t
ZOFIA WÓJCIK
ZOOLOGIA
DLA KLASY VII
W
WARSZAWA
PAŃSTWOWE ZAKŁADY WYDAWNICTW SZKOLNYCH
Napi> na okhukY u \ konał
Rysunek na okładce i hmrnc tablk* wykonał
U laJydjw Siuw*t
Fotografie:
). C.w. H Kabat, L Micfiodow, R Piekarz.
\\T łVU^i. WI. Strojny, Zda. Wdowtftoki, P. Wolny
Kuczka zatwierdzona przez. Ministerstwo OAwiaty
jako podręcznik
Redaktor
Kryrlynj Wr rVta
Redaktor techniczny
Zofia Nar łowika
Pifptwwn Zakłady Wydawnictw Szkolnych — Warszawa 1965
Wydanie p>*rwxte. Nakład 750000 | 250 ryz. Ark. druk. I3-| I ark.
wkładki, Ark. wyd. 12,03. Oddano do składania 28. IX. 1964 r.
Podprumo do druku 13. II. 1965 r. Druk ukończono w czerwcu 1965 r.
P>;v.er drur saŁ 86x122 cni, 70 g, kl, V z fabryki w Częstochowie
Zam 5744, 821	Cena zl 10.—	G-5
Zakłady Graftcrne PZWS w Ifydaos/r/y, ul. Jaulellońaka I
Druk wkładki kolorowej — PWI’W w Wanzuwic
Oprawa 3VJIXXJ egz.. Zakł Graf, im M. Kaaprzaka w Poznaniu

Motto:
Obojętnego na niedolę zwierząt
i ludzka niedola nie wzruszy.
W klasie siódmej uporządkujecie i wzbogacicie swoje
dotychczasowe wiadomości o zwierzętach. Naukę o budo-
wie i czynnościach zwierząt nazywamy zoologią.
Zwierzęta będziecie poznawali w sposób podobny do
tego, jaki stosowaliście, poznając rośliny. Przede wszyst-
kim będziecie się bardzo uważnie przypatrywali tym zwie-
rzętom, które Wam wskaże nauczyciel. Wiecie na pewno,
że przyrodnicy określają tę czynność słowem obserwacja.
Obserwacje świata zwierzęcego możecie przeprowadzać
na lekcji, w domu, w drodze do szkoły, w czasie spacerów
lub wycieczek.
Szukając odpowiedzi na pytania, które zawsze nasuwają
się podczas obserwacji, natraficie nieraz na trudno-
ści. Nie świadczą one o nieudolności Waszego myślenia,
lecz wskazują na pewne braki w wiadomościach, jakie
są niezbędne przy rozwiązywaniu bardziej skomplikowa-
nych zagadnień przyrodniczych. Sygnalizują także o nie-
wyrobionej jeszcze samodzielności myślenia. Tę samo-
dzielność myślenia — tak konieczną współczesnemu czło-
wiekowi w dużym stopniu rozwiniecie na lekcjach
zoologii.
Prawidłowe, to znaczy zgodne z rzeczywistością, wy-
jaśnienie obserwacji zoologicznych, jest czasem bardzo
trudne. Nic więc dziwnego, że przy tej pracy potrzebna
Wam będzie pomoc. Otrzymacie ją w szkole od nau-
czyciela, w domu zaś pomoże Wam podręcznik.
Na lekcjach starajcie się w pełni korzystać z pomocy,
jaka daje Wam nauczyciel, w domu stosujcie ę samą za-
sadę w odniesieniu do podręcznika zoologu. Przeczytajcie
uważnie opisy życia zwierząt oraz informacje o ich budo-
wie. Przypatrzcie się bardzo dokładnie fotogra lom i ry-
sunkom zamieszczonym w podręczniku. Są one równie
ważne jak tekst.
Pragnę bardzo, aby oddany w Wasze ręce podięczmk
zoologii ułatwił Wam naukę w szkole i pracę w domu.
Będę się szczerze cieszyła, jeśli stanie się on jedną z wielu
dróg prowadzących Was do wielkiej radości poznawa-
nia przyrody.
AUTORKA

i
Rys. 1. Głowa królika
1
Poznajmy królika
ĆWICZENIA
1.	Siedząc cicho, obserwujcie
zewnętrzną budowę królika.
Jakie części ciała wyróżnicie
bez trudu ? Zapamiętajcie ich
nazwy. Zwróćcie uwagę na
różnice w budowie kończyn przednich i tylnych. W pracy tej po-
mogą Wam rysunki 1, 3 i 27.
2.	Zwróćcie szczególnie baczną uwagę na pokrycie ciała królika. Obser-
wujcie dokładnie pokrycie głowy i porównajcie z pokryciem reszty
ciała. Wyróżnijcie włosy puchowe, ościste i czuciowe. Zauważcie, czym
są pokryte końce palców.
3.	Obserwacje dotyczące pokrycia ciała królika możecie uzupełnić,
oglądając wypchanego królika lub wyprawione skórki. Dmuchnijcie
w sierść. Co dostrzeżecie? Przypomnijcie sobie, o jakiej porze
roku futro królika ma największą wartość dla hodowcy?
4.	Wasze obserwacje dotyczące skóry musicie uzupełnić. Pomogą
Wam w tym odpowiednie tablice poglądowe lub rysunek (rys. 2)
zamieszczony w podręczniku. Zwróćcie uwagę na gruczoły występują-
ce w skórze królika.
5.	Przyjrzyjcie się tablicy i rysunkowi, na którym przedstawiono różne
rasy królika domowego. Zauważcie, jakimi cechami ciała różnią się
one między sobą.
5
i.
DOŚWIADCZENIA
l. Niech jedno z Was zbliży się spokojnie do królika 1 pokaze mu liść
kapusty lub marchewkę, a następnie położy pokarm w po izu ro a.
Obserwujcie zachowanie się zwierzęcia. Przypatrzcie się, ja roi'
je podany pokarm.	.
2. Wśród zupełnej ciszy niech jedno z Was stuknie znienacka najpierw
cicho, potem głośniej. Jak zachowa się królik w tej nowej sytuacji.
Co sądzicie o jego zachowaniu ?
Zastanówcie się, jakie narządy zmysłów pracowały przy pierwszym,
a jakie przy drugim doświadczeniu. Czy pracowały one sprawnie ?
Zastanówcie się także, z jakimi narządami ciała królika współpracowały
narządy zmysłów w pierwszym i drugim doświadczeniu.
Rys. 2. Budowa skóry królika: a— naskórek (część żywą oznaczono czarnym pasem,
część martwą — jasnym), b — ciałko czuciowe, c — gruczoł łojowy, d — naczynie
krwionośne, e — nerw, f — pochewka otaczająca włos (z lewej strony widać mięsień
umożliwiający ruchy włosa), g — gruczoł potowy
Na pierwszych lekcjach zoologii poznacie życie i budowę królika,
który jest zwierzęciem często hodowanym i łubianym prawie przez
wszystkich.
Królik — to wspólna nazwa wszystkich zwierząt zarówno dzikich,
jak i domowych bardzo podobnych do zwierzęcia przyniesionego do
6
Rys. 3. Rasy królika domowego: a — szynszyl, b — polski karzełek, c — baran fran-
cuski szary, d — królik angorski; P — rasy wyhodowane przez Polaków
klasy. Nasz królik, który pochodzi z hodowli szkolnej lub innej, to
tak zwany królik domowy.
Jest on od dawna hodowany, dzięki czemu przywykł do ludzi
i może nam służyć do obserwacji i doświadczeń, które dostarczą Wam
pierwszych wiadomości o budowie i czynnościach życiowych królika.
Hodowcy lubią swoje króliki. Jakże mile wrażenie sprawia
miękkie futerko królika, gdy ręka człowieka przyjaźnie głaszcze ho-
dowane zwierzę. Hodując króliki przez cały rok, na pewno zauważycie,
że zimą futerko ich jest znacznie gęściejsze niż latem. Latem sierść
się przerzedza. Zjawisko to nazywamy linieniem.
Zmiana gęstości sierści ułatwia królikowi utrzymanie jednakowej
temperatury ciała, niezależnej od temperatury otoczenia. Tempera-
tura ciała zdrowego królika waha się od około 38,5' C do około 39,9° C.

Zwierzęta utrzymujące stałą temperaturę
ciała niezależnie od temperatury otoczenia
nazywamy stałocieplnymi.
Przyglądając się różnym rasom królików zapamiętajcie, że po
chodzą one wszystkie od dzikiego królika, zwanego królikiem
śródziemnomorskim.
Różnorodność ras królików i innych zwierząt zawdzięczamy
cierpliwej i wnikliwej obserwacji hodowców oraz ich wytrwałym za-
biegom hodowlanym. To praca człowieka-hodowcy wzbogaciła przy-
rodę w bardzo wiele pożytecznych i pięknych ras zwierząt, które
przedtem nie istniały na Ziemi.
Dla ciekawych...
•	W Polsce hoduje się ponad 16
ras królików.
•	Króliki rasy zwanej belgijskie
olbrzymy ważą ponad 7,5 kg.
• Najdłuższą sierść, bardzo cenio-
ną przez przemysł włókienniczy’
mają króliki rasy angora.
•	,,Polski karzełek" ma sierść o wła-
snościach cennych dla przemysłu
kuśnierskiego.
ZADANIA: 1. Co wiecie o znaczeniu królików w gospodarce człowieka?
2. Odwiedźcie hodowlę królików. Zainteresujcie się budową klatek
i pielęgnacją zwierząt.
Lektura: Herman W. Poradnik hodowcy królików. PWRiL, Warszawa 1962
2
Jak królik utrzymuje stałq
łączność ze środowiskiem?
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie przez mikroskop ko-
mórkę nerwową. Porównajcie obraz
mikroskopowy z rysunkiem w pod-
ręczniku (rys. 4). Zwróćcie uwagę
na długą wypustkę, którajest włók-
nem nerwowym. Zastanówcie się,
jak mogą się*stykać z sobą dwie
komórki nerwowe.
2.	Obserwujcie nerwy przez mikro-
skop, a następnie obejrzyjcie je na
tablicy poglądowej lub w podręcz-
niku (rys. 5). Zauważcie włókna
nerwowe, z których zbudowany
jest każdy nerw.
3.	Zapoznajcie się z nazwami i bu-
dową narządów tworzących układ
nerwowy królika (rys. 6, 7 i 8).
Przypomnij my sobie, jak zacho-
wał się królik, gdy po cichej ob-
serwacji zaczęliście wkraczać w je-
go najbliższe środowisko. Jaki sku-
tek wywołało pokazanie, a następ-
nie podanie mu jedzenia? Co na-
stąpiło po cichych odgłosach stu-
kania? Jak się zachował królik po
nagłym i głośnym stuknięciu?
Rys. 4. Komórka nerwowa: a — wypustka
rozgałęziająca się drzewkowato, b — ciało
komórki nerwowej, c — włókno nerwowe (na
rysunku zostało skrócone, co zaznaczono
przerywaną linią), d — końcowe rozgałę-
zienie włókna nerwowego, stykającego sip
z inną komórką nerwową


Ze zmian, jakie dostrzegliście w zachowaniu się królika, możecie	;
wyprowadzić następujący wniosek:
Królik zmienia swe zachowanie w zależności od
zmian zachodzących w środowisku jego życia.
Wszelkie czynniki środowiska działające na organizm królika
nazywamy bodźcami. Pokarm, dźwięk, barwa, światło, ciepło, zimno
— to właśnie bodźce.
Każdy bodziec wywołuje mniej lub więcej dostrzegalną zmianę
w zachowaniu królika. Czasem może to być ledwo dostrzegalny ruch
małżowiną uszną, innym razem gwałtowny skok i ucieczka.
Wszystkie zmiany, które występują w zachowa-
niu zwierzęcia na skutek działania bodźców,
nazywamy reakcjami.
Rys. 5. Nerw — przekrój poprzeczny:
a — osłonka nerwu, b — włókno nerwowe
Dzięki zdolności reagowania na zmieniające się bodźce środo-
wiska królik ratuje się przed niebezpieczeństwem, zdobywa pokarm,
zachowuje i utrzymuje swoje ży-
cie. Pamiętacie z obserwacji, że
królik zbliżał się do bodźców
korzystnych dla niego, a oddalał
się od bodźców sygnalizujących
niebezpieczeństwo.
Zastanówmy się, dzięki czemu
możliwa jest ta nierozerwalna,
trwająca całe życie, łączność kró-
lika ze środowiskiem.
Uczeni dowiedli, że plazma
każdej żywej komórki ma zdolność
reagowania na bodźce. Tę właściwość nazwano wrażliwością. W orga-
nizmach o złożonej budowie ciała — a do takich należy królik — nie
wszystkie komórki są jednakowo wrażliwe. Zaznacza się wyraźna
specjalizacja komórek pod tym względem.
Najbardziej wrażliwe na bodźce środowiska
są komórki nerwowe.
10
Rys 6. Centralny układ nerwowy królika —
widok od strony grzbietowej: a — mózg, b —
rdzeń kręgowy, c — nerw odchodzący od rdze-
nia kręgowego (nie zaznaczono 12 par nerwów
odchodzących od mózgu)
Rys. 7. Mózg królika — przekrój podłużny: a —
substancja szara, czyli kora mózgowa, b — sub-
stancja biała, c — piat węchowy, d — móż-
dżek, e — rdzeń przedłużony
Rys. 8. Rdzeń nerwowy królika — przekrój
poprzeczny: a — substancja szara, b sub-
stancja biała
W organizmie królika komórki nerwowe występują w zespołach,
czyli tworzą tkankę nerwową, która wchodzi w skład narządów ner-
wowych królika.
Narządy nerwowe tworzą w organizmie
zwierzęcia system nerwowy.
Dzięki systemowi nerwowemu królik odbiera bodźce i reaguje na
nie. Zdrowy system nerwowy umożliwia prawidłowe, a więc najko-
rzystniejsze dla królika, reakcje na bodźce środowiska. Przypomnijcie
sobie, ile czasu upłynęło od chwili, w której bodziec zaczął działać
do chwili wystąpienia reakcji? Czy możecie powiedzieć, co się działo
w tym czasie w organizmie królika? Odpowiedź na to ostatnie pytanie
należała długi czas do najtrudniejszych. Dały ją dopiero długie
i żmudne badania wielu uczonych.
Wy możecie przyswoić sobie jedynie w zarysie wiadomości o zja-
wiskach, które zachodzą w organizmie królika odbierającego i reagu-
jącego na jakiś bodziec.
Dla łatwiejszego zrozumienia posłużymy się Waszymi obserwacja-
mi. Wśród ciszy jedno z Was wyciągnęło spokojnym ruchem w kie-
runku królika rękę z liściem kapusty. Królik dostrzegł ten ruch przy
pomocy oczu. Do każdego oka dochodzi zakończenie nerwu wzroko-
wego, które zostało podrażnione. Nerw jest wiązką włókien ner-
wowych, więc przez plazmę w nerwie wzrokowym podrażnienie
doprowadzone zostało do odpowiednich komórek nerwowych w móz-
gu. W plazmie tych komórek zachodzą zawiłe zjawiska chemiczne
i fizyczne, wywołujące przemiany w plazmie nerwów prowadzących
z mózgu do mięśni. Mięśnie kurczą się pod wpływem bodźców ner-
wowych, które do nich dotarły. Dzięki kurczliwości mięśni kończyn
królik wykonuje ruchy i zbliża się do pokarmu. Wykonuje też ruchy
pyszczkiem — porusza wargami i szczękami, językiem — pobiera
pokarm.
Hodowca stwarza królikom warunki, które umożliwiają im pra-
widłowe reagowanie na bodźce. Dba o spokój w hodowli, dostarcza
pożywienia, chroni zwierzęta przed uszkodzeniem ciała.
ZADANIE; Zastanówcie się, jakie części układu nerwowego pracują,
aby utrzymać łączność królika ze środowiskiem.
Szkielet jako podpora i ochrona
miękkich części ciała królika
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie dokładnie czaszkę królika. Zwróćcie uwagę na połączenia
kości tworzących puszkę, w której mieści się mózg. Odszukajcie
otwory w czaszce. Na rysunku 9 znajdziecie odpowiednie nazwy.
2.	Przypatrzcie się pojedynczemu kręgowi (rys. 10). Zwróćcie uwagę na
to, jak zbudowany jest kręgosłup królika. Odszukajcie kanał kręgo-
wy, w którym mieści się rdzeń kręgowy. Zastanówcie się, jakie zna-
czenie mają wyrostki kręgów.
3.	Przypatrzcie się dokładnie tym częściom szkieletu, na które nie zwra-
caliśmy większej uwagi w poprzednich obserwacjach: szkieletowi
kończyn przedniej i tylnej oraz szkieletowi u klatki piersiowej.
Zwróćcie uwagę na stawowe połączenia kości. Ile kości łączy się sta-
wowe? Jak wygląda powierzchnia, którą się stykają? W pracy pomoże
Wam rys. 11.
4.	Przypatrzcie się schematowi przedstawiającemu budowę tkanki
kostnej (rys. 12).
Przekonaliśmy się, jak wielkie znaczenie ma układ nerwowy dla
utrzymania łączności królika ze środowiskiem. Widzieliśmy, że od

Rys. 10. Kręg piersiowy: a — wyro-
stek kolczysty, b, c - wyrostki po-
przeczne, d — luk, e — kanał, f —
trzon
pracy układu nerwowego zależy działanie innych narządów, np. na-
rządów zmysłów i mięśni.
Układ nerwowy kieruje pracą wszystkich
narządów tworzących organizm królika.
Uszkodzenie układu nerwowego staje się przyczyną nieprawidło-
wych, a więc niekorzystnych dla królika reakcji, w wyniku czego może
on stracić życie.
Rys. 11. Szkielet królika: ka — czaszka, b — kręgi szyjne, c — kręgi piersiowe, d —
kręgi lędźwiowe, e — kość miednicy, f — łopatka, g — kończyna przednia, h — klatka
piersiowa, i — kończyna tylna
14

Rys. 12. Tkanka kostna—szlif:
a — substancja międzykomór-
kowa, b — jąmka kostna z ka-
nalikami, c — kanał, w którym
przebiegają naczynia krwionoś-
ne i nerwy
Tkankę nerwową chroni od urazów twarda tkanka kostna, z której
zbudowane są kości królika.
Mózg chroniony jest przed niekorzystnymi czynnikami środowiska
przez mózgoczaszkę mającą różnej wielkości otwory, przez które
przechodzą nerwy wychodzące z mózgu i naczynia krwionośne.
Przez największy otwór czaszki, zwany potylicznym, przechodzi
rdzeń kręgowy, który mieści się w kanale kręgowym kręgosłupa.
Między kręgami przechodzą nerwy odchodzące od rdzenia kręgowego.
Podobną budowę czaszki i kręgosłupa ma wiele zwierząt.
Wszystkie zwierzęta posiadające czaszkę oraz
kręgosłup łączymy w grupę zwaną kręgowcami.
Szkielet chroni nie tylko mózg i rdzeń kręgowy, ale także wiele
innych narządów. Tak na przykład żebra łączące się z jednej strony
z kręgosłupem, a z drugiej z mostkiem chronią serce i płuca.
Dzięki szkieletowi ciało królika ma określoną postać. Miękkie
mięśnie są przyczepione do kości w ściśle określonych miejscach
i nadają kształt poszczególnym częściom ciała królika. Noszą one
nazwę mięśni szkieletowych, w odróżnieniu od mięśni występu-
jących w narządach wewnętrznych.
Od kształtu mózgoczaszki i części twarzowej czaszki zależy kształt
głowy królika. Określony kształt żeber, pasa barkowego i pasa miedni-
cowego powoduje boczne spłaszczenie ciała królika. Różnice w długo-
15
ści szkieletu kończyn przednich i tylnych wpływają na odmienny ich
wygląd. Zróżnicowanie długości kończyn wiąże się także z ich funkcją.
Skurcze i rozkurcze mięśni przyczepionych do połączonych sta-
wowe kości kończyn powodują ich przesunięcia w stosunku do innych
części ciała i w stosunku do środowiska, a zatem kości biorą udział
w ruchu zwierzęcia.
Dzięki mięśniom i kościom królik może zmieniać w pewnym stop-
4	•	•
niu kształt swej postaci, np. może siedzieć skurczony, przeciągać się,
stawać słupka.
Kość jest narządem zbudowanym głównie z tkanki kostnej. Na-
daje ona kości twardość i znaczną wytrzymałość na obciążenie. Te
właściwości tkanki kostnej zależą od substancji międzykomórko-
wej, która wypełnia przestrzenie między komórkami łączącymi się ze
sobą tylko za pomocą cieniutkich wypustek plazmy. Chemicy wyka-
zali, że w skład substancji międzykomórkowej tkanki kostnej wchodzą
związki organiczne i sole mineralne, z których największy procent
stanowi fosforan wapniowy. Dzięki przesyceniu substancji między -
Wszystkie kości tworzą
układ kostny królika.
ZADANIA: 1. Podajcie nazwy kości, które tworzą szkielet przednich
i tylnych kończyn królika. 2. Podajcie nazwy kości wchodzących w skład
pasa barkowego.
komórkowej solami mineralnymi kość jest twarda.
Gdy usuniemy z kości sole mineralne, wtedy kość staje się tak
miękka, że można ją bez trudu odkształcać.
4
Mięśnie jako narządy ruchu
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie tablice poglądowe przedstawiające układ mięśniowy
królika. Wskażcie te części ciała, gdzie jest dużo mięśni, a następnie •
te, gdzie umięśnienie jest słabe.
2.	Obserwujcie preparat podłużnego i poprzecznego przekroju mięśnia
szkieletowego królika. Odszukajcie włókna mięśniowe. Może uda się
Wam zobaczyć w nich włókienka zwane kurczliwymi (rys. 13).
3.	Przypatrzcie się rysunkowi wskazującemu związek między położeniem
kości a pracą mięśnia (rys. 14).
Przekonaliśmy się na podstawie własnych obserwacji, że ruch jest
bardzo ważną czynnością królika. Wiemy już, że przy wykonywaniu
ruchu pracą mięśni kieruje układ nerwowy przy udziale narządów
zmysłów. Dostrzegliśmy także, że współdziałanie mięśni i układu
nerwowego jest zadziwiająco sprawne. Sprawność skurczów i rozkur-
czów mięśni wynika z nadzwyczaj szybkich przemian zachodzących
podczas ruchu w komórkach nerwowych, nerwach i poszczególnych
mięśniach.
Mięśnie królika są dobrze rozwi-
nięte — najlepiej na grzbietowej części
ciała oraz na kończynach tylnych. Na
głowie królika rozmieszczone są one
równomiernie. Dobrze umięśniona jest
część twarzowa czaszki, co umożliwia
różnorodność jej ruchów.
Wszystkie mięśnie królika
tworzą układ mięśniowy.
iiiiiuti imuu niinuiiiiiiuiłii A
uiuiiin	W,
Hniiihuiiuiiin 
<••••«»	iiiiiiiiiHii iiiiiiil
ymiuiiihimtiniiiKiDiiitiiiłi
itiiptMii uiiiitiihHiiiiiiuniii;;
ll|lll|ll|U|l|l| hi|||l|l|i|||l|l||l| I
Itallltlliihliii l|l|l|i|l|l||i|l|il|i ।
iii |iłinniii tiiiiiiiinii
.uniuui iiUiiniiiiii iii|iiiiinnł»
lUiiniiw iiiiiiiiiiiiii'iiiiiiiiiuii
llllll IIUHIIIlItlillllilil
iiiliii|lil|iii|inlui
HllllIIIHllItlllillUillllIłłlllHIH
iiiniiui iiiiiiiiiiiniiiH'ii
1 iuiinmiiiiHi iiniiiiiiiiiiiinni
i|iii|ii|n1i|i|i| iiiiniiiiuił|iii iii
llllllllllllllllJllllllllllllllllllllll
Iltlllllllllllllllllllllllll1lltlllfjf
Rys. 13. Włókno mięśnia szkieletowego —
fragment: a — błonka plazmatyczna, b — jądro,
c — włókienka kurczliwe (wyraźnie widać tylko
ich odcinki, załamujące światło inaczej niż pla-
zma, którą oznaczono na czarno). Obok część
jednego włókienka kurczliwego
l||lI• 111| 11’• »| *1
iiujŁLiijiUiiiyjiiiHiłhitnitlJiii
mi
2 — Zoologia dla kl. VII
Rys. 14. Wpływ skurczu mięśnia na
wzajemne położenie kości (linią prze-
rywaną oznaczono mięsień skurczony i te
części kończyny dolnej, które zmieniły
swe położenie)
Mięsień jest narządem zbudowanym z wielu tkanek, wśród któ-
rych wyróżnia się tkanka mięśniowa.
Obserwacja mikroskopowa, tablica i rysunek w podręczniku
ułatwią Wam poznanie budowy tkanki mięśniowej. Tkanka mięśnio-
wa wchodząca w skład mięśni szkieletowych zbudowana jest z długich
i cienkich tworów przypominających włókna. To podobieństwo zo-
stało zaznaczone w nazwie, gdyż elementy tworzące tkankę mięśnio-
wą nazwano włóknami mięśniowymi.
Wśród plazmy każdego włókna mięśniowego widać bardzo wiele
cieniutkich włókienek, które mają zdolność do reagowania skurczem
na różne bodźce. Nazwano je dlatego włókienkami kurczliwymi.
Dzięki skurczom i rozkurczom włókienek kurczliwych może się zmie-
niać długość poszczególnych włókien mięśniowych. W ciele królika
18
występują nie pojedyncze włókna mięśniowe, lecz ich zespoły zwane
tkanką mięśniową.
Mięśnie zakończone są ścięgnami. Ścięgna łączą mięśnie z kośćmi.
Kości biorą udział w wielu ruchach królika. Ich rola podczas ruchu jest
bierna, to znaczy, że nie kurczą się one, lecz tylko zmieniają położenie
dzięki skurczom mięśni.
Skurcze i rozkurcze mięśni przyczyniają się do zmiany położenia
tych kości w stosunku do siebie i do podłoża, na którym zwierzę
przebywa.
Królik może zmieniać swe miejsce w środowisku, a więc może się
poruszać. Poruszać się mogą także poszczególne części jego ciała, jak
małżowiny uszne, wargi, język, powieki, ściany brzucha. Ruchy tych
części nie doprowadzają jednak do przesunięcia całego ciała królika.
Niezależność ruchów poszczególnych mięśni możliwa jest dlatego,
że do każdego włókna mięśniowego dochodzi odgałęzienie nerwu.
Unerwienie mięśni jest zatem bardzo bogate i sprawia, że pewne
grupy mięśniowe mogą się kurczyć i rozkurczać bez widocznego wpły-
wu na pozostałe mięśnie. Kurczą się tylko te mięśnie, których włókna
otrzymały bodźce od układu nerwowego.
Oprócz mięśni przyczepionych do szkieletu, av organizmie królika
występują także mięśnie wchodzące w skład budowy jego narządów
wewnętrznych. Są one w ściankach żołądka, jelit, pęcherza moczowego,
naczyń krwionośnych, w sercu i innych narządach. Dzięki mięśniom
możliwe jest wykonywanie czynności właściwych poszczególnym
narządom wewnętrznym.
*
ZADANIE: Z czego jest zbudowana tkanka mięśniowa?
2*
19
Pokarm pobrany przez królika
ulega przemianom
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie powtórnie czaszkę królika, zwracając tym razem uwagę
na uzębienie. Odszukajcie siekacze i zęby trzonowe (rys. 9).
2.	Na tablicy poglądowej i rysunku w podręczniku przedstawione są
narządy, które tworzą układ pokarmowy królika. Odszukajcie je i za-
pamiętajcie ich nazwy. Zwróćcie uwagę, w jakiej części ciała królika
leży najwięcej narządów układu pokarmowego. Odszukajcie przeponę
i zastanówcie się, jakie jamy ciała oddziela ten mięsień (rys. 15).
3.	Obserwujcie przez mikroskop przekrój poprzeczny przez jelito cienkie
królika. Odszukajcie kosmki jelitowe i zastanówcie się, jak wpływają
one na wielkość powierzchni wewnętrznej jelita.
4.	Przypatrzcie się, jak jest zbudowany kosmek (rys. 16).
Gdy królik biegnie, wówczas kurczą się pewne grupy mięśni, inne
zaś rozkurczają się. Każdy ruch związany jest także z podniesieniem
lub opuszczeniem kości w szkielecie kończyn królika oraz z prze-
mianami w określonych komórkach nerwowych.
Podczas ruchu, w plazmie wszystkich współpracujących komórek
zachodzą bardzo złożone przemiany. Zmienia się wtedy jej skład che-
miczny, gdyż pewne substancje plazmatyczne, jak np. białka, cukry
i tłuszcze, rozkładają się, przy czym wytwarza się energia, która
umożliwia ruch.
Aby komórki te mogły nadal żyć i spełniać swe czynności w orga-
nizmie królika, muszą odbudowywać zużyte części plazmy. Tę czyn-
ność umożliwia królikowi układ pokarmowy.
Królik żywi się prawie wyłącznie pokarmem roślinnym. Z lekcji
botaniki wiecie, że w skład roślin wchodzą białka, węglowodany,
tłuszcze, sole mineralne, woda i inne związki chemiczne. Stanowią
one materiał, który organizm królika musi przetworzyć tak, aby mógł
służyć do budowy cząstek plazmy w komórkach jego ciała.
Starajcie się zrozumieć przemiany, jakim podlega pokarm, który
dostanie się ze środowiska do przewodu pokarmowego królika.
20
ŁRys. 15. Narządy wewnętrzne królika: a — jama gębowa, do której
uchodzą trzy pary ślinianek, b — gardziel, c — przełyk, d — tcha-
wica, c — płuca, f — serce, g — przepona, h — żołądek, i — wą-
troba, j — woreczek żółciowy, k — trzustka, 1 — jelito cienkie
(linia przerywana oznacza skrócenie długości), l — jelito grube,
m — jelito ślepe, n — wyrostek robaczkowy, o — jelito proste,
p — otwór odbytowy

Porcje pokarmu, odcięte przez siekacze, za pomocą ruchomych
mięsistych warg wprowadzane są do jamy gębowej. Ruchy języka
umożliwiają przemieszczanie pokarmu w kierunku zębów tizonowych,
które go rozcierają.
Zwierzęta mające uzębienie podobne do królika
nazywamy gryzoniami.
Do jamy gębowej królika otwierają się ujścia gruczołów ślino-
wych wytwarzających ślinę. Roztarty pokarm miesza się ze śliną
i śliskie porcje pokarmowe z łatwością przesuwają się do dalszych części
przewodu pokarmowego, a więc do gardzieli, przełyku i żołądka.
Przesuwający się pokarm ulega przemianom, które zachodzą dzięki
substancjom chemicznym zwanym fermentami albo enzymami.
W jamie gębowej fermenty znajdują się w ślinie. Przyczyniają się
one do przemiany skrobi na cu-
kry, które mają prostszą od niej
budowę.
W żołądku pokarm miesza
się z sokiem żołądkowym,
który zawiera kwas solny i fer-
menty, ale inne niż te, które
zawierała ślina. Fermenty soku
żołądkowego umożliwiają prze-
miany chemiczne białek zawar-
tych w pokarmie.
Dzięki ruchom mięśni żo-
łądka treść pokarmowa prze-
pchnięta zostaje do części jelita,
zwanej dwunastnicą. Jest to
krótki, ale bardzo ważny odci-
nek przewodu pokarmowego,
gdyż spływa do niego żółć,
Rys. 16. Kosmek jelitowy: a — tkanka
nabłonkowa, b — inne tkanki (o-
znaczone białą barwą), c — żyły,
d — tętnice

I
wydzielana przez duży gruczoł — wątrobę, oraz sok trzustkowy,	:
wydzielany przez gruczoł zwany trzustką.	I
Pod działaniem żółci tłuszcze ulegają rozbiciu na drobniutkie ku-	।
leczki. Fermenty soku trzustkowego rozkładają tłuszcze na substancje	<
chemiczne o prostszej budowie. Inne fermenty soku trzustkowego	l
działają w sposób podobny na ciała białkowe, a jeszcze inne na ciała	;
powstałe z przemiany skrobi i innych cukrów. Po tych przemianach
treść pokarmowa dociera do następnego odcinka przewodu pokarmo-
wego — jelita cienkiego. W soku jelita cienkiego rozpuszczone są
fermenty, które w dalszym ciągu działają na wszystkie składniki
treści pokarmowej.
W wyniku tych złożonych przemian z białek, węglowodanów oraz
tłuszczów roślinnych, pobranych przez królika w pokarmie, powstają
nowe substancje chemiczne o znacznie prostszej budowie chemicz-
nej i wyraźnie mniejszych cząsteczkach. Mają one zdolność rozpusz-
czania się w wodzie i tworzą wraz z nią mleczko pokarmowe.
Wszystkie przemiany, jakim podlega pokarm
w czasie przesuwania się od jamy gębowej
do jelita cienkiego nazywamy trawieniem.
W pokarmie królika są takie składniki, które nie podlegają dzia-
łaniu fermentów, oraz takie, które zmieniają się tylko częściowo. Te
niestrawione cząstki pokarmowe przesuwają się do dalszych części
jelita cienkiego, następnie jelita grubego i wreszcie jelita prostego
kończącego się otworem odbytowym. Przez otwór ten są one co
pewien czas usuwane poza organizm w postaci zwanej kałem.
Usuwanie z organizmu zbędnych lub szkod-
liwych substancji nazywamy wydalaniem.
ZADANIA: 1. Wymieńcie nazwy gruczołów współdziałających z prze-
wodem pokarmowym. 2. Jakie części przewodu pokarmowego leżą w ja-
mie brzusznej ?
Dla ciekawych...
• Przewód pokarmowy królika jest • Jelito ślepe królika osiąga dlu-
16 razy dłuższy od jego ciała.	gość 50 cm.
23

