/
Автор: Podgórska A. Gorczyński T. Pomirska H.
Теги: biologia botanika rośliny klasa 6 uprawa roślin
Год: 1964
Текст
SMARDZ JADALNY
PIESTRZENICA
KASZTANOWATA
i.'
Hl.
BOROWIK MAŚLAK
UCHOMOR CZERWONY
BOROWIK SZLACHETNY
BOROWIK
KOZAK
PIEPRZNIK
JADALNY
KURKA
GĄSKA
ZIELONKA
GOŁĄBEK WYMIOTNY
PIEPRZNIK
POMARAŃ
CZOWY
LECZAJ
EŁNIANKA
*
A. PODGÓRSKA, T. GORCZYŃSKI, H. POMIRSKA
♦ t.
fi
BOTANIKA
dla
klasy VI
I s
1
WARSZAWA
PAŃSTWOWE ZAKŁADY WYDAWNICTW
SZKOLNYCH
H. Hcr-
Redaktor. Zenobiusz Tomaszewski
1964
10.27
Podpisano do druku 14. II. 1964 r.
‘o.* w* 10. 112 .23. IM ». 135. 137 , 1381
CAF 14*
s R Kobmdra MM. J. Podgórski
\kl Puchahkt 61. 147
J. Siudów *kt:
Sl Zwoliński
Kitazka zatwierdzona prtcz Ministerstwo Oświaty
jako podręcznik
Redaktor tcchruazny Zygmunt Szajek
Nakhd 8640004 250 cgz Ark druk II; wyd
Oddano do akWiama 18 IX 1963 r ! .
uj 1964 r. 2Lam. nr 4959 964 Cena zl 15 —
> • 122 cm. MO g. kl V z fabr\ki w Częstochowie
Skład i prace przygotowawcze:
Zakład) Graficzna PZWS w Bydgoszczy, ul. Jagiellońska 1
i oprawa 200 01M) egz
Marcina Kasprzaka w Poznaniu
I>ruk
Zakłady Graficzne im.
WSTĘP
Ciekawy’ i bogaty jest świat roślin. Mieni się różnorodnością
form, kształtów i barw. Tu łąki z przewagą traw, tam ubogie w rośliny
piaski, gdzie indziej stepy' z bujną roślinnością, to znowu puszcze
odwieczne z bogatym drzewostanem, lasy sadzone przez człowieka,
pola uprawne z roślinami użytko-
wymi, sady i ogrody... Jak kolo-
rowa wstęga, jak piękny, barwny
film przewija się przed twoimi
oczami różnorodny świat roślin.
Obok maleńkich, niedostrze-
galnych gołym okiem roślin zwa-
nych bakteriami spotkasz wiel-
kie drzewa, o imponującym wzro-
ście. Obok roślin kwitnących
znajdziesz rośliny, które nigdy
nie wytwarzają kwiatów. Jedne
żyją stale na lądzie, inne — wy-
łącznie w wodzie, jedne odży-
wiają się samodzielnie, inne są
groźnymi pasożytami. Różne są
wymagania życiowe roślin i róż-
ne siedliska, w których żyją.
Spójrz na taśmę filmową za-
mieszczoną na kartach twojego
podręcznika. Oto widzisz pa-
proć — roślinę cienistego lasu,
grzybień biały, którego życie
jest ściśle związane ze środowis-
kiem, wodnym, krokusy — cha-
rakterystyczne dla łąk górskich,
jabłoń — główną roślinę na-
szych sadów, sosnę — podsta-
wowe drzewo polskich lasów,
kukurydzę — obecnie szeroko
rozpowszechnioną w uprawie ze
względu na duże wartości użyt-
kowe, ziemniak, którego bulwy
stanowią podstawowy produkt
w naszym odżywianiu, perz —
uporczywy chwast pól upraw-
nych, groszek pachnący o pięk-
nych, wonnych kwiatach — tak
chętnie uprawiany w ogródkach
przydomowych.
Każda z tych roślin jest inna
i inne ma wymagania życiowe.
Jedne z nich żyją niecały rok
i po wydaniu nasion giną, inne
— żyją znacznie dłużej, przez
wiele lat kwitną i owocują. Jedne
rośliny rosną dziko, inne — dla
ich wartości użytkowych — są
uprawiane. Wiele roślin zwal-
czamy, gdyż są uporczywymi
chwastami, inne — otaczamy
ochroną.
W czasie nauki szkolnej bę-
dziemy poznawać rośliny. Na-
uka, która umożliwi ci zdobycie
wiadomości o nich, to botanika,
czyli nauka o roślinach. Zna-
jomość botaniki da ci podsta-
wy do zrozumienia zasad, na
których opiera się uprawa roślin
użytkowych, wykorzystywanych
w różnych gałęziach gospodarki
ROŚLINY
MOTYLKOWE
rolnej. Poznasz najważniejsze rośliny uprawne i dziko rosnące.
Wiadomości te pozwolą ci zrozumieć ogromną rolę, jaką odgrywają
rośliny w przyrodzie i w życiu człowieka na Ziemi.
1. Czy znasz te rośliny?
kwiat
korona
2. Tak wyglądają rozłożone kwiaty fasoli i łubinu
> ĆWICZENIE
Temat: Poznajemy kwiaty fasoli
i łubinu.
Materiał: pędy fasoli i łubinu
z kwiatostanami.
1. Obejrzyj rozwinięty kwiat fa-
soli lub łubinu. Co przypominają
ci rozwinięte kwiaty tych roślin?
2. Rozłóż kwiat fasoli lub łubinu
na części. Ułóż wyodrębnione części
kwiatu na kartce czarnego papieru,
a następnie nazwij je według poda-
nego wyżej rysunku. Narysuj po-
znane części kwiatu w zeszycie
przedmiotowym i podaj ich nazwy.
3. Wymień choeiaż jedną roślinę,
która ma kwiaty zbudowane tak,
jak fasola czy łubin.
Zastanów się. i odpowiedz
3. Czy znasz te rośliny?
W jakim celu człowiek je uprawia
Zastanów się. i odpowiedz
ĆWICZENIE
Temat. Poznajemy korzenie fasoli
i łubinu.
Materiał: okazy naturalne - żywe
lub zakonserwowane korzenie fa-
soli i łubinu. . . .
1. Obejrzyj korzenie fasoli i łubi-
nu na okazach naturalnych, żywych
lub zakonserwowanych. Porównaj
je z zamieszczonymi niżej rysun-
kami. Który z pokazanych na ry-
sunku korzeni należy do fasoli, a któ-
ry do łubinu? Po czym odróżniłeś
korzeń fasoli od korzenia łubinu?
2. Znajdź korzeń główny, korze-
nie boczne i bulwki korzeniowe.
Obejrzyj przez lupę część korzenia
z bulwkami i narysuj w zeszycie
przedmiotowym, zaznaczając roz-
mieszczenie i kształty bulwek na ko-
rzeniach obu roślin.
Na ćwiczeniach badaliśmy budowę kwiatu
fasoli i łubinu. Zaobserwowaliście, że po-
szczególne części kwiatu są ukształtowane nieco inaczej, aniżeli
poznane w ubiegłym roku kwiaty tulipana czy wiśni.
Kielich składa się z pięciu zielonych działek, zrośniętych w dolnej
części. Korona jest pięciopłatkowa, o barwnych, niejednakowych
płatkach. Największy płatek lekko odchylony ku górze nazwano
żagielkiem. Dwa boczne, zwane
skrzydełkami, otaczają łódeczkę,
która powstała ze zrośnięcia płat-
ków dolnych. Wewnątrz łódeczki
ukryte są pręciki i słupek.
Dzięki charakterystycznemu u-
kładowi płatków korony, rozwinięte
kwiaty fasoli, łubinu, groszku pach-
nącego oraz innych roślin o takiej
samej budowie kwiatu przypomi-
nają motyla ze złożonymi skrzy-
dełkami (rys. 5). Dlatego nazwa-
no je roślinami motylkowymi.
Stwierdzono, że w bulwkach
korzeni roślin motylkowych żyją
niewidoczne gołym okiem drobne
organizmy, zwane bakteriami korzeniowymi. Odznaczają się one
szczególną właściwością: pobierają z powietrza znajdującego się
w glebie azot, z którego wytwarzają w połączeniu z innymi skła-
dnikami pokarmowymi niezbędne do życia związki azotowe,^przede
wszystkim białko. Związki te gromadzą się w korzeniach, łodygach,
liściach, owocach i nasionach roślin motylkowych. Bakterie zas
korzystają z innych substancji pokarmowych wytwarzanych przez
roślinę motylkową.
Współżycie dwóch organizmów oparte na obustronnej
korzyści nazywamy symbiozą.
Rośliny motylkowe mają silnie rozwinięty system korzeniowy.
Korzeń główny niektórych roślin sięga kilka metrów w głąb gleby.
Dzięki temu rośliny mogą pobierać z głębiej położonych warstw skład-
niki pokarmowe niedostępne dla innych, płycej ukorzeniających się
roślin. Liczne boczne rozgałęzienia korzeni przerastają gęsto glebę,
przyczyniając się do jej spulchnienia.
Na jesieni, po obumarciu roślin motylkowych, pozostaje w glebie
mnóstwo wydrążonych przez korzenie kanalików. W następnym
okresie wegetacji, posadzone na tym miejscu inne rośliny uprawne
wrastają korzeniami przez te kanaliki w głąb gleby, głębiej, aniżeli
na polach, na których nie uprawiano przed tym roślin motylkowych.
Tak więc rośliny motylkowe poprawiają strukturę gleby, umożli-
wiając lepszy rozwój korzeni uprawianych po nich roślin.
Rośliny wysiane na zielony nawóz pozostawia się na polu i przy-
orywa. Butwiejące szczątki roślin wzbogacają glebę w związki azo-
towe i próchnicę. Dlatego rośliny motylkowe stosuje się jako nawozy
zielone głównie na glebach piaszczystych, ubogich w azot.
Brodawki korzeniowe ulegają również rozkładowi, a bakterie
dostają się do gleby i zakażają ją. Gleba, w której rosły rośliny mo-
tylkowe, zawiera dużo bakterii korzeniowych i może służyć do za-
każania innych gleb, w których nie ma tych pożytecznych bakterii.
Rośliny motylkowe mają więc ogromne znaczenie gospodarcze.
Dostarczają bogatego w białka pokarmu dla wyżywienia ludzi i zwie-
rząt, a stosowane jako nawozy zielone poprawiają strukturę gleby
oraz użyźniają ją, wzbogacając w różne składniki — głównie w azot.
W brodawkach korzeniowych roślin motylkowych żyją
bakterie, które przyswajają wolny azot z powietrza.
► PYTANIA
1. Jak jest zbudowany kwiat roślin motylkowych ?
2. Jakie są charakterystyczne cechy systemu korzeniowego roślin
motylkowych?
3. Na czym polega współżycie (symbioza) roślin motylkowych z bak-
teriami korzeniowymi?
4. Dlaczego człowiek uprawia rośliny motylkowe?
Wymień po jednej roślinie motylkowej uprawianej: na pokarm
dla ludzi, na paszę dla zwierząt, na nawóz zielony, jako roślina
ozdobna.
BAKTERIE
POZNAJEMY BAKTERIE
W przyrodzie występują nie tylko bakterie korzeniowe, współ-
żyjące z roślinami motylkowymi. W powietrzu, wodzie, glebie, na
roślinach i zwierzętach, na ciele i ubraniu człowieka — wszędzie
można spotkać te niedostrzegalne gołym okiem mikroskopijne rośliny.
Bakterie czerpią gotowe pokarmy z innych organizmów. Jedne
z nich pobierają pokarm z martwych szczątków roślinnych lub zwie-
rzęcych — są to roztocze; inne żyją kosztem organizmów żywych —
są to pasożyty.
7. Tak rozmnażają
się bakterie
Bakterie rozmnażają się przez podział. Powstałe z podziału
osobniki rosną i gdy osiągną wielkość bakterii, z której powstały,
dzielą się znowu. Gdy bakterie znajdą się w sprzyjających warun-
kach, rozmnażają się bardzo szybko powodując rozkład i przemiany
podłoża, na którym żyją. Niektóre bakterie dzielą się kilkakrotnie
w ciągu godziny, a po upływie doby z jednego osobnika powstają
miliony.
11
o ZNACZENIU BAKTERII W PRZYRODZIE
1 GOSPODARCE CZŁOWIEKA
Duże znaczenie w przyrodzie mają bakterie, które powodują
rozkład i gnicie resztek roślinnych i zwierzęcych. W7 glebie pozo-
stałą po sprzęcie plonów ogromne ilości korzeni i innych szczątków7
roślinnych, które zostają rozłożone przy udziale bakterii tworząc
próchnicę. Z kolei bakterie mineralizują próchnicę, czyli wy-
twarzają z niej składniki mineralne. W ten sposób wzbogacają one
glebę w składniki niezbędne do życia roślin.
W' podobny sposób, tylko znacznie wolniej, tworzy się, a na-
stępnie mineralizuje próchnica środowisk leśnych, łąkowych i innych.
Ta działalność bakterii jest tak ważna, że bez niej nie można wy-
obrazić sobie żęcia na Ziemi.
Bakterie odgrywają również doniosłą rolę w rozkładaniu obornika
i kompostu w glebie. W nawrozach tych, zawierających obumarłe
szczątki roślin i wydaliny zwierzęce, rozwijają się rozmaite bakterie.
Przy dostępie powietrza bakterie powodują rozpad tych szczątków7,
zwany fermentacją. W wyniku fermentacji naw7óz zostaje rozło-
żony na ciała prostsze. Jednocześnie wydziela się dużo ciepła i dwu-
tlenku węgla. Właściwość szybkiego nagrzewania się obornika
w czasie jego fermentacji wykorzystał człowiek przy zakładaniu
inspektów* ciepłych.
Działalność bakterii została wykorzystana w najrozmaitszych
dziedzinach gospodarki czlowdeka, np- w przemyśle mleczarskim
i serowarskim. Bakterie mlekowe rozmnażając się w' słodkim mleku
pow7odują fermentację jednego ze składników mleka — cukru mleko-
wego. Wytwrarza się wówczas kwas mlekowy, który nadaje mleku
smak kwaśny. Kwaśne mleko, kwraśna śmietana są produktami fer-
mentacji mlekowej. Niektóre bakterie wykorzystuje człowiek przy
produkcji kw7asu octowego, napojów alkoholowych i innych.
O BAKTERIACH CHOROBOTWÓRCZYCH
Niektóre bakterie żyją jako pasożyty roślin, zwierząt i ludzi.
Odżywiają się one kosztem organizmu swoich gospodarzy, wywo-
łując u nich różne choroby. Każdy gatunek bakterii wywołuje inną
chorobę. Wskutek łatwrego przenoszenia się bakterii z jednego
12
zaatakowanego organizmu na drugi,
osobnik zdrowy zaraża się i choruje.
Bakterie powodujące choroby nazywa-
my bakteriami chorobotwórczymi,
a wywołane przez nie choroby — cho-
robami zakaźnymi.
Bakterie chorobotwórcze wytwa-
rzają w opanowanym przez siebie orga-
nizmie toksyny, czyli jady, które za-
truwają organizm, powodując jego wy-
niszczenie, a nawet śmierć. Organizm
broni się przed działaniem bakterii
wytwarzając anty toksyny (przeciw-
jady), które osłabiają działanie toksyn.
Wśród wielu chorób zakaźnych,
atakujących człowieka, na specjalną
uwagę zasługują ze względu na wiel-
kie rozpowszechnienie: gruźlica —
jedna z największych klęsk spolecz-
8. Guzowatość korzenia buraka
cukrowego wy wołana przez bak-
terie
nych, dur brzuszny i czerwonka.
Człowiek chory jest źródłem zakażenia. Gruźlicą płuc można
zarazić się, przebywając często z człowiekiem chorym na gruźlicę.
Przy kaszlu wydobywają się z kropelkami śliny miliony bakterii,
które unoszą się w powietrzu. Oddychając takim powietrzem, wpro-
wadzamy do płuc bakterie gruźlicy, które mogą wywołać chorobę.
9. Silnie powiększone przez mikroskop bakterie
gruźlica
dur brzuszny
czerwonka
Również picie mleka pochodzącego od bydła chorego na gruźlicę
może wywołać u człowieka tę chorobę. Czerwonką i durem brzu-
sznym można się zarazić przez wydaliny osób chorych na te choroby.
Wiele bakterii chorobotwórczych przenoszą owady, głównie muchy.
Człowiek broni się przed bakteriami wywołującymi choroby.
W tym celu stosuje różne zabiegi i środki: odkażanie, które nisz-
czy bakterie lub uniemożliwia ich rozwój, szczepienia ochronne,
które uodporniają organizm na działanie bakterii (np. szczepienia
przeciwko gruźlicy i durowi brzusznemu stosowane przymusowo
w całym kraju), antybiotyki — leki działające przeciw bakteriom
chorobotwórczym.
Jednym z koniecznych warunków walki z chorobami zakaźnymi
jest przestrzeganie czystości osobistej i zasad higieny. Również
w gospodarce rolnej stosuje się różne zabiegi przeciwdziałające
szerzeniu się chorób bakteryjnych wśród roślin i zwierząt.
Bakterie są to rośliny niedostrzegalne gołym okiem. Ciało
bakterii ma postać kulistą, pałeczkowatą lub śrubowatą.
Rozmnażają się przez podział. Są pasożytami, roztoczami
lub żyją w symbiozie z innymi organizmami.
► PYTANIA
1. W jakich środowiskach żyją bakterie?
2. Jaką postać ciała mogą mieć bakterie?
3. Jak rozmnażają się bakterie?
4. Jaki tryb życia mogą prowadzić bakterie?
5. Co wiesz o bakteriach, które żyją w symbiozie z roślinami motyl-
kowymi ?
6. Co to są bakterie chorobotwórcze? Wymień kilka bakterii cho-
robotwórczych i chorób, jakie wywołują.
7. Jak wykorzystał człowiek działalność niektórych bakterii? Podaj
kilka przykładów.
14
GLONY
Czy widzieliście na pniach
drzew, na starych drewnianych
ogrodzeniach zielone naloty? Są
to skupienia bardzo drobnych ro-
ślin zwanych pierwotkami.
POZNAJEMY PIERWOTKA
► ĆWICZENIE
Temat: Jak jest zbudowany pier-
wotek?
tubus
— okular
obiektyw
stolik
10. Mikroskop szkolny MS-16
Materiały i pomoce naukowe: ka-
wałek kory z nalotem pierwotka,
woda w zlewce, mikroskop, lupa,
szkiełko przedmiotowe, szkiełko
przykrywkowe, pipetka, 2 igły
preparacyjne, pasek bibuły filtra-
cyjnej.
1. Obejrzyj zielony nalot na ko-
rze przez lupę. Co zauważyłeś?
2. Obejrzyj ten sam nalot przez
mikroskop. W tym celu:
a) zapoznaj się z budową i dzia-
łaniem mikroskopu, ,
b) przygotuj preparat mikrosko- j
po wy.
W pracach tych pomogą ci na-
stępujące wskazówki:
statyw
pokrętka przesuwu
stolika
lusterko
a) Budowa i działanie mi-
kroskopu
Przyjrzyj się fotografii mikro-
skopu. Naucz się nazw poszczegól-
nych części mikroskopu, posługując
się objaśnieniami. Porównaj foto-
grafię mikroskopu z mikroskopem,
którym będziesz się posługiwał na
lekcji. Oglądane przez ten mikro-
skop przedmioty możesz zobaczyć
powiększone od 25 do 300 razy.
15
nieco
błona
komórkowa
jądro
ciałko zieleni
się zaobserwować
a? Narysuj pier-
W oznaczaniu części ciała
a następnie pod silniejszym (p X 200)
Porównaj obraz spod mikroskopi
z podanymi niżej rysunkami. Cz)
wszystkie szczegóły pokazane na ry-
sunku udało ci
pod mikroskope
wotka
pierwotka możesz skorzystać z ob-
jaśnień przy odpowiednim rysunku
w podręczniku.
b) Przygotowanie preparatu
mikroskopowego
Z kawałka kory zdejmij igłą
zielonego nalotu i przenieś go do
kropli wody, którą przedtem umieś-
cisz na szkiełku przedmiotowym,
a następnie przykryj szkiełkiem przy-
krywkowym.
Kolejne czynności wykonasz jak
na rys. 11:
a) przeniesiesz na szkiełko przed-
miotowe kroplę wody,
b) umieścisz w niej nalot,
c) przykryjesz preparat szkieł-
kiem przykrywkowym,
d) odsączysz nadmiar wody pa-
skiem bibuły.
Przygotowany w ten sposób pre-
parat można już oglądać pod mikro-
skopem.
Obejrzyj preparat pod słabym po-
Uzupełniamy wiadomości o pierwotku
Pierwotek jest glonem. Ciało pierwotka jest
bryłką, która składa się z plazmy, zanurzonego
w niej jądra i dużego ciałka zieleni. Na ze-
wnątrz pierwotek otoczony jest błoną komór-
kową, stanowiącą ścianę komórki. Całe ciało
pierwotka jest jedną komórką..
Pierwotek rozmnaża się przez podział, tak
jak to pokazano na załączonym obok rysunku.
13. Podział
pierwotka
O INNYCH GLONACH JEDNOKOMÓRKOWYCH
Okrzemki to również glony jednokomórkowe. Występują często
w naszych wodach. Ich błony komórkowe przesycone są krzemionką.
Pospolitym glonem jest chlorella.
W odpowiednio prowadzonej hodowli
chlorella rozmnaża się bardzo szybko.
Z 1 m2 powierzchni akwarium, w któ-
rym prowadzi się chlorellę, w krótkim
czasie można otrzymać 15 gramów
suchej masy tego glonu.
W komórce chlorelli wykryto oko-
ło 80% białka, dużo tłuszczów i wita-
min. Ze względu na duże wartości
odżywcze glon ten jest obecnie ho-
dowany w wielu krajach; np. w Ja-
ponii odpowiednio przygotowane pasty
z wysuszonej masy ciała chlorelli do-
dawane są do wyrobów cukierniczych
dla zwiększenia ich wartości odżyw-
czych.
W Związku Radzieckim i Amery-
ce przeprowadza się poważne badania
nad chlorellą. Przypuszcza się, że chlo-
rella odegra w przyszłości wielką rolę
tak w odżywianiu ludzi na Ziemi, jak
i odbywających loty międzyplanetarne.
14. Okrzemki
15. Chlorella
2 — Botanika dla kl. VI
17
o JESZCZE INNYCH GLONACH SŁODKOWODNYCH
Na powierzchni wody w rowach, stawach, przy brzegach wolno
płynących rzek można zaobserwować zielone, pływające „kożuchy".
Czy widzieliście je? Czy zastanawialiście się, co to może być? Spró-
bujmy odpowiedzieć na to pytanie.
► ĆWICZENIE
Temat: Jak jest zbudowana nitka
skrętnicy ?
Materiał i pomoce naukowe: glony
nitkowate (skrętnica) w zlewce
z wodą, lupa, mikroskop, szkieł-
ka do mikroskopowania, igły pre-
paracyjne, pasek bibuły.
1. Obejrzyj przez lupę znajdujące
się w zlewce glony. Co można za-
obserwować ?
2. Wyodrębnij za pomocą igieł
preparacyjnych kawałek nitki skręt-
nicy. Zrób z niej preparat mikro-
. * skopowy w kropli wody, a następnie
oglądaj kolejno pod powiększe-
niem 50-krotnym i 200-krotnym.
Co można zaobserwować ? Porównaj
obraz mikroskopowy z odpowiedni-
mi rysunkami w podręczniku.
16. Skrętnica: a — pod małym powiększeniem
mikroskopu, b — komórka skrętnicy pod dużym
powiększeniem
’ ► ĆWICZENIE.
3. Odpowiedz:
a) Z czego składa się nitka skręt-
nicy?
b) Jak jest zbudowana komórka
skrętnicy? Dlaczego ten glon na-
zywamy skrętnicą?
1 • Umieść nieco nitkowatych glo-
nów w dwóch słoikach wypełnio-
nych wodą studzienną lub wodo-
ciągową (nieprzegotowaną!). Je-
den słoik postaw na silnie nasłonecz-
nionym oknie, a drugi nakryj koł-
pakiem z ciemnego papieru. Po 24
godzinach usuń kołpak i porównaj
jak zachowały się glony w jednym
i drugim słoiku.
2. Zestaw doświadczenie według
podanych obok rysunków.
18
światło
kołpak
17. Tak zestawisz doświadczenie
Po 24 godzinach zobacz, co dzieje Jakie wnioski możesz wyciągnąć
się w naczyniu a i b. z tego doświadczenia?
Uzupełniamy wiadomości o skrętnicy
Skrętnica jest pospolitym glonem naszych wód stojących. Ma
ona postać długiej, cienkiej rurki, złożonej z mniejszych, jednakowo
zbudowanych części. Każda taka część jest jedną komórką.
W komórce skrętnicy oglądanej pod mikroskopem widać wyraź-
nie zieloną, spiralnie skręconą wstęgę. Jest to ciałko zieleni, które
swoją barwę zawdzięcza znajdującemu się w nim chlorofilowi. Ciałko
zieleni jest pogrążone w galaretowatej, bezbarwnej i przezroczystej
plazmie, która składa się przede wszystkim z ciał białkowych. Znaj-
duje się tu również bezbarwne, kuliste, nieco gęściejsze od plazmy,
ciałko zwane jądrem. W plazmie widać wyraźnie kropelki soku
komórkowego, który składa się z wody oraz rozpuszczonych w niej
różnych soli mineralnych i innych substancji, głównie cukru. Każda
komórka jest otoczona cienką błoną komórkową, zbudowaną z sub-
• •
stancji zwanej celulozą, czyli błonnikiem. Błonę tę nazywa się rów-
nież ścianą komórkową.
Komórka glonu składa się: z plazmy komórkowej, jądra
komórkowego, ciałka zieleni, soku komórkowego i błony
komórkowej stanowiącej ścianę komórki. Komórka jest
bryłą.
2*
19
O GLONACH MORSKICH
W komórce wyróżniamy żywe składniki: plazmę, jądro
i ciałka zieleni oraz martwe składniki: błonę (ścianę) ko
mórkową i sok komórkowy.
Wszystkie komórki skrętnicy są zbudowane jednakowo i każda
z nich z osobna spełnia wszystkie czynności życiowe: odżywia sip
oddycha, rozmnaża się. Nitki skrętnicy mogą rozpadać się na części
i każda z nich może dalej żyć samodzielnie.
po zbadaniu
18. Rozmnażanie skrętnicy przez podział
Skrętnica, w odróżnieniu od poznanych bak-
terii, jest rośliną zieloną. Charakterystyczną ce-
chą skrętnicy i innych glonów jest obecność cia-
łek zieleni w komórkach. Zawarty w nich chlorofil
ma decydujące znaczenie dla sposobu odżywiania
się tej rośliny.
Z obserwacji wynika, że wystawione na dzia-
łanie światła nitki skrętnicy zostały wyniesione na
powierzchnię wody przez pęcherzyki gazu, który
okazał się tlenem. Dlaczego w tym naczyniu wy-
tworzyło się tyle tlenu?
Zjawisko to jest ściśle związane z odżywianiem się skrętnicy.
Skrętnica pobiera wraz z wodą rozpuszczone w niej sole mineralne
i dwutlenek węgla. Pod wpływem światła, w ciałkach zieleni tworzą
się z dwutlenku węgla i wody takie substancje, jak: cukier i skrobia.
Jednocześnie wydziela się tlen.
Proces ten nazywamy asymilacją dwutlenku węgla albo fotosyn-
tezą. Dzięki dalszym przemianom skrobi i cukru powstają białka
i tłuszcze. Rośliny odżywiające się tak, jak skrętnica, nazywamy
samożywnymi.
Glony są to najprostsze rośliny samożywne.
W naszym morzu żyje wielokomórkowy, brunatny glon, zwany
morszczynem. Gdy morze jest wzburzone, fale wyrzucają go w du-
żych ilościach na brzeg. Morszczyn ma ciało spłaszczone, wstęgo-
wate, widlasto rozgałęzione, przyrosłe do podłoża za pomocą przylgi.
19. Pospolite glony Bałtyku
Oderwany od podłoża, może unosić się na powierzchni fal dzięki
specjalnym, wypełnionym powietrzem utworom, które nazywamy
pęcherzami pławnymi.
W morzach żyją jeszcze inne glony. Niektóre z nich osiągają
długość ciała do 300 m. Na skalistym dnie morskim żyją na głębo-
kości 30—40 m listownice — glony dochodzące do 4 m długości.
Tworzą one charakterystyczne „lasy podmorskie".
20
21
o ZNACZENIU GLONÓW W PRZYRODZIE
I gospodarce człowieka
Glony występują na całym świecie w ogromnych ilościach
równo w wodach słodkich, jak i w morzach. Prowadząc samożywny
tryb życia przyczyniają się do zmniejszania zawartości dwutlenku
węgla w wodzie, a jednocześnie wzbogacają ją w tlen, przez co stwa-
rzają dogodniejsze warunki do oddychania zwierząt i roślin. Ciało
glonów zawiera cenne składniki pokarmowe, jak białko, tłuszcze
i skrobię. To też glony są podstawą wyżywienia wielu zwierząt
wodnych.
Drobne, wolnopływające glony, utrzymujące się przy powierz-
chni wód, tworzą plankton roślinny. Są one niezwykle cennym
pożywieniem dla drobnych zwierząt wodnych — specjalnie dla ryb.
Dlatego też stawy i jeziora bogate w plankton wykazują obfitość ryb.
W gospodarstwach rybnych stosuje się specjalne zabiegi mające
na celu zapewnienie warunków sprzyjających rozwojowi glonów, np.
nawożenie stawów odpowiednimi nawozami. Również glony żyjące
na dnie wód mają duże znaczenie dla hodowli ryb, gdyż stwarzają
sprzyjające warunki dla tarła, żerowania oraz stanowią dobre kryjówki.
Obumarłe i opadłe na dno zbiorników wodnych glony ulegają
rozkładowi na proste, rozpuszczalne w wodzie substancje. Wzboga-
cona w ten sposób w związki mineralne woda umożliwia lepszy roz-
wój glonów i innej roślinności wodnej.
Glony są również wykorzystywane przez człowieka jako nawóz,
jako surowiec w różnych gałęziach przemysłu oraz w lecznictwie.
Niektóre gatunki glonów, jak np. omawiana już chlorella, są jadalne.
W wielu krajach są one odpowiednio wykorzystywane w przemyśle
spożywczym.
► PYTANIA
I. Jakie znasz glony słodkowodne i morskie ?
2. Jakie życie prowadzą glony?
3. Co wiesz o znaczeniu glonów w przyrodzie i gospodarce człowieka?
GRZYBY
POZNAJEMY
PLEŚNIAKA BIAŁEGO
> Zastanów się i odpowiedz:
1. Czy widziałeś zjawisko pleśnienia? W jakich okolicznościach?
2. Czy wiesz, co jest przyczyną pleśnienia?
► ĆWICZENIE
Temat: Jak jest zbudowany i jak
żyje pleśniak biały?
