Текст
                    МАХМУДОВ

УЗБЕКИСТОН ССР ФАНЛАР АКАДЕМИЯСИ А. С. ПУШКИН НОМИДАГИ ТИЛ ВА АДАБИЕТ ИНСТИТУТИ К,. МАХМУДОВ АХМАД ЮГНАКИЙНИНГ „ХИБАТУЛ ХАКОЙИК“ АСАРИ ХАКИДА (КИРИШ, ФОНЕТИКА, МОРФОЛОГИЯ, ТАНКИДИИ MATH, ТРАНСКРИПЦИЯ, ШАРК, ЛУЕАТ) УЗБЕКИСТОН ССР «ФАН» НАШРИЕТИ ТОШКЕНТ-1972
4С М37 Мопографияда XII—XIII асрда яшаб ижод этган адиб А^мад Югнакийнинг «Дибатул хацойиц» асари тил хусуслят- лари тахлил этилган, мазкур асарнинг лугати, танкидий тексты келтирилган. Бу асар ! туркий тиллар билан шугулланувчи илмий ходимлар, олий укув юртларининг филология факультетлари у^итувчилари, студентлари учун мулжалланган. М а с ъ у л м у а р р и р Филология фанлари кандидаты Д. КАРИМОЗ Махмудов Ц. Ахмад^Югнакийнинг «Х,ибатул ха.койик» асари Хадида (Кйр'йш, фонетика, морфология, тандидий мата, транскрипция, шарх, лугат). Масъул мухар- рир филология фанлари канд. К. Каримов. Т., «Фан», 1972. 300 б. (УзССР ФА А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт ин-ти). Махмудов К. «Хибатул хакайик» А. Югнаки. 4С+4И 7-2-2
«Кибатул ^а^ошщ» XV асрдан сунг XX аср бошларига 1<;адар унутилган эди. Бу асар Урта Осиё ва бопща ^лжаларда яшовчи туркий хал^ларнинг умумий муштарак ёзма ёдгорли- гидир. «Кибатул ^а^ойзщ» асари купчилик туркий хал^ларнинг тил хусусиятларини диахроник ва синхроник томондан урга- ниш учуй йирик манба ^исобланадй, Бу ёзма ёдгорлик «К,утад- гу билиг»дан бир оз кейин битилган дидактик мазмунга эга бадиий асардир. Шунга кура, асар адабиётшунос олимлар томонидан урганилиши зарур энг ^адимги манба ^исоблана- ди. Бундан таш^ари, асарда уша даврнинг ижтимоий фижр- ларини акс этдирувчи гоялар мавжуд булиб, файласуф, эконо- мист ва боища соха олимлари учун ^ам илмий тадци^от ишла- рини олиб боришда му^им манбалардан саналади. «Хибатул ^ак;ойик»нинг х,ажми жуда кичик — икки юз эллик олти байтдаи иборат. Шунинг учуй ушбу китобиинг фонетика ва морфология к.исмида келтирилган мисоллар куп уринда такрорланиб туради. «Х4ибатул ^акойик»нинг танцидий текстини тайёрлаш учун 1480 йили Абдураззок Бахши томонидан Истанбулда кучирил- ган асар нусхаси асос кщлиб олинди. «^ибатул ^ак(ойшр>нинг танфздий матни асарнинг уйгур ёзуви билан битилган бир нус- хаси, араб хати билан ёзилган икки нусхаси ^иёсланиб, айрим- ликлар изо^да берилди. Асарнинг матни учун асос ^илиб олинган нусхада тушиб колган икки байт унинг уйгурча ва арабча ёзувидаги боища нусхаларидан олиниб тулдирилди. Ушбу ишни тайёрлашда кумак ва масла^атлари билан якиндан ёрдам берган Узбекистан Фанлар академиясининг мухбир аъзоси филология фанлари доктори, профессор F. Аб- дура^моновга, узбек тилини тарихий-киёсий урганиш сек- торининг ходимлари: филология фанлари доктори С. Mv- таллибовга/ филология фанлари кандидатлари: К^. Каримов; Ш. Шукуровга ва, шунингдек, мазкур ишни тайёрлаш учун имконият яратиб берган А. С. Пушкин номидаги Тил. ва ада- биёт институти дирекциясига самимий миннатдорчилик бил- дираман. Автор 3
ШАРТЛИ ЦИСЦАРТМАЛАР ар., араб—асарнинг арабча ёзувга асосланган тексти (Н. А. 1). Др. I (/?. /?. А.) Рашид Радмат Арат томонидан асарнинг „А“, „В“, „С“ (А. Б, Ж) нусхаларига асосланиб тузилган тандидий тексти. 1951 йил Истанбулда нашр дилинган (Е. А. У., Atebetii‘1 Hakayik). Ар. II (/?. R. А.) — Рашид Радмат Арат томонидан асарнинг диёсий текс- тйга илова дилиб берилган уйгурча ,А* нусхаси. Ар. Ill (R. R. А.)—Рашиц Радмат Арат томонидан асарнинг диёсий текстига илова дилиб берилган арабча ва уйгурча „В“ (Б) нусхаси. Ар. IV (R.R. А.) —Рашид Радмат Арат томонидан асарнинг диёсий тек- ста илова дилиб берилган арабча „с (ж)“ нусхаси. ЕАУ — Edib Ahmed Yiigneki. форс (перс) — Араб ёзуви билан ёзилган форсча текст. Н.А. I —Нажиб Асим томонидан 1915—1916 йиллари Истанбулда нашр этилган „Хибатул дадойид“ нинг (I дисм) XV асрда Абду- раззод Бахши кучирган арабча нусхаси Н. А. II — „Хибатул дадойид“нинг (II дисм) 1915— 1916 йиллари Истан- булда Нажиб Асим томонидан нашр дилинган (тузатилган) арабча, уйгурча тексти (факсимили), Ь.д l/Ju — Шардщунослик институти. Узб. ФА — Узбекистан Фанлар академияси. Уиг. — Уйгурча ёзувга асосланган текст. Л- А-— „Хибатул дадойид“ I — II. Истанбул, 1915—16. МК, I, II —Махмуд Кашгарий, Девону луготит турк, I, II том, , Трщкент, 1960, 1962. МК, III -Мадмуд Кашгарий, Девону луготит турк. III том, Тош- кент, 1963. МЛТ~ С. М. Муталлибов, Морфология ва лексика тарихидан дис- дача очерк, Тошкент, 1959. ГО — А- М. Щербак. Грамматический очерк языка тюркских текстов , ,Х’—XIII вв. из Восточного Туркестана, М. — Л., 1961. ГСУ — А.. М. Щ е р б а к, Грамматика староузбекского языка, М. — Л., ТЯ — Н. А. Б а с к а к о в, Тюркские языки, М., 1960. ПДП— С.; Е. /М а л о в, Памятники древнетюркской письменности, М.— : -Л., 1951. ЕП — M/iA/i'Bia t м а и о в, Язык енисейских памятников древнетюркской письменности, Фрунзе, 1959. У Я — В.у (У . Р р щ е. т о в,< Узбекский язык; Ташкент, 1959. АФТ — IE М. М ё л и 6 р а и с к и й, Араб филолог о турецком языке, СПб., 1900. 4
ОП—В. М. Н а с и л о в, Язык орхоноенисейских памятников, М., I960 КБН (_>-Узб. ФАШИ, № 1809. ^Ui/Узб. ФАШИ, № 1834. Шартли белгилар: > < — утиш. / / — параллель ишлатиш. со — товуш алмашиш. = — мос келиш. / / — иккинчи хил кулланишлар. [ ] — иккинчи хил параллель кулланишлар. : — суз ёки товушлар мослиги. Унлилар учун кулланилган транскрипция: 1) тил олди унлилар. а) лаблашмаганлар: а — кенг, юмшок; 5—юмшок, урта кутарилиш; и — тор, ЮМШОК- б) лаблашганлар: • в — урта кенг, юмшок: у — тор, ЮМШОК. 2) тил орка унлилар. а) лаблашмаганлар: а — кенг, цаттиц; ы — тор, даттиц. б) лаблашганлар: о — урта кенг, цаттиц; у — тор, каттик. Айрим ундошлар учун цулланилган транскрипция1 — ff, п (портловчи жарангли ва жарайгсиз лаб ундоши). — ж/дж/, ч (жарангли ва жарангсиз тил олди аффрикат). — з (тиш - тиш танглай ундоши). — н (сонор, коришик, бурун ундоши). —в (лаблашган, жарангли, сиргалувчи). с а/г_а/ — ТГ (лаб-тиш жарангли, калин). (_у — й (и) (тил урта сиргалувчи ундош). — ф (сиргалувчи, жарангсиз лаб ундоши). 1 Босмахона имкониятларини хисобга олиб уйгурча ёзув билан ифода-, ланган сузлар транскрипция оркали берилди. Бошка ундошларни тран- скрипция цилишда хозирги замов узбек ёзувидан фойдаланилди. • < ' ' 5
ДИБАТУЛ ^АЦОЙИЦ" АСАРИНИНГ ЁЗИЛИШ ДАВРИ, РОЯСИ ВА УНИНГ АВТОРИ Х.АКИДА X аср Урта Осиё халцларининг цаётида ицтисодий, сиёсий, маданий жицатдан катта узгаришлар руй берган давр эди. Бу даврда бир иеча асрлардан бери цукмронлик цилиб келаётган араб халифалиги емирилади ва араблар томонидан босиб блинган улкаларда мустацил давлатлар вужудга келади. Мамлакатнинг шарций цисмида Кузрахонийлар, Мовароун- иацрда Сомонийлар, Барбий районларда эса Еазнавийлар дав- лати вужудга келган эди. 999 йилда К,орахонийлар ва Еазнавийлар томонидан Сомонийлар давлати емирилгач, бу цар икки давлатнинг чега- раси Амударё булиб цолди. Тез орада Сирдарёнинг цуни оци- мидан Зарафшон водийси ортали Марв атрофларига Разна- вийларнинг рухсати билан кучиб утган Салжуцийлар 1040 йили Данданакан яцинидаги жангда Разнавийларга цаттиц зарба бергач, цукмронликларини бутун Урта Осиё ва цушни мамлакатларга тарцатади. Бу янги тузилган давлатларнинг сиёсий, маимурий, ицтисодий, маданий цаётининг мустацкам- ланиб бориши учун шароит вужудга келади. Урта Осиё X—XI асрларга келиб, ицтисодий, сиёсий, ижти- моий ва маданий томондан ривожлана бошлади. Мамлакат- нинг моддий, маънавий, сиёсий жицатдан тарацций этиши, учун объектив имкониятлар мавжуд эди1. Европа билан Хитой уртасидаги <машцур «ипак йули» Урта Осиё ва Шарций Туркистон орцали утган2. Урта Осиё, Рарб ва Шарц мамлакатлари: ^индистон, Эрон, Русия, Хитой ва бошца мамлакат халцлари уртасида цадимдан савдо, маданий цамкорлик ва давлат ишларига дойр узаро муносабатлар давом этиб келгандир3. Мамлакатнинг ободончилигини, моддий цаёт даражасини юксалтириш учун царакат бир мунча кутарилади4. Мамлакат 1 Н. Я. Бичурин (Иакинф), Собрание сведения о народах, оби- тавших в Средней Азии в древние времена, том I, М. — Л., 1950, стр. 52 — 53; Я. F. F у л о м о в, Хоразмнинг сурорилиш тарихи, Тошкент, 1959. 3 В. В. Бартольд, История культурной жизни Туркестана, СПб. 1898 - 1900. стр. 67 — 70. 3 А. Ю. Якубовский, Очерк из истории туркменского народа и Туркменистана в ХШ — XIV вв. Материалы для обсуждения, Ашх., 1954. 4 КБН Уз. ФАШИ, инв. № 1809, 1596 —161а-бетлар. б
экономикасининг усиши уз навбатида маданий ^аётнинг ривожланиши учун замин ^озирлар эди. К.орахонийлар мамлакатда сиёсий, маъмурий ва хужалик ишларини муста^камлаб олгач, узларининг ^укмронликларини идеаллаштириш ма^садида маданий ^амда маънавий ^аётга эътиб’ор бера бошлайдилар. Урта Осиё халцларининг маданияти К,орахонийлар ^оки- мият тепасига келмасдан анча илгари, жуда илк замбнлардан бошланади. Шунга кура, XI—XIII асрларда яратилган маданий мерос- лар жуда ^адимий заминга эгадир. Жумладан, ёзув тарихи5, бадиий асарлар, хайкалтарошлик ва айрим аник; фанлар илк замонларда бошланган6. К^орахонийлар даврида, XI—XIII асрларда жуда куп ёзма асарлар яратилиб, булардан баъзилари йу^олиб, бир кисми ^озирги кунга ^адар са^ланиб долган. Бу ёзилган асарларда философия, тарих, ицтисод, тилшунослик, табиат фанлари, .дидактика ва бопща фанлар со-^асида ба^с этилади. XI асрларда Урта Осиё ва бонща районларда яшаган тур- кий ^абилалар уртасида и^тисодий, маданий алоцалар куча- йиб боради. Бундан ташцари, турк хал^ларининг бир 1^исми ислом динини ^абул цилиши, араблар билан и^тисодий, 'мада- ний ало^алари кучайиб бориши ^ар икки хал^нинг тилини урганиш учун имконият берадиган асарлар ёзилишини талаб .^илар эди7. XI—XIV асрларда яшаб ижод этган адиблар, философлар тарихчилар, олимлар ёки мутафаккирлар уз асарларида замо- насининг ицтисодий тузуми асосида вужудга келган дунёда- рашларини ифода этиш учун уринганлар. У даврнинг диний <щим таълимотларидан бири суфизм эди. Адиблар, тарихчилар ва бошдаларнинТ асарлари суфизм гоялари билан сугорилган булар эди. Аммо замонанинг илгор адиблари, тарихчилари уз асарларида реал ^аётни ифодалашга, дунёвий гояларни таран- нум этишга интилганлар. Суфизм таълимоти реал >;аётга нисбатан реакцион роль ^'йнар, инсонларни пассивликка, турмушдан воз кечишга олиб келар эди. Купинча, суфизм таълимоти асосида дидактик асарлар ёзилар эди. Бундай асарлар суфизм таълимотига мувофи^, ислом динининг ахло^ нормалари, юридик ^онун- лари асосида тарбиявий ишларни олиб боришни талаб килар эди. 6 С. Е. М а л о в, ПДП: 1951. М. Е. Массон, К истории открытия древних турецких рунических надписей в Сред. Азии, Л., 1936. в В. В. Бартольд, Курсатилган асар, 1898 — 1900. 7 Н. А. Баскаков, ТЯ., стр. 46 — 47, 172; В. В. Решето в, УЯ, стр. 17. 7 7 . ' ' Т
XII—ХШ асрларда ёзилган асарлар, жумладан А^мад Югнакийнинг «Хргбатул ^а^ойи^» асари ^ам гояси жи^атдан : асосан феодализмга хос маълум бир гуру^ мафкурасини акс эттиришга даратилган эди. Асарнинг мазмуни асосан дидак- - тикага дойр масалаларии уз ичига олади. Уша даврдаги ижти- : моий, сиёсий, ахло1(ий, линий, идтисодий муносабатларни тар- тибга солиш учун суфизм таълимоти таъсирида шоир уз фикр- ларини таллин цилади. Югнакий суфизм таълимоти таъсирида - булса ^ам, дунёвнй ^аётдан ажралмай яшашни таргиб этади. Дунёвий ^аёт билан богланишни таргиб этиш ^ша давр му^и- тида катта жасорат эди. А^мад Югнакий уз даврининг говори синф табадаларинц инсофга, саховатга, адолатга, маърифатга, яхши ахлодли бу- лишга ундайди. Асарнинг уар уайси бобида автор томонидан кузатилган . мадсадлар бир'ма-бир курсатиб утилади. Шоир уаддидан ошиб кетган феодалларни ва уларнинг уимоячиси мугул босуинчи- ларини уз таълимоти ортали инсофга чауиради. Адиб Аумад Югнакийнинг шахсий уаёти ва тугилиб усган ери уауида маълумотлар туда эмас. Айрим манбаларда- Адибнинг уаёти уауида берилган маълумотлар уисуа ва‘ баъзи бирлари ишонарли эмас. «Хибатул уауойиу»нинг ким томонидан ёзилгани, авторнинг оти, отасининг номи, унинг уаерда яшаганлиги, бошуа адибларга нисбатан тутган мавуи, жисмоний жиуатдан ожизлиги уауида асарда уисуача маълу- мотлар мавжуд: Адиб Ахмад атым адаб, панд сезум, Сезум мунда калур, барур бу езум8 (Н. А. I — 88). Отим — Адиб Аумад, сузим панд, наси^ат, одоб беришдан ибо- рат, сузим бу дунёда долиб, узим у дунёга бораман. Атаси аты Махмудый Йугнэкий, Адиб Ахмад9 оглы йох ол дич шаки [Н. А. I, 92]. Отасининг оти — Махмуд Югнакий, Адиб А^мад унинг угли эканлигига ^еч дандай шуб^а йуд. । La 8 Ар. I. 77; Ар. II. 57; Ap., Ill, III; Ар. IV, 162; H.’A. II, 51. ' 9 Mahmud (Ар. I, 78); Махмуд (Ар. II, 60). 8
Адибныц йэри10 аты Иугнэк эрур, Сафалык ажаб йЭр кецуллэр йарур [Н. А. I, 92]. Адиб тугилган ернинг номи Югнак шадри, об-давосининг софлиги жидатидан кунгиллар яйрайдиган (очиладиган) • ажойиб ердир. Бу фактлар дадицатан дам «^ибатул хацойиц» асари Ад- мад Югнакий томонидан ижод этилганлигини сузсиз исбот- лайди. Шоирнинг отаси Мадмудий Югнакий эканлигини шахсан узи айтиб утиши Адмад Югнакий чиндан да^м Югнак деган шадарда тугилиб усганлигига ва у ерда ижод этганлигига деч- дандай шубда долдирмайди. Бундан ташдари, Мир АлиШер Навоий «Насоимул мудабба» деган асарида Адиб Адмаднинг номини эслаб утади ва «Хргбатул дацойид»дан дуйидаги мисол- ларни келтиради11: O^.a*>L^.AA-*i C^IaaJaaJ ф.АЛЗ Ia$^J C^IaaJLaJ _уА^А AaaaA J La^-J La*aA.A^ ( Ld , Тилин бэктэ12 тутгыл тишин сынмасун, Калы чыцса бэктэ тишинни сыйур. Тилингни бекит, тут, тишинг синмасин, агар чидиб долса, бекит (булмаса) —тишингни синдиради. Келтирилган фактларга кура, Адмад Югнакийнинг шах- сияти ва унинг «^ибатул дакойик» асари XV—XVI асрларда дам бутун жамоатчилик орасида машдур булгани куринади. Бундан ташдари, яна Адибнинг шахсий даётига дойр баъзи бир фактларни асарнинг узида учратиш мумки'н. (_5-АаЭ J J-— (J.AJ f f Jj—' Адиблар адибы фазиллар башы Гехэртин сез аймыш азын сез биши (Н. А. I, 91). Адиблар адиби, фозиллар боши пухта уйланган айрим суз гавдарларини айтибдир. Бу фактлар Адиб Адмад Югнакийнинг етук шоир, замона- сининг улуг билимдони эканлигини курсатса, иккинчи томон- дан, узининг замондош шоирлари, адиблари олдида дурматга сазовор эканлигини билдиради. Адибнинг маликушшуаро бул- гани дацида маълумот булмаса дам, узининг дамкасбларига 10 yiri, Уйкпек (Ар. I, 80). 11 p5UJ ^зб. ФАШИ, № 857, 274 а. У « bektin [Ар. I, 57; Ар, II, 14; Ар. III, 76; Ар. IV, 130; НА. II, 38.]. 9
адабиёт илмидан таълимот бергаилиги э^тимолдан узо^ эмас- дир. Мир Алишер Навоий А^мад Югнакий турк цавмига таал- лу^ли булиб, туркча шеър айтишда ни^оятда мо^ир эканлиги- ни айтиб утади13. Адиб Ахмад Югнакий уз даврининг истеъдодли шоири эканлигини курсатувчи фактлар «Хибатул ^а^ойид»дан таш- дари бошца асарлари ^ам булиши мумкин деган фикрни туг- диради. Аммо бу ха уда биз далил келтира олмаймиз. А^мад Югнакий жисмоний жи^атдан ожиз эканлиги наки- да шоир «\ибатул :\адойи^»да таъкидлаб утади: Туга кермэс эрди адибныц казн14 (Н. А. I, 91). — Адибнинг кузи тугма кур эди деб, узининг кузи кур эканлигидан, дунёнинг ^ар ^андай ноз-неъматларидан ба^ра- манд була олмаслигидан нолиганлигини ифодалайди. Алишер Навоий А^мад Югнакий ^ацидатан кур булса jjaw, дили кузи очи^, oof жишиларга нисбатан равшан эди, деб айтиб утади15. Шоирнинг кузи кур эканлиги туррисидаги маълумот — асар Адиб томонидан огзаки айтилиб, бопща котиблар тарафи- дан ёзиб олинган булса керак деган фикрни тугдиради. АСАР НУСХАЛАРИ ХАЦИДД «^ибатул ха^ойих» асарининг асл дулёзма нусхалари биз- да топилгани йух- Арат Ра^матий бу нодир асарнинг араб ва уйгур ёзуви билан Истанбулда Абдураззо^ Бахши кучирган нусхани «В». (Б), Хиротда кучирган уйгурча нусхани «А», XVI асрда номаъ- лум шахе томонидан Туркияда кучирилган арабча нусхани (ж) с деб номлади. Бу нусхалар Истанбул кутубхоналарида са^ланмокда16. Бундан таш^ари, Д, Е нусхалари Туркиянинг бош^а ша^ар кутубхоналарида, f нусхаси Берлинда мавжуд эканлиги хаАВДа Рашид Ра^мат Арат томонидан хабар бери- лади17. Асарнинг А нусхаси 1444 (^иж. 848) йилда номаълум шахе томонидан Туркияга келтирилган. 13 J.j Узб. ФАШИ, №857, 273-274а. .. 14 Н. А. II. 53; Ар. II, 60;Ар. III, 113; Ар. IV, 164. 1Б <Ч-=м-И ^зб. ФАШИ. №857, 273(7- 274й, 16 — 17 ЕАУ, Atebetul Hakayik, Istan., 1951, (girl?), 20—37 (R.R.A.) SO
Уйгур ёзуви билан ёзилган бу нусха Самардандда Зай- нул Обиддин деган котиб томонидан кучирилганлиги дади- да хабар берилади. Асарнинг бу нусхаси 246 байтдан иборат17. Асарнинг «В» нусхасини XV асрда Урта Осиёдан Абдураз- зод Бахши деган киши Истаибулга бориб, шу нусханинг дул- ёзмасини уйгур ва араб алифбесига кучириб ёзганлиги дади- да Нажиб Асим хабар бериб утади18. Адмад Югнакий асари «^ибатул дадойид»нинг «В» нусха- си 254 байтдан иборат булиб, унинг неча бобдан иборат экан- .л'иги дадида китобда маълумот берилган: Iс-->Ь ’-дУ* Тузэттим19 бу он терт баб ичрэ сези (Н. А. I. 91). — Бу ун турт боб ичига сузни туздим (туздирдим) (ун турт бобдан иборат дилиб ёздим). Бу фактлар асар ун турт бобдан иборат эканлигини кур- сатади. Аммо Абдураззод Бахши араб алифбесига кучирган «В» нусхада баъзи бобларнинг сарлавдасини тушириб долдир- ган. Шунинг учун дам бобларнинг сони ка'майиб долган. Нажиб Асим 1915—1916 йилда Абдураззод Бахши томони- дан араб ва уйгур графикаси билан кучириб ёзилган с\ибатул дадойид»нинг «В» нусхасини ва узининг алодида тузатиш киритган диёсий текстини бир житоб долида эълон дилади. Мазкур «В» нусхада 2 байт туширилган. Бу туширилган байт- лар Арат Радматий тузган диёсий текст (транскрипция)да «А» нусха асосида тикланади. Асарнинг «В» нусхасида туширил- ган байтларнинг бири илмнинг адамияти дадида сузланган бобга тааллудли булиб, уни дуйида келтирамиз: Bilig bilmegendin bir аш;а budun, Oz elgin but itip idim bu tidl (Ар. I., 50). Туширилган иккинчи байт адиб Адмад дадида сузланган •бобнинг охирига тааллудлидир. Bilip tutsa her kim edibning sozin, Halaylk ara ol gflzinler ozin (Ap. 1. 81). «Хдбатул дадойид»нинг дастлаб дайси ёзувда ёзилганли- гини анидлаш анча мураккаб масаладир. Асарнинг дайси ёзувда ёзилганлиги тугрисида бошда манбаларда маълумот учрамайди. Фадат «^ибатул дадойид»нинг «В» нусхасида мугул (уйгур) хати билан ёзилганлиги курсатиб утилади. * 10 17 Шу асар, (giris) 20 — 37-бетлар. 1SH. А. 1, 17—18-бетлар. 10 tiikedi (Ар. I, 79); тузатти (Ар. II, 59; Ар. III, ПЗу тугэтти (Ар. •IV, 163; Н. А. II, 59). ? i ж < IV
у ° ^у .»и у у 0 - " Jf J ! dxj I djLlj dj l.*w ! djO <La.5*^ ^дАй-о 1^.лл (J-S^ I Ja-aJlj A-aJ_j_a^.J| ialj ^.^ul Мугул тилида ёзилган рисолалар мажмуаси ва «Ма^занул- Асрор» китобининг четларида мурул хатида туркча (текст) бор (царанг: НА, I, 10—11-бетлар). Бу келтирилган маълумотда «мурул тили» иборасининг Кулланишига маълум сабаб бор: уйтур ёзув'инй муруллар ^ам Кулланганлиги туфайли уни баъзан «мурул хати» номи билан атагаилар. Иккинчидан, турклар XV асрларда уйгур ёзувидан кам фойдаланганлар, муруллар эса деярлик шу хатни туда равишда ишлатганлар. Бундан ташцари, бу келтирилган хабар «Хибатул ^ако- йи19>нинг дастлабки нусхаси уйгур ёзуви билан ёзилган деган хулосага келишга асос беради. Нажиб Асим томонидан «Хибатул ^а^ойи^»нинг «В» нусха- си 1918 йилда яна нашр цилинади. Асарнинг «В» нусхаси ,1951 йили Истанбулда Арат Ра^матий тарафидан уз транскрипция- си ва изо^ига илова тарикасида «А» ва «С» нусхалари билан бирга эълон килинади. «Хибатул ^ацойи^нинг XV асрда Абдураззо^ Бахши ку- чирган «В» нусхасининг арабча тексти ушбу иши'миз учун асос: ^илиб олинди. Асарнинг бу нусхасидаги арабча текст давр- эътибори билан бошка нусха («А») билан тенг булса ^ам, ор- фографик жи^атдан характерлидир. «^ибатул ^а^ойиц»нинг с(ж) нусхаси араб хати билан: ёзилган ва 242 байтдан иборат. Бу нусханинг цачон кучирил- ганлиги накида ишоралар йук, фа^ат Туркия султони Боязид II (1481—1512)нинг му^ри брсилган. Шунга кура, асарнинг «с» (ж) нусхаси XV аср охири, XVI аср бошларида кучирил- гаи, деган хулосага келамиз. Иккинчидан, бу нусхада усмон- ли турк тили хусусиятларининг булиши унинг Туркияда кучи- рилганидан далолат беради. «Д», «Е» ва «I» нусхалари айрим парчалардан иборат. «^ИБАТУЛ ХАЦОЙИЦ»НИНГ УРГАНИЛИШИГА ДОИР XV—XVI асрлардан сунг «^ибатул ^акойиц»нинг мавжуд- лиги ^а^ида маълумот учрамайди. XX аср бошларида Нажиб Асим асарнинг бир кисмини эълон.цилиб, «^ибатул ^акрйик»- нинг мавжудлигини жамоатчиликка билдиради20. Нажиб Асимнинг шу иши ^ацида В. В. Радловнинг такризи эълон 20N. A. Balhassan oglu, untext oulgour du XII, S. KSz.„ 1906 VII, 257 — 279. 12. . : ' V
цилинади21. 1915 — 1916 йилларда «^ибатул цацойиц» Истан- булда («В» нусха) Нажиб Асим томонидан икки марта эълон цилиниб, булардан бири текст, таржима, айрим изоцлар билан босилса, иккинчисида асарни тулатиш мацсадида унинг факси- мили цам эълон цилинади22. 1925 йили асар «А», «В» нусхалари асосида яна Нажиб Асим томонидан нашр цилинади23. Бундан ташцари, машцур турк адабиётшуноси Фуадбей Купрулизода цам асар хацида махсус мацола ёзади24. Шунингдек, Т. Ковальский25. Ж. Денилар томонидан Нажиб Асимнинг «Кибатул цацойиц» юзасидан цилган ишла- рига такризлар эълон цилинади26. Совет олимларидан Е. Э. Бертельс цам «^ибатул цацойиц» асари цацида мацола ёзиб, унга адабиётшунос сифатида ёндо- шади ва асарнинг умуман узбек тилига муносабати цацида •фикр юритади27. «Кибатул цацойиц»нинг Арат Рацматий томонидан 1951 йил эълон цилинган нашрида асарнинг ёзилиши, автори, даври, ёзилиш урни, циёсий текста, лексикаси, индекси (курсаткичи) цамда илова тарикасида асарнинг мавжуд нусхалари берилади28. АСАРНИНГ ЁЗИЛИШ УРНИ ВА ВАЦТИ Асарда Югнак шацрининг номи зикр этилса цам, аммр бу шацарнинг географии урни, ацолиси, ижтимоий, ицтисоди.й ах- воли, маъмурий-сиёсий булиниши цацида «Кибатул цацойиц»- нинг узида хеч цандай ахборот берилмайди. Бошца манба- ларда Югнак шацрининг маъмурий булинишига дойр, цисман булса цам, маълумотлар учрайди. 21 VZ. Padloff, Ein uigurischer text aus dem XII. Janh. Изв. АН. VI, cep. 5, СПб. 1907, 377 — 394. 22 H. A. II. Истанбул, 1918. 23 Necib Asim, uygur yazisi He Hibetill hakayikin diger bir nushasl (Turkiyat, 1925, I, 227—233). 24 oil j I ФАШИ, Xs 8792,618. 25 T. Kowalski Kbrosi Csoma—Archuvum, Bud, 1925. 1/5. 422—430. 20 J. Deny, A propas d’un traite de moral tureen ecriture ouigoure du monde mus. 1925, LX, II, 189—234. 27Е.Э. Бертельс. Гуманитарные науки, КН., I сб., ст. К 25 летию САГУ, Ташкент, 1925, стр. 29/—46. 28 ЕАУ (R. R. А). Курсатилган асар. /
Нажиб Асим асарнинг му^аддимасида Дорахоиий хонлари- дан Сотук Бугрохои томонидан Югнак ша^ри ^амал килинган- лигини курсатиб утади29. Е. Э. Бертсльс Югнак ша.урини Фаргона водийсида жой- лашган деб курсатса30, В. В. Бартольд шу ша^ар Самарканд -область районларидан бирига жойлашганлигини таъкид- лайди31. Тарихий маибалардан Ибн Хавк;ал асарида Югнак шадри- нинг номи jjLaJ шаклида ёзилган булиб, Самарканд атро- фида жойлашганлиги таъкидланади32. Арат Ра^матий Ибнул Яцубнинг фикрига асосланиб, Югнак ша^ри «Агно-к» шаклида ёзилиб, Самарканд теварагига урнашганлигини айтиб утади33. Шупимгдек, Туркистон (Ясси) ша^ридан 20—25 км шардий жанубда жойлашган Югнак цишлоги яцинидаги Югнак тепа цадимги Югнак ша^рининг харобаси булса ажаб эмас. Умуман айтганда, Югнак ша^рининг географик урии .уаци- да маълумотлар турличадир. Купчилик маълумотлар Югнак ша^ри Самарканд атрофида жойлашганлигини .курсатади. Албатта, археолог ва тарихчиларимиз то-монидан маз-кур ша- харнинг географик мавки аницланишига ишоичимиз комил. Асар ^ач-он ёзилганлиги ^а^ида ^е-ч ^андай аник; маълумот йуд. Олимлар бу асарнинг ёзилиш даврини турлича таллин ^иладилар. С. Е. Малов бу асар X—XII асрларда ёзилган34 деб курсатса, Н. А. Баскаков XI—XII асрларда ижод этилган деб таъкидлайди35. А. М. Шчербек асарнинг ёзилиш даврини ^уйидагича курса- тади: «Дата составления рукописи •— 884 г. хиджри (1480 г.); скопировал текст Шейх-заде Абд-ар-раззак бахши36, аслида 1480 й'илда ёзилмай, балки 1480 Йили асарнинг «В» нусхаси Истанбулда кучирилган эди. «^ибатул ^ацойикршинг ёзилган ва^тини ёрдамчи далиллар воситаси билан аницлаш мумкин Феодализм шароитида ёзилган бадиий асарларнинг купчи- лиги айрим аристократ табацага -мансуб шахсларга багишла- нар эди. Автор «^ибатул х;ацойик;»’нинг ^ам бир давлат арбо- бига багишланганини айтиб утган: 29 Н. А., I, 11 — 13 бетлар. 30 Е. Э. Б е р т е л ь с, Курсатилган асар, 32-бет. 31 В. В. Бартольд, Туркестан в эпоху монгольского нашествия 32 СПб., 1900, стр. 133. 33 ЕАУ, | R. R. А. | Келтирилган асар (girls), 6 — 7-бетлар. 34 С. Е. М а л о в, ПДП., стр. 316. 35 Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 171. 36 А . М . Щербак, ГО, стр. 27 — 28.
i Дад испадсалар бэк учун бу китаб, чыцартым37 ачунда38 аты цалсув тэп (Н. А. I, 30). — Дунёда оти холсин деб, Дод Спо^солар бек учун бу ки- тобни ёздим. Иккинчи бир жойда автор асар багишланган шахсни Дод Сподсолорбек деб атамасдан, шо^им деб курсатади. СО J X | j.J i А.^—* сДааЗ ^AaC t уХ-С ' Шадым мадды бирлэ бэзэдим39 китаб, Оцуглы кишинин сэвунсун жаны (Н. А. I, 26). — У^ийдиган (ёки уциган) кишининг жони севинсин деб, шо.уим мад^и учун китоб ёздим. Шу келтирилган мисолимизга кура, Ахмад Югнакий «Х,иба- тул А31<ойи^»ни ю^орида номи зикр этилган шахе Дод Спохсо- лорбекнинг мадхи ва шон-шавкатига атаб ёзган. Асарда кур- сатилган Дод Спохсолорбек хаерлик ва хайси шахарнинг бош- лиги эканлиги хасида маълумот учрата олмадик. Арат Рахматий Дод Спохсолорбек хахиДа аних маълумот курсатмайди. Бу киши Дорахонийлардан булиб, Югнак шахри- да яшаган булиши мумкин деб айтади ва асар хижрийнинг VI асри охирларида ёзилгани тугри деб курсатади40. Салжух'ийлар, Дорахонийлар, Хоразмшодлар даврида хар- бий бошлицлар спохсолор унвони билан юритилган. Дод Спох- солорбек унвони билан Салжух султонларининг хУ3УРиДа амирлик вазифасида бир шахе булиб, бу кишининг исми Дод Уабаши эди, унинг отаси Олтун Тох амир булиб, Разнавий ' султонларига хизмат хилган41. Арат бу киши хахида бирор фикр айтмаган. Лекин у хижрийнинг V аср охирида яшаган, милоднинг XII асрига тугри келади42. Бундан ташхари, хижрийнинг олтинчи (милоднинг XII—XIII) асрида яшаган хоразмлик маицур олим Мухаммад Абдужалил Умарий-Рашидул-Вотвот ёки Рашидул Котиб (адабий тахаллуси)нинг «Жавохирул-^улоид 37 — 38 |*;А(Н. А. II, 11); Clkardim, ajunda (Ар. I, 46) чыкартым Цчыцардым, ачунда|| ажунда; (Ар. II, 8); j (Ар. Ill, 71); (Ар. IV, 125). 39 bezeyin (Ар. I, 45); бэзэиин (Ар. II, 6); J.j бэзэйин (Ар. IV; 122). 40E. А. У. (R. R. А.), Курсатилган асар (giri?), 7 — 8-бетлар. 41H. A. I. 12-бет. Материалы по истории туркмен и Туркмении, Т„ I, М.-Л, 1939, 383. . 42 Шу асар, 12 — 13, 442-бетлар. > 15
ва Завоидул-Фароид» деган китобида Мавлоно Валиюннаъо- мул — авдирул-Музаффарул-Манзурул-Ихтйёриддавла Волид- дин Нусратул-Ислом валмуслимин тожил-Умароий шараф Ту- рон Тугрул Дилич Спо^солорбек бин шижо Мухаммад бинил- Дасан бин Абдура^мон Дисом Амирул-Муминин деган шахсни курсатиб утган43. «Дибатул ^ацойшр> ^ижрийнинг V (милоднинг XII) асрида яшаган Дод Спо^солообек Дод Дабашига44 багишланган бул- са, асар эрамизнинг XI—XII асрларида ёзилган булиши мум- кин. Лекин асарнинг Самарканд нусхаси (R. R. А., II) да Турк ва Ажам мамлакатининг ^укмдори амир Мухаммад Дод Cnov солорбек номи арабча ибора билан сарлав^ада зикр ^илинади ва «Дибатул ^ацойиц» шу кишининг номига багишланганини билдиради. Асар ^ижрийнинг VI асрида, Хоразмшохлар заме- нила яшаган Тугрул Дилич Спо^солорбек бин шижо амир Мухаммад деган шахега багишланган, милоднинг XII—XIII асрларида ёзилган деб, айтишга тугри келади. Нажиб Асим асарнинг мукаддимасида «Дибатул ^ацойит^» Тугрул Дилич Спо^оолорбекнинг номига атаб ёзилган деб кур- сатиб утган. Мир Алишер Навоий «Насоимул му^абба» да Адиб А^мад Югнакий Бавдод шах;рида Сунни Маз^аби таълимотига асос< солган имом Аъзам ^узурида уциганлиги х;а^ида маълумот бериб утади. А^мад Югнакий Имом Аъзамнинг шогирди ва замондоши десак, у ^олда масалани анча чигаллаштирган бу- ламиз. Имом Аъзам хижрийнинг 80—150 йилларида яшаган45. Асарнинг тил хусусиятларини урганиш ^ам, унинг ёзилиш вацтини ашщлашда катта ёрдам беради. «Дибатул ^а^ойи^»да ^улланилган сузларнинг лексик, фо- нетик ва грамматик хусусияти, бир томондан «Дутадгу билиг»- ка я^инлашеа, иккинчи томондан, «Дибатул ^а^ойи^»дан кейин ижод этилган «Дисасул анбиё»га ухшаб кетади. Бу характерли ^олатни ^исобга олиш жуда зарурдир. Шунга кура, Е. Э. Бертельс ^адимги узбек адабий тилидан46 классик узбек адабий тилига утишда «Дибатул ^а^ойиц» «куприк» булиб хизмат этган47 деб курсатади. Да^ицатан ^ам, бу асарда эски ёки классик узбек адабий тилига утишда «куприк» вази- фасини бажарувчи лексик, фонетик ва грамматик хусусиятлар учрайди. 43 Шу асар, 12 — 13, 442-бетлар. 44 С51-—jU ^зб. № ФАШИ. № 4597, 150 а. 45 pLJf 1 UK Узб. ФАШИ. № 1889, 711-бет. 46 В. В. Решетов, УЯ, стр. 16; История Узбекской ССР, т. I,: кд. первая, Ташкент, 1955, стр. 270. 47 Е. Э. Б е р т е л ь с, Курсатилган асар, 42-бет. 16
XI—-XIV асрлар учун характерли сузлар «Кугадру билиг» ва «Цисасул анбиё»да учрагани каби, «Хибатул ^ацойи^»да ^ам учрлйди. Бундан ташкари, «Хибатул ^а^ойи^» дидактик мазмуиги эга булишга кура, унда диний тушунчаларни ифода- л'овчи араб} форс сузлари мавжуд. Умуман асарда атов;ли отлардин ва араб тилида ёзилган сарлав^алардан ташкари, 300 ГИ яцин араб, форс сузлари мавжуд булиб, бутун «Хибатул А<’1ЦОЙиц»да учраган сузларнинг 20% ни ташкил этади. Шу билан бнрга, уша давр адабий тили учун характерли булган «ц,- (й): О iX (з)» товуши ва бошка фонетик ^одисалар асар- да мпижуддир. Айни^са, баъзи бир грамматик категориялар лрхнпклаша бориш ^олатини ^ам учратамиз. Асарнинг анали- .411 нсоспда «Хибатул ^а^ойи^» XII асрнинг охирлари XIII аср- iiinir бошларида ёзилган деб айтишга тугри келади. АСАРНИНГ НОМИ ХАДИДА Асарнинг ким томонидан цаерда ва 1(ачон ёзилганлигини aiiiiiyiain билан бир цаторда, унинг номи ^а^ида маълумот берпо утиш му^им а^амиятга эга. Бу номнинг арабча суз бирпкмасидан иборат эканлигини асарнинг узида курсатиб утилит: Jjf d.Aj[ cStlxJ ulV J f СЛ p- tЛ.О I I Китабнын, аты эрур айбат (ибат) ул, Акаиик; иъбарат аърабтын48 ошул (Н. А. I, 92). Китобнинг оти «Хибатул булиб, арабча суздан иборат. «Хибатул ха^ойих» ёки «Айбатул а^ойи^» суз бирикмаси арабча «ха^и^ат совгалари» деган маънони ифода этади. Асарнинг номини олимлар томонидан илмий тадврщот ишларида уч хил вариантда атаганликларини куриш мумкин. Бирлари «Айбатул акойиц»49, иккинчилари «Хибатул ^а^о- йиц»50 деб курсатса, учинчилари «Атебатул ха^ойи^»51 номи билан атайди. Асарнинг «А» нусхаси «Атебатул ^а^ойиц» номи билан аталган. Бу суз бирикмаси арабча «^а^и^ат боблари» ёки «АП|)ицат эшиклари» деган маънони билдиради. Асарнинг 1 ,1 (Н. А., II, 54); arabdin (Ар. I, 80); арабтин (Ар. II, 200; Ар. III 114); • (Ар. IV, 165), 411 Н. А. Б а с к а к о в, ТЯ, стр. 172.. h” Н. А, 11; С. Е. Малов, ПДП,, стр. 316. « Е АУ (R. R. к), Курсатилган^асар.
Нажиб Асим томонидан иашр этилган «В» нусхаси «Дибатул Кацойнц» деб курсатилган. Асарнинг (ж) с нусхаси ^ам «^иба- тул ^ак;ойик» деб иомланган. «Дибатул кацойик»нинг Абдураззоц бахши кучирган нусха- сида асар «Ибатул а^ойнк» ёки «Айбатул а^ойик;» деб ёзилган. Бу нусхада асарни «Ибатул адойик» ёки «Айбатул а^ойиц» деб талаффуз килинса ^ам, «Дибатул дакойик» сузининг вари- анта сифатидадир ва мазмун жи^атидан фарк цилмайди. Турк тилининг хусусиятига кура, товуши тушгандир52. Асарнинг узида J а каР сузи _^| ар шаклида ёзилиши53, шунипгдек, «Р\исасул анбиё» да ^ам <t_Uf каби сузлар- нипг учраши54 \ ундошини тушириб ё туширмай талаффуз этиш фонетик ^одиса эканини курсатади. Асарнинг ^ар хил ном билан юритилишига араб ва уйгур алифбесининг хусусияти ва айрим фонетик ^одисалар сабаб- дир. Бизнингча, асар «Дибатул ^ацойик» шаклида булиб, асар- нинг номини «А» нусхада «Атебатул ^а^ойи^» деб ёзилиши янглиш талаффузнинг о^ибати ёки котиблар томонидан ^илин- ган хатолик булиши мумкин. «ДИБАТУЛ ХАКОЙИК» ВА УНИНГ ^ОЗИРГИ ЗАМОН УЗБЕК ТИЛИГА МУНОСАБАТИ ^АЦИДА «Дибатул ^ацойиц» асарининг кайси бир халц ёдномаси экани, ^озирги замен туркий тилларнинг кайси бирига яцин эканлиги масаласи олимлар уртасида катта тортишувга сабаб булмоцда. Кадицатан ^ам, Г^орахонийлар даврида ва ундан кейинги вацтларда ёзилган турли фанларга дойр, шунингдек, бадиий адабиётга тааллу^ли асарлар цайси халцца мансуб эканлиги- ии аниклаш катта а^амиятга эга. Уша даврда ёзилган асарлар- ё бу, ё у хал^ники дейишдан аввал, унинг лексик, фонетик ва грамматик хусусиятларини, цайси халц тилига я^инрок тури- шипи аниклаш лозим. Бундан тапщари, ёзилган асарларда тили акс этган халк- ларпипг утмиш тарихи, уларнинг яшаган макони, замени би- лан боглиц ^олда фикр юритилса, асарлар кайси халкнинг вакшги томонидан ижод этилганини аницлаш мумкин булади. Баъзи бир олимлар асарнинг кайси халц талида ёзилган- лиги хацида айрим маълумотлар бериб утади. А. М. Шчербак асар ёзилган жой Югнак ша^рининг геогафик урни, даври, тили ва Кашгар ша^рининг уша вавддаги этник состави, тари- 62В. В. Решетов, УЯ, стр. 283 — 284. Н. К. Дмитриев, Мате- риалы по османской диалектологии, Консонантизм, 120 — 121. 53 Н. А. 1, 93. 54 ЦА, 21-бет. 18
хий шароитига эътибор бермасдан, авторнинг узи «кашгар» Тилида ёзилди деб айтганлигини далил келтириб, асар «каш- рар» талида ёзилган деб ба^о бериб утади55. С. Е. Малов XI—XIII асрларда ёзилган асарлар цайси ДЛпфбеда ёзилишидан ^атъий назар, чигатой тили учун >;ам 1Сос булганини курсатади56. «^ибатул ^а^ойиц»да асарнинг ^айси тилда ёзилганлиги ЦВЦида шундай маълумот бор: Тамамы эрур кашгарый тил била, Айтмыш адиб ривдаты тил57 билэ. сЭгэр билсэ кашгар тилин ар киши, Билур ол адибнын. нэким аймышы (Н. А. I, 93). Адиб кашгар тилида тушунарли ^илиб (асарини) ёзиб Тугатди. Агар ^ар киши кашгар тилини билса, адибнинг нима ^ацида сузлаганини билади. «Х^батул ^ацойиц» кашгар тилида (^аммага) тушунарли ^ИЛиб ёзилди деган фикрни билдирса ^ам, бундан уйгур тили- Дв биталди деган маъно келиб чи^майди. Бундан ташдари, «^ибатул ^ацойи^»нинг ёзилган урни Югнак ша^ри Шар^ий Туркистонда эмас, балки Рарбий Тур- КИстон доирасида жойлашганлиги маълум. Географик жи^ат- дин Югнак шадрининг уйгур халдига ва у ерда ёзилган асар- лприинг уйгур тилига бевосита муносабати бор дейиш ^!ийин. Аммо асарнинг лексик, фонетик ва грамматик хусусиятлари Цорахонийлар даврида ёзилган бошда адабий ёдгорликлар- пппг умумий тил хусусиятига я^ин туради. «Хибатул да^ойиц» цорлуц-чигил-уйгур ^абила тили хусусиятларини узида акс •лтпради ва унда угуз-^ипчо^ тил фактлари дам мавжуддир58. К,орахонийлар даврида ёзилган адабий асарларнинг тил хусусиятлари дадим уйгур тилидан лексик, фонетик, грамма- тик белгилари билан фарц дилади59. Шу даврларда ижод чтплган адабий меросларни цадимги уйгур тилида ёзилган нсарларга нисбат бериш шартли равишда традиция булиб цолган эди. Аммо цорлу^, угуз, уйгур, дипчок; ва бош^а цабила хилц тиллари гарбий ёки шарций адабий му^итнинг шаклла- ИИШида сузсиз иштирок этган60. М| А. М. Щербак, ГО, стр. 28. bllC. Е. Малов, ПДП, стр. 96 — 97. fl7dil(Ap. I, 80); тил (Ар. II, 60); (Ар. III, 114). Wl II. А. Баскаков, ТЯ, стр. 48; В. В. Решетов, У Я, стр. 19. м Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 170—172; А. М. Щербак, Огуз- HiMc, Мухаббат-наме, М., 1959, стр. 108— 109. <*” Г]. А. Баскаков, ТЯ, стр. 170. , 1 • • 19
Худди шунингдек, Щорахонийлар даврида ташкил топган адабий мухит эски узбек тилида уз аксини ^олдиргани каби, уйгур адабий тилининг ривожланишида ^ам унинг таъоири бор; уша давр адабий меросларини чукуррок. ургана борилса, масала янада равшанлаша боради. К^орахонийлар даврида ёзилган адабий асарларнинг тилини белгилашда г^айси цабила етакчилик ролини утаганини ани^- лаш сох4асида фикр юритишга тугри келади. XI—XIII асрлар- га келиб ^орлу^ларга нисбатан чигил, ярмо ^абилаларининг сиёсий фаолияти ва уларнинг нуфузи ошган эди61. Амударё буйларидан тортиб Ю^ори Чинга г^адар террито- рияда яшаган ^абилаларнинг купчилиги чигиллардан иборат булган62. ХОЗИРГИ ва^тда уйгурлар яшаб турган Кашгар ищ- рининг атрофларида чигиллар яшаганлиги ^ацида маълумот- лар мавжуддир63. Шунга кура, бадиий асарларда ^ам купро^ чигил забила тили устунлик ^илади. Кашгар ша^рининг марказида К^орахонийлар ^укмронлик цилган вацтда хо^оний тилида сузлашганлиги айтилади64. Дорахонийлар сулоласи угуз цабила бирлашмасидан ажраб чиц^ан ярмо ^абилаоига мансуб эди65. Ярмо ^абила тилида сузлашувчи хал^ларни Хок;ония авлоди дейилган. Хо^ония хал^ тили ягмо цабиласига нисбат берилгандир. Хокония тили бу ерда тор доирадаги тил маъносини билдиради. Асосан К/эрахонийлар даврида адабий тил хокония тили эмас, балки чигил, ягмо, ^орлуц, уйгур тиллари асосида вужудга келган бадиий асарлар тили адабий тил вазифасини утаган66. Дорахонийлар ^окимият тепасида ^укмронлик ^илиб тур- ган даврда, ^адимги уйгурлар Хитой чегарасига (уша асрлар- га нисбатан) я^ин Сулми, Дужу, Жонбали^ ва Янгибали^ деган ша^арларда ва унинг атрофларида яшаганлар67. Уйгур- ларнинг номини уша вацтга нисбатан Кашгар ша^ри билан богли^ г?илиб дуйиш тугри келмайди. «Девону луготит турк», «Дутадгу билиг», «Дибатул з;ак;о- йиц», «Дисасул анбиё» ва боища асарлар Урта Ооиёда яшаган турк халцлари, жумладан, узбек хал^ининг ота-боболари то- монидан ижод цилинган. Бу асарлар авлоддан-авлодга утиб, G1 МК. 1, 498-бет. 62 МК. I, 374, 487-бетлар. < 63 МК. I, 374-бет. 64 МК. I, 494—495-бетлар. Худуд-ал-олам, рук. туманского, Л., 1930, 17«-18Л. 65 В. В. Бартольд. Очерки истории Семиречия, СПб, 1898, 20— 21-бетлар. 66 МК. I, 495-бет; Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 174; Узбекистан та- рихи, I том, I китоб, Тошкепт, 1956, 295—297-бетлар. МК. I, 136-бет. 20
узбек, уйгур ва бопща туркий хал^ларнинг маданий мероси сифатида са^ланиб келмодда. XI—XIV асрларга оид асарларнинг баъзи бир грамматик хусусиятлари68 эски узбек адабий тили ва унинг ^озирги замон диалектларида учраб туради69. Биз келтирилган муло^азаларга кура, Адиб Ах:мад Югна- кий «^ибатул ^ацойи^»да курсатиб утган «кашгар тили» бирикмаси у давр уйгур тилига нисбатан кулланмай, балки XI—XIV асрлардаги ёки К>орахонийлар давридаги адабий тил- га нисбатан ^уллангандир, деган хулосага келдик. 68 Н . А . Баскаков, ТЯ, стр. 173 — 174. е9 <—>jJ-iJf (_jул&л Узб. ФАШИ, инв. № 4344. чщ. кел. 20-бет; Узб, ФАШИ, инв, № 2311. чиц. кел. 85-бет. а^ям, j-jaJ^-U Узб. ФА- ШИ, инв, № 13. чин. кел. ^a^jJJif 1-бет; О1»_pLg~! крит. текст. A. H. Кононов, М — Л. 1958, стр. 6 чиц кел лpf-jajU-j j К. К. Юдахин, Некоторые особенности Карабулакского говора. .Узбек диалектологиясидан материаллар“ I чи^. кел. тагдын, аттын, 35-бет.
«ХИБАТУЛ ^АКОЙИЦ»НИНГ ФОНЕТИК ХУСУСИЯТЛАРИ К.адимги ва эски узбек адабий тилида ёзилган ёзма ёдгор- ликларнинг айрим нидир нусхалари ^улимизда мавжуд, баъзи асарларнинг эса номлари сацланиб долган. Бу асарлар узбек тили тарихини илмий жи^атдан ёритиш учун асосий манбадир. Ана шундай му^им ёдгорликлардан бири «Хибатул ^а^ойи^»дир. Биз цуйида бу нодир асарнинг баъзи бир фонетик хусусиятлари устида фикр юрита-миз. «Хфбатул ^а^ойиц»нинг фонетик хусусиятларини урганиш катта а^амиятга эгадир. Бу нарса: 1) ^озирги замен узбек тилининг тарихий таравдиётида юз берган фонетик узгариш ва таравдиёт ^онуниятлармии очиб беришга ёрдам беради; 2) мавжуд узбек тили шеваларнинг ташкил топишида иш- тирок этган ^абила тиллармнинг урнини белгилашда зур/ а^амиятга эга бул а ди; 3) ь;адимги узбек тили билан бонща туркий тилларда сузлашувчи т^ардош халдлар тили уртасидаги узаро муноса- батларни белгилайди; 4) асарнинг фонетик хусусиятлари, цадим узбек тилига хос лексик, фонетик ва грамматик ^олатларни узида акс эттириш билан бир цаторда, эски узбек тилига хос фонетик узгаришлар пайдо була бошлаганини курсатади; 5) XI—XIX асрларда ёзилган асарлар билан «Хибатул ^аг;ойи1р> тилининг фонетик хусусиятлари уртасидаги уму- мийликни ^амда тафовутларни к^рсатиб утиш учун имконият очиб беради. Асарнинг фонетик хусусиятларини ёритиш анча мураккаб- дир. XI—XIV асрларда ёзилган асарлар билан «Хибатул ^а^ойиц»нинг фонетик хусусиятлари куп жи^атдан бир-бирига ухшаб кетади. Шунга кура, асарнинг консонантизми ва вока- лиз-ми ^а^ида ба^с этилганда, XI аернинг адабий ёдномаси булмиш Юсуф Хос Х,ожибнинг «Дутадгу билиг» асарига циёс- ланади ва шу давр тилининг назарий жихдтдан анализ ^илиб берилган М. Кашгарийнинг «Девону луготит турк» асаридаги фикрлар эътиборга олинди. Бундан таш^ари, «Хибатул ха^о- йик;»дан сунг ёзилган Рабгузийнинг «1\исасул анбиё» асари ва «Дуръон» нинг XII—XIV асрларда цилинган таржимаси «Таф- .22 1
сир», Хоразмийнинг «Му^аббатнома» асари з^амда «Угузнома» асари ва уша даврда ёзилган бопща асарлар ^ам зарур урин- ларда назарда тутилди. Шунингдек, Совет ва Еарбий Европа олимларининг туркий тиллар фонетикасига дойр асарларидан фойдаланилди. * * * j «Хибатул ^акойик»нинг Истанбулда сацланаётган к;улёзма нусхалари уйгур ва араб алифбеси билан ёзилганлиги ^ацида ^абар бериб утган эдик. Виз фойдаланган «В» нусха XV аср ^улёзмаси1 булганлиги учун орфографик жи^атдан уша давр- нинг ёзув хусусиятларини узида акс эттирган. Аммо «^ибатул хацойиц»да ^улланилган уйгур ва араб алифбеси туркий тил- ларнинг талаффуз нормасини туда акслантира олмайди. Бу ^ол ^ам, табиийки, асарнинг фонетикаси юзасидан фикр юри- тишни ^ийинлаштиради. Унлилар системаси. Асарнинг орфографик, фонетик (то- вушлар уйгунлиги) хусусиятларини урганиш унда 9 та унли мавжуд эканлигини курсатди. Бу унли товушлар ^уйидаги- лардан иборат: а, а, э, о, в, у, у, ы, и. Асарда унлиларнинг ифодаси «учли позицияда аник; сезила- ди. Щунинг учун кучли позицияларда туда ифодасини топган унли товушлар эътиборга олинди. XI—XIV аср ёдгорликларининг тил хусусиятларини урган- ган олимлар шу ёдномаларда унли товушлар сони ^ацида уз муло^азаларини билдириб утганлар. В. В. Радлов ^адимги Урхун-Енисей, уйгур ёзувида ёзилган туркий тилларга оид манбаларни текшириб, юмшо^ ва к;атти^ талаффузли 8 та унли товуш мавжудлигини таъкидлаган2. И. А. Батманов ^ам ю^оридаги ёдгорликларда 8 та юмшок; ва цаттиц хусусиятга эга унлилар мавжудлигини айтади3. В. В. Радлов ва И. А. Батманов тил олди, кенг, очиц а унлиси Урхун-Енисей ва уйгур ёзувида орфографик хусусияти ва фонетик томонДан унинг дифференциация дилингани заря- да аник; фикр юритмаганлар. v П. М. Мелиоранский XIV асрда i (э) унлисининг орфогра- фик, фонетик белгилари булса ^ам, у ^ак,да очи^ фикр айт- маган. 1 С. Е. Малов, ПДП, стр. 316; Е. Э. Бертел.ьс, КУрсатилган асар, 29—46-бетлар. s W. Radi off. Alt. Stud.,IV. СПб. 1912, 76. И. А. Батманов ЕП, стр. 18. F. А. А б д у р а х м о н о в, Узбек тили фонетикаси тарихидан (Узбек тили ва адабиёти, 2-сон), Тошкент, 1963, 16—24-бетлар. 3 И. А. Батманов, ЕП, стр. 18. , . 23
Шунингдек, Мелиорадский турк тилларидаги асосий 8 та • v унли товушдан ташдари I (э) унлиси мавжудлигини ва унинг талаффузини апидлаш дийиплигини курсатади4. А. М. Шчербак XI—XIV аср ёзма ёдгорликларида унлилар- / нинг айрим орфографик белгиларига кура, улар юмшод, дату тид, узуи, диода талаффузга эга дейди ва 8 та дисда, 8 та чузид, жами 16 та унли товушлар мавжудлигини курсатади. / А. М. Шчербак дам биз курсатган а унлисини э товушининг позицион варианта сифатида дараган5. / а — тил орда, кенг, даттид, лаблашмаган. Асарда бу уну ли товуш даттид талаффузли ц ва f , х ундошлари ва бетй- раф артикуляцияли ундошлар билан ёнма-ён келади.6 учцан? (Н. А. 1, 19) — учган; cAfjl уран (Н. А. 1, 29) — тангри, худо; халы, (Н. А. 1, 52) — агар; ушац (Н. А. 1, 29) — ушод, майда; Пары (Н. А. 1, 39)-т душман; айур (Н. А. 1, 38)— айтади; тавар, , (Н. А. 1, 38) —товар, мол. Тил орда а унлиси суз бошида, / уртасида ва охирида учрайди. ! аты (Н. А. 1, 34) — оти; чырайлыц (Н. А. | 1, 47) — камбагаллик; Kjj— соца (Н. А. 1, 20) — су игра. ' Юдоридаги мисолларда тил орда а унлиси кучли позиция^а7 келган. Тил орда, даттид ц, f ундошларидан олдин келса, бу унли товуш бир оз кучли ва далинрод талаффуз эти- лади.8 JjIaMcU багламад (Н. А. 1, 46) — богламод. а унлиси кучсизрод позицияда ёки очид бутинда аффри- катлардан сунг тил олди а унлисига ядинрод талаффуз этилади. laJj-e мунча > мунчэ (Н. А. 1, 46) — мунча: цоча > кочэ (Н. А. 1, 48) — дари. В. В. Решетов бу додиса дозирги замон узбек шеваларидэ дам мавжудлигини курсатган9. 4 П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 27. • 5 А. М. Щербак, ГО стр. 31-36. 6 И. А. Батманов, ЕП, стр. 18 —19. 7 Ufgan (Ар. 1, 41); (Ар. IV, 118). в МК, III, Узб. ФАШИ, №9000, 21, 23, 32, 230-бетлар. 9 В. В. Решетов, УЯ, стр. 201 — 206. 24
Тил орда, юмшо^ к, г ундошлари билан а унлиси ёнма-ён келмайди ёки узагида бундай ундошлар учраган сузнинг бу- туй таркибида а унлисининг келиши доидага мувофид эмас. Бундан ташдари, дадимги Урхун-Енисей обидаларида мавжуд даттид ёки юмшод талаффузга эга ундошлар асар тилида фардсиз ёки вариант сифатида дулланиши туфайли тил орда а унлиси билан кела оладилар. а унлисининг айрим сузларда редукцияга учраши нати- жасида гаплология содир булади: аслур™ < Vjf азлайур (Н. А. 1, 48) — азаяди. Асарда тил орда а унлиси суз бошида (биринчи, очид бугинда) араб хатида f (алиф), уйгур ёзувида эса, махсус белгилар билан ёзилган: ачун (Н. А. 1, 30), ачун™ (Н. А. II, И) —дунё, олам. Инлаутда тил орда а унлиси араб хатида f (алиф), ' (фатда), уйгур ёзувида эса махсус дарфлар билан ифода этилган: барлырыц (Н. А. 1, 19); барлырыц (Н. А. II, 4) — борлигинг; санаеын (Н. А. I, 28); санаеын (Н. А. II, 9) — саногин. Суз охирида тил орда а унлиси араб ёзувида (очид бу- гинда I (алиф) ёки (дойи давваз), уйгур хатида эса мах- сус белгилар билан ёзилган: <Lc р-уФ-А шацымра (Н. А. 1, 30); шацымга. (Н. А. II, II)—шодимга; цырадка (Н. А. 1, 26); цырадка (Н. А. II, 8)—адлга. UU бац а (Н. А. 1, 34); бака (Н. А. II, 13) — бода, бодиб. Бу унли товуш дадида бир датор турколог олимларнинг фикрлари дам мавжуд. Мадмуд Кашгарий дам тил орда а унлисининг талаффуз хусусиятини англаб, даттид ёки далин айтилишига кура, ишбоъ терминини дуллайди.* 12 И. А. Батманов а унлиси даттид ёки юмшод талаффуз эти- лувчи ундошлар ордали ифода дилинишини курсатиб ута- ди.13 П. М. Мелиоранский дам а товушининг орфографик хусусиятларини айтиб утади.14 10 irliir (Ар. 1, 56), ырлур (Ар. II, 24). Ч UjJ I (Н. А. II, 11); ajun (Ар. 1, 46); Ujjl (Ар. III, 71). • 12 МК, I, 50-бет. 13 И. А. Батманов, ЕП, стр. 18. 11 П. М. Мелиоранский, Памятник в честь Кюль-Тегина, СПб., 1899, 15-16; АФТ, стр. 27. 25
Тил орка а унли товуши кадимги Урхун-Енисей ёдно- маларида,15 XI — XIV асарларда ёзилган бошца ёдгорлик- ларда,16 эски узбек тилида ижод этилган асарларда17 кам, асосан „Хибатул какойиц11 даги каби хусусиятга эга. Хозирги замон узбек адабий тилида цадимги туркий тил орца а унлиси тил орка ундошлар F, %, х билан ёндош келган такдирда, узининг асл хусусиятини саклаб колга- нини куриш мумкин: цандай-, цанча, цанаца, халта ва бошка шунга ухшаш сузларда аникрок сезилиб туради. а унлиси козирги замон узбек тили шеваларида кам мавжуд.18 19 Асарда а унлиси тил олди, юмшок, кенг, лаблашмаган. а унлиси асарда юмшок талаффуз этилувчи (к, г) ва бетараф артикуляцияли ундошлар билан ёндош келади: □Кйугургэн (Н. А. 1, 19) — югурган; тиргузмэк (Н. А. 1, 22)—тирилтирмок; биригэ (Н. А. 1, 20) — бирига; тунэтур (Н. А. 1,21) — тунатади; билмэс (Н. А. 1, 26) —билмас; $ егрэтур (Н. А. I, 26) — ургатади. э унлисининг тил орка A', х ундошлари билан ёнма - ён келиши коидага мувофик эмас. Биринчи бутинда а унли- си козир истеъмолдан чиккан айрим сузларда учрайди: J эртам™ —80 (Н. А. 1, 28) — одоб; хулк; Jpf здиз 15 С. Е. Малов, ПДП, стр. 36 ]аблан; (27); ]ышца (27); анта (27). 115 КВН, j,j тугардын, Ау—Л асыр, ачмац, азын (10 б, 103 а, 224 а); МК, 1 ap'ip, а5ац, (З-Ы атак (94, 95, 96, 97); KA., цамуглары, бардым, ajmyp (13 a). 17 Алишер H а в о и й, Мадбубул кулуб, инв, № 4344, Узб. ФАШИ дАлЕкИ ацтамга, qj^ISS'LJ тацдын (206.). А. Н. Кононов, Родо- словная Туркмен, соч. Абул-Гази Хана Хивинского, М. — Л., 1958, am, ulA хан (6). 18 Узбек диалектологиясидан материаллар, 1, Тошкент, 1957. 231, '272, 304-бетлар. 18 Узбек диалектологиясидан материаллар, I, Тошкент, 1957, 9, 231, 272, 304-бетлар. 19 —20 эрдэм (Н. А. II, 9); erdem (Ар. 1, 46); эрдэм ,(Ар. III, 69); эрдам (Ар. IV, 123). 26
(И. А. 1, 28) — куп, саноцсиз. Тил олди а унлиси биринчи бугинда кучсиз позицияга эга булиб, э унлисига якинрок (э//Э) талаффуз этилади21 ёки а унлиси э товушининг пози- цион вариантидир. A1L балак)/бЗлак; (Н. А. 1, 31) —^адя, совга; адраганЦ'эдраган (Н. А. 1, 35) — туплаган. Бу редиса бир бугинли сузларда ^ам мавжуд: А4$" казЦк&з (Н. А. 1, 21) жуда, бутуй; ман // мэн (Н. А. 1, 25) — мен-, A11J нэцЦнэц (Н. А. 1, 34) — нарса. Тил олди а унлиси сузларнинг биринчи бугинидан кейин- ги буринларда аник талаффуз этилади: ичра (Н. А. 1, 19) — ичра; турэт (Н. А. 1, 25) — ярат, ясат; керарсэн (Н. А. 1, 21) — курарсан; эшингэ (Н. А. 1, 24) — дустга (халифага). а унлиси айрим сузларда редукцияга учрайди (бу до- диса купинча аруз вазнининг талабига мувофик булади). j^Jjy^KempYP < кетэрур (Н. А. 1, .51) — ку- таради; квтруб~> ^^^рб'кетаруб (Н. А. 1, 85) — кутариб. Асарда тил олди а унлиси суз бошида (очик бугинда) •араб алифбесида I (алиф), уйгур ёзувида эса махсус бел- гилар билан ифода этилган: эртам ( Н. А. 1, 28); артамЦардам (Н. А. II, 9) — одоб, хулк; J-pf эдиз (Н. А. 1, 28); адиз (Н. А. II, 10) — куп, саноцсиз. Суз уртасида (очик ёки ёпик бугинда) тил олди а унлиси араб хатида f (алиф), ' (фат^а), уйгур ёзувида эса ало^ида дарфлар билан ёзилганини учратамиз: Убирэр (Н. А. 1, 72); бирар (Н. А. II, 40) — бирор; OLJ эсэн (Н. А. I, 34); эсэн (Н. А. II, 13) — эсон. Суз охирида бу унли товуш (очик бугинда) араб ёзуви- да f (алиф) ёки А (койи ^авваз), уйгур хатида айрим бел- гилар билан ёзилган: злЗ нэчэ (Н. А. 1, 72); нэчэ (Н. А. II, 40) — неча. У арса (Н. А. 1, 42); эрсэ (Н. А, II, 19) эрса, эса. 21 А. М. Щербак, ГО, стр. 33.
Бу товушнинг хусусияти какида Махмуд Кашгарий суз- лаб, юшмок унлиларни, жумладан тил олди д унлисини. фарцлаб, уларга нисбатан ишмом терминини куллайди.22' П. М. Мелиоранский ва И. А. Батмановлар э унлиси юм- шок айтилувчи ва индефферент талаффузга эга ундошлар- билан ёпма-ён келиши ва умуман унинг орфографик хусу- сияти какида фикр юритадилар.23 А. М. Шчербак XI аср ёдномаларида биринчи бугинда э- унлиси уз хусусиятини саклайди, XIII —XIX аср ёдгорлик- ларида тор унли (з>5>и) даражасига утади деган фикрни. билдиради.24 Рашид Ра^мат Арат тил олди э унлисининг тараккий эти- шига эътибор бермаган. У, „Дибатул хакойик“ даги э ун- лисини дозирги замон усмонли турк тилида мавжуд тил. олди кенг а фонемаси25 билан ифода этади.26 Тил олди. кенг а фонемаси цадимги тил олди кенг а учун макбул эмас. Кадимги тил олди кенг а унлисининг тарихий ривожланиши асосида дозирги усмонли туркча э вужудга келгандир. Асарда э унлиси тил олди, урта кутарилиш, лаблашма- ган ва юмшоц талаффуз этилади. а унлиси асарда юмшок ва. каттик ёки юмшок артикуляцияни фарк килмайдиган ундош- лар билан ёндош келади; бу фонема тил орка /f, f, х ун- дошлар билан бирга келмайди. э унлиси асар тилида биринчи бугинда учрайди, бошка позицияларда мавжуд эмас.. эрдим (Н. А. I, 20). —эрдим, эдим; кэтз- риб (Н. А. 1, 21) —кетказиб, юбориб; элак (Н. А. 1, 24) — кул. э унлиси баъзи сузларда э унлисига з>з) якинрок та- лаффуз килинади. (3-Ш эмди < эмди (Н. А. 1, 22) —эмди; энди; C-xAf эшит < эшит (Н. А. 1, 22) — эшит. Икки сузида э унлисининг тор тил олди и товушига мо- йиллиги (э > и} сезилади27. экинч > икинч (Н. А. 1, 20) — иккинчи. „Хибатул какойик" нинг арабча ва уйгурча ёзув билан 22 МК, I, 50-бет. 23 И. А. Батманов, ЕП, стр. 18—19; П. М. Мелиоранский АФТ, стр. 27. 24 А. М. Щ е р б е к , ГО, стр. 33. 26 А. Н. Кононов, Грамматика современного турецкого литера- турного языка М. — Л., 1956, стр. 23 — 24. 26 ЕАУ (R. R. А), Курсатилган асар (Ар. 1), 41 — 81. 27 А. М. Щербак, ГО, стр. 33. 28
ёзилган текстларида э унлиси куйидаги орфографик хусу- сиятларга эга. Арабча текстда: суз бошида (очиц ёки ёпик бугинда) I (алиф), > (фатка), cyl (алифё), су (ё) билан ифода этилган: эр (Н. А. 1,34) —эр; дддД эрур (Н. А. 1, 36) —эрур; J.aCA.5 тэциз23 (Н. А. 1, 29) — денгиз; ^5 тэб (Н. А. 1, 30) — деб. Уйгурча текстда: суз бошида (очиц ёки ёпик бугинда) айрим белгилар билан ёзилган: эргэ (Н. А. II, 14) — эрга; эмди (Н. А. II, 13) —эмди, энди; тэциз (Н. А. II, 10) — денгиз; тэб (Н. А. II, И) —деб. Рашид Ракмат Арат „Хибатул какойик“ учун характер- ли тил олди, урта кутарилиш, юмшок э товуши урнига •айрим мисолларда тил олди, тор, юмшок i унлисини кУлла- ган; пир — деб; tidi — деди; yiri ери; sini — сени.28 29 „Девону луготит турк“ да э унлиси „Хибатул какойик“ нинг арабча текстидаги каби орфографик хусусиятларга ухшаш колатларни учратиш мумкин: 3Jманд!— ийманди, apildi — ракналанди, айрилди, J apmadi — бузилди, сэб— келинлар сепи, к эрии — олишиш, уруш.30 „Кутадгу билиг“: Наманган нусхасининг орфографик ху- сусиятлари кам „Хибатул какойик" каби колатга эга: !эллэриндэ — элларида, сУ-ЬУ т,эди — деди, сэни — сени, чэчэкликдэ— гулзорда, чаманзорда, элик — кул.31 „Куръон“ таржимасида кам юкорида зикр этилган орфографик хусусиятларни учратиш мумкин: тэсэ — дера, экэгудин-, I—эрсэ— эрса, эса; кэлиндилэр.32 Шунингдек, бу орфографик кодиса Рабгузий асари „Кисасул анбиё” да кам учрайди: 28 дэциз (Н. А. II, 10); dingiz (Ар. 1, 46). 29 Ар. 1, 46, 47, 50, 53, 54, 56, 60-бетлар. зо МК, 1, 268 — 269, 270 - 309-бетлар. з! КБН, 7а, 8Д, 103а. 32 .Кургон" таржимаси, Узб. ФАШИ, инв. №2008, Аб, ба, 24а 29
Бу умлаут ^одисаси (регрессив ассимиляция) ^озирги за- мен узбек тилининг баъзи бир шеваларида учраб туради46 47. Юцоридаги далиллар, асарнинг орфографик хусусияти, турколог олимларнинг айрим фикрлари ва баъзи бир фонетик ^одисалар «Хибатул ^ацойиц»да тил олди, кенг юмшоц а унли- сининг дифферепциацияси натижасида тил олди, урта кутари- ,лиш, юмшоц э унли товуши фонетик зарурият туфайли вужуд- га кела бошлаган деган фикрни келтириб чицаради. Асарда о унлиси тил ор^а, лаблашган, урта кенг, каттик артикуляцияга эга. о унлиси пайдо булиш урнига, тил ор^а ^аттиц г ундош- лари билан ёндош келишига, цаттиц артикуляция этилишига кура, юмшоц в унлисидан фар^ дилади. Тил ор^а о унлиси ^аттик талаффуз этилувчи /f, f ва индефферент ундошлар билан ёнма - ён келади. Шунингдек, бу унли товуш цаттиц артикуляцияли сузларнинг биринчи бугинида учрайди: оцуглы, (Н. А. 1, 26) — у^ий- диган, укимишли; болур (Н. А. 1, 33) — булур, булади; цойуб.^1 (Н. А. 1, 44) — дуйиб. о унлиси артикуляцион урни ва усули жихдтидан тил ор^а, тор ^аттиц у унлисига я^индир. Аммо о унлиси тилнинг урта кутарилиши натижасида вужудга келса, у унлиси тилнинг гово- ри кутарилишидан ^осил булади ва талаффузда бу унлилар алмашиш мумкин48. Шунга кура, у унлиси баъзи сузларда о унлисининг .варианта сифатидадир:49 Jjf ол Цул (Н. А. 1, 24) — у; О Li jf оранЦуган (Н. А. 1, 29) — худо; озагы Ц узары?0 (Н. А. 1, 43) —узоги, илгари, бурунги. Асарда о унлиси арабча ёзилган текстда ^уйидаги орфо- график хусусиятга эга: биринчи очи^ ёки ёпик бутинда jl (алифвов), j (bob) билан ифода этилган: LJjj болса (Н. А. 1, 74) — булса; болуб (Н. А. 1, 78) — булиб; jy орамы (Н. А. 1, 78)—кучаси. Уйгурча ёзилган текстда о унлисига махсус белги ^ул- ланган: цойуб (Н. А. II, 20) — цуйиб; ол (Н. А. II, 7) — у! цозы (Н. А. II, 14) — куйи. 46 А. К. Боровков, К характеристике узбекских „умлаутных* или .уйгуризованных' говоров, Фрунзе, 1946. А. Ю. Алиев, Уйчин- ский говор узбекского языка (автореферат), Ташкент, 1960, 8—9-бетлар. 47 Kodup, (Ар. 1, 53). 48 В. В. Решетов, УЯ, стр. 195. 49 В. В. Решетов УЯ, стр. 195. w uzaki (Ар. 1, 53); озагыЦоза^ы (Ар. II, 19). .32
Махмуд Кашгарий о унлисининг орфографияси бутун лаб унлилари учун умумий булиб, I (алиф), ’ (дамма) ва j (bob) билан ифода этилишини айтиб утади.51 Бу орфо- графии белги тил орка, урта кутарилиш, лаблашган, каттик у унлисининг кам ёзувдаги белгисидир. П. М. Мелиоранский кам тил орка о унлисини орфографик хусусияти камда кандай ундошлар билан кела олиши ёки кела олмаслиги какиДа ёзади52. А. М. Шчербак бу унли товушнинг артикуляцион урни ва усулини изоклаб, унинг биринчи бугин- да учраши мумкин деган фикрни билдиради53. Бошка манбаларда о унлисининг асардаги каби орфогра- фии хусусиятларини узида ифода этувчи сузлар мавжуд54. Асарда е унлиси тил олди, лаблашган, урта кенг булиб, юмшок талаффуз этилади. Бу лаблашган е унлиси юмшок артикуляцияли тил орка к, г, ва индефферент ундошлар билан ёндош келади. Тил олди лаблашган & унлиси тил орка каттик к, г, х ун- дошлари билан бирга келмайди. 6 унлиси узининг артикуляцион урни, акустик хусусияти билан тил орка цаттик о унлисидан ажралиб туради. Бундан ташкари, е унлиси позицион колати билан тил олди юмшок, тор у унлисидан фаркланади. е унлиси асарда факат биринчи бугинда учрайди: елумтиньь (Н. А. 1, 20) — улимдан; cSbjjjf езуц (Н. А. 1, 20) — узинг; jl вгрэтур (Н. А.1, 26) — ур- гатади; кергэн (Н. А. 1, 30) — курган. ’ в унлиси баъзан тор, юмшок Y унлисига (е> у) утади ёки алмаштириб талаффуз этилади: j! вкушу>укуш 61 МК; 1, 49 — 50-бетлар. 62 П. М. Мелиоранский, .АФТ, стр. 26 — 28. 53 А . М . Щербак, ГО, стр. 33. : . 54 МК, III, Узб. ФАШИ, № 9000, (87)— буза, ичимлик; UJ.Jj-j йолдан (141) — йулдан; тонур (204) —тонни; охшары (76) — ухшаши; йо/f (76) — йук; у йолур (8а) — кечиш, хайрлашиш; цолды (8л) — суради. КА, uXcjf орлан (20а) — урлан; цойдын (20а) — цуйдан; орулра (226} — урулга. 65 влумдин (И, А. II, 5); dliimdin (Ар. 1, 42); влумдин (Ар, II, 3); q.juUjJjl мумдин (Ар, III, 65); влумдин (Ар IV, 119). " / ’ з-2« ЧЯ 6 % 33
(Н. А. 1, 18) — куп, мул; jy> тератмиш~> турат- миш (Н. А. 1, 22) — яратган. Бу унли товуш араб хатида jl (алифвов) ва_} (bob) билан ёзилган: екунмэс (Н. А. 1, 36) — укинмас; Jj— сез (Н. А. 1,37) суз; cf-J-Jтекулди (Н. А. 1, 40) — тукилди,. дуйилди. Уйгур ёзувида е унлиси махсус белги билан ифода этил- ган. екуш (Н. А. II, 4) —куп, мул; сезлагэн (Н. А. 11,7) — сузлаган; екунгэн (Н. А. II, 18) — укинган, пушаймон дилган. Бу унли товуш тарихи дадида баъзи олимларнинг фикр- лари мавжуд. Махмуд Кашгарий лаб унлиларнинг орфо- график хусусияти дадида сузлаб, улар I (алиф), j (bob). _щ(дамма) билан ифода этилади,56 деган фикри тил олди. юмшок кенг, лабланган е унлиси учун дам тааллудлидир- А. М. Шчербак бу унли товушнинг артикуляцион урни, усу- ли дадида сузлаб, унинг биринчи бугинда учраши мумкин. эканлигини курсатади57. 0 унлисининг асардаги каби фонетик ва орфографик хусу- сиятлари XI—XIV аср ёдномаларида дам мавжуд58 булиб, бу эса уша даврда ёзилган асарларнинг орфографик хусусият; лари бир-бирига ядин эканлигини билдиради. У — унлиси асарда тил орда, лаблашган, тор, даттид, тил- нинг вертикал даракатига кура, юдори кутарилиш хусусияти- s га эга. Тил орда тор у унлиси юмшод, тор у товушидан даттид д,.. f ундошлари билан бирга келиши, даттид талаффуз этилиши. жидатидан фард дилади. Шунингдек, у товуши тил орда о ун- лисидан тилнинг вертикал даракати, юдори к^тарилиши,. физиологик хусусияти, дамма позицияда кела олиши жидати- дан айрилиб туради. Бу унли товуш тил орда юмшод к, г ундошлари билан ёнма-ён келмайди ва юмшод, даттидлик жидатидан бетараф артикуляцияли ундошлар билан ёндош учрайди. ^озирги замой узбек тилининг баъзи шеваларида мавжуд булганидек,. 56 МК, I, 49—50-бетлар. 57 А. М. Щербак, ГО, стр. 33. 5s МК, III, Узб. ФАШИ, инв. №. 9000, у" кетурда (141) — кутарди. Куръон таржимаси, Узб. ФАШИ, инв. № 2008, екуш (5а)—куп; уУ' кени (5<5) — тугри; кек (6а)—кук, осмон. 34 - < • • ' щ/Т i
биринчи бугиндаги у унлисининг о унлисига (у>о) утиши сезилади: усманыа> < османый. (Н. А. 1, 27) — усмондек; cbJjf узуц> озук (Н. А. 1, 27) — узоз, узгин. Бундан ташуари, у унлиси айрим сузларда редукцияга учрайди: бушруб<у~->з_)_^у>. бушуруб (Н. А. 1, 70) — аччиулантириб; уд З-*’ суглуп < ypjJjx суру луп (Н. А. 1, 76) — сузилиб, юзсизлик уилиб.. Асарнинг араб хати билан ёзилган текстида у унлиси суз бошида (очиу, ёпиу бугинда) д! (алифвов), баъзан арабча сузларда £ (аъин) ва д(вов) суз уртасидад(вов); суз охирида Зам j (bob) билан ифода этилган: умар-мэн (Н. А. 1, 18) —- умид уиламан; айур-мэн (Н. А. 1, 18) — айтаман; QjJxjJb тануглуц (Н. А. 1, 19) — гувоулик; усманьш (Н. А. 1, 27) — ус- мондек. Уйгур ёзуви билан ёзилган текстда у унлиси суз бошида (очиу, ёпиу бугинда) суз уртасида, суз охирида айрим белги- лар билан. битилган: ушау (Н.А. II, 10)—манда, ушоу; йоц (Н. А. II, 10)—йуу; урулмыш (Н. А. II, 19) —' урилмиш, урилган; турур (Н. А. II, 19) —туради; $алсу (Н. А. II, 11) —уолсин. Маумуд Кашгарийнинг лаб унлилар уауида айтган фикри бу унли товуш учун зам тааллуулидир59. А. М. Шчербак брахман хатига, асосланиб, у унлиси орфо- график жиуатдан о унлисидан ажралиб туради деб курсата- ди60, асарнинг арабча, уйгурча текстида бу хусусият курин- майди. XI—XIV аср ёдномаларида у унлисининг орфографик хусу- сиятини курсатувчи мисоллар куп учрайди. У унлисининг бу ёзма ёдгорликларидаги орфографик хусусияти «Х^ибатул 3330- йиз»даги шу унлининг ёзма характерига ухшаб кетади61. У — тил олди, юзори кутарилиш, лабланган, тор юмшоз. Тил олди у унлиси юмшоз к, г ва индефферент ундошлар билан 69 МК, 1, 49-50-бет. 60 А. М. Щербак. ГО, стр. 33. 61 КВН УЛУГ (530 — улуг: Cjйанут (53й) — жавоб; J.1 казгу (536)—кайру; Хоразмий, Мух,аббат-номе, (Э. Н. Наджип), М., 1961, улТе (5) —улуг: КУРУК (5): y'Uyp (5) — килур, килади; урулд1 (7) урилди. 3&,
бирга цулланади.. К,аттик тил орца ff, г, к ундошлар билан ёндош келмайди. Бу унли булган сузда товушлар уйгунлиги мавжуддир ва узининг артикуляцион урни билан даттиц тор у унлисидан ажралиб туради. Бундан ташцари, у унлиси дамма позицияда келади. умут/. (Н. А. 1, 30) — учун; JIVтуга л (Н. А. 1, 31) — тугал; к&ргулук (Н. А. 1, 34) — к^ргу- лик, тавдир; билур (Н. А. 1, 36)— билур, билади. Биринчи бугинда у унлиси е товушига ядинрод талаф- фуз этилади: вкуш^укуш (Н. А. 1, 29) — куп, мул; турэтгэнр>тератгэн (Н.А. 1,37)—яратган, ясатган. у унлиси айрим сузларда, вазн талабига кура редукци- яга учрайди: <—>_yj йукнуб У_$*"У. иукунуб (Н. А. 1, 41) —юкуниб, сигиниб; етру < етуру (Н. А. 1, 46) — фойда. Асарда у унлиси цуйидаги орфографик хусусиятга эга. Араб хатида: суз бошида (очид, ёпид бугинда) jl (алиф- вов), j (bob); суз уртаси ва охирида j (bob) дарфлари билан ёзилган: улуш (Н. А. 1, 54) — улуш; секуш (Н. А. 1,54) — сукиш: тузу (Н.А. 1,53) тузик, яхши, дуруст. Уйгур ёзувида: суз бошида (очик;, ёпиц бугинда) суз уртаси ва охирида махсус белгилар билан ифодаланган: уза (Н. А. II, 19) — уза; сучук (Н. А. II, 24) — сучик, ширин; туш (Н. А. II, 25) — туш куриш; квтрур (Н. А. II, 25) — кутаради. С. Е. Малов орфографии жидатдан уйгур хати лаблашган унлиларни тула ифода этмайди ва тор ёки кенг лаблашган ундилар учун цулланилган ёзув белгилари, жумладан, тор юмшоц у унлисини дам акс эттиради, деган фикрни айтиб утади62. П. М. Мелиоранский у унлисининг орфографик ху- сусияти дадида сузлаб, jl (алифвов) ва j (bob) билан ифода этилишини билдиради.63 «Хибатул дадойид»да у унлисини ифода этган орфографик хусусиятлар XI—XIV аср ёдномаларида дам учрайди64. 62 С. Е. Малов, ПДП. стр. 299. 63 П. М. Мелиоранский. АФТ., стр. 26—28. 64 КБН, (jjj-c-jl учун (53л) — учун; кучун^Р>а) — ^учт^\ бэлгулу* (53а) — белгилик, машх,ур; егрэту (536)— ургатиб. КА, Ujf ун (15а)—ун, товуш; тун (17а) —тун: Jjjjкундуз (13а) — кундуз; йэткуру (256) — етказиб. 36 . • ; т ,
Асарда ы унлиси тил орда, лаблашматан, юдори кутари- лиш, тор ва даттид талаффуз этилади. Ы унлиси даттид арти- куляцияли ц, f, х дамда даттид ва юмшок; айтилишида фардсиз дулланувчи ундошлар билан ёндош келади. Тил орда юмшо^ к, г ундошлари билан биргаликда учрамайди. Юмшод и унли- сидан ы товуши даттид артикуляция этилиши, ёндош келган ундошларнинг характера билан фардланиб туради. ы унлиси дамма позицияларда учрайди: ынанчлыц (Н. А. 1, 45) — инончлик, ишончлик; JyJ-ys цызыл (Н. А. 1, 23) — цизил; (^31 аты (Н. А. 1, 34J — оти; jJyLlayo- чырсшлыц (Н. А. 1, 47) — камбагаллик; ахы (Н. А. 1, 42) — сахий. Тил орка даттид и унлиси вазн талаби билан, редукци- яга учраши мумкин: татруб<_ татыруб (Н. А. 1, 49) — татитиб; цылгы < цылылъь (Н. О. 1, 67) — дилиги. Баъзи араб сузларида товушлар уйрунлиги бузилади, шунга кура, бундай сузларда даттид ы, унлиси ю.мшок « унлисига якинрок талаффуз этилади ёки бу додисанинг акси юз беради. ^^аълыЦаъли (Н. А. 1, 24) — Али; фазлыцЦ фазлиц (Н. А. 1, 25) — фазилатинг; д-’Ьо.Г' китаб)[нытаб (Н. А. 1, 26) — китоб. ы унлиси араб графикасида дуйидагича ёзилади: суз бо- , шида.(очид ёки ёпид бугинда) (алифё), суз уртасида ва охирида (ё) билан ифода этилган: ынацып (Н. А. 1, 45) — инониб, ишониб; цатыг (Н. А. 1, 44) — дат- тид; сдА?У арцыш (Н. А. 1, 46) — карвон; йоц- луры (Н. А. 1, 47) — йудлиги. йырдыц (Н. А. 1, 63) — йирдинг. Уйгур ёзувида (суз бошида, очик ёки ёпид буринда, суз уртасида,. суз охирида) айрим белгилар билан ифодаланади: ынанмару&ъ (Н. А. II, 24) — инонмаслик, ишонмаслик керак; чы^арур (Н. А. II, 5) —чицаради; саны (Н. А. II, 10) —сони, мицдори. А. М. Шчербак тил орца даттид, тор ы унлисининг арти- куляцией урни, усули дадида ахборот бериб утади65 66. 65 azilmagu (Ар. I, 57); ацылмагу (Ар. II, 27). 66 А. М. Щербак, ГО, стр. 34. 37
П. М. Мелиоранский ы унлисининг арабча ёзувдаги орфо- график ва акустик хусусияти тугрисида сузлаб, унинг чузик талаффуз этилувчи вариантига циёслайди87. XI—XIV аср ёдгорликларида ы унлисининг асардаги каби ёзилишларини учратиш мумкин67 68. «Хибатул ^а^ойи^»да и унлиси тил олди, лаблашмаган, юцори кутарилиш, тор, юмшок хусусиятга эга. И унлиси акустик жиуатдан индефферент ва тил орка юмшок к, г ундошлари билан ёндош келади. Тил орка каттик /f, f, х ундошлари билан а унлиси кеч ваут ёнма - ён учрамайди, бу хусусиятлари билан каттиц ы унлисидан ажралиб туради. Юмшок и унлиси камма позицияларда учрайди: fичрэ (Н. А. 1, 19) — ичра; бир (Н.А. 1, 19) —бир; тирик (Н. А. 1,21) — тирик; кэлигли (Н. А. 1, 30) — келадиган. Араб сузлари товушлар уйгунлигига риоя килмайди. Шу ту- файли юмшок и уилшлл каттик и унлисига якин талаффуз эти- лади. динар//динар (Н. А. 1, 32) — динор (пул бирлнги); J-aaLs- жа^ил//жа^ыл (Н. А. 1, 33) — жокил; на- синит/ /насинит (Н. А. 1, 37) — насикат. Тил олди юмшок и унлиси айрим сузларда редукцияга учрайди ва бу фонетик кодиса вазн талабига мувофик келади. билги<билиги (Н. А. 1, 38) — билими; кузэзлур<кузэзилур (Н. А. 1, 42) — кузатилади. Арабча ёзув билан и унлиси суз бошида (очик ва ёпик бугинда) су! (алифё), суз уртаси ва охирида (ё) оркали ифодаланган; ичиндэ (Н. А. 1, 50) — ичида; бири (Н, А. 1, 49) — бири; Jxj бил (Н. А. 1, 51) —бил. Уйгур хати билан и унлиси с^з бошида (очик, ёпик бу- гинда) суз уртасида суз охирида айрим белгилар оркали ёзилган: изиси (Н. А. II, 27;—эгаси; биликлик (Н. А. II, 25) — билимли, илмли; эрни (Н. А. П, 26) — эр кишини. 67. П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 26—28 68 КВН, ЦдиШ ынанма (55а) — инонма; сыр’ындым (70 сигиндим; савчы (fia) — хабарчи, элчи. Куръон таржимаси, Узб ФАШИ инв. № 2008, ъылмарайсыз (4а) — цилмайсиз; урмсщны (5а) — урмокни. 38
Мадмуд Кашгарий (ё) ёки ' (касра) ордали тор унли- ларнинг ифода этилиши дадида сузлаган фикри юмшок;, тор и унлисига дам тааллудлидир69. П. М. Мелиоранский юмшод, тор и унлисининг орфографик хусусияти дадида сузлайди ва бу и унлисининг чузид варианта бор деса-да, уларнинг талаффузини анид курсатмайди70. Тил олди юмшок; и унлисининг асардаги ёзув хусусияти XI—XIV аср ёдгорликларида зам учрайди71. Айрим асарларда баъзи бир орфографик белгиларнинг хусусиятига кура, дар бир юмшод ёки даттид талаффузга эга унлилар узун ёки диеза артикуляция этилади, деган фикр- .лар учрайди72. «Хибатул дадойидадинг араб ёки уйгур хати билан ёзилган Займа нусхаларида дар бир юмшод ёки даттид айтиладиган унлиларнинг чузид ёки дисда талаффуз этилишини ифода этувчи орфографик белгиларни учратмадик. Асарда бутун туркий халдлар тили учун характерли син- гармонизм донуни: товушлар гармонияси (одангдошлиги) мав- жуддир. Асарда унлилар уйгунлиги: даттид ва юмшодлик, лаблашган ёки лаблашмаганлик долатидан иборат. Унли товушлар уйгунлиги асл туркий сузларда узакнинг характерига боглид. Узакда даттид ёки юмшод артикуляцияли унлилар булса, шу узакка душилиб келган аффикслар таркибида хам, заттиз ёки юмшоз айтилувчи унли товушлар учрайди. Шунингдек, узак (биринчи бугин) таркибида лаб унлилари мавжуд булса, унга душилган аффиксларда лаб- лашган ёки лаблашмаган, заттиз ёки юмшоз, кенг ёки тор унлилари булади. Асарнинг араб ёки уйгур ёзуви билан ёзилган текстларида унлиларнинг заттиз ва юмшодлигини билдирувчи тил орда Заттиз д, F, х ва юмшоз к, г ундошларидан ташдари махсус ’белгилар йуд. Бундан ташдари, асарнинг орфографик хусусияти лаб ун- лиларининг кенг ёки тор талаффуз этилишини зам ифода этмайди. Бу эса унлиларнинг одангдоШлик донуни дадидаги масалани ёритишда эдтиётликни талаб этади. Унли товушлар- нинг каттик ёки юмшодлиги, тор ёки кенг айтилиши ёрдамчи далиллар ордали анидланиши мумкин. 89 МК, I, 49—50-бетлар. 70 П. М. Мелиоранский. АФТ, стр. 26—23. 71 ДБН, изи (530 — худо; тириклик (54<z) — тириклик; тилэгшш (540—тилагини. Хорезми, Мухаббат- наме, (Э. Н. Наджип), М., 1961, Iуя-j I 1чрИ (6) — ичра; т1лЗрмэн (8) — тилайман; кэлд1 (9) келди. 72 А. М. Щербак, ГО, стр. 34-36. 39
1) умуман сингармонизм доиуни туркий тилларда, жумла- дан, дадимги узбек тилида унли товушларнинг талаффузийи белгилаш учун ёрдам беради. 2) тил орда даттид уидош товушлар унлиларнинг хусу- сиятини белгилайдн73. 3) саёз тил орда юмшод ундош товушлар тил олди юмшод унлиларнинг талаффуз этилишини курсатади. 4) тил орда, даттид ундош товушлардан бошда ундошлар- нинг даттид ёки юмшод талаффуз этилиши унлиларнинг дат- тид ёки юмшодлигига боглиддир. 5) баъзи унли ва ундошларнинг юмшод ёки даттид талаф- фузиии сузлариинг мазмунига дараб анидлаш мумкин. 6) дисман унли ва ундош товушларнинг юмшод ёки даттид талаффуз этилишини дозирги замон узбек адабий тили ёки унинг диалектларидаги мавжуд сузларда учрайдиган товуш- лар билан диёслаш ордали анидласа булади. 7) айрим унли ёки ундош товушларнинг юмшод, даттид талаффузи дар'дош туркий халдлардаги мавжуд товушлар - билан солиштириш ордали белгиланади. Мавжуд туркий халд тилларининг вокализми, консонан- тизми дадимги узбек тили унли товушларининг талаффузини анидлаш учун ёрдам этади. Асарда унлилар муносабати товушлар уйгунлигига муво- фид тубандаги долатларда келади. Биринчи бугинда (узакда) тил орда даттид а унлиси булса, кейинги бугинларда шу товушнинг узи ёки даттид лаб унлиси у, даттид ва тор ы келиши учрайди: ацар (Н. А. 1, 57) — унга; тавар (Н. А. 1Т 46) — товар, бойлик, мол; барур (Н. А. 1, 46) — бо- рур, боради; азуц (Н. А. 1, 47) — озуд, овдат; тарыцлыц (Н. А. 1, 47)—деддончилик, ер ишлари; йарын (Н. А. 1, 48) — эрта, тонг, бадор. Узакнинг биринчи бугинидаги тил олди э унлисидан кейин аффиксларга дадар юмшод э, юмшод тор у ва и унли товушлари келади. мэцз (Н. А. 1, 24) — менга; эрэнгз (Н. А. 1, 33)—эр кишига; элик (Н. А. 1,33) — дул; кэлигли. (Н. А. 1, 30) — келадиган; jJj-CU бэлгулук (Н. А. 1, 34) — белгилик; Cs._Xr'L<ij тэцзкли (Н. А. 1, 34) — тенглайдиган; UJ.A'' кэлсз (Н. А. 1, 46) — 73 И. А. Батманов, ЕП, стр. 18—19. , . . 40
келса; эрур (Н. А. Г, 47) — эрур; йэгу(Н. А. 1,. 47) — овкат, ейдиган; нэчэ (Н. А. 1, 46) — неча. Тил орка, каттик тор унли ъь дан сунг а, у ва ы товуш- лари келади: _Дал. чыцарцыл (Н. А. 1, 46) — чикар- гин; (3-d-j 1ла». чыгайлыц (Н. А. 1, 47) — камбагаллик;: сыгышмаз (Н. А. 1, 48) — сигишмас; кылур- (Н. А. 1, 65) — килур. Тил олди юмшок тор унли и дан сунг э, у ва и товуш- лари учрайди: lo}Lj тилэмэ (Н. А. 1, 47)—тилама; мициндэ (Н. А. 1, 49) — мингдан; низлагал (Н, А.. 1, 52) — яширгин, саклагин; пшйур (Н. А. 1,53) — тияди, тиюр. Асарда лаблашган унлилар гармонияси мавжуд. Суз узагининг биринчи бугинида лаблашган кенг ёки тор каттик унлилар булса, иккинчи, учинчи бугинларда лаб- лашган тор, каттиК унлилар булади74: орун (Н. А. 1, 50) —урин; умунч (Н. А. 1, 50) — умид; рурур (Н. А. 1, 48) —КУРУК; улурлур (Н. А. 1, 61) — улуглик; c2Xj_5^ jJJ сундуруц (Н, А. 1, 61) —сун- ганинг. Узакнинг биринчи бугинида лаблашган кенг ёки тор», юмшок унлилар булса, кейинги бугинларда лабланган тор, юмшок У товуши учрайди: У екуш (Н. А. 1, 63) — куп; втру (Н. А. 1, 46) — фонда, учун, карши, рубару;: керумлук (Н. А. 1, 50) — куримлик, гузал;. сучук (Н. А. 1, 49)—сучу к, ширин, тотли. Лаблашган каттик унли товушлар суз бошида учраса,. ундан сунг лаблашган каттик тор унли у, тил орка а ёки каттик тор унли ы, товушларининг келиш кодисаси мавжуд- дир.75 !соцыда (Н. А. 1, 46) — сунгидан; 1=Л А . М .' Щ е б а к , ГО, стр. 38 — 41. ’5 КБН, 7а, У2б, 1за, 154-бетлар. МК, I, 42, 77, 79, 80, 82: 357-бетлар- КА. 13а, 15а, 19а, 194,20а, 204, 214, 22а, 224, 24а, 48а-бетлар. Куръон-. таржимаси, № 2008. Узб. ФАШИ, 4а, 44, 5а, 84, 9а, 104-бетлар. А. М. Щербак, Огуз-наме, Мухаббат-наме, М.—Л., 1959, 22, 23, 24, 27, 35, 50, 130, 139, 140, 145, 148-бетлар. 41.