ĆWICZENIA
sercem
Gdy krew krąży stale między
czyniami włosowatymi leżącymi w narządach
układ krwionośny określamy jako zamknięty
Przemiana składników mleczka
pokarmowego odbywa się
w każdej żywej komórce
zawieszonych
śród których wyróżniamy krwinki czerwone i krwinki
królika wypełnia serce i naczy-
rozkurczom mięśnia sercowego
losami mleczka pokar
Rolę składników zawieszo
Krew składa się z części płynnej zwanej osoczem i
w nim ciałek,
białe.
Obejrzyjcie dokładnie na tablicy poglądowej
czniku u’
nośne
Obejrzyjcie przez mikroskop preparat krwi. Odszukajcie krwinki
czerwone i białe (rys. 18).
Prześledźcie na schemacie przemiany, jakim ulega pokarm pobrany
przez królika (ry.s. 19).
j i na rysunku w podrę
układ krwionośny królika. Odszukajcie serce, naczynia krwio
idące do płuc i innych narządów (rys. 17).
Aby zrozumieć dalszą przemianę mleczka pokarmowego, musicie
poznać nową tkankę — krew.
Krew jest tkanką ciekłą, która i
nia krwionośne. Dzięki skurczom
krąży ona w organizmie królika.
Naczynia krwionośne, połączone z sercem, rozgałęziają się na
coraz cieńszą sieć naczyń krwionośnych. Najcieńsze naczyńka krwio-
łączą się z sobą w różnych narządach
wydostaje się poza układ krwionośny.
Rys. 17. Układ krwionośny królika: a — lewa komora serca, b — lewy
przedsionek serca, c — naczynia włosowate w narządach przedniej części
ciała, d — naczynia włosowate w płucach, które oznaczono przerywaną
linią, e — naczynia włosowate w narządach tylnej części ciała. Strzałki
wskazują kierunek przepływu krwi
W naszych rozważaniach, wiążących się
mowego, uwzgłędnimy tylko rolę osocza
nych w osoczu poznamy później.
Serce i naczynia krwionośne
tworzą układ krwionośny.
nośne zwane włosowatymi
ciała królika. A zatem krew nie
Rys. 18. Krwinki czerwone:
a — widok z góry, b — widok z boku
Wróćmy myślą do wnętrza
jelita cienkiego, gdzie znajdu-
je się mleczko pokarmowe.
Wewnętrzna ścianka jelita
cienkiego jest bardzo pofałdo-
wana; jej cienkie uwypuklenia
to kosmki jelitowe. Ponieważ
kosmki są bardzo drobne i jest
ich bardzo dużo, więc dzięki
nim zwiększa się powierzchnia
wewnętrzna jelita.
Wśród tkanek każdego
kosmka znajdują się naczynia
krwionośne, które w pracy
kosmków odgrywają bardzo
ważną rolę.
Składniki mleczka pokar-
mowego przenikają do wnętrza
kosmków, gdzie znajdują się
naczynia krwionośne.
Cząsteczki mleczka przeni-
kają najpierw do osocza krwi
płynącej w naczyniach włoso-
watych kosmka; tam mieszają
się z cząsteczkami osocza i
wraz z nimi płyną do różnych
narządów. Z osocza krwi mogą
one przenikać do komórek po-
szczególnych tkanek.
tkanki królika
Rys. 19. Przemiany pokarmu pobranego
przez królika: a — pokarm roślinny,
b — narządy, w których odbywa się tra-
wienie, c — jelito cienkie, d — naczynia
krwionośne doprowadzające mleczko
pokarmowe do tkanek
26
W plazmie żywych komórek wchodzących w skład tkanek
królika odbywają się bardzo skomplikowane procesy chemiczne,
których wynik można by przedstawić w dużym skrócie następująco:
1.	Składniki mleczka pokarmowego pochodzące z białek roślin-
nych łączą się w plazmie królika w cząsteczki białek, tłuszczów lub
węglowodanów plazmy królika.
2.	Składniki mleczka pokarmowego pochodzące z węglowodanów
roślinnych łączą się w plazmie królika w cząsteczki węglowodanów
lub tłuszczów plazmy królika.
3.	Cząsteczki mleczka pokarmowego pochodzące z tłuszczów roś-
linnych łączą się w plazmie komórek królika, tworząc inne niż po-
przednio cząsteczki tłuszczów królika.
* Wszystkie przemiany chemiczne, dzięki którym
w plazmie żywych komórek królika ze składni-
ków mleczka pokarmowego tworzą się cząsteczki
plazmy królika, nazywamy przemianą materii.
Przemiana materii jest podstawowym procesem życiowym
odbywającym się nieustannie w ciągu całego życia królika.
Krew ułatwia przemianę materii, gdyż osocze krwi stale dopro-
wadza mleczko pokarmowe do komórek wchodzących w skład tkanek
różnych narządów.
Rola układu pokarmowego w procesie przemiany materii polega
na tym, że umożliwia on powstanie składników mleczka pokarmo-
wego.
Składniki mleczka pokarmowego są wytwarzane z pokarmu, któ-
rego dostarcza królikowi jego środowisko życia.
Przemiana materii zależy od środowiska, od
budowy i czynności układów i narządów ciała
królika oraz właściwości życiowych żywej
plazmy, z której zbudowane są komórki.
ZADANIA: 1. Opiszcie zwięźle drogę, jaką przebywa mleczko pokarmo-
we zanim dotrze do mięśnia. 2. Zastanówcie się, dlaczego hodowca dba
o prawidłowe żywienie królików?
Królik nie może żyć bez tlenu
ĆWICZENIA
1. Przypatrzcie się zakonserwowanemu układowi oddechowemu królika.
Odszukajcie tchawicę, oskrzela i płuca.
2. Obejrzyjcie tablicę poglądową oraz rysunek układu oddechowego
królika w podręczniku. Zwróćcie uwagę na pęcherzyki płucne (rys. 20).
Przemiana materii, jaka bez przerwy zachodzi w każdej żywej
komórce, odbywa się równocześnie z innymi przemianami, które
ogólnie nazwano przemianą energii.
Z klasy szóstej pamiętacie, że cząstki skrobi, tłuszczów i hiałpk
związku powstałego w czasie asymilacji dwutlenku węgla. W żywym	I
organizmie może się ona przekształcać w inne rodzaje energii — takie,	u
jakie są organizmowi potrzebne do życia.
<
W plazmie każdej żywej komórki królika	I
równocześnie z tworzeniem się jednych czą-
steczek rozkładają się inne. Podczas roz-
kładu cząsteczek powstaje energia, którą
królik zużywa do wykonywania swych czyn-
ności życiowych.
W komórkach ciała królika proces przemiany energii może się
odbywać tylko w obecności tlenu. Tlen wchodzi w reakcje chemiczne
ze związkami, które mogą służyć jako źródła energii.
Podstawowym warunkiem życia królika jest
stały dopływ tlenu do każdej żywej komórki
jego ciała.
Tlen doprowadzany jest dzięki współpracy układów: nerwowego,
krwionośnego i oddechowego.
Narządy, którymi przechodzi powietrze ze
środowiska do płuc nazywamy układem odde-
chowym.
Powietrze zawsze zawiera pewien procent tlenu. Doskonale po-
traficie prześledzić przy pomocy rysunku, jaką drogę przebywa po-
wietrze w układzie oddechowym królika. Wiemy, że początko-
wym etapem są nozdrza, a końcowym pęcherzyki płucne. Na tej
drodze powietrze nie ulega zmianom chemicznym, jedynie ogrzewa się
do temperatury ciała królika. Najciekawsze zjawisko odbywa się
w pęcherzykach płucnych. Pęcherzyki te mają cieniutkie ścianki,
bardzo obficie oplecione siateczką włosowatych naczyń krwionośnych.
Tlen przenika przez nabłonkową część ścianki pęcherzyków płuc-
29
nych, a następnie przez ścianki naczyń włosowatych dostaje się do
osocza krwi.
Cząsteczki (lenn mieszają się z cząsteczkami osocza i stykają się
z krwinkami. Wtedy łączą się one z czerwonym barwnikiem krwinek,
zwanym hemoglobiną. W naczyniach, do których dotarł tlen, krew
płynie ku sercu. O takiej krwi mówimy, że jest natleniona. Sprawdź-
cie na rysunku (rys. 17), do jakiej części serca wpływa krew natle-
niona. Zobaczcie też, którędy wydostaje się ona z serca. Naczynia-
mi krwionośnymi krew natleniona dopływa do naczyń włosowatych
w różnych narządach, gdzie tlen oddziela się od hemoglobiny. Prze-
nika on do komórek ciała, umożliwiając przemianę energii.
W zjawisku przemiany energii biorą udział przede wszystkim
cukry, w mniejszym procencie tłuszcze, a w jeszcze mniejszym białka.
Związki te po zetknięciu się z tlenem rozpadają się, uwalniając
energię.
Rozkład cząsteczek cukrów, tłuszczów i białek,
zachodzący w każdej żywej komórce i umożliwia-
jący powstanie energii, jest drugą formą prze-
miany materii.
W czasie tej przemiany materii cząsteczki wszystkich wyliczonych
związków rozkładają się na dwutlenek węgla i wodę, a białka oprócz
tego dają jeszcze związek zwany mocznikiem.
ZADANIA: 1. Zastanówcie się, jaki proces życiowy umożliwia powsta-
wanie energii w organizmie królika. 2. Podajcie przykłady przemiany
energii.
8
Królik usuwa z organizmu
szkodliwe substancje
ĆWICZENIA
I.	Obejrzyjcie zakonserwowany układ wydalniczy królika. Zwróćcie
uwagę na nerki, moczowody, pęcherz moczowy i cewkę moczową.
2.	Porównajcie obserwacje z rysunkiem w podręczniku i tablicą poglą-
dową (rys. 21),
3.	Obejrzyjcie przekrój przez nerkę i porównajcie z rysunkiem (rys. 22).
Zauważcie część korową, piramidy i miedniczki nerkowe.
Dowiedzieliśmy się, że w procesie przemiany materii powstają
dwutlenek węgla, woda i mocznik.
Dwutlenek węgla jest gazem szkodliwym dla organizmu człowieka.
Tak samo działa on i na organizm królika.
Bardzo trującym związkiem jest również mocznik.
Woda nie posiada wprawdzie właściwości trujących, wiemy na-
wet, że jest ona koniecznie potrzebna do życia wszystkim organi-
zmom, ale i wody nie może być w ko-
mórkach za wiele.
Z rozważań tych wynika, że gdyby
produkty przemiany materii pozostały
w organizmie, zatrułyby go.
Królik ma narządy umożliwiające
ochronę organizmu przed zatruciem
szkodliwymi produktami przemiany
materii.
Na podstawie badań dotyczących
przemiany materii wiemy, że losy
szkodliwych albo zbędnych produk-
tów tej przemiany są różne. Końcowy
zaś etap jest dla wszystkich jednako-
wy — usunięcie poza organizm, czyli
wydalenie.
Zbędne ilości wody przenikają z
komórek do pęcherzyków płucnych
Rys. 21. Układ wydalniczy królika:
a — nerka, b — moczowód, c — pę-
cherz moczowy, d — cewka mo-
czowa
31
Rys. 22. Budowa nerki — przekrój po-
dłużny. a — część korowa, b — piramidy,
c — miedmezka nerkowa, d — moczo-
wód, e — naczynia krwionośne (żyła
i tętnica)
j w postaci pary wodnej opusz-
czają organizm przy każdym wy-
dechu. Królik usuwa ją także
przez gruczoły potowe znajdują-
ce się w skórze.
Dwutlenek węgla przenika z
komórek do naczyń krwionośnych,
gdzie przyłącza się do tych krwi-
nek czerwonych, które już oddały
komórkom tlen. Łączenie to od-
bywa się dzięki hemoglobinie.
Krwinki czerwone związane z dwu-
tlenkiem węgla zebrane z całego
organizmu płyną w osoczu krwi ku
sercu. Z serca przepompowywane
są do naczyń dążących ku płucom.
W naczyniach włosowatych, znaj-
dujących się w ściankach pęche-
rzyków płucnych, dwutlenek węgla
oddziela się od hemoglobiny i
przenika do wnętrza pęcherzyków. Stąd, drogą układu oddechowego,
wypychany jest podczas każdego wydechu razem z parą wodną.
Zupełnie inna jest droga,’ którą usuwany jest mocznik. Z komórek
przenika on do osocza krwi płynącej do nerek i wraz z innymi sub-
stancjami dopływa do miejsc zwanych kłębuszkami nerkowymi.
W kłębuszkach nerkowych tworzy się mocz, skąd spływa on do
miedniczek nerkowych, a następnie do moczowodów. Dalszą
drogę moczu prześledzicie sami na podstawie rysunku 21.
Nerki, moczowody, pęcherz moczowy i cewka
moczowa tworzą układ wydalniczy.
Jak widzicie, w procesie wydalania zbędnych oraz szkodliwych
składników przemiany materii bierze udział wiele narządów królika.
ZADANIA." Ł Jakie narządy królika biorą udział w procesie usuwania
szkodliwych ptoduktów przemiany materii? 2. Jaka jest rola krwi w tym
procesie?
32
Królik rozmnaża się
i rozwija
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie rysunki przedstawiające bardzo wczesne okresy życia
zarodka królika (rys. 23).
2.	Obejrzyjcie preparat mokry zestawiający różne etapy rozwoju za-
rodka królika.
3.	Obejrzyjcie rysunek przedstawiający zarodek królika w błonach pło-
dowych (rys. 24).
W przyrodzie długość życia królika zależy od wielu czynników
środowiska, w hodowli natomiast decyduje o niej w zasadzie hodowca.
Fakt, że ani w przyrodzie, ani w hodowli nie zabraknie królików,
zawdzięczamy bardzo ważnej właściwości żywych istot — zdolności
rozmnażania się, czyli wydawania potomstwa.
Króliki cechuje duża płodność. Samica może urodzić w jednym
miocie przeciętnie 8 młodych.
Do rozmnażania służą królikowi narządy, które tworzą układ
rozrodczy.
Podczas badania budowy wewnętrznej królika stwierdzono, że
ze względu na budowę układu rozrodczego trzeba króliki podzielić
na dwie grupy. Jedną tworzą te, które w jamie brzusznej mają gru-
czoły rozrodcze zwane jajnikami. W jajnikach rozwijają się komórki
jajowe.
Okazy królików, które mają gruczoły rozrodcze
zwane jajnikami, nazywamy samicami.
Drugą grupę tworzą króliki, które w jamie brzusznej mają
gruczoły rozrodcze zwane jądrami. W jądrach rozwijają się komórki
rozrodcze zwane plemnikami.
Okazy królików, które mają gruczoły rozrodcze
zwane jądrami, nazywamy samcami.
33
3 — Zoologia dla kl. VII
Clbrcmi^ V	Futer z. jąder kib jajników jeat naj-
v .-	k 4 :w kh<< i r zr znia ih. wnu od samicy, czyli pleć
jrfifcLą <*J płci męskiej
K mój j.w .1 |Mvrni.li iwzywan komórkami rozrodczymi,
gJri dncki rura się króliki ftMTnfiaiać.
łapo > ptflMai btnrą udtatel u' puu >tajirj pici A । komorki.
i U bq roewiM *< organum krdika
^cm-icroR e w Którym b-orą udział jaja
pierrn » Mfrwcmy rozmnażaniem płc owym.
Z-Vr*i4< r ct muj p< uum u? u krokka J <nouego po 6 miesiącach
z- •. u-d doptu sarnie u\twarz.ją u tądrach plemniki, a san i e
«	Ma.
Aby m <1 r wstać / organum królika, plemniki nnuzą by
dr^*> aa achrmr do kormjrrk jajouyuh.
Zb 2<**t i 4 p etnr » do *omórek jodowych
warywamy ZQp’tmn:enem
i ta; k r . j ’.r’ j'ux pnxe zapłodnienia. Plemnik pczem-
La u .zaa » p i .m/<iu ujnacj. Tam ,.»dro k m< rki pi /ucj
» Mdf > p.< n :sia 4i<r»ąp u - »bą, l- >tią± jedno jądru nowej
U

rozwinąć mały królik. Jest to możliwe dzięki licznym przystosowaniom
organizmu samicy do zapewnienia rozwijającemu się zarodkowi jak
najlepszych warunków życia i rozwoju.
Zarodek przesuwa się z jajowodu do narządu zwanego macicą.
W pewnym okresie rozwoju zarodek królika otacza się specjal-
nymi błonami zapewniającymi bardzo korzystne warunki rozwoju.
W ówczas wokół zarodka wytwarza się środowisko wodne, w którym
pozostaje on do urodzenia. Ciecz, w której zanurzony jest zarodek,
nazywamy wodami płodowymi.
W późniejszym okresie rozwoju zarodek i matka wytwarzają na-
rząd. zwany łożyskiem. Zarodek połączony jest z łożyskiem za po-
mocą sznura pępkowego. Przez naczynia krwionośne znajdujące
się w sznurze pępkowym dopływają do zarodka substancje odżywcze,
a odpływają szkodliwe produkty- przemiany materii.
W macicy królika rozwija się równocześnie kilka młodych, które
po okresie ciąży' rodzą się żywe; są one ślepe, jeszcze niezaradne i ich
dalszy rozwój zależy od opieki matki.
ZADANIA: 1. Uzupełnijcie podane zestawienie:
Samicy	Samca
Nazwa gruczo u rozrodczego
Nazwa komórek rozrodczych
2. Gdzie rozwija się zarodek królika? 3. Jakie warunki powinien stworzyć
hodowca ciężarnym samicom? 4. Co to jest łożysko? Jaką rolę ono odgry-
wa?
Dla ciekawych...
•	Jajo królika ma zaledwie 120
mikronów średnicy (1 mikron jest
równy 1/1000 mm).
•	Plemniki obdarzone są zdolno-
ścią ruchu. Plemniki królika po
4 godzinach dopływają do miejsca
zapłodnienia.
• We wczesnym okresie rozwoju
zarodkowego ciało królika podobne
jest kształtem do owocu maliny.
• Na początku rozwoju zarodko-
wego w tkankach zarodka występuje
około 90% wody.
36
ĆWICZENIA
1.	Obserwujcie przez mikroskop tkankę nabłonkową. Jak ułożone są
komórki tej tkanki? Porównajcie obraz mikroskopowy z rysunkiem
w podręczniku (rys. 25). Czy widzicie te same elementy?	. Ł
2.	Obserwujcie przez mikroskop tkankę chrzestną. Porównajcie obraz tej
tkanki z rysunkiem 2(5.	I
3.	Porównajcie budowę tkanki nabłonkowej z tkanką chrzęstną. Wskażcie
podobieństwa i różnice.
Królik rodzi się bez owłosienia, ma zamknięte powieki, jest nie-
zdolny do samodzielnego zdobywania pokarmu, a więc w dalszym
ciągu zależy od matki.
W czasie ciąży organizm samicy przygotował się do opieki nad
potomstwem. Przede wszystkim rozwinęły się gruczoły mleczne,
leżące po stronie brzusznej ciała. W chwili urodzenia młodych w gru-
czołach tych znajduje się ich wydzielina — mleko.
Rys. 25. Tkanka nabłonkowa: a —
błonka plazmatyczna, b — plazma,
c — jądro komórkowe
Noworodki królika przystosowane są od urodzenia do pobierania
mleka, gdyż mają dobrze rozwinięte i unerwione mięśnie pyszczka,
umożliwiające ssanie. Dzięki tym przystosow aniom matki i now o
37
Rys. 26. Tkanka chrzestna: a — sub-
O stancja międzykomórkowa, b — ko-
mórki chrzęstne
rodka królik od razu może ssać mleko, wytwarzane w gruczołach
mlecznych samicy.
Zwierzęta, których samice mają gruczoły mleczne
i żywią młode mlekiem — nazywamy ssakami.
/
A zatem królik jest ssakiem.
Samica po urodzeniu młodych wykazuje wielką troskę o nie.
Mówimy, że samica przejawia instynkt macierzyński.
Pod opieką matki i hodowcy młode króliki rozwijają się. Urodziły
się bez włosów. Ich skóra pokryta była jedynie wieloma warstwami
komórek, z których każda stanowi bryłkę plazmy. Kształt bryłki
może być różny, np. może przypominać płaskie wielościany. Na po-
wierzchni każdej komórki znajduje się cienka błonka plazmatyczna
zwana błoną komórkową, a wewnątrz plazmy kuliste lub wydłużo-
ne jądro komórkowe.
Komórki, o podobnym kształcie, ściśle przylegają do siebie, two-
rząc zespół komórek — tkankę nabłonkową. Tkanka ta może okry-
wać również głębsze części ciała. Po 3 —4 dniach tkanka nabłonkowa
pokrywa się włosami, które wyrosły z głębszych warstw skóry.
Królik rodzi się ze szkieletem zbudowanym w znacznym procencie
z tkanki chrzestnej. Szkielet taki jest zbyt miękki i nie mógłby nale-
życie spełniać czynności, które poznaliśmy przy omawianiu budowy
dorosłego królika. Szkielet ten stopniowo kostnieje. Tylko niektóre
jego części pozostają nadal chrzęstne. Do kostnienia szkieletu przy-
czynia się mleko matki, które zawiera sole mineralne i witaminy po-
trzebne do budowy tkanki kostnej.
38
Po 9 dniach młode króliki otwierają powieki a nn t . i  ,
przestają ssać mleko matki. Stają si.ę niezależne od mej ' S°dnlach
W smodzi.lnyeb konlaklacl, ze tad„msklcm ksaa|luj, 
ostatecznie wszystkie układy narządów królika.	?
Przemiany, jakie zachodzą w organizmie zwierzęcia
od czasu powstania zapłodnionej komórki jajowej
aż do naturalnej śmierci dorosłego osobnika, nazy-
wamy rozwojem osobniczym.
Rozwój osobniczy królika odbywa się w dwóch środowiskach -
w środowisku wodnym, wytworzonym przez błony płodowe, oraz
w środowisku lądowym, gdzie królik żyje po opuszczeniu ’ orga-
nizmu matki.

ZADANIA: 1. Zestawcie wiadomości o życiu i budowie królika. Pracę
ułatwią Wam podane tabele.
Układ narządów
t —--------- ’
Rola w organizmie
1. Układ nerwowy
9
3.
4.
6.
•w
i.
s.
Z czego jest
zbudowana?
W jakich narzą-
dach występuje?
Tkanka nabłonkowa
2. Tkanka chrzestna
♦
2.	Porównajcie budowę komórkową rośliny i zwierzęcia według wzoru
zestawienia:
Roślina
kwiatowa
ssące
40
Z jakich elementów zbudowane jest
ciało?
Z czego obudowane są komórki?
Jikie ma tkanki?
3. Co znaczą określenia: a) kręgowiec, ssak, gryzoń; b) rozwój, łożysko,
macrca. 4 Jakie rozmnażanie nazywamy płciowym? 5. W jakim środo-
wisku odbywa się rozwój zarodkowy ssaka?


Pantofelek — zwierzę
jednokomórkowe
ĆWICZENIA
1.	Obserwujcie wodę pobraną z hodowli pantofelków. Ustawcie pro-
bówkę pod światło.
T 2. Myślę, że uda się Wam przeprowadzić obserwację pantofelka po-
większonego 300 razy.
3.	Przypatrzcie się tablicy poglądowej przedstawiającej budowę pan-
tofelka. Zwróćcie uwagę na jego budowę zewnętrzną i wewnętrzną.
Odszukajcie wodniczki, aparat jądrowy oraz miejsce, przez które po-
karm przedostaje się do ciała pantofelka.
4.	Przyjrzyjcie się dokładnie rysunkom w podręczniku, żeby poznać
i zapamiętać nazwy części ciała pantofelka (rys. 28, 29, 30, 31).
5.	Obejrzyjcie rysunek przedstawiający rozmnażającego się pantofelka
(rys. 32). Zauważcie, co dzieje się z aparatem jądrowym i plazmą.
Na przykładzie królika poznaliście procesy życiowe i budowę
zwierzęcia wielokomórkowego. Zrozumieliście, że elementarną jed-
nostką życia i budowy takiego organizmu jest komórka. Pewne komórki
Rys. 28. Budowa
zewnętrzna pan-
tofelka: a — prze-
dni koniec ciała,
b — wgłębienie,
w które wpada
pokarm, c —rzęs-
ki, d — tylny ko-
niec ciała
Rys. 29. Aparat
jądrowy pantofel-
ka: a - jądro
małe, b - jądro
duże
Rys. 30. Wodni-
czki tętniące pan-
tofelka: a — wo-
dniczek kurczący
się, b — wodni-
czek rozkurczony

41
R" 31 Pt.. 4 pkjtmti w
• wt.lMrmr do którego wpada iH.karn
b cai.f. i. I . wodmcwk pokarmu* ’
.1 - iww którędy uauwanr >.j nie»tratt„ini
reutkt pokarmu. . - bakterie Prz. r. U3n(l lln '
iMtralh wakuuja drogę, po której kręty wod,u'.
cxek pokarmowy
PO^-owych czvnnt.\i. t.tkt.h jak przemiana materii
«W» ~ w] • ntw specjalne, im tylko U Łafciwe czynności, np. służą
^^n7nnaa^M• *yruarZdJ‘! enzymy, kurczą się i rozkurczają spraw-
niej cd innych, sprawniej reagują na bodźce*
!C ‘T ZxP‘,iv' zw lnc lkanka™. które z kolei są
w skład LI T™* ow. Narządy współdziałające z sobą wchodzą
tak krzJ^r<XiZ,e O.Pr'XZ orBanizmów © <*k skomplikowanej budowie
j . _	e *"n>których ciało ma znacznie prostszą bu-
KÓrz TUet takie'1k,ór>ch o^nizm stanowi tylko jedna komórka.
ZaS°bu *,adon^ci o czynnościach życiowych i bu-
zwierzat iedrwJr MeJi 2r(,zunuec*e zJau'iska zachodzące w organizmie
zwierząt jediy>komórkowych.
fełeE	takiej komórki — organizmu posłuży nam panto-
pods wie obserwacji pantofelka doszliśmy do wniosku, że:
Ciało pantofelka zbudowane jest
z jednej komórki.
To znaczy, ze pantofelek jest tylko jedną grudką p)azmy.
42
Plazma l pantofelka wytwarza na kwcj powierzchni delikatną
blonkę oraz izęski. I )zieki blonce i v laservr> oom plazmy panto-
felek ma określony kształt ciała.
W plazmie pantofelka dostrzeżono wiele utworów, które ona wy-
tworzyła. Odszukaliście juz przy pomocy rysunków, jak Je te utwory
nazywają.
Pantofelek ma podwójne jądro komórkowe. Jedno z nich jest
duże, a drugie maleńkie. W plazmie dostrzeżecie jeszcze inne utwory
komórkowe. Uwagę Waszą pragnę zatrzymać na drobniutkich ba-
nieczkach wypełnionych cieczą, w której widać bakterie.
Pantofelki gromadzą się przy rozkładających się szczątkach or-
ganizmów. Jest to zrozumiale, gdyż w tym środowisku znajdują one
obfity pokarm — bakterie.
Poznajmy drogę, którą bakterie dostały się do banicczek w pla-
zmie ciała pantofelka. Odczytacie ją sami z rysunku 31. Bakterie
wpadające do wgłębienia, spełniającego rolę gardzieli, tworzą na jego
dnie coraz większą grudkę. Nagle grudka zanurza się w plazmie, gdzie
otacza ją od razu kropelka cieczy. Tak tworzy się banieczka z pokar-
mem wewnątrz, nazwana wodniczkiem pokarmowym.
Wodniczki pokarmowe krążą w plazmie. W czasie ruchu przeni-
kają do nich z plazmy soki trawienne i wskutek tego pokarm znajdu-
jący się w wodniczkach ulega stopniowo strawieniu. Przetrawione
cząstki przenikają z wrodniczka między cząstki plazmy pantofelka.
Spełniają one w plazmie pantofelka taką samą rolę, jak mleczko po-
karmowe w plazmie każdej komórki ciała królika.
Wodniczek z niestrawionymi częściami pokarmu jest usuwany
poza ciało pantofelka w jednym określonym punkcie ciała. Odszukajcie
go na rysunku.
43
W wyniku przemiany materii w ciele pantofelka powstają ciekle
substancje szkodliwe dla życia. Są one usuwane przez wodnieżki tę-
tniące.
Poznajmy jeszcze jedną ważną czynność życiową pantofelka —
rozmnażanie. Może podczas Waszych obserwacji dostrzegliście
pantofelka, który był przewężony poprzecznie. Przewężenie takiego
zwierzątka pogłębia się coraz bardziej i po pewnym czasie pływają
wspólnie dwa małe potomne pantofelki połączone z sobą cieniutkim
pasmem plazmy. Wreszcie i to połączenie przerywa się i dwa młode
pantofelki zaczynąją życie niezależnie od siebie.
W ciele młodych pantofelków' dokonują się skomplikowane prze-
miany, w których rezultacie oba pantofelki uzyskują podobny do sie-
bie kształt ciała i podobną organizację budowy wewnętrznej. Oba
będą podobne do pantofelka, z którego powstały.
Jednokomórkowy organizm pantofelka wykonuje
te same czynności, co organizm wielokomórkowy.
Umożliwia mu to organizacja plazmy, której
określone części wykonują określone czynności.
ZADANIE: Obliczcie, ile pantofelków powitanie z jednego w ciągu
tygodnia, jeżeli wóadomo, że pantofelek dzieli się co 24 godziny.
Dla ciekawych...
•	Obliczono, że w czasie 3 miesięcy
mogłoby powstać z jednego panto-
felka tak dużo pantofelków potom-
nych, że utworzona z nich kula
miałaby objętość 500 razy większą
niż objętość Ziemi.
•	Pantofelek rozmnaża się nawet
pod lodem, ale wtedy jeden podział
trwa około dwu tygodni.
12
Jak pantofelek reaguje na
bodźce środowiska?
ĆWICZENIA
1. Obserwujcie przez mikroskop ruchy pantofelka. W ob-
serwacji pomoże Wam rysunek 33.
2. Przypatrzcie się powtórnie rysunkom w podręczniku
oraz tablicy poglądowej przedstawiającym pantofelka.
Odszukajcie rzęski.
DOŚWIADCZENIA
1. a) Zatkaną probówkę z pantofelkami trzymajcie poziomo
nad palnikiem, podgrzewając bardzo nieznacznie jeden
z jej końców, b) Podgrzejcie ten koniec mocniej. Jak się
zachowały pantofelki ?
2. a) Do obserwowanej kropli wody z pantofelkami
wpuśćcie maleńką kroplę słabego wodnego roztworu octu,
b) Teraz wpuśćcie kropelkę roztworu mocniejszego. Jak
się zachowały pantofelki w każdym z doświadczeń "i
Pantofelki można obserwować nie tylko w hodowli,
ale także w kropli wody pobranej wiosną lub latem ze
zbiorników wodnych, gdzie znajdują się gnijące części ob-
umarłych organizmów. Taka woda jest środowiskiem
życia pantofelka.
Na podstawie własnych obserwacji możecie potwierdzić,
że nazwa, jaką nadano temu małemu organizmowi, jest
naprawdę trafna.
Rys. 33. Pozycje pantolclka podczas ruchu.
Strzałki zwracają uwagę, że pantofelek
wykonywa równocześnie kilka ruchów
Pomyślcie, jakie znaczenie może mieć kształt ciała pantofelka
dla życia w wodzie.
Gdy oglądamy pantofelka powiększonego i poruszającego się
bardzo powoli, wówczas bez trudu zauważymy, że cala powierzchnia
ciała zwierzątka pokryta jest rzęskami, których jest około 10 000,
Dzięki odpowiednim ruchom rzęsek obserwowane przez Was panto-
felki zbliżały się do miejsc lekko ogrzanych lub lekko zakwaszonych.
Ruchy rzęsek umożliwiały im ucieczkę od miejsc bardzo nagrzanych
lub bardzo zakwaszonych.
W naturalnym środowisku życia pantofelki przesuwają się dzięki
ruchom rzęsek do tych miejsc, gdzie znajdują najkorzystniejsze wa-
runki życia. Odsuwają się zaś od miejsc, gdzie działają czynniki dla
nich niekorzystne.
O pantofelku możemy powiedzieć podobnie, jak o króliku:
Pantofelek jest wrażliwy i reaguje na bodźce
środowiska w sposób zapewniający mu przebywanie
w warunkach najkorzystniejszych dla jego życia.
Wprawdzie u pantofelka nie dostrzegamy takich narządów ruchu,
jakie ma królik, ale nie budzi naszej wątpliwości fakt, że cieniutkie
rzęski spełniają tę samą czynność, co kończyny królika — umożli-
wiają zwierzęciu nich.
ZADANIA: 1. Wyliczcie bodźce, które stosowaliście w Waszych do-
świadczeniach z pantofelkiem. 2. Porównajcie zachowanie się królika
i pantofelka w ich środowiskach życia 3. Czy na podstawie Waszych
obserwacji możecie powiedzieć, ile
Dla ciekawych. ..
•	Prędkość ruchu pantofelka wy-
nosi około 2 mm na sekundę.
•	Pantofelki giną w wodzie o tem-
peraturze powyżej 38° C.
•	Piękną książkę o pantofelku na-
komórek tworzy ciało pantofelka?
pisał słynny biolog, profesor Jan
Dembowski. Jej tytuł Historia
naturalna jednego pierwotniaka. Mo-
że przeczytacie wyjątki dotyczące
np. ruchu pantofelka.
46
Wiele jest zwierząt
jednokomórkowych
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie amebę na tablicy poglądowej i na rysunku w podręczniku
(rys. 34).	|
2.	Obserwujcie przez mikroskop euglenę zieloną. Czy widzicie wić?	j
Zauważcie czerwoną plamkę wśród ciałek zieleni. Gdzie ona leży?	I
Pomoże Wam w tym tablica poglądowa i rysunek w podręczniku
(rys. 35).	|
3.	Obserwujcie przez mikroskop albo lupę piasek z otwornicami lub
preparat z otwornicami. Porównajcie kształty różnych skorupek
otwornic.	’
4.	Obejrzyjcie przez mikroskop piasek zeskrobany z kawałka skały kre-
dowej. Porównajcie z obserwacjami wykonanymi poprzednio.
5.	Przypatrzcie się tablicy poglądowej i tablicy w podręczniku, gdzie
przedstawiono skorupki zwierząt jednokomórkowych (rys. 36).
W wodach słodkich i słonych żyje bardzo wiele zwierząt jedno-
komórkowych. W kałużach, stawach i innych zbiornikach słodkich
wód stojących, tam gdzie jest dużo
gnijących części organicznych, żyje
pełzak, czyli ameba. Zwierzę to nie
ma stałego kształtu. Pełzak może
Rys. 34. Pełzak, czyli ameba: a — ni-
bynóżka, b — jądro
Rys. 35. Euglena zielona: a - wić,
b — ciałko podstawowe wici, c —
plamka czerwona, d — ciałko zieleni,
*e - jądro
47
micnice
Rys. 36. Piei wolniaU, biorące udział
słonecznica, 3, 4, 6 — otwornicc
w dowolnym miejscu swego ciała wysuwać wypustki plazmy. Reszta
ciała przelewa się stopniowo w kierunku wysuniętej wypustki i w ten
sposób pełzak może się posuwać. Nic więc dziwnego, że wypustki
plazmatyczne pełzaka nazwano niby nóżka mi.
Oprócz ameb żyjących w wodach są także ameby, które żyją
w ciele innych organizmów. Na przykład w jelicie grubym człowieka
mogą żyć pełzaki, które wywołują chorobę zwaną czerwonką pełza-
kową. Można się nimi zarazić, jedząc niemyte owoce i jarzyny lub
też jedząc czyste pokarmy brudnymi rękami. Do brudnych przedmio-
tów mogą być przyklejone pełzaki osłonięte grubą błonką. Gdy czło-
wiek połknie takie obłonione pełzaki, w jelicie rozpuszczają się
osłonki i uwolnione pełzaki przechodzą do jelita grubego. Mogą one
uszkodzić ściankę jelita i spowodować krwawienie. Na szczęście w Pol-
sce choroba ta pojawia się rzadko.
Choroba zwana malarią wywołana jest przez zwierzę jednoko-
mórkowe, zwane zarodźcem malarycznym. Do krwi człowieka
wprowadza zarodźce komar widliszek, z krwi przenikają one do śle-
dziony, wątroby, a potem wracają do czerwonych ciałek krwi, którymi
się żywią, niszcząc je. Rozpad czerwonych ciałek krwi wywołuje
znaczne podniesienie temperatury i wyniszczenie organizmu.
Takie zwierzęta, które żyją koszterti plazmy
komórek innego żywego organizmu, nazywamy
pasożytami.
A więc ameba czerwonki i zarodziec malaryczny to zwierzęta
jednokomórkowe prowadzące pasożytniczy tryb życia.
W wodach morskich żyją w ogromnych ilościach takie organiz-
my, które wytwarzają na powierzchni swego ciała skorupki. Skorupki
wielu tych zwierząt mają otworki, przez które wysuwają one niby-
nóżki. Takie zwierzęta nazywamy otwornicami.
Otwornice budują skorupki z różnego materiału, najczęściej
z węglanu wapnia. Po śmierci otwornic ich skorupki osadzają się na
dnie morza, gdzie tworzą grube pokłady wapienne. W czasie ruchów
górotwórczych pokłady te wydostają się na powierzchnię skorupy
ziemskiej jako skały wapienne. Kreda jest przykładem skały wapien-
nej zbudowanej ze skorupek otwornic.
Oto jeszcze jeden organizm jednokomórkowy - euglena zielona,
4 — Zoologia dla kl. VII
49
której kształt ciała i mchy obserwowaliście. Interesuje ona zarówno
botanika, jak i zoologa. Euglena porusza się za pomocą wici, która
znajduje sic w przedniej części ciała. W pobliżu wici łatwo można
dostrzec czerwoną plamkę, wrażliwą na światło. Poruszająca się
euglena jest jakby barwnym zielonym wrzecionkiem z czerwoną
plamką. Przy dokładniejszych obserwacjach widać, że euglena ma
ciałka zieleni, takie same jakie poznaliście u roślin. Dzięki ciałkom
zieleni euglena może sama wytwarzać białka, cukry i inne związki
zawierające węgiel, a więc jest ona samożywna. Najciekawsze jest
jednak to, że w środowisku, w którym brak światła, euglena może
odżywiać się tak samo jak pantofelek.
Euglena zielona ma pewne cechy charaktery-
styczne dla roślin, a pewne charakterystyczne
dla zwierząt.
Wszystkie zwierzęta, których ciało zbudowane
jest z jednej komórki, nazywamy pierwotniakami.
ZADANIA: 1. Wypełńijcie w zeszycie tabelkę:
Nazwa pierwotniaka
Środowisko życia
Co mu umożliwia ruch?
2. Pomyślcie, jakie znaczenie mają pierwotniaki w przyrodzie?
Dla ciekawych...
•	Gdy organizm jest osłabiony gło-
dem, chorobą lub zatruty alkoho-
lem, wtedy łatwiej staje się podatny
na zarażenie amebą czerwonki.
•	Obliczono, że prawie 1 '3 po-
wierzchni dna morskiego pokryta
jest mułem ze skorupek otwornic.
Otwornice miały skorupki docho-
dzące do 1 cm, a nawet do 10 cm
średnicy. Te ostatnie występują
w wapiennych częściach Tatr.
• Pierwotniaki zwane nocoświetli-
kami występują masowo na po-
wierzchni wody. Gdy płynie okręt,
wtedy ich plazma, pod wpływem
podrażnienia ruchami wody, wy-
twarza energię świetlną. Morze
wówczas świeci.
50