I. Zakładamy hodowlę ple-
śniaka białego
Na dnie słoja o pojemności około
0,5 litra połóż wilgotną bibułę
i umieść na niej kawałek wilgotnego
chleba razowego. Słój przykryj płytką
szklaną, a następnie osłoń kołpakiem
zrobionym z czarnego papieru i prze-
nieś do ciepłego pomieszczenia
o temperaturze 20—25° C. Obser-
wuj codziennie, co się dzieje z ka-
wałkiem chleba. W momencie prze-
prowadzania obserwacji unieś koł-
pak do góry, a po jej zakończeniu
przykryj słój powtórnie. Obser-
wacje notuj w zeszycie przedmio-
20. Tak nastawisz doświadczenie
2. Jak jest zbudowany pleśniak biały?
Gdy na wzniesionych do góry
nitkach zaczną ukazywać się białe
kuleczki, wykonaj następujące pra-
ce :
a) Obejrzyj wyhodowanego ple-
śniaka przez lupę.
Opisz i narysuj co widzisz.
b) Zrób preparat mikroskopowy
z pleśniaka białego i oglądaj go ko-
lejno pod powiększeniem 50-krot-
nym, a następnie 200-krotnym.
Obraz spod mikroskopu porównaj
z załączonym w podręczniku rysun-
kiem.
23
21. Pleśniak biały, a — grzybnia
z zarodniami, b — zarodnia z wy
sypującymi się zarodnikami
Przeczytaj objaśnienia pod ry-
sunkiem, które pomogą ci odpo-
wiedzieć na pytanie, jak jest zbu-
dowany pleśniak biały.
3. Jak odżywia się pleśniak
biały?
a) Do probówki nalej kilka cm3
pożywki Knopa i włóż do niej prze-
paloną igłą trochę pleśni. Probówkę
zatkaj watą, umocuj w statywie i po-
staw w ciemnym miejscu. Prowadź
obserwacje codziennie w ciągu ty-
godnia. Co można zaobserwować?
Jaki wniosek wyciągniesz po upływie
tego czasu?
b) Do probówki przygotowanej
tak, jak w ćwiczeniu a), dodaj nieco
cukru. Prowadź obserwacje tak,
jak w ćwiczeniu a). Co zaobserwo-
wałeś? Jaki wniosek można wycią-
gnąć na podstawie doświadczenia?
Uzupełniamy wiadomości o pleśniaku białym
Wyhodowany przez ciebie pleśniak biały miał postać nalotu
przypominającego delikatną, białą pajęczynkę, składającą się z cie-
niutkich niteczek. Te niteczki pleśniaka nazywamy strzępkami.
Tworzą one grzybnię, która przerasta we wszystkich kierunkach
wzięty do doświadczenia kawałek chleba.
Obserwacja mikroskopowa wykazała, że strzępki pleśniaka bia
łego są zbudowane z plazmy, w której znajdują się dosyć , liczne,
drobne jądra. Każda strzępka otoczona jest błoną komórkową.
Nie ma wewnętrznych, poprzecznych błon, które dzieliłyby strzęp i
na poszczególne komórki. Mówimy, że strzępka pleśniaka bia ego
jest komórczakiem. .
W strzępce pleśniaka nie znajdziemy również ciałek zie eni
i dlatego nie może on wytwarzać substancji organicznych, ale mu
je czerpać z podłoża, na którym rośnie. Strzępki grzyba wydzie ają
pewne substancje, na skutek których części chleba, w których roz-
wija się pleśniak, ulegają rozkładowi i dopiero w takiej postaci skład-
niki odżywcze są pobierane przez strzępki pleśniaka.
Wyhodowaliśmy również pleśniaka na pożywce mineralnej z do-
datkiem cukru. Przekonaliście się, że pleśniak może żyć i rozwijać
się tylko na podłożu zawierającym składniki odżywcze, obfitym
w wilgoć. Taki sposób odżywiania się, jak u pleśniaka, nazywamy
cudzożywnym, w odróżnieniu od samożywnego, który poznaliście
u glonów. Ponieważ pleśniak odżywia się głównie martwymi sub-
stancjami odżywczymi, mówimy, że jest roztoczem.
Hodując pleśniaka białego, zaobserwowaliście, że po kilku dniach
od pojawienia się grzybni niektóre strzępki zaczęły wyrastać ku
górze, a na ich wierzchołkach tworzyły się kuliste utwory. Te ku-
liste utwory to zarodnię; wewnątrz nich powstały zarodniki.
Gdy zarodnia pęknie, zarodniki wysypują się. Z każdego za-
rodnika, gdy upadnie na odpowiednie podłoże, rozwija się nowa
strzępka. Tak rozmnaża się pleśniak biały.
Pleśniak biały jest rośliną cudzożywną. Rozmnaża się
przez zarodniki.
O PLEŚNIENIU
Nalot złożony ze strzępek grzybni nazywamy pleśnią. Grzyby
wytwarzające — tak, jak pleśniak biały — pleśnie powodują duże
szkody w gospodarstwie. W wilgotnych mieszkaniach, piwnicach
itp. często pleśnieją przechowywane produkty, przetwory, a nawet
ubrania i sprzęty wytworzone z materiałów pochodzenia roślinnego
lub zwierzęcego.
Wytłumacz, dlaczego na skutek pleśnienia wymienione produkty
i materiały ulegają zniszczeniu?
Gdy zarodniki grzybów wywołujących pleśnienie znajdą się
w niekorzystnych dla siebie warunkach — giną bardzo szybko. Są
one bardzo wrażliwe na działanie wysokich i niskich temperatur,
środków chemicznych oraz na brak wilgoci. To też chcąc zabezpie-
czyć produkty przed pleśnieniem musimy zniszczyć zarodniki grzy-
bów wywołujących ten proces oraz uniemożliwić zarodnikom dostęp
do produktu. W tym celu stosujemy: gotowanie, zamrażanie, uszczel-
nianie naczyń, w których umieszcza się produkty, przechowywanie
w suchvch pomieszczeniach itp.
W przyrodzie można spotkać pleśniaki wszędzie, gdzie znajdują
się resztki ciał pochodzenia roślinnego i zwierzęcego: w glebie,
ściółce leśnej, oborniku, kompoście itp. Pleśniaki biorą udział w roz-
kładaniu martwych organizmów roślinnych i zwierzęcych, podobnie
jak bakterie, i dlatego są pożyteczne.
° o
22. Inne grzyby wywołujące pleśnie
W ostatnich latach z grzybni pędzlaka i kropidlaka wyodrębniono
różne substancje o właściwościach leczniczych, a wśród nich znaną
ci penicylinę.
► PYTANIA
1. Jak żyje pleśniak biały?
2. Jaka jest różnica między samożywnym a cudzożywnym sposobem
życia ?
3. Co to jest pleśnienie?
4. Jak chronimy produkty przed pleśnieniem?
5. Kiedy pleśniaki uznajemy za pożyteczne, a kiedy — za szkodliwe?
26
POZNAJEMY DROŻDŻE
ĆWICZENIE
Temat: Jak są zbudowane i jak
rozmnażają się drożdże?
Przeczytaj objaśnienia. Spróbuj
odpowiedzieć na pytanie: jak jest
Małą grudkę drożdży prasowa-
nych wrzuć do kolbki, do której
przedtem nalałeś wody z niewielką
domieszką cukru, a następnie zatkaj
zlewkę korkiem z waty i postaw
w miejscu o temperaturze około
20° C. Następnego dnia przyjrzyj
się dobrze zawartości kolbki. Co
zaobserwowałeś ?
Po zakończeniu obserwacji prze-
nieś szklaną bagietką kroplę roztwo-
ru zawierającego drożdże na szkieł-
ko przedmiotowe, przykryj szkieł-
kiem przykrywkowym. Oglądaj pre-
parat pod mikroskopem stosując
powiększenie p X 200. Co można
zaobserwować?
Porównaj obraz spod mikroskopu
z rysunkiem drożdży w podręczniku,
na którym pokazano drożdże po-
większone około 1000 razy.
zbudowana
komórka drożdży ?
23. Drożdże: a — komórka drożdży, b -
drożdże rozmnażają się przez pączkowanie
jądro
wodniczki
błona komórkowa
cytoplazma
Uzupełniamy wiadomości o drożdżach
Drożdże są to mikroskopijnej wielkości grzyby bardzo rozpo-
wszechnione w przyrodzie. Można je spotkać w glebie, na bogatych
w cukier owocach soczystych, itp.
Ciało drożdży jest jedną komórką. Można w niej wyróżnić plaz-
mę, jądro, wodniczki wypełnione sokiem komórkowym i błonę ko-
mórkową. Drożdże występują w postaci komórek pojedynczych
lub połączonych w łańcuszki, które powstają na skutek pączkowania
komórek.
27
Pączkowanie odbywa się w następujący sposób: komórka drożdży
wytwarza uwypuklenia, które rosną i oddzielają się błoną od komórki
macierzystej. Na powstałej w taki sposób komórce tworzą się ko-
mórki dalsze, które albo oddzielają się, albo pozostają złączone ze
sobą, tworząc charakterystyczne łańcuszki.
Drożdże są roztoczami, gdyż tak jak pleśnie odżywiają się mar-
twymi substancjami z podłoża, w którym żyją.
Zaobserwowaliście, że drożdże włożone do roztworu cukru wy-
wołały w nim zmiany. Aby poznać bliżej, jakie zmiany zachodzą
w roztworze cukru, w którym znajdują się drożdże, a przez to po-
znać działanie drożdży, można przeprowadzić następujące doświad-
czenie :
DOŚWIADCZENIE: Przeprowadzamy fermentację alkoholową.
Potrzebne pomoce i materiały: 1 —
statyw żelazny, 2 — siatka azbe-
stowa, 3 — termometr laborato-
ryjny, 4 — palnik, 5 — kolbka
o pojemności 100—150 cm3, 6 —
dwie odpowiednio wygięte rurki
szklane do odprowadzania gazu,
7 — naczynie z wodą, 8 — pro-
bówka z wodą do zbierania dwu-
tlenku węgla, 9 — rurka gumo-
wa, 10 — zlewka o pojemności
300—500 cm3 wypełniona wodą,
11 — drożdże
Opis doświadczenia :
Do kolbki (5) nalewamy około
50 cm3 wody i dodajemy pół łyżecz-
ki cukru (w miarę możliwości:
cukru gronowego). Kolbkę szczel-
nie zakorkowujemy, a przez ot-
wór wywiercony w korku przepro-
wadzamy jeden koniec zgiętej rur-
ki szklanej (6a), koniec drugiej
rurki (6b) wsuwamy do probówki
wypełnionej wodą (8). Następnie
24. Tak zestawiamy do-
świadczenie dla przepro-
wadzenia fermentacji alko-
holowej
podgrzewamy zlewkę z wodą (10),
do której wstawiona jest kolbka
z roztworem przeznaczonym do fer-
mentacji. Temperatura podgrze-
wanej wody powinna wynosić 25 —
-30° C.
Po upływie 20-30 minut ciecz za-
czyna się burzyć, a przez rurkę do
probówki z wodą zaczynają przedo-
stawać się pęcherzyki gazu. Gdy do
probówki z zebranym gazem nale-
jemy nieco wody wapiennej — za-
obserwujemy jej zmętnienie, co
świadczy o tym, że wytworzony gaz
jest dwutlenkiem węgla.
Wytworzony w czasie fermentacji
dwutlenek węgla możemy również
wykryć za pomocą tlącego się dre-
wienka, które po wsunięciu do pro-
bówki z gazem gaśnie. Jednocześnie
ciecz poddana fermentacji traci
słodki smak i ma zapach alkoholu.
Drożdże zamieniają cukier na alkohol i dwutlenek węgla.
*
Dwutlenek węgla uchodzi w postaci gazu, a alkohol pozo-
staje w cieczy. Proces ten nazywamy fermentacją
alkoholową.
ZNACZENIE DROŻDŻY W GOSPODARSTWIE
DOMOWYM I PRZEMYŚLE
Dzięki właściwościom fermentacyjnym drożdże mają szerokie
zastosowanie w gospodarstwie domowym i w przemyśle, np. przy
wyrobie piwa, wina, kefiru, pieczywa, ciast itp. Dodane do ciasta
drożdże wywołują w nim fermentację, tak jak w słodkiej cieczy.
Rozkładają one pewną ilość cukru w cieście na alkohol i dwutlenek
węgla. Wytwarzany gaz nie może wydostać się na zewnątrz, pozostaje
w cieście w wytworzonych przez siebie komorach, wskutek czego
ciasto staje się porowate i pulchne.
Drożdże znajdujące się w handlu otrzymuje się z drożdży piw-
nych: po skończonej fermentacji piwa, gdy drożdże opadną na dno
zbiornika, w którym była przeprowadzona fermentacja, płucze się
je, następnie prasuje w odpowiednie bloki i paczkuje.
► PYTANIA
1. Jak są zbudowane i jak rozmnażają się drożdże?
2. Co to jest fermentacja alkoholowa?
3. Jakie korzyści mamy z drożdży?
28
29
POZNAJEMY BLIŻEJ GRZYBY KAPELUSZOWE
Zastanów się
i odpowiedz:
1. Czy widziałeś pie-
czarki? i gdzie?
2. Czy pieczarka jest
grzybem jadalnym?
25. Czy znasz te grzyby?
ĆWICZENIE
Temat: Poznajemy pieczarkę.
1. Jak jest zbudowana pieczarka?
Obejrzyj pieczarkę wyjętą z podłoża
i wyróżnij w niej te części ciała,
które pokazano na załączonym obok
rysunku.
Zrób rysunek otrzymanej do ćwi-
czeń pieczarki i objaśnij go.
2. Odetnij od trzonu kapelusz
pieczarki, połóż dolną stroną na bia-
łym papierze, nakryj krystalizato-
rem lub szklanką i przenieś do ciep-
łego, suchego miejsca. Następnego
dnia podnieś ostrożnie kapelusz,
zbierz z papieru ciemnofioletowy
proszek, obejrzyj pod mikroskopem.
grzybnia
► owocnik
26. Pieczarka. Wyróżnij trzon i kapelusz
Uzupełniamy wiadomości o pieczarce
Pieczarka rośnie w lasach, na łąkach i polach. Jest roztoczem.
Ciało pieczarki składa się z grzybni utworzonej z wielokomórkowych
strzępek i owocnika, w którym wyróżniamy trzon i kapelusz.
*
30
Na spodniej stronie kapelusza znajdują się blaszki, a na nich za-
rodniki. Każdy zarodnik jest jedną obłonioną komórką. Gdy za-
rodnik znajdzie się w odpowiednich warunkach — rozwija się w grzy-
bnię- Tak więc pieczarka rozmnaża się przez zarodniki.
Owocnik pieczarki nie żyje długo, niekiedy tylko kilka dni. Na-
tomiast grzybnia żyje długo w glebie i może wytwarzać owocniki
wiele razy. Dlatego zbierając grzyby wykręcamy je delikatnie z pod-
łoża, aby nie uszkodzić grzybni.
Pieczarkę można rozmnażać również przez podział grzybni. Ten
sposób ma zastosowanie przy uprawie pieczarek.
Pieczarka jest jedynym grzybem uprawianym przez człowieka.
Jest to grzyb smaczny, o dużych wartościach odżywczych i stosunko-
wo łatwy do uprawy. Dlatego uprawa pieczarki jest bardzo rozpo-
wszechniona w naszym kraju. Obecnie produkujemy pieczarek tyle,
że zaspokajamy potrzeby naszego rynku oraz duże ilości wywozimy
za granicę.
Pieczarki uprawia się na odpowiednio przygotowanym nawozie
końskim, z którego robi się grzędy, a następnie sadzi się pokawałko-
waną grzybnię, wyhodowaną w specjalnych zakładach. Uprawę prze-
prowadza się w cieplarniach, piwnicach, skrzynkach, a nawet w do-
niczkach — w zależności od celu i charakteru uprawy.
Uprawę pieczarek można również założyć na otwartej przestrzeni
w ogrodzie — na specjalnych grzędach, trawnikach itp., ale zawsze
w miejscach zacienionych. „Owocowanie" grzybni trwa okęło 3
miesięcy. Zim2 grzędy można zebrać około 4 kg pieczarek.
Spróbuj założyć wspólnie z kolegami małą pieczarkarnie.
POZNAJEMY NASZE GRZYBY JADALNE I TRUJĄCE
Owocniki niektórych grzybów są jadalne- Jednak wiele grzybów
gromadzi w owocnikach substancje szkodliwe, a nawet trujące.
Odszukaj w podręczniku obrazki z owocnikami grzybów jadal-
nych i trujących. Przyjrzyj się im i naucz się je rozpoznawać.
Zbieraj tylko takie grzyby, o których na pewno wiesz, że
nie są trujące.
31
O CZĘŚCIEJ SPOTYKANYCH GRZYBACH
PASOŻYTNICZYCH
Niektóre grzyby wyrastają na żywych roślinach, żywią się ich
kosztem i powodują choroby tych roślin. Takie grzyby nazywamy
pasożytami.
Grzyby-pasożyty roślin uprawnych atakują korzenie, łodygi,
liście, pączki, kwiaty, owoce i nasiona. Rośliny opanowane przez
grzyby pasożytnicze plonują słabo albo nie plonują wcale. Wyni-
kają z tego powodu wielkie straty dla gospodarstw.
W naszych warunkach klimatycznych szczególnie rozpowszech-
nione są: rdze i mączniaki.
Bardzo często jest atakowana przez rdzę źdźbłową pszenica.
Na źdźbłach i liściach pszenicy często obserwuje się w lecie
rdzawobrunatne plamy przybierające kształt kresek. Są to skupienia
27. Rdza źdźbłowa: a — porażone źdźbło
*
pszenicy, b — gałązka berberysu z ogni-
kami na liściach
zarodników wytwarzanych przez grzybnię znajdującą się wewnątrz
liścia. Wiatr przenosi dojrzałe zarodniki na inne źdźbła pszenicy
zarażając w ten sposób zdrowe rośliny. W krótkim czasie całe lany
pszenicy mogą być zaatakowane przez tego pasożyta.
W czasie dojrzewania pszenicy grzybnia rdzy wytwarza inne
zarodniki, które zimują w glebie lub na słomie. Są to zarodniki
zimowe. Miejsca, w których te zarodniki są skupione, przybierają
wygląd ciemnych, prawie czarnych kresek.
Po przezimowaniu, na wiosnę, zarodniki przeniesione wiatrem
dostają się na roślinę, zwaną berberysem. Zarażają one jego liście,
w których rozwija się grzybnia. Na dolnej stronie liści powstają
jasnopomarańczowe plamy zwane ognikami. W nich wytwarzają
się zarodniki wiosenne. Przeniesione przez wiatr na pszenicę za-
rażają ją. Z zarodników wiosennych rozwija się w liściach pszenicy
grzybnia, która z kolei wytwarza zarodniki letnie.
Walka z rdzą polega na usuwaniu krzewów berberysu rosnących
w pobliżu pól uprawnych, głębokim przeorywaniu ścierniska, a nawet
paleniu resztek pożniwnych; w ten sposób niszczymy zarodniki
zimowe. Przede wszystkim należy jednak uprawiać
odmiany zbóż odporne na rdzę.
Częstym pasożytem naszych zbóż jest buławin-
ka czerwona. W dojrzałych kłosach żyta można za-
obserwować zamiast normalnie wykształconego ziarna
— ciemnofioletowe, duże rożki, zwane sporyszem.
Są to zbite i stwardniałe strzępki grzybni tworzące
przetrwalnik. W tej postaci buławinka czerwona
zimuje najczęściej w glebie. Na wiosnę
wyrasta, kilka czerwonych owocników
złożonych z kulistej główki i cienkie-
go trzonka.
W główce owocnika tworzą się
zarodniki, które dojrzewają w okre-
sie kwitnienia żyta. Dojrzałe zarod-
niki są roznoszone przez wiatr lub
owady i dostają się na kwiaty żyta,
w których zakażają słupek. Z zaród-
na sporyszu
nika rozrasta się grzybnia, wytwa-
rzająca liczne zarodniki oraz słodka-
28. Kłos żyta ze sporyszem. Obok
powiększony sporysz z owocnikami
3 — Botanika dla kl. V!
33
wą, lepką ciecz wabiącą owady. Owady w poszukiwaniu tej wydzie-
liny odwiedzają gromadnie kwiaty żyta, przenosząc przy okazji za-
rodniki z kwiatów chorych na zdrowe. W krótkim czasie całe łany
żyta zostają w ten sposób zarażone. W słupkach zarażonych kwia-
tów grzybnia wytwarza sporysz,
na ziemię i tu zimuje.
29. Pień drzewa zaatakowany przez hubę.
Znajdź owocruki huby
który po dojrzeniu kłosa wypada
Sporysz zawiera związki
działające trująco na organizm
ludzki i zwierzęcy. Dlatego
mąka pochodząca ze źle oczy-
szczonego ziarna może spowo-
dować u ludzi i zwierząt cię-
żkie zatrucia.
Walka ze sporyszem pole-
ga na dokładnym oczyszcze-
niu ziarna.
W lasach, parkach i ogro-
dach na pniach i konarach
drzew spotykamy często na-
roślą o charakterystycznych
kształtach. Są to grzyby
pasożytnicze zwane hubami.
Zarodniki huby przenoszone
przez wiatr kiełkują na zra-
nionych pniach lub gałęziach
drzew.
Porażone przez hubę drzewo próchnieje, jest słabe, mało od-
porne na szkodniki. Drewno drzew opanowanych przez hubę nie
przedstawia większych wartości użytkowych.
O ZNACZENIU GRZYBÓW W PRZYRODZIE
I GOSPODARCE CZŁOWIEKA
Grzyby są szeroko rozpowszechnione w przyrodzie. Większość
z nich — to roztocze. Rozkładają one martwe szczątki roślinne
i zwierzęce, gromadzące się na skutek obumierania roślin i zwierząt
na powierzchni ziemi. Dzięki temu grzyby przyczyniają się bardzo
34
wydatnie do powstawania próchnicy w glebie oraz wzbogacenia jej
w różne substancje mineralne potrzebne do życia innym roślinom.
Dzięki właściwościom fermentacyjnym niektóre grzyby, jak np.
drożdże, znajdują duże zastosowanie w gospodarstwie domowym
i przemyśle.
Niektóre gatunki grzybów są spożywane przez człowieka. Ich
wartość odżywcza jest duża, ponieważ zawierają pokaźne ilości białka,
witamin i soli mineralnych.
W Polsce spożycie grzybów jest bardzo duże — sięga około
5 milionów kilogramów rocznie. Spożywamy grzyby zbierane w la-
sach oraz uprawianą pieczarkę. Grzyby wywozimy również za
granicę.
Niektóre grzyby powodują szkody. Grzyby-roztocze wywołują
pleśnienie i niszczenie różnych produktów, najczęściej spożywczych.
Największe szkody powodują jednak grzyby-pasożyty, które osłabiają
rośliny lub niszczą je. Rośliny opanowane przez grzyby pasożytni-
cze słabo plonują lub nie plonują wcale.
Człowiek prowadzi z grzybami pasożytniczymi zorganizowaną
walkę. Specjalne zakłady naukowe, tzw. stacje ochrony roślin, opra-
cowują sposoby walki z grzybami pasożytniczymi w oparciu o do-
kładne poznanie warunków ich życia i rozwoju. Walka ta sprowadza
się głównie do zapobiegania rozszerzaniu się chorób przez odpo-
wiednią kontrolę nasion, owoców i sadzonek roślin uprawnych, przez
utrudnianie lub uniemożliwianie rozwoju grzybów pasożytniczych,
przez stosowanie odkażania nasion, spryskiwanie roślin cieczami
grzybobójczymi itp. Wydaje się różne książki i broszury, które
wskazują na sposoby skutecznej walki z grzybami-pasożytami. Rów-
nież szkoli się odpowiednio pracowników rolnych.
£ PYTANIA
1. Co to znaczy, że grzyb jest rośliną cudzożywną?
2. Jakie poznałeś grzyby-roztocze i grzyby-pasożyty?
3. Jak rozmnażają się grzyby?
4. Wymień poznane grzyby jadalne i trujące.
5. Co wiesz o roli grzybów w przyrodzie?
6. Co wiesz o znaczeniu gospodarczym grzybów?
MCHY
POZNAJEMY
MECH PŁONNIK
« b Zastanów się i odpowiedz:
1. Czy widziałeś mech płonnik?
2. Gdzie on rośnie?
3. Czy widziałeś inne mchy?
Gdzie?
30. Mech płonnik:
a — wiosną,
b — jesienią
► ĆWICZENIE
Temat: Jak jest zbudowany i jak
rozmnaża się mech płonnik?
Materiały i pomoce: okazy płonnika
z wczesnego okresu wiosennego
i jesiennego, lupa, mikroskop i in-
ne pomoce do mikroskopowania.
1. Obejrzyj okazy płonnika z wcze-
snego okresu wiosennego i jesien-
nego. Czym różnią się między so-
bą? Zrób rysunki.
2. Obejrzyj puszkę, znajdującą
się na szczycie łodyżki. Czym jest
okryta i jak jest zamknięta? Nary-
suj puszkę okrytą, a następnie po
zdjęciu czepka. Przetnij puszkę ży-
letką i zrób z wysypanego z puszki
proszku preparat mikroskopowy.
Obejrzyj proszek pod mikroskopem
pod powiększeniem p X 200. Na-
rysuj zarodnik spod mikroskopu.
31. Zarodme płonnika: a — przykryta
czepkiem, b - bez czepka, c - dojrzała,
z wysypującymi się zarodnikami
36
Uzupełniamy wiadomości o mchu płonniku
Mech płonnik jest rośliną lądową, masowo występuje w wil-
gotnych lasach sosnowych, tworząc wysoką luźną darń. Roślina
składa się z części nadziemnej i podziemnej. Część nadziemna
płonnika jest gęsto ulistnioną łodyżką. Z dolnej części łodyżki wy-
rastają cienkie, nitkowate chwytniki. Stanowią one podziemną część
rośliny. Chwytniki utwierdzają roślinę w glebie i częściowo pobie-
rają z niej wodę z rozpuszczonymi w niej solami mineralnymi.
Liście płonnika są drobne, zielone, asymilują dwutlenek węgla
i wytwarzają substancje pokarmowe. Płonnik jest więc rośliną samo-
żywną. Liście płonnika mogą również chłonąć i wyparowywać wodę.
Wiosną na szczycie niektórych pędów wyrastają długie bez-
listne łodyżki zakończone puszką. Puszka zamknięta jest wiecz-
kiem i okryta czepkiem. Puszka jest zarodnią, w której znajdują
się liczne, drobne zarodniki. Gdy zarodniki dojrzały, czepek i wieczko
odpadają, puszka przegina się w dół, a zarodniki wysypują się. Gdy
zarodniki znajdą się w odpowiednich warunkach kiełkują, dając
nowe rośliny.
O MCHU TORFOWCU
ĆWICZENIE
Temat: Poznajemy właściwości
mchu torfowca.
Materiały i pomoce: okazy tor-
fowca, zlewka z wodą, lupa.
1. Przyjrzyj się okazom torfowca
i porównaj pojedynczą roślinę z od-
powiednim rysunkiem w podręcz-
niku.
2. Kilka roślin torfowca umieść
w zlewce z wodą. Obserwuj co
kilka godzin wierzćhołki pędów.
Wyniki obserwacji zanotuj.
37
Uzupełniamy wiadomości o torfowcu
Torfowiec wymaga do życia dużo wilgoci. Rośnie na glebach
przesyconych wilgocią, na których tworzy zielonawe lub rudawe
darnie. Dzięki szczególnej budowie liści może magazynować ogromne
ilości wody, nasiąkając nią jak gąbka. Wodę gromadzi z dwóch
źródeł: z podłoża i opadów atmosferycznych.
Torfowiec posiada jeszcze jedną właściwość: wierzchołek roś-
liny stale rośnie, a dolne części, zanurzone w wodzie, obumierają
ulegając powolnemu rozkładowi. W ten sposób z obumierających
warstw torfowca tworzy się torf.
Zarastanie
torfowiska
Powstawanie
torfu
33.
Torfowce mogą całkowicie opanować jezioro, na brzegach któ-
rego rosną. Po upływie pewnego okresu czasu na miejscu jeziora
powstanie torfowisko.
O ZNACZENIU MCHÓW W PRZYRODZIE
I GOSPODARCE CZŁOWIEKA
c y nateżą do roślin najwytrzymalszych na mróz i suszę,
zię i małym wymaganiom pokarmowym mogą rosnąć na podłożu
ar zo ubogim, nawet na jałowych piaskach i nagich skałach. Roz-
38
wijają się najczęściej w środowiskach cienistych, wilgotnych, rza-
dziej w wodach — i to tylko słodkich.
Mchy chłoną całą powierzchnią ciała wodę z opadów atmosfe-
rycznych, z mgły i rosy. Dzięki temu zatrzymują duże ilości wody
i przyczyniają się do nawilgocenia gleby. Jednocześnie mchy użyź-
niają glebę zatrzymywanym pyłem i butwiejącymi częściami, stwa-
rzając w ten sposób warunki dla życia innych roślin. Tak więc
mchy stają się pionierami życia w gospodarce przyrody.
W Polsce znajduje się wiele rozległych .torfowisk, a zwłaszcza
w północnej i w północno-wschodniej części. Niektóre z nich osu-
szamy i na uzyskanych terenach zakładamy łąki lub pola uprawne.
Z innych torfowisk wydobywamy torf dla różnych celów.
Torf ma ogromne znaczenie gospodarcze. Przede wszystkim
używany jest na opał. Stosowany jest również jako nawóz, ściółka
dla zwierząt oraz na płyty 'izolacyjne. Duże zastosowanie znajduje
torf w ogrodnictwie, gdzie jest używany do \yyrobu doniczek torfo-
wych używanych przy pielęgnacji rozsady niektórych roślin, do za-
bezpieczania roślin na zimę, przechowywania owoców itp.
34.
Mchy są roślinami samożywnymi. Ciało ich składa się
z ulistnionej łodyżki przytwierdzonej do podłoża chwytni-
kami. Rozmnażają się przez zarodniki.
••^PYTANIA
fT) Czego dowiedziałeś się o płonniku?
2. Dlaczego mchy zaliczamy do roślin samożywnych?
Jj Jak rozmnażają się poznane mchy?
4J Co wiesz o torfowiskach i powstawaniu torfu?
5) Co wiesz o znaczeniu mchów w przyrodzie i w gospodarce
człowieka?
39
B a Zastanów się i odpowiedz:
fotografii?
0 ĆWICZENIE
.1
paracyjne, szkiełka do mikrosko-
powania, zlewka z wodą.
