/
Автор: Rościszewska-Gąsiorowska Z.
Теги: historia naturalna nauki przyrodnicze 4 klasa dzika przyroda
Год: 1978
Текст
ZOFIA ROŚCISZEWSKA-GASIOROWSKA
Przyroda
PODRĘCZNIK DLA KLASY CZWARTEJ
Wydawnictwa Szkolne I Pedagogiczne
I. Jesienne
W OGRODZIE, NA DZIAŁCE I W KLASIE
1 W OGRODZIE
Pytania i polecenia
1. Jakie rośliny ozdobne kwitną teraz w ogrodach i na działkach ?
Poszukaj, czy są one na rysunkach w podręczniku.
2. Jak wyglądało drzewo śliwy na wiosnę, a jak w jesieni ?
3. Obejrzyj dokładnie i narysuj rozłupany strąk grochu lub strąk
fasoli.
Podczas wakacji wiele zmieniło się w ogrodzie i na działce. Rośliny
ozdobne bardzo urosły, zakwitły, a niektóre mają już nawet nasiona.
W warzywniku także są zmiany. Korzenie marchwi pogrubiały, a liście
kapusty zwinięte są w duże głowy. Pomidory zaczynały kwitnąć już
przed wakacjami, a z ich kwiatów powstawały małe, zielone owoce.
Obecnie pomidory w górnej części pędów mają także żółte kwiaty
i zielone owoce, ale na dolnej i środkowej części pędów owoce pomi-
dorów są już dojrzałe. Wewnątrz owoców pomidorów są liczne na-
siona. Z tych nasion będzie na wiosnę młoda rozsada.
W sadzie na jabłoniach rumienią się jabłka i złocą się na gru-
szach soczyste gruszki.
Pytania i polecenia
A Jak zmieniły się drzewa w sadzie i w parku ?
2. Jakie owoce zbiera się jesienią w ogrodach 'ł
3. Zauważ i dowiedz się, jakie prace wykonuje się jesienią w ogro-
dzie i na działce.
Zauważ, jakie zmiany nastąpiły w ciągu lata wśród roślin
ozdobnych, a jakie w warzywniku ?
Przynieś do szkoły jakiś chwast podobny do pokazanych na
rysunku w podręczniku.
5
Polecenie
Porównaj z rysunkami umieszczonymi obok chwasty
usuwane z zagonów i spróbuj je nazwać.
Przed wakacjami cały ogród zo
stał starannie oczyszczony z chwa
stów. Podczas wakacj
również ocielone i
cnie jest wśród roślin uprawnych
sporo chwastów, gdyż
nasion już dojrzała
Jak wiadomo, chwasty są to roś-
liny, które same wysiewają się
wśród roślin uprawnych.
Usuwamy chwasty z zago
nów i rabat kwiatowych dla
tego, że zabierają one rośli
nom uprawianym pożywię
nie i światło.
Chwasty: a — rdest, b — gwiazdnica
c — powój, d — tasznik
Pielenie jest zatem najpilniejszą pracą, którą mamy do wykonania
na działce.
Chwasty wyrywamy z częściami podziemnymi. Tylko wtedy nie
będą one odrastały. Jesienią wiele chwastów ma nasiona. Nie do-
puścimy do tego, żeby rozsiały się po całym ogrodzie. Ogrodnicy wy-
rywają i niszczą wszystkie owocujące chwasty. Takich chwastów nie
można składać na kompostownik, gdyż nasiona wielu z nich przetrwają
zimę, a wówczas dostałyby się z powrotem na wiosnę wraz z kompo-
stem do gleby.
Wśród roślin uprawnych w ogrodzie rosną najczęściej nastę-
pujące chwasty: powój, gwiazdnica, rdest, tasznik, komosa, pokrzy-
wa-żegawka, perz.
Do pielenia używamy żelaznych pazurków.n Wzruszamy nimi
ziemię dokoła każdej rośliny, a następnie wyciągamy chwast z częściami
podziemnymi i wyrzucamy na dróżkę.
Na dróżkach także wyrastają chwasty, musimy więc wygracować
ścieżki, a także i bruzdy między zagonkami. Do gracowania dróżek
najlepiej nadaje się graca skrobaczka.
3. Narzędzia ogrodnicze: a — ^raca, b — pazurki
Wygracowane ze ścieżek chwasty, a także i te wyrwane z zagon-
ków, które nie mają jeszcze nasion, nakładamy widłami na taczkę
i \vywozimy na kompostownik.
Jeżeli gdzieś pod płotem rosną chwasty, wyrywamy je również.
Po wykonaniu na działce tych najpilniejszych robót możemy
zacząć zbierać plony.
Polecenia
• 4
7. Wymień jeszcze kilka roślin, które są chwastami i wyjaśnij dla-
czego je tak nazywamy.
w
Zadanie 1. Urządzimy wystawę plonów z działki.
W jednej ze szkół war-
szawskich uczniowie urzą-
dzili wystawę roślin upra-
wnych, zebranych jesienią.
Stały tam kosze wypeł-
nione warzywami o grubych
korzeniach: marchwią, bu-
rakami, brukwią i pietrusz-
ką. Spośród roślin o jadał-
nych liściach zwracały uwa-
gę duże, twarde głowy ka-
pusty.
Oddzielnie leżały owo-
ce roślin strączkowych: strą-
ki grochu, fasoli i bobu.
2 Oczyść z chwastów Waszą działkę w podobny sposób, jak to
3 Wyrwy perz ’ obejrzyj jego części podziemne. Narysuj perz
i umieść przy rysunku nazwy: liście, korzenie, kłącza.
1. Jakie rośliny możesz przynieść na wystawę szkolną?
2. Co jeszcze, oprócz roślin, chcesz dać na tę jesienną wystawę ?
W wielu wsiach i w miastach urządza się jesienią wystawy plonów.
Bywają również wystawy roślin wyhodowanych przez uczniów na
działkach szkolnych i w ogrodach szkolnych.
Najpiękniejsze były kwia-
ty roślin ozdobnych. W wa-
zonach i słojach stały nas-
turcje, nagietki, aksamitki,
astry, dalie, floksy, mieczyki.
W największym glinia-
nym wazonie stały słonecz-
niki. Wyhodowali je ucznio-
wie klasy IV. Łodygi tych
słoneczników miały ponad
2 metry wysokości. Klasa
IV otrzymała za nie pierw-
szą nagrodę — maleńki ra-
dioodbiornik.
Nasze plony z warzywnika
4. Nasze kwiaty
Pytania i polecenia
7. Zanotuj w zeszycie, czego nauczyłeś się na wystawie.
2. Dlaczego urządzamy takie wystawy ?
3. Dowiedz się, jakie znaczenie mają warzywa.
4 PRZYGOTO W ANIE DZIAŁKI NA ZIMĘ
»
Polecenia
1. Zauważ, jak uprawia się glebę jesienią w ogrodach i na dział-
kach.
2. Zauważ, jakie narzędzia używane są do uprawiania gleby ?
Po sprzęcie plonów, przed nadejściem zimy, w jesieni — gleba
w ogrodzie szkolnym i na działkach musi być starannie uprawiona.
Już jesienią przygotowuje się glebę do wiosennych zasiewów.
Podany tutaj plan pracy zorientuje Was,- co jesienią, po sprzęcie
plonów, robi się w ogrodach i na działkach.
Plan pracy
• Zgrabiamy resztki chwastów i innych roślin i usuwamy je z za-
gonków.
• Przywozimy taczkami obornik, to jest nawóz pochodzący od
zwierząt gospodarskich, i składamy go w miejscach, które chcemy
wynawozić.
• Rozrzucamy równomiernie widłami obornik po powierzchni za-
gonów.
• Przekopujemy ziemię na całą głębokość szpadla, przykrywając
nawóz. Do kopania można także użyć wideł amerykańskich.
• Przekopaną ziemię pozostawiamy na zimę bez zagrabienia. Postę-
pujemy tak zarówno z ziemią nawiezioną, jak i nie nawiezioną.'
Podczas zimy nawóz użyźni glebę. Nasiąknie ona wodą z desz-
czu i ze śniegu, a między grudki skopanej ziemi przeniknie po-
wietrze.
• Zabezpieczamy na zimę narzędzia ogrodnicze. Oczyszczamy je
2 ziemi, osuszamy i smarujemy metalowe części tłuszczem, aby
uchronić je przed rdzewieniem.
Pytanie
Którą z prac podanych w planie możesz wykonać na działce ?
10
Wykonaj w domu doświadczenia:
Doświadczenie 1.
Zwiędniętą roślinę doniczkową podlej i zauważ, co stanie się
z nią po godzinie i po paru godzinach.
Doświadczenie 2.
Pelargonię z liśćmi zwróconymi ku szybie postaw tak, aby jej
liście były zwrócone do pokoju. Drugą pelargonię połóż na para-
pecie okna tak, jak na rysunku obok.
Zwróć uwagę, co będzie się działo z liśćmi jednej i drugiej
pelargonii. Doświadczenie to musi trwać ponad 10 dni. Pamiętaj
o podlewaniu i każdorazowym ustawieniu doniczek w poprzednim
położeniu.
Na oknach w szkole i w domu mamy różne rośliny doniczkowe.
Liście roślin doniczkowych zwracają się swą powierzchnią do światła.
Do światła skierują się nie tylko liście wywróconej na oknie ro-
śliny, ale także wyprostuje się łodyga wraz z liśćmi, rosnąc ku górze
Wszystkie nasze pelargonie wyrosły z małych sadzonek zasadzo-
nych do doniczek z ziemią. Także ułanka i dzwonek rozmnażają się
z sadzonek.
Starannie opiekujemy się roślinami na, oknach. Są one wówczas
ładne, zdrowe i zdobią naszą szkołę.
11
Każdy już nieraz opiekował się roślinami
tego można ułożyć plan opieki nad nimi podcz
my je dobrze pielęgnować przez zimę, to będą one
wiosnę i podczas lata. Nie pozwolimy przecież, :
doniczkowe podczas zimy zmarniały.
doniczkowymi i
as zimy. Jeżeli będzie-
. ładnie kwitły na
aby nasze rośliny
Plan opieki nad roślinami doniczkowymi
Nasza opieka nad roślinami doniczkowymi polegać będzie na
wykonywaniu następujących czynności:
• Ustawimy rośliny doniczkowe na tych oknach, które w . zimie nie
będą otwierane. Zrobimy to po to, żeby mroźny podmuch po-
wietrza nie zniszczył roślin.
• Podlewać będziemy tylko te rośliny, które mają w doniczkach
ziemię suchą. Robimy tak dlatego, że wprawdzie przy braku wody
rośliny więdną, ale przy nadmiarze wody przestają rosnąć, gdyż
ich korzenie gniją.
• Co pewien czas wzruszymy bardzo płytko ziemię dokoła każdej
rośliny. Robimy to po to, żeby powietrze dochodziło łatwiej do
korzeni.
© Pozostawimy rośliny na oknie w spokoju. Nie będziemy ich od-
wracać, gdyż ustawiły one swoje liście do światła.
• Będziemy spryskiwać rośliny wodą o temperaturze pokojowej
z konewki przez sitko. Robimy to wtedy, gdy liście roślin są
bardzo zakurzone.
Ostatnie dwa punkty nie zostały wypełnione. Może je uzupeł-
nisz, wpisując do zeszytu to, co jeszcze wiesz o pielęgnowaniu
roślin doniczkowych zimą.
Pytania i polecenia
7. Jakie rośliny doniczkowe przyniesiesz do szkoły?
2, Jak często podlewamy rośliny doniczkowe?
3. Dlaczego i w jaki sposób starasz się, aby do korzeni roślin do-
niczkowych dochodziło powietrze?
4. Zauważ, jak ustawiają się liście roślin doniczkowych stojących
u Ciebie w domu na oknach,
5. Jakie nasiona roślin kwiatowych i warzywnych chcesz zasiać
w przyszłym roku ? w - . I
13
6 ZAKŁADAMY AKWARIUM
Pytania
A Co wiesz o życiu ryb?
Co wiesz o roślinach żyjących w wodzie?
Akwarium można założyć w dużym zwykłym szklanym słoju,
wierzętom i roślinom przyniesionym ze stawu powinniśmy w ak^a
14
rium stworzyć warunki życia jak najbardziej podobne do tych, jakie
miały na swobodzie. Zakładając akwarium, będziesz postępował we-
dług podanych wskazówek:
• Umyjesz starannie naczynie. Je-
żeli możesz, postaraj się o naczy-
nie z dnem prostokątnym.
• Na dno czystego 'naczynia po-
łożysz warstwę ziemi ogrodowej
grubości 2 do 3 cm.
• Następnie nasypiesz piasku do-
brze wypłukanego, czystego, naj-
lepiej rzecznego. Warstwa pias-
ku powinna mieć 2 do 3 cm
grubości i być ułożona pochyło.
• Po przygotowaniu dna możesz
już zasadzić rośliny wodne. Ko-
rzonki ich. znajdą pożywienie
w warstwie ziemi.
• Tuż przy zasadzonych roślinach położysz 2 — 3 kamyki. Będą one
przytrzymywały zasadzone rośliny i jednocześnie będą wyglądały
jak podwodne skałki.
• Ustawisz akwarium na parapecie okna lub na stole w pobliżu
okna. Tii
© Teraz możesz już nalać wody. Lejesz wodę po płytce albo spodku
tak, żeby nie naruszyć dna. Dobrze jest lać wodę z imbryka,
z rondelka lub z butelki.
Poczekasz, aż się woda w akwarium ustoi. Zmierzysz temperaturę
wody. Powinna ona wynosić 16—18 C. M
Wpuścisz do wody 2 — 3 małe rybki.
Ryby i rośliny wodne muszą mieć światło.
Jednakże promienie słoneczne nie mogą padać na akwarium i na-
grzewać wody. W takiej wodzie ryby umierają, nie tylko wskutek
nieodpowiedniej dla nich temperatury, ale i niedostatecznej ilości po-
wietrza znajdującego się w wodzie.
15
Zwierzęta i rośliny wodne muszą mieć w akwarium po-
wietrze, którym oddychają.
O tym, że w wodzie jest powietrze, możesz się przekory ' *
szklankę z zimną wodą postawisz w ciepłym pokoju. Zauważyszwt^*
po pewnym czasie dużo pęcherzyków powietrza na jej ścianach
W akwarium szkolnym jest takie urządzenie, przy pomocy k '
rego powietrze przenika do wody. Na rys. 7 widać,jak urządzenie t"
zostało wykonane i w jaki sposób można do wody znajdujące °
w akwarium wtłaczać z zewnątrz powietrze.
Nieczystości usuwa się z pochyłego dna akwarium przy p, >moc .
gumowej lub szklanej rurki. Od czasu do czasu zmienia się w akwa
rium wodę (raz na 3 miesiące). Myje się całe akwarium, układa na
nowo dno i sadzi rośliny raz na pół roku.
wodnych, trudno jest dziś powiedzieć. Przed stu laty nie było jej jesz-
cze w Polsce. Obecnie spotykamy ją w stawach, jeziorach, a nawet
w rowach przydrożnych. Opanowała ona wszystkie nasze odpowiednie
dla niej wody.
Moczarkę kanadyjską nazywano u nas zarazą wodną.
Moczarka jest rośliną całkowicie zanurzoną w, wodzie.
Pobiera ona pokarm z wody całą swą powierzchnią.
Wiotkie łodygi i małe delikatne listki tej rośliny poddają się
ruchom fal.
Często fale rozrywają moczarkę na kawałki. Nie przeszkadza jej
to rosnąć dalej.
7 ROŚLINY W AKWARIUM
Rośliny w akwarium umieszczamy nie tylko dlatego, żeby obser-
Z każdego kawałka moczarki posiadającego pączki wyrasta
| nowa, młoda roślina. Nazywa się to rozmnażaniem rosto-
wym.
wować, jak się tam będą rozwijały, ale i dlatego, że przyswajają
9. Moczarka kanadyjska
dwutlenek węgla wydychany przez zwierzęta
wodne. Dzięki temu powietrze znajdujące
się w wodzie zawiera bardzo mało dwutlenku
węgla, który w większych ilościach jest dla
wszystkich zwierząt szkodliwy.
MOCZARKA KANADYJSKA
Po wycieczce nad staw wykonaj na-
stępujące doświadczenie:
Rozerwij jedną moczarkę na pięć części
i wrzuć je do słoika z wodą. Obserwuj przez
dłuższy czas, co stanie się z każdym kawa
kiem moczarki. ,
Ojczyzną moczarki jest Kanada. Ja
przebyła długą podróż do Polski i w Ja 1
sposób dostała się do naszych zbiorm ou
Ten sposób rozmnażania się moczarki
na pewno przyczynił się do opanowania
przez nią naszych wód.
Do akwarium wrzucamy zwykle tę
pływającą, zanurzoną w wodzie roślinę.
Możemy ją także zasadzić na dnie akwa-
rium. Wytworzy ona wtedy korzenie.
Po pewnym czasie moczarka tak roz-
rasta się w akwarium, że zapełniony jest
nią cały słój i wtedy trudno się rybom
poruszać. Musimy zatem co pewien czas
usuwać część moczarki.
ROGATEK
Rogatek pływający w akwarium wy-
gląda bardzo ładnie. Przypomina trochę
choinkę i jest cały zanurzony w wodzie.
10. Rogatek
16
(1)
2 — Przyroda dla Id. IV
17
5*
AT
G
i
i
Karasie
t xJ
18
i
I
I
i
r
d
Możemy go także zasadzić na dnie akwarium. Wtedy kor
umocowuje się on w ziemi. Łodyga wznosi się ku górze a rZemarni
stkie strony rozpościerają się omywane przez wodę liście WS2y'
• •
Rogatek rozmnaża się rostowo, podobnie jak moczarka
to znaczy, że z rozerwanego na części rogatka powstają
nowe rośliny.
Na powierzchnię wody w akwarium wypłynęła przyniesiona ze
stawu rzęsa. Utworzyła się z niej na wodzie zielona powłoka.
Przez szkło akwarium widać dobrze cienkie korzenie rzęsy. Zwi-
sają one w dół i utrzymują tę małą roślinę w równowadze.
I . I
Rzęsa wodna to roślina pływająca po powierzchni wody.
Rzęsa wodna
Rzęsa rozmnaża się prze-
ważnie rostowo, tworząc bo-
czne odrostki. Są one ze sobą
złączone. Mogą także odrywać
się od rośliny, z której wyros-
ły. Pływają wtedy po powierz-
chni wody i znów po pewnym
czasie tworzą nowe odrostki.
Może się zdarzyć, że rzęsa
pokryje całkowicie powierz-
chnię wody w akwarium. Wte-
dy usuwa się tę powłokę. W
ten sposób umożliwia się do-
stęp większej ilości światła
i powietrza, koniecznych do
życia roślin i zwierząt w ak-
warium.
Nie wszystkie rośliny
dne można hodować w
wo-
ak-
warium. Moczarka, rzęsa wodna i rogatek żyją w akwarium bardzo
dobrze. Zdobyć je do akwarium jest bardzo łatwo. Są one rozpo-
wszechnione niemal we wszystkich naszych zbiornikach wodnych.
Pytania
7. Dlaczego moczarkę nazywano zarazą wodną?
2. Skąd przybyła do nas moczarka i jak się rozmnaża ?
3. Na czym polega rozmnażanie rostowe ?
4. Jaką jeszcze znasz roślinę, która rozmnaża się rostowo ?
7. Jakie znasz ryby?
2. Narysuj rybę, a następnie porównaj swój rysunek z rysunkiem 12 i 18
i sprawdź, czy czego nie opuściłeś.
Karasie złowić można w błotnistych jeziorkach, w stawach i w rze-
kach, a nawet w małych zbiornikach wodnych ze stojącą wodą i ila-
stym dnem.
Do połowu ryb musimy mieć siatkę. Ryby możemy przenosić
w słoiku. Po przyniesieniu zaraz wpuszczamy je do akwarium.
Karasie żywią się zarówno pokarmem roślinnym, jak i zwierzę-
12. Karaś
13. Siatki do połowu ryb
-o i mc potrzebują specjalnie troskliwej opieki.
Do akwarium bierzemy zawsze małe rybki. Większe ryby w me-
C 1 E R N I K
Caemik b\wa nazywany także katem albo kolką. Pewnie dlatego
tak groźnie, że ma on na grzbiecie i brzuszku bardzo
ostre kolce. Ostrożnie zatem
z braniem go do ręki podczas
łowienia! Może on skaleczyć
boleśnie tą swoją kolczastą
„bronią44.
Z nadejściem wiosny cier-
niki przybierają barwy godo-
we. Łuski ich wtedy nie tylko
się srebrzą, ale mienią się tak-
że błękitem i zielenią. Ozna-
cza to, że przyszedł czas roz-
mnażania się tej rybki.
Warto mieć w akwarium
ciemika, żeby przyjrzeć się
jego ciekawemu zachowaniu się
w tym okresie. Przeszukuje
on wówczas całe akwarium
i w wybranym przez siebie
miejscu zabiera się do robienia
20
gniazda Za budulce 1U11/4 mu ipec jalnir dobierane kawałki roilin
wodnych. Wyściela nimi gniazdo, splata je, łączy i skleja śluzem.
Tak zbudowane gniazdo ma dwa otwory leżące naprzeciw siebie.
Po zbudowaniu gniazda samtzyk wprowadza do niego samiczkę,
która składa tam ikrę.
Po złożeniu ikry samiczka opuszcza gniazdo, samczyk zaś pozo-
staje na miejscu 1 opiekuje się dalej ikrą Wachluje on płetwami
w ten sposób, ze do gniazda wpływa wciąż nowy strumień świeżej
wody, a także nie pozwala nikomu zbliżyć Mę do miejv a lęgu. Kiedy
wreszcie z ikry wylęgną się młode, cała rodzina opu zeza gniazdo
Ciernik jest jedyną znaną u nas rybą budującą gniazdo.
Cierniki łatwo jest łowić, gdyż trzymają się one gromadnie.
Przyjemnie jest mieć w akwarium te małe, zwinne, ruchliwe rybki.
Karmi się je drobnymi zwierzętami wodnymi, np rozwielitkami
(dafnianu).
ZŁOTA RYBKA
W szkolnym akwarium można hodować różne dziwne ryby Są :o
na przykład złote rybki, welony 1 teleskopy, J
Złota rybka jest spokrewniona z karasiem Chińczykom udało
się w' ciągu wielu, wielu wieków hodowli przekształcić karasia tak,
że obecnie mamy rybki o łuskach koloru złota.
15. Złota rybka
z karasiem spokre-
wnione są te’Cb'
kopy. Na g*owie t>ch
rvb widać dziwaczni
oczy.
\\' akwarium mo-
żna hodować także
welony. Mają one dłu-
gie płetwy. Zwłaszcza
płetwa ogonowa cią-
gnie się za rybą, jak
16. Ryba welon
^Porównując złote rybki i teleskopy z naszym karasiem, można
zauważyć, czym się one od mego różnią.
POKARM DLA RYB
jesienią najlepiej karmić ryby w akwarium żywymi dafniami
(rozwielitkami). Na rysunku obok widzimy dafmę w
Prawdziwa jej wielkość
została, oznaczona kreską umieszczoną obok.
