγουν την υπερο-
Ψια και την αλαζονεία ("υβρις"), την οποία οι
θεοί τιμωρούν. Ο Σωκράτης κατέστησε το γνω
μικό αυτό βασικό στοιχείο της διδασκαλίας του
ως απαραίτητο για την τελειοποίηση του αν
θΡωπου (Πλατ. Φalδρoς 22ge και Αλκιβιάδης Α
1240 κ.λπ, Ξενοφ. Απομνημονευματα Δ, 2,
24)
θιβλΙΟΥΡ WIIkIns Ε G. «Know thyse"" ΙΠ (Jfθθk snd Istln
IltersΙUre. Mansha. 1917
Απ Τζαφερόπουλος
γνώρισμα. Τ ο στοιχείο που διαφοροποιεί ένα
πράγμα από άλλα πράγματα και συντεΧεί στην
ιδιαιτερότητά του. Η χαρακτηριστική ιδιότητα
ενός αντικειμένου. Στην τυπική λογική γνώρι
σμα κάποιας έννοιας καλείται άλλη έννοια, η
οποία δηλώνει ένα από τα στοιχεία που τη
συνθέτουν' και συνήθως γίνεται λόγος για
πολλά γνωρίσματα, Π.χ. της έννοιας "τετράγω
νο" γνωρίσματα είναι όσα συναντουμε σταθε
ρά σε κάθε παράσταση τετραγωνου, σχήμα, ε
πίπεδο, ευθύγραμμο, περατωνεται σε τέσσε
ρις γραμμές. Τα γνωρίσματα διακρίνονται σε
"ουσιωδη" και "επουσιώδη", σε "θεμελιωδη" και
"παράγωγα", σε "ιδιαίτερα" και "κοινά". Το συ
νολο των γνωρισμάτων μιας έννοιας αποτελεί
το "βάθος" αυτής της έννοιας.
Απ Τζ
γνώση. Η πνευματικη δραστηριότητα της αφo
μοιωσης της πραγματικότητας, η γνωστική
διαδικασία θεωρουμενη από την άποψη του α
ποτελέσματός της. Το συνολο των πληροφο-
ριών, μηνυμάτων Κ.λπ. που αποκομΙζει ο άν
θΡωΠος κατά την ενεργό αλληλεπίδρασή του
με το περιβάλλον και οι τρόποι μέσω των oπoί
ων μπορεί να γνωρίζει την πραγματικότητα.
Πρόκειται για ένα γενετικά και λειτουργικά
κοινωνικό φαινόμενο που συνοδεύει oπoιαδή
ποτε ανθρώπινη δραστηριότητα και εΠΙKoινω
νία, όχι μόνο ως απλή αναπαράσταση της
πραγματικότητας αλλά ως ενεργός αντανά-
κλαση, ως προσανατολισμός και στοχοθεσία,
ως πρόγνωση. Τα παραπάνω καθιστουν σαφές
ότι η γνώση ειναι παράγωγο, συστατικό στοι-
χειο και όρος της πρακτικής η οποία συνιστά
σε τελευταια ανάλυση και το κριτήριο της πλη
ρότητας, της επάρκειας, της αξιοπιστίας, της
εγιωρότητας και της αλήθειας της γνωσης.
Κάθε γνωση αντανακλά ορισμένο ευρος και
βάθος αφομοίωσης του επιστητου από τον άν
θΡωΠΟ, στη διαλεκτική σχέση μεταξύ σχετικής
Ψ.Λ., Α-20
Υνώση
και απόλυτης αλήθειας Η γνωση ειναι ΠΡοτρέ-
χουσα συνειδητή, ιδεατή συλληψη της πραγ
ματικότητας και κυρίως του αποτελέσματος
του μετασχηματισμού του αντικειμένου της
εργασίας στην εργασιακή διαδικασία, είναι
δηλ η πλευρά της συνείδησης που avamua-
σεται κατ' εξοχήν στα πλαίσια της αλληλεπί
δρασης του ανθΡωπου με τη φύση, η οποία σε
εσωτερική ενότητα με την καθ' εαυτή συνεΙδη-
ση (ως ιδεατή ΠΡοτρέχουσα σύλληψη των κοι-
νωνικων σχέσεων και ως αυτοσυνείδηση) συ
γκροτεί το πεδίο της κοινωνικής συνειδησης.
Η γνωση αφορά κατ' εξοχήν κάτι το υφιστάμε
νο ως ανεξάρτητο από το υποκείμενο, ως αντι-
κείμενο, συνιστά δηλ. κατά κ.ύριο λόγο μια
σχέση υποκειμένου προς αντικείμενο, σε αντι-
διαστολή με την καθ' εαυτή συνείδηση, στην
οποία ενυπάρχει μεν η γνωση ως υποταγμένη
στιγμή, ενώ υπερτερεί η αμοιβαία σχέση υπο-
κειμένων.
Η πολυεπίπε-'5η, περίπλοκη και διαμεσoλaβη
μένη σχέση της γνωσης με την πραγματικότη
τα αναmύσσεται κατά την ιστορία του ανθρώ
πινου πολιτισμου αλλά και κατά την πορεία της
ανάmυξης της κάθε ατομικής προσωπικότη-
τας. Η γνώση αποκρυσταλλώνεται στα πρoiό
ντα της ανθρώπινης δραστηριότητας (βλ. εξσ
ντικειμtνωση) και με τη μορφή σημείων της
φυσικής και της τεχνητής γλώσσας ως αντΙKει
μενοποιημένη κοινωνική δύναμη του ανθρώ-
που. Το γεγονός αυτό, το οποίο διασφαλίζει τη
διαδοχικότητα, τη συνέχεια (μέσα στην ασυνέ-
χεια) του πολιτισμού ως θεμελιωδης όρος της
κοινωνικοποίησης των εκάστοτε νέων γενεών,
εξωιστορικά θεωρουμενο και απoλυτoπoιoύ
μενο, συνιστά τη βάση αντικειμενικων ιδεαλι
στικων αντιλήψεων περι του ΠΡωτευοντος και
αυθυπαρκτου χαρακτήρα των ιδεατών μoρφω
μάτων και του πνευματος. Ο προμαρξικός υλι
σμός αντέτασσε στην ιδεαλιστική μυστΙKoπoί
ηση της γνώσης, μιαν αντlληψη της γνωσης ως
αποτελέσματος της ατομικής εμπειρίας. Η πα
ράδοση του αγνωστικισμού (Χιουμ. και εν
μέρει Καντ.) αμφισβητεί, περιορίζει είτε αρνει
ται τελειως την γνωσιμότητα του κόσμου, με
ακραία την σολιψιστική, υποκειμενική ιδεαλι
στική στάση (Μπέρκλευ., ΣΤιΡνερ.). Η μυστικο-
ποίηση της γνωσης προβάλλει συχνά ως
άμεση, ενορατική Κ.λπ. γνωση (π.χ. Μπερξόν.,
φαινομενολογία., θρησκευτικές δοξασίες).
Στοιχειωδεις για την πραγμάτωση των ενστι
κτωδων παρορμήσεων γνωσεις υπάρχουν και
στα ζωα, ωστ(\σο η γνωση στην κυριολεκτική
305
γνωσιο8εωρΙα
της σημασια αναφέρεται μόνο στον κοινωνικό
άνθρωπο Η γνωση του ανθΡωπου ως προς τα
επίπεδα αντανάκλασης της πραγμαΤΙKότη
τας,ως προς τα μέσα nρoσnOρισμoυ της, ως
προς τα επίπεδα συστηματικής οργάνωσής της
και ως προς το αντικείμενο και τις μεθόδους
της έρευνας, διακρινεται σε: άμεση βιωματική
(αισθηση, κατ' αισθησιν αντlληψη, παράσταση)
και έμμεση νοητική, εμπειρική (παρατήρηση,
περιγραφή) και θεωρητική (γενικευση, ανάλυ
ση, συνθεση, επαγωγη, απαγωγή, δόμηση υπo
θέσεων, θεωριων κλπ.), φυσιογνωστική και
ανθρωπιστική, περιεκτική και τυπικη, θεωρητι
κή και τεχνική Κ.λπ. Η προεπιστημονική νoητι
κη γνωση βασιζόμενη στον "ορθό λόγο" και
στον "κοινό νου", προσανατολίζει τον άνθpω
πο στην καθημερινή συμπεριφορά του και
παρά το γεγονός ότι εμπλουτιζεται με επιστη
μονικά στοιχεια, αποτελεί προνομιακό πεδίο α
νάmυξης, αναπαραγωγής και παγιωσης πρo
καταλήψεων και πρακτικων αυταπατων,ΟΙ o
ποίες avaKυmoυv από την αντικειμενική φαι
νομενικότητα των περιπλοκων διαδικασιων. Η
επιστημονική γνωση ως ανώτερη μορφή γνώ
σης αποκαλumει τις αναγκαίες, νoμoτελεια
κές και ουσιωδεις συνάφειες των αντΙKειμέ
νων, βάσει των οποίων προβαινει σε πρoγνω
σεις (βλ. και λ. γνωστικη διαδικασια, θεωρια
της γνωοης, αντανάκλαση, ανάβαση από το α
φηρημtνο στσ συγκεκριμtνο, επιστήμη, θεω-
ρΙα και τη σχετική βιβλιογραφία).
Δ Πατtλης
ΥνωσιοθεωρΙα, βλ. θεωρΙα της γνώσης.
ΥνωσιολΟΥΙα, βλ θεωρΙα της γνωοης.
Υνώσις, βλ. γνωστικισμός.
Υνωστική διαδικαοΙα (το "γιγνωσκειν"). Η δια
δικασία πρoσnoρισμoυ γνωσεων για την αντι
κειμενική πραγματικότητα. Η πολύπλοκη, πo
λυμορφη και ιστορικά αναmυσσόμενη δημι
ουργική διαδικασία παραγωγής γνωσεων από
τον άνθρωπο, ανώτερη και πλέον συστηματo
ποιημένη έκφραση της οποΙας είναι η επιστή
μη.. Αφετηρια, πηγή, έσχατο και αποφασιστικό
κριτήριο της ορθότητας της γνωστικής διαδι
κασιας και των αποτελεσμάτων της (των γνω
σεων) είναι η πρακτικη.. Αλλά και η γνωστικη
διαδικασια ειναι παράγωγο, συστατικό στοι-
χειο και αναγκαιος όρος της σκόπιμης δραστη
ριότητας μετασχηματισμου του περιβάλλo
306
ντος από τον άνθρωπο, αλλά και των σχέσεων
μεταξύ των ανθΡωπων. Η εργασιακή διαδΙKα
σια (βλ. λ. εργασΙα) πραγματοποιειται βάσει
της ορθής γνωσης περΙ των μέσων (εργαλει
ων, μέσων παραγωγης"), των αντικειμένων
της εργασΙας και των ιδιοτητων τους καθως
και περί του τρόπου εργασίας. Επομένως η
γνωστική διαδικασια δεν αποσκοπει απλως
στην παθητική αντανάκλαση του άμεσα υπάρ
χοντος στα αντικείμενα, στις διαδικασίες κλπ.