му ma (Н. А. 1, 46) — мунча; суцлуцын (Н. А. 1, 46) — су кликни; yVlJjl оталаб (Н. А. 1, 56) — дорилаб, даволаб, эмлаб; йоцлугы, (Н. А, 1, 47) — йуцлиги. Лаблашган юмшок унли товушлар сузларнинг биринчи бугинида булса, ундан сунг лаблашган юмшок тор у унлиси ёки тил олди юмшок з дамда и товушлари учрайди: U квцултин (Н. А. 1, 46) — кунгилдан; секулгзн (Н. А. 1, 55) — сукилган; J j.-.S'' квцли. (Н. А. 1, 57) — кунгли; еггал (Н. А. 1, 52) — мадтагин, таддирлагин; ертзгил (Н. А. 1, 67) — уртагин, ёндиргин; ±ILйугурмзк (Н. А. 1, 46) — югурмод, чопмод. «Хибатул дадойид»да сингармонизм донуни араб, форс сузларида бузилади. Шунга кура, асарда учрайдиган араб, форс сузларининг талаффуз нормаси ва транскрипция маса- лалари анча чигалликларни вужудга келтиради. Асарда учрайдиган унли товушлар уйрунлиги XI—XIV аср- ларда ёзилган ёдгорликларнинг фонетик хусусиятига ядин туради. Мадмуд Кашгарий калин сузларда (к), (г), ингичка сузларда <-/” к (г) дулланади,76 деб айтишидан, унли товуш- ларда кам одангдошлик мавжуд деган маъно келиб чикади. XI—XIV аср ёзма ёдгорликларида унли товушлар уйгунли- ги олимлар томонидан таъкидлаб утилган77. Хозирги замон туркий тилларда сингармонизм дону- ни мавжуддар78. Шунингдек, дозирги замон узбек тилида бу донуннингтаъсири, дисман булса-да, садланиб долмодда79. Хозирги замон узбек тили шеваларида сингармонизм дону- нининг таъсири адабий тилга нисбатан кучлидир. Ж ловчи узбек шеваларида товушлар уйгунлиги й ловчи диалектларга Караганда кучли садланган80. Умуман айтганда, лаб гармо- ничен дозирги замон узбек тили диалектларида сингармонизм- нинг дар иккала тури дам — палаталь — веляр тардалиш ва 78 МК, I, 53-бет. 77 П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 28; А. М. Щербак, ГО, стр. 37 , 43. 78 В. А. Богородский, Законы сингармонизма в тюркских язы- ках, Казань 1927; Введение в татарское языкознание в связи с другими, тюркскими языками, Казань, 1934; А. Н. Кононов, Грамматика со- временного турецкого литературного языка, М,— Л., 1956, стр. 38—39. 79 А. Н. Кононов, Грамматика современного узбекского литера- турного языка. М.—Л., 1960, стр. 38—42. 80 В. В. Решетов, УЯ, стр. 59; Н. А. Б а с к а к о в, ТЯ, стр. 180. 42 ' 1 ' У ; , г . '
сакланиш эътибори билан турличадир81. Масалан, Тошкент диалектида сингармонизм ^онунининг икки тури хам уз кучини йуцотган, Фаргона водийси ша^ар шеваларида хам асосан шундай булиб, унлиларнинг ^арама-^арши ^уйилиши фацат о-е унлиларига нисбатангина сезилади: от-ет, бол-бел каби. УНДОШ ТОВУШЛАР ХАРАКТЕРИСТИКАСИ Асарда учраган ундошлар узига хос айрим хусусиятлар- га эга. Ундош товушлар артикуляцион урнига кура, лаб ва тилнинг иштирокига кура, айрим хусусиятга эгадир, (унинг иштироки- га хараб) бу ундошлар жарангсиз, жарангли ва сонорлардан иборат (араб, форс сузлари учун характерли ундошлар хаси- да мулсцаза юритилмади). Жарангсиз ундошлар. п -тил олди, лаблашган, портлов- чи, жарангсиз ундошдир. Асарнинг Абдураззод Бахши ку- чирган (Н. А. 1) нусхасида айрим чет сузларни хисобга олмаганда суз бошида бир мисол учрайди. Бу ундош биз фойдаланган (Н. А, 1) нусхада асосан суз уртаси ва охи- рида мавжуддир. Шунингдек п ундоши интервокаль хо- латда ва сонорлар билан ёндош келади:82 <^1$3—пусуцлы, (Н. А. 1, 62)писган; цопмыш (Н. А. 1, :G) - турган, хупган; цопуп (Н. А. 1, 46) —туриб, дупиб; тпэп (Н. А. 1, 46) — деб; ^^^квруп (Н. А. 1, 51) — куриб. А.сар нусхаларида п ундошининг орфографик хусусият- лари турличадир. Нажиб Асим факсимилида (Н. А. II), Арат Радматий то- монидан илова дилиб берилган асарнинг „В“ ва „С“ (Ж) нусхаларида (туркий сузларда) п товуши суз уртаси ва охирида б (<-->) билан ифода этилади: У* цобмыш (Н. А. II, 21) — турган; цобуб (Н. А. II, 21) —туриб 81 F. 3. Мирсоатов, ... Узбек тилининг киРК шеваси; Ф а т т о х Абдуллаев, „Урганч шевасинииг баъзи бир фонетик хусусиятлари дадида,,: Ш. Ш о а б д у р а х, м о н о в, Ку^он шевасинииг баъзи бир фо- нетик хусусиятлари хасида; Узбек диалектологиясидан материаллар, 1, Тошкент, 1957, 231, 3Q2—308, 316, 327-бетлар. 82 jj/?о<51мыш, чобуб, тэб (Н. А. II, 21); цопмыш Ццобмыш, и;опупЦи;обуэ (Ар. II, 22); ^обмыш, цобуб (Ар. Ill, 81); %обмыш, (__>цопуб (Ар. IV, 85). 43
дисман п билан берилади: цопмыш (Ар. IV, 85) — турган; копуб (Ар. IV, 85) — туриб. Асарнинг «А» нусхасида п ундоши уйгурча махсус дарф» билан ёзилган: щтпупЦкрбуб (Ар. II, 22) — туриб; тэпЦтэб- (Ар. II, 8) — деб. Бу келтирилган орфографии далиллар п ундошининг «^и- батул дацойик»да б товуши билан аралаш дулланганини бил- диради. Иккинчидан, биринчи бугиндан кейинги позицияларда б ундошининг п товушига (б>п) утаётганлигини ёки п ундоши: б товушининг варианти сифатида пайдо булганлигидан дарак беради. Асарнинг „В“ нусхасида п ундоши суз уртасида (уйг. j _$-) п>ф алмашган. Бу додиса биргина сузда учрайди. опишнуо (Н. А. 1,28), офтанур (Н. А. П?. 9) — уялур, уятади. Бу ундош товуш барча юмшод, каттиц унлилар билан ёнма- ён келади. Шунингдек, юмшод ёки даттид унлилар билан кел- ган п ундоши юмшод, даттидликка нисбатан вариант сифа- тида куринади83. П — ундошининг позицион долати дадида олимлар баъзи фикрларни баён диладилар. П. М. Мелиоранский п товуши суз бошида кам учрайди деб утади84. А. М. Шчербак п ундоши дамма позицияларда мавжуд деб курсатади85. Асардаги форсча сузларда п ундоши биринчи бугинда. учрайди: панд (Н. А. 1, 37) — насидат, XIV аср ёдно- маларида хам суз уртаси ёки охирида п ундоши кам цул- ланган.86 * Т ундоши асарда тил олди, портловчи жарангсиздир. Т ундо- ши жарангли д ундошидан артикуляцион усули билан ажралиб туради. Бу ундош даттид, юмшок унлилар ва жарангли, жа- рангсиз ундошлар билан ёндош учрайди. Бундан ташдари, жарангсиз т ундоши барча позицияларда келади. Т ундоши унлилар билан ёндош ва интервокаль долатда келади: шалим (Н. А. 1, 19)— тилим; 17 танурлуц (Н. А. 1, 19)—гуводлик; втуб (Н. А.. 1, 20) — утиб; йарутур (Н. А. 1, 21)—ёритади;, 83 В. В. Решетов, УЯ, стр. 295. 84 П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 34—35. 85 А. М. Щербак, ГО, стр. 43. 86 КА, цопа алмады, (Та.}. Хорезми, Мухаббат-наме^ (Э. Н. Наджип) М., 1961,у йупанур (12); тушуптур (13). 44
•OLIj байат (H. А. 1, 22) — худо. Жарангли ундошлардан жейин т товуши учрайди: айазтын^ (Н. А. 1,27) - оёздан- .тэцизтин^ (Н. А. 1, 29) — денгиздан; мызаэцтын™ (Н. А. 1, 70) — мижоздан; ' сабабтын?0 (н. А. 1, 86) — сабабдан; <—> ►£ арабтын^ (Н. А. 1, 92) - арабдан. " ’ Асарнинг биз фойдаланган (Н. А. 1) нусхасида сонор (м. и, ц, р. л,) ундошларидан сунг жарангсиз т ёки жа- рангли д ундошлари билан келган 92 суз бор. Бундан 31 таси жарангсиз т ундоши ортали ёзилган: _/ эртин91 92 93 * * (Н. А. 1, 66) - эр кишидан; кецултин^ (А. Н. 1, 46) — кунгилдан; эмпир (Н. А. II, 46) — эмди, энди; елти^ (Н. А. 1, 34) _ уЛди; . мэнтин (Н. А. 1, 24) — мендан. Нажиб Асим факсимилнинг («В» нусхаси) арабча тексти- да, асарнинг «С» нусхасида жарангсиз т ундоши сонор товуш- ларидан сунг купчилик сузларда жарангли д билан ёзилган. рат Ра^матии узининг диёсий транокрипциясида (Ар. 1) ^ам сонорлардан кеиин келган т ундошиши куп уринда д билан ифодалаган96. J J 91 айаздын (H. А. II, 9; Ар. IV, 123); gj J.^ мызаждын (Н. А. II, 38; Ар. Ш, 98; Др IV, 151). "т^издын (Н. А. II. 10; Ар. 1, 46; Ар. Ш, 70; Ар. Iv, 124); 2 сабабдын (Н. А. II, 50; Ар. 1, 77; Ар; Ш, 110; Ар. IV, 161); с арабдын (Ар. IV 165); уйгурча текстда т, д фарКСиз услади. эрдин (Н. А. И, 35у. er£in (Ар. у 66); эрдин (Ар. BI, 97); эрдин (Ар. IV, 148). 93 кецулдин (Н. А. II, 21); kongiildin (Ар. 1, 55); кецулдин (Ар. Ill, 81); J ж. у' квцулдин (Ар. IV, 135). 84 эмди (Н. А. II, 13); emdi (Ар. 1,48); "эмди (Ар. Ill, 73); f эмди (Ар. IV, 127). 9? LA-AJjI влди (Н. А. П, 13); (Др. у 4g). елди (Ар. III, 73); елди (Ар. IV, 127). “ ЕАУ (R. R. А.) Келтирилган асар, (Ар. 1) 43, 48, 55. 45
«Дибатул дадойид»пинг Нажиб Асим томонидан натр* дилинган «В» нусхаси (Н. А. II): факсимилининг уйгур хати билан ёзилган текстида, шунингдек, асарнинг «А» нусхасида (Ар. II) жарангсиз т ундоши айрим белгилар билан ёзилган ва бу белгилар бир дарфнинг дар хил куринишидир97. Бу уйгурча дарфлар биргина жарангсиз т ундошининггина эмас, жарангли д дадимги тиш-тиш танглай ундоши з товушини дам: ёзувда ифода этади. Шунга кура, асарнинг А, В нусхаларида сонорлардан кейин келган уйгурча бу дарфни жарангсиз т ёки жарангли д удилиши мумкин. кэнтуНкэнду (Н. А. П, 9)— уз;. эргам)/эрдам (Н. А. II, 9) — одоб, ахлод, хулд; эмтиЦэмди (Н. А. II, 13) — эмди, энди; билтиЦбилди (Н. А. II, 13) — билди; эртинПэрдин (Н. А. II, 30) — эр кишидан. Сонор ундошларидан сунг жарангсиз т ёзилиши (лт, рт) XI аср ёдгорликларида сийрак учрайди98. XV—XVI асрда ёзилган асарларда дам кам учрайди99. Х1озирги замой узбек, тилида олти, болта, олтин, дантар каби сузларда сонор товуш- ларидан сунг жарангсиз т ундоши дисман садланиб келмодда. С. Е. Малов «Рхутадгу билиг»нинг Вена (уйгурча) нусхаси- да жарангсиз т жарангли д ундошларига бир хил белги дул-- ланганини эслатиб утади100. Бу хусусият «Дибатул дадойид»да, дам мавжуддир. Асарда сонорлардан сунг жарангсиз т ёзили- ши101 ёки дадимги (лт, рт, нт, мт) формаларининг102 XI аср> асарларига нисбатан куп учраши XII—XIII асрларда диалек- тал шаклда куриниши деган фикрни тугдиради. Асарда сонорлардан с^нг жарангсиз m ундоши жарангли, д товушига (ш > д) утганини курсатувчи 61 та мисол уч-< райди. эмди (Н. А. 1,22)—эмди, энди; jsJA-A"’ кэнду (Н. А. 1, 27) — уз: цутулды (Н. А. 1,25) — дутилди; (J.JU.C'jjj.— сезуцдин (Н. А. 1, 44) — сузингдан.. XI—XIV аср ёдгорликларида сонорлардан сунг жарангсиз.. т ундоши жарангли д товушига (т’><3) утиш додисаси уступ, характерда булгани учун жуда куп мисоллар учрайди. 97 П. М. Мелиоранский, АФТ стр. 38—40. 0 О > О Л о 98 МК, cipm (328), к,уртп (328); алтун (86). "Захириддин Мухаммад Бобир, Бобирнома, Тошкент; 1948, 19, 35, 36, 37-бетлар. к» С. Е. Малов, ПДП., стр. 299. 1 101 А. М. Щербак, ГО, стр., 62. 109 С. Е. Малов, ПДП, стр. 45—46; И. А. Батманов, ЕП, стр. 39—41. С. Е. Малов, Енисейская письменность тюрков, М,— Л.,. 1952, стр. 21, 32, 33. 46
„Девону луготит турк“ да сонор тил олди товушларидан сунг т ундоши жарачгли д билан ифода этилган:103 л Ол л О- о лл dldimy— улдими; цсМшу— колдими;^р_/Л ysypdiM — тузитдим;кучйнд1 — кучанди, кучайди. „Кутадгу билиг“ нинг Наманган нусхасида хам л, р, н,, м ундош товушларидан сунг т ундоши д га утиши фоне- тек цонуният эканлигини курамиз.104 бэрди — берди; эдми — энди; у О'! Айтолды — Ой тулди; ачындым — сийладим. Куръон таржимасида хам шу фонетик додиса учрайди.10’ ичиндэ — ичида; болдылар — булди- лар; анлардын — улардан. „Кисасул анбйё“ да сонорлардан сунг т ундоши жарангли д товушига утган.106 cjAlB цылынды — килинди; бэрилдук — берилдик; андын — ундан; <iLpбэр- дик — бердик. Турколог олимлар хам уз асарларида сонор ундошлари- дан сунг жарангсиз т товуши жарангли д га (т>д) утиши Хацидаги фикрни айтиб утганлар.107 Жарангсиз ундошлар билан ёндош келган жаранглилар108 * * * жарангсизлашади, д товуши ассимиляцияга учраб жарангсиз. т ундошига (d>m) айланади. оттй«1М (Н. А. 1, 20) — утдан; йараттыц (Н. А. 1, 20) — ярат- динг; тариктиний (Н. А. 1, 21) — тирикдан; елуктин (Н. А. 1, 21) —уликдан; q-P симэктин^ (Н. А. 1, 26) — Симак юлдузидан; (j-P Ь юз МК, 1, 77, 351; II том, № 9000, Узб. ФАШИ, 117. io* КБН, 19л, 25л, 29«, 916". we фургон таржимаси, курсатилган асар, 5«, 23а-бетлар. wo l^a, Ns 1834, Узб. ФАШИ., 4а, 4ff, 6-бетлар. io? П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 40. С. Е. Малов, Древные и новые тюркские языки, изд. АН СССР, отд. Лит. и яз., т. XI, вып. 2^ 1952, стр. 138—139. i°8 С. Е. Малов, ПДП, стр. 46. i°9 Шj'jf отдын (Ар. IV, 119). п° c£lj тирикдин (Ар. IV, 119). in симэкдин (Ар. IV, 123). / • . ' А ' ? ' 47
баштын112 113 (Н. А. 1, 58) — бошдан; (_у tnauiinum (Н. А. .1, 76) тошди. Бу фонетик додиса XI—XIV асрлардаги бошда ёзма ёдгор- .ликларда дам учрайди114. Жарангсиз товушлардан кейин утган замен феъли ясалганда т билан ифода этилишини Махмуд Кашгарий таъкидлаб утган115. Амир Нажиб жарангсиз т укдошидан сунг ёндош келган .жарангли товушлар жарангсиз долга утади ёки г ундоши икки- .лаиади деб курсатади116. «Хибатул дадойид»да айрим ундошлар юмшод ёки даттид талаффуз этилгандир. т ундошининг юмшод ёки даттид экан- лиги (график жидатдан) ифодаланмаган. Бу жарангсиз т ундоши даттид сузлар таркибида даттид артикуляцияга эга булган. Шунингдек, юмшод товушли сузлар таркибида юмшод талаффуз этилади117. хА; йарутур (Н. А. I, 21) — ёритади; тунэ- тур (Н. А. I, 21) — тунга айлантиради. Биринчи мисолдаги т ундоши даттид айтилади, иккинчи мисолдаги т товуши юмшод талаффуз дилинади. С — тил олди, сиргалувчи, жарангсиз ундошдир. Бу жа- рангсиз с товуши суз бошида, уртасида ва охирида учрай- ди. Жарангли, жарангсиз ундошлар ва даттид, юмшод ун- лилар билан ёндош келади. сэниц (Н. А. 1, 19) — сенинг; соца (Н. А. 1, 20)—сунгга; р.— эрсэм (Н. А. 1, 25)—эрсам, эсам; LJjj болса (Н. А. 1, 25) — булса; билмас (Н. А. 1, 26) — билмас; cJIaKj биликсиз (Н. А. 1, 32) — билимсиз, илмсиз. 112 башдын (Ар. IV, 143). 113 / О , ЛЬ ташды (Ар. IV, 157). 114 МК, 1, ушатт'1 (218); auiimmi (218);! .aeimmi (219); ^51 on'immT (219); dzimmi (21'9). К БЫ, алцытты (53a); турутты (54a); т1ктЦ54a); узатты (546). МК, II, 41-бет. 116 Хоразми, Мухаббат-наме (Э. Н. Наджип), М., 1961, 109. 117 В. В. Решетов, ТЯ, стр. 295. • 48
Биз фойдаланган нусхада с урнида жарангли з товуши айрим сузларнинг охирида (булишсиз сифатдошларда) учрай- ди. Охири жарангли з ундоши билан тугаган сузларга 2 та мисол мавжуд. jU> сырышмаз1™ (Н. А. 1, 48) — сигишмас; тоймаз1^ (Н. А. 1, 57) — туймас. Асарнинг В нусхасида (арабча текстда) булишсиз сифат- дошларнинг (суз охирида) охирида келувчи з ундоши жаранг- сиз с товушига утган. Жарангли з ундоши асарнинг с(ж) нусхасида ^исман сакланиб ^олганлиги куринади. Арат Ра^- матийнинг диёсий транскрипциясида суз охирида (булишсиз сифатдошларда) келувчи с ундоши жарангли з товуши билан алмаштирилган118 119 120. «Хибатул ^а^ойид»нинг уйгурча А нусхаси ва В нусханинг уйгурча текстида с ундошига ва жарангли з товушига бир хил белги ^улланган. Уйгур ёзувида с ёки з ундошларига ^улланган белги х:амма позиция учун фарцсиздир. сез (Н. А. II, 51) — суз; тэгилмзс!/тэгилмэз (Н. А. II, 26) — эришмас; оцалмас!/оцалмаз (Н. А. II, 28) — унгалмас; эрсэ, (Н. А. II, 42) — эса. Бу орфографик хусусиятлар булишсиз сифатдошларда (суз охирида) з ундоши жарангсиз с товушига утганлигини курсатади. Жарангсиз с ундоши XI асрда ёзилган ёдномалардаги суз- лар ва булишсиз сифатдошларнинг охирида учрайди121. Маумуд Кашгарий з ундоши суз охирида булишсиз сифат- дошларда с товушига алмашади деб курсатган122. А. М. Шчербак жарангсизланган з ундошини ^исобга олмаганда с товуши суз охирида учрамайди деб курсатади123. П. А4. Мелиоранский жарангли з ундошини с товушига утиши- ни, таъкидлаб утади124. С. Е. Малов хам бу фонетик ^одисанинг мавжудлигини таъкидлаган125. 118 сыгышмас (Н. А. II, 23); (Ар. III, 83). 119 тоймас (Н. А. II, 28; Ар. III, 88; Ар. IV, 142). 120 Ар. 1, 41 — 81 - бетлар. J21 МК, 1, JjXjfeUac (88); 5\ У лас (92). КВН ту лас (10а); эгалмэс, тугулмэс (206); С. f йарамас (364). 122 МК, 1, 109-бет. 123 А. М. Щербак, ГО, стр. 44. t24 и. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 37. . 125 С. Е. Малов, ПДП, стр. 141. 4—241 49
Келтирилган далиллар сифатдошларнинг охирида жаранг-1- ли з ундоши жарангсиз с товушига утганлигидан дарак беради. ш ундоши асарда тил олди, сирралувчи, жарангсиз товуш- дир. Бу товушнипг с упдошига нисбатан сиргалувчанлик хусусияти кучлироддир. Асарда туркий сузларнинг бо- шида ш ундоши учрамайди. ш товуши араб-форс сузларининг бошида мавжуддир. Асарда ш ундоши суз уртаси ва охирида келади. Бу ундош каттик, юмшок ва жарангли, жарангсиз товушлар билан ёндош кела олади. екуш (Н. А. 1, 18) — куп; эшшп (Н. А. 1, 22) — эшит; УКУШ (Н. А. 1, 22) — укиш, тушуниш; бушлуг (Н. А. 1, 39) — газабли; йсаиру (Н. А. 1, 44) — яширин; ташти (Н. А. 1, 76) — тошди; баштын (Н. А. 1, 58) — бошдан. Араб, форс тилига оид сузлар: eUA, шзк (Н. А. 1, 20) — шак, шубка: шэкэр- ша^д (Н. А. 1, 28) — нанду асал; цщым (Н. А. 1, 25) — шохим. Асарнинг уйгурча текстида махсус белгилар ш ва с ундош товушлари учун суз уртасида ва охирида фарксиз кулла- ниши ш ундоши с товушига мойилроц талаффуз этилишини курсатади: йэмиш//й,эм,ис (Н. А. II, 51)— мева; аймышЦ аммыс (Н. А. II, 53) — айтмиш, айтган; цушлары // куслары (Н. А. II, 50) — кушлари. ш ундоши унлилар уртасида жарангсизлик хусусиятини садлайди.126 еЪАШлД тишиц (Н. А. .1, 39) — тишинг; . бушы (Н. А. 1, 39) — газаблан. ч — ундоши асарда тил урта, аффрикат жарангсиздир, ч ундоши жарангли ж. товушидан артикуляцион усули ёки жарангсизлик хусусияти билан фаркланиб туради. ч ундоши каттид, юмшок ва жарангли, жарангсиз товушлар билан ёндош келади хайда суз бошида, уртасида, охирида учрайди. чыцарур (Н. А. 1, 21) — чикаради; учцан (Н. А. 1, 19) — учган; Iичрэ (Н. А. 1, 19) — ичра; (Н. А. 1, 22) — куп, неча, марта; /'«yw'z (Н. А. 1, 24)— учинчи; кэчур (Н. А. 1, 25) — кечир; нэчэ (Н. А. 1, .25) — неча. 126 А. М. Щ е р б а к, ГО, стр. 44. 50
Асарнинг Абдураззод Бахши кучирган (Н. А. 1) нусха- сида ч ((г) товуши бир ерда ,иккинчи ерда & ундош- лари билан ёзилган: екунч (Н. А. 1,36); jf екунч (Н. А. 1, 44) — укинч, дайру, пушаймон; OjjU ачун (Н. А. 47), ачун (Н. А. 1, 49) —дунё, олам. Нажиб Асим тузатган арабча (факсимил Н. А. II) нусхада ч ундоши ((т) билан ифода этилади: чин (Н. А. II, 9)— чин, тугри, дадидат; чыцардым (Н. А. II, 11) — чидар- дим; ачун (Н. А. II, 11) —дунё, жадон; fичрэ (Н. А. II, 53) — ичра. Уйгур ёзувида жарангли ж. (с) ва жарангсиз ч (gy) ундошлари бирхил орфографик белги ордали ёзилгандир. чыцса (Н. А. II, 16) — чидса; экинчЦ экинм; (Н. А. II, 5)— иккинчи; тертлггнч! [тертлэнж; (Н. А. II, 7) — туртинчи. XI аср ёдномаларида ч ундоши арабча ((т) («?) дарфи билан берилгандир.127 „Хибатул — дадойид" асаридан кейин ёзилган ёдгорликларда ч товуши ч (<т) ундоши билан ёзилган. Бундай орфографик хусусият жарангли ж; (у?) ва жа- рангсиз ч (gy) ундошлар асар ёзилган даврда аралаш дул- ланганликдан далолат беради ёки ж; ундоши жарангсиз ч товушининг варианта сифатида дулланишини курсатади. д ундоши асарда тил орда, портловчи, даттид ва жа- рангсиздир ва шу хусусиятлари билан жарангли f тову- ши дан фардланади. Жарангсиз if ундоши жарангли, жа- рангсиз ундошлар ва даттид унлилар билан ёндош Келади. Бундан ташдари, барча позицияларда учрайди: цач (Н. А. 1, 22) — куп, марта, дур; уцуш (Н. А. I, 22) — удиш, тушуниш; J-jJ-as . цызыл (Н. А. 1, 23) — дизил; ушац (Н. А. 1, 28) — майда, ушод. 127 МК: 1,кэчурдуи; цачурдул; 1чурдум (82). КБН, ф)учун (53а); IaJ нэч* (53а); кэчурмиш (536). 51
Куп сузларда /у ундоши унлилар орасида (интервокаль Колатда) келганда жарангсизлик хусусиятини саклайди128 129. [♦tHчы,цартымш (Н. А. 1, 30) — чицардим; уцуш (Н. А. 1, 26) — уциш, англаш; сацын (TI. А. 1, 45) — сацлан. ц ундошининг дамма позицияда сак- ланиш хусусияти дозирги замон узбек тилида мавжуд- дир: боциш, Укиш, укув, окиш, тукиш, тукув, тукол, йу- кол, ^ул, йук каби. Суз охирида унли товушлардан сунг келган ц ундоши унлилар билан бошланувчи (ёки бошка эгалик) аффикслар КУшилса, узининг артикуляцион хусусиятини баъзан узгарти- ради ва жарангли f ундошига айланади:130 цы,лыц (Н. А. 1, 59). цы.лры, (Н.А. 1,67) — килиги, характера; йоцлуцу? йоцлугы (Н. А. 1, 47) — йуклиги; Jjj— cjvy> V- сугулуп. > суглуп (Н. А. 1, 76) — сукулиб. Баъзи сузларда бу фонетик додиса юз бермайди131. су^луцын. (Н. А. 1, 46) — суклигини; р-Ъ-5 гоцлукын (Н. А. 1, 46) — ту^лигини. Бу фонетик додиса хозирги замон узбек тилида, купинча бир бугинли сузларда учраб туради: о^и, yiyn, туки, су^ил, ю^и. /у ундоши суз охирида (ёпик бугинда) жарангли f то- вушига (/у>д) утади: цьслыц (Н. А. 1, 66) > цылыр (Н. А. 1, 59) — килик, одат. /у ундоши суз бошида, интервокаль кодатДа тил орка портловчи х ундошига (гу > х) утиб, спирантизация юз беради: цалы (Н. А. 1, 71) > халы, (Н. А. 1, 52) — агар. „Кутадгу билиг“ да132 учрайдиган ацы сузи асарда: 128 Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 171; И. А. Батманов, ЕП, стр. 41. П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 38. 129 чы^ардым (Н. А. II, 11); cikardtm (Ар. 1, 46); чыцартым Цчыуардым (Ар. II, 8); чыуардым (Ар. III, 71); р-р _j U-y* чык^ардым (Ар. IV, 125). 130-131 д. к. Боровков, Ценный источник для истории узбекского языка, Изд. АН СССР, отд. Лит. и яз. т. VIII, вып., 1, М.—Л., 1949, 70. Из материалов, для истории узбекского языка, тюрколог, сб., 1 М,—Л 1951, 74. газ КБН, 435-бет. 52
ахы (Н. А. 1, 52) (сахий, нули очид) шаклида учрайди. Асарда айрим сузлар узагининг таркибида к ундоши интервокаль долатда такрор келиши (геминатлар) ёки келмас- лиги мумкин. А. М. Шчербак бундай фонетик додиса (икки- ланиш) жарангсиз товушлар чузид талаффуз этилиши туфай- ли юз беради деб курсатади133. Унлилар орасида д ундошининг такрор талаффузи, бирин- чидан, маъно айириш зарурияти билан юз берса, иккинчидан, узак вокализмини мустадкамлаш учун хам вужудга келади134. Шу билан бирга, вазн талабини хам дисобга олиш керак. /р ундоши билан тугаган сузлардан сунг ва бошда жа- рангсиз товушлардан кейин кушилган жуналиш келишиги аффикси таркибида хам шу товушнинг узи учрайди ёки геминатлар юз беради: UiUj-j йомсщца (Н. А. 1, 50) — йуймоцца,-, ймцыцлыкца (Н. А. 1, 70) — тартиб- лиликка, интизомлиликка. Жарангли г билан тугаган сузларда жуналиш келишиги аффикси ца дулланади135. у лутца (Н. А. 1, 71)— улугликка. Асарнинг уйгур ёзуви билан ёзилган А нусхасида, шунинг- дек, Б нусханинг уйгурча текстида д ундоши белгиси жаранг- ли даттид г товуши учун хам дулланган136. Шунингдек суз уртаси ёки охирида жарангли f ундошини ифода этиши мумкин. танурлутПтануцлуц (Н. А. II, 4), цатытлыр//цатыклыц (Н. А. II, 7); асырлыц! / асыглыр (Н. А. II, 3). Бу келтирилган фактлар купчилик сузларнинг охирида жррангсиз ц ундоши мавжуд эканлигини курсатади. Тил орда жарангсиз даттид д ундошининг тарихий тарад- диёти дамда турли позициялардаги хусусиятлари дадида тур- колог олимларнинг турлича дарашлари мавжуддир137. к ундоши асарда тил орда, портловчи, юмшод ва жа- рангсиздир. к ундоши узининг жарангсизлик хусусияти билан тил орда, портловчи, юмшод, жарангли г товушидан ажралиб туради. Бу жарангсиз юмшод к ундоши жарангсиз, 133 А. М, Щербак, ГО, стр. 51. 134 Ф. Абдуллаев, Фонетика хорезмских говоров узбекского язы- ка, автореферат, Ташкент, 1961, стр. 14. 135 С. Е. Малов, ПДП, стр. 300, 321. 136 Щу асар, 141-бет. 137 И. А. Батманов, ЕП, стр. 37—41; W. Radloff, Diealt. Insch. in Mang. Ill, 402; П. M. Мелиоранский, в честь Кюль Тегина, СПб., 1899, 96—97; АФТ. стр. 34—40; Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 171. 53
'бдъзан жарангли товушлар ва юмшоц унлилар билан ёнма- ён учрайди. Шунингдек, к ундошини суз боши, уртаси ва охирида учратиш мумкин: uls"^yaS" кэчургэн (Н. А. 1, 25) — кечирган; Lyy?'jl екуш (Н. А. 1, 29) — куп, мул; бэлэк (Н. А. 1, 31) —совга, тортик; билик- лик (Н. А. 1, 33) — билимли, илмли; биликсиз (Н. А. 1, 33) — билимсиз, илмсиз; IS" у~,свцэккэ (Н. А. 1, 33) — сунгакка; Ols"j\ эркэн (Н. А. 1, 34) —экан. Баъзи сузларда к ундоши интервокаЛь долатда (унлилар орасида) жарангсизлик хусусиятини садлайди138. cPчекэрди (Н. А. 1, 35) — чукарди, дайдади, aF- дарди; j-S"екурмэс (Н. А. I, 36) — укинмас, пушаймон дилмас; &у^екунч. (Н. А. 1, 36) — укинч, дайру, таш- виш; (_rj5"y екуш (Н. А. 1, 39) — куп, мул. к ундошининг унлилар орасида (интервокаль долатда) садланиш хусусияти дозирги замон узбек тилида дам учрайди, кукат, кукиш, кукарт каби. Суз охирида унли товушлардан сунг келган к ундошига унлилар билан бошланувчи аффикс душилса, бу товуш бир бугинли сузларда жарангсизлигини йудотмайди139: кекини (Н. А. 1, 69) — узагини, аслини, Бу долат дозирги замон тилимизда куп учрайди: куки, кукини, юки, юки- ни, кеки, кекини, чоки, чокини, чеки (участка), чекини кабилар,- Икки ва ундан ортид бугинларда бу фонетик хусусият узгариб, к товуши г ундошига утади. («>г) О 1 Jj бэзэк бэзаги. (Н. А. 1, 43) — безаги. Жарангсиз ундошлар, жумладан, к товуши билан тугаган сузларга душилувчи жуналиш келишиги аффикси кэ фор- масида ифода этилади. ls"c£lJ OXJLj биликликкэ (Н. А. 1, 31) — билимликка, илмликка; Ь" O_5.JJ_5.-OS" кэсуллукка (Н. А. 1, 70) — одоб- ликка, интизомликка; Ю сОаяа.5" кичмккэ (Н. А. 1, 71) — кичикка; юи шика (Н. А. 1, 74) —ишга. Суз узагииинг таркибидаги к ундоши унлилар орасида 138 И. А. Б а т м а н о в, ЕП, стр. 41; П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 38. !ЗЭ Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 171; П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 36—37. 54 ' '
(интервокаль ^олатда) такрор талаффуз этилиш ёки геми- натлар юз бериши мумкин: эки // экки (Н. А. 1, 42) — икки. Бундай геминат ^одисаси дозирги узбек тилида мавжуд: саккиз, текиз ёки теккиз (феъл), теккис ёки текис (сифат), кеккаймоь;, тиккаланмоц ва бошг;алар каби. Асарнинг „с“ (а^) нусхасида к ундоши жарангли булса, арабча коф устига баъзан уч нуцта (у ) куйилган. Бу орфогра- фик белги (асарнинг „с“ нусхасида) сузларнинг охирида (ёпик бугинда) учрамайди. Сонорлардан сунг бу белгини учратиш мумкин: j~J _?f элук (Ар. IV, 119) —улик; тирик (Ар. IV, 119) — тирик; биликлик (Ар. IV, 126) — билимлик, илм- лик; p-Jбэлгулук (Ар. IV, 127) — белгилик, машуур; кергулук (Ар. IV, 127) — кургулук, ^асрат, такдир. «Хибатул х;акойик»нинг уйгур ёзуви билан ёзилган «А» нусхаси шунингдек, «Б» нусханинг уйгурча текстида жаранг- сиз, юмшок к ундошига ва жарангли г товушига махсус белги КУлланиб, унда жарангли ёки жарангсиз эканлигини ани^лаш учун кеч кандай ишора учрамайди: эриксикЦэригсиг (Н. А. II, 7) — бауодир, жасур; сецэгПсецэк (Н. А. II, 13) •— сунгак. Асарнинг араб ёзуви билан ёзилган текстларида жарангсиз Каттик к ундоши суз охирида учрашини юв;орида айтиб утдик. Жарангсиз юмшок к ундоши каттик К товушига нисбатан суз охирида анология сифатида сакланиш мумкин. Бу келтирилган далиллар асарда жарангсиз к ундоши купчилик сузлар охири- Д9 узининг артикуляциясини узгартмаганлигини курсатади. Рашид Ра^мат Арат суз охирида келган тил ор^а к ундошини жарангли деб дарайди’40. Аммо ю^орида курсатилган фактлар Рашид Ра^мад Арат фикрини тасди^лаш учун асос була олмайди. П. М. Мелиоранский, Н. А. Баскаков, А. М. Шчербаклар ^ам суз охирида жарангсиз, юмшо^ к ундоши мавжуд эканли- гини тасди^лайдилар140 141. х ундоши, асарда чуцур тил oprja жарангсиз, цаттик то- вушдир. Асарда бу ундош (араб, форс сузларидан таш- цари) суз бошида ва унлилар орасида учрайдн: ахы 140 ЕАУ (R. R. А.), Курсатилган асар (Ар. 1, 48—81). 141 Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 171; П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 36—38; А. М. Щербак, ГО, стр. 44—45.
(Н. А. 1, 52) —сахий, дули очид; Li халы (Н. А. 1,52)—, агар. «Кугадгу билиг»да бу ундош тил орда жарангсиз даттид ty. ундоши долида учрайди. Асарда бу товуш чукур тил орда жарангсиз, даттид х ($>х) ундошига утган. Уйгур ёзувида тил орда даттид д учун дулланган белги х ундошини дам ифо- далаган: ахы (Н. А. II, 26) — сахий. Жарангли ундош товушлар. б ундоши асарда лаблашган, портловчи жарангли товушдир. Бу ундош товуш жарангсиз п. товушидан акустик томони билан ажралиб туради. Жарангли б ундоши даттид, юмшод унлилар дамда жарангли, жарангсиз товушлар билан ёндош келади. б ундоши суз бошида, уртасида ва охирида, умуман дамма позицияларда учрайди: бэр (Н. А. 1, 19) — бер; j.j булур (Н. А. 1, 19) — топилади, топади; цылыб (Н. А. 1, 20) — дилиб; етуб (Н. А. 1, 20) — утиб; cJLJIj йатыбан (Н. А. 1, 59) — ётибон, ётиб; ддЬЬ" та- бару (Н. А. 1, 61) — сари, узра, дадар. Асарда баъзи сузларнинг уртасида, охирида келувчи жарангли б ундоши арабча сл (п) дарфи билан ёзилган. Бир бетнинг узида: ^3 тэб, тэп,^2 (Н. А. 1,31) — деб; цопуплъ (Н. А. 1, 46) — дупиб, туриб; цопмыш (Н. А. 1, 46) —турган; дупмиш. б ундоши суз бошида сонор м (б>м) товушига утади.14* буца~у> l£jул муца (Н. А. 1, 20) — бунга. Уйгур хати билан ёзилган нусхаларда жарангли б ( ) ва жарангсиз п ( (_>) ундошларига бир хил орфографик белги дулланган: цобубЦцопуп (Н. А. II, 21) — туриб; тэб{/тэп (Н. А. II, 10) — деб. 142 143 144 142 тэб (Н. А. II, 11); тэбЦтэп (Ар. II, 9); тэб(Ар. 111,71); д'эб (Ар. IV, 125). 143 I—>_j.jyl цобуб (Н. А. II, 21); цобуб// цопуп (Ар. II, 22); (_дj.jj.5 цобуб (Ар. III, 81); илj.jцопуб (Ар. IV, 135); ирбмыш (Н. А. II, 11); цобмышЦцопмыш (Ар. II, 22); цобмыш (Ар.. III, 81); цобмыш (Ар. IV, 135). 144 А. М. Щербак, ГО, стр. 84. М. Кашгарий хам бу фонетик ходисани таъкидлайди. Каранг: МК, Т, 1, 67-бет. 56
С. Е. Малов ва А. М. Шчербак цам б ундошининг орфогра- фии хусусияти айрим позицияларда унинг жарангли ёки, жарангсиз эканлигини аницлашда цийинчилик тугдиради деб курсатиб утадилар145. Асарда жарангли б ва жарангсиз п ундоши уртасида фарц- ланишни курсатувчи график белги араб ёзувида цисман мав- жуд эканлиги курсатиб утилди. «^ибатул цацойиц»1нинг араб хати билан ёзилган В нусханинг арабча текстида (Н. А. II) б ундошининг суз уртаси ва охирида жарангсиз п товушига утишини курсатувчи белги учрамайди. Асарнинг «С» нусхаси- да айрим уринларда жарангли б жарангсиз п ундоши билан ёзилган. копуп (Ар. IV, 135)—копуб, туриб. Рашид Радмат Арат узининг циёсий текстида б ундошини суз уртасида ва охирида п (р) билан ифодалаган. kllip (Ар. 1, 41), kiterip (Ар. 1, 42), корур (Ар. 1, 54), Kopmis (Ар. 1, 54). „Кутадгу билиг“ нинг бир нусхасида айрим сузлар ур- тасида б ундоши п (е-0 билан ёзилган.146 Бу келтирилган далиллар п ундоши асарда жарангли б товушининг варианта сифатида жарангсиз п товушига ута бошлаганини курсатади. в ундоши асарда лаб-лаб сиргалувчи, жарангли товуш- : дир. Бу ундош жарангли б товушидан артикуляция урни ва усули билан ажралиб туради. в ундоши асарда интервокаль (унлилар орасида) позицияда, буйруц-истак феълининг охи- рида ва жарангсиз ундошдан олдин учрайди. Юмшок ёки каттик узакларда в ундоши вариант сифатида келади. сэвунсун (Н. А. 1, 26)севинсин; цара- sa.ui (Н. А. 1 63) — чури, кул, хизматкор; йувса. (Н. А. 1, 67) —ювса; цалсув // цалсуу (Н. А. 1, 30) — ,КОЛСИН. Асарнинг „С“ нусхасида царабаш (Ар. IV, 146); уйгурча нусхада эса в ундоши билан б товуши учун бир хил белги кулланган: царабаш // цараваш (Ар. II, 35) — кул, хизматкор. Бу орфографик хусусият жарангли б ундоши айрим сузлар- да интервокаль цолатда лаб-лаб жарангли в ундошига (б>в) утганлигини курсатади. 145 А. М. Щербак, ГО, стр. 46. 146 Уз6- ФАШИ №6091, апац 182-бет. ' . ' г : , 57
«Девону луготит турк» ва «Дутадру билиг»да учрайдиган лаб — тиш сиргалувчи жарангли w (о?) билан ифодаланган сузлар асарда лаблашган в ( ^) оркали ёзилган. jfjU тавар (Н. А. 1, 38) —товар, мол-дунё. Лаб-тиш W ундоши урнига лаб-лаб в (j) ёзилиши талаффузда ^ар иккиси бир-бирига яцинлашганлигидан дарак беради. д ундоши асарда тил олди, портловчи, жарангли товушдир. Бу уидош артикуляцион усули билан жарангсиз т товушидан фарцланиб туради. Жарангли д ундоши суз бошида (анлаут) ва уртасида (инлаут) учрайди ва жарангли, сонор ундошлар билан ёндош келади. Бундан таш^ари, жарангли д товуши интервокаль ^олатда учраганини куриш мумкин ва узакнинг характерига кура ^атти^ ёки юмшок; талаффуз этилади: (_р<с> дэдиУ^ (Н. А. 1, 35) — деди; тэцэди (Н. А. 1, 34) — тенглади; эмди (Н. А. 1, 22) — эмди, энди; t.j.j.JyjjJi кутулды (Н. А. 1, 25) — кутилди; ияиндэ (Н. А. 1, 27) — ичида; сэвдурур (Н. А. 1, 57) — севдиради. Асарда бешта суз жарангли д билан бошланган. Булардан учтаси: уч ерда дэди бир жойда дэмиш сузлар келади. Бешинчиси дилицниХ№ (Н. А. 1, 43) — тилингни сузи булиб, бошка нусхаларда т товуши билан ёзилган. Бу суз орфографик жи^атдан янглиш ёзилган деган фикрни тугдиради. „Хибатул ^ацойи^“ нинг уйгур хати билан ёзилган А нусхасида (Ар. II), Б нусханинг уйгурча текстида жаранг- сиз т ундоши ва жарангли д ундошига бир хил белги ^ул- ланиши натижасида бу товуш жарангли ёки жарангсиз уци- лиши мумкин. Иккинчидан, асарнинг с нусхасида та феъ- ли анлаутда (суз бошида) купинча жарангли д ундоши билан ёзилган: АлР дэб (Ар. IV, 125) —деб; иУ-со дэди (Ар. IV, 128) — деди. Ю^орида келтирилган мисоллар айрим сузларнинг бошида д ундоши пайдо була бошлаганини курсатади. * 58 147 тэди (Н. А. II, 14); tidi (Ар. 1, 48); тэди (Ар. II, 9); тэди (АР- 1!1> 74)>' С5-Д-О дэди (Ар. IV, 128). 148 тилицни (Н. А. II, 19); — tilingni (Ар. 1, 52); тилицни Цдилицни (Ар. II, 18); тилицни (Ар. 111,79); .1 G-Ll тилицни (Ар. IV, 123). 58 у , А фё.__ у л (
д ундоши асарда туркий узакка хос сузларнинг охирида учрамайди. Бу товуш араб, форс сузларининг охирида мавжуд. Ufri, шахд (Н. А. 1, 23) — ширинлик, асал: J-Ь панд (Н. А. 1, 36)—панд, насицат. Асардан сунг ёзилган «К^сасул анбиё»да цам тэ феълидан ясалган формаларда т ундоши суз бошида жарангли д товуши билан ифодаланган149. А. М. Шчербак жарангли д ундоши араб-форс тилидан кир- ган тацлидий сузларнинг бошида учрайди ва шунингдек, утуз ёки гарбий группа турк тилларида мавжуддир деб айтади150. П. М. Мелиоранский жарангли д ундоши суз бошида учрай- ди деб курсатади151. Бу келтирилган далиллар асар ёзилган даврда суз бошида жарангли д ундоши цисман булса-да курина бошлаганини билдиради. з жарангли, тиш-тиш, танглай тил олди товуши пайдо булишига кура, портловчи, сиргалувчи ундошларга яцин туради. Бу товуш асарда суз уртаси ва охирида учрайди, барча унли ва ундошлар билан ёндош келади. Шунингдек, суз узагининг характерига кура, юмшоц ёки каттиц талаф- фуз этилади; аза. (Н. А. 1, 22) —худо: j-T'j.jI эзгу (Н. А. 1, 41) —эзгу яхши; кэзинги (Н. А. 1,36) — кейинги; козы (Н. А. I, 35) — цуйи; О бузун (Н. А. I, 67) — халц, эл, О Is" кэз (Н. А. I, 68) — жуда, яхши. з ундоши араб хатида А» ёки г> билан берилади: j-jj-i цозуб (Н. А. I, 54) — цуйиб; кэзим (Н. А. I, 21) — кийим. Уйгур ёзувида з, жарангсиз m ва жарангли д учун бир хил белги цулланади: бузун (Н. А. II, 28) — халц; изпси (Н. А. П, 6) — худоси, эгаси. з ундоши асарда тил олди, сиргалувчи, жарангли товуш- дир. Бу жарангли з товуши жарангсиз с ундошидан арти- куляцион усули билан ажралиб туради. Туркий узакка хос сузларнинг бошида з учрамайди. з ундоши суз уртасида (инлаут) ва охирида (ауслаут) келади. Бундан ташцари, 149 КА, дэб (17а); у^^^ь^дэмишлер (20а); дэди (21а). 160 А. М. Щербак, ГО, стр. 47. 151 П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 36—37. 59
унли, жарангли ва жарангсиз товушлар билан ёндош кела олади. езуц (Н. А. 1, 20) — узинг; Al L_o j^5 тиргузмзк (i 1. А. 1, 22) — тирилтирмок; 1_jjpi йузрэ (Н. А. 1, 23) — юзра, юза, уза; цызыл (Н.А. 1, 23) — кизил; jUf айазтын (Н. А. 1, 27) — оёздан, уфкдан. з ундоши каттик, юмшок сузларда вариант сифатида талаффуз этилади:152 jl аз (Н. А. 1, 29) — оз; тэциз (Н. А. 1, 29) — денгиз. Асарда з ундоши купчилик булишсиз сифатдошларнинг охирида жарангсиз с товушига утиб, факат 2 та мисолда бу жарангли з сакланиб колган. тоймаз (Н. А. 1, 57) — туймас; J-» сА-ул-у— сырышмаз (Н.А. 1, 67) — сигишмас; вкунмэс (Н. А. 1, 36) — укинмас, пушаймон килмас; jJj-> бу- лунмас (Н. А. 1,81) — топилмас; q-Uj J арымас (Н. А. 1, 67)— аримас, тоза булмас. Асарнинг «Б» нусхасида келтирилган арабча (факсимилда) текстида ва араб ёзуви билан берилган С нусхасида булиш- сиз сифатдошлар куп мисолларда жарангсиз с ундоши оркали берилган. Уйгур ёзуви билан ёзилган асарнинг «А» ва «Б» нусхасида жарангли з ёки жарангсиз с товушларига бир хил белги кул- ланган. Бу уйгурча уарф жарангли з ёки жарангсиз с уки- лиши мумкин. тэгилмэсЦтэгилмзз (Н. А. II, 26) — эришмас,. тегилмас; оцалмасЦоцалмаз (Н. А. II, 28) — унгалмас; той- масЦтоймаз (Н. А. II, 28) — туймас. Асарнинг киёсий текстида булишсиз сифатдошларнинг охири жарангли з ундоши билан берилган153. «Девону луготит турк»да булишсиз сифатдошларнинг охи- рида жарангсиз с товуши кулланган154. Асардан кейин XIV асрда ёзилган ёдгорликларда хам булишсиз сифатдошлар- нинг охири жарангсиз с билан курсатилган155. Махмуд Кашгарий булишсиз сифатдошларда утуз уамда купчилик кабилаларда масЦмзс формаси ёки аффи- кснинг охирги товуши жарангсиз с билан ифодаланган шакли кулланганлигини курсатади.166 152 А. М. Щербак, ГО, стр. 47—48. 153 Ар. 1, 41—81-бетлар. МК, 1, '206, 315, 364. ж 155 Хорезми, Мухаббат-наме (Э. Н. Наджип), М., 1961, (ар. текст.) 12, 14, 16. «в МК, II, 68—69-бетлар. 60
Бу келтирилган далиллар айрим ^абила тилларида з ундо- ши булишсиз сифатдошларнинг охирида жарангсиз с товушига утганлигини курсатади. ж ундоши (тилолди, сиргалувчи, жарангли) асарнинг Абдураззод Бахши кучирган нусхаси (Н. А. 1) учун характер- ли эмас. Нажиб Асим факсимилида (арабча текстда) бир сузнинг узи ж (j) ундоши билан инлаутда (суз уртасида) 17 ерда учрайди: Ojjf ажу«(Н. А. II, 11,21, 22..) —дунё. Асарнинг араб ёзуви билан ёзилган (с) „ж“ нусхасида кам ж (j) ундоши учрайди. Шунингдек, шу ундош билан ифодаланган суз жарангсиз ч (gy) товуши билан кам ёзил- ган: Ojjl ажун (Ар. VI, 135, 137,138...), иачун (Ар. VI, 125, 147) —дунё. «Хибатул ^а'цойи^»нинг уйгурча нусхаларида (Ар. II, Ар. Ill, Н. А. И) ж ундоши учрамайди, ж ундоши кулланган суз- ларда уйгурча ч ундошининг белгиси ишлатилган. ачун (Н. А. II, 23; Ар. III, 71) — дунё. Асар нусхаларида жарангсиз ч (gygr) ва жарангли ж О) ундошларийинг аралаш кулланиши бу даврда ж ундо- ши истеъмолдан чикцанини ёки унинг урнива 4 ишла- тилганлигидан дарак беради. дар ундоши тил урта, аффрикат, жарангли, асардаги туркий сузларда учрамайди. Шунингдек, «Хибатул ^а^ойи^»нинг бош- ^а нусхалари учун ^ам бу ундош характерли эмас. Бу жаранг- ли дар ундоши араб-форс сузларида мавжуддир: ALojb бумага, (Н. А. 1, 19) —жонсиз табиат ва нарса- лар; м;уван (Н. А. 1, 27) —ёш, кучли. Орфографик жидатдан асарда жарангсиз ч товушининг ёзилиши эътиборни узига тортади. Абдураззод Бахши кучир- ган арабча (Н. А. 1) — нусхада бу ундошлар баъзан баъзан оркали ёзилган. учцан (Н. А. 1, 19) — учган; Iичрэ (Н. А. 1, 19) — ичра; нэчэ (Н. А. 1, 25) — неча; кэчургэн (Н. А. 1, 25) — кечирган. Нажиб Асим факсимилида (Н. А. II) бу ундошлар арабча & билан ифода этилади: o_Uxsbj! ичиндэ (Н. А. II, 9) — ичида; чын (Н. А. II, > 9) — чин, хакикат; _Ду^ чыцардим (Н. А. II, И) — чицардим. . « - ' ;у • V '.у/ 61
Асарнинг уйгурча нусхаларида дам жарангли дар ва жа- рангсиз ч ундошлари бир хил белги билан ёзилган: чекэрди (Н. А. II, 14) — чукарди, агдарди, дайдади; екунч (Н. А. II, 15) — укинч, пушаймои; ичрэ (Н. А. II, 16) — ичра. Бу орфографии хусусиятлар асарда жарангли дар ундошини ифода этади деган хулоса эмас, балки жарангсиз ч ундоши- нинг вариантидир деган фикрни билдиради. г ундоши асарда тил орда, портловчи, жарангли даттид товушдир. Бу жарангли г ундоши жарангли, юмшод а товуши- дан даттид артикуляцияси билан ажралиб туради. Жарангсиз д ундошидан жарангли г товуши артикуляцион усули билан фардлапади. Туркий сузларнинг бошида жарангли г ундоши учрамайди. Суз уртаси ва охирида г товуши мавжуддир. г ундоши интервокаль позицияда жарангли ёки сонорлар билан ёндош, жарангсиз товушлардан олдин учрайди: pr-Jle.-,! уганым (Н. А. I, 20) —тангрим; ^АЛя.ла-ч.ырай- лыц (Н. А. 1, 47) — камбагаллик, йуцчилик; цылыр (Н. А. 1, 36)— дилид, характер; (J таварсызга (Н. А. 1, 38)—товарсизга, молсизга; OlAL Налган (Н. А. 1, 42)— ёлгон; умгучм (Н. А. 1, 50)—умид дилувчи; Jy— цатыгсыз (Н. А. 1, 50) — дийинчи- ликсиз; улуглугца (Н. А. 1, 71) — улугликка. г ундошининг интервокаль ва бошда долатлари хозирги замон узбек тилида мавжуд: орир, урил, туриш, угит, ёлгон, тулроц, ёнро>{, улгайди каби. Асарнинг «Б», (ж) «С» нусхасининг арабча текстида тил орда портловчи, жарангли даттид f ундошининг позицией , долати биз фойдаланган нусхадан (Н. А. 1) фарди иуд. Суз уртасида жарангли р ундоши в товушига (/><?) ута- ди:157 Нугса158> Нувса (Н. А. 1, 67) — ювеа. Бу фонетик додиса янги турк тилларига хос хусусиятдир159. Суз охирида жарангли р ундоши тор унли товушлардан сунг тушиб долади160. Асарда бу фонетик додиса учун биргина • мисол мавжуд. «Ж > Ну (Н. А. 1, 36)— юв. Бу фонетик хусусият янги турк тилларига ёки угуз, дип- чод группа тилларига хос белгиларни курсатади.161 ' С......е'. Малов, ПДП, стр. 321. 168 yumakin (Ар. 1, 49). 169 С. Е. Малов, Древные и новые тюркские языки, Изв. АН СССР, отд. лит. и языка, Т. XI, вып. 2, 1952, стр. 140—141. ко Шу асар, 140—141-бетлар. 161 Н. А. Б а с к а к о в, ТЯ, стр. 116—118; А. М. Щербак, ГО, стр. 49. 62
Айрим сузларнинг уртасида ва охирида жарангли г билан бир каторда жарангсиз ундоши учрайди: ариг- сыз (Н. А. 1, 36); арыцсыз (Н. А. 1, 36) — ифлос; цылыр (Н. А. 1, 59);JaJ.J цылыц (Н. А. 1, 59)- Килиц, хулц, одоб, тартиб. Бу фонетик хусусият суз охи- рида жарангли р ундоши жарангсиз ц vysywAvz. (р'Ж} ута бошлаганини билдиради ёки икки хил талаффузнинг ифо- дасидир162. Сонор ундошларидан ва унли товушлардан сунг жа- рангли f билан бошланувчи жуналиш келишигининг аффикси -Fa келиши асарда характерлидир. dA.Jj.rJ ачунра™3 (Н. А. 1, 86)—дунёга; лё<_СБ.ёЬ йа- рьщра (Н. А. 1, 82) — душманингга; 4AJU малга (Н. А. 1, 46) — молга; лё jexc.lUj.j туттачымга (Н. А. 1, 24) — ту- тувчимга; цары.ра (Н. А. 1, 87) кунаргага, цулга. Асарнинг уйгурча нусха ва текстларида («А», Ар II, «Б», Ар. Ill; Н. А. И) жарангли f ундоши махсус белги билан ифодаланиб, бу уйгурча ^арф жарангсиз «/р» товуши учун ^ам цулланади. Шунга кура, уйгур ёзувида жарангли f ундоши икки хил уцилиши мумкин. Бундан таш^ари, бу уйгурча ^арф спирант х товушининг ёзувдаги ифодасидир. ураным (Н. А. II, 5) — тангрим; чырайлыц (Н. А. II, 22) — камбагаллик; уу.уш (Н. А. II, 6) — уциш, тушуниш. XI—XIV асрларда ёзилган бошца асарларда жарангли f ундошининг позицион полати164 асар тили хусусиятларига якин келади. Бу ундошнинг комбинатор, позицион ^олатлари, суз охи- рида тушиб цолиши ^а^ида айрим олимларнинг фикрлари бор165 166. г ундоши асарда тил орка, жарангли юмшо^ товушдир. Бу ундош f товушидан узининг юмшок; артикуляцияси жи^атидан фарцланади. Жарангли F, жарангсиз юмшок к ундошидан артикуляцион хусусияти билан ажралиб туради. 163 Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 171. 163 лё jjjl ажунра (Н. А. II); ajunka (Ар. 1, 76); ачунраЦапунуа (Ар. II, 55). 284 КБН, уамур; с?1ё_,| уран (7а). КА, арыр; Lj йагы, 20я, 21tz. 166 А. М. Щ е рб а к ; ГО, стр. 48 —49. Н.А. Баскаков, ТЯ, стр. 171 — 172. , - л , ?. ; ; < . г . , -у 63
г ундоши икки унли уртасида, сонор ва жарангли товушлар билан ёндош келади: вгэ (Н. А. 1, 26) — эс, адл, II йул - йуригс, III, доно, олим; JlS''тугэл (Н. А. 1, 31) —тугал, бутун, бутун- лай; jCL бэлгулук (Н. А. I, 34) — белгилик, машдур кэргулук (Н. А. 1, 34) — кургилик, тавдир,! чирой, куримлик; бирингэ (Н. А. 1, 34) — бирига; If <_CJjjjl езуцгэ (Н. А. 1, 44) — узингга; АНАфф эмгэк (Н. А. 1, 68) — ме^нат, гртйинчилик; эзгу(Н. А. 1,41) — эзгу, яхши; сезга (Н. А. 1, 41)— сузга; кэлигли (Н. А. 1, 89) — келадиган; Allis"jj йугнак (Н. А. 1,92) — Югнак. Жарангли г ундоши асарда туркий сузларнинг бошида учрамайди. г товуши асарда суз уртаси ва охирида келиши мумкин: j-j тугатти (Н. А. I, 88) — тугатди; йузуг166 (Н. А. 1, 89) — юзакиликни; безуг166 167 (Н. А. 1, 89) — бузни. Суз уртасида, интервокаль холатда жарангли г ундо- шининг орфографик ифодасига Абдуразза^ Бахши кучир- ган (Н. А. 1) нусхада ва „Б“ нусхасининг факсимилида (Н. А. II) бирор белги учрамайди. Аммо асарнинг арабча (с) ж нусхасида коф харфи устига баъзан уч ну^та куйилган. Бу орфографик белги жарангли г ундошининг ифодасидир. ж нусхада туркий узакка хос биргина сузнинг бошида жарангли г мавжуд булиб, бошуа жойда учрамайди. Асосан бу орфографик хусусият суз уртасида мавжуд. ' гузазилса (Ар. IV, 132) — кузатилса. dfjy йугурган (Ар. IV, 118) — югурган, чопган; йузгэ (Ар. IV, 120)—юзга, бетга; егупг (Ар. IV, 122) — угит, насидат; yj* егратур (Ар. IV, 122) — * ургатади; кергулук (Ар. IV, 127) — кургулик, тавдир, чирой. г ундоши суз охирида жарангли эканлигини курсатувчи орфографик белги асарнинг барча нусхаларида мавжуд эмас. Асарда тушум келишигининг ^адимги формаси уг мавжуд- 166 Qoziik (Ар. 1, 78); чезуг (Ар. II, 58). ,ет bOzok (Ар. 1, 78); безуг (Ар. II, 58). ,
дир. „^утадгу билиг“ да бу аффикснинг цаттиц ва юмшок варианта — уд (£У), уг ^амда от ёки сифат ясов- чи иг v-jf) луг кушимчалари мавжуд булиб, унда „г“ товуши махсус (•> ) ишораси билан берилади.168 * 170 Бу дол „Дибатул ^,ахойиц“ да кам айни товуш мавжуд булганлигини исботлайди: сезуг (Н. А. 1, 89) — сузни; безуг'еЛ (Н. А. 1,89) —бузни; йузуг™ (Н. А. 1,89)— юзакиликни. Асарнинг (уйгурча «А» ва «Б» нусхасининг) уйгур ёзувчи билан берилган текстида жарангли г ундошини ифодаловчи белги жарангсиз юмшоц к товушига кам дулланиши туфайли, суз уртасида ва охирида унинг орфографик жи^атдан жаранг- ли ёки жарангсиз эканлигини анидлаб булмайди:' йугургэнЦйу- куркэн (Ар. II, 2) — югурган; тиргузмаг/!тиркузмак (Ар. II, 3) — тирилтирмо^; безугЦбвзук (Ар. II, 58) — бузни. г ундоши уйгур ёзувида кам араб хатидаги каби суз уртаси ва охирида жарангли ёки жарангсиз эканлиги унинг билан ёндош келган унли ёки ундошларга боглицдир. Баъзан суз уртасида жарангсиз ундошлардан олдин жа- рангли юмшок г товуши учрайди: эригсик (Н. А. 1, 24)—бакодир, жасур. Юдорида келтирилган г ундошига хос суз уртасидаги фонетик хусусиятлар к°зирги тилимизда кам мавжуддир: тегарак, йигит, тугал, элга, тиргак, безгак, кунгай, кенггай. Бу ундош кацида айрим олимларнинг фикрлари учрайди. Рашид Ра^мат Арат асарда жарангли г ундошининг позицион Колати ва тараддиёти кадида мулоказа юритиш анча муш- кул171 дейди. А. М. Шчербак г ундоши суз бошида учрамай, бошца пози- цияларда мавжуд эканлигини курсатади172. П. М. Мелиоранский жарангли г ундоши суз бошида учрай- ди деб айтади173. П. М. Мелиоранскийнинг бу фикри кейинги асрлардаги асар тилига доирдир-. г ундоши суз уртасида учраши асар тили- га характерли булиб, сунгги позицияда келиши эса сийрак 168 КВН, э 3 г у л у г (172«); кэзгулуг (171я); ширигликляри (171Д); р ityrnyp (87а). и» bozok (Ар. 1, 78); безуг (Ар. II, 5^- 170 qoziik (Ар. 1, 78); чезуг (Ар. II, 58). 171 ЕАУ (R. R. А), Курсатилган асар (notlar), 108. , 172 А. М. Щербак, ГО, стр. 43. 173 П. М. М е л и о р а н с к и й, АФТ, стр. 36—37. 5-241
учрайдиган ^одисадир. Шунингдек, «^ибатул ^а^ойиц»нинг мавжуд нусхаларида жарангли г ундошининг суз бошида цул- ланиши характерли эмас. Сонорлар. Асарда куйидаги сонорлар учрайди: -м, н, ц,р, л, й. м ундоши асарда лаблашган бурун товушидир. Бу ундош жарангли портловчи б товушидан артикуляцион усули ва акустик томондан ажралиб туради. м товуши ^амма по- зицияларда мавжуд, интервокаль долатда, жарангли ва жа- рангсиз ундошлар билан ёндош келади. умар~мэн (Н. А. 1, 18) — умид киламан; ICij-z, муца (Н. А. 1,20) — бунга; ураным (Н. А. 1, 20) — тангрим; «I эмди (Н. А. 1, 22) — энди; шалим, (Н. А. 1,23) — тилим; елужтг/н174 (Н. А. 1, 20) — улимдан; сезумгэ (Н. А. 1, 31) —сузимга; ту- гэнмэс (Н. А. 1, 38) — тугалмас; у. бутмэс (Н. А. 1, 40) — битмас. Товушлар уйгунлигининг каттик ёки юмшок хусусиятига кура, м ундоши икки хил вариантда талаффуз этилиши мумкин. тэлим (Н. А. 1, 40) — куп, мул; бу мисолда м ундоши юмшок вариант сифатидадир. цам,ур (Н. А. 1, 41) —барча, камма; бу сузда м ундоши каттик вариант колатига эта. Суз бошида м ундоши, шу суз таркибида келтан н ёки ц товушига анология йули билан вужудга келган.175 муны, (Н. А. 1, 45) < буны — буни; муца (Н. А. 1, 20) < Юj-j буца — бунга. Курсатиш олмошларида м ва жарангли б ундошлари суз бошида (асарда) параллель куллана бошланганлиги куринади. муны, (Н. А. 1, 21)— буни; j-j бу (Н. А. 1, 22) — бу. Бундан ташкари, j-j бу сузи келишиклар билан турлан- ганда, унинг таркибидаги б ундоши м товушига утади. Ор- 174 влумдин (Н. А. И, 5); oiiimdin (Ар. 1, 42); влумтинЦ елумдин (Ар. II, 3). па А. М. Щербак, ГО, стр. 49; С. Е.. МаловПДП, стр. 52. 66
фографик жи^атдан м ундоши уйгур ёзувида махсус белги билан ифодаланади: мэцэ (Н. А. II, 4) — менга; умар-мэн (Н. А. II, 4) — умид киламан; тпилим. (Н. А. II, 4) — тилим; эрдим (Н. А. II, 4) — эдим. м ундошининг бу фонетик хусусияти дозирги замон узбек тилида ^ам учрайди: муни, мунга, мундай, мунаца, мунча ва бу, буни, бунга, бундай, каби. н ундоши асарда тил олди, бурун сонор товушидир. Бу товуш асарда м ундошидан артикуляцион усули ва урни билан ажралиб туради. я товуши суз бошида, уртасида ва охирида учрайди176 177. Шунингдек, н интервокаль ^олатда, сонор, жаранг- ли ва жарангсиз ундошлар билан ёндош келади: d.a.AJ нэчэ (Н. А. 1, 25) неча; аны (Н. А. 1, 25) —- уни; (^‘15 цаны, (Н. А. 1, 25) — кани; мэн (Н. А. 1,25)— мен; сэвунсун (Н. А. 1, 26) — севинсин; ачунда111 (Н. А. 1, 30) — дунёда; езу^я«(Н. А. 1, 31) — узингни; эрни (Н. А. 1, 35) — эр кишини; биликни (Н. А. 1, 35) — илмни. я товуши сингармонизм ^онунига мувофид, катти^ ёки юмшок талаффузга эга булади: (j-xKj тилин (Н. А. 1, 40)—тилини сузида юмшок; UlAL Налган (Н. А. 1, 42) — ёлгон сузида каттиц талаф- фуз этилади. н ундоши уйгур ёзувида айрим белги билан ифодала- нади: нэчэ (Н. А. II, 7) — неча; мунм (Н. А. II, 5) —буни; мэн (Н. А. II, 8) — мен. р ундоши асарда тил олди, сонор товушидир. Бу товуш туркий сузларнинг бошида учрамайди,178 инлаут ва аусла- утда мавжуддир. р товуши икки унли орасида, сонор, жа- рангли ва жарангсиз ундошлар билан ёндош кела олади: бэрур (Н. А. 1, 19) — беради; &YPYP (Н. А. 1, 20) — юради; айур-мэн (Н. А. 1, 18) —айтаман; Нугургзн (Н. А. 1, 19) — югурган; f ичрэ (Н. А. 1, 19) —ичра; цылур-сэн (Н. А. 1, 20) — Киласан; Нашру (Н. А. 1, 44) — яширин. р ундоши: 176 А. М. Щ е р б а к, ГО, стр, 49—50. 177 oJJjJf ажунда-, алунда (Н. А. П И); ajunda (Ар. 1, 46);. 178 А. М. Щ е р б а к, ГО, стр. 50. 67
сузларнинг таркибидаги товушларнинг характерига кура, ц-аттик ёки юмшоц сузларда вариант сифатида келади: jyi турмаса (Н. А. 1,45) — турмаса сузида цаттиг;; £11^5" j.j йугурмэк (Н. А. 1, 46) — югурмоц сузида юмшо^дир. Асарда нэмиш сузини ташкил этган эрмыш феълининг таркибидаги р ундоши редукцияга учрайди: т«ш179 (Н. А. 1, 61) < d”) нээмиш < kJ«з эрмиш— нима экан. Хозирги замон узбек тилида егрэпгур сузи таркибидаги сопор ундоши метатеза ^олига утган: У егрэтур (Н. А. 1, 26) > _,jf ергэтур — ургатади. р ундоши уйгур ёзувида айрим белги билан ифодаланади. Шарт феълининг дадимги формаси: -caplleap аффикси180 р уц- дошисиз саНсэ шаклида кулланади181. л ундоши асарда тил олди, сонор товушидир. Бу ундош туркий сузларнинг бошида учрамай182, суз уртаси ва охирида учрайди. л товуши интервокаль ^олатда, сонор, жарангли жарангсизлар билан ёндош кела олади. л ундоши график жи^атдан ало^ида белгиланмаса ^ам183 узакнинг фонетик хусусиятига кура, цаттик ёки юмшоц талаф- фуз цилинади. булур (Н. А. 1, 19) — топилаДи; йолььда (Н. А. 1, 20) — йулида; билигли (Н. А. 1, 20) — биладиган; J-a< кэл (Н. А. 1, 20) — кел; етун- гил (Н. А. 1, 25) — утингин, сурангин; а.с Jбар- .лырыцга (Н. А. 1, 19) — борлигингга; тануглугр (Н. А. 1, 19) — гувоулик; твртлэнч (Н. А. 1, 24) — туртинчи; jJi цутулды (Н. А. 1, 25) — кутил- дщ^кХо билмэс (Н. А. 1, 26) — билмас: толсу (Н. А. 1, 31)—тулсин; балти (Н. А. 1,34) —билди. Хозирги замон узбек тили шеваларида ^ам унинг тил олди ва тил ор^а талаффузи мавжуд184. 179 ne о1 (Ар. 1,63); н5 ол (Ар. II, 34). 180 С. Е. Малов, ПДП, стр. 46. 181 А. М. Щербак, ГО, стр. 63. 182 Шу асар, 50-бет. 183 С. Е. Малов, ПДП, стр. 17. 184 В. В. Решетов, ТЯ, стр. 257. 68
Уйгур ёзувида л товуши махсус белги билан ифодаланиб, ^атпщ, юмшок; сузларда араб хати каби фарцсиз куллана беради. л товуши асарда жарангсиз т ундошидан олдин тушиб Колади: кэтуодум (Н. А, 1, 89) < j уЛЛ" кэлтурдум — келтирдим. ц ундоши асарда тил ор^а, ^ориши^, сонор товушдир. Бу товуш суз бошида учрамайди, инлаут ва ауслаутда мавжуд185 ц ундоши икки унли товуш орасида ва сонор, жарангли, ёки жарангсиз товушлардан олдин келади. Урнига кура, ^аттиц ёки юмшок; талаффуз этилади. сэцэ (Н. А. 1, 18) — сенга; муца (Н. А. 1, 20) —бунга; нэц (Н. А.>1, 19) — нарса; Li . барлмгы.цга (Н. А. 1, 19) —бор- лигингга; тацсуц (Н. А. 1, 30) — тансик, нодир; езуцни (Н. А. 1, 31) — узингни; Ls'cil.j jj_,f езуцгэ (Н. А. 1, 44) — узингга; сезуцтин (Н. А. 1, 44) — сузингдан. ц товуши орфографик жи^атдан араб хати каби уйгур ёзувида ^ам мураккаб шаклга эга булиб, айрим ^арф билан ифода этилади: тацсуц (Н. А. II, 11) — танси^; нэц (Н. А. II, 13) — нарса. й ундоши асарда тил урта, сиргалувчи сонор товушдир. Тарихий жи^атдан й ундоши турли ундошларнинг таравр киёти ва узгариши натижасида вужудга келган186. Бу ундош келиб чи^иши жи^атидан уч турлидир. I тип й ундоши тарихан Урхун-Енисей даврида ^ам мавжуд булиб, асарда ^ам учрайди. II тип й ундоши н товуши асосида вужудга келгандир. III тип й ундоши тиш-тиш з ундоши асосида вужудга келиб асарда мавжуддир. Биринчи тип й ундоши асарда суз бошида, уртасида, охирида келади. Шунингдик, унлилар орасида, баъзан ун- лилардан кейин ёки олдин келади, сонор ундошидан олдин келиши ^ам мавжуд: айурай. (Н. А. 1, 19) —айтади; О1Уj-j йугургзн (Н. А. 1,19)— югурган; Uyj йилга(Н. А. 1, 24) — яна, тагин; (J-yLb байлыц (Н. А. 1, 47) — бойлик. Иккинчи тип й ундошига мисол асарда кам учрайди ва суз уртасида унлиларда сунг, сонор ва жарангли товуш- 185 А. М. Щербак, ГО, стр. 50. 18в Шу асар, 19—24, 50-бетлар. ' ' - ' dl
•лардан олдин келади. {JJjIAao. чырайлыц (Н. А. 1, 47) < чмганлыц™ — камбагаллик; Lui кайда (Н. А. 1, 81) < Lili цанда, — даерда, дайда. Орфографик жидатдан бу икки тип й араб хати каби уйгур ёзувида дам фардсиз ифода этилади: дайда (Н. А, II, 46); айур-мэн (Н. А. II, 4) — айтаман. Учинчи тип й (су) ундоши тиш - тиш жарангли портлов- чи з (О .• о) товушининг тараддиёти билан боглиддир. Шу- нингдек, асар ёзилган даврда бу тип й утиш процессини кечирмодда эди. XI — XIV асрлардаги дадимги узбек тили сунгги тарад- диёт даврларига нисбатан узининг фонетик хусусияти билан ажралиб туради. Кадимги узбек тили урта турк тили* 188 даврига тааллудли булиб, уша давр учун характерли тиш- тиш танглай з лашиш189 хусусиятини садлаган- дир.190 Бу даврда з с 5 < о) лашиш хусусияти купчилик туркий дабила ва халд тиллари учун характерли эди. Айрим дабилалар, жумладан, угуз, ягмо, дипчод, тухси, ябаду, татар дабилалари тиш-тиш портловчи з ундош тову- шини тил урта сиргалувчи й ёки тил олди портловчи жарангли з (j) товушига айлантириб сузлашлари дадида Мадмуд Кашгарий „Девону луготит турк“ да хабар бериб утади.191 Бу фонетик додиса XI—XIV асрларда ёзилган ёдгор- ликларда дам учрайди. XII—XIII ёзма ёдгорлиги Адиб Адмад Югнакий асари „Хибатул дадойид“ да тиш-тиш танглай з (О is) ундошининг садланиши дамда айрим сузларда тил урта сиргалувчи й (<_s) товушига (з > й) утиши мавжуддир. 1ST С. Е. Малов, ПДП, стр. 30, 45, 376. 188 Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 47—48. 189 Тиш-тиш танглай з ундоши асарда арабча £ дарфи билан ифода- ланмайди. iso Шу асар, 174. А. К. Боровков, Ценный источник для истории узбекского языка, изд. АН СССР, отд. лит. и яз., том VIII, вып. I, М,—Л., 1949, 68—69. «I МК, 1, 68-бет. 70 :• ' ' . < л I...1 I 1
Асарда з ва б ундошлари бир-биридан физиологик ва акустик жидатдан ажралиб туради. й товуши интервокаль колатда учрайди: цобуб (Н. А. 1, 44) —куйиб; кэбил (Н. А. 1, 60) — кийиб. Жарангли ундошлар билан й товуши ёндош келади: цойди (Н. А. 1, 79) — кУйди. й ундоши жарангсиз товушлардан олдин ёнма-ён келади: U~_a_T' кэбсэц (Н. А. 1, 71) —кийсанг. й ундоши орфографик жидатдан каттик ёки юмшок суз- ларга нисбатан фарксиз кулланган. Аммо бу ундош пала- таль-веляр гармонияга (товушлар уйгунлигига) мувофик, узакнинг фонетик хусусиятига кура, юмшок ёки каттик талаффуз этилади: цобуб (Н. А. 1, 44) — кУ-йиб су- зида каттикрок айтилади. кэб (Н. А. 1, 44) — кий сузида юмшокрок артикуляцияга эга. Асарда тил олди тиш-тиш танглай жарангли з ундошли сузлар 38 ерда учрайди. Шу товушнинг й га (з > й) утган формасида 8 та суз мавжуддир. цозуб (Н. А. 1, 54), куйиб: цобур (Н. А. 1, 64) — куяди; _,Us"кэбэр (Н. А. 1, 63) —кияди; кэзим (Н. А. 1, 21) — кийим. з ундоши ва шу товуш асосида вужудга келган й суз бошида (анлаутда) учрамайди. Инлаут ва ауслаутда бу ундошлар кела олади: бузун (Н. А. 1, 57) — халк; сУЗ" кэз (Н. А. 1, 21) —жуда, яхши; кэбил (Н. А. 1, 60) — кийиб; кэб (Н. А. 1, 44) — кий. Асарнинг биз фойдаланган нусхадаги (Н. А. 1) бу фонетик ^одисалар бош^а нусхаларда ^ам учрайди. Уйгур хати билан ёзилган асарнинг «А» нусхасида: изиси (Ар. II, 3) — тангриси, эгаси; кэзинги (Ар. II, 8) — кейинги; цойуб (Ар. II, 20) — КУ’ йиб; кэйим (Ар. II, 20) — кийим. «^ибатул каК°йик»нинг уйгурча ва арабча тексти буйича Нажиб Асим томонидан килинган факсимилда ёки «Б» нусха- да (Н. А. II) тиш-тиш з товушининг й ундошига утиши мавжуд булиб, таркибида бу ундошлар учраган сузлар сони XV асрда Абдураззод Бахши кучирган ёки биз асосланган нусха (Н. А. 1) билан тенг келади. бузун (Н. А. II, 28) — халк; кэб (Н. А. II, 20) кий ва бошкалар. 71
Араб хати билан ёзилган асарнинг нусхасида хам з ундоши ва унинг й товушига утганлигини курсатувчи суз- лар учрайди: Л" кэз (Ар. IV, 119) —жуда яхши; изиси (Ар. IV, 120) — тангриси; цойуб (Ар. IV, 134) — дуйиб; кэймм, (Ар. VI, 134) — кийим. Асарда бу ундошларнинг график хусусияти хам харак- терлидир. „Хибатул хадойид" нинг Абдураззод Бахши ку- чиргап нусхасида (Н. А. 1) з ундоши арабча ‘з дар- фи билан берилган. Асарнинг «Б» нусхасидаги (факсимиле) арабча текстда ва араб хати билан ёзилган ж нусхада (дол) тиш-тиш з ундоши- ни ифодалаган. й ундоши эса хамма араб хати билан ёзилган нусхаларда (ё) билан ёзилган. Уйгур ёзуви билан ёзилган асарнинг «А» нусхасида ва «Б» нусхасининг уйгурча текстида з ундош махсус белги билан ифодаланади. Бу уйгурча харфлар жарангли д ва жарангсиз т ундошлари учун дулланади. й ундоши эса уйгурча хамма нусхаларда махсус белги билан ёзилади ва бу хаРФ даттид й хамда юмшод и унлилар- нинг ёзувдаги ифодасидир. „Дибатул дадойид" ёзилган даврда ва ундан кейин ижод этилган ёдномаларда хам з ундошининг садланиши хамда й товушига утганини курсатувчи мисоллар учрайди: цоймады\ JjI эзгу-, г/з«см192.„^гузнома“ да хам з ва й ундошлари билан ифодаланган сузлар мавжуд: бэдуклэди— усди; аду к; — ойид; крйдылар — дуйдилар’93. Бу ундош товушларнинг тарихий тараддиёти тугрисида олимлар турли фикр баён этадилар. Махмуд Кашгарий томонидан бу товушларнинг дабилавий хусусияти дадида айтган фикрини юдорида зикр этиб утдик. Арат Радматий асарнинг хамма нусхаларида з ва й ундош- лари мавжуд булишини эътироф этса хам, й лаштиришни маз- кур нусхаларни кучирган котиблар томонидан дилинган янг- лишлик деб дарайди194 ва бу ундошни d (з) билан ифодалайди. А. М. Шчербак з ундоши X—XI асрларгача нормал фонетик додиса булиб, кейинги даврларда ёзилган асарларда унинг учраши традиция тусига кирган бир холат деб дарайди195 196. 192 Kyp-ьон таржимаси, Узб. ФАШИ, Ns 2008, 4а, 5а. 193 А. М. Щербак, Огуз-наме, Мухаббат-наме, М.. 1959, 23,26,30. 194 ЕАУ (R. R. А.), Курсатилган асар, Транскрипция буйича 42, 47, 49-бетлар, notlar бу-йича 123—127-бетлар. 196 А. М. Щербак, ГО, стр. 55-58. 72
Н. А. Баскаков XI—XII аср ёдгорликларида з ундоши й товушига нисбатан устун эканлигини таъкидлайди196. «^ибатул ^ацойи^»да з ундошининг й товушига нисбатан куп учраши, з ундошининг устунлигини билдиради. Келтирилган далиллар ва айрим олимларнинг муло^азала- ри асарда ва бу даврда ёзилган ёдномаларда з ундоши секин- аста й товушига ута бошлаганини курсатади196 197. Шу билан бир- га, асарда й ундоши билан ёзилган сузларнинг ^ам мавжуд- лиги «Хибатул ^а^ойи^»^а утуз, кипчок ва бош^а забила- тилларининг таъсири ёки иштироки бор деган фикрни кузга- тади198. Хозирги замон каРД°ш туркий тилларда тиш-тиш танг- лай з <S) товушининг узи ёки унинг вариантлари мавжуд. Хакас тилида „азац“ сузи „азахи; якут тилида атах формаларида учрайди. Шор тилида цуйруц сузи „ку- зуруц* шаклида кулланади.199 Хозирги замон узбек тилида тиш-тиш портловчи з ундоши айрим сузларда д лашган ёки з лашган к°яда сацланиб цол- гандир: одоц, цудуц, эзгу кабилар. Бу фонетик хусусиятлар узбек тили билан «^ибатул хаК°" йик» тилининг бевосита алокадорлигини курсатса, иккинчидан, асар тили билан каРД°ш туркий халц тиллари уртасидаги маълум богланиш ^ам борлигини курсатади. БАЪЗИ БИР ФОНЕТИК ХОД И САЛ Л АР200 Протеза ходисаси. Туркий хал^лар суз бошида икки ундош- ни кетма-кет талаффуз кила олмайдилар. Шу сабабли, туб туркий сузлар ёнма-ён икки ундош товуш билан бошланмайди ва бундай сузлар учрамайди. Шунга кура, туркий тилларга 196 Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 174. 197 А. К. Боровков, Очерки по истории узбекского языка, сов. восток. III. М.—Л.,1958, 175, 177, 215. П. М. Мелиоранский, Сказание о пророке Салихе, сбор. Стат. Учеников проф. В. Р. Рози- на, из Кисасул Анбия Рабгузи СПб., 1897, 289—291. Т. Kowals k 1 Korosi Csoma — Archlw, Zeitschrift fiir tiirkishephil und vermandte ge- bict, Bud., aprel, 1925, 428. 198 МК, 1, 1960, 67—68; А. К. Боровков, Ценный источник для: истории узбекского языка, изд. АН СССР, том VHI, вып. 1, М,—Л., 1949, 68—69. 199 Н. А. Баскаков ТЯ, стр. 196, 199, 205. Л. Н. Харито- нов, Современный якутский язык, Фонетика и Морфология, Якутск, 1947. В. В. Радлов, Опыт словаря тюркских наречий, т. I—IV, СПб, 1888—1905, I. том, 477 , 494, 844 , 845, 1125, 1390. 200 Редукция, метатеза додисалари унли ва ундошлар бадс этилган бобларда курсатилди. Шу билан бирга, дар бир товушга хос булга» фонетик додисалар ва хусусиятлар дам дар дайси фонемани изодлашд® айтиб утилди. Бу уринда баъзи бир умумий долатлар устида ran боради. 73
кириб долган кдтор ундошли ана шундай чет сузларда протеза ^одисаси юз бериб туради. «Хибатул ^а^ойи^»да протеза ^оди- саси рун берган суз бир ерда мавжуддир. Бу форсча, споцсолор сузи булиб, унинг бошидаги икки ундош- ни талаффуз этиш дийиндир. Шунинг учун суз бошида ы (tjf) орттирилган: ... ... А ыспахсалар (Н. А. 1, 30) — спо^солор, лашкарбоши. Тушиш ^одисаси. „Хибатул ^ацойиц" да учрайдиган чет сузларнинг бошида (ар. л ) товуши тушиб Боли- ши мумкин; ацин {хацин) (Н. А. 1, 70) —^акини; (_л1л) унар (^унар) (Н. А. 1, 84) — ^унар; Jjf азил (^азил) (Н. А. 1, 84) — ^азил. Уйгур ёзувида ^ам араб, форс с^злари бошида бугиз ундо- ши % тушиб долади. Орфографик жи^атдан махсус ^арф бугиз ундоши у уамда тил ор^а а, тил олди s унлиларини уам ифода этади201. Шунга кура, бу уйгурча белги икки хил уцилиШи мумкин. унар (ъунар'} (Н. А. II, 48) — ^унар; ацын (уацын) (Н. А. II, 38) — ^а^ини; азылЦ^азыл (Н. А. II, 52)— ^азил. Суз бошида (анлаут) бугиз ундоши у нинг тушиб т^олиши хозирги замон турк тилларида202, жумладан, дозирги замон узбек тили шеваларида ^ам учрайди203. Асарда гаплология уодисаси учун баъзи'мисоллар^учрай- ди.204 йуцлады, (Н. А. 1, 35) < йуцар- лады,— кщорилади: кэндин (Н. А. 1, 36) < кэзиндин^> (j.3 кэйиндин — кейиндан. Бугин-узак тузилишининг баъзи бир хусусиятлари. „Хибатул уацойид“ ёзилган даврда бутин структураси анча ривожланган эди. Асарда бир, икки, уч, турт элементли бугин-узаклар мавжуд. Бир элементли бутин фа^ат биргина унли товуш- дан иборат ва очик бугинни ташкил этади: Ls" + jf в — гэ ,м (Хойи ха ваз), jf, баъзан диокритик белги билан ифода этилади (Н. А. II, 5, 6, 10, 11). 202 Н. К. Дмитриев, Материалы по османской диалектологии, консонантизм, 120—121-бетлар. 203 . В. В. Решетов, УЯ, стр. 287—284; Ф. Абдуллаев, (Уз- бек диалектологиясидан материаллар) „Узбек тилининг кИПЧ0К шеваси“ Тошкент, 1957, 231—232-бетлар. 204 А. М. Щербак, ГО, стр. 65. .74
(H. A. 1,26) — илм, доно; f_,+ ! а + pa (Н. А. 1, 30) — ора. Икки элементли (г + с) унли-)-ундош (с? + г); ундош 4- унли буринлар асарда очик ёки ёпик булади: ай (Н. А. 1, 18) — айт; gjf уч (Н. А. 1, 19)— уч. J аз (Н. А. 1, 29)-оз; у. бу (Н. А. 1, 19) - бу. L» ма (Н. А. 1, 45) — ва, билан, кам; *-> нэ (Н. А. 1, 34) — не, нима. Уч элементли буринлар асарда ундош + унли + ундош, унли—ундош + унли; ёки унли + ундош+ундош (с-уг-\-с; г+с-|-г, г+с-]-с) лардан тузилади. Бу усул билан тузилган буринлар одатда очик ёки ёпик булади; нэц (Н. А. 1, 19) — нарса. ^15 цач (Н. А. 1, 22)—куп, марта, кур; /пэб(Н. А. 1, 30) —деб; мэн (Н. А. 1, 25)—мен; Uf ата (Н. А. 1, 92) — ота; Ь'Г ана (Н. А. 1, 62) — она; Оарт (Н. А., 1, 57) —орт, ортик, Jt эрк (Н. А. 1, 57)—эрк, Fypyp, овинчок. Турт элементли буринлар: ундош+унли+ундош+ундош (с+г-фс+с) товушлар асосида вужудга келади ва ёпик бу- гинни ташкил этади. О_,j.j терт (Н. А. 1, 24) — турт; тэрк (Н. А. 1, 51) —тез; керк (Н. А. 1,55) — курк, чирой; бэрк (Н. А. 1, 57) —берк, ёпик. Юдорида келтирилган фактлардан куринадики, туркий суз- ларнинг охирида икки ундош ёндош долда келиши мумкин. Асардаги бутин тузилиш хусусиятлари дозирги замон узбек тилида мавжуд: ол, оз, эт, де, на, ха, кил, бер, тер, турт, эрк; курк, торт, элт, шилт, юрт, олд, умлт, турк каби. Туркий тилларда бутин тузилиши дадида фикрлар учрайди205. Бурин ургусига дойр. Туркий халд тиллари, жумладан, уз- бек тили тарихида урту масаласи анча мураккаб ва анидлик киритишни талаб дилувчи масаладир. Асар тилида урту масаласини айрим фонетик додисалар воситаси билан изодлашга турри келади. Узбек тилининг ташкил топишида дарлуд дабила тилининг . роли катта206 булиб, бу дабила тилида регрессив ассимиляция 206 Н. А. Баскаков, Каракалпакский язык, т, II, Фонетика и морфология, ч. 1, М., 1952, стр. 100. 206 В. В. Решетов, УЯ, стр. 44—45; Ф. А. Абдуллаев, Фо- нетика хорезмских говоров узбекского языка (автореф.), Ташкент, 1961, стр. 22. 75
ёки умлаут додисаси учрайди207. Умлаут икки бугинли сузлар- да ургу иккинчи ёки охирги бугинга тушиши натижасида вужудга келади. \озирги замон узбек тилининг Наманган шевасида умлаут додисаси куп учрайди208. Андижон шевасида эса баъзи сузларда умлаут мавжуд: боши>баши; оти>ати. «Хибатул дадойид»да тил олди юмшод э унлиси бир бугин- ли сузларда мавжуддир. Шундай сузларга морфологии (энклитика бунга кирмайди) курсаткичлар душилгач, ургу иккинчи бугинга кучади. Натижада э унлисининг диверенцияси юз беради. Келтирилган фактларга кура, ургу асар тилида икки бугин- ли сузларнинг охиргисига тушади209. Бундан ташдари, дозир- ги замон узбек тилида бутин ургусининг охирги бугинга туши- ши дам юдоридаги фикримизни тасдидлайди. Уч ёки куп бугинли сузларда, ургу юдоридаги фактларга анологик долда, охирги бугинга тушади210 деган фикрга келдик. 207 Н. А. Баскаков, Уйгурский вокализм, Исслед. по сравн. грам. тюркских языков, М.—Л., 1955, стр. 119—120; В. Рад лов, Образцы народной литературы северно-тюркских племен, том VI, СПб, 1886, стр. 3, 16—22. 208 А. К. Боровков, К характеристике узбекских „умлаутных“ или „уйгуризованных” говоров, Белек, С. Е. Малову, Фрунзе, 1946. А. Ю. Алиев, (автореф.), Уйчинский говор узбекского языка, Таш- кент, 1960, стр. 8—9-бетлар. 209_2Ю А. м. Щербак, ГО, стр. 73—74.