Dafni można łatwo nałapać w stawie.
17. Dafnia
Zyje ich tam mnóstwo. Do połowu potrze-
bna jest mała, ale gęsta siatka.
Gdy brak nam żywych dafni, karmimy
ryby dafniami suszonymi, kupowanymi w
sklepie w torebkach.
Przygotuj: dafnie suszone, dafme ży-
we, szczyptę mielonego mięsa, tro
okruchów z bułki.
Nie dawaj rybom żyjącym w słoju p
dni jedzenia. •
Trzeciego dnia daj rybom, troć ę
lonego mięsa, szczyptę okruchów
trochę dafni suszonych i trochę żywych. Postaraj się przygoto-
wany dla ryb pokarm wrzucić równocześnie i przyglądaj się, co
się będzie działo.
• Zauważ, jak ryby jedzą i co najchętniej zjadają.
• Zwróć uwagę, jak ryby pływają, gdy chwytają wrzucony pokarm.
Doświadczenie to wskaże Ci, czym powinieneś karmić swoje
ryby w akwarium.
JAK RYBY PŁYWAJĄ ?
Ryby prawie ciągle są w ruchu. Mając akwarium, możemy do-
kładnie przyjrzeć się, jak one pływają.
Budowa całego ciała ryby ułatwia jej pływanie. Ryba ma ciało
spłaszczone po bokach i zwężone ku głowie i ku ogonowi. Taki
kształt ciała nazywa się opływowy. —।—
18. Karp:
a — płetwa grzbietowa,
b — dwie płetwy piersiowe,
c — dwie płetwy brzuszne,
d — płetwa odbytowa,
e — płetwa ogonowa
Po tak zbudowanym ciele woda spływa bez oporu. Pomocne są
w tym także łuski dachówkowato ułożone i pokryte śluzem.
I Ryba pływa, poruszając płetwami.
JAK RYBY ODDYCHAJĄ?
Ryby doskonale czują się w wodzie i niezmordowanie pływają
niemal cały dzień. Woda otacza je ze wszystkich stron.
Człowiek także umie pływać, ale nurkować może zaledwie parę
minut. Pies, koń również potrafią pływać, muszą jednak przebywać
stale na lądzie.
Pod wodą człowiek i zwierzęta lądowe duszą się i toną. Ryba,
przeciwnie, dusi się i umiera, gdy ją wyjąć z wody.
Oli*
•J
20. Bór — to las iglasty
25
r
Ryba oddycha, pobierając tlen z powietrza znajdującego
się w wodzie.
rośliny wodne ryba odcedza
Ryba chwyta wodę otworem ustnym wraz z roślinami i zwierzę-
tami wodnymi. Te drobne zwierzęta i .
19. Głowa ryby (widoczne skrzela
po odcięciu części pokrywy skrze-
lowej). Strzałki wskazują kierunek
przepływu wody
i połyka. Równocześnie woda spływa do skrzeli i omywa je. Wtedy
to właśnie przedostaje się do skrzeli znajdujące się w wodzie powie-
trze. W skrzelach są naczynia krwionośne i do nich przenika z po-
wietrza tlen.
9.
1
7. Jakie rośliny całkowicie zanurzone w wodzie hodujemy w akwa-
rium ?
2. Jakie rośliny pływające po powierzchni wody przyniesiemy ze
stawu do naszego akwarium.'3
Jakie ryby żyjące w naszych wodach możemy hodować w akwarium ?
Która z naszych ryb opiekuje się młodymi P
Jakie jeszcze ryby można kupić do akwarium P
Przeczytaj na stronie 22 o dafniach. Może przyniesiesz w słoiku
trochę takiego żywego pokarmu dla ryb.
Przeczytaj na str. 63 nCo wydychamy*‘.
Do czego rybie służą skrzela P
Do czego rybie służą płetwy P
24
I
Wycieczka do lasu jest bardzo przyjemna. Może ona być także
i pożyteczna. Wtedy jednak musimy wiedzieć, po co idziemy do lasu.
Dlatego też konieczne jest ułożenie i zapisanie planu wycieczki.
W takim planie zapiszemy te czynności, których wykonanie zarówno
będzie rozrywką, jak i wiele nauczy. Dużo wiadomości o przyrodzie
można zdobyć na wycieczkach.
prawie stykają się ze sobą w górze. Do drzew tych należą:
one w skład zespołów roślinności leśnej, które nazywamy drzewo-
Będąc w lesie, możesz wykonać następujące czynności:
Nazbierasz grz\bów, ale tylko takich, które dobrze zna^ :
ldSZ> i wieS2
że me są trującc.
Zbierzesz szyszki sosen lub świerków z nasionami.
Zauważysz i zanotujesz:
jakie drzewa iglaste i liściaste rosną w tym lesie,
jakie krzewy są pod drzewami,
jakie tu rosną paprocie i mchy (porównaj je z rys. 30 i 31)
Zbierzesz nasiona drzew liściastych.
Przyjrzysz się i zanotujesz, jak zachowują się spotkane w ie ’
zwierzęta, na przykład: wiewiórka, jeż, pająk, dzięcioł.
Zauważysz i zanotujesz, co dzieje się w mrowisku.
• Zbierzesz kawałki kory uszkodzone przez kornika.
• Zmierzysz termometrem temperaturę: w głębi lasu, na polu
W LESIE
W upalny letni dzień w lesie jest chłodniej
jącej do lasu łące.
W f
z nich, najwyższą, stanowią drzewa iglaste i liściaste, których korony
prawie stykają się ze sobą w górze. Do drzew tych należą: sosna,
świerk, jodła, modrzew, brzoza, dąb, grab, wiąz i buk. Wchodzą
one w skład zespołów roślinności leśnej, które nazywamy drzewo-
stanami.
w upalny letni dzień w lesie jest chłodniej niż w polu. Jest tu
dużo cienia i więcej wilgoci. Inaczej też jest w lesie niż na przylega-
lesie wyróżnić można trzy główne warstwy roślin. Pierwszą
Z
Drugą warstwę roślinności: niższą, tak zwany podszyt leśny,
tworzą krzewy, jak na przykład: leszczyna, kalina, jałowiec, czarny
bez i inne.
Na trzecią warstwę, najniższą, tak zwane runo leśne, składa się
mnóstwo różnych roślin, jak poziomki, borówki, paprocie, mchy
i grzyby.
Wszystkie rośliny żyjące w lesie
są od siebie zależne.
Jak bardzo są zależne od siebie wszystkie rośliny lasu, najlepiej
zauważyć można tam, gdzie wycięto wysokie drzewa, czyli na porę-
bie. Po krótkim czasie giną tu wszystkie inne rośliny leśne, które
były pod drzewami.
Bywa jednak i tak, że z nasion rozsianych przedtem przez stare
drzewa lub przyniesionych przez wiatr zaczyna na porębie wyrastać
młody las. Nazywamy go lasem z samosiewu.
Lasy, w których obok drzew iglastych rosną drzewca liściaste,
nazywamy lasami mieszanymi.
W Polsce mamy przewagę lasów iglastych.
Opadające w jesieni liście, zeschłe gałązki, obumierające z na-
dejściem późnej jesieni zioła — mają w życiu lasu ogromne znaczenie.
Tworzą one ściółkę.
Ze ściółki powstaje wa-
żny składnik gleby lasu
' — próchnica.
Ponieważ próchnica użyź-
nia glebę, nie należy wygra-
biać i zabierać ściółki z lasu.
21. Las mieszany
It PR Z FU A 1GL AST I
r prarMatme * »uchych miej«c*ch la*u Częfc •
ŁArrrw * »emię. cię^ za* rozrwta m< pł\tko cm
t** ł cnt*'* ło wodę z rrnpułzczonymj w mej składni
At«*a r*n>e ^bko. stopniowo tracąc dolne gałęzie 2.\ ,e
ra M Piert je, |M wnukły i wywki. wówczas gd> drzeuu
nwwi w iroc obok wcbłc, czyli w zwarciu.
r •wmoi na tkuni la^u lub na porębie ma koronę rozłożystą
Sosna rosnąca samotnie na wybrze-
żu marskim wygląda inaczej. Pień
takiej aosny jest niski, a korona od
stale umiejących od morza silnych wia-
trów wygięta jest w jednym kierun-
ku i przypomina chorągiew
Lasy sosnowe rosną w całej Polsce.
ŚWIERK
Suierk może rosnąc nawet na cen-
kiej warstwie gleby poKt\wające.i skah.
mu*u ona jednak zawierać dużo wili*<xi
Laty świerkowe ro^rą u n.ts hardz
uxę>!o u górach
Pień i gałęzie młodego świerka m
całe okry te igłami Pieó starego świef
ka juz ich me ma Utracił przy
dolne gałęzir. jewł smukły i
Suierk nu ładne, duże, iwmjm w
Ze świerkowych tiytaek wypadają nxuoru. Wyrnana i ruch
młode świerki.
MODRZEW
Modrzew to jedno z piękniejszych drzew iglastych. > rrK*kuh.
zielonych igłach.
maju
W
Modrzew to drzewo iglaste, zrzucające na nnx
24. Brzozy
rozwijających się najwcześniej na
1. Jakie znasz drzewa liś-
ciaste rosnące w lesie?
2. Jakie znasz krzewy leś-
ne?
Jest to drzewo liściaste. Ro-
śnie nawet na bardzo lichej
piaszczystej glebie, jeśli tylko
jest w niej dostateczna ilość
wilgoci.
Brzoza żyje do 120 lat,
i może wyrastać do 20 metrów
wysokości. Rośnie ona szybko
i zagłusza inne drzewa znaj-
dujące się w jej sąsiedztwie.
Brzoza jest jednym z drzew
wiosnę. Kora jej w dole jest zazwyczaj ciemna i spękana, górą zaś
biała i lśniąca.
*•
«
OLSZA
To liściaste drzewo rośnie w miejscach podmokłych, na trzęsa-
wiskach, nad jeziorami, stawami, rzekami i rowami. Olszę nazywamy
też olchą. Lasy olszowe, czyli tak
zwane olszyny wysiewają się naj-
częściej same.
Olsza także może wyrastać
w bardzo wysokie drzewo.
DĄB
Dąb jest bardzo cennym drze-
wem liściastym. Rośnie on prze-
ważnie w lasach mieszanych na
terenie całego kraju. Lasy dębo-
we, tak zwane dąbrowy, zacho-
wały się w środkowej i południo-
wej Polsce.
Dąb wymaga dużo światła
i dobrej gleby.
26. Gałązka olszy
Dąb żyje ponad 1000 lat.
W porównaniu z innymi drze-
wami dąb rośnie powoli. Szybszy
wzrost dębu zaczyna się dopiero
w dziesiątym roku życia.
Dąb zakwita i wydaje żołę-
dzie po raz pierwszy, mając 60 —
—70 lat. Należy do drzew o wiel-
kich rozmiarach.
27. Gałązka dębu z żołędziami
31
KRZEWY LEŚNE
Polecenia
7. Zauważ, czy ptaki zjadają niby-
-jagody jałowca.
2. Przyjrzyj się, w jaki sposób wie-
wiórka rozłupuje orzechy laskowe.
3. Dowiedz się, do czego używane są
owoce bzu czarnego.
JAŁOWIEC
Jałowiec to krzew iglasty, nastroszony
od wierzchołka aż do ziemi mnóstwem ko-
lących krótkich igieł. Wśród igieł znaj-
dują się liczne małe niby-jagody. Począt-
kowo są one zielone, a następnie stają się
fioletowoczame, z wyglądu podobne nieco
do czarnych jagód.
Jałowiec może rosnąć na suchych pia-
szczystych glebach,a jego niby-jagód uży-
wa się w lecznictwie.
28. Gałązka jałowca z niby
-jagodami
LESZCZYNA
Znamy wszyscy krzewy leszczyny i lubimy orzechy laskowe —
owoce .leszczyny. Lubimy je nie tylko my, ale i wiewiórki. Rozłupują
zębami twarde orzechy
one
i zjadają znajdujące się we-
wnątrz nasienie.
Często wiewiórki gubią las-
kowe orzechy i w ten sposób
przyczyniają się do rozsiewania
tego krzewu.
32
29. Gałązka leszczyny
(2)
dziki bez koralowy
Jest to krzew spotykany często w lasach górskich. Owoce bzu
koralowego są czerwone. Grona tych owoców zwisają jesienią z ga-
łązek krzewu, jak pęczki korali.
Bez koralowy jest spokrewniony ze spotykanym wszędzie u nas
bzem lekarskim, mającym owoce koloru czarnego. Owoce te uży-
wane są w lecznictwie.
^13 RUNO LEŚNE
Wśród roślin runa leśnego najokazalej wyglądają paprocie.
Dużo tu jest także różnych mchów i grzybów. Jednak najbardziej
znane rośliny runa leśnego to poziomki, borówki czarne (czarne
jagody) i borówki brusznice o jagodach czerwonych. Owoce tych
małych krzewinek zbiera się często po lasach. Są one smaczne. Jadamy
je chętnie surowe, a także robi się z nich konfitury, dżemy i *oki.
PAPROĆ
Zadanie 2. Znajdź liść paproci ze skupieniami zarodni. Połóż go
na białej kartce papieru. Zauważ, czy po pewnym czasie na kartkę
papieru wysypią się z zarodni zarodniki.
Na terenie całej Polski rosną w lasach: paproć orlica i narecznica.
Orlicę często spotykamy w naszych lasach. Z podziemnej jej
części (z kłącza) wyrasta tylko jeden liść. Bywa on ponad metr wysoki.
Narecznica ma wiele ładnych liści wyrastających z kłącza, z kształtu
przypominających pióra.
Na spodzie liści paproci widzimy małe grudki — zarodnie. Są
one zielone, a po pewnym czasie brunatnieją. Pod koniec lata wysy-
pują się z nich zarodniki. Wiatr roznosi je po całym lesie.
Z zarodników wyrastają nowe młode paprocie.
MECH PŁONNIK
Zadanie 3 Zdejmij z puszki płonnika czepek, obejrzyj wieczko
i wysyp na kartkę papieru zarodniki.
W runie leśnym, jak już wiecie, jest wiele odmian mchów. Jest
tu także mech płonnik. Maleńkie jego listki przylegają szczelnie do
łodyżki. Roślina ta nie ma korzeni, lecz chwytniki, którymi umoco-
wuje się w ziemi i pobiera wodę z rozpuszczonymi w niej składnikami
pokarmowymi.
31. Mech płonnik
Na szczycie łodyżek mchu płonnika znajdują
się puszki. Z puszek wysypuje się drobny bru-
natny pył. Są to zarodniki.
Z zarodników rozwiną się nowe młode
płonniki.
Mchy zatrzymują wiele wilgoci. Woda z opa-
dów zatrzymywana jest również i przez inne
rośliny runa leśnego, a także przez podszyt
i drzewa. Zwłaszcza lasy w górach są potężną
zaporą przeciwpowodziową.
Każdego roku dolne listki mchów i innych
roślin runa leśnego brunatnieją i opadają na zie-
mię.
Z obumierających
mchów i innych roślin powstaje
mca.
W runie leśnym jest także dużo różnych grzybów.
34
14 GRZYBY JADALNE I TROJĄCE
Pytania
7. Jakie grzyby jadalne rosną w pobliskim lesie?
2. Które z grzybów podanych na rysunkach są Ci znane ?
Jesień — to czas grzybobrania. Trzeba jednak umieć zbierać
grzyby. Nie wycinamy nigdy grzybów nożem. Trzymając grzyb za
trzon, wykręcamy go ze ściółki. Uwa-
żamy przy tym, żeby nie oberwać mu
kapelusza. W ten sposób wyjmujemy
grzyb ze ściółki nie zostawiając w niej
ani kawałka trzonu.
Warto zajrzeć do ściółki w tym
miejscu, gdzie wyrósł trzon z kapelu-
szem. Zobaczymy wtedy, że do trzonu
dochodzą ze wszystkich stron cien-
kie, białawe, splątane niteczki. Jest to
grzybnia.
Grzyby powinniśmy zbierać tak,
aby. nie niszczyć grzybni.
Z grzybni wyrastają: borowiki, ko-
żlaki, maślaki. Mają one cały spód
kapelusza zbudowany z cienkich ru-
reczek.
32. Grzyb borowik: a — grzyb-
nia, b — trzon, c — kapelusz
Z grzybni wyrastają także: rydze, surojadki, kurki, gąski, pie-
czarki. Mają one na spodzie kapelusza cienkie blaszki.
Są to tak zwane grzyby kapeluszowe.
Musimy nauczyć się rozpoznawać grzyby jadalne. Przyda nam
się to podczas grzybobrania.
Zdarzają się często bardzo ciężkie zatrucia grzybami niejadalnymi.
Kończą się one nawet śmiercią.
35
33. Grzyby jadalne
pieczarka, b — rydz, c — maślak, d — kurka
e — surojadka
Spośród grzybów trujących najbardziej niebezpieczny jest mu-
chomor.
Grzyby trujące podobnie jak i jadalne są także potrzebne w lesie.
Współżyją one tu z wieloma roślinami.
Źle zatem robią ci, co niszczą grzyby niejadalne.
JESZCZE O GRZYBACH
Pytania
7. Jakie jeszcze znasz grzyby?
2. Na jakim drzewie widzieliście hubę ?
Purchawka to także grzyb.
Znamy ją wszyscy. Każdy naciskał pal-
cami dojrzałą purchawkę. Ten wyglądający
jak woreczek grzyb pęka wtedy i wysypuje się
z niego zielonkawobrunatny pył. Są to właś-
nie zarodniki purchawki. Z zarodników po-
wstają nowe młode purchawki.
35. Purchawka
Wszystkie grzyby rozmnażają się przy pomocy zarodników.
Czasami na drzewach w lesie żyje
grzyb zwany hubą. Huba jest twarda
i trudno oderwać ją od drzewa, tak moc-
no wrośnięta jest w pień. Wygląda ona
jak półeczka przyczepiona do pnia. Zba-
dano, że huba żywi się sokami tego drze-
wa, na którym wyrasta. Zdarza się czę-
sto, że takie drzewo przestaje rosnąć i po-
woli zamiera.
Wszystkie grzyby, które rosną
w ściółce leśnej, żywią się szczą-
tkami obumarłych roślin. Grzyb
— huba pochłania soki z żywe-
go drzewa.
37
38
1. Na jakich glebach rosną olszyny ?
2. Jakie lasy rosną na glebach piaszczystych ?
3, Co to jest las mieszany ?
4, Jakich lasów jest w Polsce najwięcej ?
5. Co nazywamy drzewostanem ?
6. Jakie znasz rośliny wchodzące w skład runa leśnego ?
7. Na jakich roślinach widziałeś zarodniki?
8. Z czego składa się ściółka leśna ?
9. Dlaczego ściółki nie należy wywozić z lasu ?
10. Jak wygląda grzybnia?
11. Jak wyglądają zarodniki purchawki?
Pytania
7. Co wiesz o wiewiórce?
2. Gdzie wiewiórka mieszka i jak się porusza ?
3. Jak wiewiórki spędzają zimę?
Wiewiórkę możemy zobaczyć w lesie, jak skacze z gałęzi na
gałąź i z drzewa na drzewo.
Mierzono długość skoków wiewiórki. Okazało się, że skacze ona
często na odległość 4—5 metrów.
Przy tych wspaniałych skokach puszysty ogon służy wiewiórce
za ster i spadochron. Wykonanie skoków ułatwia jej to, że ma ona
tylne nogi dłuższe niż przednie. Będąc w ciągłym ruchu, wiewiórka
przeszukuje drzewa i krzewy.
Ulubionym jej pokarmejn są nasiona ukryte w szyszkach drzew
iglastych, a także orzechy leszczyny.
Widzimy nieraz wiewiórkę, jak siedząc na gałęzi trzyma w przeć
nich łapkach szyszkę i odgryza z niej łuskę po łusce, zjadając nasiona
znajdujące się pomiędzy nimi. Niekiedy też widzimy wiewiórkę
trzymającą laskowy orzech i rozłupującą jego twardą skorupę Prze(^
37. Wiewiórka
nimi zębami — siekaczami. Z pękniętej łupiny można już łatwo wy-
dostać smaczne nasienie.
Jesienią, gdy w lesie jest dużo owoców, wiewiórka składa sobie
w dziuplach drzew zapasy na zimę.
W czerwcu rodzą się małe wiewiórki. Są one po urodzeniu ślepe
i niedołężne. Bezpiecznie jest jednak w gnieździe zbudowanym wy-
soko na drzewie. Gniazdo budują wiewiórki z gałązek i mchu.
Wkrótce młode wiewiórki zaczynają pod opieką rodziców uganiać
po drzewach i szukać pożywienia.
SARNA
Pytania i polecenia
7. Co wiesz o sarnie?
2. Jak sarny spędzają zimę?
3. Dowiedz się, na czym polega ochrona sarn.
Spotkana w lesie sarna przygląda się nam przez chwilę i szybko
ucieka, kryjąc się w gąszczu drzew i krzewów. Jest ona bardzo pło-
chliwa.
Sarny można spotkać w lesie po dwie lub trzy. Zazwyczaj trzymają
się one małymi stadkami.
39
I i
tedy do ludzi i Bierze
zwierzęta o zgrabnych głowach, pięknych
Te kształtne, ładne
oczach i smukłych wysokich nogach biegają szybko i zręcznie po-
ruszają się >vśród drzew. •
Sarny są roślinożerne. W lecie zdobywają bez trudu pożywienie,
którego w lesie jest pod dostatkiem. Jednak w zimie trudno jest
sarnom odkopać spod śniegu zeschnięte zeszłoroczne rośliny. Wtedy
leśnicy ratują zwierzęta przed głodem. Ustawiają oni w lesie karm-
niki, kładą do nich siano i sypią ziarno zbóż.
Sarny zmieniają kolor sierści w zależności od pory roku. W lecie
sierść ich jest rdzawa, w zimie — popielatoszara.
u
Sarny żywią się w lesie ziołami, jagodami, grzyba mb
a także podziemnymi częściami niektórych roślin.
Sarnę możnć oswoić. Przyzwyczaja się ona w
pokarm z ręki.
40
Pytanie
Czym różni się dzik od świni domowej ?
Dzik żyje w najbardziej niedostępnych gąszczach lasu. Tu spędza
on dzień, ukryty w legowisku wyłożonym gałązkami i wysłanym
mchem i liśćmi. Nocą wychodzi na żer.
Młode dziki trzymają się stadami. Stare dziki zwane odyńcami
lubią chodzić samotnie. Dla człowieka są niebezpieczne. Sterczące
kły dzika stanowią groźną broń tego zwierzęcia.
Dzik miewa około 2 metrów długości, waży zaś około 200 kg.
Dzik spokrewniony jest z naszą świnią domową. Prosięta dzika
są pasiaste. Matka opiekuje się swymi dziećmi, karmi je, oprowadza
po lesie i broni w razie niebezpieczeństwa.