που μελετά αλλά στη διερευνηση τους από την
άποψη των δυνατοτητων μετασχηματισμου
τους, από την άποψη αυτου που μέλλει γενέ
σθαι Αποτελει δηλαδή και μια διαδικασια πρo
τρέχουσας, προσυλλαμβάνουσας αντανάκλα
σης, προπορευόμενης του αποτελέσματος,
του προιόντος της εργασιας, της "στoxoθε
σιας". Γνωστέο και επιστητό ειναι ό,ΤΙ "δυνά
μει" ή "ενεργεία" εμπΙmει στο πεδίο των αντι
κειμενων της κοινωνικής πρακτικης, ό,ΤΙ ε
ντάσσεται στην τροχιά της ολοένα εμβαθυ
νουσας και διευρυνόμενης ανθΡωπινης δρα
στηριότητας.
Η γνωστική διαδικασια αναmυσσεται μέσα
από την αντιφατική ενότητα αληθους, ορθής
γνώσης και πλάνης, απόλυτης και σχετικής α
ληθειας. Σrην περίmωση που οι νομοτελειακά
ανακύmουσες, ως ΠαΡαπροιοντα της γνωστι
κης διαδικασίας, πλάνες. (λόγω της αντικειμε-
νικής φαινομενικότητας των γνωστικων αντι
κειμένων ή λόγω του επιπέδου ανάmuξης της
γνωστικής διαδικασία,:), ενισχυονται, παγιω
νονται, διογκωνονται και αναπαράγονται από
αίτια εξωτερικά ως προς την ίδια την γνωστικη
διαδικασια (εξωεπιστημονικές σκοπιμότητες, ι-
διοτελή συμφέροντα, ιδεολογικές παpαμoρ
φωσεις κλπ.), μπορουν να απoπρoσανατoλι
σουν αλλά και να φθείρουν τη γνωστική διαδι
κασία. Η βαθμιαΙα αυτονόμηση της γνωστικης
διαδικασίας από την άμεση πρακτική οδηγει
στις διαβαθμίσεις που παρουσιάζει στην ιστο-
ρΙα η αντίθεση πνευματικής και χειρωνακτικής
εργασιας, στη συνδεόμενη με την οικονομικη
και πολιτική ισχυ ιεραρχια της γνώσης (βλ.
γραφεισκρατία), με κορυφωση την αλλοτριωτι-
κή πραγματικη υπαγωγη της ζωντανή ς εργα-
σιας στο κεφάλαιο (στους τεχνικους και Koινω
νικους όρους που προβάλλουν ως ενσαρκωση
αποτελεσμάτων της επιστημονικής γνωστικης
διαδικασίας). Η περαιτέρω ανάmυξη της KOΙ
νωνικης πρακτικης με τη γενίκευση της αυτo
ματοποιησης θα αρει τον υποδουλωτικό Kατα
μερισμό της εργασιας σε μια ενιαια μέσα στην
πολυμορφια της καθολική δημιουργική δρα
στηριότητα γνωστικού, ηθικου και αισθητικού
ταυτόχρονα περιεχομένου.
Η γνωστική διαδικασία συνιστά μια ΠOλύπλευ
ρη, πολυεπίπεδη και αντιφατική κίνηση από
την άμεση αισθητηριακή πρακτική σχέση (αί
σθηση, κατ' αισθησιν αντlληψη, παράσταση)
προς την έμμεση νοητική γνωση (μέσω εννoι
ων, κρΙσεων, πορισμάτων, επαγωγής, απαγω
γής, ανάλυσης, σύνθεσης, συγκρότησης υπo
θέσεων, θεωριων κ.λπ.).
Η γνωστική διαδικασΙα, κινούμενη από την επι
φάνεια προς την ουσία, από τη συγκέντρωση
δεδομένων, τη συγκριση, την ταξινόμηση, την
περιγραφή προς την ανακάλυψη των εσωτερι
κων, γενικων και αναγκαΙων συναφειών του α
ντικειμένου, προς την εξήγηση, από το αισθη
τηριακά συγκεκριμένο στο αφηρημένο και από
αυτό στο νοητά συγκεκριμένο Κ.λπ., πρo
σκρουει διαρκως σε ιστορικά καθορισμένα
όρια Τα όρια αυτά καθορΙζονται από τον χαρα-
κτηρα και το επίπεδο ανάmuξης του γνωστι-
κου αντικειμένου, από το επΙπεδο ανάmυξης
της αντιφατικης σχέσης παραγωγικών δυνά
μεων σχέσεων παραγωγης και συνολικά του
ανθοωπινου πολιτισμου, από το επίπεδο ανά
muξης της συγκεκριμένης γνωστικής διαδικα-
σίας (των μεθόδων, των κεκτημένων γνωσεων
κ λπ.). Η βαθμιαια εξάντληση των οριων εφαρ
μοσιμότητας της κεκτημένης γνώσης σε ορι-
σμένο επίπεδο της γνωστικής διαδικασίας
nρoωθει την εν λόγω διαδικασΙα σε ανωτερο ε
πιπεδο πληρότητας, αρτιότητας και επάρκειας
της γνώσης ή σε νέες γνωστικές διαδικασιες,
μέσω αντιφόσεων παράγωγων της ενυπάρ-
χουσας νομοτελειακής ανάmυξης της γνωστι
κής διαδικασιας. Οι εν λόγω αντιφόσεις απoτε
λουν την κινητήρια δυναμη της ανάmυξης της
γνωστικης διαδικασιας, της διαρκους διεύρυν-
σης και εμβάθυνσης των ανθωπινων γνωσεων,
(βλ. και λ. γνωοη, θεωρία της γνωσης, αντανά
κλαση, διάνοια και λόγος, ανάβαση από το α
φηρημtνο στο συγκεκριμtνο, επιστήμη, πρα-
κτική και τη σχετική βιβλιογραφια τους).
Δ Πατtλης
yνωστΙKισμΌC;. θεοσοφική και φιλοσοφική Kίνη
ση που γεννήθηκε στις ανατολικές παρυφές
του ελληνοΡωμαικου κόσμου, στη Συρ{α, την
naλαιστινη και την Aiyumo, μέσα σ' ένα κλιμα
συγκρητισμου ιδεων και θρησκειών' διαδόθηκε
ταχυτατα σ' όλο τον μεσογειακό χωρο και η άν
θηση του τοποθετειται στον δευτερο μ Χ. αιωνα.
γνωατικισμός
Ο αρχαίος Γνωστικισμός έχει στοιχεία ετερo
γενή, δανεισμένα από την ελληνική θεολογία
και φιλοσοφία υρίως τους Ορφικους και τον
Πλάτωνα. την περσική διαρχια, την aIyumIa-
κή θρησκεια και τον lουδαισμό.. Στην πρώτη
φόση του, ο Γνωστικισμός είναι ένα συνολο
από τάσεις και κατευθύνσεις χωρις συστηματι
κή μορφή. Οι nρωτoι Γνωστικοί ήταν ανατoλΙ
τες που προσάρμοσαν την ελληνική φιλoσo
φία και κάποια θρησκευτικά μoτlβa των Eλλη
νων στις δικές τους θρησκευτικές παραδόσεις.
Δεν θα ήταν υπερβολη να πούμε ότι η πλατω-
νική φιλοσοφια με τον δυισμό της στάθηκε το
θεμέλιο του Γνωστικισμού. Πράγματι, οι Γνω
στικοι δέχονταν την υπαρξη δύο κοσμικών
αρχών, ενός υπέρτατου ΑF:ού, αόρατου, άπει
ρου, απόλυτου όντος, και ενός κακου θεού, δη
μιουργου της υλης. Το τεράστιο κοσμικό κενό
που μεσολαβεΙ μεταξύ των δύο αρχων γεφυ
Ρώνεται από μεσάζοντα όντα, τους "αιωνες",
πρόσωπα μυθολογικά ή προσωποποιήσεις φι
λοσοφικων εννοιών, όπως Νους, Ψυχή Κ.ά., τα
οποία γενικά θεωρουνται ως απόρροιες ή αΚTΙ
νοβολίες ή αυτoaποκαλύψεις του υπέρτατου
όντος. Ο κόσμος, ως δημιουργημα του κοκου
θεου, θεωρεΙται έκmωση, ένα μεγάλο λάθος
μέσα στο οποίο βρίσκεται φυλακισμένος ο άν
θΡωΠος και το αληθινό του Εγω. Οι Γνωστικοι
θεωρούσαν το πνεύμα αγαθό και φυλακισμένο
στην κακή υλη' η σωτηρία είχε την έννοια της
απελευθέρωσης του πνευματος από τα δεσμά
της υλης. Οι ηθικές συνέπειες των αντιλήψεων
αυτων ήταν αντιφατικές. Έτσι οι Γνωστικοί xω
ριστηκαν σε δύο ομάδες' η μια επεδίωκε την
"εγκράτεια", την άσκηση, την περιφρόνηση
του σώματος, η άλλη την "ακολασία" (= "παpα
χΡήσασθαι τη σαρκΙ"), επειδή και αυτή Kαταλή
γει στη φθορά του σωματος. Ο Γνωστικισμός
έδινε την υπόσχεση και τροφοδοτουσε την ελ-
πιδα της προσέγγισης προς τον υπέρτατο θεό,
και επομένως της σωτηριας μέσω της "γνωσε
ως", μιας μυστικής αποκάλυψης, η οποία πρo
σφερόταν στις γνωστικές συγκεντρωσεις με
τη μορφη μυστηριων.
Πολλές ομάδες Γνωστικων έκαναν χρήση μα
γικων φlλτpων και επωδων. Συχνά τις uqγικές
τελετές συνόδευαν εκστατικοι χοροί, εpωτι
... ς πράξεις, εικόνες και συμβολα.
Μέχρι την εμφόνιση του Χριστιανισμου ο Γνω
στικισμός απετελεΙτο από μικρές ομάδες ή με-
μονωμένα άτομα μετακινούμενα από πόλη σε
πόλη, που παρουσίαζαν νέες θεωρίες και πoλ
λές φορές θαυμαστές πράξεις μπροστά στα
307
Γ οκλι'ινιoc;
έκnληιsτα μάτια των θεατων' δεν ήταν ακόμα
τότε συστημα, και δεν είχε πάρει ακόμα το
όνομα με το οποΙο τον ξέΡOυμc: σήμερα. Τον
npωτo μ Χ. αιώνα τα διάφορα γνωστικά συστή
ματα, με κυριο κtντρo δράσης την Αλεξάν-
δρεια, δέχθηκαν την προσδιοριστική επΙδραση
του Χριστιανισμού. Ορισμένα παρακλάδια της
κινησης, περνωντας μέσα από τη νέα θρη
σκεΙα, προσέλαβαν τα κυριότερα στοιχεΙα της
χριστιανικής σωτηριολογΙας, διαμορφώνοντας
έτσι τον λεγόμενο χριστιανικό γνωστικισμό. Σ'
αυτή του την εκδοχι'ι ο Γνωστικισμός θεωρεΙ
την Καινή Διαθήκη όχι ως τελειοποΙηση της
Παλαιάς άτι διακηρυγμένο απ' την EKκλη
aIcr αλλά ως απόλυτη αντΙθεση προς αυτήν.