1. Znajdź w podręczniku rysunek
narecznicy i na podstawie okazów
zielnikowych oraz tego rysunku za-
POZNAJEMY NARECZNICĘ SAMCZĄ
ł. -
jak rozmnaża się na-
M
ąj
Narecznica samcza:
a — kłącze, b — korzenie,
c — młode liście, d — liście
rozwinięte, e — część liś-
cia ze skupieniami zarodni,
— zarodnia z zarodni-
kami pod mikroskopem
paprocie, skrzypy, widłaki
35. Narecznica samcza
w środowisku natural-
nym rośnie w takich
skupieniach
1. Czy widziałeś rośliny pokazane na tej
2. Gdzie i kiedy można je spotkać?
3. Jak wygląda narecznica na wiosnę? w lecie? na jesieni? w zimie?
Temat: Jak jest zbudowana i jak
rozmnaża się narecznica samcza?
f
Materiały i pomoce naukowe: za-
suszone liście narecznicy samczej,
kłącze, lupa, mikroskop, igły pre-
40
poznaj się z zewnętrzną budową
paproci. Jaki kształt mają młode
iście paproci?
2. Porównaj budowę płonnika
z budową narecznicy. Zaobserwuj
podobieństwa i różnice w ich budo-
wie.
3. Obejrzyj uważnie liście papro-
ci. Zwróć uwagę na brunatne sku-
pienia zarodni występujące na dol-
nej stronie liści. Obejrzyj je przez
lupę. Narysuj część liścia uwzględ-
niając rozmieszczenie zarodni.
4. Zeskrob igłą preparacyjną jed-
no skupienie zarodni na szkiełko
przedmiotowe do kropli wody, na-
kryj szkiełkiem przykrywkowym
i oglądaj pod mikroskopem przy
powiększeniu p X 100. Porównaj
obraz spod mikroskopu z odpowied-
nim rysunkiem w podręczniku.
Wyróżnij zarodnie i zarodniki. Na-
rysuj zarodnię i zarodniki według
obrazu spod mikroskopu.
5. Na podstawie poczynionych
obserwacji napisz krótko, jak jest
zbudowana i
recznica.
36.
41
Uzupełniamy wiadomości o narecznicy
Narecznica samcza rośnie w cienistych, wilgotnych lasach.
Posiada ona duże zielone liście o długich ogonkach i porozcina-
nych blaszkach. Liście wyrastają z krótkiej, zgrubiałej, rosnącej
pod ziemią łodygi, zwanej kłączem. Z kłącza wyrastają również li-
czne korzenie, które umocowują roślinę w glebie i czerpią z niej
wodę z rozpuszczonymi solami mineralnymi.
Narecznica jest rośliną samożywną. Wytworzone w lecie ma-
teriały pokarmowe gromadzi w kłączu, a na wiosnę zużywa je do roz-
woju nowych liści. Młode liście paproci są początkowo okryte bru-
natnymi łuskami i spiralnie zwinięte. W miarę wzrostu — rozpro-
stowują się.
Liście paproci służą nie tylko do asymilacji. W połowie lata,
na spodniej stronie liści można zauważyć ciemne, wypukłe sku-
pienia zarodni, zwane kupkami. Każda kupka okryta jest zawijką,
pod którą znajdują się zarodnie z licznymi zarodnikami. Gdy za-
rodniki dojrzeją, zarodnia pęka, zarodniki wysypują się, a następ-
nie rozsiewa je wiatr. Z zarodnika rozwija się nowa paproć. Na
jesieni narecznica traci liście, zimuje w postaci kłącza.
Narecznica jest rośliną samożywną, wieloletnią. Roz-
mnaża się przez zarodniki.
O INNYCH PAPROCIACH NASZYCH LASÓW
W Polsce rośnie około 30 gatunków paproci. „ Spośród nich
3 gatunki są prawnie chronione, to. znaczy, że nie wolno ich niszczyć
ani zrywać.
► ĆWICZENIE
1. Obejrzyj ilustracje różnych
gatunków paproci.
2. Które gatunki znasz?
3. Gdzie i kiedy je widziałeś?
4. Znajdź paprocie chronione
i naucz się je rozpoznawać.
Otaczamy ochroną następujące paprocie: długosz kró
lewski, pióropusznik strusi, języcznik zwyczajny.
42
37. Wietlica samicza — czę-
ściej spotykana paproć na-
szych lasów
38. Pióropusznik strusi-
paproć chroniona
POZNAJ EMY SKRZYPY I WIDŁAKI
40. Skrzyp polny: a — pęd wiosenny z kłosa-
mi zarodnikonośnymi, b — pęd letni
Jedne skrzypy rosną wśród roślin uprawnych, a inne przy dro-
gach, na mokrych łąkach, bagnach i w cienistych lasach. Są to rośliny
wieloletnie zimujące w postaci kłącza.
Skrzyp polny wytwarza na wiosnę pędy barwy brunatnej, zakoń-
czone utworem przypominającym kłos. Jest on utworzony z tarczo-
watych liści, na których znajdują się zarodnie zawierające liczne
zarodniki. Gdy zarodniki dojrzeją, zarodnia pęka, a zarodniki roz-
siewane są przez wiatr.
W lecie z kłączy wyrastają ulistnione, zielone pędy. Skrzypy są
uporczywymi chwastami naszych pól i łąk. Walka z nimi jest trudna,
gdyż rozmnażają się nie tylko przez za-
rodniki, ale i wegetatywnie — z kłączy.
Skrzypy mają również własności lecz-
nicze.
Widłaki są bardzo rzadkimi rośli-
nami naszych lasów. Posiadają płożące
się, widełkowato rozgałęzione, bardzo gę-
sto ulistnione pędy, umocowane w ziemi
korzeniami przybyszowymi. Rozmnażają
się przez zarodniki, które powstają w za-
rodniach, tworzących się w kłosach za-
rodnikowych na szczycie pędów. Wi-
dłaki podlegają całkowitej ochronie.
41. Widłak goździsty
Paprocie, skrzypy i widłaki są roślinami samożywnymi,
rozmnażają się przez zarodniki. Tworzą grupę roślin
zwanych paprotnikami.
UDZIAŁ PAPROCI, WIDŁAKÓW I SKRZYPÓW
W POWSTAWANIU WĘGLA KAMIENNEGO
W pokładach węgla kamiennego i towarzyszących im skałach
zachowały się dosyć dobrze zwęglone lub skamieniałe szczątki i od-
ciski paproci, widłaków i skrzypów, które żyły w odległych epo-
kach geologicznych. Na rysunku 42 pokazano niektóre ze znalezio-
nych odcisków i skamielin. Uczeni badali te skamieliny i odciski.
W wyniku badań stwierdzili, że wiele milionów lat temu, w tak
zwanym okresie węglowym, w którym panował klimat ciepły i wil-
gotny, wielkie bagniste obszary porastały puszcze złożone z po-
tężnych paproci, skrzypów i widłaków. Miały one wtedy postać
drzew sięgających do 30 metrów wysokości.
Później, gdy klimat zaczął się oziębiać — drzewiaste paprocie,
widłaki i skrzypy stopniowo wymierały. Martwe drzewa opadały na
44
45
42. Odciski fragmentów roślin kopalnych:
a — liście paproci, b — pęd skrzypu
bagniste dno. Przysypane warstwami piasku i mułu, pozbawione do-
stępu powietrza ulegały stopniowo zwęglaniu. Przez wiele milionów
lat wytworzyły się z nich pokłady węgla, wydobywanego obecnie
na powierzchnię. Węgiel kamienny stanowi bogactwo narodowe
wielu krajów. Polska posiada również pokłady węgla kamiennego.
Główne zagłębia węglowe posiadamy na Śląsku.
Większość gatunków paproci, widłaków i skrzypów wymarła.
Tylko niektóre gatunki zachowały się do dnia dzisiejszego. Są to
rośliny niewielkie, przystosowane do obecnie panujących warunków
życia.
Rośliny, które rozmnażają się przez zarodniki, nazywamy
roślinami zarodnikowymi.
PYTANIA
1. Jak żyje i jak rozmnaża się paproć? skrzyp? widłak?
2. Co wiesz o powstawaniu węgla kamiennego?
3. Wymień znane ci. rośliny zarodnikowe.
4. Jakie organy wykształcają paprocie? skrzypy? widłaki?
5. Wymień chronione rośliny zarodnikowe.
46
DRZEWA I KRZEWY IGLASTE
NASZYCH LASÓW I PARKÓW
43. Drzewa iglaste: a — gałązka
sosny z kwiatostanami i szyszką,
b — gałązka świerka z szyszką
► Zastanów się i odpowiedz:
1. Jakie drzewa i jakie krzewy widziałeś w lesie?
2. Które z tych drzew i krzewów zaliczysz do iglastych i dlaczego?
3. Czy byłeś w parku? Kiedy? Gdzie? Czy widziałeś tam drzewa
i krzewy iglaste? Jakie?
4. Czy widziałeś drzewa, które nie tracą liści na zimę? Może znasz
nazwy tych drzew?
47
44. Drzewa iglaste: a - gałązka jodły z szyszką,
b — gałązka modrzewia z szyszką
45. Gałązki krzewów iglastych: a — żywotnik,
b — jałowiec
• ► ĆWICZENIE
1 emal. Poznajemy nasze drzewa
i krzewy iglaste
Materiał: gałązki i szyszki: sosny
zwyczajnej, śwnerka pospolitego,
żywotnika, gałązka jałowca pospo-
litego z szyszko-jagodami, szyszki
modrzewia.
48
1. Oznacz na podstawie rysun-
ków w podręczniku otrzymane ga-
łązki i szyszki drzew i krzewów
iglastych.
Zapamiętaj nazwy.
2. Narysuj gałązki tych drzew
i krzewów, zaznaczając kształt i roz-
mieszczenie liści (igieł).
3. Czym różnią się igły świerka
pospolitego od igieł jodły pospoli-
tej? Zaobserwowane różnice za-
znacz odpowiednio na rysunku.
4. Naucz się odróżniać szyszki
sosny zwyczajnej, świerka pospo-
litego, jodły pospolitej, modrzewia
i żywotnika według ich wyglądu.
POZNAJEMY BLIŻEJ SOSNĘ ZWYCZAJNĄ
1 ► Zastanów się i odpowiedz:
1. Gdzie najczęściej rosną sosny? Czy wiesz, jak nazywamy lasy
złożone z sosen'
2. Jak wyglądają kwitnące sosny? Kiedy one kwitną?
3. Jak są rozmieszczone na pędach sosny kwiaty i kwiatostany?
Sprawdź swoje dawne obserwacje z odpowiednim rysunkiem
w' podręczniku.
4 — Botanika dla kl. VI
46. Sosna — typo-
we drzewo polskiego
krajobrazu
49
47. Sprawdź swoje obserwacje dotyczące budowy kwiatostanów: a — kwiato-
stan żeński silnie powiększony, b — kwiatostan męski silnie powiększony,
c — przekrój podłużny przez kwiatostan żeński (schemat), d — przekrój po-
dłużny przez kwiatostan męski (schemat), e — kwiat żeński silnie powiększony,
f — ziarno pyłku widziane pod mikroskopem, g — kwiat męski silnie powięk-
szony, h — łuska z nasionami, i — nasienie, j — nasienie w przekroju podłużnym
50
► ĆWICZENIE
Temat /: Jak są zbudowane kwiaty
sosny?
Materiały i pomoce naukowe: za-
konserwowane kwiatostany sosny
(męskie i żeńskie), lupa, mikro-
skop i inne przybory do mikro-
skopowania.
1. Obejrzyj gołym okiem, a na-
stępnie przez lupę męski i żeński
kwiatostan sosny. Z czego składa
się kwiatostan męski ? Z czego skła-
da się kwiatostan żeński?
2, Wypreparuj igłą jeden kwiat
z kwiatostanu żeńskiego i obejrzyj
go przez lupę. Porównaj obraz spod
lupy z odpowiednim rysunkiem,
który znajdziesz w podręczniku.
Daj objaśnienia według tego rysun-
ku. Jak jest zbudowany kwiat
żeński?
3. Postępując z kwiatem męskim
tak, jak w pkt. 2, odpowiedz, jak
jest zbudowany kwiat męski?
4. Obejrzyj pod mikroskopem py-
łek i narysuj jedno ziarno pyłku.
Co możesz powiedzieć o przenosze-
niu się pyłku z kwiatów męskich na
żeńskie na podstawie jego budowy ?
Temat 2: Jak jest zbudowane na-
sienie sosny?
Materiały i pomoce naukowe: szysz-
ki sosny (1-roczna i 2-letnia), igły
preparacyjne, szkiełka przedmio-
towe, lupa.
1. Porównaj szyszkę 1-roczną z
szyszką 2-letnią. Znajdź podo-
bieństwa i różnice. Zrób rysunek
szyszki 1-rocznej i 2-letniej.
2. Odchyl łuskę w szyszce 2-let-
niej. Wyjmij igłą jedno nasienie.
Obejrzyj je okiem nieuzbrojonym
i przez lupę. Zrób rysunek nasie-
nia. Co możesz powiedzieć o roz-
siewaniu się nasion sosny na pod-
stawie ich budowy? Sprawdź swoje
przypuszczenia upuszczając z pew-
nej wysokości nasienie.
Odpowiedz, jak rozmnaża się
sosna.
Uzupełniamy wiadomości
o sośnie zwyczajnej
Sosna zwyczajna jest drzewem bardzo roz-
powszechnionym w Polsce i stanowi około 75%
składu naszych lasów. To znaczy, że na 100
drzew leśnych przypada 75 sosen. Nic dziwne-
go, że sosna jest drzewem charakterystycznym
dla naszego krajobrazu. Można ją spotkać wszę-
dzie: na piaskach i na torfowiskach, na glebach
jałowych i żyznych. Możemy zobaczyć ją rosną-
cą samotnie, w małych skupieniach, w lasach
mieszanych i lasach sosnowych, zwanych borami.
4*
51
W zależności od warunków
w jakie li z\ je, sosna wykształca
odpowiednio swój system korze-
niowy.
Na glebach piaszczystych wy-
twarza ona oprócz korzeni po-
wierzchniowych mocny korzeń
palowy, który sięga głęboko aż
do wody gruntowej.
Na glebach wilgotnych sosna
tworzy tylko korzenie powierzch-
niowe.
48. System korzeniowy sosny: a — rosnącej na głębo-
kich piaskach, b — rosnącej na torfowiskach
Na wydłużonych pędach w kątach łuskowatych liści tworzą się
drobne pędy skrócone, na których wyrastają po dwie igły. Są to
liście sosny. Powierzchnia ich jest bardzo mała. Pokryte są grubą
skórką, co zabezpiecza je przed nadmiernym wyparowywaniem wody.
Dzięki takiemu przystosowaniu sosna może przetrwać długie okresy
suszy zimow’ej. Liście sosny są zimotrwałe.i utrzymują się na drze-
wie 3 — 4 lata.
W dobrych warunkach sosna rośnie dosyć szybko zarówno na
wysokość, jak i na grubość. Po 80 latach życia wzrost jej słabnie.
Żyje do 200, a czasem i do 300 lat osiągając wysokość około 45 me-
trów’. Średnica 100-letniej sosny wynosi około 1 metra, a wysokość
45 metrówr.
Sosna kwitnie dopiero po 20 roku życia. Już w pierwszych dniach
maja można zobaczyć u podstawy młodych, jednorocznych pędów
żółte, pylące się kłoski, składające się z licznych, gęsto ułożonych
łuseczek z pylnikami. Są to kwiatostany męskie (znajdź odpowiedni
rysunek w podręczniku).
Na szczycie innych młodych pędów’ zobaczymy jedną lub dwie
52
drobne, czerwone szyszki, zbudowane z łuskowatych listków, uło-
żonych spiralnie na krótkiej osi.
Dwojakiego rodzaju łuski ułożone są jedna nad drugą- Łuska,
która leży pod spodem, jest mniejsza i cieńsza jest to łuska okry-
wowa. Nad nią leży łuska większa, znacznie grubsza od okrywowej,
zwana łuską nasienną. Na górnej stronie łuski nasiennej znajdują
się dwa zalążki. Są one nagie, niczym nie osłonięte.
Ponieważ w kwiecie sosny zalązki są nagie - mówimy, że sosna
jest rośliną nagozalążkową. Niesionc wiatrem ziarna pyłku padają
na zalążki i zapylają je. Sosna jest więc rośliną wiatropylną- Po
zapyleniu, z zalążków wykształcają się nasiona, a łuski rozrastają
się i tworzą szyszkę. Szyszka dojrzewa w trzecim roku od zakwitnię-
cia. Niedojrzałe szyszki mają kształt stożkowaty, dojrzałe — kulisto-
j aj o waty.
Nasiona sosny, tak jak zalążki, nie są niczym osłonięte i leżą
bezpośrednio na łuskach nasiennych. Dlatego mówimy, że sosna
jest rośliną nagonasienną.
Nasiona sosny są opatrzone skrzydełkiem, co umożliwia roz-
siewanie ich przez wiatr. Sosna jest więc rośliną wiatrosiewną.
Gdy szyszka dojrzeje, łuski rozchylają się (patrz rys. 47 h), nasiona
wypadają i rozsiewane są przez wiatr nieraz na znaczne odległości.
W odpowiednich dla siebie warunkach kiełkują.
Młode siewrki wytwarzają długi korzeń, dzięki czemu mogą ros-
nąć nawet na jałowych glebach. Siewki są odporne na ostre zimy
i letnią suszę. Dlatego sosnę można sadzić w miejscach, gdzie inne
drzewra, z braku odpowiednich dla siebie warunków, giną.
Sosna jest rośliną nagozalążkową i nagonasienną.
O ZNACZENIU GOSPODARCZYM SOSNY
Sosna jest drzewem wysoce cenionym w gospodarce narodowej.
Większość użytkowego drewma uzyskuje się z sosny.
Stare sosny mają nie tylko różny wygląd w zależności od miejsca,
w którym wyrosły; ich drewrno ma również różną wartość gospo-
darczą. Pień sosny wyrosłej w gęstym lesie jest gładki, a ulistnione
53
gałęzie spotykamy dopiero przy wierzchołku. Gładki, równy pień
sosny, zwany strzałą, osiąga długość około 45 metrów i stanowi cenny
surowiec budowlany.
Sosny rosnące w pełnym oświetleniu, na odkrytych miejscach
szczególnie na lepszych glebach, nigdy nie osiągają takiej wyso-
kości, jak sosny wyrosłe w zwarciu. Konary ich są grube i szeroko
rozpostarte. Takie drzewa, mimo znacznych nieraz rozmiarów i miłej
dla oka formy, mają małe znaczenie gospodarcze, gdyż drewno ich nie
przedstawia większych wartości użytkowych.
Sosnę użytkuje człowiek nie tylko jako surowiec drzewny. Prze-
chodząc przez stary, dobrze prowadzony las sosnowy możemy zo-
baczyć taki obraz, jak na rys. 49.
Półprzezroczysta, dosyć gęsta, o charakterystycznym zapachu
ciecz, zwana żywicą, jest cennym surowcem, zawierającym olejki
lotne, terpentynę i kalafonię. Wykorzystywana jest w różnych ga-
łęziach przemysłu.
Użytkuje się również stare pnie
sosnowe, pozostałe w ziemi po ścię-
ciu drzewa. Takie obumarłe resztki
korzeni, zwane karpiną, wykopuje
się lub wyrywa z ziemi maszynami
i po rozdrobnieniu poddaje się prze-
róbce chemicznej, uzyskując wiele
cennych dla przemysłu produktów
surowcowych.
Obecnie potrzeba dużo drewna
zarówno do użytku krajowego, jak
i na wywóz za granicę. Toteż, cho-
ciaż początkowo określono najlepszy
wiek wycinania drzewa (wiek ręb-
ności) na 100 lat, obecnie obniżono
go na 80 lat. Drewno sosny, która
osiągnęła ten wiek, posiada już
wszystkie cenne właściwości, cho-
ciaż drzewo może jeszcze rosnąć
na grubość i na wysokość.
54
49. Żywicowanie sosny
k PYTANIA
1. Jakie rośliny nazywamy iglastymi?
2, Wymień najbardziej rozpowszechnioną w Polsce roślinę iglastą?
3. Dlaczego mówimy, że sosna jest rośliną nagozalążkową i nago-
nasienną?
4. Co wiesz o przystosowaniach sosny do warunków życia?
5. Co wiesz o znaczeniu gospodarczym sosny?
Uzupełniamy
iglastych
wiadomości o innych drzewach i krzewach
W Polsce sosnę pospolitą spotykamy najczęściej jako gatunek
drzewa, tworzący duże obszary leśne, szczególnie na nizinach.
W wysokich górach można spotkać inne gatunki sosny, np. ko-
sówkę o cienkich pniach, płożących się po powierzchni skalistego
podłoża. Kosówka, zwana również kosodrzewiną, tworzy gęste za-
rośla dochodzące do wysokości około 2 metrów.
50. Kosówka na
Babiej Górze
55
Kosodrzewina ma
muje opady śnieżne,
groźnych lawin.
ogromne znaczenie
przeciwdziałając w
W górach, gdyż 2atr
ten sposób powstawaniu
W górach można spotkać jeszcze inną sosnę, zwaną limbą. Roś-
nie ona na dużych wysokościach, żyje do 1000 lat, osiąga wysokość
około 25 metrów. Wytwarza delikatne, wąskie igły zebrane po 5
w pęczkach, na małych pędach skróconych.
Limba jest drzewem o pięk-
nym pokroju i stanowi ozdobę
miejsc, na których rośnie. Jest
to jednak drzewo ginące w Pol-
sce i dlatego wszędzie na sta-
nowiskach naturalnych jest
chronione.
51. Limba nad Morskim Okiem
W rejonach podgórskich rośnie jodła pospolita. W większych
s upieniach występuje w Górach Świętokrzyskich. Jodła wyrasta do
30 metrów wysokości, żyje do 200-250 lat. Igły jodły są lekko spła-
szczone, na końcu wcięte, z dwoma białymi paskami na spodniej stro-
me, utworzonymi z woskowatego nalotu. Szyszki duże, walcowatego
56
kształtu, stojące pionowo, do góry. Po dojrzeniu nasion rozpadają
się. Pień jodły pokryty jest lekko spękaną szarą korą.
Na niżu Polski i w górach, w reglu górnym, rośnie świerk po-
spolity. Wymaga on do życia dużo wilgoci, ale rośnie również na
glebach płytkich. Ukorzenia się płytko i poziomo, niejednokrotnie
wyrywają go silne wiatry (np. wiatr halny). Powstają wtedy cha-
rakterystyczne wykroty.
52. Wykroty
świerków
Świerk dorasta do 30 — 45 metrów wysokości. Posiada piękną
stożkowatą koronę. Igły są ostre, osadzone na gałęziach skręto-
legle. Duże, walcowate szyszki po dojrzeniu nasion zwisają w dół
i nie rozpadają się. Pień pokryty jest ciemnobrunatną, lekko spę-
kaną korą. Świerk żyje do 150 — 250 lat. Stuletnie świerki wycina
się. Drewno ich jest użytkowane na budulec, materiał stolarski,
na papierówkę, zapałki i inne.
Nie każdy potrafi odróżnić świerk pospolity od jodły pospolitej.
A ty, czy potrafisz? Pomoże Ci w tym załączona tabelka.
57
na pędach skróconyc" — tylko
a czętawo । na nilu ro-mc modrzew
kt*ry różni uę od innych iglastych przede wszystkim
umc zrzuca liście. Modrzew wytwarza prostą strzale
do 50 metrów wysokości Igły są delikatne, miękkie.
M
34. N
Prócz modrzewia europejskiego występuje jeszcze na* mo-
drzew polski o małych, kulislojajowatych azy-ziich La I ^ską
modrzew polski nigdzie me występuje. Najwtęksr, lat rr...drzewia
polskiego znajduje się na Górze Chełmowej, w Girach " ku* krew-
kich i jest pod ochroną.
W lasach sosnowych, na terenach piaszczystych, rr >xna < *kać
mony w całej Pobce. Liście jałowca są w\kształć, nc w poataci
krótkich, szarozielonych, ostrych igieł zehrarr, h p w • tkach
na łodydze Łuski nasienne kwiatów żeńskich me tw rzą czystki,
po zapyleniu zalazków mięśnieią i twi rzą z»cł i s? wzkojagodę,
która w miarę dojrzewania przybiera barwę graiuu iwą.
Cu pospolity jest drzewem obecnie bardzo rzadk • ipot , Lanym
Występuje w Polsce na naturalnych stan wiskach islko uraci
Św iętokrzyskich i w Borach I ucholskuh* Jcm <»n v.»!ki-
witą ochroną.
59
Cis osiąga wysokość do
55. Galjzka cisu
rnetrów.
cit mnozie-
►rczonycn. zaostrzonych na
o trojących właściwościach.
końcu igieł,
Cis nie wytwarza szyszek, jego nasiona
o bardzo twardej łupinie otoczone ?ą
u nasady czerwoną, soczystą osnówką
którą chętnie zjadają ptaki. Przyczyniają
się one w' ten sposób do rozsiewania
nasion.
W parkach spotykamy cisy prowa-
dzone w formie krzewów.
Cis podlega całkowitej ochronie na terenie całej Polski.
W parkach spotykamy jeszcze tuję czyli żywotnik. Jest to krzew
o charakterystycznych łuskowatych liściach, wytwarzający drobne,
brązowe szyszki.
► PYTANIA
1. Wymień poznane drzewa i krzewy iglaste.
2. Które z nich są otoczone całkowitą ochroną i dlaczego?
W szystkie rośliny iglaste mają kwiaty rozdzielnoplciowe,
są nagozalążkowe i nagonasienne. Wyrastają w postaci
drzew lub krzewów.
60
LAS
► Zastanów się I odpowiedz:
1. Czy byłeś w losie? Gdzie? Kiedy?
2. Czy zauważyłeś, gdzie jest więcej światła: na polu czy w lesie?
3. Gdzie było cieplej i „zaciszniej": na polu czy w lesie?
4 Wymień, jakie rośliny widziałeś w lesie: jakie drzewa? krzewy?
inne rośliny?
5. Jakie rośliny według ciebie są najbardziej charakterystyczne dla
lasu?
6. Czy widziałeś w lesie zwierzęta? Jakie?
WARUNKI ŻYCIA W LESIE
Rośliny występują w przyrodzie w różnych ugrupowaniach, zwa-
nych zbiorowiskami roślinnymi. Niektóre z tych zbiorowisk już
poznałeś, na przykład: łąkę, pole uprawne i częściowo las.
Obecnie bliżej zapoznasz się ze zbiorowiskiem leśnym. Zasłu-
guje ono na specjalną uwagę ze względu na duże znaczenie przyrod-
nicze, klimatyczne i gospodarcze.
Jedną z głównych cech zbiorowisk leśnych jest ich wielowar-
stwowa budowa. Gdy byliście w lesie, zaobserwowaliście na pewno,
że do innej wysokości sięgają drzewa, a do innej krzewy. Zwróci-
liście również uwagę na to, że są jeszcze rośliny, które nie osiągają
57. Schemat warstwowej budowy lasu. Znajdź warstwę drzew, warstwę krzewów,
warstwę ziół, krzewinek i innych roślin dna lasu tworzących runo leśne
tej wysokości, co drzewa i krzewy. A może wymienisz kilka takich
roślin ?
Najwyższą warstwę w drzewostanie stanowią drzewa pienne.
Niższą od niej tworzą krzewy i młode drzewka, czyli podrost. Jest
to warstwa krzewów zwana również podszytem. Najniższą warstwę,
czyli runo leśne stanowią różne podkrzewy, trawy, zioła, mchy itp.
Z załączonego wyżej rysunku możesz odczytać, że cechy war-
stwowości wykazuje nie tylko układ nadziemnych części roślin, ale
i układ ich podziemnych części. Są one rozmieszczone w glebie na
różnych głębokościach. Najbliżej powierzchni ziemi znajdują się
podziemne części roślin runa, nieco głębiej — korzenie podszytu,
najgłębiej rozrastają się korzenie drzew, sięgając niejednokrotnie
do kilku i więcej metrów w głąb.
Dzięki warstwowemu układowi swoich nadziemnych i pod-
ziemnych części, rośliny lasu mogą dobrze i wszech-
stronnie wykorzystać środowisko, w którym żyją.
Najważniejszą część lasu stanowią drzewa, które osiągają dużą
wysokość. Bogato ulistnione ich korony sięgają nieraz do 40 me-
trów wysokości i wykorzystują pełnię światła słonecznego do asymi-
lacji dwutlenku węgla. Liście drzew transpirują dużo wody. Toteż
drzewa posiadają najsilniej rozwinięty system korzeniowy. Umożli-
wia im to pobieranie dużych ilości wody z rozpuszczonymi w niej
solami mineralnymi.
Podszyt złożony z krzewów i młodych drzewek znajduje się
• • • *
w innych warunkach aniżeli drzewa. Nagrzewanie powietrza jest tu
słabsze i powolniejsze, gdyż odbywa się przez korony drzew. Na-
świetlanie jest niepełne, ponieważ światło przenikające przez ko-
rony drzew rozprasza się. Większa jest natomiast wilgotność po-
wietrza.
W różnych lasach znajdziemy różne gatunki drzew tworzących
podszyt. Najczęściej spotykamy: jałowiec, głóg, leszczynę, kru-
szynę, czeremchę, tarninę i trzmielinę. Rzadziej występują: czarny
bez, dereń, kalina, berberys, porzeczka czarna, porzeczka czerwona,
malina, jeżyna, wawrzynek wilczełyko.
I
63
Podszyt jest bardzo ważną biologicznie warstwą lasu* W lasach
o rzadszych koronach, na przykład w lasach sosnowych, modrzewio-
wych, dębowych, okrywa on glebę jak płaszczem, chroniąc ją w ten
sposób przed utratą wilgoci, co z kolei jest bardzo korzystne dla
rozwoju runa.
Rośliny zielne, krzewinki, paprocie, mchy, porosty, a nawet
grzyby — to runo leśne. W runie leśnym można spotkać borówki,
czarne jagody, wrzos, byliny wcześnie kwitnące, jak zawilec gajowy,
sasanki, przylaszczki, fiołki leśne i inne.
59. Częściej spotykane rośliny runa leśnego
5 — Botanika dla kl. VI
60. Sasanka zwyczajna
— roślina runa leśne-
go, podlega całkowitej
ochronie
Wiele roślin spotykanych w runie leśnym podlega całkowitej
ochronie.
Skład runa leśnego zależy od wielu czynników: od gatunku
drzew tworzących drzewostan, od gleby, klimatu leśnego i od wpływu
człowieka.
Znaczenie runa dla lasu jest ogromne: osłania ono glebę,
wzbogaca ściółkę, a tym samym przyczynia się do zwiększenia ilości
próchnicy- Wpływa to z kolei na silniejszy rozwój drzewostanu.