АСАРНИНГ АЙРИМ МОРФОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ XI—XIX асрларда ёзилган асарларнинг морфологии хусу- сиятлари туда равишда урганилганича йуц. Бу даврдаги асар- ларнинг грамматик хусусиятлари цацида бир цатор илмий текширищ ишлари маълум1. Бу даврларда купроц фонетик, озроц морфологии хусусият- лар анализ цилинади. Х,ар бир тилда шароит ва давр утиши билан грамматик категориялар силликлаша боргани каби, «Хибатул цацойиц» асарида хам, эски архаик формалар сацланиши билан баро- бар, янги формалар цам цуллана бошлайди. Асарда учрайдиган отларнинг келишиклар билан турлани- шида янги формалар булиши билан бир цаторда, цисман арха- ик хусусиятлар мавжуддир2. Сифатларда цам эски лексик элементлар билан архаик фонетик хусусиятларга эга булган сузлар учрайди. Архаик хусусиятлар айрим олмошларда цам сацланади. Айрим феълларда даража ва тус (вид) категория- сининг цозирги замон узбек тилидаги хусусиятларга нисбатан, бироз кенг ёки торайган цолати учрайди. Асарда феъл майл- ларининг ифода этилиши XI—XIV асрларда ёзилган асарлар билан умумий ва айрим узига хос хусусиятларга эгадир. Шу- нингдек, феълларда сон ва замон категорияси цам уша давр ёдгорликларига яцин туради3. Ясама ва туб феъллар, сифат- дош ва равишдошларнинг ясалишида XI—XIV асрда ёзилган ёдномалар билан мазкур асар тили хусусиятлари уртасида богли томонлар мавжуд. Айрим курсатиш олмошлари ва 1 W. R a d 1 о f f, Das Kutatku Bilik der Jusuf chass Hadschlb aus Ba- lasagun, I, II,-СПб., 1891. П. M. Мелиоранский, Памятник в честь Кюль-Тегина, СПб., 1899. Сказание о пророке Салихе (из Кыса- сул Анбия Рабгузи), СПб. 1897, Араб филолог о турецком языке, СПб., 1900. Э. В. Севортян, К соотношению грамматики и лексики в тюркских языках, М.. 1952; С. Е. Малов, ПДП. С. Муталлибов, XI аср ёзма ёдгорликларида феъл категорияси, Тошкент, . 1955; МЛТ., МК, 1, П; Э. И. Фазылов, Категория залога в узбекском языке в сравнительно историческом освещении (автореферат), Ташкент, 1961. ЕАУ (R. R. А); Курсатилган асар, МК, II—III, Узб. ФАШИ, № 9000. 2 Е. Э. Бертельс, Курсатилган асар, 29—46-бетлар. 3 С. Е. Малов, ПДП, стр. 321; Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 172-175. 77
равиш категориясининг ясалишида дам специфик хусусиятлар бор. Шунингдек, асарда айрим архаик богловчилар дам дулланган. Асарда учрайдиган с^зларни семантик ва грамматик хусу- сиятига кура, дуйидаги группаларга булиш мумкин: 1) предмет ва унинг даракат, вадт ва макон белгилари хусусиятларини ифодалайдиган суз туркумлари от, сифат, сон, феъл, равиш; 2) нарса, даракат, замон, урин белгиларини билдирмай,. балки фадат курсатиш хусусиятига эга суз туркуми: ол- мошлар; 3) бирор нарса, даракат, замон ва уриннинг узини, унинг белги хусусиятини билдирмай, суз ва гаплар орасидаги грам- матик муносабатни курсатувчи суз туркумлари: богловчилар,. к^макчилар, ундовлар, юкламалар. ОТ «Хибатул дадойид»да морфологии булакларга ажралмай- диган туб отлар, махсус аффикслар билан ифода дилинган ясама отлар, аналитик усул билан тузилган отлар учрайди. ЯСАМА ОТЛАР XI—XIV асрларда ёзилган асарларда от ясалиш масаласи туда равишда урганилган эмас4 *. «Хибатул дадойид» дам шу даврнинг ёдгорлиги дисобланиб, ундаги суз ясалиши масаласи объект сифатида урганилган эмас. Асарда отларнинг ясалиши узига хос хусусиятларга эга булиши билан бирга, от ясалиши умуман суз ясалиши усули- дан четга чидмайди. «Хибатул дадойид»да ясама отлар аффикслар воситаси билан ясалган булади ёки уларнинг морфологик булакларга ажралиб туриши анид сезилиб туради. Морфологик булакларга ажратиш имконияти булган отлар ясама отлар сифатида даралди. Шунингдек, морфологик дисм- ларга булинмайдиган айрим отлар тарихан аффикслар восита- си билан ясалган булиши мумкин, аммо даврлар утиши билан маълум ясовчилар узакка сингади. Шунинг учун бундай отлар- ни туб отлар деб дисоблаш лозим. Асарда баъзи аффикслар мадсулдор булиб, бу душимчалар билан ясалган отлар куп учрайди. Айрим аффикслар билан ясалган отлар эса асарда кам дулланган, бундай от ясовчн 4 П. М. Мелиоранский, АФТ, стр.; 29—32, 78—79; Памятник в честь Кюль-Тегина, СПб., 1899, стр. 96—97; А. М. Щербак, ГО, стр. 100—ПЗ; С. М. Муталлибов, МЛТ, 22—24-бетлар. 78
цушимчаларнинг кам щллланиши бу аффиксларнинг камма^- сул эканлигини курсатади. «Хибатул ^а^ойиф>да ясама отлар морфологик ва аналитик усул билан ясалади. 1. Морфологик йул билан от ясовчи ма^сулдор аффикслар: 1) -чыЦчи аффикси5 от ёки от маъносида булган сузларга1 цушилиб, шахе оти ясайди6. Бу усул билан ясалган отлар бажарувчи ^аракатининг маълум объектга булган муносаба- тппи ифодалайди. Бу аффикс билан ясалган отлар икки хил маъно ифодалаганбор — буза, борчы (Н. А. 1, 80) — I буза ^илувчи, II буза сотувчи. Асарда — чыЦчи- аффикси цушилиб ясалган сифатдош- ларга саккизта мисол учрайди; улар от урнида келади: атцу отадиган, I аткучы (Н. А. 1, 42)- отувчи; тэггу — тегадиган, тэггучи (Н. А. 1, 85) —эри- шувчи, етишувчи; y'Z-S'3! вггу — мацтайдиган, jf оггучи (Н. А. 1, 85)— мактовчи. 2)-лы^Ц-ликЦ-лурЦ-луг аффикс- лари от ёки от маъносида дулланган сузларга ва сифатларга кушилиб, мав^ум маъно билдирувчи отлар ясайди.7 кени — тугри, c£LJC5Jj5'' кенилик (Н. А. 1, 44) — тугрилик, адолат; тарыц — дон, галла, тарыцлыц (Н. А. 1, 47) — де^ончилик, экинзор, донлик; улуг, улурлур (Н. А. 1, 61) — улуглик. Бу аффикслар билан ясалган отларнинг маъноси кен- гайиб, касб номи маъносида ^ам куллана бошлаган. Маса- лан: (_>j_тарыц сузи дон маъносини ифода этиб, бу аф- фиксни олгач, экинзор, донлик, де^ончилик маъноларини ??ам билдирган. „Хибатул ^акойик“ да от ясовчи лы,ц[-лик1лур-1луг аф- фикслар от ёки сифат ясашда фарцсиз кулланган: эгэр боле а адлыц цатыр- 6 С. Е.Малов, ПДП, стр. 188; В. М. Н а с и л о в , ОП, стр. 18 С. М. Муталлибов, МЛТ, 29 — 30-бетлар. 6 №2311, Узб. ФАШИ, 85-бет;; Л. М. Щ е р б а к, > ГО, стр. 105. 7 Шу асар, 112—ПЗ-бетлар. Т. Kowalski Korosi Csoma Archlw, zcitschrift tiirkisch philologis und ver weindte gebect, Bud. 1925, 428. 79
лъщ мэцэ (Н. А. 1, 25) — агар адолатинг менга насиб булса, Кийинчиликдан цутиламан; c£b j— dX JI улурлуг табару элик сундуруц (Н. А. 1, 61) —улуглик сари кул сунганинг; c41aKaXxj Jjf _Д\р cJj-PU-i баха- лиц динар ол биликлик киша (Н. А. 1, 32) — илмли киши Кимматли динордир. Асарда турли узакларга бу аффикслар кушилиб ясалган 40 дан ортик мисол бор. Асарнинг уйгурча нусхаларида бу аффиксларнинг охирида келувчи жарангли р, жарангсиз к ундошларига бир хил белги цулланади. Шунингдек, жарангли юмшок г ва жарангсиз к ундошларига ^ам уйгурча бир хил белги билан ёзилади. Уйгур хатининг бу хусусияти -льщ ёки лур ва унинг бошца вариант- лари от ясашда фар^сиз кулланганлигини курсатади. А. М. Шчербак бу аффиксларнинг охири жарангли ёки жарангсиз билан тугаса кам бу даврларда от ясай берган деб таъкидлаб утади8. П. М. Мелиоранский бу аффиксларнинг охири жарангли ундош f ёки г билан тугаса сифат ясаган, жарангсиз к ёки к билан тугаса от ясаган деб таъкидлайди9. Асарда бу хусусият йу^олиб, фарцсиз Муллана бошлага- нини курамиз. 3) -р11-г11-ыр11-ар11-эг11-ур^-^11-к11-ьщЛ-ик11-а^11-дк11-уцЦ yZ/jl//) аффикслари10 феъл узаги ёки негизига кУшилиб, ^аракат натижаси, макон, Колат, курол маъносини англатувчи от ясайди11. Бундан таш- Кари, феъл узагининг утимли ёки утимсизлигига кура, актив ёки пассив маъно англатувчи отлар вужудга келади. Бу аффикслар билан ясалган отларга асарда 30 га яцин мисол учрайди. jy^Kep—кур, + + кер-\-к, керк (Н. А. 1 66) — Курк, ЧИрОЙ, КурИМЛИК; Эр12 13 — бОЛ, AI+ 4Jэрк™ (Н. А. 1,66) —эрк, овинчоь;, шукрат, гурур; LC^-J 8 А. М. Щербак, ГО, стр. 112—113. 9 П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 30—31. Памятник п честь Кюль-Тегина, СПб, 1899, 96-97. 10 МК, I, стр. 52—54. 11 В. М. Насилов, ОП, стр. 20; И. А. Батманов, ЕП, стр. 95— 96, 190; С. М. Муталлибов, МЛТ, 24—25-бетлар. 12 И. А. Батманов, ЕП, стр. 211. 13 бгк (Ар. 1, 66). - 80
эмга'1 кийнал, машаккат чек, ишла, ^J+ I эмгэ-\-к, эмгэк (Н. А. 1, 69) — ме^нат, за^мат, юмуш, кийиччилик; J-AJ бил-бил, c^Lj+J-aj бил-\-ик, билик (Н. А. 1, 32) — билим, илм, онг; ОU mam{i — тати, Jj-j+OU тат-У-ьщ, Jj-plj татыц (Н. А. 1, 36)—татлик, ширинлик, лаззатлик; 3-0 (Ш/(10 — ЙИГ, (узингни) тут, СН-Ч:? йыц-У-ыц, йыцыц (Н. А. 1, 70) — одоб, яхшилик, узини тутувчи; Jjl вл —ул, 2J_j+Jjl ел+у/с, елук (Н. А. 1, 34) —улик, жонсиз; лwyWP — югур, 4,+^у"йугур+ук, j йугурук > йугрук (H. А. 1, 87) — югурдак, югура- диган, чопадиган нарса; тану — тани, бил, уста- ну у-р, тану^ (Н. А. 1, 19) —гувок, шо^ид, таник; J.a5 цыл — кил, + J-*i цыл-\-ыр, цылыр (Н. А. 1, 75) —цилик, феъл, атвор, хулк; jb баз—ёз, бит, II, янглиш, хато кил* 16 * 18 *, ^j+jL йаз-у-ур, йазур^ (Н. А. 1, 69) — ёзик, гунок, айиб, жиноят; Пар20 — яроцли бул, £j+_jl> йар—ар, йарар (Н. А. 1, 68) — яроцлик (бир нарсага яроклик). Бу усул билан ясалган баъзи отларда бу аффикс предмет, хусусият ёки мавкум тушунчаларни кам ифодалаган: fjjb йарар (Н. А. I, 68) — ярок, асбоб, чакцон, уддаловчи; eU-j-Lo билик (С. А. 1, 32) —илм, онг, тушунча сузлари каби. 4) -мауЦ-мэк ((jU/Z^IU) аффикси21 феъл узаги ёки неги- зининг характерига кура цушилиб, даракат номини билди- рувчи отлар ясайди. Бу йул билан ясалган даракат номини англатувчи отларга мисол асарда 10 ерда учрайди. Даракат номини билдирувчи отлар феълларнинг семантик хусусият- МК. I, 251-бет 16 В. В. Радлов, Опыт словаря тюркских наречий, т. Ш, СПб., 1898—1900; Э. В. Се в орт ян, Аффиксы глаголообразования в Азербай- джанском языке, М., 1962, стр. 368, 466. 16 И. А. Батманов, ЕП, стр. 201. V! tanuk (Ар. 7, 41). 18 ЕАУ (R. R. А), Курсатилган асар (индек.), 72; Э. В.-Севортян, Курсатилган асар, 507-бет. >» yazuk (Ар. 7, 67). Э. В. Севортян, Курсатилган асар, 444-бет. И. А. Батманов, ЕП, стр. 97; С. М. М у т а л л и б о в, МЛТ, 25-бет. А. Н. К о и о н о в, Грамматика современного узбекского лите- ратурного языка, М.—Л., 1960, стр. 115—117. 6-241 81
ларига мувофик, актив ёки пассив тушунчаларни ифода этади: ЖЦ багла — богла, туг, багла-мак, баслимар1- (И. А. 1, 46)— богламоц, тугмоц; j U кузэз — кузат, AJL кузэз ; msk, -ALjLjj.S'’' кузэз- мзк-3 (II. А. 1, 38).- кузатмоц, тергамоц; uL^jf усан—четга ол; Jjl-л I uLvjf усан-\-мар, усанмар (Н. А. 1, 24) • — (узкий) четга олмоц, цочмок; йугур — югур; чаи, AlU I рз йугур + мэк, AJLe_jj3"jj йугурмэк (Н. А. 1, 46) — югурмоц, чопмок. Бу усул билан ясалган баъзи отларнинг маъноси кенг булган: тэр-(м.лк, тэрмэк (Н. А. 1,83) — .термоц-, тупламок, бой булмок. 5) -чП-н-\ чЦ-ьм-УчЦ-ин-хчЦ-ун+чЦ-ун-Уч , аффикслари феъл узаги ёки неги- зинииг характерига кура, феълнинг узак-негизига кушилиб, абстракт маъно ифодаловчи отлар ясайди. Асарда бу аффи- кслар билан ясалган отлар учун 7 та мисол учрайди. Бу ' мисоллар асарда турли феъл узаги асосида вужудга келган сузлардир. Ясалган отларда активлик ёки пассивлик маъно- си феъл узагининг семантик хусусиятига богликдир:. uU.jf ынан-\-ч gyllj! ынанч (Н. А. 1, 45) —инонч, ишонч. qU, cap — уйла, фикрла, кайгир, сар + ынч, сарынч (Н. А. 1, 82) — уй, фикр, цайгу, ташвиш; j— сэв — сев, яхши кур, + сэв-',-ун-\-ч, сэвунч (Н. А. 1, 74) — севинч, кувонч, хурсандлик; ек—укин, пушаймон кил, + + екун-уч, екунч-ь (Н. А. 1, 36) — укинч, укиниш, пушаймон булиш. 4 Айрим мисолларда бу аффикс ёрдами билан ясалган баъзи сузлар кенг маънода к;улланади: gylJU* саринч сузи уй, фикр, тафаккур; II, онг, эс; III, Кайгу, хасрат, ташвиш маъноларини ифода этади. _jl екунч сузи эса* 23 24 25 укинч, .уасрат маъноларини билдиради. bamaking (Ар. 1, 55), бамацыц (Ар. II, 22). 23 кузэзмак (Н. А. 11. 16; Ар. 111, 76). 24 МК, 1, 51-бет. В. М. Наси лов, ОН, стр. 20; И. А. Батма- нов, ЕП, стр. .7. 25 Э. В. Се в орт ян, Курсатилган асар, 469-бет. 82
• II. Морфологик :усул билан от ясовчи камма?<сул аф- фикслар: - ’. 1) шЦ-ишЦ-ишЦ-ушЦ-уш (t_r // cAJ // cAj1)26 27 ..аффикси феъл узагига кушилиб, ^аракат номини, ^олатини билди- рувчи от ясайди. Асарда бу аффикс билан .ясалган отларга 5 та мисол учрайди. Бу ясама отлар турли маънодаги суз узаги асосида вужудга келгандир: .qL-, сац — уйла, фикр- ла, сак^ ыш, сацыш-1 (Н. А. .1, 63) — уй, фикр, онг ташвиш; сек —сук, карга, лаьнатла, + сек-Ууш, секут (Н. А. 1,. 86) —сукиш, Каргащ, лаънатлаш; JjA У^ —УК, тушун, y/f+ж, уцуш (Н. А. I, 26) — укиш, тушуниш, англаш. Хозирги замон узбек тилида бу аффикс билан от ясалиш ма^сулдор булиб, бу аффикс . турли семантик маъноларни ифодаловчи феъл узагига цушилади ва ^ар хил оттенка- ларни.билдирувчи ^аракат номдаринц ясайди.28 2) -м‘1 /-ым)/-им!I-ум//-ум (^//#J//^jl)29 аффикси феълнинг узаги ёки негизига цушилиб, ^аракатнинг натижаси, ^олати ёки воситасини англатувчи отлар ясайди. Бу усул билан ясалган отлар асарда кам учрайди: СМТ” кэз — кий, fV;» : ' /гзз + им, кэзим (Н. А. 1, 46)—кийим, уст- бош, сарпо; Jjl ел — ул, pj + Jj! ел-ум, елум (Н. А. 1, 20)— улим; _г> бэр—бср, + бэр-\-им, бэрам. (Н. А. 1, 56) — берим, царз бериш, кайтим; jj-A кер—кур, р + керу±ум, керум (Н. А. 1, .50) — курим, куриш, куринишлик. 3) -тЧ-ymj,i-ym аффикси феъл узаги, ёки негизига кушилиб ^аракатнинг натижасини билдирувчи от- лар ясайди. 26 И. А. Батманов, ЕП, стр. 96; С. М. Муталлибов, МЛТ, 26-бег. А. М. Щербак, К истории узбекского литературного языка древнего периода, М., 1953, стр. 319. 27 sakinQ (Ар. 1, 61), ссщынч (Ар. Ill, 36), лДллЦ, са^ынч (Ар. IV). 28 А. Н. Кононов, Курсатилган асар, 116-бёт. 22 МК, I, 54—55-бетлар; С. М. Муталлибов, МЛТ, 26-бет. ♦ МК, 1. 51-бет. ' . " < 3 ' '3 ' / Ж"
Бу усул билан ясалган отларга асарда иккита мисол учрайди: ОЬ йан — ён, жуна, юр, кёт, Oj+uL йан-\-ут, йанут (Н. А. 1, 67) — жавоб; .У арт—орт, юкла, тия, Oj+Ciарт-^-ут, артут (Н. А. 1, 25) — совга, тортиц, хадя. 4) -аЦ-э (I)30 аффикси феъл узаги ёки негизига цушилиб, харакат натижаси, холатини билдирувчи от ясайди. Асарда от ясалишининг бу формасига бир мисол бор: (А _>3 тур — туг, куз ёр, тур + а, тура (Н. А. 1, 91) — тугма. 5) -гэ (1Г')31 аффикси феъл узаги ёки негизига цуши- либ харакат холатини англатувчи от ясайди. Бу аффикс асарда в феълига32 цушилади: в — $йла, U"+jl в-\-гэ, 15"у егэ (Н. А. 1, 26) — билимлик» илмлик, доно, онг, эс, йул-йуриц. 6) цуйидаги сузлар таркибида - рувЦруу, -ул аффиксларини ажратиш мумкин: втрув (Н. А. 1, 46) — фойда, наф, кэсул (Н. А. 1, 70)—-одоб, корда. Асарда бу аффикс билан ясалган отлар кам топилади. III. Аналитик усул билан от ясалиши.33 Бу усул билан от ясалиши асарда кам учрайди. Асарда икки хил суз тур- кумидан ясалган кушма суз мавжуд: jiyapaeatu (Н. А. 1, 63) — хизматкор, цул. Биринчи — „цара“ сузи сифат, иккинчи „баш“ сузи эса отдир. вБаш“ сузи „цара“ сузига нисбатан аникланмиш функциясида келган. Аникловчи „кара" ва аникланмиш баш>„ваш“ сузлари илгариги син- тактик муносабатларини йукотиб, бир сузга айланиши на- тижасида цушма от ясалган. Кишилик олмошининг икки кайта цулланиши натижасида мавхум маъно билдирувчи от ясалади: мэнмэн (Н. А. 1, 59) — манманлик, кибирлик, катталик. 30 С. Е. Малов, ПДП, стр. 187. 3‘ В. М. Н а с и л о в, ОП, стр., 19; И. А. Б а т м а н о в, ЕП стр. 96—97. 3- В. М. Н а с и л о н, Q1I, стр. 19. зз Э. В. Севортян, К соотношению грамматики’и лексики в тюрк-, ских языках, М., 1952, стр. 307—316 (с^ор. стат). '84
Араб - форс сузлари ёнма-ён келиб, бир хил маънони ифода этиб жуфт суз ясайди:34 &JXL» бала—рант; (Н. А. 1, 70) — цийннчилик, азоб, уцубат. ОТЛАРДА КЕЛИШИК КАТЕГОРИЯСИ 35 Асарда келишик категорияси узига хос хусусиятга эга булиши билан бирга, отларда келишик категорияси XI—XIV асрларда ёзилган ёдгорликлардаги келишик категорияси бй- лан боглиц ва яцин туради. Отларда келишик формаларининт тараккиёти цадимги, эски ва дозирги замон узбек тили билан бевосита боглиц. Асарлаги отларда тушум келишигининг ар- хаик формаси -уг (юмшоц варианта) аффиксининг мавжуд- лиги хамда восита келишигининг цисман сацланиб цолиши асар тилидаги келишик категориясининг кадимги узбек тили билан боглиц эканлигини курсатади. Асар тилидаги бошка келишик формалари уни хозирги замон узбек тилига яцинлаш- тиради. Бундан ташцари, асар тилидаги келишик категориясини урганиш узбек тилининг цардош туркий халц тиллари билан Утмишда ва хозирги пайтдаги узаро муносабатларини аниц- лашда катта роль уйнайди. Асар тилида келишик аффикслари товушлар уйгунлигига мувофиц цулланади. К,аттиц ва юмшоцлик веляр — палаталь гармонияси жуналиш келишигида яццол кузга ташланади. Лаб гармониясига асарнинг цамма нусхаларида риоя цилин- маган. Жарангли ва жарангсиз ундошлар мувофицлиги хам товушлар уйгунлигига тула равишда риоя этмайди. Асарда келишик формалари турлича маъноларни ифода- лайди. Айрим келишиклар бир-бирининг урнида цулланади. . Асар тилида етти хил келишик мавжуд: бош, царатцич, жуналиш, тушум, урин-пайт, чикиш, восита келишиклари. Бош келишик. Асар тилида бош келишик формасида кел- ган сузлар махсус келишик аффиксларига эга эмас. Бош кели- шикда отлар ёки отлашган (субстантивизация) сузлар кела олади. Куплик ёки эгалик ифода цилувчи аффикслар бош ке- лишик билан келган сузларга цушилиб келиши мумкин. Бош келишик формасида келган отлар ёки отлашган суз- лар маълум лексик ва грамматик маънони ифода этади. 34 А. М. Щербак, ГО, стр. 103. за А. М. Щербак, ГО. стр. 76—92. ГСУ, стр. 100-115; П. М. Мелиоранский", АФТ, стр.. 49—50. А. Н. Кононов, Родословная туркмен, сочинение' Абул-Газихана Хивинского М,—Л., 1958, стр. 130—134; A. F. Рулонов, Узбек тилида келишиклар, Уз- бекистон ССР ФА филиалининг асарларй, II серия, 2-китоб, Тошкент, ' ; ) 85
;; Бош келишик формаси бошца келишик формаларини ^осил цилиш учун асос.булиб хизмдт цилади. Маъно ва функция жгцагдан бош келишикда келган сузлар Хозирги замон узбек ва бош^а туркий халклар тилидаги ^олат- га яциндир. Асарда бош келишикда келган отлар грамматик функция- сига к^ра, эга, аницловчи ёки кесим (аналитик феълларда) вазифасини утайди. Бош келишикда келган сузлар актив конструкцияга эга, у пассив конструкцияда объект вазифа- сипи бажаради36 37 38 *. 1) бош келишик субъектни ифодалайди: j (JUj! jj Оj.***1jI уран ра^мат этсун бусаат (Н. А. 1, 92)—бу соатда худо ра^мат ^илсин; Хэ 1д=» ачун?’’ толды адван ж/афа, экргвр билэ (Н. А. 1, 77) — дунё жабр-жафо билан тулди; 2) аницловчи функциясида:(_уЛл7_/ J-xaL- _/ билйклик тиши эр, эца^ил эр тиши (Н. А. 1, 33) — илм- ли хотин эркакдир, жохил, уцимаган эркак хотиндир. 3) бош келишик формасидаги отлар аналитик феъллар таркибида кесим функциясида келади: сецэккэ йиликтэк эрэнгэ билик (Н. А. 1, 35) — сунгакда илик булганидек, эр кишига илм лозимдир. (AIxKj билик билти,™ болты,™ эрэн бэлгулук (Н. А. 1, 34) — кишилар илмли булиб, маш- хур булди. 4) хол вазифасида: и J.-J3.J йарын цопса, болсун йаранлар башы (Н. А. 1, 92) — киё- матда (эртага) тирилса ёронлар боши булсин. ^аратцич келишиги. Отларда хаРатКич келишиги суз узагининг характерига кура, - Ныц!)ниц (_ciilp)40 аффикси 36 А. М. Щербак, ГО, стр. 77—78; К. Каримов, Категория падежа в языке .Кутадгу Билиг* (автореферат), Ташкент, 1962, стр. 5. 37 ажун (Н. А. 1, 43); ajun (Ар. 1, 72); ачун (Ар. И, 48). 38 — 30 bildi, boldi (Ар. 1, 48); билди, Д.) болды (Н. А. II, 13); билтиЦбилди, болты/1болды (Ар. II, 10). 40 W. Radloff, Allt. stud., IV СПб., 1912, 750. Караткичнинг -ыц, иц формаси олмошлар бобида курилади. В. В. Решетов, Об одном уз- бекском падеже (Тюрк, сбор) I. М,— Л. 1951. С. М. Муталлибов, МЛТ, стр. 39—40. А. М. Щербак,.Ж); стр. 86—88; К, К а римов, Курсатилган асар, 6—8-бетлар, Д ’ 8& 7 а • Ч ,
билан ифода' этилади: сУКн ^_Й3® кишининг; eylLJj^ сезнанй (Н. А. ^нг; tillAj JbUf абаданныц (Н. А. 1, 48) — обоД°й' ^щлар хайырныц (Н. А. 1, 77) — яхшиликнинг. й1щ1Да 1Й Царат^ич келишиги аффиксининг ДУллаймайД14' ..,JPH!IHr уйгунлиги мавжуд. Лаб гармонияси эса УчРа;аагй сА.цЛиар «Хдбатул дацойнонинг бошка нусхалар14 .{<}1 6П>Р- таркибида лаблашган унлилар булмаса Да?4 паблаШ^№ билан тугамаса дам, даратцич аффиксиниШ ‘ маем -нуцЦ-нуц учрайди: адыбнуц (Ар- ф'заги- кэрэмнуц (Ар. II, 40) —карамнинг. сц АР' уоти' Бундан ташдари, шу нусханинг («А» нусха ^Щ’44 ь'(Др- П, да лаб унлиси булган сузларга дарат^ич кед cff3flY,il чининг лаблашган (-нур) формаси кушилгай. jr. дадич 59) —сузнинг свцукнуц (Ар. II, 10) —сунгай > лила- XI—XIV асрнинг бошка ёдгорликлариД^. таъс^ тили келишиги аффиксларига баъзан лаб гарм°н0 йдТ aj. ди, баъзан бу донуният бузилади42. Бу ХУС4 ^рсат^,табига билан ёдномалар уртасида якинлик борлигййй сТиЛЬ Караджич келишиги курсаткичи маъно в ipJ , t ~ халд- кура, купинча тушиб цолади; jpjppу ^-б! бу бузун толусы, ахи эр турур (Н. А- ь 0 Jc^mr нинг яхшиси сахий кишидир; u.AlL<’ атасы, аты Ма>'мудьш Йугнэкий (Н. А- 1’ , , у’ ' ' .. . д бой- оти Мадмудий Югнакий; ^.7^5 сА- g4)-- бу байлыр чырайлыр аза цысматпы (Н. А- А ^цшиги лик, камбагаллик тангринииг иродаси. ятК144 Ь ^аратцич келишигииинг маънолари. КаР ,ет ёки дуйидаги маъноларни ифодалаб келиши преЮ - t 1) даралмишдан англашилган маъно бир И / .iWaHM шахснинг узига дарашли эканлигини билд-'ш а^цсу и лйНСИН. оруглы кашинм ' С\ (Н. А. 1, 26) — удийдиган кишининг А xALaJ Qjlcjjb P, йазурынкэчур (Н.А. 1,69)— гунодкор кишинив ----------- (84«); 41 Свзнуц (Ар. II, 59). .. /0'ДК) 42 КБН, cS4._J а.7х> J ,! елумнуц (6И); 3 Ah J.J J.V SI эзгунуц (93Д). op" А. М. Щербак, Огуз-наме, Мухаббатнаме, куннуц (53), шунрарнуц (26); йырачнуц (29). 87 ,
2) бутуцнинг булагини англатади: ijjl анын туши болтай бу сезниц азы (Н. А. 1, 91) — бу озгина суз унинг тенги булади. 3) киши ёки группаларга муносабатни билдиради: J-AU I -P-j-pl адиблар адибы фазиллар башы. (Н. А. 1, 91) —адиблар адиби фозиллар боши. Жуналиш келишиги43. Асарда жуналиш келишиги -кэ Ц-гэ; -раЦ -рауэЦ-а (-Is"/1М//_1с//_4с_//-1) аффикслари воси- таси билан ифода этилади. свцэккэ (Н. А. 1, 33) — сунгакка; сезгэ (Н. А. 1, 88) — сузга;44 li-зЬ! азсщ- /(О.45 46 (Н. А. 1, 86) — оёцуа; «lcc^UacIj йагыцга (Н. А. 1, 82) — душманингга. Товушлар гармониясининг таъсири жуналиш келишигини ифодаловчи аффиксларда садланади. Отларда жуналиш кели- шигининг ^адимги (кару, кару, гэру, Fapyi&, кэр, цар, гзр, Fap) формалари учрамайди. Жуналиш келишигининг угуз, дабила тилига хос, кори- шик Ц ва сонор -н ундошларидан сунг -а(-э) аффикслари билан ифодаланган формаси ^ам учрайди.47 Юсоца (Н. А. 1, 20) — сунгга: ICol эцэ (Н. А. 1, 23) — юзга, чеканка; iLJL-jS достына (Н. А. 1, 57) — дустига. Асар тилида жуналиш келишиги XI—XIV асрларда ёзилган боища ёдгорликлардаги хусусиятга ядин туради. Шунингдек, асарнинг узига хос хусусиятлари ^ам мавжуд. Асарда жуналиш келишиги формаси айрим ^олатларда бош!\а келишиклар урнида ^ам келади: 1) карат^ич келишиги урнида: бир эртин бир эрга тафавут тэлим (Н. А. 1, 66) — бир кишидан иккинчи кишининг тафовути куп. 43 С. Е. М а л о в, ПДП стр. 44—45, 321; П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 49—50; А. К. Боровков, Очерк по истории узбекского языка, III, М,— Л., 1958, стр. 178—179; А. М. Щербак, К истории узбекского литературного языка древнего периода, (сб. стат), М., 1953, стр. 319. ГО, стр. 84—86. 44 SOzke (Ар. I, 77); сезгэЦсезкд (Ар. И, 57). 43 Licbf азарта (Н. А. 11,50) азаз^аз{азагца (Ар. II, 56); Lieb! азарта (Ар. Ill, 110). 46 В. М. Наси лов, ОП, стр. 27—29. 47 В. М. Насилов, ОП, стр. 13; Н. А. Б а с к а к о в, ТЯ, стр. 177; А. Н. Кононов, Курсатилган асар, 132-бет; С. Е, Малов, Енисейская письменность тюрков, М,—Л,, 1952, стр. 13, 88
Жуналиш келишиги аффиксининг цаттиц ва юмшо^ вари- анта уйгур ёзувида -крЦ-са ва -кэЦгэ аффикслари билан ифода этилади ва унинг жарангли ёки жарангсиз хусусиятини фаркловчи форма мавжуд эмас: барлырьщра!/барлырыцца (Н. А. 1, 4) — борлигингга; эргэЦэрк,& (Н. А. 1, 8) — кишига; -йиггэЦ-йигка (Н. А. 1, 9) — касалга. Жуналиш келишиги цуйидаги маъноларни ифода г^илади. 1) ^аракатнинг бирор томонга йуналишини курсатади: сЛСр Liibl УLki к а. за бирлэ санчлур азацца^9 тикэн (Н. А. 1, 86) — тацдир, сабаб оркали оёцка тикан сан- чилади. лёcJllxcL барурсан бу малым, йагыцра^ калур (Н. А. 1, 82) — (узинг) дунёдан кетасан (уласан) мол ва бойлигинг душманингга цолади. - уЗ а~iJoU^ ±1 j.Jj.s" -jit,^.Xs"jJL рабатка тушукли myuiap кечгу- лук (Н. А. 1, 45) — работга тушувчи тушади, кучади, кета- ли (бу дунёга келувчи келади ва яна у дунёга кетади). 2) д'аракатнинг сабабини билдиради: Is"Jj-— j~> I—<—1_J (J.—JJj.—Q.—Jif KUM эрсэ бу сезгэ азынлар сезин, тэн,эсэ тэцади (Н. А. 1, 88) — ким булмасин бу сузни узгартиб, уз гапини тенгласа тенглади (маъцуллайди). 3) ма^сад ёки >{аракатнинг кимга, нимага аталиш маъно- сини ифодалайди: ICbAJ Ойимэ терт эшингэ этур-мэнъ0 салам (Н. А. 1, 24) — яна турт хали- фага салам (киламан) айтаман. U 1»аа1Л (j. мэн артут цылайын ша^ымга ины (Н. А. 1, 25) — мен уни шо^имга совга килайин. у.б' бахилга цатыг йа ог(унм низлагал (Н. А. 1, 52) —бахил учун каттик ёй уцини яшириб цуй. 4) иш-^аракат, ^олатнинг маълум предметга каратилиши: jj.31 «у Кега билмэс эрга ега егра- тур (Н. А. 1, 26)—йул-йуриц билмайдиган илмсиз кишига 18 19 18 licbl азарта (Н. А. II, 50); азацца (азарта) (Н. А. 1Ь, 30). , 19 I_Ijj.».| ачунда (Ар. IV, 158). w idurtnan (Ар. 1, 43); э дур-мэн (Н. А. II, 7); этур-мзн (Н. A. II, 7). оцын (Н. А. III, 26); оцын (Н, А. II, 26), (Ар. Ill, 86).
йул курсатади. ч£Хл.1л.з cSXaIaj Is^LCJj.^ сецэккэ йиликтэк эрэнгэ билик™ (11. А. 1, 38)—сунгакка илик лозим булганидек, эр кишиларга илм керак. j.cf Ромарра™ йумшар ичи бор акр (Н. А. 1, 50) — йуймодка юмшок, ичи эса шароб .уамда огудир. 5) циёслаш маъиосини билдиради-.О/БСГ^! рлХа бир эртин-'' бир эрги тафавут тэлим (Н. А. 1, 66)— бир кишидан иккиичи кишининг тафовути куп. Жуналиш келишигининг формалари ва унинг вариант- лари накида айрим олимларнинг фикрлари учрайди.52 53 * 55 Ту шум келишиги. Асарда тушум келишиги56 57. формаси суз узаги ёки негизининг характерига кура, -ыЦ-иЦ, -ныЦ -««//-(w)w-(zz)w//-y«//-y2 аффикслари билан ифода этилади: cS'Jj-*' сези (Н. А. 1, 91) —сузни; агызы (Н. А. 1, 43) — огизни; елуклэр- ни (Н. А. 1, 22) — уликларни; башыны, (Н. А. 1, 37) —бошини; /fj j! эртэмлэрин (H. А. 1, 28) — одоб, хулдларини; (J-aCjjL йазурььн (Н. А. 1, 69)—гунохини, ай- бини.й^л3! орун (Н. А. 1, 52) —уьдши; свзуг (Н. А. 1, 89) — сузни; безуг (Н. А. 1, 89) — бузни. Бу келишик формалари дадида олимларнинг фикрлари учрайди67. Тушум келишиги формаси XI—XIV асрларда ёзилган ёд- горликлар билан умумий ва айрим узига хос хусусиятга эгадир58. 52 ogiit (Ар. 1, 45); егут (Ар. II, 6); Оегут (Ар. IV, 122). 53 у йоымацка (Н. А. II, 24; Ар. III, 84); yokamakka (Ар. 1, 57); йоуамакуа. (Ар. II, 27). 34 _j\ эрдин (Н. А. II, 35; Ар. III, 95); эртинЦэрдин (Н. А. II, 35, Ар. III, 95) 85 ЕАУ (К. R. А), Курсатилган асар, notlar 112—113—128—130. 36 Асарда тушум келишигининг -уг//-ыг//-г формалари мавжуд эмас. 57 А. М. Щербак, ГО, стр. 78—80: ГСУ, стр. 104—105; К. Кари- мов. Курсатилган асар, 11 —13-бетлар; А. Н. Кононов, Курсатилган асар, 131-бет; С. Е. Малов, ПДП, стр. 300. Хорезми, Мухаббат-наме (А. Нажиб), М., 1961, стр. 112—113. 58 МК, 1. оч1н (77); эзгулугуг (79); ^*31 от1н, ° . о- (82); mawapipHt (108); э-whI (112). КВН рызын 90
Асар тилида бу келишик ифодаси дозирги замон узбек тилидаги каби59 утимли феълларга боглицдир. Ути.мли феъл билан ифода этилган субъектнинг иш-^аракати бевосита объектга утади, объект цацида фикр юритилади. Харакэтнинг улчови, чегараси, найти каби маъноларни ифодалайди. Тушум келишиги курсаткичларида палаталь-веляр гармо- ния мавжуд, аммо лаб гармонияси эса асар тили учун харак- тер л и эм ас. Асарда тушун келишигининг архаик формаси цисман сац- .'ланиб цолган. Бунга асарда 4 та мисол учрайди: ^.A A»x А^лУ^ p Анмн оз эрур бу китаб бир свзуг’''. Толу лаб кэтурдум, кэмиштим йузуг^'- (Н. А. 1, 89). Бу китоб адибнинг узиникидир, цар бир сузни тулатиб келтирдим (ёздим), кераксиз юзаки сузларни ташладим. Jj! jl H а в а д и p сезуг™ аз булур™, азл екуш, , 5Цоз атлас булуры кыз уж.узы бвзуг^ (Н. А. 1,89). Атласни цимматга, бузни арзонга топиш мумкин булгани каби нодир сузларни оз, цазилни куп учратиш мумкин. Асарда тушум келишиги жуналиш келишиги урнида цам цулланган: у" ij-lUj Laj ^дСАаз ахы эр биликни Питз билд и нер (H. A. 1,53)—сахий киши илм- нинг цадрига ета билли кургин. Тушум келишиги билан турланган отларнинг грамматик . хусусияти ва маъносига кура, келишик курсаткичи тушиб цолиши мумкин. (9а), свзини (54а); &_> jyS' кезин (54а); сысытны (53<7); U^у^кучун (бб^); рл кртауг (57). КА уйкусын (2а); jйузин (226); квмжни (24а); ^IIajL Бабылны (236). 59 А. Рул омо в, Узбек тилида келишиклар, СССР. ФА. Узб. филиал— асарлари, II серия, филология, 2-китоб, Тошкент, 1941, 3—85-бетлар; 3. М а ъ ру фо в, Суз состави, от ва сифат, Тошкент, 1956, 22—23- бетлар. 60 siizilk (Ар. 1,78); сезуг (Ар. II, 58). 61 (Oziik (Ар. 1,78); чвзуг (Ар. II, 58). - 132 siizilk (Ар. I, 78); сезуг. (Ар. 11,58). 63 - 64 bolur (Ар. I. 78); болурЦбулур (Ар. И, 58). 65 bozok (Ар. I. 78); безуг (Ар. II, 58). 91.
1) конкрет маъно билдирмаган отларда тушум келйши- гининг белгиси ифодаланмайди: U-J elLJulJ (JjjI сучук таттыц эрсэ, ачьщца анун (Н. А. 1,49) —ши- ринлик татисапг, аччик деб уйла; KamuF кизлэ разыц киши билмэсун (H. А. 1,44)— су^батингпи (сирингни) цаттиц яшир, уни кишилар бил- масин. 2) тушум келишигида келган суз феъл билан контакт холатда булса, келишик ^ушимчаси туширилади: ciljjPjajу— c£lJ! jjbU улурлур табару элик сундуруц (И. А. 1,61)—улуглик томон кул сунганинг (чузганинг)дир. Хатто таркибида эгалик булган отларда ^ам тушум ке- лишиги белгиси ифода этилмайди: eljjJj.5 cSlljjjUjy'' йарапгты угоним™ тунуц, кундузуц (Н. А. 1,20) — тангрим (сенинг) тунингни, кундузингни яратди. (З**1*^ с,(3XJ шил ол тэби uuf тил Пул оттин^ езуц (Н. А. 1,42) —тил шундай: тилни тий утдан (ёмон ишдан) узингни ол, деди. Тушум келишиги 1(уйидаги маъноларни ифодалайди: 1) ^аракатнинг бевосита объектга утишини курсатади: J-xj <AUXxj билик бил. саъадат йолыны була (Н. А. 1,32) —илмни бил, саодат йулини топ, изла. L Jjf j-j тузэттим™ бу он торт баб ичрэ сези (Н. А. 1,91)— бу ун турт боб ичига сузни туздим (ездим). 2) объектнинг узи накида фикр килинади: Dj.o.1 тарыцлыц тэп^' айды™ ачунны"‘х ра- сул (Н. А. 1,47) — пайгамбар дунёнинг (ривожи) деэдон- чиликка богли деб айтди; J.J 66 о! ugan (Ар. 1, 42); ол уран Ар. II, 3). 67 (j-jJlSjl отдшР^У. А. II 18); от.тын\отды.н (Ар. II, 18). . 68 тузэтти (Н. А. II, 53); tiikedi (Ар. II, 56); j.5 тугэтти (Ар. IV, 163); тугэтти. (Ар. II, 59). 69 тэб (Н. А. II, 22); тэб) тэп (Ар. II, 23). 70 аумк (Ар. 1, 55); аймыш (Ар. II, 23). 71 J Ojjl ажунны (Н. А. II, 22); ajantu (Ар. 1, 55); ачунны (Ар- 11, 23). 92
цамур тил ахып эр санасын айур (Н. А. 1,52) —барча (тил) сахий кишининг мацтови ^ацида сузлайди. Тушум келишигининг XI—XIV асрлардаги хусусияти х,а^и- да А. М. Шчербак уз фикрларини айтиб утади. Унинг фикрича, бу даврда тушум келишиги' формаси грамматик ва семантик жи^атдан аник булган отларда мавжуд булса ^ам, ноаник, умумий маъноли отларда тушиб ^олади. Бундай тапщари, А. М. Шчербак тушум келишигининг -угЦ-ур формасининг ^улланиши бу даврда традиция буйича эканлигини курсатиб утади73. Урин-пайт келишиги74. Асарда урин-пайт келишиги, суз узагининг характерига кура, -да-Ц-дэ/1-та (<и//<ц//Ь) аф- фикслари билан ифода этилади: ачунда 75 (Н. А. 1, 73) — дунёда; (Н. А. 1, 42)—кишида; 41 сЗ-яу-Ш табиъатта (Н. А. 1, 65) — табиатда; oilci дуъада (Н. А. 1,89)—дуода; асрасында (Н. А. 1,62) —олди- да, остида. Урин-пайт келишигининг формаси ва унинг маъноси XI— XIV асрдаги бопща ёдгорликлар тилига яцин турса ^ам, асар- нинг узига хос хусусиятлари мавжуддир. Бу келишик аффиксларида товушлар уйгунлигининг кат- тиц юмшо^лик хусусияти мавжуддир. Лаб гармониясинииг таъсири урин-пайт келишиги аффиксларида учрамайди. Урин-пайт келишигининг курсаткичлари асарнинг уйгур хати билан ёзилган нусхаларида орфографик хусусиятга кура махсус белги жарангсиз г ва жарангли д ундошлари учун Кулланиши туфайли икки хил уцилиши мумкин: эрд&Цэртэ (Н. А. II, 18; Ар. III, 78)— эр кишида; тарьщльщда//тарыцлы^та (Н. А. II, 22; Ар. III, 82) — деэдончиликда. Урин-пайт келишиги формаси чициш келишиги урнида келиши учрайди: IstxJ cU ' Lj’i j.j бу дунйа соцыда йугурмэк нэчэ (Н. А. 1,46) —бу дунё бойлиги оркасидан цанча (куп) кишилар югурадй. _pij| Uj.T'j.j Is цаны бу кун анлар™ ммцында бири (Н. А. 1,49) — бугун уларнинг мингдан бири цани? г 72 ак1 (Ар. 1, 58); а/^ыЦахы (Н. А. II, 26; Ар. III, 87). 73 А. М. Щербак, ГО, стр. 78-80- 74 А. М. Щербак, ГО, стр; 80—81; П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 50; К. Каримов, Курсатилган асар,, 13—15-бетлар; В. М. Насилов, ОП, стр. 29—31; С. Е. Малов, ПДП, стр. 46. 75 oiDjj! ажунда (Н. А. II, 40); ajunda (Ар.Г, 70); ачунда!ачун- та (Ар. II. 41). 76 olar (Ар. I, 56); олар (Ар. II, 25). 93
От ва олмошларгина эмас, айрим сифатдошлар дам урин- пайт келишиги формасида келади: |х турэтмиш- дэ (Н. А. 1,22) - яратилганда; oUJtr^jjL сезлэгэндэ (Н. А. 1, 40) — сузлаганда; озйэйурдэ (Н, А. 1,81) —еб туртанда. Замон ва макон келишикларида келишик курсаткичдан олдин учинчи шахе бирлик формасида орттирма (вставочное) н учрайди. Бу орттирма н урин-пайт келишигида77 дам мав- жуд. Макон ва замон муносабатини билдирувчи келишикларда орттирма к нинг учраши тасодиф бир долат булмай, балки у маглум даврда айрим функцияни бажарган. Сунгра унинг грамматик функцияси йудолган булса дам, аммо формаси садланган. А. М. Шчербак орттирма н восита келишигининг долдиги сифатида вужудга келган деб курсатади78. В. М. Насилов эса орттирма н кадимги эгалик аффикси (-сынЦ-син11-ынЦ-ин) нинг редукцияга учраши натижасида' вужудга келиши мумкин ва жуналиш келишиги курсаткичи -цаЦ-кяЦ-каЦ-гэ билан ёндош келганда, цоришиц -ц товушини досил дилади деб курсатиб утади79. Давр утиши билан эгалик душимчаси замон ва макон келишикларида орттирма н шаклига кирган деб айтишга тугри келади. Урин-пайт келишиги дуйидаги маъноларни билдиради. 1) иш-даракатнинг ёки хусусиятнинг бажарилиш урнини курсатади: ачунда80 ат эзгу цозу п81 барды кер (Н. А. 1,54) —дунёда яхши от долдириб кетганларни кур. JU эки нэц бириксэ бир эрдэ цалы (Н. А. 1,42) — агар бир кишида икки нарса (икки иш бир пайтда) бирикса.. Of <L3 табиъатта йиги ат айыб- сузы (Н. А. 1, 55) — дунёда эзгу от айбеиз кишидадир. 2) иш-даракатнинг ёки хусусиятнинг руй бериш пайтини англатади: £Uaj jj оииу" анын кундэ А. Н. КоноЧнУв, Курсатилган асар, 134-бет. Харезми, Мухаб- бат-паме (Э. Наджип), М., 1961, стр. 113- И. А. Батманов, ЕП, стр. ПО; А. К. Боровков, Очерк по истории узбекского языка (сбор.ст.) Ш. М. Л., 1958, стр. 179. ’ 78 А. М. Щербак, ГО, стр. 91—92. 79 В. М. Насилов, ОП, стр. 33. 80 ajnnda (Ар. 1,59), ojUjJI ажунда, ачунда (И. А. II, 27). ’ ..и c-Jj.5козуб, козубЦкозуп (Н. А. II, 27). .94
арта турур бу бидаъ (Н. А, 1,79) —унинг билан бу бидъат кунда ортиб бормокдл; Jaj Ь «15 (_rjj турэтмишдэ йоц бил аца туш-тэцэ (Н. Л. 1, 22) — яратилганда унга тенг келадиган йу^лигини бил. 3) >{аракат ёки хусусиятнинг цандай ^олатда ёки кайси со.уа буйича эканлигини билдиради: 01 салабат ичиндэ у мар тэк мууван (Н. А. 1, 27) — — саловат со^асида умар каби ёш, па^лавондир. nдб. К, м~, G5JJ_^ тэтикликда кэндув айазтын озук®1 (Н. А. 1, 27) — ^ушёрлик ва тетиклик со^асида (унинг) узи фазодан юксак. 4) восита маъносини ифодалайди: ^_Д5 OMOU bJj.J.b-jlj £jjjтарыцлыцда ^атыланЙЗ тары эзгулук (Н. А. 1, 47) — деэдончилик билан шугулланган (киши) озиги, неъмати куп яхши булади. 5) тудадан булакни билдиради: О цаны бу кун анлар мыцында бири (Н. А. 1,49) — бугун уларнинг мингдан бири ^ани; <о_р c£ljf tUJI эликлэрдэ рутлур бэригли?'’ элик (Н. А. 1, 55) — дуллар ичида берадиган, очиц кул цутлидир. Генетик жи^атдаи урин-пайт келишигининг -даП-дэЦ-таЦ -та аффикси чициш келишиги билан бир эканлигини юцорида келтирилган мисоллар тасди^лайди. Урин-пайт келишиги формаси чи^иш келишиги урнида цулланганлигини С. Е. Малов, А. М. Шчербак, И. А. Батма- новлар таъкидлаб утади82 83 84 85. Аммо мазкур асарда урин-пайт келишиги чщиш келишиги урнида сийрак ишлатилган. Чициш келишиги86. Асарда чикиш келишиги от ёки от урнида келган сузларнинг характерига кура -тын -тин: -/[дын!рдинЦ-дан (Сь//^.р//q-xj) аффикслари билан ифода этилади: ^5 AljJjf елуктин (Н. А. 1, 21)—уликдан; ^«^>.5 82 ozup (Ар. 1, 45); озубЦозуп (Н. А. II, 9). 83 DNli цатлан (Н. А. II, 22); каНап (Ар. 1, 55). 84 birikli (Ар. 1, 60); бэриглп (Н. А. II, 28). 88 С. Е. Малов, ПДП, стр. 46; А. М. Щерб.ак, ГО, стр. 81; И. А. Батманов, ЕП, стр. 109—111. 86 С. Е. Малов, ПДП, стр. 300; Н. А. Б а с к а к о в, ТЯ, стр..171; А. М. Щербак, К истории узбекского литературного языка, древне- го периода, М., 1953 (сб. стат.)/ стр. 319; С. М. Му та л л ибо в, МЛТ, 40—41-бетлар; В.'В- Решетов, О наманганском говоре узбек- ского языка, М., 1953, сб. стат. (стр. 228). 1 ' ' 3 у 3 ' У5
тириктин (Н. А. 1,21) тирикдан; оттын51 (Н. А. 1,20) —утдан; улартын*'* (Н. А. 1, 24) — улардан; тилиндин (Н. А. 1, 40)—тилидан; эзгусиндин (Н. А. 1, 74) — яхшисидан; бах- шишындын (Н. А. 1, 74) — мархаматидан; Схд.., .Г- айибдан^ (Н. А. 1, 73) — айибдан, (-дан формаси бир жойда учрайди). Асарда чициш келишиги формаси ва маъно ифода этиш жи^атдан XI—XIV асрларда ёзилган бошца ёдномаларга яцин туради87 * 89 90 91 92. Шу билан бирга асарнинг узига хос хусусиятлари мавжуддир. Асарнинг биз фойдаланган нусхага (Н. А. 1) нисбатан араб ёзуви билан ёзилган бошка нусхаларда чициш келишигининг жарапглашган -дын(-дин) формаси устун равищда ^улланади. Уйгур ёзуви билан ёзилган асар нусхаларида (уйг. Н. А. II; Ар. II. Ар. III.) чик,иш келишиги формасини жарангли ёки. жарангсиз талаффуз ,цилиш мумкин: биликдин)/биликтин (Н. А. II, 12) — илмдан; тилиндин!Ituauhtuh (Н. А. II, 17) — тилидан. Орттирма н бу келишик формасида ^ам куп кулланади, у келишик курсаткичидан олдин кушилиб келади. Чициш келишиги цуйидаги маъноларни билдиради: 1) харакатнинг бошланиш, чициш урнини курсатади: LCj! фгРз1 кэл ommMH ез//< Пул елумтин?1 вцэ (Н.А. 1,20) — кел, энди улимдан ол- дин узингни утдан четга ол. тили йалган эртин?1 йырау тур тэзэ (Н. А. 87 отдыч, отдынЦоттын (Н. А. II, 5). 83 улардын, улардынЦулартын (И. А. II, 7). 89 айыбтын (Н. А. II, 40). _ > 0 °.-- 90 МК, 1, U_jlJу йолдан (188); тагдын (199); ^s^JIaS'' киишдин (222). КБН, огулдын УР>а)\ кишидин (55л); ^aJ OIaj байаттын (55а). Хорезми, Мухаббат-наме, (Э. Н. Наджип), М., 1961, стр. дафтарындын (5); uAlj таш- дын (5); ^aIsJ-as с&дафтын (5); (j-pjj.Clj.f' квпулдин (6); ^aj му,хаммадтын (6); Q.J3J.J биздин (8). 91 елумдин, елумдинЦвлумтин (Н. А. II, 5). 92 ,'rji .1 эрдин, эрдинЦ эртин (Н. А. II, 19), 96 .
1,43) — тили ёлгон сузлайдиган кишидан тезлик билан узинтни четга олгин. 2) ^аракатнинг сабабини англатади: qj ..iH.H.~ тилиндин текулди тэлим эр цаны (Н. А. 1, 40) — тили туфайли. куп кишининг кони тукилди. сезуцтин^ езуцгэ окуни кэлмэсун (Н. А. 1. 44) — сузингдан' узинга пушай- монлик, кайгу келмасин. 3) бутундан булакни ифодалайди: .llj.Jj.ds" j.d бу дунйа нэцитин^ йогу кэзгулук (Н. А. 1. 47) — бу дунё бойлигидан (сенга) егулик ва кийгулик алды, андыш секу нитам93 * 95 улуш (Н. А. 1,54) —бахил лаънат ва сукишда.н улуш олди. 4) чогиштириш маъносини билдиради: q .кф ... J_$! С-чь-л Симэктин эдизр^к ту тар ^иммат ол (Н. А. 1, 26) — киммати Симак юлдузидан юкорирокдир. р.Др Ojjllj Is"д-Н биР эртин96 * 98 бир эргэ та- фавут тэлим (Н. А. 1,66) —бир кишидан иккинчи киши- нинг фарки куп. 5) иш-каракатнинг пайтини курсатади: id ^LjjTjf билиб этэр ишни екунмэс кэндин (Н.А. ? 1,36) —ишни билиб килади, кейин укиниб юрмайди. 6) каракатнинг бирор предмет ёки тушунчадан узокла- шишини ифода этади: Л-J рЛ эсизликтин езни сэрэнгу^ салып (Н. А. 1, 73) — ёмок ишлардан узки четга олиб,...; 1 ;.;,, д'" бидаътын^ йырыцлы киши цалмады (Н. А. 1, 79) — ёмон бидъатлардан узини тиювчи киши колмади. 93 сезуцдин, сезуцдинЦсезуцтин (Н. А. II, 20). 9i нэцидин, нэцидин Цнэцитин (Н. А. II, 21). 95 _^5"свкунчдин, секунчдинЦсекунчтин (Н. А. II, 27). 96 ^^-фэрдин, эрдин Цэртин (Н. А. II, 36). 91 singaru (Ар. 1, 70); сэрэнгу (Н. А. II, 41). 98 Р f_lxj бидаъдын, бидаътынЦоидаъдын (Н. А. 11,45). 7-241
A. M. Шчербак чидиш келишигининг форма, маъно ва функцияларига тухталиб, -даЦ-дэ формаси XII—XIII асрлар учун характерли эмаслигини айтиб бу формани урин-пайт келишиги бобида беради". Асарда дам бу дол ат фа дат айрим уринларда учрайди. Шунга кура, биз чидиш келишиги бобида эмас, чидиш келишиги урнида дулланган урин-пайт келишик формаси деб дарадик. Восита келишиги. Восита келишиги99 100 асарда от ёки от Урнида келган сузларнинг характерига кура, -ун//-ын-инЦ ((j.jfZ/Ujf) аффикси билан ифода этилади: йузин (Н. А. 1,42) —юзи билан; сезин (Н. А. 1.42)—сузи б ил ан; фэълын (Н. А. 1,67) — феъли билан; онун (Н. А. 1,49) — унлаб, унтаси биргаликда. Асарда бу келишик ордали ифода этилган мисоллар «Девону луготит турк» ва «Дутадгу билиг»ка нисбатан101 анча кам учрайди. Восита келишиги вазифасининг асарда кумак- чи сузлар ордали ифода этилиши кучая борганини куриш мумкин. Сунгги даврларда бир хил функциями бажарувчи икки грамматик категорияни дуллаш учун тилда зарурат долмагач, бу параллел формалардан бири камрод ишлатила бошлаган102 103. «Дибатул дадойид»да восита келишиги билан ифодаланган мисоллар саккиз ерда учрайди. Орфографик жидатдан араб алифбеси каби уйгур ёзувида дам даттид, юмшодлик бир хил ишора билан берилади. Восита келишиги дуйидаги маъноларни ифода этади: 1) восита маъноейни билдиради: расул эрни отца йузин атцучы (Н. А. 1,42) — ра- сул (пайгамбар) кишини юзи билан утга отувчидир. ^aj <_jj.3j.j бир элкин тутуб шацд, би- puWi зацр ууатар (Н. А. 1,49) —бир дули билан асал тутиб, иккинчи/-д^лй' билан эса задар цориб беради. 99 А. М. Щербак, ГО, стр. 81—84. 100 Т. Kowalski, Korosi—Scoma Archiw, Zeitschrifi filr tiirk, phll, und ver wandte geblct, Bud., aprll, 1925, 428, W. R a d 1 о f f, Altt. stud. IV, СПб., 1898-1911, 750. H. H а с и л о в, ОП, стр. 92; А. М. Щербак. ГО, стр. 88—89; К. Каримов, Курсатилган асар, 18—23-бетлар. 0 0- О 0-0- .... о о 101 МК, 1, Ojx! агз1н (149); Oj.^, эрдамйзт (253); ma/wapc'isiH (343). ДБН. у тэркин (54zz); элкин (55 (7.); 5 тилан (55 б.). " io2 A. M. Щ e p б а к, ГО, 89—92. 103 birin (Ар. I, 56); бирин (Ар. II. 23). .98
ширил эзгу фэълын къцуллэр алып (Н. А. 1,73) —яхши феъл билан кунгилларни олиб яша. 2) тартибни ифода эта ди. _}уУ С-У_) U>JK UуqJj бирин кэлсд ра^ат кэлур ранэк; онун (Н. А. 1,24) — бир ь^ур ро^ат келса, унлаб ранж, азоб келади. 3) ^олатни англатади: У> сэни тэркин эсиз кылыглыц цылур (Н. А. 1,75) —сени тезлик билан ёмок ^иликлик килади. Дозирги замон дардош турк тилларида дадимги врсита келишигининг долдидларт4 учрайди104. Узбек тилида' дам «ёзин-дишин» каби суз таркибларида восита келишиги фор- маси мавжуддир105. Отларда сон10® категорияси морфологик, лексик синтактик усул билан ифода этилади. Бундан ташдари, айрим отлар ёки бирлик ёки купликни курсатади. Асар учун характерли сон категорияси XI—XIV асрларда ва ундан кейин ёзилган асарларнинг грамматик хусусияти билан узвий равишда богланган. Бу даврда ижод дилинган ёдномалардаги куплик ифодаловчи мадсулдор аффикслар107 асарда дам мавжуддир. «^ибатул дадойидхда куплик ифода этувчи -анЦ-эн аффикси архаик долда учрайди. Куплик ифода этувчи аффиксларда палаталь — веляр гар- мония мавжуддир. Лаб одангдошлиги эса куплик курсаткич- ларга таъсир этмайди. 1) морфологик усул билан сон категорияси махсус аф- фикслар оркали ясалади. -ларЦ-лэр-, -энЦ аффикс- лари от ёки от урнида келган сузларга душилиб, куплик^ ифода дилади108. У^УУ эртзмлэр^ (Н. А. I, 28) — адаблар, хулдлар, ах- лодлар; yi эликлзр (Н. А. I, 55) — дуллар; У^^УЛ 104 В. А. Гордлевский, Грамматика турецкого языка. М.. 1928, стр. 15. 105 А. Н. Кононов, Грамматика современного узбекского лите- ратурного языка, М.—Л., 1960, стр- 287. 106 С. Е. Малов, ПДП, стр. 50—52, 340; А. М. Щербак, ГО, стр. 92—97; С. М. Муталлибов, МЛТ, 41—43-бетлар. °- °- 107 МК, 1, у! алплар (146); таелар (174). КВН., fj-jyi йарлыцларын (556.); сезлар (576.); ОЬ"У турка» (10 6.). 108 A. Gab a in, AlttQrkisch Grammatik, Leipzig, 1950, 8. 61. 109 A. M. Ш e p б а к, ГО, стр. 92—93. ’ Ж
цылырлар (Н. А. I, 59) — циликлар; jy улунлар (Н. А. 1,70)— улуглар; и J etLJLj билик билти болты эран бэлгулук (Н. А. I, 34) — илмли кишилар маш^ур булди. Jjl Jic и.Г_л>Г' cSIaIaj нерки сщл ол, сецэкниц йилик (Н. А. 1,33) — кишилар курки адлдир, сунгакнинг (курки) иликдир. «aULuIXjjfAJU (AIaIajj— сецэккэ йилик тэк, эрэнга билик (Н. А. I, 33) — сунгакка илик лозимдир, кишиларга илм. Асарда -ан аффикси билан куплик формаси ^осил килиш уч ерда учрайди. Махмуд Кашрарий -эн аффикси билан куплик ясалишини айтса ^ам, бу аффикс унинг фикрича, умумий ва продуктов эмаслиги куринади110 111 112. Айрим кабилалар тилида купликнинг бу формаси садланганлиги сезилади. Шунга кура, асар тилида бу аффикснинг айрим уринларда садланиши бежиз эмас. 2)синтактик йул билан купликни ифода килиш мицдор,санок билдирувчи сузлар ёрдами билан досил булади: > J.r”ujjl tillмыц эр доступ эрсэ екуш кер- мэгил (Н. А. I, 72) — мингта дустинг булса, куп деб ^исобла- ма- LS'Jj— ‘-Л 33^3.1 <Jj! j-j тузэттим бу он терт баб ачра сези (Н. А. 1,91)—бу ун турт боб ичига сузни туздим (ёздим). 3) лексик усул. а) айрим миь{дор билдирувчи равишлар куплик маънони англатади: АИ_ф'' фJ_Ji JL> ^.Lj тэлим. мал, екуш цул, караваи/, кэрэк (Н. А. I, 63) — куп мол, ^ул, хизматкор керак. екушрэк кишиниц ичиш надр эрур (Н. А. I, 75) — купрок кишиларнинг кунгли (ичи кора) гайир булади. б) жамликни ифодаловчи белгилаш олмошлари куплик- ни билдиради: f JaJ цамун тил ахы, эр санасын айур (Н. A. I, 52) — барча (кишилар) тили сахий кишининг саносини (мад^ини) сузлайди. jфЩ; j-J нэчэ тэтик эртинп2 бирэр сарв И° МК. 1, 103-бет. 111 уъ.'f ичи (Н. А. I, 43) имщЦичи (Н. А. II, 43). 112 эрдйн, эртинЦэрдин (Н. А. II, 40). 100
кэлур (Н. А. 1,72)—бир ^анча сезгир, тушунган кишилар бирор камчиликка йул куяди. 4) айрим отлар мазмунига кура, бирлик ёки купликпи курсатади. а) -лык/)-лик! i'-лур/)-лук1 /-луг аффикслари воситаси би- лан ясалган мавхум маъно билдирувчи отлар: биликлик (Н. А. I, 37)—билимлик, илмлик; чылай- лыр (Н. А. I, 47) — камбагалликр йуцчилик; О <А^А j%!A кергулук (Н. А. I, 34) — кургулик, тавдир, чирой; танузлур (Н. А. I, 19)—тани^лик, гуво^лик. б) умуман абстракт маъно ифодаловчи айрим отлар: U (Н. А. I, 31) —дунё, борлик, мавжудот; О J,, билик (Н. А. I, 32) — билим, илм, онг, фикр, тушунча; нэц (Н. А. I, 42) — марса, мавжудот, ходиса; ^75^ кэзим (Н. А. I, 44) — кийим, уст-бош. ъ в) мавжудот отлари: оф от (Н. А. I, 20) — ут, слов; аш (Н. А. I, 35) — ош, палов, овкат турлари; асал (Н. А. I, 84)— асал, ширинлик; рум. (Н. А. I, 28) —цум. д) тоифа, гуру^, жамлик ёки жуфтлик ифодаловчи ай- рим отлар: (Oxc_j) Oxj_, раъийат (Н. А. I, 27) — фу^аро, халц, де^кон; J.O а,рл (Н. А. I, 35) — ацл, идрок, онг, фикр; халайир (Н. А. I, 44) — халойпр, халк, эл, кишилар; зар Ш. А. I, 54) — зар, олтин, аг;ча; сим (Н. А. I, .54) — пул, кумуш; кез (Н. А. I, 57) — куз, Куплик аффикси -ларЦ-лар нинг синтактик муносабатга киришган сузларда цулланиши куйидагича булиши мумкин: 1. Объект ва предикат муносабатида -ларЦлзр аффикси мослашган ^олдакушилади.-^^^.Г' йуз уруб кэчэрлар йумуб кезларин (Н. А. I, 81) —(улар) кузларини юмиб, юз угириб утадилар. 2. Ани^ловчига -лар аффикси ^ушилиб, аникланмишга ^ушилмайди: AJLojl^r' Jo адаблар ба- шы тил кузазмэк турур (Н. А. I, 38) — адаблар боши тилдир, (уни) кузатмоц зарур. 3. Субъект бирлик, объект ва предикат куплик форма- сида келади: ifjf J_,jy грузу рул * 113 ажУн- ачун (Н. А. II, 11). ajun (Aj), 1, 47).