14
Życie i budowa stułbi
ĆWICZENIA
1.	Obserwujcie stułbię w naczyniu z czystą wodą. Zwróćcie uwagę na
kształt ciała. Obserwujcie jej długie czułki. Co powiecie o ruchu
stułbi?
2.	Obejrzyjcie przez mikroskop preparat stułbi. Odszukajcie warstwy
komórek: zewnętrzną i wewnętrzną.
3.	Przypatrzcie się tablicy przedstawiającej stułbię i rysunkom w pod-
ręczniku (rys. 37, 38 i 39). Utrwalcie wiadomości o budowie stułbi.
DOŚWIADCZENIE
Do naczynia, w którym znajduje się stułbia, wpuśćcie pipetką trochę
wody z pantofelkami. Obserwujcie zachowanie się stułbi. Jakie części
jej ciała są najbardziej ruchliwe?
ł
W stojących wodach słodkich żyje stułbia. Przytwierdza się tam
do roślin lub innych przedmiotów, a więc prowadzi osiadły tryb
życia.
Obserwacje mikroskopowe pouczają nas, że ciało stułbi składa
się z wielu komórek, a więc;
Stułbia jest zwierzęciem
wielokomórkowym.
Ścianka woreczkowatego ciała stułbi ma bardzo prostą budowę.
Składa się tylko z dwóch warstw komórek: warstwy zewnętrznej
(ektodermy) i warstwy wewnętrznej (entodermy).
Zauważyliście, że stułbia reaguje bardzo szybko na bodźce środo-
wiska, a więc plazma jej komórek jest bardzo wrażliwa nawet na naj-
delikatniejsze drgania cząstek wody. Zwierzę reaguje na nie skur-
czem czułków lub woreczka.
I w tym przypadku widzicie, że zmiany w środowisku życia powo-
dują widoczne zmiany w zachowaniu się zwierzęcia. Ciało bardzo
51
4
silnie podrażnionej stułbi może przybrać kształt malutkiej ledwo
dostrzegalnej kuleczki.
Widzieliście, jak zadziwiająco sprawnie zdobywa pokarm stuł-
bia przytwierdzona do jednego miejsca i jak ważną rolę odgrywają
przy tej czynności czułki. Przekonano się, że gdy blisko stułbi prze-
pływa jakieś mniejsze od niej zwierzę, wtedy wyciągające się
czułki wyrzucają ostro zakończone nici parzące, zwane parzydeł-
kami. Są one częścią komórek parzydełkowych. Do ciała zwierzęcia
ugodzonego parzydełkami spływa ciecz paraliżująca jego ruchy.
Czułki kierują zdobycz do otworu gębowego, przez który dostaje
się do jamy w woreczkowatej części ciała stułbi. Jama ta odgrywa
ogromnie ważną rolę w dalszych losach pokarmu pobranego przez
stułbię. Jest ona wypełniona cieczą, zawierającą soki trawienne,
które przeniknęły tu z wewnętrznej warstwy komórek. W jamie
ciała stułbi odbywa się trawienie pokarmu, a przetrawione substancje
potrzebne do życia stułbi przenikają stąd do komórek jej ciała.
Ze względu na procesy, jakie zachodzą w jamie ciała stułbi (tra-
wienie i wchłanianie), jamę tę nazwano jamą chlonąco-trawiącą.
Wszystkie zwierzęta, które mają jamę chłonąco-
-trawiącą, nazywamy jamochłonami.
52
Należy dodać, że niektóre komórki wewnętrznej warstwy mogą
wysuwać wypustki plazmy, które otaczają pokarm i trawią go w ko-
mórce.
Stułbia, jak to się często w przyrodzie zdarza, może się stać
przedmiotem napaści ze strony zwierząt większych od niej. Czasem
zostanie ona bardzo okaleczona. Nie ginie jednak, gdyż ma właści-
wość bardzo cenną dla organizmu — zdolność odbudowywania
utraconych części ciała. Właściwość tę nazywamy regeneracją.
Aby zbadać zdolność regeneracji u stułbi, pocięto ją na kilka
części tak, że każda część zawierała obie warstwy komórek. Okazało
się, że po pewnym czasie każda część odbudowała to, czego jej bra-
kowało. W wyniku tej odbudowy otrzymano tyle stułbi, ile było
kawałków ciała pociętego zwierzęcia. Jak widzimy, zdolność odbu-
dowy, czyli regeneracja, jest bardzo korzystną cechą stułbi. •
Stułbia rozmnaża się dwoma sposobami: bezpłciowo i płciowo.
W określonej części woreczka stułbia uwypukla na zewnątrz
obie warstwy ciała. To uwypuklenie nazywamy pączkiem. Pączek
rośnie, wytwarza czułki oraz otwór gębowy i wreszcie odrywa się od
Rys. 38. Budowa stułbi — przekrój po-
przeczny i podłużny: a — otwór gębowy,
b — czulck, c — jama chłonąco-trawiąca,
d — zewnętrzna w*arstwa komórek, e — we-
wnętrzna warstwa komórek
Rys. 39. Komórka parzydełkowa:
a — wić łącząca się z banieczką,
b — banieczka zawierająca ciecz,
wywołującą porażenie małych
zwierząt, c — plazma, d - jądro
53
organizmu macierzystego (po uprzednim przewężeniu podstawy).
Taki bezpłciowy sposób rozmnażania nazywa się pączkowaniem.
Występuje ono wtedy, gdy zwierzę ma korzystne warunki życia.
Zupełnie inaczej rozmnaża się stułbia jesienią. W specjalnych częś-
ciach ciała wytwarza ona wówczas komórki służące do rozmnażania.
Jedne mają zdolność poruszania się — te nazywamy plemnikami,
drugie nie zmieniają miejsca — są to kuliste komórki jajowe. W wo-
dzie plemniki dopływają do komórek jajowych. Do każdej komórki
jajowej wnika jeden plemnik i po zapłodnieniu, powstaje zapłodniona
komórka jajowa. Komórka ta okrywa się grubą błoną i może prze-
trwać nie sprzyjające warunki zimowe.
Zapamiętajmy, że zwierzę o takim kształcie ciała, jaki obserwu-
jemy u stułbi, nazywamy polipem.
ZADANIE: Wypełnijcie tabelkę według wzoru:
Pantofelek Stułbia Królik
Środowisko życia
Z czego jest zbudowany, -a?
Jak się porusza?
Jak się rozmnaża?
Dla ciekawych...
•	Stułbię dokładniej poznano i opi-
sano dopiero w XVIII wieku.
•	Stułbię inaczej nazywamy hydrą.
•	Między komórkami ciała stułbi
zwanej stułbią zieloną osiadają glo-
ny, które nadają jej barwę.
•	Spośród zwierząt wielokomórko-
wych stułbia odznacza się najwięk-
szą zdolnością regeneracji.
54
15
Chełbia modra — nasz
morski jamochłon
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie zakonserwowany preparat chełbi modrej. Odszukajcie
parasolowate ciało i czułki oraz gruczoły rozrodcze.
2.	Przypatrzcie się tabłicy poglądowej i rysunkowi w podręczniku przed-
stawiającym chełbię (rys. 40, tabl. II).
3.	Obejrzyjcie tablicę i rysunek w podręczniku, ilustrujące rozwój i roz-
mnażanie się chełbi modrej (rys. 41). Zauważcie, że w czasie rozwoju
zmienia się kształt ciała chełbi i sposób jej rozmnażania.
Chelbia modra jest jamochłonem podobnie jak stułbia.
Parasolowate ciało chełbi jest piękne tylko w wodzie morskiej.
Gdy silniejsza fala wyrzuci je na piasek plaży, wtedy zmienia się
ono w bezkształtną grudkę, która szybko ginie.
Macie tu znów wyraźny przykład zależności życia zwierzęcia
od środowiska. Cechy budowy ciała chełbi modrej umożliwiają jej
życie w powierzchniowych warstwach wody. Około 97% ciała chełbi
stanowi woda. Chełbia — podobnie jak pantofelek i stułbia — nie
ma szkieletu.
Rys. 40. Chełbia • modra — od dołu i z boku: a — otwór gębowy,
b — gruczoł rozrodczy, c — ramię, d — ciałko czuciowe
Rys. 41. Rozwój i rozmnażanie się chełbi modrej: a — samiec
i samica, b — jaja i plemniki, c — orzęsiona larwa, d — miody
polip, e — dzielący się polip, f — polip w późniejszym
stadium podziału, g — młode meduzy
Gdy powierzchnia morza jest spokojna, wtedy bez trudu można
dostrzec, że chełbia wykonuje samodzielne ruchy. Patrząc na zakonser-
wowane ciało chełbi nie można od razu odpowiedzieć na pytanie,
która część ciała służy zwierzęciu do poruszania się. Jedynie obser-
wacja żywej chełbi dostarcza informacji na ten temat.
Otóż co pewien czas parasolowata część ciała chełbi kurczy się
gwałtownie i wtedy wyrzuca do wody strumień cieczy z jamy chłonąco-
-trawiącej. Cząstki wyrzuconej cieczy gwałtownie uderzają w cząstki
wody morskiej i odbijają się od nich. Powstaje wówczas strumień
cząstek odbitych, skierowany ku ciału chełbi. Padając na wewnętrzną
powierzchnię „parasola", odrzuca on chełbię od poprzednio zajmo-
wanego miejsca. Po każdym odrzucie chełbia rozkurcza ciało, nabiera i-
do jamy chłonąco-trawiącej nową porcję wody morskiej i znów ją
wypycha. Ruchy chełbi są słabe i przy nieco silniejszej fali zwierzę *
jest unoszone przez wodę.
Domyślacie się, że z każdą porcją wody do jamy chłonąco-tra-
wiącej wpływa pokarm.
Chełbia modra rozmnaża się w sposób płciowy. Zapłodnienie i
odbywa się w wodzie morskiej.
Z zapłodnionych komórek jajowych rozwijają się w końcu sier-
pnia maleńkie zwierzątka zupełnie niepodobne do chełbi. Cale ich
56
ciało pokryte jest rzęskami, dzięki czemu swobodnie pływają w wo-
dzie morskiej. Są to larwy chełbi modrej. W końcu listopada larwy
osiadają na dnie morza, gdzie przekształcają się w zwierzęta przy-
pominające stułbię pospolitą. Zwierzęta zbudowane tak jak stułbie
nazwaliśmy polipami. Te zaś, które mają budowę ciała podobną
do chełbi pływających latem w morzu, nazywamy meduzami.
W maju następnego roku polipy zdolne są do rozrodu. Ciało
polipa chełbi dzieli się poprzecznie na wiele krążków leżących jeden
na drugim. Krążki odrywają się kolejno. Z każdego krążka rozwija
się meduza chełbi. Polip rozpadł się więc na organizmy potomne.
Ponieważ w rozrodzie polipa nie brały udziału komórki płciowe,
taki sposób rozmnażania nazywa się rozmnażaniem bezpłciowym.
Gdy zastanowimy się nad życiem i budową chełbi, dochodzimy
do wniosków:
1.	chełbia modra występuje w dwóch formach: meduzy i polipa;
2.	chełbia rozmnaża się dwoma sposobami — płciowym (meduza)
i bezpłciowym (polip);
3.	w życiu chełbi występuje przemiana pokoleń — wiąże się
ona z przemianą sposobów rozrodu.
W morzach bardziej słonych niż Bałtyk unosi się w porze roz-
rodu płciowego wiele pięknych meduz. Są one znacznie większe od
meduz naszej chełbi modrej. Wszystkie prowadzą wolny tryb życia.
ZADANIA: 1. Porównajcie budowę polipa z budową meduzy. 2. Wy-
pelnijcie podane zestawienie: „Ruch zwierząt w wodzie".
Nazwa zwierzęcia
Sposób poruszania się
Co umożliwia
taki ruch?
Dla ciekawych...
• Średnica niektórych meduz ży- • Niektóre meduzy podrażnione
jących w morzach słonych osiąga ruchami wody mogą świecić.
aż 2 metry.
57
Koralowce — jamochłony wód
słonych, ciepłych i czystych
Ćwiczenia
1. Obejrzyjcie zakonserwowanego ukwiala. Odszukajcie części ciała.
Porównajcie budowę ukwiala z budową stułbi.
Obejrzyjcie gołym okiem kawałki szkieletów wytworzonych przez
koralowce. Obejrzyjcie je przez lupę. W pewnych przypadkach uda
się Wam zobaczyć wgłębienia; są to miejsca, gdzie żyły i chroniły się
koralowce.
3. Przypatrzcie się tablicom poglądowym i rysunkowi w podręczniku
przedstawiającym budowę koralowca (rys. 42).
4. Zwróćcie szczególną uwagę na barwną tablicę (tabl. I) przedstawia-
jącą dno morza. Odszukajcie ukwiały i kolonię korala szlachetnego.
Koralowce prowadzą osiadły tryb życia w przybrzeżnej strefie
mórz, w których temperatura wód wynosi około 20° C. Mają one
piękne barwy i kształty. Głównie dzięki nim dno morskie wzbudza
zachwyt zarówno badaczy, jak artystów-malarzy oraz tych wszystkich,
którzy obserwow^ali je w naturze lub na barwnym filmie.
Przekonaliśmy się, że koralowce są podobne do stułbi, a więc
mają postać polipa.
Wszystkie koralowce mają podłużne przegrody
w jamie chłonąco-trawiącej.
Najbardziej znanymi koralowcami są korale, od których pocho-
dzi nazwa tej grupy zwierząt. Polipy korali — podobnie jak stułbia —
rozmnażają się bezpłciowo przez pączkowanie. Pączkujące organizmy
nie odrywają się od macierzystego, lecz pozostają przy nim i łączą się
z nim nadal poprzez jamę chłonąco-trawiącą. W ten sposób powstąją
nieraz olbrzymie zespoły złożone z korali tego samego gatunku.
Zespół, w którym zwierzęta jednego gatunku
połączone są ze sobą, ale spełniają czynności
życiowe niezależnie od siebie, z korzyścią dla
zespołu, nazywamy kolonią.
Rys. 42. Budowa polipa ko-
ralowca — przekrój poprze-
czny: a — szkielet z kora-
lowi ny, b — część miękka,
c — przegroda twarda, d —
jama chłonąco-trawiąca
Korale mają jeszcze jedną bardzo charakterystyczną właściwość.
Każdy polip koralowca wytwarza na zewnątrz lub wewnątrz swego
ciała wapienny szkielet. Szkielety poszczególnych polipów łączą się
ze sobą, tworząc nieraz fantastyczną budowlę.
Przy brzegach mórz ciepłych, czystych
i bogatych w pożywienie żyją potężne kolo-
nie korali, zwane rafami koralowymi.
Po śmierci zwierząt w miejscu dawnych raf
koralowych pozostają ich szkielety tworzące
skały wapienne. Gdziekolwiek dzisiaj spoty-
kamy skały wapienne pochodzenia rafowego,
mamy prawo wnioskować, że w przeszłości
były tam cieple płytkie części mórz.
Szkielety korali są najczęściej białe lub
białawoszare. Piękny czerwony twardy szkie-
let wytwarza koral szlachetny, żyjący w Mo-
rzu Śródziemnym. Nie tworzy on jednak
raf, lecz tylko krzaczaste kolonie.
Niektóre koralowce żyją pojedynczo.
Należą do nich między innymi ukwiały. Zwierzęta te mają piękne
barwy, a wrokół otworu gębowego liczne i długie kolorowe czułki,
dzięki czemu oglądane z daleka przypominają kwiaty. Ukwiał różni
się zasadniczo tym od stułbi, że jego jama chłonąco-trawnąca podzie-
lona jest częściowo podłużnymi przegrodami.
ZADANIA: 1. Porównajcie budowę zewnętrzną i wewnętrzną poznanych
jamochłonów' i wypiszcie cechy wspólne dla wszystkich. 2. Wyliczcie
sposoby rozmnażania występujące u jamochłonów. 3. Jaki tryb życia
wiodą poznane jamochłony? 4. Jakie sposoby obrony stosują jamochłony,
by uniknąć niebezpieczeństwa? 5. Poszukajcie na mapach miejsca wy-
stępowania raf koralowych. 6. Zaprojektujcie tabelkę, która umożliwi
sprawdzenie, czy rozumiecie pojęcia ,,rozmnażanie płciowe“ i ,,rozmna-
żanie bezpłciowe'4.
Dla ciekawych...
•	Głównymi twórcami raf koralo-
wych są korale madreporowe, które
wytwarzają grube i twarde szkie-
lety różnych kształtów. Polipy tych
koralowców mają piękne barwy,
dzięki czemu rafy koralowe po-
równywane są do ogrodów pod-
wodnych.
•	W Polsce występują wapienie
pochodzenia rafowego w Górach
Świętokrzyskich.
•	Niektóre ukwiały mają około
1 metra średnicy.
17
Tasiemiec — groźny pasożyt
człowieka i zwierząt
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie bardzo uważnie, najpierw gołym okiem, a następnie przez
lupę, zakonserwowanego tasiemca. Porównajcie z tablicą poglądową
i rysunkiem w podręczniku (rys. 43).	.
2.	Przyjrzyjcie się przez mikroskop jednemu członowi ciała tasiemca
i porównajcie z rysunkiem 43b.
3.	Przypatrzcie się uważnie główce tasiemca i porównajcie z rysunkiem
43a.
Zauważyliście pewnie, że większość dotychczas poznanych zwie-
rząt żyje w środowisku wodnym. Obecnie poznamy zwierzę, dla którego
środowiskiem życia jest wnętrze jelita człowieka i innych ssaków.
Zwierzęciem tym jest tasiemiec.
Ludzi i zwierzęta, w których jelitach żyją
pasożyty, nazywamy żywicielami.
Przy obserwacji budowy zewnętrznej tasiemca na pewno zwróciło
Waszą uwagę długie, płaskie ciało zwierzęcia. Drugą osobliwością
tasiemca jest brak jakichkolwiek przystosowań do ruchu, a trzecią —
występowanie wielu podobnych do siebie części zwiększających się
ku tyłowi ciała. Części te nazywamy członami, a taką budowę, jaką
♦
60
dostrzegamy u tasiemca, określamy
terminem — budowa członowana.
Z obserwacji Waszych wynika, że
budowa tasiemców jest prosta. W ciele
ich wyróżniamy jedynie główkę i sze-
reg członów.
Zwróćcie uwagę na główki tasiem-
ców najczęściej spotykanych w jelicie
człowieka. Główka mająca tylko przy-
ssawki charakteryzuje tasiemca nieu-
zbrojonego. Jeżeli na główce oprócz
przyssawek, znajduje się jeszcze wie-
niec haczyków, tasiemiec nazywa się
uzbrojonym. Główki o takiej budowie
mogą się mocno przytwierdzać do
ścianki jelita. Dokładniejsze obserwacje
wykazują, że w główce tasiemców nie
ma otworu gębowego ani narządów
zmysłów.
Tuż za główką znajduje się część
ciała zwana szyjką, która przez podział
poprzeczny stale wytwarza nowe człony
ciała. W ten sposób ciało tasiemca wy-
dłuża się przez cały czas życia w jeli-
cie człowieka. Rozumiecie teraz, że
człony przy główce są najmłodsze, a
Człony tasiemca zbudowane są z
narządy członu. Ściankę członu tworzy wór skórno-mięśniowy,
który powstał z tkanki nabłonkowej i ze zrośniętych z nią mięśni.
W wórze skórno-mięśniowym, wypełnionym luźno leżącymi komór-
kami, mieszczą się układy narządów tasiemca.
Wewnątrz członu na próżno szukalibyśmy układu pokarmowego;
nie ma go. Przypomnijcie sobie także, że w główce nie dostrzega się
otworu gębowego. Te braki świadczą, że tasiemiec odżywia się w inny
sposób niż poznane przez Was zwierzęta wielokomórkowe.
Tasiemiec żyjący w jelicie cienkim człowieka zanurzony jest
całkowicie w mleczku pokarmowym. Część mleczka pokarmowego
Rys. 43. Tasiemiec uzbrojony:
a — główka tkwiąca w jelicie cien-
kim żywiciela, b — dojrzały człon,
w którym na czarno zaznaczono
macicę wypełnioną jajami; linia
przerywana oznacza skrócenie
długości ciała zwierzęcia
człony końcowe najstarsze,
różnych tkanek, tworzących
61

zamiast do kosmków jelita cienkiego i do tkanek człowieka przenika
do ciała tasiemca. Obecność tasiemca w jelicie cienkim powoduje
więc zubożenie organizmu człowieka w składniki potrzebne do prze-
miany materii i energii. Dlatego tasiemiec jest pasożytem.
W każdym członie tasiemca widać dobrze rozwinięty układ roz-
rodczy żeński i również dobrze rozwinięty układ rozrodczy męski.
Zwierzęta, które mają równocześnie oba układy
rozrodcze: żeński i męski, nazywamy obojnakami.
V\ przypadku tasiemca, który samotnie żyje w jelicie człowieka,
obojnactwo umożliwia rozmnażanie. Szanse wydania potomstwa wzra-
stają jeszcze przez to, że plemniki jednego członu mogą zapłodnić
komórki jajowe tego samego członu. Zdolność tę nazywamy samo-
zapłodnieniem.
W gruczołach rozrodczych tasiemca rozwijają się bardzo wielkie
ilości jaj i plemników. Zapłodnione komórki jajowe gromadzą się
w* macicy, która rozrasta się w miarę wzrostu liczby zapłodnionych
jaj. Każdy z końcowych członów prawie w całości wypełniony jest
przez rozrośniętą macicę, zawierającą zapłodnione jajeczka.
Końcowe człony tasiemca odrywają się i z kałem człowieka wydo-
stają się z organizmu żywiciela. W nowym środowisku rozpocznie
się rozwój tasiemców potomnych.
ZADANIA: 1. Po jakich cechach budowy zewnętrznej rozróżnicie dwa
gatunki tasiemca najczęściej pasożytujące w człowieku? 2. Jaki tryb życia
prowadzą tasiemce? 3. Jakie właściwości umożliwiają tasiemcom roz-
mnażanie ?
Dla ciekawych...
•	Tasiemiec nieuzbrojony osiąga
długość od 4 do 10 m. Może on
żyć w jelicie człowieka przez kilka
lat, w ciągu jednego roku życia wy-
twarza on około 600 000 000 jaj.
W jednym członie tasiemca nie-
uzbrojonego jest około 1000 jąder.
•	Tasiemiec uzbrojony osiąga tylko
od 2 do 3 m długości.
•	Najmniejszy tasiemiec spotykany
w organizmie człowieka ma zale-
dwie 3 cm długości — jest to ta-
siemiec karłowaty.
62

O rozwoju tasiemców
ĆWICZENIA
1. Obserwujcie przez mikroskop kawałki mięsa z wągrami tasiemca.
Zwróćcie uwagę na główkę. Jaki gatunek tasiemca rozwinąłby się
z tego wągra?
2. Obejrzyjcie rysunek w podręczniku (rys. 44). Porównajcie z tablicą
poglądową. Zapamiętajcie cykl rozwojowy tasiemca uzbrojonego.
Różne mogą być losy członów, które opuściły organizm człowieka.
Wiele z nich ginie po krótkim okresie życia poza organizmem żywi-
ciela. Niektóre człony lub jajeczka dostają się z paszą do ciała zwierząt
domowych. Zapłodnione jajeczka tasiemca uzbrojonego mogą się
rozwijać tylko wtedy, gdy znajdą się w organizmie świni. Zapłodnione
jajeczka tasiemca nieuzbrojonego rozwijają się w organizmie bydła
rogatego.
Rys. 44. Cykl życiowy tasiemca uzbrojonego: a — żywiciel ostateczny, b — dojrzały
człon tasiemca, c — żywiciel pośredni, d - fragment tkanki mięśniowej z wągrami,
e — żywiciel ostateczny
63
W organizmach tych zwierząt zwanych żywicielami pośrednimi
rozwijają się larwalne postacie tasiemców. W ich mięśniach znaj-
dują się one jako tak zwane wągry. Każdy wągr wygląda jak pęche-
rzyk, wewnątrz którego znajduje się główka tasiemca.
Gdy człowiek spożyje niedostatecznie dogotowane mięso zara-
zonę tasiemcem, wtedy larwa rozwija się w ostateczną formę tasiemca.
Główka przyczepia się do ścianek jelita człowieka, w szyjce tworzą
się stopniowo człony i powstaje potomny tasiemiec.
Tasiemiec nie tylko zużywa mleczko pokarmowe, ale czyni czło-
wiekowi jeszcze inną poważną krzywdę. Wydziela on do jelita czło-
wieka swoje produkty przemiany materii, które są szkodliwe nie tylko
dla tasiemca, ale także i dla człowieka. Rezultaty zatrucia tymi szko-
dliwymi produktami są bardzo przykre, gdyż objawiają się zawro-
tami i bólami głowy, brakiem apetytu, osłabieniem zdolności do nauki
i innej pracy oraz stale potęgującym się wycieńczeniem organizmu.
Człowiek może się zabezpieczyć przed tasiemcem, przestrze-
gając pewnych zasad postępowania. Oto najważniejsze z nich:
1.	Trzeba kupować tylko takie mięso, które było kontrolowane
przez lekarza. Mięso to poznajemy po stemplach kontrolnych.
2.	Mięso należy dobrze gotować lub smażyć.
3.	Hodowcy świń i bydła nie powinni dopuszczać zwierząt do
miejsc z odchodami ludzkimi.
Warto jeszcze dodać, że zwierzęta gospodarskie zarażone tasiem-
cami także cierpią, gorzej rosną, są chorowite i nie dają takich korzyści
materialnych, na jakie liczył hodowca.
Ważną właściwością wszystkich postaci rozwojowych tasiemców
jest odporność na działanie soków trawiennych żywicieli.
Biorąc pod uwagę budowę ciała tasiemca, zaliczamy go do grupy
zwierząt zwanych płazińcami. Oprócz tasiemca należą do niej takie
zwierzęta, które mają spłaszczone ciało i których narządy leżą wśród
luźnych komórek we wnętrzu wora skórno-mięśniowego. Płazińce
mają budowę ciała bardziej skomplikowaną niż jamochłony, ponie-
waż posiadają układy narządów. Nie wszystkie płazińce są pasożytami.
Te z nich, które wiodą wolny tryb życia, mają dobrze wykształcony
przewód pokarmowy.
64
ZADANIA: 1. Zaprojektujcie uproszczoną ilustrację, obrazującą życie
tasiemca nieuzbrojonego. Zacznijcie od zapłodnionej komórki jajowej,
a skończcie na tasiemcu dojrzałym płciowo. Zatytułujcie tę ilustrację:
,,Cykl życiowy tasiemca nieuzbrojonego*'. 2. Dlaczego człowieka nazywa-
my żywicielem ostatecznym tasiemca, a świnię lub bydło — żywicielami
pośrednimi ?
Dla ciekawych . . .
•	Najcięższe schorzenia u człowie-
ka wywołuje tasiemiec wieńcogło-
wy. Ma on jedynie 5 — 8 mm długo-
ści. W tym przypadku człowiek jest
żywicielem pośrednim, a żywicie-
lami ostatecznymi są różne zwie-
rzęta drapieżne, np. psy. Jajeczka
tego tasiemca można wprowadzić
do organizmu wówczas, gdy głas-
kaliśmy zarażonego psa, a potem
braliśmy pokarm nie umytymi rę-
kami. Z jajeczka rozwija się w orga-
nizmie człowieka larwa, którą na-
zwano bąblowcem. Bąblowiec może
się rozwinąć w. różnych narządach
człowieka, np. w płucach, mózgu,
wątrobie. Larwa ta może dorastać
do potężnych rozmiarów i osiągać
wagę 10 kg.
•	Warto wiedzieć, że człowiek mo-
że się zarazić tasiemcami, jedząc
nie dogotowane lub nie wysmażone
mięso ryb zarażonych przez ta-
siemce.
19
Glista ludzka
o ciele obłym
— pasożyt
ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie zakonserwowane okazy samca i samicy glisty ludzkiej.
Porównajcie je z ilustracjami na tablicy poglądowej i w podręczniku
(rys. 45). Zwróćcie uwagę na różnice w wyglądzie tylnego końca ciała
osobników obu płci.
2. Obejrzyjcie na rysunkach inne robaki pasożytnicze o obłym kształcie
ciała.
W organizmie człowieka mogą żyć pasożytnicze zwierzęta o obłym
kształcie ciała. Nazywamy je obleńcami. Ciało obleńca przekrajane
poprzecznie daje obraz krążka.
6 — Zoologia dla kl. VII
65
Rvs. 45. Glista ludzka: a — samice, b — samica

g K	Najczęściej pasożytują w człowieku
g	g takie obleńce, jak: glista ludzka i owsiki.
g	g	Najgroźniejszym obleńcem jest włosień.
g	g	Poznajmy bliżej życie i budowę tych pa-
.'*	j J	sożytów. •
g		Glista ludzka jest pasożytem zarówno
g		dzieci, jak i dorosłych. Glisty są roz-
I		dzielnopłciowe. Samica jest większa od
B		samca, ma ona od 20 do 30 cm długości.
W	W przedniej części ciała glisty znajduje się
B otwór gębowy prowadzący do rurko-
W watego jelita kończącego się otworem
V odbytowym. Przewód pokarmowy i inne
układy narządów mieszczą się, podobnie
b jak u plazińców, w worze skórno-mięśnio-
wym.
Ogromna jest ilość jajeczek składanych przez samicę glisty ludz-
kiej. Dzienna porcja wynosi od 100 000 do 200 000 jaj. Jaja glisty
nie mogą się rozwijać w temperaturze ludzkiego ciała, a więc warun-
kiem ich dalszego rozwoju jest opuszczenie jelita człowieka. Droga
jest tylko jedna — jajeczka wydalane są z kałem, z którym dostają
się do gleby.
W glebie w ciągu 30 — 40 dni rozwijają się one w larwy ukryte
w osłonkach. Brudnymi rękami człowiek nieświadomie przenosi larwy
glisty do jamy ustnej. Stąd dalsza droga wiedzie do jelit, gdzie larwy
wychodzą z osłonek.
Larwy przebijają ściankę jelita i dostają się do krwi, gdzie przeby-
wają około 10 dni. Żywią się wtedy osoczem krwi, dzięki czemu dora-
stają do 2 mm długości. Z kolei larwy za pośrednictwem krwi dostają
się do płuc, skąd przenoszą się do tchawicy. Przy podrażnieniu
tchawicy (na przykład podczas kaszlu) malutkie glisty przechodzą do
jamy ustnej, skąd mogą powtórnie powrócić do jelita. Dopiero po tym
powtórnym powrocie do jelita glista rozwija się dalej i osiąga dojrza-
łość płciową.
66
Najgroźniejszy dla zdrowia człowieka jest okres, kiedy glisty przebi-
jają się pizez ścianki naczyń krwionośnych, dążąc do płuc. Wówczas
mogą stać się przyczyną krwawień i stanów zapalnych pluć.
Dorosłe glisty zatruwają organizm żywiciela swymi produktami
przemiany materii. W tym przypadku produkty przemiany materii
glisty ludzkiej powodują rozpad czerwonych ciałek krwi oraz zatru-
wają system nerwowy. Dzieci mające glisty zgrzytają w czasie snu
zębami i ślinią się. Cierpią one na zaburzenia w jamie brzusznej.
Z glistami ludzkimi należy walczyć, gdyż ich obecność w ciele
człowieka, poza opisanymi już przykrymi dolegliwościami, może
spowodować jeszcze wiele innych groźnych komplikacji.
Ustrzeżemy się przed glistami, myjąc często i starannie ręce oraz
spożywając dobrze umyte jarzyny i owoce.
ZADANIA. Opracujcie jedno z podanych zadań: 1. Obliczcie, ile jajeczek
rozwinęłoby się w ciele samicy glisty ludzkiej żyjącej w jelicie człowieka
przez jeden rok. 2. Zaprojektujcie afisz pt. ,,Nie wprowadzaj glist do
swego organizmu". 3. Porównajcie budowę glisty ludzkiej i tasiemca
uzbrojonego. Zaprojektujcie tabelkę do tego porównania.
20
Inne obleńce pasożyty
ĆWICZENIA
1. Obserwujcie przez mikroskop kawałek mięsa z larwami włośnia.
Porównajcie z rysunkiem w podręczniku (rys. 46).
2. Obejrzyjcie na rysunku samicę i samca włośnia (rys. 47). Zauważcie,
czym się różnią osobniki obu płci. Obejrzyjcie odpowiednią tablicę
poglądową.
Włosień spiralny należy do najgroźniejszych pasożytów czło-
wieka. Włośnie można wprowadzić do organizmu, zjadając zarażone
mięso wieprzowe. Zawiera ono larwy włośnia zamknięte w zw apnionej
osłonce.
W żołądku człowieka osłonka rozpuszcza się i uwolniona larwa
Rys. 46. Mięsień z larwami
włośnia spiralnego: a —wapien-
na osłonka, b —włókno mięsne,
c — larwa włośnia
dostaje się do jelit. Tu w ciągu kilku dni rozwija się i dojrzewa płcio-
wo. Po zaplemnieniu samic samce giną. Samice rosną dalej a następnie
przebijają błonę śluzową jelita. W błonie tej każda samica rodzi
żywe larwy, które przedostają się do naczyń krwionośnych, a stamtąd
do mięśni.
Larwy włośnia żywią się plazmą mięśni. Chory odczuwa wtedy
bóle mięśniowe. Po 6 tygodniach larwy otaczają się wapniejącymi
torebkami w kształcie cytryn. Nim to nastąpi, organizm człowieka
narażony jest na wiele zaburzeń, które mogą być przyczyną śmierci.
Choroba spowodowana przez włośnie nazywa się włośnicą lub try-
chinozą. Jest ona bardzo trudna do leczenia, a więc dlatego nie-
zmiernie ważne jest zapobieganie zakażeniu. Po dość długim okresie
(od 25 do 40 lat) larwy pozostające w ciele człowieka giną.
Z opisu życia włośnia wynika, że możemy się ustrzec zakażenia,
spożywając wyłącznie mięso poddane kontroli lekarskiej, a więc
pochodzące z legalnego uboju. Gotowanie i smażenie mięsa nie za-
bija wszystkich larw, gdyż są one bardzo odporne na wysoką tempe-
raturę.
Najpospolitszym pasożytem, zwłaszcza u dzieci, jest owsik,
mający około 1 cm długości. Owsiki żyją
w dolnym odcinku jelita cienkiego, w
jelicie ślepym oraz w jego wyrostku
robaczkowym, a także w jelicie grubym.
Do wymienionych odcinków jelita dostają
się orle przez jamę ustną.
W jelitach larwy wychodzą z osłonki
i po pewnym' czasie przechodzą do bło-
ny śluzowej jelita. Następnie wędrują
do jelita grubego, wreszcie do otworu
odbytowego, gdzie w błonie śluzowej
samice składają jajeczka. Dzieje się to
przeważnie wieczorem lub w nocy w czasie
snu i wtedy chory odczuwa bardzo przykre
swędzenie. Drapiąc się, przenosi jajeczka
na ręce. Jajeczka są bardzo odporne na
wysychanie i często po upływie około mie-
siąca mogą jeszcze utrzymać swą zdolność
zakażenia. Nic więc dziwnego, że jeden
68

Rys. 47. Włosień spi-
ralny: a — samica
(kropkami oznaczo-
no część ciała wypeł-
nioną jajami i zarod-
kami), b — samiec
chory może zarazić całą rodzinę i wielokrotnie
samego siebie.
Owsikami można się także zarazić, jedząc
brudne owoce lub jarzyny. Jajeczka mogą dostać
się także wraz z wdychanym powietrzem.
Chory na owsiki, poza przykrym swędzeniem,
odczuwa niechęć do wysiłków, cierpi na bezsenność
i podrażnienie systemu nerwowego. W pewnych
przypadkach u dzieci może nastąpić zahamowanie
rozwoju umysłowego.
Czystość pościeli, czystość odzieży osobistej
chorego, częste zmiany pościeli i odzieży, nie-
używanie rzeczy osobistych chorego oraz pedan-
tyczne przestrzeganie czystości własnej — to
środki umożliwiające pozbycie się owsików.
Z przeglądu obleńców pasożytów widać, że
ofiarą ich są nie tylko ludzie, ale także zwie-
rzęta. W przypadku włośnicy trzeba zabijać zakażone zwierzęta
i niszczyć je. Powoduje to duże straty dla hodowcy. Walka z pa-
sożytami ma więc znaczenie nie tylko dla zdrowia, ale także i dla
gospodarki człowieka.

Glisty, włośnie i owsiki mają wiele wspólnych
cech budowy, na podstawie których zalicza
się je do grupy zwierząt, zwanych obleńcami.
Nie wszystkie obleńce są pasożytami, niektóre żyją wolno w ziemi.
ZADANIA: 1. Wymieńcie cechy budowy wspólne wszystkim poznanym
obleńcom. 2. Zaprojektujcie plakat informujący o sposobach uniknięcia
zarażenia się owsikami. 3. Dlaczego należy dbać o czystość rąk, zwłaszcza
przy spożywaniu posiłków?
Dla ciekawych...
•	Co drugie dziecko w Polsce jest
zarażone owsikami.
•	Jeżeli u chorego na włośnicę przy-
pada 100 larw na 1 g mięśni, nie
dostrzega się objawów chorobo-
wych. Gdy larw jest 1000, choremu
grozi śmierć.
69
21
Dżdżownica żyje w ziemi
I. Przypatrzcie się kształtowi ciała dżdżownicy i zastanówcie się nad
przydatnością do życia pod ziemią. Zwróćcie uwagę na przedni
koniec ciała. Obejrzyjcie przez lupę szczecinki. Porównajcie z rysun-
kiem w podręczniku (rys. 48).
doświadczenia
i. W yjmijcie dżdżownicę z ziemi, połóżcie w pobliżu dość duży zgnie-
ciony papier. Jak zachowuje się dżdżownica?
Połóżcie dżdżownicę na kartce papieru i obserwujcie ją, zachowując
zupełną ciszę. Pociągnijcie powoli palcem po brzusznej stronie ciała,
wykonując ruch od przodu ku tyłowi i odwrotnie. Powtórzcie tę czyn-
ność, badając stronę grzbietową.
3. Nalejcie dużo wody do naczynia z ziemią, w której ukryte są dżdżo-
wnice. Obserwujcie je po kilku minutach. Nastawcie doświadczenie,
które wykaże wpływ dżdżownic na uwarstwienie ziemi. Prowadźcie
obserwacje przez kilka kolejnych tygodni.
W iększość ludzi nie zdaje sobie sprawy, ze w głębi ziemi żyje
tak wiele zwierząt. Poznamy zwierzę, które niejednokrotnie obserwo-
waliście na powierzchni ziemi, ale którego życie związane jest z glebą,
stanowiącą dla niego naturalne środowisko życia. Jest to dżdżownica
ziemna.
Przedni koniec obłego ciała dżdżownicy ziemnej jest wyraźnie
zaostrzony, dlatego przebija on z łatwością niezbyt zbitą ziemię
i dzięki temu dżdżownica wsuwa się w głąb. Przy tej czynności
pomagają zwierzęciu także dobrze rozwinięte mięśnie, które uło-
żone są w dwie warstwy — okrężną leżącą na zewnątrz i podłużną
leżącą wewnętrznie. Mięśnie dżdżownicy, podobnie jak płazińców
i obleńców, zrośnięte są w jedną całość z komórkami nabłonka i two-
rzą z nim wór skórno-mięśniowy.
W czasie przesuwania się wśród ziarenek gleby miękkie ciało
dżdżownicy narażone jest na podrapanie, a nawet na pokaleczenie.
Nie dochodzi do tych przykrych i szkodliwych dla zwierzęcia przy-
padków. nabłonku znajdują się komórki wyspecjalizowane w wy-
ciało zwierzęcia.
dzielaniu na zewnątrz śluzu, który pokrywa całe
Śliskie ciało dżdżownicy łatwo przesuwa się wśród
cząstek gleby, a dzięki odpowiednim skurczom
mięśni unika zranienia.
Pokryte śluzem ciało dżdżownicy łatwo prze-
puszcza tlen, który przenika przez nabłonek do
naczyń krwionośnych i służy do oddychania.
Dżdżownica ziemna nie ma narządów oddecho-
wych, oddycha więc całą powierzchnią swego
wilgotnego ciała.
Miękkie, dobrze umięśnione ciało dżdżownicy
stanowi łakomy kąsek dla wielu zwierząt żyjących
na powierzchni ziemi. Gdy dżdżownica wysunie
część swego ciała ponad norkę, wówczas grozi jej
wyciągnięcie. Przed taką możliwością zabezpie-
czają dżdżownicę energiczne, mocne skurcze mięśni oraz szczecinki,
które w ośmiu rzędach umieszczone są na brzusznej stronie ciała.
Szczecinki te, zależnie od potrzeb życiowych zwierzęcia, mogą być
wysuwane na zewnątrz lub chowane.
Rys. 48. Przedni ko-
niec ciała dżdżowni-
cy: a — płat głowo-
wy, b — otwór gę-
bowy', c — szczecin-
ki, d —pierścień ciała

Gdyby wróg wyciągnął i urwał część ciała dżdżownicy, nie traci
ona życia, gdyż ma dużą zdolność regeneracji.
W ziemi znajduje dżdżownica pokarm, którym są gnijące i butwie-
jące części roślin. Cząstki pokarmowe połyka ona wraz z ziemią
i wprowadza do przewodu pokarmowego, który przystosowany jest
do trawienia tego butwiejącego i gnijącego pokarmu. Nie strawione
cząstki pokarmowe wraz ze składnikami mineralnymi gleby usuwane
są na zewnątrz przez otwór odbytowy znajdujący się na końcu ciała
dżdżownicy. Widzimy je w postaci grudek, wskazujących miejsce
pobytu zwierzęcia.
Dżdżownica może korzystać także z żywych części roślin. Wie-
czorem lub nocą, kiedy jest chłodno i wilgotno, wysuwa się ona
całkowicie lub częściowo z norki i wciąga do niej listki traw lub inne
drobne, miękkie części żywych roślin. Rankiem często widać wysta-
jące z norki me wciągnięte całkowicie pozostałości poż\ wienia dżdżo-
wnic.
W ticcu lęg-M	młode dżdżownice Rozwijają sie one z zaplo-
dnnip.wh * m :ck .i	nuidmaisch się w kokonie złożonym
'a glebie MaJciUie, jv>dnbne do rodziców. dżdżownice od pierwszych
chwil 4 kvHz\>(ai| z przywikh5u jakie daic im środowisko ziemne;
r >• ąc t n»ru ac się pn\•wują się także do pokonywania
cz\ntuków, jakie w nim spotykają.
l^cbtownia wpł 'wają na strukturę gleby oraz na jej skład che-
mian\ Dzięki luźnym ru rkom powietrze i wilgoć z łatwością prze-
r, u gjjb głebv, um iżliwując życic bakteriom glebowym. Gleba
staju się dzięki temu pulchna, co z kolei sprawia, że lepiej rosną
w niej mk*dc organizmy roślinne. Dżdżownice przyczyniają się
także do przemieszania warstw gleby, a przez wciąganie części roślin-
nych — do jej uży źniania.
Przekonano sję, że w miejscach, gdzie żyje wiele dżdżownic,
rolnicy zyskują lepsze plony mz gdzie indziej.
ZADANI \ 1. Przypomnijcie tobie, jakie ze znanych W am zwierzą!
r .n sć odbudowy utraconych części ciała. 2. Które zwierzęta od-
d\c . ,4 <aią powierzchnią ciała? W jakich środowiskach żyją one?
Dla ciekawych ..
• W gkbie o p wierzchni I m*
ry je około 30 dżdż>rwmc
• Przez urh pr.u-u 1 p k. rmowy
• Zdarza się, że w glebie o po-
wierzchni 1 ha żyje około 1 00U 000
dżdżou mc.
□ wa się rocznie około 2000 kg
ziemi.
budowy dżdżownicy
ĆWICZENIA
1	Obserwujcie dokładnie budowę zewnętrzną d/dżowr cy. Prześledź
cie witdkość pierścieni ciała. Odszukajcie siodełko.
2	. Przypatrzcie się tablicom poglądowym przedstawiając, rr przekroje
podłużne i poprzeczne ciała dżdżownicy. Porównijcu je z rys inkami
w podręczniku (rys. 49). Odszukajcie przegrody wewnątrz ciała.
Czy odpowiadają one pierścieniom? Jak biegnie przewód y karm wv •
Przypatrzcie się narządom wydalniczym. Co powiecie o naczyniach
krwionośnych?
Obserwując dżdżownicę, dostrzegliście bardzo charaktery styczna
cechę jej budowy zewnętrznej — pierścienie, z których składa sic
ciało zwierzęcia. Pierścienie różnią się nieznacznie. Najszersze z ruch
tworzą tak zwane siodełko. Wydzielają one śluz, który służy do bu-
dowy kokonu, gdzie składane są jaja. Pierwszy pierścień ma mięsisty
wyrostek, zwany płatem głowowym.
W budowie wewnętrznej dżdżownicy widać przegrody wewnę-
trzne dzielące ciało na szereg odcinków. Liczba tych przegród je>
taka sama, jak liczba przewężeń między pierścieniami.
W podzielonym na odcinki worze skórno-mięśniowym znajdują
się układy narządów dżdżownicy. Odszukacie je na ->dp Aiedruch
rysunkach.
Uwagę Waszą zatrzymam jedynie na tych narządach, które mają
szczególnie charakterystyczną budowę.
Dostrzeżecie, że układ nerwowy składa się z szeregu skupień
komórek nerwowych, czyli zwojów nerwowych. Nad gardzielą leży
tylko jeden zwój zwany nadgardziclowyni, a pod gardzielą - zwój
podgardzielowy. Oba te zwoje połączone są z sobą obrączką około-
gardzielową.
Pozostała część układu nerwowego leży na stronic brzusznej.
Zauważcie że w układzie nerwowym dżdżownicy powtarzają się
w każdym odcinku ciała podobne części - M to zwoje nerwowe.
*
Rys. 49. Budowa wewnętrzna
dżdżownicy: a — przewód po-
karmowy, b — układ nerwowy,
c — układ wydalniczy, d — u-
kład krwionośny
tworzące łańcuszek nerwowy. Od zwo-
jów odchodzą nerwy. Najlepiej unerwio-
na jest przednia część ciała dżdżownicy.
Dżdżownica nie ma narządów zmy-
słów. Zakończenia nerwów oraz wyspec-
jalizowane komórki nabłonka umożliwiają
jej odbieranie wrażeń świetlnych, ciepl-
nych, chemicznych.
Układ wydalniczy dżdżownicy tworzą
orzęsione lejeczki otwarte ku jamie ciała.
Zbierają one szkodliwe substancje, które
odpływają przez kanaliki do otworów
wydalniczych, znajdujących się obok
szczecinek brzusznych.
Krew dżdżownicy jest czerwona, gdyż
zawiera rozpuszczoną hemoglobinę.
Krąży ona w naczyniach krwionośnych — ciągnących się wzdłuż ciała
zwierzęcia oraz w odgałęzieniach, które je łączą.
Każda dżdżownica ma gruczoły rozrodcze żeńskie i męskie,
a więc jest obojnakiem. Nie ma jednak zdolności samozapładniania.
Podczas kopulacji dwa osobniki wymieniają między sobą plemniki.
Ze względu na wyraźną pierścieniową budowę wora skórno-
-mięśniowego, układu nerwowego, wydalniczego oraz krwionośnego
dżdżownica zaliczana jest do grupy zwierząt zwanych pierścieni-
cami.
ZADANIA: 1. Porównajcie budowę zewnętrzną tasiemca, glisty i dżdżo-
wnicy. 2. Jakiego układu nie mają wyliczone zwierzęta? 3. Jaka wspólna
cecha budowy wewnętrznej łączy te zwierzęta?
Dla ciekawych...
• Do pierścienic zaliczamy także
pijawki. Przy okazji przypatrzcie
się, jakie cechy budowy zewnętrznej
pijawek wskazują na ich przyna-
leżność do pierścienic.
• Najpiękniejszymi pierścienicami
74
są wieloszczety, które żyją jako
zwierzęta osiadłe na dnie mórz.
Zwierzęta te mają wiele pięknych
barwnych czułków, dzięki którym
upodabniają się do kwiatów. (Od-
szukajcie je na tablicy nr 1).
23
Zycie i budowa raka
ĆWICZENIA
1.	Obserwujcie uważnie budowę i ruchy żywego raka. Ile części ciała
wyróżnicie? Która z nich składa się z członów? Czy głowa raka może
się poruszać? Zwróćcie uwagę na oczy raka. Co zauważycie, obserwu-
jąc czułki i odnóża? W obserwacjach pomoże Wam rysunek w pod-
ręczniku (rys. 50).
2.	Przypatrzcie się wypreparowanym odnóżom raka. Jak są zbudowane?
Czy wszystkie służą do ruchu?
3.	Obejrzyjcie zakonserwowane skrzela raka. Jak można scharakteryzo-
wać ich budowę? Gdzie mieszczą się skrzela?
4.	Przejrzyjcie tablice poglądowe i rysunki w podręczniku przedsta-
wiające budowę wewnętrzną raka (rys. 51). Porównajcie budowę
układu nerwowego raka i dżdżownicy.
5.	Obejrzyjcie na fotografii (rys. 52) odwłok samicy raka od strony
brzusznej. Zwróćcie uwagę na jajeczka oraz ostatnią parę odnóży od-
włokowych wraz z ostatnim segmentem odwłoka (tzw. wachlarzyk).
Miękkie ciało raka okrywa pancerz zbudowany z chityny.
Chityna jest elastyczna i odporna na działanie różnych czynników
środowiska, np. wody, zmian temperatury, zmian wilgotności.
Rys. 50. Rak
75

Rys. 51. Budowa wewnętrzna raka: a — serce, b — układ pokarmowy,
c — układ nerwowy

W pancerzu raka między cząstkami chityny znajdują się cząstki
soli wapnia, dzięki którym pancerz jest twardy. Stopień twardości
poszczególnych części pancerza jest różny.
Pancerz jest zewnętrznym szkieletem raka, gdyż osłania on
miękkie części, a od wewnętrznej strony przyczepione są do niego
mięśnie. Te części pancerza, które mają połączenia stawowe, mogą
dzięki skurczom i rozkurczom odpowiednich mięśni, zmieniać poło-
żenie, co umożliwia rakowi poruszanie się.
Wiele części ciała raka ma połączenia stawowe. Na pierwszy plan
wy suwają się części ciała wyrastające na stronie brzusznej raka —
ogólnie nazywamy je odnóżami. Odnóża raka wyk różne czyn-
ności. Jedne z nich służą do odbierania wrażeń dotykc/-.V
1	1	--	-
nosci. jeune z men siuzą do odbierania wrażeń dotykowe* i węcho-
wych — są to tak zwane czułki, inne do pobierania i rozdrabniania
pokarmu — są to narządy gębowe, dalsze do chodzenia — są to
odnóża kroczne, ostatnia para odnóży odwłoka — do pływania.
Ponadto odnóża odwłokowe (oprócz ostatniej pary) służą u samic
do noszenia jaj i młodych raczków. Wygląd odnóży jest różny za-
leżnie od wykonywanej przez nie czynności, ale zbudowane są prze-
ważnie w podobny sposób. Składają się one z części podstawowej
i dwu gałęzi: zewnętrznej i wewnętrznej.
Zwróćcie uwagę na sposoby poruszania się raka. Na lądzie kroczy
on za pomocą tylko 4 par odnóży krocznych. Te ruchy mogliście
obserwować w klasie. Podobnie porusza się rak po dnie zbiorników
wodnych — naturalnych środowisk jego życia. Pierwsza para odnóży
krocznych zakończona szczypcami nie bierze udziału w posuwaniu
się po dnie zbiornika wodnego. Rak używa jej do zdobywania pokarmu,
76
którym są małe zwierzęta wodne i c i •	, . ,
obronv	v woune i rosimy. Szczypce służą także do
Obserwację środowiska umożliwiają rakowi oczy osadzone na
ruchomych słupkach. Dzlękl temu rak może chować i wysuwać oczy
a także obracacje na wszystkie strony. Pozwala mu to bez zmiany poło-
żenia ciała obserwować środowisko, co jest szczególnie ważne przy
zrośnięciu g owy z tułowiem. Nieruchomy rak nie zwraca na siebie
uwagi innych zwierząt, dzięki czemu chroni się przed wrogami i ła-
twiej zdobywa pokarm zwierzęcy.
Drugą częścią ciała raka, gdzie wyraźnie widać budowę pierście-
niową, jest odwłok. Ostatni .pierścień odwłoka i ostatnia para odnóży
odwłokowych są bardzo mocno spłaszczone i tworzą wspólnie wachlarz
ogonowy. Dzięki energicznym podginaniom odwłoka w kierunku
głowotułowia rak odbija się ku tyłowi. Każde odbicie przypomina
skok jest gwałtowne i szybkie. Pływanie raka jest szeregiem takich
„skoków" w wodzie.
Rak wyjęty z wody, pozostawiony bez opieki i bez możliwości
powrotu do swego środowiska życia, ginie dość szybko. Przyczyną
śmierci jest w tym przypadku brak narządów do oddychania tlenem
atmosferycznym. Rak może oddychać tylko tlenem rozpuszczonym
w wodzie, co umożliwiają mu narządy oddechowe, zwane skrzelami.