39. Młode dziki z matką i Świnia domowa
41
16 JESZCZE O ZWIERZĘTACH LASU
Pytania i polecenia
7. Co wiesz o wilku?
2. Porównaj wygląd wilka z wyglądem psów (rys, 40 i 41).
3. Jakie znasz opowiadania o niedźwiedziach?
WILK
Podczas zimy zgłodniałe wilki wychodzą z lasu. Zwykle zakradają
się one nocą pod osiedla ludzkie i porywają z wiejskich zagród owce,
świnie i cielęta. W lesie polują na różne zwierzęta. Od czasu do czasu
zjadają także i rośliny.
Wilk ma w paszczy mocne kły i zęby trzonowe, którymi z łatwością
łamie kości złapanych zwierząt. Jest to zwierzę silne i niebezpieczne
nawet dla człowieka.
Oczy wilka świecą w ciemnościach jak płomyki. Sierść jego pod-
czas zimy jest szarosiwa, puszysta i gęsta. Z budowy i wyglądu wilk
40. Wilk
przypomina psa, który jest z nim spokrewniony. Najbardziej podobne
do wilka są owczarki niemieckie. Trudno byłoby jednak znaleźć podo-
bieństwo między wilkiem a bokserem, wyżłem lub dobermanem.
Niedźwiedź żyje u nas w trudno dostępnych górskich lasach,
np. w tatrzańskich. Jednak bardzo rzadko można go spotkać. Niedź-
wiedź jest dużym zwierzęciem. Miewa on około 2 m długości,
a
43
42
42. Niedźwiedź
Niedźwiedź żywi się
zarówno roślinami, jak
i mięsem. Chętnie zjada
żołędzie, maliny i inne
owoce, lubi także bardzo
miód, ale nie gardzi ry-
bami, żabami i niektóry-
mi ssakami. Stare niedź-
wiedzie, gdy im głód do-
kuczy, porywają góralom
owce. Są niekiedy niebez-
pieczne również dla czło-
wieka.
Niedźwiedź chodzi
zręcznie po drzewach,
stając swobodnie na gru-
bych gałęziach.
Przed zimą niedź-
wiedź ściele sobie legowi-
sko z mchu i liści i za-
pada w zimowy sen.
Pod koniec zimy ro-
dzą się w legowisku małe
niedźwiadki. Niedźwie-
dzica przez długi czas
opiekuje się troskliwie
małymi, uczy je, jak żyć
w lesie i jak zdobywać
pożywienie.
Niedźwiedź jest zwierzęciem podlegającym ochronie.
Pytania
7* Jakie zwierzęta widziałeś w lesie ?
2. Czym żywi się wiewiórka?
d. Jak leśnicy pomagają zwierzętom przetrwać zimę?
d. Dlaczego o wilku mówi się, że jest drapieżny?
d. Jak niedźwiedź spędza zimę ?
44
17
korniki i dzięcioły
Polecenie
-4
Porównaj z rys. 43, jak wyglądają korytarze wygryzione przez kor-
nika na oglądanym kawałku kory.
Kornik to groźny wróg naszych la-
vsów. Wgryza się on pod korę drzew i tu
żeruje. Samiczka żłobi pod korą chodnik
i w odstępach składa w nim jajeczka.
Z jajeczek wylęgają się larwy.
Każda larwa zjada drewno tego drze-
wa, na którym się wylęgła. Żłobi ona
pod korą korytarze.
Są korniki, które żyją tylko na drze-
wach iglastych, a inne osiedlają się na
drzewach liściastych. Chodniki korni-
ków widujemy najczęściej na kawałkach
kory oderwanych z takiego opanowanego
przez nie drzewa.
Na rysunku 43 widać chodnik wyżłobiony przez samiczkę-matkę,
a także chodniki wygryzione przez wylęgające się z jaj larwy kornika.
Po pewnym czasie larwy przestają jeść i zamieniają się w po-
czwarki, a następnie w młode korniki. Wychodzą one na zewnątrz
przez otwory wylotowe, które widać na powierzchni kory drzew.
Na rysunku 43 widzimy też kornika w powiększeniu. Prawdziwe
jego wymiary wahają się od 3 do 8 mm. Kreseczką podaną obok
oznaczono średnią wielkość kornika.
Młody kornik wyfruwa spod kory i atakuje nowe drzewa leśne.
Drzewa opanowane przez korniki stopniowo marnieją
i zamierają.
l~___. ________________________ ___ ______ - -- -— - — » —...
* Postrachem korników są dzięcioły.
Dzięcioł opukuje drzewo i po odgłosie poznaje, w którym miejscu
pod korą żerują korniki. Pod mocnymi uderzeniami dzioba odpry-
45
skują kawałki kory i powstają w niej szczeliny. Wtedy dzięcioł ie,
kiem wydobywa spod kory larwy i poczwarki kornika. Zjada także
dorosłe owady. ‘
Dzięcioły są sprzymierzeńcami człowieka w zwalczaniu
kornika i innych owadów — szkodników lasu.
18 W MROWISKU
Pytania
polecenia
1. Co wiesz o mrówkach?
2. Co znaczy powiedzenie ,,pracowity jak mrówka"?
3. Gdy będziesz w lesie, zbadaj, z czego zbudowane są mrowiska.
4. Zauważ, jak dużo jest otworów w mrowisku i gdzie się one znaj-
dują.
5. Zauważ, jak od mrowiska rozchodzą się drogi mrówek.
6. Przyjrzyj się podczas wycieczki, jakie prace wykonują mrówki.
7. Przyjrzyj się, czy wszystkie mrówki wyglądają jednakowo.
Podczas wycieczki do lasu spotkasz mrowisko. Możesz wtedy
przyjrzeć się, jak mrówki żyją.
Nie rozgrzebuj mrowiska. Odbudowanie go z powrotem
i naprawa uszkodzeń to wielki trud dla tych małych owadów.
Mrówki mają zaledwie 5 do 8 milimetrów długości.
W mrowisku bywa jedna, a niekiedy nawet kilka matek. Wszystkie
mrówki w mrowisku to ich dzieci.
Różnice w budowie ciała mrówek łatwo jest zauważyć: robotnice
nie mają skrzydeł, samiczki zaś i samczyki mają skrzydełka ty o
przez krótki czas, wtedy to unoszą się w powietrzu. Jest to ich ot
godowy. Trwa on krótko i mrówki opadają znów na ziemię. Po t im
locie godowym umierają wszystkie samczyki i część samiczek. oW
mrowiska zakładają te samiczki,, które ocaleją.
46
Z ŻYCIA MRÓWEK
Wielu ludzi badało życie
mrówek. Wiemy więc o mrów-
kach dużo interesujących rze-
czy.
W mrowisku bywa kilka,
a nawet kilkanaście tysięcy
mrówek.
Mrówki żywią się głównie
owadami. Niszczą przy tym
wiele owadów, szkodników la-
su. Odżywiają się także słod-
ką cieczą wydzielaną przez
mszyce.
Mrówka pomaga człowie-
kowi w walce ze szkodnikami
i dlatego mrowiska w Polsce
i na całym świecie są pod
ochroną.
Ul
Mrówka-matka składa jajeczka. Mrówki-robotnice wyko-
nują w mrowisku wszystkie czynności.
Są mrówki, które budują mrowiska w lasach, a są i takie, które
budują mrowiska na łąkach i na polach. Jedne mają mrowiska na
a b c
45. Mrówki: a — samiec, b — samica-matka,
c — robotnica
powierzchni ziemi, inne w głębi ziemi, a jeszcze inne w pniach sta-
rych, zmurszałych drzew.
Materiałem do budowy mrowiska są igły sosen lub świerków,
kawałki kory, gałązki, drewienka. Wszystko to jest zlepione grudkami
ziemi.
Do każdego mrowiska prowadzą liczne wejścia.
Wewnątrz mrowiska znajdują się korytarze. Rozgałęziają się
one i krzyżują. Ściany tych korytarzy są tak obmurowane, że nie
zawalą się nawet przy tak dużym ruchu, jaki jest w mrowisku.
Miejscami korytarze rozszerzają się, tworząc komory. W komo-
rach na piętrze dolnym znajdują się mrówcze poczwarki, a na
piętrach środkowych i górnych — mrówcze larwy/ Po pewnym
czasie z nieruchomych poczwarek wykluwają się samiczki, samczyki
i robotnice.
Jajami, larwami i poczwarkami opiekują się robotnice. Po wy-
lęgnięciu się larwy z jajeczka zostaje ona przeniesiona do głębszych
korytarzy mrowiska. Białe kokony z zamkniętą wewnątrz poczwarką
robotnice wynoszą często w pogodne dni na powierzchnię mrowiska.
48 (3)
nywac
Mrówka-robotnica jest zgrabna, silna i zaradna. Musi ona poko-
z wiele trudności. Obserwując mrowisko, widzimy jak jedna
z mrówek dźwiga igłę sosnową, inna ciągnie jakąś martwą gąsienice
a jeszcze inna drewienko. Wszystko to zawadza o rośliny. Mrówki
zmieniają położenie ciała, chwytając ciężar z różnych stron ciągną
go, to znów popychają. Dzieje się to dopóty, dopóki trudność nie
zostanie pokonana.
Robotnice są bardzo wytrwałe i pracowite. Znoszą budulec
na mrowisko, budują korytarze, pełnią straż przy wej-
ściach, opiekują się jajeczkami, larwami i poczwarkami,
znoszą pokarm i karmią młode mrówki.
Pytania i polecenia
7. Jakie znasz owady szkodniki ?
2, Na jakim drzewie widziałeś korytarze wydrążone przez kornika ?
3. W jaki sposób powstają w korze korytarze kornika?
4. Dlaczego kornika uważamy za szkodnika lasów?
5. Dlaczego dzięcioła nazywamy sprzymierzeńcem człowieka?
6, W jaki sposób dzięcioł poluje na korniki ?
7. Dowiedz się, jakim pokarmem należy dokarmiać różne ptaki.
8. Z czego mrówki budują mrowiska?
9. Jakie prace wykonują mrówki w mrowisku, a jakie poza mro-
wiskiem ?
10. Które mrówki mają skrzydła i kiedy?
19 JAK ZWIERZĘTA SPĘDZAJĄ ZIMĘ?
Pytania
7. Co wiesz o ptakach spędzających u nas zimę?
2. Jak człowiek pomaga zwierzętom przetrwać zimę?
Już w sierpniu niektóre ptaki zaczynają odlatywać do ciepłych
krajów.
4 — Przyroda dla kl. IV 49
zimna
dla zwierząt do
7. Jaki pożytek mamy z lasów?
2. Co w Twoim mieszkaniu pochodzi z lasu?
one gęstym puszystym futrem, które chroni je od
odrętwieniu bez pożywienia do wiosny
szystkie wejścia do
Podczas zimy dokarmiamy ptaki. Moź
przy domu albo w lesie w zawieszan
Za dawnych czasów cały nasz kraj pokrywały olbrzymie puszcze
Ale człowiek przez wieki karczował te lasy i zamieniał je w poić
uprawne. Musiał on uprawiać rośliny dla siebie
mowych.
7. Jak pomagasz ptakom w przetrwaniu zimy?
2. Czym karmisz sikory ?
3. Czy widziałeś gila i jemiołuszkę ? Jak one wyglądają ?
4. Czy widziałeś w lesie paśniki dla sarn ? Jak one wyglądają
Co roku, pod koniec lata
i jesienią, kiedy jest coraz
zimniej i trudniej o poży-
wienie, opuszczają nas wszy-
stkie ptaki przelotne. Odla-
tują zatem słowiki, jaskół-
ki, szpaki, skowronki.
Wiosną znów do nas
powrócą.
Pozostają u nas przez
całą zimę sikory, dzięcio-
ły, kowaliki
północy przylatują i zi
mują u nas gile i jemio
łuszki.
Jeż buduje kopczyk z mchu i liści. Będzie spał w nim przez
4 miesiące.
Wiewiórki kryją się w dziuplach drzew. W pogodne słoneczne
dni wychodzą na zewnątrz, aby pożywić się schowanymi na czas
zimy zapasami, po czym znów wchodzą do swych kryjówek.
Niedźwiedź ma pod skórą spory zapas tłuszczu na czas zimowej
głodówki. Ściele on sobie legowisko i zapada w sen zimowy. Od czasu
do czasu budzi się, ale znów zasypia. Na przedwiośniu rodzą się
małe misie.
Świstak żyjący w górach kopie głęboką obszerną norę, w której
przesypia zimę cała rodzina.
Sarny, lisy, zające podczas zimy muszą zdobywać pożywienie.
Porastają
Mrówki przetrwają
w korytarzach mrowiska. Pozamykały one
niego i nie wychodzą poza obręb swego kopca
Zwierzęta
Lasy mają wielki wpływ na
opadów, na temperaturę i na wilgotność
7. W jaki sposób ochraniasz
rosnący w pobliżu las?
2. Zbierz nasiona drzew iglas-
tych. Zbierz nasiona drzew
liściastych. Możesz je zasiąć
i obejrzeć, jak one kiełkują.
3. Zbierz noszona krzewów
leśnych.
Z lasu mamy bardzo wiele korzyści.
Papier wyrabiany w fabrykach papieru pochodzi z drewna
świerków, sosen, topoli, osik.
Do wyrobu mydeł, lakierów, past, farb i wielu lekarstw uży-
wane są produkty otrzymywane z żywicy, wyciekającej z drzew
iglastych.
Do garbowania skór używa się kory dębów.
Smołę i terpentynę otrzymuje się z drewna, zwęglonego bez
dostępu powietrza.
Jagody, poziomki, j
i inne owoce zbieramy
sie. Czarne borówki wywozimy
za granicę.
Grzybów także dostarcza
nam las. Suszone grzyby wywo-
zimy w dużych ilościach
nicę.
Drewno budowlane
łowe czerpiemy z lasu.
Ponadto z drewna
meble, podkłady kolejowe, łodzie
promy
pałki, klepki do beczek, styli-
ska do siekier, trzonki do grabi
i łopat i wiele innych przedmio-
tów”.
ale okazuje
me nadają się pod
na nieużytkach, sadzi się lasy.
się, ze
uprawę roślin pokarmowych, to znaczy
Sadzi się je także na glebach podmokłych, bagnistych, a nawet na lot-
nych wydmach piaszczystych.
Wielkie znaczenie lasów polega między innymi na tym, że:
• osłaniają one pola uprawne od wiatrów,
• zapobiegają powodziom, gdyż więcej niż połowa wody z opadów
wsiąka w ściółkę leśną,
• pod osłoną lasu śnieg topnieje powoli i woda do rzek
gwałtownie,
• regulują wilgotność powietrza,
• chronią rośliny uprawne przed zasypaniem przez lotne piaski
unoszone przez wiatr,
• chronią i żywią ssaki leśne, ptaki i owady.
W lesie współżyją i wywierają nawzajem na siebie wpływ różne
rośliny leśne i zwierzęta.
48. Kiełkowanie kasz-
tanowca i klonu:
a — kasztanowiec
b — klon
4. Wysiej jesienią na zagonku „noski" klonu i kasztany. Zauważ,
czy kiełkują i rosną one tak, jak to widać na rysunku 48.
5. Zbierz nasiona jadane chętnie zimą przez sikory i inne ptaki.
Jesienią co roku olbrzymia ilość nasion, drzew, krzewów i runa
leśnego dojrzewa i opada na ziemię. Wiatr i zwierzęta roznoszą te
nasiona. Zaledwie jednak część ich upadnie tam, gdzie mogą one
skiełkować. Tylko z nielicznych nasion wyrosną duże drzewa.
Zazwyczaj nię czekamy na to, aby las sam się zasiewał. Zbieramy
nasiona drzew i krzewów, przy tym nasiona największe, najdorod-
niejsze, po to, żeby je wysiać w szkółkach leśnych. Taką szkółkę
zakładają w lesie leśnicy. Tu sieją oni zebrane nasiona drzew i krzewów
leśnych i opiekują się młodymi roślinami.
znaczone pod las.
Dużo drzew sadzi się obecnie na nieużytkach. Wiadomo na
przykład, że na piaszczystych wydmach nie będą nam plonowały
zboża, ale wyrośnie sosnowy las.
Nawet na piaskach ruchomych sadzą leśnicy sosny. Sosna umacnia
piaski, na skutek czego przestają one wędrować.
W Dzień Lasu w całym kraju leśnicy i młodzież szkolna
sadzą drzewa.
Leśnicy sadzą lasy od marca do połowy maja. Drzewa sadzone
w tym czasie nie chorują i dobrze rosną.
Długo trzeba czekać, zanim z nasion wyrosną małe drzewka,
a następnie stary, gęsty las.
ZGADNIJ!
Obejrzyj rys. 49. Nazwij to, co
jest na tym rysunku i napisz w ze-
szycie 3 zdania o jednej z tych roś-
lin lub o którymś z tych zwierząt
czy przedmiotów. Możesz pomagać
sobie podręcznikiem.
*
tl
i?
z przyrody
wszyscy staramy się chronić je przed mszczeniem.
Leśnicy wycinają drzewa najsłabsze i chore oraz drzewostany
przeznaczone do wyrębu. Sadzą oni nie tylko tyle drzew, ile ich w lasach
ubyło, ale jeszcze znacznie więcej. W ten sposób co roku przybywa
nam drzew, czyli zwiększa się zalesienie kraju.
Uczniowie wszystkich szkół biorą udział w ochronie lasów.
Przyczyniasz się do ochrony lasu, stosując się do podanych wska-
II. Zajęcia
nieożywionej
n*e wchodź tam, gdzie umieszczono tablicę: Nowe zalesienie
— Wstęp wzbroniony,
• chodź po lesie uważnie, aby nie deptać młodych drzewek,
(nie rozpalai ognisk ani w lesie, ani blisko lasu,
nie łam gałęzi,
n>e płosz leśnych zwierząt,
nie rózgi zebuj mrowisk,
opiekuj się ptakami.
nie wygrabiaj ściółki leśnej,
pomagaj w sadzeniu drzew,
przypominaj innym o konieczności ochrony lasu.
WOKÓŁ Nas
Odwróć szklankę dnem do
góry i zanurzaj ją w wo-
znajdowało się pływające
po wodzie drewienko.
Przyjrzyj się, co dzieje się
z drewienkiem i zauważ,
czy woda weszła do szklan-
PRZYRODA NIEOŻYWIONA
Otwieramy okna, żeby do klasy weszło świeże powietrze Nie
kiedy mówimy, ze na dworze jest przyjemne, ciepłe powietrze k
dy indziej znów, że powietrze jest zimne. ’
Zbadano, że powietrze jest nad ziemią, w glebie i w wodzie
1 o zewsząd otaczające nas powietrze musi jednak zajmować
W glebie i w wodzie.
. , c ., . . - — zajmować pewna
przestrzeń. Spróbujmy się o tym przekonać.
Przygotuj: szklany słoik, szklankę i drewienko.
Nalej do słoika trochę wody, tak żeby zajęła trzecią część słoika.
Na powierzchnię wody znajdującej się w słoiku połóż małe dre-
wienko.
50. W szklance jest powietrze
Drewienko pływające p >
powierzchni wskazuje na po
ziom wody, która tylko w ma
łej ilości wejdzie do szklanki.
Woda nie może wypełnić ca-
łej szklanki, gdyż jest w ruej
powietrze.
Przygotuj: słoik i butelkę
(słoik musi być wyższy i szer-
szy od butelki).
• Nalej do słoika tyle wody,
żeby w niej mogła się za-
nurzyć cała butelka.
• Zanurz butelkę w wodzie
szyjką do góry. Otwór szyj-
ki musi być pod wodą.
• Zauważ, co się dzieje pod-
czas zanurzania.
Z otworu szyjki wylatują 51. W butelce jest powietrze
bańki powietrza, które zajmo-
wało miejsce w butelce. Na miejsce uchodzącego powietrza wcho-
dzi woda.
W ten sposób można się przekonać, że powietrze wypełnia
wolną przestrzeń.
Doświadczenia 4 i 5 powtórz w domu.
23 GŁÓWNE SKŁADNIKI POWIETRZA
Doświadczenie 6.
Przygotuj: litrową butelkę, dwa dopasowane do niej korki, świecz-
kę osadzoną na drucie.
• Przetknij drut jednym końcem przez korek, a na drugim końcu
drutu umocuj świeczkę.
• Zapal świeczkę i wsuń ją przez szyjkę do butelki. Zakorkuj tym
korkiem, w którym osadzony jest drut.
• Zauważ, jak długo pali się świeczka w zakorkowanej butelce.
• Wyjmij świeczkę, gdy zgaśnie i szybko zakorkuj butelkę drugim
korkiem.
• Zapal znów świeczkę. Odkorkuj butelkę i tak jak poprzednio
59
Przygotuj: dwie świeczki, szklankę, duży słój.
Zapaloną świeczkę nakryj szklanką. Zauważ, co dzieje się z p
mieniem świeczki.
52.
ceCo umieść Ją w butel_
. Co teraz stało się 2 2,
Paloną świeczką .
do butelki? ętą
Świeczka w zaknrt«
b«elee cej
Pah się przez dłuższy czas
a następnie gaśnie.
Wstawiona po raz drugi
do tej samej butelki zapalona
świeczka natychmiast gaśnie.
W butelce zużyła się część
powietrza, która podtrzymuje
palenie, a pozostała ta część,
która nie podtrzymuje palenia.
Składnik powietrza podtrzymujący palenie to tlen. Skład-
nik powietrza nie podtrzymujący palenia to azot. \
Stwierdzono, że w słoju mieszczącym 5 litrów powietrza jest
tylko 1 litr tlenu.
Widujemy niekiedy wielkie stalowe butle z tlenem. Z takiej
butli można przez kran wpuścić trochę tlenu do tej butelki, w której
robiliśmy doświadczenia ze świeczką. Gdybyśmy teraz do naszej
butelki z tlenem wsunęli świeczkę, to płomień zapalonej świeczki
rozbłysnąłby silnym blaskiem. Takie doświadczenie można jednak
robić tylko z pomocą dorosłych.
Głównymi składnikami powietrza są tlen i azot.
24
61
Równocześnie zapalo-
ną świeczkę nakiyj słojem.
Porównaj, która świeczka
pali się dłużej: pod szklan-
ką, czy pod słojem. Zdej-
mij słój i poruszając nim,
usuń gazy, które powstały
przy paleniu się pod nim
świeczki, czyli gazy spali-
nowe.
Teraz znów nakryj słojem
zapaloną świeczkę i gdy
płomień zacznie przygasać,
uchyl słoja i zauważ, jak na palenie się świeczki wpływa powie-
trze wchodzące z zewnątrz.
Unieś słój jeszcze wyżej i zauważ, jak wygląda teraz płomień
świeczki.
Jak bardzo ważne jest powietrze przy spalaniu się ciał, wiemy
z codziennych doświadczeń, np. gdy rozpalamy ogień w piecu
i otwieramy popielnik, żeby do drewek i węgla zwiększyć dopływ
powietrza. '
Nauczono się oddzielać tlen od azotu. Robi się to w fabrykach.
To właśnie z tych fabryk pochodzą te wielkie butle z tlenem.
53.
Tlen i azot to gazy bezbarwne, niewidoczne dla oka.
Wiemy już, że w skład powietrza wchodzą tlen i azot. Jest jeszcze
jeden składnik powietrza, nazwany dwutlenkiem węgla, o którego
obecności zaraz się dowiecie.