цылурлар азад взлэрин (Н. А. I, 81) —взод бошларини дулга айлантирадилар. 4. Субъект куплик предикат бирлик формаси билан уч- райди: jjj-J _> Jli-s сафалыц аэцаб йэр кецуллэр йарур (Н. А. I, 92) — соф даво, ажойиб ер, кунгиллар яйрайди. Отларда эгалик категорияси114. Асарда предмет ва додиса- нинг маълум бир шахсга ёки бирор нарсага дарашли эканли- гини курсатувчи эгалик душимчалари бирлик формада учрай- ди. Куплик англатувчи эгалик аффикслари душилган мисоллар асарда мавжуд эмас. Эгалик аффиксларида палаталь — веляр гармония, дисман лаб одангдошлипининг таъсири анид сезилиб туради. Бу аффиксларнинг бирлик формаси суз узакларининг характерига ёки унли, ундош товушлар билан тугашига дараб, дуйидагича ифода этилади: I. Биринчи шахе -мЦ-ымЦ-имЦ-ум Д/у/у). II. Иккинчи шахе -цЦ-ы-цЦ-ицЦ-уцЦ-уц III. Учинчи шахе -ыЦ-иЦ-сыЦ-си ( ^//(_у). pCLil изим11-' (Н. А. I, 25) — тангрим; этим (Н. А. 1,45)—уртогим; туттаяым. (Н. А. I, 24) — тутувчим; pjj— сезум (Н. А. I, 31)— сузим; ра- зыц (Н. А. I, 45) — сиринг; тишиц (Н. А. I, 38) — тишинг; барлырыц (Н. А. 1,19) — борлигинг; кексуц116 (Н. А. I, 60) —куксинг; tibyAyjLo сан- дуруц (Н. А. I, 61) — сандугинг; сези (Н. А. I, 37)— сузи; цутлуры (Ы. А. I, 22) — дутлиги; изиси (Н. А. I, 22) — тангриси; толусы (Н. А. I, 44) — туласи, мукаммали. Асарда эгалик билан даратдич курсаткичининг мос келиши, эгалик мавжуд долда даратдич курсаткичининг тушиб долиши, даратдич олган сузнинг дамда даратдич аффиксининг тушиши учрайди. 114 А. М. Щербак, ГО, стр. 98—99; ПУМ. Мел й о р а н с к и й, АФТ, стр. 51; А. Н. Кононов, Родословная Туркмен, М,—Л., 1958, стр. 134. 116 («.j-bl изим', азам (Н. А. II, 7). tw Kogziing (Ар. I, 62); кексуцЦкегзуц (Н. А. II, 30)). 102
1) эгалик ва царатцич курсаткичларининг мослиги: gLdCJ I Jjf DIAL экинч Налган эрсэ о л эр- ниц тили (Н. А. I, 42) — иккинчи КУР У кишининг тили ёлгон сузласа. X.., J}^\ кэрэмниц баиш бу эрур кэз билэ (Н. А. I, 68). — мар^аматнинг боши будир, яхши бил. cSUxLLjf J_,f ол uiiiHUH, оцыны соцыны сацын (Н. А. I, 73) — у ишнинг ун- гини, сунгини уйла. 2) эгалик мавжуд булгани ??олда ^аратцич курсаткичи тушиб колади: _,3Jy DLjljy"JD ^LL адаблар би- ты тил кузэзмэк турур (Н. А. I, 38) — адаблар боши тнлдир, уни кузатиш лозим. uly'Vjj— Jj— саныт сезлэгэн эр сези сез сагы. (Н. А. I, 39)— уйлаб сузлаган эр кишининг сузи, сузнинг тутрисидир. JL yj ОуУ li-i/L йэтэр бошца бир кун бу тил бушлугы (Н. А. I, 39) — бир кун бу тилнинг ужари бошга бало булади. 3) эгалик аффикси мавжуд булгани >{олда, царатцич курсаткичи олган сузнинг тушиши мумкин: JLJ у^ cXJLj Oirу биликсиз эсэн эркэн аты влук (Н. А. I, .34)— илмсиз тириклик ва^тида (унинг) оти улик. у^У ^.Llj Dj.^.LU-4 о./- ‘ cilb jlj катыг кизлэ разыц киши билмэ- сун (Н. А. I, 44) — сирингни, су^батингни цаттикяшир, уни киши билмасин. 1Г се>зуцтини'! взуцгэ екунч кэлмэсун (Н. А. I, 44)—сузинг туфайли узингга цайгу, пушаймонлик келмасин. Эгалик аффикслари иштирок этган бирикма ани^ловчили еннтагмани ташкил этади. Бундан таш^ари, эгалик ^ушимча- лари предикатив, ажратиш, жуфтлик маъноларни олган суз- лар икки хил функцияда келади: 1) кесим: < tS4jI—_j\ " c^4.j Тавар бирлэ эрсэ улугсындугуц, Улуглуг табару элик еундугуц (Н. А. I, 61) — товар — мол булса улугсинганинг- дир, улуглик сари цул сунганингдир. 1,7 свзуцдин, свзуцдинЦсезуцтин (Н. А. ,11, 20). 103
цылурлар азад ъзлэрин (Н. А. I, 81) —взод бошлариш дулга айлантирадилар. 4. Субъект куплик предикат бирлик формаси билан уч- райди: _> (ЗРИхэ сафалы-ц аэца1 йэр кецуллэр йарур (Н. А. I, 92) — соф ^аво, ажойиб ер, кунгиллар яйрайди. Отларда эгалик категорияси114. Асарда предмет ва ^одиса- нинг маълум бир шахсга ёки бирор нарсага ^арашли эканли- гини курсатувчи эгалик душимчалари бирлик формада учрай- ди. Куплик англатувчи эгалик аффикслари душилган мисоллар асарда мавжуд эмас. Эгалик аффиксларида палаталь — веляр гармония, грисман лаб о^ангдошлигмнинг таъсири ающ сезилиб туради. Бу аффиксларнинг бирлик формаси суз узакларининг характерига ёки унли, ундош товушлар билан тугашига ^араб, ^уйидагича ифода этилади: I. Биринчи шахе -мЦ-ымЦ-имЦ-ум II. Иккинчи шахе -цЦ-ицЦ-ицЦ-уцЦ-уц III. Учинчи шахе -ыЦ-иЦ-сыЦ-си (^-7 изим115 (И. А. I, 25)—тангрим; этим (Н. А. 1,45)—уртогим; .^1 туттачмм. (Н. А. I, 24) — Ги * тутувчим; сезум (Н. А. I, 31)— сузим; ра- зыц (Н. А. I, 45) — сиринг; < All, ал тишиц (Н. А. I, 38) — тишинг; барлыгыц (Н.А. 1,19) — борлигинг; коксуй (Н. А. I, 60) —куксинг; esJjjXjjilL» сан- дугуц (Н. А. I, 61) — сандугинг; сези (Н. А. I, 37)— сузи; кутлугы. (Н. А. I, 22) — дутлиги; изиси (Н. А. I, 22) — тангриси; толусы (Н. А. I, 44) — туласи, мукаммали. Асарда эгалик билан даратдич курсаткичининг мое келиши, эгалик мавжуд ^олда ^арат^ич курсаткичининг тушиб -цолиши, ^арат^ич олган сузнинг ^амда ^арат^ич аффиксининг тушиши учрайди. 114 А. М. Щербак, ГО, стр. 98—99; П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 51; А. Н. Кононов, Родословная Туркмен, М,—Л., 1958, стр. 134. 115 изим; изим (Н. А. II, 7). не Kogziing (Ар. I, 62); кексуцЦкегзуц (Н. А. II, 30)). 102
1) эгалик ва ^арат^ич курсаткичларининг мослиги: XaJ tilLJ^.jI Jjf UIA.L экинч Налган эрсэ ол эр- НИЦ тили (Н. А. I, 42) —иккинчи кур у кишининг тили ёлкой сузласа. )L, О1Г кэрэмниц башы, бу эрур кэз билэ (Н, А. I, 68). — маркаматнинг боши будир, яхши бил. .1 c£11aULjI J_,f ол шиниц оцыны соцыны сацын (Н. А. I, 73) — у ишнинг ун- ГИни, сунгини уйла. 2) эгалик мавжуд булгани колда ^араткич курсаткичи гушиб колади: JA адаблар би- ты тил кузэзмэк турур (Н. А. I, 38) — адаблар боши тилдир, уни кузатиш лозим. jсанып, сезлэгэн эр сези с&з сагы (Н. А. I, 39)— уйлаб сузлаган эр кишининг сузи, сузнинг тутрисидир. j.j J.a.5 j.j UJ.A iLLlj йэтэр бошка бир кун бу тил бушлуры (Н. А- I, 39) — бир кун бу тилнинг ужари бошга бало булади. 3) эгалик аффикси мавжуд булгани ^олда, ^аратцич курсаткичи олган сузнинг тушиши мумкин: 01—f у^ A-L-Lj 01У_/ биликсиз эсэн эркэн аты елук (Н. А. I, 34)— илмсиз тириклик вактида (унинг) оти улик. yS~ i’jj л.г" ратыр кизлэ разыц киши билмэ- сун (Н. А. I, 44) — сирингни, сукбатингни цаттиц яшир, уни киши билмасин. D1Г cilJjjj— сезуцтин11’’ езуцгэ екунч кэлмэсун (Н. А. I, 44)—сузинг туфайли узингга кзйгу, пушаймонлик келмасин. Эгалик аффикслари иштирок этган бирикма анигуювчили еиитагмани ташкил этади. Бундан ташкари, эгалик кушимча- лари предикатив, ажратиш, жуфтлик маъноларни олган суз- лар икки хил функцияда келади: 1) кесим: < ? ур-jjij eU_JI Lj jl ' Тавар бирлэ эрсэ улурсындуруц, Улуглур табару элик сундуруц (Н. А. I, 61) — товар — мол булса улугсинганинг- дир, улуглик сари кул сунганингдир. 1,7 q.j сезуцдин, сезуцдинЦсвзуцтин (Н. А. ,11, 20). 103'
2) анидлбвчи: С—у>_ф лиц эр достда бири булунмас кени (Н. А. I, 75) — мингта дус- тингдан бир тугриси топилмас. UjJ j.j cALJCj.Jj.r" кэзим тон толусы кенилик тоны (Н. А I, 44) — кийим, тун туласи, яхшиси тугрилик тунидир. А. М. Шчербак эгалик аффиксларининг этимологияси олмошлар билан богли деб курсатади118. Асар сунгги даврлар- нинг ёдномаси булгани туфайли эгалик аффиксларининг эти- мологияси юзасидан датъий бир фикр юритиш имконияти булмади. СИФАТ119 XI—XIV асрларда ёзилган асарларда бутун суз туркумла- ри ясалиши, грамматик хусусияти ва функциялари жидатидан бир-бирига ядин туради. Шу билан бирга хар бир асарда даври учун хос булган грамматик хусусиятлар учрайди, аммо бу хусусиятлар бир асарда туда учраса, иккинчида унга нисба- . тан камрод, ёки дисман архаик долатда куринади. «Хибатул дадойид»да учрайдиган баъзи суз туркумлари' — лексик, грамматик томондан узига хос формани садлаш билан бир даторда, эски узбек тили хусусиятларига хос категория- ларга дам эга. От, сифат ва равишларнинг айрим грамматик формаларини 'хисобга олмаганда, деярлик, уларнинг узига хос морфологик шакллари иуд. Улар, узаро ёки бошда суз туркумлари билан синтактик муносабатга кирганларида, уларнинг уртасидаги фардни ажратиш мумкин. Шунга кура, сифатларнинг яса- лишида бошда суз туркумлари билан умумий ёки айрим том-онларга эга. От ясайдиган аффиксларнинг купчилиги сифат ясайди. Асарда ясама сифатлар билан бир даторда туб сифатлар мавжуд. Сифатларнинг шакл жидатдан даража дабул дили- шида, уларнинг белги, долат, хусусият билдиришида узига хос томонлари бор. Асарнинг ёзилиш даврига нисбатан узак ва аффиксларга ажратиш имконияти булмаган сифатлар мавжуддир. Бундай сифатлар туб маънога эга деб даралди. 118 А. М. Щербак, ГО, стр. 98—99. 119 Е. Э. Берте л ьс, Курсатилган асар, 29—46-бетлар; С. Е. Ма- лов, ПДП, стр. 321; Э. В. С е в о р т я н, К соотношению грамматики и лексики в_тюркских языках, М., 1952, сб. ст- стр. 307—308; A. F у- ломов, Узбек тили морфологиясига кириш, Тошкент, 1953, 23-бет. П. С. Кузнецов, статья „Грамматика’, в БЭС, 2-ое изд. XII, стр. 423-431. 104
Туб сифатлар дозирги замон узбек тилидаги каби предмет- ларнинт белгисини ифода этади. Бундай сифатлар асарда куп учрайди: 00— СУ% (Н. А. I, 57)— сук, очкуз; ujjA' кеб (Н. А. I, 93) — куп, мул; кени. (Н. А. I, 75) —тугри; эсиз (Н. А. I, 75) —эссиз, ёмок; eJLjf вц (Н. А. 1,46) — олдинги, бурунги; тэлим (Н. А. I, 40) — куп, мул; Jpl эдиз (Н. А. I, 28) — куп, -локсак, сонсиз. „Хибатул хадойик“да сифатлар куйидаги маъноларни ифода этади: 1) ранг—тус билдиради: цызыл (Н. А. 1.23) — кизил; еруц (Н. А. I, 23) — ок, нурли, порлод- 2) миддор, дажм улчовини ифодалайДи: J аз (Н. А. I, 29) - оз; ^.Jjf улур (Н. А. I, 71) — улур; еХАА" кэц. (Н. А. I ,66) — кенг. 3) масофа—узунлик улчовини курсатади: йакььн (Н. А. I, 82) — ядин; аирац (Н. А. I, 50) — йирод; ;jt озуд (Н. А. I, 27) — узок. Бу сифатлар равиш вази- фасида кам келади. 4) маза билдиради: ачыц (Н. А. 1,49) — аччид; ... сучук (Н. А. I, 49) — чучук, ширин. 5) шахе ва предмет, даракат ёки долатни ифода дилади: jjjL йавуз (Н. А. I, 50) — ёвуз, ёмон; КУРУР (Н. А. I, 64) — буш, холи. 6) предметнинг пайтга булган муносабатини билдиради: 0.АД_фj аарынры, (Н. А. I, 51)—бадорги, эрталабки; кэзинги (Н. А. I, 49) — кейинги. Асарда сифатлар феъл узаги ёки негизига махсус аффикс- лар душилиши ордали, иккинчидан, от ёки от урнида келган сузларга айрим душимчалар душилиши билан ясалади. Феълдан сифат ясовчилар. 1) -ц1!-(ы)ц11-(у)ц1'1-(а)ц11 -f,I/-(ы)рlj-(y)Fj/-(а)р/1/СГ//0) (аффикслари феъл уза- ги ёки негизига душилиб, предметнинг даракатга нисбатан булган белгисини англатувчи сифатлар ясайди120 121 йумша—юмша, буша, 0lJL^j йумшац (Н. А. I, 50) — юмшод, буш; а/ж131 — тоза бул, 0^_ф арыц (Н. А. iso мк, 1, 51, 65-Оетлар С. М. М у т а л л и б о в, МЛТ, 44-бет. 121 Э. В. Севортян, Аффиксы глаголообразования' в Азербайд- жанском языке, М., 1962, стр. 397. , 105
I, 36) —тоза, покиза; ачы122 -ачи, аччик бул, (J-aaI ачык (Н. А. I, 49) — аччиц; сучу — чучик бул, су- чук (Н. А. I, 48) — чучук, ширин; дат123 124 — каттиц бул, ёндош, муомила цил, ^ajU цатмг (Н. А. I, 87) — цаттик, муста^кам; куру — кури, курик бул КУ РУ с (Н. А. I, 64) — курик, суви кочган. 2) -y//-Y (j!) аффикси феъл узаги ёки негизига куши- либ холат ифодаловчи сифат ясайди. Бу кушимча билан ясалган сифат асарда кам учрайди: жуз1а — туз, яса, унгла, текисла, jjjJ тузу (Н. А. 1, 81) —тузук, яхши тартибли; йашыр — яшир, д, йашру (Н. А. I, 44) — яширин. Бу аффикс -укЦуг кушимчаси асосида125 вужудга кел- гандир. КУшимча охиридаги -к, -г ундошларининг тушиб Колиши гарбий турк ёки угуз, кипчок кабила тили хусусиятларини акс этдиради126 127. 3) -ыл (JjQ аффикси феъл узаги ёки негизига кушилиб: тус, ранг билдирувчи сифат косил килади: кызП1—ка- зн, кизар, J.j_)a4 кызыл (Н. А. I, 23) — кизил. 4) -ун (CJjf) аффикси феълларнинг юмшок узаги ёки негизига кушилиб, белги, холат билдирувчи сифат ясайди: jj.j туз — туз, яса, текисла, С) sjy3 тузун (Н. А. I, 71) — тузук, яхши. От ва отлашган сузлардан, равишлардан сифат ясовчилар: 1) -ликЦ-лы-цЦ^лукЦ-лур аф- фикслари от ёки от урнида келган сузларга кушилади ва нисбат белгисини билдирувчи сифатлар ясайди 128 йараглык ашыцны киишгэ йэдур (Н. А. I, 68) — ярайдиган (яхши) ошингни кишига едир; сафалык аъэцаб йэр 122 Шу асар, 398-бет. 123 Шу асар, 367-бет 124 Э. В. Севортян, Курсатилган асар, 368-бет. 125 С. Е. Малов, Древние и новые тюркские языки, ИАН, ОЛП, Т, XI, вып. 2. 1952. стр. 140—141; А. К. Боровков, Очерки по истории узбекского языка (Сов. восток, том Ш), 1958 стр. 190. 126 А. К. Боровков, Ценный источник для истории узбекского языка, Изв. АН. ССР, отд. лит. и яз. том VIII, вып. 1. М.—Л.. 1949, стр. 70. 127 Э. В. Севортян. Курсатилган асар, 378, 445-бетлар. 128 А. М. Щербак, ГО, стр. 116—117; Огуз-наме, Мухаббат-на- ме; М., 1959, стр. 81, 84 С. Е. Малов, ПДП, стр. 192. 10&' 2 > :
кецуллэр йарур (Н. А. I, 92) — кунгиллар яйрайдиган соф (заво) ажойиб ер; cSlLJ йазуглуц кишиниц йазурын кэчур (Н. А. I, 63) — гуно^кор кишининг айбини кечир; c^JLCJLj jjl биликлик киши кор билур иш взин (Н. А. I, 36) — 'илмли кишини кур, уз ишини билади. 2) -рыЦ-ги аффикси129 130 131 132 от ёки равишларга ^ушилиб, предметнинг вацтга нисбатан белгисини ёки ^ола- тини билдирувчи сифатларни ясайди: йарын — эрта, ба^ор, куклам, йарынгыУ™ (Н. А. I, 51)—эрталабки, ба^орги, кукламги; кэ'3цН— кейин, сунг, кэзинги (Н. А. I, 49) - кейинги, сунги. 3) -сызЦ-сизЦ-суз аффикСи отларга цуши- либ, предметнинг мавжуд булмаган белгисини, хусусиятини англатувчи сифатлар ясайди: укуш — у^иш, тушуниш, англаш, уцушсыз (Н. А. I, 86) — укувсиз, анцов, тушунмайдиган. цут— кут, бахт, цутсуз (Н. А. 1,85) — Чутсиз, бахтсиз; йэмиш — йемиш, мева J-y— йэмишсыз (Н. А. I, 67) — йемишсиз, мевасиз. 4) -чз|М (U) аффикси отларга цушилиб, нисбий сифат ясайди: 1X5^j.5 туркчэ китаб (Н. А. I, 88) — туркча китоб. 5) -уз (jjl) аффикси отларга кушилиб, салбий белги билдирувчи сифат ^осил килади: Пары > Пар > jIj йав1'32 — ёв, душман; jjjL йавуз (Н. А. I, 50)—ёвуз, '!ёмон. 6) -суцЦ-сик аффикси от ёки сифатларга Кушилиб шахе ёки предметнинг узакдан англашилган маз- мунга эгалик маъносини билдирувчи сифат ясайди: тац— кизиц, ажойиб, тацеуц (Н. А. I, 89) — тансиц, нодир; jdз/ж — эрк, гурур, шу^рату эрксик (Н. А. I, 24) — ба^одир, па^лавон, ^имматлик. 129 А. М. Щербак, ГО, стр. 116—117. 130 yayinki (Ар. I, 58); йайынры (Ар. П, 28). 131 А. М. Щербак, ГО, стр. 117. 132 Шу асар, 117-бет. 107
7) форс-тожик тилида сифат ясовчи нисбат ёйи (AAA.J С. ^***^ -ыйЦий воситаси билан ясалган нисбий сифат- лар учрайди133: f'llf'j.j Йугнэкий (Н. А. I, 92)— Югна- кий; Ма^мудый (Н. А. I, 92)— Маумудий; Кашгарый (Н. А. I, 92) — Кашгарий. 8) тожик-форс тилидаги булишсиз аффикси -бэ билан ясалган сифатлар асарда рулланган134: Дщ бэна- маз (Н. А. I, 78) — бенамоз. ^иёсий даража. Асарда киёсий даража -ракЦ-рэк-, -ру (jj £oU) аФФикслаРи билан ифода этилади. кэрим-катта, Щ) . б" кэримрэк (Н. А. I, 29) — букжрок- екуш—куп, мул мЦ.д .щУ £)!'_, с/»<"_$! екушрэк кишиниц (Н. А. I, 75) —купрод кишининг. оза—узок,. py-’AJf андьш озарац (Н.А. I, 74) — ундан узокрок- Jjj ICH Ю-J Jjf кам ол иолсуз эрсэ аца кэцру йол (Н. А. I, 80) — кии йулсиз булса, унга кенгрок йул бор. Кфёсий даража курсатган сифатлар киёсланмиш предмет ёки ходисага нисбатан чициш ва караткич келишиги билан ифодаланади. Бундан таш^ари, диёсий даража форма билан келган сифатлар аналитик кесимларнинг биринчи кисми булиб келади. С_> J.J J.J (Jj jj.5 УЛУГ болдукуцча шузунрэк болуб (Н. А. I, 71) — улуг булганингча тузук- рок булиб. Сифатларнинг киёсий даража формаси предикатив бог- лама-ол билан бирга учрайди: и r.j . ... _jl—Jj-_______а> Jjf 14» oj'jj.x, хрунарсызка мунда жафа азрац ол (Н. А. I, 84) — уунарсизга бу ерда жафо озрокдир. СОН Сон135 функциясини утайдиган сузлар асарда кам учрайди. Микдор билдирувчи сонларда морфологии курсаткичлар бул- 133 Бу форма дозирги замон узбек тилида кенг кулланади: каранг: Хозирги замон узбек тили, Тошкент, 1957, 315'бет. Т3‘ П. Азимов, Префиксация в туркменском языке, Ашхабад, 1947, стр. 9—11. 135 А. М. Щербак, ГО, стр. 119—123; С. М. Муталлибов, МЛТ, 61—66-бетлар; А. Н. Кононов, Курсатилган асар, 134—135-бет- лар. 108 . ' .' у' . А?
майди. Тартиб сонлар эса махсус аффикслар ортали косил булади. Асарда санок, таксим, каср, тартиб сонлар мавжуд. 1. Санок сонлар. а) мицдор ифода этувчи туб санок сонлар: бир (Н. А. I, 42) — бир; эки (Н. А. I, 42) — икки; терт (Н. А. I, 24)—турт; он (Н. А. 1,65) ун; мыц (Н. А. I, 72) — минг. б) аналитик усул билан ифода этилган санок сонлар: ои терт (Н. Av I, 91) — ун турт. Санок сонлар куйидаги маъноларни ифодалайди. 1) микдорни курсатади: .jXJ-yb булур бир нэц ичрэ далиллар мыца (Н. А. I, 19) — бир нарса ичида минглаб далиллар топилади. KixAf q-лйимэ терт эшлщэ этурмэн силам (Н. А. I, 24) — яна турт халифата салом айтаман: cP; мыц эр достуц эрсэ екуш. кермэгил (Н. А. II, 72) — мингта дустинг булса оз деб уйлама. 2) таъкид маъносини билдиради: OLLj j.aj бу цудрат изиси улус бир байат (И. А. I, 22) — рбу кудрат эгаси улуг бир тангридир. 3) аниксизликни ифода этади: Mxj тишиси цалып бир азын эр билэ (Н. А. I, 59) — хотини бир бошка киши билан колиб. 4) киёслаш маъносида келади: [у'у р.Др Оjlij бир эртин бир эрга тафавут тэлим (Н. А. I, 66) — кишиларнинг бир-биридан фарки куп. II. Таксим сон. Ажратиш ёки таксим сон ясовчи -эр аффикси бир сузига кушилиб, аниксиз маънони ифодалайди: c4lClj нэчэ тэтик эртим бирэр са.ув кэлур (Н. А. I, 72) —неча хушёр, тетик киши бирор камчи- ликсиз булмайди, HL Каср сон. Асарда каср сонга бир ерда мисол учрайди. Каср сон- лар махражига чикиш келишиги аффикси урнида келувчи -дэ ва сурат сонга эгалик кушимчаси кушилиши оркали ясалади. 109
Каср сонлар бутундан булак маъносини ифода килади. (3_rxj ImCXXue мынында бири (Н. А. I, 49) — мингдан бири. IV. Тартиб ёки сира сонлар. Сонларнинг бу формаси махсус -нч.//-унч//-лэн« (gJj «gj) аффикслари билан ифодаланади. Асарда тартиб сонлар учун туртта мисол учрайди. g-lXJ экинч (Н. К. I, 20, 42) иккинчи; учунч (Н. А. I, 24) — учинчи; giL"тертлэнч- (Н. А. I, 24) — туртинчи. Тартиб сонлар асарда асосан сира маъносини билдиради: JjI (JUL <2у-а.£Я экинч Налган эрсэ ол эрниц тили (Н. А. I, 42) — у кишининг тили иккинчи ёлгон сузласа... Асарда нумератив сузлар учрайди: UG тэцизтин кэримрэк шацым мыц цата (Н. А. I, 29) — шо^им денгиздан минг марта мар^аматли- рОЦ, улугро^. эки цол динарны,736 ол он137 цол цылур733 (Н. А. I, 65) — у икки дона динорни унта цилади. ОЛМОШ 139 Асарда олмошларнинг лексик, грамматик хусусияти эски узбек тилига нисбатан айрим фар^ларга эга. Бундан ташда- ри, олмошларда XI—XIV асрларга хос характерли лексик, грамматик хусусиятларни учратиш мумкин. Олмошларнинг узида ва унинг грамматик формаларида палаталь-веляр гармония мавжуд. Лаб гармонияси узлик олмошлари ва унга г^ушилган эга- лик аффиксларида уз таъсирини са^лайди. Олмошларда кели- шикларнинг ифодаси узига хос характерни касб этади. Сон категорияси отлар каби махсус аффикс ортали ифода этилади. «Дибатул ^адойид»да дуйидаги олмош турлари учрайди. Кишилик олмошлари: 136 dinar mai (Ар. I, 65): дынарны, (Ар. II, 37). 1эт uf (Ар. I, 65); уч (Ар. II, 37). 138 kolur (Ар. I, 65); цолур (Ар. II, 37). 139 А. К. Боровков, Очерки истории узбекского языка (сов, восток, том III), М.—Л., стр. 179—180; С, Е. Малов, ПДП, стр. 50, 301, 358. П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 51—52; С. М. Му- таллибов, МЛТ, 67—76-бетлар; А. М. Щербак, ГО,стр. 123—130. 110 - I I
: бирлик: I шахе (J-* мэн (Н. А. I, 25) —мен. П в сэн (Н. А. I, 55) — сен. ... . Ill „ Jjf ол (Н. А. I, 42) - у. куплик: I шахе куплиги учрамайди. II „шахе j .... сиз (Н. А. I, 35) — сиз. III шахе олар (Н. А. I, 24) — улар. анлар^, (Н. А. I, 23) — улар. Кишилик олмошининг Урхун-Енисей обидаларида учрайди- ган ацаруш — унта формаси вргс^ариб, асарда ацар ^олатида мавжуддир. ацар формаси цадимги кишилик олмоши Jj! ол142 жуналиш келишиги билан турланганда фонетик ^одисага учраган. Ол олмошига эгалик аффикси -ыц ва келишик курсат- кичи -цару ^ушимчаларининт вдлнилиши натижасида ацару> бщар вужудга келган ёки ол + ыц + цару>анксару>ацару'> ацар ^осил булгандир. Кишилик олмошининг биринчи ва иккинчи шахе бирли- ги q-л мэн, q— сэн феъллардан ёки кесим вазифасида келган сузлардан сунг кушилиб, ^аракатнинг шахега бул- ган муносабатини ифодаловчи шахе кушимчаси ёки боглама булиб келади: ССОД,! Ойимэ терт эишцэ этур- мэниз салам (Н. А. I, 24) — яна турт халифага салом айта- ман. _jb экинч. бар цылур- сэн муцыр-мэн муца (Н. А. I, 20) — иккинчи марта вужуд- га келтирасан, бунга ицрорман. „Кишилик олмоши Jy ол предикатив маъно ифодаловчи сузлар билан предикатив боглама булиб келади: c£UL.j cSElj JjI J-ic эрзи керки ацл ол се- цэкниц йилик (Н. А. I, 33) — кишилар курки а^лдир, сун- 140 olar (Ар. I, 43). 141 С. Е. Малов, ПДП, стр. 300, 385; В. Н. Нас и лов, ОП, стр. 36. 142 А. М. Щербак, ГО, стр. 125. ЕАУ (R. R. А), Курсатилган асар, notlar, 135. 443 idurmen (Ар. I, 43); эзур-мэнЦэсур -мэц этур-мэнЦэдур-мэн (Н. А. П, 4, 7); f эдур-мэн (Н. А. Il, 7). Ill
гакники эса иликдир. JjJ ^-А" ним ол боры эрсэ киши Лиг ол (Н. А. 1,80) —ким ички- лик иши билам шугулланса, ундай киши тугри, яхшидир. Курсатиш олмошлари. Узодни курсатувчи олмош: Jy ол (Н. А. I, 47) — у. Ядинни курсатувчи олмош: бу (Н.А. 1,19) —бу; му (Н. А. I, 20) (келишик формаси билан учрайди) — бу; ошул (Н. А. I, 92) — ушбу, шу. Узлик олмоши: jjf вз (Н. А. I, 37) — уз; j_tA" кэнду (Н. А. I, 79) — уз; кэндув (Н. А. I, 27, 83) — уз. Сурод олмоши: ким (Н. А. I, 65) — ким; G t а.3 нэ (Н. А. I, 34, 35, 36, 59) — на, нима; нэчэ (Н. А. I, 45, 49) — неча; цсты (Н. А. I, 40, 49) — дани; цайда (Н. А. I, 81, 84) — даерда; jA"iJ <j.Ci нэгу (Н. А. I, 38, 65) —нега, нечук; ±1^1; НЭЛук (Н. А. I, 46, 77) —нега, нечук; нэрэк (Н. А. I, 57, 65)—нега керак. Белгилаш олмоши: цамус (Н. А. I, 41, 44, 48) — барча, дамма; бутун (Н. А. I, 28) — бутун. Булишсиз олмоши: ^ич. (Н. А. I, 92) — деч. Кишилик олмошининг иккинчи шахе куплигига бир ми- сол учрайди. ^али-к кимдэ1и эрсэ сиз ' арцац дэди145 (Н. А. I, 35) — кимнинг илми булса, уни сиз олдишланг деди. Учинчи шахе куплик — анлар формаси фадат шахега нисбатан дулланади. (Си! JjJxi Ь йа анлар цызыл мэц бу эцэ мэцэ (Н. А. I, 23) — уларнинг порло^ ^оли менинг юзимга нурдир. Асарда олмошлар бош, каратдич, жуналиш, тушум, урин- пайт, чидиш, восита келишиклари билан турланиб келади. Бош келишик формасида келган олмошлар отлар каби морфологик душимчаларсиз ифода этилади. Маъно ифода дилиш томонлари отларнинг шу келишик билан келган формаси кабидир. ^аратдич келишиги: олмошлар даттид ёки юмшодлик хусусиятига кура, даратдич келишиги -ыцЦ-иц (iAllJ4) аф- 144 cinde (Ad. I, 48); чиндэЦчинтэ (Ар. II, 11). 145 tidi (Ар. I, 48); тэди (Ар. II, И). 112 112 ' : \
фикси ортали ифода этилади146: мэниц (Н. А. 1, 48)— менинг; cilLJ-u. сэниц (Н. А. I, 18) —сенинг; сАЦи! аныц (Н. _А. I, 23) — унинг. Узлик олмошида цараткич келишиги курсаткичи тушиб колади: Jjf ‘ЧЛ-' сафизу эр тили вз башы душманы (Н. А. I, 40) — ёвуз, ёмок кишининг тили уз бошининг душманидир. Караджич келишиги формаси царалмишсиз келади: (A jlijJjf улуглуг мэницсиз алын- мац тэди (Н. А. I, 60) — улугликни менсиз олищга урин- манг деди. К,арат^ич келишиги билан келган олмошларда маъно ифо- да этилиши отларнинг шу келишик формасидек ^олатга эга. Жуналиш келишиги. Жуналиш келишиги, олмошлар- нинг юмшок, цаттиц талаффуз этилишига кура, -(ц)аЦ -(ц)эЦ-(ц) ар формаларига эга булади147. ICL« жэ^з148 (Н. А. I, 19) — менга; сэцэ (Н. А. I, 18) —сенга; у* муца (Н. А. I, 20) — бунга; ацар (Н. А. I, 69) — унга; |£j| аца (Н. А. 1,22) — унга. Асардаги олмошларнинг жуналиш келишиги билан ифо- даланган формаси „Хибатул кацойик" дан олдин ёки кейин ёзилган ёдномаларда учратилади149. Шунингдек, ^озирги замон узбек тили шеваларидаги жуналиш келишигининг формаларига куп томондан мос келади150. Бу формалар бошка туркий тилларда151 кам, кисман учрайди. Шунинг- дек, асарда жуналиш келишиги билан ифодаланган киши- лик олмошининг сэцгэ (Н. А. I, 83, 90) формаси мавжуд. 146 А. М. Щербак, ГО, стр. 126; П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 51—52. КВН, cAljLjf аныц (76); (ХДД мэниц-, сШШШ, сэниц (14а.). Кургон таржимаси, № 2008, Узб. ФАШИ. аныц (5 а.); -cALLJU- сэниц (66.); I анларныц (27 а). А. М. Щербак, ГО, стр. 126; П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 51—52; К- Каримов, Курсатилган асар, 8— 11-бетлар. 148 н ундоши билан тугаган олмошларга жуналиш келишигининг аф- •фикси-гд, -га цушилгач, корипищ-/^ товуши вужудга келган. 149 КБН, (Сб- сэцэ (7а.); ацар (76.); муцар (7 6.). КА, сэцэ (17а.); мэцэ (22а.). 169 А. Шерматов, Карши шевасининг баъзи морфологик хусу- •сиятлари (узбек диалектологиясидан материаллар II), Тошкент, 1961, 188—189-Оетлар. 161 Н. А. Баскаков, Каракалпакский язык, II, Фонетика и мор- фология, часть первая, М., 1952, стр. 287. •8—241 113
Жуналиш келишиги формаси, цараткич келишиги урни- да келиши мумкин: iAjIJ_,uuL., ВХ- с эцэ сандугуцны мусулманга сан (Н. А. I, 67) — уз (се- нинг) садацавгни муиосиб курган мусулмонга бер. Олмошларда бу келишик формаси отлар каби маъно ифода этади. Тушум келишиги. Олмошларнинг характерига мувофик тушум келишиги формаси -ы//-и)/-ны//-ни-.-ин аффикслари билан ифодаланади152: сэни (Н. А. I, 75)—сени; аны (Н. А. I, 57) — уни; езни (Н. А. I, 75) — узини; муны (Н. А. (, 36) — буни; азин (Н. А. 1,36) — узини; езуцни (Н. А. I, 31)— узингни. Тушум келишиги формаси ^арат^ич келишиги урнида келиши учрайди: j Lo ц 'эцэ адйа цылсу дуъа тэб сэни (Н. А. I, 90) — менга сенинг томон- дан дуо ^адя килсин деб. Келишик курсаткичи баъзан стиль талабига кура тушиб цолади. ciliLxCJ ticулуглугца тэгсэц йэцилмэ езуц (Н. А. I; 71) — улугликка эришсанг узингни енгил тутма. q-jUJ U Ja- cJIaIaj билик- сиз нэ айса айур уцматын (Н. А. I, 37) — илмсиз тушун- мовчилик туфайли нимани сузласа, гапира беради. Олмошларда келишик. Урин-пайт келишиги олмошлар- нинг характерига мувофик -даЦ-дэ (о^//Ь) аффикси билан ифода этилади153: о.уА'' кимдэ (Н. А. I, 35) — кимда; 0_СЩ сэндэ (Н. А. I, 45) — сенда; f-iJl анда (Н. А. I, 36) — у ерда; ouUjj бунда (Н. А. I, 61) —бу ерда. Олмошларнинг урин-пайт келишиги билан ифодаланган формаси чи^иш келишиги урнида келади: Ю! Jj! 1м А. М. Щ е р б а к. ГО, стр. 126; А. Г. F у л о м о в, Узбек тилида келишиклар, СССР ФА Узбекистан филиалининг асарлари, II серия, 2 китоб, Тошкент, 1941; Э. В. Севортян, К истории падежной систе- мы в тюркских языках, уч. зап. восточного института иностр, яз., VI, 1948. КВН, мэни. (8а.); ^аа—> сэни (86.); аны (86.). КА мэни (226.). аны (236.), сэни (236.); А. Ш ерматов, Курсатилган асар, 181-бет; Н. А. Баскаков, Курсатилган асар, 287-бет. 153 С. М. Муталлибов, МЛТ, 67—76-бетлар; А. М. Щербак, ГО, стр. 126. 114
(j.jil Li_jI 0J.J екунч ол аца йоц оц анда азын (Н. А. I, 36) — унга ундан бошца унг (нарса) йу^, (бу эса унга) укинч, пушаймонликдир. | Урин-пайт келишигининг бу формаси асарга даврдош ёдгорликларда учрайди. Шунингдек, дозирги замон узбек' на бошка туркий халк тилларида сакланиб келади. Бу келишик формаси тубандаги маъноларни ифода- лайди. 1) урин маъносини курсатади: DLaSU faj‘f ол анда йатыбан бэрур саныны (Н. А. I, 59) — у ерда (гурда) ётиб кисоб беради; )Lj LJ асал цайда болса билэ^эриси (Н. А. I, 84) — асал цаерда булса, ариси унинг билан биргадир. 2) бирор белги ёки сифатнинг шахсда мавжуд эканЛйги- ни билдиради: cf4jlsеГ-Llxj билик кимдэ эрсэ сиз аркац дэди (Н. А. I, 35) — ким илмли булса, сиз уни олкишланг деди; J^.C.5 кэрэм кимдэ болса аны эр тэгил (Н. А. I, 67)—ким кароматли, мар^аматли булса, уни эр киши дегин. Чициш келишиги. Чициш келишиги олмошларнинг юмшок, каттик, талаффуз этилишига кура, -тынЦ-тинЦ -дынЦ-дин аффикслари билан ифодаланади154. мэнтин (Н. А. I, 24) — мендан; jf улартын (Н. А. I, 43) — улардан; андын (Н. А. I, ^74)—ундан. Олмошларнинг чи^иш келишиги билан ифодаланган фор- масига мисоллар кам учрайди. Бу келишик формаси куйидаги маъноларни билдиради. 1) бутундан булакни англатади: Jxij бахил алды андын свкунчтин улуш (Н. А. . I, 54) — бахил лаънат, сукишдан улуш олди. 2) каракатнинг чи^иш урнини курсатади: g.Jj.f'jf 0KYm ЭРСЭ андын узарац сацын (Н. А. I, 74) — кайгули, пушаймон киладиган иш булса узокрок тур. Восита келишиги. Асарда восита-келишиги билан ифо- даланган олмошлар кам учрайди. Бундан ташкарй, каттик артикуляцияли олмошлар бу келишик формасида келган. 184 С. Е. Малов, ПДП, стр. 300; А. Н. К о н о н о в, Курсатилган асар, 135—136-бетяар; А. М. Щербак, ГО, стр. 125—126. 115
Восита келишиги -ын аффикси оркали ифода этилган: анын (Н. А. I, 53, 77, 79, 88, 89) — унинг билан, шунинг билан. Бу келишик формасида келган олмошлар асардан олдин ёзилган ёдпомаларда куп учрайди155. Восита келишиги восита маъносини ифодалайди: (juJf 115 анын сатты малый сана алды кер (Н. А. I, 53) — шунинг билан молини сотди ва ма^товга эга булди, кургин; и_>11Г анын уш чыцартым бу туркчэ китаб (Н. А. I, 88) —шу- нинг билан энди бу туркча китобни ёздим (чикардим). Олмошларда грамматик категориялар отлардаги каби холатга эга булса ^ам, узига хос томонлари бор. Куплик категорияси -ларЦ-лер аффикси воситаси билан ифо- да этилади. Бу куплик ифода килувчи аффикс асарда деяр- лик III шахе кишилик ва узлик олмошларига ^ушилиб ке- лади: анлар (Н. А. I, 23, 49) — улар; jyy олар (Н. А. I, 24) — улар; езлэрин (Н. А. I, 81) — узларини. Куплик аффиксининг бошца формалари олмошларда у'чра- майди. Узлик олмошларидан ез формаси тарихан от урнида ишлатилганлиги туфайли асар тилида эгалик кушим- часини олади: вза (Н. А. I, 93) — узи; езуц (Н. А. I, 20) — узийг; езум (Н. А. I, 25) узим156. Эгалик аффиксининг куплик формаси билан турланган узлик олмоши асарда мавжуд эмас. Бу узлик олмошининг синоними jjj.s"' кэнду (Н- А. I, 79) —асарда эгалик аффикси олмайди. Умуман, асарда За15" кэнду олмоши оз учрайди. Феъл категорияси157. XI—XIV аерларда ёзилган ёдгорлик- ларнинг феъл категорияларини урганиш му^им а^амиятга эга. 156 А. М. Щ е р б а к, ГО, стр. 123—130; К, Каримов, Курсатилган асар, 18—23-бетлар. 156 МК, 1, дзум (81); 0з1 (462). Хорезми, Мухаббат-наме, (Э. Н. Н а д ж и п) М., 1962, Jj? &3i (27); j_,f Озу'ц (32); бзуMi (41). С. Е. Малов, ПДП, стр. 45-49, 187-198 , 300 - 302 . 321, 349; Э. В. Севортян, К отношению грамматики и лексики в тюр- кских языках, сбор. ст. М., 1952, стр. 311, 330—340, 341, 346, 356, 359, 365; Аффиксы глаголообразования в азербайджанском языке, М., 116
Бу даврларда ёзилган асарларда феъл категорияларининг хусусияти умуман бир-бирига я^индир. Шунингдек, уша вацт обидаларининг хаР ^айсисида узига хос айрим грамматик хусусиятлари ^ам мавжуд. Бу асарларнинг айримларида феъл категорияларининг уша давр учун характерли томонлари туда равишда учраса, баъзиларида эса, фгс^арган ёки архаик холат га ута бошлагандир. Жумладан, «^ибатул ^а^ойиц»да феъл категорияларининг уз замони учун характерли томонлари анча саланган ва баъзи формалар ^исман архаик ^олда учрайди158. Асардаги феълларда замон, шахе, сон ва бошца грамматик категориялар мавжуддир. Феъл категориясини ба^с этганда, энг аввал узак масала- сини ёритиш лозимдир. Феъллар устида олиб борилган куза- тишларта кура, буйру^ феълининг иккинчи шахе бирлик формаси икки вазифани бажариши аницланди: 1) иккинчи щахс буйру^ феъли бирлигининг туб формаси феълнинг лексик маъносини ифода этади. 2) буйрук феъллари иккинчи шахе бирлигининг туб фор- масига турли суз ясовчи, узгартирувчи аффикслар цушилиб, янги сузлар ва боища грамматик категориялар ясалиши учун асос булади: J.xj бил (Н. А. I, 40) — бил; билур (Н. А. I, 35) — билади; CjICUj билган (Н. А. 1,40) —билган; билди (Н. А. I, 53) — билди; цыл (Н. А. I, 42) — 90) — цилдим; j... 1А цылсу цылур (Н. А. I, 75) —цилади. Ясама феъллар мустадил суз туркумларидан от, сифат, сонларга феъл ясовчи махсус аффикслар .^ушилиши ортали ясалади. Бундан таш^ари, от, сифат ёки сонлар кумакчи феъл- лар билан биргаликда феъл досил ^илиши мумкин. Шунинг- дек, феълнинг равишдош формасига -ибЦ-а, замон, шахе ифо- даловчи шакллари душилиши билан феъллар вужудга келади. Шунга кура, асарда феъллар морфологик, аналитик синтак- тик усул билан ясалади. Морфологик усул билан ясалган феъллар умуман утимли, утимсизлик категорияни ифодалайди. Аналитик йул билан ифодаланган феъллар предикативлик маънога эга ва бу ^аракатнинг утимли ёки утимсизлик ^ола- тини билдиради. Кил; цылдым (Н (Н. А. I, 90) — килсин; 1962;.С. М. Муталлибов, XI аср ёзма ёдгорликларида феъл кате- горияси, Тошкент, 1955, Ш. Шукуров, Настоящие и будущие вре- мена глагола в письменных памятниках староузбекского языка (авторе- ферат), М., 1960. 158 С. Е. Малов, ПДП, стр. 321; Е. Э. Бертельс, Курсатил- ган асар, 29—46-бетлар. 117
Синтактик усул билан ясалган феъллар даракатнинг да- вомли, давомсизлигини ифода этади ёки тус категориясини узида акс этдиради. Морфологик усул. Асарда айрим ясовчи аффиксларнинг турли суз узаклари асосида феъл хосил дилиши куп учраса, баъзилари бундай вазифада кам дулланади. Шунга кура, феъл ясовчи аффиксларнинг мадсулдор ва кам мадсул деб иккига булишга тугри келади. Мадсулдор феъл ясовчи аффикслар ёрдами билан турли суз узаклари асосида ясалган феъллар- нинг энг купига И та, энг камига 3 та мисол учрайди. I. Мадсулдор аффикслар: 1) -лаЦ-лэ (у^ аффикси159 от ёки сифат узакларининг даттид ёки юмшодлик хусусиятига мувофид душилиб, утимли феъллар ясайди. Асарда бу аффикснинг истеъмол доираси кенгдир. «з—из, йул, У+JjI аз—ла; VjJ азлэ (Н. А. I, 52) — изла, дидир. сез—суз; У+сез-лэ; сезлэ (Н. А. I, 52) —сузла. Ууз толу—тула, тулид, толу+ла; толу ла (Н. А. -I, 89) — тулдир, толат. jf аз—аз; У+j| аз-4-ла; ^ -| азла (Н. А. I, 72)—озла, озайт. 2) -атЦ-эт (-OI) аффикси160 отларга душилиб, утимли феълларни ясайди ва асарда бу усул билан ясалган феъл- ларга 6 та мисол учрайди: Oyi zreyw—тун, кеч; Ot+Jjj тун—эт; OlijJ тунэт (Н. А. I, 21)—тунат, тунга айлан- тир, кечкирт. тур—чу\>, тус, хил, ранг; тур+эт; турэт (Н. А. I, 25)—турат, ясат, ярат. Jjl узЦоз—узгин, олд; СЛ+jj! уз + ат; ДА j_,f узат (Н. А. I, 62) — чуз, узайт. Щу; туг—туг, охир, кет; тугэт (Н. А. I, 88) — тугат. 3) -а// -э ( d.‘f ) аффикси161 отларга душилиб, утимли феъллар ясайди ва асарда бу йул билан ясалган феълларга 5 та мисол мавжуд. tiljl ац — онг, эс, тушунча; f+eiljf ан-\-а; (.СД аца (Н. А. I, 21)—англа, эсла, тушун. сан — сон, миддор; 169 С. Е. Малов, ПДП, стр. 20-21; Э. В. Севортян, Аф- фиксы глаголообразования в азербайджанском языке, М. , 1962, стр. 385, С.. М. Муталлибов, Курсатилган асар, 21-бет. 160 В. М. Н а с и л о в, ОП, стр. 21; С. М. Муталлибов, Кур- сатилган асар, 28-бет; Э. В. Севортян, Курсатилган асар, 392-бет; 161 А. М. Щербак, ГО, стр. 173; В. М. На си лов, 011, стр. 21. А. Н. Кононов, Курсатилган асар, 139-бет. 118
4.+JL- сан-уа; <иЦ, сана (Н. А. I, 28), кисобла. куч—куч; 1+^_^ куч-\-э; U^s" куча (Н. А. I, 46) — ку- чай, зурай. ерт™2—ут, ёнгин; f + врт—э; ерта (Н. А. I, 67)—ёндир, куйдир, урта. II. Кам максул аффикслар. Асарда бу хил аффикслар билан ясалган феълларга бир ёки иккитадан мисол уч- райди. 1) -та аффикси отларга кушилади ва утимли маъ- но англатувчи феъллар ясайди162 163. Бу аффикснинг функция- си -лаЦ-ла кушимчасидан фарк ^илмайди. Шунга кура, -та аффикси -лаЦла цушимчасининг варианта сифатида вужудга келганлиги билинади164 * 166. [(«/’)>j.J (из)] ирмъ—из, йул; up-\-ma; ирта (Н. А. I, 67)—изла, кидир. ^-> бэк—берк, Lj+cSIj бэк-\-та; бэкта1^'.' (Н. А. I, 38) —беркит, ёп. 2) -р аффикси юмшок артикуляцияли сифатга ку- шилиб, утимсиз феъл ясайди167. эски—эски; j эски + р; __г^^ эскир (Н. А. I, 48) — эскир. 3) -сын ((jj.—) аффикси168 каттик айтилувчи сифатларга кушилиб, истак ва бирор белгига нисбат бериш маъносини англатувчи феъллар ясайди: улур—улур, буюк, ул- кан; + улур-\-сын; улугсын (Н. А. I, 59)—улугсин, узингни улуг тут, улугликка берил. ’4) -ик (eUJ) аффикси169 юмшок артикуляцияли бир сонига кушилиб, биргалик маъно англатувчи феъл ясайди. бир; <£L>^ бирик (Н. А. I, 42) — бирик, бирлаш. 5) -ук аффикси170 юмшок айтилувчи отга КУШИ" . либ, утимсиз феъл ясайди ва белги ёки хусусиятнинг к3- ракатга булган муносабатини англатади: еч—уч, к3" 162 Э. В. Севортян, Курсатилган асар, 206, 213-бетлар. 163 А. М. Щербак, ГО, стр. 173; С. Е. Малов, ПДП, стр. 195. 164 С. М. Муталлибов, Курсатилган асар, 21-бет. , 165 э. В. Севортян, Курсатилган асар, 442—464-бетлар. 166 bektin (Ар. 1, 51); бэктин (Ар. II, 14). 167 А. М. Щербак, ГО, стр. 174; С. М. Муталлибов, Кур- сатилган асар, 28-бет. les А. М. Щербак, ГСУ, стр. 184; Э. В. Севортян, Курса- тилган асар, 295—316-бетлар. I69 Э. В. Севортян, Курсатилган асар, 282—295-бетлар. 1ТО Э. В. Севортян, Курсатилган асар, 282—295-бетлар; А. М. Щербак, ГО, стр. 174. 119
coc; + еч—ук-, ечук (Н.А. I, 40) — учаш, учакиш. 6) -ал-уа (уУ) аффикси1” каттик артикуляцияли отга кУ- шилиб, утимли феъл косил килади ва каракатнинг такрор- ланиш, жадаллик маъносини билдиради. от—ут, до- ри; + от-уала-, отала (Н. А. I, 56)—эмла, даъвола, муолижа кил. 7) -ал (\JQ аффикси* 172 каттик айтилувчи отга кушилиб, утимсиз феъл ясайди ва каракатнинг унгланиш даражасини билдиради: оц—унг; оц+ал-, JlCjl оцал (Н. А. I, 56)—унгал, тузал. 8) -рэ-ут аффикси173 юмшок айтилувчи отлар- га кушилиб, утимли феъл косил килади ва каракатнинг такрорланиш маъносини ифодалайди: ег174—онг, эс, ту- шунча; o + l_j+£Jjf ег-Урэ-Ут; егрэт (Н. А. I, 26) — ургат, Укит. J эд175 176—мулк, бойлик; fэд + рэ; I_pl эдрэт (Н. А. I, 35)—тупла, йиг, эгалла. 9) -ша (Lt) аффикси177 каттик артикуляцияли отларга кушилиб, утимсиз феъл ясайди ва каракатнинг жадаллик маъносини ифодалайди: c^jb йод178 179— товуш, овоз, садо; Lt + c£Ulj йац-Уша-, iaC’U йацша (Н. А. I, 39)—алжира, янглиш, хато сузла. 10) -лау-н (у+У) аффикси каттик айтилувчи отга ку- шилиб, утимсиз феъл косил килади: <-0;, И алыц — ялин, аланга; ОУ4-с£Ъ.Л алыцу-лан-, алыцлан™ (Н. А. I, 69)—алангалан, ялинга айлан. Аналитик усул билан феъл ясаш180: Бу усул от, си- фат, олмош ва бошка суз туркумларига ёрдамчи феъллар: 371 Э. В. Севортян, Курсатилган асар, 346—352-бетлар. ; 172 Э. В. Севортян, Курсатилган асар, 269—282-бетлар. <; 173 Шу асар, 323—327-бетлар. т Э. В. Севортян, Курсатилган асар, 472-бет. № С. Е. Малов, ПДП, стр. 363. 176 eder (Ар. I, 49); езэр (Ар. II, 11); здэр (Н. А. II, 14). 377 А. М. Щербак, ГО, стр. 173. 178 Шу асар, 174-бет. '' 179 yalinlan (Ар. I, 67), йалыцлан (Ар. II, 40); йалыцлан (Н. А. II, 37); йалыцлан (Ар. IV, 150). 380 А. Н. Кононов, Курсатилган асар, 138—143-бетлар; A. F у л о- м о в, Феъл, Тошкент, 1954, 72—83-бетлар. 120
C-J эт, цыл, Jyj бол формалари кушилиб келиши би- лан ифодаланади: сабр эт (Н. А. I, 70) — кут,. сабр кил. бар цылурсан (Н. А. I, 20)—ярата- сан. Ike ата цылды (Н. А. I, 29)—яратди, бердш ulcli^f аркаган болур (Н. А. I, 19)—исботлайди. Аналитик усул билан ясалган феълларда маъно ифодасй биринчи компонент ортали акс этади, иш-^аракат ва предика- тивлик хусусияти иккинчи компонент ёрдамчи феъллар воси- тасида англашилади. Бу йул билан ясалган аналитик феълларда турли грамма- тик категориялар мавжуд. Аналитик феъллар., замон, шахе категориясини узида акс эттиради. Иш-^аракатни билдирувчи аналитик феъллар утимли ёки' утимсизлик, замон, шахе категориясига эгадир. ЭРЧР> .juyi турур, Jjl ол, дур, кумакчи феъллар, предикатив богламалар даракат маъносини ифо- даловчи феъллар косил булишида иштирок этади. Синтетик усул187. Синтетик йул билан кушма феъллар- нинг косил булиши равишдошларнинг -бЦ-пЦ-ыбЦ-ибЦ -ыпЦ-ипЦ-убЦ-убЦ-аЦ-э!/-уЦ-у формалари ва кумакчи феъл- лар оркали ифода этилади: LvUjjJ сыцып турма-- са (Н. А. I, 45) — сакланмаса, саклаб турмаса, яширмаса.. а-рпга барур (Н. А. I, 46) — орта боради, ошиб ту- ради, купая беради.^-» jj! айу бэр (Н. А. I, 65)—айтиб бер. U_jl арта турур (Н. А. I, 79) — ортмоцда, ортиб бо- ради, ошиб туради. lib бака кергил (Н. А. I, 34) — бокиб кургин, караб кургин. Бу усул билан ясалган феъллар тус (вид), утимли, утимсиз- лик категорияларни узида акс этдиради. Бу хил 1$ушма феъллар асарда икки элементдан тузилган, Биринчи элемент асосий лексик маънони ифода этади. Иккин- чи элемент эса ^ушма феълларда тус (вид) ифодаси учун хиз- мат крмади181 182. Биринчи элемент, феълнинг лексик маъносига кура, утимли ёки утимсизликни билдиради. 181 А. Н. Кононов, Курсатилган асар, 138—143-бетлар; A. F у- ломов, Курсатилган асар, 72—83-бетлар. 182 А. М. Щербак, ГО, стр. 163. 121
1) утимли феъл маъносида келади: U _,yi кутуп183 тур фаррах;ца бала ранок; йу- myniM (Н. А. I, 70) — бало ранжни ютиб, хурсандликни кутиб тур. v<c a^u/fya цойуп тур халайш; ара (Н. А. I, 94)—халк орасида (уни) айибп т^уйибдир. 2) утимсиз феъл маъносида учрайди: o_G.„. _ сэршг сэндэ разыц сицип турмаса (Н. А I, 45) — сиринг (сенинг) узингда сакланиб турмаса; V'Oi"’ ^арыс тэрип эр мае усанмас болур (Н. А. I, 65)—очкуз териб эринмайди, (йигишдан) цоч- майди. 3) тугалланмаган, давомлилик маъносини англатади: д&Г'jU U_j\ ШаУ" JU j.j бу мал кэлеэ арта1аъ ба- рур баз кэчэ (Н. А. I, 46)—бу мол келса ортиб боради, купая боради, яна кетади. <₽Uaj _)jjy UJ * анын кундэ арта турур бу бадаъ (Н. А. I, 79) — шунинг билан кундан-кунга бу бидъатлар ортмовда. 4) тугалланганлик маъносини ифодалайди: _£J!Is"jXjайу бэр мэцэ бу нэгугэ кэрэк (Н. А. I, 65) — айтиб бер менга, бу нима учун керак. J^s"(JU jjUa— lijf lj-UJ баца кергил эмти, уца сынай.у (Н. А. I, 34)—энди укиб, синаб, г^араб кургин. А. М. Шчербак, гуушма ёки синтетик усул билан ясалган феълларни, уларнинг характери, маъносига кура, тус маъно- сини ифодалаш бобида берган. У равишдошларнинг -ибЦ-ыб формаси билан ясалган цушма феъллар тугалланган ^аракат маъносини билдиради деб курсатади* 185 186. Тугалланганлик маъноси асарда кргсман кумакчи феълларнинг семантикасига .боглигуцир. Феъл майллари. Феъл майллари187 XI—XIV аерларда ёзилган асарларда г^андай хусусиятга эга эканлигини ёритиш му^имдир. Асарда феълларнинг аниц, шарт ва буйрукуистак майли мавжуд. Феълларда аниц майлига дойр х;озирги — келаси 183—184 Kiidiip, yodup (Ар. I, 69); к\зуб, йузуб (Ар. И, 43). 185 erte (Ар. 1, 53); артаЦзрта (Ар. II, 22). 186 А. М. Щербак, ГО, стр. 155. 18? А. Гул омов, Феъл, Тошкент, 1954, 44—53-бетлар; С. М. Му- таллибов, XI асар ёзма ёдгорликларида феъл категорияси, Тош- ке нт, 1955, 29—56-бетлар; А. М. Щербак, ГО, стр. 143. 122
замон билан ифода этилган мисоллар куп учрайди. Шарт, буйруц-истак ва аник майли замон билан узвий равиш- да богликдир. Аник майли феълларнинг утган замон, дозирги замон, дозирги — келаси замон ва келаси замон формалари ортали ифода этилган. Феъл узаклари буйрук майли формасини ифо- да этади. Бундан тапщари, буйрук феълининг ясама формаси хам майл ифодасини билдиради. Асарда феълларнинг шарт майли буйрук феълининг иккинчи шахе бирлик формасига махсус аффикслар цушилиши ордали ясалади188. Феъл замонлари. Феълларда замен189 категорияси XI—XIV асрларда ёзилган асарларда тур жи^атидан дозирги замон ^збек тилига нисбатан умумий ва фаркути томонлари мавжуд. XI—XIV аср ёдгорликларида утган, дозирги, хозирги-кела- си ва келаси замон феъллари учрайди190. «^ибатул ^адойи^»да феълларнинг замон ифодаловчи формалари уша даврларда ёзилган ёдномалардаги хусусиятларга куп жи^атдан мос кела- ди. Бундан ташдари, асарда учрайдиган феълларнинг замон формаларида узига хос баъзи хусусиятлар мавжуд. Феълларда утган замон формаси дозирги замон узбек тили- 'даги утган замон шаклларига бир жи^атдан мос келса, иккинчи томондан фарклидир. Асарда дозирги замон формаси кумакчи феъллар билан ифода рилина бошлаган. Келаси замоннинг -русы формаси дозирги замон тилимизда сацланиб келади. Феълларнинг замон, шахе ва куплик кушимчаларида, па- латаль-веляр гармония таъсири мавжуддир. Лаб гармонияси хозирги-келаси замон III шахе бирлик формасида учраб туради. Утган замон феъли191 *. Асарда аник; утган замон, утган за- мон эшитилганлйк, узок утган замон формалари учрайди. Аниц утган замон. Аник утган замон феъли буйрук феъли иккинчи шахе бирлигининг характерига мувофик Куйидаги аффикслар ва шахе душимчаси кушилиб досил дилинади. 188 Шу асар, 146—148; Н. А. Баскаков, К вопросу о происхож- дении услов. форм, на -са, -се в тюркских языках, сб. ст. М.( 1953, стр. 38—53; С. Е. Малов, ПДП, стр. 300, 321. 189 Шу асар, 45, 46, 127, 300, 321, 340-бетлар; В. М. Насилов, •ОП, стр. 58-70. МК, II, 39-41; А. М. Щербак, ГО, стр. 148—152; Ш. Шу куров, Настоящие и будущее времена глагола в письменных памятниках старо узбекского языка, М., 1960. ; 190 С. М. Муталлибов, XI аср ёзма ёдгорликларида феъл кате- горияси, Тошкент, 1955, 29—56-бетлар; П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 72— 74. 191 МК, II, 41-бет; А. М. Щербак, ГО, стр. 148, А. Н. Кононов, Родословная туркмен, М.—Л-, 1958, стр. 146—148. 123
Биринчи шахе бирлик: -ты+м)/-ти^-м/1/-дИ-]-м//-дуУм. (f+jAVf+^V/f+cP)- Иккинчи шахе бирлик: -ты ц -тн-' ц/-ды-гУ//-ди+ц. Учинчи шахе бирлик: -ты -тн -оы. -он -ту (^.5//^р//сУ?’ эттим (Н. А. 1,31) — этдим; ^3чмцарпшм™2 (Н. А. I, 88) — чикардим; бэзэдим™6 (Н. А. I, 26) — безадим; кэтурдум,™^ (Н. А. I, 89) — келтирдим; ciUplj таттыц (Н. А. I, 49)—татидинг; ймгдыц. (Н. А. I, 63) — йирдинг; билти™5 (Н. А. 1,34)—билли; болты™6 (И. А. I, 34)—булди; yiljj! влмэту™1 (Н, А, I, 34) — улмади; вгди (Н, А, I, 37)—макта- ди; цылды (Н. А. I, 29) —килди; таити (Н. А. I, 76)—тошди. Асарда утган замон феълларининг биринчи, иккинчи ва учинчи шахе куплик формаси учрамайди. Аник утган замон феълининг инкор формаси -маЦ-мэ (1о) аффикси билан ифодаланиб, замон ифодаловчи кушим- чадан олдин кушилади: цалмады, (Н. А. I, 79) — Холмади. Утган замон феълининг бу формаси XI—XIV аср ёдно- маларида мавжуд булиб, асардаги хусусият билан мое келади193 * * * * 198. Шунингдек, дозирги замон узбек тили199 * ва кар- (Ар.. 112). 193 чыцардым, чмкартымучык.ардым. (Н. А. И, 51). 193 bezeyin (Ар. 1,45); бэзэйин (Ар. И, 6); ^jljo ^эзэ^ин IV, 122). 191 кэлтурдум; кэтурдум (Н. А. II, 52, Ар. III, 195—197 билди-, (__yjJj.j болды; билти] билда; болты] бол ды: влмэди; елмэтиЦелмэди (Н. А. II, 13; Ар. ГП, 73).. О - _ 0- Од о? 198 МК, I, (__yJ.1V кэлд1 (72), (_y^J 6apd'i (81), кэчур- дум (82), цум'Стпи (99). Хорезми, Мухаббатнаме, М., 1961,. u'Ud'iM (5), кэлтуу.д1 (7). japamm'i (5), ^_,у; mypammi (5) 199 A. H. Кононов, Грамматика современного узбекского литера турнрг.о языка, М,— .Л,, I960, стр. 215—216. 124
,дош турк тилларида200 дам айнан шу форманинг узи давом этиб келмодда. Анид утган замон феълининг III шахе формаси куплик -ларЦ-лэр билан учрамайди. Анид утган замон формаси иш-даракатнинг утган замонда .аник булиб утганлигини билдиради. Анид утган замон формасининг етакчи феъли -уп, -а, -у формали равишдошлардан ифодаланганда, тус (вид) маъноси англашилади: 1) билда формаси (Ьу иэтэ равишдоши билан бирга даракатни бажаришга додир булишлик маъносини ифодалайди: ахы эр би- ликни йэтэ биЛди кер (Н. А. I, 53)—сахий (киши) илм- нинг (дадрига) етди, кургин. 2) барды формаси <—'уyi цозуп ва j кепър'у равишдошлари билан бирга даракатнинг давомли маъносини курсатади: <_>J ач,ундс№- ат эзгу цозуб барды кер (Н. А. I, 54)—дунёда (кишилар) яхши от долдириб кета берди кургин. JUj V!jjl (ЗА/д вабал кетру барды узэлэ секут (Н. А. I, 54)—лаънат, сукиш сари (бахил) гунод к^тариб -бора берди. Махмуд Кашгарий аник утган замон феълининг ифода- ланиши дадида ёзиб, жарангли ундошлардан сунг (ёки ун- лилар) билан интервокаль долатда -дыЦ-ди душимчаси би- лан ясалади деб курсатади. Бундан ташдари, туртта даттид ундошлар (п, т. к, /f) ёки жарангсизлардан сунг -д (S)> -т (о) га утиб -тыЦ-ти _________j) шаклида феълнинг утган замон феъли шакли досил булади деб изодлайди* 202. А. М. Шчербак, аник утган замон феъли дадида гапириб, бу замон формаси айрим маъно ифода этиши дадида сузлайди. Унингча, -дыЦ-ди аффикси сифатдошнинг -дуг//-дуг фор- маси асосида келиб чидади203. Утган замон эшитилганлик феъли. Утган замон эшитил- ганлик феъли узакнинг характерига дараб; утган замон си- фатдошининг -мышЦ-маш формаси ордали ифо- даланади. : _ '20° Н. А. Баскаков, Каракалпакский язык, II, Фонетика и мор- фология, часть первая, М., 1952, стр. 440—441. 2(11 ajunda (Ар. I. 59). МК, II, 41-бет. .... 203 А. м. Щербак, ГО, стр. 148-J51. ; i 5 ' . 125
Махмуд Кашгарий -мышЦ-миш ^ушимчаси утимли, утимсиз феълларга кушилиб, иш-^аракатни сузловчи бево- сита курмаганини, гумон килганини, эшитганини билдиради деб таъкидлаб утади204. Асарда бу форма кам учрайди: Хд J-aJ айтмыш адыб рыццаты тил би- лэ (Н. А. I, 93)—Адиб тушунарли тил билан айтибди (айт- ган эмиш). галат маъанисын аиытмыш йана (Н. А. I, 94) — хато маънисини яна айтибди (айтган эмиш). Бу замон формасининг эшитганлик маъно ифода этиши Урхун-Енисей обидаларида205 ^амда XI аср ёдгорликларида206 мавжуд. Дозирги замон узбек ва бошца туркий тилларда «килмиш кидирмиш» формалари юцорида ^айд этилган маънода ^ул- ланади207. А. М. Шчербак бу утган замон формаси ва унинг маънола- ри ^ацида сузлайди. Бу форманинг эски узбек тилида анча сацланганлигини таъкидлаб утади208. Асарда тугалланмаган ёки давом утган замон феълининг (-мае эрди) инкор формаси учрайди. туга керм эс эрди адибныц кези (Н. А. I, 91) —Адибнинг кузи тугма ёки тугилгандан бошлаб курмас эди. Хозирги-келаси замон феъли. Хозирги-келаси замон209 феъли узак ёки негизнинг характерига караб -рЦ-ырЦ-ирЦ -урЦ-урЦ-арЦ-эр, -йур аффикслари Кушилиши воситаси билан ифодаланади. Бу аффикслар аелда сифатдош формаси булиб, маълум контекст ва функ- цияда ^озирги-келаси замокни ифодалайди: тэр (Н. А. I, 55) дер, дейди; арыр (Н. А. I, 36)—арийди, тоза булади; барур (Н. А. I, 19) борур, боради; год МК, II, 62—63-бетлар. 205 С. Е. Малов, Памятники древнетюркской письменности, М.-Л., 1951, стр. 28. 206 ЦБН 4-AAiU ICtJ cilJ Г ICJLjI элик урмыш ишкэ бацыб ишлэмиш, билик тутмыги ишгэ бузун башламыш (16а.). 207 А. Н. Кононов, Грамматика современного турецкого литера- турного языка, М.— Л., 1956, стр. 231—233. 2»8 А. М. Щербак, ГСУ, стр. 147—148. 209 МК, 1, 42—43-бетлар; А. М. Щербак, ГО, стр. 152; П. М. Мелиоранский, АФТ, СПб., 1900 стр. 72—74; И. И. И л fa- минский, Материалы для джагатайского спряжения из Бабур-наме, Казань, 1865, стр. 4. 126
умар-мэн (Н. А. I, 18)—умид циламан; айур-мэн (Н. А. I, 18) —айтаман; этзр (Н. А. I, 36)—этади; ци- лади; сезлэйур210 (Н. А. I, 37)—сузлайди; кизлзаур (Н. А. I, 37)—яширади. Асарда дозирги-келаси замон феъли анча куп учрайди.. Бу усул билан ясалган дозирги-келаси замон феълларига шахс-сон цушимчаси душилиб келади: цылур-сэн (Н. А. I, 20) —циласан; (j—айур-сэн (Н. А. I, 63) — айтасан; айур-мэн (Н. А. I, 18) — айтаман; цылурлар (Н. А. I, 81) —диладилар. Дозирги-келаси замон формасини асарга даврдош ёки унДан олдин, кёйин ёзилган ёдномаларда куп миддорда учра- тиш мумкин211. ^озирги замон узбек тилида «булур», «^илур» шаклида давом этиб, улар асосан шеър ёки кундалик матбу- отда учраб туради. Бу замон формаси дардош туркий тиллар- да дам мавжуд212. Хозирги-келасизамон феълининг инкор формаси -масЦ-мзс ЦмазЦмзз аффикслари ёрдами билан ясалади: jj-UjI аймас (Н. А. I, 29) — айтмас, айтмайди; сыгышмаз (Н. А. 1,48) — сигишмас, сигишмайди; ичмзс (Н. А. I, 57)— ичмас, ичмайди. Асарда бу форма даракат ёки долатнинг доимий ёки до- зирги-келаси ва баъзан келаси замонда руй беришини бил- диради: у" yXjjJу _,yLiу тунэтур ту- нуцни. кунуц кэтзриб (Н. А. I, 21)—кундузингни тунга, тунингни кундузга айлантиради. cJXaKJLj биликлик кэрзклик сезин213 сезлзйур (Н. А. I, 37)—илмли киши кераклик сузини сузлайди. ст’ jу UblFOp йэмэс ичмзс тутар бэрк аны (Н. А. I, 57) — йигар, емас, ичмас, уни 210 Туркий тилларда икки унли товуш уртасида бирлаштирувчи пайдо булади. 211 КБН, болур (9а.), турур (9а.), jyf кулэр (96.), ойнар (96.), йурир (96.); Хорезми, Мухаббат- наме, М., 1961, бэрур (6), ^ылур (5), йурурлэр (6), УРУРлар (6), тилэрмэн (8). 212 А. Н. Кононов, Курсатилган асар, стр. 225—229. 213 soziig (Ар. I, 49), свзуг (Ар. II, 13). • 427
-уни берк тутади. уСО _jl£J elLJl аныц амры бирлэ тэгэр тэггучи (Н. А. I, 85)—унинг амри би- лан эришувчи уз максадига етади. ^IaCJ iKi^ экинч бар цылур-сэн муцыр-мэн муца ,(Н. А. I, 20) — иккинчи марта яратасан, бунга икрорман. d.£. сЯЛлёЬ dllJU> j-г (j-—барур-сэн бу малиц йасыцра цалур (Н. А. I, 82)—дунёдан кетасан (уласан) бу молинг душманингга ^олади. Келаси замон. Келаси замон феъли214 узак ёки негиз- нинг характерига кура, -раЦ-сай/ !-ру-\-сы /(jL-//1£) аффикслари ^ушилиши орцали ифода этилади ва харакат- нинг келгусида бажарилиши конкрет эканини билдиради. Махмуд Кашгарий бу кущимчалар (-рай) 1-цай{ )-гэй) .буйрук феъли охирига кушилиб, келаси замон феъли хо- сил килади деб курсатади215 216. Асарда бу усул билан ифодаланган келаси замон форма- си кам учрайди. dllAjf туши болгай бу сезниц азы (Н. А. I, 91)—бу озгина суз унинг тенги булади. <dbc_jy>j.i UJ ,ачыц болра Ларин цозуб бардуруц (Н. А. I, 83)—эрта-ин- дин (бойликни) ташлаб кетганингда, (улганингда) у аччик . булади. dl.lAj_j.Ai баиги барды хайырныц2г& соцы баррусы (Н. А. I, 77)—яхшиликнинг бо- ши кетди, энди унинг сунги хам кетади. Асарда -русы фор- масига биргина мисол бор. -русы формаси хозирги-келаси замон сифатдоши аффик- си -ру ва бунга учинчи шахе эгалик цушимчаси -сы цушй- . лиши натижасида вужудга келгандир217. Бундан ташкари, кумакчи турур феъли туширилгандир. Келаси замон феълининг таркибида кадимги кумакчи феъл—у (У)218 ^ила олмок, эриша.олмох маъносида -рай 314 С. Е. Малов, ПДП, стр. 301—321; А. М. Щербак, ГО, ,стр. 151 — 152. 215 МК, И, 69—70-бетлар. 216 serrning (Ар. I, 72). 217 А. К. Боровков, Ценный источник для истории узбекского языка (Изв. АН СССР, отд. инс. языкознания, том VIII) М.—Л., 1949, .стр. 76. А. Н. Кононов, Родословная туркмен, М.—Л., 1958, .стр. 148—149; А. М. Щербак, ГСУ. стр. 149—150. 218 В. II. Насилов ОП, стр. 15; С. Е. М а л о в, ПДП, стр. 321, .437. .........7" ' -128 У ’ д
аФФиксидан олдин ^ушилиш ^одисаси мавжуд: ^>LLj санаму айугай саза бу тпмлим (Н. А. -I, 19)—бу сазовор тилим ^амду—сано айта оладими. Асарда келаси замон феълининг бу формасига шахе, сон ифодаловчи аффикслар кушилиб келиши учрамади. -гайЦ-Fa формаси билан ясалган келаси замон феъли XI— XIV аср ёзма ёдгорликларида характерли ^олатни касб этади219. XIV аср ва ундан кейин ёзилган асарларда -русы -гай формаси билан ифодаланган келаси замон феълини купрок учратиш мумкин220. Хозирги замон узбек тили учун бу форма характерли эмас. Баъзи шеърий асарларда -гай ва -гусы формаси стиль ва мазмун талаби билан кулланади. Дозирги замон феъли Хозирги замон феъли221 -рЦ-ырЦ-ир, -урЦ-ур, -арЦ-эр уЛ//_j)~аффиксларнинг феъл узаги ёки негизига Кушйлищи билан ясалган ^озирги-келаси замон сифатдоши юркали ифода этилади: айур222 (Н. А. I, 79)—айтмок- да; (J—лf керэр-мэн (Н. А. I, 93) — курмокдаман; myuisp (Н. А. I, 45) — туша беради; айур- мэн (Н. А. I, 31) — айтмовдаман. Бу феъл формаси дозирги ва хозирги-келаси замон маъ- носида кулланади. Харакатнинг дозирги замонда бажарилишини курсатади: Vjt ICojjj.— I биликтин айур-мэн евзумгэ ула (Н. А. I, 31)—илм хакида сузламовдаман гапимга (ку- 2’9 КБН, сезлэгэй (126.), йэгэй (126.), LnJjJ волга (136.), уцрай (166.). Хорезми, Мухаббат-наме, М., 1961, стр. уэтка] (11), iHzaJ (18), крлра] (18), arntaj (19), ^LijL jamn;aj (19). 230 A. H. Кононов, Курсатилган асар, I______________1__Г” кэлгйр (6), oqypaj (6), болеусы турур (6). KA, jf елтургуси турур (19), болрай (22), йурумэгэй (24.). 231 В. M. Н а с и л о в, ОП, стр. 62—63; Н. И. Ильминский, Мате- риалы для джагатайского спряжения из Бабур-намэ, Казань, 1865; А. Н. Кононов, Курсатилган асар, стр. 144. 232 iter (Ар. I, 73); айтур (Ар. II, 50); УРУР (Ар. IV, 156). 9-241 129
лок) сол; l-vc£1jL-yjf Gf алал бэрур эр- сэц нэчэ тэрса тэр (Н. А. I, 55)—^алол бераётган бул- санг (бир неча кишилар) цанча, тупласанг йига бер. Феълларнинг сифатдош, равишдош формаларига, отларга сифат ва олмошларга предикатив боглама ва кумакчи феъл— ™УРУР (лрлУ3>\тур -эрур, GaW/_jjJ) -эрур; GaG 'дур формалари биргаликда келиши натижасида ^ам ^озирги замон маъноси ифодаланади223 224: j , 4 j_?-~ GG" <G”G агыз тил бэзэги кени сез турур (Н. А. I, 43) — огиз ва тилнинг безаги тугри суздир; _>j_G МлjG*1' адаблар башы тил кузэзмэк турур™ (Н. А. I, 38)—адаблар боши тилдир, уни: кузатиш зарур; G-" GG биликсизгэ уац сез татыцсыз эрур (Н. А. I, 36)—илмсиз- га тугри суз маъносиздир. : -J , Jj—* салил, тавазиъны бэрк тут... (Н. А. I, 58) — суз удир: такаббурликни ташлаб, тавозеликни берк тут,... Курсатиш олмоши -ол (Jjl) нинг предикатив боглама225 * урнида кУлланиши орцали ифодаланган аналитик кесимлар умумий ^озирги замонни билдиради: J3! eU. J jJUL Бахиллыи; оталаб оцалмас йиг22° ол, Бэримдин бахил элги кэз бэрклик ол (Н. А. I, 56)— бахиллик даволаб, тузатиб булмас касаллик- дир, (кишига нарса) беришдан унинг цули жуда ^аттивдир. Хозирги замон феъл формасида инкор ва шахснинг ифо- даси дозирги-келаси замон феълидан фард килмайди —ту- рур, -тур, -дур формаси билан ифодаланган ^озирги замон феълининг куплик инкор шакли асарда учрамади. -ол формаси билан ясалган ^озирги замонни ифодаловчи кесимда куплик аффикси цулланмайди. 223 С. М. Муталлибов, МЛТ, 104—105-бетлар. 224 tiyiir (Ар. I, 50), тийур (Ар. II, 14). 226 Т. Kowalski, Korosi Csoma—Archiw Zeitschrift fiir phil. and ver wandte gebict, Bud., aprel, 1925!/6, 429. ЕАУ (R. R. A.), Atebetiil Hakayk. Istan. 1951, 131—132. Ga2 jJjJI Уз. ФАШИ., № 43 44,, 56. ™ ig (Ар. I, 60), иг (Ар. II, 31). 130
Хозирги замон феъли куйидаги маъноларда келади: 1) каракатнинг давомли эканини билдиради: (Plo— аРиФ Ра%с чыкарды айур хут са- ма (Н. А. I, 79) — ориф (суфиларнинг учинчи даражали вакиллари) уйинга" берилди, ёкимли ашула айтмоцда; (Нojjj.r' ^.Ajf анын кундэ арта турур бу бидаъ (Н. А. I, 79)—шунинг билан бу бидъатлар кундан- кунга ортиб бормовда. 2) иш-каракатнинг доимий мавжуд эканини ифода этади. Бунда от кесим урнида кулланади: jj У бу бузун толусы, ахы эр турур (Н.А. 1,57) — халкнинг "яхшиси сахий кишидир. jy J.ic Д11С;_j— эрэн керна ацл ол сецэкнац йилик (Н. А. I, 33) — кишилар курки аклдир, сунгакнинг эса иликдир. аь Ю1 аца™ панд на- са^ат асыцрььз эрур (Н. А. I, 36) — унга панд-наси^ат фойдасиздир. Хозирги замон феълининг формалари, характеры какида турлича фикрларни учратиш мумкин. Н. К. Дмитриев -арЦ-эр формаси келаси замонни ифода этади, -ырЦ-ир шакли эса дозирги замонни билдиради деб курсатади227 228. Мелиоранский -урЦ-ур формаси дозирги замонни ифода- лайди, -арЦ-эр шакли эса келаси замон феълини хосил ки- лади деб укдиради229. Мазкур асарда -ырП-ирЦ-урЦ-урЦ -арЦ-эр формалари козирги замон феъли ясалишида фарксиз кулланган. Кумакчи феъл урнида келган предикатив боглама Cu.jJ ') тУРУР ^ОЗИРГИ замен узбек, тилида: турур (> з) -тур (> -дур (> -дыр шак- ли кесим вазифасидаги сузлар таркибида кулланади. Шарт майли. Шарт формаси узак ёки негизнинг харак- терига кура, иккинчи шахе буйрук феъли бирлигига -саЦ-сэ (Ш) аффикси кушилиши билан косил булади230. LJjj болса (Н. А. 1,25)—булса; кылса (Н. А. I, 29) —кил- са; ЬДаЗ'' кэлсэ (Н. А. I, 41) —келса; ШС бириксэ 227 angar (Ар. I, 49); ацар (Ар. I!, 12). 228 Н. К. Дмитриев, Грамматика кумыкского языка М,—-Л., 1940, стр. .100. 229 П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 19—20. 239 А. М. Щербак, ГО, стр. 146—147; ГСУ, стр. 161—164. С. Е. Малов, ПДП, стр 300— 321. 131
(H. A. I, 42)—бирикса, бирлашса; I ...J айса (Н. А. I, 37) — айтса; чыцса (Н. А. I, 38)—чикса. Асарда шарт феъли куплик формада учрамайди, фадат биринчи, иккинчи, учинчи шахсни ифодалаган бирлик шакл- лари мавжуд: турса (Н. А. I, 40)—турса; LmL j кузэзилсэ (H. А. I, 42) — кузатилса; ciU—Vjj.— сез- лэсэц (Н. А. I, 52) — сузласанг; <217—_/ эрсэц (Н. A. I, I, 67) — тиласанг; 55)—эсанг; тилэсэц (Н. А. эрсэм (Н. А. I, 25)—эсам, булсам. . Бу феълнинг инкор формасини ясовчи -маЦ-м.э (Ц.) шарт ифодаловчи аффиксдан олдин кушилиб келади. турмаса (Н. А. I, 45) — турмаса. XI—XIV асрнинг бошка ёзма ёдгорликларида асардаги каби шарт феъли формаси куп мивдорда учрайди231. Дозирги замон узбек тилида бу форма узгаришсиз «булса», «килса», «борса» каби туда равишда садланиб келмодда. Шу- нингдек, бошда дардош туркий халдларда кам шарт формаси асар тилидан кам фард дилади232. Шарт феъли замон маъноларини билдиради. 1) мустадил феъл маъносидаги шарт феъли формаси келаси замонда шартли равишда иш-даракатнинг амалга ошишини курсатади: jf LJLs цабул цылса тэц йоц бу аз хадйаны, (Н. А. I, 29) — бу тенгсиз азгина дадяни кабул дилса... 2) I—У эрсэ кумакчи феъли от ёки сифатдошларга ку- шилиб дозирги-келаси замонда руй берадиган даракат, долатни ифодалайди: цавый эрсэ цамлур цачар цувваты, (Н. А. I, 49) — кучли булса кучсизланади, куввати кетади; cillx- jyS' мыц эр достуц эрсэ в куш кермэгил (Н. А. I. 72)—мингта дустинг булса, куп деб дисоблама; Lv_jl J-Xs"д’ 4_s"iaxu эРни вггил вгэр эр- сэ сэн (Н. А. I, 52)—сахий кишини мактаса, сен дам тад- дирлагин (мадтагин). ° ... 231 МК, 1, I—эрса (104); ататса (214); эразса (214); эш'ипса (218). Хорезми, Мухаббат-наме, М., 1961, й]'ласац (8); калмаса (8); турса (10). 232 Н. А. Баскаков, Каракалпакский язык, II, фонетика и мор- фология, часть первая, М., 1952, стр. 451—452. 132
3) -yp Qjjt) аффикси билан ясалган ^озирги-кёл.аСи за- мен сифатдоши ва -эреэц кумакчи феъли формаси (-ур эр- сэц шакли) дозирги-келаси замон феъли маъносини билди- ради: _j-x5 L-^aj алал бэрур эреэц нэчэ тэреэ тэр (Н. А. I, 55)—^алол бераётган булсанг, цанча тупласанг йига бер. 4) аник утган замон феъл формаси (-дыЦ-ти) га -эреэ кумакчиси кушилиши билан утган замонга оид булган шарт, пайт маъноси англатилади: Cujf c^UaSC; сучук таттмц эреэ ачыцца анун (Н. А. I, 49)—ширин- лик татиган булсанг, аччик деб уйла; L^f OLb _^aj байат бэрди эреэ сэцэ сэн -дэ бэр (Н. А. I, 55)—тангри сенга берган булса, сен кам бер. Буйрук майли. Асарда феълнинг233 иккинчи шахе бирлик формаси феълнинг II шахси сифатида кУлланган- Буйрук феълининг иккинчи шахе бирлик туб формаси камма форма- ларнинг ясалиши учун асос булади. Бу феълнинг иккинчи шахе бирлик формаси туб ёки ясама булиши мумкин. 1) туб феъллар: J-A.f' кэл (Н. А. I, 20)—кел; О-аА! эшит (Н. А. I, 22)—эшит; jyf кер (Н. А. I, 54)—кур; J-aj бил (Н. А. I, 55)—бил; Jjj йул (Н. А. I, 42) —юл; тилэ. (Н. А. I, 58)—тила; тэ (Н. А. I, 29)— де. 2) буйрук феълининг ясама содда формаси бошца суз туркумларига феъл ясовчи аффикслар кушили- ши натижасида ^осил булади: ВО! аца (Н. А. I, 21)—анг- ла; ICO тэцэ (Н. А. I, 34)—тенгла; Vсезлэ (Н. А. I, 52)—сузла; УуА'' кизлэ (Н. А. I, 52) — яшир; улугсын (Н. А. I, 60) — улугсин, узингни у луг тут; toC бэктэ (Н. А. I, 38)—беркит; Ofjjl озат (Н. А. I, 62) — узат, чуз. 3) буйруь; феълининг содда формасидан таш^ари, кен- гайган ёки мураккаб шакли ^ам мавжуд. Кенгайган ёкй мураккаб форма маълум цушимча маъно оттенкаларинй ифодалаш учун дулланган. Буйру^ феълининг кенгайган. ёки мураккаб формаси феъл узагининг характерига ^араб махсус аффикслар: -цылЦ-килЦ-РЫлЦ-гил; -инЦ-ин', 333 С. М. Муталлибов МЛТ, 77-бет; А. М. Щербак, ГО, стр. 143—145; А. И. Кононов, Курсатилган асар, 143-144-бетлар- №2311, Узб. ФАШИ., 85, 86; С. Е. Малов, ПДП, стр. 48 , 301. 133
воситаси билан ифода этилади234: J„Jjf алгыл235 * * (Н. А. I, 62)—олгин; тутрыл (Н. А- I, 38)—тутгин, ушлагин; чьщарцыл™ (Н. А. I, 46)—чикаргин; кергил (Н. А. I, 34) — кургин; салын (Н. А. I, 80)—солгин, ташлагин; ^XJ цьслын (Н. А. I, 80)—килгин, этгин. Иккинчи шахе куплик формасига иккита мисол учрайди. Бу мисолларда буйрук формаси ^урмат ва куплик маъносида Кулланган: 1) хурмат маъносида келади: Ц, J 0з cXaXaj >.. I •• “ (_ро2> tU.jUбилик кимдэГА"‘ эрсэ сиз аркац дэди (Н. А. I, 35) —ким илмли булса, сиз уни олкишланг деди. 2) куплик маъносини билдиради: улурлур мэницсиз алынмац тэди (Н. А. I, 60)—сизлар улурликни менсиз олишга уринманг- лар деди. Асарда буйрук феълининг мураккаб формасини ясовчи -гил аффиксидан олдин кадимги кумакчи (кила ол- мок, була олмок) феълининг юмшок варианта -у (у) ку- шилиб келган бир мисол учрайди: йуругил (Н. А. I, 80)—юра олгин. Буйрук феълида инкор билдирувчи -ма,Ц-мэ (I») аф- фикси мавжуд булиб, бу форма феъл узагига ёки негизига Кушилиб келади: UXo тилэмэ (Н. А. I, 47)—тилама, сурзг ма; сезлэмэ (Н. А. I, 72)—сузлама; LjUJ цылма (Н. А. I, 87) —килма. Феълларнинг буйрук формасидан сунг куплик курсатки- чи -ларЦ-лэр (Jy) кушилиб келишини учратмадик. „Хиба- тул какойик“дан олдин ва кейин ёзилган ёдгорликларда буйрук феъли формаси асар тилидаги хусусиятга жуда якин туради238. 234 А. М. Щербак, ГО, ...стр. 144—145; С. М. Муталлибов, XI аср ёзма ёдгорликларида феъл категорияси, Тошкент, 1955 , 7—29, бетлар; Щ x_i, -txliXJI «иГТя..* № 2311, Узб. ФАШИ., 80-бет. МК, II, 49, 50? 235 al kel (Ар. I, 64), ал кэл (Ар. II, 35). 238 J.ACчыраргыл, чыцаррь1л1[чырарч'ыл (Н. А. II, 21). . 232 Clnde (Ар. I. 48); чиндэ (Ар. II, 11). 23* КБН, j.auZiUj.5 цутадсу (10а,); бэрсу (10а.); J..aaJj.j болсыл (На.); кетур (На). J.aj бил (12а.). КА, 134
Дозирги замон узбек тилида буйрук феълининг туб форма- си билан асар тили уртасида фарк йук даражададир. Буйрук феълининг мураккаб формаси айрим фонетик узга- ришларни ^исобга олмаганда, деярлик дозирги замон тили- мизга яциндир. Асарда ^^квргил (Н. А. I, 34)—дозирги тилимизда „кургин" тутрыл (Н. А. I, 36)—козирги тилимизда „тутгин" ва к к. Буйрук феълининг айрим ясама -ынЦ-ин QjjI) формаси хозир тилимизда ишлатилмайди. -сунЦ-сунЦсувЦ-сууЦсувЦ-сууЦ-суЦ-су _^) аффикси239 буйрук феълининг III шахе формасини ясайди; цалсу (Н. А. I, 89)—цолсин; билсун (Н. А. I, 44) — билсин; болсун (Н. А. I, 92) — булсин; цал- цалсув/1цалсуу(НА. 1,30)— колсин; алсувЦалсуу (Н.А. 1,31) — олеин; тэгсув/1 тэгсуу (Н. А. I, 24)—тексин. Асарда учраган буйрук феъли формалари дардош тур- кий тилларда кам сафланиб келмовда240. Буйруц феълининг истак майли. Асарда феълнинг узаги •ёки негизига махсус кушимча кушилиб, вужудга келган истак майли241 биринчи шахе бирлик формасида учрайди. Буйрук феълининг характерига кура, аймн аффик- си билан ифода этилади: айаймн (Н. А. I, 19)—ай- тайин; ^ылайын (Н. А. I, 25)—цилайин. Асар кажми жикатдан кичик булиши сабабли истак феъли- нинг бошкд формаларини учратмадик. Шунингдек, куплик, инкор билдирувчи истак .феъли формаси кам «^ибатул какойик»да мавжуд эмас. Бу форма XI—XIV аердаги бошка ёдгорликларда кам учраб туради242. Окуйдурмэсун. (17а.); баррыл (22а.); J.xcU_jj.AjIs цайрурмарыл (22а); тилэгил (256.). 239 К. К. Ю дахин, Некоторые особенности Карабулакского гово- ра (узбек диалектологиясидан материаллар), Тошкент, 1957, стр. 34. 240 А. Н. Кононов, Грамматика современного турецкого лите- ратурного языка, М,—Л., 1956, стр. yaz (219), yazma, оку, okysun, yazmasin (220). 241 А. М. Щербак, ГО, стр. 145—146; Хорезми, Мухаббат- наме, (Э. Н. Наджип), М., 1962, стр. 124—125. 245 КБН, керэймн (106.). jкэсэйин (126.). № 1834. ^зб- ФАШИ,, цылайын (256.); (J-ajIIj! айтайын 46а.). У : ' 135