Odwłok samicy raka z jajeczkami

Skrzela przyczepione są do odnóży krocznych raka. Na lądzie wysy-
chają one i wówczas ustaje życie raka. Skrzela raka mają budowę pie-
rzastą: od części osiowej odchodzą nitkowate cieniutkie wyrostki.
Skrzela mieszczą się w jamach skrzelowych osłoniętych przez
boczne części pancerza głowotułowia, tak zwane okrywy skrzelowe.
Woda z rozpuszczonym tlenem wpada do jamy skrzelowej przez tylną
szczelinę, opłukuje skrzela i pozbawiona tlenu wypływa przez przednią
szczelinę. Tlen przenika przez skrzela do krwi, która rozprowadza
go po całym organizmie raka.
Natleniona krew wylewa się z tętnic do szczelin między narzą-
dami. Taki układ krwionośny nazywamy otwartym.
Rak rozmnaża się płciowo. Samica składa około 200 jaj, które
przytrzymuje odnóżami odwłokowymi i podgiętym odwłokiem. Tu
zostają one zapłodnione, po czym przyklejone do odnóży odwłoko-
wych noszone są przez samicę przez całą zimę. Wiosną rozwijają się
z nich małe raczki, które przy pomocy haczyków, znajdujących się na
szczypcach, przyczepiają się do odnóży odwłokowych matki.
W drugim tygodniu życia młode raczki zmieniają swój pancerzyk.
Pęka on na granicy głowotułowia i odwłoka. Przez powstałą szczelinę
wydobywa się młody rak w miękkim pancerzyku. To zjawisko nazy-
wamy linieniem.
Miękki, obszerny pancerz umożliwia rakowi rośnięcie, toteż
rośnie on szybko. Pancerz ten stopniowo twardnieje. Po pewnym cza-
sie następuje nowe linienie i nowy okres intensywnego wzrostu.
Nieraz zdarzy się Wam oglądać raka, który ma odnóża kroczne
pierwszej pary niejednakowej długości. To jakiś wróg oderwał ra-
kowi część odnóża, które odrasta dzięki zdolności odbudowy, czyli
regeneracji.
ZADANIA: 1. Które cechy budowy raka umożliwiają mu życie na lądzie,
a które życie w wodzie? 2. Które cechy budowy raka występowały
także u dżdżownicy?
Dla ciekawych...
•	Rak może żyć około 25 lat, dłu-
gość jego ciała dochodzi wtedy do
25 cm.
•	W pierwszym roku życia rak li-
nieje 8 razy, w drugim — 5, w
trzecim — 2, po pięciu latach tylko
raz na rok.
•	W Polsce żyją trzy gatunki ra-
ków: rak rzeczny, rak stawowy i rak
amerykański,.	i
78
24
Inne skorupiaki
ĆWICZENIA
1,	Obserwujcie żywe rozwielitki. Zwróćcie uwagę na czułki, odnóża,
oczy. Odszukajcie pulsujące serce. Porównajcie jego położenie z po-
łożeniem serca raka. Określcie, jak poruszają się rozwielitki?
2.	Obserwujcie w podobny sposób oczliki.
3.	Przypatrzcie się rysunkom przedstawiającym różne skorupiaki.
Zwróćcie uwagę na głowotułów i odwłok. Odszukajcie odnóża (rys.
53, 54, tabl. I i II).
W wodach słodkich, słonych, stojących i płynących żyje bardzo
wiele zwierząt, które podobnie jak rak mają pancerze chitynowe lub
chitynowo-wapienne, odnóża członowane i skrzela jako narządy oddy-
chania. Zwierzęta o takich cechach budowy nazywamy skorupiakami.
Ciekawy tryb życia prowadzi rak pustelnik, który żyje w morzach
bardziej słonych niż Bałtyk. Ma on odwłok pokryty miękką chityną.
Wyszukuje pustą muszlę ślimaka i chowa w niej swój miękki odwłok.
Z muszli wystaje tylko głowotułów, który pokryty jest twardym
pancerzem. Rak pustelnik osadza na skorupce ślimaka, w której
się schował, jednego lub kilka ukwiałów. Korzysta on z ochrony,
jaką mu zapewnia ukwiał, który paraliżuje parzącymi czułkami
zwierzęta zbliżające się do raka. Z tego wspólnego bytowania odnosi
korzyści także i ukwiał, gdyż jest przenoszony przez raka w coraz to
inne miejsce, dzięki czemu zyskuje dobre warunki oddychania i możli-
wości zdobywania pokarmu. Korzysta także z resztek pokarmowych
raka pustelnika.
Widzimy zatem, że oba zwierzęta odnoszą korzyści ze wspólnego
bytowania. Mówimy o nich, że współżyją ze sobą albo inaczej,
że żyją w symbiozie.
W morzach i wodach słodkich żyją olbrzymie ilości maleńkich
skorupiaków, które całe życie unoszą się w wodzie na różnych głębo-
kościach. Są one składnikiem planktonu, czyli zespołu roślin i zwie-
rząt unoszących się w wodach.
79
Rys. 53. Rozwielitka: a —druga
para czułków, b — oko, c — od-
nóża tułowiowe, d — jelito, e —
serce, f — jaja w jamie lęgowej
Zwierzęcym składnikiem planktonu w naszych wodach słodkich
są: rozwielitki, oczliki i inne drobne skorupiaki.
Obserwacje rozwielitki przez mikroskop sprawiają wiele przy-
jemności, gdyż przez przezroczystą skorupkę widać wszystkie na-
rządy obserwowanego zwierzęcia. Jako zwierzę planktonowe rozwie-
litka może przez całe życie unosić się w wodzie. Do tej czynności
służą jej czułki drugiej pary, które są bardzo dobrze rozwinięte i umięś-
nione. Przy silniejszym falowaniu wody rozwielitki unoszone są biernie
z prądem wody.
Planktonem żywią się różne zwierzęta w okresie młodocianym,
a przez całe życie odżywiają się nim śledzie, sardynki, makrele, nie-
które rekiny i wiele innych ryb. Największe ssaki — walenie również
odżywiają się planktonem, w skład którego wchodzą głównie
skorupiaki i mięczaki (te zwierzęta poznacie później). Z tych przy-
kładów widać, jak wielkie znaczenie dla życia w wodach i dla gospo-
darki człowieka mają skorupiaki planktonowe.
Skorupiaki nie wchodzące w skład planktonu odgrywają także
ważną rolę gospodarczą. Raki, krewetki, homary i inne stanowią na
Rys. 54. Oczlik: a — pierwsza para
czułków, b — druga para czułków,
c — oko, d — jelito, e — pierwszy człon
odwłoka, f — woreczek wypełniony jaja-
mi, g — rozwidlenie odwłoka
wielu obszarach ziemi pokarm dla człowieka. Zjadane są smaczne
mięśnie skorupiaków. W Polsce spożycie raków jest niewielkie.
ZADANIA: 1. Jakie zwierzęta wchodzą w skład planktonu? Podajcie
ich przystosowania do unoszenia się w wodzie. 2. Pomyślcie, jakie okresy
w życiu raka są dla niego najbardziej niebezpieczne. 3. Czy zawsze słuszne
jest powiedzenie, że rak „chodzi do tyłu“?
Dla ciekawych...
•	W żołądku największego ze zwie-
rząt — płetwala błękitnego znale-
ziono około 1200 litrów małych
skorupiaków planktonowych.
•	Stonogi, to także skorupiaki, które
mogą żyć w wilgotnych miejscach
na lądzie.
•	Niektóre skorupiaki prowadzą
osiadły tryb życia. Do takich na-
leżą pąkle, które przytwierdzają się
do muszli ślimaków lub do przed-
miotów podwodnych. Skorupki ich
możecie zobaczyć w czasie lata na
plaży nadmorskiej.
•	Znane ze smacznego mięsa ho-
mary mają około 45 cm długości.
6 — Zoologia rtla kL VTT
81
Życie i budowa chrabąszcza
ĆWICZENIA
1.	Obserwujcie zakonserwowanego chrabąszcza. Ile części ciała możecie
wyróżnić? Ile par odnóży ma chrabąszcz? Jak są one zbudowane?
Ile par skrzydeł ma chrabąszcz ? Skąd one wyrastają ? Jak są zbudowane ?
2.	Przypatrzcie się rysunkom chrabąszczy na tablicy poglądowej i w pod-
ręczniku (rys. 55, tabl. III). Porównajcie je z okazem zakonserwowa-
nym.
3.	Obejrzyjcie gablotkę, w której przedstawiono rozwój chrabąszcza.
Porównajcie z rysunkiem 56.
4.	Zwróćcie uwagę na rysunek pokazujący rozmieszczenie tchawek
w ciele owada (rys. 57).
Chrabąszcz jest zwierzęciem mającym cechy budowy umożliwia-
jące życie na lądzie. Dostrzegamy je zarówno w budowie zewnętrznej,
jak i wewnętrznej.
Pokarmem chrabąszcza są liście drzew, w tym także drzew owoco-
wych. Pokarm ten zdobywa chrabąszcz dzięki możliwości unoszenia
się w powietrzu przy pomocy skrzydeł umieszczonych na tułowiu.
Każda para skrzydeł chrabąszcza ma inną budowę. Zewnętrzna
para, zwana pokrywami, zbudowana jest z grubej chityny. Pod po-
krywami ukryta jest druga para skrzydeł o budowie błoniastej; służy
Rys. 55. Chrabąszcz: a - głowa
z czułkami i oczami złożonymi,
b — pierwsza para skrzydeł,
c — druga para skrzydeł, d — od-
włok; I, II, III - człony tułowia
♦
3 O cm
60 cm
9 0 cm
1965
1964
1963
1962
Rys. 56. Rozwój chrabąszcza
ona do lotu. W skrzydłach tej pary widać wyraźnie grubsze żyłki,
które stanowią ich szkielet.
Chrabąszcz dobrze utrzymuje się na drzewach dzięki czepnym
pazurkom na końcach odnóży, składających się z części połączonych
stawowo.
Do odcinania liści służą chrabąszczowi mocne chitynowe źu-
waczki, zaopatrzone na wewnętrznych krawędziach w ząbki. Pewne
narządy gębowe służą chrabąszczowi wyłącznie do odcinania części
liścia, pewne zaś jedynie do rozdrabniania pokarmu.
Chrabąszcz ma narządy oddechowe przystosowane do oddychania
tlenem atmosferycznym. Narządy te, zwane tchawkami, mają kształt
rureczek rozgałęziających się i dochodzących do wszystkich części
ciała zwierzęcia. Znajdują się one także w żyłkach skrzydeł. Powietrze
dostaje się do tchawek przez otworki znajdujące się na bokach tuło-
wia i odwłoka. Otworki te nazywają się przetchlinkami.
Narządy zmysłów pozwalają chrabąszczowi odbierać wrażenia
ze środowiska.
Narządem wzroku owada są oczy złożone. Składają się one z mnó-
stwa oczek, które oglądane przez mikroskop dają obraz siateczki
o sześciokątnych okach.
Rys. 57. Rozmieszczenie tchawek
w ciele owada. Tchawki oznaczono
biało, strzałki wskazują przeLchlinki
W rażenia węchowe i dotykowe odbierane są przy pomocy czuł-
ków. Współpraca narządów zmysłów umożliwia odszukanie pokarmu.
Chrabąszcz jest zwierzęciem rozdzielnopłciowym. W mąju sa-
mica składa zapłodnione jajeczka w ziemi. Rozwijają się z nich posta-
cie larwalne, zwane pędrakami. Pędraki żyją w ziemi przez trzy lata,
żywiąc się korzeniami roślin, w tym także roślin uprawnych.
Jesienią trzeciego lub czwartego roku pędraki przeobrażają się
w poczwar ki, które nadal pozostają w ziemi. Po dwóch miesiącach
z poczwarek powstają postacie dorosłe, które pozostają w ziemi aż
do następnej wiosny i pojawiają się na powierzchni ziemi dopiero
w maju.
Jak widzimy, rozwój chrabąszcza trwa aż cztery lata, podczas
których niszczy on korzenie roślin, a następnie, jako postać dojrzała
— ich liście. Walka z tym szkodnikiem jest trudna ze względu na
długi okres rozwoju pod ziemią. Pamiętajcie, że sprzymierzeńcami
człowieka są w tym przypadku kret i jeż oraz ptaki.
Wszystkie zwierzęta, które mają budowę i czyn-
ności podobne do chrabąszcza, nazywamy owadami.
W rozwoju chrabąszcza i innych owadów występują trzy postacie.
Z jajeczka rozwija się larwa, która zależnie od budowy może mieć
różne nazwy, np. larwa chrabąszcza zwana jest pędrakiem, larwy'
84
I
muchy i pszczoły — czerwiem. Larwa jest ruchliwa, dużo je i rodnie,
liniejąc wielokrotnie. Następną postacią jest nieruchoma i nie pobie-
rająca pokarmu poczwarka. Wreszcie ostatnią postacią jest owad doj-
rzały, który nie linieje, a więc nie ma możliwości rośnięcia.
O
Zjawisko kolejnego występowania podczas rozwoju
postaci larwy, poczwarki i owada dojrzałego na-
zywamy przeobrażeniem zupełnym.
ZADANIA: 1. Uzupelnijcie podaną tabelkę, wpisując do odpowiednich
rubryk nazwy postaci chrabąszcza:
Rok
Wiosna
Lato
Jesień
I
II
III
IV
V
2. W jakich okresach roku wyrządza chrabąszcz największe szkody?
Lektura; Strojny W. W święcie owadów. WP, Warszawa 1957
26
Inne owady szkodniki
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie zakonserwowane okazy jajeczek, larw, poczwarek i doj-
rzałych stonek ziemniaczanych. Po jakich cechach budowy poznacie
je na polu?
2.	Obejrzyjcie zakonserwowane stadia rozwojowe bielinka kapustnika
od jajeczek do postaci dojrzałej oraz uszkodzone przez niego części
roślin.
3.	Przypatrzcie się innym zakonserwowanym okazom owradow szkodni-
ków pól, sadów i lasów.
4.	Przypatrzcie się rysunkom owadów szkodników na tablicach poglądo-
wych i w podręczniku (tabl. III, V i VI).
5.	Obejrzyjcie przez mikroskop łuski ze skrzydeł motyla.
85
Wiele owadów wyrządza człowiekowi szkody, żywiąc się częściami
uprawianych roślin. Ten sposób żywienia się owadów zmniejsza bardzo
plony hodowców i dochód z hodowli. Często otrzymane plony są gor-
szej jakości, a więc przynoszą hodowcy mniejszy zysk, a czasem nawet
straty. Niektóre szkodniki żywią się zebranymi plonami lub materia-
łem, z którego sporządzone są przedmioty używane przez człowieka.
Szkodnikiem pól uprawnych jest stonka ziemniaczana. Jest to
owad o budowie bardzo zbliżonej do budowy chrabąszcza. Jego larwy
oraz postać dojrzała żerują na liściach ziemniaków, pomidorów i in-
nych roślin spokrewnionych z nimi. Walka ze stonką jest dużo łatwiej-
sza niż z chrabąszczem, bo tylko poczwarki stonki znajdują się w ziemi,
a larwa i postać dojrzała — na nadziemnych częściach roślin.
Sprzymierzeńcami człowieka w walce ze stonką są kuropatwy,
szpaki, bażanty i inne ptaki owadożerne.
W ciepłe lata rozwój stonki trwa około 25 dni i wtedy w ciągu
roku rozwijają się dwa pokolenia owada. Dojrzałe stonki zimują
w ziemi.
Ponieważ stonka grozi zniszczeniem upraw ziemniaczanych, więc
w kraju istnieje sieć dobrze przeszkolonych drużyn przeciwston-
kowych.
Ogólnie znanym szkodnikiem pól uprawnych jest bielinek ka-
pustnik. Szkody wyrządzają tylko larwy bielinka, zwane gąsienicami.
Mają one narządy gębowe typu gryzącego, którymi obgryzają liście
kapusty i innych roślin uprawnych.
Dojrzała postać bielinka kapustnika ma narządy gębowe typu
ssącego w kształcie długiej rurki służącej do wysysania soków wydzie-
lanych przez kwiaty. Postać ta różni się od chrabąszcza i stonki przede
wszystkim budową skrzydeł. Bielinek ma dwie pary skrzydeł pokry-
tych drobniutkimi łuseczkami. Owady zbudowane podobnie do bielin-
ka nazywamy motylami.
Wiele owadów szkodników żeruje w sadach. Liście drzew owo-
cowych są pokarmem gąsienic następujących motyli: brudnicy nie-
parki, prządki pierścienicy, namiotników i innych. Owocami żywią
się gąsienice motyla zwanego owocówką jabłkówką. Wgryzają
się one w głąb owoców, które bardzo często spadają przed dojrzeniem,
a jeśli dorosną, mają małą wartość handlową. (Owoce te błędnie
nazywane są „robaczywymi".) Kwiaty jabłoni niszczy chrząszcz
86
zwany kwieciakiem jabłkowcem. Soki z pędów jabłoni wysysa
mszyca wełnista, która ma narządy gębowe kłująco-ssące.
Liczne owady szkodniki atakują również drzewa liściaste i iglaste
naszych lasów. Przy masowym występowaniu szkodników lasów
drzewa są pozbawione liści, stają się nieodporne na choroby, marnieją,
a nawet usychają. Do najbardziej znanych szkodników liści należą
gąsienice motyli: sówki choinówki, czyli strzygoni choinówki,
brudnicy mniszki, osnui gwiaździstej. Korę, łyko i drewno drzew
niszczą malutkie chrząszczyki zwane kornikami. Atakują one drzewa
osłabione przez inne szkodniki. Pnie niszczone są przez owady doj-
rzałe i przez larwy. Walka z kornikami jest trudna. Największe ich
ilości niszczą leśnicy wówczas, gdy świeżo wyklute owady szukają
miejsc do żerowania.
Znamy jeszcze inne szkodniki, które wyrządzają nieraz duże
szkody w różnych magazynach. W magazynach zbożowych niszczy
ziarno wołek zbożowy, który jest małym chrząszczem. W mące
i produktach mącznych żerują mączniki. W składach ubrań poważne
straty mogą spowodować mole ubraniowe.
Owady mogą być również zewnętrznymi pasożytami ludzi. Naj-
bardziej przykrym pasożytem jest wesz, która całe swe życie przebywa
na organizmie żywiciela. Zarówno owad dojrzały, jak i larwy żywią
się krwią człowieka. W czasie nakłuwania skóry mogą one przenosić
zarazki tyfusu plamistego.
Czasowo pasożytują na człowieku dojrzałe postacie pcheł i plus-
kiew. Owady te mogą przenosić różne zarazki.
ZADANIA: 1. Opowiedzcie o znanych Wam sposobach walki ze szko-
dliwymi owadami. 2. Odwiedźcie najbliższą Stację Ochrony Roślin.
Lektura: Tykacz J. Poznajemy motyle. Atlas. PZWS, Warszawa 1963
ĆWICZENIA
27
Owady pożyteczne
1.	Obejrzyjcie zakonserwowane okazy pszczół. Porównajcie je z rysun-
kiem w podręczniku (rys. 58). Zwróćcie uwagę na ich głowę, skrzydła
i odnóża. Obejrzyjcie także kawałek plastra.
2.	Przypatrzcie się gablotkom przedstawiającym jedwabnika morwowego,
jego larwę i poczwarkę. Obejrzyjcie rysunek w podręczniku (rys. 59).
3.	Zapoznajcie się na tablicach poglądowych i w podręczniku z ilustra-
cjami przedstawiającymi owady pożyteczne (tabl. IV i V).
Wiele owadów przynosi człowiekowi pożytek.
Znanym owadem pożytecznym jest pszczoła miodna, którą czło-
wiek hoduje od bardzo dawna. Innym owadem, hodowanym już od
kilku tysięcy lat w Chinach, jest jedwabnik morwowy.
Oprócz nich żyje wiele owadów, które chociaż nie hodowane, są
bardzo pożyteczne dla człowieka.
Hodując pszczoły, człowiek wykorzystuje ich wrodzoną troskę
o potomstwo. Pszczoły przechodzą przeobrażenie zupełne. Ich
larwy, zwane czerwiami, żywią się pyłkiem kwiatów mieszanym
z miodem. Czerwie są ślepe i beznogie, a zatem nie zdobywają po-
żywienia samodzielnie, lecz odżywiają się pokarmem dostarczonym
przez pszczoły zwane robotnicami. Czerwie żyją w woskowych ko-
4
Rys. 58. Postacie pszczół: a — robotnica, b — królowa, c — truteń
Rys. 59. Samica jedwabnika morwowego składająca jaja
morach zbudowanych przez ’ robotnice. Tam też przepoczwarczają
się, a następnie z poczwarek wychodzą postacie dojrzałe.
Wśród owadów dojrzałych dostrzega się bez większego trudu trzy
postacie, które spełniają w roju różną rolę. Najwięcej jest pszczół
robotnic, które zbierają pyłek kwiatowy i zlizują soki wydzielane przez
kwiaty oraz wytwarzają wosk. Soki kwiatowe, czyli nektar, przemie-
niają one na miód. Odbywa się to w części przewodu pokarmowego,
zwanej wolem. W każdym ulu robotnice przygotowują zapasy miodu
potrzebne do wyżywienia całego roju. Zapasy te wykorzystuje czło-
wiek, który zabiera część miodu, dając pszczołom w zamian cukier.
W każdym roju jest tylko jedna samica zdolna do składania jaj.
a	t
Pszczelarze nazywają ją królową albo matką roju.
W roju są także samce zwane trutniami. Samica zostaje zapłod-
niona w czasie tak zwanego lotu godowego, który odbywa w towa-
rzystwie trutni. Potem może składać jaja zapłodnione i niezapłodnio-
ne, w liczbie od 1500 do 3000 w ciągu doby.
Różne postacie dojrzałych pszczół rozwijają się w zależności od
żywienia larw oraz właściwości jaj, z których się rozwinęły. Trutnie
rozwijają się z jaj niezapłodnionych, inne postacie z jaj zapłodnionych.

88
Szukając p\lku i nektaru, pszczoły przenoszą pyłek z jednych
roślin na inne i un> diuiają w ten sposób zapylenie kwiatów. Oprócz
pszczół crxnno< te \wkonuic także wiele innych owadów.
W hod< ulach jedwabników wykorzystuje człowiek okres przepo-
crwarczania się larw. W tym czasie larwa wydziela z gruczołów7 przęd-
nych ciecz, która krzepnie na powietrzu w jedwabną nić. Nicią tą
uirwa < tacza się d k a. tw rżąc z niej gęstą powlokę zwaną kokonem.
W cwnątrz kokonu odbywa się przepoczw’arczanic larwy.
Rys. 60. Rozwój pasikonika
Hodowca nie dopuszcza do momentu wydobycia się z kokonu
dojrzalej postaci owada, gdyż nic uległaby wówczas przerwaniu. Za-
bija ’ n wiec poczwarki. działając na nie parą wodną, a nić tworzącą
k kon r zwija i wykorzystuje jako surowiec dla przemysłu jedwab-
mczego.
Bardzo pożyteczne dla gospodarki człowieka są te owady, które
zvw3a się ciałem owadów szkodników, jak np. baryłkarze, których
larwy* rozwijają się w ciele gąsienic bielinka kapustnika i innych motyli.
Człowiek stara się wykorzystać właściwości biologiczne tych owa-
dów do zw Jczania szkodników pól, sadów i lasów7. Na Stacjach Ochro-
ny Roślin opracowuje się metodę takiej walki — zwanej metodą
u alki biologicznej. Polega ona przede w szystkim na stwarzaniu po-
żytecznym owadom korzystnych warunków życia i rozwoju.
Przekonano sie, że metoda ta jest najbardziej przydatna ze wszyst-
kich dotychczas stołowanych sposobów' zwalczania szkodników7. Walka
biologiczna umożliwia niszczenie określonych gatunków szkodników
oraz pozwala w przvbhżemu na obliczenie liczby szkodników skaza-
nych na zagładę. Człowiek nie może zniszczyć wszystkich szkodników,
gdyż pociągnęłoby to niekorzystne zaburzenia w przyrodzie.
90
Różnorodność występujących gatunków zwierząt zmusiła człowieka
do połączenia ich w grupy na podstawie podobieństwa i pokrewień-
stwa.
•	Podobne i pokrewne sobie gatunki zwierząt łączymy w grupy,
zwane rzędami, te z kolei na podstawie podobieństwa i pokrewieństwa
łączymy w jeszcze większe grupy zwane gromadami. I aką gromadę
stanowią właśnie owady.
Nauka zajmująca się badaniem podobieństwa i pokrewieństwa
zwierząt i grupowaniem ich na tych podstawach w rzędy, gromady
i inne jeszcze grupy nazywa się systematyką zoologiczną.
Nazwy: gromada, rząd, gatunek — są to nazwy' jednostek sy-
ste maty czny ch.
I
Systematyka gromady owadów
Gatunek
Rząd
Bielinek kapustmk
Brudnica nieparka
Jedwabnik morwowy
Motyle
Stonka ziemniaczana
«
Chrabąszcz majowy
Chrząszcze
Pszczoła miodna
Błonkówki
ZADANIA: I. Obejrzyjcie dokładnie rysunek 60 przedstawiający rozwój
pasikonika. Jakiej postaci nie dostrzegacie? Przeobrażenie, jakie prze-
chodzi pasikonik, nazywamy niezupełnym. 2. Uzupełmjcic podaną tabelkę:
Postacie występujące w rozboju
Chrabąszcza
I
II
III
Pszczoły
Pasikonika
I
II
111
l
11
III
91
3. Porównajcie budowę narządów oddechowych raka i owada, 4. Po-
dajcie cechy budowy wspólne dla wszystkich poznanych owadów oraz
cechy bud®wy poznanych rzędów owadów.
Dla ciekawych...
*
•	Owady liczą więcej gatunków
(około 4 milionów) niż wszystkie
inne grupy zwierząt razem wzięte.
•	Długość życia pszczół: robotnice
około 35 dni. matka około 5 lat,
trutnie około 100 dni.
•	Rozwój robotnicy trwa 21 dni,
matki — 16 dni, trutnia — 24 dni.
• Pszczoły muszą wykonać około
50 000 lotów, żeby zebrać 1 kg
miodu.
•	Pszczoły z jednego ula odwiedza-
ją dziennie kilkaset tysięcy kwia-
tów.
•	Matka pszczół może składać
dziennie do 1000 jajeczek.
•	Długość nici w kokonie jedwab-
nika dochodzi do 1,5 km długości.
• Mrówki podobnie jak pszczoły
należą do owadów żyjących spo-
łecznie. Rozróżniamy wśród nich
samce, samice i robotnice. Cha-
rakterystyczne są ich budowle —
mrowiska. Mrówki odgrywają dużą
rolę w gospodarce przyrody i czło-
wieka.
Lektura: Sołtys E. Owady pożyteczne, PZWS, Warszawa 1955
Dobrzańscy J. J. Z życia mrówek. PZWS, Warszawa 1958
92
ĆWICZENIA
l.	Obejrzyjcie zakonserwowanego pająka krzyżaka i porównajcie z foto-
grafią w podręczniku (rys. 61). Odszukajcie głowotułów i odwłok.
Obejrzyjcie przez lupę oczy. Obserwujcie zwierzę od strony brzusz-
nej, Obejrzyjcie narządy pyszczkowe, kądziołki przędne oraz odnoża.
2.	Przypatrzcie się sieci tego pająka (rys. 62).
3.	Zwróćcie uwagę na rysunek przedstawiający płucotchawkę pająka
(rys. 63).
Obraz pająka krzyżaka kojarzymy sobie zawsze z jego delikatną
siecią rozpiętą pionowo między gałęziami drzew lub w otworach mało
uczęszczanych starych budynków.
Budowę sieci umożliwiają pająkowi gruczoły przędne, które
mieszczą się w odwłoku. Liczne otworki gruczołów znajdują się
Rys. 61. Pająk krzyżak

w szesciu wzniesieniach, zwanych kądziołkami przędnymi. Z otwor-
ków tych wydostaje się ciecz, krzepnąca pod wpływem powietrza
w cieniutkie niteczki. Pająk zlepia niteczki w grubszą nić, którą roz-
mieszcza między punktami przyczepu.
W sieci znajdują się dwojakiego rodzaju nici. Jedne, rozchodzące
się promienisto, są gładkie; drugie, biegnące spiralnie, są pokryte
kropelkami lepkiej cieczy.
W sieć wpadają owady, które, próbując uwolnić się z niej, przy-
lepiają się do lepkich nitek i wywołują ich drgania. Drgania lepkich
nitek pociągają nić sygnałową trzymaną przez pająka tylnymi odnóżami.
W odpowiedzi na otrzymany sygnał pająk zadziwiająco szybko i spraw-
nie biegnie po suchych niciach pajęczyny do przylepionego owada.
Obserwujemy często fakt, że po zetknięciu się z pająkiem owad
przestaje się ruszać — wygląda tak, jakby się uspokajał. Okazuje się,
że owad już nie żyje, gdyż pająk bardzo sprawnie uśmiercił go, wpro-
Rys. 63. Płucotchawka pająka: a — płytka
płucna. Strzałka przechodzi przez przctchlinkę
i wskazuje jamę, w której znajdują się płytki
płucne. Na czarno zaznaczono część odwłoka
wadzając do jego tkanek jad. Narządy umożliwiające pająkowi tę
czynność nazywają się szczękoczułkami. W ich podstawowych
członach umieszczone są gruczoły jadowe, a w kolcach znajdują się
otworki kanałów, którymi jad ścieka do ciała owada.
Pająk przegryza martwe ciało owada przy pomocy podstawowego
członu narządu gębowego, zwanego nogogłaszczkami (inne człony
nogogłaszczek służą jako narządy dotykowe i chwytne), wprowadza
do jego tkanek soki trawienne, a następnie wysysa rozmiękczony po-
A
karm.
Układ oddechowy pająka służy do oddychania tlenem, zawartym
w powietrzu. Zbudowany on jest z tchawek oraz płucotchawek mie-
szczących się w odwłoku.
Pająki rozwijają się z jajeczek. Młode osobniki są podobne do
dorosłych i rosną liniejąc.
Zwierzęta zbudowane podobnie do pająka krzyżaka nazywamy
pajęczakami.
Skorupiaki, owady i pajęczaki łączy zoolog na
podstawie wspólnych cech budowy w grupę zwaną
typem stawonogów.
Skorupiaki, owady, pajęczaki są to nazwy grup zwierząt, które
zoolog nazywa gromadami. Gromady są jednostkami mniejszymi
niż typy. Zwierzęta należące do jednej gromady mają więcej wspól-
95
nych cech budów nii ru ierręfl należące do jednego tvpu. Przekonaj-
cie się o tym na przekładzie erch gromad należących do typu stawo-
nogów.
I.	I ropełniKie tabelkę:
Narwa paiuaka
2.	Podając zwięzłe informacje uzupcłnijcie załączone zestawienie:
Skorupiaków
Owadów
Pajęczaków
tama się
3,	Podajcie cechy, które powtarzają się w charaktenstyce wszystkich
trzech gromad należących do typu stawonogów. Będą to cechy typu
stawonogów.
Lektura: Adolph W. i Mrkuhka L Pająk-tkacz, inżynier i myJiunec. PZWS.
Warsxa«a 1963
96
Ćwiczenia
1. Obserwujcie ruchy żywych błotniarek umieszczonych w tłoju. Gdy
błotniarka wysunie się ze skorupki, odszukajcie głowę i nogę. Worek
trzewiowy ukryty jest w muszli. Przypatrzcie się przez lupę ruchom
pyszczka. Zwróćcie uwagę na ruchy mięśni nogi. Jak określicie te
ruchy? Od wewnętrznej strony muszli dostrzeżecie brzeg płaazcza.
z którego wydzieliny powstajc skorupka. Gdzie leży otwór oddechowy
błotniarki?
2. Przypatrzcie się na tablicy poglądowej i w podręczniku rymnkom
przedstawiającym błotniarkę i winniczka. Porównajcie ich budowę
zewnętrzną (rys. 64 i 65).
Błotniarka stawowa — jak większość ślimaków — żyje w wodzie.
Miękkie ciało błotniarki może się całkowicie ukryć w muszli, z którą
a
Rv«. 64. Błotniarka stawowa: a —
muszla, b — otwór oddechowy,
c — brzeg płaszcza, d — płat po-
liczkowy, e — otwór gębowy, f —
oko, g — czułek, h — noga
jest częściowo zrośnięte. Do muszli przyczepione są mięśnie służące
do poruszania ciała, a więc jest ona zewnętrznym szkieletem ślimaka.
Muszla zwiększa swe wymiary w'raz ze wzrostem ślimaka. Materiału
do jej budowy dostarczają gruczoły i komórki tworzące część ciała
zwaną płaszczem. Muszla zbudowana jest z dwu warstw. Zewnętrzną
warstwę muszli tworzy konchiolina, która pod względem chemtcz-
7 — Zoologia dla kl VII
97
* >
:< •
Rys. 65. Winniczek



nym podobna jest do chityny. Wewnętrzna warstwa muszli zbudowa-
na jest z soli wapiennych. Dzięki takiej budowie muszla błotniarki
jest twarda i odporna na niszczące działanie wody i powietrza.
W muszli ukryta jest część ciała zwana workiem trzewiowym.
Z muszli wysuwa błotniarka płaską mięsistą nogę, dzięki której poru-
sza się po dnie zbiornika wodnego, po częściach roślin wodnych,
a nawet pod powierzchnią zwierciadła wodnego.
Przednia część nogi łączy się z wyraźnie wyodrębnioną głową,
w której dostrzegamy narządy zmysłów — ruchliwe czułki i oczy.
Obserwując błotniarkę przy ściance akwarium zauważycie otwór
gębowy. W otwartym otworze gębowym zobaczycie poruszający się
język, pokryty chitynową tarką. Służy ona do ścierania pokarmu
roślinnego.
Błotniarka oddycha w wodzie prawie całą powierzchnią ciała,
co pewien czas jednak wydostaje się na powierzchnię wody i wtedy
98
I
otwiera wejście do jamy płucnej. W ściankach tej jamy jest gęsta
sieć naczyń krwionośnych. Tlen z pobranego powietrza jest roz-
prowadzany przez krew po całym ciele zwierzęcia. Układ krwio-
nośny błotniarki jest otwarty, podobnie jak u stawonogów.
Błotniarka rozwija się z jajeczek, które sklejone śluzem składa na
roślinach wodnych. Jajeczka błotniarki ułożone są w charakterys-
tyczne wałeczki. Małe błotniarki wylęgające się z jajeczek podobne są
do postaci dorosłych.
Oprócz ślimaków wodnych żyją w Polsce ślimaki lądowe. Naj-
większym z nich jest ślimak winniczek. Winniczki można spotkać
w różnych miejscach, gdzie jest wilgotne podłoże i powietrze dobrze
przesycone parą wodną. Pożywieniem winniczka są miękkie części
roślin. Jeśli będą to części roślin uprawnych, wówczas winniczek
staje się szkodnikiem.
Porównując budowę zewnętrzną błotniarki i winniczka, dostrze-	I
gamy wyraźne podobieństwo. Dlatego oba te gatunki zaliczamy do	I
gromady ślimaków.	I
Ślimaki żyjące w morzach słonych osiągają znacznie większe wy-	I
miary ciała niż ślimaki słodkowodne lub lądowe. Możecie się o tym	I
przekonać, oglądając ich barwne muszle, mające nieraz piękne kształty.	I
ZADANIA: 1. Wymieńcie części ciała ślimaka. 2. Jakie części ciała
umożliwiają rozpoznanie gatunku ślimaka? 3. Zapoznajcie się na podsta-
wie dostępnych Wam ilustracji z nazwami naszych ślimaków wodnych
i lądowych.
Dla ciekawych . . .
•	W morzach i oceanach żyją
ślimaki pozbawione muszli, przy-
stosowane do unoszenia się w wo-
dzie, a więc ślimaki te wchodzą
w skład planktonu.
•	W morzach żyje bardzo wiele ga-
tunków ślimaków, znacznie więcej
niż w wodach słodkich.