Στην πooσnάθειά του μάλιστα, ο Γνωστικι-
σμός, να υπερβεΙ τον Χριστιανισμό, και ίσως
να τον αντικαταστήσει, πήρε μορφή εντελως
θρησκευτική, έγινε "αlρεση" και σαν τέτοια Kα
ταπoλεμήθηKε από τους αφεσιολόγους της
πρώτης Εκκλησίας, σπουδαιότεροι από τους o
ποΙους ήταν ο ΕιρηναΙος, επΙσκοπος ΛOuγδoύ
νου, και ο Ιππόλυτος, επΙσκοπος Ρωμης.
Για να διαδωσouν τις ιδέες τους οι ΓνωστικοΙ
κυκλοφορούσαν συγγράμματα όλων των λο-
γοτεχνικων μορφων, πραγματεΙες και υπoμνή
ματα, ανώνυμα ή ψευδώνυμα γνωστικά Eυαγ
γέλια, Επιστολές, Αποκαλυψεις κ.ά. με σπoυ
δαιότερο το απόκρυφo Ευαγγέλιο του lωάν
νου. Ολα αυτά χάθηκαν δυστυχώς' πρόσφατα
μόνο βρέθηκε μια σειρά γνωστικών κεψένων
σε κοmική μετάφραση από ελληνικά npωτότυ
πα στην περιοχή Nαγκ Xαμάντι της AIYumou.
Σπουδαιότεροι εκπρόσωποι του Γνωστικισμού
είναι οι ΒασιλεΙδης. και ΒαλεντΙνος.. Ο Βασι-
λεΙδης πapouσΙασε στις αρχές του δευτερου
μ.Χ. αιώνα στην Αλεξάνδρεια ένα συστημα
μάλλον φιλοσοφικό, στο οποΙο ανέmυσσε τη
φύση του "μη όντος θεού", πιθανότατα κάτω
από ινδικές επιδράσεις. Σuγxρ6νως ο Βασιλει-
δης προσέγγισε τα χριστιανικά κεΙμενα και
προσέφερε ερμηνεΙες της Παλαιός Διαθήκης
και του ΕυαγγελΙου. Διάδοχός του αναδεΙχθη
κε ο γιος του Ισίδωρος, που έδωσε έμφαση
στα ηθικά θέματα και τις αλληγορικές εξηγή-
σεις. Ο ΒαλεντΙνος --όπως φαίνεται από απo
σπάσματα επιστολων, ομιλΙες και έναν
ψαλμό--- ανέmυσσε μuθoλoγικές ιδέες με ημι
φιλοσοφικό ένδυμα. Οι μαθητές του κινήθηκαν
σε διάφορες Kατεuθυνσεις' ο σπουδαιότερος
από αυτους, ο ΠτολεμαΙος, δΙδαξε στη Ρώμη
και δημιούργησε μια συστηματική φιλοσοφική
θεολογΙα που στηριζόταν κατά κανόνα σε βι
308
βλικά κεΙμενα. Μετά τον τρίτο αιώνα άρχισε η
παρακμή των γνωστικων συστημάτων, με εξαΙ
ρεση το σύστημα του Μανιχαισμού..
ΒιβλιΟΥΡ. Σάββα Ayouρlδη, Ισroρlo των ΧΡόνων της Και-
νrjς Διαθr)κης, θεσΜκη 1982' σο 235-250 - Παν Χρή-
στου, Γνωσroooμός, στη "θρησκευτική Ηθική ΕΥκυκλο-
παΙδειο" τόμ 4 (όπου και νεότερη βιβλιoyραφlα) J
L.acamere, Οι Γνωσnιιoi, Aθι'Iνa, 1976 - Κ AudoIρh,
Gnosιs υΟΟ Gnostιzιsmus. Daπnsladt, 1975
ΓΡαμμ θtμελη - Αλοτζόγλου
Γoκλι'ινιoc; Ροδόλφος (GoclenIUs ή Goeckel
Rundolf, Κέρβαχ, 1547 - Maρβoύργo, 1628).
Γερμανός αριστοτελικός φιλόσοφος. Ήταν o
παδός του φιλοσόφου Πέτρου Ράμου. (1515--
1572), τη διαλεκτική του οποΙου προσπάθησε
να προσαρμόσει στη διαλεκτική του Αριστοτέ-
λη. και στη διαλεκτική του αβερροικου αριστo
τελισμού. ΕΙναι ο πρώτος που τιτλοφ6ρησε
σuγγραμμά του με τον τεχνικό όρο ψυχολογΙα
(Ψυχολογlα, 1590). Στην τυπική λογική, του α
νήκει η πατρότητα του συνθετικού σωρεΙτη,
που εΙναι γνωστός έκτοτε και ως 'Ύoκληνια
κός", τον οποίο διατύπωσε στο συγγραμμά
του: Isagoge ιπ Orgsnon AnstoteIts (Εισαγωγή
στο Όργανον του Αριστοτέλη, ΦpaγKφ. 1598).
Αλλα έργα του: Ides ρhIIosophIse PΙBΙoπιcaθ
(Μαρβ. 1612), ProbIemsts IogIcs et phIIosOΡhιca
(Μαρβ. 1614) Κ.ά. Συνέταξε και Lex;con ρhilo
soρhιcon (1613), για το οποίο όμως Kατηγoρή
θηκε επί λογοκλοπΙα, διότι υποστηρΙχθηκε ότι
εΙχε λεηλατήσει το έργο του Λouθήρoυ De
nomtntbυs propri;s Germsnorυm.
Απ Τζ
γόητρο (γαλλ. presbge). Η συγκριτική αξιoλό
γηση από την κοινωνΙα (από την ομάδα και τα
μέλη της) της κοινωνικής σημασΙας, της επιβo
λής, του κυρους και της ελκυστικότητας δια
φόρων αντικειμένων, προσώπων, φαινομένων
κ.λπ., της θέσης, της κατάστασής τους στην
κοινωνία και ιδιοτήτων τους που ταυτΙζονται
με oρισμtνα σημεΙα και σύμβολα. Αυτή η αξιo
λόγηση και εκτίμηση πραγματοποιειται στη
βάση της συσχέτισης των εν λόγω αντΙKειμt
νων Κ.λπ. με το σύστημα των καθιερωμένων
στη δεδομένη κοινότητο κανόνων και αξιών"
και τα καθιστά ιδιότυπα θελκτικά, γοητευτικά
και ελκυστικά. Τα υΨηλού κοινωνικου γοήτρου
αντικεΙμενα, πρόσωπα Κ.λπ., προβάλλουν ως
ελατήρια και ΚΙΥηΤρα ορισμένων επιθυμιών, αι
σθημάτων, προθέσεων, πράξεων και συμπερι
φορών μέσω περΙnλOKων ψυχολογικων μηxα
νισμων, τάσεων για καταξιωση, αναγνωριση,
Γ ΟΡΥίας ο Λεοντίνoc;
γράψει τη δική του Ελtvη, σαν δοκίμιο πάνω
στη δύναμη του λόγου' ο ίδιος ο συγγραφέας
του το χαρακτήρισε "εμόν παίγνιον", δηλαδή
ρητορική άσκηση πάνω σ' ένα θέμα μυθικό, με
στόχο την ανα!ρεση μιας καθολικά γνωστής
μομφής. Ανάλογη ρητορική άσκηση είναι και η
Yntp Πaλαμήδoυς απολογια, που γράφτηκε το
411. Πριν από αυτά τα έργα ο Γοργίας ειχε
γράψει μεταξυ του 444 και 441 το Περl του μη
όντος ή περl φύσεως, σαν ειρωνική απάντηση
στο έργο του Μέλισσου" Περl του όντος ή περί
φυσεως, με στόχο την ανα!ρεση του κριτηρίου
ολόκληρης της Ελεατικής φιλοσοφίας. "Eπι
δεικτικοί" θεωρούνται οι λόγοι που ο Γοργίας
ανέmυξε μπροστά σε ακροατήριο, στο πνεύμα
της πανελλήνιας πολιτικής του για ομόνοια,
ΓΟΡΥίαι; ο AEonIyoc; (περ. 490/483-380/376 και τέτοιοι είναι ο Επιτάφιος, που εκφωνήθηκε
π.Χ.). ΚορυφαΙος σοφιστής και ρήτορας, ένας στην Αθήνα, "επι τοις εκ των πολέμων πεσου-
από τους κυριότερους εκπροσώπους της πρώ σι", ο Ολυμπικός, που εκφωνήθηκε στην Oλυ
της γενιάς των σοφιστών. μπΙα, και ο Πυθικός, που εκφωνήθηκε στο μα
Στην Αθήνα ο Γοργιας μπήκε ως δάσκαλος στο ντειο των Δελφων, "από του βωμου" Τέλος η
περιβάλλον του Κριτία, του Αλκιβιάδη, του Τtxvη ηταν εγχειρίδιο ρητορικής με υποδείγ-
θουκυδιδη. και του Αγάθωνα. Η πληροφορια ματα λόγου.