Rośliny runa leśnego przystosowały się do trudnych warunków
życia: stosunkowo dużego ocienienia i małej ilości wilgoci. Znaczna
61. Przcbiśnieg — ro-
ślina chroniona, jedna
z najwcześniej kwitną-
cych roślin runa leśnego
66
62. Pierwiosnka lekarska, jedna z naj-
wcześniej kwitnących roślin runa leśnego,
podlega częściowej ochronie
ilość roślin dna lasu kwitnie wczesną wios-
ną, gdy drzewa liściaste nie rozwinęły
jeszcze liści i światło słoneczne dociera
do runa bez przeszkód.
Gdy drzewa liściaste rozwiną liście, dno
lasu zostaje ocienione i rośli-
ny wczesnego kwitnienia koń-
czą swój cykl rozwojowy. Po-
zostają tylko części podziemne
odpowiednio przystosowane,
aby przetrwać do następnego
okresu wegetacyjnego.
Głównymi czynnikami śro-
dowiska są klimat i gleba.
Zbiorowiska roślinne w ogóle,
a leśne w szczególności, mają
ogromny wpływ na klimat
i glebę.
Chodząc po lesie zauwa-
żyliście, że gleba pokryta jest
warstwą opadłych liści, drob-
nych gałązek, nasion, zeschłych traw itp., stanowiących tzw. ściółkę.
Ta warstwa szczątków roślinnych jest dla gleby leśnej tym, czym
nawóz dla roli.
Dzięki działaniu grzybów i mikroorganizmów glebowych ściółka
rozkłada się i powstaje próchnica. Próchnica rozkłada się z kolei
na jeszcze prostsze związki — mineralizuje się, wzbogacając w ten
sposób glebę w mineralne składniki pokarmowe. Ściółka utrzymuje
również w glebie wilgoć.
Tak więc ściółka jest cennym składnikiem dna lasu, gdyż od niej
zależy powstawanie próchnicy i związana z nią żyzność gleby. Brak
ściółki powoduje ubożenie i wysychanie gleby. Rozumiecie teraz,
dlaczego nie wolno wygrabiać ściółki w lesie.
Rodzaj gleby leśnej zależy w dużym stopniu od gatunków roś-
lin, z których powstała ściółka, a następnie próchnica. Inne skład-
niki tworzą glebę w lesie sosnowym, a inne — w liściastym itp.
Rodzaj gleby decyduje o tym, jakie gatunki drzew mogą na
niej rosnąć.
Wiemy na przykład, że sosna może rosnąć na głębokich, nizin-
nych glebach piaszczystych, ubogich w wodę i substancje pokarmo-
we, natomiast świerk wymaga dla swojego życia i rozwoju płytszej,
ale żyźniejszej i bardziej wilgotnej gleby.
Klimat lasu jest nieco inny, aniżeli pól i innych terenów bez-
leśnych. Jest on inny latem i zimą, we dnie i w nocy. Ale nie wszyst-
kie lasy mają jednakowy klimat, zależy on w dużym stopniu od
rodzaju drzewostanu.
W lasach liściastych zwarte korony drzew zatrzymują dużą
ilość promieni słonecznych i opadów. Światło wewnątrz takiego lasu
jest słabsze aniżeli np. w lesie sosnowym. Zrozumiałe jest, że ten
sam las na jesieni i w zimie będzie zatrzymywał w koronach swoich
drzew mniej opadów i światła.
Zmiany warunków świetlnych powodują z kolei zmianę wilgot-
ności oraz temperatury powietrza i gleby w lesie. Dlatego w lesie
jest zawsze wilgotniej aniżeli poza lasem, przy czym lasy o gęs-
tym podszycie mają klimat znacznie bardziej wilgotny aniżeli lasy
pozbawione podszytu.
W związku z tym, że korony drzew leśnych zatrzymują ogromne
ilości światła, temperatura powietrza w lesie w czasie dnia jest niższa,
aniżeli na polu. Dlatego w pogodne i słoneczne dni lata chętnie
chronimy się do lasu, aby odpocząć w cieniu drzew i orzeźwić się
chłodnym, wilgotnym powietrzem.
Las osłabia również siłę wiatru, który uderzając o pnie i korony
zmniejsza swoją szybkość. Dlatego w lesie jest „zacisznie".
Widzimy więc, że las stwarza w swoim wnętrzu inne warunki
klimatyczne, aniżeli obserwowane na odkrytej przestrzeni. Mówimy,
że ma własny mikroklimat. Te warunki klimatyczne i glebowe
mają ogromny wpływ na kształtowanie się życia w lesie.
Każdy, kto był w lesie, wie, że las nie tworzy wyłącznie zbioro-
wiska roślinnego. Podczas wycieczki do lasu widzieliście w nim
różne zwierzęta: owady, ptaki, drobne ssaki i inne.
Las jest zgrupowaniem najrozmaitszych organizmów ze świata
roślin i zwierząt, tworzących razem wspólnotę życiową. Wyrazem
tej wspólnoty jest wzajemna współzależność. Na przykład drzewa
w lesie osłaniają się wzajemnie koronami, chroniąc się w ten sposób
przed nadmiernym nasłonecznieniem, przed gwałtownymi zmianami
temperatury i przed niekorzystnym działaniem wiatru- Cień rzucany
68
przez drzewa i podszyt zabezpiecza rośliny runa leśnego przed nad-
mierną utratą wilgoci.
Szczątki opadłych liści, gałązek, kwiatów, nasion itp. z warstw
drzewostanu i podszytu oraz obumarłe rośliny runa tworzą ściółkę,
z której dzięki działaniu drobnoustrojów i grzybów powstaje próch-
nica. Współzależność roślin w lesie nie kończy się na tym. Nie-
które rośliny, jak sosna, świerk i inne wytwarzają dużo nasion.
Jeżeli byliście w lesie w okresie rozsiewania się nasion sosny,
świerka czy brzozy, widzieliście jak gęsto zaściełają ziemię. Ale
nie wszystkie nasiona wykiełkują i nie wszystkie siewki wyrosną
w okazałe drzewa. Zapytacie — dlaczego? Dlatego, że siewki,
a następnie młode drzewa muszą mieć odpowiednią ilość światła,
wilgoci i powietrza do życia i rozwoju. Giną więc masowo, a tylko
► osobniki silniejsze przetrwają.
W lesie zwierzęta i rośliny wpływają wzajemnie na siebie. Na
przykład kwiaty wielu roślin zapylane są przez owady; owoce i na-
siona różnych gatunków roślin rozsiewają inne zwierzęta itp. Można
więc zaobserwować odpowiednie przystosowania w budowie róż-
nych roślin i zwierząt.
Obserwuje się również ścisły związek między występowaniem
różnych gatunków roślin i zwierząt, ich życiem i rozwojem. Na
przykład kornik drukarz występuje w lasach, w których rosną świerki,
gdyż pasożytniczy tryb życia, jaki prowadzi ten owad, jest przede
wszystkim związany ze świerkiem.
W lasach, w których pojawiły się komiki drukarze, można spot-
kać ich naturalnego wroga — dzięcioła. Rozkuwa on dziobem chod-
niki korników i wyławia ich larwy oraz poczwarki, którymi się żywi.
RÓŻNE TYPY LASÓW
k
Najważniejsze w lesie są drzewa. Zmiany wywołane w gatunko-
I wym składzie drzew powodują zmiany w innych częściach lasu.
। Jeżeli drzewostan będzie właściwie przerzedzony, to nie tylko zo-
staną poprawione warunki dla jego dalszego rozwoju, ale również
dla podszytu i runa. Wnętrze lasu uzyska więcej światła, gleba
otrzyma więcej opadów. W tych warunkach rośliny podszytu zaczną
intensywniej rosnąć.
69
Drzewostan może być jednogatunkowy lub wielogatunkowy
Obydwie formy spotykamy w Polsce.
Drzewostany jednogatunkowe są najczęściej utworzone z na
stępujących gatunków: świerk, sosna, jodła, modrzew, dąb, buk
grab, olcha i brzoza.
Poznaliście już drzewa iglaste. Toteż na rysunkach pokazano
już tylko ulistnione gałązki drzew liściastych, tworzących drzewo-
stany jednogatunkowe.
70
Lasy jednogatunkowe po-
chodzą najczęściej z siewu
przeprowadzonego przez czło-
wieka. Są one mało odporne
na szkodniki i różne klęski
żywiołowe.
Drzewostany wielogatun-
kowe posiadają liczne zalety
przyrodnicze i gospodarcze.
Różnorodność gatunków drzew
wpływa na lepsze kształtowa-
i nie się ściółek i próchnicy
oraz mikroklimatu leśnego.
' Wzrasta również odporność
lasu na szkodniki oraz choro-
by drzew.
W zależności od przewagi
gatunków drzew rosnących w
lasach wyróżniamy lasy igla-
ste, lasy liściaste i lasy mie-
szane.
W Polsce występują lasy
górskie i lasy nizinne.
W górach, na pewnej wy-
sokości drzewa w ogóle nie
występują, a tylko krzaczasta sosna górska, zwana kosodrzewiną.
Na piaszczystych, wydmowych, często nieurodzajnych terenach
duże obszary zajmują lasy nizinne, wśród których najwięcej jest
borów sosnowych.
Wśród lasów liściastych rosnących na dobrych, wilgotnych gle-
bach można wyróżnić dąbrowy i grondy. W dąbrowach głównym
drzewem jest dąb i towarzysząca mu w podszyciu i runie bogata
roślinność. W dąbrowach drzewa rosną w pewnych odległościach od
siebie. Toteż światło ma łatwy dostęp do wnętrza lasu. W tych
warunkach rozwija się dobrze wielogatunkowa roślinność runa.
Grondy są to lasy liściaste o większej ilości gatunków, przeważa
tu grab, wiąz, klon, jawor i lipa. Grondy są lasami cienistymi, toteż
roślinność runa rozwija się słabiej, aniżeli w dąbrowie.
brzoza
klon
wiąz
65. Gałązki drzew
(drzewostany mieszane)
72
Na terenach podmokłych, zarastających jeziora i na torfowiskach
odrębny typ lasu tworzy olcha, drzewo bardzo dobrze przystosowane
do dużej wilgotności podłoża i powietrza. Towarzyszą jej często:
wiąz, czeremcha, jesion, tworząc tzw. olszniaki. Charakterystyczną
rośliną runa tego lasu jest pokrzywa, która tu wyrasta do 2 m wyso-
kości-
66. Gałązki drzew tworzących lasy lęgowe
Nad rzekami, w dolinach, na dobrych, wilgotnych glebach tworzą
się lasy lęgowe o mieszanym składzie. Głównym gatunkiem jest tu
jednak topola i wierzba, a czasem olcha i wiązy.
LAS PIERWOTNY I LASY MIESZANE
Przed wiekami większa część kraju była pokryta puszczą pier-
wotną. Las pierwotny był zbiorowiskiem bardzo złożonym i przy-
stosowanym do warunków, w których powstawał i żył. Rosło i roz-
wijało się tu wiele gatunków roślin i zwierząt, zarówno szkodników,
jak i ich wrogów. W takim lesie jedne gatunki roślin i zwierząt nie
mogły mieć przewagi nad innymi — istniała równowaga biologiczna.
Dzięki równowadze biologicznej zdrowotność lasów była dobra
i stała.
Człowiek zabierał jednak stopniowo pod uprawy rolne lepsze
grunty, karczując puszczę. Wskutek rozwoju osiedli i związanego
73
i .u
z nim budownictwa, dla którego drewno było niegdyś głównym bu
dulcem, w dalszym ciągu kurczyły się lasy pierwotne. Z czasem drew-
no stało się coraz cenniejszym surowcem, niezbędnym dla wielu
gałęzi przemysłu. Wycinanie lasów pierwotnych doprowadziło do
wielkiego ich wyniszczenia. Resztki dawnych puszcz przetrwały
głównie na nieużytkach i w miejscach mało dostępnych.
Odnawianie lasu na drodze naturalnej odbywało się bardzo po
woli, ponieważ siewki i podrost były stale niszczone przez wypasy
bydła i przez zwierzynę. Tak więc las zaczął dawać coraz mniej
drewna, a zapotrzebowanie na ten surowiec stale wzrastało. Za-
częto więc sadzić lasy — zakładać plantacje.
Zwykle sadzony był las jednogatunkowy, najczęściej sosnowy,
jednowiekowy, zupełnie nie przystosowany do warunków, jakie czło-
wiek wytworzył. Duży obszar jednego, słabo rosnącego gatunku
drzewa stwarzał pomyślne warunki dla gwałtownego rozwoju jego
szkodników.
Pozbawiony naturalnych obrońców w postaci owadów i ptaków
niszczących szkodniki, las chorował i ginął. Wprawdzie w ostatnich
67. Pierwotna
puszcza jodło-
wa na Łysicy
latach zastosowano trojące środki chemiczne, które rozsiewa się
z samolotów na dużych obszarach. Jednakże takie ostre zabiegi,
chociaż radykalnie niszczą szkodniki, to jednocześnie powodują
śmierć wielu pożytecznych zwierząt.
Utrzymanie równowagi biologicznej w sztucznych i w dodatku
jednogatunkowych plantacjach leśnych nie znalazło do tej pory
właściwego rozwiązania. Jedyną drogą prowadzącą do utrzymania
równowagi biologicznej w lesie jest stopniowe zastępowanie sztucz-
nych jednogatunkowych plantacji drzew zespołami wielogatunko-
wymi i różnowiekowymi, dostosowanymi do miejscowych warunków
siedliskowych. Daje im to dużą odporność na klęski żywiołowe.
ZNACZENIE LASU
Lasy mają duży wpływ na klimat okolicy, w której rosną: przy-
czyniają się do osłabienia wiatrów, podtrzymują wilgotność po-
wietrza i łagodzą klimat.
Wewnątrz lasów parowanie nie jest tak silne, jak w miejscach
otwartych. Rośliny dna lasu, głównie mchy, chłoną i zatrzymują du-
że ilości wilgoci. Śnieg w lasach
na wiosnę topnieje wolniej, ani-
żeli na polach. Tak więc lasy
regulują zmiany wilgoci, chronią
przed gwałtownymi powodziami,
zasilają rzeki w wodę.
Lasy rosnące w górach za-
bezpieczają glebę przed spłukiwa-
niem. Lasy na piaskach i na wyd-
mach umacniają je. Tam, gdzie
rośnie las, powstaje urodzajna
gleba. Stosuje się więc zalesia-
nie nieużytków, aby poprawić
strukturę i żyzność gleby.
Lasy są miejscem schronie-
nia i życia wielu zwierząt.
68. Młody łoś w puszczy
75
Lasy wywierają korzystny wpływ na zdrowie ludzi, gdyż pochła-
niając duże ilości dwutlenku węgla w procesie fotosyntezy, zmniejszają
jego zawartość w powietrzu, zwiększając jednocześnie ilość tlenu.
Na liściach drzewostanu zatrzymują się duże ilości pyłów szko-
dliwych dla człowieka.
✓
Wycieczki do lasów podmiejskich dają ludziom dużo wrażeń
estetycznych i umożliwiają wypoczynek. Tak więc lasy, szczegól-
nie w okolicach podmiejskich i przemysłowych, przyczyniają się
do podniesienia stanu zdrowotności ludzi i lepszego ich samopo-
czucia.
Lasy są naturalnym bogactwem Polski, dostarczają surowca
drzewnego i innych produktów leśnych, które zaspokajają potrzeby
państwa i społeczeństwa.
Drewno jest najważniejszym surowcem, jaki otrzymujemy z lasu.
Mimo że tworzywa sztuczne i materiały zastępcze stosuje się w róż-
nych gałęziach produkcji zamiast drewna lub obok drewna, zapo-
trzebowanie na ten surowiec jest coraz większe i coraz większy jest
jego niedobór. Drewno jest niezbędne dla potrzeb budownictwa,
górnictwa, kolejnictwa, telekomunikacji, meblarstwa, budowy samo-
chodów, wagonów, łodzi, okrętów, samolotów i innych.
Chemiczna przeróbka drewna dostarcza celulozy, która jest nie-
zbędna do produkcji papieru, sztucznego jedwabiu, taśmy filmowej,
celuloidu, różnych mas plastycznych, dostarcza także spirytusu
drzewnego, octu, smoły, węgla drzewnego i innych.
Obok drewna na pierwszy plan wysuwa się żywica. Jest to nie-
zbędny surowiec do produkcji terpentyny, koniecznej dla przemysłu
chemicznego i farmaceutycznego, do produkcji farb, lakierów, kala-
fonii i innych.
Młoda kora świerkowa i dębowa jest niezbędnym surowcem dla
przemysłu skórzanego.
Umiejętne użytkowanie runa leśnego: zbiór jagód, grzybów
i ziół leczniczych oraz zbywanie tego towaru na rynkach krajowych
i zagranicznych przynosi również duże korzyści gospodarcze. Pewną
wartość przedstawia także zwierzyna łowna.
Obecnie użytkuje się nawet odpady drzewne, jak chrust i drob-
ne gałązki, które pozostają w lesie po każdym wyrębie. Z odpadów
tych wyrabia się płyty budowlane.
76
racjonalna gospodarka leśna
Lasy są wielkim bogactwem narodowym Polski. Toteż otaczamy
je troskliwą opieką i staramy się w nich właściwie gospodarować.
Rolnik już pod koniec okresu wegetacyjnego uprawianych roślin
zbiera plony i ocenia wyniki swojej pracy, a plon z lasu zbiera się po
upływie 60—100 lat. Leśnik nigdy nie zbiera wyników swej pracy,
a zakładając uprawy drzew — pracuje dla przyszłych pokoleń.
Gospodarka leśna musi być planowa i zgodna z gospodarczymi
i zdrowotnymi potrzebami kraju. Obejmuje ona hodowlę lasu, jego
użytkowanie i ochronę. Gospodarka leśna musi być jednocześnie
bardzo ostrożna, gdyż błędy popełnione przy zakładaniu upraw
leśnych czy ich użytkowaniu ujawniają się dopiero po wielu latach
i mogą prowadzić do wielkich katastrof. W Polsce Ludowej prawie
wszystkie lasy są własnością państwa, które prowadzi planową gospo-
darkę leśną.
Czy zastanowiliście się kiedy nad tym, ile lasów mamy w Polsce?
Chociaż blisko czwarta część Polski pokryta jest lasami, to jednak
lasów mamy jeszcze za mało. W wyniku badań naukowych stwier-
dzono, że dla utrzymania równowagi w działaniu sił przyrody w na-
szym kraju obszary leśne powinny stanowić co najmniej 25% po-
wierzchni kraju. Ponadto lasy winny być równomiernie rozmieszczo-
ne na terenie kraju.
Lasy w Polsce są bardzo zniszczone. Przyczyniła się do tego
rabunkowa gospodarka kapitalistyczna w okresie poprzedzającym
ostatnią wojnę, niszczycielska działalność okupanta, zniszczenie
terenów przyfrontowych w czasie działań wojennych oraz wycinanie
drzewr w związku z odbudową kraju po wojnie.
Jednym z najważniejszych zadań gospodarki leśnej jest zwięk-
szenie obszarów leśnych. Uzyskujemy to przez odnawianie zrębów,
tj. zalesianie terenów, na których wycięto całkowicie lub częściowo
lasy oraz przez zakładanie nowych lasów, wykorzystując na ten cel
przede wszystkim nieużytki i grunty rolne, na których uprawa innych
roślin jest nieopłacalna.
Odnawianie lasów przeprowadza się przez samosiew ze starych
drzew, tzw. nasienników lub przez sadzenie siewek, wyhodowa-
nych w szkółkach.
Jednocześnie prowadzi się prace mające na celu stopniową za-
77
mianę sztucznych, jednogatunkowych plantacji drzew, drzewosta-
nami mieszanymi dostosowanymi do miejscowych warunków kli-
matycznych i glebowych. W ten sposób drzewostany naszych lasów
z czasem staną sic bardziej odporne na klęski żywiołowe oraz zwiększy
się w nich udział drzew liściastych.
Zarówno drzewka w szkółce, jak i drzewa w lesie wymagają
umiejętnej pielęgnacji. W szkółce trzeba spulchniać i odchwaszczać
glebę oraz walczyć ze szkodnikami i chorobami posadzonych roślin.
W młodniku usuwa się wszystkie drzewka chore i źle rosnące
oraz gatunki, których nie projektowało się dla danego drzewostanu.
W starszym lesie prowadzi się trzebież, czyli wycinanie co kilka lat
drzew słabszych oraz podkrzesywanie gałęzi, aby zapewnić drzewom
wybranym do dalszej uprawy lepsze warunki rozwoju. Przez cały
czas hodowli lasu trzeba go chronić przed szkodnikami, pasożytami,
niszczeniem runa i pożarami.
Obecnie dużo uwagi poświęca się drzewom szybko rosnącym,
które w ciągu krótkiego czasu dorastają do dużych rozmiarów —
głównie topoli i wierzbie. Drzewa te mogą dać z jednego hektara
kilkakrotnie więcej surowca drzewnego, aniżeli las normalny.
Wszystkie hodowlane i uprawowe zabiegi leśnika powinny zmie-
rzać do utrzymania w lesie warunków umożliwiających zachowanie
zdrowotności drzew, dobrego przyrastania na grubość i wysokość,
zdolności wytwarzania owoców i nasion niezbędnych do odnawiania
lasu.
Gdy poszczególne gatunki drzew w lesie dojrzeją do wyrębu —
leśnik przystępuje do ich wycinania. W nowoczesnych plantacjach
leśnych unika się całkowitego wyrębu lasu lub jego części. Stosuje
się natomiast stopniowe wybieranie drzew już nie rokujących dal-
szego szybkiego wzrostu lub zachowania zdrowotności. Taki rodzaj
użytkowania drzew jest możliwy głównie w lasach mieszanych
i różnowiekowych.
Obecnie w gospodarce leśnej dąży się do zmechanizowania prac
związanych z hodowlą lasu i wyrębem drzew.
1 kwietnia jest Dniem Lasu. W tym dniu młodzież pod
kierunkiem leśników i nauczycieli bierze udział w zadrze-
wianiu kraju.
78
OCHRONA LASÓW
Rabunkowe użytkowanie lasów doprowadziło do zupełnego wyni-
szczenia pierwotnych lasów na większości terenów Polski. Aby za-
pobiec tej niszczycielskiej działalności i uchronić dla potrzeb nauki
resztki lasów naturalnych lub innych, mających cechy lasów pier-
wotnych, zaczęto wyodrębniać mniejsze partie lasów, zwane re-
zerwatami, oraz większe, o powierzchni przekraczającej 500 hekta-
rów — parki narodowe.
69. Przyjrzyj się, jak są rozmieszczone parki narodowe w Polsce
Zarówno rezerwaty, jak i parki narodowe są wyjęte spod nor-
malnej gospodarki leśnej. Obowiązuje w nich zakaz wyrębu, usu-
wania martwych i wywróconych przez wichry drzew, dodatko-
wego dosadzania drzew, zbierania opadłych gałęzi, liści, owoców,
nasion, grzybów, roślin leczniczych, zrywania kwiatów, zakaz po-
lowań itp.
Ścisła ochrona rezerwatów i parków narodowych stwarza warunki
sprzyjające zachowaniu w nich równowagi biologicznej.
W Polsce mamy ponad 400 rezerwatów i 1 1 parków narodowych,
wśród których na specjalną uwagę zasługuje Białowieski Park Na-
rodowy, gdyż zachowały się w nim pierwotne lasy puszczańskie,
jedyne w Europie.
W lasach polskich spotykamy gatunki roślin chronionych. Nie-
które z nich już poznaliście, inne są pokazane poniżej.
lilia złotogłów
70. Czy znasz te rośliny chronione? Przyjrzyj się im
i zapamiętaj ich nazwy
różanecznik, żółty
W 1 esie: nie chodzimy po młodnikach, nie palimy og-
nisk, nie łamiemy gałęzi, nie kaleczymy kory drzew, nie
śmiecimy, nie niszczymy grzybów, nie zrywamy kwiatów.
80
Jeden z tysiącletnich dębów
w Rogalinie
W lasach chronimy nie tyl-
ko pojedyncze gatunki roślin,
ale nawet pojedyncze drze-
wa, które przedstawiają war-
tość zabytkową, np. dąb Ja-
giełły w Puszczy Białowieskiej,
tysiącletnie dęby w Rogalinie.
W lesie nie płoszymy i nie zabijamy zwierząt. Stosujemy
się do wszystkich zarządzeń straży leśnej. Szanujemy
i chronimy las, który jest dobrem całego narodu.
► PYTANIA
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Co wiesz o lesie naturalnym? o lesie sztucznym?
Jaki las nazwiesz lasem iglastym? liściastym? mieszanym?
Co to znaczy, że las ma budowę warstwową? Nazwij poszczególne
warstwy roślinności leśnej i scharakteryzuj je.
Wymień kilka roślin charakterystycznych dla każdej z wymienio-
nych warstw.
Co wiesz o przyrodniczym i zdrowotnym znaczeniu lasu?
Dlaczego mówimy, że las jest bogactwem narodowym?
Jakie korzyści z lasu ma człowiek?
81
6 — Botanika dla kl. VI
9.
10.
Na czym polega racjonalna gospodarka leśna?
Na czym polega ochrona lasów?
Wymień kilka chronionych roślin warstwy drzew, podszytu i runa
leśnego.
TERENY ZIELENI
A.
Gdy idziesz do szkoły, mijasz drzewa i krzewy rosnące pojedynczo
lub w Skupinach przy domach, na skwerach, placach, w ogrodach.
Od wczesnej wiosny do późnej jesieni cieszymy się zielenią i barwnymi
\ kwiatami wyrosłymi w okolicy, w której mieszkamy.
Dzisiaj już nie tylko na wsi, ale w każdym mieście i osiedlu spo-
tykamy mniejsze i większe przestrzenie zajęte przez roślinność, zwane
terenami zieleni. Są one ukształtowane zgodnie z planami zabudowy
miast i osiedli.
Spójrz na uproszczony plan naszej stolicy. Znajdź przestrzenie
zabarwione zielono. Są to ważniejsze tereny zieleni. Odczytaj
nazwy tych terenów. Nie wszystkie tereny mają swoje nazwy. Ozna-
czono tylko większe. Znajdziesz wśród nich: parki (jakie?), ogrody
(jakie?), ogródki działkowe, stadion, laski (jakie?), mniejsze tereny
zieleni, czyli zieleńce lub skwery, aleje itp.
72. Ta szkoła otoczona
jest zielenią. A jak
wygląda twoja szkoła?
82
Rys Włodnmterz Dankgwsfo
73. Uproszczony plan miasta Warszawy
6* 83
75. Fragment Łazienek
w Warszawie
74. Zakładamy zieleniec
przy szkole
pomników, są
ększych placów i ulic. Dobrze zaprojektowane,
tylko praw-
osiedli, ale jednocześnie miejscem wypoczynku
uproszczonym planie Warszawy
od kilkudziesięciu do kilku tysięcy
nie Warszawy), drugi w Katowicach
Drzewostan parków leśnych jest przeważnie zwarty, jednolity
lub mieszany. Parki leśne są doskonałym miejscem wycieczek i wy-
poczynku ludzi pracujących w miastach.
Czy w okolicy, w której mieszkasz, jest park leśny? Jak się nazywa?
Gdy będziesz w tym parku leśnym, zaobserwuj, jakie w nim rosną
drzewa? krzewy? inna roślinność?
Jedną z najnowszych form parków są parki kultury i wypoczynku.
Są one bogato wyposażone w urządzenia zapewniające wypoczynek,
rozrywkę, sport i zaspokojenie potrzeb kulturalno-oświatowych.
Znajdziemy tu, oprócz bogatej i pięknie rozplanowanej zieleni, bi-
blioteki, czytelnie, kina, teatry, estrady, pawilony wystawowe, kioski
z napojami chłodzącymi, cukiernie, bary mleczne, place sportowe,
konieczne urządzenia sanitarne, ławki itp.
W Polsce mamy dwa parki kultury i wypoczynku: jeden w War-
szawie (odszukaj na pla
Duże znaczenie mają również rozmieszczone wśród zieleni te
reny sportowe przeznaczone do treningu i współzawodnictwa w róż
nych dziedzinach sportu.
W miastach i osiedlach najwięcej jest zieleńców. Są to niewielkie
powierzchnie zieleni od kilkudziesięciu do kilkuset i więcej metrów
kwadratowych. Stanowią one otoczenie budynków i
składową częścią wi
pokryte piękną roślinnością, starannie utrzymane, są nie
dziwą ozdobą miast
mieszkańców danej dzielnicy.
Czy w pobliżu domu, w którym mieszkasz, znajduje się zieleniec?
Jakimi roślinami jest obsadzony?
Większe przestrzenie zieleni zajmujące od kilku do kilkudzie-
sięciu hektarów nazywamy parkami spacerowo-wypoczynkowymi.
Posiadają one dużo zieleni: drzew, krzewów, bylin i różnych roślin
sezonowych.
Liczne, dobrze zaprojektowane drogi umożliwiają spacery, a od-
powiednio rozmieszczone ławki — odpoczynek. W większych par-
kach naszych miast znajdują się kawiarnie i kioski z napojami chło-
dzącymi.
Czy w okolicy, w której mieszkasz, znajduje się park? Jak się
nazywa? Czy byłeś w nim?-
Na peryferiach miast lub poza granicami zakłada się parki leśne
(znajdź na uoroszczonvm olanie Warszawy Lasek Bielański). Są tu
duże obszary zieleni, o powierzchni
hektarów.
76. Fragment parfcu
Kultury i Wypoczyn-
ku w Katowicach. QAy
wiesz, że ta budowla
w głębi to Planetarium
śląskie?
Ostatnio dużo uwagi poświęca się terenom zieleni osiedli mie-
szkaniowych. Są to odpowiednio zaprojektowane zieleńce, place
sportowe, placyki zabaw dla dzieci, ogródki przed domami itp. Zie-
leń w osiedlu poprawia warunki higieniczne, umożliwia wypoczynek
mieszkańcom oraz rozrywkę na świeżym powietrzu młodzieży i dzie-
ciom.
Należy również wspomnieć o ogródkach działkowych przezna-
czonych pod uprawę roślin użytkowych i ozdobnych. Ogrody te są
podzielone na działki o powierzchni 300 — 500 metrów kwadrato-
wych. Działki są przydzielane rodzinom pracowniczym-' Uprawia
się na nich warzywa, krzewy i drzewa owocowe oraz kwiaty na własny
użytek.
Ulice miast, miasteczek i osiedli, obsadzone są różną zielenią:
drzewami, krzewami, różnymi pnączami oraz sezonowymi rośli-
nami kwitnącymi. Zieleń zdobi ulice osiedli oraz ma duże znaczenie
higieniczne.
Tereny zieleni w miastach i osiedlach mają podobne znaczenie
86
jak lasy. Roślinność terenów zieleni wzbogaca powietrze w tlen
i parę wodną, zatrzymuje dużo pyłów na swojej powierzchni, chroniąc
w ten sposób powietrze przed nadmiernym zanieczyszczeniem, osła-
bia siłę wiatrów. Cień rzucany przez drzewa chroni ludzi przed
spiekotą słoneczną. Zieleń upiększa nasze miasta, cieszy nasze oczy,
daje zadowolenie estetyczne.