' Хозирги ’замен узбек тилида дам сакланмодда243. Феъл даражалари. Даража ифодаловчи курсаткичлар* асарда ва унга даврдош ёдгорликларда бир томондан маълум грамматик маънюни ифодаласа, иккинчидан, суз ясовчилик функциясини бажаради. Шунга кура, феъл даражалари дади- да фикр юритган олимлар икки хил принципга амал дилади- лар. Баъзилари грамматик категория сифати устун деб дара- са, иккинчи бирлари суз ясовчилик томони устун деб дарай- дилар. Туркий тилларда даража курсаткичларига биринчи марта- ба грамматик категория сифатида Мадмуд Кашгарий томони- дан изод берилган244. XI—XIII—XVI аср туркий ва узбек тилларининг хусусият- лари билан шугулланган олимлардан Шчербак даража кур- саткичларининг дар икки хусусиятини дисобга олгани долда,. бу масалани суз ясаш бобида изохлаган245. Э. В. Севортян феълларнинг даражаси дадида сузлаб,, грамматик категория ва суз ясовчилик хусусиятини дисобга олади ва суз ясовчи бобга киритиш лозим деб дарайди246, Бундай бадслар бошдаларда дам учрайди247. Умуман айт- ганда, феълларда даража курсаткичлари, биринчидан су® ясайди, иккинчидан, маълум грамматик категорияларни ифо- да этади. «Дибатул дадойид»да субъект, объект ва предикат уртаси- даги турди семантик муносабатларни ифода этувчи феъл. даражалари мавжуддир. Асарда феълларнинг анид, маждул, узлик, биргалик ва' орттирма даражалари учрайди. Анид даража феълларнинг узак ёки негизи асосида, дара-' жа Курсаткичларисиз ифода этилган формасига мос келади. Феълларнинг маждул, узлик, биргалик ва орттирма дара- жалари махсус аффикслар воситаси билан ясалади. Анид даража. Асарда феълларнинг анид даражаси аффикс- ларсиз ифода этилади. Субъект томондан иш-даракат тугридан-тутри, воситасиз. бажарилади. Анид даража билдирувчи феъллар лексик-семан- тик хусусиятга кура, утимли ёки утимсиз булиши мумкин. 243 А. Н. Кононов, Грамматика современного узбекского лите*’ ратурного языка, М,—Л., 1960, стр. 234—236. 244 МК, II, 91, 127, 161, 187-бетлар. 245 А. М. Щербак, ГО, стр. 164-172; ГСУ, аср. .177. 246 Э. В. Севортян, Аффиксы глаголообразования в Азербай- джанском языке, М., 1962, стр. 456—478. 247 С. М. Муталлибов, МЛТ, 111—113-бетлар. 136 L л
Айрим феъллар дар икки белгига ёки утимли ва утимсиз хусу- сиятга эгадир248 249 * *. 1) утимли маънода келади: J М.. бахил йыгды2^ зар, сим харамтын екуш (И. А. I, 54)—бахил даромдан ёки меднатсиз куп олтин, кумуш ЙИГДИ. 2) утимсиз маънони билдиради: cSllxj'l j.j аныц мад^ы бирлэ татыр бу тилим (Н. А. I,. 23)—унинг мадди билан бу тилим лаззат олади. 3) утимли, утимсиз маънони англатади: (j Laj2> j.j нэ турлук арыцсыз арыр йу дэсэ (Н. А. I, 36)—турли ювудсизларга юв деса, тозалайди ёки тозаланади. Маждул даража250. Феъл узаги ёки негизига, ва сузнинг юмшок, даттидлигига", унли ёки ундош товушлар билан тугашига цараб, -нЦ-ынЦ-ин-, -анЦ-эн//-ун1/-ун; -лЦ-ыл/1-ил; -улЦ-ул^ (Jj!//Juf//J//LJJf//ul//(>;!!//ij) аффиксларнинг кушилишй ордали х°сил булади. Бу аффикслар утимли феълларга душилиб, иш-даракат- нинг бирор фикр восита ордали субъектга тааллудли були- шини билдиради. Маждул даража билан ифодаланган бун- дай феълларда субъект объектга айланади, объект эса субъект' урнида долади: L*. _jlj map эреэ кэц эреэ бИтилди розыц (Н. А. I, 66) — яшаш кунинг ёки умринг узун, дисда булса дам ёзилган. (j-jJyi'(jjJ.lA.lxj тилиндин текулди пгэлим эр цаны (Н. А. I, 40)—тили туфайли куп киши до- ни тукилди. tljl ,0-uuirjj букэндиол эргэ мурувват Полы (Н. А. I, 42)—у кишига мурувват йу- ли бекилди, тусилди. Асар билан даврдош булган ёки ундан олдин ёхуд кейин ёзилган ёдгорликларда дам маждул даражанинг шу форма- ларини учратиш мумкин251. 248 Э. В. Севортян, Курсатилган асар, 456—467-бетлар. 249 tirdi (Ар. I, 59); тэртиЦтэрди (Ар. II, 29). 289 С. М. Муталлибов, XI аср ёзма ёдгорликларида феъл ка- тегорияси, Тошкент, 1955, 68—69-бетлар; А. Н. Кононов, Родослов- ная туркмен, М.—Л., 1958, стр. 140. 25.гМК, 1, эгр11д1 (250)—ураб олинди, ezpyldt (250)—тебратилди. Куръон таржимаси, № 2008, Узб. ФАШИ, (juULdjl цылынды. (4а.); .aj бэрилдук (46.); __,^_Ь_,1аа1; цайтарылур^ (6а.). 13Z
Дозирги замой узбек тили «кайтарилди», «беланди», «ёпил- ди», «ёрилди» каби маж^ул даража формалари билан асар тилига мос келади. Аммо дозирги замон Узбек тилида -я фор- маси ортали маж^ул даража ифодалаш камро^ цулланади. Узлик даража262 феъл узаги ёки негизининг характерига мувофик, -нЦ-ынЦ-ан-, унЦ-ун-, -лЦ-ылЦ-ил (J//jy//^J//u //J-’O аффикслари воситаси билан ифодаланган. Бу аффикслар утимли ёки утимсиз феълларга кушилиб, улардан англашилган иш-^аракатнинг субъектнинг узига цайт- ганлигини билдиради. Jaj-IJ айа тил турэт мад^ етунгил цаны (Н. А. I, 25)—кани, утингин, сурагин, тил билан мад^ия кил, мацта; улурлур мэницсиз алынмац тэди (Н. А. I, 60) — улугликни менингсиз олишга уринманг деди; JUyj ЛГ_5.5 цамуг толган аслур1™ туга л эксилИур^1 (Н. А. I, 48)—барча тулган нарсалар озаяди, бутунлай узгаради, камаяди. Феълларда бу хил узлик даража XI—XIV асрлардаги бопща ёдгорликларда хам мавжуд252 * * 255. Дозирги замон узбек тилида феълларнинг узлик даражаси асосан -н аффикси билан ифодаланган формаси мавжуддир, -л формали узлик даража х;ам учрайди: «безандим», «уриндим», «кийиндим», «дузгол- дим», «ёзилдим» каби. Дозирги замон туркий тилларда ка'м узлик дар.ажани ясовчи -я аффикси сагутаниб келмоцда256 * 258. Узлик ва маж^ул маъно билдирувчи феъллар. Бундай феъллар купинча табиат ^одисасига мансуб иш-^аракатларни ифодалайди. Бундай феълларда биринчидан, каракатнинг субъектга ^айтиши англашилса, иккинчидан, таъсир дилувчи 252 С. Е. Малов, ПДП, стр. 300; А. М. Щ е р б а к, ГО, стр. 166; €. Фердаус, Феъл даражалари, труды САГу, вып. С. IV, Тошкент, 1957, 65—69-бетлар, МК. II. 187-бет. 253—254 эксилур-, аслурЦазлур (Н. А. II, 23); eksiyiir <Ар. I, 56); ирлур, эксийур (Ар. II, 24); эксайур) Ар. IV, 137). 355 КБН, йазылды (96.); йарандым (10а.), етундум (10а.); j.xUL>jL> йазылсу чэчэк (11а.). X о р е з м и Мухаббат-намэ, (Э. Н. Наджип), М., 1961, кйрунд1 (7); LaAjj.aj т1р1лс& (12). 258 Н. А. Баскаков, Курсатилган асар, 338—339-бетлар. 138
табиат воситаларй Хам мавжуддир. Шунга кура, табиат ^оди- сасига ёки унга нисбат берилган иш-^аракат узлик ва мажхул маънони билдиради. Асарда бу феълларга мисол кам учрайди: иЛСХЛ Stic jjj.j.5 алыцланса т,утн'{б газаб и.над оты (Н. А. I, 69)—газаб ути тутаб алангаланса...257 Орттирма даража. Феълларда орттир’ма даража258 * ясали- шцда асар ёзилган давр ва хозирги замон узбек тили учун характерли булган аффикслар дулланганини Kj/рамиз. Орттир- ма даража ясовчи аффикслар пассив маъно билдирувчи утим- сиз феълларни актив, утимли холатга айлантиради. Утимли ёки актив мазмунга эга булган феълларнинг маъно оттенка- ларини эса оширади. Асарда феъл узаги ёки негизининг характерига мувофиц, орттирма даража феъллари хуйидаги аффикслар ортали ифода этилади. ^)-Pll-^pll-iiPll-yPl!-YPil-0-yPll-a-Pll-3pUI аффикслари: чыцарур (Н. А. Г, 25) — чикаради; т.атрубЦтатырубу>татрубЦ (Н. А. I, 49)— тати- тиб; чекэрди. (Н. А. I, 35) — чукарди, огдарди, ^айдади, чопди; сыйур (Н. А. I, 38) — синди- ради; Uj_j.sA.5 тегурмэ (Н. А. I, 68)—еткизма, тегизма. 2) -rnypll-dyp аффикслари билан ифодалан- ган орттирма даража феъллари: кэтурдумУ* (кэлтурдумЖэтурдум) (Н. А. I. 89)-келтирдим; y-tlo лзл билдурур (Н. А. I, 57)—билдиради. 3) -тН-атЦ-ытЦ-утЦ-эт, (o)//ojI//c^jI//<2j) кушимча- лари ордали ифодаланган орттирма даража феъллари: 1*1^4 ачмтма (Н. А. I, 43)—ачитма; йэтшппп (Н. А. I, 22)—етказиб; йарутур (Н. А. I, 21) — ёритади: 257 йалыцланса (Н. A. U, 37); yalltilattsa (Ар. I, 67); йалыцланса (Ар. II, 40). В М ^я/ип1»962’^’ 91; «4 М‘ Щербак, ГО, стр. 167-170; Н силов, ОП, стр. 23; А. Н. Кононов, Курсатилган асар, 139-бет. д -л № 2311, Узб. ФАШИ, 85-бет. " 258 рЪд-ЦЛ”' кэлтурдум (Н. А. II, 52); кэлтурдум (Ар. II, 58); keltHrdiim (Ар. I, 78; Ар. IV, 163). .. 139
(туз2М—туз, яса) тузэт,тим2(л (Н. A. I, 91)—туз^ дирдим. 4) -гуз аффикси билан ясалган орттирма дара- жа феъли: тиргузмэк (Н. А. I, 22)—тирилтир- моц. Асарда бу аффикс билан вужудга келган мисоллар бун- дан бошца учрамайди. Асарда орттирма даражани ясовчи икки хил аффикс ца- тор келган уринлар учрайди: -р+т (Cj+J)—аффикси би- лан ифодаланган орттирма даража феъли: ^>.5^5 О татыр- тыб2ъ2 (Н. А. I, 49)—татитиб. Бундам йул билан ясалган мисоллар асарда кам учрайди. Урхун-Енисей обидаларида260 * 262 263, XI—XIV асрнинг бошка ёд- горликларида264 орттирма даража феълининг ясалиши асар тилига жуда я^индир. ^озирги тилимизда «кучир, цачир,, юргуз, тургиз, олдир, кутарт, келтир» каби сузлар бевосита асар тили билан богланади. Орттирма даража ясовчи юдори- даги аффикслар бошда туркий тилларда ^ам мавжуддир265. 1) орттирма даража ясовчи аффикслар утимсиз феъл- ларга душилиб уларни утимли ^олатга айлантиради: су-*0^ биликсизлик эрни че- кэрди цозы (Н. А. I, 35)— илмсизлик кишини куйига ^айдади; 3\ IjL йарар болсац оф- рае йалыцны бутур (Н. А. I, 68)—додир булсанг, ялангоч жойинг (зеки, йиртиц кийиминг) ни тузат. 2) утимли феълларга орттирма даража ясовчи аффикс- лар душилиб, бу феълларнинг маъно оттенкасини оширади: -р-лЯз-— о-Ч-— Jj.j ахы, бол ахылыц сэни х эвдурур (Н. А. I, 57)—сахий бул, сахийлик сени севдира- ди; Is"(^-XaS" ^4520.^1 jj.xXcfyU йараглыц ашыцны. кишигэ йэдур (Н. А. I, 68)—яхши ошингни кишига едир. 260 МК, II, 16-бет; Э. В. Севортян, Курсатилган асар, 368-бет. “1 тугэтти. (Ар. II, 49; Ар. III, ИЗ; Н. А. II, 53); ^Is"^ тугэтти (Ар. IV, 145). 262 (-у О татытыб (Н. А. II, 23; Ар. III, 83; Ар. IV, 137); tatitib (Ар. I, 56); татытыб (Н. А. II, 23; Ар. II, 25). 263 В. М. Насилов, ОП, стр. 23. 264 КБН, (-Узу.» йарутты (7а.); озатма (76.); цопуррыл (8а.); ,J.aS"тэгургил (8а.); йазытты (8а.). 265 Н. А. Баскаков, Курсатилган асар, 339—346-бетлар. 140
Асал татруб'зз> элкин тамас татыртыб, Кэ зинги када^а су куб засур цатар Г (Н. А. I, 49) —• цуди билан асал татитиб (ялатиб), (мазаху- рак килдириб) овкат едириб, кейинги када^га за^ар солиб 'берур. Биргалик даража. Асарда биргалик даража266 267 билдирган феъллар кам учрайди. Биргалик даража англатувчи феъллар иш-^аракатнинг биргаликда амалга ошишини курсатади ва феълларнинг утимлик ва утимсизлик маъноси узгармайди. Феълларда биргалик, даража узак ёки негизнинг характерига кура, . -ш аффикси оркали ифодаланиб, равишдош формаси ^олида учрайди: K'j.iO нэгугэ бу аны улашу цынар (Н. А2 I, 84)—нега булар уни тухтатишмай кийнайди. Бу аффикс билан ясалган биргалик даража феъли дозирги замон'тилимизда «килишди», «кулишди», «боришади» каби формаларга мос келади. Кумакчи феъллар. Асардаги кумакчи феъллар268 -эр ва -бол сузларидир. Бундан тапщари, бир ^анча муста^ил феъл маъносида келган сузлар баъзан кумакчи. феъл булиб кели- ши мумкин. Юцорида келтирилган иккита кумакчи феъл асарда узига хос айрим хусусиятларга эга. Кумакчи-эр С-jl/Zj-jQ; -бол феъллари предикатив- лик курсаткичи функциясини бажаради ва аналитик феъл таркибида маълум бир замонни курсатади: mb l£jf «ж269 панд наса^ат асыцсыз эрур (Н. А. I, 36)—унга панд-наси^ат фойдасиздир; JaaU. ж;а\ил ityn арымас арыгсыз эрур (Н. А. I, 36) — жо^ил ювиб аримайдиган, тоза булмай- диган, ювуксиздир; J! лЛ -Л' o.j 266 Вазн талабига кура, татыруб сУ'з~а татруб 267 А. М. Щербак, ГО, стр. 165—166; А. Н. Кононов, Кур- сатилган асар, 139-бет; 268 А. М. Щербак, ГО, стр. 162—163. 269 angar (Др. I, 49); ацар (Ар. II, 12). 141
бу тилтин кин эзгу кин ацыр™ болур (Н. А. I, 41) — бу тил туфайли бирор киши яхши, баъзилар курматли бу- лади: Олалс* jlax, маэцаз болды достлуц хацицат цаны (Н. А. I, 75)—какикат кани, дуст- лик КУРУК сузга айланди. Бу кумакчи феълларнинг шарт формаси мустакил суз туркумларига кушилиб, синтактик жикатдан боглама вази- фасига якинлашади: уeUJUxs UJj., нэцэ болса фазлыц цутулды езум (Н. А. I, 25) — менга фазилатинг насиб булса, (кийинчиликдан) менинг узим ку- тулдим, демакдир. Тасдик, инко'р маъно ифодаловчи йоц ва бар сузлари билан кумакчи феълнинг эрди формаси бир- галикда иш-каракатнинг узок утган замонда булиб утган- лигини билдиради. (с_р_/ бар эрди формаси дозирги за- мон узбек тилида узок утган замон феъли маъносини бил- дирувчи „долган эди“ шаклига мос келади). (Jjj йУ. 6-ОЦ эрдин йараттын, йана йоц цылыб (Н. А. I, 20)—йук эдим, яна бор, йук ки- либ яратдинг. нэчэ бэр бар эрди сыгышмаз эри (Н. А. I, 48)—бир неча а^олиси сигишмай- диган обод ерлар бор эди. Бу форма асарда кам учрайди. Феълларда шахе ва сон формаси. Феълларнинг замон ва майл ифодалаган формаларида шахе, сон курсаткичла- ри270 271 272 273 туда учрамайди. Асарда утган замон феъли бирлигида биринчи, иккинчи шахе курсаткичи мавжуд: бирлик: I щахс -м-, II шахе -ц-, III шахе -о: ^1 J-> бэзэдим™ (Н. А. I, 26)—безадим; чмцартын™ (Н. А. I, 30)—чи- Кардим; cSlixj'b таттыи, (Н. А. I, 49)—татидинг; dLjAj йыгдыц (Н. А. I, 63)—йигдинг; чекэрди (Н. А. I, 35) — чикарди, огдарди, чопди; (j-uuf айды (Н. А. I, 47) — айтди. 270 isiz (Ар. I, 41); эсиз,(Ар. II, 16). 2IlA. М. Шчербак, ГО, стр'. 155—157. 272 bezeyin (Ар. I, 45); бэзэйин (Ар. II, 6). ' 273 чы^ардым, чыцартым\]чыцардым (Н. А. II, 11). 142
Сифатдош формаларида шахе «ушиичалари цуйидагича: Бирлик: I шахе -манЦ-мэн-, II шахе -сап/j-сэн-, III шахе -ол. Купликнинг I ва II шахсларига мисоллар учрамади, III шахе «ам «ушимчага эга эмас, фа«ат куплик «ушимчаси -ларЦ -лэр ишлатилади- q-»этур-мэн*7* (Н. А. I, 24)—эта- ман; кврар-мэн (Н. А. I, 93) —кураман; кылур -сэн (Н. А. I, 20) — «иласан; jjX' керэр-сэн (Н. А. I, 21)—курасан; чыцарур (Н. А. I, 25) — чи«аради; кэчур (Н. А. I, 25)— Кечир; кэ- чэрлар(уЪ А. I, 81)—кечадилар, утадилар; цылур- лар (Н. А. I, 81)—«иладилар; Jy болмас ол (Н.А., I, 74) — булмас. Буйру«-истак формасида биринчи, иккинчи ва учинчи шахе «ушимчаларининг бирлиги ва иккинчи шахе куплиги учрайди. Шахе кушимчалари куйидаги аффикслар билан ифодаланади: Бирлик: I шахе (истак) -айын, П шахс «ушимчаси: маънони кучайтириш учун -^ылП-^илПгылЦ-гилЦ-унЦ-ын аффикслари ишлатидади. III шахе -суП-суЦ-супЦ-сун/ 1-сувЦ-суу11-сувЦсуу. Купликнинг фа«ат II шахе формаси (-ц) учрайди; yjLJ айайын (Н. А. I, 19) — айтайин; _j._j_,f етунгал (Н. А. I, 25) -г- утйнгин, сурангин; эишткил (Н. А. I, 38)— эшитгин; j_j тутгыл (Н. А. I, 38) — тутгин; чицарцыл™ (Н. А. I, 46) — чи«ар- гин; yL сацын (Н. А. I, 45) — са«лангин; анун (Н. А. I, 49) — йуйгин, «исоблагин;- пгэгсувЦтэгсуу (Н, А. 124)—тегсин; цалсувЦцалсуу (Н. А. 1, 30) — цол- син; !ISцалсу (Н. А. 1,89)—«олеин; билсун (Н.А. I, 44) — билсин; j-j болсун (Н. А. I, 92) — булсин; ар^ац (Н. А. 1,35)—олкишланг; керуц (Н. А. I, 59) — куринг; алынмац (Н. А. 1, 60)—олишга уринманг. Шарт феълининг биринчи, иккинчи ва учинчи шахе бир- лик формалари учрайди: I шахе -м-, II шахе -ц; III шахе — (нуль) аффикслари билан ифода этилади: р,—эреэм * * .'эдурмэн, зтурмэн Ц'эдурмэн (Н. А. II, 7); idurman (Ар. I, 43). 2,5 чыцаррыл; чьщар^ылЦчы^аргыл (Н. А. II, 21). 143
fH. A. I, 25)—эсам, булсам; тилзсэц (H. A. I, 57)—тиласанг; оцусац (H. A. I, 89)—унисанг; LJuJi цылса (H. A. I, 29) — цилса;кэлсэ (H. A. I, 41) — келса. СИФАТДОШЛАР «Хибатул ха;^ойиц»да дадимги туркий тилларга хос сифат- дош формаларининг мавжуд булиши мазкур асарнинг узбек тили тараедиёт тарихини урганишда а^амияти катта эканлиги- ни курсатади. Бу асарда учрайдиган сифатдош формаларини урганиш узбек тили ва ^ардош туркий тиллар уртасидаги та- рихий яцинликни очиш учун ^ам ёрдам бериши шуб^асиздир. Хадимги ёдгорликларда276 булгани каби, ушбу асарда хам сифатдош формалари ^аракат, холат, даража ва замон маъно- ларини ифодалаб, хилма-хил функцияларда цулланган; сифат урнида цулланиб, ани^ловчи вазифасида келади: от урнида .Хулланиб (отлашиб), отга хос белгиларга эга булади (эгалик, куплик ва келишик аффиксларини ^абул килади, кумакчилар билан бирга хулланади) ва бу вазифада аницловчи, тулдирув- чи ва хол вазифасида келади. Баъзи сифатдош формаларига шахе, сон аффикслари хуши- либ, феъл урнида келади ва маълум бир замонни ифодалайди. Сифатдош ясовчи аффиксларда палаталь-веляр гармония ёки Хаттих, юмшотулик мавжуд булиб, булар феъл узаги еки неги- „зининг характерига дараб мувофицлашади. Асарда сифатдошларнинг хуйидаги формалари учрайди; -дурЦ-дуг^-тук-, -мышЦ-миш-, -Fan, -гэнЦ-кэн; -ан; -рЦ -ур ур -up -<?Р> маз/1-мас/(-мде; -тачы/,1-тэча/1-дач,ыу -дэчи; -ы!/глы!/-ы^^лы)/-и))гли-1 /-а//-кли-, -руЦ-гуЦ-цуЦ-куЦ {^пsnд//); Баъзи сифатдошлар узининг урни ва функциясига кура, бошка грамматик формалар составила келади. 1) -дурЦ-дугЦ-туг аффикси феъл узаги ёки негизининг характерига кура душилиб, утган замон си- .фатдош формасини ясайди277. Асарда бу усул билан ясалган сифатдошлар кам учрай- ди. Бу хил сифатдошлар асосан от вазифасида кулланиб278, 276 В. М. Насилов, ОП, стр. 51—58; И. А. Батманов, ЕН, .стр. 92—94; А. М. Щербак, ГО, стр. 135—141. 277 С. Е. Малов, ПДП, стр. 301, 321; В. М Насилов, ОП, стр. 52—54. 278 В. А. Гордлевский, Грамматика турецкого языка, М., 1928, стр. 67. 144
иккинчи шахе эгалик кушимчаси -уц билан бирга- ликда келади: улугсындугуц (Н. А. I, 61) — улугсинганинг; j.— c^UJI элик сундугуц (Н. А. I, 61)—кул сунганинг. Бу форма билан ифодаланган сифатдошлар равишдош ясовчи -уцча (UXljQ -унчэ (laJjf) аффикси билан ку- шилиб келган холда учрайди: jJ jj болдугуцча (Н. А. I, 71) — булганингча; lai j.r'j.T.L.S'' кэлтугунчэ™ (Н. А. I, 77) —келгунча. 1) -дурЦ-дугЦ-туг ^// формаси билан ясалган сифатдошларнинг уз функциясига кура, соф колда учрамас- лиги унинг асар ёзилган даврда архаиклаша борганини кур- сатади. А. М. Шчербак бу формани масдар ёки даракат номи сифа- тида кар а иди279 280. Махмуд Кашгарий угузлар -ду^Ц-дурЦдугЦ-дук формаси- ни аник утган замон феъли урнида дуллайдилар деб курса- тади281. Бу эса дозирги замон узбек тилида анид утган замон аффиксларининг вужудга келишида унинг иштироки бор деган фикрни тугдиради282. Асарда бу сифатдошнинг инкор формаси учра-мади. Сифатдошларнинг бу формасини XI—XIV аернинг баъзи ёдномаларида учратиш мумкин283. Бу сифатдош формаси шахе, сон душимчаси билан бирга предикатив функцияда дулланади: L-J 279 кэлтугунчэЦкэлдугунчэ (H. А. Л, 31; Ар. II, 34; Ар. III, 91); IstJкэлдугунчэ (Н. А. И, 31; Ар. III, 91; Ар. IV, 156). 280 А. М. Щербак, ГО, стр. 134. 287 МК, II, 47—48-бетлар. 282 Н. А. Баскаков, Причастие на -дыЦ-ты в тюркских языках, труд. ин. восток. М. 1. 1951, стр. 205 —217; А. Н. Кононов, Про- исхождение прошедшего категорического времени в тюркских, языках, сб. стат. 1, М,—Л., 1951, стр. 112—117. >- О, О, > 0- 183 МК, II, бардунр, AbjJ mypdytyiM, кэл- мадуг1 (48); кОрдукур, (49). Куръон таржимаси, № 2008, Узб. ФАШИ, iljudojuj бэрилдуг (4<5); jjjj| индурдуг (126.). Ц-t-^ 1834, Узб. ФАШИ, (jjdUU цылдуцны цылдуц (486.). 10-241 145
Тавар б ар лэ эреэ улугсындугуц Улуелур табару элик сундугуц, (Н. А. I, 61)—малинг булса, (узингни) улугсиндинг, улуг- лик сари кУлсундинг. 2) -мыш[ 1-миш аффикси феъл узаги ёки негизи- нинг характерига мувофиц ^ушилиши оркали утган замон сифатдоши хосил булади284 285. цопмыш (Н. А. I, 46)— турган; аймыш (Н. А. I, 93) —айтган; (у^гД\_)у> ту- рэтмиш (Н. А. I, 22)—яратган; тэмиш^ (Н. А. 1, 63)—деган. Сифатдошларнинг бу формаси асардан бошда ёдномалар- да286 эски узбек тили ёдгорликларида мавжуд эканлиги куринади287. ^озирги тилимизда бу формани «дилмиш дидирмиш», «бор- ган эмиш», «курган эмиш», каби бирикмаларда учратиш мумкин288. Бундан таш^ари, цардош туркий халк, тилларида ^ам си- фатдошларнинг бу формаси учрайди289. Махмуд Кашгарий фикрига кура, XI аерда -мышЦ-muiu билан ясалган сифатдошлар утимли ёки утимсиз феъллардан ясалади ва мафъул, яъни маждул маънони ^ам ифодалайди деб курсатади290. Асарда даража курсаткичи билан ясалган сифатдош хам мавжуддир: урулмыш (Н. А. I, 43}—урилган. Шу билан бирга, сифатдошларнинг маждул ёки анид дара- жа маъноси феълнинг маъносидан ^ам келиб чи^ади. Сифатдошларнинг бу формаси харакат белгисини ифода- лаб, анидловчи булиб кела олади: цопмыш арцыш (Н. А. I, 46) — йулга тушган, турган карвон; 284 С. Е. Малов, ПДП, стр. 46; А. М. Щербак, ГО, стр. 137—138. Хорезми, Мухаббат-наме (Э. Н. Наджип), М., 1961, стр. 122; 285 дэмиш, тэмиш // демиш (Н. А. И, 32); (Ар. III, 92). 288 КБН, болмыш (7а.); у^.'Д^у> турэтмиш (76.); тилэмаш (9а.); ^.Aa^IaSCaj йэцилмиш (14а.). КА, ^Да^1а=. чыцмыш (20а.); егрэтмиш (26а.). 287 А. М. Щербак, ГСУ, стр. 147—148; Захириддин Му- хаммад Бобир, Бобирнома, Тошкент, 1960, келмишлар, чикмиш- мен, солмишлар (139). 288 р. Жуманиёзов, Узбек тилида сифатдош (Тил ва адаб.инс. асарлари), Тошкент, 1949, 120—121. 289 Н. А. Баскаков, Каракалпакский язык, II, Фонетика и мор- фология, часть I, М., 1952, стр. 428—429. . 290 мк, II, 62—63-бетлар. 146 : 1
урулмыш масал (H. А. I, 43)—айтилган (урилган) масал. -мышЦ-миш аффикси билан ясалган утган замон сифат- доши эгалик ва келишик курсаткичлари билан бирга от ва- зифасида ^ам келади: тэмишим (Н. А. I, 63)—де- ганим; дэмшииц (Н. А. I, 48)—деганинг; аймыши (Н. А. I, 93) —айтгани; 02 турэтмишдэ (Н. А. I, 22)—яратганда. Бу форма утган замон эшитилганлик феъли маъносида келади: айтммш адиб рыцца- ты тил билэ (Н. А. I, 93)—Адиб тушунарли тил билан айтибдир. 3) -Fanjl-tfanjj-гэн/ 1-кэн/j-ан (О)//иК//О15//й1£) аффик- си феъл узаги ёки негизининг характерига мувофик куши- либ, утган замон сифатдошларини ясайди291. OUJ.J цылган. (Н. А. I, 68) — килган; толган (Н. А. I, 48)—тулган; Olis, у у^ан292 293 294 * 296 (Н. А. I, 87)—учган; ulCiy’jl екунгэн™ (Н. А. I, 40)—укинган, пушаймон кил- ган; эдрэгэн-'*1 (Н. А. I, 35) — туплаган; йЮхЛЛ эшиткэн (Н. А. I, 34)—эшитган. Асарда сифатдошларнинг бу формаси унинг бошка шакл- ларига нисбатан куп учрайди. Бу эса унинг асарда анча ма^сулдор эканлигидан дарак беради. Бундан ташкари, бир ерда -ран (ulc) аффиксининг кис- царган ёки унинг таркибидаги -р ундоши редукцияга учраши натижасида угуз кабила тили учун характерли -ан (DI) кушимчаси билан ифодаланган сифатдош мавжуд285. JMxjU цатылан™ (Н. А. I, 48)—цатилган, шугулланган, аралашган. 291 МК, 1, 69-бетлар; С. Е. Малов, ПДП, стр. 127—301; А. М. Щербак, ГО, стр. 138. 293 Uli&jl уч. tan (Ар. IV. 161). 893 okiinmis (Ар. I, 51); екунмши (Ар. II, 16). 294 эдэргэн (Н. А. II, 14; Ар. III, 74; Ар., IV 128); взэр- гэн (Ар. II, 11), (Ар. I, 49). 286 Н. А. Баскаков, ТЯ, стр. 119, 124; А. М. Щербак, ГО; стр. 138; ГСУ, стр. 149. 296 O3W цатлан (Н. А. II, 22; Ар. II, 23; Ар.' Ill,' 82; Ар. IV, 136); Вазн талабига кура цатлан уцилиши лозим. 147
Бу форма уйгур хати билан ёзилган IX—X аср ёдгор- ликларида297 XI—XIV асрнинг бопща ёдномаларида298 ва эски узбек тили асосида ижод этилган асарларда299 мавжуд эканлиги маълумдир. Дозирги замон узбек тилида -ган формаси сифатдош ясовчи ма^сулдор аффиксдир. Шунингдек, айрим узбек тили диалектларида, унинг -ан формасини хисобга олмаган- да, бошща шакллари фонетик вариант сифатида сакланган дейиш мумкин300. Шунингдек, -ган кушимчаси дозирги замон узбек тилида келаси замон сифатдоши ясовчи турран3^ > туранЦдуган > тыранЦдыранЦ -тиган)/->//-<?«- ган302 аффиксининг вужудга келишида асос булган. Бу сифатдошнинг инкор формасига айрим мисол учрайди: бэрмагэн (Н. А. I, 55)—бермаган. Боинга туркий халк тилларида бу сифатдош формаси цисман узгарган уолда сакланиб келмокда303. Махмуд Кашгарий „Девону луготит турк“ асарида -ганЦ -гэнЦ-цанЦ-кэн формаси билан ифодаланган сифатдошларда каракатнинг такрорий ёки давомлиги ва боища маънолари- ни курсатиб утади304. Асардаги бу сифатдошларда харакат маъноси давомли эканини айрим мисолларнинг мазмунига караб белгилаш мумкин: ДД ^5" Д СЛАХД эсиз цылган эрга сэн эзгу цыла (Н. А. I, 68) —ёвузлик, ёмонлик килиб кел- ган кишига сен яхшилик цил каби. С. Е. Малов, ПДП, стр. 127. 298 КБН, туруткэн (76.); OLj"йургзн (156.); Ol$6Jj-Jj! етулгэн (156.). Хорезми, Мухаббат-наме (Э. Н. Наджип), М., 1961, цойеан (5); уаратцан (10); cjlxJ-Д цЧЛгОН (13). 299 А. М. Щербак, ГСУ, стр. 148 — 149; Зацириддин Му- хаммад Б о бир, Бобирнома, Тошкент, 1960, олрон (61); фулгоя(63); келтурган (63); деган (65). 300 В. В. Решетов, Ш. Шоабдурадмонов, Узбек диалек- тологияси, Тошкент, 1962, 163, 166, 170, 173-бет. 301 А. Н. Кононов, Курсатилган асар, турран (9). 392 К. К. Ю дахин, Некоторые особенности карабулакского говора (Узб. диалек-дан материаллар 1) N, Тошкент, 1957, 32-бет; Р. Ж у м а- ниёзов, Узбек тилида сифатдош (Тил ва адаб. инс. асарлари), Тош- кент, 1949, 116—117-бетлар. 303 Н. А. Баскаков, Каракалпакский язык, П, Фонетика и мор- фология, часть первая, М., 1952, стр. 438-440; А. Н. Кононов, Грамматика современного турецкого литературного языка, М.—Л., 1956, стр. 251-252. 304 МК, П, 57—58-бетлар.
Бу утган замон сифатдоши цушма ёки мураккаб феъл- пинг етакчи маъно билдирувчи биринчи элемента булиб келади: c^LKJLj биликлик билик- iiu эдрэгэн болур (Н. А. I, 35)—илмли киши илмни туила- гап булади. Сифатдошларнинг' бу формаси утимли феъллардан ясал- са, ундан англашилган харакат маъноси актив хусусиятга >га булади: JKljJ OlCjjA jLs" китабымны чергэн эшиткэн киши (Н. А. I, 30) — китобимни курган, лиитган киши. Утимсиз феъллардан ясалган сифатдошларда ^аракат маъноси субъектга карашли булади: эзгу ум- ган (Н. А. I, 74)—яхши ният килган; сэкул- гэн (Н.. А. 1, 55)—сукилган; OlsCL^ йирилгэн (Н. А. I, 55)—йирилган, йиртилган, ёрилган. Йуналишни йфодаловчи феъллардан ясалган сифатдош- ларда даракат маъноси маконга булган муносабатни англа- тади: йугургэн (Н. А, Г, 19) — югурган; учцангйь (Н. А. 1, 19)—учган. Бу сифатдошлар асосан даракат белгисини англатиб, ани^ловчи, ^ол урнида келади: cALXj cAAjf билик бирлэ бил(э)нург<№ турэтган изи (Н. А. I, 37)—илм билан яратган тангри (танилади) билииади. Сифат- дошнинг бу формаси уз золида ёки отнинг формал белгиларини олиб, отлашиб келиши мумкин: Dis" (Jj.f'lsCL- uKCjU бу керган эшиткэн сэцэ кулмэ- сун (Н. А. I, 44)—бу курган, эшитканлар сенга кулмасин. сезлэгэндэ (Н. А. I, 40) — сузлаганда; бэклэгэндэ^1 (Н.А. 1,40) — бекитганда, ёпганда. Бу сифатдошлар эргаш ran конструкциясининг кесими функция- сида келади: AiOKJx*~C..Uj биликсиз эсэн эркэн аты. елук (Н. А. I, 34)—илмсиз эсон экан, унинг оти уликдир. 305 306 307 305 Ufgan (Ар. I, 41); учцанЦучган (Ар. II, 2); (Jlia.,f учган (Ар/ IV, 118). 306 bulnur (Ар. I, 47); булнур (Ар. II, 9); билнур (Н. А. II, 32; Ар. Ill, 72, Ар. IV, 126). 307 бжлэгэндин (Ар. II, .16). 149
- 4) ^рЦ-ырЦ-ир, йур, урЦ-ур,Н -арЦ-эр аффикси феъл узаги ёки негизининг характерига । мувофик кушилиб, козирги-келаси замон сифатдоши ясай- ди308: tnymap (Н. А. I, 60) — тутар, тутадиган, тута- ётган; цылур (Н. А. I, 75) —килур, киладиган, кила- ётган; арыр (Н. А. I, 36)—тозаланадиган, тозаланаёт- ган; J.x5" кизлэйур (Н. А. I, 37)—яширадиган, яши- раётган; егэр (Н. А. I, 53)—мацтайдиган, мактаёт- ган; кэмшур (Н. А. I, 63) — ^айдайдиган, ташлайди- ган, ташлаётган. Бу усул билан ясалган сифатдош формалари асарда куп- рок кулланган. Туркий тилларнинг турли тараккиёт даврларида сифат- дошларнинг бу формаси мавжуд эканлиги маълумдир. Ур- хун — Енисей обидаларида бу сифатдош формалари учрайди309. XI—XIV аср ёдномаларида ка'м бу форма куп тарцалган310. Шунингдек, эски узбек тилида ^ам бу сифатдошлар формаси- ни учратиш мумкин311 312. Бу сифатдошлар дозирги замон узбек тилида «булар иш булди» каби синтактик бирикмаларда, ба- диий асарларда, кундалик матбуотда ва синтетик феъл тар- кибида тугалланмаган утган замон феълини зщсил цилиш учун кулланмо^да3,12. . Бундан ташкари, бошда дардош туркий тилларда ^ам бу сифатдош формалари учраб туради313. Сифатдошларнинг бу формаси ^ар хил маъноларни билдиради ва турли грамматик категорияларни ифода этади. зов А. М. Щербак, ГО, стр. 135—136; ЕАУ (R. R. A), Atebetiii. Hakayik Istanbul, 1951 (notlar), 158 — 159; С. E. Малов, ПДП, стр. 301. зоэ Шу асар, 45-бет; В. М. Насилов. ОП, стр. 55—56; И. А. Бат- манов, ЕП, стр. 94—95. 310 КБН, болур (9а.); учар (96.); йэлгурэр (96.); Jy^5" кулэр (96.); кэлир (106.); цалыр (106.). Куръон таржимаси, № 2008, Узб. ФАШИ, уjf арыглайур (66.); оцуйур (9а.); У вгрзтурлэр (24а.). зи 3 а х и р и д д и н Мухаммад Бобир, Бобирнома, Тошкент, 1960, ултурурлар (304), курунур (305), тегурур (305), йицилур (307). А. М. Щербак, ГСУ, стр. 145—146; А. Н. Кононов, Курсатилган асар, бэрур (4); билдурур (7); _$> болур- лар (7). 312 А. Гул омов, Феъл, Тошкент, 1954, 29—31-бетлар. 313 Н. А. Баскаков, Курсатилган асар, 425—428-бетлар. 150
Феъл урнида келиб, шахе, сон кУшимчаларини олади ва козирги-келаси замон. маъносини курсатади: кврзр- м.энгхл (Н. А. I, 93) — кураман; кврэр-сэн (Н. А. I, 21) - курасан; учинчи шахсда эса шахе кУшимча- ларисиз козирги-келаси замон ифодаланади; Щ,1..:.... сэниц барлыгынга тануглуц бэ- pyp (H. A. I, 19) — сенинг борлигингга гувоклик беради; кэчэрлэр (Н. А. I, *81)—кечадилар. Замон билдирувчи сифатдошларга сурок юкламаси ку- шилиб келади, сурок, таажжуб маъносини англатади: санурму (Н. А. I, 28) —санаб буладими? Бу сифатдош формаси каракат белгисини ифодалаб, сифат урнида келади ва аттрибутив маъно англатади: бурун бошца бвркни кэйэр^ баш кэрзк (Н. А. I, 63)—энг аввал бурк киядиган бош керак. Хозирги-кёласи замон сифатдошларининг бу формаси от Урнида келиб, узига келишик кушимчаларини олади: йэйурдэ (Н. А. I, 81)—ейишда; озбушарда (Н. А. I, 29)—газабланишда, газабланадиганда. Утимли феъллардан косил булган сифатдошлар актив маънони ифода килади: тунэтур (Н. А. I, 21) — тунга айлантирадиган (айлантиради); чыцарур (Н. А. I, 21) —чикарадиган (чикаради). Сифатдошлар утимсиз феъллардан ясалган булса, пассив маъно билдиради: санчлур (Н. А. I, 86)—санчила- диган (санчилади); илнур (Н. А. I, 86) —илинадиган (илинади). 5) -мае! 1-мэсЦ-маз (^^//^L/Zj.^) аффикси феъл узаги ёки негизининг каттик, юмшок артикуляциясига кура кУ_ шилади ва козирги-келаси замон сифатдошининг -рЦ-ырЦ -up)/-ур)/ур//-ар)/-эр кушимчалари билан ясалган унингинкор формасини вужудга келтиради314 * 316 317. болмас™ (Н.. А. 314 Koriirbiz (Ар. I, 80); керэрбиз (Ар. II, 61); керэрбиз (Ар. IV, 165). 318 keder (Ар. I, 64). 310 А. К. Боровков, Очерки по истории узбекского языка (Совет, восток, Т. III.) М., 1958, стр. 181. ЕАУ (R. R. A.), Atebetiil Hakaylk, Istanbul, 1951, (notlar) 142. A. M. Щербак, ГО, стр. 136—137. 317 kecmez (Ар. И, 45). 151
I, 74) — булмас; арымас318 (H. А. I, 67)—тоза бул- мас; кержяс319 (Н. А. I, 91)—курмас; глой- маз320 (Н. А. I, 57)—туймас. Инкор маъно билдирувчи дозирги-келаси замон сифатдош формалари асарда куп учрайди. Бу сифатдошларнинг -жйз формаси Урхун — Енисей обидалари, «Кр/тадгу билиг» тили321 учун характерли булиб, унинг -масПмэс формаси «Девону луготит турк» ва «Кфсасул анбиё»га хосдир322. Эски узбек тилида ёзилган асарларда унинг -масЦ-мэс формаси мавжуддир323. ХДзирги тилимизда эса, унинг фонетик вариантлари бирлашиб, -мае формаси истеъмол ^илинмодда. Бошка туркий хал^ларда хозирги-келаси замон сифатдоши- нинг инкор формаси фонетик вариант сифатида са^ланиб долган324. Бу сифатдошлар феъл урнида келиб, хозирги-келаси замон феълининг инкор маъносини билдиради: 1vAO--i tyapac тоймас323 ачун нэцини тэршъ Н. А. I, 64) — ^асис, очкуз дунё молини териб туймас (туй- майди); Ь IAJ цаза ^айтарылмас3-6 цатмг йа цуруп (Н. А. I, 87)—г;азо каттиь; ук-ёй цуриб кайтарилмас. Утимли феъллардан ясалган сифатдошларнинг бу форма- си иш-х}аракатдан англашилган фикрни актив ва булишоиз маъносини ифода этади: йэмде327 * (Н. А. Б 57)—емас, 318 arimaz (Ар. 1, 67); арымазЦарымас (Ар. II, 39); арымаз (Ар. IV, 139). 319 kormez (Ар. I, 79); кермазЦкермзс (Н. А. II, 53). 320 todmaz (Ар. I, 60); тоймаз (Ар. IV, 142). 331 С. Е. Малов, ПДП, стр. bilmaz (28); kalmaz (62); umaz (84). КБН, jUL-Zli цатылмаз (7а.); царылмаз (7а.); ) йуримэз (76.); jLe_J эрмэз (76.). 322 МК, II, 68—69-бет; муцазмас (117); ца- р'йимас (101); тэг'иимас (117). КА, тэгмэс (22а.). 323 Задириддин Мухаммад Б о б и р, Бобирнома, Тошкент, I960, булмас (63), цилмас (64); ярамас (70). А. Н. Кононов, Курса- тилган асар, и;1лмас (4); I эрмас (5); 61л- мас (7). 321 Н. А. Баскаков, Курсатилган асар, 429-бет. 328 todmaz (Ар. I, 65); тоймас || тоймаз (Ар. II, 36) 326 kaytarilmaz (Ар. 1,77); цайтарылмас[цайтарылмаз (Н. А. II, 50). 327-328 yjmez> iQmez (Д_ [, 61); йэмэс || йэмзз', ичмас \\ ичмзз (Ар. II, 32). L. '117 152
емайдиган, емайди; zw-мэс328 (Н. А. I, 57) — ичмас, ичмайдиган, ичмайди. Сифатдошларнинг бу формаси утимсиз феъллардан ясал- са, харакатдан англишилган фикр пассив ва булишсиз маъ- нони курсатади. булунмас323 (Н. А. I, 84)—то-' пилмас, топилмайдиган. Хозирги-келаси замон сифатдошининг инкор формаси утимсиз феъллардан ясалса, уаракатдан англашилган маъно субъектнинг узига царашли булади: арымас329 330 (Н. А. I, 67)—тоза булмас, тоза булмайдиган; царымас (Н. А. I, 64) —каримас, каримайдиган. -масЦ-мзсЦ-маз формаси билан ифодаланган инкор маъ- но билдирувчи сифатдошлар узи ясалган феълнинг маъно ифодасига караб, харакатдан англашилган фикрнинг булишсиз холда бирор томонга йуналишини билдиради:. йугурмзс331 (Н. А. I, 87)—югурмас, югурмайди- ган; тэгилмзс332 (Н. А. I, 53) — тегилмас, эриш- мас, тегмайдиган, эришмайдиган. Бу сифатдошлар харакат белгисини билдириб, сифат урнида келади:ф/у;флГ'_,! Kj! LT'_?f егз бил- мэс333 эргз егз вгрзтур (Н. А. I, 26) — илм, йул-йурик билмайдиган кишига билим ургатади; О' У нэч.3 йэр бар эрди сыгишмаз эра (Н. А. I, 48)—канча халки сигишмайдиган (обод) ерлар бор эди. Инкор маъно билдирувчи бу сифатдош от урнида келиб, келишик аффиксларини олади:334 билмэсин (Н. А. I, 93)—билмаслигини; билмэсиндин (Н. А. I, 93)—билмаслигидан. , ' 6) -тач,ыЦ-дачы.Ц-дзч11 аффикси феъл уза- ги ёки негизининг характерига кура хушилиб, хозирги- 329 bulunmaz (Ар. II, 76); булунмас \\ булунмаз (Ар. И, 54). 330 arimaz (Ар. I, 67); арымасЦарымаз (Ар. II, 39), арымаз (Ар. IV, 139). 331 yugurmez (Ар. I, 77); йугурмэз^йугурмзс (Ар. II, 56): p-J йугурмаз (Ар. IV, 161). 332 tegilmez (Ар. I, 59); тэгилмасЦтэгилмэз (Н. А. II, 26); 5 тэгалмаз (Ар. IV, 140). 333 bilmez (Ар. I, 45); билмасЦбилмэз (Ар. И, 7). 334 с. Е. М. а лов, ПДП, стр. 46, 301, 321. МК, 1, 61; А. М. Щербак, ГО, стр. 140—141. 153
ясайди: цылдачы килаётган; туттачы. тутаётган; тэцдзчи тэцдзчи)^ — келаси замон сифатдошини (Н. А. 1, 67) — циладиган, (Н. А. I, 24) — тутадиган, (Н. А. I, тэцэдзчи > । тенглайдиган, тенглаётган. Асарда бу усул билан ясалган ^озирги-келаси замон сифатдоши оз кулланган. Бу сифатдошлар Урхун-Енисей ёдномалари ва асардан олдин ёзилган ёдгорликлар тили учун характерлидир335 336. XI асрларда ^озирги-келаси замон сифатдошининг бу фор- маси истеъмолда булгани учун Махмуд Кашгарий унинг ясалиши .уа^ида анча тухталиб утади337 338. Сифатдошларнинг бу формаси асарда аттрибутив вази- фада келади: цамур тэцдзчи нэц цазадын эрур (Н. А. I, 86) —барча тенглана* диган, тенгланаётган нарсалар таддир туфайлидир. Отлашиб эгалик ва келишик цушимчаларини олгани дол- да учрайди: цылоачыцга (Н. А. I, 67) —кила- диганингга, килаётганингга; d.c^A^lXjj.5 туттачымга (Н. А. I, 24)—тутадиганимга, тутаётганимга. Юкорида зикр этилган учта миоолда сифатдошлар утимли феълдан ясалгани учун ^аракатдан англашилган фикрнинг актив маъносини ифода этади. Асарда -дачы/!-тачы формаси билан ясалган сифатдошлар- нинг кам учраши унинг асарда цис^арган ёки архаик тусга кирганини курсатади. 7) (ы) рлы//-(ы) цлыЦ (и) гли (^//^//^ХГ) аф- фикси838 феъл узаги ёки негизининг характерига кура ку- шилиб келади ва ^озирги-келаси замон сифатдошини ясай- ди: оцуглы. (Н. А. I, 31) — удийдиган, укиётган; йыгыцлм (Н. А. I, 79)—тийиладиган, тийилаётган; кэлигли (Н. А. I, 30)— келадиган, келаётган; тэцзгли (Н. А. 1,34) — тенглайдиган, тенглаётган. 335 Асарда сифатдан ясалган феъл формалари учрайди: тэцэсэ тэцэди (Н. А. 1, 88). 336 С. Е. Малов, ПДП, oltacisan (28); )ацылтачы (28); болт(ач)ы. (33). КБН, туттачы (8а.); jj.au свзлэдэчи (14а,); I_1iaj билдэчи. (14а.). . 33’ МК, II. 53-бет. 338 А. М. Щербак, ГО, стр., 140. МК, 11,61—62-бетлар. ЕАУ (R. R. А), Atebetiil Hakayik, Istanbul, 1951, (notlar), 142. 154
Асарда бу сифатдош формасига ун учтя мисол учраб булардан ун биттаси турли феъл узаги асосида вужудга кел- гандир. Бу форманинг асарда анча ми^дорда учраши сифат- дош ясашда унинг ма^сулдор эканлигини курсатади. Сифатдошларнинг бу формаси ^адимги уйгур хати билан ёзилган ёдномаларда339, XI асрнинг бош^а ёдгорликларида ^ам340 мавжуддир. Эски узбек тилига оид асарларда бу сифатдош формаси истеъмолдан чи^иб, унинг урнига бошка грамматик шакллар Кулланган. -рлы! 1-цлы1 /-гли!I-кли аффикси билан ифодаланган ^о- зирги-келаси замон сифатдоши отлашиб, бош келишик формасида келади: ЗА?’ бациллы оцуглы асыг алсу тпэб (Н. А. I, 31) — биладиган, уцийдиган фойда олеин деб; с£1ХЭ cXL.Xaj тэцэгли тэцэди биликниц пгэцин (Н. А. I, 34)—тенглайди- ган илмнинг уз тенгига караб тенглади. Бу форма билан ясалган сифатдошлар ^аракат белгиси- ни англатиб аттрибутив маънода келади: cillxJ оцуглы кишиниц сэвунсун otgaHbi (Н. А. I, 26)—укийдиган кишининг жони севинсин; л быдаътььн ймгыцлы. киши цалмады (Н. А. I, 79)—Бидъатдан узини тиядиган киши колмади. Утимли феъллардан ясалган козирги-келаси замон си- фатдошининг бу формаси каракат белгисини ифодалашда иштирок этади: бэригли (Н. А. I, 56)—берадиган; 1;. ;1ё. цазганыцлы (Н. А. I, 59) — туплайдиган, йига- О’ .. диган. Агар сифатдошларнинг бу формаси утимсиз феъллардан ясалса, каракатнинг бирор томонга йуналиш маъноси мав- жуд булади: кэлигли (Н. А. I, 30) — келадиган, келаётган; пгушугли (Н. А. I, 45) — тушадиган, тушаётган. 8) -куП-^уЦ-гуЦ-ку (_j.cZ/у»)!аффикси феъл узаги ёки негизининг характерига кура кушилиб келади ва зару- рат англатувчи келаси замон сифатдоши ясайди341: 339 С. Е. Малов, ПДП, стр. 127. 3i0 КБН, ^.XAxXxj билигли (7а.). ^ХУаХ^ кэлигли (10а.); Хс туруглы (106.). У 311 А. М. Щербак, FO, стр. 139-140. 155
турку (Н. А. I, 50)—турадиган; кэлгу (Н. А. L 53)—келадиган; тиралгу (Н. А. I, 73)—яшайдиган; сарынку (Н. А. I, 82) —ёпадиган, урайдиган. Асарда бу усул билан ясалган сифатдошларга ун олтита мисол учрайди, уларнинг ярми от ясовчи ва эгалик кушимча- лар ^ушилган хуолда келади. XI—XIV асрнинг бош^а ёзма ёдгорликларида ^ам сифат- дошларнинг бу формаси дулланган342. Эски узбек тилида бу аффикс билан ясалган сифатдошларнинг ^улланиши давом этган343 344. Х>озирги замон тилида шеърий асарларда сифатдошнинг бу формаси учраб туради. Бу сифатдошларга маълум душимчалар кфшилиб, сифат- дошнинг янги бир тури ясалади. -%«//-ад (<_<=>) аффикси: атцучм (Н. А. I, 42) — отувчи, ташловчи; умручы (Н. А. II, 50)—умид. килувчи; еггучи (Н. А. I, 85) — мадтовчи, утка- зувчи, курсатувчи. Учинчи шахе эгалик кУшимчаси: -сы 2) кушилади: баррусы (Н. А. I, 77) —боргуси, боради. Сифатдошнинг бу формаси инкор аффикси билан ^ам учрайди: ынанмаруги .(п. А. I, 50)—ишониш керак эмас, ишонмайдиган. -ру сифатдошининг функциялари куйидагича. Сифатдошлар сифат урнида келиб, аттрибутив маънони ифодалайди: J^Li-l су^З-4 з-5^^ У" свк¥н* кэлгу Полны ахылыц тийур (Н. А. I, 53)—лаънат, сукиш келадиган йулни сахийлик тияди; а .< J jjjy' з-^дЗ-4 цаны, кэнду эзгу каши турку йэр (Н. А. I, 79)—яхши киши турадиган ернинг узи кани? Шахе оти ясовчи -чи аффикси душилиб келган сифат- дошлар бош келишик формасида субъектни ифодалайди: (_y=>y3"Jl LJ LI айа ^укмын ачун таба, еггучи (Н. А. I, 85)—эй, ^укмини дунёга утказувчи, курса- тувчи; JSLz У^2. А 4 амры. бирл» 342 КБН, jPi тирилгу (76.); елмэгу (136.); уЗ тутгу (146.). Кургон таржимаси, № 2008, Узб. ФАШИ, кылру йэр (31а.). з« А. М. Щербак. ГСУ, стр. 149-150. 344 azilmagu (Ар. I, 57); азылмару (Ар. П, 27). 156
тэгэр тэггучи (Н. А. I, 85)—унинг амри билан эришувчи эришади. Бу сифатдошлар предикатив функцияда келади: f й-ырац mypry Иумшац тэб инанмагу (Н. А. I, 50)—йирок туриш керак, юмшок деб ишониш лозим эмас. Учинчи шахе эгалик кушимчасининг бирлик формаси ~сы кушилиб келган сифатдош предикатив функцияда кул- лаииб, келаси замон феълини ифодалайди: башы. барды хайрныц соцы бар- гусы (Н. А. I, 77) —яхшилик, адолатнинг олди кетгач, сун- ги кам кетгусидир. Утимли феъллардан ясалган сифатдошлар актив кзракат маъносини ифодалайди: йэгу (Н. А. I, 47) — ейдиган; сарынгу (Н. А. I, 82)—ёпадиган, урайдиган. Сифатдошлар утимсиз феъллардан ясалса, ундан англа- шилган каракат маъноси пассив булади ёки харакатнинг •бирор томонга йуналишини курсатади: кэлгу (Н. А. I, 53) —келадиган; тирилгу (Н. А. I, 73) —яшай- диган. Сифатдошларда даража курсаткичлари. Сифатдошларда мажуул, узлик, орттирма ва биргалик даража формалари учрайди. Аммо айрим даража курсаткичи олган бундай сифат- дошлар кам кулланган. Маълумки, сифатдошнинг даража курсаткичсиз формаси ан-идлик даража саналади. Асарда учрайдиган камма сифатдошлар даража курсат- кичи билан кела бермаган. Сифатдошларнинг -урЦ-ур; -масП -мэсЦ-маз; мыш, -гэнЦ-кднЦ-ан формалари даража курсаткич- ларини олган. . 1. Мажхул даража курсаткичини олган сифатдошлар узи ясалган феъл узаги ёки негизининг характерига кура -ылЦ -улЦ-ун аффикслари билан ифодаланган. Сифатдошларнинг бу формасида кзракатдан англашилган белги билвосита субъект оркали амалга оширилган булади: (Jb) JCU oAUj' jy- У->. бУ биР свз 0за' Fbi урулмыш масал (Н. А. I, 43)—бу суз (ran) илгари ай- тилган масалдир; LAi цаза цай,- тарылмас катыг йа цуруп (Н. А. I, 87) —казо (ажал) цзт- тик ук-ёй куриб кзйтарилмас; aCjLj йиликсиз сецэккэ сунулмас элик (I I. A. I, 33)—иликсиз сунгакка кул сунилмайди, сукилмайди. 157
2. Узлик даража сифатдошлари узи ясалган феъл узаги ёки негизининг характерига уараб, -ылЦ-илЦ-улЦ-нУ-унЦ-ун аффикслари билан ^осил булган. Бу фор- мада ^аракатдан англашилган белги субъектнинг узига уай- тишини билдиради: Дфд >> ^.CLj Jy- J/J" таваР~ сызга билги тугэнмэс тавар (Н. А. I, 38)—мол-дунёсиз- (киши)га (унинг) илми тугалмас бойликдир (товардир); _/С>1 эгилмэс «орудии ахьр эр эгэр (Н. А. I, 53)— эримас кунгилни сахий киши эрита- ди; ulCU у, ^^5 барилгэн секул- гэн тэрип бэрмэгэн (Н. А. I, 55)—тукилиб, сочилиб, териб бермаган (бировга нарса бермаган киши); сРдч crl6j_s_Jj.S'' алал бигли цаны керунмэс базы (Н. А. I, 81)—^алол яхши (кишилар) цани, (унинг) буйи, (узи) —ку- ринмас. < 3. Орттирма даража сифатдошлари узи ясалган феъл узаги ёки негизининг характерига кура -ур//-рп; -т аффикслари билан ифода этилган: I U15" ила^ий кэчургэн изимеэн кэчур (Н. А. I, 25)— ило^ий кечирган тангримсан кечир; 0_11хДЛ татурмас ашын-да туз достына (Н. А. I, 57) — ошини ^ам, тузини ^ам дустига татитмайди; _piAs cXJL цазалар буруткэн баратцан малик (Н. А. I, 86) —уазо, ажални бош^арган, (^аётни) яратган подшо^ —эгамсан. 4. Биргалик даража сифатдошлари феъл узаги ёки не- гизига -ш аффикси кушилиб ясалган. Сифатдошлар- нинг биргалик даража курсатган формасига асарда бир мисол учрайди, <5_Ф нэчэ бэр бар эрди сыгышмаз эри (Н. А. I, 48) — хал^и сигишмайдиган бир цанча обод ерлар (жойлар) бор эди. РАВИШДОШЛАР Асарда равишдошлар345 дозирги замон узбек тилидаги каби, каракатнинг ^олатини ифода этади, сон, шахе билан 346 346 С. Е. Малов, ПДП, стр. 47, 127, 301; А. М. Щербак, ГО, стр. 157—162; С. М. Муталлибов, МЛТ, 59—60-бетлар. аф.С'Щл /cl «.j . Дс .'(ДИЛ № 2311, Узб. ФАШИ; 85—96-бетлар. ’Т58 ' . . . . -
тусланмайди ва синтетик феълларнинг биринчи гргсмини таш- кил этади. Феъллар каби равишдошлар даража билдиради, булишли ёки булишсиз формада келади. Равишдошлар шахе, сон, замон ифода этувчи феъллар билан бирга гапда э?ол вазифасини бажаради. Хушма гапларда равишдошлар эргаш ran кесими функция- сини утайди. Равишдошларнинг шахе, сон ва замонга булган муносабати синтетик феълнинг иккинчи, асосий элементи ортали англа- шилади. Айрим равишдош формаларининг шахе, сон ва замон- га булган муносабати предикатив маъно билдирувчи преди- катив богламалар ёки кумакчи феъллар оркали ифода этилади. Асарда равишдош формалари, бир томондан, XI—XIV аср- лардаги ёдгорликларга як;ин турса, иккинчи томондан, ^озирги замон узбек ва бош^а туркий хал^ тиллари билан богланади. «Хибатул ^а^ойикр>да ХуйВДаги равишдош формалар учрайди. 1) -a/j-э аффикси феъл узаги ёки негизининг ха- рактерига мувофик кушилиб равишдош ясайди: (Jib баца (Н. А. I, 34)—ба^а; I л.. йыА1 (Н. А. I, 32)—йига, тия, тута; d.a.V' кэчэ (Н. А. I, 46) —кеча; билэ (Н. А. I, 93) — била. Бу равишдош формаси Урхун-Енисей обидаларида346, уйгур ёзуви ёдгорликларида346 347, XI —XIV аср ёдномалари- да348, эски узбек тилида ёзилган асарларда349 мавжуд. Хо- зирги замон узбек тилидаги „кура, била туриб“ каби суз- ларда равишдошларнинг бу формаси са^ланиб келмоцда. Равишдошларнинг бу формаси кумакчи феъл турур билан ёки ёрдамчи феъллар билан ^озирги замон феъли маъно- сини ифода этади: лЭлУ* oUUj.S' q.aJ| анын кундэ арта турур бу бидаъ (Н. А. I, 79)—шунинг билан кунда бу бидъатлар ортмоцда; UL баца кергил эмти уца сынайу (Н. А. I, 34)—энди укиб, синаб бокиб кургин. 346 В. М. Насилов, ОП, стр. 46—48. 347 С. Е. Малов, ПДП, стр. kiita tururlar (155), адыра, бдура са- Кыкып (175). 348 МК, 1, ака турур, кика турур, бака турур (103). 343 А. М. Щербак, ГСУ, стр. 167-171. 159
C>yj IAaj йыга тут (H. А. I, 39)—тий, саклан; JU yj jL Ij byl UaLj" бу мал кэлсэ арта барур баз кэчэ (Н. А. I, 46) —бу мол келса ортиб боради ва яна fo- йиб булади. Бу равишдош формасининг мустадил кесим вазифасидй келиши характерлидир; бунга юкоридаги мисолнинг охир- гиси таркибидаги кэчэ равишдошини курсатиш мумкин. Равишдошларнинг бу формаси хол вазифасини бажаради: L-.A.S" cJUaJ! айайын мэн аныц жува- бын кэсэ (Н. А. I, 61)—мен унинг жавобини кескин айтайин. 2) -у//-Г//-йу//йу//-ув//-Нуу//уг)^!//л//^,1) аффикси феъл узаги ёки негизининг характерига кура кушилиб равиш- дош ясайди380: кетру (Н. А. I, 54) —кутариб//кута- ра; j дУу улашу (Н. А. I, 84)—улашиб//улаша (тухтов- сиз); тэйу (Н. А. I, 'Щ-дебЦдея-, сынайу (Н. А. 1,34)—синаб//синай; ±Myf Kyb yj l£J..o у j jyj I айув (айуу) бэр мэцэ бу нэгугэ кэрэк (Н. А. 1, 65)— менга айтиб бер бу нимага керак; of jj» ъубл хдрыслык; (цылувмув) цылуумуу муны эзгурэк (Н. А. I, 66) — Харислик килиб кун кечириш тубдан яхши буладими? Бу усул билан ясалган равишдошлар XI асрнинг бошка ёзма ёдгорликларида кам кУлланган351- Равишдошларнинг бу формаси синтетик феълнинг составила етакчи маъно билдирувчи элемент булиб келади. Иккинчи элемент замон, шахе сон билан ифодаланиб, биринчи элементнинг замон ва бошца грамматик маъноларга булган муносабатини кур- сатади: ва-бал кетру барды, узэлз секуш (Н. А. I, 54)—сукиш ва лаънат сари гунох кутариб борди. LTyb j.j айуу (айув) бэр мэцэ бу нэгугз кэрэк (Н. А. I, 65) — менга айтиб бер, бу нимага керак? 3) -бЦ-ыбЦ-ибЦ-убЦ-уб; -пЦ-ыпЦ -u.nlрупЦ-уп ^\Ц^Ц ^H^yAll^llt-j аффикслари феъл узаги ёки негизининг 350 351 * 350 В. М. Н а с и л о в, ОП, стр. 46—48; А. М. Щербак, ГО, стр. 158. 351 КБН, yjj.j болу (10а.); у^_ yj\ айу бэр (14а.); К9~ РУ (156.). ' 160
характерига кура душилади ва равишдошлар ясайди3*2. тэб (Н. А. I, 31)—деб; билиб\ (Н. А. I, 36)—би- либ; кемуб (Н. А. I, 37)—кумиб; cjjjjJ» цойуб* 353 (II. А. I, 44)—дуйиб; тэп (Н. А. I, 30)—деб; бэтитиб (Н. А. I, 22)—етказиб; ^>41— санып (Н. А. I, 39) — уйлаб, санаб; /fony/г354 (Н. А. I, 46) — туриб; керуп (Н. А. I, 51)—куриб. Бу форма билан ясалган равишдошлар асарда куп учрай- ди. Урхун-Енисей обидаларида355, XI—XIV асрнинг бошда ёзма ёдгорликларида356 эски узбек тилида357 равишдошлар- 1шнг бу формаси кенг дулланган. ^озирги замон узбек тилида бу равишдош формасининг фонетик вариантлари дисдарган долда, кенг равишда дулланмодда. Бошда туркий халд тилларида хам унинг дисман фонетик узгаришга учраган формаси мавжуддир358 * 360. Асарда бу равишдошларнинг инкор формаси мавжуд эмас. Бу хил равишдошлар мураккаб феъллар таркибида биринчи элемент сифатида келиб, асосий маънони ифода- лайди. Бундай феълларнинг иккинчи элемента эса тус (вид) ифодасини акс этдиради. Синтетик феъл таркибида келган равишдош формасининг шахе, сон, замон ифодаси иккинчи элемент ордали берилади: у цалур сабр изиси савабын тутуб353 (Н. А. I, 71) — 'Сабрли киши (эгаси) савобини тутиб долади. Бу форма равишдош конструкцияни ташкил этиб, турли маъноларни ифодалайди: ujj.j арцыш узады цопуп330 бол тутуб (Н. А. I, 46) — олдинги карвон туриб, йулга тушиб узаб кетди; Jj.j 362 А. М. Щербак, ГО, стр. 159—160; А. К. Боровков, Очерки .истории узбекского языка (сов. восток. Ill) М. — Л., 1958, стр. 207. збз kodup (Ар. I, 53). 334 цобуб; цобуб (уйг) (Н. А. II, 21). 353 В. М. Насилов, ОП, стр. 48—49. ззв ДБН, суйурцаб (76.); jJj.j болуб (8а.); <_jjJjj цолуб (8a.); ту руб (86.). ДА, ooi дэб (17a.); <_>jj jj тутуб (20a.); кэлтуруб (226.). зб’ A.'M. Щербак, ГСУ, стр. 172—173. збз A. H. Кононов, Грамматика современного турецкого литера- турного языка, М. —Л., 1956, стр. 474—476. 369 yiidup (Ар. I, 69); йузуб (Ар. II, 43). 360 г^обуб, чобубМцопуп (Н. А. II, 21). 11-241 161
jcl.... cUj'Lv этэр болсац. ишни ca~ ннпж caFHbtn362 эт (H. А. I, 73)—ишни циладиган булсанг, уйлаб, улчаб кил. Предикатив богламалар ва кумакчи феъллар билан бир- галикда равишдошларнинг бу формаси предикатив функ- цияда келади: f Д ‘т’А-А* **-4-^ айыбца. цобубтур халайъщ ара (Н. А. I, 94)— халойик орасида айбга кУйиб- дир. Равишдошларнинг -тэбЦ-тэп формаси синтактик жи- хатдан боглама вазифасида келади, бунда равишдош. эргаш. ran конструкциясини бош гапга ^боглайди. Бу хил эргаш гаплар сабаб ёки максад ифодалайди, ёхуд эргаш. ran бош. ran мазмунини тулдириш учун хизмат килади: cf-lAif ^3 j-.-Iji аныц Нады бирлэ ачун толсу. тэп (Н. А. I, 31)—унинг ёди билан дунё тултан деб. eAJ dALo JxAaAJ эшиткил билик- лик нэгу тэб амур (Н. А. I, 38)—илмлик (киши) нима деб сузлайди, эшитгин. t£6i’ райльщ тэп айма азуц йоцлукым (Н. А. I, 47)—озик-овкат йуклигини камбагаллик деб айтма. 4) -ыбан (JLJ) аффикси феълнинг каттик.артикуляция-, ли узагига кУшилиб равишдош ясаган. Бу усул билан ифодаланган равишдош формаси бир ерда учраб,. равиш- дош конструкцияни ташкил этади. Равишдошнинг бу фор- маси маъно ва функция жихатидан равишдошларнинг -ыбЦ-иб формасига якинлашади: OUVib i-Д-Й Jjf ол анда йатыбом бэрур саныны. (Н. А. I, 59)—у унда (гурда) ётиб, хисобини беради. Бу форма XI—XIV асрнинг бошка ёдномаларида ва эс- ки узбек талида ёзилган асарларда учрайди363. 5) -матын аффикси феълнинг каттик узагига кушилиб, равишдош косил килади. Бу форма, асарда бир ерда учрайди, кадимги Урхун-Енисей, уйгур ёзуви обида- ларида364, XI—XIV асрнинг бошка ёдгорликларида360 хам зм Ар. I, 70, saknip; Ар. IV, 154, .1 A,.. саныбЦсагныб; (Н. А. II, 41). «и А7 М, Щербак,ТО, стр. 160; ГСУ, стр. 173-174. . 364 g. Н о с и л о в, ОП, стр. 49—50, С. Е. Малов, ПДП,. СТР'зм,2Щу асар, ЗО’-бет; А. М. Щербак,. ГО, стр. 160-161. 162 ' Ml 11 'А
кулланган. Бу аффикс билан тузилган равишдош формаси феълдан англашилган ^аракатнинг сабабини билдиради ва равиш коли вазифасида келади: U \£UJLj биликсиз нэ айса айур уцматын (Н. А. I, 37) — илмсиз (киши) тушунмовчилик туфайли нима деса, дея беради. 6) -уцча (L&Cijf) аффикси феълларнинг ^аттик узаги асосида ясалган сифатдошларнинг -ур формасига: Кушилиб равишдош ясайди. Бу усул билан ясалган равиш- дош формаси асарда кам учрайди. Равишдошларнинг бу формаси асосий уаракатнинг амал- га ошишга каДаР булган моментини курсатиб, пайт равиши. булиб келади: У луг болдугуцча тузунрэк болу б, Улугца кичиккэ сылы.% тут сезуц (Н. А. I, 71)—сен улуг мартабали булганингга каДаР, ту- зукрок, яхши характерна эга булиб, катта, кичикка ширин; сузла. 7) -унчэ (laJjQ аффикси феълларнинг юмшок Узаги асосида ясалган сифатдошларнинг -уг формасига кушилиб равишдош ясайди. Асарда равишдошларнинг бу формаси кам асосий даракатнинг амалга ошишигача булган: моментни билдиради ва пайт эргаш ran кесими вазифасида келади: ^.JЛЛ уУ'рЛ?' Л Л' кени кэлтугун- чэ хайир кэткулук (Н. А. I, 77)—тугрилик, адолат кел- гунча, яхшилик кетгусидир. z ТАСДИЦ ВА ИНКОР МАЪНОСИНИ ИФОДАЛОВЧИ «БАР» ,ВА «ЙОК» СУЗЛАРИ Асарда тасдик ва инкор маъно билдирувчи бор ва1 йоц сузлари366 учрайди. Бу сузларга -лыцЦ-лыр-лур)) 1аффикси кушилиб, мавкум маъно билди-- рувчи от ясалади: ^J^Lj барлыр (Н. А. I, 19) —борлик„ мавжудот; 6 у йоцлур (Н. А. I, 47)—йуклик. зев А. М. Щербак, ГО, стр. 142; ГСУ, стр. 140-141. - г . s
Келтирилган мисолда бу сузларнинг от ёки от урнида келганлиги куринади. „Хибатул дацойид“да бу сузларнинг бошда грамматик формалари булган куринишлари учра- майди. Купинча, бу сузлар предикатив функцияда келиб, суб- ектнинг мавжуд булиши ёки булмаслигини ифодалайди. ((УЗЬ) Lj3 J.J _jU бу кун бар барин боц бу дунба нэци (Н. А. I, 48)—бугун бор, эртага бу дунёнинг нарсаси йуд. £3.JJJj! (3_>- <_Ркам ол боллур эреэ аныц боли йоц (Н. А. I, 80)—кимнинг йули булса, унинг йули йуд. Равиш категорияси367 бошда куп мустадил суз туркум- лари каби асар тилида купинча синтактик функциясига кура белгиланади. Иккинчидан, адвербиализация (равишланиш) додисаси дам мавжуддир. Бошка суз туркумларининг равиш- лашиш зодисаси купроц сифатларда юз берган. Булак суз тур- кумларида равишга утиш сифатларга нисбатан камрод учрайди. Асарда равиш категориясини ифода этувчи алодида сузлар зам мавжуд. Бу типдаги сузлар лексик-семантик жи- датдан равиш саналади. Уларнинг таркибида, тарихан кушим- чалар мавжуд булса зам, аммо асар тилида улар яхлит бир сузни ташкил этиб, бутунлай равиш категориясига утгандир. Шунингдек, равишларнинг грамматик усул билан ясалиши зам мавжуд. Грамматик йул билан равишларнинг ясалиши суз ясовчи аффикслар ордали ифода этилади367. Асарда учраган равишлар лексик томондан XI—XIV аср- лар учун хос хусусиятга эга. Булардан баъзилари бизгача етиб келган, айримлари эса истеъмолдан чиддандир. Туркий халд- лар XI—XIV аерларда бошда халдлар билан ядин алодада булиб келгани сабабли, чет халдлар тилидан кирган баъзи сузлар равиш сифатида дулланган. Баъзи равишларнинг ясалиши жидатидан истеъмол дили- наётган даврига нисбатан морфологик булакларга булиниши- ни белгилаш мумкин ёки уни анидлаш имконияти булмайди. Морфологик булакларга ажралмайдиган туб ёки содда равиш- лар тарихан ясама булиши мумкин. Асарда ясама равишлар грамматик усул билан ясалгандир. Туб равишлар. Асарда туб равишлар кам миддорда уч- райди. OtV кэз (Н. А. I, 21)—бутунлай, яхши, жуда; цач (Н. А. I, 22)-куп, анча; cOib тэц (Н. А. I. 33)-тенг; 387 Э. В. С е в о р т я н, К соотношению грамматики и лексики в тюркских языках, М„ 1952, (сб. стат), стр. 307—308. А. М. Щербак ГО, стр. 175. 164/
эмти (H. А. I, 34)—энди, козир, шу он; сщыр™ (II. А. I, 41)—огир, басик; djj бут (Н. А. I, 41)—бутун, бутунлай, туда; j| аз (Н. А. I, 42) —оз, кам; jS" ^кени (Н. А. I, 43)—тугри, холис; уш (Н. А. I, 88)—энди; цэртув (Н. А. I, 73) — тугри, чин. I. Морфологик йул билан ясалган равишлар. Морфоло- гик усул билан равишларнинг ясалиши суз ясовчи аффикслар ортали вужудга келади. Бу йул билан ясалган равишлар асар- да куп учрамайди. 1)-а//-э (|) аффикси феъл узаги ёки негизининг харак- терига кура кушилиб келади ва каракатнинг давомли эка- пини, интенсив маъносини билдирувчи равишлар ясайди369. jj-~> IjjI as?370 сезлзмз (Н. А. I, 72)—тез гапирма. .ад371 —тезла, шошил; fj-J эвз — тез. ОЬ йан — ён, жуна, юр; UU йана (Н. А. I. 20) — яна. 2)- ад (Ц.) аффикси юмшок айтилувчи отларга куши- либ, ^аракатнинг кандай булишини билдирувчи равишлар ясайди372: )Lj тилэкчз тирил (Н. А. I, 80) — истаганча яша; LJj.sAj.S'" кецулчз цылын (Н. А. I, 80)—истаганингга кура уз кунглингча яша. 3) -л (J) аффикси феълнинг юмшок узаги ёки негизи- га кушилиб, харакат белгисини билдирувчи равиш ясай- ди373. Асарда бу усул билан бир ерда равиш ясалган. jIЛГтугзл эксалйур (Н. А. I, 48)—тугал уз- гаради, камаяди, эскиради. Ку; туга—туга, охирига ет; ту гол —бутунлай, тугал. 4) -лз (У) аффикси374 юмшок айтилувчи отга кУшилиб, ,\аракатнинг колати ва белгисини ифодаловчи равиш ясайди. Г>у аффикс билан ясалган равиш бир ерда учрайди: тириклз йитук (Н. А. I, 34) — тиригича уликдир. зов isiz (Ар. I, 52); эсиз (Ар. II, 16). зоо П. М. Мелиоранский, АФТ, стр. 79; С. М. Муталлибов, МЛТ, 56-бет: А. М. Щербак, ГО, стр. 177. зто ivip (Ар. I, 69); эвиб (Ар. II, 43); (_ijJ эвуб (Ар. IV, 53). 3” С. Е. Малов, ПДП. стр. 366. з’з А. М. Щербак, ГО, стр. 177. С. М. Муталлибов, МЛТ, йй-бЗ-бет. А. II. Кононов, Курсатилган асар, 158-бет. 3’3 С. Е. Малов, ПДП, стр. 191. 37* А. М. Щербак, ГО, стр. 177; С. М. М у та л л и б о в, МЛТ, ГЩ бет. 165
’5) -ы аффикси феълнинг цаттик артикуляцияли узагига кУшилиб, ^аракат белгиси ва колатини билдирувчи равиш ясайди375: чекэрди цозы (Н. А, I, 35) —-куйи туширди, кайдади. цоз—куй, тушир; <_р .цозы—цуйм., тубан, паст. 6) -у (jf) аффикси феълнинг узагига кушилиб, кара- катнинг колатини билдирувчи равиш ясайди376. LJLs" гетру кэлсэ (Н. А. I, 73)—якиндан (нима иш) тугри келиб Колса: втур—утказ> jjj.jjf етуру> етру шакли кискарган колда мавжуддир. II. Равиш урнида келган сузлар. 1. Сифатлар равиш урнида келади: цаты? .цизлэ (Н. А. I, 44) — каттик яшир; екуш. кермэгил »(Н. А. I, 72)—куп курмагин. 2. Киёсий даража билдирувчи сифатлар кам равиш ва- гзифасини уташи мумкин: _/jy> эдиэрэк тутар (Н. А. I, 26)—юкорирок тутади; q-JL. узарац са- цын (Н. А. I, 74)—узокрок тур. 3. Арабча сузга нисбат ёйи уушилиши оркали ясалган сифатлар равиш урнида келади: _/jyi тутар усма- мый (Н. А. I, 27) — Усмондек говори тутади. 4. Айрим отлар равишлик вазифасини бажаради: j~ jjf тутар чин ануширваний (Н. А. I, 27)—Ану- шервондек тугри, холис тутади. 5. Равишдошларнинг -э (д) аффикси билан ифодаланган формаси равишлашиб келади: д^хГ -^1, cilCJl .айайын мэн аныц жувабын кэсэ (Н. А. I, 61)—мен унинг жавобини кескин айтайин. 6. Кадимги восита келишиги аффикси -ын11~ин Qjjf) -билан ифодаланган баъзи сузлар равишлашади:^^^.; f сэни тэркин эсиз цылыглык; цылур (Н. А. I, 75)—сени тезлик билан ярамас уиликлик килади; <_>jd(L4bLi^ болса иарььн .%озуб бардуруц (H. A. I, 83)— эртага куйиб кетганингда (улганингда) аччик булади. г’ь А. М. Щербак, ГО, стр. 177. 876 Шу асар, 177-бет.
7. Тартиб Сон формаси равиш урнида кулланади: ^IaCI Kjja q.—_jU экинч бар цылур-сэн муцыр- мэн муца (Н. А. I, 20) —иккинчи бор тирилтирасан, бу ига икрорман. Шунингдек, урин-пайт келишиги формасидаги суз маъно ва функциясига кура, равиш вазифасини бажаради: ^aJI (PUaj luuy" аны,н кундэ арта турур бу бидаъ (Н. А. I, 79) — бу бидъатлар шунинг_ билан кунда ортиб бормокда; Jjf ол ан^а йатыбан бэрур саныны (Н. А. I, 59)—у ерда (гурда) ётиб кисобини беради. Равишларнинг маъно томондан турлари. Асарда равиш функциясини бажариб келган сузлар ^аракат ёки холатнинг белгиси, даражаси, микдори, пайти, полати ва бошка маъ- ноларини ифода этади. Шунга кура, равишлар куйидаги турларга булинади: 1. Белги ёки холат равишлари: j.a~, OLaIaj c£1a!sSXaj еШи Jl>Ui биликлик биликсиз цачан тэц болур (Н. А. I, 33)—илмли ва илмсиз канон тенг булади. 2. Даража равишлари: ОК квРэР- сэн муны цэз аца (Н. А. I, 21)—буни курасан жуда яхши англа; аныц зикри тацсуц эдиз цалсу тэп (Н. А. I, 30) — унинг хотираси мащхур, юксак даражада колсин деб. 3. Микдор равишлари: О-ОЛ (jOLLAi эшит эмди цач байт ^абиб фазлытын (Н. А. I, 22)—энди Эшит, кабиб фазли какида куп байт; “JKjbj.f' OUjjj.— кузэзгил тилицни аз цыл свзуц (II. А. I, 42)—кани, тилингни кузат, сузингни киска кил- 4. Пайт равишлари: j_>LLa^ 1Д,1 баца кергил эмти уца сынайу (А. А. I, 34) — энди уциб синаб баца кургин; cjUK анын уш чыцартым бу туркчэ китаб (Н. А. I, 88) — шу- нинг билан, энди бу туркча китобни (ездим) чикардим. ЕРДАМЧИ СУЗЛАР Асарда ёрдамчи сузлар синтактик муносабатларни ифода- лшп учун хизмат килади. Синтактик функция бажаришлари жидатидан асарда учраган ёрдамчи сузлар XI—XIV асрда 167
ёзилган адабий ёдгорликлардаги дулланган ёрдамчиларнинг хусусиятларига я^ин туради. Асарда ёрдамчи сузлар архаик. ва неологик хусусиятга эга булган. «^ибатул ^а^ойш$»даги ёрдамчи сузлар: кумакчилар, бог- ловчилар ва юкламалардан иборат. Кумакчилар. «^ибатул ^а^ойи^»да кумакчи377 сузлар функ- циясини айрим мустакил суз туркумлари ва кумакчи вазифа- сини бажарувчи махсус сузлар бажаради. Кумакчи функциясида келувчи айрим суз туркумларида- маълум грамматик формалар сацланган булади. Бундай ку- макчи сузлар бош^а грамматик функцияларни ^ам бажара- беради. Асарда кумакчи сузлар функциясини ифода этувчи. ало^и- да сузлар мавжуд булиб, бундай сузларда суз ёкш форма, ясовчи белгилар булмайди. Баъзи кумакчи сузлар маълум* грамматик формада шаклланган булади ва асар ёзилган давр- нинг тил хусусиятини саклайди Шунингдек, XI—XIV асрнинг маълум бир асарида мустацил кумакчи функциясида келган сузлар тарихан узгаришга учрамаган деб фикрлаш.^ам х.аци- Катга тугри келмайди. Кумакчи сузлар турли грамматик функцияларга, лексик- семантик хусусиятларга кура, асарда макон (локатив) кели- шикларини ифода этиб келади ^амда сабаб, ма^сад, натижа; ва бош^а маъноларни билдиради. Асарда дуйидаги кумакчи сузларни учратиш мумкин: I. ара (Н. А. I, 30, 54. 57, 94)—ора, аро. Бу кумак- чи суз урин-пайт келишиги вазифасида келади ва турли маъноларни ифода этади ва маълум даракат ёки ^олатнинг кайси со^ада руй беришини ифодалайди: Кэзинги кэлигли киишлэр ара, Аныц зикри тацсук эдиз калсу тэп (Н. А. I, 30)—кейинги келадиган кишилар орасида унинг хотираси маш^ур, юксак булсин деб. Айибка цойубтур халайиц. ара Галат маъанисын айтмыш йана sn С. М. Муталлибов, МЛТ, 119— 120-бетлар; А.М. Щербак,. ГО, стр. 182—190, ГСУ, стр. 189—199. А. Н. Кононов, Курсатил- ган асар, 156—158; К- Каримов, Курсатилган асар,, _23—24-бетлар.’ 168
(II. A. I, 94)—яна хато маъносини айтибди ва халойид ора- сида айбга дуйибдир. II. ичрэ (Н. А. I, 19, 37)—ичра, ичида кумакчиси урин-пайт келишиги урнида келиб, даракат ёки долатнинг руй бериш урнини курсатади: булур бир нэц иярэ далиллар мыца (Н. А. I, 19)— бир нарса ичида минглаб далиллар мавжуд; cilxlxj (Jjj jjU Iбиликсизлик ичрэ хайир йоц дэди™ (Н. А. I, 37)—илмсизликда яхшилик (булмайди) йуд деди. Ш. бирлэ, билэ (Н. А. I, 24, 26, 32, 37, 46, 84, 85, 86, 87)—билан кумакчиси восита ва биргалик маъ- ноларини ифода этади. 1. Восита маъносида келади: билик бирлэ билнур саъадат Полы. (Н. А. I, 32) — илм ордали саодат йули билинади; JlCj llSb каза бирлэ санчлур азацца тикэн (Н. А. И, 86) — дазо, таддир билан (ордали) оёдда тикан киради. 2. Биргалик маъносини билдиради: >L_j U*JJ— асал цайда болса билэ эриси (Н. А. I, 84)—асал даерда булса, унинг билан ариси бирга булади; _/JjI ^УД-о унар бирлэ давлат бэргил ма нэци™ (Н. А. I, 84) — дунар билан давлат ва маблаг (нарса) бергин. IV. учун (Н. А. I, 30)—учун кумакчиси жуналиш келишиги функциясида келиб, мадсад маъносини ифода- лайди. O_1J Дад ыспахсалар бэк учун бу китаб м Чыцартым ачунда аты цалсув тэп ; (Н. А. I, 30)—бу китобни дунёда Дад Спо^солорбекнинг оти колсин деб (ёздим) чидардим. Асарда бу кумакчи суз кам дулланган. 378 тэди, (уйг.) тэда (Н. А. II, 16; Ар. III, 76); yldl (Ар. I, 50); йидиЦаити (Ар. II, 13); дэди (Ар. IV, 129). 379 ма нэци (Н. А. II, 48, Ар. III, 109); бирикмэклиги (Ар. И, 54); birikmekllkl (Ар. I, 76). 169
V. таба (H. А. I, 85) — сари кумакчиси жуналиш келишиги урнида кУлланиб, натижа, ^аракат ёки ^олатнинг йуналиш урнини курсатади: Lj фуИ *? айа ^укмын ачун таба еггучи (Н. А. 1, 85)—эй зукмини дунёга утказувчи, таркатувчи. Бу кумакчи суз бир ерда учрайди. jjClj табару (Н. А. I, 61) —кумакчиси жуналиш келишиги функциясини бажариб, каракатнинг йуналиш то- монини ифодалайди: eitjf улур- лур табару элик сундуруц (Н. А. I, 61) — улуглик сари кул сунганингдир. Табару кумакчиси бир ерда кУлланади. VI. yfyf узэлэ (Н. А. I, 54) —кумакчиси асарда фа^ат бир ерда учраб, жуналиш келишиги маъносида келади ва ^аракат ёки ^олатнинг нима буйича руй беришини англа- тади: Jbj вабал кетру барды узэлэ секут (Н. А. I, 54)—сукиш лаънат сари гуно^ кута- риб борди. fjjJ уз? (Н. А. I, 43)—узра, уза кумакчиси урин-пайт келишиги урнида келиб, узала кумакчисининг варианта са- налади: Jjjf Jy у^ LjL- кэкур сэн ма умруц кенилик узэ (Н. А. I, 43)—сен умрингни тугрилик- да утказ. VII. Q-j-ПГ' кэндин (Н. A. I, 36)<Qj-tLj-iV кэзиндин)— кейин кумакчиси пайт маъносини билдиради: (j.j билиб этэр ишни екунмэс кэндин (Н. А. I, 36) —ишни билиб килади, кейиндан укинмайди. VIII. соц (Н. А. I, 48) — сунг кумакчиси асарда отлашган колда учрайди: Jjf ^уфу.^, цамуг абаданныц %араб ол соцы (Н. А. I, 48) — барча ободоннинг сунгги харобликдир. IX. (iLjf ец (Н. А. I, 18) — олдин кумакчиси чи^иш ке- лишиги урнида келиб, пайт маъносини билдиради: ЬЗу сэниц ра^матыцтын у мар-м эн ец - э (Н. А. I, 18)—энг олдин сенинг ракматингдан умид Киламан. (-ец кумакчисига кушилиб келган -э товуши вазн талабига кура орттирилган). Богловчилар. Асарда богловчилар380 .уюшиб келган ran булакларини, содда ва КУшма гапларни, эргаш гапларни, суз бирикмаларини синтактик жи^атдан боглаб келгандир. 380 А. М. Щербак, ГО, стр. 194-195; ГСУ, стр. 204-210; А. Н. Кононов, Курсатилган асар, 159-бет.
Синтактик функциясига кура, асарда тенг богловчилар ва тобе ёки эргаштирувчи богловчилар мавжуд, «Хибатул задойид»да ‘дуйидаги тенг богловчилар учрайди. у ^ам (Н. А. I, 21, 26, 37, 53, 70, 87)— ^ам, ва; ва (Н. А. 1,50)—ва, зам; Ц, маЦ-мэ (Н. А. 43, 84) — зам, ва, ёки, ё; Ъ йа (Н. А., 1,51, 69, 87)—ё, ёки, ёхуд; Ь‘ <aj нэ (Н. А. I, 34, 35, 36, 37, 59, 61, 73)—на, ё, ёки, ёхуд; дь AjU йана (Н. А. I, 24)—яна, тагин, зам; ва лэкин (Н. А, I, 27, 66) — ва лекин, лекин, аммо, бироз, шунингдек; Y^aj •бирлэ (Н. А. I, 46)—билан кумакчиси зам баъзан богловчи функциясини бажариб келган. Асарда тенг богловчилар маъно ифода зилишларига, син- тактик вазифаларига кура, бириктирувчи ва айирувчи боглов- чиларга булинади. 1. Бириктирувчи богловчилар: д биликликни егди аж,ам ^ам араб (Н. А. I, 37)- f илмликни ажам зам, араб ма^тади; ДЬ йазар цол ъучар тэк йана тэрк цачар (Н. А. I, 51)—ёзадиган, очадиган кул зучгандек булади яна тезда гойиб булади; 23 у <_aaJ Yj-aj козам бирлэ тэб тут царын тоцлуцын (Н. А. I, 46) — кийим билан корин тукдигини деб иш тут. 2. Айирувчи богловчилар: yJliU ^а-, yj}U <U yf ,аны нэ халайиц сэвэр нэ халиц (Н. А. I, 59)—уни на ха- лойик, на тангри севади; у,уф Cj йарынры булут тэк йа туш тэк халы (Н. А. I, 51) — базорги булутдек ёки тушдек холидир. Тобе ёки эргаштирувчи богловчилар асарда кам учрай- ди, улар куйидагилардан иборат: y"f эгэр (Н. А. I, 63)— агар; yij цалы ёки yti халы (Н. А. I, 38, 52, 71, 89)— агар; кам (Н. А. I, 59)—ки: UC 1^1а=- цалы. чыцса бэктэ тишицни. сыйур (Н. А. 1,38) — агар(тилинг) чи^са, тишингни синдиради; Y J.a5^Yj_j.au . L. халы сбзлэсэц сез балиб свзлэгал (Н. А. I, 52)—агар суз судласанг билиб гапиргин; ^5^03 (_5JL1a~*CjJjl ол эрким^ улуксынды мэн - мэн * 381 j-> I эрки (Ар. IV, 143). 171
дэди382 (Н. А. I, 59)—у (хар) кимики улугсинди, манманлик. Килди (мен-мен деди). Юкламалар. «Хибатул ^а^ойиц»да XI—XIV асрлар учун характерли юкламаларни383 учратиш мумкин. Бу юкламалар асарда узига хос хусусиятни касб этади. Бу юкламаларнинг айримлари хозирги замон узбек тилида сазуланган, баъзилари етиб келмаган ва унинг урнини ва функциясини бошз^а янги: формалар эгаллагандир. Асарда куйидаги юкламалар учрайди: \.лмаЦ-мэ (Н. A.I, 25„ 45, 63) —хам; мууЦ-муу (мув//мув) (Н. А. 39, 66) — ми; 0> даЦ-дэ38* (Н. А. I, 55, 57) — хам; тэк (Н. А. I, 33, 43, 52, 69)—дек; ек (Н. А. I, 31)—оз;, КУ, ку. Бу юкламалар сурок, таъкид, киёслаш, ухшатиш маъно- ларини ифода цилади. 1. Сурок билдирувчи юкламалар: хирадлыц-му(в) болур тили буш киши (Н. А. I, 39)—тили аччиц, тазабли киши аклли буладими? 2. Таъкид билдирувчи юкламалар: дё A. (Jf f бэлэк эттим аны шарымса мэн -ек (Н. А. I, 31)— мен уни шохимга совга килдим-ку; Ki— 1-~_/ <—»Gl> fjJ— байат бэрди эреэ сэцэ сэн-дэ бэр (Н. А. 1,55)—танг- ри сенга берган булса, сен хам бер. । 3. Киёслаш—ухшатиш англатувчи юкламалар: (-Pte. 21GA1 j... <aUJLj j.... биликсиз йиликсиз сецэк тэк халы. (Н. А. I, 33)—илмсиз (киши) иликсиз сунгакдек бушдир; j,jL ^Ab^L йарынсы булут тэк йа туш тэк халы (Н. А. I, 51)—бахорги бу- лутдек ёки тушдек холидир. Ундовлар. Асарда ундовлар385 жуда кам микдорда уч- райди. Бу ундовлар хис, хаяжон, туйгу, таажжуб ва бош- Ка маъноларни ифода этади. „Хибатул хакойик“да куйида- 382 тэда (Н. А. II, 30; Ар, III, 90); тэди (Ар. II, 33); tidi (Ар. I, 62); дэди. (Ар. IV, 143). 383 А. М." Щербак, ГО, стр. 191—194; ГСУ, стр. 199-204; С. М. Муталлибов, МЛТ, 126-бет. 384 L> мэ (Н. А. II, 27; Ар. III, 87); те (Ар. I, 60); мэ (Ар. II, 29); <Се мэ (Ар. IV, 141). 365 С. М. Муталлибов, МЛТ, 127—128-бетлар; А. Н. Коно- нов, Курсатилган асар, 159-бет. 172 L..