Przygotuj: syfon z wodą sodową, szklankę, butelkę z wodą wa-
pienną.
pęcherzyków bezbarwnego gazu ___
• Nalej z syfonu ćwierć szklanki wody sodowej Test
pęcherzyków bezbarwnego gazu - to właśnie dwutkn"?
• Do wody sodowej wlej trochę wody wapienn ' k Węgla'
zmieniło się w szklance. ej 1 zauważ, co
Dwutlenek węgla wraz z wodą wapienną wytwór, i
i po tym będziemy go już rozpoznawać w naszveh . y °sad
świadczeniach. st?pnych do-
Przyg°tuj. słoik, buteleczkę z wodą wapienną, drzazgę i świeczkę
Wodę wapienną możesz kupić w aptece. Możesz także przygoto
wac ją sam w następujący sposób. Wrzuca się trochę wapna gaszo-
nego do słoika i zalewa wodą. Potem miesza się je dobrze patykiem
zamyka słoik i czeka aż się płyn ustoi. Na dnie słoika osiądzie osad^
a nad nim będzie przezroczysty płyn. Zlej go ostrożnie do buteleczki'
W wodzie znajduje się rozpuszczone wapno, dlatego nazywa się ją
wodą wapienną.
• Wlej do słoika, w którym, jak już wiesz, jest powietrze, trochę
wody wapiennej.
• Zapal drzazgę i potrzymaj ją w słoiku kilka sekund.
• Wyjmij drzazgę, nakryj szybko słoik dłonią.
• Potrząśnij słoikiem tak, aby gazy spalinowe zmieszały się z wodą
wapienną.
• Obejrzyj, co się stało z wodą wapienną w słoiku i porównaj ją
z tą, którą masz w butelce.
• Wykonaj podobne doświadczenie ze świeczką.
Dwutlenek węgla wywołuje zmętnienie wody wapiennej.
Dwutlenek węgla wchodzi w skład gazów spalinowych
powstających przy spalaniu się drzazgi, świecy, wę
torfu, nafty, benzyny.
7* Z czego składa się powietrze?
2. 7 Który składnik powietrza podtrzymuje palenie.
3. Który składnik powietrza nie podtrzymuje palenia-
4. Kiedy powstają gazy spalinowe ?
5. W jaki sposób poznajemy, że w powietrzu znajduje się dwutle-
nek węgla?
6. Dlaczego świeczka przykryta dużym słojem pali się dłużej,
aniżeli przykryta małym słoikiem ?
CO WYDYCHAMY?
Doświadczenie 10.
Przygotuj: butelkę z wodą wapienną, słoik, słomkę lub szklaną
rurkę.
J
• Nalej do słoika trochę wody wapiennej.
• Do wody wapiennej znajdującej się w słoiku wydychaj przez
rurkę lub słomkę powietrze.
• Zauważ, co dzieje się z przezroczystą wodą wapienną. Porównaj
wodę wapienną w słoiku i w butelce.
Dwutlenek węgla powstaje przy oddychaniu. Znajduje
się on w powietrzu wydychanym.
W powietrzu wydychanym jest także trochę pary wodnej.
W każdej klasie, gdzie przebywa wielu uczniów, powietrze ^za-
wiera dużą ilość dwutlenku węgla. Dużo dwutlenku węgla jest także
w przepełnionym kinie lub teatrze.
63
55. Wietrzenie pokoju
Oddychanie takim powietrzem wywołać może ból głowy, zmę-
czenie, senność. Dlatego otwieramy w klasie okna lub wietrzymy
pomieszczenia, w których przebywa dużo ludzi. Wchodzi wtedy
świeże powietrze z małą ilością dwutlenku węgla.
; Wszystkie zwierzęta oddychają — to znaczy pobierają z po-
s wietrzą tlen, a wydychają dwutlenek węgla i parę wodną.
Ryby, jak już wiesz, pobierają tlen także z powietrza, ale znajdu-
jącego się w wodzie.
O tym, że w wodzie jest powietrze, wiesz już z lekcji 6. O tym,
że wydychasz parę wodną, przekonasz się, gdy chuchniesz na zimną
szybę. Szyba zmatowieje. To z pary wodnej powstały na szy
kropelki rosy.
Pytania i polecenia
7. Co powstaje przy paleniu ?
2. Co powstaje podczas oddychania ? • ta w cza
3, Przekonaj się, co osiada na szaliku, gdy osłaniasz nim
sie mrozu ?
4. Dlaczego wietrzymy mieszkanie?
(4)
64
56.
trzeba trzymać za
tylko dlatego, żeby
ale również dlatego,
Silny wiatr nie tylko podrywa
z ziemi kartki papieru, ale może
także połamać gałęzie drzew.
Niezbyt silńy wiatr unosi lata-
wiec i utrzymuje go długo w po-
wietrzu.
Latawiec
sznurek nie
nie „uciekł”,
żeby był odpowiednio nachylony
do kierunku wiatru. Gdy wiatru nie ma, latawiec nie wznosi się
w górę.
W otaczającym nas powietrzu widujemy fruwające ptaki i owady.
Przyglądamy się także nieraz, jak latają samoloty. Kursują one po-
między wielu miastami, krajami, a nawet częściami świata. Drogę
z Europy do Ameryki przebywa się statkiem w 5 do 11 dni. Samoloty
odrzutowe przelatują tę przestrzeń tylko w 8 godzin. Osiągają one
ogromną szybkość ponad 1000 km na godzinę. i
65
5 - Przyroda, dla kl. IV
Powietrze otaczające Ziemię nazwano atmosferą. ।
Loty powietrzne w atmosferze zaczęły się blisko 200 lat ten'
Wtedy po raz pierwszy uniósł się w powietrze balon. Powszechni
myślano, że lot człowieka w powietrzu jest niemożliwy. "
57. Pierwszy balon
Pierwszymi pasażerami balo-
nu były: kaczka, kogut i baran.
Po wielu próbach zaczęli latać
balonem ludzie.
Pierwszy balon zbudowany
był ze specjalnie sklejanego pa-
pieru. Umieszczono go nad roz-
palonym ogniskiem w ten spo-
sób, żeby nie spłonął, ale żeby
mogło doń wejść ogrzane po- '
wietrze. Balon uniósł się w górę,
wkrótce jednak spadł na ziemię,
gdy znajdujące się w nim powie-
trze ochłodziło się.
Z doświadczenia tego wynika,
że ogrzane powietrze jest lżej-
sze od zimnego. •
Po upływie pewnego czasu
przekonano się, że lepiej jest wy-
pełniać balony innymi gazami, lżejszymi od powietrza, np. helem.
Powłoki balonów wykonywano z cienkiego jedwabiu.
POWIETRZE STAWIA OPÓR
Doświadczenie 11.
Przygotuj dwie jednakowe kartki papieru. Zrób latawiec. Zrób
spadochron z chusteczki obciążonej kamieniem.
• Jedną kartkę papieru zgnieć na kulkę, a drugą pozostaw nie zmiętą-
Zrzuć obydwie równocześnie z okna. Zauważ, co spada prędzej.
kulka papierowa czy kartka papieru?
• Puszczając latawiec, zauważ, czy duży opór stawia mu powietrze.
66
• Rzuć spadochron zrobiony
z chusteczki i zauważ, dzię-
ki czemu spada on na zie-
mię powoli.
Powietrze stawia opór
przedmiotom porusza-
\ jącym się w nim.
Pytanie
Jak możesz sprawdzić, że
ciała w powietrzu napoty-
kają na opór ?
ZANIECZYSZCZENIA
POWIETRZA
W atmosferze jest — jak
wiemy— zawsze trochę dwu-
tlenku węgla. Wydychają go
wszystkie zwierzęta i ludzie ży-
jący na kuli ziemskiej. Dymi
także mnóstwo kominów, spala
się także różne paliwo. A w ga-
zach spalinowych jest również, jak
już wiemy, dwutlenek węgla.
W atmosferze jest oprócz tego para wodna. Zarówno dwutlenek
węgla, jak i para wodna rozchodzą się po całej atmosferze, jest ich
więc w powietrzu niewiele. Nadmiar dwutlenku węgla i pary wodnej
w powietrzu jest dla nas bardzo szkodliwy.
Powietrze może być poza tym zanieczyszczone pyłem. Unoszą się
także w powietrzu niezliczone ilości mniejszych od pyłu bakterii
chorobotwórczych. Są one bardzo niebezpieczne dla człowieka.
Bakterie są tak maleńkie, że można je obejrzeć tylko przy po-
mocy przyrządów silnie powiększających (mikroskopów).
We wszystkich nowych domach są obecnie wentylatory. Przez
nie stale wchodzi do naszych mieszkań świeże powietrze, a wychodzi
zanieczyszczone.
5*
67
60. Ruch powietrza
płomień świecy umocowanej
Doświadczenie 12.
Przygotuj: probówkę, słoik z wodą, świecę.
Włóż odwróconą do góry dnem probówkę do słoika z wodą.
Ogrzewaj płomieniem świecy powietrze znajdujące się na dnie
probówki. Zauważ, co dzieje się z powietrzem w probówce.
Przestań ogrzewać dno probówki. Co teraz dzieje się w probówce?
Przygotuj dwie świece.
Otwórz okno i zapal obydwie
świece.
Jedną świecę postaw na pa-
rapecie okna, a drugą umocuj
u góry okna.
Przyjrzyj się, w którą stronę
pochyla się płomień świecy
stojącej na parapecie, a w którą
u góry okna.
Doświadczenie to zrób wtedy, kiedy na dworze nie ma wiatru.
Jeśli wieje wiatr, wykonaj doświadczenie w drzwiach otwartych
59. Z probówki uchodzi powietrze
Po zanurzeniu w wo-
dzie probówki odwróconej
dnem do góry widzimy,
że woda nie wchodzi do
niej. Ogrzane płomieniem
powietrze wychodzi z pro-
bówki w postaci pęcherzy-
ków.
Po zaprzestaniu ogrze-
wania powietrze w pro-
bówce oziębia się i woda
wchodzi do probówki. Dzie-
je się tak dlatego, że:
Przy ogrzewaniu powietrze rozszerza się. Przy oziębianiu
powietrze kurczy się.
Jeżeli na dworze jest chłodno, a w pokoju ciepło, to płomień
świecy stojącej na dole pochyli się w stronę pokoju. Wtedy płomień
górnej świecy zwraca się w stronę dworu. Ciepłe powietrze jest laejsze,
zbiera się u góry i górą wychodzi na dwór. Wskazuje to płomień
świecy górnej.
Zimne, cięższe powietrze wchodzi z zewnątrz do pokoju do-
łem. Wskazuje to pochylony w stronę pokoju płomień świecy
dolnej.
W ten sposób odbywa się ruch powietrza w mieszkaniu.
WIEJĄ WIATRY
Mówimy, że wiatr wieje z południa, z północy, ze wschodu
i zachodu. Jest to właśnie ruch powietrza. Czasami wiatr wieje od
morza, a kiedy indziej od lądu.
Wszyscy wiemy, że Ziemia nagrzewa się od Słońca. Na plaży
piasek bywa tak gorący, że aż parzy stopy. Od Słońca nagrzewa się
także woda w morzach i oceanach, w jeziorach i rzekach.
68
69
61.
Objętość cieczy pod wpływem ogrzewa-
nia zwiększa się.
Od nagrzanego lądu ogrzewa się powietrze i unosi w górę. Gdy
na jego miejsce napływa od morza powietrze chłodniejsze — wówczas
wieje wiatr od morza.
Wiatr powstaje wskutek przemieszczania się nagrzanych
i chłodnych warstw powietrza.
Siła wiatru bywa niekiedy bardzo wielka. Bywają wiatry, które
wywracają duże drzewa, zrywają dachy z domów, zatapiają łodzie.
Doświadczenie 14.
Przygotuj: zwykłą, niedużą butelkę zakorkowaną
który jest przetknięta szklana rurka, przygotuj
garnek z gorącą wodą.
korkiem, przez
też
kubek lub
70
71
Wyjmij korek wraz z rurką i nalej do butelki zimnej wody. Musi
ona sięgać aż do wylotu szyjki.
Teraz zakorkuj butelkę korkiem, w którym tkwi rurka. Dociśnij
korek w butelce, aby trochę wody weszło do rurki.
Wstaw tak napełnioną butelkę do kubka lub garnka z gorącą
wodą.
Zauważ, co dzieje się z wodą w rurce pod wpływem ogrzewania.
Wyjmij tę butelkę z kubka z gorącą wodą i wstaw ją do naczynia
z zimną wodą. Zwróć uwagę, co teraz dzieje się ze słupkiem wody
w rurce.
Powtórz to doświadczenie, używając innego płynu, na przykład
oleju jadalnego.
Pod wpływem ciepła woda w butelce rozszerza się i wchodzi do
rurki. Słupek wody w rurce podnosi się. Widzimy, że objętość wody
w butelce zwiększyła się. W miarę tego jednak, jak woda stygnie,
słupek wody w rurce zmniejsza się.
Wszyscy znamy termometr i wiemy, do czego
służy. Składa się on ze szklanej rurki zatopionej
u góry. U dołu rurka zakończona jest szklaną ba-
nieczką wypełnioną rtęcią lub zabarwionym alkoho-
lem. Gdy ogrzejemy w ręku banieczkę, w rurce za-
czyna podnosić się słupek rtęci. Po odjęciu ręki
od zbiorniczka słupek rtęci opada.
Podobnie dzieje się przy ogrzewaniu wody,
alkoholu, nafty. Rozszerzalność rtęci i alkoholu
pod wpływem ogrzewania wykorzystano w termo-
metrach.
Rtęć to ciecz o bardzo osobliwych własnościach.
Ma ona srebrzysty kolor. Rtęć rozlewa się, tworząc
62. Termometr
laboratoryjny
liczne kuleczki, które przy dotknięciu pałeczką „uciekają". Rt -
nazywają dlatego „żywym srebrem**.
Rtęć jest trująca.
W termometrze pod rureczką umieszczona jest płytka. Na płytce
widzimy cyfry i kreski. Zero oznaczone jest czerwonym kolorem
Doświadczenie 15.
Przygotuj: termometr, lejek, lód, szklankę, statyw, kolbę, siatkę,
palnik spirytusowy.
72
Włóż do lejka parę kawałków
lodu i umieść termometr tak,
jak pokazano to na rysunku
63. Zauważ, gdzie znajduje
się słupek rtęci.
• Umieść termometr w kolbie
z wrzącą wodą tak, jak to
widać na rysunku 63. Zbior-
niczek termometru z rtęcią
znajduje się w parze nad wodą.
• Zbadaj, jak wysoko podnie-
sie się słupek rtęci w ter-
mometrze.
W topniejącym śniegu lub
lodzie słupek rtęci zatrzyma się
tam, gdzie na termometrze jest
zero.
W parze gotującej się wody
koniec słupka rtęci w rurce ter-
mometru zatrzyma się tam, gdzie
na termometrze jest liczba 100.
Punkt 0 i punkt 100 na-
zwano stałymi punktami
termometru.
Na termometrze od 0 do 100 zrobiono
kreski. Każda kreska od 0 w dół wskazuje, ile
jest stopni poniżej zera, a kreski od 0 w górę
wskazują, ile jest stopni powyżej zera. Jeżeli
termometr wskazuje 10 stopni powyżej zera,
to zapisuje się krótko + 10°C. Zimą bywa
nieraz 10 stopni mrozu, wtedy zapisuje się
— 10°C. Stopień oznacza się kółeczkiem umiesz-
czonym obok cyfry. Litera C przy kółeczku
pochodzi od nazwiska uczonego, który pier-
wszy podzielił odległości między stałymi pun-
ktami termometru na 100 równych części, czyli
stopni. Nazywał się on Celsjusz.
Termometry bywają różne. Termometrem 64. Termometr poko-
pokojowym mierzymy temperaturę w mieszka- jowy
niu. Termometrem okiennym mierzy się tem-
peraturę powietrza na dworze. Inny też jest termometr używany
w pracowniach, a jeszcze inny termometr lekarski.
Pytania i polecenia
%
7. Odczytaj na termometrze: jaką temperaturę ma woda zimna,
a jaką woda ciepła.
2. Zmieszaj wodę zimną i ciepłą. Odczytaj, jaką temperaturę ma
woda po zmieszaniu.
3. Odczytaj temperaturę, jaka jest w klasie.
4. Jaka temperatura jest u Ciebie w mieszkaniu ?
5. Jaka temperatura bywa rano, w południe i wieczorem?
6. Kiedy termometr wskazuje 0°C?
7. Kiedy termometr wskazuje 100°C?
8. W jaki sposób odbywa się ruch powietrza w ogrzewanym pokoju ?
65. Termometr
lekarski
tempera-
mam
zapi-
Przygotuj: deseczkę, gwoździe, monety pięćdziesięciogroszową
i dwuzłotową, szczypce, palnik, młotek.
Wbij 5*
między
po zmierzeniu
j i zapisze
samo krórp
dził między dwoma gwoździ-
kami, po ogrzaniu nie prze-
chodzi. Po ostudzeniu krążek
znów przechodzi.
DZIAŁANIE OGRZEWANIA NA CIAŁA
STAŁE
to bardzo poży
on rozpoznawa
na torach szynami kolejowymi pozostawiono
podczas lata metal wydłuży się,
iędzy poszczególnymi szy-
nawet od pękania.
słupach telegraficznych w ten sposób,
że lekko zwisają. Nie są one nigdy napięte. Podczas zimy druty wpraw-
dzie skurczą się na mrozie, ale nie popękają.
Często się zdarza, że szklanki z grubego szkła pękają wtedy,
gdy nalewa się do nich gorącej wody. Dzieje się to dlatego, że cała
szklanka rozszerza się nierównomiernie. Nierównomierne nagrze-
wanie się szklanki wywołuje pękanie szkła.
66. Metalowy krążek po ogrzaniu powięk
* szy się
Metal pod wpływem ogrzewania rozszerza się, a pod wpły
wem oziębiania kurczy się.
się termometr lekarski od termometru pokojowego
chory ma podniesioną temperaturę, jeżeli termo
o ile stopni, jeżeli wskazuje 40°C?
oznaczone są
_J°C. Każdy
na dziesięć części
e się na termometrze lekar-
A
Na termometrze lekarskim r
stopnie w granicach od 35 do 42
stopień podzielony jest
kreskami. Odczytuj
skim cały stopień i części dziesiąt
Zdrowy człowiek 7-
tury odczyta na termometrze
36 stopni i 6 kresek. To
sujemy tak: 36,6°C.
Człowiek chory ma temperaturę wyższą
Lekarz każę mu codziennie mierzyć gorączkę
U ciężko chorych temperatura podnosi si^
do 40°C.
Termometr lekarski —
teczny przyrząd. Ułatwia
nie, jaki jest stan chorego.
Ujmij monetę w szczypce
i ogrzewaj nad płomieniem.
Rozgrzaną monetę spróbuj
przesunąć między dwoma
gwoździkami wbitymi w
deseczkę.
Zauważ, czy moneta prze-
suwa się tak, jak poprze-
dnio.
Powtórz doświadczenie z
monetą dwuzłotową.
Okazuje się, że krążek, któ-
wem ogrzewania rozszerzają się
Między ułożonymi
odstępy. Uczyniono to dlatego,
a podczas zimy skurczy. Wolne miejsca
nami uchronią je od wyginania się,
Drutv zakładane sa na
r
deseczkę dwa gwoździe, tak aby można było przesuwać
nimi monetę pięćdziesięciogroszową.
arna
susza
Co dzieje się z powietrzem, gdy je ogrzewamy ? p
Jak odbywa się ruch powietrza podczas wietrzenia
Kiedy wieje wiatr od morza w stronę lądu ? -
W oceanach i morzach jest dużo wody. Ziemię zraszają często
deszcze. Woda z opadów wsiąka w ziemię, spływa do rzek. Zdarza
się jednak niekiedy, że przez cały miesiąc deszcz nie pada. Jest
rośliny z braku wody więdną i usychają.
Bardzo groźna jest dla człowieka klęska suszy. Rośliny uprawiane
będą wówczas źle plonować. Może zabraknąć chleba dla ludzi.
Na łąkach i pastwiskach wysycha trawa — pasza dla zwierząt. Braknąć
może mleka
ó. Jakie jeszcze ciecze rozszerzają się przy ogrzewaniu ~
7. Co dzieje się z metalami przy oziębianiu ? a-
8. Jak zbudowany jest termometr? —
’9. Odczytaj i wyjaśnij, co to znaczy: +75°C, +27°C, — 72°C
~23°C, — 78°C? -
70. Kiedy szyny kolejowe rozszerzają się?
72. Jak udowodnić, że metal kurczy się przy oziębianiu?
73, Jak dowieść, że metal rozszerza się przy ogrzewaniu
74, Jak wygląda podziałka na termometrze lekarskim?
69. Oaza na pustyni
Woda jest konieczna do pi-
cia, do gotowania pokarmów,
do mycia, do prania.
Zarówno człowiek, jak j
zwierzęta oraz rośliny muszą
mieć wodę.
Bez wody nie byłoby
życia na Ziemi.
Są na Ziemi pustynie —
olbrzymie przestrzenie pokryte
piaskiem. Miejscami z piasku
widać skały. Wiatr przesypuje
lotny piasek z miejsca na miej-
sce. Deszcz pada bardzo rza-
dko. Na wpół przysypane pia-
skiem sterczą tu bezlistne dro-
bne rośliny pustynne.
Ale i na pustyni trafiają
się źródła. Jest więc woda. A
tam gdzie jest woda, wyrastają
rośliny, można wykopać stud-
nię. Wysokie piękne palmy dają cień i osłaniają przed prażącym
słońcem. Jest to oaza na pustyni. Często spotykanym w oazach zwie-
rzęciem jest wielbłąd.
W większych oazach są nawet nowoczesne, ładne osiedla, miesz-
kają tu ludzie.
ROZPUSZCZALNOŚĆ CIAŁ W WODZIE
Doświadczenie 17.
Przygotuj: 2 szklanki, sól, wodę, łyżeczkę, cukier.
•— •
• Do jednej szklanki nalej zimnej wody. W drugiej szklance musi
być woda gorąca. Wsyp po łyżeczce soli do każdej szklanki.
• Zauważ, w której szklance sól rozpuściła się prędzej.
78
• Do dwóch szklanek nalej wody o jednakowej temperaturze. Wsyp
do nich po łyżeczce cukru. Zamieszaj wodę z cukrem w jednej
szklance. Zauważ, w której szklance cukier rozpuścił się prędzej.
Słodzimy herbatę. Widzimy cukier na dnie. Potem cukier z dna
.♦szklanki znika. Cukier rozpuścił się w wodzie. Solimy rosół. Sól roz-
puszcza się i rosół ma smak słony.
Rozpuszczanie się soli i cukru można przyspieszyć
przez mieszanie i ogrzewanie.
Woda źródlana jest czysta i smaczna. Chętnie pijemy wodę ze
źródła napotkanego podczas wycieczki. Przechodziła ona przez różne
warstwy ziemi i oczyszczała się. Rozpuszczały się w .niej różne skład-
niki zawarte w ziemi, przez którą przepływała. Nadały jej one przy-
jemny, orzeźwiający smak.