30
Szczeżuja — małż naszych wód
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie zakonserwowaną szczeżuję. Wśród rozsuniętych części
muszli odszukajcie płaszcz, skrzela i klinowatą nogę. Zauważcie
syfony.
2.	Obejrzyjcie dokładnie muszlę szczeżui od strony zewnętrznej i we-
wnętrznej. Na wewnętrznej stronie znajdziecie miejsca przyczepu
mięśni. Zwróćcie uwagę na sposób połączenia lewej i prawej części
muszli.
3.	Przypatrzcie się muszlom małżów morskich. Porównajcie ich gru-
bość, barwę i połysk z muszlami naszych małżów.
4.	Obejrzyjcie rysunki małżów zamieszczone w podręczniku. Zapa-
miętajcie ich wygląd i nazwę (rys. 66, tabl. II).	;
Dno zbiorników wód stojących jest środowiskiem życia szczeżui.
Ciało tego zwierzęcia jest bardzo mocno spłaszczone z boków i może
się ono całkowicie ukryć, a nawet zamknąć szczelnie w dwuczęściowej
muszli. W ten sposób małż chroni swe miękkie ciało przed wrogami.
Rys. 66. Szczeżuja: a — syfon wpustowy, b — syfon odchodowy, c — więzadło,
d — muszla, e — noga
Szczeżuja wkopuje się w piasek lub inny materiał dna przy pomocy
mięsistej klinowatej nogi. Skurcze i rozkurcze jej mięśni umożliwiają
szczeżui powolną zmianę miejsca. Przed zranieniem w czasie ruchu
zabezpiecza nogę śluz, który jest wydzielany przez gruczoły nożne.
100
G y wo a jest spokojna, skorupki muszli rozchylają się nieco
i wtedy otwierają się do wody dwie szczeliny zwane syfonami. Syfon
orzęsiony, zwany wpustowym, służy do wprowadzenia wody do
wnętrza muszli szczeżui, a leżący za nim drugi mniejszy syfon odcho-
dowy umożliwia wyrzucenie wody poza ciało. Wraz z wodą dostają
się do ciała małża tlen i cząstki pokarmowe; tlen przenika do naczyń
krwionośnych rozgałęzionych w płatowych skrzelach, a cząstki po-
karmowe, składające się głównie z planktonu, kierowane są ruchem
rzęsek do otworu gębowego znajdującego się nad nogą. Stąd pokarm
dostaje się do przewodu pokarmowego mieszczącego się w worku
trzewiowym.
Woda wyrzucana przez syfon odchodowy unosi dwutlenek węgla
i produkty przemiany materii wytwarzane w nerkach.
Małże muszą mieć zapewniony stały przepływ wody, gdyż tylko
w ten sposób mogą zdobywać pokarm i tlen. Woda przepływa przez
ciało małża dzięki nieustannej pracy rzęsek, pokrywających narządy.
Wczesne stadia rozwoju szczeżui przebiegają między jej skrzelami.
Rozwijają się wtedy larwy zupełnie niepodobne do zwierząt dorosłych.
Ich muszelki zaopatrzone są w haczyki. Larwy te nie mają narządów:
pokarmowego, krwionośnego i wydalniczego. Są one wyrzucane przez
syfon odchodowy do wody, gdzie za pomocą haczyków przyczepiają
się do płetw ryb, na których żyją jako pasożyty. Po zakończeniu rozwo-
ju młode małże opadają na dno zbiornika wodnego, by podobnie jak
formy dorosłe, prowadzić denny tryb życia. Młode szczeżuje mają
jedynie około 0,306 mm długości i 0,292 mm grubości, dlatego mogą
je znaleźć tylko doświadczeni przyrodnicy, pobierając próbki wody
z odpowiednich miejsc.
Po śmierci małżów woda wyrzuca ich muszle. Są one zawsze
otwarte, gdyż nie działają wtedy mięśnie zwane zwieraczami skorupy.
W naszych rzekach żyje małż zwany skójką.
Gromadę ślimaków i gromadę małżów łączymy
w jeden typ zwany mięczakami.
Mięczaki należą do organizmów odgrywających bardzo ważną
rolę w budowie skał wapiennych, w których można dość często zna-
leźć ich skamieniałe muszle, odciski lub odlewy. Informują one o po-
chodzeniu skał.
101
Mięczaki
Ślimaki
Małże
Lektura: Heintze J. Mieszkańcy naszych wód. NK, Warszawa 1962
2. Z czego mają zbudowaną muszlę?
3. Z jakich części składa się ich ciało?
4. Jakie narządy umożliwiają im oddy-
chanie?
3. Podajcie określenie narządu ruchu
ZADANIE: Spróbujcie zestawić cechy budowy mięczaków. Pomoże
Wam w tym załączona tabelka.
•	W minionych okresach geolo-
gicznych żyło znacznie więcej ga-
tunków mięczaków, znamy np.
około 10 000 gatunków mięczaków
zwanych amonitami. Dziś nie żyje
ani jeden gatunek tych mięczaków.
• Ciało małżów służy za pokarm
ludziom. Najbardziej cenione jest
mięso ostryg, często spożywane
jest mięso omułków jadalnych.
•	Perły naturalne wytwarzane są
przez małża zwanego perłopławem.
•	Opisywane przez podróżników
ośmiornice należą także do typu
mięczaków.
L	31
Ryba przez całe życie
pływa w wodzie
ĆWICZENIA
1.	Obserwujcie żywą rybę w akwarium. Zwróćcie uwagę na pokrycie
ciała, na ruchy płetw i ruchy pyszczka. Jakie narządy zmysłów do-
strzeżecie? Obserwacje uzupełnijcie rysunkami zamieszczonymi w pod-
ręczniku (rys. 67, tabl. II i VII).
2.	Obejrzyjcie dokładnie płetwy. Nazwy ich znajdziecie na rysunku 71.
3.	Obejrzyjcie przez lupę i przez mikroskop łuskę ryby, by zobaczyć
linie przyrostu, według których określa się jej wiek. W pracy tej po-
może Wam rys. 68.
Oprócz jamochłonów, skorupiaków i mięczaków charakterystycz-
nymi zwierzętami wód są ryby. Znaczna większość ryb żyje w morzach
i oceanach na różnych głębokościach i w różnej odległości od brzegów.
Tylko nieliczne ryby korzystają z dna jako płaszczyzny oparcia, z re-
guły pływają one całe życie w wodzie.
Płotka jest rybą rozpowszechnioną w naszych słodkich wodach
stojących i rzekach, żyje także w Bałtyku. Rybacy łowią ją w dużych
ilościach. Na jej przykładzie poznamy życie i budowę ryb.
Spójrzcie na opływowy kształt spłaszczonego ciała płotki i na
przednią część głowy. Jakże łatwo może ją ryba wsuwać między
cząstki wody stawiające duży opór przy poruszaniu się zwierzęcia.
Czynność tę ułatwia płotce także budowa skóry.
Skóra płotki jest pokryta naskórkiem, pod którym tkwią skośnie
ułożone płaskie, kostne łuski. Gładkie łuski zachodzą na siebie da-
chówkowato w ten sposób, że ich wolny brzeg skierowany jest ku
tyłowi. Liczne komórki naskórka wydzielają śluz, który czyni po-
wierzchnię ciała ryby gładką i śliską. Te cechy są bardzo przydatne
w środowisku wodnym, gdyż zmniejszają opór przy poruszaniu się.
Ruchy płotki lub innej ryby zależą od ruchów płetw, które są na-
rządami ruchu ryby. Składają się one z cienkiej warstwy skóry rozpiętej
103
na promieniach. Dzięki skurczom i rozkurczom mięśni przytwierdzo-
nych do promieni, płetwy mogą zmieniać kierunek położenia i wielkość
swej powierzchni. Ruchy płetw umożliwiają rybie posuwanie się na-
przód, zmianę kierunku ruchu i zmianę jego prędkości.
VV czasie ruchu płetwy współpracują ze sobą. Przy posuwaniu się
naprzód główną rolę odgrywają ruchy ogona i płetwy ogonowej. Przy
zmianie kierunku i utrzymaniu równowagi pracują pozostałe płetwy.
Obserwując pływającą rybę, dostrzegamy, że wykonuje ona ruchy
pyszczkiem i pokrywami skrzelowymi leżącymi na granicy między
głową i tułowiem. Te ruchy umożliwiają rybie oddychanie.
Do odbierania bodźców ze środowiska służą rybie narządy zmysłów
umieszczone na głowie. Wrażenia węchowe docierają przez jamki wę-
chowe otwarte na zewnątrz otworami nosowymi. Na bodźce świetlne
wrażliwe są oczy, które mieszczą się z boków głowy. Nie mają one
powiek. Nie dostrzegamy uszu zewnętrznych, chociaż możemy się
KyB. 67. Płotki
104
przekonać, że r\by odbierają wrażenia dźwiękowe. Umożliwia im tę
czynność ucho wewnętrzne, które jest równocześnie narządem równo-
wagi.
Rys. 68. Łuska ryby:
a — linie przyrostu
Obserwując rybę, na pewno zwróciliście uwagę na linię boczną.
Łuski leżące na tej linii mają otworki, które prowadzą do kanału linii
bocznej. Linia boczna służy do odbierania wrażeń informujących
o ruchach wody.
ZADANIA: 1. Zastanówcie się, czy brak szyi jest cechą korzystną dla
życia w wodzie. 2. Narysujcie sylwetkę ryby oglądanej z góry i za-
znaczcie strzałkami kierunek ruchu cząstek wody wokół ciała ryby.
3. Naszkicujcie rybę widzianą z boku i oznaczcie nazwy płetw.
Dla ciekawych...
•	Nie wolno łowić płotek, których
długość ciała wynosi mniej niż
15 cm; 15 cm — to tak zwany
wymiar ochronny tej ryby. Każda ry-
ba ma określony wymiar ochronny.
• Długość płotki dochodzi do 40
cm, a ciężar do 1 kg.
•	Barwa ryby zależy od komórek bar-
wnikowych znajdujących się w skó-
rze. Złocista o metalicznym połysku
barwa oczu spowodowana jest właś-
ciwościami błonki leżącej między
błoną zawierającą liczne naczynia
krwionośne, zwaną • naczyniówką,
a delikatną błonką wrażliwą na świa-
tło, zwaną siatkówką oka.
•	Dzięki zabiegom hodowlanym
człowiek wyhodował wiele las ryb
o pięknych barwach oraz różnych
kształtach ciała i płetw.
105
32
Poznajmy budowę wewnętrzną ryb
ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie przez lupę zakonserwowane skrzela. Odszukajcie blaszki
skrzelowe. Sprawdźcie, jak są ułożone. W pracy pomoże Wam rys. 69.
-• Obejrzyjcie ułożenie skrzel w jamie skrzelowej. Ile skrzel jest w każdej
jamie skrzelowej: Wyniki Waszych obserwacji porównajcie z rysun-
kiem 70.
Przypatrzcie się wypreparowanemu szkieletowi ryby. Jakie części
szkieletu widzicie? Nazwy ich znajdziecie na rys. 71.
4. Zapoznajcie się z budową serca i obiegiem krwi ryby według sche-
matu zamieszczonego w podręczniku (rys. 72).
Środowisko wodne oprócz oporu wody stwarza zwierzętom jeszcze
dodatkową trudność — w wodzie jest znacznie mniej tlenu niż w atmo-
sferze. Zwierzęta wodne mają więc narządy, które umożliwią oddycha-
nie w trudnych warunkach tlenowych. Narządami tymi są skrzela.
Rys. 69. Skrzela ryby: a — łuk skrzelo-
wy, b — blaszki skrzelowe
Rys. 70. Przepływ wody podczas ruchów
oddechowych ryby: a — kierunek wpły-
wania wody do jamy gębowej, b — po-
krywa skrzelowa, c — inne części ciała
ryby, d — przełyk
Skrzela ryby mają budowę blaszkowatą. Każde skrzele zbudowane
jest z dwu płatów, które z kolei składają się z bardzo wielu blaszek.
W każdej blaszce skrzelowej rozgałęziają się naczynia włosowate.
Ryby mają cztery pary skrzel, osadzonych na czterech parach łuków
skrzelowych. Skrzela mieszczą się w jamach skrzelowych pokrytych
ruchomymi pokrywami skrzelowymi. Przez całe życie ryby skrzela
106
Rys. 71. Szkielet płotki: a — kręgosłup, b — płetwa grzbietowa, c — czaszka, d —
płetwa piersiowa, e — płetwa brzuszna, f — żebra, g — płetwa odbytowa, h — płetwa
ogonowa
opłukuje woda doprowadzająca tlen i odprowadzająca dwutlenek
węgla. Przepływ wody przez szczeliny między skrzelami regulowany
jest ruchami oddechowymi.
Ryby poruszają się całe życie w wodzie i tylko czasem uda się za-
obserwować rybę „stojącą". W każdym przypadku utrzymanie się ryby
w wodzie zależy od pracy jej mięśni. Obserwując budowę wewnętrzną
płotki, zauważyliśmy, że najwięcej miejsca w jej ciele zajmują mięśnie.
Współpracują one ze wszystkimi narządami ciała ryby. Najwyraźniej
dostrzega się współdziałanie między mięśniami, płetwami i systemem
nerwowym ryby. Dzięki temu ruchy ryby są zadziwiająco sprawne.
Mięśnie ryby przyczepione są do wewnętrznego szkieletu, który
u płotki zbudowany jest głównie z tkanki kostnej. Szkielet osłania
także układ nerwowy i narządy wewnętrzne płotki.
Wiemy, że praca wszystkich narządów zależy od dopływu tlenu
do ich komórek. Krew płotki stale krąży w naczyniach krwionośnych
dzięki skurczom i rozkurczom serca, składającego się z jednej komory
i jednego przedsionka.
Temperatura ciała ryb zmienia się wraz z tempe-
raturą wody. Ryby są więc zwierzętami zmienno-
cieplnymi.
107
Rys. 72. Krążenie krwi u ryby: a — przed-
sionek serca, b — komora serca, c — na-
czynia włosowate w skrzelach, d — naczy-
nia włosowate w narządach. Strzałki wska-
zują kierunek ruchu krwi
Pęcherz pławny płotki jest wypełniony mieszaniną gazów przypo-
minającą składem powietrze i leży pod kręgosłupem. Ryba może zmie-
niać ilość gazu. Ułatwia to jej opuszczanie się w głąb lub wypływanie
ku powierzchni.
Wiosną samica płotki składa około 100 000 jaj zwanych ikrą. Jaja
są zapładniane przez plemniki (plemniki w ciele samca znajdują się
w cieczy i tworzą wraz z nią tzw. mleczko albo mlecz). Po zapłodnie-
niu przyklejają się one do roślin wodnych, gdzie się rozwijają. Larwy
ryb odklejają się i pływając samodzielnie zdobywają pokarm. Stopnio-
wo przekształcają się one w dorosłe płotki, które żywią się pokarmem
zwierzęcym i roślinnym.
ZAD?iNIA: 1. Jedząc wędzoną rybę, na przykład dorsza, zwróćcie uwagę
na płaty mięśniowe, ich kształt i ułożenie. 2. Oddzielcie część kręgosłupa
i zobaczcie, jaki kształt mają kręgi. 3. Spróbujcie przy pomocy nożyka
delikatnie usunąć część puszki mózgowej, może uda się Wam zoba-
czyć mózg ryby. Czy dużo miejsca zajmuje on w porównaniu z ciałem
ryby? 4. Przy przyrządzaniu śledzi zastanówcie się, czy łatwo rozpoznacie
płeć ryby. Jaka cecha budowy wewnętrznej jest charakterystyczna dla
samicy, jaka dla samca?
108
33
Ważniejsze ryby słodkowodne
' ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie zakonserwowane okazy ryb słodkowodnych. Zapamię-
tajcie ich kształty i barwę. Zanotujcie nazwy.
2. Przypatrzcie się rysunkom tych ryb na tablicach poglądowych w atla-
sie i podręczniku (rys. 73). Jakimi cechami budowy zewnętrznej różnią
się oglądane przez Was ryby?
Najbardziej znaną rybą słodkowodną jest karp. Żyje on w wodach
stojących o zarośniętych dnach, gdzie szuka pożywienia, którym są
małe zwierzęta i rośliny wodne. Szeroka paszcza tej ryby otoczona jest
grubymi wargami. Na górnej wardze widać dwie pary mięsistych wą-
sów czuciowych, które pomagają przy wyszukiwaniu pokarmu. Szczęki
karpia, podobnie jak płotki, nie mają zębów. Pokarm jest rozcierany
przez zęby gardzielowe znajdujące się w gardzieli.
Karp jest bardzo płodną rybą, gdyż samica składa ponad 500 000
jajeczek, które przykleja do roślin wodnych. W czasie rozwoju wiele
zarodków, larw i młodych rybek ginie, gdyż są pożerane przez inne
zwierzęta wodne. Karp jest zdolny do rozrodu po 3 lub 4 latach życia.
Może żyć kilkadziesiąt lat.
Karp jest rybą hodowaną od dawna (od około 2000 lat).
W stawach, rzekach i jeziorach o zarośniętych dnach żyje szczupak.
Jest to ryba drapieżna. Pokarm jej stanowią przeważnie żywe ryby.
Budowa ciała umożliwia mu sprawne chwytanie zdobyczy.
W dzień szczupak przeważnie ,,stoi“ wśród roślin w górnych war-
stwach wody. Czarny grzbiet, zielonkawożółta barwa boków w ciem-
nozielone plamki lub smugi czynią go niewidocznym z góry, biały
brzuch — z dołu. Polowanie rozpoczyna wieczorem, wówczas nie-
zwykle szybko i pewnie rzuca się na przepływającą rybę. Chwyta ją
szeroko rozwartą paszczą, w której są liczne ostre zęby zagięte ku ty-
łowi. Szczupak może połykać zwierzęta niewiele mniejsze od siebie,
gdyż ma bardzo rozciągliwe ścianki przewodu pokarmowego.
Samica szczupaka składa ponad 100 000 jaj. Szczupak może żyć
bardzo długo i osiągać kilkadziesiąt kilogramów wagi.
109

111
ocami
Ber-
ciach samice
ci rozrodczej
Denny tryb życia prowadzi węgorz, który żyje w rzekach i jezio-
rach o mulistym dnie. Ciemny, prawie czarny grzbiet czyni go niewi-
docznym, gdy podczas dnia leży zagrzebany w ciemnym mule. Wie-
czorem rozpoczyna poszukiwanie pożywienia, którym są głównie
żywe ryby.
Węgorz poluje na ryby w inny sposób niż szczupak. Przędąj
wszystkim nie jest on dobrym pływakiem, gdyż ma długie walcowAe
ciało oraz małe miękkie płetwy. Taka budowa ciała umożliwia płyn-
nie jedynie ruchem wężowatym, dzięki któremu węgorz wśl^
się między rośliny, kamienie i inne przedmioty znajdujące się
i tam szuka pożywienia. Małą wąską główkę może wtyka
w drobne szczeliny, by stamtąd wyciągać ukryte ryby 1
rzęta. Węgorze są bardzo żarłoczne, wśród ich tkanek
dużo tłuszczu.
Między szóstym a siódmym rokiem życia węgorze
przy brzegach rzek w kierunku Bałtyku. Stąd płyną ku„
mudzkim, gdzie w Morzu Sargassowym na dużych głębók
składają ikrę, a samce ją zaplemniają. Po takiej czj
węgorze nie wracają do wód, z których wypłynęły^
Z zapłodnionych jaj rozwijają się larwy zupe^rfie niepodobne do
 
rodziców. Zanim poznano życie węgorza, larwy te) uważano za inny
gatunek zwierząt. Larwy węgorza unoszone są p
ku brzegom mórz europejskich. Po trzech latać
się podobne do węgorzy dorosłych i w ujściach Ezkk opadają na dno,
gdzie prowadzą taki tryb życia, jak ich rodzice.
z Prąd Zatokowy
ej wędrówki stają
ZADANIA: 1. Porównajcie budowę i tryb życia d/vu ryb drapieżnych:
szczupaka i węgorza. 2. Co znaczy określenie „uz
wą“ ? 3. Podajcie jeszcze inne przy
:zy określenie „uzyskują dojrzałość płcio-
,rkłady znanych Wam ryb słodkowodnych.
• Pod ochroną prawną jest w Pol-
sce jeden gatunek ryby — jesiotr
zachodni. Jest to okazała ryba do-
chodząca do 3 m długości, a przy
tym piękna i rzadko występująca
w naszych rzekach.
• Nie powinno się łowić karpi po-
niżej 25 cm długości.
• Ustawa o ochronie ryb zakazuje
łowienia szczupakgw poniżej 30 cm
długości. • **
•	Dla węgorzy długość ochronna
wynosi 35
•	Miejsca, w których ryby skła-
dają komórki rozrodcze, nazywamy
tarliskami, a okres życia, w którym
się to dokonuje — tarłem.
34
Ważniejsze ryby morskie
ĆWICZENIA
'• Obejrzyjcie zakonserwowane okazy ryb morskich. Odszukajcie
znane W am części ciała.
2. Obejrzyjcijyrysunki tych ryb na tablicach poglądowych, w podręczniku
(r\s. 76 i 77) i w książkach przyrodniczych o tematyce morskiej.
Śledzie i dorsze są najbardziej znanymi u nas rybami morskimi,
więc należy poznać ich budowę i życie.
Co pewien czas na otwartych wodach morskich śledzie zbierają się
w wielkie gromady zwane ławicami, które liczą często wiele miliardów
sztuk. Ławice śledzi płyną ku brzegom. Przyczyną tego zjawiska jest
zbieranie się ryb na tarło, które odbywa się przy brzegach, oraz dą-
żenie za planktonem unoszonym przez prądy morskie. Ławice płyną
ZAWARTOŚĆ WITAMI MY
W 100 G PRODUKTU
a
= 1 mg
MLEKO
MA StO
ŻÓŁTKO JAJA
TRAN
••••••••••
••••••••••
••••••••••
••••••••••
••••••••••
••••••••••
Rys. 74.
112
ZAWARTOŚĆ WITAMINY^ BJ W 100 G PRODUKTU
O = 0,0001 mq
© = 0,001 mg
__________B = 0,01 mg
MLEKO OO
MASŁO ©@@©
ŻÓŁTKO JAJA •••
TRAN •••••••••••••••
•••••••••••••••••••••
•••••••••••••••••••••
BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB
BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB
•••••••••••••••••••••
Rys. 75.
przeważnie tymi samymi szlakami i mniej więcej w tymi samym okresie,
co ułatwia pracę rybakom.
Samica śledzia składa około 30 000 jaj. Nic więc dziwnego, że po
przejściu ławicy dno morskie pokryte jest grubą warstwa ikry.
Podobnie jak śledzie ławicami płyną szprotki, które także odby-
wają tarło bliżej brzegów.
Dorsze są rybami drapieżnymi, dlatego wędrują one za ławicami
innych ryb. Na tarło zbierają się jesienią przy brzegach, by potem
wrócić na tereny żerowania. Szlaki wędrówek dorsza powtarzają się
z nieznacznymi zmianami.
Dorsze łowione są nie tylko dla mięsa. Ich wątroba zawiera duże
ilości tłuszczu zwanego tranem. W tranie rozpuszczona jest witami-
na A, czyli wzrostowa substancja konieczna dla prawidłowego prze-
biegu wzrostu dzieci. Tran dorsza zawiera tej witaminy znacznie
więcej niż ogólnie spożywane produkty. W tranie także bardzo
ważna witamina D, czyli przeciwkrzywicza. W przypadku nie-
dostatecznej ilości tej witaminy, kości dzieci są* zbyt miękkie, co pro-
wadzi do ich zniekształceń. Objawy takie lekarze nazywają krzywicą.
8 - Zoologia dla kl. VIJ	110
11 
Rys. 76. Ryby głębinowe
Inny tryb życia prowadzą płastugi, z których najbardziej znana
jest stornia, zwana też flądrą. Jest ona częstp łowiona przez naszych
rybaków. Stornia leży na dnie morskim na jednym boku swego bardzo
mocno spłaszczonego ciała. Bok ten jest biały, drugi bok jest zielon-
kawoszary, dzięki czemu trudno go odróżnić od podłoża. Dziwnie
wygląda głowa tej ryby — pyszczek jest wykrzywiony, a oczy znajdują
się na stronie zwróconej ku górze.
Stornia pływa słabo, utrzymując ciało ,,na płask" i wyginając je.
Jajeczka storni są składane i zapładniane z daleka od brzegów.
Wypływają one ku powierzchniowym warstwom wód, gdzie odbywa
się ich rozwój. Młodziutkie stornie mają budowę typową dla ryb.
Rosnąc, zbliżają się do brzegów, gdzie opuszczają się na dno i prze-
kształcają w małe rybki podobne już do rodziców.
Z przeglądu ryb wynika, że zwierzęta te cechuje duża różnorod-
ność budowy zewnętrznej związana z różnym sposobem życia.
ZADANIE: Spróbujcie zebrać Wasze
Wam załączone pytania:
1.	Gdzie żyją ryby?
2.	Jak się poruszają?
3.	Jakie mają narządy ruchu?
4.	Czy mają dobre warunki do
oddychania?
5.	Jakie narządy służą im do
oddychania?
wiadomości o rybach. Pomogą
6.	Jak połączona jest głowa z tu-
łowiem'?
7.	Co wiecie o kręgosłupie?
8.	Jaką budowę ma serce ryb?
9.	Co wiecie o budowie skóry?
8*
115
Dla ciekawych...
•	W powierzchniowych wodach
mórz, daleko od brzegów, żyją ga-
tunki ryb, które przestraszone przez
napastnika wzbijają się ponad po-
wierzchnię wody i pewien czas uno-
szą się w powietrzu. Ryby te na-
zwano latającymi. Zauważcie na
rysunku, jakie cechy budowy umo-
żliwiają tym rybom „latanie".
•	Przypatrzcie się, jak zmienione
kształty7 ciała mają ryby głębinowe.
Spotykamy wśród nich ryby świe-
cące lub mające.wypukłe oczy, tak
zwane oczy teleskopowe. Zasta-
nówcie się, jakie znaczenie mają
takie cechy budówy^.
•	W okresowo wysychających rze-
kach Australii żyje ryba zwana
rogozębem. Gdy rzeki wyschną, ro-
goząb oddycha za pomocą bogato
unaczynionego pęcherza pławnego,
który w tym czasie pełni taką czyn-
ność jak płuca innych zwierząt. 
Ryby oddychające podobnie jak
rogoząb nazywamy dwudysznymi.
35
Znaczenie ryb w gospodarce
człowieka
I
ĆWICZENIA
1. Zapoznajcie się z danymi liczbowymi odnoszącymi się do gospodarki
rybnej. Wyciągnijcie odpowiednie wnioski (rys. 78, 79 i 80).
• »
Smaczne, łatwo strawne i pożywne mięso ryb stanowi. cenny po-
karm dla człowieka. Spożycie ryb w Polsce wzrasta. Przekonacie się
o tym na podstawie załączonego wykresu, na którym przedstawiono
liczbę kg ryb przypadającą na 1 mieszkańca. Spożywamy głównie ryby
morskie, które eksportujemy także za granicę.
Rybołówstwo morskie rozwija się w Polsce coraz lepiej dzięki zwięk-
szaniu się liczby jednostek pływających oraz ich unowocześnianiu,
a także lepszemu wyposażeniu w sprzęt rybacki.
W ostatnich latach rybołówstwo morskie wzbogaciło się w nowo-
czesne jednostki pływające, które umożliwiają obfite połowy i równo-
czesne przetwarzanie złowionych ryb. Są to trawlery-przetwórnie.
Do 1960 roku nie mieliśmy ich wcale, obecnie zaś mamy już 5 trawle-
rów-przetwórni. Podobnie przedstawiała się sprawa trawlerów moto-
116
rowych. Do 1961 roku nie mieliśmy ta-
kich trawlerów, a w 1962 roku rybacy nasi
wyjeżdżali na połowy 13 trawlerami mo-
torowymi. Wzrosła też liczba supertra-
wlerów parowych: w 1962 r. mieliśmy
ich 53.
196 3	( 4.4 )
(4,2)
1961	(4J)
Rybacy nasi łowią głównie dorsze,
śledzie i szproty. Dla ilustracji ilości po-
ławianych ryb posłużą Wam dane ilościo-
we z 1963 roku.
Należy pamiętać, że dobre połowy mor-
skie zależą w dużym stopniu od pracy za-
łogi. Państwo wkłada wiele troski w kształ-
cenie rybaków specjalistów w połowach
morskich i ceni wysoko ich trud.
Ryby słodkowodne spożywane przez
nas pochodzą głównie z połowów w rze-
kach i jeziorach oraz z hodowli.
1960	(4.5 )
1955	< 2,7)
»	i	<	।	» —i
0	1	2	3	4	5	Kg
Rys. 78. Spożycie ryb
w Polsce, przypadające na
jednego mieszkańca
W celu zwiększenia połowów ryb słodkowodnych wpuszcza się do
rzek i jezior młode rybki, tak zwany narybek, który hoduje się w spec-
jalnych stawach-wylęgarniach i w odpowiednim okresie rozwoju wy-
puszcza do wód. Czynność tę nazywamy zarybianiem wód.
W celu utrzymania odpowiedniego stanu zarybienia naszych wód
ryby otacza się ochroną prawną. Prawo zabrania ^owienia ryb w czasie
tarła. Rybacy obowiązani są łowić ryby sieciami o odpowiedniej wiel-
19 50 >	(17)
1963
1962
1961
1360
1955
1950
a	b	c
Rys. 79. Jednostki pływające w polskim rybołówstwie morskim: a — kutry, b —
trawlery różnych typów, c — statki bazy
kości oczek; chodzi o to, aby na-
ZADANIA: 1. Na podstawie własnych wiadomości wymieńcie pro-
dukty, które uzyskuje się z ryb podczas ich przeróbki na trawlerach-prze-
twórniach. 2. Jakie ryby oprócz karpia hoduje się w Polsce? Czy w pobliżu
Waszego miejsca zamieszkania jest hodowla ryb? Jeśli tak, poproście
o możliwość zwiedzenia jej.
Rys. 80. Połowy ryb morskich osiągane
przez polskich rybaków
rybek i młode ryby mogły swobo-
dnie wypłynąć z sieci. Dla każde-
go gatunku ryby określono pewną
wielkość ochronną, poniżej której
nie wolno go łowić. Rybacy ło-
wiący ryby legalnie, czyli tacy,
którzy mają karty rybackie, znają
przepisy i łowiąc ryby, nie naru-
szają stanu zarybienia. Używają
oni odpowiedniego sprzętu, któ-
ry nie kaleczy ryb.
Hodowla ryb istnieje w Polsce
od XII wieku. Rybą hodowaną
najczęściej jest karp. Dzięki za-
biegom hodowlanym, z dzikiego
karpia wyhodowano wiele ras tej
ryby. Bardzo ceniona ’ jest rasa
zwana karpiem polskim. Ryba
tej rasy ma dużo mięsa, a mało
kości.
Karp .nie ma zbyt wielkich
wymagań pokarmowych. Zjada
pokarm zarówno roślinny, jak
i zwierzęcy. Daje się łatwo dokar-
miać, np. łubinem, kukurydzą,
otrębami. Rośnie dość szybko i po
dwu lub trzech latach nadaje się
do sprzedaży. W drugim roku życia osiąga ciężar od 0,5 do 0,75 kg,
a w trzecim roku do 1,5 kg. Hodowlę prowadzi się w kilku stawach,
o różnej głębokości dla ryb różnego wieku. Hodowca otrzymuje
z jednego hektara stawu około 200 kg karpia.
Z rybakami morskimi i śródlądowymi współpracują naukowcy.
Badają oni zagadnienia związane z życiem ryb takie, jak: rozwój ryb,
potrzeby pokarmowe, wędrówki, stan zdrowotny, reakcje na zmiany
w środowisku itp. Badania naukowe w Polsce prowadzą Morski Insty-
tut Rybacki i Instytut Rybactwa Śródlądowego.
Dla ciekawych...
• Trawie są to wielkie sieci, które
opuszczone prawie do dna morskie-
go, ciągnięte są przez statki ry-
backie. Ten sposób łowienia ryb
daje najobfitsze połowy. Pamię-
tacie, jak się nazywają statki ciągną-
ce trawie?
• Złote rybki, które hodujecie w ak-
wariach, są rasą karasia, wyho-
dowaną przez Chińczyków.
36
Żaba —zwierzę wodno-ladowe
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie zakonserwowane żaby. Rozróżnijcie głowę, tułów i koń-
czyny. Odszukajcie narządy zmysłów. Przypatrzcie się dokładnie bu-
dowie kończyn. Porównajcie budowę skóry żaby z budową skóry ryby.
2.	Obejrzyjcie przez mikroskop nabłonek skóry żaby.
3.	Przypatrzcie się rysunkom żab na tablicach poglądowych i w podręcz-
niku (rys. 81).
4.	Przypatrzcie się rysunkom przedstawiającym wewnętrzną budowę
żaby (rys. 82, 83 i 84J.
Żaby przebywają na lądzie, ale zawsze w pobliżu wód, do których
wskakują szybko w razie niebezpieczeństwa. W obu środowiskach po-
ruszają się one swobodnie. W celu poznania przystosowań żab do
życia w dwu środowiskach skupimy naszą uwagę na gatunku żaby
zwanym żaba płowa.
Żaba płowa jest bardzo pospolita w całej Polsce. Możecie ją spot-
kać w wilgotnych lasach, na wilgotnych łąkach, w ogrodach i na po-
lach leżących niedaleko wód. Poznacie ją po brunatnym ubarwieniu
i szerokim pyszczku mającym łagodny zarys. Żaba płowa należy do
naszych największych żab, gdyż długość jej ciała wynosi od 7 do 10 cm.
Można ją spotkać w wodzie najwcześniej ze wszystkich żab, gdyż po
pierwszej fali wiosennego ciepła wychodzi z zimowych kryjówek i wcho-
v*A<i**<
dzi do wody. W wodzie pływa doskonale dzięki budowie tylnych koń-
czyn, które są półtora raza dłuższe od ciała, co umożliwia długie ruchy
przy pływaniu. Sprawność ruchów powiększa błona plawna znajdu-
jąca się między palcami. Do szkieletu tych kończyn przyczepione są
duże i silne mięśnie, które pracują sprawnie i wytrwale.
Kształt głowy i grzbieto-brzuszne spłaszczenie ciała sprzyjają ru-
chom w wodzie. Opór, jaki napotyka ciało żaby przy poruszaniu się
w wodzie, jest zmniejszony dzięki śliskiej skórze, obficie wyposażo-
nej w gruczoły śluzowe.
Pływająca żaba widzi swe otoczenie dzięki wypukłym oczom. Będąc
w wodzie, może ona oddychać powietrzem atmosferycznym, gdyż
nozdrza jej umieszczone są wysoko, tuż przed oczami,
a
Nieruchome zestawienie głowy z tułowiem to także korzystna
cecha budowy przy ruchach w wodzie.
Omawiane narządy służą sprawnie żabie nie tylko w wodzie, ale
również na lądzie.
Rys. 81. Żaba płowa
Rys. 82. Szkielet żaby: a — czaszka, b — łopatka, c — żebra,
d — miednica, e — kości stopy
Tylne kończyny zaopatrzone w pięć palców mają rozszerzoną
stopę, która ułatwia opieranie się podczas skoków; taka budowa
kończyn zapewnia długie skoki na lądzie.
Skóra dzięki pokryciu śluzem nie wysycha na zacienionym lądzie,
a nawet ułatwia przenikanie tlenu atmosferycznego w głąb ciała żaby.
Skóra spełnia zatem rolę dodatkowego narządu oddychania. Jest to
ważne zadanie, bo chociaż żaba oddycha płucami, to jednak nie do-
starczają one dostatecznej ilości tlenu, gdyż mają kształt worków
o gładkiej, a więc małej powierzchni. W ściankach płuc jest wiele na-
czyń krwionośnych, umożliwiających wymianę tlenu między nimi
a narządami.
Budowa narządów zmysłów umożliwia żabie także i życie lądowe.
Oczy osłonięte powiekami górną i dolną, uszy utrzymujący kontakt ze
środowiskiem przez błonę bębenkową, narządy węchu, równowagi
i dotyku umożliwiają zwierzęciu odbieranie bodźców ze środowiska
lądowego i reagowania na te bodźce dzięki systemowi nerwowemu.
121
120
lac
żab. Chociaż w zasadzie
u żab i u ryb, to jednak żaby mają
a — komora serca, b — lewy przed-
naczynia włosowate w narządach przedniej części ciała,
naczynia włosowate w narządach
-  * —
Dla ciekawych...
• Żaby mają język przyrośnięty do
przedniej części dna jamy gębowej.
Jest on lepki i mięsisty. Chwytając
zdobycz, żaba wyrzuca język na
zewnątrz.
• Rechotanie żab — to dźwięki wy-
dawane przez samce żab. Głos ich
jest wzmocniony przez specjalne
pęcherze wypełnione powietrzem
i leżące z boków głowy.
• Żaby są pożyteczne, gdyż żywią
się głównie owadami.
ZADANIA
jaką drogę przebywa krew krążąca między sercem a płucami. Jest to
mały obieg krwi. Podajcie etapy tego obiegu, informując o tym, co się
po drodze dzieje z krwią. 3. Postąpcie podobnie, śledząc duży obieg krwi.
dzimy to, porównując budowę mózgu ryb
zbudowany jest on podobnie
znacznie lepiej rozwiniętą przednią część mózgu, czyli półkule móz
gowe.
Także serce żaby ma budowę pozwalającą krwi sprawniej spełń
jej czynności.
Rys. 83. Mózgi ryby i żaby:
A mózg ryby, B — mózg żaby;
a — płaty węchowe, b — półkule
mózgowe, c — śródmóżdże d —
móżdżek, e — rdzeń przedłużony
Rys. 84. Układ krwionośny żaby
sionek serca
d — naczynia włosowate w płucach,
tylnej części ciała. Strzałki wskazują kierunek ruchu krwi. Biało oznaczono
krew natlenioną, czarno — odtlenioną, kropkami — mieszaną
Ponieważ na lądzie panuje znacznie w
ność czynników środowiska, zatem system nerwowy zwierząt lądowych
musi sprawniej pracować niż ten sam system zwierząt wodnych. Wi-
ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie preparat mokry przedstawiający rozwój żaby. Przy-
patrzcie się dokładnie przemianom, jakim ulega ciało kijanki. Naj-
młodsze stadia rozwojowe obejrzyjcie przez lupę. Zobaczycie wtedy
dokładniej skrzela zewnętrzne. Zwróćcie uwagę na kolejność rozwoju
kończyn kijanki oraz na zanik skrzeli zewnętrznych.
2. Przypatrzcie się na tablicy poglądowej i w podręczniku rysunkom
przedstawiającym rozwój żaby (rys. 85 — 89). Porównajcie je z oglą-
danym preparatem.
Żaba płowa, podobnie jak inne gatunki żab, rozmnaża się w sposób
płciowy.
Samica składa do wody jaja, które natychmiaśt polewane są przez
samca płynem zawierającym plemniki. Zapłodnienie jajeczek odbywa
się w wodzie. Po zapłodnieniu osłonki jajeczek pęcznieją i wówczas
widać ciemno zabarwione jajeczka otoczone galaretowatą powłoczką,
która stanowi dla nich ochronę. Znacie je pod nazwą skrzeku.
Żaba płowa składa skrzek przy brzegach. Po kilku dniach od czasu
złożenia wypływa on ku powierzchni, gdzie woda jest silniej na-
grzana. Galaretka utrzymuje skrzek w wodzie na odpowiedniej głębo-
kości.
Zapłodnione jajeczko jest pierwszą komórką przyszłego organizmu
żaby. Skrzek ulega wielu przemianom zanim powstaną z niego małe
żabki.
Rozwój żaby, od momentu zapłodnienia jajeczka aż do uformowa-
nia się postaci małej żabki, odbywa się
w wodzie. Dalszy rozwój przebiega na
lądzie.
Przy pomocy lupy można dokładnie
prześledzić bardzo wczesne zmiany roz-
wojowe żaby. Zauważymy najpierw, że
kuliste, zapłodnione jajeczko dzieli się na
dwie komórki, które mają kształt półkul
przylegających do siebie. Tę postać nazy-
Rys. 85. Jajo żaby: a — część
jaja zabarwiona ciemnym bar-
wnikiem, b — część jaja bez
barwnika, c — galaretowata
osłonka pęczniejąca w wodzie
Rys. 86. Skrzek żaby płowej w wodzie
wamy już zarodkiem żaby. Następnie każda z nowo powstałych
komórek dzieli się ponownie, zarodek żaby składa się wtedy z czte-
rech komórek. Każda z nich dzieli się znów na dwie komórki
potomne i w ten sposób zwiększa się ilość komórek w ciele zarodka
żaby.
Komórki te są początkowo do siebie podobne, ale w późniejszym
etapie rozwoju różnicują się na trzy zespoły. Każdy z tych zespołów
komórek zarodka przekształca się w określone tkanki, a następnie
w narządy zarodka.
Rozwojem zarodkowym żaby nie będziemy się zajmować dokład-
niej. Zapamiętajcie tylko, że odbywa się on w galaretowatej osłonce.
Po trzech tygodniach zarodek żaby płowej przebija tę osłonkę i wy-
pływa do wody. Tę postać żaby nazywamy kijanką.
Kijanki mają kilka milimetrów długości. Widzimy je przytwier-
dzone przy pomocy specjalnej przyssawki do roślin wodnych. W tym
okresie życia kijanka nie ma jesz-
cze otworu gębowego ani odby-
towego. Nie ma też wtedy oczu,
ani kończyn. Dostrzegamy u niej
jedynie słabo rozwinięty ogon
i pierzaste skrzela, którymi od-
dycha.
Po przerżnięciu się otworu
gębowego i odbytowego kijanka
odżywia się zwierzętami i rośli- Q_ ...	..	. .	.	.
,	• -u • Rys. 87. Młode kijanki żaby: a — skrzela
nami mikroskopowej wielkości.	zewnętrzne
125
-
I
Ponieważ w tym czasie rozwinęły się już oczy i ogon, więc kijanka
pływa coraz żwawiej w poszukiwaniu pokarmu. Kijanki są bardzo żar-
łoczne, dzięki czemu rozwijają się szybko i rosną.
•i
Rys. 88. Starsza kijanka:
a — płetwa ogonowa,
b — otwór gębowy
Rys. 89. Kijanka z tylną parą
kończyn — widok z góry
Na podstawie rysunków potraficie dostrzec, że niektóre narządy
kijanki zanikają, a inne pojawiają się. Ważną zmianą w budowie ki-
janki jest zanik skrzeli zewnętrznych i powstanie skrzeli wewnętrz-
nych. W dalszym rozwoju zanikają także skrzela wewnętrzne, gdyż
rozwijają się płuca umożliwiające oddychanie na lądzie. 1
Kijanka przekształca się w małą żabkę w ciągu 3—4 miesięcy.
Długość tego okresu zależy od obfitości pokarmu roślinnego, od tem-
peratury wody i innych czynników środowiska wodnego.
ZADANIA: 1. Zastanówcie się, jakie zwierzęta przypominają kijanki żaby
przed wykształceniem się kończyn. 2. Przypatrzcie się, co się dzieje
z ogonem kijanki. 3. W jakiej kolejności pojawiają się kończyny u ki-
janek żaby? 4. Jakie przystosowania budowy ciała umożliwiają kijankom
życie w wodzie? 5. Kijanki mają stosunkowo dłuższy przewód pokarmowy
niż dorosła żaba. Dlaczego?
ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie zakonserwowane okazy różnych gatunków żab. Zapa-
miętajcie ich cechy budowy oraz nazwy.
2. Przypatrzcie się barwnej tablicy „Płazy chronione". Zwróćcie uwagę
na różnice w budowie ropuchy i traszki. Wskażcie podobieństwo
między traszką i salamandrą.
Najbardziej podobne do żaby płowej są: dość pospolita żaba zie-
lona, zwana także żabą wodną, oraz żaba moczarowa rzadziej spoty-
kana i mniejsza od żaby płowej.
Bardzo podobną postać do żaby ma ropucha. Zwierzę to zjada wie-
le owadów nocnych oraz ich larwy, wśród których znajdują się liczne
szkodniki upraw polowych i ogrodowych. Ropucha zjada także mnó-
stwo ślimaków nie mających skorupek.
Szarobrunatna skóra ropuchy pokryta jest małymi wyniosłościa-
mi. Są to brodawki, wydzielające ciecz drażniącą napastników.
Ropucha ma tylne kończyny krótsze, a błony pławne mniejsze
aniżeli żaba.
Pod kamieniami, w norkach i innych zacienionych miejscach, prze-
bywają podczas dnia traszki, czyli trytony. Wieczorem wychodzą
z ukrycia i żerują, żywiąc się tylko pokarmem zwierzęcym — podobnie
jak ropucha.
W marcu można się przypatrzeć traszkom grzebieniastym zwin-
nie pływającym w płytkich zbiornikach wodnych. W tym czasie samce
mają pomarańczowe brzuchy w czarne plamki oraz piękne grzebie-
niaste płetwy grzbietowe i ogonowe. O takim samcu mówi- się, że ma
strój godowy. Samica nie ma tak dobrze rozwiniętych płetw, jest ona
mniej ruchliwa niż samiec.
Samica traszki składa około 300 jaj, które przylepia pojedynczo do
listków roślin wodnych. Rozwój traszki jest bardzo podobny do roz-
woju żaby; występują w nim jednak pewne różnice: kijanki traszek za-
chowują ogon, ponadto najpierw wyrastają im kończyny przednie.
127
Żaby, ropuchy i traszki mają wiele wspólnych cech budowy.
Wszystkie zwierzęta podobne do żab, ropuch
i traszek łączymy w gromadę płazów.
c
W Polsce żyje jedynie 18 gatunków płazów. Zauważono, że liczba
osobników należących do poszczególnych gatunków stale maleje. Przy-
czyny tego zjawiska są różne. Jedną z nich jest zły stosunek wielu ludzi,
a zwłaszcza dzieci, do zwierząt. Płazy są jeszcze słabo przystosowane
do życia na lądzie; jednym z widocznych przystosowań jest ich
barwa ochronna. Nie mogą na przykład szybko uciekać przed prze-
śladowcą i człowiek o złych skłonnościach może skrzywdzić każdego
płaza: przestraszyć, zranić,, zmęczyć, a nawet zabić. Niestety, zdarza
się, że tak czynią bezmyślne dzieci.
Takie postępowanie jest niedopuszczalne. Musimy mu przeciw-
działać indywidualnie i zespołowo.
Otaczajmy opieką pożyteczne żaby, ropuchy
i traszki.
Niektóre płazy objęte są ochroną prawną, a więc grozi kara za ich
męczenie lub zabicie. Oto wykaz gatunków chronionych płazów:
1.	Jaszczur plamisty, czyli salamandra, nasz najpiękniejszy płaz
ogoniasty żyjący w górach. Ciało jego ma barwę czarną w pomarań-
czowe plamy.
2.	W Polsce żyją cztery gatunki traszek: traszka grzebieniasta,
traszka zwyczajna, traszka górska i traszka karpacka. Wszystkie
są pod ochroną.
3.	Pod ochroną prawną są także 3 gatunki ropuch: ropucha
zwyczajna, ropucha zielona i ropucha paskówka.
4.	Ochroną prawną objęto też kumaki, podobne do żab. Miło
jest słuchać wieczorem kumkania tych zwierząt. Poznamy je po czer-
wonym, pomarańczowym albo żółtym brzuszku, który pokazują, przy-
bierając pozycję obronną.
5.	Pod ochroną jest mało znany huczek ziemny podobny do
ropuchy.
6.	Ochronie podlega także rzekotka drzewna, którą niesłusznie
nazywa się „żabką drzewną".
Wszystkie płazy powinniśmy otaczać opieką nie tylko z szacunku
dla prawa. Są one przecież naszymi sprzymierzeńcami w walce ze
szkodnikami roślin uprawnych.
ZADANIE: Sami się przekonacie, jakimi cechami charakteryzuje
się gromada płazów, gdy odpowiecie na załączone pytania i zesta-
wicie odpowiedzi w tabelce.
Gatunek płaza
Żaba
płowa
Ropucha
szara
Traszka
grzebieniasta
Gdzie żyje postać dorosła?
Jakie ma części ciała?
Jaką budowę ma powierzchnia skóry?
Jakie ma narządy ruchu?
Jakie narządy oddychania?
Jak zbudowane jest serce?
Jakie postacie występują w rozwoju?
Gdzie żyją kijanki?
Jakimi narządami oddychają kijanki?
Czym się odżywiają?
Lektura: Juszczyk W. Ropucha. PZWS, Warszawa 1964
129
9 — Zoologia dla kl. VII
39
Jaszczurka — zwierzę lądowe
ĆWICZENIA
1. Przypatrzcie się jaszczurkom na tablicy, fotografiach i rysunkach
(rys. 90, tabl. IX). Przypomnijcie sobie Wasze obserwacje w terenie.
Jaki kształt ma ciało jaszczurek? Jak opiszecie narządy ruchu?
Porównajcie powierzchnię skóry jaszczurki i żaby.
Nasze spotkania z jaszczurką odbywają'się najczęściej w miejscach
nasłonecznionych, gdzie zwierzę często się wygrzewa. Wówczas tem-
peratura jego ciała podnosi się, gdyż jaszczurki, podobnie jak ryby
i płazy, należą do zwierząt zmiennocieplnych.
W słoneczne ciepłe dni jaszczurki są bardzo ruchliwe. Wyginając
zręcznie swe długie wałeczkowate ciało na kształt litery S, odpychają
się od podłoża skośnie ustawionymi kończynami, i tak pełzając polują
na owady.
W czasie ruchu ciało jaszczurki narażone jest na zadrapanie lub
skaleczenie. Zabezpieczają je przed tym zrogowaciałe tarczki znajdu-
jące się na stronie brzusznej i gładkie łuseczki na bokach i stronie
grzbietowej. Równocześnie chronią one skórę przed wysychaniem.
Jaszczurki mają płuca o powierzchni pofałdowanej, dzięki czemu
mogą oddychać na lądzie lepiej niż płazy, których powierzchnia płuc
jest gładka.
Za pokarm służą jaszczurkom owady oraz inne drobne zwierzęta.
Chwytają je one bardzo zręcznie pyszczkiem uzbrojonym w drobne
ząbki i połykają w całości.
Jaszczurki mają wielu wrogów. Są nimi węże, drapieżne ptaki,
jeże, łasice i inne zwierzęta. Czasami uda się jaszczurce wyrwać
napastnikowi, ucieka wtedy, zostawiając w jego pyszczku jedynie ogon.
Gdybyście mieli możliwość stałego obserwowania takiej jaszczurki
skróconej o długość ogona, dostrzeglibyście, że ma zdolność odtworze-
nia utraconej części, a więc posiada zdolność regeneracji.
W czerwcu samiczka jaszczurki składa w zacisznym nasłonecznio-
nym miejscu lub wygrzebanym dołku od 5 do 10 jajeczek. Gdy jajeczka
tworzą się w jajniku, w ich plazmie gromadzi się dużo białek koloru
130
Rys. 90. Jaszczurka zwinka
żółtego, czyli żółtka. W czasie przesuwania się przez jajowód jajeczka
zostają zapłodnione i potem okrywają się białkiem, a następnie miękką
błoną przypominającą pergamin. Z tych jajeczek, pozostawionych przez
samiczkę bez opieki, wylęgają się małe jaszczurki podobne do jaszczu-
rek dorosłych i prowadzą od razu samodzielny tryb życia.
W czasie rozwoju zarodkowego zarodki jaszczurki, podobnie jak
zarodki królika, wytwarzają błony płodowe, wewnątrz których mają
korzystne warunki dla przebiegu wszystkich czynności życiowych.
Dzięki błonom płodowym cały rozwój osobniczy odbywa się na lądzie.
Młode jaszczurki rosną, liniejąc kilkakrotnie. Linieją także ja-
szczurki dorosłe.
W Polsce żyje kilka gatunków jaszczurek, z których najpospolitsza
jest jaszczurka zwinka. Samiczka zwinki jest brunatna, a samiec
zielony. U obu płci występują na grzbiecie i po bokach rzędy ciemnych
plamek. Najpiękniejszym, ale i najrzadziej występującym gatunkiem
jest jaszczurka zielona, której długość dochodzi do 30—40 cm
a*	131