ти ундовларни учратиш мумкин. (Н. А. I, 35) эй» Лей, хув; Ь йа (Н. А. I, 31, 43)-ё, эй, хув; Lt atta (Н. А- I, 50, 55, 80—82//—эй, хув. мисоллар: С—j2> билик татгы,нъ№ эй дост биликли^ билур (Н. А. I, 35)—эй дуст, илм маънисини илмли (кишй) билади; биликликкэ дост взуцни у ла (Н. А. I, 31)—илмликка эй дуст узингйй якин тут; ^^,,1 I? айа Ран* тыгсыз сорур умгучы (Н. А. I, 50) — эй (кар бир) ум*1^ цилувчи (киши) меунатсиз роуат сурайди. ХУЛОСА «^ибатул ^акойи^» XII аср охири ва XIII аср бошлариД3 ёзилган суфизм рухи билан сугорилган дидактик асардир. Асарда унли ва ундош товушларнинг ^улланиш хусусият ’ мивдори ва сифати XI—Х1У”асрлардаги бопща ёдномалаР тилига нисбатан умумий ^олатга эга булса ^ам, унинг узиГ хос томонлари х.ам мавжуд. «Хибатул ^а^ойи^ада чузи^ унлилар бор дейиш учун асосл фактлар мавжуд эмас. Асарда асосан 9 та унли товуш мавжуд а, э, э, о, в, у, у, ы, и. Бу унли товушларнинг баъзилари асарД^1 характерли хрлатни касб этади. л Э унлиси айрим архаик ёки истеъмолдан чи^ан тУРк1С сузларнинг биринчи бугинида учраши мумкин. Бошда урД .ларда э унли сузнинг кейинги бугинларига хосдир. Э унлиси асарда орфографик жи^атдан сузларнинг бирй ;чи бугинида ифода этилган. р Лаблашган урта кенг унлилар (о, в) сузларнинг бирии бугинида учраб, бошца позицияларда мавжуд эмас, боШ^ унлилар (а, у, у, ы, и) сузларининг ^амма позициялари УЧУ характерлидир. « Сингармонизм цонунининг ^ар икки тури асарда мавЖУ булиб, булардан лаб гармонияси куп ^олларда бузилади. Юмшоц датор унлилари (э, э, и, в, у) билан чу^ур тил А ва f ундошлари ёндош келмайди. Шунингдек, даттид т орда унлилари (а, о, у, ы) саёз тил орда -к ва -г ундошлар билан биргаликда ёки ёндош долда учрамайди. 0 Асарда ундош товушларнинг позициясига кура, жарангД ёки жарангсизлик ^олати «Хибатул ^адойик;» ёзилган давр* нисбатан айрим хусусиятларга ^ам эга. Баъзи умумий том0* лар бир жи^атдан Урхун-Енисей обидаларини эслатса, иккй* 386 цадрыны (Ар. II, 12).
чи томондан, сунгги асрлар ёдгорлигининг фонетик белгила- рини курсатади. Араб, айни^са, уйгур ёзуви билан ифодаланган айрим' ундошларнинг орфографик хусусияти баъзи товушларнинг жарангсиз ёки жарангли эканлигини айиришда чигалликни тугдиради. Асарда жарангсиз п ундоши араб алифбесида <_>- шаклида берилиб, у суз уртаси ва охирида учрайди. Бу ^ол п товуши жарангли б ундошининг комбинатор варианти сифати- да вужудга келганлигини курсатади. Жарангсиз т ундоши сонорлардан сунг анчагина сузларда жарангли ^олатга утмаган. Булишсиз сифатдошларнинг охири жарангсиз с ундоши: билан берилади. ц, к, ч ундошларининг позицион ^олатлари ва вариантлари дозирги замон узбек тилига яциндан ухшаб кетади. Жаранг- сиз tu суз бошида учрамаслиги билан ажралиб туради. Аффри- кат яд эса фа^ат анлаутда ва интервокаль ^олатда учрайди. Бу ундош асардан олдин ёзилган ёдномалар учун характерли бул- май, балки кейинги даврга хос ^олатдир. Айрим сузларнинг бошида жарангли д ундоши пайдо була бошлаган. Тиш-тиш танглай ундоши з асарда характерли ^исобланади ^амда боища даврдош ёдномалардаги каби бу товушнинг сир- галувчи -й ундошига ута бошлаши кузга ташланади. Лекин асарда й ундоши билан учровчи сузлар анча кам учрайди. Асар тили з-лашишдан й-лашишга утишда бир восита ролини бажаргани куринади. Орфографик жгцатдан лаб тиш-тиш ундоши w билан лаб товуши -в фар^сиз ^олда в ортали берилган. Бу асарда ^ар икки ундош (талаффузда) фар^сиз цулланиши натижасида конвергенция юз берганлигини курсатади. г ундошининг жарангли эканлигини курсатувчи белгилар айрим нусха (Ар. 1У)даги баъзи белгини ^исобга олмаганда учрамайди. Шунга кура, г ундошининг жарангли эканлигини, чуцур тил орца жарангли г ундошига нисбатан аналогии ^ол- да ва айрим фонетик ^олатларга ^амда дозирги замон тилига кура белгилаш мумкин. -г ва -з ундошлари суз бошида учра- маслиги билан дозирги замон туркий жумладан, узбек тили- дан ажралиб туради. Сонорларнинг позицион ^олатларига, вариантларига кура дозирги замон туркий тиллардан бироз фар^ланувчи ва уму- мий хусусиятлари мавжуд. й ундоши тарихан баъзи сузларда мавжуд. булиб, айрим сузларда эса тиш-тиш танглай з ва сонор н товушларининг комбинатор варианти сифатида вужудга келгандир. р, л, ц ундошлари туркий узакка хос сузларнинг бошида учрамаслиги билан характерланади. 174
d)OpMa У3гаРТкь От категориясидаги суз ясовчи ва w ва ^исман Ру6Ча; аффикслар ^озирги даврга нисбатан миНД жи^атдан фар^ланади. сЛар ЮМШ0К, > Асарда ясовчи ва узгартирувчи афф®к лй ёки жар^Ч^ артикуляцияли узакларга, кисман жара лИ вариац^гуиз товушларнинг иштирок этишларига кУР3Жфикси (~уг) ЛЧда мавжуд. Асарда тушум келишигининг а™ аИК ^олда Чц Чта келишигининг курсаткичи -ынЦ-ин, -ун а₽ йдан сунг ~?q Чд Жуналиш келишиги ифодасида товУ келишиг^Ър^ га -ка ёзиш устунлик даражасида. ^Рййй0гй урнида Фор_ манти -да f-дэ аффиксининг чик(иш келиш ?\оллари мавжуддир. урнида Келишик формаларининг бир-бирй уоллари учрайди. {аТик йуллар „ Отлардаги сон маълум семантик, гра^ _ аффикси -эй^ад. нфодаланишидан ташкари, дадимги купл манти мавжуд булиб, у кам куллангз формалари Эгалик ^ушимчаларининг айрим аСд ^ажмининг кичиклигига кура цулланмага даража Р Сифат бобида -ру аффиксининг _дИр, Асар^ %й. кушимча сифатида кулланиши характер ^ан ^ша категорияси форма, маъно функция жиЧ ЧЙ11г тил хусусиятидан кам фар^ ^илади. гЬоРмалар сацл Олмошлар бобида архаик, лексик Ф £ бирлиги Кишилик ва курсатиш олмошининг П1 ша олади. келишиги билан турланганда -rap формас ясама—Му Феъллар бобида буйру^ феълинТИЛИга (-ынЦ-ин) формаси ^озирги замон У3~Жалари (унинй%9а.' характерлидир. Щарт ва истак майли Ф°Р о3ирги замор тик вариантларини дисобга олмаганда), ^Зб6к тилидан фар^и йу^ даражада. й аффиксу Ани^ утган замон феълини ифодал0® тилига нцЛЧцг фонетик вариантлари ^озирги замон У3^ иК феъли -л[5Ча{, характерлидир. Утган замон эшитилгаЖ утган замон давом феъли мае эрди Ф°РМД ига нисбатар ииб, кейинги даврлардаги унинг тара^кие ли хусусиятни ифодалайди. аффикслар^ V . Келаси замон формаси -еа, -рай, рК+“_йНИ билдираЛЧ- ли ифодаланиб, аник келаси замон маъН° билан зд?- Козирги-келаси ва ^озирги замон ФеъЛ а унинг маъй сифатдош формаси ортали ифодаланади о Vy лари эса контекстга богливдир. жи^атдан Э(. Сифатдош ва равишдош формалари obf ке^инги й(. 'Фд;|)( ! олдинги давр тилини эслатса, иккинчидз > Р flijnr . ' • ж 1.75
хусусиятини узида акс этдиради. Бундан ташдари, сифатдош- ларнинг маъно ва функция ифодаси дам унинг формаси каби айрим узига хосликка эга. Баъзи сифатдош формаси (-ган, -ган, -^ан, -кан) преди- кативлик функциясида ишлатилмайди. Айрим сифатдошлар (-дур, -дуг) форма ясовчи аффиксларни олади ва от вазифаси- да ишлатилади. Сифатдошларнинг бошда формалари уша давр тили хусусиятини узида акс этдиради. Равишдош формалари дозирги замон узбек тилидаги каби душма феълларнинг биринчи элемента сифатида тус, утимлик ёки утимсизлик маъноларини ифода этиш учун дам хизмат этади. Равиш бобида асар учун хос лексик элементларнинг сад- ланиши ва равиш ясалишидаги айрим хусусиятлар учрайди. Айнидса восита келишиги формасининг равишлашиши харак- терли хусусиятлардандир. Ёрдамчи сузлар асарда куп учрамаса дам, айрим хусусият- ларга эга. Асарда туркий ёрдамчи сузлар мавжуд, шунингдек, араб, форс тилларига оид лексик датлам дам анча микдорни ташкил этади. Кумакчилар келишик функцияси урнида келиши билан бир даторда, бошда синтактик вазифаларни дам бажаради. Бог- ловчилар тенглаш ва эргаштириш функциясида келади. Бун- дан ташдари, асарда, юклама, ундовлар мавжуд булиб, дис-даяжон, тасдидлаш, таъкидлаш каби маъноларни бил- диради. ; с 176 L. А
ИЛОВАЛАР MATH Kx~, A> W cr* । ^* j—kJ C^XaaA^O^j Q^XaAA«w<« I^aXaj ^-j f-J— LS*~aa ^aJ [ jLj ^^-aJ Ы UJjjt Jp’ U 4.£* C^XaaaaJ^jLj c£Xaaaa*«w LOj 01Г_^Г^.j oUl=>jI ^_j^3Ul> Ulils^l J-Ji <Lt «iLjJuJ-jL cJIIa-Lx-a, 1Слал (J-aJ^ I t£l*J _J>-> ~jy-> 1 2 3 4 1 R. R. A., I. 41, rahtnetingdin; 11,2. ра^матыадын//ра^матыцтын; 111, 64, <34лл^.о^; IV. 118, 2 R. R. A., I, 41, barliklingka; II, 2, барлырыцра/7барлыкында. 3 R. R. A., I, 41, tanukluk; II. 2, танурлур//тану^луц. 4 R. R. A., I, 41, cemad; II, 2, жамад. 5 R. R. A., I, 41, canvar; II, 2, жанвар; III, 64, IV, 118, « R. R. A„ III, 65, Uj; IV, 119, lb. ’ R. R. A., IV, 119, 8 R. R. A., I, 42, yolinda; II, 3, йолында//йолынта; IV, 119, bjUxJj-j. 9 R. R. A., II, 3, отдын//оттын; IV, 119, w R. R. A., I, 42, oliimdin; II, 3, блумтын//блумдин; III, 65, IV> 119, .12-241 177
IXaj 1jb i—aJ^LaaV" 8 CL-j-t-Jf g* 5 Caa^J! <Jli Ю! 11 12 * * 15 16 * * 19<_ЛУ" 21CjLIj ^.aj 20 2 * 23^jj.Jj! ICf uL-l jo ^a^LaaJ I ^aAA aaJ' k_A3ZJ 25 *♦ I * * 22 н | *• t ♦> д ♦ ^ААаЛаЛЗ <^-AA> I^Z-A-J ^Ld О^-*’ <_^-A-<-v') L$C-S I L^aAAAJ 1 1 j^c25 24ojJLb> Jjf Jjf L^-A J [ ^a, l£j I ^|~AJ O0 , ^aaA^J I j 1 2 11 R. R. A., I, 42, ol ugan; II, 3, ол уган. <~g 12 R. R, A., I, 42, udup; II, 3, озуб//озуп. is R. R. A., I, 42, biri; II, 3, бири; IV, 119, w R. R. A., IV, 119, 15 R. R. A., Ill, 65, IV, 119, 16 R. R. A., I, 42, бу нусхада арабча жумла тушган. 1’ I, 42, oliigdin; II, 3, елуктин//елугдин. is I, 42, tirigdin; II, 3, тириктин//тиригдин; IV, 119, 19 I, 42, ked; II, 3, к§з; IV, 119 Са-аГ. . . 20 III, 66, ^Jf. 2i ш, 66, OU ; iv, 120, oUj. *2 I, 42, sdz; II, 4, сез. 23 I, 42, fazlindln; III, 66, IV, 120, 2< I, 43, halk; II, 4, халк. 45 I, 43, talusc; II, 4, талусы . 178
28 J J" ^aJj3 Jj! jfl ^jaJ J i4 Kl^. * 27 28 29 30 31 KJ y> 3М1аЛ JjJ 29 JUT b 13 ., |^аХл.З Z*4"^ b I-43 f \ X*c 1 f ;. Ю! a^a jZl, 33lpL cJllJ 14 - 1 II, >35 ••• З4 35 * < ,'< < . . ‘ kit ' .О С/ ft J ft / * »-АААЛ ft &aaaX».aJ -Д*' u >1 <SU,I 15 ^ля^>| dJJf 01a^a <кяд^У| XjlstxaJf I 37 38К.аДЛ Cj-jJi Kaj ей. jjf 4ш 4<jujLj 39 * 41q.jjj 16 U-J? <a"J £<У?-У 0Л_А* 42cpb« KjJ _jl Ji 43 44(jLlj~jyj (Jl^- 17 »e R. R. A., I, 43; bu; II, 4, бу; IV, 120, j.j. 27 R. R. A., I, 43, yiizke; II, 4, йузгэ; IV, l/'_jj->. 28 1,43, kfiz; II, 4, кез; III, 66, IV, 120. jy". 29 I, 43, olar; II, 4, алар. 30 I, 43, eng; II, 4, Sh; IV, 120, <£UjL 31 1, 43, engke; II, 4, Энгэ. 32 1, 43, ogdisindin; II, 4, егдусиндин//егдусинтин. 33 I, 43, medhi; II, 4. мадлЬ!. / 34 I, 43, tegsii; II, 4, тэгсу; III, 67, IV, 121, k 35 I, 43, mindin; III, 67, IV, 121, ^jGX». 33 IV, 121, 37 I, 43, isinge. 38 I, 43, idurmen; II, 4, этурмэн 11 эдурмэн; III, 67, IV, 121, f 4з I. 39 I, 43, olardih; III, 67, ,«из J.f; IV, 121, J J. ta - j J ’ <a - a j 4» IV, 121, 41 Hi, 67, СЛял; iv, 121, CMaJ. 42 I, 44, atik; II, 5. Атыц- 43 I, 44, tortilenci; II, 5, тертунчи; IV, 121, 44 I, 44, ersig; II, 5, эрсиг//эрсик; IV, 121, J.
ЮЛ Оj-» I—1*^ *Ю1 451>лjyJ 18 O"^ СЛУ_jyo. дГ” ^Jf ^xa^f <J j-i (_j.xJUaji La dAxJ 19 fjJj-f <^1а1>Аз LmJj.j IsCl» 1 bCla 471^.xJ£.xjIii C^lxx-Mff UJJ.J ^5"| 20 (~'1I_)-A.aJI J A-a-=-y.J! d-xXc iilxjз1з (J-o-Vf . ^xa I ^Х.л у j ** R. R. A., 1, 44; II, 5; IV, 121, нусхада мавжуд. ' i5 I, 44, idurmen; II, 5, эзурмэн; IV, 121, 10 I, 44, Idim sen; III, 67,, >|ИUj.I5, IV- 121> 47 III, 67, (JxJ^xii; IV, 122, ^Jj^xb". ‘.. • : ' 4« iv, 122, III, 68, ц^-t; IV, 122, Ufxs-t. 50 I, 45, bezeyin; II, 6, бэзэйин; IV, 122, Q.xj|j.j. 51 I, 45, oklgll; II, 6, окуглы; IV, 122, ,,, 53 I, 45,' sevlnstin; II, 6, сэвинсун; IV, 122, Oj-xaj^j. , 53 I, 45, ogii; II, 6, ery. ,: . ... 64 1,45, 6giit, jll, 6, эгут; IV, .122, J ' 55 IV, -22. у. л , <л < V д ' V г'— 68 IV, 122, Ib-ji. 180
•.Л 57 . - ,4| 25 26 27 28 67 R. R. А., IV, 123, . Л » I, 45, iki;1 II, 6, ики//иги; IV, 123, (JLj. . . ' ? 69 I, 45, re'iyyetka; II, 6, раъиййатца; III, 69, IV, 123, «0 III, 69, JUL.; IV, 123, JUL.. 61 1,45; II,6,Selim til; салымтил; III,69, •г>з*а£-,; IV, 123, « III, 69, oUlaJ. «з IV, 123, « I, 45, erip; II, 6, ариф; III, 69, О J»; IV, 123, Jjc. 88 I, 45, semahat; II, 7, самацат//сама^ат. «• I, 45, kendii; II, 7 кэнду; III, 69, jjl№; IV, 123, Jj.XS''. « 1, 45, ayastin; III, 69, jLI; IV, 123, 88 I, 45, ozup; II, 7, озуб. . ; * 89 I,. 45, built; II, 7, булыт. i ’ ’° I, 45, fovtanur; III, 69, IV, 123, ч ,',:i ’1 ill, 69, J ’ 73 I, 45, tutar; II, 7. тутар; HI, 69, jby; IV, 123,; JJji. 73 I, 45, du^mani; II, 7, тушмапы//душМаны; III, 69, IV, '184
7 5Cr^d"t74Cr3_r*[*J-f*^ 7V^U 7v 5^ > 80cb’ 1Э^ * 75 * 77 78 * 80СЫл.~, u-jLc jji ч_д.£ьл LjLj S^^jy^LcjyJ (^^1Xa5 LJaC 30 31 32 33 8®Ulj <_^2ллл ^jd-Jb-A _jf J.J (J^^-1 UkXxS <J34 « R. R. A., I, 46, erdemterin; III, 69, ; IV, 123, 75 I, 46, sanagan; II, 7, санаган//санакан; III, 69, (jj-djLvJ IV, 123, ^'L. те IV, 124, J. (* , 77 IV, 124, ^jLm. 78 I, 46, ziyadet; II, 7, зийадат//сийадат; III, 7(5, LLoLj; IV, 124, Jfobj. те HI, 70, djl; IV, 124, dJjl. 88 IV, 124, si I, 46, yime; II, 7, йэмэ; III, 70, lb; IV, 124, lb. 88 ill, 70, лё^лИ; IV, 124, Аёрлди. ss I, 46, ciimleni; II, 7, жумланы; III, 70, . IV, 124, 84 l, 46, tip; II, 7, тэб/^дэб; IV, 124, 85 I, 46, pezirler; II, 7, бэзирлэр//пэзирлар; III, 70, IV, 124, ««I, 46, tengiz; III, 70, IV, 124, j.xClp. 87 I, 46, built; II, 8, булыт. 88 I, 46, tengizdin; III, 70, IV, 124, «»HI, 70, lli; IV, 124, Us. 80 HI, 70, <ilb; IV, 124, c«Uj.
j uLlsCJ! 1шл ^аП1 92^ur u^jf ^VLa^I 9Sb 9 • 1 9%J: * 92 93 94 95 *Л>-^ cP1 9^W 35 ^Л.л5" OIS^aaA.! ulV”|*^-ДлаЗ”” ^10%^XJ зЬ 98 99 *fy 97Ц^ 36 f J J ^аГ^КДГ 101 *Cy5^JLxT 105^” 104 *^JU jpf 1033^5JU 192^>cs (iilL-l 37 108^Jy 107 * *У^ 106l5^ 111 j.~Jj.j 110Dj.».f y^10\pU dXlxJf 38 si R. R. A., IV, 124, wb. 92 I, 46, kitlp; III, 8, китиб//китип. 93 I, 46, cikardim; HI, 71, ^j^Iaa^; IV, 125, ^j^Iaa»-. 94 I, 46, ajunda; III, 71, oxJjjl; IV, 125, o2>Dj.cJ. 95 I, 46, kalsu; II, 8, калсу; III. 71, ^Jli; IV, 125, ^aJUl 99 I, 46, tip; III, 71, k—a-U J IV, 125, 97 98 I, 46. §ahlmni; II, 8, ша^имны; III, 71, d_£ III, 71, 1сз; IV, 125, Ui. Л ; IV, 125, 99 III, 71, IV, 125, J^aj. «о I, 46. kilsu; II, 8. цылсу; III. 71, J; IV, 125, jaJLI i°i I, 47, kidinkl; II, 8, Кэзинги (бу байт кейингиси билан алмаш- ган); 111, 71, (^CLjULaT'; IV, 125, юз I, 47, zikri; II, 8, зикри; III, 71, IV. 125, юз III, 71, IV, 125, i°* I, 47, bolsu; II, 8, чалсу; IV, 125, j.j. I»9 I, 47, tip; IV, 125, <^aAJ. ioe III, 71, cPjj; IV, 125, (.PjjJ бизнингча (J'iуцилиши керак. 107 III, 71, dJ^Aj; IV, 125, d^Aj. !!« 1°8 I, 46, tolup. i;S; 10» IV, 125,' r>Lj. ;„:.f no R. R. A., I,. 46, ajun; III, 71, OjJI; IV, 125, Oja-1. ' - in Ш, 71, IV, 125, ^.o. 183
' 112 113 * * J.1a ^jScJaJ UVb^J’ C*-1 сЛ^Ь’ 39 jfJ ^.AA ( у J f ^AAJI Cfllj ^aJLaJ <Jld^AJlJ_^A 40 ' jJ-^aJI оу.^».л _j |»XeJ I ImAaa (Jj^l £^j.aJI У,! 116(J-*_/3-J Crt3 Vjl Ь Ls3CJUCa-Laj 41 yj ^j^.AaA.aJ ^^aaJcJXa-Xaj 42 ^.JLa5^ cSXaX^aXaJ (J^f _jU.J3 (^JT***^ _Jf"£-**' c£Ia1aJ jJaaL»_J.J 43 _J^J_yJ 119 * 121c£ljlj 118C/L=fli Ja-aaCa1aJ Cf4.AldJ.Aj ^ЛаЗ _,f J-aaIb. _J (_у*~р с£1а1Са1а^ 44 cUaIaj ICjJI iJlj cJIaIaj Kridjj— cflJ-Aj <_diAj' jJLsCjJj! (JJc c_t^45 120^Л» i!lj £JLCjJIaIaj j.a«.u cUaIaj 121cUaJ! cflX 46 112 R. R. A. I, 47, nevadir; II, 9, навадир; III, 71, _j.a. 113 I, 47, sdziin; II, 9, сезун. ’!‘ IV, 125, ^.o. не IV, 125, = .. ; 116 I, 47, urur men; II, 9, урур мэн. й; 117 I, 47, bulnur; II, 9, булнур; III,'72,^jJLl^. ”8 III, 72, СЛл>; IV, 126, JIm. 119 III, 72, cfA13; IV, 126, cf!13. 140 I, 48, hall; II, 10, халы//цалы; III, 73, IV, 126, ^JU. 121 iv. 127, ^aLl . ; " 184
i2V^cjl1aj . J^Iaj 124ЖОа5 JaL cJlX 47 128yu?f 12Vbf 126 J ^kju (^f 130^C/ 1290l-J Ja-"ctlX 48 , A$aA A A . ~,Aa.i CaJa^AJ L^a AJ ,AJ CaJ.A^^^A^Aj qa5^1a5 <£Iaaj cS4.aJ.aj <^з1СаЗ ^J JJIs^aj 49 3-jLaa^ Gjf 131 * 133 * ^jf LiL ^aSSj'jI ^aJ^a-aT ^aS cJ4.aJ.aJ _jlj CJIaj' dj : 50 J.J J-l pJLt y^AJ CJ4.aJ.aJ eJi 51 J_j—*_j Jjf (J-aJ L^jL^f 13S(JaJ cJXaXaj 135еРоз tJljG^T Ja- шоЛ2" cJ4._J.aj 52 ^AAaJlj_J-Jj [»J.a-It I^-aIJoI ^,^4аа41 4.aJ.£ dj^.i cJlJSj ^Jjj 136Jiri_pf ^aIaj cJ4aKa!aj ^j^IaJ CJIaICaIaJ Aa-aa_J^ f I (2/,A'RJ Ij cJ4.aJ.aj 53 1» R. R. A., I, 48, bildi; III, 73, ^JJIIaj; IV, 127, (JTuULaj. из I, 48, bold!; Ш, 73, с5^^', 1V- 127 *. и* IV, 127, d.Jcilj^A5, =» IV, 127, i=« IV, 127, i=s I, 48, oldi; III, 73, (^aJjl; IV, 127, (j-JlJjL i»« I, 48, olmedi; III, 73, (Jiljjl; IV, 127, (^pUjI. 12» IV, 127, OLaJ. wo IV, 127, Jir^jl. ; 131 1, 48, emdi; 111, 73, IVj 127, ^♦j!/ 13= I, 48, bilig teg; II, 11, билиг тэг. 133 I, 48, yind; II, II, йанд//йант. c ' i3‘ I, 48, cinde; II, И, чиндэ. i35 I, 48, tidi; II, И, тэди//дэди; III, 74, (_$-JIaj. - ! ’ 1з« I, 48, edergen; II, И, езэргэн//есэргэн; III, 74, IV, 128, 185
& Is __ХлХхз -j^JLJi L> ^.жлал^хХхз ^.л$СаЛхз 54 _______y-f I _j-AaaZ ( L _____j ^~S ‘ СЛ-хХл.. 55 56 d^, ал jau rJU-j duaic ал aj i ju 4.ХЛ a*__f _»Ah uAt-5" U7l^j lie^ U5b- 149сла>~ <aari^r duou 57 58 59 137 R. R. A., I, 49, bil; II, 12, бил. 138 I, 49, otun; II, 12, утун//узун//отун; III, 74, .•рзУ; (уйг. узун); IV. 128,^1. V 139 III, 74, u1j. . * 140 III, 75, IV, 128, 111 IV, 128, 143 I, 49, odin; II, 12, ецгин. 143 I, 49, okfinmez; II, 12, екунмэз//екунмэс. 144 1, 49, kidin; II, 12, кэзин; III, 75 (уйг.) кэзин; IV, 129, 145 I, 49, kamug; II, 13, цамур; IV, 129, aj. ’ l4e I, 49, iste; II, 13, иштэ//ишдэ. 147 I, 49; II, 13, нусхасида туширилган. 148 I, 49, angar; II, 13, ацар; IV, 129, ^LsC-if. 149 I, 49, soziig; 11, 13, сезуг.
LU ~j^.aj JjI ^.XaJ c£1aaj| (5^ (^wljf OlSLifjyl -jj.Jd.lxJ V^.aJ <Ua1aJ 15*(__y2o3 j_}.j 150 151 * 153 154J.AJli- 1S2f_jajf CfLJjx-, C^LJLj 6^ *Uj3jj LJf _jaj 155 * * 158 * *(2/j_1j’15^”L1aJ CxIaIaj I 7 ^Д. A J ^3 ^Д-J I ^_Z.AJ I C -3~jj £ * I Jjl 6^ c_ol ujlstAxsb 15 ”-11 j c£1a1$Ca1aj C-3 j£ j! I^j cL1aJ.Ca1aj 6^ •^L-’L’'"_j.j (^j-SCXaj Lxij.A-A, . 159 i 158 I t'\ I • . , ,1 /-Д- LU LaaaC> A J J g>X.AAj LtC—2 LaaaC» v 1^л j -^*L*** j OLaaJJI IxAo. J LtJI _j^ f aa.3 ^.s^U <^1aJL^IajLaj ?(^J,aSLaa.aaaj I 162_jj^y 1612JUjLiJp (^LU uU $ 150 R. R. A., 1, 50, ukmadln; II, 13, уцматын//уцмадын; III, 75, fV, 129, Q-pL^jl. 151 I, 50, bllniir; II, 13, билнур; III, 75, IV, 129, is’ IV, 129, o^jI. 153 in, 76, IV, 129, I, 50; III, 13, JJ.J с^зи тушК' рилиб, fjajf ва сУзлаРИ орасига .даны1 ёзилган. 154 I, 50, yidi; П, 13, йиди; III, 76, ^ЛаЗ; IV, 129, cjUp. * III, 76; Н. А. 1, 37; Н. А. И, 16, нусхаларида шу бай^ мавжуд эмас. 155 R. R. А., IV, 129, .' «в IV, 129, (^JUd. , «г.!, Ш, 70, ob. < 158 I, 50, yirilmez; IV, 130, ^^^.XjjL). •,• 16» I, 50, neseb; II, 14, насаб. p is» IV, 130, ^JO. , и i’1 I, 50, kiidezmek; III, 76, £JLjbj5^; IV, 130, I0’ I, 50, tiyiir; II, 14. тэйур 1 - 18f
ОС£1ааЛалЗ (J.A.RJ^3 IaCj C^IxaIaJ ^U5^AAaa*aJ (длаАаО* 66 jj.— _jjI ulOjj.— “^UJi c5f JliJXil.» Jiy"jf 67 c£4.aaAaJ С-» j.5 IaaJ 1671щаЛ 166^j.J.^j.j c4.JjJj.~. 0^.5^ ^AJ ‘tjLiJ-J ~jLaJ 68 70 173OLJJJ U fUJb Vj fUJf l*J fl^JI A*11J j । £ y^AU । ^AJLaAA/ ^j-jAIaIaj 71 r aXaJ ^* f J . JAA I uls^j _jf ouijIO^aj ^j-aIaJ 72 * * * * * * * * * * * * 1M R. R. A., Ill, 76, ^Jli; IV, 130, ^JU. 1M I, 50, bektin; II, 14, бэктии; IV, 130, ^AjiilAj. 166 I, 51, unulmaz; II, 15, унулмас. 168 I, 51, boslag; II, 15, бушлаг. 167 I, 51, idma; II, 15, этмэ//эзмэ; III, 77, LaJjI. 168 1, 51, boslagi; II, 13, бушлагы. , 569 I, 51, hiredligmu; II, 15, хирадлы^му; III, 77, IV, 131, ^,aO(^aJ.3 170 I, 51, soz; II, 15, свз, 171 I, 51, til; II, 15, тил. • ’ 779 III, 77, ; . 173 1, 51, нусхада my жумла тушган. .,, 188 ’ r\ • ' ...
^mLaj 02 ciLxj К t-* j * *.... - *. I jj.1a5 _jb 180<—1 BCIaJ 174 175 176 * * 179 * *<—>у у 74 jyy yr 183(>ij 182угууг 185jjJjLiy' (J-aj j.j 184 185 186 * 188 189 *Lu„L>jliyC 75 crLrt1 kib’jjjl ^СлУ^У *ЗУ cJjf (ЗУ 76 188^JU 02_.J I jA.J Iaa.Cjj.aJ C?4aJ ^.CjI U-У ‘—t-У (_5mJj(5"j.j 77 189(J.jJ^-M J.AAM ±1!^С Lm/jJ _tLCaJ Jjl _j.aJ ^IaJ 1 9 "'c^J-AA-.'_j.J I Jjl Lamjjf ULs.lj ^XaCjI 78 174 R. R. A., I, 52, tllindin; II, 16, тилиндин//тилинтин; III, 78, ,4aJ2. -A aJ ’ IV, 132, , ‘ f-JaXaj. 175 I, 52, II, 16,.нусхада тушган. 176 I, 52, tllindin; II, 16, тилиндин^тилинтин; III, 78’j IV, 132, ^Jy. .. " i”'l, 52, isiz; II, 16, эсиз; III, 78, JamajI; IV, 132, JaamuL . ив IV, 132, i’9 I, 52, turup; II, 16, туруб; III, 78, <_jj-jj-i', IV, 132, (_>j.jjj. iso I, 52, yflknflp; II, 16, йугнуб//йукнуб; III, 78, ujjIC'j.j; IV, 132, isi Ш, 78, IV, 132, ^^.j". * I, 53; II, 18, нусхада бу байт саккиз мисрадан сунг берилган. is’ I, 53, kiidezgil; III, 78, IV, 132, J.aC 183 I, 53, tilingni; II, 18, тилицни. i«8 I, 53, kudezilse; III, 78, иЛ^Ьу"; IV. 132, LaJLjbj-Г, 185 I, 53, [kudezlur; III, 78, IV, 132, 186 IV, 132, ijJUX • . is’ HI, 78, ^pdjjl; IV, 132, (j.jiOjf. . 188 Hl, 78, IV, 132, yii. '• ..i, 189 I, 52, soziig; 11, 17, сезуг. • I" iv, 133, tiU.3j.jl. л- 8'": 189
с-Д-xJ c^Xj^j.,^.^ Uj L»*a* T Q’ УЗ-J^ Jj”“ cJU" (_ULri"I 3-p j-U . fj.xj J (yUp (_y-< jj-«- 80 195JL~,(.j uLsJ-jyj * 193 194 195.£Jlj (JL~J j).-*- (_yj^S' ;. 196 JU С I i_aAJ J LamLJ 8 1 ' utj>~ 197 * 199 * * 202 203 * 205 *^ь JI-mLo jV _!H 82 (__5->_5-^” ^"^aj f J-J* ^-JJ <_Ja^ J J--! • 201 . \l . ,-. I 200 .. . <- CQ 1-’_>‘""~H crJ3’^ 83 202cS1aJ I (_j_j.j j.5 j.j tilj _j.S^” tiLJ Gs,J”3'^ Gs"*"3~^-5"j '-Jj.J ^aaS^” 84 204u>amU1a. jb vju £o-u ^O-Jmamo <1JLa5^ _5_J3^" 85 iM R. R. A., I, 52, erdin; II, 79, IV, 133, ' ws IV, 133, 193 III, 79, ^jcSUaj; IV, 133, ^JCJLUU J 191 III, 79, ^JU Jmac; IV, 133, AJ^JmaC. 195 III, 79, Jao.j; IV, 133, Jaaj. 186 III, 79, Jmac; IV, 133, JaaaC. ют IV, 133, 188 III, 79; IV, 133, JJLe. 199 1, 53, atan; II, 20, атан; III, 79; IV, 133, ^J. гео IV, 134, j.ajX sol ir 53t ki§iler; II, 20, кишилар. 202 III, 80, UJlJjU. 203 I, 53, kedim; III, 80, ajuU; IV, 134, ^aa<. Г" ” Г-- 20* II, 20, кэлмэсун. 205 I, 54, sozungdin; III, 80; IV, 134, 2oe it 54, kelmesfln; II, 20, кэлмэсун;III. 80; IV, 134, r--\ < 190
2®\j^.x»,xd.JIsCa.^ О „iuT 015^_^~t 86 'L-gJf_j.xaj LkJ^Xjf ^5 ti-JUJI iljJ_j-5^c-yS' i JjI -L>Ij^ _yj-f _j.J J.5 ^jl-Смj.5 ^.J 4j JoU_j 89 216t_>y_>l= 21V^5 cpf Jjf cAtbf ~tS y\ <Lst>J 90 * 208 209 210 211 212 23 20’ R. R. A.,; I, 54, kiilmesiin; II, 21, кулмэсун; II, 80; IV, 134, 208 IV, 134, ; 209 HI, 80; IV, 134, ^Jlbl. 210 Ш, 80; IV, 134, (j-xb. 211 III, 80; ^)^'лм\ IV, 134, 212 IV, 134; <3-аГ. из I, 54, ajun; III, 81; IV, 135, Jjjl. 214 I, 54, Kefgiiliig; II, 22, кэчгулуг; IV, 125, 21= III, 81 , yj-J.S. 216 IV, 135, III, 81; IV, 135, . ... 217 III, 81; IV, 135, 218 J, 55, songinda; II, 22, соцында. 2i3 I, 55, nengdin; II, 22, нэндин//нэцтин; III, 81; IV, 135, 220 I, 55, otrii; II, 22, етру; III, 81; IV, 135, 221 IV, 13, 191
223jL.^U aAJL. 2222J^JaJ а=>аГ jU U_J UJLJ" JI. 92 289^у31Г237CzaJ luy 241±lj.J_y.^jj.j JUj L»XU (Jj-j2i0Jjl 95 ' ' ™ R. R. A., IV, 135, 4^1. 223 !, 55, bamaking; II, 22, бамацын. ;J J. * 223 224 * * * 228 * * 231 * 233 * * * 237 238 239 * 241 I, 55, kSnguldin; III, 81; IV, 135, . 223 I, 55, cikargil; III, 81; IV, 135, jZ.£j.i.A=.. »» III, 81; IV, 135, w III, 81; IV, 135, aj_1a<. 1 " " 228 I, 55, tap, II, 22, тап//тэб. 222 IV, 135, 239 111, 81; IV, 135, qa^Jq^j' 231 I, 55, cigaylik; II, 23, чыгайлык. ’ 233 I, 55, yarinlik; II, 23, йарынльщ. 233 IV, 136, «a iv, 136, , * 238 IV, 136, ^3. . 233 I, 55, tavar; II, 23, тавар. 237 I, 55, nengindin; 11, 23, нациндин// нэцинтин; III, 83; IV, 136, 238 IV, 136, 3<AJ. ' 239 I, 55, kedguluk; IV, 136, <£)j.5^”Caa^. 4 2*o I, 55, at; II, 23, ал. = 241 I, 55, yiidguliig; II, 23, й^згулуг.
245(_j.j f 24 V * 241 242 * * * 247£J246 *O)LjUi 96 249^jfS 5У 248 *O^f y. Jx-lb . 251cJ^ ।250<Л1A 97 J 4 И < I Ij J d.^> 253lf’jj-* _jj-L»U> I—_J\ 98 254LrJt-’ k<p y>. сЗЯ cH-A; -Л J-J- C^XaJ c£Xaaaaka-6J 3 (2xXaaa.o 99 256^Jju«rf ЛГу oiJj.3 257с_Лл-~ J?1 Л1 >“ ^J‘ c,,oa-!’ A3--^ 100 _ f 258 .1 a • f | | (^^i* 0->лялл*1 <ЛН:? ОГ<Л 101 (Jj-^dLs IaJ q5<J 259Ub (аз • (J^aj IjiIaSCIax, 260_ДЯ ОJ.J 102 212 R. R. A., IV, 55, tariglik; II, 23, тарырлыц//тарыклыц. 2« IV, 136, edS, 241 I, 55, aymi?; II, 23, аймыш. 24& I, 55, ajunni; III, 82; IV, 136, 345 I, 55, katlan; II, 23, ^атлан; III, 82, C)\a>; IV, 136, ^Ixi. 242 I, 55, edguliik; IV, 136, 24« I, 55, ajun; III, 82, IV, 136, 242 III, 82; IV, 136, (_y5dJ. X 260 IV, 136, ;£Ь_,1ллГ'. ' 2M III, 82, IV, 136, a» III, 82; IV, 136, «3 III, 82; IV, 136, 26* I, 56, nengi; II, 24, нэци; III, 82; IV, 136, 256 I, 56, irlur; II, 24, ирлур. 266 I, 56, eksiyur; II, 24, эксийур; IV, 137, II, 24, соцги. 258 III, 83, ^(JLaAaam. 250 I, 56, alim; II, 25, алым. 260 I, 56, olar. 13-24 J 193
_,Ul4 263(j;LJjjj.1 ^xSjf ^aj 103 XU u^U 264J-X <G 266(_rsClj_J.r' jIj ^ULj -^J 104 2<57U1a=J I—_7 e^pU 41^3.-, ^j.iX X-=>!_j l^XV" j-s Ю5 > < ' f 269 . . -I Г 268 . It IS Jjl ОЦ-IS 270Uj.eJ jj 106 jl 0>Ixj 272Ujj271 £1U OXaj jXf 2,J4_j_5~> (_yCtJf (314a^j.j 273dis 1лj.j 107 ^LA-л^.j ^.c-^^3 ^I_^aj 108 281 R. R. A., I, 56, ajun; III, 83; IV, 137, О }j\. 262 I, 56, Qatar; 11,25, чэтэр//чатар. 2аз I, 56, birin; IV, 137, 2« IV, 137, J^c. . , 265 I, 56, tatitip; II, 25 татытыб; HI, 83; IV, 137, ^aj ^..'Ij. 266 I,.56, kidinrek; II, 25, кэзинрэк. 2W I, 57, aCigka; IV, 138, * Шу байтдан сунг бу арабча жумла: l« j ^.ЛлЗ dJJfJlS U5" 4j>Jf ^IL.^IIajJJIojasJI H. A. I, 24; R. R. A., Ill, 84; IV, 138 ^Кстларида тушган. 208 R. R. A., I, 57, gam; II, 26, рам. ’ 2ВД IV, 138, Jaa-J^JIS. 4 •••"• 270 I, 57, ajun; III, 84; IV, 138, QjJf. 271 IV, 138, ; ; 272 1, 57, ajun; III, 84; IV, 138, .Jjjj. • . - ’ 273 I, 57, yokamakka; II, 27, йовдмавда; 111, 84; IV, 138, 274 1, 57, pur; 111, 84, IV, 138, . ,? 275 I, iter; II, 27, этэр. 5,6 IV, 138, A p; / , . V- 271 I, 57, azilmagu; II, 27, агылмару. • ; ' '
282у^;Сл o^Iaaaj I ^а£2л-)^ 109 L^j^-л (2^~*** (2лх^"^-J”*"^ cк^лдзСл . ^L, Jlki * 280 281 282 283 284 ydiU Jyby" 110 _) IxJ J J I 4.xXt- 4.J.J f J ^X>O ( уЛЛJ f <Jtd . 286_,ly 285Jyi J^u; wcyJ dij y=.u ±iy «G.J 287±iij y^y jy jjL in uJli 290 *JU jiy L 289Mj o^y 288^У 291JL)lj у,у L i_l«.5aj _/У^ _y—. cilj112 ( ? > У^лЛ 4л_1л^ O^LcswaaJI уГУу! 292 *(>y^ <£LKaJL> L! 113 2’8 R. R. A„ 1,57, ajun; III, 84; IV, 138, OjJ.1. 278 I, 57, ma; II, 27, ма. , .. . 280 I, 57, kfirmekke; II, 27, кермэккэ. 281 korklug; II, 27, керклуг. 282 I, 57, tumen; II, 27, тумэн. 283 I, 57, bamaking; 11, 27, бамакын. 284 I, 57, ajun; 111, 85; IV, 139, J,j|. 285 IV, 139, jj.r'. , 288 111, 85, , 287 IV, 139, £lb_jUjX , . ’' / 288 1, 58, yayinki; II, 28, йайынкы//йайынгы. so» I, 58, built teg; IV, 139, : 2'«' IV, 139, '...'У »• IV, 139, ±1Ьуу. 2112 I, 58, izin; niy мисрадан олдин R. R. A., II, да беш байттуширИЛ« ran. ' , 2i«i 1, 58, kali; III, 85, уйг. цалы//халы. 105
297угу 29620VJ 294 295 * *сёт ^аГ^аГ300 301 302 303 304 305 зоб^/299 U 298^^ Jxi, 114 О ^--aaL^-XaS^ gJ J.-W UCaaA j J. J JCf 303^ДХЛ -jlsXxj ^.л ^j-~+Xa£2aj 117 ; _Jh-*l£ J-1-’ ^.aAaXXaS2.J _>l£^3^ 305Jj-=" ia°^ ''01r*A (_$•* (_>P с/*' H8 цГ—Lf Ll‘ ^j-aJLo ^aJLa, 119, AA^.J^.3 C ^Lc^/ Г ^j^AU I ^AXj_____J.AJ J^r 808ujyjj y"J OJ 307 *oAJj.=.f 120 294 R. R. A., I, 58, aki; III, 85, уйр. акы//ахы . 295 IV, 139, (_yj.J. »• IV, 139, JaT'4JjI. . ' 29’ IV, 139, _>l/'j)l. 298 IV, 139, C->_yj.s. 299 iv, 139, £Jb. v 300 IV, 139, 301 I, aki; III, 86, (уйг.) акы//ахы. 302 I, 58, akilik; ill, 86, уйр. ацылык//ахылык. 303 I, 59, egilmez; IV, 140, J.^J.a?'!, 304 I, 59 am; II, 28, ам//^ам. 305 I, 59, halk; II, 28, халц; III, 86; IV, 140, зоб I, 59, aki. -so? I, 59 ajmida; III, 87. oXJjJI; IV, 141, oxJjJf. зов I, 59, kodup; III, 87, у; IV, 141, ji. 196
д < t 310 - f . 309 . . • I • J) C/t'"' f _J_J _j-*w ' "VIcS"--1 ^t-Jj 121 I_jl -jJ ^.aLa,5^ (_pL* (ta_5''-XJ_^J 3"*** 122 316^’ 31S^’3UL^5 JU ^jj 309 3 3 * 33 * * * 3170ч_и<^и I^Za-w L^f CjLIj 123 uKL^j.J v^z.J _j-a5 OIs^J yS' cjl£llj_jj l^xj IctxJ c£Ll~J _j^j 318 319 320 * *UM 124 321 , f 320 - 7 <- 319 . . . | ^ji <_J! ^>^aj uju^aaa-o 32 —I_jjp" ullH _л?_гР c3"P i_r®’ 125 c£1aJI 02-jJ tJ-l-JI ^aJI 323j! ul$Sc j.j t-Api 126 309 R. R. A., I, 59, tirdi; 11, 29, тэрди. ' . 3io it 59, haramdin; III, 87; IV, 141, . 3ii IV, 141, d.L J J. з!2 I, 59, anda; II, 29, анда//анта. 3i3 I, 59, okunftin; II, 29, екунчдин//екунчтин; III, 87,(j.f'j. IV, 141, . зи I, 60, aki; II, 29, ацы//ахы. . , . .;, sis III, 87, у"2>|; IV, 141, j/'J. Зю HI, 87, Jt. зи I, 60, sen me; II, 29, сэн мэ; III, 87, IV, 141; 31» I, 60, tirip; II, 30, тэриб; IV, 141, J3le>-. 319 IV, 141, <О<1^.яаа.1о. 320 I, 60, ‘adet; III, 88, 3_U; IV, 141, "I III, 88; IV, 141, ^a£. 323 IV, 142, 323 I, 60, ol; II, 30, ол; IV, 142, JJ. 197
Jjf 32д^ JJJLib (Jjl J.J 526Cj If" ^SSLif (J-xilj 127 Jjl <4Jir J * 325 * 327 328 329 * 331 JO! JU <UJU Jj)l J j" 128 .. t • f 331 I - 330/. . .JXJj-’ J (_r“'JJJ-J JH Л-6-с* oU- t 332(j.xXxiT 129 f J jJ jj" <£UJjy- СгЧ-“' 33*<_>;Л^ 333 334;_5=Л 130 338^-^и JjU 335 336 337 338 339u^jl ^дГи JxiU £JJj J.3 JI Q«U.AJ _jUxJ 131 3391 • - ... 338 ,. 4 J 337 I -| . lAAA-*vJJ ОчДаА-vwI /^ja/Uo u-j’U^ _jyi J j^1-5 .лРУ 132 ^OJI yS-Jr-l! ,J J-jiJij ^m~»U.J! UJI (З'"*3 j LsCx-^. ^3^^"*** i^XaIs" I ^.s" S*"! ICl> Оj.Jo 133- 321 R. R. A., I, 60, ongulmaz; П, 31, онулмас; IV, 142, J.^jl^jjf.:?”c 325 I, 60, ig; II, 3], иг; IV, 142, dlJ. 323 IV, 142, 327 I, 60, tirlp; II, 31, тэриб. 328 I, 60, todmaz; III, 88; IV, 142, ': 329 I, 60, anga; II, 31. аца. 339 II, 31, дунйа. l 331 I, 61, talusi; II, 31, талусы. ' 332 I, 61, akillk. . ' . 333 I. 61, aki.’ 334 I, 61, akillk. з» I, 61, otun; IV, 143, Ja~OjL 336 hi, 89; IV, 143, ' '. 337 I, 61, taturmaz; IV, 143, J . 338 I, 61, eseninde; II, 32, эс'эниндэ; III, 89, 02, .jUL-J; IV, 143, OJUaJL^Ji. - 339 I, 61, dostinga; II, 32, доступа. * Бу арабча жумл'а III, 89 ва IV, 143 да туширилган. .198
343 |( 342 - I ; 341 I i 340 . j.aJ « i.__* -^-5^ ~ l^jf <J^.a5^ Cj^.j -^^-2 134 3^£aXa*1 _jJ^_ЛЛ^*^ “•сэл5 ^aIaS 135 3i8(^$ioi Q-л (ул (^«J.aa.^C.j.Jj! 347^х^_jjf Jj! ‘ ? <_?pL=> Li dk^^Li- <Li ^j? 136 t_yljJLe :!t9o_j.cJ j^^jAiAjlcjU ^_>L cpLfcu, 137 ' uftp' _riH 'j*“iP L* (j-- (_уАл5 yljl.. OUpb luuf Jjl 138. 350 J J.xlp 35'V^jj! 352^-iJ-^361oai.li 139 354 ( • ( - ;| 4 . >1 O"!:^ ^a-oj-x ^.5"! 140 (i>_£*4jI _^.aXa5 ^.3 ' _jLJdJ 141 340 R. R. A., I, 61, ol; II, 32, ол. 34i I, 61,. kim; II, 32, ким. 342 I, 61, yirdin; II, 32, йэрдин; IV, 143, 343 in, 89, k_^.xJl (уйг.салыб). 344 I, 61, ked. 345 i, 62, kilik; IV, 143, Jj-JU. 346 i, 62, kod kilik; II, 33, кой кылык; III, 89, (уйг), кой кылык 347 IV, 143, у\- 348 IV, 143, L$UU3 . . . 349 I, 62. ajun; III, 90; IV, 144, djjl. ; 35o i, 62, tap; II, 33, таб. 35i I, 62, halkka; II, 33, халкка; IV, 144, ass I, 62, kogzung. 353 I, 62, tap uslan; II, 33, таб услак//узлак, .354 ш, 90; IV, 144, 355 iv, 144, ^5Jj.3. 199
<—>1аЗ L-^aaaaXC^Jjf 356c$uixj Ja^ с£4.1а!л jJjl 142 ^*<6jtj I^д.з j Ij с2д"*^ |♦,'^'****J ^.aXc- J I aaJ! ^jCd njjf dJ.U~> ^.a$3 C£lj^CjJw^-*-A.*AA.C^. J^l d.J^j.AJ cSAj356 357 358 359cSXaJI j_jLIj зЛ^ 143 35M1JU _ |_b J 1 J f _ .f~A.frAj 11 L-i 36W^jjuU 361ol. 360^L^r"3'59OA^ ^JLi 144 36Vp 363 364 *t>4^T ^r"366 367^Ajj^ 385^lJ ^ ^Lf _y^~- ^x‘* 33?La*.aJ <—.’j)J Ij^l 146 I^/|_5 р,Л J.jf li5^"f JIa^aJI igj> ,_vJ.aJ! (J~el JaAJ! j^jAa-J ^-6-aJ (Jj=-f 368j_j.li_j.-»>j.j оАЦ—J-of , 147 356 R. R. A., IV, 144, (^Ap. S3’ IV, 145, c£1aLI. 358 IV, 145, cUaIj. 359 I, 63, munda; III, 91; IV, 145, oJUj..o. зев i, 63, kidin. sei IV, 145, OU— 363 III, 91, c£lj^ejAL»«. 363 III, 91; IV, 145, ^J.A^>f. ' .... - 364 I, 63, tise; III, 91, (уйг.), тэсэ//дэсэ. . , sea iv, 145, cJLljJL зев Ш,, 91; IV, 145, 367 I, 63, irtese; 111, 91, IАЛД^. J О J; IV, 145f 368 I, 64, busugli; III, 92, IV, 146, *200
kJjl JjU-lUv Jx| Jx3 JJ"jf 369 370uiJL« UjLv u3j_,! 148 ±lfy" jJ 372 373 * 375 * * * 379 380 381J^ 371 ,аГ ^jy\ 374Jdly" 37Vbf_? L?3-rjf JL fe1? 149 ___f I ^jl-* I— j I C£-1aj ^ixxJ ,S | -J^~>- d-® J j_jj~! 150* a.! f p.JL.J I <b-lc JU 7 377 153’ 01»- U ~j.s* ^лАлХла.) ~jA 3® 4 ISlxCtJ I (Jjl_jJуJ ^^^IaaaAxJ <—>jJ jf 154 369 R. R. A., Ill, 92; IV, 146, ^^2,.. 370 I, 64, sakinf; II, 35, сакынч; IV, 146, ^LUCv. 371 IV, 146, *ллГ. 372 HI, 92; VI, 146, jy. . 373 VI, 146, ,374 HI, 92; IV, 146, lljj'. ' 375 I, 64, Keder. ' 3’6 IV, 147, CJJao. . 3’7 I, 65, todmaz. 3’8 I, 65, ajun; III, 93, Ojjl. ! ’ 379 I, 65, kodur; II, 36, цойар; IV, 147, 1 i; 380 1, 65, yatsa; II, 36, йатса; III, 93; IV, 147, 1^1 j. 381 I, 65, ifinge; II, 36, ичицэ; 111,93, уйг., ичинэ;1У, 147; dCiAiijL 201
I 384 .1 f 383 f 382 J j^l I (.mAJ j ^л^*' ^*^->.^.4 I C^l, J^A,»AA.^_4 I ^^^.Ai'X/O-4 155 _j-^f LmJj jaj _>Ц -7'!^“ 588^Ki382 383 * * * 387 388 389 * *jp 38eOjf Jjl 385^jLp Jy '^bl 156 a^.A3 LJCoIj; 14"*^ CjlU" ^OLuaJI ctxJ^C d.J^.4 tUhj IaJIj —J 1 j Ij ( ^a-1*xTlJ - ( yAM.J wlj I I3 illy" I?jb JJ ICu, 889jjJ 157 L 399cJ1j‘ Jjj (_$U~LJLj l~/_)] cJUxU UajI _jLi ;jJI^.л 397jj.^j^j.Xa3 (jj.l«a.J j». 158 0! ^ASfcJI л.фЦ!лл.Я-0 JJAAJ Са^алЗ _J^J- 0_уЛл5 dJJI (Jlj LljjJl Jjl 392cJUly"”jf Jj.Oj.5^ lia.A.U.j JLljJlT”_j~t 159 fXj O/U 1Г Jjxj 393 394aP jl jAJ C Jjl 39 UjJjjj U'j! 160 ‘ y 382 R. R. A., IV, 147, <_z-aAaJ, 383 I, 65, armaz; IV, 147, 38i I, 65, usanmaz; IV, 147, <jL 383 I, 65, dinar ma. n 388 I, 65, u?; II, 37, уч. 38’ IV, 147, Jjj, 388 I, 65, kolur; II, 37, цолур. 389 I, 65, aya; II, 37, any; III, 94, jj|; IV, 148. jJ. 3«o III, 94; IV, 148, mi III, 94; IV, 148, 392 I, 66, orkliig; 11,38, ерклук. 393 111, 95, (jJiJ; IV, 148, q-j^jj!. 394 I, 66, borkiug; II, 38, берклук; III, 95; IV, 148, dll
4 JU I 16! 162 163 I64 165 166 167 aw R. R. A., Ill, 95,, JaCo; IV, 149, JA'" З96 I, 66, erse; II, • 39, эреэ. < за? Ш, 95, IV, 149, jJLp. 398 IV, 149, ^Jo^IAaj. 399 Ц, 39, сэнгэ; III, 96, уйр.,сэцгэ. 400 I, 67, arimaz; IV, 149, 401 1, 67, yusa; II, 39, йуса; III, 96; IV, 14^' ' III, 96; IV, 150, 4°з I, 67, sanga; II, 40, сэцгэ. / , ~ I, 67, kisidln; III, 96; IV, 150,': VI, 150,
JU-1 ^y-^-*** cSXaaj^j! ^J-a^j (1_rA,3‘^‘*3^ T63* ; f 410\l *r 409 • A 408, . •** - 407* * t<-. (> 3 2>La..C ^.^.JIaaxAAa.AaJ/ _j3ejf 4/ cJO-~ c3P 170 o-LUf ^-c Jo,ajiJ( (jj..v>lsKJf j ^JIaj <dJf JU L-6.Jp" (Jj"® 4xJ.C d-XJf ^.J-aO <J ^.д5^ J ^/ХАаааЛ^ <_x£iJ <tX) I *} Ix^fj LiL^jf J.-JJ dJJI oiliJl ^Jc 3-A Uo-aC p-U^ / djj| U*AAfik 4.1 J I (J^-W~j _,Ю1 411 412 * 4142)lj Ихл Jy 4ujA Ji ^?U3J^r Jjl U24L- DUa. Ь I71f yy 41,l<ryj^ir 416 417^^ 415<LiiJULxt;! 419Ъ; Jj! J ir J 418 *^K;Abf JJ 172 ooe R. R. A., I, 67, erdin; HI, 97, ^1; !V> 150• CrPx»' «7 1, 67, yalinlansa; II, 40, йалынланса; III, 97; IV, 1W, d.——J C^LxaX J r «8 IV, 150, gjj-L Oy. «а IV, 150, ^,-o.c. . «о I, 67, hikd; II, 40, $ы.вд; Ш, 97; 2>La; IV, 150, • «i IV, 151, 2£lhlb. 412 I, 68, bustan teg; II, 41, бостан тэг; IV, 151, 2Ю!.Аах «а IV, 151, JyP ( 414 iv, 151, J^P. 415 IV, 151, • «6 1, 68, tirep; 11, 41, тэриб; IV, 151, ^.aj 417 1, 68, kesukliig; II, 41, кэсуклук; IV, 151, «8 1, 68, itiglig; II, 41, этиглик. «« I, 68, kul ol; 11, 42, кул ол. . 204
421(.^f JLJ.f U! 420 * 422 * 424 * *Jtrjlj>r 424 -I "«3 - I . J .422 . .. f o' jtx j-j- сг’АЧРУ 173 174 42®(__>j.5^5^ LiO j.s O-J I _j-^> LxJ-O’’” }L> 428t_)y>J.J ^O Xj Iao-427 * *i_)j.j-y" 175 ^.А*ллЛ £.-© Ols _jlx3.JI iXJIj) ^JIaj aJUl Jl5 0.5^ dJ jf I ^л**яЛ £Л ОI оЗ 0-C IJ ^Aj oO-A^XX) 429cjJ.5qJ-ч!jj 176 ^ООз’ UKC’U tUiLXJ 430 * * *li^jJ_5l 43М;1^лГ ^JIS 177 ^^0^-5"* -5"^J4-*• ^33<O^J ^аХл-а» (^АайьаУ*" 178 R. R. A., I, 68, kiidezgil; III, 98, J_x_<jbj^-Г; IV, 151, d^jb>r. «1 I, 68, hakin; III, 98; IV, 151, qOO. 422 I, 68, asigsiz; VI, 151, 42з 111,98; IV, 151, 424 III, 98, q.ajL~; IV, 151, 42& IV, 151, ' «« I, 69, kiidup; II, 42, куз уб// к/с уб; III, 98, c_>j 427 I, 69, kudup; II, 42, кузуб//ку суб; III, 99, IV, 152, 42« I, 69, уодир; II, 43, йуз уб//й ус уб. « I, 69, yiiditp; II, 43, йузуб//йусуб. « IV, 152, *in I, 69, kedseng; IV, 152, LUj.j. <:w 111, 99; IV, 152, ’ - • 4:'i I, 69, kil; 11, 43, кыл. V. -. 205
О1л-е (J-^.aZL.j ЛА^Дал Iaj! (__5_^о-У! £^у.лЛ 434f~j.j[ _jj~^ СУ^аГ" У^аГ c^Ljj^ 179 (_J.AL-O^-3^ ^-a*> J C^l.J^.A-**> ^3 | (v>l.AA>4 1лУ_)1 <_5J' _jjf ISO AaV-XcJ J (_^.J^lx3 (_$.Л ^^1лл*Л И-аХс dJ^J C^IJS^ _j^.XaS^ _jr->l cS-IajIJ ls»U _j J)-^i>*£ _jf131 <• <- 4 | 439 .. I 438 , „ ! O’» ^-i _^A-*>(_j.2La5^" ~J.£1Lj_j.aJ ^*^030^0»f 182 441<_aaJI (Jj).£j уЛ' (^аЛлаЗ I (_J.J_j.aJ 443jCU— ^-pjt-Л 183 CajJ ^^aacU 44V>jL- o; eAjf (ibLJjj _jlb! ‘^'Цн *4733"^_?^ -3”s3t^*' ул 1S4 -434 * * * * * * * * 443 444 * 446 * R. R. A., I, 69, ivip; II, 43, ивиб; IV, 153, u-»jf. 435 I, 69. kidin; III, 100, ; IV, 153, q-j JaS". <зв I, 70, erdin; III, 100, ; IV, 153, ^3^1, Ш, 100, _jjj; IV, 153, _jj. ‘з8 I, 70, ayibdin; III, 100, q.aj^-.^x; IV, 153, «s I, 70, otru; III, 100, _5_?3j!. <« I, 70, ajunda; III, 100, IV, 153, o;iJ_,jL,: 4« III, 101; IV, 154, ^Jf. «2 III, 101, ^JcJUJ-Jaa^I; iv, 154, jJ.j^^Jj.a^jI. 443 I, 70, singaru; IV, 154, f_j,a~.. 444 III, 101; IV, 154, ua-aJIw. 445, III, 101, U,; IV, 154, ua*L.. 446 I, 70, saknip; IV, 154, ^лА^, . «’ 111, 101, IV, 154, ^аГ. 206
Crt^-*" l?L/J.A O’"~J’J^ (-"-Д 18s : ~ 1(450 I f- •(.<-" a ‘ г- • ii9, ‘ l„ I Jjl <_$!jyS L5_/~" ''S _rt'‘ Jy OyL ir^l * 449 450 451 *y2f JaU 187 *_.aIas ule..Gj! j.S”bl L»l J/54,_X?- cJjf J 453 * 455 4560irXjf OICj 188 d.j Si jd^.JUI ёлл Aijf л& _)Л=-1э I j-ol О_j.xs! lil 1^1 J J • fSf> Lit. J У J ^.Л ^J-Aj yj ^-5^* 19ц «s R. R. A., Ill, 101, (j-olT; IV, 154, ^Jjy. 449 III, 101,01^1; IV, 154, J| J. 450 I, 70, kejmez. ; «i III, 101, IV, 154, yAsf. : «2 I, 70, kifmez; IV, 154, jUj-». ' 453 I, 70, edlegen; IV, 155, 494 I, 70, bicmez; IV, 155, 455 IV, 155, ouLL.^1. 456 I, 71, bulunmaz; IV, 155,
JaaaajI cUJ ^J-> * 458 459 * * * * 464 468 * *la.Jlji 193 .11 461 , X 460, . I • I < I: L5У СТ* J5 4? j-p! ^a-LU Lio. 194 Aj ^1 у J lэ ’-J 1л! yjtj 466^у^Г 4e^,> S64^/jV 483L?y" 195 ^LaJ Lie> O!_j«J.£- 489O_^.^>1 Xp L~_jjf _)b j^aJIs_j _j.aj (^j-jIs;1 uJ-'Ljj' C/i”1"' O”**' Cxi''" ХаГ ^^к; 471uio^f^ ^ju 197 198 199 «< R. R. A., I, 72, ojunda; III, 103, ooDjJf. 458 I, 72, isiz; II, 48, эсиз. IV, 156, ouLdi. rn : «о III, 103; IV, 156. «1 III, 103; IV, 156, 432 I, 72, tengizdin; III, 103; IV, 156, 433 I, 72, kidin; II, 48, кэзии. 464 I, 72, kunde; II, 48, кундэ; III, 103, ; IV, 156, 433 I, 72, kotrulguliig; II, 48, кетрулгулук; IV, 156 да шу мисрадан сунг беш байт туширилган. > I, 72, keldi, III, 103, 468 I, 72, serrning; II, 48, шаррныц. 463 1, 72, ajun; III, 103, Jjjl. «о I, 72, ajun; III, 103, Ojj!. 471 I, 72, ajunka. 208:
-jl-tJ Oji yj _Аа.лжлЛ (__£—200 Laj^j.c Laj^-c *1 ^aj ^"^L*aaJI d,>.JiC d.J^.4 ’;:i-' *76£bj * 474 475 476 477-uS 478uu>fS fJU 472(juijjJ J+c _А^гт‘ l/4^_j о_j^ 201 (J^UId ^Xa.aaj ^78^а5 ^I.AaJ 479£JuIa.j j.j Lj_J oj.jyS'' (Jj-aj‘1 202 _/ 2>l 480 481 482 * 484 *cyJls Jjyw (^^el (_yjG _j±! J-^-JJ-1 _}-1a5^ 203 (J.A1U (_5.JXJ.jUj \ ' (Xr (_5"l-5^ <^i-AA.j| l~^jl 18 ” ^^J.Jj.J (Jj| f*"’^ J j-j 486IC! I—_jf jj.^Jj_> Jjl ^.аГ" 206 Q-aJL*. ^.XCbJ c^LLijf bl ^aIas lib- J^.sC-iyi* cil.Aj<£1aaa-»m 207 «2 R. R. A., I, 73, koddi. 1 . 173 I, 73, ve; II, 50, ва. _ , 474 I, 73, zahld; II, 50, залыд. . 475 I, 73, vera; II, 50, бара//вара. ' !' 476 I, 73. ?ikanp; II, 50, чыдарыб; IV, 156, _jjJ^a&., 477 I, 73, iter; II, 50, этэр; IV, 156, ™ R. R. A., Ill, 105, IV, 156, J.j. 179 IV, 157 да шу мисрадан сунг икки байт туширилган. tsn I, 73, kilur; II, 50, кылур. 481 I, 73, kodup; II, 50, койуб; III, 105, 482 1, 73 yiizpi; II, 50, йузчи. 189 1, 73, yigi; II; 50 йиги. 484 I, 73, yuzfi; II, 50, йузчи. 488 IV, 157, 4811 I, 73, angar; II, 51, анар. , 14—241 209
^^^^.Anvw JAa5 (JaJ f (Ju~j-AJ G*niaJ 491^X^ 489№‘88а/^ 208 495 . 494 1 < | 493, t , • f 492 - < -. t CJ^aJ jJ j.J UUJU.aj! ^aa) 49v^ 49 Jjli cs^ *9e^f 209 CJ^S"' yj 'AaJ ySjS' * 492 493 * * * 497 498 499 * JV! ^a.' 501сЫ=>. °00210 Cri^Jyi 5(>W 503Kbf 502(Ja1JU -*'j'Jj3-J 211 5°5<t’-5->3’^ I—_jf _J.aaa.aJIa Jjf 1».^^ ^°6<т,з_^з’ J-Я 212 JIa j.j (J-aj (‘jjJij ^9^4.aJL« ljI ) 487 R. R. A., I, 73, kadgusiz; III, 106; IV, 157, tee Шу мисрадан сунг икки байт туширилган; I, 73, ne yirke; II, 51, нэ йэргэ; IV, 157, jj. <80 I, 73, yigar; II, 51, йыгар. 480 I, 73, baz sini; II, 51, баз сэни. 4SI I, 73, не tilin; II, 51, нэ тилин. . 492 I, 74, yltti; II, 51, йитти. 493 I, 74, yindip; II, 51, йиндэб. 484 I, 74, bulunmaz. 485 II, 51, тэди. • > 488 I, 74, halal; III, 106, J3L.. : , 497 I, 74, kdriinmez. " ‘ 1 498 II, 51, йиди. 499 I, 74, halal; III, 106, J)U. 600 I, 74, haramni; III, 106s 601 I, 74, haram; II, 51, ^арам. и» I, 74, mallig; IV, 157, ^JjL. so3 if 74( erke; II, 52, эргэ; IV, 157, С?-< J»4 III, 106; IV, 157, bos Ill, 106, IV, 157, 0 - . вое.!, 74, evptip; II, 52, эвруб; IV, 158, . 601 I, 74, malka; II, 52, малга//малца. 503 III, 107; IV, 158, _j.£_6. 210
. . ‘ ^j_5- Jj! t-’LbeUlJL Uj 509f|J , . cJUJlA-J^ Jnjy510 * * * * sis * * * * * * *oUJ 214 <_Л)ч4£ J (vJLaaaC* ^^Lam>JL d.xl.i' rc I 0^5 _^.j Jjf О<taJL« ^j.Jl.1 dUjj оз ь511лХа5 (JjI с£1лл^с оз (Jj.S^Jy'O' 215 ^jJls <lc cSlljjilj 6123-ax~-J^ 216 513c£Ij-_j.£_32_?j.j JLx Jjf tSllJlo C^LUUw c^LlyZy^yyj • 1 _j-j_j~* jj! О^.лл*о- UCL^v 217 , ^L_t d.XJ I Lx^ жЛл£ Lx ,-J IлЗ dJJf Jli ЬГ LsCsCx-^/ jl) 1л^j^.3 yj j£Jy>>-jj.j cl4j5i6<___LaJ^.j ^..<£>1 218 L5- C?J 520Xo LJjj bJ f J? 522Cr?' <3—£ 521^blS I^s^j ^s_>\ 220 609 R. R. A., I, 74, haram; III, 107; IV, 158, 6ioi,74, hisab; III, 107; IV, 158, t Л...,^, би I, 74, birurler; II, 53, бэрурлэр; IV, 158,, 6i2 IV, 158, " из IV, 158, : би I, 75, tek; II, 53, тэк. sis I, 75, kend’ii; III, 108; IV, 159, : Зю IV, 159, мт I, 75, ajun; II", 54; IV, 159, (Jjjl. б*8 I, 75, katiglig; II, 54, ap. '• >' ‘"" и» I, 75, izasi; II, 54, ap. ^fJLI. ' ого IV, 159, dJU. " J: 62i I, 75 tatgu; П, 54, ap. j.ijU; IV, 159, jjOli. 622 1, 75, aseldin; II, 54, (ap.); Ill, 108; IV, 159, 211
(Jjf 3I524 *Q523liixJ_j Ujf Jjl 3!_j_ji 1л»- 526o_Jj_j.-o ®2®<1с^.л-~>-jLi-jjb 221 528lA -Jy 527 * *>У Jj! зЬjJ Jjf 530bjJ 52 222 533_/J’y ^=-Ьэ 532 * JJ 531d.£ CJj.=J c_5^ jb (_yj _,UJ у. «"223 ®34<_aaJ.!> CJj j-5 536uU J^b535 *jjc 224 ^yCTjf Li 537 *Uj^T Ы Laj ___j-aj t 3**^ 225 jlj. лаг 539^г3[ 53Wjf j.£5S.j’ _jIsCaj V^aj (_5 j-a I c£1aaj‘T 226 623 R. R. A., I, 76, hurierligka; III, 108, IV, 159, d.>3J“'b'’A" S2< I, 76, ajun; IV, 159, (Jjjl. 636,1. 76, hunersizka; III, 109; IV, 159, te. . c< •. 526 I, 76, mundln; II, 54, мундын; IV, 159, - 527 I, 76, huner; 11, 54, лунар; III, 109; IV, 159, ^.ал. 628 I, 76, birikmekliki; II, 54, бирикмэклиги; IV, 159, 629 I, 76, bulunmaz; IV, 160, y^.Jj.Jj.j, ' 530 II, 54, ^ыздын. ,. 631 I, 76, ajunka; IV, 160, actjjj!. . 832 I, 76; II, 55 да j.j сузи сузидан кейин ёзилган. 833 I, 76, huner; II, 55, дунар; III, 109; IV, 160, La. «« III, 109, ч/xU; IV, 160, r r 835 I, 76, azu; II, 55, узу. „баз I, 76, ajun; IV, 160, Dj^l. ’ ’ . 637 i, 76, ajun; III, 109; IV, 160, Djjl. : v 838 III, 109, uXcjf, (уйр-)> уган. 839 Г, 76, hukmi; II, 55, хукмы; III, 109; IV, 160, 212
_jJL j.j O^ja-T <aLJL Ulijf_jb и1й_^JLU q.£Lj 540<LiiLI V^.aj cjLJf 541<dUfj>; УLU 547ir’j_jj.f. 546(_/'L_^j.r'j.j LLs” LU L LA..5 OUjI Ю1 ^_) LL.—> 5°‘t)j^5j’ £Ъ °49^ I ^L-U 552 I I 551 . (t ( ,(•<'' tlii J-^iU j.j||j_)U (^jUaS ^jU-aaaj J^c 55Mh JU ^uL 563и,^"у MO R. R. A., Ill, 109, U£bl. mi Ш, 109, ms I, 77, ukussuzlar; II, 56, уцушсузлар. мз I, 77; II, 56 да бу суз туширилган. М4 I, 77, sebebdin; II, 56, сабабдын. I, 77, hem; II, 56, дам; III, ПО; IV, 161, ^л. 646 I, 77, yiigiirmez; IV, 161, mi III, 110; IV, 161, c-Jj-jjl. ms Ш, ЦО; IV, 161, : ч ms IV, 161, 660 III, 110; IV, 161, ™ III, 111, IV, 162, hcfj.x>. №» Ill, 111; IV, 162, JJU. f’b:1 1, 77, okisa; II, 57, окыса; IV, 162, L**Ujl. »m IV, 162,
214 !—'.jf di _jy> (joUCij L-lsClJ 234 655alj <_jJ „кЯ . ’ • J " I Ь jL f aJtd f _Xj 235 <_Л1Г 659l<_,y 558 2^11 У* (- ^ rxj^Lft.. 560 r’H У J 5-" 661<_^ J 9~* < a 9-“ZZj a.j . JLo “С >-лф %,! 236 237 238 239 240 ^jzzz Q* us" Luл UI ^.ллл Lfrjjjjl cdco 3-^jf 241 555 R. Ra А., Ш, Ш, .jUJ. 555 I, 78, tiiketiir; II, 58, тугэтур; IV, 162, jj. 55’ JV. 162, fjJU. а» I, 77, fikardim; III, 111; IV, 162, **» I, 78, turki, II, 58, туркий. sw I, 78, tap; III, 112, Cz-AJ J IV, 162, s’» IV, 162, ' 56S I, 78, kali; II, 58, калы//халы. - 563 IV, 162, 564 I, 78, talulab; II, 58, талулаб. «* III, 112, 5» I, 78, fozuk; II, 58, чезук. ьв’ I, 78, hezl; III, 112; JV, 163, Jj.A. «» IV, 163, JUj-ijI. z . J V < • ; < ' V Z. ; ‘
.* 570 S71 *^ur 57CM 56H£CU , S73<_xj L=3 5^1aA 57ko! IClo i)A CT .. . J- • - 4<jj - d.4.0._jJf d.xXc d.i.3 ja5 (_j.5 IJxjf d-ljU j-M cSily (J'ijf S74 575 * * * 579cr.xj)jS^ IcJ.J _ . t I .1 576 *, “,‘(t 575 “ f . L/^» ‘r’ • l~J ->^ _я [*„ 24^ 577 JJ UIa-JjjI 4^1^, UJjh ( _jf xxJ_J^3 LaJ^.J (—Xj Г 244 d-X-lx fj aJl ^o! d.A J ^д.-0 *d^Jf ^.•ДД-З ^.JJUols _j) U-<.-Of л . 579 -f A f . 578 » ’ < O'» C7*^' 245 IsCjI Olcjf ^JLL Ujj3 2. 588 I, R. R. A., 78, sanga; III, 112, Ю^,; IV, 163, 1^1^. 570 i( 78, hedye; III, 112; IV, 163, d.j_u, 5’1 I, ;78, sOzum; II, 59, сезум; IV, 163, 5’2 I, 78, hedye; III, 112; IV, 163, <uAa. 573 iv, 163, ^.>3. 57* I, 79, kormez; II, 59, кермэс//кермэз. 575 i, 79, tukedi;,II, 59, тугэтти; III, 113, уйг, тугэтти; IV, 578 IV, 163, 5’7 I, 79, zer; II, 59, зар//цар; III, 113, тушган; IV, 163, _^j. * Бу жумлада зикр этилган шахснинг текстга муносабати анид ,эмас 678 I, 79, giiherdln; III, ИЗ, IV, 164, ' 579 1,79, Sgiin; II, 60, егун; III, 113; IV, 164, , . 215
G^ । j-Jf ^.aaS"** ^д.ал| GJ^/La-л —5 Of JJ--O jJlj i^O-d.Ajlc UL>^J cG> I GJ).J' GT^ _jjg~ _ji 58°4**,£7b^ ^.aJIaas 247 ^5"4aS"* Jf.J GS"**'^' G5,^“'^w ^.лд Jj)l 0-5"” ^Xijl 58GG 248 382<J^jl J.aj f • <_y^ C^Iaaaaj LaS"”" 585J^jI 38<a5 C^G 58® J-’U' 249 ^.A. J (J-A.J C |JL*w L y«0 J •aJ 586J- J >_Ар| 250 • • G 588 t ’it . c”* J^S <_r‘“Lil (tJ>5 G;UjG4? Лн 253 * 57 * Бу жумлада зикр этилган шахснинг текстга муносабати аник эмас. 580 R. R. А., III, 114; IV, 164, 581 I, 80, mahmud; II, 60, Махмуд. 582 I, 80, ‘atbetu‘1; II, 60, Атбетул; III, 114, 1аЛ< IV, 165, (JjICaAAA. 583 1, 80, hakayik; II, 60, акайык; III, 114, IV, 165, ^jliek. 684 I, 80, ‘arabdin; IV, 165, 585 IV, 165, JjljLjf. ’ ’ /Л . , :’ see. ir 80, dil. 3 5S7 I, 80, her; III, 114, ^л; IV, 165, ^л. 688 I, 80, korurbiz; II, 61, керэрбиз; IV, 165, 588 I, 80, bilmegendin; II, 61, билмэгэндин; IV, 165, ^pOlGG' w 3 • • • '/ .