ότι ανάμεσα στους μαθητές του ειχε και τον Ο Γοργιας, όπως και ο συVXΡOνός του Πρωτα
Περικλη δεν επαληθεύεται Κατά τη διάρκεια γόρας., αντέδρασε βίαια στη νοοκρατία της
του Πελοποννησιακου πολέμου ο Γοργίας Ελεατικής φιλοσοφίας, που, στο όνομα ενός
"στασιάζουσαν την Ελλάδα ορων ομονοίας υπερβατικου όντος, παρουσΙαζε τα φυσικά γε
ξυμβουλος εγένετο". Έτσι σε διάφορες ευKαι γονότα περίπου σαν παραισθήσεις και φαντα
ριες μίλησε μπροστά σε πανελλήνιες συγKε σιωσεις, και υπερασπΙστηκε την κοινή λογική
ντΡωσεις, σε κέντρα όπως η Ολυμπία και οι και την καθημερινή πειρα των πρακτικων αν
Δελφοι, τονίζοντας πάντα ότι "τα μεν κατά των θρωπων σαν μοναδικά κριτήρια για τη γνωση,
βαρβάρων τρόπαια υμνους απαιτει, τα δε κατά αρνούμενος κάθε αλήθεια πέρα από τα φυσl-
των Ελλήνων θρήνους". Ο Γ οργιας, εκτός από . κά πράγματα και τις σχέσεις τους. Έτσι στη θε
τη Σικελια και την Απική, ανέmυξε διδακτική ωρΙα των Ελεατων. ότι μόνο το ον υπάρχει και
δραστηριότητα και στη Θεσσαλια, όπου παρα ότι μόνο αυτό μπορούμε να κατανοουμε και γι'
κολουθησαν τα μαθήματά του ανάμεσα σε αυτό να μιλούμε, ο Γοργίας με το έργο του
πολλους άλλους ο Αριστιππος ο ΛαρισαΙος, ο Περι του μη όντος ή περ/ φύσεως, xpησιμoπoι
Μένων ο Θεπαλός και ο lσοκράτης. Την τε- ώντας την ίδια τη συλλογιστική των Ελεατών,
λευταια περίοδο της ζωής του ο Γοργίαςέζησε απάντησε αντιστρέφοντας τα επιχειρήματά
στη Λάρισα και στις Φερές, όπου και πέθανε, τους και καταληγοντας στο γενικό συμπέρα
αφού, σύμφωνα βέβαια με τις υπάρχουσες σμα ότι το ον ουτε υπάρχει ουτε νοειται ουτε
πληροφορίες, έφτασε στην ηλικία των 105 ή ανακοινωνεται, γιατι αυτό που ανακοινώνουμε
και 109 χρόνων, και μάλιστα "τας αισθήσεις ειναι λόγια, όχι το ον. Με το ιδιο πνευμa στο
ηβων" Ελtvης εγκωμιον, δεΙχνοντας πόσο άδικος
Από τα εργα του Γοργια σωζονται ακέραια το είναι ο "μωμος" της Ελένης, "ήτις ειτ' ερασθει-
Ελtvης εγκωμιον και η Υπtρ Πaλαμήδoυς απο- σα είτε λόγω πεισθεΙσα ειτε βια αρπασθεισα
λογισ στο μεγαλυτερο μέρος του και σε ειτε υπό θειας ανάγκης αναγκασθεισα έπρα-
πολλά σημεια παραφρασμενο το Περι του μη ξεν α έπραξεν", ο Γοργιας άφησε να διαφανει
οντος η περί φυσεως- ακόμα ειναι γνωστα από ότι οι κρισεις μας στηρίζονται όχι οε αντΙKειμε
μικρά αποσπάσματα και μαρτυριες ο Εmτά νικές αλήθειες αλλά σε τρέχουσες, αναπόδει
φιος, ο Ολυμπικός, ο Πυθικός, το Εγκωμιον εις κτες και συχνά αλληλοαναιρούμενες αντιλη-
Ηλειους και η Τtxvη Ο Γοργιας έγραΨε το Ψεις και προλήΨεις. Αυτή την πραγματικοτητα
Ελενης εγκωμιον το 414, προτου ο Ευριπιδης υποδηλωσε ακόμα πιο χαρακτηριστικά με την
επιβράβευση, ταυτιση, ανέλιξη Κ.λπ. Οι κλίμα
κες αξιολόγησης και τα συστήματα γοήΤΡων
διαδραματίζουν σημαντικό ρυθμιστικό ρόλο σε
αρκετές κοινωνικές διαδικασίες (π.χ. επαγγελ
ματικός προσανατολισμός, κοινωνική κινητικό-
τητα, δομή της κατανάλωσης κ.λπ.). Τα σύμβo
λα κοινωνικού γοήτρου (π.χ. ενδυμασΙα, αυτo
κΙνητο, τόπος και είδος κατοικΙας κ.λπ.) πρo
σφέρονται για τη χειραγώγηση συμπεριφο-
ρων με την ενΙσχυση, επιβολή και υποβολή
προτύπων που επιτείνεται από τα μέσα μαζι
κής επικοινωνίας (π.χ. της διαφήμισης) (βλ. και
λ αυθεντία, φετιχισμός, KατσνaλωΤΙKή Koινω
νια).
Δ Πατέλης
309
"ΓΟΡΥlας"
Υπtρ Παλσμήδους σπολογισ, όπου βtβαια φαι
νεται ότι η κρίση για την κατηγορια της .εσχά
της nρoδoσίας" δεν έχει στηριχθεί ουτε σε α
ποδείξεις ούτε καν σε γεγονότα, που απλου-
στατα δεν υπάρχουν.
Με την απόρριψη του κριτηριου μιας απόλυτης
αλήθειας ο ΓοργΙας, πιστευοντας ότι ο άνθpω
πος έχει όχι γνωση αλλά μόνο γνώμη για την
πραγματικότητα, συγκtντρωσε την προσοχή
του στη ρητορική, που γι' αυτόν ήταν "πειθους
δημιουργός", δηλαδή μέθοδος για να διατυπω
νει ο άνθρωπος τη γνωμη του με τρόπο πειστι-
κό και να πετυχαίνει αυτό που επιδιώκει κάθε
φορά. Έτσι ο Γ οργίας μελέτησε πρώτος τον
λόγο και την επιδρασή του στον ψυχισμό του
ανθΡωπου Ο λόγος, είπε, "δυνάστης μέγας
εστιν, ος σμΙκΡοτάτω σωματι και αφανεστάτω
θειότατα έργα αποτελει' δυναται γαρ και
φόβον παυσαι και λυπην αφελείν και χαράν ε
νεργάσασθαι και έλεον επαυξήσαι". Σχετικά ο
Γ οργίας διαπιστωσε επίσης npωτoς ότι ο
λόγος επενεργεί στην ψυχή όπως τα φάρμακα
στο σωμα και τόνισε ότι ακριβως σ' αυτή την
αρχή στηριζονται όλες οι "επωδές", που μετα-
χεφιζονται η τέχνη, η μαγεία και η θρησκεία,
για να "γoητεuσoυν" την ψυχή και να τη "μετα
στήσουν" στην κατάσταση που θέλουν. Τη θε
ωρια του για τον λόγο ο Γ οργίας τη συμπλη-
Ρωνε κατά τη διδασκαλια του με την παθογνω-
σια και με τη θεωρια των αισθήσεων, εξηγω-
ντας, σύμφωνα με τον δόσκαλό του, τον Eμπε
δοκλή., ότι οι αισθήσεις λειτουργουν με σωμα
τιδια που "απορρέουν" από τα αντικεΙμενα και
που "αρμόπουν" στους κατάλληλους "πόρους"
των αισθητηρίων οργάνων. Έτσι ο Γοργίας θε
μελίωσε τη ρητορική του γνωσιολογικά και ψυ
χολογικά και την άσκησε ο Ιδιος σαν τέχνη
ηθικά ουδέτερη, αφου σαν δόσκαλος επεδίωκε
να κάνει τους μαθητές του μόνο δεξιοτέχνες
του λόγου, ώστε να πείθουν γι' αυτό που μι
λούν άσχετα από την αλήθεια και την oρθότη
τά του. Έλεγαν μάλιστα ότι ο Γοργιας συνήθι
ζε να "καταγελά" τους δασκάλους που υπό-
σχονταν να μεταδωσουν στους μαθηη.ς τους
την αρετή. Και, συνεπής με την αρνητική
στάση του απέναντι στο κριτηριο της αλήθει
ας, απέφυγε να δωσει γενικό ορισμό της αρε
τής, πράγμα για το οποίο κατακρίθηκε βέβαια
από τον Σωκράτη" και τον Πλάτωνα., αλλά δι
καιωθηκε από τον Αριστοτέλη., που τόνισε ότι
σε κάθε πρόσωπο και πράγμα αναγνωρίζουμε
αρετή όχι για τον ιδιο λόγο αλλά για διαφoρε
τικό
310
Με εξαίρεση ίσως τον ΠΡωταγόρα., κανένας
άλλος σοφιστής, ρήτορας και δόσκαλος της
ρητορικής δεν είχε μεγαλυτερη απήχηση απ'
όση ο Γ οργίας. Η σημασία της συμβολής του
στην εξέλιξη του πεζου λόγου πaρaλληλιζό
ταν από τους αρxαΙouς με τη σημασια της συμ
βολής του Αισχυλου στην εξέλιξη της τραγω-
δίας. Γιοτί πρώτος αυτός "τω ρητορικώ είδει",
όπως επεσήμαιναν, "δυναμιν τε φραστικήν και
τέχνην έδωκε, τροπαίς τε και μεταφοραίς και
αλληγορΙαις και υπαλλαγαίς και καταχΡήσεσι
και υπερβάσεσι και αναδιπλωσεσι και επανα-
λήψεσι και αποστροφαίς και naρισώσεσιν". Τα
"Γ οργίεια σχήματα" με τον καφό κατάντησαν
τόσο πολύ κοινοί τόποι, ωστε αργότερα οι πιο
σoβapoι συγγραφείς φρόντιζαν να τα απoφευ
γουν. Πέρα όμως από τα μορφολογικά στoι
χεία του λόγου, οι ειδικοί έχουν επισημάνει ε
πίδραση των ιδεων και της c: Jλλογιστικής του
Γοργία στον ιστορικό Θουκυδίδη., στον γιατρό
Ιπποκράτη., στους τραγικouς Αγάθωνα και Eυ
ριπίδη (ιδαίτερα στην EAtvη και στις Τρωά-
δες), στους σοφιστές Πρόδικο. και Κριτία,
στους ρήτορες Αλκιδόμαντα και lσοκράτη,
στους σωκρατικους φιλοσ6φους Αντισθένη.
και Aισχίνn" τον Σφήπιο και στον Πλάτωνα (ι
δαίτερα στην Απολογίσ Σωκράτους και στον
ΠσρμενΙδη).
ΒιβλΙΟΥΡ R νlΙβlι, GorgIa, υrbιηo 1971 - W VolIgra", Ι'
orBison fun8bre d8 Gorgias, Ιβιdeη 1952 - Η J Newiger,
Untarsυchungen Ζυ Gorgias' Schrift "υbθT das NιchtseI-
θndθ", Barlrn 1973 - Ο Γοργ/ας και η Σοφιστική, Αφιέρω.-
μα περιοδlκου "ΔευκαλΙων" 36 (1981)
Ε Ν Ρουασος
"ΓΟΡΥlας" του Πλάτωνα. Διάλογος που γρά
φτηκε από τον Πλάτωνα στην αρχή της ωριμό
τητάς του, περίπου την εποχή που άνοιξε την
Ακαδημία (387 π.Χ) Το όνομά του το πήρε
από τον σοφιστή και ρητοροδιδόσκαλο Γοργία.
Πρόσωπα του διαλόγου ειναι ο Σωκράτης με
"συμμαχο" τον πιστό μαθητή του Χαιρεφωντα,
ο Γ οργίας με συμμαχο τον μαθητη του Πωλο
και ο Καλλικλής. Θέμα του διαλόγου ειναι η
ρητορική τέχνη ;Jε εκπροσωπους τον Γοργία
και τον Πώλο--- που όμως γρήγορα δινει τη
θέση της σε θέματα για τα οποια η ιδια πρo
σπαθει να πεισει, όπως το "αδικείν και αδΙKει
σθαι", δηλαδή η ηθική στάση του ανθρώπου
;Jε εκnρoσωπoυς τον Σωκράτη και τον Xαιρε
φωντα και η πολιτική ζωή και ο τρόπος ασKη
σής της εKπρoσωπoυμενη από τον Καλλικλη
Ο Σωκράτης, στον μακρό και καθόλου σφιxτo
δεμένο αυτό πλατωνικό διάλογο, υποστηριζει
με εξαιρετικό πάθος τις ιδέες του, ότι η ρητo
ρικη δεν είναι τέχνη με κάποιο συγκεκριμένο
αντικείμενο, αλλά μάλλον απλή "αερολογΙα",
ότι ανάμεσα στο αδικεΙν και το αδικείσθαι είναι
προτιμότερο το αδικεΙσθαι, ότι οι πολιτικοΙ συ-
νήθως "χαϊδευουν" τον λαό αντΙ να τον διαπαι
δαγωγούν Κ.ά. Λογομαχεί έντονα με τον Πώλο
και τον Γ οργΙα, που είναι υποστηρικτές των ρη
τόΡων, καθως και με τον Καλλικλή, που εΙναι υ
ποστηρικτής των πολιτικων, και κλεΙνει τον
διάλογο με έναν εσχατολογικό μuθO, από τους
npωΤOυς που διηγεΙται ο Πλάτων, συμφωνα με
τον οποΙο οι ψυχές, μετά τον χωρισμό τους
από το σωμα, δηλαδή μετά τον θάνατο, KρΙνo
νται από τους τρεις μυθικους δικαστές, Μίνωα,
Ραδάμανθυ και Αιακό' και, γυμνές καθως εΙναι,
κρινονται δικαιότερα, και δικαιώνονται όσες α
δικήθηκαν, ενω τιμωΡουνται όσες αδΙκησαν.