Inny gatunek — jaszczurka źyworodna składa jajeczka, z których
wydobywają się od razu młode jaszczurki. Jaszczurką jest także pa-
dalec, który często brany jest niesłusznie za węża.
Dostrzeżono, że liczba osobników poszczególnych gatunków jasz-
czurek szybko maleje, dlatego postanowiono uchronić je od całkowitej
zagłady.
Wszystkie gatunki jaszczurek
podlegają ochronie.
ZADANIA: 1. Porównajcie rozwój jaszczurki, żaby i' ryby według
schematu:
•	Ryby	Żaby	Jaszczurki
Środowisko, w którym odbywa się roz- wój Postacie występujące w rozwoju Czy powstają błony płodowe podczas rozwoju zarodkowego?	•	•	ł
2. Porównajcie skórę żaby i jaszczurki pod względem budowy i czynności.
Dla ciekawych...
• Czasem można spotkać padalca
ze szczątkowymi kończynami po
bokach ciała, co świadczy o tym, że
nie należy go mylić z wężem, który
nigdy nie ma kończyn.
• Skóra jaszczurek -żyjących w cie-
płych krajach służy do wyrobu wie-
lu przedmiotów użytkowych.
40
Odróżniamy zaskrońca od żmii
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie fotografię zaskrońca i rysunek jego szkieletu (rys. 91, 92,
tabl. IX). Zwróćcie uwagę na wygląd głowy i ubarwienie grzbietowej
strony ciała. Zauważcie, czym się różni szkielet zaskrońca od szkie-
letu ryby i płaza.
2.	Obejrzyjcie zakonserwowaną żmiję, fotografię żmii (rys. 93) i po-
równajcie budowę zewnętrzną zaskrońca i żmii. Zapamiętajcie różnicę
w kształcie głowy i ubarwieniu grzbietowej strony ciała obu tych
zwierząt (rys. 94).
3.	Obejrzyjcie na dostępnych Wam ilustracjach węże jadowite źyjące
w krajach podzwrotnikowych. Zapamiętajcie ich nazwy oraz części
świata, gdzie żyją.
Zaskroniec i żmija są naszymi najpospolitszymi wężami.
Pewne podobieństwa w budowie obu zwierząt są przyczyną pomyłek,
gdyż łagodnego zaskrońca bierze się często za jadowitą żmiję.
Rys. 91. Zaskroniec
. Chociaż zaskroniec nie ma kończyn, to jednak na lądzie porusza
się szybko i sprawnie. Czynność tę ułatwiają mu łuski, którymi po-
kr^le jest całe ciało. Podczas pełzania zaskroniec może nieznacznie
odchylać łuski leżące po stronie brzusznej, zaczepiać nimi o nie-
równości terenu i odpychając się, posuwać naprzód.
Falisty ruch ciała, tak zwany ruch wężowy, umożliwiają zaskroń-
cowi zarówno szkielet, jak i mięśnie.
W szkielecie zaskrońca na uwagę zasługuje długi kręgosłup zbu-
dowany z wielu kręgów połączonych z sobą za pomocą stawów.
Dzięki temu kręgosłup jest bardzo giętki i umożliwia wykonywanie
Bardzo zawiłych ruchów ciała.
Charakterystyczna jest także duża ilość łukowato wygiętych żeber.
Jeden koniec żebra jest stawowo połączony z kręgiem, a drugi pozo-
staje wolny.
Taka budowa klatki piersiowej umożliwia znaczne rozchylanie
się żeber na boki.
Rys. 92. Szkielet węża: a — żebra
Do kręgosłupa i do żeber przyczepione są silne mięśnie. Wolne
końce żeber połączone są za pomocą mięśni z łuskami brzusznymi,
dlatego ruchy żeber na boki powodują także ruchy łusek.
Zaskroniec żywi się żabami, drobnymi rybami, myszami i innymi
134
Rys. 93. Żmija zygzakowata
mniejszymi zwierzętami, które połyka żywcem. Liczne, haczykowato
zagięte ku tyłowi, ostre ząbki uniemożliwiają ucieczkę schwytanego
zwierzęcia. Zaskroniec często połyka zwierzę grubsze od siebie, gdyż
dzięki specjalnej budowie ruchomych szczęk może szeroko otwierać
paszczę. Przesuwanie połkniętego zwierzęcia ułatwiają wydzielana
obficie ślina oraz wielka rozciągliwość narządów wewnętrznych
zaskrońca. Przy tej czynności ważną rolę odgrywa także wspomniana
ruchliwość żeber i praca silnych mięśni.
Żmija pospolita różni się od zaskrońca niektórymi szczegółami
budowy zewnętrznej, a szczególnie kształtem głowy oraz ubarwie-
niem. Żmija ma na grzbiecie ciągnącą się wzdłuż ciała ciemną zygza-
kowatą pręgę, po której łatwo ją poznać. Żeruje nocą, chwytając
często myszy. Schwytane zwierzę zabija jadem, sączącym się z dwóch
zębów jadowych umieszczonych w szczęce górnej. Zęby jadowe mają
kanaliki, do których ścieka jad wydzielany przez gruczoły jadowe.
Jad przez rankę dostaje się do krwi zwierzęcia i uśmierca je.
135
Rys. 94. Porównanie głowy żmii z głową zaskrońca: a — głowa żmii, b — zaskrońca
Jad żmii zygzakowatej bywa niebezpieczny i dla ludzi, dlatego
nie trzeba się narażać na ukąszenie przez żmiję. Żmija nigdy nie
atakuje człowieka, jedynie broni się przed nim wtedy na przykład
gdy przez nieuwagę nadepnie na nią.
W razie ukąszenia przez żmiję nie wolno dopuścić
do rozejścia się jadu z prądem płynącej krwi. W tym
celu trzeba przewiązać mocno miejsce nad raną,
a samą ranę rozszerzyć tak, aby jad wypłynął z krwią. v
Następnie jak najszybciej należy udać się do lekarza,
aby wstrzyknął surowicę przeciw jadowi żmii.
ZADANIA: 1. Zaprojektujcie tabelkę, która pomoże Wam w rozróż-
nieniu zaskrońca od żmii. 2. Jakie środki ostrożności należy zachować,
aby się nie narazić na ukąszenie przez żmiję?
Zaskroniec jest zwierzęciem chronionym.
136
41
Inne gady krajowe i egzotyczne
WIDZENIA
i
. O ile to możliwe, przyjrzyjcie się uważnie żółwiowi greckiemu.
. Przypatrzcie się ilustracjom żółwia (tabl. IX).
’ Obejrzyjcie rysunki przedstawiające gady egzotyczne (rys. 95, 96
Jaszczurki i węże mają wiele wspólnych cech budowy z żółwiami
krokodylami.
Miękkie ciało żółwia ma dobrą i mocną ochronę, którą stanowi
twarda skorupa zbudowana z płytek kostnych pokrytych masą ro-
gową. Skorupa ta została wytworzona przez kręgi i skórę. Przez otwory
w niej żółw może wysuwać głowę osadzoną na długiej giętkiej szyi oraz
kończyny i ogon. Te części ciała pokryte są drobnymi rogowymi
łuskami.
Rys. 95- Aligator

Rys. 96. Głowa młodego krokodyla
Żółw porusza się niezdarnie na lądzie, ale za to świetnie pływa.
Pokarmem jego są drobne zwierzęta wodne, które rozdrabnia zrogo-
waciałymi krawędziami szczęk.
Podobne do jaszczurek są krokodyle, które żyją tylko w krajach
podzwrotnikowych. Można je tam spotkać podczas dnia, wygrzewa-
jące się w pobliżu wród lub nocą czatujące w wodzie na zwierzęta,
którymi się żywią.
Na lądzie krokodyle poruszają się niezdarnie, za to pływają bar-
dzo dobrze. Do wrodnego trybu życia pomagają im błony pławne
między palcami tylnych kończyn oraz potężny, bocznie spłaszczony
4
ogon.
Krokodyle są bardzo silne i atakują nawet człowieka. Stożkowate,
osadzone w zębodołach zęby przytrzymują zdobycz, którą krokodyl
pożera pod wodą.
Krokodyl może przebywać w wodzie znacznie dłużej niż zaskro-
niec, ponieważ ma płuca o gąbczastej powierzchni, co ułatwia pobra-
nie dużej ilości powietrza.
t'Xr:n’ “h",ne«»aJdUj,«
Bardzo interesującym zwierzęciem jest podobny do jaszczurki
kameleon zyjący przede w s„„ceJ	< b
poludnn, Europy zachodtucj. Zwierzę to alynie ze zdolnej
nta barny skóry zależnie od pory dnia i barwy drzew, na których
przebywa.	'
Jaszczurki, węże, kameleony, żółwie i krokodyle
łączymy na podstawie podobnych cech budowy
w gromadę zwierząt zwaną gadami.
W Polsce żyje niewiele gadów i większość z nich jest pod ochroną.
Najwięcej gadówr żyje w krajach strefy podzwrotnikowej, gdzie są
licznie reprezentowane i osiągają duże rozmiary.
Ryb. 97. Kameleon
139
138
Węże krain podzwrotnikowych są często jadowite, ich ukąszenia	I
. są śmiertelne dla ludzi. Najbardziej znane to: okularnik, zwany także	(
kobrą, żyjący w Indii oraz grzechotnik zamieszkujący Amerykę. Nie- I
jadowitymi, ale bardzo silnymi i długimi wężami są boa dusiciel
(do 4 m długości) żyjący w Ameryce Południowej i pyton docho- i
dzący do 10 m długości, zamieszkujący Azję.
Największe żółwie żyją na wyspach Galapagos na Oceanie Wiel-
kim. Osiągają one ciężar do 400 kg.
ZADANIA: 1. Porównajcie budowę oraz czynności żaby i jaszczurki,
wypełniając załączoną tabelkę zestawieniową:
Żaba
Jaszczurka
Gdzie się rozwija zapłodnione jajo?
Jakie narządy oddychania ma postać opuszcza-
jąca osłonki jaja?
Czy jest podobna do postaci dorosłej ?
Gdzie żyje postać dorosła?
Jaką ma skórę?
Jakie narządy umożliwiają jej oddychanie?
Czy sprawnie porusza się na lądzie?
2. Wspólne cechy gadów potraficie sami opracować. Podajcie charakte-
rystykę gadów, biorąc pod uwagę środowisko, w którym przebiega rozwój
zarodkowy, budowę skóry, zakończenie palców. Z cech budowy wewnę-
trznej należy uwzględnić narządy oddychania i budowę serca.
Lektura: Młynarski M. Wśród żar arak i grzechotnikóiu. Iskry, Warszawa 1962
/
»
140
42
Czy zawsze żyły takie gady,
jakie dziś znamy?

ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie rysunki przedstawiające gady wymarłe (rys. 98, 99 i 100).
Zastanówcie się, co można sądzić o trybie życia tych gadów. Zapa-
miętajcie nazwy kilku gadów kopalnych.
Na podstawie skamieniałych części szkieletów, odcisków i odlewów
w skałach uczeni badający przeszłość Ziemi ustalili, że gady istniały
już przed 350 milionami lat. Niektóre ówczesne gady miały jeszcze
pewne cechy budowy wspólne z płazami, inne posiadały już cechy
typowo gadzie.
Istnieją dowody, że przed 270 milionami lat gady żyły na lądzie
i że w wielu częściach Ziemi osiągały bardzo duże wymiary ciała.
Interesujący jest fakt, że znajduje się także dowody świadczące
Rys. 98. Brontozaur
141
o istnieniu gadów mających pewne cechy budowy charakterystyczne
dla ssaków.
Bardzo bujny rozwój gadów zaznaczył się przed 220 milionami
lat i trwał przez około 150 milionów lat. Ten okres w dziejach Ziemi
nazwano erą mezozoiczną. Panował wtedy ciepły klimat, który, jak
wiemy, bardzo sprzyja rozwojowi gadów.
W erze mezozoicznej gady były największymi zwierzętami spo-
śród zwierząt lądowych. Obserwując ich zęby uczeni wywniosko-
wali, że były wśród nich zarówno zwierzęta roślinożerne, jak i mię-
sożerne. Gady mezozoiczne żyły także w wodzie i powietrzu.
Lądowymi gadami roślinożernymi były olbrzymie brontozaury,
które dochodziły do 22 m długości i osiągały ponad 7 m wysokości.
W morzach żyły gady żywiące się głównie rybami. Bardzo wy-
raźnie widać, że ich budowa zewnętrzna ułatwiała pływanie. Naj-
bardziej typowymi gadami wodnymi były bardzo drapieżne ichtio-
zaury, które dochodziły do 10 m długości.
Gady żyjące w erze mezozoicznej opanowały także powietrze.
Latały one dzięki wytworzeniu błon lotnych między bokiem ciała
i czwartym palcem kończyny przedniej. Najwięcej gadów latało nad
morzami, gdzie w locie chwytały ryby. Budowa ich kończyn nasuwa
przypuszczenie, że nie mogły one chodzić po lądzie. W przerwach
I
Rys. 99. Ichtiozaur

Rys. 100. Pterodaktyl
między lotami zawieszały się na drzewach lub skałach przy pomocy
wolnych palców przednich kończyn.
Największym gadem latającym był pteranodon, którego rozpię-
tość skrzydeł dochodziła do 8 m; znacznie mniejszy od niego był
pterodaktyl osiągający wielkość gołębia.
Przed 70 milionami lat gady zaczęły gwałtownie wymierać. Zmniej-
szała się nie tylko ilość tych zwierząt w obrębie gatunku, ale wymie-
rały także poszczególne gatunki. Coraz mniej gadów chodziło po lądzie,
pływało w morzach i latało w powietrzu. Gady latające wymarły cał-
kowicie. Do dziś żyją tylko gady lądowe i gady wodne, lecz nie odgry-
wają takiej roli, jak w erze mezozoicznej, zwanej okresem panowania
gadów.
ZADANIA: 1. Pomyślcie, jak można na przykładzie gadów żyjących
w erze mezozoicznej wykazać wpływ środowiska życia na zewnętrzną
postać zwierzęcia. 2. W szkieletach samic ichtiozaurów znajdowano ska-
mieniałe zarodki. O czym to świadczy?
Dla ciekawych...
•	W bardzo ciekawy sposób poru-
szał się na lądzie roślinożerny
iguanodon — gad chodzący tylko
na dwóch tylnych kończynach.
Wysokość jego dochodziła do 5 m,
a długość do 10 m.
•	Lądowymi gadami drapieżnymi
były tyranozaury, których ostre
zęby miały długość około 15 cm.
Długość ciała gada dochodziła do
15 m, a wysokość do 6 m.
143
43
Budowa zewnętrzna ptaka
a zdolność latania
ĆWICZENIA
•
l.	Spróbujcie na podstawie odcisku (rys. 101) wskazać cechy budowy,
na podstawie których przedstawione zwierzę zaliczycie do gadów.
Wyszukajcie te cechy, których nie miały poznane przez Was gady.
Dla jakich znanych Wam zwierząt są one charakterystyczne?
2.	Obejrzyjcie rysunek szkieletu ptaka kopalnego (rys. 102).
3.	Odszukajcie części ciała gołębia lub innego ptaka. Zwróćcie uwagę na
pokrycie ciała. Porównajcie budowę i pokrycie kończyn przednich
i tylnych.
4.	Porównajcie budowę piór występujących w skrzydłach ptaka. Obej-
rzyjcie przez lupę pióro zwane lotką. Nazwy części lotki znajdziecie
na rys. 103. Prześledźcie na rysunku rozmieszczenie lotek w skrzydle
(rys. 104).
5.	Porównajcie ułożenie lotek podczas ruchu skrzydeł (rys. 105).
Gady latające latały niezgrabnie i niewytrwale. Niektóre z nich
w miarę wielu pokoleń wykonywały tę czynność coraz lepiej. Świadczą '
o tym ich szczątki zachowane w skorupie ziemskiej. W pewnych
Rys. 101. Praptak — odcisk
144
Rys. 102. Szkielet ptaka kopalnego z ery mezozoicznej
przypadkach dzięki wyjątkowo korzystnym warun-
kom geologicznym zachowały się dobrze całe po-
stacie takich zwierząt, co umożliwiło uczonym
dość dokładne i wszechstronne poznanie ich bu-
dowy zewnętrznej i wewnętrznej.
Badania wykazały, że zwierzęta te właściwie
już nie były gadami, chociaż miały jeszcze wiele
cech gadzich. Posiadały one nowe cechy budowy,
nie spotykane u zwierząt żyjących przed erą me-
zozoiczną i w jej początkowym okresie.
Zwierzęta o takich cechach budowy nazwano
praptakami. Najstarsze dowody istnienia prapta-
ków pochodzą sprzed 150 milionów lat. Zacho-
wały się one w skałach zwanych łupkami litogra-
ficznymi. Uczeni bardzo wysoko cenią odciski
praptaków, gdyż świadczą one o pokrewieństwie
między gadami a ptakami.
Rys. 103. Lotka: a —
stosina, b — chorą-
giewka, c — dutka
10 — Zoologia dla kl. VII
•>
145
Rys. 104, Skrzydło ptaka: a — kość ramieniowa, b — kość promieniowa, c — kość
łokciowa, d — kości dłoni, e — lotki
Przed 70 milionami lat coraz mniej gadów unosiło się w po-
wietrzu, ginęły one masowo. Coraz częściej natomiast latały ptaki,
u których doskonaliły się cechy budowy przydatne do dobrego lotu.
Cechy te dostrzegamy zarówno w budowie zewnętrznej, jak i we-
wnętrznej ptaków kopalnych i ptaków współczesnych. Poznamy je
na podstawie obserwacji gołębia, ptaka, który słynie z pięknego
i wytrwałego lotu.
Lot gołębia odbywa się między innymi dzięki dużej ilości energii,
jaką ptak zdolny jest wytworzyć. Jest to możliwe dzięki szybkiej
przemianie materii i energii regulowanej przez układ nerwowy
i układ dokrewny zapewniający stałe jej wytwarzanie w ilościach
odpowiednich do potrzeb ptaka. Przystosowania te umożliwiają
ptakom utrzymanie stałej temperatury ciała, gdyż podobnie jak ssaki
należą one do zwierząt stałocieplnych. Pokrycie ciała piórami chroni
ptaka w dużym stopniu przed utratą energii.
Pióra spełniają jeszcze inną bardzo ważną rolę w życiu ptaka —
ułatwiają mu latanie. Szczególne znaczenie mają pióra znajdujące
się w skrzydłach i ogonie. Wśród piór pokrywających skrzydła naj-
ważniejszą rolę przy wysokich i dalekich lotach odgrywają sztywne
lotki. Podczas lotu ptak zmienia ich położenie, zależnie od tego czy
podnosi skrzydło ku górze, czy też opuszcza ku dołowi. Ułożenie
lotek odpowiednio do ruchu skrzydła umożliwia ptakowi odbijanie
146
się od powietrza przy równoczesnym posuwaniu się naprzód, ułatwia
też opadanie przy małym użyciu siły.
Sprawny lot ptaka zależy, więc od budowy i ruchu skrzydeł oraz
od budowy i ustawienia lotek. Niektóre ptaki szybują, wykorzystując
prądy powietrzne, unoszące je przy rozpostartych, prawie nierucho-
mych skrzydłach.
Kształt skrzydeł i wygięcie ich powierzchni oraz sposób usta-
wiania w czasie lotu decydują o szybkości i wytrwałości lotu. Od
różnicy szybkości uderzeń obu skrzydeł zależy kierunek lotu. Dawniej
sądzono, że kierunek lotu zależy jedynie od piór ogonowych i dlatego
nazwano je sterówkami.
Lotki rozłożone w rozpiętych skrzydłach i sterówki w ogonie
przyczyniają się do znacznego zwiększenia powierzchni ciała ptaka
w czasie lotu, co ułatwia mu utrzymanie się w powietrzu.
Rys. 105. Ułożenie lotek podczas ruchu
skrzydeł: a — w czasie opuszczania, b —
w czasie podnoszenia. Strzałki długie wska-
zują kierunek ruchu skrzydeł, strzałki kfót-
kie — kierunek ruchu powietrza
W czasie lotu ptak przybiera specjalną postawę. Szyję wyciąga
ku przodowi, a nogi ku tyłowi. Ciało przybiera wówczas opływowy
kształt ułatwiający latanie.
ZADANIA: 1. Porównajcie powierzchnie lotne gada latającego i ptaka.
Która z nich zapewnia lepszy lot? 2. Jakie cechy budowy zewnętrznej
ptaka umożliwiają sprawny lot?
10*
147
Rys. 107. Szkielet gołębia: a — czaszka,
b — kręgi szyjne, c — szkielet skrzydła,
d — obojczyk, e — kość krucza, f — grze-
bień mostka, g — łopatka, h — miednica,
i — kręgi ogonowe, j — szkielet kończyny
tylnej
44
Budowa wewnętrzna ptaka
a zdolność latania
Porównajcie go ze szkieletami kończyny
Jakie wnioski wyciągniecie z tvch r>Z
ĆWICZENIA
1
1. Obejrzyjcie szkielet skrzydła.
żaby i jaszczurki.
równań? Pomogą Wam rysunki 106 i 107. Nazwijcie zaznaczone
części kończyn.
2.	Obserwujcie cały szkielet gołębia. Odszukajcie mostek i porównajcie
jego budowę z mostkiem żaby. Zauważcie, które kręgi są zrośnięte
nieruchomo. Przypatrzcie się szkieletowi klatki piersiowej.
3.	Porównajcie szkielet z rysunkami na tablicy poglądowej i w podręcz-
niku (rys. 107).
4.	Przypatrzcie się innym rysunkom dotyczącym budowy wewnętrznej
ptaka (rys. 108 i 109), Zwróćcie uwagę na budowę mózgu.
Bardzo wiele cech ułatwiających lot można dostrzec, obserwując
budowę szkieletu ptaka. Szkielet ten jest lekki, gdyż długie kości

mają wewnątrz przestrzenie wypełnione powietrzem — nazywamy je
pneumatycznymi.	9
Na podstawie porównania szkieletu przedniej kończyny żaby,
*
148

jaszczurki i skrzydła gołębia stwierdzamy, że skrzydło jest przednią
kończyną i że szkielet dłoni ptaka ma mniej kości niż szkielet dłoni
żaby i jaszczurki.
Mostek gołębia ma charakterystyczny duży grzebień, który zna-
cznie powiększa jego powierzchnię, co z kolei umożliwia przyczep
silnym mięśniom piersiowym, łączącym mostek ze szkieletem skrzy-
deł. Mięśnie te są u ptaków bardzo dobrze rozwinięte, a więc bardzo
przydatne do poruszania skrzydłami.
Szkielet klatki piersiowej jest lekki, ale mocny, więc chroni on
dobrze narządy wewnętrzne ptaka oraz stanowi dobre oparcie dla
skrzydeł. Kręgi piersiowe gołębia są zrośnięte, dlatego w czasie latania
mięśnie ptaka nie pracują, by utrzymać kręgosłup w pozycji odpo-
wiedniej do lotu. Ptak zyskuje dzięki temu więcej energii do latania.
Prawidłową pracę wszystkich narządów w czasie lotu i orientację
w przestrzeni umożliwiają ptakowi: dobrze rozwinięty mózg i na-
rządy zmysłów, a szczególnie dobry wzrok i słuch.
149
Rys. 106. Kończyny przednie pozna-
nych kręgowców: A — żaby, B "
jaszczurki, C — gołębia

Rys. 108. Mózg ptaka: a —
półkule mózgowe, b —płaty
wzrokowe, c — móżdżek,
d—rdzeń przedłużony
Wytwarzanie znacznych ilości energii,
koniecznej do latania, możliwe jest dzięki
specjalnym przystosowaniom budowy, u-
sprawniającym oddychanie w czasie lotu.
Lecący ptak, podnosząc skrzydła pobiera
przez otwory nosowe powietrze, które prze-
suwa się do krtani i tchawicy, a następnie
do oskrzeli i gąbczastych płuc. Z płuc przeni-
ka do worków powietrznych rozmieszczonych
między narządami w jamie brzusznej, między
mięśniami oraz w kościach ramieniowych.
Ciało lecącego ptaka jest dzięki tym wor-
kom jakby nadmuchane powietrzem, a przez
to lekkie.
Gdy gołąb opuszcza skrzydła, wówczas przez ucisk odpowiednich
mięśni powietrze zostaje wepchnięte powtórnie do płuc. Tam odbie-
rany jest tlen, który nie był całkowicie wykorzystany przy pierwszym
przejściu powietrza przez płuca. Tak więc dzięki workom po-
wietrznym utlenianie krwi u gołębia odbywa się zarówno w czasie
wdechu, jak w czasie wydechu — przy każdym poruszeniu skrzydłami.
Gołąb nie wykonuje zatem w czasie lotu specjalnych ruchów
oddechowych.
Siedzący gołąb oddycha tak samo jak królik, dzięki ruchom
mięśni klatki piersiowej ułatwiającym wdechy i wydechy powietrza.
Natleniona krew płynie ku sercu, które ma wyższą organizację
niż serca płazów i gadów. Serce ptaka składa się z dwóch przedsion-
ków i dwóch komór, co sprawia, że natleniona krew, która płynie
z płuc nie miesza się w komorach z odtlenioną krwią, która płynie
z tkanek ciała. Sprawniejsza niż u gadów praca układu krążenia jest
jeszcze jedną korzystną cechą ułatwiającą latanie.
Dzięki dobremu utlenianiu w 'komórkach ciała gołębia powstaje
taka ilość energii, że uniezależnia temperaturę jego ciała od tempe-
ratury środowiska. Ma to doniosłe znaczenie dla życia ptaka.
Dzięki stałej temperaturze ciała procesy
życiowe ptaków są niezależne od zmian
temperatury w środowisku.
150
Rys. 109. Worki po-
wietrzne gołębia: a —
tchawica, b — kość
ramieniowa, c — za-
rys płuc; biało za-
znaczono worki po-
wietrzne
ZADANIA: 1. Narysujcie schematycznie budowę serca ryby, płaza,
gada i ptaka. Oznaczcie znane Wam części. 2. Odpowiedzcie, dlaczego
ptak kończący długi i szybki lot nie jest nigdy zadyszany. 3. Dlaczego
ptaki nie zapadają w odrętwienie zimowe (sen zimowy)? 4. Porównajcie
szczęki gołębia i ptaka trzeciorzędowego oraz ich mostki.
Dla ciekawych...
• Hodowcy gołębi wyhodowali po-
nad 150 ras gołębi. Wszystkie one
wywodzą się od gołębia skalnego
żyjącego na skalnych wybrzeżach
Morza Śródziemnego i Atlantyku.
• Gołębie pocztowe lecą z szyb-
kością około 90 km na godzinę.
Mają one bardzo dobrze rozwinię-
tą zdolność powracania z dużych
odległości do miejsca gniazdowania,
co wykorzystywano do przesyłania
wiadomości.
151
45
Rozwój i życie ptaków
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie kulę żółtkową jaja ptaka — zwaną w życiu codziennym
żółtkiem. Zauważcie jasną plamkę. Zapamiętajcie, że z tej części iaia
powstaje ciało ptaka.
2.	Zapoznajcie się z budową osłonek komórki jajowej — białko też na-
leży do osłonek.
3.	Porównajcie swe obserwacje z rysunkiem w podręczniku, by odszukać
odpowiednie nazwy (rys. 110).
4.	Przypatrzcie się preparatowi mokremu przedstawiającemu przebieg
rozwoju zarodkowego ptaka. Porównajcie kolejne stadia rozwojowe
Wszystkie ptaki, a więc także i gołąb, rozmnażają się za pomocą
komórek rozrodczych. W jajniku samicy rozwija się kula żółtkowa,
która jest komórką jajową ptaka. Budowa tej komórki rozrodczej za-
pewnia przyszłemu zarodkowi, rozwijającemu się poza organizmem
matki, dużą ilość substancji odżywczych w postaci żółtka. Żółtko
zajmuje tak znaczną część komórki jajowej, że dopiero po uważnym
przypatrzeniu się dostrzeżecie jaśniejszą plamkę, z której rozwinie się
ciało zarodka ptaka.
Dojrzałe jajo opuszcza jajnik i z jamy brzusznej dostaje się do
jajowodu, gdzie zostaje zapłodnione przez plemnik. Podczas prze-
suwania się zapłodnionego jaja przez jajowód wytwarza się białko,
następnie osłonki błoniaste, wreszcie wapienna skorupka. Równo-
cześnie z plamki zarodkowej rozwija się ciało wczesnego zarodka.
Rys. 110. Budowa jaja ptaka: a —
skorupka wapienna, b — osłonka
wyściełająca skorupkę, c—komora
powietrzna, d — osłonka pokry-
wająca białko, e—białko, f — kula
żółtkowa, g — plamka zarodkowa,
h — sznur białkowy
Rys. 111. Pisklę gołębia
Jajo ptaka przesunęło się w tym czasie do końcowego odcinka wspól-
nego dla układów moczo-płciowego i pokarmowego. Ten rurkowaty
odcinek zwany jest stekiem. Przez otwór stekowy jajo opuszcza orga-
nizm samicy.
W tym okresie życia zarodek ptaka ma kształt maleńkiej tarczki
leżącej na żółtku. Nad tarczką zarodkową leży białko, które stanowi
równocześnie osłonę zarodka i dodatkowy zapas substancji odżyw-
czych. Dalszy rozwój zarodka odbywa się poza ciałem matki.
Samica gołębia składa dwa jaja do. gniazda zbudowanego w jakimś
zacisznym miejscu lub w gołębniku. Do dalszego rozwoju zarodek
wymaga temperatury około 40° C, a więc takiej, jaką ma ciało ptaka.
Dlatego przez 16 do 18 dni, tj. przez okres rozwoju wewnątrz osłon
jajowych, samiec i samica na przemian grzeją jaja własnym ciałem.
Okres ten nazywamy wysiadywaniem.
W ciągu okresu wysiadywania w zarodku ptaka rozwijają się na-
rządy i formuje się postać ciała charakterystyczna dla gołębia. Wtedy
zdolny jest on do opuszczenia skorupy wapiennej. Z pękniętej sko-
153
rupki u*\Job\*\va się pisklę mokre <xl wód płodowych. Błony płodo-
we, które zarodek ptaka wytwarza podobnie jak zarodki gadów i ssa_
ków, zosują w skorupce jąja.
Pisklęta gołębia są niedołężne, ślepe i prawie nagie. Pozosta-
wione bez opieki zginęłyby wkrótce, dlatego rodzice opiekują się
nimi troskliwie. Początkowo karmią je wydzieliną wola, następnie
ziarnem rozmiękczonym w wolu, wreszcie ziarnem suchym. W rezul-
tacie tej opieki pisklęta rosną, pokrywają się najpierw puchem a póź-
niej piórami, stają sic coraz bardziej ruchliwe i dopiero po 4 tygodniach
zdolne są do samodzielnego życia.
Ptaku których pisklęta rodzą się niedołężne
i wymagają opieki rodziców, nazywamy
gmazdownikami.
Okres wysiadywania jaj i okres przebywania piskląt w gnieździe
są najniebezpieczniejsze w życiu ptaka. Samice ptaków mają naj-
częściej ubarwienie ochronne, czyli nie odróżniają się od tła środo-
wiska gniazdowania. Cecha ta ułatwia wysiadywanie jaj i wychowanie
młodych.
Ptaki, których pisklęta są zdolne wkrótce po wy-
lęgu ao samodzielnego pobierania pokarmu,
nazywamy zagniazdownikami.
ZADANIA: 1. Porównajcie osłonki jajowe znanych zwierząt. 2. Podajcie
przykład) znanych W am gniazdowników. 3. Porównajcie stosunek do
potomstwa samic ryb, płazów, gadów i ptaków.
Dla
ciekaw v c h . . .
*
• Niektóre ptaki budują gniazda
w pobliżu siebie na ograniczonej
przestrzeni, czyli gniazdują gro-
madnie. Jako przykład takiego gnia-
zdowania mogą nam służyć gołębie
skalne, pingwiny, jaskółki.
• Liczba ptaków tworzących ko-
lonie lęgowe jest nieraz olbrzymia,
np. kolonię pingwinów na Wyspach
Falklandzkich oblicza się na okol1
200 000 ptaków.
46
Budowa ptaków zależy
od trybu życia
ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie barwne tablice X, XI i XII, zwracając uwagę na różno-
rodność kształtów ciała, dziobów, skrzydeł i kończyn tylnych przedsta-
wionych ptaków.
Niektóre ptaki latają słabo; spędzają swe życie głównie na ziemi.
Najbardziej typowym ptakiem o naziemnym trybie życia je t struś,
który utracił zdolność latania. W jego krótkich skrzydłach znajdują
Rys. 112. Kazuar
155
się bardzo miękkie lotki, niezdolne do pełnienia czynności w czasie
lotu; sterówki w ogonie są wiotkie.
Strusie grzebią jamkę w ziemi, gdzie samica składa około 15 jaj.
Jajo strusia jest największą komórką — waży ono do 1,5 kg. Strusie
są zagniazdownikami. Po 6 tygodniach lęgną się młode, które wodzi
najczęściej samiec.
Niezdolny do lotu jest także wielki ptak Australii kazuar oraz
ginący ptak — nielot kiwi, który żyje jedynie na Nowej Zelandii.
Z naszych ptaków' naziemny tryb życia prowadzą słabo latające
kuropatwy i przepiórki.
Zupełnie inny tryb życia prowadzą pięknie ubarwione maleńkie
kolibry. Żyją one w ciepłych i umiarkowanych krajach Ameryki.
Najmniejsze kolibry osiągają wielkość trzmiela. Nigdy nie chodzą po
ziemi, lecz latają wytrwale i szybko dzięki długim skrzydłom i dłu-
gim sterówkom w ogonie. Kolibry najczęściej unoszą się nad kwia-
tami, ponieważ długimi dziobkami pobierają nektar kwiatowy i chwy-
tają owady, które żywią się nektarem. Szukając pożywienia w kwia-
Rys. 113. Pingwiny