Laj ^Д.а^.а J I ^--Л-ЛААЛ-J 1лл Ix/jZ 254 ^2^J ^^Laa.J ^.aS**** Ч^аХ-кЗ Cr!jj>f -J^Cri-j^ fJ 256 6_i.1j ^*jeJ UljLaJf & j -5 С5ал^ <tXJI j3^A^Jf ^.алЬ JJI Aj-eJI ^9i^_yjLo.^raJl U /f-o (^jl oAiJIS J-O JjCijJ Jjj ^j-jlj О^.aaaJ^J ^.J (jjl j^j-JIUlxC O.if_j ^K"’ >—«..•.j ^.AxJ 03<LaaJo.a1>.am^ # * -., * 590 R. R. A., 1,81, ma’Hilernl; II, 61, маъныларны; IV, 166, 891 I, 81, bitidiik; II, 61, битидук; IV, 166, £j 682 in, Ц5; IV, 166, C-AcJ. 899 Ш, 115; IV, 166, <_>lLi. * Бу байт НА, I; НА, 1’1; R. R. A-, III, да туширилган. 89‘ R. R. A., II, 62, 898 R. R. A., Ill, 116. ' d'< ' 21’7 ’
ТРАНСКРИПЦИЯ БИСМИЛЛАХИР РАХ.МАНИР РА\ИМ 1. Ила^ий екуш хамд айур-мэн сэцэ1, Сэнин рахматыцтын умар-мэн ецэ. 2. Санаму айугай саза бу тилим, Унарча айайын йары бэр мэцэ. 3. Сэниц барлырыцга тануглух бэрур, у Жумат жанвар уч^ан йугургэн нэцэ. 4. Сэнин барлыгыцра далил архаган, Билур бир нУц ичрэ далиллар мына. Фаъиййу кулли йануйин лаху аййа тадулу аъла аннаху вохидун 5. Иох эрдим йараттыц Йана йох ^ылыб, Икинч бар цылур-сэн му^ыр-мэн мука. 6. Айа шак йолыда йэлигли узун, КЬ’л оттын езун йул елумтин ецэ. 7. Иаратты уганым тунуц кундузуц, ©туб бир бирига йурур он соца. 8. Тунэтур тунуцни кунуц кУтэриб, Тунуц кУтэриб баз йарутур таца. Кама ^алаллаху таъала йухрижул хайа минал Майти ва йухрижул майта минал хайи. 9. ©луктин тирик хам тириктин елук, Чьщарур керэр-сэн муны кэз аца. 10. Бу худрат изиси улур бир байат, ©луклэрни тиргузмэк асан аца. Фи наътил наббийи аълайхиссалам 11. ©шит эмди цач байт хабиб фазлытын, Ухуш хуш йэтитиб сезумни аца. 12. Ол ол халхда йиги киши хутлугы, Турэтмишдэ йох бил аца туш тэцэ. 13. Расуллар еруц йуз ол ол йузрэ кун, Йа анлар хызыл мэц бу эцэ мэцэ. 1 Туркий текстда араб тилига оид сузларнинг бошида айн (g); ифо- даси берилмади. ’218
14. Аныц мадх.ы бирлэ татыр бу тилим, Аныц йады бирлэ шакар ша^д аца. 15. Бу кун тэксу(в) мэнтин доруд ол йарын, длик туттачымра эгирсэ муца. Фимаддис са^абатил арбаъати ризванул ла^и алай^им аж,маъин 16. Йэмэ терт эшингэ этур-мэн салам, Улартын усанмац цачан ол мэцэ. 17. Садиц бирлэ Фаруц учунч Зайн—нурин, Али тертилэнч ол эриксик тоца. 18. Ким эрсэ бу терт эшкэ бад этицад, Тутар эрсэ мыц лаън ’этур-мэн аца. 19. Ила^ий кэйургэн изимсэн кэчур, Нэчэ ма хаталыц цул эрсэм сэцэ. 20. Мэцэ болса фазлыц цутулды езум, Эгэр болса адльщ цатыглыц мэцэ. Фи мад^ин амирил ажалин Даду Сипа^салару Бэк аълай^ирра^мати валгафрану 21. Айа тил турэт мад^ етунгил цаны, Мэн артут цылайын ша^ымга аны. 22. Ша^ым мадхры бирлэ бэзэдим китаб, Одутлы кишиниц сэвунсун ждны. 23. ©га билмэс эргэ егэ егрэтур, Аныц бирры жуды бадиъ э^саны. 24. Ол ол ацл, уцуш, хуш хирадца макан, Билик маъданы ^ам фазилат каны. 25. Симэктин эдизрэк тутар ^иммат ол, Сахасы мукарим йигкэ дарманы. 26. Раъийатца мушфиц салимтын ^алим, Валэкин бушарда шар/р/а арсланы. 27. Салабат ичиндэ Умар тэк жуван, Сахават, самацат тутар Усмани. 28. Тэтикликдэ кЬ’нду(в) айазтын озуц, Дад инсаф тутар чин ануширвани. 29. Аныц бахшишындын булут оптанур, Бу сезни бутун чин тутар тушманы. 30. Айа ша^ым эртэмлэрин санагын, Санурму эзиз ^ум уша^ таш саны. 31. Сийасат рийасат, кэйасат карам, Сайадат ула адл эшит уц муны. . 32. Йана мажд мурувват, футувват уран, Ата цылды ша^ымга бу жумланы. 33. ©куш аз тэб аймас бэзизлэр тэциз, Булут ^адйа ^ылса ушац цатраны. . , 219
34. ТУнизтин каримрэк шацым мын, цата, ^абул цылса тан. йоц бу аз цадйаны. Мужиби таълифин цаза китаби ва муцтази 35. Дад испацсалар бэк учун бу китаб, Чыцартым ачунда аты цалсу(в) тэб. 36. К'итабы'мны кергэн эшитгэн киши, Шацымга дуъа бирлэ йад цылсу(в) тэб. 37. Кэзинги кэлигли кишилэр ара, Анын зикри тацсуц эзиз цалсу тэб. 38. Анын вудды (вирды) бирлэ кецуллэр толуб, Анын йады бирлэ ачун толсу тэб. 39. Бэзэдим китабы маваиз масал, Бацыглы, оцуглы асы? алсу(в) тэб. 40. Бэлэк эттим аны шацымга мэн-ек, ^авадарлырымны тугэл билсу тэб. С у Аннавъул аввалу фиманфаъатил илми ва мазратйл жацилй 41. Биликтин айур-мэн сезумгэ ула, Биликликкэ йа дост озунни ула. 42. Билик бирлэ билнур саъадат йолы, / Билик бил саъадат йолыны була. 43. Бацалыц динар ол биликлик киши, -- Бу жацил биликсиз бацасыз биши. А : , 44. Биликлик биликсиз качан тэц болур, . ; .у Биликлик тиши эр жацил эр тиши. 45. Сецэккэ йилик тэк эрэнгэ билик, дрэн корки ацл ол сонэкниц йилик. у 46. Биликсиз йиликсиз сенэк тэк халы, Йиликсиз сецэккэ сунулмас элик. . 47. Билик билти болты эрэн бэлгулук, Биликсиз тириклэ йитук кергулук. 48. Биликлик эр елти аты елмэту, > „ . у Биликсиз эсэн эркэн аты елук. 49. Биликлик бирингэ биликсиз мьщын, . у Тэнэкли тэцэди биликниц тэцин. 50. Баца кергил э'мти уца сынайу, Нэ нэц бар биликтин асыглыц ецин. . ; 51. Билик бирлэ алим йуцар йуцлады, Биликни биликсиз узун нэ цылур. . ' . 52. Билик бил усанма бил ол цац расул, , Билик кимдэ эрсэ сиз арцац дэди. Ва задика цавлаци Алайциссалам утлубул иълма валав биссин : Д 53. Биликлик биликни Ь'дрэгэн болур, Билик татгыц эй дост биликлик билур. ; 220 ' Н А С
54. Билик билдурур эргэ билик цадрын(ы), Биликни биликсиз узун нэ цылур. 55. Биликсизгй цац сез татыцсыз эрур, Аца панд насицат асыгсыз эрур. 56. Нэ турлук арыцсыз арыр йув дэсэ, ; /К^ацил йуб арымас арыгсыз эрур. 1^ала расулуллаци саллаллацу аълайцй васаллама ма аъзза аллацу йужацлу цатта садаца расулуллаци 57. Биликлик киши кер билур иш езин, Билиб этэр ишни екунмэс кэн(д)ин. 58. Нэ турлук 'иш эреэ биликсиз оцы, ©кунч ол аца йоц оц анда азын. 59. Биликлик кэрэклик сезин сезлэйур, Кэрэксиз сезини кемуб кизлэйур. 60. Биликсиз нэ айса айур уцматын, Аныц ез тили ез башыны йэйур. 61. Билик бирлэ билнур турэткэн изи, , Биликсизлик ичрэ хайир йоц д'эди. 62. Билик билмэгэндин бир анча бузун, ©3 элгин бут этиб изим бу ТЭДИ. 1 63. Биликлик сези панд-насицат адаб, Биликликни егди ажам цам араб, • 64. Таварсызга билги тугэнмэс тавар, ; ^исабсызга билги йарылмас хисаб. Аннавъуссани хифзиллисани ва саъи аДабиХа ва РУсУМИЦа 65. дшитгил биликлик нэгу тэб айур, Адаблар башы тил кузэзмэк турур. 66. Тилиц бЬ'ктэ тутгыл тишиц сынмасун,а Т^алы чыцеа бэктэ тишицни сыйур. 67. Саныб сезлэгэн эр сези сез сагы, ©куш йацшаган тил ай алмас йагы. 68. Сезуц бушлуг эзмэ (эсма) йыга тут тилИН, Иэтэр башца бир кун бу тил бушлугы. 69. Х,ирадлыцму/в/ болур тили буш киши, Тэлим башны йэди бу тил сез бушы. 70. ©цуктурмэ эрни тилин бил бу тил, ' Башац турса бутмэс бутэр оц башы. Л^арацатус силами лацат тийаму ва ла йалсаму ма жарациллисани 71. Сафиц эр тили ез башы душманы, Тилиндин текулди тэлим эр цаны. f 72. ©куш сезлэгэндэ екунгэн тэлим, Тилин бэклэгэндэ екунгэн цаны. 221
73. Нэким кэлсэ Эргэ тилитин кэлур, Бу тилтин ким Ьзгу ким ацыр болур. 74. §шит бут бу сезгэ цамур тэц-дэ тэц, Козуб тилгэ йукнуб тазарру цылур. 75. Кузэзгил тил (иц) ни кэл аз цыл сезуц, Кузэзилсэ бу тил кузэзлур езуц. 76. Расул эрни отца йузин атцучы, Тил ол тэди йыр тил йул оттын езуц. 77. Ики(эки) нэп бириксэ бир эрдэ цалы, Букэнди ол эргэ мурувват Йолы. 78. Бир ол йаншар эрсэ кЬ’рэксиз сезин, j Икинч йалган эрсэ ол эрнин тили. ? 79. Тили йалран эртин йырац тур тэз-э, Кэчур сэн-мэ умруц кенилик узэ. v’ 80. Арыз тил бэзэги кени сез турур, , Кени сезлэ сезни (тилицни) дилицни бэзэ . 81. Кени сез асал тэк бу йалган басал, Басал йэб ачытма агыз йэ асал. 82. Иа йалран сез йигтэк кени сез шифа, Бу бир сез озагы урулмыш масал. 83. Кени бол кени цыл атын кени, Кени тэйу билсун халайиц сэни. 84. Кенилик тонын кэ‘й цойуб эгрилик, Кэзим тон толусы кенилик тони. 85. Ka™F цизлэ разиц киши билмэсун, Сезуцтин езуцгэ екунч кэлмэсун. 86. KaMYF йашру ишиц болуб ашкара, Бу керген эшиткэн сэцэ кулмэсун. 87. дшим тэб ынаныб сыр айма сацын, Н‘эчэ ма ынанчлыц эш эрсэ йацын. 88. Сэриб сэндэ разьщ сидиб тур'маса, Сэрурму эшин-дэ муны кэз сацын. Аннавъуссалису фи тацаллибид дунйа ва тараййири ацвалица 89. Бу ачун рабат ол тушуб кечгулук, Рабатца тушугли тушэр кечгулук. 90. 6ц арцыш озады цопуб йол тутуб, Они цоимыш арцыш нэчэ кечгулук. 91. Бу дунйа соцыда йугурмэк нУчэ, Хасис нэцтин етру/у/ тэб езуц кучэ. 92. Нэлук малга мунча кецул багламац, Бу мал кэлсэ арта барур баз к§чэ. 93. Кецултин чыцарцыл тавар суцлуцын, Кэзим бирлэ тэб тут царын тоцлуцын. 94. Бу байлыц чырайлыц азуц йоцлуры, Чыгайлыц тэб айма азуц йоцлугын. 222
95. Бу дунйа нэ'цитин й’эгу кэзгулук, Ол артуц тилэмэ вабал йутгулук. 96. Тарьщлыц тэ’б айды ачунны расул, Тарыцльщда цатлан тары эзгулук. 97. Ба^асыз эрур бу ачун лаззаты, Кэчэр йУл кэчэр тэк маза муддаты. 98. Иигит ^ожа болур йады эскирур, Дави эрсэ цамлур ^ачар ^увваты. 99. Бу кун бар йарын йок бу дунйа нэци, М’энин, дэмишвд нэн, азынлар ени. 100. Даму? толган эслур тугэл эксил/й/ур, Дамур абаданнын хараб ол с-оцы. 101. Нэчэ йэр бар эрди сыгышмаз эри, Эри барды ^алды куру? тэк йэри. 102. Нэчэ дана эрди нэчэ файласуф, Даны бу кун анлар мыцында бири. 103. Ачун кулчирэр баз элин ^аш чэтэр, Бир элкин тутуб ша^д бири за^р цатар. 104. Асал татруб ’элкин тамаг татыртыб, Кэ’зинги ^ада^а сунуб за^р цатар. 105. Сучук таттыц эрсэ ачьщца анун, Бирин кэлсэ ра^ат кэлур ранж онун. 106. Айа ранж ^атыгсыз сорур умручы, Бу ачун ^ачан ол умунч^а орун. 107. Йылан тэк бу ачун йылан оглару, ~ Йомавда (йо^амакка) йумшац ичи бор ару, 108. Йылан йумша^ эркэн йавуз фэъл тутар, Йырац турру йумшац тэб ынанмагу. 109. Бу ачун кор эрга керумлук ташы, Валэкин ичиндэ ^азар нахушы. ПО. Ба^ыб таш бэзэкин керуб сэн муца, Децул барлама^ бил хаталар башы. Цалан набиййу саллалла^у алай^иссалам хуббуд дунйа раъсу кулли ^атийатин 111. Ни^аб кетрур ачун бирэр йуз ачар, Йазар к;ол 1^учар тэк йана тэрк ^ачар. , . 112. Иарынгы булут тэк йа туш тэк халы, Дэ’рэнсиз кэчэр бахт йа ^уш тэк учар. Аннавъур рабиъу фи биррис сахавати ва мазамматил бухли 113. Айа дост биликлик йизин излэгил, • i Халы сезлэсэц сез билиб сезлэгил. 114. .АХЫ эрни еггил егэр эрсэ с5н, ' . Бахилга ^атыг йа о^ун кизлэгил. 115. Дамур тил ахы &*р санасин айур, " АхылыцжамУр айб кирини йуйур. ' < • ' 223
116. Ахы бол сэцэ соз секунч кэлмэсун, Секунч к’элгу йолны ахылыц тийур. . у 117. эгилмэс кецулни ахы эр эгэр, Тэгилмэс мурадца ахы эр тэгэр. 118. Бахиллыцны цаны егэр тил цайу, Ахылыцны ^ам хас тузу хац егэр. 119. Ахы эр биликни йэтэ билли кер, . ? Анын сатты малый сана алды кор. ;- 120. Тирилди уламсуз уламай болуб, Ачунда ат эзгу козуб барды кер. 121. Бахил йыгды зар сим ^арамтын екуш, Вабал кетру барды узэлэ секуш. 122. Улуш болды малы кишилэр ара, ? Бахил алды андын секунчтин улуш. 123. Айа мал изиси ахы эзгу эр, Байат бэрди эреэ сэцэ сэн-дэ бэр. 124. йирилгэн секулгэн тэриб бэрмэгэн. , Алал бэрур эреэц нэчэ тэреэ тэр. 125. Табиъатта йиги ат айибсузы, Ахылыц эрур бил бухул керксузи. 126. с)ликлэрдэ цутлуг бэригли ЭЛИК, Алиб бэрмэгэн эл элик цутсызы. 127. Бахиллыц оталаб оцалмас йиг ол, Бэримдин бахил элги кэз бэрклик ол. 128. йыгыб кецли тоймаз кези суц бахил, - Кул ол малга малы ацар эрклик ол. > / 129. Бу бузун толусы ахы эр турур, Ахылык шараф жа^ жамал арттурур. : ' 130. Сэвулмэк тилэсэц кишилэр ара, . . Ахы бол ахылыц сэни сэвдурур. 131. Бахил накас узун тавар пасбаны, Йыгар йэмэс ичмзс тутар бэрк аны. 132. Татурмас ашын-да (эсэниндэ) туз достына, Олур цалур ахир йэйур душманы. Аннавъул хамису фил амри биттавазъи физза^ари аънат такаббури вал ^ирси афитус сала зилли садивул манти^и 133. Йана бир кэрэклик сезум бар сэцэ, Айайын мэн аны кулац тут мэцэ. 134. Сез ол дур такаббурны баштын салыб, . ; Тавазиъны бэрк тут йапуш кэт аца. 135. Такаббур цамуг тилдэ йирлур цылыг, Кдялыцларда эзгу цылыц цой (хой) ^ылыц. 136. Ол эрким улурсынды мэн-мэн дэди, Аны нэ халайиц сэвэр нэ халшу 224
137. К,амур цазганыцлы ачун малины, • Йэйумэди барды коруц цалины. 138. Тишиси цалыб бир азын эр билэ, Ол айда йатыбан бэрур саныны. 139. Такаббур либасын кэйиб аз салын, Кэриб халцда кексуц азурлаб тилин. 140. Моминлык иишаны тавазиъ эрур, Эгэр момин эрсэц тавазиъ цылын. 141. Тавазиъ цылыцны кет/у/рур изи, Такаббур тутар эрни кЬ’мшур цозы. 142. Улугсынма зинцар улуг бир байат, Улурлур мэницсиз алынмац тэди. Калан набиййу саллаллацу алайцивассалам мин тавазъин рафаъцуллацу ва ман такаббура цаза лацу аллаху 143. Тавар бирлэ эрсэ улурсындугуц, Улурлур табару элик сундурун,. . . 144. Тавар асы? нэмиш барурсан йалын, Кэлур бунда киссэн, сабат сандугуц. 145. Эгэр кибр изиси асил-мэн дэсэ, Айайын мэн аныц жувабын «эса. 146. Ата бир ана бир уйалар бу халц, Тафавутлари йок /уйа уй/ етэ ет тэсэ. Аннасу мин жицатит тимсали акфа Абуцум Адама валумм цавва 147. Йимэ пандым алгыл озатма амал, Амал асрасында пусуклы аждл. 148. Амал тэмишим дост озун санмац ол, Озун санма сацыш екуш цыл амал. 149. Айурсан кэзим, тон, шараб аш кэрэк, Тэлим мал, екуш кул, цараваш кэрэк. 150. Эгэр йырдыц эрсэ умурлуц тавар, Бурун башца беркни кэйэр баш кэрэк. 151. Харислыц-ма эргэ йавуз цислат ол, Карислыц соцы гам екунч цасрат ол. 152. Бу байлыц чьшайлыц изи цисматы, Карислыц тэк эргэ цурур зацмат ол. - 7 Кала алайциссалам алцарису мацруМун 153. КаРис тоймас ачун нэцини тэриб, Харислыц царымас изиси царыб. 154; Карислыцны цойур царис эр цачан, Олуб'йитсэ тупрац ичигэ кириб. 155. Карис тэриб эрмэс усанмас болур, : Карислык игиниц э’мин ким билур. 15—241 225
156. Хабар бар бэрилсэ эгэр адами, Ики дол динарны ол он дол дылур. Ва залика давлуду алайдиссалам лавкана ла ибни Адама ва Адйани мин задабин латаманна салисан 157. Айа дире изиси дарислыд нэрэк, Айу/в/ б’эр мэнэ бу нэгугэ кэрэк. / 158. Тар эрсэ кЬ‘ц эрсэ битилди розыц, ’ Харислыд дылу(в)му/в/ муны эзгурэк. Кама далалладу таъала би хайри дасамна байтадим муъашийадим фил дайватидид дунйа 159. Кеки керклук Ь’рниц хуйы керклук ол, Бу керклук дылыдда кецул Урклик ол. ' 160. Бир эртин бир э'ргэ тафавут тэ'лим, ® Валэкин кер эргэ тузи берлук ол. Аннавъул амри фи макаримил ахлади ваттадрис аълат тадлиду бида 161. Бутуй дылры фэълин етэ иртэгил, Карам кимдэ болса аны Ур тэгил. 162. ИУмишсиз йыгач тэк карамсиз киши, < < Йэмишсиз йырачны кэсиб ертэгил. 163. Мусулманта мушфид болуб мэдрубан, Сэцэ сандуруцны мусулманга сан. Кала аълайдиссаламут таъзимул амриллади ваш шафдата аъла халдиллади 164. >Кафа дылдачыцга йанут дыл вафа, Арымас нэчэ йувса дан бирлэ дан. 165. Йараглыд ашыцны кишигэ йэдур, Йарар болсац офрар йалыцны бутур. 166. Куч эмгэк тэгурмэ кишигэ далы, " . ? Эгэр тэгсэ эмгэк кишитин кетур. 167. дсиз дылган эргэ сэн эзгу дыл-а, • . у> Карамньщ башы бу эрур кэз бил-э. 168. Эгэр к’элсэ Уртин сэцэ эзгулук, ©куш дыл ол эрниц санасын тилэ. • *у : 169. йазурлуд кишинин, йазугын кэчур, Адават кекини дазыб кэс кечур. . 170. Альщланса тутнуб газаб ынад оты, Калимлыд сувын сач ол отны ечур. Кама далалладу таъла вал казимайнал гайзу вал аъфийна аънин наси валладу йудиббул мудсина вакадавлиди саллалладу алайди васаллам ман казама райзан ва дува йаддиру аъла инфазиди малалладу далбаду иманан ва амнан садада расулаллади ва балага дабибуллади <
171. Карам бир,бина тэк ацар хилм бунйад ол, Йа майдан так ол гул карам ал кол ол. 1 172. ЙыцьщлыХка йырыб кэ'суллуккэ ула, • Бу эндинлик эргэ азад ез ^ул-а. . • д 173. Кузэзгил айа дост улуглар а^ын, Асыцсыз жадал ^ам мизаждын садын. 174. Улугларны бушруб сэцэ бу мизаж,, Кичиклэрни густая ^ылур бил йа^ын. 175. Бала кЬлсэ сабр эт фаррадда кутуб, Кутуб тур фаррах^а бала-ранж, йутуб. Кама ^алалла^у таъала валла^у йу^иббус сабирина фаинна маъал уъсир инна маъал уъсра ав ка^авли^и алай^иссалам интизарил фарра^а биссабри ибадатун 176. ©чэр ме^нат оты кэчэр навбаты, Калур сабр изиси савабын тутуб. 177. Улуглугца тэгсэц йацылма озуц, . Калы кэйсэц атлас унутмэ бозуц. 178. Улуг болдугуцча тузунрэк болуб, Улугца кичиккэ сыльщ тут созуц. та д ’ Аннавъул ухра фи абйаин мутафари^атин йаштамаилу аъла маъанин мухталифатин 179. У^уб сезлэ сезни эвэ еозлэмэ, Созуц кизлэ кэзин башыц кизлэмэ. 180. Мыц эр доступ эреэ ©куш кормэгил, Бир Ь’р душман эреэ аны азлама. Ва залика цавлу^у алай^иссалам алфу сади^ин ва > аъдвун ва^идун касирун , 181. Нэчэ тэтикэртин бирэр садв кэлур, Нэчэ пор ^унарда бирэр айб болур. 182. Бу бир айбдан от/у/ру башын кэсгучи, Ачунда тирилгу кишисиз т^алур. и . . 183. Тирил эзгу фэълын коцуллэр алыб, Эсизликтин езни сэрэнгу салыб. 184. дтэр болсац ишни саныб сагныб эт, Кэрэкму кэрэксизму карту (в) билиб. - 185. Нэ иш отру кэлеэ сэцэ кэз йацын, Ол ишниц оцыны соцыны са^ын. та 186. Сэвунч Урез кэзин кецул тут аца, : Окунч эреэ андын озарац сацын. та - 187. эрэн хайры шарры кузаф кэчмэс ол, ' Эсиз эзгу ишгэ йанут болмас ол. - 188. Айа эзгу умган ЭСИЗЛИ1К цилиб, ' . ^Тикэн эйлэгэн эр узум бичмэс ол. та . та - ‘ '• 22/
Иза афтарат амран фаацзар адаватацу ман йазраъуш шавка ла йахсуду бици аънбан иза ватирас амран 189. эши эзгу болса ’эр эзгу болур, Эр эш эзгусиндин екуш хайр кэлур. 190. Эсизгэ йавума эсиз суубаты, Сэни тэркин эсиз цылырлыц цылур. Кама цала аълайциссалам ман маша маъа залимин < фацад ажрама 191. Мажаз болды достлуц цацицат цаны, Мыц эр достда бири булунмас кени. 192. ©кушрэк кишиниц ичи гадр эрур, Кони доступ эрсэ таши бил муны. 193. Бу кун ачунда кишилик азиз, Каны цанча барды кишилик Усиз. 194. Вафа кели сурлуб цуруб йоллары, Жафа толды ташты дэцизтин эзиз. ге 195. Каны аВД аманат цаны эзгулук, у ; . -< , Кени кэлтугунчэ хайир кэтгулук. 196. Башы барды хайрныц соцы баррусы, ©ци кэлти хайрныц соны кэлгулук. 197. Ачун толды адван жафа жавр билэ, Каны бир вафалыц бар эрсэ тиле. 198. Сэн артацсан анын ачун артады, Нэлук бу ачунра цылур-сэн кэлэ. 199. Бариб эрди ислам рариб болды баз, • Ибадат рийа болды абид мажаз. 200. Харабат орамы болуб абадан, Хараб болды масжид бузун бэнамаз. Ва залика цавлуцу аълайциссалам бадал исламу гарибан ва саъуду гарибан 201; Амал цойды алии зауид зухд видаъ, Ариф раце чыцарды айур хуш самаъ. • • 202. Бидаътын йыцыцлы киши цалмады, Анын кундэ арта турур бу бидаъ. 203. Ка'ны амры маъруф цаны эзгу эр, Каны (кэнду эзгу киши турру йэр. : 204. Иирэр-сэн заманацны халцын цозуб, Замананны йирмэ кишиоини йир. 205. Ким ол борчы эрсэ киши йиг ол, Кэрэк эрсэ йиглик йоры борчы бол. 206. Ким ол йоллуг эрсэ анын Йолы йоц, Ким ол йолсуз эрсэ аца кэнру йол. 207. Айа арта? ишлик сэвунчин салын, СЭниц розгарыц бу кецулчэ цылын.
208. Тилэкчэ тирил инч фариг дазгусыз, Иуругил тилаэгил езун хушлугын. 209. У бут кэтти индэб булунмас йиди, . Алал йигли даны керунмэс бозы. 210. Алал кэнду дайда бу кун даны ким, Арамны йэйурдэ далал тУб йэди. 211. Бузун маллыд элгэ уруп йузлэрин, Тузу дул дылурлар азад езлэрин. 212. Ким ол малсыз эрсэ о л эрни керуб, Йуз уруб кйчэрлэр йумуб кезлэрин. 213. Айа малРа суд эр йадын бил бу мал, ' Бу кун дазру садынч йарын йук вабал. 214. Арам Урсэ малый, азаб ол соны. Исаб ол эгэр болса малый далал. Калан набиййу аълайдиссаламу халалуда диеабун ва дарамуда аъзабун 215. Нэлук малга мунча суд ол бу езун, Кецулдэ гамын ол тилицдэ сезуц. 216. Барурсан бу малый, йагыцга Далур, Ойатыб йарурлар сарынгу безуц. 217. Сэнйн, малый ол мал ашын турдурун, - Сэнэ дасрат ол бэк туту б турдурун. Кама калаллаху таъла ма иъндакум йанфаду ва ма иъндаллахи бакин 218. Бу кун кэнду/в/ сучуд бу тЭ'рмэк сэнэ, Ачыд болта йарын дозуб бардурун. 219. Бу ачун мазасы датыглыд маза, Азасы екушрэк мазасы аз-а. 220. Асал дайда болса билэ эриси, ' Эри задры татар асалтын оза. 221. Унарлыдда ачун вафасызрац ол, Кунарсызга мунда жафа азрад ол. ; 222. Унар бирлэ давлат бирикилмаги (бэригил малы) Булунмас даму? дызда ол дызрад ол. 223. Нэ йазды ачунга бу садиб унар, Нэгугэ бу аны улашу дынар. ; ' 224. Хасисларны кетруб нафисны чалыб, , Адув дутсуз ачун дарыбму мунар. 225. Айа дукмын ачун таба еггучи, Иириб муны бэрэр йана еггучи. 226. Утан укми бирлэ кэлур кэлгэн иш, ' ; ' Анын амры бирлэ тэгэр тэггучи. 227. Ачунга бу секуш маламат нэлук, К^залар йуруткэн йаратдан малик. , .
228. К,аза бирлэ санчлур азакда тикэн, К^аза бирлэ илнур тузацца элик. 229. К,амур тэцдэчи нэц цазадын эрур, УХушсыз эр аны сабабтын керур. 230. Т^аза бирлэ учцан халыц цушлары, Карыга цонар ам цафас^а кирур. 231. Т^аза кэлсэ йугрук йугурмэс уруб, Каза цайтарылмас цатыг йа цуруб. • 232. Сэцэ ранж аца гэнж бэригли уран, .. Дазаъ цилма йа ранж изиси туруб. • . : Фил уъдзир бутамил калами 233. Битидим китаби маваъиз масал, Оцуса татыр тил йэмиш тэк асал. 234. Ким эреэ бу сезгэ азынлар сезин, ' Тэцэсэ тУцэди дурустца бадал. 235. Адиб А^мад атым адаб панд сезум, Сезум мунда цалур барур бу езум. . - 236. Кэлур куз, кэчэр йаз барур бу умур, Тугэтти умурны бу йазым кузум. 237. Анын уш чыцартым бу туркчэ китаб, Кэрэк цыл тэб эй дост кэрак кыл итаб 238. Битидим бу тацеуц тураф сезлэрин, . сд- Халы барса езум атым цалсу тУб. 239. Анын уз эрур бу китаб бир сезуг, : Толулаб кэтурдум кэмиштим йузуг. 240. Навадир сезуг аз булур- азл екуш, Доз атлас булур кыз учузы безуг. 241. Айа мэндэ кэзин кэлигли муны, Оцусац дуъада унутмэ мэтаи. 242. Сэцгэ адйа цылдым бу тацеуц китаб, М.эцэ адйа цылсу дуа тэб сэни. Ла адри цаъила^у айзан фи таърифи^й аълай^ир ра^мати 243. Туга кермэс эрди адибныц кези, Тузэттим бу он терт баб ичрэ сези. 244. йаган болса йуклук узэсиндэ зар, Аныц туши болгай бу сезниц азы. Ва мин калами гайри ли ажали таърифи^и йаъни амир Сайфиддин аълай^ир ра^мати 245. Адиблар адибы фазиллаЬ башы, Ге^эртин сез аймыш азин сез биши. ' 246. Уган ра^мат этсун бу саъат аца, Иарын цобса болсун йаранлар башы. . 230
Мин ма^алати амири кабири са^ибир раъий ваттадбир Арслан Хожа Тархан аълай^и ра^мати вар ризван фи таърифи Хожа Арнабу Тагаммад ва талиби сара 247. Адибнын. йэри аты Иугнак эрур, Сафалыд аж,аб йэр кецуллэр йарур. 248. Атасы аты Маумудий Йугнэкий, . Адиб А^мад оглы йод бл х.ич шаки. .249. Китабынын. аты эрур ибатул, Ацайид ибарат арабтын ошул. :250. Тамамы эрур Кашгарый тил билэ, Айытмыш адыб ривдати тил билэ. . 251. Эгэр билсэ Кашгар тилин ар киши, Билур ол адибньщ неким аймышы. 252. Киши тилни билсэ билур маънисын, Билур-мэн дэсэ айб ези билмэсин. ’253. Коп элни керэр-мэн адиб сезини, Билэ билмэсиндин улар езини. 254. Айиб^а дойубтур халайиц ара, Калат маъанисын айтмыш яна. 255. Сабаб эрди бу иш битидим китаб, Кэрэк дыл иж,абат кэрэк цыл итаб. 256. Билиб тутса ^ар ким адибньщ сезин, Халайик, ара ол гузинлэр езин. Таммату ^ази^ил нусхати фи баладати Самарканд аваситу >Кумадул ахири санати самани ва арбаъина ва самани маийа Му^аррамул набуватил Мустафавиййатил, катибул аъбду • зайнил фадирул муттакил бифазлилла^ил ганы Зайнул Аъби- дин мин Султан бахтул >КУРжаний- Тарих сэкиз йуз сэксэн дертдэ тонуз йылы зулдада айыньщ он йэтисидэ шанба куни тамам болды. Кутлуг болсун давлат кэлсун ме^нат кэтсун тэб Шайхзада Абдуразза^ Бах- шы КУстантанийада битиди.
ШАРХ. ТАНГРИНИНГ МАД\И МКВДА 1. Эй тангрим, сенга куп ^амд — сано айтаман, энг олдин сенинг ра^матингдан умидворман. 2. Бу гуно^кор тилим сано айта оладими, юкуниб с^злайин, менга кумак бер. 3. Жонли, жонсиз табиат, учадиган ва югурадиган нарсалар сенинг борлирингга гуво^лик берур. 4. Бир нарса ичида сенинг борлигингни исбЬтлайдиган да- лиллар минглаб топил ади. КЕНГАИИШ, КИСКАРИШ, УЗГАРИШ ВА ДУНЕНИНГ БИРЛИГИ ХАДИДА 5. йук эдим, яратдинг, яна йук ^илиб, ^айта (иккинчи) вужудга келтирасан, бунга ицрорман. 6. Эй, шак-шуб^а йулида кун кечирувчи уйгон, улимдан олдин узингни утдан (жа^олатдан) торт. 7. Тангрим тунни, кундузни яратди, (у) шаркдан гарбга томон утиб, бири-бири билан алмашиниб туради. 8. Тунингни кундузга, кундузингни тунга узгартириб яна тонг отдира беради. УЛИК ВА ТИРИКНИНГ АЛМАШИНИШИ ^АЦИДА 9. Буни яхши англа, курасан, тирикдан улик, уликдан тирик (чицаради) яратади. 10. Бу улур кудрат эгаси ягона (бир) тангридир, уликларни* тирилтирмок; унга ооондир. ПАЙРАМБАРНИНГ МАДХИ ^А^ИДА 11. Энди, Х,абиб (пайгамбар) фазли ^ацида бир канча байт эшит, а^лу .^ушингни йигиб сузларимни англа. 12. У эл орасвда яхши кишиларнинг цутлисидир, яратилган- лар (пайгамбарлар) ичида унга тенг келувчи (киши) йукдир. 13. Расуллар (цизил) порлок юзлидирлар, у юздаги куёш ёкв уларнинг кизил юзи бетга нур берувчи манбадир. 232
14. Унинг мадхи билантилим чучийди, унинг ёди (тилимга) шакар ва асал багишлайди. 15. Уша кунга етказса (айлантирса), Кдёматда шафоат були- ни узатувчимга бу кун (мендан) дурудлар булсун. ТУРТ ХАЛИФАНИНГ МАДХИ Х.АЦИДА 16. Яна турт халифага салом айтаман, улардан j/зимни хеч цачон четда тутмасман. 17. Содиц билан Форук, учинчиси Зайн-нуриндир, Али тур- тйнчисидир, кУРК!Мас ба^одирдир. 18. Бу турт халифага кимнинг эътикоди ёмон булса, унга минг лаънат айтаман. 19. Эй тангрим, куп хатога йул ^уйган кулинг б^улсам xalvU кечириб келган эгамсан, кечир. 20. Фазилатинг, адолатинг менга насиб булса, бошимга туш- ган ^ийинчиликдан кутулиш учун етарлидир. УЛУР АМИР ДОД СПОХСОЛАР БЕК ТАНГРИ ЕРЛАЦАЕУРНИНГ МАДХИ1 21. Эй тил мадх к?ил, кани баён эт, мен уни шохимга совга киламан. 22. У^имишли кишининг рухи севинсин деб шсцим мадхи учун китоб (безадим) ёздим. 23. Йул-йурик билмас кишига билим ургатади, йул курсата- ди, унинг вужуди эхсонга туда, химмати баланддир. 24. У а^л, ХУШ> яхши хислат маконидир, билим манбаи хам фазилат конидир. 25. Симак юлдузидан баландроц химматга эга, унинг сахо- вати етук, дардга дармондир. 26. Раиятга (халкка, дехконларга) шафцатли, яхши муома- лалидир, газаб хилганда арслон кабидир. 27. Саловат, кУвват сохасида Умардек ёш (кучлидир), саховат бобида эса Усмондек юкоридир. 28. Унинг тетиклиги, сезгирлиги аёз (фазо)дан юксакдир, инсоф ва додга етишда Нуширавондек адолатлидир. 29. Унинг саховатидан булутлар уялур, душмани эса унинг бу хислатларига аминдир. ’ 30. Эй, шохим фазилатларининг саноги ХУМ> тош уюми каби унинг хисобига етиб буладими? 31. Сиёсат, бонщарув ва рахбарлик ишларида (сен адолат билан) йул курсат, буни эшит, тингла. 32. Яна (хаР ишга цодир) мурувватли, саховатли улуг тангри бу барча хислатларни шохимга ато цилди. 1. R. R. А. II, 5. Нусхада Турк ва ажамнинг улуг амри Дод Спо^со- лар бек тангри ёрлацагурнинг мад^и хасида Деб курсатилган. 233'
33. Агар булут (бир) заррача томчи сувни ^адя ^илса, денгиз оз демай тул^инлана беради. 34. Денгиздан минг ^айта шо^им улугро^ бу озгина (арзи- мас) ^адяни г^абул цилса ажаб эмас (деб умид ^иламан). БУ КИТОБНИНГ ЕЗИЛИШ САБАБИ ВА ЗАРУРАТИ ^АЦИДА 35. Дунёда номи ^олсин деб, Спо^солорбек учун бу китобни ездим. 36. Китобим'ни удиган, курган, эшитган киши шо^имга дуо у^иб, уни ёд ^илсин деб (ездим). 37. Келгуси авлодлар (кишилар) учун унинг номи мангу эсдалик булсин деб (ездим). 38. Унинг му^аббати билан кунгиллар тулиб, ёди билан дунё тулсин деб (ёздим). 39. Уцимишли, саводли (кишилар) ундан фойдалансин, деб ^улланма учун китоб безадим (ёздим). 40. Му^аббатимни яхши (тугал) билсин, деб, буни шо^имга тортиц ^илдим. - < . ИЛМ МАНФААТИ, ЖАХ.ОЛАТ ЗАРАРИ МКВДА v 41. Билим ^ацида сузлайман, сузимга ^уло^ сол, эй дуст илмли кишига узингни я^ин тут. 42. Билим билан саодат йули очилади, (шунга кура), илмли бул, бахт йулини изла. 43. Билимлик киши ба^олик динор дир, илмсиз жо^ил киши ^имматсиз емишдир (мевадир). 44. Илмлик киши билан илмсиз одам дачон тенг булади, билимлик хотин киши — эр кишидир, билимсиз эркакч хотин кишидир. 45. Сунгакда илик булиши лозим эканлиги каби эр кишига билим керакдир, эр кишининг курки а^лдир, сунгакнинг курки эса иликдир. 46. Илмсиз иликоиз сунгак каби бушдир, иликсиз сунгакка эса кул урилмайди.. 47. Илмли кишиларнинг (номи) маш^ур булди, билимсиз (кишилар) эса тириклайин улди ^иооб ва бу унга кургу- ликдир. 48. Билимли киши улса Аам, унинг номи учмайди, илмсиз кишининг узи ^аёт булса ^ам, оти уликдир. 49. Билимликнинг бири билимсизнинг мингига тенг, илмли кишилар илм-маърифатнинг ^адрига етади. 50. Энди узинг синаб, укиб, бо^иб кур, билимдан фойдалиро^ ^андай нарса бор. 51. Билим билан олим юцорига кутарилади, илмсизлик эса кишини тубанлаштиради. 234
52. Билимли бул, деч дачон эринма, дад Расул (пайгамбар) ким илмли булса, уни сиз мадтанг (дидиринг) деб айтди. ИЛМ УРГАНИШ ХАДИДА АЛАЙДИССАЛОМНИНГ АЙТГАНЛАРИ 53. Билимли киши илмни фардлайди, эй дуст, илм дадрини маърифатли одам билади. 54. Илмнинг дадрини кишига билим билдиради, маърифатни нодон, тубан киши нима дилади. 55. Илмсизга тугри суз маъносиздир, унга угит — насидат фойдасиздир. 56. Турли ювидсизларга (ифлос кишиларга) ювин деб бую- рилса тоза булур, аммо жодил данча ювинмасин пок бул- майди. ТАНГРИНИНГ МУЪЖИЗАЛАРИ ЖО^ИЛЛИКДАН ТИЙИЛИШ, ХУДОНИНГ РАСУЛИГА СОДИК; БУЛИШ МКИДА ПАЙГАМБАР АЛАЙДИССАЛОМНИНГ АЙТГАН СУЗЛАРИ 57. Билимли киши уз ишини билиб дилади, билиб дилган ишига кейин укинмайди. 58. Турли ишлар юз берса билимсиз наздида унг куринади, (бу) унга ташвиш, бундай бошда чора (унг нарса) йуД. 59. Билимли киши керакли сузни сузлайди, кераксиз сузни кумиб яширади. 60. Илмсиз киши нима гапирса, нодонлиги сабабли сузлайди, шунинг учун унинг тили уз бошини ейди. 61. Яратган тангри илм билан танилади, илмсизлик яхшилик келтирмайди, деган (гаи бор). 62. Куп кишилар илмсизликдан уз дулини бут дилиб, танг- рим бу, деди. 63. Билимли кишининг сузи угит — насидат, одобдир, шунинг . учун илмлиларни араб, ажам олдишлади. 64. Молсиз фадир кишига унинг илми туганмас бойликдир, дисобсизга унинг билими ечилмас (очилмас) дисобдир. л ТИЛНИ ТИЙИШ ВА ОДОБ-АХЛОД ДАЦИДА 65. Илмли киши нималарни сузлайди, сен унга дулод сол, одоблар боши тилдир, уни тиймод зарур. 66. Тилингни тий, тут, тишинг синмасин, агар сузлаб юбор- санг (тилинг) чидиб долса тишингни синдиради. 67. Уйлаб сузлаган кишининг сузи тутридир, уринсиз куп вайсаган тил (тингламас) аямайдиган ёвдир. 68. Сузинг аччид, эзма тилингни тийиб тут, аччид (эрк берил- ган) тил бир куни бошингга етади. 69. Тили аччид кишининг адли етук буладими? Тил ва суз задари куп кишиларнинг бошини еди. 70. Кишини учакиштирма (учаштирма, унинг) тилини бил, бу тил яраласа тузалмайди, уд жародати эса битиб кетади. 235
АЦЛДАН ОЗИШ, ТИЛ ЖАРО^АТИ ВА УНИ ТИЙИШ ^АЦИДА 71. Аз?м<ж кишининг тили узига душман, куп кйшиларнинг цони тили туфайли тукилди. 72. Куп сузлаганлар ичида укинган купдир, тилни тийганлар . орасида укинган борми, ^ани? 73. Киши бошига тушган дар дандай иш унинг тили туфайли содир булади, бу тил сабабли, айримлар яхшилик, баъзи- лар дурмат куради. 74. Бу суз (угит-наси^ат) барчага тенг, (улар сузни) тилга жо дилиб юкинадилар, мулойимлик ^иладилар. 75. Тилингни тий, сузингни дисда дил, бу тил тийилса, узинг дам садланасан. 76. Расул кишини утга (юзи билан) ташловчи (тилдир), деб айтди, шунинг учун тилингни тий, узингни утдан торт. 77. Бир кишида икки нарса юз берса, у кишига мурувват йули ёпилди. 78. Бедуда сузлар билан бир йул алжираса, иккинчидан, бу кишининг сузлари ёлгон булса . .. (ундай). 79. Ёлгончи кишидан тезликда узингни узок тут, сен умринг- . ни тугрилик билан кечир. 80. Огиз ва тилнинг безаги тугри суздир, сузни т^’гри сузла,. (дилингни) тилингни беза. 81. Тугри суз асал кабидир, ёлгон (суз) саримсод пиёздир,. саримсод пиёз еб, огизни ачитмай асал егин. 82. ёлгон суз касаллик кабидир, чин суз шифодир. бу суз тутрисида (дадимда) шундай масал тудилган. 83. Тугри бул, тугри иш дил, тугри деб ном чикар, халойик сени тугри деб билоин. 84. Тугрилик тунини кий, эгрилик тунини еч, киядиган (кийим) туннинг яхшиси тугрилик тунидир. 85. Сирингни мадкам тут, (уни) киши билмасин, сузингдан узингга укинч (пушаймон) келмасин. 86. Барча яширин ишларинг ошкора булиб, курган, эшитган (кишилар) сенга кулмасин. 87. Дустим деб ишониб сир айтма, эхтиёт бул, гарчи канча- лик ядин, ишончли дустинг булса дам. 88. Сиринг (розинг) узингда садланиб, сингиб турмагач, у дустингда садланмайди, буни яхши (уйлаб кур) сакла. ДУНЁНИНГ УЗГАРИБ ТУРИШИ ХАЦИДА 89. Бу дунё дуниб яна кетадиган работдир, бу работга тушиб утувчилар дуниб кета беради. 90. Олдинги карвон йул босиб утиб кетди, (шу) олдинги карвон неча манзилни (босиб) утди. 236
91. Бу дунё (бойлиги) ордасидан данча (кишилар) югурмод- да, хасис дам нарса (бойлик) фойдали деб узини дийнай- ди. (Узига зур беради). 92. Бунча дам молга кунгил дуймод не керак, бу бойлик кел- са купаяди, юзаяди ва йуд булади. 93. Кунгилдан молга булган судликни чидар, фадат кийим билан дорин тудлигини кузла. 94. Бойлик, камбагаллик емиш — озуд (бор) йудлигидир, (аслвда) озид (мол-мулк) йудлигини дашшодлик деб айтма. ' 95. Бу дунё бойлигидан егулик, кийгулик булса, етарли, ортидча тилама, унинг ошидчаси (зиён ва увол) огирлик келтиради. 96. Расул дунё даётининг асоси экинзор (экинзордан пишид, яхшилик уругини тер). Деддончилик билан шутулланган кишиларнинг озудаси яхшиланади деб айтди. 97. Бу дунё лаззати бевафо, унинг мазали кечган пайти ел- дек утиб кетади. 98. Йигит дари булади, янги эскиради, (бели) дувватли булса букилади, кучи кетади. 99. Бу дунё бойлиги бугун бор булса, эртага иуд булади, сен меники деган нарсалар бировларга долади (тусини узгар- тиради).; ' 100. Барча тулган нарсалар озаяди, емирилади, бутун обод ерлар одибатда хароб булади. 101. Канча обод ерлар бор эди, халди сигишмас эди, халди йуд булди, жойлари буш, эгасиз булиб долди. 102. Кан’-,. дан данча доно, файласуфлар бор эди, энди улар- нинг мингдан бири йуд. ЮЗ. Дунё (гул тизади) кулдирур яна дош в а манглайи билан хумраяди; бир дули билан бол тутса, иккинчи дули билан задар душади. 104. Дули билан асал едириб, (лаззатлантириб) таом бериб, кейинги дададда эса задар душиб ичиради. 105. Ширинлик татисанг аччидда йуй, кишига бир йул рода г келса, ордасидан унлаб дийинчилик келади. 106. Эй, умидворлар, ранж ва дийинчиликсиз (родат) истай- сизлар, дунёда умид дачон амалга ошган? 107. Бу дунё оврайдиган илон кабидир, (уни) ювош, юмшод деб йуйсанг, ичи аччид ичимлик каби огудир. 108. Илон юмшод, ювош булиб куринса дам, ёмон феъллидир; ёввош деб ишонмасдан, ундан узод туриш керак. 109. Бу дунё сиртдан курувчи кишига жуда куркамдир, ички томони эса минглаб ёдимсиз нарсалардан иборат. ПО. Дунёнинг куркли ташди гузаллигини куриб, унга кунгил дуймод (сенга) хатоликларнинг бошлавишидир. .237
. (Дунёга му^аббат щшиш хатоларнинг боши эканлиги. ^а^ида Саллалла^у алай^иссаломнинг айтганлари) 111. Ни^об кутарилади, дунё юзини бир оз (баъзан) курсата- ди, гуё учмо^чидек булиб дулини очади ва яна ^оча- Ди (У). 112. Уткинчи куклам (эрталабки) булутидек ё тушдек ^урук* дир, бахт тухтовсиз утади ёки тушдек учиб юради. САХОВАТ ВА БАХИЛЛИК О^ИБАТИ ХАЦИДА 113. Эй дуст, билимлик киши изидан бор, агар сузласанг уйлаб, билиб сузлагин. 114. Ма^тасанг сахий кишининг мад^ини т^ил, бахил кишига т^атти^ ёй у^ини (яшириб) сацлаб т^уйгин. 115. Хамманинг тили саховатли кишининг мад^ини дилади, сахийлик кишиларнинг барча камчиликларини ювиб кетади. 116. Сахий бул, сенга лаънат келмасин, лаънат келтирадига» йулни саховат беркитиб хуяди. 117. Юмшамас кунгилни сахий киши юмшатади, етиб булмай- диган муродга сахий киши эриша олади. 118. Бахилликни ма^товчи тил топилмас, сахийликни хос кишилар (аъёнлар) ва бутун хал^ ма^тайди. 119. Сахий кишилар билимнинг т^адрига ета билганини,. шунинг учун бутун молини сотиб мартов, ол^иш олга- нини кур. 120. Дунёда кишилар яхши ном ^олдириб, шухрат билан унинг оти узоц яшаб турганини кур. 121. Бахил киши ме^натсиз ^аром йул билан куп олтин, кумуш йигди, натижада у дунёга вабол (лаънат ва бадномлик) орттириб кетди. 122. Унинг моли кишиларга таксим булди, бахил зса (ундан) факат сукиш, лаънатгагина эга булди. 123. Эй, яхши саховатли мол эгаси, сенга тангри берган бул- са, сен ^ам бер. 124. Тулиб-тошган Холда ббйлик йигиб, инъом бермаганлар, агар сен ^алол (нарсадан) инъом ^илиб турсанг, ^анча (мол-дунё) йигсанг йигавер. 125. Дунёда яхши ва ну^оонсиз ном сахийликдир, бахиллик. эса курксиз от эканлигини бил. 126. ^уллар ичида инъом берувчиси бахтли (^ул)дир, узи олиб- бош^аларга бермаган (цул) цулларнинг ^утсизидир. 127. Бахиллик дори билан даволаб булмас касалликдир.. Бахилнинг цули саховат, ^адя учун бутунлай ёпи^дир. 128. Кузи оч бахил киши ^анча мол тупласа ^ам, кунгли тул- мас, у мол-дунёнинг цули, давлати унинг устидан ^укм- рондир. 238
129. Хал^нинг етуги сахий кишидир; сахийлик шараф, мартаба ва гузалликни орттиради. 130. Кишиларнинг му^аббатини узингга жалб цилмоцчи бул- санг, сахий бул, саховат сени севикли ^илади. , , 131. Бахил, нокас, алчо^ тубан киши, у уз молининг посбопи- дир, бойлик йириб, уни емай, ичмай са^лайди. 132. У (^аёт пайтида) дустига ошини, тузини таттирмайди, улгач, моли ^олади, сунг унинг моли душманига буюради,. ТАВОЗЕЛИК МАНФААТИ, КИБРЛИК ВА ^ИРСЛИКНИНГ ЗАРАРИТУГРИСИДА 133. Яна бир сенга керакли сузим бор, мен уни айтайин,. сузимга кулок; сол. 134. Такаббурликни бошдан ошириб ташла, тавозега (цаттшф яширин амал ^ил, унга узингни я^инлаштир. 135. Такаббур ^илиги барчанинг тилида нафрат ^узгатади, турли хулцлар ичида ^уйдек булиш яхши одатдир. 136. Кимда-ким ман-ман деб, узини юцори куйса, уни на хал^,. на тангри ё^тиради (севмайди). 137. Дунё молини тамоман туплаган киши уни ея олмай улиб кетди, унинг ролики куринг. 138. Хотини (бу дунёда) бир ёт эркак билан кдлиб, айшу иш- ратда, эри эса (гурда) ётиб ^исоб беради. 139, Кибрлик либосини кийиб, куксингни халкка кериб, тилинг билан озор беришдан сацлан. 140. Муминликнинг нишони тавозедир, агар м^мин булсанг тавозе ^илгин. 141. Мулойим ^или^ни худо ^ам ё^тиради, такаббур кишини; тубанлаштиради. 142. Улур бир тангри туриб, узингни зин^ор улур тутма у улур- ликни менсиз олишга уринма(нг) деб айтган. ТАВОЗЕЛИКНИ ОШИРИШ ВА КИБРЛИКНИ ТАШЛАШ ТУЕРИСИДА ПАЙЕАМБАРНИНГ АЙТГАНЛАРИ 143. Мол-дунё борлиги учун узингни улур тутдинг (кибрлан- динг), улурликка ^ул чузишинг (^ам мол-дунё) сабаб- лидир. 144. Мол-дунёнинг фойдаси нимага арзийди (улганда) яланроч кетасан, ^амёнинг, турванг, сандигинг Колиб кетади. 145. Такаббур асилман деб айтса, мен унга кескин жавоб- . берайин. 146. Бу халк; наслининг ота-онаои бир, у дунёда зотан ора- ларида фар^ булмайди. <
ОДАМАТО ВА МОМАДАВОДАН ИБРАТ ОЛИШ ДАДИДА 147. Яна угит-насидатимпи олгин, узодмай амал (уйлов) га кириш, амал (уйлов) замирида яширинча ажал мавжуд. 148. Амал (уйлов) деб айтган нарсам, эй дуст, бу куп уйлаш- дир, сен куп уйланиб утирма, купрод иш дил (амал дил). 149. Кийим, тун, шароб, ош, куп мол-дунё, хизматкор, кул керак деб айтасан. 150. Агар бир умрга етадиган мол-дунё йиддан булсанг, энг аввал бурк киювчи бош керак. 151. КаРисли« кишига ёмок хислатдир, дарисликнинг сунгги гам-гусса, дасратдан иборат. 152. (Бу) бойлик, камбагаллик худонинг дисматидир (буйру- пидир), дарисмандга ухшаш кишилар учун фадат зад- матдир. АЛАЙДИССАЛОМНИНГ ДАРИСЛИК ДАДИДА АИТГАНЛАРИ 153. Карнс дунё молини йигиб туймас, дарис одам дариса дам, унинг дарислиги кексаймас. 154. Карис киши дарисликни фадат улиб, тупродда киргач дуяди. . 155. КаРис киши мол йигишда эринмас, тинмас булади, дарис- лик касалининг давосини ким билади? 156. Агар бирор киши томонидан (даромад манбаи дадида) хабар берилса, у икки (дона) довуч динорни ун (дона) довуч дилади. АЛАЙДИССАЛОМ: КИШИЛАРНИНГ ИККИ «ВОДИШ ТУЛА Z ' «ОЛТИНИ» БУЛСА ДАМ, УЧИНЧИСИНИ ИСТАШИ ДАДИДА х-, АИТГАНЛАРИ 157. Эй, дунёга дире дуйган кишилар дани менга айтиб бер, дирслик нега керак? 158. Пешонангга (кам) тор ёки кенг (улуг) булса дам риз- динг ёзилган. Дирслик дилиб уни тубдан яхширод дилиб буладими? ТАНГРИ: «ДУНЕ НЕЪМАТЛЛРИНИНГТАДСИМОТИ» ДАДИДА 159. Асли тоза кишининг дилиги курклидир, бу ёдимли хулдда кунгил мойил булади. 160. Бир кишидан иккинчи кишининг тафовути купдир. Аммо кура билмас киши учун тугри нарсалар бурканган булиб куринади.' АХЛОДНИНГ КАРОМАТИ, ДАРИСЛИКНИ ТАШЛАШ ДАДИДА 161. (Кишиларнинг) дамма феълини тугал кузатгин, ким ка- райли, шафдатли булса, уни эр киши деб дисоблагин. 240
162. Карамсиз, шафдатсиз киши мевасиз дарахт кабидир. Мевасиз (ёгочни) дарахтни кесиб ёндиргин. 163. Мусулмонга шаф^атли ва ме^рибон булиб, (узингга ух- шаган кишиларга) узингдек'мусулмонга атаганингни бер. ТАНГРИНИНГ БУЙРУГИ ВА ШАФ^АТИГА ИТОАТ КИЛИШ ХАДИДА АЛАЙХИССАЛОМНИНГ АЙТГАНЛАРИ 164. Жафо ^илувчига сен вафо билан жавоб ^ил, конни кон билан 1^анча ювса хам у аримайди. ,165. Яхши (яро^ли) ошингни кишига едир, яро^ли нарса (кийимлик) топсанг, йиртилган кийимингни бута, ялан- гоч (жойингни) ёп. 166. Мумкин булса кишига зуравонлик ва зулм килма, агар киши кийинчиликка тушса, сен унга кумак бер. 167. Емонлик килган кишига сен яхшилик ^ил, бу карам — шафцатнинг бошланишидир, буни яхши англа. 168. Агар бирор кишидан яхшилик курсанг, у кишини куп маку та, дуо к;ил. 169. Гуно^кор кишининг ёзигини кечир, адоват илдизини казиб ташла, кес ва кучириб от. 170. Базаб ути туто^иб, алангаланиб авж олса, мулойимлик билан шаф^ат, мар^амат, ^а^ицат сувини сочиб, уни учир. Базабни босиш кишилар (гуно^ини) кечириш, худонинг мархаматини севиш ^а^идаги Тангрининг сузлари; Пай- гамбар алай^иссаломнинг газабни енгиш, Тангрининг х;ар нарсага крдирлиги, имонга эришиш йуллари, унинг Расу- ; лига садо^ат ва оллоиинг му^аббатига етишиш тугрисида айттамлари. 171. Карам, шафдат кишига бир бинодек, унда яхши хислат хосил булади, ё у майдондаги гул каби ё (кенг) кулдир, ундан карам ол. 172. Одобли булишга ёндошиб (узингни) камтар тут, мада- ниятли (тартибли) 'кишиларга озод жон цул булсин. 173. Эй дуст, улугларни иззат кил, фойдасиз ^ар нарсага ара- лашиш ва тортишувдан (ёмон одатлардан) саклан. 174. Бу ярамас ^или^лар улугларнинг газабини ^узгатиб. кичикларнинг хулцини бузади, буни яхши билиб ^уй. 175. Бало келса севинчга йуйиб, сабр дил, ^ийинчиликни ичингда сацлаб, шодлик келишини кутиб тур. 1 ТАНГРИГА МУХАББАТНИ ЦАТТИЦ ТУТИШ, ШУНИНГДЕК, АЛАЙХИССАЛОМНИНГ ИБОДАТ ОРКАЛИ СЕВИНЧНИ КУТИШ КАКИДА АЙТГАНЛАРИ 176. Мехнат, мащаккат ути сунар, сунг сабрли кишига савобга эришиш навбати келади. 16-241 . ' ' с Я' ) ( 241
177. Улугликка етишсанг янглишма, агар атлас кийсанг, буз кийганингни унутма. 178. Улугликка эришгунингча яхшироц булиб, улуц^а, кичик- ка сузингни силлик, мулойим кил. ОХИРГИ БУЛИМ: ТУРЛИЧА МАЪНО БИЛДИРУВЧИ БАЙТЛАР ЛАПИДА 179. Сузни укиб сузла, шошиб (бе^уда) гапирма, сузингни яшир, кейин бошингни яшириб юрма. 180. Мингта дустинг булса, куп курма, биргина душманйнг булса, уни оз дема. АЛАЙХИССАЛОМНИНГ МИНГ ДУСТДАН БИР ДУШМАН КУП ДЕГАНИ 181. Куп тадбирли тетик кишиларда бирор етишмовчилдк уч- райди, дунармандлар цанча етук булса ^ам, унинг бирор камчилиги булади. 182. Бу бир айби учун одамларнинг бошини кесувчи киши, шундай ^олат дунёни яшайдиган кишиларсиз цолдиради. 183. Яхши феъл билан кишилар кунглини олиб, узингни ёмон дили^лардан са^лаб яша. 184. Бирор иш ^иладиган булсанг керакли, кераксизми экан- лигини тугри билиб, уйлаб ^ил. 185. Дандай эш сенга учраса, у дустингнинг унг, сунгги (ичи ва тоши) ^андай булишини уйлагин. 186. Севинчли (нарса) булса, унга кунгилни ядин тут, агар райгули (иш) булса ундан узо^род са^лан. ' Q 187. Яхши киши ёмонлик крглмайди, (у) яхши, ёмон ишлар учун жавоб (уч олиб) ^айтариб юрмайди. ; 188. Яхшилик ^иламан деб ёмонлик ^илиб, тикан (айлаган) бостирган киши деч ва^т узум узмайди. БИРОР ИШ КУЛДАН БОЙ БЕРИЛГАНДА, УНИНГ ЗАРАРИДАН САКЛАНИШ, ТИКАН ЭКИЛСА, УНДА УЗУМ БИТМАСЛИГИ Х.АКИДА 189. Улфати яхши кишининг узи ^ам яхши булади, яхши улфатли кишидан куп яхшилик келади. 190. Ёмонга ядин юрма, ёмоннинг су^б'ати тезлик билан сени ярамас килиВДа ургатади. . р : АЛАЙХИССАЛОМНИНГ ЗУЛМ ВА ЖИНОЯТ ЙУЛИДАН САЦЛАНИШ ХАКИДА АЙТГАНЛАРИ 191. Дустлик деган нарса бир мажоз булиб ^олди, Кани, минг дустдан бир тугриси топилмас. 242
192. Купрод кишининг ичи дора (гайир) булади, чин дустинг булса, унинг дустлиги юзаки деб бил. 193. Бу дунёнинг шу кунларида кишилик на дадар азиз, дани, эссиз, удадидий инсонлик даерга йуд булиб кетди? 194. Вафо куллари дадраб, йуллари дуриди. Денгиздан дам мул булиб жафо тулиб-тошди. 195. Цани аддга риоя, дани омонатга вафо, дани яхшилик, тугрилик (адолат) келгунча яхшилик кетади. 196. Боши кетган яхшиликнинг сунги дам кетгуси, олди келган хайрнинг охири дам келгуси. 197. Дунё душманлик-адоват, жабр, жафо билан тулди. К,ани ; бирор вафога риоя дилувчи булса, уни сураб топгин. 198. Сен бузудсан, дунё шу билан бузулди, бу дунёга келиб нима киласан. 199. Ислом дини гариб эди, яна бундан дам гариб булди, ибо- дат дилиш юзакиликка айланди, художуй кишилар дал- лоб булиб долди. 200. Хароб кучалар обод булиб долди, масжид эса хароб долга тушиб, халд бенамоз булди. ИСЛОМНИНГ ТУШКУНЛИККА УЧРАШИ ВА САОДАТНИНГ ДАЙТИШИ ДАДИДА АЛАЙДИССАЛОМНИНГ АИТГАНЛАРИ 201. Олим амалини, зодид тоат-ибодатни тарк этди, ориф (суфиларнинг учинчи даражаси) уйинга берилди, ёдимли ашула айтмодда. 202. Емок одатдан тийиб турувчи кишилар долмади, шунинг учун, бу бидъатлар кундан-кунга ортиб бормодда. 203. Кдни амри — маъруфлар, дани яхши одамлар, дани яхши кишиларнинг узи турадиган ер. 204. Халдингни дуйиб замонангни айблама, замонангни эмас, балки кишиларни айбла. 205. Ким ичкилик ичадиган булса, яхши киши дедилар, агар шундай булишни истасанг, кел ичкилик ичувчгг булабер. 206. Кимнинг нули булса, яъни добилиятли, лаёдатли булса, унга йул иуд, кимнинг нули булмаса, яъни босар йулини билмаса, унга кенгрод йул бор. 207. Эй, бузуд ишлар билан шугулланувчи гурурингни таш- ла, давр (тириклик) сенинг измингда экан манзур ишлар дил. 208. Тинч ва фарогатда, дайгусиз истаганингча яша, уз кунгил хушлигингни, уйнаб юришингни тила. 209. Кишилардан уят кетди, уятнинг асарини дам истаб топиб булмайди, далол кишилар дани, уларнинг дораси дам куринмайди. 210. Бугунги кунда далол ниятли бирор кимсанинг узи дани? (Кишилар) даром нарсани далол деб едилар. 243
211. Куп нуфузли, мол-дунёлик элларга юз уриб, сигиниб, уз эркларини дулликка соладилар. 212. Ким мол-дунёсиз фадир булса, (кишилар) уни кургач, ундан юз угириб, куз юмиб утадилар. 213. Эй, мол-дунёга кузи оч киши, яхши билгин, бу мол бугун кайру алам, эртага (у дунёда) эса (гунох) юк ва азоб. 21 .4. .Молинг даромдан йигилган булса, аввалидан охиригача азобдир, агар далоллик билан йигилган булса дисоб берилади. АЛАИДИССАЛОМНИНГ ДАЛОЛГА ДИСОБ, ДАРОМГА АЗОБ БУЛИШИ ДАДИДА АЙТГАНЛАРИ 215. На дадар узинг молга очкузсан, кунглингдаги гаминг, тилингдаги сузинг дам мол-дунё дадидадир. 216. Сен улгач, бу молинг душманингга долади, сенга эса улчаб ураладиган буз кафанингни урайдилар. 217. Сенинг туплаган молинг узингникидир, уни беркитиб сад- лаганинг эса сенга дасратдир. ТАНГРИНИНГ УЗИГА ВА АЙТГАН СУЗЛАРИГА СОДИД - БУЛИШ ДАДИДА 218. Бугун туплаган нарсаларинг сенга тотли булиб куринади. Сунг уни долдириб кетганингда (улганингда) аччид булади. 219. Бу дунёнинг мазаси дийинчилик билан вужудга келган родатдир, бунинг ташвиши купрод, родати (мазаси) оздир. . 220. Асал. бор ерда ариси дам бирга булади, кишига асалдан кура ари задри ортид татийди. 221. Кунармандларга дунё вафосизроддир, дунарсизларга бу дунёда жафо озроддир. 222. Хунар билан давлат бирикиши, барча нодир нарсалардан хам димматлироддир. 223. Бу, дунарманд дунёда нима гунод дилди, нега бу дунёда уии тухтовсиз шунча дийнайдилар. 224. Хасисларни улуглаб нафсни кузловчи адоватли ва бахт- сиз дунё хатолар билан утиб дарийдими? 225. Эйрдунёга дукм дилувчи ва уни бошдарувчи, дар нарсани бериб, ато дилиб яна дайтариб олувчи (худо)! 226. Тангри дукми билан дар иш амалга ошади, унинг амри ордали таддирланган киши дар ишга эриша беради. 227. Дунёда бу маломат, таддир ва дадоратлар нега керай, эй, (улик, тирик) дазолар юритувчи яратган Тангри! 228. Тангрининг таддири билан оёдда тикан киради, буйруги билан кийик тузодда илинади. 229. Хамма таддирланувчи нарса худонинг иродаси билан юз беради, нодон киши буни бирор сабабга боглайди. А44; у. ; - < •' к • ' .Ж - -жжСТА Г- А 1 ДуЗД:, • ужд/.у у
230. Осмонда юрувчи Тангри душлари Худонинг амрй’билан (кафтга) дулга дунади ва дафасга киради. 231. Казо (улим) келса югурувчи нарсалар (итлар) дуриб югурмайди, дазони кучли уд-ёй дуриб дайтариб бул.майди, 232. Сенга ранж, унга ганж берувчи додир Тангридир. Тангри туриб сен жазо ва жабр дилма. ОХИРГИ СУЗ (СУЗНИНГТУГАЛЛАНИШ САБАБЛАРЙ) 233. Кишиларга ибрат, таълим берувчи, одобга чадирувчи бу китобни ёздим, ким удиса тили асал, мева егандай чу- чийди. 234. Ким булмасин бу сузларни бошдалар сузига алмаштирса, у унга дуруст (бошдалар сузини) сузни тенгласйн. 235. Отим Адиб Адмад, сузим панд-насидат, сузим бу дунёда долиб, узим у дунёга кетаман. 236. Бахор утиб, куз келади, умр эса ута беради; бу кетма-кет утаётган бахор ва кузларим умримни тугатди. 237. Эй дуст, истасанг дадрли тут, истасанг таъна билан таш- ла, деб ушбу туркча китобни ижод дилдим. 238. Агар купим битиб улсам, отим долсин деб, тансид, ажойиб сузларни ..ёздим. 239. Бу китоб шунинг учун дам нафисдирки, дар бир сузни тулатиб ёздим, кераксиз юзаки сузларни ташладим. 240. Бир кийимлик атлас диммат, буз арзон булгани каби димматли суз оз, дазл суз куп. 241. Эй, мендан кейинги келувчи [авлодлар) бу китобни уки- санг, менинг дадимга дуо дилишни унутма. 242. Бу нодир тансид китобни менинг дадимга дуо дилсин, деб сенга хадя дилдим. у АЛАЙДИ РАХМАНИНГ ТАЪРИФИГА ДОЙР 243. Адибнинг кузи тугма кур (касал) эди, (лекин бунга дара- масдан) асарни ут турт бобдан иборат дилиб тузди (м). 244. Фил устига юкланган зар (дор) булса бу сузнинг озд (бу озгина суз) унинг тенги булади. с J АЛАЙХИ РАХМА АМИР САЙФИДДИННИНГ ТАЪРИФИ1. 245. Адиблар адиби, фозиллар боши гудар каби пухта суз дур- ларини териб айтгандир. 246. Тангри шу соатда унга ёр булсин, тангло диёматда у ёрон- ларга бош булсин. 1 Бу сарлавданинг текстга алодаси йуд. . ' 245
БУЮК ТАДБИРЛИ АМИР (МУМИНЛАР) СОЯБОНИ ХУЖА АРНОБ АРСЛОНХУЖА ТАРХОН АЛАНИИ РА^МА ТАЪРИФЛАРИ2 247. Адиб тугилган ернинг оти Югнакдир, у жойнинг ^авоси соф, унда кунгиллар яйрайди. 248. Отасининг оти Махмуд Югнакий, Адиб А^мад дсч шаксиз унинг углидир. 249. Китобнинг оти «Дибатул ^а^ойиц»дир, бу ибора арабча- дир. 250. Асарнинг тили бошдан-оёц кашгарчадир (К,орахонийлар даври тили}. Адиб бадиий тил билан айтгандир3. 251. Агар г;ар киши кашгар тилини билса, у киши адибнинг барча айтганларини англайди. 252. Кищи. тилни, билса, унинг маъносига тушунади, тилни билмасдан биламан деса, айб узидадир. 253. Куп кишилар (эллар) адибнинг сузини билиб-билмай айтиб юрганларини учратаман. 254. Яна хато маъно бериб, эл орасида айбга хуйибдир. 255. Куп ишлар сабабли шу китобни ёздим, (истасанг) ижобий равишда цабул кил, истамасанг ташла, тах^ирла. 256. Хар ким адибнинг сузига тушуниб амал килса, у эл ора- сида узини ^урматга сазовор цилади. Бу нусха жомод ул охир ойининг урталарида, Самарканд ша^рида саккиз юз ^ир^ саккизинчи (бир минг турт юз хиРК туртинчи) йили Тангрининг улур фазилатига эга, нафосатли котиб ва пайгамбар Мустафонинг йулига содик Зайнул ОбиЖ. дин Султон Бахт Журжоний томонидан (кучириб ёзиб) ту-' галланди. Саккиз юз саксон туртинчи (бир минг турт юз саксонинчи) йили зулдаъда ойининг ун еттисида, шанба куни (асар кучи- рилиб) . тамом булди.; Шайхзода Абдураззо^ Бахши, цутли булсин, давлат келсин, ме^нат, машавдат) кетсин деб Истан- булда кучириб езди. о ' ... . ?' 2 Бу сарлавхада келтирилган шахе номининг текстга муносабати йух. 3 А.\мад Югнакий бу уринда Корахонийлар даврига оид ёзув тилини кузда тутади. ' У,* " ул ! " 246 ' - : ' ' • - ь Д
Л У FAT ‘ А абадан (форс)1 йЬ<Ы (Н. А. 1, 48, 78) — ободон, обод: камут абаданнын, хараб ол соны. абид (араб) (Н. А. 1, 78) — художуй, ибодат цилув- чи: ибадат рийа болды абид мажаз. адаб (араб) J (Н. А- 1- 37, 38; 88) — адаб, одоб: адаблар башы тил кузэзмэк турур. адават (араб) (Н. А. 1, 69) — адоват, душманлик: адават кекини к;азып кэс кечур. адам (форс) (Н. А. 1, 65) — одам, киши: хабар бар бэрилсэ эгэр адамы. адам (Н. А. 1. 65) — Одам ота (арабча жумлада). адван (араб) О[^д.с (Н. А. 1.77) — адоват, душманлик: ачун ; толды адван жафа ж.авр билэ. адиб (араб) ___(Н. А. 1. 88,91) адиб: туга кермэс эрди адибныц кэзи. адйа (араб) (Н. А. 1. 90) — хадя, совга, тортик;: сэцгэ адйа. цылдым бу тансуц китаб; цар. А.,дл. адл (араб) Jac (Н. А. 1, 25, 28) —’ одил, адл, адолат: сийадат ула адл эшит ун муны. адув (араб) (Н. А. 1, 85) — душман, ёв: адув кутсуз ачун нарыбму мунар. ажаб (аъжаб, араб) (Н. А. 1, 92) — ажойиб, гузал: сафалыц ажаб йэр коцуллэр йарур. ажал (араб) J.-J (Н. А. 1. 62) — ажал, улим: амал асрасын- да пусунлы ажал. 1 Туркий сузлар учун давс ичида изод, аналитик йул билан ясалган сузлар дам берилмади. . 247
ажам (араб) (Н. А. 1, 37) — ажам, эрон ёки араблар- дан ташцари халцлар мамлакати: биликликни егди аж.ам / цам араб. / аз jf (Н. А. 1,60) — адащмоц, янглишмоц, озмоц: такаббур / либасын кэйиб аз салын. / аз (Н. А. 1, 29,42) — оз: кабул цылса тан йоц бу аз цадйаны. ' ' аза (араб) ) ,) (Н. А. 1,83) — аза, цайги: азасы экушРэк мазасы аз - а. азаб (араб) (Н. А. 1,82) — азоб, цийноц: арам эрсэ малый, азаб ол соны. азад (форс) <2,1 jt (Н. А. 1, 70, 80) — озод, эркин: тузу цул цылурлар азад езлэрин. азиз (араб) (Н. А. 1, 76) — азиз, хурматли: бу кун бу ачунда кишилик азиз. азл (араб) (Jja) (Н. А. 1, 89)— цазил: навадир сезуг аз булур азл екуш. азла (Н. А. 1,72)—оз дисобламоц: бир эр душман эрсэ аны азлама !? азрац (Н. А. 1,84) — озроц: дунарсызга мунДа жафа азрак ол. азурла (турк-форс) (Н. А. 1,60) — озор бермоц: кэриб халцда коксуй азурлаб тилин. азуц (Н. А. 1. 47) — озиц-овцат: бу байлыц чыгайлык азук йодлугы. азац (jiji!) jjbt (Н.А. 1,86) — оёц: каза бирлэ санчлур азак- ца тикэн. азын ((J-jSQ (Н. А. 1,91) — айрим, бошка: гецэртин сез аймыш азын сез биши; (Н. А. 1,36,88) — бошца, узга: екунч ол аца йоц он акда азын. азынла. (Н. А. 1,48) — узгармоц: мэнин дэмишиц азын- лар еци. ай (Н.А. 1,45) — айтмоц, сузламоц, гапирмоц: эшим тэб> ынаныб сир айма сацын. айа Lt (Н.А. 1, 50) — айа, эй: айа ранж, цатыгсыз сорур умгучы. 248
айаз t(j f (H. A. 1,27) — аёз, уфк, фазо, космос: тэтикликдэ кэнду(в) айазтын озук- ай ал Jl (Н. А. 1, 39) цуримок, тугамоц, аямо^ суз олмоц: екуш йаншаган тил ай алмас йагы. айиб, айип (араб) (Н. А. 1, 52, 93) — айб, уят, номус: айибца цойубтур халайиц ара. айипсуз (араб — турк) (Н. А. 1. 55) — айибсиз: табиъатта йиги ат айипсузы. айт (jyJ (Н. А. 1.94) — айтмоц, сузламок, гапирмоц: салат маъанисын айтмыш йана. ал Jf (Н. А. 1. 31, 53) — олмоц: анын сатты малый сана алды кер. алал (араб) jyj (Н. А. 1, 55) — ^алол: алал бэрур эреэц нэчэ тэреэ тэр; цар., J}U. Али (араб) ^Хс (Н. А. 1,24) — Али (туртинчи халифа): Али тертлэнч ол эриксик тоца алии (араб) ^Jlc (Н. А. 1. 35, 79) — олим: билик бирлэ алим йуцар йуцлады. алын (Н. А. 1,60) — олишга уринмоц, олишга интил- моц: улуглуг мэнинсиз алынмац тэди. альщлан .ДСШ! (Н. А. 1,69) — алангаланмоц: алыцланса тутнуб разаб инад оты. ам (форс) (Н. А. 1, 89) — ^ам, ва: ^арира цонар ам ца- фасца кирур; КаР-, р.л. амал (араб) (Н.< А. 1, 61) — умид, истак? йимэ пандым алрыл узатма амал. амал (араб) (Н. А. 1,63) — амал, бир ишга киришиш: амал цойды алим захид, зувд видаъ. аманат (араб) C-j'Lf (Н. А. 1,77) — омонат: цаны а^д ама- нат цаны эзгулук. амир (араб) (Н. А. 1,85) — буйруц, фармон, амир: аныц амри бирлэ тэгэр тэггучи. Амир Сайфиддин (Н. А. 1,92) — киши номи: (арабча жумлада) ан of (Н. А. 1,49) — у (улар): цаны бу кун анлар мыцьшда бири. 249
ана U! (Н. А. 1,62) — она: ата бир ана бир уйалар бу халц. анун (Н. А. 1,49) — цисобла, йуй: сучук таттыц эрсэ аччыкка анун. Ануширван {форс) (Н. А. 1,28) — Ануширвон: ддд инсаф тутар чын Ануширйани (VI асрда утган эрон шоци; Сасонийлар династиясидан Хусрав 1 нинг лацаби) анча laJf (R. R. А. II, 60) — анча: билик билмэгэндин анча бузун. ана Ю1 (Н. А. 1, 21, 22) — англамоц, тушунмоц, билмоц: уцуш цуш йэтитиб сезумни ада. ацар (Н. А. 1, 57) — унга: цул ол малга малы ацар эрклик ол. ар {форс) (Н. А. 1, 93) —- цар: эгэр билсэ Кашгар тилин ар киши; цар., ара (Н. А. 1, 30, 94) — ора, аро: айибца цойубтур ха- лайиц ара. араб {араб) (Н. А. 1, 37) — араблар, Арабистон: билик- ликни огди ажам цам араб. арам (араб) (Н. А. 1,81) — царом: арамны йэйурдэ халал тэб йэди; цар., ’ ары (Н. А. 1,36) — аримоц. тоза булмоц, пок булмоц: нэ турлук арыцсыз арыр йу дэсэ. ариф {араб). (Н. А. 1,79) — Ориф (учинчи даражага етишган суфилар): ариф раце чыцарды айур хуш самаъ. арыцсыз (Н. А. 1,36) — ювуцеиз, ифлос, нопок: нэ турлук арыцсыз арыр йу дэсэ. арыгсыз (Н. А. 1,36) ювуцеиз, ифлос, нопок: жацил йуб арымас арыгсыз эрур. Арслан ^ожа тархан (Н. А. 1,91) — ки- ши номи (арабча жумлада) арт (Н. А. 1,46) — ортмоц, ошмоц, купаймоц: бу мал кэлеэ арта барур баз кэчэ. арта (Н. А. 1,77) — бузилмоц: сэн артацсан анын ачун артады. артац qIjjI (Н. А. 1,77) — бузуц, одобсиз, ярамас: сэн ар- тац-сэн анын ачун артады. 250 ' у • <\ ' -А Ду
артаг (Н. А. 1,80) — бузу к, ярамас: айа артаг эшлик сэвунчин салын. -артут (Н. А. 1,25) — тортиц, совра, ^адя: мэн артут цылайын ша^ымга аны. -артуц (Н. А. 1,47) — ортиц, куп, ошиц: ол артуц тилэмэ вабал йутгулук. арслан (Н. А. 1,27) — арслон: валэкин бушарда шар (р)а арсланы. арца (Н. А. 1,19,35) — 1) изламоц, цидирмоц, 2) исбот- ламоц, 3) олцишламоц: билик кимдэ эрсэ сиз арцац дэди; сэниц барлыгицра далил арцаран... болур. арцыш (jJLJi-jf (Н. А. 1,46) — карвон: ец ар^ыш узады цо- пуб йол тутуб. асал (араб) <JLJ (Н. А. 1,43,49) — асал: кени сез асал тэк бу йалран басал. асан (форс) JLJ (Н.А. 1,22) — осон, енгил, цулай: елук- лэрни, тиргузмэк асан аца. асыл (араб) (J-И) (Н. А. 1,61) — асил, зотли, тубли: эгэр кибр изиси асыл-мэн дэсэ. асыцсыз j ....s... J (Н. А. 1,70) — фойдасиз, уринсиз: асыц- сыз жадал хам мизажтын сацын. асыт (Н. А. 1,31 61) — фойда, манфаат, наф: тавар асыр нэмиш барур-сэн йальщ. асыгльщ Но, ...Т (Н. А. 1,34) — фойдалик, фойдали: нэ нэц бар.биликтин асырлыц един. । асра (Н. А. 1,62) — ост, туб: амал асрасында пусуцлы а жал. .ат CjI (Н. А. 1,34, 54, 88, 89, 92) — от, ь'исм, ном: ачунда ат эзгу цозуб барды кер. ата (Н. А. 1,62) — ота: ата бир ана бир уйалар бу халц. ата (араб) l.kr (Н. А. 1,29) — ато, яратиш, мавжуд: ата цылды ша^ьмра бу жум(а)ланы. атын (Н. А. 1,44) — атанмац, номланмоц: кони бол кенилик цыл атын кени. .атлас (Н. А. 1,71) — атлас: далы кэнсоц атлас унутмэ безун; жоз атлас булур цыз учузы безуг. 251
атцучы (Н. А. 1,24) — отаднган, отувчи, ташловчи: Расул эрни отца йузин атцучы. ахы.^-М (Н. А. 1,52) — сахий, цули очиц: ахы эрни еггил егэр эреэ сэн. ахылыц (jJLoJ (Н. А. 1,53,57) — сахийлик, саховатлик: ахы. бол ахылыц сэни сэвдурур. ахир (араб) (Н. А. 1,57) — охир, кейин, сунг: елур цалур ахир йэйур душманы. ач gj (Н. А. 1,51) — очмоц: ницаб кетрур ачун бирэр йуа ачар. ачыт (Н. А. 1,43) — ачитмоц, аччиц цилмоц: басал йэб ачытма агыз йэ асал. ачыц (Н. А. 1,83) — аччиц: ачыц болга йарын цозуб бардугуц. ачун xJjU (Н. А. 1,30,50) — дунё, жауон, олам: бу ачун кер эргэ керумлик ташы. аш (Н. А. 1,57,63) — ош, таом, овцат: айур-сэн кэзим тон шараб аш кэрэк. ашынтур yjizdj (Н. А. 1,83) — ошинтирмоц: сэниц мальщ ол мал ашынтурдуруц. ашкара (араб) (Н. А. 1,44) — очиц, ошкрра: цамур йашру ишиц болуб ашкара. ак (араб) (Н. А. 1,70) — цац, хакикат, тугри, чин: кузэз- гил айа дост улуглар акын; цар. ац(ы)л (араб) Jjx (Н. А. 1,26,33) — аул, окил, эс: ол ол_ацл уцуш цуш хирадца макан. ацыр (Н. А. 1,41) — цурматли, огир: бу тилтин ким эдгу ким ацыр болур. агыз (Н. А. 1,43) — огиз: агыз тил бэзэги кени сез ТУРУР- aFy (Н. А. 1,50) — огу, зацар: йомацца йумшац ичи бор- агу. ацд (араб) (Н. А. 1,77) — ацд, ваъда: цаны авд аманат цаны эзгулукг Ацмад (араб) (Н. А. 1,88) — киши номи: Адиб Аумад атым адаб панд сезум. агэр (форс) -jS"! (Н. А. 1,23,82) — агар: исаб ол эгэр болса малый уалал. 252
эва (Н. А. 1,72) — тез, шопщин: укуб сезлэ сэзни эвэ сэзлэмэ. эгил (Н. А. 1,53)— эгилмок, букилмогр эгилмэс кецул- ни ахир эр эгэр. эгир (Н. А. 1,24) — эгилмок, таъзим килмок, угрил- моьрэлик туттачымга эгирсэ муца. эгрилик (Н. А. 1,44) — эгрилик: кенилик тонын кэй койуб эгрилик. эдрэ (Н. А. 1,35) — тупламоц, йигмок: биликлик биликни эдрэгэн болур. эзгу уАдЛ <yj| (Н. А. 1,41, 54, 74) — эзгу, яхши: эсиз эзгу ишкэ йанут болмас ол; ачунда ат эзгу козуб барды кер; бу тилтин ким эзгу ким акыр болур. эзгулук (Н. А. 1,47,68, 77) — яхшилик, хайирлик: тарыкльпсда ка.тылан тары эзгулук. эзиз Jrp| (Н. А. 1,28,30) — юксак, говори, сонсиз: са- нурму эзиз КУМ ушак таш саны. эзизрэи (Н. А. 1,26) — юксакроц: Симэктин эзиз- рэк тутар уиммат ол. эй (Н. А. 1,35) — эй, хой: билик татгын эй дост билик- лик билур. эйлэ Х4 (Н. А. 1,74) — айламок, экмок: тикэн эйлэгэн эр узум бичмэс ол. эксил (Н. А. 1,48) — азаймок, камаймок, кискармогр камуг толган эслур тугал эксилйур. ал Jj| (Н. А. 1,93) — эл, халк: кеп элни керэрмэн адиб сезини. эл J[ (Н. А. 1,55) — кУл: алыб бэрмоган эл элик кутсызы. элик dlJbl (Н. А. 1,49)— кул: асал татруб элкин тамаг татыртыб; (Н. А. 1,33) — йиликсиз сенэккэ сунулмас элик. элик <£lJf (Н. А. 1,86) — эллик, кийикнинг бир тури: даза бирлэ илнур тузагда элик.- 253
элик туттачы (Н. А. 1,24) — кулловчи, бош- лиц, раубар, йулбошчи: элик туттачымга эгирса муца.. баз элин каш чэтэр. элин (Н. А. 1,49) — пешона, манглай: ачун кулчирэр.. баз элин каш чэтэр. эм рА (Н. А. 1,65) — эм, даво, муолижа, илож: карислыц. ИГИНИЦ ЭМИН ким билур. эмгак (Н. А. 1,68) — ме^нат, кийинчилик, машакцат: куч эмгэк тэгурмэ кишигэ калы. эмди (Н. А. 1,22) — эмди, энди: эшит эмди цач байт хабиб фазлытын. эмти (Н. А. 1,34) — энди: бака коргил эмти ука сы- найу. эн, (Н. А. 1,23) — юз, бет, йанац: йа анлар Кызыл МЭЦ бу ЭЦЭ МЭЦЭ. • эр (Н. А. 1,39,40) — киши, одам: саныб сезлэгэн эр сези сез сэры. эр (Н. А. 1,33,48) — эр киши, 2) эл, халц: биликлик тиши эр ждкил эр тиши; иэчэ йэр бар эрди сыгышмаз эри. эр ^,1 £jf (Н. А. 1, 20, 25, 92) — болмок (эрур): адиб- ныц йэри аты Иугнэк эрур. эрэн (Н. А. 1, 33, 74) — кишилар, одамлар: эрэн хайры шар(р)ы кузаф кэчмэс ол. эри f (Н. А. 1,84) —ари: эри закры татар асалтын узэ. эриксик (Н. А. 1,24) — ба^одир, ботир, куркмас: Али тертлэнч од эриксик тона. эрклик (Н. А. 1,57,66)— 1) кукмрон, 2) мойил: кул ол малга малы адар эрклик ол; бу керклук цылык- Ка кецул эрклик ол. эртам (Н. А. 1,28) — адаб, одоб, фазилат: айа шакым эртэмлэрин санатын. эсэн DLJ (Н. А. 1,34) — эсон, омон, cof: биликсиз эсэн эркзд аты елук. эсиз ,j, ,.J (Н. А. 1,68) — ёмонлик, ёмон: эсиз цылган эрга сэн эзгу цыл-а. 254
эсиз (Н. А. 1,76) — эссиз, афсус: цаны ианча барды, кишилик эсиз. эсизлик (Н. А. 1, 73, 74) — ёмонлик: эсизликтин. езни сэрэнгу салыб. эс(и)л J.^,1 (Н. А. 1, 48) — камаймоц, азаймон, арирламоц: Намур толран эслур тугэл эксилйур. эскир (Н. А. 1,48) — эскирмок, эски булмо^: йигиг Ноча болур йацы эскирур. эт jyJ <О1 (Н. А. 1,31) — этмок, килмоц: бэлэк эттим аны ша^ымга мэн-ей; (Н. А. 1,93)—уран ра^мат этсун бу саъат аца. эш (Н. А. 1, 24, 45) — 1) эш, уртод, дуст, 2) ха- лифа: йимэ терт эшингэ этурмэн салам (турт халифага- нисбатан); этим тэб ынаныб сир айма са^ын. эшит (Н. А, 1, 22, 28, 30) — эшитмоц, тингламон: эшит эмди цач байт ^абиб фазлытын. эшлик (Н. А. 1,80) —эшлик, уртоклик, дустлик:. айа артаг эшлик сэвунчин салын. - у \ Б . баб {араб) (Н. А. 1,91) — боб, булим: тузэттим бу он терт баб ичрэ сези. бад {форс) □.j (R. R. А. П, 5; IV, 121) — ёмон, ярамас: ким: эреэ бу терт эшкэ бад эътинад. бадал {араб) (Н, А. 1,88) — бадал, тенг,4 уринма-урин,. эваз: тэнэсэ тэнэди дуруст^а бадал. . бадиъ {араб) (Н. А. 1,26) — ажойиб, кимматба.уо,. олий даража: анын бирры жоды бадиъ э^саны. баз {форс) jL, (Н. А. 1,21) — яна: тунуц кэтариб баз йару- тур тана. байат OLj «SLL (Н. А. 1, 55, 60) — тангри, худо: байат бэрди эреэ сэнэ сэн-дэ бэр. байлыц jJaLL (Н. А. 1,47) — бойлик: бу байлык чыгайльщ азун йоклуры. байт (араб) (Н. А. 1,22) — байт: эшит эмди кач байт ^абиб фазлытын. у
бала (араб) Xj (Н. А. 1,70) — бало, ранж, цийинчилик, ма- шаццат, офат: бала кэлсэ сабр эт фаррахца кутуб. бала-ранж (араб) (Н. А. 1,70) — бало-ранж, кийин- чилик, машаццат: кутуб тур фара^ца бала-ранж йутуб. бар (Н. А. 1,46,48) — бормоц, кетмоц: эри барды калды куруг тэк йэри. бар Ь (Н. А. 1,48) — бор, мавжуд: бу кун бар йарын йок бу дунйа малы. барлыг (Н. А. 1,19) — борлиц, мавжудот: сэниц бар- лыгыцта танурлуц бэрур. басал (араб). JU,L (J.^) (Н. А. 1,43) — пиёз, саримсоц пиёз: квни сез асал тэк бу йалран басал. бахил (араб) J.aAj (Н. А. 1, 52, 54, 56) — бахил: бахилга цатыр йа оцун кизлэгил; цар. бахиллыц (араб-турк) (Н. А. 1,53,56) — бахиллик: бахиллыцны цаны эгэр тил цайу. бахт (форс) (Н. А. 1,51) — бахт, цут: дэрацсиз кэчэр бахт йа куш тэк учар. бахшиш (форс) a J , (Н. А. 1,28) — багишлов: анын, бах- шишындын будут оптанур. баш (Н. А. 1,39) — бош, калла: тэлим бащны йэди бу тил сез бушы. баш (Н. А. 1,38) — бош, бошланиш: адаблар башы тил кузээмэк турур. баш (jp-j (Н. А. 1,40) — яра, жароуат: башац турса бутмэс бутэр ок башы. башак jjlAlj (Н. А. 1,40) — ук, УК учи: башац турса бут. мэс бутэр ок башы. ба^ ,-l.j (Н. А. 1,51) — бо^мок, курмок, царамок: бакыб таш бэзэкин керупсэн муца. ба^асыз (араб-тпурк) j.,. Jal, (Н. А. 1,47) — тугалмас, туб- сиз, охири йуц: бацасыз эрур бу ачун лаззаты. барламац (Н. А. 1,46) — богламоц: нэлук малга мунча кенул багламоц. ба^алыц (араб-турк) (j.JLg.j (Н. А. 1,32) — ба^олик, циммат- ли: ба^алыц динар ол биликлик киши. 256
ба^асыз (арабчпурк) (Н. А. 1,32) — бакосиз, циммат- сиз: бу жа^ил биликсиз ба^асыз биши. бэзэ (Н.А. 1,26)—безамок, ясамоц, ёзмоц: ша^ым мадхы бирлэ бэзэдим китаб. бэзэк £1[ (Н. А. 1,51) — безак: бацыб таш бэзэкин керуп- сэн муца. бэзизлэ (Н. А. 1, 29) — жилваланмоц, тулцинланмоц: екуш аз тэб аймас бэзизлэр тэциз» бэк (Н. А. 1,83) — бек, блиц: сэцэ ^асрат ол бэк ту- туб турдуруц. бэк £L (Н. А. 1,30) — бек, амир, ^укмдор: Дад Испа^салар бэк учун бу китаб... чыцартым. бэклэ (Н. А. 1,40) — бекитмоц, ёпмоц: тилин бэклэгэн- дэ екунгэн цаны: бэктэ LXj (Н. А. 1,38) — бекитмоц, бекламоц: калы чыцса бэктэ тишицни сыйур. бэлэк сДЬ (Н. А. 1,31) — совра, тортиц, тукфа: бэлэк эттим аны ша^ымра мэн-ек. бэлгулук (Н. А. 1,34) — белгилик, машкур, таниц- ли: билик билти болты эрэн бэлгулук. бэнамаз (форс) (Н. А. 1,78) — бенамоз: хараб бол- ды масжид бузуй бэнамаз. бэр (Н. А. 1,19) — бермоц: унарча айайын йары бэр мэцэ; (Н.А. 1,55) — байат бэрди эрсэ сэцэ. сэн-дэ бэр. б зрим (Н. А. 1,56) — бериш: бэримдин бахил элги кэз бэрклик ол. бэрк .il^j (Н. А. 1,57) — берк, бек: йыгар йэмэс ичмэс ту- тар бэрк аны. бэрклик (Н.А. 1,56)— берклик, ёпицлик, бек.ёпиц: бэримдин бахил элги кэз бэрклик ол. бидаъ (араб) f (Н. А. 1,79) — бидъат, ёмон одат: бидаъ- тын йьй^ыцлы киши цалмады. бина (араб) I ; , , (Н. А. 1,69) — бино, иморат: карам бир бина тэк ацар килм бунйад ол. бил Jaj (Н. А. 1,22) — билмоц: турэтмишдэ йоц бил аца туш-тэцэ. 17-241 257
билэ Хч (Н. А. 1, 93) — билан: тамамы эрур Кашгарый тил билэ. билэн (Н. А. 1,37) — билинмод: билик бирлэ билэнур турэтгэн изи; кар., билдур (Н. А. 1,35) — билдирмод: билик билдурур- эргэ билик кадрыны. билик (Н. А. 1,35) — билим, илм: биликни биликсиз узун нэ дылур. биликлик ciUKjLj (Н. А. 1,35) — билимлик, илмлик: билик- лик биликни эдрэгэн болур. билин ^yJLj (Н. А. 1,32) — билинмод:. билик бирлэ билинур саъадат йолы. биликсиз (Н. А. 1,34) — билимсиз, илмсиз: билик- лик бирингэ биликсиз мицин. биликсизлик (Н. А. 1,35)— билимсизлик, илм- сизлик: биликсизлик эрни чекэрди дозы. бир (Н. А. 1,42) — бир: ики нэц бириксэ бир эрдэ далы. UJ бирр (ар) (Н. А. 1,26) — адолатли: анын, бирры жоды бадиъ эдсаны. бирик (Н. А. 1,42) — бирикмод, бирлашмод: ики нэц бириксэ бир эрдэ далы. < бирлэ (Н. А. 1, 26, 31, 32, 35) — билан, ва дам: билик бирлэ алим йудар* йудлады; (Н. А. 1,46) — кэзим бирлэ тэб тут дарын тодлудын. битй C5Xaj (Н. А. 1,89) — битмод. ёзмод: битидим бу тан- сук тураф сезлэрин. битил J^aj (Н. А. 1,66) — битилмод, ёзилмоц: тар эреэ кэц эреэ битилди розын. бич g.Aj (Н. А. 1,74) — кесмод, дирдмод: тикэн эйлэгэн эр узум бичмэс ол. 6йши^Аа^ (Н. А. 1,32) — 1) мева, 2) пишид, етук: бу жд- дил биликсиз бадасыз биши. бу (Н. А. 1,84) — бу: нэгугэ бу аны улашу динар. бузуй (Н. А. 1,57) — халд, эл: бу бузуй толусы ахы эр турур. бул jj.j (Н. А. 1,89) — топмод: навадир сезуг аз булур азл. екуш. , ; А' : < • гы . 258
булун (Н. А. 1,75) — топилмок: мин, эр достда бири булунмас кони. будут (Н. А. 1,51) — будут: йарынры будут тэк йа туш тэк халы. бунйад (форс) (Н. А. 1,69) — бунёд: карам бир бина тэк ацар килм бунйад ол. бурун (Н. А. 1,63) — бурун, олдин аввал: бурун баш^а беркни кэйэр баш кэрэк. бут (R. R. А. 1,50) — бут, сурат: ез элгин бут этиб изим бу тэди. бухул (араб) (куп). (бир. (Н. А. 1,55) — ба- хиллар: ахылык эрур бил бухул керксузи. буш (Н. А. 1,39) — аччик, газаб: тэлим башны йэди бу тил соз бушы. буш (jtjj (Н. А. 1,27) — аччикланмок, разабланмок: валэкин бушарда шар(р)а арсланы. бушлут (Н. А. 1,39) — аччик, газабли, какрли: сезуц бушлур эзмэ (эсмэ) йыра тут тилиц. буш(ур)р, (бушруб) (‘г’лА*-’) (н. А. 1,70)--аччиц- лантирмок: улурларны бушруб сэнэ бу мизаж. букэн JKjj (Н. А. 1,42) — тусилмок, бекилмок, ёпилмоц: букэнди ол эргэ мурувват йолы, бут (Н.А. 1,40) — бутмок тузалмок, унгалмок: башак турса бутмэс бутэр ок башы. бут 1 (Н, А. 1,41) — бут, бутун, тугал: эшит бут бу созгэ камуг тэц-дэ тэц. бутун (Н. А. 1,28) — бут, бутун, тугал, туда: бу сез- ни бутун чын тутур тушманы. бутур (Н. А. 1,68) — бутирмок, битирмок, битказмок: йарар болсац офрар йальщны бутур. боз 2>j.j (Н. А. 1,81) — буй: алал йигли каны керунмас бозы. - бол Jj.j (Н. А. 1,41) — бул: бу тилтин ким эзгу ким акыр болур. бор _____j (Н. А. 1,50) — ичимлик, вино, шароб: йомакка йумшак ичи бор ару. 259
борчы (Н. А. 1,80) — ичимлик килувчи, ичимлик сотувчи, ичимлик ичувчи: ким ол борчы эрсэ киши йиг ол. без (Н. А. 1,71,82, 89) — буз: уйатыб йарурлар сарын- Fy безуц. берк (Н. А. 1,63) — бурк, бош кийими: бурун башка беркни кэйэр баш кэрэк. борлук (Н. А. 1,66) — тепалик, кир, чакалак, тукай- лик: валэкин кер эрга тузи берлук ол. В вабал (араб) JUj (Н. А. 1,54,84) — кийинчилик, бало, увол, офат: вабал кетру борды узэлэ секуш. валэкин (араб) (Н. А. 1, 27, 50) — ва, лекин, аммо: валэкин бушарда шар(р)а арсланы. вафа (араб) I__(Н. А. 1,67) — вафо: жафо цылдачьщга^ йанут цыл вафа. вафалыц (араб-турк) (Н. А. 1,77) — вафолик: цаны бир вафальщ бар эрсэ тилэ. вафасызрак (араб-турк) (Н. А. 1,84) — вафосиз- роц; унарликка ачун вафасызрак ол. выдаъ (араб) (Н. А. 1,79) — видолашиф, хайрлашиш амал цойды алии за^ид зукд видаъ. вудд (вирд) (араб) (Н. А. 1,31) —севги, мухаббат: аныц вудды (вирди) бирлэ кецуллэр толуб... Г гэнж (Н. А. 1,87) — ганж, бойлик: сэцэ ранж аца гэнж бэригли уган. гостах (форс) (Н. А. 1,70) — густах, купол, одоб- сиз, юзсиз: кичиклэрни гостах кылур бил йакын. ге^эр (форс) (Н. А. 1,91) — гав^ар, инжу: гекэртин: сез аймыш азын сез биши. гул (кул) (форс) Jj.y' (Н. А. 1,49) — гул, чечак: ачун гул чэрэр (кулчирэр) баз элин каш чэтэр. 260
А^чТ Ч V Д : ч • да оз (Н. А. 1,57) (богловчи) — дам, ва: татурмас ашын-да туз достына. давлат (араб) (Н- А. 1,84) — давлат, маблат, бойлик: унар бирлэ давлат бэригил малы. дад (форс) Дз (Н. А. 1,27,30) — 1) адолат, 2) титул: дад инсаф тутар чын Ануширваны; Дад Испахсалар бэк учун бу китаб. далил (араб) ДДз (Н. А. 1,19) — далил исбот: булур бир нэц ичрэ далиллар мын. — а. дана (форс) Lib (Н. А. 1,49) — доно, олим, бнлимдон: нэчэ дана эрди нэчэ файласоф, дарман (форс) (Н. А. 1,26) — дори, даво, эм: сахасы мукарим йигкэ дарманы. дэ iOd (Н. А. 1, 35, 37, 61) — демоц, сузламоц, айтмоц: биликсизлик ичрэ хайир йоц дэди; дар. ^j. дэ о2> (Н. А. 1,41) — (богловчи) — цам, ва: эшит бут бу сезгэ цамуг тэц-дэ тэц. . _ ДЭ<Ь (Н- А. 1,55) — (юклама) — дам, да: байат бэрди эреэ б сэцэ сэн - дэ бэр. дэниз (Н. А. 1,76) — денгиз: ж,афа толды ташты дэ- цизтин эзиз; цар., дэрэцсиз j (Н. А. 1,51) — вацтсиз, тубсиз, дараксиз: дэрэцсиз кэчэр бахт йа цуш тэк учар. динар (араб) (Н. А. 1, 32, 65) — динор (пул бирлиги): ики цол динарны ол он цол цылур. 1 дил (Н. А. 1,43) — тил, суз: кени сезлэ сезни дилицни бэзэ. дуъа (араб) (Н. А. 1,89) — дуо: оцусан дуъада унутмэ мэни. дунйа (араб) (Н. А. 1,47) — дунё, олам: бу дунйа нэци- тин. йэгу кэзгулук. дур (Н. А. 1,58) — дир: сез олдур такаббурны баштын салыб. душман (форс) (Н. А. 1, 40, 57, 72) — душман, ёв: бир эр душман эреэ аны азлама; цар. 261
доруд (араб) (Н. А. 1,24) — дуруд, ^амд — сано: бу кун тэгсу мэнтин доруд ол йарын. дост (форс) ао (Н. А. 1, 31, 35, 52) — дуст, биродар урток: айа дост биликлик йизин излэгил. достлук (форс-пъурк) 1._у ...р (Н. А. 1,75) — дустлик: мажаз болды достлук ^аци^ат каны. жавр (араб) (Н. А. 1,77) — жабр, зулм: ачун толды аъдван жафа жавр билэ. жадал (араб) Jj.__а (Н. А. 1,70) — интилиш, бир нарсага, айланиш, уриниш: асьщсыз жадал ^ам мазажтын са^ын. жазаъ (араб) (Н. А. 1,87) — 1) жазо, 2) ташвиш, кай- гириш, ^айгу, 3) сабрсизлик, ^аяжонланиш: жазаъ Кылма йа ранж изиси туруб. жамал (араб) JU» (Н. А. 1,57) — жамол, гузаллик: ахыльщ шараф жа^ жамал арттурур. жан (форс) QU (Н. А. 1,26) — жон: окуглы кишиниц сэвун- сун жаны. ......... жан(а)вар (форс) (Н. А. 1,19) — жонвор, жонли: жумат жан(а)вар учь;ан йугургэн нэц-э. жафа (араб) (Н. А. 1, 67, 81) — жафо, зулм: ^унарсызга мунда жафа азрац ол. жа^ (араб) 0L> (Н. А. 1,57)— амал, даража, улуг мартаба, мансаб: ахыльщ шараф жа^ жамал арттурур. жа^ил (араб) J_xAl^ (Н. А. 1,32) — жо^ил, нодон, тентак, тубан: бу жа^ил биликсиз ба^асыз биши. жод (араб} (Н. А. 1,26) — саховат, сахий, кули очиц: анын бирры жоды бадиъ э^саны. жоз (араб) (Н. А. 1,89) — бир (жуфт) кийимлик газла- ма; жоз атлас; булур кыз учузы безуг. жуваб (араб) (Н. А. 1,61) — жавоб: айайын мэн аныц жувабын кэсэ. , жуван (форс) Ufjjc (Н. А. 1,27) — ёш, кучли, цудратли: салабат ичиндэ Умар тэк жуван. жум(а)ла (араб) (al*.») (Н. А. 1,29) — жумла, барча, ^амма: ата ^ылды шахымга бу жум(а)ланы. . жумат (араб) OUj.» (_u=-) (Н. А. 1,19) — жонсиз табиат: жумат жан(а) вар уч^ан йугургэн нэц-э. 262 л' • ' ' •
3 Зайн-нурин (араб) ; (Н. А. 1,24) — Зайннурайн (калифа Усмон лакаби): Садик бирлэ Фарук учунч Зайн — Нурии. заман (форс) JUj (Н. А. 1,79) — замон, давр: йырар-сэн заманацны халцын козуб. зар (форс) Jj (Н. А. 1,54) — зар, олтин, тилла: бахил йыг- ды зар сим карамтын екуш. за^ар (форс) (Н. А. 1, 49, 84) — закар, огу: эри закры татар асалтын уз-э. за^мат (араб) (Н. А. 1,64) — закмат, кийинчилик, машаккат: карислык тэк эрга КУРУ? захмат ол. за^ид (араб) m_A|S (Н. А. 1,79) — зокид (диний термин): амал койды алии закид зукд видаъ. зикр (араб) (Н.А. 1,30) — зикр, хотира, эсдалик: аныц зик(э)ри тацсук эзиз калсу тэб., зин^ар (форс) (Н._ А. 1,60) — зинхор, сира, хеч: улугсынма зинкар улуг бир байат. зу^д (араб) (бир ХлЬ (Н. А. 1,79)— зууд, зохид (диний термин): амал' койды алым за^ид зукд видаъ. Ы ыбадат (араб) CoLac (Н. А. 1,78) — ибодат, сигиниш: ыба- дат рийа болды абид мажаз. ыбатул а^айьщ II айбатул акайьщ (араб) ^_^_ААА Jy л . 4 (Н. А. 1,92) Хибатул уакойик. ыбарат (араб) (Н. А. 1,92)-— иборат: ыбатул акайык ыбарат арабтын ошул; ыжабат (араб) (OULU) (Н. А. 1,94) — ижобий, фой- дали, к°никарли: кэрэк кыл ыжабат кэрэк кыл ытаб. ыла^ый (араб) (Н. А. 1,18) — илоуий: ылакый екуш камд айур-мэн сэцэ. ынад (араб) зЦс (Н. А. 1,69) — кайсарлик ужарлик: алын- ланса тутнуб газаб ынад оты. ынан (jlljf (Н. А. 1,45,50) — инонмок, ишонмок; эшим тэб ынаныб сир айма сакын. ынанчлыц j(_ьf (Н. А. 1,45) — ынончлик, ишончлик: на :3-м,) ынанчлык эш эрсэ йакын. 263
ынсаф {араб) (Н. А. 1,28) — инсоф: Дад ынсаф дутар чын Анушырваны. ысаб {араб) (Н. А. 1,82) — кисоб, санок: ысаб ол эгэр болса малый халал, цар., ыслам {араб, динар) (Н. А. 1,78) — ислом: гарыб эр ди ислам гарыб болды баз. ыспа^салар {форс) , ,f (Н. А. 1,30) — Споксолор: Дад Ыспахсалар бэк учун бу китаб... чьщартым. ытаб {араб) <_,1х£ (Н. А. 1,88) —таъна, тахкир: кэрэк кыл тэп эй дост кэрэк кыл ытаб. ытабат {араб) (Н. А. 1,92) — 1) кириш, 2) таъна: кэрэк кыл ыжабат кэрэк кыл ытабат. ытыцат || этицад (R. R. А. П, .5; IV, 121) — эътицод,. ишонч: ким эреэ бу терт эшкэ бад ытыкад. ьцеан || э^сан {араб) ... 4 (И. А. 1,26) — эхеон, тортик,, совра, кадя: аныц бирры ж,оды бадиъ эхеаны. И • • иг <ДД (Н. А. 1,65) — касал: карислык игиниц эмин ким билур; кар., <£Lj. излэ VjJ (Н. А. 1,52) — изламок, кидирмок: айа дост би- лнклик йизин излэгил. изи (_5-jij| (Н. А. 1, 25, 37) — худо: илахий кэчургэн изим-сэн кэчур. изи (_5иД (Н. А. 1,22) — эга: бу кУДрат изиси улуг бир байат.. ики (Н, А. 1,42) — икки: ики нэц бириксэ бир эрдэ калы., икинч ^.aSGI (Н. А. 1,42) — иккинчи: икинч йалган эреэ ол эрниц тили. ил(и)н (jjuf (Н. А. 1,86) — илинмок: Каза бирлэ илнур ту- закка элик. ' индэ |_i.1j| (Н. А. 1,8.1) — индамок, чакирмок, чорламок: убут кэтти индэб булунмас йиди. индинлик <4.1: ,._1(Н. А. 1,70)— камтарлик: бу индинлик эргэ азад оз кул-а- инч ^1j| (Н. А. 1,80) — тинч: тилэкчэ тирил инч фариг каз- гусыз. иртэ (Н. А. 1,67) — изламок, квдирмоц: бутун кылгы фэълын етэ иртэгил. 264 л L
ич £.,! (Н. А. 1,50) — ич, ичкари: йомсчда йумшац ичи бор- агу, ич (Н. А. 1,57) ичмоц: йырар йэмэс ичмэс тутар бэрк аны. ичрэ (Н. А. 1,37) — ичра: биликсизлик ичрэ хайир йок дэди. иш (Н. А. 1,36) — иш: биликлик киши кер билур иш езун. Й йа U (Н. А. 1,52) — уцёй: ба^ылга цатыг йа окун кизлэ- гил. йа (араб) L (Н. А. 1,31) — ё, ёки: биликликкэ йа дост езун,- ни ула. йаву jjL (Н. А. 1,75) — яцинламоц, яцинлашмоц: эсизгэ йавума эсиз су^баты... йавуз jjjb (Н. А. 1,50) — ёвуз, ёмок: йылан йумшац эркэн йавуз фэъл тутар. йад (форс) зЬ (Н. А. 1,23) — ёд, хотира: анын йады бирлэ шакар —. шавд ана. ' йаз‘,/Ь Ч(Н,' А. 1,84) — гуно^ цилмоц, янглишмоц, хато цил- моц: нэ йазды ачунга бу сахиб унар. йаз jlj (Н. А. 1,88) — куклам, бауор: тугэтти умурны бу йазым кузум. йаз jb (Н. А. 1,51) — ёзмок, ёймоц, очмоц: йазар кол цучар тэк йана тэрк дачар. йазур (Н. А. 1,69) — ёзиц, гунох, айб, хато: йазуглук кишиниц йазугун кэчур. йазурлук — гуноукор, айбдор: йазут- луц кишиниц йазутун кэчур. йалын ciUJlj (Н. А. 1,68) — ялангоч, ялангоёц: йарар бол- сац офраг йалыцны бутур. йалран ajlAJu (Н. А. 1,42, 43) — ёлгон: икинч йалран эрсэ ол эрниц тили. йана (Н. А. 1,20,51,58) — яна, таги: йана бир кэрэклик сезум бар сэцэ. йанут (Н. А. 1,74) — жавоб (яхшилик): эсиз эзгу ишкэ йанут болмас ол. йацы (Н. А. 1,48) — янги: йигит коча болур Йаны эскирур. 265
йацша <лЛС'Ь (Н.А. 1, 39, 42) — алжирамок, ла^ил- ламсщ: бир ол йацшар эрсэ кэрэксиз сезин. йапуш (Н.А. 1,58)—ёпишмок, етишишмоц: тавазиъ- ны бэрк тут йапуш кэт аца. йар .у (Н. А. 1,85) — узига тортмок, жалб ^илмок: йарыб муны бэрэр йана еггучи. йар (Н. А. 1,92)— яйрамок: сафальщ ажаб йэр кецуллэр йарур. йар (йыр)^ (Н. А. 1,79) — узоклатмок, четлатмок: йырар-сэн заманацны хал^ын цозуб: йар (Н. А. 1,82) — ёрмок, бичмок, кесмок: уйатыб йа- рурлар сарынру бозуц. йаран (форс) JJjl, (Н. А. 1,92) — ёрон, дуст, я^ин кишилар: йарын цопса болсун йаранлар башы. йарат (Н. А. 1,20) — яратмок, вужудга келтирмсщ: йаратты уганым тунуц кундузун. йараг (Н. А. 1,68) — ярайдиган, г^одир: йараг болсац, офраг йалыцны бутур. йараглыц , (Н. А. 1,68) — ярокли, арзийдиган: йарар- льщ ашыцны кишигэ йэдур. йарыл (Н. А. 1,38) — ечилмок, саналмоц: ^исабсызга билги йарылмас кисаб. йарын (Н.А. 1,48) — эрта: бу кун бар йарын йок бу дунйа малы. сл йарын qJ-jL (Н.А. 1,82) — у дунё: бу кун казру са^ынч йарын йук вабал. йарын (Н. А. 1,92) — киёмат: йарын цопса болсун йаранлар башы. :йары№ы у, , (Н. А. 1,51) — 1) ба^орги, кфкламги, 2) эрталабки: йарынгы булут тэк йа туш тэк халы. йарут (Н. А. 1,21) — ёритмок: тунуц кэтэриб баз йарутур тана. йат OL (Н. А. 1,59) — ётмок: ол анда йатыбан бэрур саны- НЫ. - йашру , (Н. А. 1,44)— яширин, яширинча: ^амуг йаш- ру игниц болуб ашкара. йацын (Н; А. 1, 45, 82) — я^ин: нэчэ ма ынанч- льщ эш эрсэ йакын. йаран JUj (Н. А. 1,91)— фил: йаран болса йуклук узэсин- дэ зар (кар, кар?)- 266 , ' . А: 1 / у
йагы (Н. А. 1,39) — ёв, душман: ©куш йаншагаи тил ай алмас йагы. >йэ a.j ((^.j (Н. А. 1,43) — ёмок, ошамоц: басал йэ'б ачитма агыз йэ асал; (Н. А. 1,37) — аныц ез тили ез башыиы - . йэйур. йэг Н йиг (Н. А. 1,22) — яхши: ол ол халцда йиги киши цутлуры. йэгу (Н. А. 1,47) — озиц-овцат, ейдиган нарса: бу дун- йа нэцитин йэгу кэзгулук. ’йэдур (Н. А. 1,69) — едирмоц: йарарлык ашыцны кишига йэдур. йэйу (Н. А. 1,59) — ея олмоц: йэйумэди барды керуц Калыны. йэл J,j (Н. А. 1,47) — ел, шамол: кэчэр йэл кэчэр тэк ма- за муддаты. 'йэл (Н. А. 1,20) —елмод, юрмоц; айа шэк йолыда йэлигли узуи. йэмиш (н. а. 1,87) — мева: оцуса татыр тил йэмиш тэк асал: йэмишсиз (Н. А. 1,67) — мевасиз: йэмишсиз йыгачиы кэсиб ертэгил. йэцил J-aOLi (И. А. 1,71) — енгил булмоц: улуглурда тэгсэц йэцилмэ езун. йэр (Н. А. 1,92) — ер, жой: адибньщ йэри аты Йук- нэк эрур; (Н. А. 1, 48) — нэчэ йэр бар эрди сыгышмаз эри. . йэрил (Н. А. 1,55) — йиртилмок, тошмок, ошмок: йэ- рилгэн секулгэн тэриб бэрмэгэн. йэт «J-Aj (Н. А. 1,53) — етмок: ахы эр биликни йэтэ билди кер; (Н. А. 1,39) — йэтэр башца бир кун бу тил бушлугы. ;йэтит C^aLu (Н. А. 1,22) — етказмоц: уцуш, хуш йэтитип сезумни аца. !ЙИГ tiLj (Н. А. 1,80) — яхши, дуруст, тузук: ким ол борчы эреэ йиг ол. . йиг tSXyj (Н. А. 1,43) — касал, огршр йа йалран сез йиг тэк кени сез шыфа. 7 . 267
йигит (Н, А. 1,48) — йигит, ёш (киши): йигит коча болур йаны эскирур. йиглик tf-LlCo (Н. А. 1,80) — яхшилик: кэрэк эрсэ йиглик йоры борчы бол. йид (Н. А. 1,81) — уид: убут кэтти индэб булунмас йиди. йиз J.aj (Н. А. 1,52) — из: айа дост биликлик йизин излэ- гил. йилик (Н. А. 1,33) — илик: эрэн корки ацл ол сэцэк- нин йилик. йиликсиз а 1_а j (Н. А. 1,33) — иликсиз, илиги йук: йиликсиз сецэккэ сунулмас элик. йимэ (Н. А. 1,62) — яна: йимэ пандым алгыл узатма амал. йирил (Н. А. 1,55) — йирилмок: йирилгэн секулгэн тэриб бэрмэгэн. йит C-aj (Н. А. 1,64) — йитмок, битмок: елуб йитсэ тупрак ичигэ кириб. йитук (Н. А. 1,34) — йитук, йитган, улган: биликсиз тириклэ йитук кергулук. йылан cjMaj (Н. А. 1,50) — илон: йылан йумшак эркэн йавуз фэъл тутар. йыр (Н. А. 1,79) — узоклатмок, четлатмок, жирканмок) заманацны йырма кишисини йыр. йырац j^xj (Н. А. 1, 43, 50) — йнрок, ирон, узок: йырак турру йумшак тэб ынанмагу. йыр(ы)л J^xj (Н. А. 1,59) — узоклашмок, четлашмок: такаб- бур камур тилдэ йырлур кылыр. йыцыцлык 1 ° s,. , (Н. А. 1,70) — одоблик, тартиблик:. йьщыклыкка йырыб кэсуллуккэ ула. йыр ^xj (Н. А. 1,42) — йирмок, тутмок, ушламок: тил ол тэди йыр тил йул оттын езун. йыгач ^lixj (Н. А. 1,67) — ёгоч, дарахт: йэмишсиз йыгач тэк карамсиз киши. ЙУ yt (Н. А. 1,36) — ю.в: жауыл йуб арымас арыгсыз эрур. йув (Н. А. 1,67) — юв: арымас нэчэ йувса кан бирлэ Кан. йул (Н. А. 1,42) — юлмок, тортмок: тил ол тэди йыр тил йул оттын езун. * 268 118!