Są także źródła z leczniczą wodą mineralną. W takiej wodzie
rozpuściły się składniki o właściwościach leczniczych, które były
w ziemi tam, gdzie przepływała woda. Ludzie piją wody mineralne.
Sprawiają one, że chorzy odzyskują zdrowie. Źródła lecznicze mamy
w Busku, Ciechocinku, Inowrocławiu, Iwoniczu, Krynicy, Polanicy,
Rymanowie i wielu innych miejscowościach. Źródlane wody lecz-
nicze można kupić w aptece i spróbować, jak one smakują.
Woda z deszczu i śniegu wsiąka częściowo w ziemię. Jeżeli zgro-
madzi się ona blisko powierzchni ziemi, to nie zdąży się oczyścić
i jest mętna. Taka woda nie nadaje się do picia. Oprócz osadu są
w niej różne zarazki.
Doświadczenie 18.
Przygotuj: 3 szklanki, piasek, glinę, wodę.
Nalej do szklanek wody.
80
Do pierwszej szklanki wsyp trochę piasku, a do drugiej troch
gliny. Wymieszaj i porównaj zawartość tych dwu szklanek z czys^
wodą, znajdującą się w szklance trzeciej. ą
Zauważ, czy piasek i glina rozpuszczają się w wodzie tak iob
cukier i sól.
Odstaw obydwie szklanki z mętną wodą do chwili ustania się
Po pewnym czasie zobacz, czy woda w tych szklankach jest tak
przezroczysta, jak w trzeciej szklance.
Glina zmieszana z wodą po pewnym czasie osiada na dnie na-
czynia. Jednak woda nie jest już taka przezroczysta. Zmętnienie na-
stąpiło dlatego, że bardzo drobne cząsteczki gliny zawisły w wodzie
i nie opadły na dno naczynia.
Glina tworzy w wodzie zawiesinę.
Woda w rzekach jest przeważnie zanieczyszczona. Znajduje się
w niej piasek, glina, nieczystości z miejskich ścieków, zanieczyszczenia
z fabryk, szczątki martwych roślin i zwierząt. Taka woda nie nadaje
się do picia.
Wodę rzeczną oczyszcza się w filtrach. Przepuszcza się ją tu
przez szereg warstw kamieni, żwiru i piasku. 1 ak przefiltrowana
woda nie ma już zawiesiny.
Filtrowanie usuwa z wody zawiesinę.
Doświadczenie 19.
Przygotuj: 2 dość duże lejki, 2 słoiki, 2 butelki, 2 sączki z białej
‘ żwiru,
bibuły filtracyjnej, watę, trochę gliny, piasku i
drzewny. ,
Wstaw lejek do butelki tak, jak na rysunku 70.
• Zrób sączek z bibuły
i umieść go w lejku.
• Wlej mętnej wody tyle,
żeby sięgała do połowy
sączka i przypatrz się,
jak wygląda woda, która
kapie do butelki.
W butelce zbiera się
woda filtrowana. Przefil-
truj wodę przez watę, wy-
myte kamyki, żwir i pia-
sek. Wodę możesz zanie-
czyścić gliną, drewienkami.
Wsyp do tej wody trochę
soli. Na sączku z bibuły,
70. Filtrowanie wody
na wacie, piasku, żwirze
i węglu drzewnym pozostaje osad. Przechodzi jednak przy filtro-
waniu rozpuszczona w wodzie sól. Woda filtrowana pozostaje nadal
słona.
Rozpuszczona sól pozostaje w wodzie filtrowanej.
Przef iltruj w domu wodę. Możesz ją zanieczyścić piaskiem i osło-
dzić cukrem.
32 STUDNIE I POMPY
W miastach są wodociągi. Na wsiach czerpiemy wodę ze studni.
Kopie się je zwykle w pobliżu domu.
Głęboki dół kopie się dopóty, dopóki nie natrafi się na wodę dobrą
do picia. Studnię buduje się z kręgów, po to, żeby umocnić jej ściany,
a także żeby woda z powierzchniowych warstw ziemi nie spływała
do środka.
Do studni nic może przedostawać się woda za skórna,
mętna i zanieczyszczona.
81
6 — Przyroda dla kl. IV
wia
odległość studni od domu wynosić powinna ponad 10 m, a od-
ległość od chlewów, stajni, obór, ustępów, gnojowni 10 do 15
metrów.
Każdy, kto kopie studnię,
powinien pamiętać, że:
• Studnia powinna być głę-
boka. Tylko wtedy woda
w niej będzie dobrze prze-
na piasku. Im grubsza jest war-
stwa piasku, tym woda lepiej
się filtruje.
Pod piaskiem może być nie-
kiedy skalista, nieprzepuszczalna
warstwa. Przez taką warstwę wo-
da już nie przesiąka, ale spływa
po niej dopóty, dopóki nie wydo-
stanie się na zewnątrz w postaci
źródła. Źródło to ma smaczną,
przezroczystą, oczyszczoną wodę.
W głębokiej studni jest wła-
śnie taka dobrze oczyszczona
woda.
studnia powinna być na wzniesieniu
niu woda mogła spływać w dół. Nie będą wtedy tworzyły się przy
studni kałuże i błoto, a także nie będą się zbierały przy niej różne
brudne ścieki.
filtrowana i nadająca się do picia
bokie na 6 do 12 metrów./
Nad studnią jest zwykle
z korbą, łańcuchem i
drem do czerpania wody
Nad studnią powinien być
daszek. Chroni on wodę przed
zanieczyszczeniem.
Przygotuj: 2 lejki, watę, wo-
dę, piasek, glinę.
Wciśnij po kawałku waty do
obydwu lejków.
Nasyp na watę warstwę pias-
ku do jednego lejka. W dru-
gim lejku połóż na wacie
warstwę mokrej ugniecionej
gliny.
Nalej do obydwu lejków je-
dnakową ilość wody, zarówno
na piasek, jak i na glinę.
Zwróć uwagę czy woda prze-
siąka szybciej przez piasek,
czy przez glinę.
Na rysunku 72 pokazano
Przy kopaniu studni obejrzeć można warstwy ziemi, przez które
przecieka woda z opadów. Widzimy, że na powierzchni ziemi jest
warstwa próchnicy. W wędrówce przez próchnicę woda deszczowa
zanieczyszcza się. Zabiera ona ze sobą, przesiąkając głębiej, odpadki
i wydaliny zwierzęce, strzępki rozłożonych roślin, drobnoustroje.
Staje się wtedy mętna i ma przykry zapach.
Woda, wsiąkając dalej w ziemię, napotyka na warstwę piasku.
Przechodząc przez piasek, woda filtruje się. Zanieczyszczenia zostają
fl
t
t
k
Wodociągi dostarczają wody filtrowanej wprost do mieszkań
Odkręcasz kran nad zlewem i wtedy cieknie z niego czysta woda
Po obejrzeniu rysunku 73 na pewno zastanowisz się, jak dział
takie urządzenie wodociągowe.
Woda rzeczna musi odbyć długą drogę, zanim wypłynie z kranu
w naszym mieszkaniu.
( Pompy ciągną wodę z rzeki i kierują ją do filtrów.
Filtry oczyszczają wodę napływającą przez rury. W filtrach woda
przechodzi przez piasek,, żwir i kamienie.
Pompy tłoczą z kolei wodę filtrowaną do miejskiej sieci rurA
Sieć rur doprowadza wodę do mieszkań. Z kranów codzienni^
73. Filtry i sieć wodociągowa
płyną strumienie wody używanej przez nas do pokarmów, do mycia,
do kąpieli i do prania.
Sieć kanalizacyjna odprowadza rurami brudną wodę ze zlewów
i ustępów. Ścieki z zakładów przemysłowych muszą przechodzić przez
specjalne urządzenia oczyszczające. Usuwa się w ten sposób składniki
niszczące życie zwierząt i roślin wodnych.
Wszystkie rury sieci kanalizacyjnej i wodociągowej są umiesz-
czone w ziemi tak głęboko, żeby w zimie woda w nich nie zamarzła.
Ponadto są okrywane tak, żeby nie dochodziło do nich zimne, mroźne
powietrze. Zdarza się jednak, że podczas wielkich mrozów pęknie
źle zabezpieczona rura wodociągowa. Wtedy nie mamy wody w miesz-
kaniu dopóty, dopóki uszkodzenie nie zostanie naprawione.
Doświadczenie 21.
Wykonaj w domu doświadczenie: nalej trzy łyżki wody na talerz
i trzy łyżki do małego kubka. Postaw talerz i kubek przy piecu.
Obejrzyj, co się stało po jakimś czasie z wodą w obu naczyniach.
Nalej na spodek osłodzonej cukrem wody i obejrzyj co pozostało
na spodku, gdy woda wyparowała.
7. Z czego oczyszcza się wodę przez filtrowanie?
2. Jak zrobisz roztwór soli w wodzie?
3. Jak oczyszcza się wodę na stacji filtrów ?
4. Jakie znasz ciała, które rozpuszczają się w wodzie?
5. Jak działają wodociągi?
6. Jakie znasz sposoby filtrowania wody?
7. Jakie źródła nazywamy źródłami leczniczymi ?
Zrobiliście w domu doświadczenie, nalewając jednakową ilość
wody do kubka i na talerz. Co zauważyliście?
Z talerza już woda zniknęła, kiedy w kubku było jej jeszcze trochę
na dnie. Obydwa naczynia stały obok siebie, ale powierzchnia wody
na talerzu była większa niż w małym kubku.
Woda szybciej wyparowuje z powierzchni dużej niż z m
Gdybyście z kolei postawili dwa spodki z jednakową ilością wody —
jeden przy piecu, a drugi w chłodnym miejscu, zauważylibyście, że
po pewnym czasie na spodku stojącym przy piecu woda zniknęła.
W tym samym czasie na spodku postawionym w chłodnym miejscu
wody prawie wcale nie ubyło.
W ciepłym miejscu woda szybciej paruje.
Nieraz widzisz, jak woda gotuje się w imbryku. Czy zauważyłeś,
że obłoczek unosi się nie tuż koło jego ,,noska“, al£nieco dalej? Para
wychodzi z imbryka, ale jej nie widać. Widoczny obłoczek to dro-
bniutkie kropelki wody. Powstają one po ochłodzeniu się pary.
Nie widzisz pary wodnej, gdy unosi się w powietrzu z mokrej
wiszącej przy piecu bielizny. A jednak bielizna staje się sucha,
wimy w lecie, że na polu wyschła ziemia — to znaczy, że wyparpwa a
z niej woda.
Pytania
7. Kiedy kałuże znikają prędzej: latem czy zimą? .
2. Dlaczego wieszasz mokre rękawiczki przy ciepłym piecu, je
chcesz, żeby szybko wyschły?
3. Jak ułożysz porąbane drewka, żeby szybko wyschły
86
WRZENIE WODY
Doświadczenie 22. 1
Przygotuj: kolbkę, spirytusowy palnik, trójnóg, siatkę, termometr
z podziałką ponad 100°C, wodę.
• Nalej pół kolbki wody i postaw ją na siatce położonej na trójnogu.
• Ogrzewaj wodę w kolbce spirytusowym palnikiem tak, żeby się
zagotowała.
• Przyjrzyj się, co dzieje się w kolbce, gdy woda się gotuje.
• Zauważ, co jest nad wodą w szyjce kolbki, a co unosi się nad
szyjką.
Ogrzewana w kolbce woda gotuje się i bulgoce. W wodzie przy
samym dnie tworzą się pęcherzyki i pędzą ku górze. Dochodzą do
powierzchni wody, pękają i stają się niewidoczne. Są to pęcherzyki
pary wodnej.
W kolbce nad wodą nie widać pary. Nie widać jej także w szyjce
kolbki. Nad otworem kolbki unosi się mgiełka. Jest to skroplona para
wodna.
Temperatura pary wrzącej wody wynosi 100°C.
Woda wrze w temperaturze 100°C, paruje we wszystkich tempe-
raturach. Wiemy, że woda paruje po deszczu w lecie, na wiosnę
i w jesieni. Wiemy, że w zimie kałuże z topniejącego śniegu stoją długo
na drogach i polach, ale w końcu woda z nich także wyparuje.
Parowanie wody zachodzi w każdej temperaturze.
Pytania
7. Od czego zależy szybkość parowania ?
2, Jaka jest temperatura pary wrzącej wody ?
3. Dlaczego trawę po skoszeniu pozostawia się na łące?
4. Co się dzieje wtedy, gdy schnie bielizna ?
5. Co się dzieje z kroplami wody, które masz na ciele po kąpieli
w rzece?
87
W 0 D A P o W S T Al A C A Z
PARY
bo»»mlcienie 23
Przsj maić blaszane okrasie pudełko, szklankę, ciepłą »
• Xak Ji' pudełka »>pł<-j wody.
• Nakni ttklinką pudełko z ciepłą wodą
• 7 a ui.. oo utu nr lo nę na wewnętrznej stronie szklanki.
Oua^irm na zimną szybę i sprawdź, co się na niej utworzyło.
Krkankę z gorącą wodą przy zimnej szybie i za u waz, co jest
na szyb*.
Z doświadczeń widać, ze z pary pow staje woda.
\{<U skluU uę z mnóMwi bardzo małych kropt>k wody MgU
występuje rankiem lub yr/6 mu'*. kiedy Umprr<»ura
oowietrza się obniża. Niekiedy mgła bywa tak gcMą. ze utrudnia
pojazdów na drogach Mgła znika. i chwilą gdy przygna
słońce.
Deszcz pada z chmur. Jak powataja chmury? Ołót pcrwiefrzr wraz
z par< wodną unosi się do góry. Ponieważ tam jert choino, p.ra
skrapla się. Drobne ktopelki pary łączę uę w większe Duże, oczkir
krople nie mogą utrzymać się w powietrzu i »p*da,s na ziemię. Mó-
wimy wtedy, ze pada deszcz.
Różne bywają chmury. *!
F A R \ V \ OS l Się W P O W I I T R Z U
Doi w i a dc z e nie 24,
Przygotuj słoik z zakrętką, lód, zimną wodę.
• W rzuć do słoika z zimną wodą kilka kawałków lodu i zamknij
aknk zakrętką.
• Zauważ, co powstało na zewnętrznych ściankach słoika. Sprawdź
dobrze. co to jest.
W .d <zme w mieszkaniu jest w powietrzu para wodna, skoro
ca <U4uuinvch ścianach słoika powstała rosa.
Para jcni wewnątrz domów, a także i na dworze.
Parują Małe wielkie oceany, wyparowuje woda z jezior i rzek,
paruje woda z opadów' Także i wszystkie rośliny wyparowują stale
74. Chmury
Kiedy na niebie są chmury kłębiaAte, prześwietlone doócem i bułę.
W powietrzu unosi się zawsze para wodna.
wówczas przepowiadają pogodę.
Z chmur ciężkich, bezkształtnych, czarnych, unoszącychi
nisko nad ziemią, na pewno będzie deszcz.
Rosa bywa w leoe na roślinach. To właśnie pod wpływem chłodu
•kropiJa uę para wodna unosząca się w powietrzu. Niebawem jednak,
gdy tylko przygnurjt siuócr, z roślin znikają kropelki rosy. Zamie-
niają wę one w niewidoczną parę wodną.
Mgła bywa wtedy, gdy para wodna skrapla się w powietrzu.
Odczy-
oświadczenie 26.
-
Przygotuj: termometr, kubek, śnieg.
Wypełnij kubek śniegiem.
Wstaw do śniegu termometr.
Zauważ, co dzieje się ze słupkiem rtęci w termometrze
taj. na podziałce, przy ilu stopniach śnieg topnieje.
Z topniejącego śniegu, a także i z lodu powstaje woda Wd
jemy to często podczas zimy, gdy jest odwilż. Temperatura too
jącego śniegu wynosi 0°C. ’ pme"
Zimą temperatura spada poniżej 0°C. Wtedy woda zamarza
Kałuże pokrywają się cienkim, przezroczystym jak szkło lodem.
Podczas długotrwałych mrozów powłoka lodowa na naszych
wodach jest gruba. Pod grubą warstwą lodu jest woda. Dobrze to
widać tam, gdzie wyrąbują przerębel w lodzie.
Pytania
7. Dlaczego rosę widujemy zwykle rano ?
2. Jak powstaje deszcz ?
3. Co się dzieje z mgłą, gdy przygrzeje słońce ?
4. Jaka jest temperatura topniejącego śniegu ?
5, Jak przekonać się o tym, że wydychamy parę wodną?
Przygotuj: parę kawałków lodu, słój, wodę.
Wrzuć do słoja z wodą te kawałki lodu.
Zauważ, co dzieje się z lodem w wodzie.
Na dalekiej północy pływają po morzu lodowe góry.
75. Góry lodowe
Pływające góry lodowe nie toną. Mają one często wiele kilo-
metrów długości. Większa część lodowej góry zanurzona bywa
pod wodą.
Góry lodowe są bardzo niebezpieczne dla statków pływających
po morzach północnych.
Lód pływa po wodzie i nie tonie.
ŚNIEG, GRAD, SZRON
Pada śnieg. Płatki śniegu lecą z chmur.
Lotnicy przekonali się, że w miarę oddalania się samolotu od Ziemi
temperatura staje się coraz niższa.
Mierzono temperaturę atmosfery na różnych wysokościach i prze-
konano się, że na wysokości jedenastu kilometrów od Ziemi wynosi
ona około 60°C poniżej zera.
W odległości około 8 kilometrów od Ziemi samolot natrafia na
chmury pierzaste. Takie pierzaste chmury to drobne kryształki
lodu. Kryształki te powstają z pary, gdy zetknie się ona z bardzo
zimnym powietrzem.
76. Gwiazdki śniegu
Pierzaste chmury widziane z rW
X’daj’iak 01btzymi'
. Oglądamy śniegowe gwiazdki Tru
dno jest znaleźć wśród nich'dwie'
jednakowe. W każdej gwiazdce śnie-
gowej kryształki lodu ułożone są ina-
czej.
Gwiazdki śniegowe zbudowane
są z kryształków lodu.
Kryształki lodu widujemy podczas
mrozów na szybach. Najpierw na
szybach skrapla się para. Następnie
tworzą się z kryształków lodu różne
wzory: liście, kwiaty, koła i dziwne,
powyginane linie.
Jesienią widujemy na roślinach
szron. Jest to skrystalizowana para
wodna. Zdarza się także, że w lecie
spadają na ziemię kuleczki lodu. Jest to grad. Najczęściej pada grad
wielkości grochu. Rzadko tylko spada grad wielkości laskowych
orzechów.
Taki grad wyrządza wielkie szkody na polach i w sadach.
Polecenia
7. Weź dwie butelki, do jednej z nich nalej pełno wody i
zakorkuj.
2. Do drugiej butelki nalej wody niepełnof zostaw około 3 cm w
miejsca i zatkaj lekko papierem. .
1. Obie butelki wystaw na noc na mróz. Rano zobacz, co się
92
o STANACH SKUPIENIA WODY
5
W temperaturze poniżej 0°C woda zamarza. Tworzy się wtedy
lód — ciało stałe, które możemy wziąć do ręki. Lód topnieje, a wtedy
znów tworzy się woda. Wodę możemy przelewać, gdyż jest ona
cieczą. Woda zamienia się w parę i unosi się w powietrzu — ma
ona wtedy postać gazową.
Woda występuje w trzech stanach skupienia: ciekłym,
stałym i gazowym.
' 11 — — — i— ,i — . M , — - ' r - 1 |
Pytania
1, Jaką temperaturę ma topniejący lód?
2. Gdzie można zobaczyć kryształki lodu?
3. W jakich stanach skupienia może wystąpić woda ?
4. Co to jest szron ?
TOPNIENIE I KRZEPNIĘCIE INNYCH CIAŁ
W trzech stanach skupienia występuje nie tylko woda.
Rtęć przy temperaturze — 40°C staje się ciałem stałym.
Cyna jest metalem. Można ją łatwo topić. Ze stanu stałego prze-
chodzi w stan ciekły przy temperaturze +232°C.
Wosk w świecach jest ciałem stałym. Topi się jednak bardzo
łatwo już w temperaturze -f-6O°C i wtedy jest w stanie ciekłym.
Żelazo jest twarde, ale w hutach topi się je przy terpperaturze
+1535°C i wtedy ma ono postać ciekłą.
Srebro i złoto to metale, które także można stopić.
93
Pytania
7. Jakie znasz jeszcze ciała stałe, które się topią ?
2, Jakie znasz ciecze, które mogą mieć postać stałą ?
ZWIERZĘTA POD LODEM
Głębsze zbiorniki wodne nie zamarzają do dna. Lód jest na
wierzchni, a pod lodem jest woda.
Woda pod lodem ma temperaturę równą zeru albo wyższą od
zera. Schroniły się w niej ryby. Są tu także ślimaki wodne. Zakleiły
one wieczkiem wejście do swego „domku" i tak oczekują nadejścia
wiosny. Moczarka kanadyjska opadła na dno. Jest tu również
rogatek.
Ryby pod lodem poruszają się powoli, a często pozostają w peł-
nym bezruchu.
Życie pod lodem słabnie, ale nie zamiera.
CO SIĘ DZIEJE, GDY WODA ZAMARZA?
Wykonaliście w domu doświadczenie, wystawiając na mróz bu-
telki z wodą i wiecie już, co się z nimi stało.
To samo doświadczenie możecie wykonać w mieszaninie mro
żącej. Mieszaninę mrożącą przygotowuje się z kawałków lodu zmie
szanych z solą. Termometr wskazuje, że temperatura tej mieszaniny
jest znacznie niższa od zera. Butelka z wodą umieszczona w miesz
ninie mrożącej pęknie.
Zamarzaniu wody, czyli zamianie wody w lód towarzyszy
szanie się objętości, lód zatem rozsadza zakorkowaną szczelnie
pełnioną całkowicie wodą butelkę.
W butelce nie wypełnionej całkowicie lód zajmuje wolną P
strzeń.
94
ZGADNIJ!
Nazwij to, co jest na tych rysunkach
i zapisz w zeszycie nazwę odpowiednią dla
każdego rysunku. Możesz pomagać sobie
podręcznikiem.
Przekonano się, że zamarzająca woda rozsadza z h,,L;„
żelazną kulę. klem naw*
Lód ma większą objętość niż woda, z której powstał
Żelazne rury wodociągowe pękają dlatego, że woda w nich za-
marża.
Zamarzająca w szczelinach skał woda może rozsadzić twarde
skały. Tak właśnie dzieje się w górach. Pęknięcia i szpary w skałach
napełniają się wodą z deszczu i śniegu. Przychodzi okres dużych
mrozów i woda zamarza. Parcie na ściany skał jest wtedy tak duże
że kruszą się najtwardsze skały.
(6)
96
III. O człowieku
i zachowaniu zdrowia
•i;
Twoja postawa
w Waszej klasie
postawę stojącą
I J
.3 1
•1
Oot>M.
1. Obejrzyj rysunek 78 i za-
uważ, kto
ma dobrą
i siedzącą.
2. Jaką jest
przy pracy!