Tereny zieleni wymagają troskliwej i fachowej pielęgnacji. Trzeba
w określonych terminach przycinać gałęzie drzew, krzewy, strzyc
żywopłoty, siać i kosić trawniki, sadzić rośliny sezonowe, zabezpie-
czyć odpowiednią ilość wilgoci, czyścić drogi, usuwać śmieci itp.
Trzeba również tereny zieleni chronić przed zniszczeniem przez
ludzi.
Prace związane z projektowaniem, urządzeniem, konserwacją
i ochroną terenów zieleni w Polsce organizują i prowadzą Wydziały
Gospodarki Komunalnej przy Dzielnicowych Radach Narodowych.
Ostatnio społeczeństwo coraz bardziej docenia rolę zieleni.
Wyrazem tego są liczne akcje społeczne, polegające na dobrowolnym
udziale społeczeństwa w pracach nad urządzeniem terenów zieleni.
Współdziałając przy zakładaniu zieleni, mieszkańcy miast czują się
współgospodarzami tego terenu, szanują go i chronią przed ni-
szczeniem.
Zastanów się i naradź z kolegami twojej klasy, w jaki sposób
możecie przyczynić się do zwiększenia obszaru terenu zieleni w waszej
okolicy.
Szanuję i chronię zieleń, gdyż upiększa osiedla i poprawia
ich warunki zdrowotne.
--------------------------------------------------------
► PYTA NI A
1. Co nazywamy terenem zieleni?
2. Jaki jest wpływ zieleni na warunki zdrowotne miast i osiedli?
3. Co to jest zieleniec? park spacerowo-wypoczynkowy? park leśny?
park kultury i wypoczynku?
87
ROŚLINY
KWIATOWE
^Zastanów się i odpowiedz:
1. Czy znasz tę roślinę? Upra-
wiałeś ją na działce szkolnej,
pielęgnowałeś w kąciku bio-
logicznym i zajmowałeś się
nią bliżej przy omawianiu
roślin motylkowych?
2. Wyróżnij część podziemną
i nadziemną rośliny.
3. W części podziemnej wskaż:
korzeń główny i korzenie
boczne.
4. W części nadziemnej wskaż:
łodygę, liście, pączki, kwia-
ty i owoce.
5. Przypomnij sobie, jaką rolę
spełniają w życiu rośliny wy-
mienione organy.
POZNAJEMY BLIŻEJ
KORZEŃ
> Za sta nów się i odpowiedz:
Jakie doświadczenia przeprowadziłeś w ubiegłym roku, aby wykazać,
że. 1. korzeń umacnia roślinę w glebie, 2. roślina pobiera z ziemi
wodę wraz z rozpuszczonymi w niej składnikami za pomocą korzenia.
88
ZADANIE
I. Na 2 lub 3 tygodnie przed
rozpoczęciem lekcji o korzeniu załóż
„hodowlę" wodną fasoli.
2. Obserwuj rozwój korzenia,
a wyniki obserwacji podaj w zeszy-
cie przedmiotowym w postaci ry-
sunków i krótkich opisów.
3. Gdy korzeń osiągnie taki roz-
wój, jak na załączonym obok ry-
sunku, nazwij poszczególne jego
części według podanych oznaczeń.
78. Młody korzeń fasoli
Uzupełniamy wiadomości o zewnętrznej budowie korzenia
9
Korzeń fasoli ma kształt walca zwężającego się silnie ku dołowi
i rosnącego pionowo w dół. Dolna, wierzchołkowa część korzenia
jest pozbawiona włośników. Jest to strefa wydłużania się korzenia.
W tej części odbywa się wzrost korzenia na długość.
Ochronę delikatnego wierzchołka korzenia, w którym znajduje
się stożek wzrostu, stanowi czapeczka.
Nad częścią wzrostową wyrastają włośniki. Są one bardzo cienkie
i nawet oglądane przez lupę sprawiają wrażenie cienkich jak włos.
Jest ich bardzo dużo. Wciskają się między najdrobniejsze cząsteczki
gleby. Właśnie włośnikami pobiera roślina z gleby wodę z roz-
puszczonymi w niej składnikami mineralnymi. Czynności te i inne
może spełniać korzeń dzięki odpowiedniej budowie wewnętrznej.
► ĆWICZENIE
Temat /: Z czego zbudowany jest
korzeń?
Materiały i pomoce: Wodna „ho-
dowla" fasoli z dobrze rozwinię-
tym systemem korzeniowym, wo-
da na szkiełku zegarkowym, pasek
bibuły, kawałek rdzenia bzu czar-
nego, lupa (p X 8 lub p X 10),
mikroskop szkolny MS-16, ży-
letka, pędzelek, szkiełka: przed-
miotowe i przykrywkowe, pi-
petka lub bagietka.
89
80
91
90
80. Przekrój poprzeczny młodego korzenia
fasoli widziany pod mikroskopem
1. Odetnij żyletką kawałek mło-
dego korzenia fasoli w strefie wło-
śnikowej i umieść go między po-
łówkami przeciętego wzdłuż rdze-
nia bzu, a następnie przygotuj kilka
możliwie najcieńszych skrawków.
W wykonaniu tej pracy pomoże ci
załączony obok rysunek.
posługując się załączonym obok
rysunkiem.
Z czego zbudo-
wany jest korzeń fasoli?
f k
Temat 2: Uzupełniamy wiadomości
o budowie komórki roślinnej. Bę-
dziemy oglądać komórki z tych
częśći korzenia, które na rys. 80
oznaczono czerwonymi kółkami
wodniczka
plazma
błona
komórkowa
79. Tak należy ścinać skrawki do mi-
kroskopowania
Uzyskany w ten sposób skrawek
poprzecznego przekroju korzenia
przenieś pędzelkiem do wody na
szkiełku zegarkowym. Zabezpieczy
to skrawek przed wyschnięciem.
Gdy przygotujesz kilka skrawków,
wybierz najcieńszy, najmniej po-
szarpany i przenieś go igłą prepara-
cyjną do kropli wody umieszczonej
na szkiełku przedmiotowym. Na-
stępnie, posługując się dwoma igła-
mi, rozprostuj skrawek, nakryj szkieł-
kiem przykrywkowym i odsącz pa-
skiem bibuły nadmiar wody.
2. Tak przygotowany preparat
obejrzyj przez lupę. Co widzisz?
Wyniki obserwacji zanotuj (nie
rysuj).
3. Ten sam preparat obejrzyj pod
mikroskopem stosując powiększenie
p X 50. Porównaj obraz spod lupy
z obrazem spod mikroskopu, a na-
stępnie skontroluj swoje obserwacje
1. Przygotowany poprzednio pre-
parat umieść . na stoliku mikro-
skopowym tak, aby można było
obserwować leżące na obwodzie prze-
kroju komórki, oznaczone na rys. 80
literą a. Zastosuj powiększenie
p X 100, a następnie p X 200. Czy
wszystkie komórki są jednakowe?
Jak są ułożone — ciasno czy luźno?
Porównaj swoje spostrzeżenia z od-
powiednim rysunkiem w podręcz-
niku. Zrób rysunek tej części ko-
rzenia i objaśnij go według rysunku
w podręczniku. Odpowiedz na pyta-
nie: jak jest zbudowany włośnik?
2. Na tym samym preparacie
obserwuj komórki znajdujące się
w części oznaczonej na rysunku 80
literą b. Zwróć uwagę na ułożenie
komórek, ich budowę i kształt. Po-
równaj swoje obserwacje z załączo-
nym obok rysunkiem, a następnie
zrób kilka rysunków, za pomocą
których pokażesz, jak są ułożone ko-
mórki w obserwowanej przez ciebie
części korzenia i jak jest zbudowana
pojedyncza komórka.
3. Zaobserwuj, że komórki są
bryłowate. W tym celu pokręcaj
lekko pokrętkę przesuwu stolika.
Umożliwi ci to oglądanie komórek
na różnych głębokościach. Obser-
wacje swoje porównaj z rys. 82.
81. Zewnętrzna warstwa komó-
rek z części korzenia oznaczo-
nej na rys. 80 literą a. Wydłu-
żone komórki — to włośniki
komórek
rżenia oznaczonej na rys.
Grupa bryłowatych
części ko-
literą b
z
&3. Pojedyncza komórka z czę-
ści korzenia oznaczonej na
rys. 80 literą b. Znajdź jądro,
plazmę, wodniczkę, błonę ko-
mórkową
Uzupełniamy wiadomości o wewnętrznej budowie korzenia
Oglądając przez lupę, a następnie przez mikroskop cienkie skrawki
poprzecznego przekroju korzenia fasoli, można stwierdzić, że korzeń
zbudowany jest z komórek.
Każda komórka jest maleńką bryłką, o mikroskopijnych wymia-
rach, otoczoną błoną komórkową. W komórce daje się zaobserwo-
wać przezroczystą plazmę skupioną bliżej błony komórkowej oraz
owalne jądro. Wnętrze komórki wypełnia jedna lub więcej wodni-
czek. Ciałek zieleni nie ma. Plazma i jądro są to żywe składniki
komórki.
Plazma spełnia wszystkie czynności żywego organizmu: w niej
zachodzą procesy życiowe. Przejawem życia plazmy jest jej ruch,
który ułatwia rozprowadzenie składników pokarmowych w komórce,
dostęp powietrza oraz wydalanie szkodliwych produktów. Jądro
spełnia również ważną rolę w komórce. Jest ono niezbędne do po-
działu komórki. Stwierdzono, że komórki sztucznie pozbawione
jądra nie mogą dzielić się.
Błona komórkowa stanowi ścianę i osłonę komórki i nadaje jej
kształt. Zarówno błona komórkowa, jak i wodniczki są to martwe
składniki komórki.
Przypomnij sobie, jakie substancje wchodziły w skład plazmy,
wodniczek i błony komórkowej w komórce glonu. Te same substancje
znajdują się w odpowiednich częściach komórki korzenia.
Łatwo zaobserwować, że komórki wchodzące w skład korzenia nie
są rozrzucone chaotycznie, lecz tworzą pewne ugrupowania.
Zewnętrzna warstwa korzenia jest złożona z żywych, ściśle przy-
legających do siebie komórek, które tworzą zwartą osłonę dla we-
wnętrznych części korzenia (patrz rys. 81). Jest to skórka.
W strefie wlośnikowej korzenia niektóre komórki skórki prze-
kształcone są we włośniki, o bardzo cienkich błonach komórkowych,
które łatwo przepuszczają wodę. Tymi włośnikami roślina pobiera
wodę z rozpuszczonymi w niej związkami mineralnymi.
Pojedyncze włośniki nie żyją długo. Po pewnym czasie włośniki
starsze, tzn. położone w górnej części strefy włośnikowej, zamie-
rają i odpadają. Czynności ich przejmują włośniki młodsze wy-
twarzane stale w miejscach powstałych ze stożka wzrostu.
92
Przekrój podłużny przez
część naczyniową korzenia
84. Ten rysunek przedsta-
wia silnie powiększoną część
korzenia z włośnikami.
Przyjrzyj się, jak komórki
włośnikowe wciskają się
między cząsteczki gleby.
Czy domyślasz się dlaczego ?
85. Objaśnij ten rysunek ►
Dzięki temu strefa włośnikowa przesuwa
się stale w głąb gleby, w miejsca bogatsze
w wodę i sole mineralne. J
Pobrana przez włośniki woda z rozpusz-
czonymi solami mineralnymi przedostaje
się do komórek położonego głębiej miękiszu,
a następnie do naczyń.
Odszukaj naczynia na rysunku poprzecz-
nego przekroju korzenia. Następnie odczy-
taj na rysunku podłużnego przekroju korze-
nia, zrobionego w części, w której znaj-
dują się naczynia, w jakim kierunku płynie
w nich woda.
Jak widzisz, naczynia są to długie rur-
ki, biegnące wzdłuż korzenia. Powstały one
93
z wydłużonych, leżących nad sobą komórek, w których za ’kł
plazma, jądro i większość oddzielających je poprzecznych ścian"
Ściany naczyń są zdrewniałe. Wewnętrzne ściany naczyń ma'
charakterystyczne zgrubienia (porównaj rys. 86), które wzmacniaj
naczynia i zabezpieczają je przed zgnieceniem. ’
Oglądane przez ciebie na rysunkach naczynia mają zieloną barw
ścian dlatego, że rysunki są zrobione z preparatów barwionych
barwnikiem podwójnym, który zdrewniałe części błon komórkowych
barwi na zielono, a niezdrewniałe — na różowo.
Z naczyń korzenia woda z rozpuszczonymi solami mineralnymi
przepływa do naczyń łodygi,
Zespoły komórek o podobnych cechach budowy spełnia-
jące jednakowe czynności w organizmie nazywamy tkan-
kami.
► PYTANIA
1. Co jest najdrobniejszym składnikiem budulcowym korzenia?
2. Jakie żywe i martwe składniki wyróżniłeś w komórce tkanki mię-
kiszowej skórki ?
3. Co to jest tkanka?
4. Jakie tkanki poznałeś w korzeniu i jaką czynność pełni każda
z nich?
W JAKI SPOSÓB WODA PRZEDOSTAJE SIĘ
DO KORZENIA?
Aby odpowiedzieć na to pytanie przeprowadzimy następujące
doświadczenie :
> DOŚWIADCZENIE
Najpierw przygotuj roztwór siar-
czanu miedzi. Przygotowuje się go
w sposób następujący: w pewnej
ilości wody można rozpuścić więcej
lub mniej siarczanu miedzi. Jeżeli
rozpuścisz niewiele — to roztwór
będzie rozcieńczony, gdy zaś do-
dasz więcej siarczanu miedzi, roz-
twór będzie bardziej stężony.
Następnie jeden koniec krótkiej,
94
87. Tak zestawiamy doświadczenie dla
wykazania, w jaki sposób woda przedo-
staje się do korzenia
grubej rurki (5) zawiąż dokładnie
kawałkiem celofanu (6) i sprawdź,
czy w miejscu przewiązania nie prze-
cieka woda. Następnie do tak przy-
gotowanej rurki nalej wodnego roz-
tworu siarczanu miedzi (4) i za-
mknij ją szczelnie dopasowany m kor-
kiem gumowym (3), przez który zo-
stała przeciągnięta cienka rurka
szklana (2). Zaznacz poziom roz-
tworu siarczanu miedzi w rurce.
Tak przygotowaną rurkę zanurz do
zlewki z wodą destylowaną (7) i za-
mocuj w statywie (1).
Zwróć uwagę na dolną powierz-
chnię celofanu — jaki ma kształt?
Po 24 godzinach przeprowadź obser-
wację nastawionego przez ciebie do-
świadczenia. Co zauważyłeś? Spró-
buj wyjaśnić zmiany.
Na podstawie tego doświadczenia stwierdzamy, że poziom roz-
tworu w rurce podniósł się, a powierzchnia celofanu, którym za-
mknęliśmy dolny koniec szerszej rurki, uwypukliła się na zewnątrz
(w kierunku dna zlewki).
Zaobserwowane zjawiska są dowodem, że przez celofan prze-
ciekła część wody ze zlewki do siarczanu miedzi, a więc do roz-
tworu- o większym stężeniu, aniżeli woda, natomiast roztwór siar-
czanu miedzi nie przenikał do wody w zlewce. Z tego wynika, że
celofan jest błoną półprzepuszczalną, tzn. że przenikanie rozpu-
szczalnika (wody) może odbywać się w jednym kierunku — do roz-
tworu o większym stężeniu.
Takie zjawisko nazywamy osmozą.
W szczelnie zamkniętej rurce z roztworem siarczanu miedzi
zwiększała się ilość cieczy i. wywoływała napór na ściany naczynia.
Dlatego uwypukliła się błona celofanowa i podniósł się poziom cieczy
w rurce.
W glebie znajduje się woda z rozpuszczonymi w niej solami
mineralnymi. Stężenie roztworu jest bardzo małe. Natomiast za-
warty w wodniczkach komórek włośnikowych sok komórkowy ma
stężenie znacznie większe. Przenikanie wody z gleby do włośników
95
W wyjaśnionym wyżej doświad
odbywa się na tej samej zasadzie, jak
czeniu.
Również na tej samej zasadzie przenika woda z włośników do
komórek tkanki miękiszowej.
► PYTANIA
1.
9
— 4
3.
Na czym polega zjawisko osmozy?
Opowiedz, w jaki sposób woda przedostaje
Jaka jest droga wody w korzeniu rośliny?
się z gleby do korzenia.
Tak więc forma systemu korzeniowego jest podstawowym przy-
stosowaniem rośliny do środowiska.
W glebach żyznych, o dostatecznym zasobie wilgoci i składników
pokarmowych, roślina rozwija korzenie krótkie i silnie rozgałęzione.
Natomiast w glebach suchych i ubogich wykształca korzenie bardziej
wydłużone, ale mniej rozgałęzione.
W glebach o złej strukturze, np. zbitych, zbyt luźnych, nieprze-
wiewnych itp. rozwój korzeni jest utrudniony. Słaby system korze-
niowy nie zabezpiecza roślinie dostatecznej ilości wody i soli mine-
ralnych, co z kolei nie sprzyja dobremu wzrostowi i rozwojowi
oraz wysokiemu plonowaniu.
Dlatego rolnik musi dobrze znać właściwości systemów korze-
KORZENIOWYCH NA UPRAWĘ
► Zastanów się i odpowiedz:
1. Co nazywamy systemem korzeniowym?
2. Jakie typy systemów korzeniowych poznałeś? Podaj ich cechy
charakterystyczne i przykłady roślin, u których występują?
3. Czy znasz przykłady wpływu człowieka na kształtowanie się sy-
stemu korzeniowego? Podaj chociaż jeden przykład.
Rośliny wykształcają różne systemy korzeniowe. Jedne, jak np.
lucerna, wytwarzają system korzeniowy skupiony i głęboko wrasta-
jący w glebę, inne — płytko zagłębiający się i szeroko rozłożony, jak
np. większość naszych drzew owocowych, u których korzenie boczne
rozrastają się bardzo szeroko, aż poza zasięg korony. Taki system
korzeniowy nazywamy systemem korzeni bocznych. Wiele roślin
wytwarza korzenie o właściwościach pośrednich.
System korzeniowy jest charakterystyczny dla różnych gatunków,
ale w dużym stopniu sposób jego wykształcenia zależy również od
warunków glebowych, w jakich żyje roślina. Przykładem może być
sosna pospolita, która na glebach umiarkowanie wilgotnych wytwarza
palowy system korzeniowy, a na torfowiskach, gdzie gleba jest często
nadmiernie wilgotna, uboga w sole mineralne i mało przewiewna —
przypowierzchniowy, płaski, silnie rozgałęziony (porównaj rys. 48 a, b)-
niowych uprawianych roślin, aby móc odpowiednio przygotować
glebę pod uprawę wybranych roślin. Do podstawowych zabiegów
w rolnictwie zaliczamy poprawianie struktury gleby przez właściwą
jej uprawę.
Większość roślin uprawnych wytwarza system korzeni bocznych.
Rozmieszczenie w niewielkiej bryle ziemi wszystkich korzeni ma
specjalnie duże znaczenie w uprawach roślin sadowniczych, warzyw-
nych, ozdobnych, zielarskich i innych, gdyż umożliwia łatwe ich prze-
sadzanie bez specjalnego uszkodzenia systemu korzeniowego.
Pospolitym typem korzeni, które występują u wielu roślin upraw-
nych są korzenie spichrzowe, jak np. u buraka, marchwi, pietrusz-
ki, rzodkiewki, dalii i innych, w których gromadzą zapasy pokarmu.
U wielu roślin uprawnych spotykamy korzenie przybyszowe,
które mogą powstawać na różnych częściach roślin i przyjmować
różną formę. Na przykład u zbóż, cebuli, pora i innych przyjmują
postać korzeni wiązkowych. Zdolność rośliny do wytwarzania ko-
rzeni przybyszowych jest wykorzystana przez człowieka przy we-
getatywnym rozmnażaniu roślin z sadzonek. Sadzonka może być
częścią pędu, liścia lub korzenia. Umieszczona w odpowiednich
warunkach ukorzenia się, wydaje pęd, tworząc samodzielną roślinę.
Odpowiedz: Czy wiesz, jak rozmnaża się .rośliny z sadzonek
pędowych? liściowych? korzeniowych?
Ciekawą właściwością systemu korzeniowego roślin motylkowych
jest znana ci już symbioza bakteryjna. Współżycie roślin motylko-
wych z bakteriami ma wielkie znaczenie praktyczne i od dawna jest
wykorzystywane w rolnictwie.
96
7 — Botanika dla kl. VI
97
88. Korzenie: - maliny, b - dalii, c - żyta, d - bluszczu e - łubinu.
Rozpoznaj odrosty korzeniowe, korzeń spichrzowy, przybyszowy, wiąz-
kowy oraz korzeń roślin żyjących w symbiozie z bakteriami.
98
► PYTANIA
1. Jakie strefy można wyróżnić w młodym korzeniu? czym one cha-
rakteryzują się? jaką pełnią czynność?
2. Co wiesz o włośniku?
3. Jakie znaczenie ma system korzeniowy dla życia, rozwoju i plo-
nowania roślin?
POZNAJEMY BLIŻEJ ŁODYGĘ
> Zastanów się i odpowiedz:
1. Jakie doświadczenie przeprowadziłeś dla wykazania, że łodyga
' przewodzi substancje między korzeniem a liśćmi?
2. Jak nazywają się te części wewnątrz łodygi, którymi przedostaje
się woda do liści?
• ĆWICZENIE
Temat 7 : Czy w łodydze wystę-
pują tkanki poznane w korzeniu?
Materiały i pomoce: kawałek ło-
dygi młodej fasoli z części mię-
dzywęzłowej, rdzeń bzu, żyletka,
2 igły preparacyjne, szkiełka
do mikroskopowania (przedmio-
towe i przykrywkowe), szkiełko
zegarkowe z wodą, pasek bibuły,
mikroskop.
1. Przygotuj preparat mikro-
skopowy z poprzecznego przekroju
łodygi fasoli.
2. Preparat oglądaj pod powięk-
szeniem p X 50, a następnie
pod p X 100. Po przeprowadzeniu
obserwacji odpowiedz: a) z czego
zbudowana jest łodyga? b) czy
w łodydze wyróżniłeś tkanki? c)
znajdź skórkę i opisz, jak jest zbu-
dowana, d) znajdź tkankę mięki-
szową. Narysuj kilka komórek tkan-
ki miękiszowej i opisz je.
»
Temat 2: Szukamy wiązek prze-
wodzących i poznajemy ich bu-
dowę.
Materiały i pomoce: preparat z po-
przecznego przekroju łodygi fasoli
zabarwiony barwnikiem podwój-
nym, mikroskop.
1. Preparat oglądaj pod po-
większeniem p X 50. Odszukaj na
przekroju wiązki przewodzące.Na-
stępnie zastosuj powiększenie p X
X 200 i obserwuj jedną wiązkę.
Jak wyglądają komórki zabarwione
na zielono? To są naczynia.
Jak rozmieszczone są naczynia
w łodydze? Zrób szkic przekroju
poprzecznego łodygi, na którym
zaznaczysz rozmieszczenie naczyń
w łodydze.
2. Obserwuj, stosując to samo
powiększenie, komórki znajdujące
się bezpośrednio nad naczyniami
99
7*
(patrząc w kierunku obwodu- ło-
dygi)- zabarwione są ich błony
komórkowe? Jaka jest grubość ich
błon komórkowych w porównaniu
do błon komórkowych naczyń? To
są komórki sitowe.
Uzupełnij poprzednio zrobiony
szkic rozmieszczenia naczyń w ło-
dydze młodej fasoli oglądanymi
pizcd chwilą grupami komórek
Porównaj zrobiony szkic z zamie-
szczonym poniżej rysunkiem. Czy
dobrze przeprowadziłeś obserwacje
Objaśnij swój szkic według rysunku
w podręczniku.
3. Odpowiedz: Jak jest zbudo-
wana wiązka przewodząca w mło-
dej łodydze fasoli?
część sitowa
tkanka
wzmacniająca
część naczyniowa
przewodzącej
włoski
skórka
rdzeń
tkanka
miękiszowa
~ miazga
8% Fasola: a — schemat przekroju poprzecznego łodygi fasoli przedstawiający
rozmieszczenie tkanek w łodydze, b — wycinek przekroju poprzecznego przez ło-
dygę młodej fasoli pod mikroskopem
100
Uzupełniamy wiadomości o wiązce przewodzącej w młodej
łodydze fasoli
Łodyga, tak jak korzeń, zbudowana jest z komórek tworzących
tkanki*
Na obwodzie łodygi znajduje się skórka zbudowana z żywyc
komórek, pozbawionych ciałek zieleni, ściśle przylegających do siebie.
włosek
komórki
skórki
komórki
komórki
tkanki "
wzmacniającej
rurki
sitowe
komórki
tkanki
twórczej
naczynia
skórka
tkanka
miękiszowa
tkanko
wzmacniająca
część sitowa
wiązki
miazga
(tkanka twórcza)
część naczyniowa
wiązki
komórki
miękiszu
tkanka
miękiszowa
101
Chroni on* roślinę przed nadmiernym parowaniem i
Dlatego zewnętrzne ściany komórek są lekko zgrubiałe.
<
Komórki u tkance miękiszowei ułożon
' Godzeniami.
orzące regu-
-naczynio-
- Jest w kie-
sc. naczyniowa
- w korzeniu,
żywych komórek, które
Zasadniczą masę dał* łodygi fasoli tworzy tkanka miekk,
Komórki w tkance miękiszowęj ułożone są dosyć luźno' W k °U'a’
kach p^ozomch bliżej skórki znajdują się ciałka zieleni . ,.irnór-
nu znaczenie dla rośliny? * -’a^le to
Dokoła rdzenia ułożone są wiązki przewodzące, twor«™
laniv piersaen Występują one w postaci wiązek sitowo nac
wych. których część naczyniowa, czyli drewno, zwrócona iest 27'°'
runku rdzenia, a sitowa, czyli łyko, ku obwodowi. Cześć. nL.
składa się z naczyń zbudowanych tak, jak naczynia
sitowa składa się z cienkościennych,
tu orzą rurki sitowe.
90. Część wiązki przewo-
dzącej z łodygi młodej fa-
soli widziana na przekroju
podłużnym. Znajdź naczy-
nia i rurki sitowe. Przyj-
rzyj się, jak są zbudowane
pom<ycą tych uiązek łodyga rozprowadza po roślinie substancje
po armo^e. naczyniami — wodę z rozpuszczonymi solami minerał-
ami rżenia do liści, rurkami sitowymi — wytworzone w liściach
Woda z rozpuKi zonymi w niej solami mineralnymi przedostaje
się z naczyń korzenia do naczyń łodygi, a nanlęprue do liści, dzięki
parciu korzeniowemu i sile snącej liści.
Przeprowadź opisane niżej doświadczenie, które umożliwi ci
zrozumienie parcia korzeniowego i jego roli w życiu rośliny.
DOŚWIADCZENIE
Przygotuj doniczkę z posadzoną
w niej ułanką, balsaminą lub inną
rośliną. Łodyga w głównym pę-
dzie powinna mieć grubość około
1 cm. Przez kilka dni podlewaj
obficie roślinę. Następnie utnij
pęd w odległości około 5 cm ponad
ziemią. Na pozostały ,,pieniek“
załóż kauczukową rurkę z umoco-
waną w niej pionową, lekko za-
giętą ku dołowi rurką szklaną.
Pod otwór rurki podstaw zlewkę.
Następnego dnia przeprowadź ob-
serwację nastawionego doświad-
czenia.
Co zauważyłeś?
Uzupełniamy wiadomości o parciu korzeniowym
Zaobserwowaliście, że do rurki szklanej zaczęła przenikać woda.
Poziom jej stopniowo podnosił się ku górze. Następnie woda za-
częła wyciekać.
Doświadczenie to wyjaśniamy następująco: korzenie pobierają
wodę na zasadzie osmozy i tłoczą ją do naczyń. Ponieważ ścięliśmy
łodygę, wypierana woda przedostała się do rurki, a gdy ją wypełniła
— nadmiar jej zaczął wyciekać.
W normalnych warunkach woda z naczyń korzenia jest wtłaczana
do naczyń łodygi. Siłę, która podnosi wodę w naczyniach do góry,
nazywamy parciem korzeniowym.
103
Zjawisko parcia korzeniowego możesz obserwować w wa
naturalnych, w przyrodzie, np. po ścięciu drzew w lecie lub na °
z powierzchni ściętego pnia wypływa ciecz. w*osnę
O WZROŚCIE ŁODYGI
DOŚWIADCZENIE
Temat: Poznajemy, w jaki sposób
roślina rośnie na wysokość.
Materiały i pomoce: doniczka z mło-
dymi siewkami fasoli, grochu
lub bobu, czarny tusz, pędzelek,
papier milimetrowy lub mały
liniał drewniany z podziałką mili-
metrową,
r
Gdy siewki osiągną wysokość
około 3 cm, zrób tuszem na łody-
dze, poczynając od pączka wierz-
chołkowego w dół, kilka poprzecz-
nych kresek w odległości około
2 mm jedna od drugiej. Po upływie
24 godzin zmierz odległości między
kreskami. Co można zauważyć?
Następny pomiar przeprowadź
po upływie 48 godzin, a trzeci
- po upływie 72 godzin. Co można
zaobserwować? Jakie wnioski moż-
na wyciągnąć z tego doświadczenia?
Uzupełniamy wiadomości o
Przeprowadzone obserwacje pozwoliły stwierdzić, że odległości
między kreskami szczytowymi zwiększyły się na długość około 1 cm,
gdy w tym samym czasie kreski zrobione
niżej nie oddaliły się od siebie.
Z tych obserwacji wyciągnęliśmy słusz-
ny wniosek, że wzrost rośliny umiejsco-
wiony jest w jej częściach wierzchołkowych.
Miejsce najintensywniejszego vvzrostu pę-
du fasoli znajduje się w pączku wierz-
chołkowym i nazywa się stożkiem wzro-
stu.
Stożek wzrostu jest zbudowany z ma-
łych, żywych, cienkościennych komórek
o dużych jądrach. Komórki te mają zdol-
ność dzielenia się. Po podziale komórki do-
rastają do normalnych wymiarów i znowu
dzielą się, dzięki czemu liczba komórek stale
wzroście łodygi na wysokość
92. Stożek wzrostu łodygi
fasoli (schemat)
104
się powiększa. Komórki starsze oddalają się od wierzchołka, tracą
zdolność dzielenia się, a następnie przekształcają się w inne tkan-
ki. Natomiast, dzięki ustawicznemu podziałowi komórek położo-
nych bliżej wierzchołka, stożek wzrostu posuwa się dalej wydłuża-
jąc w ten sposób łodygę. Tak wydłuża się pęd główny i pędy boczne.
Stożek wzrostu jest zbudowany z tkanek twórczych.
* ĆWICZENIE
Temat: W jaki sposób łodyga
rozrasta się na grubość?