Έτσι επαληθευεται και η άποψη του Σωκράτη
ότι ειναι προτιμότερο να αδικεΙται κανεις παρά
να αδικεί.
ΒιβλΙΟΥΡ.: W Κ. C. Guthne. Α History ο, GreeIι PhIIosophy,
ιν. Cambndge (Universily Press). 1975 - Α Ε Teylor. Πλά-
των ο άνθρωπος και το tpyo του (ελ/ μετόφρ Moρφω
TlKOU Ιδρυματος Εθνικής Τραntζης). Μήνα. 1990 (τίτλος
πρωτοτυπου ΡΙβΙο The Man ΒπιΙ hIs Worlι. London.
1926)
Γραμμ θtμελη - ΑλατζόΥλου
Γουlρ8 (WIrth) Λουις (γεν. το 1897 στη Γερμα
νια, πέθανε το <952 στη Νέα Υόρκη). AμερΙKα
νός κοινωνιολόγος, εκπρόσωπος της ..Σχολής
του Σικάγου.... Ασχολήθηκε με την Koινωνιo
λογία της πόλης και τον "αστεακό" τρόπο
ζωής, συνδέοντας τη διάταξη στον χωρο και
την κοινωνική Oργάνωσrι της πόλης με την ι-
διομορφΙα της αστεακου τυπου πρoσωΠΙKότη
τας, σε αντιπαραβολή με αυτήν της αγροτικής
κοινότητας. θεωρησε την αστυφιλΙα αιτΙα απo
διοργάνωσης της κοινωνΙας και εκφυλισμου
του ανθΡωπου. (Βλ. και αντίθεση πόλης υπαl
θραυ). Έργα του. The Ghetto, ChIcago, 1928.
UrbanIsm as a way of IIfe, στο "T θ amerIcan
Journal of socIology", 1938, νol. 44, Νο 1.
ΔΠ
Γουλιέλμoc;. Ονομα πολλων θεολόγων φιλo
σ6φων στη Δυση κατά τον Μεσαίωνα Οι ση
μαντικότεροι από αυτους:
1. Γ. ντε λα Μαρ (WIIII3m de la Mare, 13ος αι ).
Αγγλος φΡαγκισκανός, καθηγητης της θεoλo
γΙας στο Παρισι, οπαδός του αυγουστινισμού.,
νεοπλατωνικων τάσεων. Η γνωση, κατ' αυτόν,
σκοπό έχει την επανένωση με τον θεό. Έργα
Γουλιέλμoc;
του: Coffectonum fratns Thomae (Διορθωτικό
του αδελφού Θωμά), όπου κρΙνει τις δοξασίες
του Θωμά Ακινάτη., Κ.ά.
2. Γ. της Κονς (GUIllaume de Conches,1Q80..
1145). Μαθητής του Βερνάρδου της Σαρτρ., δι
δαξε και ο Ιδιος σ' αυτή τη σχολή και στο Παρισι
Δεχεται τη δημοκρ{τεια ατομική θεωρΙα (απoκα
λεΙ τα άτομα "στοιχείο"), αλλά και την εξάρτηση
του κόσμου από τον θεό, ο οποΙος έβαλε τη "φυ
σική δύναμη", την ψυχή του κόσμου, μtσα σε
όλα τα πράγματα, από τα οποια άλλα απλώς υ
πάρXOuν μtσω αυτής, άλλα παlρνouν από αυτήν
ζωή και αίσθηση και άλλα ζωή, αΙσθηση και
νόηση. Σπουδαιότερο έργο του εΙναι το
PhilosophIa mundi (Φιλοσοφία του κόσμου)' έ
γΡαψε επlσης σχόλια στον πλατωνικό Τlμαιo.
3. Γ. της Ωβtρνης (GυIllaυme d' Auvergne,
12oς 13oς αι). Γάλλος καθηγητης στο πανεπι
στήμιο του Παρισιού και επΙσκοπος της Ιδιας
πόλης, που επηρεάστηκε από την ελληνική φι
λοσοφΙα, κυρΙως τον Αριστοτέλη., και τους ά
Ραβες μεσαιωνικους φιλοσ6φους, ιδιαΙτεΡα
από τον Αβικέννα., και προσπάθησε να εναρ
μονΙσει τις δοξασΙες τους με τη χριστιανική δι
δασκαλΙα, απορρίmοντας όμως όσες απ'
αυτές δεν ήταν σύμφωνες με τα χριστιανικά
δόγματα. Είναι από τους npωτoυς εισηγητές
στη μεσαιωνική Δυση της διάκρισης των εννoι
ων "ουσία" και "ύπαρξη" και της έννοιας της
"δυνατότητας". Έγραψε: MagIstenum diVInaIe
(θεια Διδασκαλια), όπου ΠΡαγματευεται θεo
λογικά, κοσμολογικά και ηθικά ζητήματα, De
boπο et malo (Περι καλου και κακού) Κ.ά.
4. Γ. της Ωξέρ (GUIllaume d' Auxerres, περ.
1150 Ρωμη, 1231) Καθηγητης στο πανεπι
στήμιο του Παρισιου, συμβουλος του Πάπα σε
πανεπιστημιακά θέματα, του κλίματος της
σχολής του αγΙου ΒικτωΡα., απο αυτους που
επιδΙωξαν την εναρμόνιση της ελληνικής φιλο-
σοφίας με τη χριστιανική πιστη, αν και θεω-
ρούσε τη φιλοσοφΙα βοηθητική της θεολογιας
μάθηση. Κυριότερο έργο του το Summa suρer
quatuor libros sententiarυm (Συνοψη στα τέσ
σεΡα βιβλΙα των δοξασιων), δηλ. σχόλια στη
συλλογή θεολογικων γνωμών του Πέτρου
Λομβάρδου, όπου ΠΡαγματευεται θεολογικά
και συναφή προς αυτά θέματα. Ακόμη ο Γου-
λιέλμος ειναι ο πρώτος μεσαιωνικός φιλόσο-
φος που έθεσε και ερευνησε τα ζητήματα του
"φυσικου νόμου" και του "αυτεξουσΙου".
5 Γ. της Μερβέκης (GUIllaυme de Moerbeke)
311
Γοίιντζερ
Βέλγος δομινικανος μοναχός (1215 1286;),
ήλθε σε ιεραποστολή στις λατινοκρατούμενες
ελληνικές περιοχές και έγινε επΙσκοπος στην
Κόρινθο, όπου και πέθανε. Άριστος γνωστης
της ελληνικής, έδωσε υποδειγματικές μετα
φράσεις πολλών αριστοτελικων έργων στα λα
τινικά, τις οποίες χΡησιμοποΙησαν οι δυτικοΙ
θεολόγοι, και μάλιστα ο Θωμάς Ακινάτης.. Με-
τέφρασε επΙσης τα Στοιχεlα θεολογlας του
Πρόκλου", τις γποτυπώσειςτου Σέξτου Eμπει
ρικού" Κ.ά.
6. Γ. του Οκ(κ)αμ, βλ. Οκκαμ Γουλιtλμος.
7. Γ. του Σαμπώ (GUIllaume de Champeaux,
Σαμπω, 1070 Κλαφβώ, 1121). Σχολαστικός θε
oλόγoς φιλόσoφoς, επΙσκοπος του Σαλόν, ι
δρυτής της σχολής του αγΙου ΒΙκτωρα., όπου
ειχε μαθητή και τον Αβελάρδο" , ο οποΙος α.ρ..
γότερα καταπολέμησε τις απόψεις του δασKά
λου του. Ως οπαδός και υπερασπιστής της
πραγματοκρατιας (realismus") και πολέμιος
της ονοματοκρατιας (nominalismus.), απέδιδε
πραγματική υπaρξη, θεωρουσε ως ουσια τις
καθολικές έννοιες (unIversalia), οι οποίες πρo
υπαρχουν των πραγμάτων, ενω αυτά τα τελευ
ταια ειναι δευτερευοντα, επουσιωδη κατηγο-
ρήματα, τυχαια συμβεβηκότα (βλ. και λ. νoμι
ναλισμός, ρεαλισμός, Σχολαστικισμός).
Ε Χωραφάς
Γούντζερ (Woodger) Γιόζεφ Χένρι (1894
1981). Βρετανός φιλόσοφος και βιολόγος, ο o
ποιος, υπό την επΙδραση των ιδεων των Ράσ-
σελ", Γουάιντχεντ., Τάρσκι. και του κυκλου
της Βιέννης., επιχειρεί τη συγκρότηση μιας ε
πιστημολογιας της βιολογικής επιστήμης.
Έργα του: BIoIogIcaI PrinctpIes, London New
York, 1929.- The Axιomatic Method ίπ BIoIogy.
CambrIdge, 1937. - BιoIogy and Language, Cam
bridge, 1952. Physics, PsychoIogy and MedI
cIne, Cambridge, 1956
ΔΠ
Γοuόρντ (Word), Λεστερ Φράνκ (18.6. 1841, lλι
νοις 18.4 1913, Οuaσιγκτον) Αμερικανός KOΙ
νωνιολόγος, ιδρυτής της κοινωνιολογιας στις
ΗΠΑ. Το σύστημα των ιδεων του είναι ένα από
τα πιο ολοκληρωμένα του τέλους του 190υ
αιωνα Η κοινωνιολογια αντιπροσωπευει κατα
τον Γ ουόρντ την κορωνίδα των επιστημων, τη
«scIentIa scIentIarum" (επιστημη των επιστη-
μων), θεμελιωνεται κυριως πανω στη βιολογια
312
και την ψυχολογΙα, συμπεριλαμβάνει δε και τις
φυσικές επιστήμες.
Δεν αποτελεΙ ωστόσο το απλό άθροισμα των
επιμέρους επιστημων, δεν εΙναι δηλαδή μια
απλή συνθεσή τους. Έχει ως αντικειμενο τη
δραστηριότητα κι όχι τόσο το Είναι των αν
θΡωπων. ΑσχολεΙται μάλλον με τη λειτουργία
παρά με τη δομή της κοινωνίας. Διακρίνεται σε
καθαρή (ΡυΓθ socIologie, 1903) και εφαρμοσμέ-
νη κοινωνιολογΙα (Aρplied socIologIe, 1904). Η
πρώτη ασχολεΙται με τη διαμόρφωση και τη
διατύπωση των βασικων αρχών, ενω η δευτερη
με τα τεχνικά μέσα που υποβοηθούν στην επι
τάχυνση του αυθόρμητου φυσικου προτσές
της κοινωνικής εξέλιξης.