йум (Н. А. 1,81) — юм: йуз уруб кэчэрлэр йумуб кез- лэрин. йумшац (Н. А. 1,50) — юмшок: йомакка йумшак ичи бор ару. йукар J. i'j , (Н. А. 1,35) — юкори: билик бирлэ аълим йуцар йуклады. йуцла (Н. А. 1,35) — юкориламок, кутарилмок: билик бирлэ алим йукар йуклады. Йугнэк j.j (Н. А. 1,92) — Югнак шакри: адибныц йэри аты Йугнэк эрур. йугрук (Н. А. 1,87) — ит, югурадиган кайвонлар: Каза кэлсэ йугрук йугурмэс уруб. йугур (Н. А. 1,87) — югурмок, чопмок: каза кэлсэ йугрук йугурмэс уруб. йугурмэк (Н. А. 1,46) — югурмок, чопмок: бу дунйа соцыда йугурмэк нэчэ. йуз jj-j (Н. А. 1,80) — юзакилик: толулаб кэтурдум кэмиш- тим йузуг.. йуз jjj (Н. А. 1,51) — юз, бет: ныкаб кетрур ачун бирэр йуз ачар. йузрэ (Н. А. 1,23) — юзга, бетга: расуллар. ерун йуз ол ол йузрэ кун. йук ±lj.j (Н. А. 1,82) — юк, огирлик, кийинчилик: бу кун Казгу сакынч йарын йук вабал. йукэн CJd.r'jj (Н. А. 1,41) — юкинмок, сигинмок: козуб тилгэ . йук(э)нуб тазарруъ кылур. йуклук (Н. А. 1,91) — юк, юклик: юкланадиган, ортиладиган: йагаи болса йуклук узэсиндэ кар (кар, зар). йур (Н. А. 1,20) — юрмок: етуб бир биригэ йурур он соца. йуру-^jj (Н. А. 1,80) — юра олмок: йуругил тилэгил езун хушлугын. йурут Ojjjj (Н. А. 1,86) — юргизмок, юрдирмок: казалар йуруткэн йараткан малик. йут С/у (Н. А. 1,70) — ютмок: кутуб тур фаракка бала ранж, йутуб. йутгулук 21 j.)(Н. А. 1,47) — ютгулик, ютадиган: ол артук тилэмэ вабал йутгулук. 1 -269
йол (Н. А. 1,46) — йул: ец арцыш узады- цопуб йол> тутуб. йоллуг jJ-Jj-j (Н. А. 1,80) — йуллик: ким ол йоллуг эрсэ- аныц йолы йоц. йолсуз (Н. А, 1,80) — йулсиз: ким ол йолсуз эрсэ- аца кэцру йол. йомац qUjj (Н. А. 1,50) — йуймоц, фараз цилмоц: йомацца йумшац ичи бор агу. йоры сУ/jy (Н. А. 1,80) — 1) йуриц, 2)саёц юрувчи: кэрэк эрсэ йиглик йоры борчы бол. йоц (Н. А. 1,20) — йуц: цабул цылса тац йоц бу аз. ^адйаны. йо^луг (Н. А. I, 47) — йуцлик: чыгайлыц тэб айма азуц йоцлугын. К кан (кэн?) ОК (Н. А. 1,20) — кон: билик маъданы ^ам фазылат каны (кэни). Кашгар (Н. А. 1,93) — Кашгар: эгэр билсэ Кашгар, тилин ар киши. кэз СДУ (Н. А. 1,21,45) — жуда, яхши: чыцарур керэр-сэн муны кэз аца; сэрурму эшицдэ муны кэз сацын. кэзгулук (Н.А. 1,47) — кийгулик, киядиган: бу дунйа нэцитин йэгу кэзгулук. КЭЗИМ ргуУ ‘(Н. А. 1,44,63) — кийим: кэзим тон то- лусы кенилик тоны. кэзин (Н. 1. 36, 74) — кейин, сунг: сэвунч- эрсэ кэзин кецул тут аца. кэзинги (Н. А. 1,30,49) — кейинги: кэзин- ги кэлигли кишилар ара. кэй (_5.лУ -дУ" (Н. А. 1,63) — киймоц: бурун башца беркни кэйэр баш кэрэк. кэл фУ «J-У (Н. А. 1,20) — келмоц: кэл оттын езуц йул елумтин ецэ; секунч кэлгу йолны ахылыц тийур; (Н. А. 1,30) — кэзи'нги кэлигли кишилар ара. кэлгулук уСНУ (Н. А. 1,77) — келгулук, келадиган,. келаси: еци кэлти хайирныц соны кэлгулук. кэлтугунчэ j-УузЦУ (Н. А. 1,77) — келгунча: кени кэл- тугунчэ хайыр кэтгулук. 270 У '
кэмиш (Н. А. 1,89) — ташламоц: толулаб кэтурдум кэмиштим йузуг; (Н. А. 1, 60, 89) — такаббур тутар эрни кэмшур КОЗЫ. кэндин (Н. А. 1,36) — кейин: билиб этэр ишни екуи- мэс кэндин: дар ‘ё^^• кэнду (Н. А. 1,79) — уз: даны кэнду эзгу киши турку йэр. кэнду(в) (Н.А. 1,27)—уз: тэтикликдэ кэнду(в) айазтын озуд. кэн, (Н. А. 1,66) — кенг: тар эреэ кэн эреэ битилди розыц. кэнру (Н. А. 1,80) — кенгрод: ким ол йолсуз эреэ аца кэнру йол. кэр j-Л" (Н. А. 1,60) — кермод, ёзмод: кэриб халдда кок- суй азурлаб тилин. кэрэк (Н. А. 1,65) — керак, зарур: айу(в) бэр мэдэ- бу нэтугэ кэрэк. кэрэксиз (Н- А- 1,73) — кераксиз: кэрэкму кэрэк- сизму дэрту(в) билиб... карам (араб) (Н. А. 1,67) — карам, саховат: карам кимдэ болса аны эр тэгйл. карамсиз (араб) (Н. А. 67) — карамсиз, саховати, йуд: йэмишсиз йыгач тэк карамсиз киши. каримрэк (араб-турк) (Н. А. 1,29) — буюкрод, улугрод: тэцизтин каримрэк шадым мыц цата. кэртув (Н. А. 1,73) — тугри, дад, ишончли:. кэрэкму кэрэксизму кэрту(в) билиб... кэс (Н- А. 1,61) — кесмод, дирдмод: айайын мэн аныц жувабын кэсэ; (Н. А. 1,67) — йэмишсиз йы- рачны кэсиб ертэгил. кэсгучи (Н. А. 1,73) — кесувчи, кесадиган: бу бир- айбдан от(у)ру башын кэсгучи. кэсуллук Al_j._lJj._-*,Ls" (Н. А. 1,70) — тийилиш, одоблилик, тартиблилик: йыцыцлыдца йырыб кэсуллуккэ ула. кэт (Н. А. 1,38) — кетмод, бормод: тавазуъны бэрк тут йапуш кэт аца. кэтэр _Д1л.Г" (Н. А. 1,21) — кетказмод, юбормод: тунотур. тунуцни кунун кэтэриб. - : Р.. 271.
кэтгулук (Н. А. 1,77) — кетгулик, кетгуси: кони кэлтугунчэ хайир кэтгулук. кэтур (Н. А. 1,89) — келтирмоц: толулаб кэтурдум кэмиштим йузуг. кэч (Н. А. 1,46,47,71,81)— кечмоц. ут- мод: кэчэр йэл кэчэр тэк маза муддаты; (Н. А. 1,74) — эрэн хайры шар(р)а кузаф кэчмэс ол. кэчур (Н. А. 1,43) — кечирмод, утказмод: кэчур сэн-мэ умруц кенилик узэ; кэчур 1 (Н. А. 1,25,69) — кечирмод, авф этмод: йазуглуд кишиниц йазугын кэчур. кибр (араб) (Н. А. 1,61) — кибр, такаббур: эгэр кибр изиси асил-мэн дэсэ. кизлэ (Н. А. 1,37) — яширмод, бекитмод: кэрэксиз сезини кемуб кизлэйур. кийасат (араб) LX_A_S" (Н. А. 1,28) — эпчИл, чечан, тетик, чаддон, модир: сыйасат, рыйасат кийасат карам. ким (Н. А. 1,35) — ким: билик кимдэ эрсэ сиз ардац дэди. ким (Н. А. 1,41) — кимса, биров, дайси, дайси бир (киши): бу тилтин ким эзгу ким адыр болур; ол эрким улугсынды мэн - мэн дэди. . кир (Н. А. 1,64) — кирмод: елуб йитсэ тупрад ичигэ кириб. кир (Н. А. 1,52) — кир, ифлос: адылыд дамуг айб ки- рини йуйур. китаб (араб) (Н. А. 1,26) — китоб: шадым мадды бирлэ бэзэдим китаб; (Н. А. 1,94) — сабаб эрди бу иш битидим китаб. кисэ (форс) (Н. А. 1,61) — кисса, чунтак, карман: цалур бунда кисэц сабат сацдугуц. кичик <£1Аа.ху" (Н. А. 1,71) — кичик (бола): улугда кичиккэ сылыц тут сезуц. киши (Н. А. 1, 75) — киши, одам: екушрэк кишиниц ичи гадр эрур. кишилик (Н. А. 1,76) — кишилик, инсоният: бу кун бу ачунда кишилик азиз. 272
кишисиз л.Г (Н.А. 1,73) — кишисиз, одамсиз: ачунда тирилгу кишисиз калур. куз (Й. А. 1,88) — куз: кэлур куз кэчэр йаз барур бу умур. кузаф (араб) ((JUT) cJljjf' (н- А- 1,74) — ёлгон, ёвуз, каззоб: эрэн хайры шар(р)а кузаф кэчмэс ол. кузинлэ IJ гузинлэ (R. R. A. II, 18; IV, 166) — курматламоц: халайик ара ол кузинлэр (гузинлэр) озин. кузэзил Jjljj.f' (Н. А. 1,42) — кузатилмоц, сацланмок: кузэ- зилсэ бу тил кузэзлур озун. кузэзмэк (Н. А. 1,38) — кузатмоц, сацламоц: адаблар башы тил кузэзмэк турур. ; кун (Н. А. 1,23) — кун, куёш, офтоб: расуллар ерун ? йуз ол ол йузрэ кун. кун Oyf (Н. А. 1,39) — кун: йэтэр башка бир кун бу тил бушлугы. кундуз (Н. А. 1,20) — кундуз: йаратты уганым тунун кундузуц. кут Cjyf (Н. А. 1,70) — кутмок: бала кэлсэ сабр эт фарак- ка кутуб. <. куч (Н. А.. 1,68) — куч, зурлик, зулм: куч эмгэк тэгур- мэ кишигэ калы. кучэ (Н. А. 1,46) — 1) кучайтирмоц, мажбур килмок, 2) тутмок: касис нэцтин ет(у)ру тэб езуи кучэ. кез (Н. А. 1,57) — куз: йыгыб коцли тоймаз кези суц бахил. кек (Н. А. 1,66) —асл, зот, таг: коки керклук эрниц хуйи корклук ол. кок (Н. А. 1,69) — илдиз, томир: адават кокини Казыб кэс кочур. кекс (Н. А. 1,60) — кукс, кукрак: кэриб халада коксун азурлаб тилин. кол Jj-V" (Н. А. 1,69) — кул: йа майдан тэк ол гул карам ол кол ол. ком (Н. А. 1,37) — куммок: кэрэксиз созин комуб киз- лэйур. кони(Н. А. 1,43) —тугри, чин, агыз тил бэзэги кони сез турур. 18—241 273
кенилик (H. A. 1,44) — тугрилик, ростгуйлик: кенилик тонын кэй ^ойуб эгрилик. кецул JjOj.s" (Н. А. 1,46) — кунгил, юрак: кенултин чы- ^арцыл тавар суцлуцын. кеп j-—(Н. А. 1,93) — куй: кеп элни керэр-мэн адиб сезини, кер (Н. А. 1,66) —кур, сукир, кузи ожиз: валэкин кер эргэ тузи берлук ол. кер (Н. А. 1,50) — кузи очи^, курувчи, курадиган: бу ачун кер эргэ керумлук ташы. кер (Н. А. 1,59) — курнос, боцмоц, ^арамо^: йэйумэ- ди барды керун ^алыны. кергулук (Н. А. 1,34) — кургилик, машаккат, такдир, цийинчилик, азоб: биликсиз тириклэ йитук кер- гулук. керк (Н. А. 1,33) — курк, чирой, гузаллик: эрэн керки а^л ол сецэкниц йилик, керклук (Н. А. 1,66) — курклик, ярашган, гу- зал: бу керклук кылыкка кецул эрклик ол. керксуз j (Н. А. 1,55) — курксиз, ярамас: ахыльщ эрур бил бухул керксузи. керумлук (Н. А. 1,50) — куримлик: бу ачун кер эргэ керумлук ташы. керун (Н. А. 1,81) — куринмоц: алал йигли каны ке.рунмэс бозы. кетур (Н. А. 1,68) — кутармоц, енгиллатмоц: эгэр тэгсэ эмгэк кишитин кетур. кечгулукAdjJyS.j.s'' (Н. А. 1,45) — кучкилик, кучиб тура- диган, кучиб турувчи (нарсалар): бу ачун рабат ол тушуб кечгулук. кечгулук (Н. А. 1,46) — манзил, бекат: еци цоп- мыш ар^ыш'нэчэ кечгулук. кечур (Н. А. 1,69) — кучирмок, чупормоц: адават кекини цазып кэс кэчур. "'И"; ? я ту • , , :J ут, лаззат (араб) СЗБЗА' (OfJJ) (Н. А. 1,47) — лаззат, ширин- лик, тотлик: бацасыз эрур бу ачун лаззаты. ЖГ ' А
лаън Q.aJ (R. R. A. II, 5; IV, 121) — лаънат, сукиш: тутар эрсэ мыц лаън этурмэн ана. либас (араб) (Н. А. 1,60) — либос, кийим: такаббур либасын кэйиб аз салын. М ма//мэ L (Н. А. 1,45) (юклама) — ^ам, да: нэчэ мэ ынанч- льи{ эш эрсэ йа^ын. маваъиз, мавваиз (араб) (Н. А. 1,31,87) — угит-наси^ат, ваъз, ибрат буладиган: бэзэдим китабы . маваъиз масал; битидим китабы мавваиз масал. мад^ (араб) (Н. А. 1,23) — мад^, мартов: аныц мад.^ы бирлэ татыр бу тилим. мажаз (араб) (Н. А. 1,75) — мижоз, расмий: мажаз болды достл’уц ^аьдщат цаны? мажд (араб) (Н. А. 1,29) — улуг, буюк: йана мажд мурувват футувват уган. маза (форс) fjL ‘Ijx (Н. А. 1, 47, 83) — маза, лаззат, тот- ли: кэчэр йэл кэчэр тэк маза муддаты. майдан (форс) Olx. (Н. А. 1,69) — майдон, текислик: йа майдан тэкол гул карам ал кол ол. макан (араб) C4G (Н. А. 1,26) — макон, кон: ол ол аь;л уцуш ^уш хирадца макан. мал (араб) Ju (Н. А. 1,46) — мол, бойлик: нэлук малга мунча копул багламан- маламат (араб) (Н. А. 1,86) — маломат, таъна: ачунга бу секуш маламат нэлук. малик (араб) (Н. А. 1,86) — тангри, худо:, ьдзалар йуруткэн, йараткан малик. маллыц (Н. А. 1,81) — моллик: бузун малльщ элгэ уруб йузлэрин. малсыз JU (Н. А. 1,81) — молсиз; ким ол малсыз эрсэ ол эрни керуб. масал (араб) JjL (Н. А. 1,87) — масал, мацол: бити- дим китабы маваъиз масал; (Н. А. 1,43) — бу бир сез озагы урулмыш масал. масал (араб) JAo (Н. А. 1,31) — ибратли, урнак буларли: бэзэдим китааб (ы) маваъиз масал. масжыд (араб) А. 1,78) — масжид: хараб болды масжид бузун бенамаз. *241 • , 275
Махмуд [араб) (Н. А. 1,92) —киши номи: атасы а ты Мацмудий Йугнэкий. маъаны(й) [араб) (Н. А. 1,94) — маъно, магии: галат маъанисын айытмыш йана. маъдан [араб) (н. А. 1,26) —манба, кон: билик маъ- даны уам фазилат каны. маъни [араб) (Н. А. 1,93) — маъно, маъни: киши тилни билсэ билур маънисын. маъруф [араб) (Н. А. 1,79) — маърифатли, билувчи: цаны амры маъруф ^аны эзгу эр. мэн сгтл ‘&-л (Н- А. 1,25) — мен: мэн артут цылайын ша- цымга аны; (Н. А. 1,89) — окусац дуъада унутмэ мэни. мэн-мэн (j-® (Н. д. 1,59) — мен-мен, манманлик: ол эр ким улугсынды мэн-мэн дэди. мэн. (Н. А. 1,23) — хол: йа анлар Кызыл мэн бу энэ мэцэ. мэцрубан [форс) (ру А. 1,67) — мецрибон: мусул- манга мушфиц болуб мэцрубан. мизаж [араб) (Н. А. 1, 70) — мижоз, мизож: улугларны бушруб сэцэ бу мизаж,. мин. (Н. /У. 1,29) — минг: тэнизтин каримрэк шацым мин цата. му(ны) ((jj) уЛ (Н. А. 1,21) —буни: чыцарур корэрсэн му-, ны кэз аца мувд, н> д. 1,20). мув//муу//мув//муу (Н. А. 1, 45, 66, 73) - ми (сурок юкламаси): сэрурМу(в) эшицдэ муны кэз сацын; кэрэкму кэрэксизму кэрту(в) билиб. муддат [араб) (олл) (Н. А. 1,47) - муддат, вацт, пайт: кэчэр йэл кэчэр тэк маза муддаты. мукарым [араб) (Н. А. 1,26) — улуг, юксак: сахасы мукарим йиг(к)а дарманы. мун (Н. А. I, 66) — Туб, асос: царислыц кылу(в)му(в) муны эзгурэк. мун О(Н. А. 1,85) — янглишмоц, озмоц: адув цутсиз ачун царыбму мунар. мунча aajj-o (Н. А. 1,82) —мунча: нэлук малга мунча сук ол бу езуц. мурувват [араб) д. 1,29) — мурувват, шафкат^ йана мажд мурувват футувват уган. 276 . :, ' 1 .
мусулман (араб) (Н. А. 1,67) — мусулмон: мусул- , манга мушфиц болуб мэ^рубан. мушфиц (араб) (Н. А. 1,27) — шафцатли, раумдил: раийат^а мушфи^ салимтын ^илм. муцир (араб) (Н. А. 1,20) — ицрор, ишончли: Икинч бар цылур-сэн муцир-мэн муца. момин (араб) (Н. А. 1,60) — мумин, мусулмон: эгэр момин эрсэц тавазиъ цылын. момынльщ (араб-турк) (Н. А. 1,60) — муминлик, мусулмонлик; монынлык нишаны тавазиъ эрур. Н навбат (араб) (Н. А. 1,71) — навбат: ечэр магнат оты кэчэр навбаты. накас (форс) (Н. А. 1,57) — нокас, очкуз: бахил на- кас узун тавар пасбаны. наси^ат (араб) ; (Н. А. 1,36) — наси^ат, у гит: аца панд наси^ат асыцсыз эрур. нафис (Н. А. 1,85) — нафс: хасисларны кетруб нафис- ны чалыб. нахуш (форс) (Н. А, 1,50) — нохуш, ё^имсиз: валэ- кин ичиндэ-^азар нахушы. нэ <Ь' (Н. А. 1,59) — (богловчи) — на: аны нэ халайиц , , сэвэр нэ халиц. нэ 4.J Aj <С5-: (Н. А. 1,84) — на, нима: нэ йазды ачунга бу са^иб унар; (Н. А. 1, 34, 35) — биликни биликсиз узун нэ цылур. нэгу «j.r'Lj (Н. А. 1,38, 85) — нега, нимага: эшитгил биликлик нэгу тэб айур. нэким (Н. А. 1,41,93) — нима, нима тугрисида, нима уацида: нэким кэлсэ эргэ тилитин кэлур; билур ол адибньщ нэким аймышы. нэлук (Н.А. 1, 46, 74) — нега, нечук, нимага: : нэлук малга мунча кецул багламац. нэрэк ^Л^и (Н. А. 1,65) — нимага керак, нега керак: айа ^ирс изиси ^арислыц нэрэк. нэчэ la*! ЛлЗ <Uj (Н. А. 1, 72, 49) — неча, цанча: нэчэ тэтик эртин бирэр са^в кэлур. - ' '7 277
нишан (форс) jlixi (Н. А. 1,60)— нишон, белги; моминлык нишаны тавазиъ эрур. ницаб (араб) ujUj (Н. А. 1,51) — никоб, парда: никаб кёт- рур ачун бирэр йуз ачар. панд (фюрс) „и., (Н. А. 1,62) — панд, угит, насидат: йимэ пандым алгыл узатма амал. пор (форс) Jyj (Н. А. 1,72) туда, мукаммал, мокир: нэчэ пор кунарда бирэр айб болур. пасбан (форс) DL—U (Н. А. 1,57) — посбон, доровул, соц- чи: бахил накас узун тавар пасбаны. пус (Н. А. 1,62) — писмод, яширинмоц, бекинмоц: амал асрасында пусуцлы ажал. Р рабат (араб) (Н. А. 1,45) — работ, бекат, манзил: бу ачун рабат ол тушуб кечгулук. раз (араб) jf_j (Н. А. 1, 44, 45) — роз, сукбат, сир: сэриб сэндэ разин сидиб турмаса. раийат (араб) (Н. А. 1,27) — раият, фадир - фударо, кам-багал дехцонлар; чраийатца мушфиц салимл ТЫН КИЛМ. • ранж, (араб) & J (Н.А. 1,49,87) — ранж, машацдат, дийин- чилик: жазаъ цылма йа ранж изиси туруб. расул (араб) (Н. А. 1,23) — расул (титул): расуллар еруц йуз ол ол йузрэ кун. раце (араб) (Н. А. 1,79) — раке, уйин: ариф раце чыкарды айур хуш самаъ. ра^ат (араб) (Н. А. 1, 49) — рокат, фарогат: бирин кэлсэ рауат кэлур ранж онун. ра^мат (араб) (Н. А. 1,92) — ракмат, маркамат, шаф- цат: уган ракмат этсун бу саъат ана. рийа (араб) L (Н. А. 1,78) — риё, юзаки, цалбаки, сохта: ибадат рийа -болды абид мажаз. рийасат (араб) О—(Н- А. 1, 28) — бошдариш, идора ( дилиш, ракбарлик килищ: сийасат рийасат кийдсат карам. Т278 . т с' : с ' . А ’’ '
риццат (араб) С- о (Н. А. 1, 93) — тушунарли, гузал, нафосатли: айтмыш адиб риццаты тил билэ. роз (форс) Jij (Н. А. 1,66) — кун, риск, умр: тар эреэ кэц эреэ битилди розыц. розгар (форс) jjj (Н. А. 1,80) — давр, замон: бу сэниц розгарыц кенулчэ кылын. ' с ' сабаб (араб) (Н. А. 1,86) — сабаб: уцушсыз эр аны сабабтын корур. сабр (араб) (Н. А. 1,71) — сабр, тоцат, каноат: калУР сабр изиси савабын тутуб. саваб (араб) (Н. А. 1,71) — савоб: цалур сабр изиси савабын тутуб. Садыц (араб) jpU (Н. А. 1,24)— Абубакир Сиддиц (бирин- чи халифа): Садик бирлэ Фарук учунч Зайи — Нурин. саза (форс) |j,_ (Н. А. 1,19) — сазо, жазо, гуноккор: сана- му(в) айутай саза бу тилим. сал JI— (Н. А. 1,73) — солмок, ташламок, куймок: эсизлик- тин езни сэрэнгу салыб. салабат (араб) (Н. А. 1,27)— саловатли, кучли, забар- даст: салабат ичиндэ Умар тэкжуван. салам (араб (Н. А. 1,24) — салом: йимэ терт эшингэ этурмэн салам. салим (араб) (Н. А. 1,27) — тинч, беозор, огир: раийат- - кз мушфик салимтын килм- салын Л1- (Н- А. 1, 60, 80) — ташламок, куймок: такаб- бур либасын кэйиб аз салын. самацат (араб) (Н. А. 1,27) — юксак, баланд: саха- ват самакат тутар Усманы. самаъ (араб) cj t ... (Н. А. 1,79) — куй, кУшиК, ашула: ариф раке чыцарды айур хуш самаъ. сан (Н. А. 1, 67) — сонмок, баришламок, тенгшамок: сэцэ саидугуцны мусулманга сан. сан ul— (Н. А. 1, 28, 73) — санамок, уисобламок, улчамок: . санурму эзиз кум ушак таш саны. сан _____(Н. А. 1,39) — уйланмок, фикрламок, мулоказа , КИЛМ0К; саныб сезлэгэн эр сези соз сагы. : Л;:,— ' Л ’Ш
сан (H. A. 1, 28, 59) — сон, кисоб, санок: ол айда йатыбан бэрур саныны. Сана (араб) U (Н. А. 1, 19, 52, 53) — сано, ^амд, мацтбв: анын сатты малый сана алды кер. санаг (Н.! А. 1,28) — санок, кисоб: айа ша^ым эртэм- лэрин санарын. сандур (араб) jjjL= (Н. А. 1,61) — сандиц: цалур мунда кисэц сабат сандуруц. санмац (Н. А. 1, 63) — санамоц, кисобламок: амал тэмишим дост узун санмак ол. санч(ы)л Ja.jL- (Н. А. 1,86) — санчилмоц: цаза бирлэ санч- лур азацца тикэн. сапат (сабат) (араб) (Н. А. 1,61) — сават, бисот, мол, дунё, бойлик: цалур мунда кисэц сабат сандуруц. сарынру (И. А. 1, 82) — ёпинчиц, кафан: .Уйатыб йарурлар сарингу безуц. сат (Н. А. 1,53) — сотмоц: анын сатты малым сана алды кер. сафальщ (араб-турк) (Н. А. 1,92) —-соф давали; сафалыц аждб йэр кецуллэр йарур. ) сафи^ (араб) (Н. А. 1,40) — ярамас, нодон, тубам: сафик эр тили ез башы душманы. Саха (араб) ЬЛ, (Н. А. 1,26) — саховат, хайр, элсон: саха- - сы мукарим йигкэ дарманы. сахават (араб) (Н.А. 1,27) — саховат, хайр, .э^сон: сахават самацат тутар Усманы. сач (Н. А. 1,69) — сочмоц, сепмоц: килимлыц су(в)ын сач ол отны ©чур. саъадат (араб) (Н. А. 1, 32) — саодат, бахт, цут: билик бирлэ бил(и)нур саъдат Йолы. саъат (араб) (Н. А. 1,92) — соат, момент, пайт: Уган ра^мат этсун бу саъат аца. сацын (Н. А. 1, 74, 70, 73) — сацланмоц, чет- ланмоц: ©кунч эрсэ андын узарац сацын. сацынч (Н. А. 1,82)—цайру, касрат: бу кун цазру сацынч йарын. йук вабал. сацыш (Н. А.1,63) — уй, фикр, муло^аза: узун сан- ма сацыш ©куш цыл амал. саг (Н. А. 1,39) — сор, унг, турри, чин: са.ныб сезлэ-, гэн эр сози сез сагы. 280 ..... ' ' ' ?
сарын (H. A. 1,73) — уйламоц, фикрламоц: этэр. бол- сан ишни саныб сагныб эт. са^иб (араб) (Н. А. 1,84) — са^иб, эга: нэ йазды ачунга бу са^иб унар. сэвдур (Н. А.. 1,57) — севдир: ахы бол ахылыц сэни. сэвдурур. сэвулмэк (Н. А. 1,57) — севилмоц: сэвулмэк тилэ- сэц кишилэр ара. сэвун ... (Н. А. 1, 26) — севинмоц: оцуглы кишиниц сэвунсун ж,аны. - сэвунч (Н. А. 1, 74, 80) — севинч, хурсандлик: айа ^/' артаг эшлик сэвунчин салын. сэн (j.— «(j-y— (И. А. 1, 18, 19, 25) — сен: сэнин ра^матыц- тын умармэн ец - э; (Н. А. 1, 43, 52) — кэчур сэн-мэ умруц кенилик узэ. сэр (Н. А. 1,45) — сабр цилмоц, сацламоц: сэрурму(в) эшицдэ муны кэз сацын. сэрэн 01 _}~> (Н. А. 1,73) — четланмоц, тортинмоц: эсизлик- тин езни сэрэнгу салыб... сы(й) (Н. А. 1, 38) — синдирмоц: цалы чыцса бэктэ тишицни сыйур; цар., сыйадат (араб) ..... (Н. А. 1,28) — ^укмронлик, бошца- риш: сыйадат рыйасат кийасат карам. сылыц (Н. А. 1,71) — силлиц, мулойим, фасо^атли: улугца кичиккэ сылыц тут сезуц. сим (форс) (Н. А. 1,54) — кумуш: бахил йыгды зар сим ^арамтын екуш. сын (j-y— (Н. А. 1,38) — синмок: тилиц бэктэ тутгыл тишиц сынмасун; цар., сына Ua—• (Н. А. 1,34) — синамоц: баца кергил .эмти уца сынайу. сыр (Я-у— (Н. А. 1,48) — сигмоц: нэчэ йэр бар эрди сыгыш- маз эри. сырыш ^yiy— (Н. А. 1,48) — сигишмоц: нэчэ йэр бар эрди сыгышмаз эри. сиз Jy— (Н. А. 1,35) — сиз: билик кимдэ эрсэ сиз арцац дэди. Симэк (араб) (Н. А. 1,26) — Симак юлдузи, (балиц цуйруги номли юлдузлар): Симэктин эйизрэк тутар зиммат ол. ’.281
син (Н. А. 1,45) — сингмок, Хазм булмоц: сэриб сэндэ разыц сициб турмаса. сир (Н. А. 1,45) — сир, яширин фикр, яширин иш: эшим тэб ынаныб сир айма сакын. су(в) (Н. А. 1,69) — сув: хилимлык су(в)ын сач ол отни ечур. сун (Н. А. 1,49) — сунмоц, тикмок, солмоц, чузмоц: кэзинги цадахца сунуб захр катар. сунул (Н. А. 1,33) — сунулмок, тикилмок: йиликсиз сенэккэ. сунулмас элик. сук c3j-m (Н. А. 1,57,82) — сук, очкуз: нэлук малга, мунча сук ол бу езуц. суцлуц (jjlij-м (И. А. 1,46) — суклик, очкузлик: кецултин чыкаркыл тавар суклукын. суг(у)л J-i j— (Н. А. 1,76) — сукилмок: вафа коли суглуб куруб йоллары. су^бат (араб) (Н. А. 1,75) — сухбат: эсизга йавума эсиз су^баты. сучук iljsj.— (Н. А. 1,49) — сучук, ширин, тотли: сучук таттыц эреэ ачыкка анун. сон (Н.А. 1,20,36,73) —1) гарб: 2) сунг, охир: 3) чаи, сул, терс: етуб бир-биригэ йурур он сона. сор ^j-м (Н. А. 1,50) — сурамок, тиламок: айа ранж катыг- сыз сорур умгучы. сез jj— (Н. А. 1,36) — суз, гаи: биликлик кэрэклик сезин сезлэйур. созлэ Vjj-м (Н.А. 1,43) — сузламок, гапирмок: айтмок: кени сезлэ сезни дилинни бэзэ. секул JjCj - (Н. А. 1,55) — сукилмок, йирилмок: йирилгэн секулгэн тэриб бэрмэгэн. секунч .м (Н. А. 1, 53, 54) — сукиш, лаънат: секунч кэлгу йолны ахылык тийур. секуш (Н. А. 1, 54, 86) — сукиш, лаънат: вабал кетру барды узэлэ секуш. сецэк £JlCij~. (Н. А. 1,33) — сунгак, суяк: сецэккэ йилик тэк эрэнгэ билик. Т • таба LI (Н. А. 1,85) —томон, сари: айа кукмын ачун таба еггучи. 282
табару jjLU (Н. А. 1,61) — томон, сари: улурлур табару элик сундурун. табиъат (араб) (Н. А. 1,55) — табиат, дунё, мавжу- дот: табиъатта йиги ат айибсузы. тавазиъ (араб) (Н. А. 1,60) — камтарлик: тавазиъ Кыльщны кетрур изи. тавар IjU (Н. А. 1, 38) — товар, мол: таварсызга билги тугэнмэс тавар. таварсыз j.a^!_,U (Н, А. 1,38) — товарсиз, молсиз: тавар- сызга билги тугэнмэс тавар. тазарруъ (араб) ^__j^fjLj (Н. А. 1, 41) — итоат, буйинсуниш, зорланиш: цозуб тилгэ йук(э) нуб тазар- руъ цилур. такаббур (араб) (н- А- 1, 58, 59, 60) — такаб- бур, кибр, димордор: такаббур тутар эрни кэмшур КОЗЫ. тамам (араб) (Н. А. 1,93) — тамом, охир, тугал: тама- мы эрур Кашгарый тил билэ. тамаг (Н. А. 1,49) — томок, овцат: асал татруб элкин тама? татыртыб. танурлуц (_jj.Jle_j.jU (Н. А. 1,19) — таницлик, гуво^лик, ша- уодатлик:сэниц барлыгыцра танурлук бэрур. таи eUU (Н. А. 1,29) — цизиц, ажойиб, ажаб: кабул кылса тан йок бу аз радианы. тац tills (Н. А. 1,21) —тонг: тунуц кэтэриб баз йарутур тана. тансуц (Н. А. 1, 30, 90) — тансук, ажойиб, нодир: аныц зик(э)ри тансук эзиз калсу тэб. тар jU (Н. А. 1,66) — тор: тар эрсэ кэн эрсэ. битилди розыц. тары (Н. А. 1,47) — озик, дон, неъмат: тарыклыкда кат(ы)лан тары эзгулук. тарыцлыц jjJlijjU (Н. А. 1,47) — деккончилик, галлакор- лик: тарыклыкда кат(ы)лан тары эзгулук. тат(ы)р (татруб) jU (Н. А. 1,49) — татитмок, ’ мазасини билдирмок: асал татруб элкин тамаг татглр- тыб. тат(ы) oU (Н. А. 1,23) — татимоц, мазасини билмок, татитиб курмок: аныц мадкы бирлэ татыр бу тилим. А • 283.
татырт Aj^aA (Н. А. 1,49) — татитмок, мазасини билдирмок: асал татруб элкин тамаг татыртыб. татыцсыз (Н. А. 1,36) — тотсиз, мазасиз, лаззат- сиз: биликсизгэ как тез татьщсыз эрур. тат(ы)т (Н. А. 1,35) — татим, (татик) тотли, лаззатли, мазали: билик татгын эй дост биликлик билур. татур (Н. А. 1,57) —• таттирмок, татитмок: татурмас ащын-да туз достына. тафавут (араб) Cjjlij (Н. А. 1,66) — тафовут, фарк, айир- ма: бир эртын бир эргэ тафавут-тэлим. таш (jilj (Н. А. 1,28) — тош: санурму эзиз чум ушац тащ саны. • таш (Н. А. 1,76) — тошмок, ошмоц: жафа толды таш- ты дэнизтин эзиз. таш (Н. А. 1,51) — тош, сирт, ташкари, ташки: бакыб таш бэзэкин керубсэн муца. тэ (_yj (s--P тэб) (Н. А. 1,29) — демок, айтмок, сузламоц: екуш аз тэб аймас бэзизлэр тэциз. тэг Al a (Н. А. 1,68) — тегмок, эришмок, етишмок: эгэр тэгсэ эмгэк кишитин кетур. тэгил (Н. А. 1,53) — эришмок: тэгилмэс мурадка ахы эр тэгэр. тэгур (Н. А. 1*68) — етказмок, теккизмок, эриштир- мок; куч эмгэк тэгурмэ кишигэ калы. тэк. AlA (Н. А., 1, 43, 47) — дек: кэчэр йэл кэчэр тэк маза муддаты. тэлим (Н. А. 1, 39, 40) — куп, талай, мул: тилин-; дин текулди тэлим эр чаны. тэц AllA 'AU.5 ‘AljU (Н. А. 1, 34)—тенг: тэцэкли тЗДэди биликниц тэцин; (Н. А. 1, 22, 41)—турэтмишдэ йок бил аца туш-тён-э. тэцэ Klu (Н. А. 1, 34, 88)—тенгламок. баробарламоц: тэ- цэкли тэцэди биликниц ТёЦИН. тэциз. J.CA3 (Н. А. 1, 29) — децгиз: тэцизтин каримрэк ша^ым мыц ката. тэрк j (Н. А. II,.51)—тез, тезда, тезликда, дарров: йа- зар кол чучар тэк йана тёрк качар. Тёркин (Н. А. И, 75)—тез, тезда, тезликда, дарров; сэни Тёркин эсиз чылыглыч кылУР- Ж А А • А; А\ < - А С А ¥
тэрмэк M-oj-xj (Н. А. 1, 83)—термоц, тупламоц: бу кун кэнду(в) сучук бу тэрмэк сэцгэ; (Н.А. 1, 55)—термоц, тупламоц: алал бэрур эреэц нёчэ тэреэ тэр. тэтик U (Н. А. I, 72)—тетик, сезгир, зушёр: иЭчэ тЭ- тик эртин бирэр са^в кэлур. тэтиклик (Н. А. 1, 27)—тетиклик, ^ушёрлик, зий- раклик: тЭтикликдэ кэнду(в) айазтын озуц. тий (Н. А. 1, 53)—тиймоц, тутмоц: секунч кЭлгу йол- ны ахылыц тийур. тикэн ‘OIC.J (Н. А. 1, 74, 86) —тикан: цаза бирлэ санчлур азакца тикэн. тил J.x5 (Н. А. 1, 37, 38) —1) тил (сузлаш органи) 2) суз,; “у. J ran: тилин бЭктэ тутгыл тишиц сынмасун; анын ез ти- v ; ли ез башыны йэйур. тилэ Хо (Н. А. 1, 47)—тиламоц, сурамоц, суроцламоц: ол артуц тилэмэ вабал йутгулук. тилэкчэ la.r'Xj (Н. А. 1, 80)—тилакка, нстакка кура: ти- лэкчэ тирил инч фариг цазгусыз. тиргузмэк (Н. А. 1, 22) — тирилтирмоц: елук- лэрни тиргузмэк асан аца. тирик (Н. А. 1, 21)—тирик: елуктин тирик ^ам ти- риктин елук. -тириклэ (Н. А. 1, 34)—тириклайин, тириклигича: биликсиз тириклэ йитук кергулук. ' тирил (Н. А. 1, 80) — яшамоц: тилэкчэ тирил инч фариг цазрусыз. тиш (Н. А. 1, 38)—тиш: тилин бэктэ тутгыл тишиц сынмасун. . тиши (Н. А. 1, 59)—хотин: тишиси цалыб бир азын ' Эр билэ. туз jyj (Н. А. 1, 57)—туз: татурмас ашында туз достына. туза^ (jUx (Н- А. 1, 86)—тузоц, цопцон: ^аза бирлэ ил- нур туза^ца Элик. тупрац (Н. А. 1, 64)— тупроц, ер: елуб йитеэ туп- рац ичигэ кириб. ТУР (Н. А. 1, 38, 43, 57)—турмоц: бу бузуй толусы ахы эр турур. тур (Н. А. 1, 94)—дир: айыбца цойубтур халайиц ара. *241 285
тураф (араб) (Н. А. 1, 89)—ажойиб, кизиц: битидим бу тансук тураф сезларин. тут О_рэ (Н. А. 1, 58)—тутмок: айайын мэн аны ку- лак тут мбцэ; (Н. А. 1, 26, 27, 57)—йьшар йЭмэс ич- мэс тутар бэрк аны. тушман (форс) <; <1^, (Н. А. 1, 28)—душман: бу сезни бутун чын тутур тушманы; каР- туга UjJ (Н. А. 1, 91)— тугаса, тугма, касал: туга кермэс эрди адибныц кози. тугал Jlr'y; (Н. А. 1, 48) — туда, етилган: камУг толган Эслур тугал эксилйур. тугал Jir'j.j’ (Н. А. 1, 91)—тугал, бутун, бутунлай: ^ава- дарлырымны тугал билсу тэб. тугаи (Н. А. 1, 38)—тугалмок, охир булмок, тамом- ланмоц: таварсызга билги тугэнмэс тавар. тугат (Н. А. 1, 88)—тугатмок, тамомламок, битир- моц: тугэтти умурны бу йазым кузум. туз (Н. А. 1, 66)—текис, текислик, яланглик: валэкин кер эрга тузи берлук ол. тузэт ЛЯ(Н. А. 1, 91)—тузмоц, ёзмоц, ижод к.илмоц:. тузэттим бу он терт баб ичрэ сези. тузунрэк £11^ Ojjyi (Н. А. 1, 71)—тузукрок, яхшироц: улур болдугуцча тузунрэк болуб. туи Cj.j (Н. А. 1, 21)—тун, кеч, кечаси: тунуц кЭтэриб баз йарутур тана. тунат OIjjJ (Н. А. 1, 21) —тунга, кечга айлантирмок: тунэтур тунуцни кунун КЭТЭриб. турэт (Н. А. 1, 25) — яратмоц, пайдо килмон, ясат- могр айа турэт мадх етунгил ианы. туркчэ (Н. А. 1, 88)—туркча: анын уш чьщартым бу туркчэ китаб. .турлук (Н. А. 1, 36)—турли, ^ар хил: нэ турлук арьщсыз арыр йу дэсэ. тутну jJJ,(Н. А. 1, 69)—тутамок; алыцланса тутнуб га- заб инад оты. туш (Н. А. 1, 22, 91)—тенг: турэтмишдэ йок бил аца туш—тэц-э. туш (Н. А, 1, 45)—тушмок: рабатка тушукли тушэр кочгулук. туш (Н. А. 1, 51)—туш, туш куриш: йарынгы будут тбк йа туш тЭк халы. . . 286
той (j-(Н. А. 1, 57)—туймоц: йыгыб ^ецли тоймаз кези сук. бахил. тол Jjj (Н. А. 1, 31)—тулмоц: аныц вудды (вирды) бирлэ кецуллэр толуб. толу (н. А. 1, 44, 57)—яхши, етук, мукаммал: кЭзим тон толусы кенилик тоны. толула (Н. А. 1, 89)— тулатмоц, тулдирмоц: толулаб кЭтурдум кэмиштим йузуг. тон (Н. А. 1, 63)—тун, чопон: айурсан кЭзим тон ша- раб аш кэрэк. тон йу (Н. А. 1, 44)—кийим: кенилик тонын кэй цойуб ёгрилик. ктона (Н. А. 1, 24) —цурцмас, ба^одир, ботир: Али тертлэнч ол эригсик—тоца. тоцлуц (Н. А. 1, 46)—туцлик: кэзим бирлэ тэб тут Карын тоцлуцын. теку л Jj.S'G-’ (Н. А. 1, 40)—тукилмоц: тилиндин текулди тэлим эр цаны. терт (Н. А. 1, 91)—турт: тузэттим бу он терт баб ичрэ сези. тертлэнч (Н. А. 1, 24) — туртинчи: Али тертлэнч ол эригсик тоца. ' У ' ' ' У G)j! (Н. А. 1, 19) — цила олмок: санамуу айугай саза бу тилим. убут Oj-jjf (Н. А. 1, 81)—уят, номус, орият: убут кэтти индэб булунмас йиди. уз jjf (Н. А. 1, 89)—уз, (гузал, бадиий, майорат): уз эрур бу китаб бир сезуг. узарац (Н. А. 1, 74)—узоцроц: екунч эрсэ андын узарац сакын. узат О!jji (Н. А. I, 62)—узатмоц, чузмоц: йимэ пандым алгыл узатма амал. узун Djjjf (Н. А. 1, 63) — узун: санма сацыш екуш цыл амал. ‘ . узун (jyijf (Н. А. I, 20)—уйгонмоц: айа шэк йолыда йэлигли узун. узун (Оpjl) (Н. А. 1, 35) —а^моц, тубан, паст: Пи- ликни биликсиз узун нэ цылур. 287
уйа (Н. А. 1, 62)—авлод, аждод, арт^а: ата бир ана бир уйалар бу халк. уйат ol> (Н. А. 1, 82) —уят, номус килмок: уйатыб йарур- лар сарынгу безун. укм {араб) (Н. А. 1, 85)—хуки, фармбн, буй- рук: уран укмы бирлэ кЭлур кЗлгэн иш. ула Yjl (Н. А. 1, 31)—уламбк, кушмок, ёндошмок, якин- лашмок: биликтин айур-мЭн созумга ула. уламсуз: (Н. А. 1, 54)—тухтовсиз, кетма-кет: ти- рилди уламсуз уламай болуб. улашу (Н. А. 1, 84) —доим, тухтовсиз, туташ: нЭгугэ бу аны улашу кынар, улур (Н. А. 1, 71)—улур: улуглугка тЗгсэц йэ- цилмэ езуц. улурлуг (Н. А. 1, 60)—улуглик: улуглуг мэниц- сыз алынмац тэди. улугсын (Н. А. 1, 60) — улугсинмок, узини улур тутмок: улугсынма зин^ар улур бир байат. ум (Н. А. 1, 18, 74)—умид килмок: сэниц ра^матыцтын умар-мЭн оц - э; айа эзгу умган эсизлик цылыб... умар {араб) ^с. (Н. А. 1, 27) —Умар (халифа): салабат ичиндэ Умар тЭк жуван. умр {араб) ^.с (Н. А. 1, 43, 87)—умр: кэчур сэн-мэ ум- рун кенилик узэ. умурлыц {араб-тпурк) (Н. А. 1, 63)— умрлик, умр буйи: эгэр йырдьщ эреэ умурльщ тавар. умунч (Н. А. 1, 50)—умид, истак, орзу: бу ачун цачан ол умунч^а орун. умгучы (Н. А. 1, 50) —'умид килувчи, умидвор: айа ранж, цатырсыз сорур умгучы. унар {форс) _,Ujl (Н. А. 1, 84) —кунар: нэ йазды ачунга бу садиб унар; кар. унарлыц {форс-турк) (Н. А. 1, 84) — дунарлик,. дунармандг унарлыкка ачун вафасызрак ол. унарча {форс-турк) (Н. А. 1, 19)—сигиниб, таъзим билан (кунар ва майорат билан): унарча айайын йары бэр мЭцэ. ’ УР (Н. А. 1, 81)—урмок: бузун маллык элгэ уруб йуз- лэрин. з 288
урул (Н. А. 1, 43)—сузланмок, урилмок: бу бир сез озагы урулмыш масал. усан OU-jf (Н. А. 1, 35)—четланмок, эринмок; билик бил усанма бил ол каК расул. усанмац (Н. А. 1, 24) —четланмок, эринмок: олар- тын усанмок качан ол мЭцэ. уч g-y (Н. А. 1, 51, 71, 87)—учмок: дэрэцсиз кэчэр бахт йа цуш тЭк учар. учуз (Н. А. 1, 89)—арзон, жун: ж,оз атлас булур Кыз учузы безуг. уш (Н. А. 1, 88)—энди, шундай: анын уш чыцартым бу туркчэ китаб. 'уШаК (Н. А. 1, 29)—ушок, майда: булут кадйа кыл- са ушак катраны. УЧ (Н. А. 1, 34, 37)—укмок, тушунмок, билмок: бака кергил Эмти ука сынайу. УЧуш (Н. А. 1, 26)—укиш, тушуниш, англаш: ол ол акл укуш куш кирадка макан. учушсыз (Н. А. 1, 86)—укувсиз: укушсыз Эр аны сабабтын керур. уран JUjI (Н. А. 1, 85, 87)—худо, тангри: уган укмы бир- лэ кЭлур кЭлгэн иш. у (_})_}! (Н. А. 1, 80)—кила олмок: йуругил тилэгил езун хушлугын. узэ fjjf (Н. А. 1, 84, 91)—уза: эри закры татар асалтын узэ. узэлэ Yfjjf (Н. А. 1, 54)—сари, томон, узра: вабал кетру барды узэлэ секуш. узум (Н. А. 1, 74)—узум: тикэн Эйлэгэн Эр узум бич- мэс ол. улуш (Н. А. 1, 54)—улуш: бахил алды андын се- кунчтин улуш. унут Ojjjf (Н. А. 1, 71)—унутмок, эсдан чикармок: калы кЭйсЭц атлас унутмэ безуц. ур (Н. А. 1, 87) —курмок, вовилламок: Каза кэлсэ йуг- рук йугурмэс уруб. учун (Н. А. 1, 30)—учун: Дад Ыспаксалар бэк учун бу китаб...чыкартым. учунч (Н. А. 1, 24)—учинчи: Садик бирлэ Фарук учунч Зайн нурин. ) 19-141 289
ф фазл (араб) J.Ai (Н. А. 1. 22)—фазл, фазилат: Эшит Эмди дач байт Хабиб Фазлытын. фазил (араб) JAli (Н. А. 1, 91) —фозил, олим, доно: адиблар адибы фазиллар башы. фазилат (араб) <C-.JU.Ai (Н. А. 1, 26)—фазилат: билик маъ- даны дам фазилат каны. файласоф (грек-араб) (Н. А. 1, 49)—файласуф, философ: нэчэ дана Эрди нЭчэ файласоф. фариг (араб) £~/i (Н. А. 1, 80)—эркин, озод, тинч, фа- рогат: тилэкчэ тирил йнч фариг дазгусыз- фаррад — (араб) (Н. А. 1, 70) —севинч, хурсандлик: бала кЭлсэ сабр Эт фаррадда кутуб... Фаруд (араб) (Н. А. 1, 24)—Умар (иккинчи халифа): Садик бирлэ Фарук учунч Зайн—Нурин. фэъл (араб) J.ai (Н. А. 1, 50)—феъл, хулд, дилид, одат: йылан йумшад Эркэн йавуз феъл тутар. футувват (араб) (Н. А. 1, 29)—кучли, додир, дуд- ратли: йана мажд мурувват футувват уран. X хабар (араб) (Н. А. 1, 65)—хабар дарак: хабар бар бЭрилсэ эгэр адамы. хайир (араб) (Н. А. 1, 37, 74)—хайирли, яхши- лик, яхши: Эрэн хайры шар(р)а кузаф кЭчмэс ол. халайид (араб) (Н. А. 1, 59)—халойид, халдлар: аны нЭ халайид сЭвэр нэ халид. халы (Н, А. 1, 52, 89)—агар: халы сезлэсЭн сез би- либ сезлэгил. халы (араб) JL> (Н. А. 1, 51)—холи, 'буш: йарынгы бу- лут тЭк йа. туш тЭк халы. халид (араб) (jJli. (jjJU) (Н. А. 1, 59)—холид, яратув- чи, худо: аны нЭ халайид сЭвэр нэ халид. халд (араб) (Н. А. 1, 60) — халд, эл: кЭриб халдда кексун. азурлаб тилин. хараб (араб) <_4(Н. А. 1, 78)—хароб, бузуд, вайрбна, бузилган: хараб болды маокид бузуй бэнамаз. 290 ' /'' • ' < ''' ) <
харабат {араб) (Н. А. 1, 78) —хароб, хароба, бу- зилган: харабат орамы болуб абадан. хасис {араб) U- (Н. А. 1, 46, 85)—хасис, ту- бан, паст, очкуз: хасисларны котруб нафисны чалыб. хата {араб) I (Н. А. I, 51)—хато, янглиш: копул багла- мац бил хаталар башы. хаталыц {араб-турк) (Н. А. 1, 25)—хатолик, янг- лишлик: нЗчэ мэ хаталыц цул Эрсэм сэцэ. хирад {араб) (Н. А. 1, 26)—хирадманд, оцил, ацл: ол ол ацл уцуш цуш хирадца макан. хирадлыц {араб-турк) (Н. А. 1, 39)—донолик, ацллилик: хирадлыцму(в) болур тили буш киши. хйслат {араб) (Н. А. 1, 63)—хислат, характер, одат: царислыц ма Эргэ йавуз хислат ол. хуй {форс) (Н. А. 1, 66)—хуй, феъл, цилиц, одат: коки корклук Эрнин хуйы керклук ол. хуш {форс) (Н. А. 1, 79) — хуш: ариф раце чыцарды айур хуш самаъ. хушлур {форс-турк) (Н. А. 1, 80)—хушлик, хур- сандлик: йуругил тилэгил езуц хушльшын. хой//^ой (Н. А. 1, 59)—цуй: цылыцларда эзгу цылыц (цой) хой цылыц. ч чал J.O. (Н. А. 1, 85) —чалмоц, йицитмоц, агдармоц: хасис- ларны котруб нафисны чалып. чэр (Н. А. 1, 49)— тузмоц, сафламоц, ёзмоц, очмоц: • ачун гул (кул) чЭрэр баз Элин,, цат чЭтэр. чэт (Н. А. 1, 49)— (цош) цоцмоц, учирмоц, имламоц: ачун гул (кул) чЭрэр баз Элин цаш чЭтэр. чын (Н. А. 1, 27, 28)—чин, тугри, цац: бу сезни бу- .тун чын тутур тушманы, цар. ^д^ чьщ (Н. А. 1, 38)—чицмоц: цалы чыцеа бэктэ тишиц- ни сыйур. чыцар (Н. А. 1, 30)—чицармоц: чыцартым ачунда аты цалсу тЭб. чырайлыц jJUIAa®.(Н. А. 1, 47, 64)—камбагал- лик, фацирлик: бу байлыц чыгайлыц азуц йоцлугы. чокэр (Н. А. 1, 35)—агдармоц, цайдпмоц, цувмоц, туширмоц: биликсизлик Эрни чокэрдн цозы. ' 29/
шар(р)а {араб) (Н. А. 1, 27, 74)—ёвуз, ёмонг дадшатли: валэкин бушарда шар(р)а арсланы. шараб {араб) (Н. А. 1, 63) —шароб, ичимлик: айур- сЭн кЭзим тон шараб аш кэрэк. шараф {араб) (Н. А. 1, 57)—шараф: ахылыд шараф жад жамал арттурур. шад {форс) d._L'oLL (Н. А. 1, 25, 26, 28, 29, 30) — шод: ша^ым мадды бирлэ бэзэдим китаб. шавд {араб) . iD (Н. А. 1, 23, 49)— асал, ширинлик: аныц. йады бирлэ шакар-шадд ана. шак {араб) t£4.±, (Н. А. 1, 20, 92)—шак, шубда: Адиб Ах- мад оглы йон ол дич шаки. шакар {араб) (Н. А. 1, 23) — ширин, шакар: анын йады бирлэ шакар-шадд ана. шыфа {араб) I а, л. (Н. А. 1, 43)—шифо, даво, эм: йа йал- ган сез йиг тэк кени сез шифа. О озаг (Н. А. 1, 43)—дадим, узок, Утмиш: бу бир сез озагы урулмыш масал. озуц (Н. А. 1, 27)—юдори, юксак, баланд, кенг: тэ- тикликдэ кэнду(в) айазтын озуд. ол Jjl (Н. А. 1, 22, 24, 26)—у: олартын усанмад дачан ол мэцэ. ол Jjf (Н. А. 1, 32)—дир: бадалыд динар ол биликлик киши. он cJjf (Н. А. 1, 49)—ун: бирин кэлсэ радат кэлур ранж онун. он cJLjf (Н. А. 1, 73)—1) гарб, 2) унг, cof: ол ишниц оцы- ны соныны садын; етуб бир - биригэ йурур он сона. онал JLOjI (Н. А. 1, 56) — унгланмод, тузалмод, соглан- мод: бахиллыд оталаб оналмас йиг ол. оптан OLjjI (Н. А. 1, 28)—уялмод, номус дилмод: аныц бахшишындын будут оптанур. орам (Н. А. 1, 78)—куча: харабат орамы болуб аба- дан. орун (Н. А. 1, 50)—урин: бу ачун дачан ол умунч- да орун. ? 292 , ' <.
от Ojl (Н. А. 1, 20, 42)—ут, олов, оташ: тил ол тэди йыр тил йул оттын езун. отала (Н. А. 1, 56)—даволамок, эмламок, муолижй' Килмод: бахиллыд оталаб оцалмас йиг ол. офраг (Н. А. 1, 68) —1) ялангоч, 2) йиртид кийим: йарар болсац офраг йалыцни бутур. ошул (Н. А. 1, 92)—ушбу: Ибатул... адайид ибарат' арабтын ошул. Осман (араб) (Н. А. 1, 27) —Усмон (учинчи хали- фа): сахават самадат тутар Османы(й). од (Н. А. 1, 40, 52)—уд: бахилга датыр йа одун диз- лэгил. оду (Н. А. 1, 26, 31, 87, 89)—удимод: бадыглы одут- лы асы? алсу(в) тэб. оглагу (Н. А. 1,50)—чириллаб турувчи, овровчи: йылан тЭк бу ачун йылан оглагу. оглы (орул) (н- А. 11 92) —угли: Адиб Av мад орлы йод ол дич шаки. ? 0 ез j_,| (Н. А. 1, 20, 31, 37, 42)—уз: биликликкэ йа дост езудни ула; кар. <,ЛА5". er (Н. А. 1, 37)—мадтамод, мадд дилмок: биликликни егди ажам кам араб. егэ (Н. А. 1, 26)—йул-йурид, кенгаш: егэ билмэс эрга егэ егрэтур. еггучи (Н. А. 1, 85) — буюрувчи, тардатувчи, мадтовчи, таъсир этувчи: айа дукмын ачун таба ог- гучи. егрэт (Н. А. 1, 26) — ургатмок, билдирмок: егэ' билмас Эргэ егэ егрэтур. екун (Н. А. 1, 36, 40)—укинмок, пушаймон килмок:: билиб этэр ишни екунмэс кэндин. екунч (Н. А. 1. 36, 44, 63)—укиниш, кайру, дас- рат: екунч ол аца йок оц анда азын. екуш (Н. А. 1, 29, 39, 40)—куп, мул, талай: екуш * сезлэгэндэ екунгэн тЭлим. екушрэк (Н. А. 1, 75)—купрок: екушрэк ки- шиниц ичи гадр эрур. . ; 293
©л jy (Н. А. 1, 64)—улмок: ©луб йитсэ тупрак ичигэ ки- риб. ©лук 2Jjjy (Н. А. 1, 22)—улик, мурда: елуклэрни тиргуз- мэк асан ана. ©лум (Н. А. 1, 20)—улим: кЭл оттын езун йул елум- ТИН 0Н-Э. ©И tSbjf (Н. А. 1, 46)—олд, олдин, илгари, аввал: ей ар- ^ыш узады копуб йол тутуб. ертэ (Н. А. 1, 67)—уртамок, ёндирмок, куйдирмок: йЭмишсиз йытачны кЭсиб ертэгил. ©РУН (Н. А. 1, 23)—ок, порлок: расуллар ерун йуз ол ол йузрэ кун. ©т О (Н. А. 1, 20) — утмок: ©туб бир-биригэ йурур он, соца. етэ Ujf (Н. А. 1, 67) —кейиндан, сунгидан: бутун цылгы фэълын етэ иртэгил. ©тру (Н. А. 1, 73)—карши, рупара: нэ иш етру кЭл- сэ сэнэ кэз йакын. этру(в) (Н. А. 1, 46)—фойда, манфаат: хасис нэнтин етру(в) тЭб езун кучэ. ©тун oyijl (Н. А. 1, 25)—утинмок, кечирим сурамоц: айа тил турэт мадк етунгил каны. ©туру (Н. А. 1, 73) —карши, рупара: бу бир айб- дан ет(у)ру башын кэсгучи. ©ч (Н. А. 1, 71)—учмок, сунмоц: ечэр мэ^нат оты кэ- чэр навбаты. ©чуктур (Н. А. 1, 40)—учакиштирмоц, учаш- тирмок: ечуктирмэ Эрни тилин бил бу тил. ©чур (Н. А. 1, 69)—учирмок, сундирмоц: ^илимльщ сувын сач ол отны ечур. Г- К - " , -/ а^гбул (араб) (Н. А. 1, 29)—цабул: кабул кылса тац йок бу аз кадйаны. цараваш (Н. А. 1, 63)—кул, чури, хизматкор: тэ- лим мал ©куш цул караваш кЭрэк. ,^ави (араб) (Н. А. 1, 48)—кучли: нави эрсэ' цамлур качар кувваты. 294
Кадак (араб) (Н. А. 1, 49)—кадак: кЭзинги цадада сунуб закр катар. Кадр (араб) (Н. А. 1, 35) — кадр, киммат, акамият: билик билдурур эргэ билик кадрин(и). Каз jG (Н. А. 1, 69)—казмок, кавламок: аъдават кекини ка- зыб кЗс квчур. Каза (араб) I ДА (Н. А. 1, 86)—такдир, казо, ажал, улим: Каза бирлэ санчлур азакка тикэн. Казнам Ql£jU (Н. А. 1, 59)—эришмок, тупламок, йирмок: камур казганыклы ачун малины... Казгу J-ATi (Н. А. 1, 82) —кайгу, касрат, ташвиш: бу кун казгу сакынч йарын йук вабал. Казрусыз Ji—(н- А- t 80)—кайгусиз, ташвишсиз: тилэкчэ тирил инч фарит казрусыз. Кайда [jiJ (Н. А. 1, 84)—кайда, каерда: асал кайда бол- са билэ эриси. Кайтарцл J.jjL’Ji (Н. А. 1, 87)—кайтарилмок- Каза кайта- рылмас катыр йа куруб. Кайу (Н. А. 1, 53)—кайу, каерда: бахиллыкны каны егэр тил кайу? Кал JU (Н. А. 1, 30)—колмок: анын зик(э)ри тацсук эзиз калсу тЭб... Калы (Н. А. 1, 38)—агар, мабода: калы чыкса бэктэ тишицни сыйур; кар. Калы (Н. А. 1, 68)—сира, кеч качон: куч Эмгэк тэгур- мэ кишигэ калй. Кам(ы)л (Н. А. 1, 48)—камаймок, азаймок: кавы эреэ • камлур качар кувваты. Камур (Н. А. 1, 41, 48)—барча, камма, бутун: камуг толган Эслур тугэл эксилйур. Кан QU (Н. А. 1, 67)—кон: арымас нэчэ йувса кан бирлэ Кан. Каны (Н. А. 1, 40)—кани: тилин бЭклэгэндэ екунгэн Каны. Канча lajlJ (Н. А. 1, 76)—канча: каны канча барды киши- лик эсиз. Кары qjU (Н. А. 1, 87) — кари, кулнинг иккинчи ярми: Карыга конар ам кафаска кирур. 295
цары (Н. А. 1, 64)—царимоц, кексаймоц: царислыц; царымас изиси царыб. царын (Н. А. 1, 46)—цорин, цурсоц: кэзим бирлэ тэб тут царын тоцлуцын. цат CjU (Н. А. 1, 49) — цатмоц, цушмоц, солмоц, аралаш- тирмоц: бир Элкин тутуб шавд бири зацр цатар. цата UU (Н. А. 1, 29) — цайта, марта: тэцизтин каримрэк: шацым мыц цата. цатыл J.xjU (Н. А. 1, 47)—цатишмоц, шугулланмоц, аралаш- моц: тарыцлыцда цатылан тары Эзгулук. цатыг (Н. А. 1, 52, 87)—цаттиц, мустацкам: ба- хилга цатыг йа оцун кизлэгил. цатыглыц (j.J.AxJla (Н. А. 1, 83)—цаттицлик, цийинчилик: бу ачун мазасы цатыглыц маза. цатра (араб) (Н. А. 1, 29)—цатра, томчи: булут цад- йа цылса ушац цатраны. цафас (араб) (Н. А. 1, 87)—цафас: царыга цонар ам цафасца кирур. цач (Н. А. 1, 51)—цочмоц: йазар цол цучар тэк йана тэрк цачар. цач (Н. А. 1, 22)—куп, мул: Эшит Эмди цач байт цабиб фазлытын. цачан ulff-U (Н. А. 1, 33)—цачон: биликлик биликсиз ца- чан тЭц болур? цаш (Н. А. 1, 49) — цош: ачун гул чЭрэр (кулчирэр) баз Элин цаш чэтэр. цыз (Н. А. 1, 89)—циммат: >цоз атлас булур цыз учу- зы безуг. цызыл Jjj.J (Н. А. 1, 23)—цизил: йа анлар цызыл мЭн бу Эцэ МЭН-Э. цызрац J.xi‘ (Н. А. 1, 84)—цимматлироц: булунмас ца- мур цызда ол цызрац ол. цыл (Н. А. 1, 25, 29)—цилмоц, этмоц: цабул цылса тан йоц бу аз цадйаны. цылыц (Н. А. 1, 59)—цилиц, одат, хулц, феъл: ци- лицларда Эзгу цылыц хой (цой) цылыц. цылыг £JLJ> (Н. А. 1, 59)—цилиц, одат, хулц, феъй: такаб бур цамур тилдэ йырлур цылыг. 296
дылыглыц (Н. А. 1, 75)—дилидлид, одатлик: сЭни тЭркин ЭСИЗ ДЫЛЫГЛЫД дылур. дына (;.« (Н. А. 1, 84)—дийнамод: нэгугэ бу аны улашу дынар. дысмат (араб) (Н. А. 1, 64)—дисмат, таддир: бу байлыд чыгайлыд изи дысматы. дувват (араб) (Н. А. 1, 48)—дувват, куч: дави Эрсэ дамлур дачар дувваты. дудрат (араб) (Н. А. 1, 22) —дудрат, куч, додир: бу дудрат изиси улуг бир байат. дул Jyi (Н. А. 1, 63)—дул: тэлим мал екуш дул караваш кэрэк. дур ^4 (Н. А. 1, 87)—дурмод: даза дайтарылмас даты? йа дуруб. дуруг (Н. А. 1, 48, 64) — дуруд, буш, уринсиз, кераксиз: эри барды далды дуруг тЭк йЭри; дарислыд тэк эргэ дуруг задмат ол. цутлуг (Н. А. 1, 55)—дутлик, дутли, бахтли: Элик- лэрдэ дутлуг бэригли Элик. дутсыз (Н. А. 1, 55)—дутсиз, бахтсиз: алыб бЭр- мэгэн Эл элик дутсызы. Дутсуз (Н. А. 1, ”85)—дутсиз, [бахтсиз: адув дут- суз ачун дарыб(му) мунар. дутул (Н. А. 1, 25)—дутилмод: мЭиэ болса фазлыц дутулды езум. дуч ^4 (Н. А. 1, 51)—дучмод, дучодламод: йазар дол ду- чар тЭк йана тЭрк дачар. .. . душ (Н. А. р, 51) —душ, парранда: дэрэцсиз кЭчэр бахт йа душ тэк учар. доз (Н. А. 1, 54)—дуймод, ташламод: ачунда ат Эзгу дозуб барды кор. дозы lP-5-s (Н- А. 1, 35)—дуйи, тубан: биликсизлик Эрни чекэрди дозы. дой (j-3-4 (Н. А. 1, 64) — дуймод, ташламод: ХаРислыдны дойур дарис Эр дачан... Дол J^.4 (Н. А. 1, 51)—дул: йазар дол дучар тэк йана тЭрк дачар. дол (Н. А. 1, 65)—дона: ики дол динарны ол он дол дылур. ; ’ ' '' ' ' ' Ж
Чон О(Н. А. 1, 87)—^унмок: царыга конар ам кзфасуа кирур. цоп (Н. А. 1, 46)—уупмоу, турмоу: ец аруыш узады копуб йол тутуб. 1$оча ь.&фЬ (Н. А. 1, 48)—кари, кекса: йигит уоча болур йаны эскирур. F радр (араб) (Н. А. 1, 75)—икки юзлама, алдамчи, сот- уин: екушрэк кишиниц ичи радр Эрур. разаб (араб) <„>LAc (Н. А. 1, 69)—газаб: алыцланса тутнуб разаб инад оты. галат (араб) Цф (Н. А. 1, 94)—галат, янглиш, хато: га- лат маъанисын айытмыш йана. рам (араб) (Н. А. 1, 63)—гам, уайгу, уасрат: уарислыу соны гам екунч касрат ол. гариб (араб) (Н. А. 1, 78) — гариб: гариб Эрди ислам гариб болды баз. ^абиб (Н. А. 1, 22)—уабиб (титул): Эшит Эмди уач байт уабиб фазлытын. уавадарльщ (араб-форс-турк) (Н. А. 1, 31)—уа- водорлик, севги, мууаббат: уавадарлыгымны тугэл бил- су тэб. ^адйа (араб) <и_и> (Н. А. 1, 29) — кадя, тортик: будут уадйа уылса ушау катраны; кар. «loL Руазар (форс) (Н. А. 1, 50)—миц: валэкин ичиндэ уазар нахушы. х,ал .(араб) (Н. А. 1, 59) —кол, аквол: йэйумзди барды керун калыны- ^алал (араб) J5U (Н. А. 1, 81) —уалол: уалал кэнду кайда бу кун каны ким; кар., JVf. ^ам (форс) (Н. А. 1, 21) —уам, ва: елуктин тирик уам тириктин елук; кар-, ^,1. ^ам (форс, юкл) (Н. А. 1, 53) —кам, да: ахыльщны уам хас тузу уак егэр. . ^амд (араб) (Н. А. 1, 18) — уамд, сано, маутов: илауий екуш уамд айур-мэн сэцэ. .298
^ар (форс) л (R. R. A. Il, 18) — дар: билиб тутса дар ким адибныц сезин; кар., ар.“ ^арам (араб) (Н. А. 1, 54)—каром: бахил йыгды зар сим дарамтын екуш; кар., ^арис (араб) (Н. А. 1, 65)—карие, дарисманд, оч- куз, интилувчи: карие тэриб Эрмэс усанмас болур. Карислыц (араб-турк) (Н. А. 1, 65)—дарислик, дарисманд, очкузлик: дарислык игиниц Эмин ким би- лур. дасрат (араб) (Н. А. 1, 83)—дасрат, кайгу, ташвиш: - \ . . сэцэ касрат ол бЭк тутуб турдугуц. дац (араб) (Н. А. 1, 36)—как, чин, тугри, дадидий, дадидат: биликсизгэ как сез татыдсыз Эрур: кар., дацицат (араб) С-Ат-- (Н- А. 1, 75)—дадидат, как, адолат: мажаз болды достлуд дадидат даны. дилимлыц (араб-турк) (Н. А. 1, 69) — далимлик, юмшодлик, мулойимлик: дилимлыд су(в)ин сач ол 69) —калим, юмшок, муло- отны ечур. Килм (араб) (Н. А. 1, 27, йим: кэром бир бына тэк анар дилм бунйад ол. диммат (араб) (Н. А. 1, 26) — диммат, ёрдам, кумак: Симэктин Эзизрэк тутар киммат ол. дире (араб) уу (Н. А. 1, 65)—дире, дарисман: айа дире изиси дарислыд нЭрэк. дисаб (араб) »1 (Н. А. 1, 38)—дисоб, санок: дисабсиз- та билги йарылмас дисаб: дар., Кисабсыз j.с jL..-' (Н. А. 1, 38)—дисобсиз: кисабсызса билги йарылмас кисаб. дич (форс) (Н. А. 1, 92)—деч: Адиб Адмад оглы йок с кич шаки. ХУКМ (араб) (Н. А. 1, 85)—дукм, буйрук, фармон: айа кукмын ачун таба еггучи; кар., Кунар (форс) (Н. А. 1, 72)—кунар: нэчэ пор куиар- да бирэр айб болур; кар. дунарсыз (Н. А. 1, 84) — кунарсиз: купарсызгй мунда жафа азрак ол. куш (форс) (н. А. 1, 22) —куш, онг, адл: уцуш куш йэтитиб сезумни ана. 290
МУНДАРИЖА ! .Муаллифдан . . . . .... . . . . 3 Шартли ^ис^артмалар . . . . . . . . . 4 .«Хибатул хакойик» асарининг ёзилиш даври, гояси ва унинг автори хакида ................................................. 6 «Хибатул ха^ойшр>нинг фонетик хусусиятлари . . . . . 22 .Асарнинг айрим морфологик хусусиятлари . : . 77 .Иловалар . . . . .......................... 177 Матн..................... . . . . . . . . 177 Транскрипция . . . . . . ...... 218 Шарх ... . . . ...... . . . 232 .Лугат . ... . .. . . . . ... . . 247 На узбекском языке К. Махмудов ПРОИЗВЕДЕНИЕ АХМЕДА ЮГНАКИ «ХИБАТУЛ ХАКАИК» ’Узбекистан ССР ФА А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт институти Илмий срвети ва УзССР ФА Тилшунослик, адабиётшунослик ва тарих > . йфанлари булими томонидан нашрга тасдицланган, Му^аррир: X. Саъдуллаева Рассом: А. К. Ошейко Техму^аррир: А. Шепельков -г - . Корректор: М. Каримбобоева Р09047. Терищга берилди 30/УШ~197Рй. Босишга рухсат этилди 13/1V-1972 й. Формати eoxSOVie-O.SS, когоз л.— 18,75, босма л. Хисоб—нашриёт л. 15,0. Нашриёт № 2333. Тиражи 1500. Ба^оси 1 с. 74 т. ^зССР'.ФанМяашриётицинг босмахонаси, Тошкент, Черданцев к^часи, 21. Заказ 241.7 Нашриёт адреси: Гоголь кучаси., 70.