Pomoce: preparaty barwione prze-
krojów poprzecznych łodygi ja-
błoni: łodyga, która nie rozpo-
częła jeszcze przyrastać na gru-
bość; łodyga o przyroście 1-ro-
cznym; łodyga o przyroście
3-letnim, mikroskop.
1. Obejrzyj kolejno wymienione
’ preparaty, zaczynając od prepa-
ratu łodygi, która nie rozpoczęła
przyrostu na grubość. Obserwacje
przeprowadź pod 100-krotnym,
następnie 200-krotnym powiększe-
niem mikroskopu i porównaj je z za-
mieszczonymi obok rysunkami obra-
zującymi wzrost łodygi na grubość
na przykładzie jabłoni.
93. Przekroje poprzeczne przez łodygi:
a — młodej jabłoni, która nie rozpoczęła
jeszcze przyrastać na grubość, b — jabło-
ni pod koniec pierwszego roku jej życia.
Określ położenie tkanki twórczej w łody-
dze (miazgi oraz tkanki korkotwórczej)
wiązki
przewodzące
a
tkanka
ImrlsntiŁ/ńrrrn
b
105
w przez
trzyletnią łodygę jabłoni. Znajdź
miazgę, tkankę korkotwórczą. Po-
kaz przyrost na grubość 1. 2 i 3
roku. Znajdź korek
h
Odpowiedz: Co powoduje
przyrost łodygi jabłoni na grubość?
Jak odczytasz wiek gałązki?
***
Uzupełniamy wiadomości o przyroście łodygi na grubość
Rośliny wytwarzające nasiona mogą żyć albo przez jeden tylko
okres wegetacyjny, jak np. fasola, sałata i inne, albo przez wiele okre-
sów, jak np. drzewa czy krzewy. Rośliny, które żyją wiele okresów
wegetacyjnych, rosną nie tylko na wysokość, ale również rozbudo-
wują swoje łodygi na grubość.
Przyrost łodygi na grubość odbywa się dzięki tkance twórczej,
która tworzy się w dwóch miejscach łodygi. Jedna, zwana miazgą,
powstaje między częścią sitową a naczyniową wiązek przewodzących,
w postaci pierścienia cienkościennych, żywych komórek posiadają-
cych właściwość dzielenia się. Druga — o takich samych właściwo-
ściach, powstaje pod skórką w tkance miękiszowej i wytwarza korek.
Z podziałów komórek miazgi, położonej w części wiązek prze-
wodzących, tworzą się komórki na zewnętrznej i wewnętrznej stronie
*
pierścienia miazgi. Powstałe z podziału komórki po pewnym czasie
różnicują się tak, że na zewnętrznej stronie pierścienia miazgi tworzy
się łyko, a na wewnętrznej — drewno.
Najsilniejszy przyrost odbywa się na wiosnę. Komórki powstałe
w tym czasie są duże, w przeciwieństwie do powstałych w okresie
lata i wczesnej jesieni. Można to zaobserwować na przekroju po-
przecznym łodygi wieloletniej (porównaj rys. 94).
Tkanka korkowa, zwana korkiem, jest złożona z martwych, ściśle
106
przylegających do siebie, komórek. Pod taką tkanką znajdują się ko-
mórki miękiszowe. Zadaniem korka jest ochrona tkanki miękiszo-
wej. W korku znajdują się przetchlinki, które umożliwiają wymia-
nę gazów między rośliną a otoczeniem.
► PYTANIA r , D
fl. Jakie tkanki wyróżniliśmy w łodydze?
• 2. Co wiesz o wiązce przewodzącej?
3. Jaka jest różnica w budowie i czynnościach między częścią sitową
i naczyniową wiązki?
4. Co wiesz o parciu korzeniowym?
<5/ Co wiesz o tkance twórczej i jej właściwościach?
Jak roślina przyrasta na grubość?
7. Co to jest korek? Jak powstaje i jaką rolę spełnia w życiu rośliny?
POZNAJEMY BLIŻEJ LIŚĆ
► Zastanów się i odpowiedz:
1. Jak mogą być rozmieszczone
liście na łodydze i jakie to ma
znaczenie dla życia rośliny?
2. Jak długo żyje liść?
3. Czy znasz rośliny o liściach
zimotrwałych? Jakie?
4. Z jakich części składa się liść?
95. Fotografia liścia jabłoni, z którego usunięto skórkę i tkankę miękiszową. Po-
została tylko gęsta sieć nerwów utworzona z wiązek przewodzących. Znajdź wiąz-
kę główną, która jest odgałęzieniem wiązki przewodzącej gałązki oraz wiązki boczne
107
Liście stanowią przeważającą masę ciała rośliny. Aby dowie-
dzieć się, jaką rolę spełnia liść w życiu rośliny, musisz poznać jego
budowę wewnętrzną.
► ĆWICZENIE
Temat: Poznajemy wewnętrzną bu-
dowę liścia.
Materiały i pomoce: świeże liście
fasoli (z hodowli szkolnej), trwały
preparat przekroju poprzeczne-
go przez blaszkę liściową fasoli
z uwidocznieniem aparatów
szparkowych (preparat barwiony
barwnikiem podwójnym), szkieł-
ka do mikroskopowania, igły pre-
paracyjne, żyletka, zlewka z wodą,
mikroskop.
1. Zdejmij igłą preparacyjną lub
zetnij żyletką nieco skórki z dolnej,
a następnie z górnej powierzchni
blaszki liścia fasoli i przygotuj 2
preparaty mikroskopowe w kropli
wody. Zaznacz, który z nich za-
wiera skórkę z górnej powierzchni
liścia, a który — z dolnej. Przy-
gotowane preparaty oglądaj pod
mikroskopem, stosując kolejno po-
większenia p X 100 i p x 200.
Jaki kształt mają komórki skórki
i jak .są ułożone? Czy wszystkie
komórki skórki sąjednakowe? Czy są
jakieś różnice w budowie skórki
z dolnej i górnej powierzchni bla-
szki liściowej? Na czym polegają
te różnice?
Obserwacje swoje wyraź za po-
mocą rysunków, a następnie skon-
troluj je z odpowiednimi rysun-
kami w podręczniku.
96. Szparki w skórce z blaszki fasoli pod mikroskopem. Zwróć uwagę na komórki
zawierające ciałka zieleni. Znajdź szparkę otwartą i zamkniętą
108
oo
gąbczasty
skórka dolnej
części blaszki
miękisz
palisadowy
skórka górnej
części blaszki
aparat
szparkowy
wiązka
sitowo-naczyniowa
97. Przekrój poprzeczny przez blaszkę liściową fasoli
2. Obejrzyj pod mikroskopem,
stosując powiększenie p X 100,
a następnie p X 200, preparat
przekroju poprzecznego liścia fa-
soli.
Obraz spod mikroskopu porów-
naj z zamieszczonym powyżej ry-
sunkiem.
3. Odpowiedz: a) Jakie tkanki
można wyróżnić w liściu? b) Jaka
jest wewnętrzna budowa liścia fa-
soli?
Uzupełniamy wiadomości o wewnętrznej budowie liścia
Rośliny zielone pobierają węgiel z atmosfery w postaci dwutlenku
węgla. Pamiętamy, że asymilacja dwutlenku węgla odbywa się przy
współdziałaniu energii słonecznej i nazywa się fotosyntezą.
Jedne rośliny, jak np. glony, pobierają dwutlenek węgla całą po-
wierzchnią ciała, inne, jak np. fasola, mają do tego celu specjalnie
dostosowane tkanki, złożone z komórek zawierających ciałka zieleni
Są to tkanki miękiszowe liścia oraz położona bliżej skórki tkanka
miękiszowa młodych łodyg, której komórki mają ciałka zieleni.
O PRZYSWAJANIU DWUTLENKU WĘGLA,
CZYLI FOTOSYNTEZIE
► Zastanów się i odpowiedz:
Rośliny wykształcają wiele liści. Ich powierzchnia ogólna jest
bardzo duża i dlatego przede wszystkim liście, a nie łodygi mają duże
znaczenie dla fotosyntezy.
Główną masę liścia stanowi miękisz asymilacyjny (patrz rys.
97), w którym przebiegają wiązki przewodzące. Komórki war-
stwy miękiszu asymilacyjnego zawierają dużo ciałek zieleni, są
wydłużone i ułożone zwarto obok siebie tworząc jakby palisadę.
Dlatego tę część miękiszu nazywamy miękiszem palisadowym.
Natomiast warstwy miękiszu, który tworzy dolną część blaszki liścio-
wej, składają się z komórek krótszych z mniejszą ilością ciałek zieleni,
luźno ułożonych. Między komórkami znajdują się wolne przestrzenie.
Ze względu na taką budowę nazywamy go miękiszem gąbczastym.
Cały liść okryty jest skórką zbudowaną z komórek żywych, nie
posiadających ciałek zieleni, ściśle przylegających do siebie. Ze-
wnętrzne błony kbmórek skórki są zgrubiałe, co chroni miękisz przed
wysychaniem: W skórce występują również komórki o innej budowie.
Zawierają one ciałka zieleni, a kształtem przypominają nasiona fasoli
(porównaj rys. 96). Są to komórki szparkowe. Są one spojone
ze sobą brzegami błon komórkowych, ale w środku błony ich odchodzą
od siebie. W ten sposób powstaje szczelina, zwana szparką, która
prowadzi do wnętrza liścia. Dzięki szparkom może się odbywać
wymiana gazów między wnętrzem liścia a powietrzem atmosferycz-
nym. ' • ~
W blaszce liściowej przebiega gęsta sieć wiązek przewodzących
zebranych w tzw. nerwy, które są przedłużeniem wiązek łodygo-
wych. Najcieńsze rozgałęzienia naczyń dochodzą bezpośrednio do
komórek miękiszu asymilacyjnego zaopatrując je w wodę. Wytwo-
rzone w komórkach miękiszu substancje są odprowadzane do innych
części rośliny przez rurki sitowe.
1. Przypomnij sobie, jakie doświadczenie przeprowadzałeś dla wy-
kazania fotosyntezy u glonów.
2. W jakich warunkach przebiegała fotosynteza?
► ĆWICZENIE
Przeprowadź kilka doświadczeń
dla wykazania fotosyntezy u mo-
czarki kanadyjskiej i sprawdzenia
warunków, w jakich przebiega to
zjawisko.
Doświadczenie 1.
Materiały i pomoce: 1 — kilka
młodych, zdrowych, rozgałęzio-
nych i dobrze ulistnionych pędów
moczarki kanadyjskiej, 2 — trzy
zlewki o pojemności około 200
cm3; jedna (oznacz literą a) wy-
pełniona wodą studzienną lub
wodociągową, druga (oznacz li-
terą b) jak wyżej z dodatkiem
wody sodowej, trzecia (oznacz
literą c) z wodą przegotowaną,
ostudzoną pod przykryciem (aby
nie rozpuścił się w niej dwutle-
nek węgla z atmosfery), 3 — trzy
statywy, 4 — trzy szerokie pro-
bówki, 5 — zapałki.
Zestawione jak na rys. 98 do-
świadczenie wystawisz na działa-
nie światła słonecznego. Obserwuj
zachowanie się moczarki w zlew-
kach a, b, c.
98. Tak zestawisz doświadczenie dla prób a, b, c.
1. Co można zauważyć? Zrób
rysunek uwzględniający poczynio-
ne obserwacje.
2. Policz ilość pęcherzyków gazu
wydzielonego w ciągu 1 minuty,
a następnie w ciągu 5 minut.
3. W której probówce zebrało
się najwięcej gazu? W której nie
zebrał się gaz? Dlaczego?
4. Zbadaj gaz zebrany w pro-
bówce. W tym celu, gdy probówka
będzie do połowy wypełniona ga-
zem, wyjmij ją ostrożnie z uchwytu
statywu (nie zmieniając jej poło-
żenia i nie wyciągając dolnego
końca z wody), następnie probówkę
zatkaj palcem, odwróć, usuń palec
i rozżarzone drewienko lub zapałkę
wsuń do jej wnętrza. Co można
zaobserwować? Jaki wniosek mo-
żna wyciągnąć z tej próby?
Doświadczenie 2.
Doświadczenie zestawione tak,
jak w próbie ,,a“ nakryj kołpakiem
z czarnego papieru. Po 24 godzi-
nach zdejmij kołpak. Co można
zaobserwować ?
Jaki wniosek wyciągniesz z tego
doświadczenia?
Wytworzone w wyniku procesu asymilacji produkty zawierają
węgiel. Do produktów tych zaliczamy: cukier, skrobię, błonnik,
białko, tłuszcze; nazywamy je substancjami organicznymi.
Za pomocą prostych doświadczeń i ćwiczeń przy zastosowaniu
różnych odczynników możesz wykryć podstawowe produkty
asymilacji w roślinie: cukry, skrobię, białka i tłuszcze.
/
□ ► ĆWICZENIE
Wykrywanie produktów asymilacji
w roślinie.
Przed rozpoczęciem badań za-
poznaj się z odczynnikami oraz
ich działaniem. W tym celu prze-
czytaj treść załączonej tabelki oraz
przeprowadź próby kontrolne dzia-
łania odcźynników.
Uzupełniamy wiadomości o fotosyntezie
Rośliny zielone same wytwarzają substancje odżywcze z wody
i dwutlenku węgla przyswojonego z powietrza atmosferycznego w pro-
cesie fotosyntezy.
Łącznie z powietrzem dwutlenek węgla dostaje się przez szparki
do wnętrza liścia. Dzięki licznym przestworom międzykomórkowym
dociera do każdej komórki miękiszu asymilacyjnego. Tu, w ciałkach
zieleni miękiszu palisadowego przy współdziałaniu chlorofilu i energii
słonecznej następuje fotosynteza. Z dwutlenku węgla i wody, która
znajduje się w soku komórkowym, zostaje wytworzony cukier, z któ-
rego później wytwarza się skrobia. Jednocześnie wydziela się tlen,
który uchodzi przez szparki na zewnątrz liścia. Fotosynteza odbywa
się tylko w świetle i w odpowiedniej temperaturze. Zgromadzony
, w soku komórkowym cukier jest podstawowym składnikiem, z którego
powstają skrobia, błonnik, białka i tłuszcze. W nocy przy braku światła
fotosynteza ustaje- Wytworzone w ciągu dnia produkty fotosyntezy
nazywamy asymilatami. W nocy asymilaty zostają odprowadzone
przez tkankę sitową do łodygi i innych organów rośliny, gdzie zostają
zużyte jako pokarm i materiał do budowy ciała rośliny w czasie wzrostu.
Nadmiar asymilatów zostaje przekazany do tkanek, gdzie odkłada
s*ę jego zapas w postaci cukru, jak np. w korzeniach buraka cukro-
wego czy łodygach trzciny cukrowej, albo zostaje z powrotem prze-
kształcony w skrobię, np. w tkankach spichrzowych bulw ziemniaka.
Wniosek
Reakcja
skrobia
cukier
białko
tłuszcz
barwa cegla-
stoczerwona
barwa
ciemnofio-
letowa
e *
barwa nie-
bieska
Ciało badane
oliwa
roztwór wo-
dny białka
kurzego
wodny roz-
twór cukru
gronowego
Nazwa
odczynnika
mąka ziem-
niaczana
Wlać trochę roztworu do
probówki, dolać nieco od-
czynnika Haynesa. Lekko
podgrzać
Wlać nieco roztworu do
probówki, dolać trochę od-
czynnika Haynesa. Wy-
mieszać przez potrząsanie
probówką
Na dno probówki wsypać
szczyptę mąki, dolać nie-
co wody, wpuścić 2—3
krople jodu w jodku pota-
su. Wymieszać przez po-
trząsanie probówką
. / w
Spuścić kroplę oliwy na
bibułę filtracyjną lub pa-
pier pergaminowy
Sposób, w jaki trzeba
przeprowadzić badanie
2. Odczyn-
nik
Haynesa
1. Roztwór
jodu w
jodku
potasu
3. Odczyn-
* 4
nik
Haynesa
tłusta plama
(można ją usunąć
przez potarcie szmatką
namoczoną w alkoho-
lu, w którym tłuszcz
rozpuszcza się)
Po przeprowadzeniu
następujących ćwiczeń:
8 — Botanika dla kl. VI
tych prób możesz przystąpić do wykonania
H3
Temat 7: Wykrywanie skrobi w asy-
milujących liściach.
Materiały i pomoce: fasola wyhodo-
wana w doniczce lub inna roślina
dobrze ulistniona (np. pelargo-
nia), pasek staniolu, płaskie na-
czynie z wodą, jod w jodku pota-
su, alkohol 95% w małej kolbce.
Część liścia fasoli na roślinie
owiń wieczorem paskiem staniolu.
Rano, następnego dnia, wystaw rośli-
nę na działanie światła słonecznego.
Wieczorem tego samego dnia
usuń pasek staniolu, odetnij ba-
dany liść i wrzuć go do kolbki
z alkoholem, którą następnie za-
mkniesz korkiem. W ciągu nocy,
zawarty w liściu chlorofil rozpuści
się. W ten sposób usuniesz chloro-
fil, który utrudniałby ci przepro-
wadzenie obserwacji.
Następnego dnia przepłucz liść
w wodzie i umieść go w płaskim
naczyniu z wodą, do której dodasz
kilka kropli roztworu jodu w jodku
potasu.
Co zaobserwujesz? Jaki wnio-
sek wyciągniesz z tego doświad-
czenia?
Temat. 2: Wykrywanie skrobi w bul
wie ziemniaczanej.
Materiały i pomoce: bulwa ziem-
niaczana, skalpel, zlewka z wo-
dą, jod w jodku potasu, szkiełka
do mikroskopowania, igły prepa_
racyjne, pasek bibuły, mikro-
skop.
Przetnij bulwę ziemniaczaną i z po-
wierzchni cięcia zbierz skalpelem
nieco cieczy, a następnie przenieś
ją na szkiełko przedmiotowe do kro-
pli wody, wymieszaj, nakryj szkieł-
kiem przykrywkowym i oglądaj
pod mikroskopem. Porównaj otrzy-
many obraz z rysunkiem poniżej.
100. Ziarna skrobi z bulwy ziemnia-
czanej pod mikroskopem
W celu upewnienia się, że oglą-
dany preparat zawiera ziarna skrobi
— zabarw go jodem w jodku po-
tasu. W tym celu unieś igłą
szkiełko przykrywkowe. Na znaj-
dujące się pod nim ziarna skrobi
przenieś kroplę (nie więcej) barwni-
ka. Przykryj preparat ponownie
szkiełkiem przykrywkowym. Po
upływie około minuty oglądaj
preparat pod mikroskopem. Co
można zaobserwować? Jaki wnio-
sek wyciągniesz z tej próby? Na-
rysuj kilka ziarn skrobi.
99. Tak zabezpieczysz staniolem część
liścia przed działaniem światła
Temat 3: Wykrywanie cukru w mię-
sistych łuskach cebuli.
Materiały i pomoce: kilka mięsis-
tych łusek cebuli jadalnej, woda
w zlewce, probówka, łapka drew-
niana, odczynnik Haynesa, lamp-
ka spirytusowa (lub palnik gazo-
wy), skalpel.
Drobno pokrojone łuski cebuli
wrzuć do probówki z niewielką
ilością wody. Dolej nieco odczyn-
nika Haynesa i podgrzewaj nad
płomieniem lampki. Co zaobser-
wujesz? Jaki wniosek wyciągniesz
z przeprowadzonego doświadczenia?
Temat 4: Wykrywanie białka w li-
ścieniach nasion fasoli.
Materiały i pomoce: moczone w cią-
gu 24 godzin i obrane z łupin
nasiona fasoli, skalpel, probówka,
zlewka z wodą, odczynnik Hay-
nesa.
Bardzo drobno pokrajane, a nawet
lekko rozgniecione liścienie nasion
fasoli wrzuć do probówki, zalej wo-
dą, dolej nieco odczynnika Haynesa,
wymieszaj zawartość probówki. Co
zaobserwujesz? Jaki wniosek wy-
ciągniesz z przeprowadzonych do-
świadczeń?
Temat 5: Wykrywanie tłuszczu
w nasionach słonecznika.
Materiały i pomoce: nasiona słone-
cznika, bibuła lub papier perga-
minowy, alkohol, wata.
Obrane z łupiny nasienie słone-
cznika rozgnieć na bibule lub pa-
pierze pergaminowym. Co zaob-
serwujesz?
Powstałą plamę obejrzyj „pod
światło". Potrzyj plamę watą na-
siąkniętą alkoholem i powtórnie
obejrzyj miejsce splamione „pod
światło". Co zaobserwowałeś? Jaki
wyciągniesz wniosek?
Liście i wszystkie zielone części rośliny pobierają dwutlenek
węgla z powietrza lub z wody (rośliny wodne). Tylko
w ciałkach zieleni z dwutlenku węgla i wody pod wpływem
światła i przy odpowiedniej temperaturze wytwarza się
cukier. Następnie z cukru i innych substancji w komórkach
roślinnych wytwarzają się: skrobia, białko i tłuszcz.
O TRANSPIRACJI, CZYLI PAROWANIU WODY
Z POWIERZCHNI ROŚLINY
Pobieranie wody przez roślinę i transpiracja to dwa ściśle zwią-
zane ze sobą procesy. Powierzchniowe parowanie wody przez rośliny
można wykazać doświadczalnie.
Spróbuj przeprowadzić następujące doświadczenie:
DOŚWIADCZENIE
Materiały i pomoce: ulistnione ga-
łązki dowolnej rośliny, dwie pro-
bówki, szerokie naczynie szklane
(np. większy krystalizator) wy-
pełnione piaskiem, korek gumo-
wy z przeciągniętą rurką szklaną,
woda w dowolnym naczyniu,
oliwa.
Do probówki (1) nalejesz wody,
następnie zamkniesz ją korkiem,
w którym wywiercony jest otwór.
dy
101. Tak zestawisz doświad-
czenie:
świadczalna, 2 — probówka
kontrolna,
rurka szklana,
6 — oliwa,
3 — korek, 4 —
5 — roślina,
7 — naczynie,
8 — piasek, P — poziom wo-
w chwili rozpoczęcia do-
świadczenia
Przez otwór przeciągnięta jest krót-
ka rurka szklana, przez którą wsu-
niesz do probówki ulistnioną ga-
łązkę jakiejś rośliny, tak aby dolny
jej koniec zanurzył się głęboko
w wodzie. Następnie unieś lekko
korek do góry, uważając, by nie wy-
ciągnąć końca łodyżki z wody i na po-
wierzchnię wody w probówce nalej
cieniutką warstewkę oliwy, która
zabezpieczy powierzchnię wody
w probówce przed parowaniem.
Poziom wody w probówce zaznacz
na szkle. Jednocześnie przygotu-
jesz probówkę kontrolną (2), w której
na powierzchnię wody nalejesz rów-
nież warstewkę oliwy i zaznaczysz
poziom wody. Codziennie obser-
wuj poziom wody w obu probów-
kach. Co zaobserwujesz po kilku
dniach? Jaki wniosek wyciągniesz
z przeprowadzonego doświadcze-
nia?
1 — probówka do-
Uzupełniamy wiadomości o transpiracji
Woda jest niezbędna do życia rośliny. Część pobranej wody
roślina zużywa na wytwarzanie substancji organicznych, część po-
zostaje w soku komórkowym, a znaczna jej ilość zostaje z powrotem
116
usunięta z komórek do atmosfery w wyniku transpiracji, czyli po-
wierzchniowego parowania rośliny.
Transpiracja odbywa się głównie przez szparki znajdujące się
na powierzchni liścia. Dzięki szczególnym właściwościom budowy
skórki szparki mogą się zamykać i otwierać, wskutek czego roślina
może regulować transpirację. Roślina stale pobiera wodę korzeniami,
toteż woda wyparowana zostaje zastąpiona znowu pobraną wodą.
Jeżeli roślina nie może uzupełnić ubytku wyparowanej wody, wówczas
więdnie.
Transpiracja ma ogromne znaczenie w życiu roślin. Pamiętasz,
że roślina pobiera z podłoża wodę z rozpuszczonymi w niej solami
mineralnymi. Wskutek transpiracji część pobranej przez roślinę
wody stale wyparowuje, a pozostają sole mineralne. W ten sposób
zwiększa się ich ilość w roślinie.
Pamiętamy, że woda w naczyniach podnosi się wskutek parcia
korzeniowego. Ale znacznie większą rolę w przenoszeniu wody w rośli-
nie pełni siła ssąca transpirujących liści, która może podnosić wodę
w naczyniach drzew nawet ponad 100 metrów.
Rośliny transpirują dużo wody, np. jedna roślina kukurydzy traci
w ciągu dnia 300 g wody, kapusty — 700 g wody, a brzoza około 70
litrów.
Gdy uprawiamy rośliny, musimy pamiętać o zapewnieniu im
odpowiedniej ilości wody. Decyduje to o wysokości plonów. Naj-
więcej wody wymaga roślina w czasie wzrostu, gdy powiększa masę
ciała. Przez odpowiednie zabiegi uprawowe możemy regulować ilość
wody dostarczanej roślinie.
O ODDYCHANIU ROŚLIN
► Zastanów się i odpowiedz:
1. Czego dowiedziałeś się już o oddychaniu roślin?
2. Jakie doświadczenia przeprowadzałeś dla wykazania, że kiełkujące
nasiona oddychają?
. 3. Co jeszcze wiesz o oddychaniu roślin?
117
Uzupełniamy wiadomości o oddychaniu roślin
Rośliny oddychają wszystkimi częściami ciała, ale największą roi
w oddychaniu spełniają liście, gdyż tworzą dużą powierzchnię, która
styka się bezpośrednio z powietrzem atmosferycznym. Powietrze
dostaje się przez szparki do przestworów międzykomórkowych
miękiszu gąbczastego, a stąd tlen z powietrza przenika w głąb rośliny
Proces oddychania odbywa się bez przerwy dniem i nocą we
wszystkich żywych komórkach. W wyniku oddychania następuje
rozkład asymilatów na prostsze substancje chemiczne oraz wyzwala
się energia niezbędna do życia rośliny. Powstały przy oddychaniu
dwutlenek węgla wydostaje się na zewnątrz przez szparki oddechowe.
Rośliny posiadające liście oddychają przede wszystkim za pomocą
rozmieszczonych na powierzchni liści szparek. Wymiana gazów
u roślin odbywa się również przez szparki łodyg zielonych i przez
przetchlinki zdrewniałych łodyg, ale już w znacznie mniejszym stop-
niu. Inne rośliny, jak np. grzyby, glony, bakterie — oddychają całą
powierzchnią ciała.
Nadziemne części roślin, które bezpośrednio stykają się z po-
wietrzem atmosferycznym, mają zawsze wystarczającą ilość tlenu
do oddychania. Natomiast do części podziemnej dostęp tlenu jest
utrudniony, gdyż gleba nie zawiera powietrza w dostatecznej ilości.
Dlatego uprawiając rośliny rolnik musi przez odpowiednie zabiegi
uprawowe doprowadzać do tego, aby jak największa ilość powietrza
przenikała pomiędzy cząsteczki gleby.
Poznaliśmy najważniejsze czynności liścia: fotosyntezę, transpi-
rację i oddychanie. Nie przebiegają one niezależnie jedna od drugiej,
lecz są ze sobą powiązane.
W ciągu dnia, przy intensywnej fotosyntezie wytwarza się nad-
miar tlenu, którego część wydostaje się na zewnątrz, część zaś służy
do oddychania. Podczas oddychania powstaje dwutlenek węgla,
który nie przenika na zewnątrz rośliny, ale jest od razu wykorzystany
w procesie fotosyntezy. Przy otwartych szparkach odbywa się jedno-
cześnie przenikanie gazów z powietrza do wnętrza rośliny i transpi-
racja. Dzięki transpiracji nagrzewane przez promienie słoneczne
liście roślin w czasie gorących dni lata ulegają ochłodzeniu.
W ciągu nocy fotosynteza nie odbywa się (dlaczego?), natomiast
nie ustaje oddychanie. Rośliny pobierają z otoczenia dużo tlenu,
118
a wydalają dwutlenek węgla. Transpiracja jest znacznie słabsza
aniżeli w dzień, gdyż noc jest zwykle chłodniejsza i powietrze bywa
bardziej wilgotne. To też warto pamiętać, że w miejscach, gdzie
jest duże skupienie roślin, zwiększa się w ciągu dnia ilość tlenu w po-
wietrzu, natomiast w nocy zwiększa się ilość dwutlenku węgla.
b ► PYTANIA b b b
1. Co wiesz o fotosyntezie? Wymień produkty fotosyntezy.
2. Jak odbywa się transpiracja?
3. Co wiesz o oddychaniu roślin?
O ZNACZENIU ROŚLIN ZIELONYCH
Rośliny zielone są jedynymi organizmami na Ziemi, które mogą
wytwarzać związki organiczne z prostych substancji nieorganicznych,
takich jak: dwutlenek węgla, woda i sole mineralne.
Związki organiczne, takie jak: cukry, tłuszcze, białka, wytwo-
rzone przez rośliny zielone w wyniku fotosyntezy są tylko częściowo
zużywane do odżywiania rośliny, budowy jej ciała. Część ich zostaje
zużyta w procesie oddychania do wytwarzania energii niezbędnej
do życia rośliny.
Rośliny zielone stanowią pokarm dla wszystkich żywych orga-
nizmów na Ziemi. Większość zwierząt odżywia się bezpośrednio ro-
ślinami, inne zaś, jak np. zwierzęta mięsożerne — odżywiają się
roślinami pośrednio. /
Główne produkty żywnościowe pochodzenia roślinnego, jak:
mąka, kasza, oleje roślinne, ziemniaki, nasiona roślin strączkowych,
warzywa i owoce, stanowią podstawę wyżywienia człowieka. Zawierają
one niezbędne składniki pokarmowe (cukier, tłuszcze, białko, wita-
miny i inne).
Rośliny i otrzymane z nich produkty stanowią również podsta-
wę wyżywienia dla większości zwierząt hodowanych przez człowieka.
Zwierzęta z kolei dostarczają człowiekowi mleka, mięsa, jaj, tłuszczu,
itp. pokarmów, surowców dla przemysłu, obornika dla użyźniania
gleby itp.
119
z nasion ro-
Rośliny dostarczają również surowców dla różnych gałęzi
dukcji przemysłowej, np.: fabryki przemysłu spożywczego i rol^'
wyrabiają cukier z korzeni buraków cukrowych, olej —
ślin oleistych, spirytus — z ziemniaków, piwo — z chmielu
jęczmienia, konserwy, dżemy i wina — z owoców itp.
Przemysł włókienniczy wytwarza z lnu i bawełny najrozmaitsze
tkaniny; przemysł papierniczy przerabia drewno na papier; przemysł
budowlany zużytkowuje drewno jako budulec; przemysł ’meblarski
wykorzystuje drewno na wyroby meblarskie. Wiele roślin wyko-
rzystuje się do produkcji lekarstw w przemyśle farmaceutycznym.