Η καθαρή θεωρΙα αναφέρεται στην κοινωνική
δομή, στατική και δυναμική (έννοιες δανεισμέ
νες από τον Κοντ.).
Η στατική διερευνά τη δομή της κοινωνιας,
όπως αυτή αναmυσσεται μέσα από τον αγωνα
της για ορθολογικοποΙηση κι όχι τόσο για την
ιδια της την υπaρξη. Η δυναμική συνδέεται με
τη γένεση και.την τέλεση, τις δομικές δηλαδή
αλλαγές μέσω των οποΙων επιτελεΙται η πρόο-
δος της κοινωνΙας. (Ο Γουόρντ αποδέχεται
εδω την εξελικτική - ντετερμινιστική αντιληψη
του Σπένσερ.).
Ο Γουόρντ εισάγει την έννοια της συνεργα
σΙας την οποία θεωρεί ως γενική κοσμική
αρχή που διαπερνά και καθορΙζει τα πάντα
Την κατανοεί ως συστηματική και οργανική αλ
ληλεπίδραση αντιθετων μεταξυ τους δυνάμε
ων, ως την Kαθεαuτην συνθετική εργασια. Το
σύμπαν, μεταβαλλόμενο βαθυτατα, διέρχεται
από συνεχείς δημιουργικές κρΙσεις, οι οποίες
αποτελουν κάθε φορά πηγές νέων μορφων.
των ηλιακων και πλανητικων συστημάτων, των
αισθημάτων, της νόησης και τελικά των Koινω
νιών. Ειδικά για τις τελευταΙες ο Γ ουόρντ υπo
στηρΙζει ότι μέσω διαφορετικών διεργασιων
(της συνεργασίας, της συγκρουσης, του αντα
γωνισμου, της αντιθεσης) η συνέργεια οδηγει
στον συμβιβασμό και τη συνεργασΙα κι από κει
στην ιδια την οργανωμένη κοινωνία. Πρόκειται
για μια διαδικασία αμοιβαίας γονιμοποίησης
των διάφορων κοινωνικων ομάδων, που από τη
στιγμη της αποκατάστασης μιας επαφης ανα
μιγνυονται και τελικά εναρμονιζονται μεταξυ
τους Το αποτελεσμα ειναι μια διαφoρonoιημέ
νη βεβαια, αλλα ομογενης εθνότητα (η Αμερι-
κη αποκαλυmεται εδω ως το μοντέλο της ι-
στοριας).
Παρα το γεγονος οη η διαδικασια της "γενε-
σης" των δομών ειναι, συμφωνα με τα παpαπά
νω, ασυνεΙδητη, η περαιτέρω ανάmuξή τους
---αν έχει κάποιο νόημα--- πρέΠει, κατά τον Γου-
όρντ, να καθοδηγείται συνειδητά. Ένας ανωτε
Ρος κοινωνικός πνευματικός πολιτισμός πρo
υποθέτει τη συνειδητή κυριαρχία πάνω στη
φυση και την κοινωνια, προϋποθέτει αυτό που
ο Γουόρντ ονομάζει "τέλεση". Η τέλεση ανατΙ
θεται στο κράτος ---και από την άποψη αυτή ο
Γουόρντ ειναι εντονότατα αντΙθετος στον φι
λελευθερο ατομικισμό της εποχής του: το κρά-
τος δεν προστατεύει μόνον τους πολΙτες,
αλλά πρέπει να συμβάλλει και στη βελτίωση
της κοινωνΙας. Έργα του: Δυναμική Koινωνιo
λογlα ή εφαρμοσμtvη κοινωνική επιστήμη,
τόμοι 2, 1883 (Dynamlc socloIogy ΟΓ aρplied
sociaI sclence). Οι φυσικοl παράγοντες του
πολιτισμου, 1893 (The physIc factors of cIvili-
sation). Καθαρή κοινωνιολογlα. 1903, (Pure
socioIogy). Εφαρμοσμtvη κοινωνιολογία,
1906 (AppIIed socIology).
Αντωνης Οικονόμου
rρatoIάToc; Παυλος (1844 1917). Γεννήθηκε
στο Αργοστόλι Εκει έμαθε και τα ΠΡωτα γράμ-
ματα και τέλειωσε το γυμνάσιο. Ένας από τους
δασκάλους του, ο Ιωάννης Μενάγιας, τον
μυησε στη φιλοσοφια και ιδιαιτερα στις ιδέες
του Χέγκελ.. Συμπλήρωσε τη φιλολογική και
φιλοσοφ:κη του κατάρτιση με προσωπικη ερ
γασία. Εργάστηκε ως εκπαιδευτικός σε ιδιωτι
κά σχολεια και για αρκετά χρόνια διετέλεσε δι
εuθυντης των γραφεΙων της Αρχαιολογικής ε
ταιΡειας. Ασχολήθηκε με μεταφράσεις φιλo
σοφικων έργων και με πρωτότυπες συγγρα-
φές. Έργα του: Σχίσμα Εκκλησίας προς τον
Χριστιανικό ν Πολιτισμόν. Κοινωνικη Μελέτη,
Αθήνα 1894 Φιλοσοφία της Θρησκείας (Επιτο-
μη και διασκευή του έργου του άγγλου φιλό
σοφου Jogn CaIrd, Introduct/on to the Philoso
ρhy οΙ ReIigion), Αθήνα, εκδόσεις Φέξη, 1910.
Μεταφράσεις: Αριστοτέλη, Περι ψυχής και
Μικρά Φυσικά' Πλάτωνα, Τίμαιος Χέγκελ, Λο-
γική (όλα στις εκδόσεις Φέξη). Σελιδες από το
πρωτο έργο του Γ ρατσιάτου έχει περιλάβει ο
Ε. Π Παπανούτσος στο γνωστο έργο του Nεo
ελληνlκη Φιλοσοφια, τ. 2, σελ. 203 220
Φ κ 8ωρος
yρaφεloKρaτla. Μορφη κρατικης, κυριως, oρ
γάνωσης Ι μηχανισμου μεσα στην κοινωνία με
σημαντικό, και συνηθως καθοριστικο, ρυθμιστι-
κο Ι κανονιστικό ρολο στην όλη εξελικτική πo
ΓρηyoΡΆC;
ρεΙα ενός δεδομένου κοινωνικου συνόλου
αλλά και στους επιμέρους τομεΙς των δραστη
ριοτήτων του (οικονομικό, κοινωνικό, πολιτι-
σμικό κ.λπ.). Η γραφειοκρατΙα, πρoσδιoριζόμε
νη βασικά από τις παραγωγικές σχέσεις, με
την αυστηρά "ιεραρχημένη" δομή της και τη
στενή συνάρτηση Ι εξάρτησή της από την ε
ξουσία, κατά τον Κ. Μαρξ", αντιπροσωπεύει
και υπηρετει τα συμφέροντα και την ιδεολογια
της άρχουσας τάξης, σήμερα του καπιταλι-
σμου' τη διακρΙνει η ροπή nρ<:)ς την τυπικότητα,
η έλλειψη συναισθηματισμου, ο αυταρχισμός, η
αuθαφεσΙα, η αλλοτρίωση και η εκμηδένιση της
προσωπικότητας, καθως και η τάση, ιδιαίτερα
στην τεχνοκρατουμενη εποχή μας αλλά και πα-
λαιότερα, αποκλειστικής κατοχής της γνωσης'
επίσης, μεταξύ των μελων αυτου του Koινωνι
κου στΡωματος συχνά avamuaaoVTaI αντικoι
νωνικά φαινόμενα (σταδιοδρομία με αθέμιτα
μέσα, επιδΙωξη προνομΙων, διαφθορά).
ΑντΙθετα, κατά τον Χέγκελ" η γρα<rειοκρατια
αναπαριστά στον κόσμο μας την "απόλυτη
ιδέα"' ο Μ. Βέμπερ" τη θεωρεΙ προοδευτικό
φαινόμενο, χαρακτηριστικό της "νόμιμης εξoυ
σίας", και ενσάρκωση της ορθολογικότητας
του καπιταλισμου και τη χαρακτηρΙζει: αποδο-
τική, αυστηρά ιεραρχημένη εξουσία, συστημα
γενικων και μόνιμων κανόνων, απρόσωπη και
συναισθηματικά ουδέτερη διοικητική δραστη
ριότητα. Ρεαλιστικότερες απόψεις εκφράζουν
οι Ρ. Μάικελσον, Σέλζνικ, Πάρσονς, Ρ. Mέρ
τον, Α. Γκόουλντνερ' ο Β. Παρέτο" βλέπει στην
γραφειοκρατΙα μια ελιτ ικανή για διοίκηση, ο
Τζ. Μπάρναμ χαρακτηρίζει τα διευθυντικά στε
λέχη ως νέα κρατουσα τάξη, ο Γκ. Λουκατς" ε
πισημαΙνει τον αλλοτριωτικό ΧαΡακτηρα της
γραφειοκρατίας, ενω ο Γκάλμπρειθ" υπογραμ-
μίζει ότι πραγματικός φορέας εξουσιας στη
σύγχρονη κοινωνία είναι η "τεχνοδομή" (τεxνι
κό σώμα της γραφειοκρατιας).
ΒιβλΙΟΥΡ.. Μαρξ κ, Κριτική της εγελιανής φιλοσοφ/ας
του κράτους και του δικα/ου, εκδ Πaπaζήση, Αθήνα,
1978.- Φ 1Ξνγκελς. Η καταγωγή της οικογtνειας. της α-
τομικής ιδΙOKτησtας και του κράτους. Σ Ε - Β ι Λένιν,
Κράτος και επανάσταση, .Απσντα". τ 33. Μ AIbrow.
Bureaυcracy. London, 1970. HegeI G ν/ F. Grυπd/InIen
der phi/osophie des Rech/s oder Na/Uffech/ υπd
Staatwissenschaft Im GrυndνIsse. θθιΙίη. 1981 - Μ ν/θΟΟΙ.
Βσσικtς tνvoιες κοινωνιολογιας, Κένταuρος, Αθήνα.
1983 - Γκόλμπρειθ Τ κ, ΤΟ vto /3ιομηχανικό κράτος. Πα-
πaζήσης. Αθήνα - NIcos MouzeIis. Organisa/ion Bπd
Bureaυcracy London. 1967
Ε Χ
ΓρηΥοράς Νικηφόρος (1295, Ηρακλεια Πόντου
313
Γ ρηΥόριoc;
1359/60). Πρόκειται για μια μεγάλη φυσιο-
γνωμια του 140υ αιωνα, σήμερα δε xαρακτηρι
ζεται ως εγκυκλοπαιδιστής, αλλά και ιστoρι
κός, καθως επίσης και φιλόσοφος. Ο NΙKηφ6
ρος δίδαξε για κάποιο διάστημα στη Μονή
της Χώρας. Η σημερινή κριτική τον αναγνωρι
ζει ως τη μεγαλύτερη ίσως πνευματική μορφή
του όψιμου Μεσαιωνα. Η ιστορία του Kαλύmει
τα χρόνια 1204 1359 και συμπληΡωνει, σε
πολλά σημεΙα, τον ΑlφοπολΙτη. και τον Παxυ
μέρη..