X
*
J
Każdy chce mieć dobra, ła-
dną postawę. Prawidłową po -
stawę musiSż zachować zarówno
wtedy, gdy stoisz, jak i wtedy,
gdy. chodzisz. Umiesz stanąć na
,,baczność" i na „spocznij". Sto-
jąc na baczność, masz pięty zsu-
nięte, podudzia i uda wyprosto-
wane, ręce opuszczone ku dołowi,
klatkę piersiową wysuniętą na-
przód. Głowę przy tym trzymasz
prosto.
Umiesz także zgrabnie cho-
dzić i biegać. Chwytasz w pod-
skoku piłkę i rzucasz ją z rozma-
chem do kolegi.
* u
78. Postawa stojąca i siedząca:
a — dobra, b — zła
79. Kręgosłup: a — prawidłowy, b — skrzywiony
na skutek złej postawy
Pamiętasz o dobrej postawie podczas
pracy. Wiesz, jak trzeba siedzieć w ław-
ce. Nie garbisz się' i nie wykrzywiasz
kręgosłupa. Siedzisz prosto i chodzisz,
trzymając się prosto.
SZKIELET I MIĘŚNIE
— _ w
Polecenia
*
c-
7. Obejrzyj rysunek 80 i wskaż na
sobie, gdzie masz takie części szkie-
letu.
2. Obejrzyj rysunek 82 i wskaż te ko-
ści i mięśnie na rękach Twego kolegi.
Szkielet człowieka składa się z wielu
kości. Na rysunku 80 widzisz kręgosłup.
W kręgosłupie wyróżniamy liczne kręgi.
Dotykając szyi od strony tylnej, możesz
palcami wyczuć kręgi szyi. Także po-
środku pleców, w pasie i poniżej pasa
wyczuwasz kręgi.
Kręgosłup ma duże znaczenie przy
utrzymywaniu dobrej postawy. Pamiętasz
o tym i nie wykrzywiasz kręgosłupa.
Najdłuższą kością naszego szkieletu
jest jedna z kości nogi. Jest to kość
udowa, bardzo wytrzymała i mocna.
Idąc, zginasz nogi w stawie kolano-
wym. Rękę zginasz w stawie łokcio-
wym. Staw kolanowy i łokciowy wraz
z przyczepionymi do kości mięśniami
umożliwiają zginanie kończyn, a także
ich wyprostowywanie.
Mięśnie ćwiczysz przez wykonywanie różnych prac. Mięśnie
ćwiczysz podczas gimnastyki i gier sportowych.
Kość udowa:
trzon kości,
główka kości,
staw
Podczas zginania i wyprostowywania ręki w stawie lokcio
wym pracują mięśnie: zginacz i prostownik.
W dłoni mamy kilkanaście stawów. Dzięki temu wykonujemy
rękami tak wiele czynności. Biorą w tym udział także nasze
Zginasz palce, przewracając kartki książki, trzymając pióro, chwytając
piłkę lub wbijając młotkiem gwoździe.
że w lewym ramieniu uwy
kurczy mięsień. Ten mięsień to zginacz. Wypro
Codziennie wykonujesz mnóstwo ruchów. Twoje kości, mięśnie
i stawy sprawiają, że możesz się poruszać. Dotykając palcami, możesz
wyczuć pod skórą mięśnie ręki lub nogi.
Obejmij palcami prawej ręki lewe ramię i zginaj lewą rękę w łokciu.
Wyczuwasz wtedy dłonią prawej ręki
pukla się
stuj lewą rękę. Wyczuwasz jak mięsień wydłuża się i prostuje.
Jednocześnie pracuje drugi mięsień zwany prostownikiem.
Mięsień zginacz i mięsień prostownik przymocowane są jednym
końcem do kości przedramienia, a drugim końcem do kości łopatki.
82. Mięsień zginacz w stanie skurczu: a — mięsień zginacz, b— kość ramienia
c — kość przedramienia
80. Szkielet człowieka
a — czaszka,
b — kręgi szyi,
c — klatka piersiowa,
d — kręgosłup,
e — miednica,
f — kości nogi,
g — kości ręki
dłoni bierze udział aż 50 mięśni
Nasze ciało składa się z wielu mięśni, kości i stawów
Wiemy już, że zginanie ręki
przy pomocy mięśni: zginacza i
podczas lata chodzimy
instruktora pływać i wiosłować, gramy
Zimą czeka
Zarówno zimą, jak latem wzmacniają nasze ciało: codzienna po
ranna gimnastyka, a także gry i zabawy na świeżym powietrzu.
wycieczki, uczymy się pod kierunkiem
tenisa i siatkówkę.
na nas ślizgawka, saneczki, zjazdy na nartach.
84. Sporty zimowe
siatkówkę.
że przez ćwiczenie mięśni rąk, nóg, pleców,
klatki piersiowej osiąga się to, że mięśnie są mocne i nie
Pytania
7. Jakie sporty najlepiej lu-
bisz i dlaczego?
2. Jakie prace wykonujesz
w domu i dlaczego?
Dobrze robi wtedy także ciepła kąpiel. Pobudza
krwi do mięśni. Krew odżywia mięśnie, dopływając do nich stale
bez przerwy.
Męczymy się podczas pracy, podczas zabawy, przy wchodzeniu
na schody, przy bieganiu. Wystarczy jednak parę minut odpoczynku
i nasze mięśnie znów gotowe są do kurczenia się i rozkurczania.
7. Jakie znaczenie ma szkie
let?
2. Jakie
stawy
Kości nóg dziecka chorego na
żarem ciała. Oznacza to, że kości są miękkie, że brak w nich wapnia.
Takie dziecko jest źle odżywiane.
Krzywica to poważna choroba. Lekarz poleca dawać dzieciom
ko, nawet po większym wysiłku. Widzimy to podczas wycieczki
kopaniu ziemi w ogrodzie, podczas gry
Przekonano
brzucha
męczą się szybko. Mięśnie należy jednak przyzwyczajać stopniowo
do coraz większych wysiłków.
Przekonano się także, że leniwe życie osłabia mięśnie.
Praca i sporty wzmacniają mięśnie.
Nie powinniśmy jednak poprzestawać na jakimś jednym ulubio-
w stawie łokciowym odbywa się
prostownika. Przy ruchu obroto-
mięśni. A we wszystkich ruchach
znaczenie mają
i mięśnie?
Po długim marszu jesteśmy zmęczeni, bolą nas mięśnie. Wtedy
nawet krótki odpoczynek usuwa ból mięśni i przywraca im sprawność
Dobrze robi wtedy także ciepła kąpiel. Pobudza ona dopływ
ii
ru
W?*
'! f
chorym na krzywicę wapń, tran i witaminy. Wapń poznałeś w
staci wapna. Tran to tłuszcz z ryb. Witaminy są to także składak
pokarmowe niezbędne dla zdrowia każdego człowieka. Dużo
min jest w tranie, w owocach, w warzywach. '
W młodym organizmie stale odbywa się rozwój kości i mi ' ’
Dlatego to lekarze każą brać wapń i witaminy. Wapń to biały proszek
kupowany w aptekach.
Czy umiesz wskazać kręgi szyi u psa, u kota, u kury?
Zwróć uwagę, czy kolega ma prawidłową postawę siedzącą.
Stań tak, aby Twoja postawa była prawidłowa.
Co robisz, żeby Twoja postawa była prawidłowa?
Czy długo możesz stać z podniesionymi do góry rękami?
Po czym poznasz, że dziecko ma krzywicę?
(7\ Co robisz, gdy jesteś zmęczony ?
Co robisz, żeby mieć dobrze
rozwinięte kości i. mięśnie ?
IV; Ile stawów ma każdy palec
Twojej ręki?
7 0. Kto ma zginacz ręki tward-
szy i silniejszy, Ty czy Twój
kolega ?
ania i polecenia
7. Jakie produkty spożywcze
są w pobliskim sklepie?
2. Jakich produktów spożyw-
czych dostarczają rolnicy
do miasta?
3. Obejrzyj rysunek 85. Przyj-
rzyj się narządom wewnę-
trznym człowieka.
85. Narządy wewnętrzne
Codziennie jadamy śniadanie, obiad i kolację. Każdy zdrowy
człowiek odczuwa głód, gdy zbliża się pora jedzenia. Z apetytem
zjadamy różne pokarmy.
Pokarmy bywają roślinne i zwierzęce.
Mąka, cukier, olej, ziemniaki, warzywa i owoce — to nasz pokarm
roślinny. Zjadamy go w postaci wielu różnych potraw.
Pokarm pochodzenia zwierzęcego to mięso, ryby, jaja, mleko,
masło, słonina, smalec, ser. Prócz tego codziennie pijemy wodę,
w której są rozpuszczone różne sole. W pokarmach roślinnych i zwie-
rzęcych są witaminy.
WĘDRÓWKA POKARMU I TRAWIENIE
Pokarm włożony do ust musi być dobrze pogryziony, wymieszany
ze śliną i wtedy może być połknięty. Trawienie pokarmu zaczyna
się już w ustach.
Po połknięciu pokarm wchodzi przez
przełyk do żołądka.
Żołądek jest dość duży, mieści się
w nim nawet obfity obiad. Z mięsistych
ścian żołądka wydziela się sok żołądko-
wy i — następuje dalsze trawienie po-
karmu. Po paru godzinach przebywania
w żołądku pokarm przesuwa się bardzo
zmieniony do jelit.
W jelitach pokarm ma postać półpłyn-
nej papki. I tu także podlega on trawie-
niu. W jelicie cienkim dokładnie stra-
wiony pokarm przenika do naczyń krwio-
nośnych. Następnie krew ze składnikami
pokarmowymi dopływa naczyniami krwio-
nośnymi do wszystkich części naszego
ciała.
W ten sposób odżywia się stale cały
nasz organizm.
86. Przewód pokarmowy czło-
wieka: a — żołądek, b — jelita,
c — odbytnica
105
MALtG
87. Nasze pokarmy
do budowy
Co dzieje się z kawałkiem chleba po połknięciu ?
Z jakiego jelita składniki pokarmowe przedostają się do krwi?
tłuszcze dają organizmowi
że w kale znajdą się bakterie tyfusu czy dy-
—; i w kale
przeznacz©-
Pokarmy,
strawione
nas resztki
przez odbytnicę
zdrowego człowieka
wypróżnienie nawet
Białko jaj, mięsa, sera służy przede
zbędny do wzrostu i odnowy organizmu.
wszystkim za budulec nie
Przy umieszczonych na rysunku 87 obrazkach brak podpisów
7. Zastanów się, przy którym z nich umieścić takie nazwy,
tłuszcze, produkty mączne, produkty białkowe, produkty za-
f'
wierające cukier.
2, Które z tych produktów jadasz najczęściej ?
W skład naszego codziennego pożywienia wchodzą wszystkie
codziennie
wymienione grupy pokarmów. J
można przyrządzać inne potrawy
i Witaminy znajdują się we wszystkich grupach pokarmów.
tu także różne sole mineralne? Witaminy sprawiają, że cały organizm
Przez całe życie codziennie spożywamy i trawimy
Są jednak w pokarmach składniki, które nie mogą być
w naszym przewodzie pokarmowym. Te bezużyteczne dla
gromadzą się w postaci kału
wydalane są na zewnątrz. Wydalanie kału u
odbywa się raz na dobę. Ludzie chorzy miewają
kilka razy w ciągu doby.
Może się zdarzyć,
zenterii. Zarazki chorób zakaźnych mogą być bowiem także
ludzi zdrowych. Kał i mocz oddaje się w miejscu do tego —
nym — w ustępie. Podłoga i siedzenie w ustępie nie mogą być za-
brudzone kałem lub moczem. Po załatwieniu potrzeby naturalnej
i użyciu papieru toaletowego zawsze myjemy ręce.
utrzymuje się w zdrowiu. Sole mineralne potrzebn
i wzmacniania kości.
1 Cukier, mąka, czyli skrobia,
Codzienne nasze pokarmy muszą być urozmaicone M’
jadać tylko mięsa, gdyż to byłoby dla nas szkodliwe. można
Nie wszyscy ludzie spożywają jednakową ilość pokarmó
cięższą pracę musi wykonywać człowiek, tym więcej i 1 •
jeść. ' P‘ej musi
Każdy z nas wie, że apetyt wzrasta, gdy jesteśmy w ruchu a '
po grach na boisku, po pracy fizycznej i podczas marszu na wvćiJ?ęC
Trawienie odbywa się wtedy po każdym posiłku przez pewien
czas, po czym następuje przerwa aż do następnego posiłku. Przez
ten czas przewód pokarmowy może wypoczywać.
Niektórzy ludzie mają zwyczaj pojadania po trosze przez cały
dzień. Wtedy przewód pokarmowy zmuszony jest do trawienia bez
przerwy. Często dzieci objadają się nadmiernie potrawami, które im
smakują. Przeładowany pokarmem żołądek zaczyna boleć. Zaburze-
nia żołądka bywają i wtedy, gdy się zje potrawy nieświeże lub zbyt
tłuste.
Szkodliwy napój. Niekiedy zjawia się na stole obok potraw bardzo
szkodliwy dla człowieka napój. Jest to alkohol. Każdy wie, jak wygląda
człowiek zatruty alkoholem — pijany. Na wpół przytomny popełnia
różne głupstwa i mówi od rzeczy. Zamroczony alkoholem robi to,
czego wstydzi się, gdy wytrzeźwieje. Niejedną katastrofę samocho-
dową spowodowali pijani kierowcy. Wielkim nieszczęściem jest, gdy
ktoś w rodzinie traci pieniądze na alkohol i upija się.
Nie daj się namówić nigdy na picie wódki, wina, piwa, likieru.
W napojach tych jest alkohol — groźna trucizna.
Kto raz zacznie pić alkohol — może popaść w nałóg. Wtedy
stale zatruwa swój organizm tym szkodliwym i niebezpieczny
napojem.
108
*yby
88. Co jadasz
Które z tych 8 grup pokarmów jadasz codziennie ?
Co jadłeś w udzielę? { e zjedzonym pokarmem.
Przeczytaj w podręczniku, co dzieje ę _ Zrób je,
Postaraj się o przepis na surówki
sprawdź, czy sq smaczne.
89. Zarazki czerwonki
Biegunka to choroba przewodu pokarmowego. Objawia ‘
częstym oddawaniem kału i bólem brzucha. Chory na biegunk °na
przez parę dni zachować dietę, to znaczy jadać kleik z ryżu lub
kaszy. Pije się wtedy herbatę i je sucharki. lnnej
W przypadku biegunki trzeba poradzić się lekarza. Prze '
on zwykle lekarstwa dezynfekujące przewód pokarmowy. P'
Czerwonka to także biegunka. W kale chorego jest wtedy krew
Czerwonkę wywołują drobnoustroje (rys. 89).
Wystarczy napić się z tego samego naczynia, zjeść z talerza
na którym jadł chory, aby zarazki dostały się do naszego organizmu’
Mówi się wtedy, że człowiek uległ
zakażeniu drobnoustrojami i zacho-
rował na chorobę zakaźną.
Zarazki chorób zakaźnych zatru-
wają i wyniszczają nasz organizm,
na skutek czego choroba nierzadko
kończy się śmiercią.
Dur brzuszny, czyli tyfus brzu-
szny — to bardzo ciężka choroba
przewodu pokarmowego. Dur brzu-
szny objawia się biegunką, bólem
brzucha i bólem głowy oraz wyso-
ką temperaturą. Wszystkie te dole-
gliwości wywołane są działaniem
zarazków tyfusu, które dostają się
do przewodu pokarmowego. W kale
chorego jest ich bardzo dużo. Przez
szkła powiększające wyglądają one
tak, jak na rysunku 90. Roznoszą je
muchy, siadając na odchodach ludzi
chorych na dur, a następnie na produ-
ktach pokarmowych, które zjadamy.
Aby uchronić się od chorób, po-
winniśmy, między innymi, bardzo
starannie myć owoce i warzywa spo
żywane na surowo.
90. Zarazki duru brzusznego
Zarazki chorób zakaźnych mogą dostać się też i do wody. Gotując
wodę, zabijamy zarazki. Pijemy zatem wodę gotowaną. Można pić
także czystą wodę źródlaną, gdyż zwykle nie ma w niej zarazków.
zapobieganie ZAKAŻENIU
Przy pomocy szczepionek udało się uczonym uodpornić orga-
nizm na zarazki chorobotwórcze.
Wszyscy co roku szczepimy się przeciw durowi brzusznemu.
W ten sposób możemy ustrzec się przed tą groźną chorobą.
Człowiek zdrowy, dobrze odżywiony i mocny jest bardziej od-
porny na działanie zarazków chorobotwórczych niż człowiek słaby
i chorowity. Jednak każdy z nas czuje się nieraz źle. Zarazki mają
wtedy ułatwione działanie, gdyż organizm nasz jest mniej odporny.
Uodporniamy nasz organizm przeciw zarazkom przy po-
" mocy szczepień.
Ponadto zachowujemy następujące środki ostrożności:
O przed jedzeniem myjemy ręce,
• chronimy jedzenie przed muchami,
• pijemy wodę gotowaną,
• myjemy owoce,
• mamy własny ręcznik,
• mamy własne łóżko,
• dbamy o to, aby nasz organizm był silny i odporny.
W Polsce obowiązuje szczepienie przeciw durowi brzusznemu.
U osób szczepionych, jeśli nawet zachorują na tyfus, przebieg
choroby jest lekki.
Obowiązkowe jest także szczepienie ospy. Żeby zabezpieczyć
się przed epidemią choroby zakaźnej, szczepienia muszą być po-
wszechne. Epidemią nazywamy wybuch choroby wśród dużych, grup
ludności.
Pierwszym uczonym, który 100 lat temu zbadał znaczenie drobno-
ustrojów, był Francuz Ludwik Pasteur (czytaj Paster). Ogromne
zasługi Pasteura dla leczeni^ ludzi i zwierząt rozsławiły' nazwisko
tego uczonego na całym ś\\yecie.
111
Polecenia
S2C2epiOnkl Prxeciwko chQ.
Narządy oddechowe
a _ krtań, b - tehaw.ca,
,---oskrzela, d P uc
?eIu chorobo
Pasteur wynalazł szczepionki przeciw
bardziej wsławił się on wynalezieniem sposobu 2an .1 2
kliźnie u psów przez odpowiednie ich szczepienia blegania wfcie.
Obecnie uczeni stosują coraz to
robom zakaźnym.
Z jakich części składa się przewód pokarmowy?
Gdzie zaczyna się trawienie pokarmów ?
Jakie znaczenie mają pokarmy mączne ?
Jakie znaczenie mają tłuszcze ?
Jakie znaczenie mają pokarmy białkowe ?
Dlaczego trzeba jadać surówki ?
Co wywołuje choroby zakaźne przewodu pokarmowego?
Jak się ustrzec przed zakażeniem ?
Jak można ustrzec organizm przed chorobami zakaźnymi
przewodu pokarmowego ?
Który z uczonych wykrył zarazek wścieklizny?
1. Przeczytaj na str. 59,,Głów-
ne składniki powietrza .
2, Przeczytaj na str. 63 „Co
wydychamy ?’*
Kiedy oddychasz, wciągasz
powietrze nosem. Przez krt^
i tchawicę powietrze wc
dó płuc.
92. Klatka piersiowa i płuca z przeponą: a — podczas wydechu, b — podczas wdechu
Płuca znajdują się w klatce piersiowej. Przy wdechu klatka piersiowa
rozszerza się i wtedy powietrze wchodzi do płuc. Klatka piersiowa
rozszerza się wskutek ruchu mięśni i żeber oraz ruchu mięśnia zwa-
nego przeponą. Mięsień ten oddziela klatkę piersiową od jamy
brzusznej. Po wdechu następuje wydech powietrza i wtedy czujesz,
jak klatka piersiowa się zmniejsza.
Wdychasz zwykle około pół litra powietrza. Przy głębokim wdechu
wchodzi ono do wierzchołków
płuc i do wszystkich pęche-
rzyków płucnych. Przy oddy-
chaniu powierzchownym, płyt-
kim, wierzchołki płuc nie są prze-
wietrzane. Na świeżym powie-
trzu, gdy oddychasz — jak się
to* często mówi — pełną piersią,
doprowadzasz wtedy powietrze
do wszystkich pęcherzyków płuc-
nych.
93. Fragment płuca w powiększeniu:
a — pęcherzyki płucne, b — oskrzeliki,
c — naczynia krwionośne (czerwone —
tętnice, niebieskie — żyły)
113
8 — Przyroda dla ki. IV
Podczas gier na boisku, gimnastyki, podczas
szkolnym, na wycieczkach do lasu i
pracy w ogrodzie
w pole oddychamy glębok
A podczas każdego zwykłego dnia jest bardzo zdrowo od czasu d°
czasu zrobić parę głębokich wdechów — w ten sposób przewie°
trzamy" nasze płuca.
(Wdychaj powietrze nosem, a nie ustami, dlatego że:
• Powietrze przechodząc przez nos, ogrzewa się i dalej idzie już
ciepłe.
» Na włoskach w nosie osiada kurz i drobnoustroje znajdujące się
w powietrzu.
» Wdychane przez nos powietrze staje się odpowiednio wilgotne.
> Węchem wyczuwasz szkodliwe składniki, znajdujące się w po-
wietrzu, np. dym, ulatniający się gaz itp.
> Przechodząc przez tchawicę i oskrzela, powietrze oczyszcza się
dalej i na koniec — czyste już — wchodzi do pęcherzyków płuc-
nych.
Tlen z powietrza wdychanego przez nas i znajdującego się
w pęcherzykach płucnych przenika przez ścianki naczyń
krwionośnych do czerwonych ciałek krwi.
Utleniona krew ma kolor jasnoczerwony.
Taka krew płynie naczyniami krwionośnymi i donosi tlen do
każdej części ciała: do mózgu, do wątroby, do kości, do mięśni, do
skóry.
Wiemy już, że do całego organizmu dostarczane są składniki
pokarmowe, które przedostały się do naczyń krwionośnych z jelita
cienkiego. Są one stale utleniane. Wiemy już także, że utlenianie jest
to powolne spalanie. A zatem w naszym organizmie zachodzi spala-
nie, ale bez ognia i bez dymu, przy czym dwutlenek węgla usuwany
jest z naszego organizmu podczas każdego wydechu.
Przy spalaniu w naszym organizmie wytwarza się ciepło
i wydziela dwutlenek węgla.
CO DZIEJE SIĘ W PĘCHERZYKACH
PŁUCNYCH ?
Polecenie
Przypomnij sobie z lekcji 24 wiadomości o oddychaniu.
Obliczono, że płuca składają się z kilkuset milionów pęcherzy
ków płucnych. We wszystkich pęcherzykach płucnych może się
pomieścić 3 — 4 litrów powietrza.
Powietrze wdychane do płuc ulega ważnym przemianom. St^yk
się ono w pęcherzykach płucnych z mnóstwem cieniutkich rurecze
czyli naczyń krwionośnych, wypełnionych krwią.
Naczynia krwionośne pęcherzyków płucnych mają tak cień
ścianki, że gazy przechodzą przez nie z łatwością.
Wskutek stałego wytwarzania się ciepła temperatura każdego
zdrowego człowieka wynosi 36° do 37 . Mówimy, że jest to tempe-
ratura normalna.