156
tach, kolibry zapylają je. Ptaki te znoszą najmniejsze jaja, np. jaja
pewnego gatunku ważą zaledwie 0,25 g.
Z naszych ptaków najszybciej i najzwinniej lata jaskółka dy-
mówka. Długie wygięte skrzydła i sterówki w ogonie, smukłe i lekkie
ciało — to cechy Budowy sprawiające, że jaskółka prowadzi powietrzny
tryb życia. Podobnie jak koliber nie umie chodzić po ziemi, gdyż ma
za słabe kończyny. W przerwach między lotami jaskółki siadają
wysoko. Podczas lotu chwytają owady, które są ich jedynym poży-
wieniem.
• r
Wiele ptaków szuka pożywienia w wodach, skąd pobierają je
w różny sposób zależny od budowy ciała.
Zapoznajmy się pokrótce z życiem i budową pingwinów. Ptaki te,
chodząc po lądzie przybierają postawę pionową, gdyż mają kończyny
157
umieszczone w tylnej części tułowia. Palce kończyn są spięte błoną p}a.
wną, co ułatwia pływanie. Skrzydła pingwina różnią się bardzo od skrzy-
deł innych ptaków. Są krótkie i pokryte piórami, mającymi wybitnie roz-
winiętą stosinę. Pióra te sprawiają wrażenie łusek. W wodzie skrzydła
pingwina doskonale spełniają rolę wioseł. Pióra pokrywające pozo-
stałe części ciała pingwina mają długie promienie, co sprawia wrażenie
że ptak ten pokryty jest sierścią. Pingwiny nurkują w wodzie szukając
skorupiaków, które są ich głównym pożywieniem.
Niektóre ptaki szukają pożywienia, brodząc w wodzie. Tak czy-
nią np. czaple, żurawie i bociany.
Inne pływają dzięki łódkowatemu kształtowi ciała i kończynom
o palcach spiętych błoną. Znakomitym pływakiem jest perkoz, który
prawie całe życie spędza na wodzie, gdzie nawet śpi i buduje gniazda.
Dobrze latającymi ptakami, polującymi z lotu na zwierzęta po-
ruszające się na ziemi są ptaki drapieżne. Należą do nich: jastrząb,
myszołów, sokół, orzeł, puchacz, sowa i inne. Drapieżny tryb
życia prowadzą one dzięki ostrym szponom, mocnym i ostrym dzio-
bom oraz dobrze rozwiniętym narządom zmysłów. Wszystkie ptaki
drapieżne latają bardzo dobrze.
Spełniają one pożyteczną rolę, gdyż niszczą wiele gryzoni-szkodni-
ków gospodarczych oraz odławiają zwierzęta chore i słabe.
ZADANIE: 1. Odszukajcie na barwnej tablicy dzięcioła. Podajcie jego
przystosowania do łażenia po pniach drzew i do szukania owadów pod
korą. 2. Jaką budowę mają mostki strusia i kiwi?
Dla ciekawych...
•	Struś może osiągnąć 90 kg wagi
oraz 2,5 m wysokości.
•	Kolibry mogą tak szybko poru-
szać skrzydłami, że wydaje się, iż
są ptakami bezskrzydłymi.
Lektura: Sokołowski]. Nasze ptaki. PZWS, Warszawa 1962.
158
I
ĆWICZENIA
47
Zycie i znaczenie ptaków
1.	Prześledźcie według załączonej mapy szlak wędrówek bociana (rys.
115).
2.	Obejrzyjcie fotografie różnych ras kur (rys. 117). Zastanówcie się,
jakimi cechami różnią się one.
3.	Zapoznajcie się z liczbami dotyczącymi wywozu produktów z hodowli
ptaków. Znajdują się one w części ,,Zadania".
Dział badań naukowych związanych z budową i życiem ptaków
nazywa się ornitologią.
%
Okresowe wędrówki wielu naszych ptaków badane są przez stacje
ornitologiczne znajdujące się w różnych częściach Polski. Wielkie
usługi w tych badaniach oddaje metoda obrączkowania ptaków,
które odbywają sezonowe wędrówki. Młodym ptakom w gniazdach
lub ptakom dorosłym zakłada się lekkie aluminiowe obrączki z adre-
sem stacji i numerem, pod którym zanotowane są informacje o ptaku.
Obrączka taka nie przeszkadza ptakowi w jego normalnym życiu,
a gdy ptak skończy życie, powinna wrócić do placówki naukowej,
która ją założyła. Wszystkie obrączki znalezione w Polsce należy
przesyłać pod adresem:
Stacja Ornitologiczna
Instytut Zoologiczny. Polska Akademia Nauk
Górki Wschodnie
p-ta Sobieszewo, woj. gdańskie
Polskie placówki współpracują z zagranicznymi. Otrzymują od
nich obrączki zdjęte z kończyn ptaków, które pochodzą z Polski;
odsyłają obrączki ptaków, które zaobrączkowano w innych krajach.
159
Rys. 115. Szlak wędrówek bociana: • — miejsce gniazdowania, O — miejsce zimowania
Rozumiecie teraz, że praca naukowa stacji ornitologicznych wszyst-
kich krajów zależy od pomocy społeczeństwa.
Wiadomości zebrane metody óbrączkówania pozwalają na opraco-
wanie szlaków wędrówek różnych ptaków, ustalenie odległości miejsc
zimowania od miejsc gniazdowania i długości życia ptaków.
Wielu przyrodników bada sposób żywienia się ptaków. Pragną
oni na naukowych podstawach określić, które ptaki są rzeczywiście
późyteczne dla gospodarki człowieka. Jest to zagadnienie wielkiej
wagi dla rolnictwa, warzywnictwa, sadownictwa i leśnictwa, a nawet
i kwiaciarstwa. Gdy poznamy dobrze, jakie ptaki są naszymi sprzy-
mierzeńcami w walce ze szkodnikami, będziemy mogli świadomie
wpływać na ich rozmieszczenie, zwiększenie liczebności gatunków,
poprawę zdrowotności* ułatwienie gniazdowania i wychówu wszyst-
kich wyklutych piskląt itp.
160
Sposób zwalczania szkodników polegający na świadomym stwo-
rzeniu jak najkorzystniejszych warunków życia tym zwierzętom, które
się nimi żywią, nazywamy, jak już wiecie, walką biologiczną. Ptaki
należą do najdawniejszych i najcenniejszych partnerów człowieka
w walce biologicznej ze szkodliwymi owadami i gryzoniami, dlatego
człowiek powinien je otaczać szczególnie troskliwą opieką.
Ptaki mają duże znaczenie w regulowaniu liczebności wielu ga-
tunków zwierząt. Nie dopuszczają do nadmiernego rozmnażania się
owadów i gryzoni, łowią słabe i chore zwierzęta. Wpływają one także
na roślinność, gdyż rozsiewają nasiona i żywią się nimi. A więc są
niewątpliwie jednym z czynników regulujących ilość i jakość roślin
i zwierząt w przyrodzie.
Od niepamiętnych czasów człowiek korzystał z mięsa dziko ży-
jących ptaków, ich jaj i pierza. Jeszcze dziś praktykuje się ten sposób
zdobywania ptasiego mięsa — myśliwi polują na niektóre ptaki.
Przepisy łowieckie chronią ptaki przed nadmiernym wybijaniem.
Rys. 116. Zaobrączkowane pisklę pluszcza
161
U — Zoologia dla kl. VII
Drugim znacznie ważniejszym źródłem artykułów ptasiego pocho-
dzenia są hodowle drobiu. Posiadamy naukowe dowody świadczące,
że hodowla drobiu prowadzona jest od kilku tysięcy lat. W Polsce
na pierwsze miejsce wysuwa się hodowla kur. Hodowcy nasi wyho-
dowali własne rasy kur, np. zielononóżki polskie. Wysiłki hodowców
poszły głównie w dwu kierunkach — zwiększenia meśności kur oraz
zwiększenia masy ich ciała. Do ras nieśnych zaliczamy wspomniane
już zielononóżki, leghorny białe i rodajlendy. Kury te znoszą prze-
ciętnie około 200 jaj rocznie, a dobre nioski nawet 300.
Z ras mięsnych najczęściej hodowane są karmazyny. Hodowcy
drobiu coraz rzadziej wykorzystują ptasi instynkt wysiadywania jaj,
gdyż kwokę zastępuje sztuczna wylęgarka, czyli inkubator. Mięso
i jaja kur sprzedajemy za granicę.
Rys. 117. Rasy kur: u góry kogut i kura rasy zielononóżka, u dołu kogut i kura rasy
sussex
ZADANIA: 1. Korzystając z podanych liczb, wykonajcie wykresy ilu-
strujące wywóz produktów uzyskanych przez hodowców drobiu.
Produkty	Jedn. miary	Lata					
		1950	1955	1960	1961	1962	1963
Puch i pierze	t	686	682	1706	1686	1839	1657
Jaja	mil. szt.	411	344	972 	1443	1219	783
Proszek i masa jajeczna 1	t	——	2483	5144 •	6634	6825	6594
2. Podajcie zwięzłą charakterystykę ptaków.
Lektura: Bednorz J., Bogucki Z., Poradnik ochrony ptaków. Liga Ochrony
Przyrody 1961
162
163
Ssaki naszych lasów
ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie fotografie i barwne tablice ssaków leśnych. Zapamiętajcie
ich cechy charakterystyczne i nazwy (rys. 118, tabl. XIII, XIV i XV).
2. Obejrzyjcie szkielet psa. Zwróćcie uwagę na szkielet kończyn, a w nich
głównie na stopę. Przypatrzcie się uzębieniu psa. Porównajcie z ry-
sunkiem 119. Odszukajcie siekacze, kły i zęby trzonowe. W tych
ostatnich wyróżnijcie ząb kruszący oraz zęby tnące i trące. Wiado-
mości te pomogą Wam w zrozumieniu budowy wilka.
Las jest środowiskiem życia wielu zwierząt — miejscem ich schro-
nienia i wypoczynku. Stanowi także teren dostarczający pożywienia,
i umożliwiający wychowanie młodych. Ssaki zamieszkujące las pro-
wadzą różny tryb życia i w związku z tym mają różną budowę.
Rys. 118. Wilk
164
Rys. 119. Czaszka psa: a — siekacze, b — kieł,
c — zęby tnące, d — ząb kruszący, e — zęby
trące
Niektóre z nich prowadzą naziemny tryb życia.
W naszych lasach takimi są np. wilki, sarny i nie-
dźwiedzie.
Wilk przypomina wielkiego psa zarówno budową
t b zewnętrzną, jak i wieloma cechami bu-
f f dowy wewnętrznej. Jest jednak od nie-
0 go dużo silniejszy i bardziej drapieżny.
® W ostro zakończonym pysku wilka
znajdują się zęby charakterystyczne
Rys. 120.
Tropy wilka
dla ssaków mięsożernych. Są one ostre
i bardzo dobrze przystosowane do roz-
drabniania pokarmu nawet tak twarde-
go jak kości. W uzębieniu tych ssaków
ważną rolę odgrywają mocne Idy oraz
zęby trzonowe, wśród których można
rozróżnić zęby tnące, ząb kruszący
i zęby trące.
Wilki mogą przebywać w czasie jed-
nej nocy ponad 30 km, dlatego poja-
wiają się nagle w okolicach, gdzie
o nich nie słyszano. Zgraja wilków
w pobliżu .osiedli jest zawsze niebez-
pieczna dla ludzi i zwierząt gospo-
darskich, dlatego w trosce o bezpie-
czeństwo urządza się co roku polowa-
nia na wilki, w celu ograniczenia liczby
tych drapieżców.
W naszych lasach można spotkać
pasące się na polankach małe grupki
sarn. Trawę lub inny pokarm roślinny
c
w
Rys. 121.
Tropy sarny
165
się i wtedy pokarm
połykają one w całości. Gdy się najedzą, kładą : t . .. n^arm
powraca z żołądka do jamy gębowej, gdzie zostaje roztarty przez zęby
trzonowe. Potem powtórnie wraca do żołądka.
Zwierzęta, u których pokarm z żołądka wraca
do jamy gębowej, gdzie zostaje powtórnie
przeżuty, nazywamy przeżuwaczami.
Sarny mają dobry słuch, wzrok i węch. Zmysły te ostrzegają je
o niebezpieczeństwie, przed którym ratują się jedynie ucieczką.
W czasie biegu, podobnie jak i podczas chodzenia, ich cienkie wyso-
kie kończyny dotykają ziemi jedynie czubkami palców zakończonych
kopytkami.
Ssaki, które mają palce zakończone kopytami,
noszą nazwę kopytnych.
ZADANIA: 1. Omówcie i porównajcie przystosowania do obrony u sarny
i wilka. 2. Porównajcie tropy wilka i sarny przedstawione na rysunkach
120 i 121.
Dla ciekawych...
• Największym ssakiem leśnym jest
niedźwiedź brunatny. Żyje on w
lasach karpackich. Długość jego
dochodzi do 2 m, wysokość do
1,25 m, a ciężar do 300 kg. Jest
to zwierzę bardzo nielicznie u nas
występujące i znajdujące się pod
ochroną. Niedźwiedź stąpa całą
stopą, która jest bardzo szeroka
*
i ma zgrubiałą podeszwę. Palce
zakończone są silnymi i ostrymi
pazurami.
• Kończyny niedźwiedzia są krót-
kie w stosunku do długości ciała.
W czasie obrony i wdrapywania się
na drzewo, przednie kończyny służą
niedźwiedziowi jako narząd chwy-
tny.
49
Ssaki żyjące wśród koron drzew
ĆWICZENIE
. Obejrzyjcie fotografie wiewiórki, kuny leśnej i innych zwierząt źy-
jących wśród koron drzew. Zwróćcie uwagę na ich kończyny (rys. 122
i 123, tabl. XIII).
Wiele zwierząt żyjących w lesie większość swego życia spędza
na drzewach. Spośród ssaków należą do nich wiewiórka i kuna leśna,
żyjące w naszych lasach.
Nasze wiewiórki i kuny leśne poruszają się bardzo zwinnie po
gałęziach drzew, przy czym najczęstszą formą ich ruchu są skoki.
Skakanie ułatwia im wydłużone, giętkie ciało, dobrze umięśnione
kończyny tylne oraz długi puszysty ogon, który w czasie skoku pełni
rolę steru. Zwierzęta te skaczą bardzo zręcznie po pniach nawet z dołu
do góry, w czym pomagają im
palce zaopatrzone w ostre za-
krzywione pazurki.
Wiewiórka i kuna leśna
różnią się sposobem odżywia-
nia, co jest przyczyną różnic
w ich budowie.
Wiewiórka ma tylne koń-
czyny znacznie dłuższe od
przednich, co umożliwia jej
długie skoki. Krótkie nogi prze-
dnie mają długie ruchome pal-
ce z ostrymi zakrzywionymi
pazurkami. Przy ,,lądowaniu“
umożliwiają one zaczepienie się
o nierówności kory drzew i ob-
jęcie drobnych gałązek. Gdy
wiewiórka przeskakuje z drze-
wa na drzewo, wtedy rozsta-
wia szeroko nogi i wyprosto-
wuje ogon.
Rys. 122. Wiewiórka
167
166
ĆWICZENIE
w •
Ssaki żyją także w wodach
śródlądowych
(rys. 124, tabl. XV). Odszukajcie
pływanie. Obejrzyjcie uzębienie
125). Przypomnijcie sobie, jakie ssaki'mają podobne uzę-
Wiewiórka żywi się tylko pokarmem roślinnym. Ponieważ uzę-
bienie ma podobne do królika, gdyż jej siekacze rosną przez całe
życie, poszukuje zatem także i twardego pożywienia, np. orzechów.
Rozłupywanie ich umożliwia budowa szczęki dolnej. Prawa
część tej szczęki nie są zrośnięte
lewa
sobą. Wiewiórka może nimi poru-
szać w ten sposób, że zbliża do siebie końce siekaczy, które wbija
w skorupę orzecha. Następnie przez ruch szczęk rozsuwa siekacze
i w ten sposób rozłupuje twardą skorupę.
Kuna leśna żywi się tylko pokarmem zwierzęcym, dlatego ma
uzębienie podobne do innych zwierząt mięsożernych. Nocą poluje
na Dtaki i drobne ssaki.
ZADANIA: 1. Porównajcie sposoby poruszania się zwierząt żyjących
w lesie. Przypomnijcie sobie budowę narządów umożliwiających ruchy-
2. Na przykładach ssaków żyjących w lesie wskażcie związek między
uzębieniem a rodzajem pobieranego pokarmu.
Przypatrzcie się ilustracjom bobra
cechy budowy umożliwiające mu
bobra (rys. 1	.
bienie?
Jako przykład ssaka przystosowanego do życia w wodzie posłuży
nam bóbr.
Bóbr jest naszym największym gryzoniem. Długość jego ciała
wraz z ogonem wynosi około 1 m. Życie bobra związane jest z dwoma
środowiskami: lasem i wodą. Ponieważ współczesne formy gospoda-
*3
p ięk rui. c>rmnolui.sztanou’«i
całkowitym wymarciem.
Ryw 125 t ifHcnke bobc*:
4	• awkaerr. b — x<bf
lt ri>no*v
jq to rezerwaty
rowania przy czyniły k do zmiany tych
trodownk na niekorzyść bobrów wicy.
Ir. zmnirj^cuM powierzchni |4 rx
d&ncgo pncz człowuó * do o	|, ^
zwicr&it iry raźnie zmalała.
które spowodowały zagładę bobrów,
na pierw ze. rym razem niechlubne
inie. Ten przykry fakt cbacrwuK «C na całym iwwcic i nu -.ur.
Bobry iq objęte
ochroną ustawową.
•ię naturalnego irudowuka Innego i wodnego
bobrów.
Bobry h mc tylko piękne, ak także micm
ciekawy *jxuób tycia i budowę aala.
Zwierzęta te ftywia łj< pokarmem roślinnym, który znajduj na
budowy tam i budowli nadwrodntch.
Bobry* rvja gnwrudnic. ńh drrwwai.c d mki wyraitaH ^ł>“
nudnie nad poziomem wód r.c>o i rzecznych. Takie •dupirnia
dotnkóu* K4wów nazywaR MC ;rrnn>*mi. Wcjioc do domi u znaj-
*	*	1	•	1
. Ihięki długim
cych nad Budowa cula bobrów n>r »prxyj4
drzewa, u’i(i ..Kpcuuaiizaj. ix< jm.arTn tu zirtnię
i m.mjm m< »«7.om, t.<iMcytn prm całe tyr»c. [>.dobn»c )»« u
hk.i i wwwkSriu, < 4n.uj4 one naokoło patc drtrw, tw»«fpn»r ,J>*
ptrń fnanuc] «xł .tftMty. im któr< powinien up*« Zwakw l"»l‘
M przecinane nu Uuulkj n.uj4« okdo I m dlu^4«i LHMhnc
ZWno umy. -k i <***•	7,
tnalcnał budowlany duM tai/* ziemia i
HI
Rys. 127. Żeremie bobrów
kojone, wtedy nie budują żeremi, lecz grzebią przy brzegu rzeki nory,
które również mają wejście pod wodą.
Współdziałanie systemu nerwowego z pracą mocnych siekaczy
i przednich kończyn o palcach zakończonych silnymi pazurami umo-
żliwia bobrom wykonywanie tych interesujących prac budowlanych^
Bobry są wspaniałymi pływakami. Wynika to z wielu cech
ich budowy. Ciało ma kształt opływowy, a skóra pokryta jest gęsto
sierścią, przez którą nie przenika woda. Palce tylnych kończyn połą-
czone błoną pławną służą jako wiosła. Tułów zakończony jest krót-
kim, szeroko spłaszczonym ogonem, który służy częściowo za ster.
Nozdrza i otwory uszne zamykają się w czasie nurkowania. Na lądzie
bobry poruszają się niezgrabnie przy pomocy krótkich silnych koń-
czyn. Zaniepokojony osobnik nurkuje pod wodę, ostrzegając inne
bobry głośnym pluskiem.
ZADANIA: 1. Jakie cechy budowy bobra ułatwiają mu przebywanie
w wodzie. Jakie znaczenie ma dla niego woda? 2. Porównajcie uzębieni
bobra i innych znanych Wam ssaków.
172
Dla ciekawych...
•	Wydra, podobnie jak bóbr, zna-
czną część życia spędza w wodzie.
Tu znajduje pokarm, którym są
głównie ryby, chociaż zjada także
żaby, raki i inne zwierzęta. Ostre
zęby ułatwiają wydrze niezawodne
chwytanie śliskich ryb.
•	Wydra świetnie pływa i nurkuje.
Spłaszczona głowa, wydłużone, gięt-
kie ciało zakończone nieznacznie
spłaszczonym ogonem, krótka, gę-
sta, nie przemakająca sierść, krótkie,
mocne kończyny o palcach spiętych
błoną pławną, możliwość zamy-
kania uszu i nozdrzy podczas nur-
kowania — to cechy budowy sprzy-
jające ruchom w wodzie.
•	Wydra, podobnie jak bóbr, pro-
wadzi czynne życie nocą, a dzień
spędza w norze. Do nory prowadzą
dwa korytarze, z których jeden ma
wejście pod wodą, a drugi na lądzie.
• Wydry są prawie całkowicie wy-
tępione, gdyż polowano na nie dla
pięknego cennego futra, a także
tępiono je jako szkodniki 'gospo-
darstw rybnych. Obecnie przewa-
żają poglądy, że szkody wyrządzane
przez wydry nie są tak wielkie, jak
przypuszczano, a pożytek dość
znaczny, gdyż wydry łapią ryby
chore lub zarażone pasożytami.
Wydry są objęte ochroną.
51
Ssaki żyją nawet w morzu
ĆWICZENIA
1. Przypatrzcie się ilustracjom przedstawiającym ssaki morskie. Zwróćcie
uwagę na kształt ich ciała i budowę kończyn (rys. 128 i 129, tabl. XVI).
2. Porównajcie budowę foki i płetwala błękitnego.
W morzu, które jest największym środowiskiem życia na naszej
• planecie, obok innych grup zwierzęcych żyją także ssaki. Sposób ich
życia oraz' budowę poznacie na przykładzie foki i płetwala błękitnego.
*
1 Foki mają tak wiele cech budowy umożliwiających im życie
w wodzie, że całymi miesiącami mogą nie wychodzić na ląd. Potrafią
wypoczywać, a nawet spać, unosząc się tuż pod powierzchnią wody,
z której wystawiają tylko nozdrza.
Wrzecionowate ciało foki wyraźnie zwęża się ku tyłowi. Pod
skórą zwierzęcia znajduje się gruba warstwa tłuszczu chroniąca
173
Rys. 128. Foka



*



V

zwierzę przed utratą ciepła. Całe ciało, nawet stopy, pokryte
jest gęstą sierścią ściśle przylegającą do ciała, a więc nie przeszkadza-
jącą przy ruchach w wodzie.
Kończyny foki sprawnie pracują tylko w wodzie. Przednia para
przekształcona jest w płetwy, które są skierowane ku tyłowi i w dół
z boków ciała. Ramię i przedramię jest skrócone tak, że ponad po-
wierzchnię tułowia wystaje tylko dłoń. Kończyny służą do utrzymania
równowagi i częściowo do sterowania, a także do wychodzenia na ląd
i poruszania się po nim.
Kończyny tylne są jakby przedłużeniem tułowia, gdyż są stale
wyciągnięte w kierunku ogona i zwrócone do siebie.
Znakomicie pływająca i nurkująca foka po wyjściu na ląd porusza
się wyjątkowo niezgrabnie, choć dość szybko. Czołga się wtedy i pod-
skakuje.
Na lądzie rodzą się młode foczki, które od razu widzą i po kilku
dniach schodzą za matką do wody. Foki żyją w gromadach.
174
Żywią się głównie rybami, dlatego nie cieszą się sympatią ry-
baków. Mieszkańcy północy polują na nie dla zdobycia cennych
skór, mięsa i tłuszczu.
W naszym Bałtyku występuje foka szara osiągająca do 2,5 m
długości.
W morzu przebywa przez całe życie największy ze ssaków, a za-
razem największe zwierzę wszystkich czasów — płetwal błękitny.
Jest to potężny ssak przypominający kształtem rybę, dlatego wszystkie
zwierzęta o budowie podobnej do płetwala nazywano dawniej wielo-
rybami. Obecnie nazywamy je waleniami.
Ciało płetwala dochodzi do 30 m długości, a waga osiąga około
150 000 kg. Pokrywa je nieowłosiona skóra, pod którą leży gruba
(około 40 cm) warstwa tłuszczu chroniąca zwierzę przed utratą ciepła
i zmniejszająca jego ciężar właściwy.
Kończyny przednie płetwala są bardzo podobne do płetw, a tyl-
nych w ogóle brak, jedynie w szkielecie można dostrzec ich szczątki.
Ogon przekształcony jest w płetwę ustawioną poziomo, pracuje on
Rys. 129. Pletwal błękitny na stacji wielorybmczcj w Tromsó
górnej stronie
Pływanie
podobnie jak śruba okrętowa. Otwory nosowe leżą na
głowy i są przesunięte ku tyłowi.
Budowa ciała umożliwia płetwalowi wyjątkowo sprawne
i nurkowanie.
Tak wielkie zwierzę może się utrzymać przy życiu dzięki temu
że żywi się pokarmem, jaki w największej ilości występuje w morzu’
Przypomnijcie sobie, że w powierzchniowych warstwach wód, gdzie
pływa płetwal, jest najwięcej organizmów planktonowych.
Budowa paszczy pletwala umożliwia pobieranie planktonu. Nie
ma w niej zębów, a z podniebienia zwisają dwa szeregi rogowych pły-
tek zwanych fiszbinami. Są one gładkie od strony zewnętrznej, a po-
strzępione od wewnętrznej.
Płetwal płynie tuż pod powierzchnią wody z otwartą paszczą
której szczęki dochodzą do 8 m długości. Płynąc zagarnia wodę wraz
z planktonem. Gdy zamknie paszczę, wtedy woda jest przepychana
ku przodowi przez szczeliny między fiszbinami i usuwana na zewnątrz,
a plankton zatrzymuje się wówczas na postrzępionej powierzchni
wewnętrznej fiszbinów, skąd jest zgarniany przez język. Obliczono,
że w żołądku płetwala może się zmieścić około 1200 litrów zwierząt
planktonowych.
Noworodki płetwali przychodzą na świat w wodzie i od razu płyną
za matką, która przez kilka miesięcy karmi je mlekiem i otacza tro-
skliwą opieką. Noworodki płetwali mają około 7—8 m długości;
rosną one szybko i po 2 latach osiągają około 20 m długości.
Walenie łowi się w celu uzyskania tranu, który służy do wyrobu
delikatnych smarów i mydła toaletowego oraz w celu uzyskania fiszbi-
nów. Obecnie wolno je łowić w ograniczonej ilości w określonych po-
rach roku i w określonych miejscach. Na połowy mogą wyjeżdżać
* • •
tylko specjalne okręty-przetwórnie. Na okręcie-przetwórni wytapia się
tran ze wszystkich tkanek, a z pozostałej po wytopie części płetwala
produkuje się mączkę służącą do karmienia zwierząt.
ZADANIA: 1. Porównajcie kształty ciała i budowę kończyn poznanych
ssaków żyjących w wodzie. 2. Znajdźcie różnice w budowie walenia
i ryby. „
176
52
Ssaki innych lądów
ĆWICZENIE
1. Przypatrzcie się ilustracjom przedstawiającym ssaki innych lądów
(tabl. XVI). Zwróćcie uwagę na ich głowy oraz kończyny.
Zwierzęta innych lądów możecie zobaczyć na filmach, w ogro-
dach zoologicznych i cyrkach. Film nie pozwala nam oglądać zwie-
rząt bezpośrednio, ale za to przedstawia je naturalnie, a więc pokazuje
rzeczywiste środowisko życia zwierząt i ich czynności życiowe podpa-
trzone przez operatora filmowego. Zwierzęta w ogrodach zoologicz-
nych i w cyrkach oglądamy bezpośrednio, ale żyją one w środowiskach,
które stworzył im człowiek. Czynności zwierząt w niewoli zawsze
ulegają zmianie, czasem nawet zanikają, jak na przykład rozmnażanie się
i opieka nad potomstwem. Będąc w cyrku, gdzie występują zwierzęta
tresowane, musicie zdawać sobie sprawę, które czynności zwierząt są
naturalne, a które wymuszone przez człowieka-tresera. W ogrodzie
zoologicznym możecie się dokładniej przypatrzyć budowie zwie-
rząt i zaobserwować, jakie czynności wykonują w niewoli bez tresury.
Do pięknych zwierząt Afryki należą lwy, które są dziś zwierzę-
tami prawie wytępionymi. Żyją one przeważnie w Afryce środkowej
wśród krzaczastych stepów i pustyń.
Cechy budowy zewnętrznej, budowa wewnętrzna oraz czynności
życiowe lwa są bardzo podobne do tych, jakie obserwujemy u na-
szych kotów domowych. Lew jest dużym drapieżcą, osiąga on około «
9
2,5 m długości liczonej wraz z ogonem (80 cm), jest on przy tym bar-
dzo silny, dlatego nazwany został ,,królem zwierząt".
Samiec lwa jest znacznie większy od samicy i łatwo można go
poznać po charakterystycznej grzywie. Lwy żyją pojedynczo lub
parami. Samica rodzi najczęściej 2 lub 3 młode wielkości kota i opie-
kuje się nimi bardzo troskliwie.
Tygrys wieloma cechami budowy przypomina lwa. Zamieszkuje
dżungle Azji. W jego ubarwieniu występują ciemnobrunatne pręgi
na żółtawym tle. Ułatwia mu to ukrywanie się wśród roślinności dżun-
12 — Zoologia dla kl. VII
Rys. 130. Młode Iwy i tygrysy z wrocławskiego ZOO
gli. Najlepiej poznano życie tygrysa bengalskiego. Tygrys taki waży
około 350 kg, długość jego wynosi ponad 3 m, a wysokość do 1 m.
W podzwrotnikowych stepowych częściach Afryki i Azji żyją
wymierające obecnie a pospolite dawniej nosorożce. Są to duże zwie-
rzęta roślinożerne osiągające ponad 3 m długości, ponad 1,5 m wyso-
kości i około 2000 kg wagi. Ciało nosorożca pokrywa gruba pofałdo-
wana i słabo owłosiona skóra, a na nosie wyrastają charakterystyczne
(1 lub 2) grube rogi. Nosorożce mają po 3 palce w obu parach kończyn,
środkowy palec jest grubszy i dłuższy niż palce boczne, ostatnie
człony palców pokryte są kopytami.
W stepach Afryki żyją zebry, które budową i trybem życia przy-
pominają bardzo nasze konie. Najbardziej charakterystyczną ich cechą
są pręgi utworzone z różnych kolorów sierści.
W stepach i puszczach Afryki oraz w dżunglach Azji Południowo-
-Wschodniej żyją słonie. Te potężne około 3 m wysokie zwierzęta
osiągają często 4000 kg wagi. Na krótkiej szyi osadzona jest duża gło^a
z charakterystyczną trąbą, która powstała z wydłużonego nosa poU'
czonego z wydłużoną wargą górną. Służy ona słoniowi jako narząd
dotyku, powonienia i jako bardzo precyzyjny narząd chwytny. Słoń
nie może się pochylać, więc przy pomocy trąby wprowadza do paszczy
pokarm i wodę.
Kły słoni są to górne siekacze, wydłużone i przystosowane do
obrony, odłupywania kory i łamania drzew. Oprócz tych siekaczy
słonie mają z każdej strony szczęki po jednym zębie trzonowym o po-
wierzchni trącej.
Podziwiamy lekki i miękki chód tego ciężkiego zwierzęcia. Lek-
kość ruchu osiąga słoń dzięki specjalnej budowie stopy. Stąpa on na
2 przednich członach palców. Między palcami znajduje się klinowata
poduszka zbudowana z elastycznej tkanki.
Słonie żyją ponad 100 lat.
Małpy żyjące na drzewach poruszają się w inny sposób niż nasza
wiewiórka. Ich palce nie mają ostrych pazurów, lecz są zakończone
paznokciami, podobnie jak palce ludzkie. Ssaki te nie mogą więc
wdrapywać się na drzewa tak jak wiewiórka.
Małpy poruszają się jednak wśród drzew bardzo sprawnie i szybko,
dzięki odpowiedniej budowie
kończyn. Palce małp mogą o-
bejmować gałęzie drzew, gdyż
kciuk w kończynie przedniej
i paluch w kończynie tylnej
mają możność zetknięcia się z
każdym z pozostałych palców,
a zatem są to kończyny chwytne.
Bardzo ciekawy sposób prze-
noszenia się z drzewa na drzewo
stosuje gibbon, który żyje w
lasach południowej Azji i na
Wyspach Sundajskich. Zawie-
sza się on na jednej kończynie
i huśta swe ciało, a następnie
w odpowiednim momencie,
puszcza się i jak z procy od-
rzucony zostaje ku drugiemu
drzewu, które chwyta niezawo-
dnie. Ruch ten powtarza wie-
Rys. 131. Gibbon
f
179
lokrotnie i w ten cponób drogą napowietrzną przebywa duże odle-
głe^. Gibbony spędzają całe życie wśród gałęzi drzew i tylko wyjąt-
kowo schodzą na ziemię
Orangutan Hjący w bagnistych lasach Borneo i Sumatry prowa-
dzi nadrarwmy tryb tycia i także tylko w wyjątkowych przypadkach
schodzi na ziemię.
Małpy znajdują wśród drzew pokarm roślinny, np. owoce, i zwie-
rzęcy, jak jaja ptasie, pisklęta. W śród gałęzi budują gniazda, gdzie
&4HUCE rodzą młode, które karmią mlekiem i otaczają troskliwą opieką,
nosząc x z sobą na grzbiecie lub pod pachą.
W nadrzewnym trybie żyda pomagają małpom dobrze rozwinięte
narządy	wzrok, słuch, węch. Dzięki dużej, w porównaniu
z innymi rwicrzętajni, ilości komórek nerwowych w półkulach móz-
gowvch, małpy mogą korzystnie i szybko reagować na czynniki
nadrzewnego środowiska ich życia.
Dla ciekawych ..
•	W *j dii na prz ległych wy-
spach ryje dno bak. Jest on pokryty
^ą»tą k ik< sierifcią. co wskazuje
• •4 tego przynależność do ssaków.
DzjoHo z x * norach, do kto-
r ch w ej «.e znajduje się pod wodą,
dLuc nu konc. ny przyst -
- u ;*łvuania. Są one pięciu-
pd^zaste i mają między palcami
bkr.c. A przeumch Kończynach
bk 1 h krótkie, w tylnych wysrają
poza pakt.
•	Dziobak rozmnaz^ się za pomocą
ja obt cie zaopatrzonych w żółtko,
CO z I. I eckv gadu* i pta-
ków. Młode cz.-..huk; żywią się
mlekiem matki, ktćua me ma sutek.
Mleko sAHucy dziotaia wycieka
licznymi >rami znajdującymi
się ru brzurznrj -me ciała. Młode
zJ.ZuH je. Jexi to cechą smaków.
•	\ hnobak; m .j . też ctchy t\ p -o
gadzie, np. k .ić kruczą oraz
stek.
•	Dziobak nie ma miękkich warg,
tak charakterystycznych dla ssa-
ków; jego wydłużone szczęki po-
kn te są rogowym dziobem — stąd
pochodzi nazwa zwierzęcia.
•	Dużo podobieństw do dziobaka
wykazuje kolczatka.
•	Bard/, charakterystyczne dla
\ustraliisą także kangury. Najhar-
dziej odrębną, właściwą im cechą
jest fałd skórny w postaci torby.
Młode kangury rodzą sie maleńkie
i merozwinięte. Samica nosi je
w torbie, gdzie wiszą na sutkach.
Matka wstrzykuje im mleko, dzięki
czemu mogą się rozwijać. Kangury
mają więcej cech ssaków niż dzio-
bak i kolczatka, ale w czasie ich roz-
woju zarodkowego me wytwarza
się łożysko, które jest tak cha-
rakterystyczne dla ssaków.
180
53
Człowiek udomowił wiele ssaków
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie szkielety lub części szkieletów smUw I r, lr.w.r -h \’a
podstawie ich budowy wyprowadźcie wniosek o	zycu zwie-
rząt przed udomowieniem.
2	Przypątfzcie się na ilustracjach różnym rasom u* >4* bodowa:. . .h.
Zastanówcie się. jakie cechy budowy zmienił w nich hodowca Jakie
właściwości zwierząt umożliwiły hodowcom te (Biągniącu?
3.	Obejrzyjcie w podręczniku rysunki i malowidła wykonane na Kunach
jaskiń przez człowieka przedhistorycznego (rys. 132).
Badania nad przeszłością człowieka pierwotnego dostarczają do-
wodów świadczących o udomowieniu ssaków. Uczeni znajdują ich
szczątki wśród innych pozostałości po człowieku przedhistr~.vzrv rr
Na ścianach jaskiń można przypatrzyć się rysunkom, nu których bez
trudu daje się rozpoznać ssaki, z jakimi miał on styczi *4ć.
stawie tych dowodów mamy prawo wnioskować. ze ud- imou itr ;e
ssaków dokonało się bardzo dawno. Juz przeszło HlMXi jat 'eiru. k \2y
człow iek umiał się posługiwać jedynie gładzonymi karnieiu^r w ^p. ł-
żyły z nim zwierzęta. Człowiek przedhistoryczny dąz\ł u mian
swych możliwości do opanowania znanego mu świata zwierząt
poznawszy zwierzęta, oswajał te, które wykazywały właściwości k -
rzystne dla niego.
Do najdawniej udomowionych usaków należy pies. Najpierw cho-
wano małe pieski, które były bardzo czujne i ostrzegały o zbhzaruu się
obcych ludzi lub zwierząt. Później udomowiono większe pisy, które po-
trafiły zarówno ostrzegać, jak i bronić przed napaścią. Psy najprawdi
podobniej oswojono i udomowiono w różnych ośrodkach życia czło-
wieka, niezależnie od siebie. Prawdopodobnie niektóre rasy jvów wy-
wodzą się od wilków, inne zaś od szakali. Człowiek współczesny wy -
hodował wiele ras psów o różnej wartości użytkowej.
Najważniejsze gospodarczo zwierzęta dumowe należą do zwierząt
kopytnych — są runu kunie, bydłu rogate, owce, kozy i świnie.
181
1
132 a. Zwierzęta rysowane i malowane przez człowieka na ścianach jaskiń (ok
20 000 lat p.n.e.): u góry — koń, u dołu — ren
Rys. 132 b. Zwierzęta rysowane i malowane przez człowieka na ścianach jaskiń (około
20 G00 lat p.n.e.): u góry — mamut, u dołu — bizon
182
183