Ο Γρηγοράς δεχόταν ότι υπάρχει μία παγKό
σμια ψυχή που ενωνει τον ουρανό και τη γη. Η
διδασκαλια αυτή είναι φανερό ότι απηχεί νεo
πλατωνικές θέσεις, πάντως στη συνέχεια απε-
τέλεσε τη βάση της διδασκαλίας του Πλήθω
να.. Στη διαιωνιζόμενη συζήτηση των μoρφω
μένων κυκλων γυΡω από την αξιολόγηση του
Πλάτωνα. και του Αριστοτέλη., ο Γρηγοράς
πήρε το μέρος του Πλάτωνα, τον οποιο nρoσε
πάθησε μάλιστα να μιμηθεί στον διάλογό του
Φλωρtντιος.
Αν και δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τη θεο-
λογία, πήρε μέρος στην ησυχαστική διαμάχη,
επειδή επίστευε ότι οι ιδέες του Παλαμά" ήταν
βλάσφημες, αφετικές και επικινδυνες για την
ορθόδοξη Εκκλησια Έτσι ο Γρηγοράς διεξή
γαγε έναν μακροχρόνιο και σκληρό αγωνα ε
ναντιον του Γρηγοριου Παλαμά, κυρίως με τα
"αντιρρητικά" του έργα. Αυτό δεν σημαίνει ότι
ηταν οπαδός του Baρλαάμ", αφου τον ειχε α
ντιμετωπίσει δημόσια πιθανόν σε θέματα της
"τετρακτυος", και διαφωνουσε οπωσδήποτε με
τον αριστοτελισμό. του αντιπάλου του. Έργα
του' PG 148 149 Επιστολαι προς τον φιλόσo
φαν Ιωσήφ, ΒΖ 8, 55 64.- Cοπesροndance de
NIcephore Gregoras. εκδ. R. GUIllaud, ParIs,
1927. Ερμηνεια εις τον Συνεσίου περι ενυ-
πvίων λόγον PG 149, 644 648, Φλωρtντιος ή
περι σοφιας, PG 149, 641-648, Κ.ά.
Νικ Γ Πoλlrης
ΓρηΥόριoc; Μοναχός ή Ανεπώνυμος (110ς αι).
ΑριστοτελιΚός φιλόσοφος. Ανήκει στην κατη-
γορία εκείνων που κατά τη Βυζαντινή περιοδο
υπομνηματίζουν, συνοψιζουν και παραφρά
ζουν τα φιλοσοφικά κειμενα του Αριστοτέλη.
και του Πορφυρίου", με σκοπό να διευKoλυ
νουν τη μελετη τους. Πιστός στην παράδοση
αυτή έγραΨε Συνοπτικόν συνταγμα φιλoσo
φιας, που εκδόθηκε από τον J. WegelIn (Aug
sburg, 1600), από τον οποιο επονομάζεται
Aneponymus Νεότερη έκδοση: J. L HeIberg,
314
AnonymI LogIga et QuadnVIum, Κοπεγχάγη
1928.
Απ Τζ
ΓρηΥόριoc; Νύσοης (335 394). Ο τελευταίος
χρονολογικά από τους Καππαδόκες είναι ο ε
πίσκοπος Νυσσης Γρηγόριος, ο πλέον φιλόσo
φος από τους χριστιανούς συγγραφείς. Η με
λέτη έχει αποδείξει ότι στο έργο του ΓρηγoρΙ
ου ανευρίσκονται επιδράσεις όλων των περιό
δων της φιλοσοφίας ακόμη και της nρoσωKρα-
τικής. Ομιλούν οι μελετητές και για επιδράσεις
του Πλάτωνα., που αποδίδονται στη νεoπλα
τωνική σχολή των Αθηνων, αλλά και για επι
δράσεις του μυστικισμου του μέσου πλατωνι-
σμου. Παράλληλα τα έργα του έχουν καθαρό
και ορθό χριστιανικό υπόβαθρο, έτσι ωστε σχε
δόν από το συνολό τους να ανευρίσκονται επι
δράσεις σε πολλά μεταγενέστερα χριστιανιΚά
έργα.
Τ α έργα του μπορουν να καταταχθούν σε με
λέτες που αφορουν στη συστηματικη φιλοσο-
φΙα και σε άλλες που έχουν ως αντικείμενο
την οροθέτηση της χριστιανικής φιλοσοφίας,
σε αντιπαράθεση προς την αντίστοιχη ελληνι
κή. Εκτός απ' αυτά έχει γράψει έργα ηθικου
περιεχομένου. Ο Γρηγόριος εξετάζει το θεo
λογικό, το κοσμολογικό και το ανθΡωπολογικό
ζήτημα. Αναφέρεται στην Αγ Τριάδα, τη σάρ
κωση του Χριστου, την πλάση του ανθΡωπου
και σε άλλα συναφή θέματα, όπως το ζήτημα
του Είναι και του χρόνου, της υλης, του Θεου
Κ.λπ
Ας αναφέρουμε σε παρένθεση ότι, σύμφωνα
με μια πληροφορία, έκανε και πείραμα για ν' α
ποδείξει ότι ο κόσμος προήλθε από το χάος
Η διδασκαλια για την τριαδική θεότητα θερα
πεύει, κατά τον Γρηγό,.ιιο, τα τρωτά τόσο του
ελληνισμου όσο και του ιουδαισμου, αφου ως
Τριάδα ειναι αντιθετη με την ιουδαική άποψη
και ως Μονάδα ΠP.Dς την ελληνική' ως Τριάδα
πάλι συμφωνεί με την πολλαπλότητα της θεό
τητας που δέχονται οι Έλληνες, ενω ως Moνά
δα συμφωνει προς τη μοναδικότητα της θεότη-
τας των 10υδαΙων (Λόγος Κατηχ. 3, Srawley,
17).
Παράλληλα η απόρριψη της οντότητας του
κακου αναιρει και τα επιχειρηματα όσων υπo
στηριζουν ότι υπάρχει αέναος αγωνας μεταξυ
του καλού και κακου.
Ο Γρηγόριος, αναφερόμενος στην ελευθερια
του ανθρωπου, έρχεται σε αντιθεση προς τη
στωικη διδασκαλια για την ειμαρμένη Αφου ο
άνθρωπος απομακρύνθηκε από τον θεό με την
πονηρή χρήση του νου του, αυτό σημαΙνει ότι
μπορει με την αγαθή χΡηση του να επανέλθεΙ.
Την αντιληψη αυτή της επιστροφής εις το
"κατά φύσιν", θα αναmύξουν παραπέρα και
άλλοι συγγραφεΙς των επόμενων αιώνων.
Ο επιλεκτέος βΙος, κατά τον Γρηγόριο, πρέπει
να εΙναι ο "κατά Χριστόν". Αυτός ο βΙος μπορει
να βρεΙ βοήθεια και στην έξω φιλοσοφια, ιδιαΙ
τεΡα την ηθική και τη φυσική. (ΘεωρΙα εις τον
του Μωυσtως βΙον,ΡG 44, 336). Έργα του:
Κατά Ειμσρμtνης, (PG 45, 145 174). Προς
Έλληνας εκ των κοινων εwοιων (PG 45, 175
186) Προς Ευνόμιον Αντφρητ/Κοl λόγοι ΙΒ'
(PG 45, 237 1122). Περί κατασκευής αvθρω-
που (PG 44, 125 256). Περί ψυχής και Aνα
στάσεως ο λόγος ο λεγόμενος τα Μσκρινεια
(PG46, 12 160).
Νικ Γ Πολιτης
ΓρηΥόριoc; ο θεολόΥOC; η NαζιανζηνΌC; (330-
389190). Γεννηθηκε κοντά στη Ναζιανζό της
Καππαδοκιας και ήταν πατριάρχη ς της Κων-
σταντινούπολης το 381 , όπου και προήδρευσε
της Β' Οικουμενικής Συνόδου, η οποια ασχoλή
θηκε με τη θεότητα του Αγ. Πνευματος. Kυ
ριως όμως για το συνολο του έργου και των
πράξεών του ο Γ ρηγόριος θεωρείται ως ένας
από τους τρεις αναγνωριζόμενους και oνoμα
ζόμενους θεολόγους (ο ΠΡωτος ειναι ο μαθη
της και επιστήθιος φιλος του Χριστού Ιωάννης,
ο δευτερος ο Γ ρηγόριος και ο τρίτος ο Συμεων,
ο οποιος θα λάβει μαζι και άλλο επιθετο και θα
ονομασθει Νέος θεολόγος). Η φιλοσοφική υ
ποδομή, αλλά και ο χαρακτήρας του Γρηγορι-
ου ειναι διάχυτος στο έργο του, ειτε μιλάει για
τα ανθρώπινα προβλήματα, την αμαρτία, τον
θάνατο και άλλα είτε για τη θεια φωτοχυσΙα.
Κρίνεται περιπό να υπομνησθει ότι ο Γρηγό
ριος ασχολεΙται κυριως με το θεολογικό πρό-
βλημα, χωρίς όμως αυτό να σημαΙνει ότι στο
έργο του δεν περιλαμβάνονται και άλλα θέμα
τα ειδικότερου φιλοσοφικου ενδιαφέροντος.
Τη χριστιανική φιλοσοφια ("έσω"), η οποία, αν
και φαινεται τα.,εινή, οδηγει στον θεό, την α
ντιπαραθέτει ο Γρηγόριος προς την έξω, η
οποία παιζει με τις σκιές της αληθειας και απo
μακρύνει τον ανθΡωΠΟ από τη γνωση του θεου
(PG 35, 1204 1205)
Η αναιΡεση της συνυπαρξης της υλης ως αρxι
κης αιτίας της υπαρξης των όντων, καθως και
της εκδοχης για την αυτόματη η τυχαια συ
γκρότηση του κόσμου, βρισκεται μεταξυ των
ΓρηΥόριoc; ο Παλαμάς
ζητημάτων που εξετάζονται Αν γΙνει παραδε
κτή, γράφει ο Γρηγόριος, η τυχαια γένεση του
κόσμου, δεν θα πρέπει να απαντήσουμε ποιος
τον ετακτοποίησε; Στην πεηίmωση που θα το
αποδώσουμε στην τίιχη, συνεχίζει ο Γρηγό
ριος, ποιος θα θεωρήσουμε ότι τον κΡατεΙ; θα
παραδεχθούμε ότι και αυτό είναι τυχαίο ή ότι
κάτι άλλο εΙναι που συντηρει τον κόσμο, κάτι
δηλαδή διαφορετικό από την τύχη και τον αυ-
τοματισμό; Μετά απ' αυτά συμπεραίνει ότι δεν
εΙναι η τυχη αλλ' ο θεός που εδημιουργησε
τον κόσμο (Λυγος Β' Θεολ. ιςΌ BarbeI, 96).