Węgiel kamienny, • ropa naftowa, torf są również pochodzenia
roślinnego. Podczas ich spalania wyzwala się energia, która jest
wykorzystywana w różnych gałęziach przemysłu.
Organizmy cudzożywne, do których zaliczamy przede wszystkim
zwierzęta i ludzi, nie mogą same wytwarzać w swym organizmie związ-
ków organicznych z prostych substancji nieorganicznych. Związków
tych dostarczają wszystkim organizmom cudzożywnym rośliny zie-
lone, które dzięki fotosyntezie wytwarzają cukry, skrobię, tłuszcze,
białka oraz witaminy. Tak więc życie na Ziemi możliwe, jest dzięki
roślinom, a szczególnie roślinom zielonym. Uprawa roślin zielonych
jest podstawowym zadaniem rolnictwa, ogrodnictwa, sadownictwa.
POZNAJEMY RÓŻNE TYPY PĘDÓW
► Zastanów się i odpowiedz:
* ?
1. Jak nazywamy łodygi przystosowane do przetrwania przez zimę.
Wymień kilka roślin, które posiadają takie łodygi.
2. Jak nazywamy łodygi nie przystosowane do przetrwania przez
zimę? Wymień kilka roślin o takich łodygach.
Wszystkie rośliny, które wytwarzają nasiona, mają łodygi
zielne lub zdrewniałe. Rośliny o łodygach zielnych nazy-
wamy roślinami zielnymi, a rośliny o łodygach zdrew-
niałych nazywamy roślinami drzewiastymi.
♦
120
102. Wyjaśnij na podstawie tych rysun-
ków, który z podanych pędów
zimę,
przetrwa
a który nie przetrwa i
O ROŚLINACH DRZEWIASTYCH
Zdrewniałe łodygi roślin drzewiastych mają postać pni i gałęzi.
Dzięki corocznym przyrostom na grubość posiadają grubą warstwę
drewna, a z zewnątrz pokryte są korkiem. Taka budowa łodygi
chroni ją przed niekorzystnymi zewnętrznymi wpływami, a specjalnie
przed niską temperaturą w okresie zimy oraz przed suszą. Dzięki
temu rośliny te mogą przetrwać zimę.
121
Również pączki roślin drzewiastych są organami przystosowanymi
do przetrwania niesprzyjających warunków klimatycznych. U więk-
szości naszych roślin drzewiastych są one okryte łuskami, częściowo
skorkowaciałymi, zlepionymi żywicą lub gumowatą wydzieliną.
Na wiosnę, gdy rozpoczyna się okres wegetacji, pączki rozwijają
się w nowe pędy, liście i kwiaty. Powstają one z zawiązków utwo-
w poprzednim okresie.
► Zastanów się i odpowiedz:
Wyjaśnij na podstawie tego ry-
sunku, jakie rośliny drzewiaste na-
zywamy drzewami? krzewami?
Wymień kilka znanych ci drzew,
krzewów, krzewinek.
122
104.
O ROŚLINACH ZIELNYCH
► Zastanów się i odpowiedz:
1. Wymień kilka roślin zielnych.
2. Opowiedz, jak żyją od nasienia do nasienia następujące rośliny
zielne: fasola lub groch? marchew lub burak? cebula jadalna?
tulipan? kosaciec?
► ĆWICZENIE
Temat 7 : Jak jest zbudowana bul-
wa ziemniaka?
Materiały i pomoce: bulwy ziem-
niaka, lupa (p X 8 lub p X 10).
bulwę ziemniaka.
105. Krzak ziemniaka
pączek —
wierzchołkowy
1. Obejrzyj zamieszczony w po-
dręczniku rysunek pędów ziemnia-
ka. Wyróżnij na podstawie ry-
sunku część nadziemną i pod-
ziemną. Znajdź części ziemnia-
ka wykorzystane przez człowieka.
Nazwij je. W jakim miejscu ło-
dygi powstaje bulwa?
łuska = liść
pączek
boczny
106.
A
2. Obejrzyj
Znajdź część łodygi, na której
utworzyła się bulwa. Obejrzyj go-
łym okiem, a następnie przez lupę
tzw. ,,oczko". Obejrzyj bulwę z
,,kiełkami". Z czego wyrosły kiełki?
3. Odpowiedz: Co to jest,,oczko" ?
Narysuj: a) bulwę ziemniaka, za-
znaczając rozmieszczenie oczek i ślad
po łodydze, z której powstała bul-
123
wa z oczkiem widzianym przez
lupę, c) część bulwy z wyrosłym
z oczka kiełkiem.
4. Na podstawie przeprowadzo-
nych obserwacji naturalnych bulw
ziemniaczanych, a następnie za-
łączonych rysunków wyjaśnij, co to
• jest bulwa?
Temat 2: Jak jest zbudowane kłą-
cze kosaćca?
Materiały i pomoce: kłącze kosaćca
(okazy konserwowane), lupa.
Przyjrzyj się budowie kłącza.
Znajdź pączki., korzenie, łodygę
podziemną i nadziemną, łuski na
łodydze podziemnej. Obserwację
okazu naturalnego uzupełnij obser-
wacją rysunku w podręczniku. Od-
powiedz: co to jest kłącze?
107. Kosaciec: a — część nadziemna,
b — część podziemna (kłącza); znajdź
pączek, korzenie i łuski
Uzupełniamy wiadomości o roślinach zielnych
Rośliny zielne wykształcają różne typy pędów. Pędy nadziemne
przekształcają się u niektórych roślin w pędy spichrzowe, jak np.
u kalarepy, która wytwarza zgrubiałą łodygę i gromadzi w niej po-
karmy. Kapusta gromadzi materiały zapasowe w skróconej łodydze
(tzw. ,,głąb“) i zgrubiałych liściach. Jednak najwięcej różnych
przekształceń występuje w pędach podziemnych, które w różny spo-
sób przystosowały się do przezimowania.
Pędy podziemne, chociaż u różnych gatunków mają różny kształt
i wielkość, to jednak mają wiele cech wspólnych: brak ciałek zieleni
oraz obecność liści (lub śladów po nich) i pączków. W zgrubiałych
w łodygach lub liściach pędów podziemnych roślina gromadzi zapasy
pokarmowe, które są zużywane na wiosnę przez rozwijające się pę y-
Pędy podziemne występują w postaci: kłączy, bulw i cebul.
Kłącza są to wydłużone pędy podziemne, pokryte
łuskowatymi,
125
124
Rośliny zielne żyją rozmaicie długo. Wyróżniamy wśród nich
następujące grupy:
pozbawionymi ciałek zieleni liśćmi. Kłącze posiada na jednym
końcu pączek szczytowy i w tym kierunku rośnie. Drugi koniec
kłącza obumiera. Z występujących na kłączu węzłów wyrastają ko-
rzenie przybyszowe. Kłącza mogą być krótkie i grube, jak np. tata-
raku czy kosaćca, lub cienkie i długie, jak np. u konwalii.
Bulwy poznaliśmy u ziemniaka. Jest to stosunkowo najrzadziej
spotykana forma pędów podziemnych.
Krótki, silnie zgrubiały pęd ziemniaka, zwany bulwą, posiada
na powierzchni liczne zagłębienia, w których osadzone są pączki.
Na wiosnę z pączków wyrastają pędy.. Jedne z nich wyrastają nad
powierzchnię i rozwijają się w pędy nadziemne, inne zagłębiają* się
w ziemi, a następnie na ich wierzchołkach tworzą się nowe bulwy.
Komórki tkanki miękiszowej bulwy wypełniają się obficie skrobią.
Człowiek wprowadził ziemniaki do uprawy i obecnie są one pod-
stawowym produktem w odżywianiu ludzi i zwierząt.
O cebuli uczyliście się w klasie V. Przypominamy sobie, że
jest to silnie skrócony pęd podziemny, który składa się z krótkiej
łodygi, zwanej piętką, i gęsto osadzonych na niej liści przekształco-
nych w łuski. W łuskach tych roślina gromadzi substancje zapasowe.
Na skróconej łodydze, w kątach łusek, osadzońę są pączki boczne,
a na wierzchołku — pączek wierzchołkowy. Z pączka wierzchołko-
wego w następnym okresie wegetacyjnym wyrasta pęd kwiatowy,
a z pączków bocznych u wielu roślin wytwarzają się nowe cebulki
(np. u tulipana) Wiele roślin rozmnaża się w ten sposób wegeta-
tywnie. Z dolnej części piętki wyrastają korzenie przybyszowe.
Rośliny wytwarzające kłącza, bulwy i cebule nazywamy
bylinami.
* r> ĆWICZENIE (zadanie)
Na podstawie rysunków zamieszczonych na str. 126, 127 opowiedz,
jak żyją i rozmnażają się rośliny zielne: groszek pachnący, marchew,
tulipan, jaskier lub ziemniak.
Rośliny jednoroczne (np. groch, nasturcja, sałata) żyją niecal
jeden rok. Na wiosnę z nasienia rozwija się roślina, która po wydaniu
kwiatów, owoców i nasion ginie.
108. Tak żyje groszek
pachnący (roślina je-
dnoroczna)
kwiecień
czerwiec
wrzesień
następnego roku z pąka wyrasta ulistniona łodyga, na której wytwo-
rzą się kwiaty, owoce, nasiona. Po wydaniu nasion roślina ginie
Rośliny wieloletnie, czyli trwałe żyją kilka i więcej lat, zaś ich
nadziemne części po wydaniu kwiatów, owoców i nasion giną.
O G
110. Tak żyją roś-
liny wieloletnie:
| wiosna_____ lato
I ROK
ZIMA
wiosna
początek
wiosny
Rośliny dwuletnie (np. marchew) żyją niecałe dwa lata. W pier-
wszym roku wegetacji rośliny wytwarzają korzeń spichrzowy oraz
krótki pęd. Na jesieni giną nadziemne części, a roślina zimuje
w postaci korzenia i krótkiego, opatrzonego pąkiem pędu. Na wiosnę
109. Tak żyje
marchew (rośli-
na . dwuletnia)
II ROK
II ROK
ziemniak
kwiecień
126
k
Przetrwają jednak części podziemne (cebule, kłącza lub bulwy)
rych na wiosnę wyrosną nowe, nadziemne części. Jest to bard2Z W~
powszechniona grupa roślin zielnych o dużym znaczeniu w rolnict’"
Nazywamy je również bylinami. Wle’
W zależności od typu wytwarzanego pędu podziemnego wyró'
niamy wśród bylin trzy grupy: 1. rośliny cebulkowe; 2. rośliny bd'
wiaste, 3. rośliny kłączowe.
Odpowiedź
Przygotuj na
• > ZADANIE: Co wiem o roślinach zielnych?
piśmie według podanej tabelki:
WYKORZYSTANIE WŁAŚCIWOŚCI WEGETATYWNEGO
ROZMNAŻANIA SIĘ ROŚLIN W GOSPODARCE ROLNEJ
W produkcji rolnej w
ściwość wegetatywnego rozmnażania się roślin. Celem rozmna
szerokim zakresie wykorzystuje się wła
żania wegetatywnego jest odtworzenie nowej rośliny z części rośliny
roślin, które
trwalić jakieś
macierzystej, która ma pączki lub może je wytwarzać.
Ten sposób rozmnażania stosujemy przy uprawie
w naszym klimacie nie wydają nasion, gdy chcemy u
128
cechy rośliny korzystne dla człowieka, przyśpieszyć kwitnienie
cenniejszych roślin (np. pędzenie roślin cebulkowych) i innych.
W uprawie roślin stosujemy najczęściej następujące sposoby
rozmnażania wegetatywnego: a) przez podział (dzielenie) rośliny
matecznej, b) przez sadzonkowanie, c) przez odkładanie, d) przez
szczepienie.
a) Rozmnażanie przez podział (dzielenie rośliny) polega na
dzieleniu dobrze wyrośniętych roślin matecznych na dwie lub więcej
części, z których każda powinna posiadać odpowiednią ilość dobrze
rozwiniętych korzeni. Dzielenie roślin 'matecznych przeprowadzamy
późną jesienią lub na wiosnę (gdy roślina znajduje się jeszcze w stanie
uśpienia). Otrzymane z podziału karpy sadzimy w odpowiednio
przygotowanej glebie.
Niektóre rośliny na poziomo rosnących korzeniach wytwarzają
pączki przybyszowe, z których wyrastają ku górze pędy, zwane od-
rostami korzeniowymi. Odrosty korzeniowe oddzielone od rośliny
macierzystej i posadzone do ziemi dają początek nowej roślinie (po-
równaj rys. 88).
Inne rośliny wytwarzają bulwy korzeniowe (np. dalia) i bulwy
pędowe (np. ziemniak). Oddzielone od rośliny i posadzone do
ziemi bulwy dają nowe rośliny. Ziemniak rozmnaża się w praktyce
rolniczej przez bulwy, przy czym sadzimy całe bulwy lub ich części
z oczkami.
i
Rośliny kłączowe rozmnażamy
przez dzielenie kłączy na jesieni,
w okresie spoczynku rośliny.
b) Rozmnażanie przez sa-
dzonkowanie jest jednym z naj-
bardziej rozpowszechnionych spo-
sobów wegetatywnego rozmnażania.
Sadzonka jest to część korzenia,
pędu lub liścia, która umieszczona
w odpowiednich warunkach wytwa-
rza pączki i ukorzenia się.
Sadzonki pędowe mogą być
zielne i zdrewniałe. Sadzonki ziel-
ne otrzymujemy z roślin, które
znajdują się 1 w okresie wegetacji
111. Sadzonki: a — pędowa zielna,
b — pędowa zdrewniała
129
9 — Botanika dla kl. VI
Rozmnażanie agrestu pr2ez
odkładanie
112.
(np. sadzonki pędowe lilaka, trzykrotki i inne)
Sv„kuP°'i) Mr2™emy 2 rośli"' k,Óre Się w stanie spoi
c) Rozmnażanie przez odkładanie - ten sposób rozmna
żarna oparty jest na tej samej zasadz.e, co sadzonkowanie. Ró™ j
polega na tym że odkłady oddziela się od rośliny macierzystej do-
piero wtedy, gdy zakorzenią się. J
zaś sadzonki zdrewniałe
KWIATY I OWOCE
* Zastanów się I odpowiedz:
1.
2.
Czy znasz rośliny pokazane na rysunkach poniżej?
Znajdź podobieństwo i różnicę w osadzeniu kwiatów u
roślin.
tych
3. Zaobserwuj, jak są osadzone kwiaty na pędach u tych roślin?
Kwiaty mogą występować na pędzie pojedynczo, tak jak
u tulipana czy nasturcji, lub w skupieniach, tak jak u fasoli
lub pierwiosnki. Takie skupienia kwiatów na pędzie na-
zywamy kwiatostanami. Większość roślin wytwarza
kwiatostany.
4. Czy znasz inne rośliny o kwiatach pojedynczych? Nazwij kilka
z nich.
5. Czy znasz inne rośliny wytwarzające kwiatostany? Nazwij kilka
z nich.
ĆWICZENIE
Temat: Poznajemy częściej spo-
tykane typy kwiatostanów.
Materiały i pomoce: różne kwiato-
stany (okazy naturalne), rysunki
w podręczniku (rys. 114).
1. Na podstawie tych rysunków
podaj nazwy otrzymanych do ćwi-
czeń kwiatostanów.
Wyniki pracy podaj w tabelce
według załączonego wzoru:
tostanach ?
9*
131
baldach
grono
wiecha
kłos
wierzchołka
dwupromienista
133
132
X 10), 2 igły preparacyjne, pen-
seta, szkiełko zegarkowe z wodą,
szkiełka mikroskopowe, mikro-
co one przedstawiają?
Wymień kilka takich roślin. Jak nazywamy takie kwiaty?
Poznaj bliżej budowę słupka i pręcika oraz ich rolę w kwiecie
1. Oderwij pensetą jeden prę-
cik, obejrzyj przez lupę i porów-
naj z odpowiednimi rysunkami
w podręczniku.
Z jakich części składa się prę-
cik? Zrób rysunek i objaśnij go.
2. Połóż pręcik na szkiełku przed-
miotowym i posługując się igłami
preparacyjnymi rozedrzyj jeden pyl-
Do czego służą słupek i prę
ciki? Jak nazywamy kwiaty
w których są słupk
Jak zbudowany jest kwiat wi-
śni? Wymień kilka roślin,
które mają kwiaty zbudowane
jak kwiat wiśni.
Czy znasz rośliny, których kwia-
ty mają albo pręciki, albo słu-
► ĆW/CZEN/E
Temat: Jak są zbudowane słupek
i pręcik w kwiecie wiśni?
Materiały i pomoce: kwiaty wiśni
(okazy naturalne lub zakonser-
116. Kwiaty wiśni na ga-
łązce oraz kwiat w prze-
kroju podłużnym; wyróż-
nij szypułkę, dno kwiato-
we, działki kielicha, płatki
korony, pręciki i słupek
nik. Co wysypało się z pylnika?
Zrób preparat mikroskopowy z pył-
ku i obejrzyj go przez lupę, a na-
stępnie przez mikroskop. Narysuj
ziarna pyłku spod mikroskopu.
3. Oderwij wszystkie części kwia-
tu z wyjątkiem słupka. Obejrzyj
słupek przez lupę, a następnie
porównaj z odpowiednim rysun-
kiem w podręczniku. Z jakich
części składa się słupek? Narysuj
słupek i objaśnij go.
4. Zrób podłużny przekrój słup-
ka i obejrzyj go przez lupę. Co
można zaobserwować wewnątrz za-
lążni?
5. Jak. jest zbudowany pręcik
i słupek w kwiecie wiśni?
kwiatowe
117. Słupek i pręcik.
Zapamiętaj ich budowv
Kwiat jest przystosowany do wytwarzania owocu i nasion. Po-
wstanie owocu i nasion jest poprzedzone zapylaniem i zapłodnie-
niem.
W tworzeniu owocu biorą udział pręcik i słupek.
Składową częścią pręcika są pylniki, w których powstaje pyłek.
W ziarnach pyłku wytwarzają się męskie komórki rozrodcze.
Wewnątrz zalążni wyrasta ze ściany zalążni zalążek. Zalążek otoczony
jest osłonkami. Wewnątrz zalążka znajduje się woreczek zalążkowy,
a w nim — komórka jajowa, czyli żeńska komórka rozrodcza.
Zapylenie
Gdy ziarna pyłku dojrzeją, worki pyłkowe pękają i przez po
wstałe szpary pyłek wysypuje się na zewnątrz. Wtedy owady, naj
częściej pszczoły, które odwiedzają kwiaty w poszukiwaniu nektaru
i pyłku, przenoszą na swoim ciele pyłek.z pręcików jednego wia
na znamię słupka innego kwiatu wiśni.
136
zapłodnienie
kiełkujące
ziarno pyłku
woreczek
zalążkowy
osłonki
zalążka
komórka
jajowa
118. Zapylenie i zapłodnienie na przykładzie kwiatu wiśni. Pokaż łagicwkę pyłko
wą oraz jej drogę do komórki jajowej
Zapylenie jest to przeniesienie pyłku z pręcika na
słupka.
znamię
Zapłodnienie
tworzy łagiewkę pyłkową (por. rys. 118), która przenika przez szvike
roz-
Przeniesione na znamię słupka ziarno pyłku zatrzymuje sie
J,Z1?jkL- A7d21ehzn_le ’ Następnie ziarno pyłku
do zalążka i woreczka zalążkowego. Tu zakończenie łagiewki roz
puszcza się, a zawarta w niej męska komórka rozrodcza (plemnik)
łączy się z żeńską komórką rozrodczą (jajową). Proces ten nazywa
się zapłodnieniem.
Zapłodnienie jest to połączenie plemnika z komórką
jajową. Tylko jeden plemnik może zapłodnić komórkę
jajową.
Tworzenie się owocu
Z zapłodnionej komórki jajowej powstaje zarodek, który jest
zawiązkiem przyszłej rośliny i stanowi główny składnik nasienia.
Osłonki zalążka tworzą łupinę nasienia. Jednocześnie rozrasta
się zalążnia tworząc owocnię. U wiśni zewnętrzna część owocu jest
soczysta, a wewnętrzna zdrewniała i tworzy pestkę, w której zamknięte
jest nasienie. Nasienie i otaczająca je owocnia stanowią owoc.
119. Przekrój podłużny przez kwiat fasoli
i zawiązki strąków z zalążkami — w okresie
zapylenia i zapłodnienia.
138
Rośliny, które mają nasiona okryte owocnią, nazywamy
roślinami okrytonasiennymi.
c ^Zastanów się i odpowiedz:
1. Wymień kilka znanych ci roślin okrytonasiennych.
2. Wyjaśnij, dlaczego rośliny okrytonasienne nazywamy również
roślinami okrytozalążkowymi?
3. Na tym obrazku pokazany jest podłużny przekrój kwiatu fasoli.
Znajdź słupek. Policz zalążki. Ile nasion będzie w owocu, gdy
w każdym zalążku zostanie zapłodniona komórka jajowa?
4. Jak nazywamy owoce o owocni soczystej ? a jak — o owocni suchej ?
Wymień kilka owoców z jednej i drugiej grupy.
O ZAPYLANIU KRZYŻOWYM
Taki sposób zapylania, jaki obserwowaliśmy u wiśni, nazywamy
zapyleniem krzyżowym, gdyż słupek w jednym kwiecie jest za-
pylony pyłkiem innego kwiatu.
Zapytacie, dlaczego słupki rosnące obok pręcików w jednym
kwiecie nie zapylają się pyłkiem z tego samego kwiatu? Przecież
byłoby to najprostsze. Okazało się, że rośliny na ogół unikają samo-
zapylania, gdyż przy samozapylaniu powstaje nie tylko mniej nasion
aniżeli przy zapylaniu krzyżowym, ale są one gorzej rozwinięte i sła-
biej kiełkują. Powstałe z nich rośliny są słabsze.
U wielu roślin samozapylanie nie doprowadza do powstania
nasienia i owocu. Stwierdzono, że dla roślin bardziej pożyteczne
jest zapylenie krzyżowe.
Można zaobserwować ciekawe urządzenia w budowie kwiatów
różnych roślin, które zabezpieczają je przed samozapyleniem.
U niektórych roślin, np. u wierzby kruchej, spotykamy się ze
zjawiskiem dwupienności. Zjawisko to polega na tym, iż na jed-
nych drzewach wytwarzają się kwiaty wyłącznie męskie, na innych
— wyłącznie żeńskie.
U innych gatunków roślin pręciki i słupki w kwiecie nie dojrze-
waJ4 jednocześnie.
Gdy pręciki dojrzewają wcześniej niż słupki spotykamy się ze
zjawiskiem przedprętności, gdy dojrzewają później aniżeli słupki -
ze zjawiskiem przedsłupności.
121. Kwiaty wiesiołka:
a — kwiat przedsłupny,
b — kwiat przedprętny
U wielu gatunków można zaobserwować różną długość P
lub pręcików w kwiecie. . tin]ców 0 długiej
Skutkiem takiej budowy kwiatów znamiona P - z kwiatów,
szyjce mogą być zapylane pyłkiem pochodzącym wy ąc
które mają wysoko osadzone pylniki i odwro nie.
nazywamy dwupostaciowością.
140
122. Dwupostaciowość kwiatów pier-
wiosnki: a — kwiat o dłuższych,
pręcikach, b — kwiat ze słupkiem
o dłuższej szyjce
Często bywa, że pyłek nie kiełkuje na znamieniu słupka znajdu-
jącego się w tym samym kwiecie (np. u lucerny, żyta, gorczycy i innych)
— jest to zjawisko samoplonności.
Najkorzystniejsze dla rośliny i najczęściej spotykane jest
zapylanie krzyżowe.
Najbardziej różnorodne przystosowania do zapylania krzyżowego
występują w budowie kwiatów zapylanych przez owady.
123. Kwiaty szałwi zapylane przez trzmiela — przykład wzajemnego przystosowania
w budowie kwiatu i owada do zapylania krzyżowego
W praktyce rolniczej można zwiększyć plony roślin przez do-
datkowe sztuczne zapylanie. Bardzo rozpowszechnione jest sztuczne
zapylanie kukurydzy, słonecznika, konopi, żyta, lucerny i innych.
Sztuczne zapylanie stosuje się celem otrzymania przez skrzyżo-
wanie nowych odmian lub gatunków roślin o cechach pożytecznych
dla człowieka. W tym celu w kwiatach wybranej do krzyżowania
rośliny wycina*się pręciki przed ich dojrzewaniem, a kwiat zabezpie-
cza się przed możliwością zapylenia obcym pyłkiem, nakładając od-
141
powiednio torebki z muślinu lub papieru pergaminowego. Gdy
słupek dojrzeje, zapyla się go za pomocą pędzelka pyłkiem kwiatu
wybranej rośliny.
124. Sztuczne zapylanie
Zapylanie krzyżowe może w pewnych przypadkach zachodzić
między różnymi, blisko spokrewnionymi roślinami. Otrzymane mie
szańce posiadają cechy roślin wziętych do krzyżowania. Opierając
się na tej zasadzie wyhodowano wiele nowych, cennych pod wzg ę em
gospodarczym roślin użytkowych.
O ZNACZENIU OWOCÓW I NASION DLA ROŚLINY
I W GOSPODARCE CZŁOWIEKA
Poznaliśmy owoce różnych roślin. Różniły się one
kształtem, barwą, owocnią, porą dojrzewania, ale miały ro
cechy wspólne: każdy owoc posiadał owocnię (suchą lu soc
i jedno lub więcej nasion.
142
Owocnia stanowi nie tylko osłonę najważniejszych części owocu
- nasion, ale dzięki różnej budowie i licznym przystosowaniom po-
maga w rozsiewaniu się owoców i nasion.
*
> Zastanów się i odpowiedz:
Jakie znasz sposoby rozsiewania się owoców i nasion?
Różne sposoby rozsiewania się owoców i nasion zabezpieczają
roślinom rosnącym na stanowiskach naturalnych przeniesienie na-
sion możliwie najdalej .od rośliny, która je wytworzyła. Jakie to
ma znaczenie dla rośliny? Nasiona dostają się w różne warunki
i w zależności od nich albo rozwijają się w nowe rośliny, albo marnieją.
Rozsiewaniem roślin uprawnych kieruje człowiek, nie dopuszczając
do samorzutnego rozsiewania się owoców i nasion uprawianych
roślin i zapewniając wysianym nasionom warunki dla ich kiełkowania
i dalszego rozwoju rośliny.
Nasiona zawierają różne składniki odżywcze niezbędne dla wy-
kiełkowania nasienia i rozwoju rośliny w początkowym okresie jej
życia.
Znaczenie składników odżywczych w nasionach i owocach dawno
ocenił człowiek, wykorzystując je na pokarm dla siejbie i paszę dla
zwierząt. Początkowo owoce i nasiona były spożywane na surowo
i stanowiły obok mięsa podstawę wyżywienia człowieka. Z biegiem
czasu człowiek nauczył się przyrządzać z nich pokarmy i uprawiać
rośliny, których owoce i nasiona użytkował.
Znaczenie owoców i nasion w gospodarce człowieka jest ogromne.
Zawierają one, w mniejszym lub większym stopniu, wszystkie niez-
będne składniki ludzkiego odżywienia: białko, skrobię lub cukier,
słabe kwasy owocowe, tłuszcze i oleje, sole mineralne i witaminy.
W owocach i nasionach rozmaitych roślin składniki te występują
w różnych ilościach, a ponadto można wyraźnie zaobserwować
przewagę jednych składników nad innymi. Na przykład w ziarnach
zbóż występuje przewaga skrobi, w nasionach roślin strączkowych,
oprócz skrobi, w dużych ilościach występuje białko, w nasionach
roślin oleistych oprócz skrobi i białka — dużo tłuszczów.
Wiele roślin wytwarza owoce zawierające składniki gorzkie, aro-
matyczne i inne (np. wanilia, pieprz, kawa, gorczyca itp.), dzięki
czemu znajdują zastosowanie jako przyprawy do potraw i napojów.
143
Liczne rośliny wytwarzają nasiona i owoce, które ze względu
na swe właściwości mają zastosowanie w lecznictwie (np. owoce głOgu
i berberysu, nasiona lnu i inne).
Ogromne znaczenie owoców w żywieniu polega na tym, że są
one — obok warzyw — najważniejszym dla człowieka źródłem skła-
dników mineralnych i witamin, głównie witaminy C.
t
Większość witamin wytwarzanych przez rośliny rozpuszcza się
w wodzie. Ponieważ witaminy w owocach gromadzą się głównie pod
skórką, więc owoce powinno się jeść nie obierane lub obierane bardzo
cienko, przy czym należy je płukać także i przed obraniem.
Owoce spożywane są na surowo, w postaci suszu i różnych prze-
tworów wytwarzanych przez człowieka na własny użytek lub produko-
wanych przez fabryki przemysłu owocowego.
>
Owoce i nasiona są podstawowym surowcem licznych gałęzi prze-
mysłu rolnego. W różnych fabrykach są one odpowiednio przera-
biane i konserwowane. Na przykład ziarna zbóż przerabia się na
mąkę i otręby oraz kaszę, owoce soczyste konserwuje się, wytłacza
się z nich soki, przygotowuje dżemy, powidła, konfitury. Z nasion
roślin oleistych wytłacza się olej, różne owoce poddaje się fermentacji
winnej dla otrzymania wina itd.
Owoce surowe, susz oraz otrzymane z nich artykuły są użytko-
wane nie tylko w krarju; wiele z nich wywozi się za granicę.
O OWOCACH TROJĄCYCH
Nie wszystkie owoce mogą stanowić pożywienie dla człowieka.
Niektóre rośliny — głównie leśne lub chwasty pól i łąk — wytwarzają
owoce zawierające składniki, które działają trująco na organizm
ludzki. Stanowią one dla ludzi duże niebezpieczeństwo, zwłaszcza
jeśli mają apetyczny wygląd, aromat, przyjemny smak i kształtem
oraz barwą zbliżone są do owoców jadalnych. Takich owoców na-
leży unikać, gdyż spożycie ich grozi ciężką chorobą, a nawet śmiercią.
Najczęściej owocami tymi zatruwają się dzieci, które znają jeszcze
mało roślin.
-Odszukaj w podręczniku obrazki częściej spotykanych owoców
wywołujących zatrucia. Naucz się rozpoznawać je.
*
144
ZESTAWIENIE WIADOMOŚCI
O POZNANYCH ROŚLINACH
Poznaliście budowę i sposoby życia różnych roślin. Gdy porów-
nacie kształty różnych roślin, ich budowę, sposoby odżywiania,
rozmnażania i warunki, w jakich żyją, to łatwo zauważycie podobień-
stwa i różnice między nimi.
— Bakterie, glony i grzyby nie wytwarzają organów.
Ciało ich jest niezróźnicowane i nazywa się plechą.
Są to plechowce.
— Mchy, paprotniki, nagonasienne i okrytonasienne wy-
twarzają tkanki i organy. Są to organowce.
— Pod względem budowy plechowce są roślinami niż-
szymi od organowców.