Na to, aby temperatura Twego ciała była normalna, zużywasz
codziennie sporo ,,paliwa" w postaci tłuszczu, cukru i mąki, czyli
skrobi. Zjadasz je przez całe życie w postaci różnych smacznych
pokarmów.
Pytania
/. Ile litrów powietrza mieści się w płucach przy głębokim wde-
chu? 9 H
2, Jakie znaczenie mają pęcherzyki płucne?
94.
Zarazki gruźlicy
1. Jakie miałeś robione szczepienia
i jak się to odbywało ?
2. Co wiesz o sanatoriach?
Gruźlica płuc to choroba bardzo
rozpowszechniona. Bakterie gruźlicy
mogą łatwo wtargnąć do płuc. Wte-
dy żyją tu, rozmnażają się, niszczą
płuca i zatruwają cały organizm.
na gruźlicę kaszle. Przy kaszlu rozpryskują się drobne
Chory
kropelki śliny, a w nich jest mnóstwo bakterii gruźlicy. Mogą one
wraz z wdychanym powietrzem dostać się do Twoich płuc.
Kropelki plwociny chorego na gruźlicę mogą też upaść na podłogę.
Przy zamiataniu unoszą się wtedy w powietrzu, wraz z kurzem —
bakterie.
45 JAK USTRZEC SIĘ GRUŹLICY?
Używaj zawsze własnych naczyń do jedzenia i picia, własnej
odzieży i pościeli.
Przebywaj dużo na powietrzu w pogodne dni słoneczne. Światło
słoneczne zabija zarazki gruźlicy.
Staraj się, abyś i w nocy oddychał świeżym powietrzem. Śpij,
jeśli to możliwe, przy uchylonym oknie.
Myj często ręce, a zwłaszcza przed jedzeniem i do wycierania
używaj własnego ręcznika.
Pamiętaj o obowiązku poddawania się okresowym prześwietl
niom klatki piersiowej i przestrzegaj terminów wyznaczony
na szczepienia.
Sanatoria dla dzieci chorych na płuca buduje Państwo. Pię
sanatoria mamy w Otwocku, w Zakopanem, w Istebnej i w
nych miejscowościach.
116
jest blade, osłabione, łatwo się męczy, me ma apetytu, źle się uczy.
Wszystko to jest sygnałem, żeby pójść do lekarza.
Częste przeziębienia osłabiają bardzo organizm. Stajemy się
wtedy mniej odporni na zarazki gruźlicy. Najlepszy sposób żeby się
nie przeziębić — to hartowanie naszego organizmu, a więc:
• uprawiamy sport w lecie i w zimie,
• myjemy codziennie starannie ciało,
• przebywamy na powietrzu i na słońcu,
• nie narażamy się na gwałtowne zmiany temperatury,
• nie wybiegamy na chłód bez palta i nie wygrzewamy się przy
piecu,
• nie pijemy zimnej wody, gdy jesteśmy rozgrzani,
• zdejmujemy przemoczone obuwie i .nakładamy suche.
i
•-
I
Wiemy już, jakie znaczenie ma oddychanie czystym powietrzem.
Są jednak ludzie, którzy zatruwają swój organizm i wdychają do płuc
dym. To wszyscy ci, którzy palą papierosy. W papierosach jest bardzo
trujący składnik nikotyna.
Każdy rozumny człowiek, dbający o swój organizm nie pali pa-
pierosów. Nie zatruwa swego organizmu.
Nikotyna jest szczególnie trująca dla młodego rosnącego
człowieka.
^7/ Dlaczego oddychanie nazywamy spalaniem ?
2. Dlaczego powinieneś oddychać nosem, a me ustami ?
3. W jaki sposób hartujesz swoje ciało ?
7. W jaki sposób możesz ustrzec się gruźlicy?
119
AMciaz. juz. sKćueczyies się i widziałeś, jak z ranki wypływa krew.
Wiesz zatem, że krew jest w każdej części naszego ciała.
Naczynia krwionośne możesz zobaczyć przez skórę. Najlepiej
widać je w przegubie ręki,tuż pod dłonią. W tym miejscu lekarz
bada puls (tętno). Naczynia
krwionośne to rurki różnej gru-
bości. Tymi naczyniami krąży
krew.
W ciele dorosłego człowieka
jest około 5 litrów krwi.
Krew składa się nie tylko
z czerwonych i białych cia-
łek,
bezbarwnego osocza. To właś-
nie w osoczu znajdują się soki
pokarmowe, które, jak juz wie-
my, dostały się do krwi z jelita
Obejrzyj rysunek 95 i zauważ, gdzie leży serce.
Nieraz już skaleczyłeś się i widziałeś, jak
ale także i z płynnego
Z ranki wycieka krew. Jakieś
naczynie krwionośne zostało u -
szkodzone. Musisz zaraz oczyścić
ranę wodą przegotowaną i po -
47
95. Obieg krwi u człowieka: a —
ce, b — tętnice (czerwone), c —
(niebieskie)
ser-
żyły
96. Tamowanie krwi
smarować gencjaną. Gencjana powinna być w każdym domu. Jest to
dobry środek dezynfekujący używany przy lekkich skaleczeniach.
Na zdezynfekowaną ranę połóż kawałek czystej gazy i owiń nią
zranione miejsce tak, aby uchronić je przed wtargnięciem bakterii.
Może się zdarzyć, że zranienie jest większe, wtedy opatrunek
musi nałożyć lekarz.
Jeżeli przy zranieniu na przykład ręki jest silny upływ krwi, to
rękę przewiązuje się tak, jak to widać na rysunku 96, przy czym mocno
zaciska się chustkę i w ten sposób zabezpiecza się rannego przed
upływem krwi, do czasu gdy przyjdzie lekarz.
Przez całe życie naczyniami krwionośnymi płynie krew w ciele
człowieka. Ze tak się dzieje, sprawia to serce. . .
Serce wpycha krew do naczyń i utrzymuje ją w ciąg ym ruc u.
Serce kurczy się i rozkurcza. Tak bez przerwy pracuje mięsień serca.
Nieraz, przykładając rękę nieco w lewo od środka klatki piersiowej,
wysłuchiwałeś, jak bije serce. Można także wyczuc i policzyć jego
uderzenia, czyli tętno (puls) w przegubie ręki.
minutę.
en na
juz
n W IC serce bije Ci szybko, gdy wbiegasz na'schodv “ U t 7 1
trzymujesz sty i chwilę odpoczywasz. Serce uspokaja sie i ,7
► ł ** Ł * ZflUZ’yP)^j
Czynne bardzo wielkie i częste wysiłki można doprowadzi nie
.> i osłabienia
Przytomność, a nawet
bić normalnie.
Czyniąc bardzo wielkie i częste wysiłki ______
tylko do szybkiego bicia serca, ale do zmęczenia mięśnia
serca. \Vtedv człowiek może zemdleć, stracić
SP •
4.
5.
6.
7.
8,
9.
Kiedy masz przyspieszone tętno ?
Co robisz, żeby mieć zdrowe serce 1
Jak zatamujesz krew ?
Jakie są u nas środki opatrunkowe?
Załóż koledze opatrunek na lekko skaleczoną iw%ę.
Załóż koledze o
trunek na lekko skaleczony palec.
48 WYDALANIE MOCZU
Narządem wydalania moczu są nerki i pęcherz. Każdv zdrowy
Nie zmuszaj stale serca do nadmiernych wysiłków.
Serce kurczy się częściej niż co sekundę. Między dwoma skur-
czami serca jest zawsze maleńka pauza.
Podczas snu serce bije wolniej.
8 do 10 godzin snu i godzina ciszy po obiedzie to konieczny
odpoczynek dla naszego organizmu.
Spokojny sen pokrzepia cały nasz organizm. Umiarkowany ruch
na świeżym powietrzu wzmacnia serce.
Pamiętaj więc:
nie biegaj aż do zmęczenia;
me dźwigaj ciężarów ponad siły;
pracuj, ale i odpoczywaj.
Papierosy i alkohol są bardzo szkodliwe dla serca. Już po u^Pa
leniu jednego papierosa serce bije szybciej.
Pyta ni a
polecenia
/. Gdzie znajduje się serce ? • ?
2. Gdzie przez skórę możesz obejrzeć naczynia krwion
3. Zbadaj, jakie masz. tętno,
120
człowiek oddaje mocz parę razy na dobę, dzieci częściej niż dorośli.
Ten, kto pije dużo płynów, wydala dużo moczu. Normalnie wydala
się go na dobę ponad litr. Oddajemy mocz wtedy, gdy wypełniony
jest nim pęcherz. Ale skąd mocz Bierze się w pęcherzu?
Widzimy na rys. 97, że do pęcherza prowadzą dwie rurki. Są to
moczowody, które wychodzą z nerek. To właśnie z nerek spływa
nimi mocz do pęcherza. Nerki znajdują się w jamie brzusznej po obu
stronach kręgosłupa. Są one silnie ukrwione. Krew doprowadza do
nerek różne szkodliwe składniki zebrane z całego ciała.
Pęcherz jest w dole brzucha.
Mocz wypływa z nerek do pęcherza
i przez cewkę moczową jest wyda-
lany na zewnątrz.
Nerki mają wielkie znaczenie
dla organizmu dlatego, że przy ich
pomocy pozbywamy się szkodliwych
składników.
97, Narządy wydalania moczu: a nerki.
” moczowody. c pęcherz ra<x<uwy
Uwidoczniony główny pień tętniczy (czet
wony) i tylny (niebieski)
pyłki, unoszące się w powietrzu
Nie wszyscy widzą jednakowo dobrze. , ,
Krótkowidz widzi dobrze z bliska, źle natomiast widzi prze
mioty, które są daleko. Lekarz dobiera mu okulary, przez które wi
dobrze na odległość.
Oczy zawiadamiają mózg o wszystkim, co widać wokół nas Wi
maleńkie
rozszerza się
powiednia ilość światła.
Wokół źrenicy jest tęczówka. Bywa ona niebieska, szara, zielon
kawa, ciemnobrunatna.
Zdarza się czasami, że swędzi Cię oko
cami. Nie robisz jednak tego, bo wiesz, ze w
wnieść do oczu zarazki.
Bywa i tak, że łzawią Ci oczy. To z gruczołu łzowego przez kanał
łzowy płyną łzy.
Gorzej jest, gdy oczy są czerwone
do lekarza.
Przyjemnie jest
wzrok i wszystko, c
koła nas
Mrużysz oczy, gdy cię razi świa-
tło. Powieki chronią je przed blas-
kiem i kurzem. A brwi zatrzymują
pot, gdy spływa Ci z czoła.
Oglądałeś już nieraz swoje oko
w lusterku.
W oczodole mieści się gałka ocz-
Czarny punkt w samym środku
gałki ocznej to źrenica. Przez źre-
nicę do wnętrza oka wchodzi świa-
tło. Przy silnym świetle źrenica
zwęża się, a przy słabym świetle
do wnętrza oka może wchodzić od-
Oko: a — gałka oczna,
tęczówka, c — źrenica
*
t. *
•j
Dalekowidz widzi dobrze przedmioty oddalone, ale źle widzi
litery, gdy czyta lub pisze. Lekarz dobiera mu okulary, które nakłada
się tylko do pracy (do szycia, czytania) i do oglądania przedmiotów
z bliska.
Jest jeszcze inna wada wzroku: niektórzy ludzie nie rozróżniają
kolorów. Człowiek z taką wadą nie może być np. maszynistą na kolei.
Nie odróżnia on koloru czerwonego od zielonego, wjedzie na zajęty
tor i może zdarzyć się katastrofa.
Również kierowcy samochodów i lotnicy muszą rozróżniać barwy.
Zwykle poddawani są oni badaniom, czy nadają się do tych zawodów.
'‘t Chroń oczy przed jaskrawym światłem przy pomocy ciemnych
okularów.
!• Nie czytaj, nie pisz, nie szyj o zmroku lub przy słabym świetle.
• Książkę przy czytaniu trzymaj w odległości 25 do 30 cm.
*1* Myj się pod bieżącą wodą i używaj do wycierania własnego
ręcznika.
Nie trzyj oczu i nie przebywaj w kurzu i dymie.
(„• Nie przesiaduj godzinami przy telewizorze, gdyż bardzo męczą
Ci się wtedy oczy.
r*"' Oglądaj filmy i obrazy w telewizorze z odpowiedniej odległości.
Idź do lekarza, jeżeli Cię oczy bolą i pieką.
' • Jeśli Ci coś wpadnie do oka i nie wypływa ze łzami, idź też do
J lekarza.
Słyszymy głosy ludzi, szczekanie psa, warkot motoru, szelest
drzew, bzykanie muchy, szum kropel deszczu.
Narządem słuchu jest ucho.
- małżowina, b - przewód
— ucho środkowe, d - ucho
wewnętrzne
99. Ucho: a
słuchowy, c
To,
co zwykle nazywamy uchem, jest zaledwie częścią ucha.
Przez małżowinę głosy wpadają do przewodu słuchowego. Małżo-
wina to część zewnętrzna ucha. W przewodzie słuchowym jest żółta
woszczyna. Przewód słuchowy prowadzi do ucha środkowego. Za
uchem środkowym jest ucho wewnętrzne.
Jak się to dzieje, że słyszymy?
Otóż głos wpada do małżowiny i przez przewód słuchowy do-
chodzi do części znajdujących się w głębi ucha. Wtedy słyszymy.
Są ludzie głusi na jedno ucho i na
można po silnym katarze i z:
I
łączy się z nosem i jamą ustną. Można także ogłuchnąć od ude
w okolice ucha. Zdarzało się, że żołnierze na wninie cłuc
obydwa uszy. Niekiedy ogłuchnąć
. r' ---------. -apaleniu gardła, gdy do ucha wtargnęły
zarazki przez przewód prowadzący z ucha do gardzieli. Przewód ten
łączy się z nosem i jamą ustną. Można także ogłuchnąć od uderzenia
w-----------------------ucud. u di z di u bię, zc zuimciz-c ho. wojnie głuchli od wiel-
kiego huku wystrzałów armatnich. Nawet głośne krzyczenie komuś
do ucha może spowodować uszkodzenie części ucha środkowego.
Są ludzie głusi od urodzenia. Mają oni jakąś wadę w budowie ucha.
Każdy chroni swoje uszy i
Co czterdzieści pięć minut jest w szkole przerwa. Przeznaczono
ją na odpoczynek po każdej lekcji. Wiadomo, że odpoczywa się nie
tylko wtedy, gdy się leży. Po pracy umysłowej i długim siedzeniu
w ławce odpoczywasz, gdy jesteś w ruchu. Po długim marszu także
chcemy odpocząć. Siadamy wtedy lub kładziemy się i odpoczywamy.
Zmęczenie odczuwa górnik w kopalni, robotnik w hucie, palacz
okrętowy, nauczyciel, który uczy, słowem — każdy, kto pracuje.
Ale po pracy można odpocząć i przyjemnie spędzić pozostały czas.
• Wszyscy ludzie pracy korzystają z urlopu wypoczynkowego, a mło-
dzież ma dwa miesiące wakacji. Przyjemnie jest wtedy być nad mo-
rzem lub w górach.
Aby dobrze pracować, trzeba umieć dobrze wypoczywać.
SEN
Sen jest tak samo konieczny, jak pożywienie. Podczas snu wypo-
czywa cały nasz organizm.
Śpimy różną liczbę godzin.
Noworodek — wciąż śpi.
Niemowlę — śpi całą noc i dużą część dnia.
Dzieci od 1 do 2 lat — śpią około 16 godzin.
Dzieci od 2 do 10 lat — śpią około 12 godzin.
Młodzież od 10 do 20 lat — śpi około 10 godzin.
Dorosły zdrowy człowiek — śpi od 7 — 8 godzin.
Po dobrze przespanej nocy jest nam wesoło i chętnie zabieramy
się do pracy. Krótki i niespokojny sen osłabia bardzo nasz organizm.
Uczeń klasy IV zasypia o godz. 21, a wstaje o godz. 7.
godz. 19, czyli na dwie godziny przed
• •
Kolację dokładnie. Najpierw myjesz mydłem
snem. Po całym dmu myjesz ję , szyję. a potem całe ciało. Zmywasz
ręce. Potem mydlisz twarz, uszy yję P recznikiem. Wycierasz
mydło bieżącą wodą i wycierasz się w y
125
CZY WIESZ?
zasypiasz
Poszukaj w podręczniku pytań odpowie-
dnich do tych rysunków i sprawdź, czy
umiesz na nie odpowiedzieć.
samochody ciężarowe. z,ua-
motor, że
! i dźwi-
'w pracy, a często przerywają
się tak, żeby skóra była zaróżowiona. Ostatnia czynność to mycie
szczoteczką zębów i płukanie gardła. Usuwasz w ten sposób z jamy
ustnej resztki pokarmu.
Śpisz przy uchylonym oknie. Pościel masz lekką, ale taką, żeby
nie było Ci ani za gorąco, ani za chłodno.
Mówisz: dobranoc!
Gwarno
mawiać z kolegami, pośmiać się, pochodzić.
Są jednak i tacy, którzy wrzeszczą, biegają, potrącają innych,
y to odpoczynek w takim hałasie na przerwach, zwłaszcza na kory-
tarzu szkolnym.
Ostatnio prowadzi się u nas walkę z hałasem. Szczególnie dokucza
ludziom hałas w wielkich miastach. Ulicami przejeżdża stale tysiące
pojazdów. Hałasują tramwaje, autobusy
rza się, że początkujący motocyklista tak głośno zapuszcza
aż drżą szyby w oknach. Na budowach hałasują silniki, koparki
gi. Hałasy takie przeszkadzają ludziom
odpoczynek i sen.
Fabryki i lokomotywy ściszają wszystkie
My także nie krzyczymy podczas zabaw na
łujemy się głośno.
Po godzinie dziesiątej wszyscy ściszamy radia i telewizory.
J gębowe,
podwórku i nie nawo-
IV. Wiosenne prace
;ił
Wszyscy zwalczamy hałas.
Nie podnoszę głosu w rozmowie.
Nie trzaskam drzwiami.
Nie stukam obuwiem.
Nie przesuwam z hałasem sprzętów.
Przyciszam radio zarówno w dzień, jak i wieczorem.
Zwracam uwagę tym, którzy hałasują.
Hałas męczy i wyczerpuje nasz organizm.
W OGRODZIE, w KLASIE I
NA DZIAŁCE
52
Pytania
7. Na jakich drzewach i krzewach w ogrodach i w parkach roz-
winęły się już pąki ?
2. Jakie nasiona chcesz wysiać na Waszej działce ?
W ogrodach, w parkach i na działkach rozpoczęto już prace wio-
senne. W sklepach z nasionami wielki ruch. Wszyscy chcą mieć
dobre nasiona. W sklepach ogrodniczych są nasiona zbadane. Kupu-
jąc je, możemy mieć pewność, że będą dobrze kiełkowały.
Robimy już na działce szkolnej zagonki pod warzywa. Mają
one 1 metr szerokości. Rabatki kwiatowe są już także przygotowane.
Można zacząć wysiewać nasiona. Wczesną wiosną zasiejemy groch,
marchew, rzodkiewkę. Będzie je można jeść na surowo.
Nasiona pomidorow wysiane były do skrzynek na początku marca.
Ładnie wzeszły i rosną w skrzynkach na oknie. Będziemy mieć własną
rozsadę pomidorów. Mamy też na oknach kilka doniczek z młodą
pelargonią. Rośliny doniczkowe rozmnaża się z sadzonek.
Na każdej torebce z nasionami znajdują się wskazówki, jak te
nasiona należy zasiać.
Nasiona trzeba siać prawidłowo. Przekonano się, że przy Pra
widłowym siewie jest dobry urodzaj. Będziesz więc siał inaczej mar
chew, inaczej groch, a jeszcze inaczej rzodkiewkę.
Wszyscy chcemy mieć wcześnie strąki. Zasiejemy więc gro
wczesny, majowy.
Robimy kołkiem rowki w poprzek zagonka. Odległość między
rowkami powinna wynosić 20 cm, głębokość rowków 3—4 cm.
Umieszczamy w rowkach po 3—4 nasiona grochu w odstępach
15 cm.
Ostatni rowek pogłębiamy do 8 — 10 cm i także w ten sam sposób
układamy w nim nasiona grochu. s
Zasypujemy ziemią nasiona znajdujące się w rowkach i wyrównu-
jemy powierzchnię zagonka. Ugniatamy lekko ziemię nad nasio-
nami.
Zapisujemy datę siewu grochu.
Zanotujemy, kiedy zacznie wschodzić groch zasiany na głębokość
3—4 cm.
Zanotujemy, kiedy zacznie wschodzić groch zasiany na głębokość
8 — 10 cm,
Głęboki siew nasion grochu źle wpływa na wzrost i plono-
wanie tej rośliny.
SIEJEMY MARCHEW
Marchew siejemy w początku kwietnia.
• Robimy w jednakowej odległości 4 rowki wzdłuż zagonka:
trzy rowki muszą mieć głębokość około 2 cm, czwarty rowek
robimy na głębokość 5 cm.
• Bierzemy z torebki szczyptę nasion marchwi i wsiewamy je do
wszystkich rowków. x
• Zakrywamy nasiona ziemią i wyrównujemy zagonek, ugniatając
lekko ziemię nad nasionami.
• Zapisujemy datę siewu.
• Zapisujemy datę, kiedy zacznie wschodzić marchew zasiana na
głębokość 2 cm i 5 cm.
Głęboki siew nasion marchwi źle wpływa na wzrost i roz-
wój tej rośliny.
Nasiona marchwi można siać gęściej, gdyż zwykle potem przery-
wamy ją. Pozostałe w gruncie rośliny mają wówczas więcej miejsca
i rosną aż do jesieni, do chwili sprzętu tych warzyw.
Na zagonku przeznaczonym pod nnmiri
P—«
siewie. Rzodkiewki zdążą wyrosnąć do '15 mafaf
głębokości około 2
i zbadać, kiedy rzodkiewka wschodzi lep
C* f ZS1** » — I >_ 11* ł • « _
wysadzimy rozsadę pomidorów.
ncu marca
ni . f J rzędów
Jak marchew.
Polecenia
7. Zauważ, które rośliny doniczkowe u Ciebie w domu maja iUż
sadzonki, J
2, Sprawdź, czy wszyscy tak sieją groch, marchew i rzodkiewkę,
jak to podano na str. 131 i 132.
54 SIEW
ROŚLIN OZDOBNYCH
Niektóre rośliny ozdobne można siać wprost na rabaty kwiatowe.
Tak siejemy nasiona nasturcji, maciejki i nagietków oraz wielu innych
roślin ozdobnych.
132
brzegu rabatki kwiatowej rowek głębokości 3 cm.
, 3 nasiona nasturcji w odstępach 10 cm.
rowku ziemią i ugniatamy lekko ziemię
kilku dniach zapiszemy datę wschodu
Nasturcję siejemy w następujący sposób:
• Robimy na
• Wkładamy do rowka po
• Zakrywamy nasiona w
nad nasionami.
• Zapisujemy datę siewu, a po
nasion nasturcji.