ΜΙα από τις μεγαλύτερες δυσκολιες του φιλo
σοφικου βΙου θεωρεί ο Γρηγόριος το εyxεlρη
μα της ανίχνευσης της αληθειας, αφου αισθά
νεται την απόγνωση στην οποία βρΙσκεται ο
σκεmόμενος άνθρωπος, που κινεΙται από την
ανεφήνευτη διαθεση της μάθησης, όταν Kατα
λήξει σε ένα συμπέρασμα, που ειναι πρόκληση
για τη συνέχιση του έργου. Η μάθηση και ο
λόγος, προσθέτει ο Γρηγόριος, εΙναι "δυστέK
μαρτός τε και δυσθεώρητος", γιατι οι άνθρωποι
εΙναι αδυνατον να απαλλαγούν από την εξoυ
σΙα των αισθησεων
Έργα του: Λόγοι Ε' Θεολογικοι. PG 36, 12
213.- Κατά /ουλιανου Βασιλtως και κατά Eλλή
νων στηλιτευτικος. PG 35, 532 721 Περι γε-
νtσεως κσι αθaνασιας ψυχής (λατ.), PG 35,
1 09-111. Κεφάλαισ φυσικά, θεολογικά, ηθικά
τε και πρακτικα ρν' ("Φιλοκαλία" Δ', 134 187).
Νικ Γ Πολιτης
ΓρηΥόριος ο ΠαλαμΆC; (Κωνσταντινουπολη,
1296 - 14 Νοεμβρ. 1359, θεσσαλονικη). Eγνω
ρισε την έξω και την έσω παιδεια στο Πανεπι
στήμιο της Κωνσταντινουπολης το οποίο τότε
διηυθηνε ο θε6δωρος ο Μετοχιτης.. Στράφηκε
όμως ενωρΙτερα αποκλειστικά σχεδόν προς τη
θεολογία. Εγκατέλειψε την Πόλη και ηλθε
στον Αθωνα, αργότερα στο Παπικιο Ορος, στη
Βέροια, και τέλος έγινε επισκοπος θεσσαλoνΙ
κης το 1346. θεωρείται ως ο ανανεωτής του η
συχασμου" .
Ο Γρηγόριος ειναι πολυγραφότατος, έχει μάλι
στα σωθεί το σύνολο σχεδόν του έργου του,
τα δε συγγράμματά του διακρινονται σε εκεινα
που έχουν ως αντικείμενο τα σχετιζόμενα με
το άγιο Πνευμα, σε επιστολές προς διαφόρους
αντιησυχ.::ιστές, σε ποιμαντικά και ασκητικά
Ιδιως όμως, επειδη έγραφε πάντοτε ΠΡOKειμέ
νου να απαντησει σε όσους παρενέβαλλαν ε
μπόδια στην ορθη τοποθέτηση της Εκκλησίας
απέναντι στα διάφορα προβληματα, τα έργα
315
ΓρηΥόριoc; ο Σιναίτης
του αναφέρονται κυρίως στην έριδα που ξέ-
σπασε αυτή την εποχή σχετικά με το αν είναι
δυνατή η γνώση του θεοu από τον άνθρωπο.
Ειδικότερα ο Παλαμάς, σχετικά με την ησυχα
στική άποψη, ήλθε σε συγκρουση με τη σχoλα
στική αντlληψη, που θέλησε να εισαγάγει ο εκ
KαλaβρΙας Baρλαάμ.. Έτσι ο επίσκοπος θεσ-
σαλονίκης δίδασκε ότι ο θεός δεν είναι αKατά
ληmος και αναπόδεικτος, όπως υποστήριζε ο
Baρλαάμ, αλλ' αποδεικνύεται, όχι βtβαια και
αποκλειστικά με λογικές κατασκευές, παρά με
την πιστη, τον φωτισμό και την παράδοση
(Χρήστου, ΑΌ 212, 13,421,28). Οι "ενέργειες"
οι ονομαζόμενες "ιδιότητες" του θεου, και όχι
η ουσία του, φaνερωνoνται στον άνθρωπο.
Στην κατάσταση αυτή ο άνθρωπος αισθάνεται
μια θέρμη εσωτερική και βλέπει το θείο φως,
το οποΙο είναι ουσιαστικό και όχι συμβολικό
και φaνερωνει ακριβως τις θειες ενέργειες.
Αλλωστε η αίσθησή του μαΡτυρει ότι είναι
πραγματικό. Το φως αυτό ειναι, κατά τον Πα
λαμά, το ιδιο με εκεινο που φaνερωθηKε κατά
τη Μεταμόρφωση στο θαβωρ. Οι αντιπαλοι
του τον κατηγορουσαν, μαζι και τον ησυχα-
σμο, ότι έτσι εισάγονται και άλλοι κατωτεροι
θεοι. Η απάντηση του Παλαμά στις κατηγορίες
ειναι ότι οι ενέργειες ειναι η "υφειμένη" θεό
της και όχι άλλος θεός. Οι απόΨεις του Παλα
μά στηριζονται στη διδασκαλια του Χριστου
και των Αποστόλων, στις αποφάσεις των Συνό
δων, αλλά και στα συγγράμματα των παλαιών
μυστικων θεολόγων, ιδιως των Καππαδοκων,
του Μακαριου, του Διονυσιου, του Μαξίμου
του Ομολογητου., αλλά και στη ζωσα μoναxι
κη πραγματικότητα. Η Εκκλησια δέχθηκε τη δι-
δασκαλία του και, εννιά χρόνια μετά τον θάνα
τό του, τον κατέταξε στους αγίους (βλ. και λ.
ησυχασμός βυζαντινός). Έργα του: PG 150-
151, Συγγράμματα. Α'-ΔΌ επιμ. Π. Κ. Χρήστου,
Θεσσαλονικη 1988Ό- Κεφάλαια φυσικά, θεoλo
γικά, ηθικά τε κσι πρακτικά ρν' ("Φιλοκαλία" ΔΌ
134 1 87). Υπtρ των ιερως ησυχαζόντων. ("Φι
λοκαλία" ΔΌ 123-131) - Αγιορειτικός τόμος....
Συγγράμματα ΒΌ επιμ Π Κ. Χρηστου, θεσσα
λονίκη 1988? 567 578
Νικ Γ Πολιτης
ΓρηΥόριoc; ο ΣιναίΤΗC; (1255 1347). θεωρείται
ως ο ανανεωτής του ησυχασμού.. Γεννήθηκε
στο Κούκουλο. κοντά στις Κλαζομενές, και
γνώρισε από μικρός τη "θύραθεν" και την εκ-
κλησιαστική παιδεία. Έγινε μοναχός στη μονή
της αγ. Αικατερίνης του Σινά, από όπου και η
nρoσωνυμια του. Στη συνέχεια πήγε στο Αγιο
Όρος, στη Χίο, στην Κωνσταντινούπολη και,
τέλος, στο όρος Κατακρυωμένος. όπου και πέ
θανε (1347). Ο Γρηγόριος προέτρεπε τους μo
ναχούς να διαβάζουν τις πραγματείες για την
προσευχή και τον ησυχασμό που έγραΨαν ο
Ιωάννης της Κλιμακος.. ο Ισαάκ, ο άγιος Μάξι-
μος", ο Νέος θεολόγος και ο μαθητής του Nι
κήτας Στηθάτος. Στο έργο του υπάρχουν μετα
ξύ άλλων καφιες διακρίσεις των παθων (Kεφά
λαια ... 77). Ακολουθωντας πολύχρονη παρά-
δοση, κάνει λόγο για τα οκτώ πονηρά πνεύμα-
τα, τους προστάτες της πονηρίας, από τους o
ποιους τρεις μεγάλοι: της "γαστριμαργίας",
της "φιλαργυριας" και της "κενοδοξίας"' και
πέντε μικρότεροι: της "πορνείας" και "οργής"
και "λυπης" και "ακηδιας" και "υπερηφaνίας".
(Κεφάλαια '" 91). Επειδή η ζωή του μοναχου,
κυριως, πρέπει να διακρίνεται για την ταπείνω
ση, ο Γρηγόριος δίδασκε ότι υπάρχουν εmά
δρόμοι που οδηγουν σ' αυτή: η σιωπή, η ταπει
νοφροσύνη. η ταπεινολογία, η ταπεινοφορΙα, η
αυτομεμΨία, η συντριβή, η εσχατιά. Eιδικότε
ρα την ησυχαστική του μέθοδο τη χώριζε σε
τρια στάδια. Κατά το npωτo, ο ασκούμενος
πρέπει να κάθεται χαμηλά και να προσπαθεί να
κατακΡοτησει τον νου του στην καρδιά του.
Αυτό συντελειται με την επίκληση του θείου ο-
νόματος, της ονομαζόμενης και μονολογίστου
ευχής, δηλαδη του "Κυριε Ιησού Χριστέ, ελέη
σόν με". Στο δευτερο, ο μοναχός, aπαλλαγμε
νος από βιοτικές φροντίδες, γινεται αντΙKειμε
νο θείου φωτισμού Τέλος στο τρίτο, για το
οποίο δεν άφησε μαρτυριες, γίνεται η συναρ
παγή του όλου ανθρωπου προς τον θεό. Έργα
του: Κεφάλαια δι' ακροστιχΙδος πάνυ ωφtλιμα
ρλζ' ("Φιλοκαλία" ΔΌ 31 62) και PG 150, 1237
1300. Περι ησυχίας και προσευχής και ότι
χωρις οδηγού ευχερώς συνεισtρχεται η πλάνη
(PG 150, 1304-1347)
Νικ Γ Πολιτης
ΤΕΛΟΣ Α' ΤΟΜΟΥ
ΦιλΟΣΟΦΙΚΟ. ΚΟΙΝΩΝΙΟλΟΠΚΟ λΕΞIΚΟ
Εκδοτικι'Ι επιμέλεια: ΠΑΝΟΣ Κ. ΚΑΠΟΠΟΥ ΛΟΣ
Τόμoc; Α': αβατόρα Γρηγόριος ο ΣιναΙτης
Σελlδες: 320, ΧαΡτΙ γραφής Σαμοό των 100 γρ., σχήμα 7Οχ10Ο 1/16
-Τοσύνβεση . φιλμ: ΚΩΣΤ ΑΣ. ΚΑΠΡΙΠΗΣ
Αθήιια, Θεμιστoκλtoυς 53, τηλ. 38 47 131 38 11 806
lΙοντ6ζ: ΣΥΜΒΟΛΟ
Ν. Λιόσια, Δολιανων 18 & Σάσωνος 2, τηλ. 2691397
Eιmίιιωαη - Off8et: ΝΑΠΟΛΕΩΝ ΚΑΡΕΝΤΖΟΣ
Περιστέρι, Μονή Δαμάστας 6, τηλ. 57 33 244
818λ10&:01α: Ι ΜΟΥΠΗΣ
Αιγάλεω, Εμμ. Παπά 6, τηλ 34 63 702 . 34 75 445
Ο npωτoς τόμος δόθηκε στην κυκλοφορΙα τον Οκτωβριο 1994