♦
— Bakterie, glony, grzyby, mchy i paprotniki rozmnaża-
ją się przez zarodniki. Są to rośliny zarodnikowe.
*
— Nagonasienne i okrytonasienne rozmnażają się przez
nasiona. Są to rośliny nasienne.
— Pod względem sposobu rozmnażania zarodnikowe są
roślinami niższymi od nasiennych.
10 — Botanika dla kl. VI
a
145
125.
Zapoznaj się z tą tabelą. Znajdziesz w niej uporządkowane wia-
domości o budowie, rozmnażaniu i występowaniu najważniejszych
grup roślin.
PLECHOWCE
*
. Poznane grupy $ roślin Podział na grupy ze względu na Budowa Rozmna- żanie • Gdzie żyją a
budowę sposób rozmna- żania
j Bakterie b! * • ECHOWCE ZARODNIKOWE jednokomórkowa przez podział w glebie, powietrzu, wodzie
Glony jednokomórkowa, wielokomórkowa, nitkowata (kolonie) przez podział w wodzie
* Grzyby 3 * nitkowata, jedno- komórkowa lub wielokomórkowa przez zarodniki • na lądzie
i Mchy ORGANOWCE ' - * wielokomórkowa. Występowanie or- ganów (łodyżki i listki) przez zarodniki na lądzie
Paprocie Skrzypy ? Widłaki Nagonasienne • • wielokomórkowa. • Występowanie or- ganów (łodygi, liś- cie, korzenie) przez zarodniki * na lądzie
NASIENNE wielokomórkowa. Występowanie or- ganów (łodygi, liś- cie, korzenie) przez nasiona na lądzie
Okrytonasienne • wielokomórkowa. Występowanie or- ganów (łodygi, liś- cie, korzenie). Owoc przez nasiona na lądzie (niektóre przystosowa- ły się do ży- cia w wodzie)
► Wymień poznane grupy roślin według stopnia zróżnicowania ich
budowy i czynności.
147
146
ROŚLINY UPRAWNE
SAD
> Zastanów się i odpowiedz:
I. Jakie drzewa uprawiamy w sadzie? Jakie krzewy? Jakie bylinv>
Co jest plonem upraw sadowniczych ? ' '
3. Dlaczego zakładamy sady?
127. Naucz się rozpoznawać
po pokroju i kwiatach najważ-
niejsze drzewa owocowe na-
szych sadów
126. Sad
kwitnie
grusza
149
148
agrest
JAK ROZMNAŻAMY DRZEWA I KRZEWY OWOCOWE?
oczka powinny pocho
naszych sadó
porzeczka
czerwona
porzeczka
czarna
Truskawka — bylina najczęściej uprawiana w naszych sadach
Drzewa i krzewy owocowe rozmnażane z nasion tracą najczęściej
cechy, które czyniły je pożytecznymi dla człowieka: wykazują mniej-
szą odporność na choroby, słabiej owocują i wytwarzają drobne, nie-
smaczne owoce. Dlatego rozmnażamy je wegetatywnie, stosując
szczepienie lub oczkowanie.
Drzewa i krzewy owocowe rozmnażamy w szkółkach.
Uprawiane w sadach drzewa i krzewy owocowe powstały z trwa-
łego połączenia ukorzenionej części odmiany nieszlachetnej, czyli
dzika (podkładki) z częścią rośliny szlachetnej (zraza lub oczka).
Podkładki otrzymujemy z siewek wyrosłych z nasion dzikiej
lub szlachetnej odmiany. Dobra podkładka powinna odznaczać się
następującymi cechami: silny system korzeniowy (dlaczego?), dobry
wzrost, małe wymagania glebowe (dlaczego?), odporność na choroby,
wytrzymałość na mrozy i suszę. Zrazy
dzić z odmian szlachetnych, wykazujących najbardziej korzystne cechy
dla człowieka. Część korzeniową drzewka uszlachetnionego tworzy
dzik, czyli podkładka, zaś korona (lub pień i korona) powstaje ze
zraza (lub oczka) odmiany szlachetnej.
Szcze-
stanie
Tak przygotowujemy pęd
dziemy zdejmować oczka do oczkowania
Tak przeprowadza się oczkowanie
załączonym wyżej rysunku. Ze szlachetnego
pęd szlachetny, z którego uformuje się pień i -
Szczepienie polega na takim złączeniu odpowiednio przy <
zraza i podkładki, aby ich tkanki twórcze przylegały do sie ie^
pienie wykonujemy wczesną wiosną, gdy pączki są jeszcze
uśpienia.
Oczkowanie polega na takim połączeniu n
ka (oczka) odmiany szlachetnej z podkładką b"
ich miazgi przylegały do siebie. Oczkowanie pr^
prowadza się w okresie wegetacji (w lecie) JT
pączki są już dobrze uformowane. ’ S y
Na oczka bierzemy pączki ze środ-
ki, kowej części jednorocznego pędu
G odmiany szlachetnej. Przed oczkowa-
niem obcinamy liście, zostawiając jed-
. W nak ogonek liściowy. Pączek wyci-
\ namy z częścią łyka i drewna.
11/ Oczko szybko zrasta się z pod-
kładką. Jeżeli oczko zrosło się z pod-
U kładką, to ogonek liściowy odpada.
133. Częściej stoso-
wane sposoby szcze-
pienia: a — kożu-
chówka, b — na sto-
sunek
132. Tak wy-
prowadzamy
pęd szlachet
ny z oczka
sposoby szczepienia i w
Przyjrzyj się tym rysunkom i powiedz, czym różnią się pokazane
sposoby szczepienia i w jakich okolicznościach mogą być stosowane?
Młode, uszlachetnione drzewko owocowe z uformowaną koroną
przesadzamy ze szkółki na stałe miejsce do sadu. W naszym klima-
cie zwykle sadzimy drzewka na jesieni. Po kilku latach drzewko
wchodzi w okres owocowania, który w zależności od gatunku trwa
do 20 Jat.
O PIELĘGNACJI DRZEW OWOCOWYCH
ia. Spulchniamy glebę dokoła drzew, aby utrzymać w niej
Tylko dobrze pielęgnowany sad daje wysokie plony. Dlatego drze-
wa w sadzie otaczamy troskliwą opieką. Młode drzewka podlewamy
w okresach suszy, gdyż inaczej źle rosną i późno wchodzą w okres
owocowania. Spulchniamy glebę dokoła drzew, aby utrzymać w niej
więcej wilgoci i ułatwić dostęp powietrza do korzeni. Nawozimy gle-
bę, aby zapewnić drzewom odpowiednią ilość pokarmu. Przerzedzamy
korony drzew i usuwamy suche, stare gałązki, które utrudniają dostęp
światła do pączków. Walczymy ze szkodnikami i chorobami drzew
owocowych. Sprzymierzeńcami człowieka w tej walce są ptaki. Aby
uchronić drzewa i krzewy przed różnymi chorobami i szkodnikami,
stosujemy opryskiwanie cieczami trującymi.
Racjonalna pielęgnacja sadów zapewnia wysokie plony.
I
134. Co widzisz na tej ilustracji?
135. Najgroźniejsze szkodniki i choroby naszych sadów:
brudnica nieparka
owocówka jabłkówka
pierścienica nadrzewka kwieciak jabłkowiec
parch jabłoniowy brudna zgnilizna jabłek
155
136.
IWAN MICZURIN -
WIELKI OGRODNIK
(1855—1935)
Wielkie zasługi dla sado-
wnictwa radzieckiego położył
rosyjski uczony Iwan Miczu-
rin. Wyhodował on kilkaset
nowych odmian drzew i krze-
wów owocowych odpornych
na mrozy i suszę, obficie plo-
nujących, dających okazałe,
smaczne owoce. Szczególnie
cennym gospodarczo osiągnię-
ciem Miczurina było wyho-
dowanie odmian, które mogą
rosnąć i owocować w miejsco-
wościach położonych daleko
na północ i wschód. Wyhodowane przez Miczurina odmiany są
szeroko rozpowszechniane w Związku Radzieckim.
SADOWNICTWO W POLSCE
► Zastanów się i odpowiedz:
1. Odczytaj z załączonych wykresów jaką część uprawianej w Polsce
powierzchni zajmują sady? ?
2. Jaką część powierzchni zajętej pod sady porastają jabłonie, grus
śliwy? wiśnie? czereśnie? inne drzewa owocowe?
3. Jakich drzew owocowych uprawiamy najwięcej ?
Czy wiesz, że blisko trzecia część corocznego zbioru
w Polsce stanowi surowiec dla przetwórstwa owocowego,
owoców w stanie surowym oraz otrzymywanych z nic ar y
wywozi się za granicę. . upraw
W Polsce warunki przyrodnicze sprzyjają prowa zeniu
sadowniczych. Obecnie posiadamy w kraju około 60 mi on
156
owocowych. Uprawiamy
głównie jabłonie, grusze,
śliwy i wiśnie, a z krze-
wów owocowych przede
wszystkim porzeczki.
Coraz bardziej jest rów-
nież rozpowszechniona u-
prawa bylin owocowych:
truskawek i poziomek.
Przed wojną sadownic-
two w Polsce było bardzo
zaniedbane. Zniszczenia wo-
jenne i mroźne zimy w la-
tach 1939 — 1940 ten stan
jeszcze pogorszyły.
*
Po wojnie wiele sta-
rań i pracy włożono w roz-
wój naszego sadownictwa.
W 1952 roku został zało-
żony Instytut Sadownictwa
w Skierniewicach. Instytut
ten kieruje pracami nau-
kowo-badawczymi w dzie-
dzinie sadownictwa. Mają
one na celu ustalenie wła-
ściwych odmian drzew owo-
cowych dla naszego kraju,
odpornych na mrozy i cho-
roby, dostarczających owo-
ców okazałych, smacznych
i łatwych do przechowywa-
nia. Zatwierdzony przez Mi-
nisterstwo Rolnictwa wykaz
odmian, dostosowanych do
klimatycznych i glebowych
warunków naszego kraju, na-
zywamy doborem odmian
drzew owocowych.
137. Rozwój sadownictwa w Polsce
138. Ustal, jaki procent powierzchni zajmują
w Polsce drzewa owocowe i inne rośliny
uprawiane dla owoców
157
OZDOBNE ROŚLINY KWIATOWE
► Zastanów się i odpowiedz:
f
1. Czy uprawiasz w ogrodzie szkolnym,
w ogródku przydomowym, w skrzyn-
kach lub doniczkach rośliny ozdobne?
. Nazwij kilka znanych ci roślin ozdob-
nych. Którą z nich najbardziej lu-
bisz i dlaczego?
. Dlaczego uprawiamy rośliny ozdob-
ne? Dlaczego nazywamy je rośli-
nami ozdobnymi?
Uzupełniamy wiadomości o roślinach
kwiatowych
Chętnie uprawiamy rośliny ozdobne.
Są ładne, podobają się nam, dają nam
dużo zadowolenia.
Jedne z nich wyróżniają się oryginal-
nym kształtem i barwą liści (np. bego-
nie, koleusy), inne posiadają liście zimo
trwałe (np. barwinek, bluszcz) lub an
tastycznie ukształtowane łodygi (np- ka
tusy).
Jednak najbardziej rozpowszechnione
są w uprawie rośliny wydające piękne
kwiaty. Charakteryzują się one różną porą
kwitnienia. Przypomnijcie sobie jak pię-
knie kwitły wczesną wiosną złociste forsy-
cje, fioletowe, żółte i białe krokusy, a nieco
później pierwiosnki, różnobarwne tulipany,
narcyzy, bratki, stokrotki i inne.
Od wczesnego lata do późnej jesieni
kwitną w naszych ogrodach różne rośliny
ozdobne: goździki, lewkonie, płomyki, ró-
że, begonie, bzy, jaśminy i inne. Jesień
obfituje znowu w kwiaty astrów, chryzan-
tem i innych. Po ich przekwitnięciu nastaje
szybko zima. Jedyną dekoracją ogrodów
są wtedy rośliny o liściach zimotrwałych —
w mniejszych ogródkach bluszcz lub bar-
winek, w większych — żywotniki, jałowce,
cisy czy świerki.
139. Czy znasz rośliny, które ilu-
strują ten rozdział. Podaj ich na-
zwy. Wybierz roślinę, którą znasz
najlepiej, i opowiedz o jej uprawie
158
Roślinami ozdobnymi dekorujemy rów-
nież chętnie mieszkania. Ze ściętych gałązek
i kwiatów układamy bukiety do wazonów
uprawiamy rośliny w doniczkach i skrzyn-
kach.
Zastanów się i odpowiedz: B
1. Jakie rośliny ozdobne doniczkowe znaj-
) dują się w twoim mieszkaniu? w klasie?
./^) w kąciku biologicznym?
2. Wymień nazwy 5 znanych ci ozdob-
nych roślin doniczkowych.
Wśród ozdobnych roślin kwiatowych
występują zarówno przedstawiciele roślin
drzewiastych, jak i zielnych.
Spośród jednorocznych roślin ozdobnych
bardzo rozpowszechnione są: nasturcja,
groszek pachnący, maciejka,. mak, nagietki,
ubiorek, smagliczka. Nasiona tych roślin
wysiewa się bezpośrednio do gruntu.
Niektóre jednoroczne rośliny ozdobne
uprawia się z rozsady, jak np. aksamitkę,
ukośnicę, jakobinkę, zawieratkę, stroiczkę,
szałwię.
Spośród dwuletnich roślin ozdobnych
spotykamy często w ogrodach stokrotkę,
bratek, malwę, goździk.
Ostatnio coraz bardziej poleca się do upraw ogro-
dowych ozdobne byliny. Kwitną w uprawie ogrodo-
wej corocznie i rozmnaża się je wegetatywnie. Naj-
częściej w ogrodach uprawiamy: tulipany, narcyzy,
krokusy, lilie, dalie, peonie, mieczyki, płomyki trwałe,
kosaćce i konwalie.
Spośród ozdobnych roślin kwiatowych uprawiamy
najchętniej te, które mają długi okres kwitnienia, np.
płomyki, róże herbatnie, goździki, ukośnicę czy nastur-
cje. Wiele roślin ozdobnych wytwarza piękne, utrzy-
mujące się długo na roślinie owoce, np. jarzębina
i śnieguliczka.
Zastanów się i odpowiedz:
— Botanika dla kl. VI
Jakie byliny ozdobne uprawiacie w ogródku
szkolnym (jeżeli macie ogródek)?
Jakie znasz drzewa i krzewy ozdobne?
140. Jarzębina i śnieguliczka
Rośliny ozdobne towarzyszą człowiekowi wszędzie tam, gdzie
klimat i gleba są odpowiednie do ich uprawy. Upiększają nasze
miasta i osiedla, zdobią parki, ogrody i zieleńce, dekorują gmachy
i mieszkania — stały się w naszym życiu niezbędne.
Człowiek nauczył się uprawiać różne rośliny ozdobne. Dają
one duże zadowolenie estetyczne. Uprawa roślin ozdobnych dostar-
cza korzyści materialnych. Dział ogrodnictwa, który zajmuje się
uprawą roślin ozdobnych nazywamy kwiaciarstwem.
Niektóre kraje, jak np. Holandia i Bułgaria osiągają wielkie do-
chody z produkcji roślin ozdobnych. Produkowane w Holandii
cebulki tulipanów i hiacyntów znajdują chętnych nabywców na całym
świecie. Bułgaria prowadzi największe plantacje róż i produkuje
najwięcej olejku różanego.
162
ROŚLINY ZIELARSKIE
141. Na plantacji
roślin zielarskich:
zbiór majeranku
W Polsce dopiero po wojnie rozpoczął się właściwy rozwój
kwiaciarstwa. Obecnie uprawiamy rośliny ozdobne w takich ilościach,
że zaspokajamy prawie w ęałości potrzeby naszego społeczeństwa
w zakresie produkcji nasion, rozsady kwiatów i całych roślin.
Przyjrzyj się obrazkom roślin zamieszczonych w tym rozdziale
Które z tych roślin znasz?
Wyróżnij spośród nich rośliny zielne i drzewiaste.
Które z tych roślin rosną w stanie dzikim, a które są uprawianej
Które z tych roślin uprawiacie w ogrodzie szkolnym?
Opowiedz, co wiesz o jednej z pokazanych roślin?
142. Rośliny zielarskie rosnące w Polsce w stanie dzikim i uprawiane:
Uzupełniamy wiadomości o roślinach zielarskich
Rośliny zielarskie to nie tylko rośliny zielne. Spotykamy wśród
nich również drzewa i krzewy. Wiele roślin zielarskich rośnie w sta
nie dzikim, inne uprawia się w ogrodach i na plantacjach. Roślin
te dostarczają cennych surowców zielarskich. Surowcem zielarskim
mogą być części roślin lub cała nadziemna część, we właściwy sposób
zebrana i wysuszona, zwana zielem.
Rośliny zielarskie nazywają również w przemyśle zielarskim zio-
łami. Stosuje się je w lecznictwie, gospodarstwie domowym oraz
w różnych gałęziach przemysłu, jak np. w przemyśle farmaceutycz-
nym, chemicznym, farbiarskim, garbarskim, spożywczym, tłuszczo-
wym, kosmetycznym i innym.
Wiele z tych roślin dostarcza surowców do produkcji olejków
aromatycznych, jak np. mięta pieprzowa, kminek, majeranek, szałwia.
Olejek miętowy jest stosowany nie tylko w
lecznictwie. Używa się go również do wyrobu
pasty i proszku do czyszczenia zębów, do
wyrobów cukierniczych itp. Majeranek ogro-
dowy jest znowu ważnym surowcem przypra-
wowym, który ma duże zastosowanie w gospo-
darstwie domowym i w przemyśle mięsnym.
Niektóre zioła mają bardzo
szerokie zastosowanie, np. rącz-
nik. Olej rycynowy otrzymany
z nasion tej rośliny jest.używany
w lecznictwie jako środek prze-
czyszczający, w lotnictwie — ja-
ko wysokiej jakości smar do si -
ników, w przemyśle garbarskim
— do wyprawiania skór, w Prze'
, - do wy-
tykułów kosmetycznych
..-przemyśle tekstyl-
ni’ do drukowania tkanin
myślę perfumeryjnym
robu ar
i mydeł, w
nym
„ie -
coraz większe. Dziesią
owocostan, c — pojedynczy owoc, d — nasienie
rocznie produkujemy ich dla potrzeb krajowych i wywozimy za gra-
nicę- Szczególnym popytem na rynkach zagranicznych cieszą się
owoce kminku, liście mięty pieprzowej, ziele majeranku, kwiat rumian-
ku pospolitego oraz niektóre przetwory przemysłu zielarskiego —
głównie plejki eteryczne, jak olejek szałwiowy i olejek miętowy.
Około 75 procent potrzeb rynku pokrywa się z roślin uprawianych,
resztę zbiera się ze stanowisk naturalnych. Przy zbieraniu ziół
przestrzega się zasad ochrony przyrody. Specjalne przepisy regulują
zbieranie ziół dziko rosnących.
Przemysł zielarski dostarcza plantatorom wysokiej jakości nasion,
nawozów pomocniczych, udziela koniecznych kredytów oraz facho-
wych rad dotyczących prowadzenia plantacji zakontraktowanych ro-
ślin i zbioru surowca. Dzięki pomocy państwa, uprawa roślin zie-
larskich w Polsce rozwija się wydatnie i uzyskuje coraz więcej zwo-
lenników.
167
ROŚLINY UPRAWIANE W INNYCH KRAJACH
► Zastanów się i odpowiedz:
1.
Wymień kilka roślin uprawianych w
rzyści mają ludzie z tych roślin?
innych krajach. Jakie ko
2. Wymień kilka roślin, które sprowadzamy z zagranicy?
Ryż
Ryż jest rośliną klimatu gorącego. Uprawiany jest głównie w Indii,
Japonii, Chinach i Wietnamie. Jest to roślina trawiasta, jednoroczna^
wytwarzająca ziarna bogate w skrobię, białko i witaminy. Ryż wy-
maga gleby wilgotnej o dużej zawartości wody. Toteż uprawia się
terenach specjalnie nawadnianych. Ze względu na duże
wartości odżywcze ryż jest głównym pożywieniem mi-
lionów ludzi w krajach, w których jest uprawiany.
Kwitnący ryż
144.
145. Bawełna:
gałązka z kwiatem i owocami
r i
i
168
Bawełna
Bawełna jest krzewem uprawianym w gorących krajach, a przede
wszystkim w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, Ameryce
Południowej, ZSRR i Egipcie. Owocem bawełny jest torebka, która
zawiera dużą ilość nasion pokrytych długimi włoskami. Dojrzałe,
pękające owoce bawełny poddaje się ręcznemu lub mechanicznemu
łuskaniu, a następnie oddziela się włoski. Z włosków wyrabia
się surowiec bawełniany.
Trzcina cukrowa
Trzcina cukrowa jest to wieloletnia roślina trawiasta klimatu
* gorącego, wyrastająca do 6 metrów wysokości. W soku komórko-
wym komórek łodyg roślina magazynuje duże ilości cukru. Z trzciny
cukrowej otrzymuje się słodki sok, który jest doskonałym napojem.
Z soku poddanego odpowiednim zabiegom otrzymuje się cukier
trzcinowy, który stanowi około 60% ogólnoświatowej produkcji
cukru.
Najwięcej trzciny cukrowej uprawia się w Ameryce Zwrotniko-
wej, na Kubie, w Indii, Brazylii, Indonezji, Chinach i Argentynie.
169
•- **
OCHRONA PRZYRODY
► Zastanów się i odpowiedz:
1. Co wiesz do tej pory o ochronie przyrody?
2. Co to jest park narodowy? Rezerwat? Pomnik przyrody? Ochro-
na całkowita? Ochrona częściowa?
3. Wymień poznane rośliny chronione.
4. W rozdziale tym znajdziesz reprodukcje znaczków pocztowych
poświęconych roślinom chronionym. Rozpoznaj rośliny chronio-
ne, o których uczyliście się. Naucz się również rozpoznawać po-
zostałe rośliny chronione.
Uzupełniamy wiadomości o ochronie przyrody
Od najdawniejszych czasów zachodzi ubożenie i niszczenie przy-
rody powodowane gospodarką człowieka. Padają lasy wycinane dla
różnych gałęzi gospodarki, znikają stepy, torfowiska i mokre łąki,
• •
zamieniane przez człowieka drogą różnych zabiegów na pola uprawne,
ginie zwierzyna łowna, ptaki i owady pożyteczne niszczone w czasie
chemicznej walki ze szkodnikami. Ginie wreszcie mnóstwo cennych
dla nauki roślin niszczonych bezmyślnie przez człowieka nieświado-
mego ich naukowego znaczenia oraz znaczenia ich w ogólnej gospo-
darce przyrody.
W rezultacie takiej gospodarki krajobraz naturalny, czyli całość
przyrody na różnych obszarach powierzchni Ziemi, ulega ustawicz-
nej przemianie i często dochodzi tam do żywiołowych klęsk i kata
strof. • '
Chociaż w Polsce nie ma jeszcze tak ostrych zmian w krajobra
zie, jak w wielu -innych krajach, to jednak obserwujemy już wie
niepomyślnych zjawisk, jak np.: obniżenie się poziomu wody gru
9 r
170
r<rwn ŁbioMMn
&POLSKA
rojA©
towej, katastrofalne powodzie, całkowite lub
prawie całkowite wyniszczenie wielu ze-
społów roślinnych, zwierząt itp. Rozwija-
jący się intensywnie przemysł nie zawsze
liczy się z obowiązującymi przepisami ochro-
ny przyrody i zdrowia ludzkiego. Często po-
wietrze miast jest zanieczyszczone szkodli-
wym pyłem i gazami z kominów fabrycz-
nych. Wody w rzekach, stawach a nawet
w jeziorach są zatruwane ściekami fabrycz-
nymi. Zanieczyszczenie wód powoduje
śmierć żyjących w nich roślin, zwierząt
oraz poważne zatrucia ludzi. Również by-
dło pojone taką wodą, karmione trawą przy-
brzeżnych łąk choruje, a nawet ginie.
™ POLSKA
^POLSKA
£
c
i
*
« POLSKA
147. Szarotka — symbol
roślinności tatrzańskiej;
roślina podlega całko-
witej ochronie
W związku z koniecznością ochrony przyrody powstały na całym
świecie społeczne ligi ochrony przyrody. W krajowych Ligach
Ochrony Przyrody zrzeszeni są wszyscy, którzy rozumieją koniecz-
ność czynnego współdziałania w tym wielkim dziele. Ponadto w wie-
lu krajach świata istnieją Państwowe Rady Ochrony Przyrody, które
sprawują ogólną pieczę nad ochroną przyrody w danym kraju.
Masowy ruch ochrony przyrody na całym świecie jest zorga-
nizowaną, działającą na podstawach prawnych akcją przeciwsta-
wiającą się niszczycielskim poczynaniom człowieka.
Zadaniem ochrony przyrody jest przede wszystkim wpływać na
przekształcenie stosunku człowieka do przyrody i sposobów gospoda-
rowania. Chodzi o to, by wzrost upraw rolnych oraz wzrost uprze-
mysłowienia kraju nie były przyczyną ubożenia przyrody, zachwiania
równowagi biologicznej i aby nie powodowały niekorzystnej zmiany
krajobrazu.
Ochrona
nych zagadni
lecznicze i przemysłowe, zwierzęta łowne itp., ochroną poszczę
przyrody żywej zajmuje się również szeregiem
eń: ochrona takich zasobów przyrody, jak las, ros
172
Jednym z bardzo ważnych zagadnień ochrony przyrody jest
ochrona roślin. Ochrona roślin polega na zabezpieczeniu przed wy-
marciem gatunków szczególnie na to . narażonych. Konieczna jest
również ochrona zespołów roślinnych, jak np. leśnych, łąkowych,
stepowych, torfowiskowych i innych. Dla tych celów tworzy się
rezerwaty przyrody stanowiące fragmenty krajobrazów naturalnych
i większe od nich parki narodowe.
Zarówno w obrębie rezerwatów, jak i parków narodowych wszy-
stko, co się tam znajduje, objęte jest całkowitą ochroną.
Niektóre rośliny objęte ochroną gatunkową nie są ani okazałe,
ani nie wydają pięknych kwiatów. Są one jednak bardzo cenne dla
nauki, gdyż stanowią tzw. relikty, czyli pozostałości po epokach,
w których panował inny klimat niż obecnie.
Niektóre rośliny chronione, jak np. mikołajek nadmorski, są nie
tylko piękne, ale spełniają ważną rolę w przyrodzie; między innymi
umacniają wydmy nadmorskie.
Ochronie gatunkowej w Polsce podlega ponad 30 gatunków rośhn.
Przepisy dotyczące ochrony przyrody w Polsce zawarte są w usta-
wie o ochronie przyrody oraz w dodatkowych zarządzeniach.
I
R E
str.
Wstęp............................................................ 3
Rośliny motylkowe............................................... 5
Bakterie........................................................ U
Poznajemy bakterie......................................... j ।
O znaczeniu bakterii w przyrodzie i gospodarce człowieka.... 12
O bakteriach chorobotwórczych............................... 12
Las..........................
Warunki życia w lesie ...
Różne typy lasów ........
Las pierwotny i lasy mieszane
Znaczenie lasu............
Racjonalna gospodarka leśna .
Ochrona lasów.............
Tereny zieleni
Glony ........................................................
Poznajemy pierwotka .......................................
O innych glonach jednokomórkowych..........................
O jeszcze innych glonach słodkowodnych....................
O glonach morskich........................................
O znaczeniu glonów w przyrodzie i gospodarce człowieka....
15
15
17
18
21
22
61
62
69
73
75
77
79
82
Grzyby. ...............................
Poznajemy pleśniaka białego...........................
O pleśnieniu ..................................
Poznajemy drożdże.............................
Znaczenie drożdży w gospodarstwie domowym i przemyśle........
Poznajemy bliżej grzyby kapeluszowe .........................
Poznajemy nasze grzyby jadalne i trujące ....................
O częściej spotykanych grzybach pasożytniczych..............
O znaczeniu grzybów w przyrodzie i gospodarce człowieka .....
Mchy...............................................................
Poznajemy mech płonnik.......................................
O mchu torfowcu..............................................
O znaczeniu mchów w przyrodzie i gospodarce człowieka........
Paprocie, skrzypy, widłaki .......................................
Poznajemy narecznicę samczą .................................
O innych paprociach naszych lasów............................
Poznajemy skrzypy i widłaki .................................
Udział paproci, widłaków i skrzypów w powstawaniu węgla kamiennego
Drzewa i krzewy iglaste naszych lasów i parków....................
Poznajemy bliżej sosnę zwyczajną.............................
23
23
25
27
29
30
31
32
34
36
36
37
38
40
40
42
44
45
47
49
53
Rośliny kwiatowe .................................................
Poznajemy bliżej korzeń . . .................................
W jaki sposób woda przedostaje się do korzenia ...............
Wpływ systemów korzeniowych na uprawę roślin..................
Poznajemy bliżej łodygę.......................................
O wzroście łodygi ............................................
Poznajemy bliżej liść..........................................
O przyswajaniu dwutlenku węgla, czyli fotosyntezie.............
O transpiracji, czyli parowaniu wody z powierzchni rośliny.....
O oddychaniu roślin............................................
O znaczeniu roślin zielonych...................................
Poznajemy różne typy pędów ....................................
O roślinach drzewiastych.......................................
O roślinach zielnych ..........................................
Wykorzystanie właściwości wegetatywnego rozmnażania się roślin
w gospodarce rolnej ..........................................
Kwiaty i owoce ...............................................
Od kwiatu do owocu ...........................................
O zapylaniu krzyżowym.........................................
O znaczeniu owoców i nasion dla rośliny i w gospodarce człowieka
O owocach trujących ..........................................
Zestawienie wiadomości o poznanych roślinach......................
Rośliny uprawne.......................
Sad .................
Jak rozmnażamy drzewa i krzewy owocowe ......................
O pielęgnacji drzew owocowych ...............................
Iwan Miczurin — wielki ogrodnik..............................
Sadownictwo w Polsce ........................................
Ozdobne rośliny kwiatowe.....................................
Rośliny zielarskie...........................................
Rośliny uprawiane w innych krajach ..........................
Ochrona przyrody . .......................................
O znaczeniu gospodarczym sosny......
88
88
94
96
99
104
107
111
115
117
119
120
121
123
128
130
134
139
142
144
145
148
148
151
154
156
156
158
163
168
17S
174
Rok szkolny
i nazwisko ucznia
na początku
roku szk.
na końcu
roku szk.
Ocena stanu podręcznika
(bdb., db., dost.)
iFK-5
Szanujcie i oszczędzajcie podręczniki!
KRUSZYNA
KONWALIJKA
DWULISTNA
PSIANKA
CZARNA
CZERMIEN
BŁOTNA
POKRZYK
WILCZA JAGODA
WAWRZYNEK
WILCZEŁYKO
KONWALIA
MAJOWA .
PSIANKA
SŁODKOGÓRZ