• Porównamy za kilka dni nasturcje na rabatce z rys. 1U2.
SIEJEMY MACIEJKĘ
• Na brzegu rabatki kwiatowej robimy płytki rowek, gdyż nasiona
maciejki są bardzo drobne, a malutkie ich kiełki muszą wydostać
się nad ziemię.
• Bierzemy z torebki szczyptę nasion i sypiemy je do rowka tak,
aby wzeszły nie za gęsto.
• Jeżeli maciejka wzejdzie zbyt gęsto — to część roślin usuniemy.
Przerywamy maciejkę po to, żeby pozostawione rośliny miały
w glebie pod dostatkiem pożywienia, a także i światła przy roz-
rastaniu się nad ziemią.
• Zostawiamy część roślin bez przerywania. Porównamy później,
która maciejka rośnie i kwitnie lepiej: czy ta, którą zostawiliśmy
bez przerywania, czy ta, którą przerwaliśmy.
SIEJEMY NAGIETKI
Nagietki sieje się podobnie jak maciejkę, ale rowek musi być
nieco głębszy, bo nasiona nagietków są większe.
Nagietki siejemy rzędami na oddzielnej rabacie. Na pewno wzejdą
one zbyt gęsto. Wówczas część roślin wyrwiemy>i posadzimy na
Wo nych miejscach pod płotem lub przy kompostowniku, wyko-
rzystamy je zatem jako rozsadę.
Rozsadę astrów, kapusty, kalarepy, sałaty hodujemy na zagonku
nas onecznionym, osłoniętym od wiatru i dobrze zasilonym ziemia
Kompostową.
133
dobrze
7.
Polecenie
103. Sadzenie rozsady
Grządkę taką nazywamy rozsadnikiem, gdyż z niej będzie się
rośliny wykopywać i przesadzać na inne miejsca. Prawidłowe sadzenie
rozsady pokazane jest na rysunku 103.
Korzenie rozsady nie mogą być przy sadzeniu pozaginane do
góry.
Zasadzone rośliny obciska się dokoła ziemią, tak żeby ściśle
przylegała do korzeni. Następnie podlewamy rozsadę.
Zauważ, jak ogrodnik rozmnaża i przesadza rośliny doniczkowe.
Jakie nasiona wysiewa się na rozsadniku?
Jakie nasiona wysiewa się w grunt ?
Kiedy sieje się marchew, a kiedy rzodkiewkę ?
Przygotuj na następną lekcję ziemię i doniczki do sadzonek.
Obejrzyj rośliny na oknach w szkole i zauważ, które można ro
mnożyć przy pomocy sadzonek, a które trzeba przesa zi
szych doniczek.
Na oknach w szkole i w domu jest dużo roślin donicz
Dobrze przetrwały one zimę, a teraz zaczynają rosnąc. joniczek
Wczesną wiosną przesadzamy je do trochę wię szyć
134
i
ze świeżą ziemią. Robimy to po to,
żeby rośliny miały dostateczną
ilość składników pokarmowych.
Będą one wtedy dobrze rosły i ła-
dnie zakwitną.
Pamiętamy o podlewaniu ro-
ślin doniczkowych.
rozmnażamy pelargonię
Niektóre rośliny doniczkowe mo-
żna rozmnażać z sadzonek. Wtedy
z każdej sadzonki powstaje młoda
roślina. Na dolnej części sadzonki
wyrosną korzenie, zaczną się też
rozwijać po pewnym czasie młode
listki.
Doświadczenie 27.
Przygotuj: starannie wymytą do-
niczkę, świeżą ziemię, parę skoru-
pek, sadzonkę oderwaną lub odciętą
ze starej pelargonii.
• Na otwór w dnie doniczki po-
łóż skorupkę. Tędy powietrze
ma dostęp do korzeni.
• Nasyp pełną doniczkę ziemi i
w nim dolną część sadzonki.
tami, b sadzonka, c — sadzonka
z korzeniami
zrób palcem dołek. Umieścisz
SS.palcami 2iemię dokola sad20nki> 1 nakryj
Postaw doniczkę z sadzonką
promienie słoneczne.
na oknie tak, aby nie padały na nią
Podlewaj regularnie ziemię w doniczce i
wilgotna, ale nie za mokra.
uważaj, żeby ziemia była
Po pewnym czasie policz, ile sadzonek zasadzonych w
przez kolegów przyjęło się i zaczęło już rosnąć.
klasie
Przygotuj: 6 sadzonek
51
]-
rozmnażamy trzykrotkę
5. Trzykrotka: a — sadzonka,
b — sadzonka z korzeniami
krotki, doniczkę z ziemią, słoik
spodek.
Zasadź 6 sadzonek do jednej
doniczki i po podlaniu nakryj
je słoikiem.
Umieść doniczkę na spodku
i postaw ją na oknie. Pamiętaj
o podlewaniu.
Zapisz datę sadzenia w ze-
szycie.
O Po 10 dniach wyjmij jedną
sadzonkę z ziemi i zobacz
czy już ma korzenie.
O Po pewnym czasie znów obej-
rzyj korzenie tej sadzonki.
Hodujemy na oknach takie rośliny, które łacinie kwitną, 4
fpUjp VMre maia ładne liście.
Na oknach szkolnych widujemy najczęściej: pelargonie, ułan i,
begonie, trzykrotki, bluszcz. kaktusv i pokoiowe lipki.
Wszystkie rośliny doniczkowe zginęłyby bez naszej °Pie lf
simy je więc stale starannie pielęgnować. Tylko wtedy są one o
naszych okien, kiedy mają:
• świeżą, odpowiednią ziemię w doniczkach,
• wystarczającą ilość wody,
• światło i ciepło,
• powietrze. K rodnika.
Ziemię dla roślin .doniczkowych kupujemy %ną
Inną mieszankę ziemi przygotuje ogrodnik dla a us
palm, a jeszcze inną dla paproci.
136
Doświadczenie 29.
Przygotuj: dwie pelargonie w doniczkach, wodę w butelce.
• Umieść pelargonię na nasłonecznionym parapecie w ciepłym
pokoju.
• Podlewaj jedną pelargonię. Drugiej nie podlewaj przez parę dni.
• Zauważ, co się stało z pelargonią nie podlewaną. W jaki sposób
możesz ją jeszcze uratować?
Rośliny warzywne i ozdobne na zagonkach muszą także być,
jeśli nie ma deszczu, starannie podlewane.
Bez wody rośliny więdną i usychają.
Bez opieki nie mogą pozostawać ani rośliny doniczkowe, ani
uprawiane przez nas w ogrodzie i na działkach.
Pytania
7. Jak siać groch, a jak marchew ?
2. Jak sadzić rozsadę kapusty i astrów?
3. Kiedy przesadzać rośliny doniczkowe ?
4. W jaki sposób rozmnożyć ułankę ?
5. Jak opiekować się roślinami na oknach?
’ w SADZIE
Polecenia
7. Przyjrzyj się, co robią pszczoły na kwiatach jabłoni lub gruszy.
2. Sprawdź, czy kwiat jabłoni jest zbudowany tak, jak to widać
na rysunku 106.
3. Sprawdź, czy kwiat gruszy ma te same części, jakie zaznaczono
na rysunku 107.
137
106. Kwiat jabłoni:
a — płatki korony,
b — pręciki,
c — słupek,
d — zalążki,
e — kielich
KWIATY JABŁONI
Przekwitły już w sadach śliwy, wiśnie i czereśnie. Teraz kwitną
jabłonie. Tak niedawno jeszcze różowiły się na nich pączki. Śliczne
są różowawobiałe kwiaty jabłoni. Unoszą się nad nimi pszczoły,
przelatują motyle i trzmiele.
Pszczoły mają duży wpływ na urodzaj naszych sadów.
Pszczoły siadają na płatkach korony, przeszukują wnętrze kwiatu
i wypijają słodki sok z miodników. Całe ich ciało oblepione jest
pyłkiem z pręcików-znajdujących się w kwiatach jabłoni. Prze-
latując z kwiatu na kwiat pszczoły przenoszą pyłek na swym ciele.
Pyłek ten pada na znamiona słupków.
KWIATY GRUSZY
Kwiaty gruszy mają białe płatki. Między płatkami ukryte są ptę-
ciki i słupek. W przeciętych przez nas kwiatach gruszy można zoba-
czyć zalążki znajdujące się w zalążni.
107. Kwiat gruszy:
a — płatki korony,
b — pręciki,
c — słupek,
d — zalążki,
e — kielich
Nad kwiatami gruszy unoszą się owady. Wkrótce z kwiatów jabłoni
i gruszy opadną płatki korony. Opadną także i pręciki. Pozostaną
jednak te części kwiatu, z których stopniowo rozwijać się będzie
owoc.
Polecenie
Narysuj pręciki i słupek wyjęte z jakiegoś kwiatu,
ZAPYLANIE KWIATÓW
Przelatujące z kwiatu na kwiat owady przenoszą pyłek. Do-
staje się on na znamię słupka. Mówimy wtedy, że nastąpiło zapy-
lenie kwiatu.
Kwiaty jabłoni i gruszy muszą być zapylone i wtedy po-
wstają owoce.
Kwiaty jabłoni i grusz są zapylane przez owady. Jeśli podczas
kwitnienia drzew owocowych padają deszcze i nad kwiatami nie mogą
unosić się owady, można przewidzieć, że urodzaj jabłek i gruszek
jesienią będzie mały. Wiele kwiatów nie zostało zapylonych i wobec
tego owoce nie będą mogły powstać.
58 PSZCZOŁY NA KWIATACH
Polecenie
Obejrzyj rysunek 108 i zauważ, czym się różnią od siebie pszczoła-
-matka i pszczoła-robotnica.
• Pszczoły przeszukują każdy kwiat jabłoni. Są przy tym tak bardzo
zajęte, że możemy przyjrzeć się im z bliska.
, W ciele pszczoły wyróżniamy głowę, tułów, odwłok, odnóża
i skrzydła. Na głowie pszczoły widzimy oczy i czułki oraz narzą-
dy gębowe. Czułki pszczół to narząd węchu i dotyku.
lo* *
139
szczoteczki do zgarniania pyłku z pręcików. Pszczoła
Pszczoła
koszyczek na
— grzebyczek,
stronie od-
pyłek. W plastrach woskowych część komórek
chów młodego pszczelego
zapachem kwiatów jabłoni
.. one
przetwarzają pszc20
Pszczoły zabiera
paść pyłek
znajdujących
Dno kwiatowe i zaląźnia rozrastają
ona wtedy najbliższe otoczenie. Następnie
poszukiwaniu kwiatów na odległość około 5 kilo-
7. Ile czasu potrzeba, żeby powstało jabłko ?
2, Co wcześniej zakwita: wiśnia czy jabłoń ?
Żeby powstało jabłko, na znamię słupka musi
i przedostać się do zalążni. Po zapyleniu z zalążków
się w zalążni tworzą się nasiona
Zwabione barwą
się do sadu w poszukiwaniu pożywienia. Zlizują
nektar, znajdujący się w kwiatach. Nektar
na miód i składają ąo w plastrach z wosku
110. Odnóże pszczoły: a -
zewnętrznej stronie odnóża, b
C - szczoteczka na wewnętrznej
nóża
królowa-matka, b — truteń, c — robotnica
z kwiatów także
przeznaczona jest na złożenie jajeczek i na
pokolenia.
Pszczoły-robotnice muszą zebrać tyle nektaru, ile potrzeba go
do wyżywienia całego roju. Obliczono, że duży rój zużywa w ciągu
jednego roku około 100 kilogramów miodu. Z tego najlepiej widać,
jak olbrzymią pracę wykonują od wiosny do jesieni te małe owa-
dy. Ponadto z każdego ula pszczelarz zabiera pszczołom około 30 kg
miodu.
Już w 14 dniu po urodzeniu się pszczoła-robotnica zaczyna zbie-
rać nektar i pyłek. Na trzeciej parze odnóży pszczoła ma koszyczki,
oraz grzebyk
zwilża pyłek śliną i niesie go w koszyczkach do ula.
Pyłek kwiatowy jest bardzo pożywny. Zawiera on dużo białka
i stanowi pokarm dla larw.
Młoda pszczoła początkowo wylatuje na krótko i zbiera nektar
w pobliżu ula. Poznaje
może oddalać się
metrów.
Liczba robotnic w jednym ulu bywa różna. Są roje, które mają
około 8 tysięcy robotnic, a są i takie, w których jest do 40 tysięcy
robotnic.
Pszczoła-matka może złożyć w ciągu jednego dnia do 2 tysięcy
jajeczek.
Głowa pszczoły: a — oko, b — czułek
c — narządy gębowe
nasiona
zauważy
1 nasiona
natne.
7- Jak zbudowany jest kwiat
błoni ?
2. Jak zbudowany jest kwiat
o. Co nazywamy zapylaniem?
4. Dlaczego nad kwitnącą jabłonią
jest dużo pszczół ?
lek z kwiatów?
6. Jakie znaczenie ma pszczelar-
stwo ?
7. Jakich ważnych składników do-
starczają naszemu organizmowi
owoce ?
142
7. Obejrzyj chwasty na rys. 2 i zauważ, czy rosną one na działce
i jak wyglądają wiosną.
2. Jakie chwasty usuwasz wiosną z działki?
Na zagonkach przeznaczonych pod rośliny uprawne zasiały
się chwasty. Pobierają one z gleby, podobnie jak rośliny uprawne,
składniki pokarmowe. Zabierają więc pokarm roślinom uprawnym,
a rozrastając się, zagłuszają je. Musimy usuwać chwasty z zagonków
wtedy, gdy są jeszcze małe.
Do pielenia używamy żelaznych pazurków. Wyciągają one chwasty
z korzeniami i spulchniają ziemię wokół roślin uprawnych. Wyrwane
chwasty, jeżeli nie mają nasion, wywozimy na kompostownik.
Jeżeli chwasty rosną między roślinami uprawnymi w rzędach, wyry-
wamy je palcami. Pielenie odbywa się zwykle dwa lub trzy razy w cią-
gu lata.
Gracujemy dróżki. Usuwamy także chwasty, jeżeli wyrosły pod
płotem. Nie pozwalamy, aby chwasty rosły na naszych zagonach
i rabatkach kwiatowych.
7. Jakie chwasty wyrosły na naszych zagonkach?
2. Dlaczego wyrywamy chwasty?
3. Jakich narzędzi używamy do odchwaszczania zagonków i rabat?
4. Usuń z liści kapusty (jeśli znajdziesz) jajeczka i gąsienice
bielinka kapustnika i dowiedz się, jak możesz z gąsienic wyho-
dować motyle?
Wśród owadów mamy sprzymierzeńców i szkodniki.
Takie owady, jak pszczoła i trzmiel przyczyniają się do zapylania
kwiatów i są pożyteczne.
143
144
112. Owady szkodniki roślin
a — bielinek kapustnik, b — strąkowiec
grochowy (w powiększeniu), c — owocówka
jabłkówka (w powiększeniu)
uprawnych:
Jest jednak wieie owadów, które robią duże szkody.
Bielinek kapustnik składa jajeczka na liściach kapusty. Z jajeczek
wylęgają się gąsienice, które są bardzo żarłoczne.
Strąkowiec grochowy ma długość około 5 milimetrów. Samica
strąkowca składa jajeczka na młodych strączkach grochu. Z jajeczek
_ •
wylęgają się maleńkie gąsienice. Znamy je wszyscy. Wygryzają one
dziurki w nasionach grochu. Taki groch nie nadaje się ani dojedzenia,
ani do siewu.
Owocówka jabłkówka ma gąsienice, które niszczą jabłka.
Gąsienice owocówki jabłkówki obejrzeć można w ,,robaczywych
jabłkach.
Wszystkie szkodliwe owady musimy zv alczać. Sprzymierzeńcami
w zwalczaniu owadów są ptaki owadożerne, a nawet niektóre owa y*
Z ptaków szczególnie pożyteczne w tej walce są sikory i szpaki.
Tysiące uczniów naszych szkół opiekuje się ptakami owadożernymi.
Wszyscy dobrze znamy biedronkę — naszego sprzymierzeńca
w zwalczaniu mszyc. Obliczono, że biedronka zjada dziennie do 200
mszyc, a jej larwa 80 mszyc. Widzimy więc, jak bardzo biedronki
są pożyteczne.
61 ZIEMIA KOMPOSTOWA
W każdym ogrodzie powinna być ziemia kompostowa. Po-
trzebna nam jest ziemia kompostowa dla roślin doniczkowych i do
skrzynek na balkony. Mieszamy ją też z ziemią na zagonkach — roz-
sadnikach przeznaczonych do hodowli rozsady.
Ziemię kompostową podsypuje się również pod pomidory i rośliny
ozdobne. Robimy tak dlatego, że w ziemi kompostowej jest dużo
składników niezbędnych do życia i dobrego plonowania roślin.
Łatwo jest założyć kompostownik i mieć stale ziemię kompostową.
Przeznaczamy na ten cel miejsce zacienione w gospodarczej części
ogrodu.
Kompostownik zakładamy w następujący sposób:
• Zwozimy taczkami lub znosimy chwasty usunięte z zagonków
podczas pielenia i gracowania uliczek. Składamy tu również od-
padki z kuchni szkolnej.
• Układamy odpadki tak, aby kupa kompostowa (pryzma) była'
szersza u podstawy i zwężała się ku górze.
• Składane odpadki przesypujemy ziemią.
• Polewamy.je wodą i gnojówką.
Po ułożeniu pryzmy robimy na jej wierzchu parę otworów koł-
kiem po to, aby woda mogła dostawać się do środka pryzmy,
a całą pryzmę okrywamy warstwą ziemi.
Po pewnym czasie przekładamy odpadki w całej pryzmie, tak aby
te warstwy, które były na wierzchu, znalazły się na spodzie. Tak
145
przerzuca się odpadki w pryzmie parę razy. Wreszcie wszystki
odpadki staną się brunatnoczarne i zamienią się w próchnicę
Próchnica utworzyła się ze szczątków roślin i odpadków
zwierzęcych.
Ziemię kompostową przesiewa się przez specjalną metalową
siatkę, aby odsiać nierozłożone jeszcze części, np. gałązki, resztki
liści, drewienka i kamyki.
Przesiana ziemia kompostowa jest pulchna i gruzelkowata. Za-
wiera wodę (jest wilgotna), powietrze i dużo próchnicy. Duże plony
zależą od dobrej uprawy gleby
Uwaga. Na pryzmę kompostową me składa się chwastów mają-
cych nasiona.
146
ZGADNIJ!
Co przypomina Ci każdy z tych obraz-
ków? Wyszukaj w podręczniku zdania,
które mógłbyś umieścić pod każdym z tych
rysunków.
147
Jeżeli znajdziesz ptaka z obrączką, zawiadom Stację
Ornitologiczną w Górkach Wschodnich, poczta
Sobieszewo k. Gdańska, podając przepisany z obrączki
napis i numer oraz datę, miejsce i okoliczności znale-
zienia lub schwytania oznakowanego nią ptaka.
Jeśli ptak jest martwy, do listu dołącz rozpłaszczoną
obrączkę (zostanie Ci zwrócona, jeśli tego zażądasz).
Stacja Ornitologiczna poinformuje Cię o dacie i miejscu
zaobrączkowania znalezionego przez Ciebie ptaka.
SPIS TREŚCI
I
JESIENNE PRACE
W OGRODZIE, NA DZIAŁCE I W KLASIE .......................... 4
1. W ogrodzie ............................................ 4
2. Na działce ............................................ 6
3. Wystawa plonów z działki............................... 8
4. Przygotowanie działki na zimę ........................ 10
5. Rośliny na oknach .................................... 11
W AKWARIUM ................................................ 14
6. Zakładamy akwarium .................................. 14
7. Rośliny w akwarium................................... 16
8. Ryby w akwarium..................................... 19
LAS I JEGO MIESZKAŃCY ................................... 25
9. Idziemy do lasu ..................................... 25
10. Drzewa iglaste ...................................... 28
11. Drzewa liściaste .................................. 30
12. Krzewy leśne ...................................... • • 32
13. Runo leśne ....................*....................... 33
14. Grzyby jadalne i trujące .............................. 35
15. Niektóre zwierzęta leśne .............................. 38
16. Jeszcze o zwierzętach lasu .....................»...... 42
17. Korniki i dzięcioły ................................... 45
18. W mrowisku .......................................... 46
19. Jak zwierzęta spędzają zimę? .......................... 49
20. Znaczenie lasu ........................................ 51
21. Szkółka leśna ......................................... 53
— Zgadnij 1 ............................................ 55
149
ZAJĘCIA Z PRZYRODY NIEOŻYWIONEJ
PRZYRODA NIEOŻYWIONA WOKÓŁ NAS
22. Powietrze ..........
23. Główne składniki powietrza
24. Dwutlenek węgla ........
25. Atmosfera ....
ZACHOWANIE SIĘ CIAŁ POD WPŁYWEM OGRZEWANIA
I OZIĘBIANIA ..............................
26. Jak powietrze zachowuje się pod wpływem ogrzewania?
27. Działanie ogrzewania na ciała" ciekłe .......
28. Termometr ........
Działanie ogrzewania na ciała" ciekłe
Działanie ogrzewania na ciała stałe
30.
31.
32.
33.
WODA ............................
Woda a życie na Ziemi.......
Oczyszczanie wody — filtrowanie
Studnie i pompy ............
Wodociągi ..................
PARA WODNA W ATMOSFERZE . .
34. Para powstająca z wody.......
35. Woda powstająca z pary ......
36. Zamarzanie wody i topnienie śniegu
O STANACH SKUPIENIA CIAŁ
37. O stanach skupienia wody .
— Zgadnij! .............
O CZŁOWIEKU I
III
ZACHOWANIU ZDROWIA
38.
39.
40.
Postawa człowieka .......
Zmęczenie i odpoczynek
Odżywianie ...............
42. Choroby przewodu pokarmowego
43. Oddychanie ............................................. 112
44. Co dzieje się w pęcherzykach płucnych?.................. 114
45. Jak ustrzec się gruźlicy? .............................. 116
46. Krążenie krwi .......................................... 118
47. Serce zdrowe i chore ................................... 119
48. Wydalanie moczu ........................................ 121
49. Wzrok .....................-............................ 122
- 50. Słuch ............................................... 123
51. Przyjemny odpoczynek ................................... 125
— Czy wiesz ? ............................................ 127
IV
WIOSENNE PRACE
W OGRODZIE, W KLASIE I NA DZIAŁCE......................... 130
52. Rośliny wiosną ..................................... 130
53. Siew nasion warzyw.................................. 130
54. Siew roślin ozdobnych............................. 132
55. Hodujemy rośliny doniczkowe ........................ 134
56. Jak pielęgnujemy rośliny?........................... 136
57. W sadzie .............:......................... 137
58. Pszczoły na kwiatach ............................... 139
59. Jak powstaje jabłko? ............................... 141
60. Zwalczamy chwasty .................................. 143
61. Ziemia kompostowa .................................. 145
— Zgadnij! ........................................... 147
Imi$ i nazwisko
Szanujcie i os
Rok
szkolny
Ocena stanu podręcznika
(bdb., db., dst.)
na początku
roku szk.
na końcu
roku szk.