>
Świnia jest zwierzęciem ociężałym i nie mogła być hodo-
człowieka koczującego. Przodkiem dzisiejszych ras świń
naszych lasach dzik. Przypuszcza się, że świnię udo-
Indiach, skąd przez Chiny dotarła do Europy.
Konie udomowiono
stać z narzędzi sporządzonych z brązu. Udomowienie nastąpiło prawdo-
podobnie w trzech ośrodkach niezależnie od siebie. W Mongolii wy-
hodowano rasy koma pochodzące od żyjącego do dziś dzikiego ko-
nia, zwanego koniem Przewalskiego. W stepach czarnomorskich
wyhodowano rasy, które otrzymano z hodowli dzikiego konia, zwa-
nego tarpanem. Tarpany żyły w Polsce jeszcze w XVII wieku, dziś
próbuje się je odtworzyć w rezerwatach. Nasze małe, ale silne konie
biłgorajskie wywodzą się od tarpanów.
*
W Europie zachodniej udomowiono dzikie konie żyjące w dorzeczu
Renu i Dunaju. Wyhodowano tam rasy duże i ciężkie. Dzisiej
różnorodność ras konia wynika więc stąd, że człowiek udomowił
kilka gatunków koni dzikich.
Konie żyjące w Ameryce pochodzą od tych, które przywieziono
z Europy. Niektóre z nich zdziczały — nazwano je mustangami.
Mustangi udomowiono powtórnie.
Bydło rogate udomowiono prawdopodobnie wcześniej niż konie.
Pochodzi ono od tura i zwierząt spokrewnionych z nim. Ośrodkiem
udomowienia były okolice Morza Śródziemnego.
Świnię udomowiono na pewno później niż bydło i konie. Nastąpiło
to w czasie, gdy człowiek przeszedł do osiadłego trybu życia. Wiadomo
przecież, że
wana przez
jest pospolity
mowiono w
Rys. 136. Efekt pracy hodowców: a — dzik, b — Świnia dc mowa
Hodowane dziś rasy owiec wywodzą się od dzikich owiec górskich.
Owce udomowiono wcześniej niż konie i bydło.
Człowiek hodujący zwierzęta został w znacznym stopniu zwolnio-
ny od troski o zdobywanie pożywienia, skór i pilnowania dobytku.
Mógł on więcej czasu przeznaczyć na inne czynności, jak na przy-
kład na zdobienie używanych przedmiotów i ścian jaskiń, sporzą-
dzanie ozdób i zabawek. Uczeni dostrzegli, że od czasu posługiwania
się zwierzętami udomowionymi zwiększyło się tempo rozwoju kultury
człowieka przedhistorycznego.
Rys. 137. Młode dziki z matką
186
Hodowla ssaków w Polsce jest dobrze rozwinięta. Przekonacie
się o tym na podstawie załączonego zestawienia:
Zwierzęta gospodarskie w Polsce
(w tysiącach sztuk)
Lata
Bydło
Trzoda
chlewna
Owce
Konie
1950
1955
1960
1961
1962
1963
7200,0
7912,2
8695,1
9168,1
9589,5
9841,4
9350,0
10888,3
12615,3
13434,1
13616,7
11653,2
2198,5
4243,2
3661,5
3494,0
3251,0
3056,3
2800,0
2560,1
2805,0
2730,4
2656,6
2619,8
Dzisiejsi hodowcy pracują, opierając się na wynikach wielu gałęzi
nauk przyrodniczych. Korzystają oni przede wszystkim z doświadczeń
zoologii stosowanej. Nauka ta informuje o budowie zwierząt hodo-
wanych, o ich potrzebach życiowych związanych z żywieniem, pracą,
wypoczynkiem i rozmnażaniem. Wskazuje sposoby postępowania ze
zdrowym zwierzęciem, dostarcza też wiadomości o chorobach zwie-
rząt i sposobach zapobiegania im.
Ważnym działem zoologii stosowanej jest zootechnika, która
zajmuje się badaniem i rozpowszechnianiem sposobów postępowania
ze zwierzętami hodowanymi oraz szuka metod prowadzących do
ulepszenia istniejących ras zwierząt. Celem przyświecającymi tymi
pracom jest osiągnięcie większych niż dotychczas korzyści z hodowli,
co jest sprawą ważną zarówno dla hodowcy, jak i dla gospodarki
narodowej.
Prace naukowo-badawcze w zakresie zoologii stosowanej i zoo-
techniki prowadzą wyższe szkoły rolnicze, instytuty naukowe, specjal-
ne gospodarstwa doświadczalne oraz dobrze prowadzone państwowe
gospodarstwa rolne.
ZADANIA: 1. Zastanówcie się, o czym świadczą liczby dotyczące
hodowli. 2. Podajcie kilka nazw ras psów i innych ssaków udomowionych.
187
54
Znaczenie ssaków w gospodarce
człowieka
ĆWICZENIA
1.	Zastanówcie się, w jakich dziedzinach gospodarki korzysta człowiek
z ssaków.
2.	Jakie właściwości biologiczne zwierząt wyzyskuje człowiek w hodowli?
3.	Zapoznajcie się z danymi Rocznika Statystycznego dotyczącymi spo-
życia i eksportu artykułów pochodzących z hodowli ssaków.
Człowiek współczesny wykorzystuje dla swych celów różne właści-
wości ssaków.
Dobry’ węch i słuch psa oraz jego przywiązanie do człowieka są
podstawą przyjaźni, dzięki której człowiek zwolniony jest częściowo
z troski o pilnowanie swego dobytku i obawy o swe bezpieczeństwo,
a pies ma zapewnioną życzliwość wyrażaną dobrą opieką hodowcy.
Silę i szybki, wytrwały bieg konia wykorzystuje człowiek w trans-
porcie i pracach na roli. Mimo rozwoju mechanizacji są takie okolice,
gdzie koń jest jeszcze niezastąpiony, np. w górach i na terenach pod-
mokłych. Dla ludów koczowniczych konie stanowiły także główne
źródło pokarmu: mleka i mięsa.
Bydło rogate hodowane jest głównie na pokarm, przy czym hodo-
wla zmierza do uzyskania dobrych ras krów o dużej mleczności, ras
o dużym przyroście mięsa oraz ras mięsno-mJecznych. Dzięki syste-
matycznemu dojeniu krów i innym zabiegom zootechnicznym prze-
dłuża się okres ich mleczności nawet do 10 miesięcy w ciągu roku.
Mleko krowie ma wielkie znaczenie jako produkt odżywczy, gdyż
zawiera wszystkie niezbędne składniki potrzebne dla rozwoju czło-
wieka. Do czasu zakończenia wzrostu mleko jest głównym źródłem
soli mineralnych koniecznych do budowy szkieletu rosnącego orga-
nizmu. W mleku występują też wszystkie witaminy, które warunkują
prawidłowy wzrost i rozwój młodego organizmu, a więc witamina
A, B, C i D. Podobne wartości odżywcze ma mleko owiec i kóz.
Masło otrzymywane z mleka krowiego jest tłuszczem łatwo trawio-
nym przez człowieka i bogatym w witaminę A.
188
Szybki przyrost masy ciała świni jest zaletą, dla której hoduje się
to zwierzę. Przekonano się, że prawidłowo hodowana Świnia w pierw-
szym roku życia zwiększa swą wagę przeszło 100 razy. Wszystkożemość
tego ssaka ułatwia pracę hodowcy. Cenną zaletą świni jest także jej
duża płodność, gdyż Świnia rodzi przeciętnie 7—9 młodych.
«Niektóre ssaki hodujemy głównie dla zdobycia futer. Hodowla
zwierząt futerkowych jest nową gałęzią gospodarki człowieka. Roz-
winęła się w celu uzupełnienia braków naturalnych powstałych w wy-
niku gwałtownego wyniszczenia niektórych zwierząt futerkowych ży-
jących dziko. Do najczęściej hodowanych ssaków należą króliki, lisy
srebrzyste, nutrie, norki i piżmaki. Opłacalność tych hodowli wzro-
śnie znacznie po lepszym zbadaniu wymagań życiowych hodowa-
nych zwierząt.
Wszystkie zwierzęta hodowane przez człowieka współczesnego
dostarczają surowców dla wielu gałęzi przemysłu, np. włókienniczego,
skórzanego, galanteryjnego, mleczarskiego, mięsnego i innych.
Obecnie dzięki hodowli mamy w wielu dziedzinach zapewnione
zaspokojenie potrzeb ludności na rynku krajowym, a nawet możemy
eksportować niektóre artykuły.
Produkcja i spożycie mleka w Polsce
(w litrach na 1 mieszkańca)
Lata
1950
1955
1960
1961
1962
1963
Produkcja
312,6
408,2
413,4	411,8
396,8
Spożycie
331,9
351,9	354,0
353,2	345,1

Niektóre ssaki wyrządzają człowiekowi duże szkody w jego gospo-
darce, gdyż korzystają z zapasów zmagazynowanych na czas zimy i na
sprzedaż za granicę. Do takich szkodników naltżą szczury i myszy.
Wielka zdolność rozrodcza tych gryzoni gnieżdżących się w pobliżu
magazynów lub w samych magazynach utrudnia znacznie walkę
z nimi. Ssaki te zanieczyszczają także artykuły spożywcze, obniżając
189
ich wartość i potęgując straty. Myszy i szczury są przy tym roznosicie -
lami chorób, więc jeszcze te względy powinny być brane pod uwagę
przy ocenie wyrządzanych przez nie strat. Walka z gryzoniami od-
bywa się przy udziale społeczeństwa. Co roku władze sanitarne
zarządzają wyłożenie trutek na określonych obszarach kraju. Dokładne
wykonywanie zarządzeń stacji sanitarno-epidemiologicznych jest pod-
stawowym warunkiem zmniejszenia liczebności tych szkodników'.
ZADANIA: 1. Wyliczcie na podstawie własnych wiadomości, jakie pro-
dukty pochodzące z hodowli ssaków mają podstawowe znaczenie dla
życia dzieci, a jakie dla człowieka dorosłego wykonującego ciężką pracę
fizyczną. Uzasadnijcie swoje odpowiedzi. 2. Pomyślcie, jacy ludzie mają
pracę dzięki hodowli ssaków. 3. Które artykuły uzyskane dzięki hodowli
ssaków eksportujemy? Jakie to ma znaczenie?
t.
55
Ochrona ssaków
ĆWICZENIA /
1. Przypatrzcie się ilustracjom ssaków chronionych. Zapamiętajcie ich
nazwy (tabl. XIII, XIV i XV).
2. Poklasyfikujcie ssaki chronione na podstawie trybu ich życia.
Gdy porównamy współczesne krajobrazy Polski z dawnymi,
zauważymy wielkie i ważne zmiany.
Zmniejszyła się powierzchnia lasów, zmienił się także ich cha-
rakter. Z wielu puszcz bogatych w roślinność i zwierzęta najmniej
zmieniona została dziś tylko jedna — Puszcza Białowieska.
Coraz więcej rzek traci swe naturalne brzegi i płynie korytami
wyznaczonymi przez człowieka.
Z każdym rokiem nowe tereny oddawane są pod budowy o cha-
rakterze przemysłowym.
Człowiek bezustannie zmienia krajobraz. Tempo tych zmian
rośnie wraz z rozwojem techniki.
Przemiany krajobrazu wywarły niekorzystny wpływ na świat
zwierzęcy. Pamiętamy przecież, że życie zwierzęcia związane jest
ściśle z charakterem środowiska. W nowych warunkach zubożał
skład pożywienia zwierząt, po-
gorszyły się warunki ich bez-
pieczeństwa i wypoczynku, w
wielu przypadkach straciły spo-
kój konieczny do prawidłowe-
go przebiegu wielu czynności
życiowych, np. rozrodu i wy-
chowania potomstwa.
Pewne zwierzęta dość do-
brze przystosowały się do zmie-
nionych przez człowieka wa-
runków życia, inne zaś — mające
słabsze zdolności przystosowaw-
cze — zaczęły ginąć. Zmniej-
szyła się ich odporność na
choroby, zmalał przyrost natu-
ralny, słabła sprawność reakcji
na niekorzystne bodźce środo-
wiska, skracała się długość życia.
Rys. 138. Łoś-samica
Do zmniejszenia liczby zwierząt przyczynił się też człowiek bez-
pośrednio, polując bez opamiętania na niektóre zwierzęta.
Wyginęły tury — zwierzęta dawnych puszcz — znane nam już
tylko z rysunków i opisów. W 1627 roku padła ostatnia samica tura.
Obecnie żyją w Polsce następujące ssaki ginące: żubry,
łosie, bobry, niedźwiedzie, żbiki, rysie, kozice, świstaki i inne. Są
one pod całkowitą ochroną — to znacz}', że nie wolno ich zabijać.
Zabicie zwierzęcia chronionego
jest karane sądownie.
Nasz przyjazny stosunek do zwierząt rzadkich i ginących powi-
nien się opierać na zrozumieniu konieczności zachowania ich dla przy-
szłych pokoleń badaczy, hodowców, artystów, malarzy, fotografików,
poetów i pisarzy oraz wszystkich ludzi lubiących obserwować zwie-
rzęta. Hasłem naszym powinno być: „Nie dopuśćmy do powtórzenia
się historii tura.“
Aby utrzymać przy życiu nasze ginące ssaki i powiększyć ich
liczbę, należy przede wszystkim odtworzyć naturalne środowiska ich
191
190
życia. W tym celu wydzielane są obszary na parki narodowe i rezerwa-
ty. Parki mają obszar liczący ponad 500 ha, rezerwaty poniżej. Polska
posiada 12 parków narodowych i około 600 rezerwatów, gdzie życie
roślin i zwierząt toczy się bez przeszkód ze strony człowieka.
W rezerwatach ścisłych chronione jest wszystko, co się tam
znajduje — zarówno istoty żywe, jak i martwe skały. W rezerwatach
częściowych ochronie podlegają tylko niektóre elementy, np. tylko
rośliny lub tylko zwierzęta.
Wśród rezerwatów zwierzęcych rozróżniamy właściwe rezerwaty
zwierzęce, w których chronione są zwierzęta żyjące dziko, oraz re-
zerwaty hodowlane, gdzie na ogrodzonym terenie o warunkach
zbliżonych do naturalnych środowisk żyją ginące ssaki. Przykładami
rezerwatów hodowlanych są: rezerwat żubrów, tarpanów i łosi w Biało-
wieskim Parku Narodowym, rezerwat żubrów w Niepołomicach i re-
zerwat łosi w Kampinoskim Parku Narodowym. W rezerwatach tego
typu zwierzęta otaczane są troskliwą opieką — człowiek dokarmia je
w razie potrzeby, służy pomocą lekarską, ułatwia wychowanie po-
tomstwa. Jedynie dzięki całkowitej ochronie żyją jeszcze w stanie
dzikim kozice, świstaki i niedźwiedzie w Tatrzańskim Parku Narodo-
wym, żbiki zaś w Pienińskim Parku Narodowym i na terenach pro-
jektowanego Bieszczadzkiego Parku Narodowego.
Oprócz ssaków ginących, pod opieką prawa znajduje się wiele
ssaków, na które człowiek poluje. Podlegają one ochronie częściowej
— a więc nie wolno na nie polować w okresie ciąży i wychowywania
młodych.
W odpowiedzialnej i trudnej pracy nad ochroną ssaków zespoliły
się instytucje państwowe, samorządowe, naukowe i społeczne. Mło-
dzież ma wiele możliwości służenia idei ochrony zwierząt w ramach
takich organizacji społecznych, jak Związek Harcerstwa Polskiego,
Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, Liga Ochrony
Przyrody i szkolne kola przyrodnicze o najrozmaitszych nazwach.
ZADANIA: 1. Wyliczcie ssaki znajdujące się pod całkowitą ochroną.
2. Podajcie formy ochrony ssaków. 3. Przeczytajcie dostępne Wam wy-
dawnictwa Ligi Ochrony Przyrody.
Lektura: Karpiński J. J. W dolinie orlich gniazd. PZWS, Warszawa 1963
Sokołowski J. W Wielkopolskim Parku Narodowym. PZWS, Warszawa 1960
192
56
Ssaki kopalne
ĆWICZENIE
1. Przypatrzcie się ilustracjom ssaków kopalnych (rys. 139 i 140).
1
Szczątki ssaków kopalnych zachowały się do naszych czasów głów-
nie dzięki temu, że posiadają one twardy szkielet przesycony solami
mineralnymi. W skorupie ziemskiej odnajdujemy przeważnie części
szkieletu, rzadziej całe szkielety, a w wyjątkowych przypadkach nawet
cale ssaki z dobrze zachowanymi miękkimi częściami ciała. Na pod-
stawie tych szczątków i wiedzy anatomicznej można nie tylko opisać
ssaki kopalne, ale także prześledzić historię ich rozwoju.
Szczątki czaszek i zęby najstarszych ssaków znaleziono w skałach,
które się formowały przed około 160 milionami lat. Na podstawie tych
wykopalin można wnioskować, że ówczesne ssaki były zwierzętami
wielkości myszy i żywiły się pokarmem roślinnym, owadami i jajkami.
W nowszych skałach znajduje się coraz więcej szczątków ssaków
kopalnych, są one przy tym lepiej zachowane i bardziej kompletne.
Mamy olbrzymią ilość dowodów paleontologicznych świadczących,
że przed mniej więcej 70 milionami lat rozpoczął się na naszej Ziemi
gwałtowny rozwój ssaków, który trwa do dziś. Świadczą o nim ko-
palne szczątki przedstawicieli wszystkich grup ssaków, które żyją
współcześnie z nami oraz szczątki wielu grup ssaków, które wyginęły
bezpotomnie.	I
W Polsce spotykamy wiele interesujących szczątków ssaków ko-
palnych, a nawiet całe doskonale zachowane zwierzęta.
Na Podkarpaciu, w Staruni, wśród iłów przesyconych solami mi-
neralnymi i ropą naftową, znaleziono okazy nosorożców, które miały
nie uszkodzone części miękkie i dobrze zachowane włosy na skórze.
Nosorożce ze Staruni, które zwane są nosorożcami włocha-
tymi, umożliwiły uczonym dokładne poznanie budowy wewnętrznej
tych zwierząt. Jednego z nich możecie obejrzeć, będąc w Krakowie
w Muzeum Zoologicznym PAN.
Tak dobrze zachowane ssaki, jak nosorożec włochaty, znajduje
« się niezwykle rzadko.
%
13 - Zoologia dla kl. VII	1
Do takich niezwykłych okazów należy jeszcze mamut, który zo-
stał znaleziony w nigdy nie odmarzającej części Syberii. W przewo-
dzie pokarmowym tego zwierzęcia dobrze zachowały się nawet nie-
strawione części pokarmu.
Dużo szczątków ssaków znajduje się w jaskiniach, gdzie zostały
one przysypane warstwą mułu, piasku lub innej skały i przetrwały
w niezłym stanie do naszych czasów. W polskich jaskiniach, np. w oko-
licach Ojcowa i w Tatrach, znajduje się także szczątki różnych ssaków.
Są to najczęściej kości niedźwiedzi jaskiniowych, a następnie jeleni
olbrzymich, lwów i innych zwierząt. Kości lwów świadczą o tym,
że na ziemiach Polski panował okresowo znacznie cieplejszy klimat
niż obecnie.
W pewnych przypadkach szczątki ssaków kopalnych są tak liczne,
że pozwalają prześledzić historię rozwoju całych grup ssaków. Dzięki
nim wiemy, że ssaki dzisiejsze miały przodków różniących się od
nich pewnymi cechami budowy i sposobem życia.
Rys. 139. Nosorożec ze Star u ni
194

Rys. 140. Zmiany w budowie przodków konia
Wiemy na przykład, jak wyglądali przodkowie dzisiejszych koni
i jak się zmieniali przed powstaniem postaci współczesnych nam koni.
Mamy dowody, że najdawniejszy przodek konia żyjący przed około
45 milionami lat był niedużym zwierzęciem wielkości psa. Żył on w la-
sach, gdzie żywił się liśćmi i gałązkami. Sądzimy o tym na podstawie
budowy zębów, których powierzchnia pokryta była guzami. Zęby
przodków konia żyjących przed 20 milionami lat nie miały już guzków,
lecz powierzchnie ich były płaskie, pokryte listewkami — taka budowa
zębów umożliwiała im rozcieranie traw. Świadczy ona także i o tym,
że zwierzęta przystosowały się do nowych warunków, jakie zapanowały
na Ziemi przed 20 milionami lat. Pojawiły się wtedy olbrzymie prze-
strzenie porośnięte trawami, które stały się głównym pożywieniem
ówczesnych przodków koni. W okresie tym zmieniły się także inne
cechy budowy przodków konia. Wydłużyły się jego kończyny, zmniej-
szyła się liczba palców, rozwinęły się kopyta, w ten sposób kończyny
przystosowały się do szybkiego biegu na otwartych przestrzeniach
stepowych.
Równocześnie z omawianymi zmianami zwiększała się cała postać
zwierzęcia. Dalsze zmiany w budowie doprowadziły do powstania
takiej postaci konia, jaką obserwujemy dzisiaj.
195
13*
*
Poznane przez Was gromady zwierząt: ryby, płazy, gady, ptaki
i ssaki łączymy na podstawie podobieństwa i pokrewieństwa w jednost-
kę systematyczną wyższego rzędu zwaną typem.
Ryby, płozy, gody, ptaki i ssaki należą
do typu kręgowców.
ZADANIA: 1. Zastanówcie się, dlaczego zmieniła się powierzchnia
zębów przodków konia. 2. Przypatrzcie się dokładnie, jakim zmianom
uległa budowa kończyn konia.
57
Jak się zmieniały zwierzęta
w dziejach Ziemi?
ĆWICZENIA
1.	Przypatrzcie się schematowi, na którym przedstawiono kolejność
pojawienia się kręgowców w historii Ziemi (rys. 141).
2.	Obejrzyjcie ponownie zestawienie ilustrujące zmiany w budowie
przodków konia (rys. 140).
3.	Przy pomnijcie sobie na podstawie ilustracji cechy budowy praptaka
(rys. 101).
Bardzo długo, bo aż do XIX wieku, panował ogólnie pogląd, że
na Ziemi żyły stale te same gatunki zwierząt, jakie obserwujemy
współcześnie. Podobnie myślano także o roślinach.
Rozwój badań geologicznych (tzn. dotyczących budowy i dziejów
Ziemi) zwrócił uwagę ludzi na szczątki i odciski zwierząt zachowane
w skałach. Rozwinął się nowy kierunek badań zoologicznych— paleo-
zoologia. Nauka ta dąży do odtworzenia historii zwierząt na pod-
stawie dowodów, jakie zachowały się w skorupie ziemskiej.
Ucząc się zoologii korzystaliście już z wiadomości paleontologicz-
196

ERA
.8
*
OD
I KIEDY
OKRES ITRWA
ARCHAIK
3URA
TRIAS
PERM
KARBON
DEWON
SYLUR
ORDOWIK
KAM BR
PROTEROZOIK
CZWARTO-
RZĘD
TRZECIO-
RZĘD
KREDA
70
135
180
220
270
350
400
430
490
600
1900
4600
Rys. 141. Kolejność pojawiania się gromad kręgowców* w dziejach Ziemi
nych. Znacie przecież wymarłe amonity, praptaka, nosorożca ze
Staruni, mamuta i inne wymarłe zwierzęta.
Wiele zwierząt dawnych epok wyginęło bez śladu, niektóre po-
zostawiły nikłe ślady swego istnienia w skorupie ziemskiej, inne
spotykamy w skałach tak masowo, że stanowią ich główny
składnik.
. Pewne grupy zwierzęce lub też poszczególne gatunki zachowały
się od dawnych epok do dziś prawie bez zmian. Mówimy o nich, że są
to zwierzęta starożytne albo też nazywamy je „żywymi skamieniałoś-
ciami". Jako przykład „żywych skamieniałości" gatunku mogą Wam
służyć dziobak i kolczatka.
197
Większość grup zwierzęcych cechowała zmienność wiążąca się
często ze zmianami warunków życia na Ziemi. Potomkowie tych grup
różnili się od przodków, dzięki czemu powstawały nowe grupy,
z których każda rozwijała się w odrębnym kierunku. Jedną z lepiej
poznanych grup są kręgowce, których kostne szczątki zachowały się
w skorupie ziemskiej.
Najstarszymi kręgowcami były praryby, które żyły w wodach.
Dały one początek różnym grupom ryb przystosowanych do różnych
warunków środowiska wodnego. A więc od praryb wywodzą się ryby
morskie żyjące w wodach głębinowych, powierzchniowych i przy-
brzeżnych oraz ryby słodkowodne żyjące w rzekach i stojących zbior-
nikach wód śródlądowych. Na podstawie badań paleontologicznych
możemy wnioskować, że wszystkie współczesne ryby są potomkami
wymarłych praryb.
Z grupy ryb zwanych trzonopłetwymi wywodzą się najstarsze
płazy, których potomkami są płazy współczesne. Płazy starożytne
różnicowały się w różnych kierunkach, jedna z grup dała początek
prymitywnym gadom. Gady, jak już wiecie z rozdziału pt. „Gady
wymarłe“, cechowała wielka zmienność. W przeszłości Ziemi istniało
wiele grup gadów. Niektóre z nich wymarły bezpotomnie, potomkowie
Rys. 142. Drzewo rodowe kręgowców: a — praryba
198
innych żyją do dziś, stanowiąc gromadę gadów współczesnych. Pewne
grupy gadów kopalnych stanowią ogniwo wyjściowe w szeregu roz-
wojowym ptaków, o czym świadczy praptak; inne zapoczątkowały
rozwój ssaków.
O pokrewieństwie pewnych kopalnych i prymitywnych ssaków
z gadami możemy wnioskować między innymi na podstawie ,,żywych
skamieniałości wśród ssaków. Stanowi je grupa stekowców, do
której należą dziobak i kolczatka. Stekowce pochodzą od prymi-
tywnych ssaków i bez zmian przetrwały do dziś w oddzielonej od in-
nych lądów Australii i na sąsiednich wyspach.
Mamy więc naukowe dowody, że zwierzęta zmieniały się wraz
z historią Ziemi, że współczesne zwierzęta są spokrewnione ze zwie-
rzętami wymarłymi, które miały prymitywne cechy budowy.
Przemiany, jakie dostrzegamy, śledząc dzieje
organizmów Ziemi, nazywamy ewolucją.
Ewolucja organizmów zamieszkujących Ziemię trwa nieprzerwa-
nie. Nauka o ewolucji nazywa się ewolucjonizmem, a uczeni zajmu-
jący się badaniami dotyczącymi ewolucji — ewolucjonistami.
Ewolucjoniści stale gromadzą nowe dowody potwierdzając słusz-
ność poglądów mówiących o zmienności organizmów.
ZADANIA: 1. Spójrzcie natabelkę i sprawdźcie, ile lat temu żyły na Zie-
mi jedynie zwierzęta wodne? Kiedy pojawiły się kręgowce? 2. Wyliczcie,
w jakiej kolejności pojawiały się na Ziemi gromady kręgowców. Kiedy
pojawiły się ssaki?
Dla ciekawych...
•	Świat roślin okresów minionych
stał się przedmiotem badań paleo-
botaniki. Paleozoologia i paleobo-
tanika tworzą dziedzinę zwaną pa-
leontologią. Nauka ta dostarcza in-
formacji o wymarłych organizmach.
•	Do najsławniejszych paleonto-
logów świata należy prof. dr Ro-
man Kozłowski, członek rzeczy-
wisty Polskiej Akademii Nauk.
Lektura: Żabiński J. Kto starszy, kto młodszy. NK, Warszawa 1957
*
199
58
Jeszcze o ewolucji...
ĆWICZENIA
1.	Porównajcie szkielety kończyn przednich ptaka, nietoperza, kreta
i małpy (rys. 143).
2.	Porównajcie budowę mózgu kręgowców. Pomogą Wam rysunki za-
mieszczone w podręczniku. Odszukajcie je.
3.	Prześledźcie drzewo rodowe kręgowców (rys. 142),
Wśród zagadnień ewolucyjnych na czołowe miejsce wysuwa się
jedno: w jaki sposób powstawały nowe grupy zwierzęce?
Ewolucję świata zwierząt próbowano wyjaśnić za pomocą przy-
puszczeń opartych na faktach naukowych. Takie przypuszczenia noszą
nazwę teorii naukowych.
Za najlepiej udokumentowaną i najbardziej logiczną uważają
ewolucjoniści teorię, którą ogłosił angielski uczony Karol Darwin
w 1859 r.
Nie będziemy wnikali w szczegóły teorii Darwina, zapamiętajcie
tylko, że wykorzystuje ona jako podstawę rozważań obserwacje,
których dostarczają prace hodowców.
To właśnie hodowcy dostrzegli, że zwierzęta w hodowli zmieniają
się w sposób naturalny, czyli bez udziału człowieka. Pamiętacie, że
potomstwo zwierząt jednej rasy jest podobne do rodziców, ale nie
jest identyczne z nimi. Wśród tych zwierząt potomnych hodowcy
obserwują najczęściej nieznaczne, różnice, lecz czasem rodzą się
zwierzęta, które mają jakąś cechę lub zespół cech wyraźnie inny niż
rodzice.
Jeśli nowa cecha (lub zespół cech) jest korzystna dla hodowcy,
wówczas wybiera on zwierzęta, które ją posiadają i otacza specjalną
opieką. Taki dobór zwierząt do dalszej hodowli nazywa się doborem
sztucznym, czyli selekcją. Hodowca krzyżuje wyselekcjonowane
zwierzęta, gdyż na podstawie praktyki przypuszcza, że nowe cechy
będą przekazane potomstwu dzięki zdolności zwanej dziedzicznością;
w pewnych przypadkach cechy te mogą się nawet spotęgować. Pak
więc drogą selekcji i krzyżowania hodowcy tworzą nowe rasy zwierząt.

200
. Karol Darwin zastanawiał się, czy nowe cechy zwierząt poja-
wiały się jedynie w hodowli. Czy też zwierzęta żyjące na wolności
zmieniają się podobnie, jak zwierzęta hodowane przez człowieka.
Rozważania te znalazły swój wyraz w teorii ewolucji sformułowanej
przez Darwina.
Teoria Daiwina zakłada, że w przyrodzie organizmy zmieniają się
podobnie jak w hodowli. Organizmy, u których dzięki zmienności po-
jawiły się cechy korzystne dla życia w środowisku, miały więcej szans
na przebycie całego rozwoju ontogenetycznego, a więc i więcej możli-
wości pozostawienia po sobie potomstwa. Zwierzęta, u których roz-
winęły się cechy niekorzystne, ulegały zagładzie. Jak widać Darwin
zakłada, że w przyrodzie, podobnie jak w hodowli, odbywa się selekcja,
którą nazwał on doborem naturalnym. Dobór naturalny przyczynia
się do masowej zagłady zwierząt nie przystosowanych do środowiska.
Zwierzęta mające duże zdolności przystosowawcze mogą unikać
zagłady, zwiększając stopień swych dotychczasowych przystosowań.
Te reakcje przystosowawcze będące odpowiedzią organizmu na zmien-
ne czynniki środowiska nazwał Darwin walką o byt.
Korzystne cechy według Darwina mogą być dziedziczone przez
wiele pokoleń, przy czym potęgują się one, powodując równocześnie
stały wzrost różnicy między potomnymi pokoleniami a formami wyj-
ściowymi. Tak więc dzięki zmienności, dziedziczności, walce o byt
i doborowi naturalnemu powstawały nowe gatunki zwierząt.
O pokrewieństwach między nimi sądzimy na podstawie podo-
bieństw w budowie. Czasem podobieństwa w budowie poszczegól-
nych części ciała pozornie zanikają dzięki przystosowaniu do pełnienia
różnych funkcji. Widzimy to, porównując np. budowę kończyn przed-
nich u kręgowców. Zewnętrzne różnice budowy są wynikiem ich przy-
stosowania do różnych czynności, np. latania, grzebania, biegu, chwy-
tania. Szkielety tych kończyn mają jednak podobną budowę. Podo-
bieństwa znajdziemy także, porównując mózgi kręgowców. Chociaż
składają się one z tych samych części, różnią się jednak, gdyż w miarę
rozwoju świata zwierzęcego coraz bardziej rozwijają się półkule
mózgowe, które umożliwiają coraz korzystniejszy kontakt ze środo-
wiskiem.
• Z rozważań tych wynika, że dziś żyjące organizmy powstały na
drodze ewolucji; wywodzą się one z organizmów, które żyły w aw
nych epokach geologicznych.
201
Rys. 143. Szkielety kończyn: a — nietoperza, b — kreta, c — ptaka, d małpy

Opierając się na osiągnięciach różnych nauk, przede wszystkim pa-
leontologii, anatomii, embriologii (nauka o rozwoju zarodka) i in-
nych, można określić pokrewieństwo między różnymi grupami zwie-
rząt. Na podstawie wnikliwych rozważań uczeni ustalają tak zwane
drzewa rodowe różnych grup zwierzęcych. My zwrócimy uwagę
jedynie na drzewo rodowe kręgowców. Pozwoli ono na wyjaśnienie
pokrewieństwa między różnymi gromadami kręgowców.
Tak jak u kręgowców, ewolucja zachodziła i w innych grupach.
Trwa ona nadal. Świat zwierząt stale się zmienia.
ZADANIE: Kto jest twórcą najbardziej udokumentowanej teorii ewo
iucji?
202

Powtarzamy... Uzupełniamy...
Materiał zawarty w tej części podręcznika możecie wykorzystać
do zestawienia Waszych wiadomości o kręgowcach oraz do powtórze-
nia całego kursu zoologii klasy VII.
I.	ZESTAWIAMY WIADOMOŚCI O KRĘGOWCACH
1. Rozwój osobniczy kręgowców
	Ryby	Płazy	Gady	Ptaki	Ssaki
Gdzie odbywa się roz- wój zarodkowy? Gdzie żyje postać doro- sła? Czym się żywią postacie młodociane?					
Dodajcie do tego zestawienia własne pytania.
2.	Budowa kręgowców
Na podstawie przeglądu schematów budowy szkieletu kręgowców,
odpowiedzcie na pytania:
a)	Jakie części szkieletu wyróżnicie u wszystkich kręgowców?
b)	Z jakich części zbudowana jest kończyna przednia, a z jakich
tylna żaby, jaszczurki, gołębia i królika? Jaka część kończyn podlegała
największym zmianom ewolucyjnym?
c)	Odszukajcie w podręczniku rysunki potrzebne do zestawienia
wiadomości o budowie układu krwionośnego kręgowców. Jakie wnioski
wysnujecie, porównując budowę serca i obiegi krwi?
203
d)	Odszukajcie w podręczniku rysunki
ilustrujące budowę mózgu kręgowców. Wy-
prowadźcie wniosek dotyczący rozwoju po.
e)	Opiszcie zamieszczone w podręczniku
rysunki tkanek występujących w narządach
kręgowców.
3.	Czynności życiowe kręgowców
a)	Przypomnijcie sobie wiadomości o re-
akcjach na bodźce środowiska.
b)	Powtórzcie, co wiecie o przemianie
materii i energii u kręgowców.
c)	Jakie formy ruchu spotkaliście u krę-
gowców ? Jaki związek zachodzi między
budową kończyn a sposobem poruszania się
4.	Zastanówcie się i odpowiedzcie, co
znaczą określenia: układ krwionośny otwar-
ty, układ krwionośny zamknięty. Które
zwierzęta mają układ krwionośny otwarty,
a które zamknięty?
5.	Wyliczcie zwierzęta, które nie mają
narządów. Czy ich czynności różnią się za-
sadniczo od czynności zwierząt o budowie
wielokomórkowej, mających zróżnicowane
komórki ?
6.	Co wiecie o zwierzętach, których syl-
wetki zamieszczono obok?
7.	Opracujcie wiadomości o zwierzętach kopalnych. Które
z nich miały duże znaczenie w budowie skorupy ziemskiej ?
Lektura: Puchalski W. Portrety zwierząt. NK, Warszawa 1962
d)	Zestawcie Wasze wiadomości doty-
czące znaczenia gospodarczego poznanych
kręgowców.
e)	Jakie kręgowce są pod ochroną? Za-
projektujcie zestawienie, uwzględniając gro-
mady kręgowców.
f)	Co wiecie ó znaczeniu kręgowców
w przyrodzie?
II. ZESTAWIENIE WIADOMOŚCI
O POZNANYCH ZWIERZĘTACH
1.	Przypomnijcie sobie, które zwierzęta
nie mają szkieletu, które mają szkielet ze-
wnętrzny, a które wewnętrzny?
2.	Jak pobierają pokarm poznane zwie-
rzęta? Podajcie przykłady.
3.	Jakimi sposobami rozmnażają się po-
znane przez Was zwierzęta? Które z nich
przechodzą przemianę pokoleń?




SPIS TREŚCI
Wstęp .....................................................    3
1.	Poznajmy królika........................................  5
2.	Jak królik utrzymuje stałą łączność ze środowiskiem?..... 9
3.	Szkielet jako podpora i ochrona miękkich części ciała królika ..	13
4.	Mięśnie jako narządy ruchu.............................. 17
5.	Pokarm pobrany przez królika ulega przemianom........... 20
6.	Przemiana składników mleczka pokarmowego odbywa się
w każdej żywej komórce..................................... 24
7.	Królik nie może żyć bez tlenu........................... 28
8.	Królik usuwa z organizmu szkodliwe substancje........... 31
9.	Królik rozmnaża się i rozwija .......................... 33
10.	Jak rozwija się młody królik? ..........................  37
11.	Pantofelek — zwierzę jednokomórkowe ....................  41
12.	Jak pantofelek reaguje na bodźce środowiska?............. 45
13.	Wiele jest zwierząt jednokomórkowych .................... 47
14.	Życie i budowa stułbi ................................... 51
15.	Chełbia modra — nasz morski jamochłon ................... 55
16.	Koralowce — jamochłony wód słonych, ciepłych i czystych ... 58
17.	Tasiemiec — groźny pasożyt człowieka i zwierząt ......... 60
18.	O rozwoju tasiemców ..................................... 63
19.	Glista ludzka — pasożyt o ciele obłym.................... 65
20.	Inne obleńce pasożyty ................................... 67
21.	Dżdżownica żyje w ziemi.................................. 70
22.	Charakterystyczne cechy budowy dżdżownicy ............... 73
23.	Życie i budowa raka ..................................... 75
24.	Inne skorupiaki.......................................... 79
25.	Życie i budowa chrabąszcza............................... 82
26.	Inne owady szkodniki .................................... 85
27.	Owady pożyteczne......................................... 88
28.	O pająku krzyżaku........................................ 93
29.	Błotniarka stawowa i inne nasze ślimaki.................. 97
30.	Szczeżuja — małż naszych wód............................ 100
31.	Ryba przez całe życie pływa w wodzie.................... 103
32.	Poznajmy budowę wewnętrzną ryb.........................  106
33.	Ważniejsze ryby słodkowodne............................. 109
206

34.	Ważniejsze ryby morskie .................
35.	Znaczenie ryb w gospodarce człowieka.....
36.	Żaba — zwierzę wodno-lądowe .............
37.	Rozwój żaby płowej.......................
38.	Inne płazy...............................
39.	Jaszczurka — zwierzę lądowe..............
40.	Odróżniamy zaskrońca od żmii ............
41.	Inne gady krajowe i egzotyczne ..........
42.	Czy zawsze żyły takie gady, jakie dziś znamy?
43.	Budowa zewnętrzna ptaka a zdolność latania .
44.	Budowa wewnętrzna ptaka a zdolność latania
112
116
119
124
127
130
133
137
141
144
148
45.	Rozwój i życie ptaków...................................
46.	Budowa ptaków zależy od trybu życia ....................
47.	Życie i znaczenie ptaków ...............................
48.	Ssaki naszych lasów ....................................
49.	Ssaki żyjące wśród koron drzew..........................
50.	Ssaki żyją także w wodach śródlądowych..................
51.	Ssaki żyją nawet w morzu................................
52.	Ssaki innych lądów......................................
53.	Człowiek udomowił wiele ssaków .........................
54.	Znaczenie ssaków w gospodarce człowieka.................
152
155
159
164
167
169
173
177
181
188
55.	Ochrona ssaków..........................................
56.	Ssaki kopalne ..........................................
57.	Jak się zmieniały zwierzęta w dziejach Ziemi?...........
58.	Jeszcze o ewolucji .....................................
Powtarzamy . .. Uzupełniamy ................................
190
193
196
200
203

Szanujcie i oszczędzajcie podręczniki!

Na dnie morza: 1 — koral szlachetny, 2, 3, 5, 6 — ukwiały, 4- pierze morsie
7 — rak pustelnik
Zwierzęta Bałtyku: 1 — zmieraczek plażowy, 2 — rogowiec bałtycki, 3 " se,C° Jra
4 — podwój wielki, 5 — omułek jadalny, 6— iglicznia, 7— pąkla, 8 — chełbia 171
9 — krewetka
Owady szkodniki: 1 — chrabąszcz majowy, 2 — stonka ziemniaczana, 3 — wołek zbo-
żowy, 4 — mącznik młynarek, 5 — słodyszek rzepakowiec, 6 — strzygonia choinówka,
7 — brudnica nieparka (samiec i samica), 8 — barczatka pierścienica
♦	3 — bary'-
Owady pożyteczne: 1 — tęcznik liszkarz, 2 — biedronka siedmiokiop	ziemny,
। c n \a/ mC I J > *
• w* •	* W*	| • •— • W* • F«-** ••• * • • • * • • •	•*-*	r —   —	- •
5 — mrówka ruda (królowa i robotnica), 6 — dżgacz, składający jai
TABLICA IV
karz (postać dojrzała i poczwarki na ciele gąsienicy barczatk' S??nJÓX^: tia do po'wa-
5 — mrówka ruda (królowa i robotnica), 6 — dzgacz, składający 1	.	__ zav/isak
barczatki sosnówki, 7 — rączyca czarnonoga, 8 — grabarz krzywon ^^jpikiem)
tawulec i jego gąsienica (pożyteczna jest postać dojrzała, gąsienica je
Chrząszcze: I — pływak żółtobrzeżek, 2
4 _ jelonek rogacz (samiec i samica), 5 —
7 — kozioróg duży, 8 — tycz cieśla, 9 —
1 1 — kornik drukarz
kałużnica czarna, 3 - trzyszcz piaskowy,
rohatyniec garbarz, 6 - szczypica złocista,
szeliniak sosnowiec, 10 — żuk gnojowy,
Motyle i ich gąsienice: 1 — paź królowej, 2 — niepylak apollo, 3 — rusałka pawik,
4 — rusałka admirał, 5 — rusałka żałobnik, 6 — rusałka pokrzywnik, 7 — listkowiec cy
trynek, 8 — bielinek kapustnik
Ryby akwariowe: I — gupik, czyli pawie oczko (samiec i samica), 2 — prętnik karło-
waty, 3 - proporczykowiec z Kap Lopez, 4 - rasbora klinowa, 5 - damo pręgowany,
6 - bojownik syjamski, 7 - mieczyk Hellera, 8 - welon, 9 - żaglowiec, czyli skalar
albo ryba księżycowa, 1 0 — ciermk, 1 1 — koza
Płazy chronione: 1 — salamandra plamista, 2 — traszka grzebieniasta (samiec i sa^ '
3 — ropucha zwyczajna, 4 — kumak górski, 5 — rzekotka drzewna, 6 — ropuc
łona, 7 — kumak nizinny w pozycji obronnej
Gady chronione: 1 - jaszczurka zwinka (samiec i samica), 2 - jaszczurka żyworodna,
3 - padalec, 4 - żółw błotny, 5 - gniewosz plamisty, 6 - zaskroniec

Ptaki chronione:
szołów zwyczajny,
dwuczubny
1 — pustułka, 2 — czajka, 3— kraska, 4 —
6 — dzięcioł pstry duży, 7 — dudek, 8 — zim
sowa uszata, 5 'W
imorodek, 9 - perkoz
Ptaki chronione: 1 — wilga, 2 — skowronek polny, 3 - jaskółka dymówka, 4 zięba
zwyczajna, 5 — jemiołuszka, 6 — słowik szary, 7 — sikora bogatka, 8 — p isz a siwa,
9 — szczygieł, 1 0 — dzierzba gęsiorek
Ptaki egzotyczne: 1 — koliber, 2 — sójka zielona, 3 — ara ararauna,
5 — tanagra, 6 — ptak rajski niebieski, 7 — Dendroica fusca z
8 — mandarynka, 9 — rybitwa czarnogrzbietna
4 — zięba papieska,
rodziny pokrzewek,
r
Ssaki mięsożerne chronione: 1 - niedźwiedź brunatny, 2 zt»k 3 kuna domowa
4 - norka, 5 - gronostaj (w szacie zimowej), o - łasica
Inne ssaki chronione: 1 - gacek w.elkouch, 2 - kret.3 - ryjówka aksamitna, 4 - &
5 - świstak, 6 - koszałka, 7 - orzesznica, 8 - bóbr
Ssaki kopytne chronione: 1 — żubr, 2 — kozica, 3 — łoś