"


,
Polskiego Towarzystwa ...
Ultrasonograficznego


, " .
,


+


+


., .
,. <
'-- . n. ..
'_," :.. :::..n.... ::". .


.. ULTRASONOGRAFIA
.. PRAKTYCZNA .


.


J . .
.
\) '>




MAK ·
mecl ..




'.. ... ........ ... ............---.-...........-.....-..-.-..........-.. _.,.-.-.. .-.-. ........
;..U..
TR
lłI.IIJGRRPII..
SERIA WYDAWNICZA: :1':)
,:,:clN*("""LL..


Tom XI


.


STANDARD;; BADAŃ SB
Pol S I<ieg O Towa rzystwalf"ltra S onog raficzneg O ...


. >, . ">' Zawa.rtość p,ubUk
cji;'
Za1ęcenla Qgólne ..' Wzór oplsubadan.ial)'SG': ... ,'. Apąrąty'raultrasonogra-
fictoa '," Bądar)ie.US,(3,wątroby, . Bądanlę-'USG pęQh,ę["Mt<a
ółcjQwego i dróg;
.,
.. .' . ;.::

9łcioWYch .......Badanie USG trzustki' .. ",ISadanieUSG$ledziQriy .' Badan ieUSG
;dU
y"'.,,,D

g?Yń"Krwi()nośnych jamy przu'

.nęj.. .B,a.dańie,
JSGwęzł()<w chłQn

'nY
<PiJ
 "..;
,b(iuszneJ p UltręsonoQrafią.
ąpJ
:
Q
; ,.
,;wQą
trQ
<n1eról()giim. Bi9Pśja
aspirac
 jną, cię
. koigłowa, <punkcje Idreoaze .' 'i:'> BadanlęV.S
 Jamy brzus
n
J.
. ... ...
u dziebi'
Badanie USG przez ciemiączko .' Badanie,US
;:'stawów biodr.
';:.
wycnu. "Badani
t USG nera'" ..' Bąga'niel
$G ,erki przeszc?epionej ..... Ultra

i,,
Jibgrąfi9! .zabreQ()wą w urolo
ii 'Badanie
$<3 _:
, erzą moczowego
";;'
'i :Badąni,eOSGp
4ezbrzLJszne gruczołu krokowego "S&gęnieLJSGgrUGzÓłU
':KtPBoweg6głoyvjC.


oodbytnlczą"" BląpsJa asplracYJnaclenkOlgłowacelo.
.... .... ... .
..
.. . ..... . -; ... . .
'9ią;gą (BAC9J
!"r\JC:z:9łukrokow
go."t;
::,danieUSG rTl0s;zny . Ba.danie echo

kątdi9grafic
ri'ę";
Jdorosłych .. .. ..'Bat:ląriięi'{;'\" f'HCf "'ai'
'''I'ogrłłflc
'h1e u cjzieci . . Badanie
'.
'
,

Q}
pw<:.ąad
ł1ię USGtarczycy ,Badanie USiG gr9,9 z Qłów przytąr-


Q
Qwych >','; .Badanle U"SG ślinianek (tj", . Ba.
"IłleUSG,w@
ł9Wchł9nnych poło-
;izot\,

". ...k,-,. '..owierzcnownie Biopsja aspi racyj f)pcieokQi9łQWa
eIQwana (BACC)'

ibar

',!
 gw:'połdzQnygh upc5wierzchbwhle - tatczyca,st.Jtek, slil1iahki f vvęzły chłonne,
(
,


l ]


ękrmiękkich 8ądanie USG n,ąrządL,l fU,chu .... . Bę.aąhie U8G wpoło

!
nlctwle; il glnęl<gQg
l ,.'Badanie echQkarc.:t
iQ

p..flcznę płodu wramachs.,
ri+,

blOgu"pOło
,DJczego':,,) Przezczaszkbwaultrasbn'

rafia.i ;:.' .Ieróws
a. (PUD)
Bag
:":ję(.uSGr'tętn ie szyj!"!
. . hiktęgoWfjt;t;j; ""' :;::i:
' ;.,
, .
,.naezyn krwio-
. ...
n
€h mieąpicy' ..... Badanie lJSG tętpi
trZęwnye .......":adanie US'(3 tętnic i
ył
.,..: m.:tI :,
. :::.. : :.::: . . . '..: '.' '\. ..... ..' ..i..... .. ..
kOł1czynQQ;I,r1ych ....BadanI A >. u$G,gałk'l ocznej IOCZ
".
,,,,
,
u


.
 .' '.
ISBN 83-908553-9-9


,. ....-.-.. ...-....-. -' .-..
.. .-....-.-. ..-....-..... .-...
u
::.... ...::::::::...;..::::.::....:-::: r ::



'(f) 11;


9

:s __ ::.




h
MAK!"
mecl




""11II


.j


,


Polskiego Towarzystwa
Ultrasonograficznego




Seria Wyda-wnicza
pod redakcją naukową prof Wiesława Jakubowskiego


ULTRASONOGRAFIA
P RAKTYCZNA ,dmiEf}(:' :.:tt?
...:.;..-.:.:.:.;.:.:.:.:.:.:.:..... :-:.:.:.:-:.:.
.':':'X':':-:':.:.:':':':.:.:." .-.".-.,:-;..:-;.:.-
... ...... ..--.-----
\i
f


?;:
r:::. _ _ . _ .:::::::;.
:









;











{:.

'...... u_.uuu...uuu _u_._
......... __hh..................
tr::: ._::


:




@





1i

\ljf:f:rr:
-. .-0..-.-...--.-.................
. ---..-.-.-.--.-...:.:.:..,.:.,:.:
-:::::::::::::::::::
t
f
tJtt?f
::::::::::::::::
:::::::;::
:::::::::::::::::::::.
-.-.-.-.-...-......................................
--...-.-...-...-....................................
__"_0" .................
-::::
li;\1\1il;'

1:1::?:
'.:.:::::::::::::.
..:::
::-


Tom 11, Gdańsk 1998




-..,


....


,


Polskiego Towarzystwa
Ultrasonograficznego


Gdańsk 1998




(g COjJyrig/lt by Wyda,vnict,vo MedJJcZł-le MAKI11e{l, Gdal1sk 1998


Redakcja nallko,va serii
Prof. dr hab. ll1ed. Wiesław Jakubowski


Redaktor wydania
Janusz Duda


Opraco,vanie redakcY;11e
Anna Oller


Projekt i realizacja okła{lki
DYLIS Studio


Skład i łamanie
Waldelnar Biesek


Druk i opra,va
"STELLA MARIS" tel. (058) 307 54 49, 307 55 20, fax (058) 307 53 20


,




Wydawnictwo Medycz11e MATZn1ed
80-156 Gdallsk, ul. [(ozietlllskiego 8
II
tel./fax (058) 306 44 05


Wszystkie publil<acje Wydawnictwa Medycznego MAIZ111ed
są dostęp11e w sprzedaży wysyłl<owej.


ISBN 83-908553-9-9




Spis treści
Wstęp 7
Rozdział 1 Autorzy "Standardów badall ultrasonograficznych Pol-
skiego Towarzystwa Ultrasonograficznego" 9
Rozdział 2 Zalece11ia ogóh1e 11
Rozdział 3 Wzór opisu badania USG 13
Rozdział 4 Aparatlira ultraso110graficzna 15
Rozdział 5 Badanie USG wątroby 19
Rozdział 6 Badanie USG pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych 21
Rozdział 7 Bada11ie USG trzustki 25
Rozdział 8 Badanie USG śledzio11Y 27
Rozdział 9 Badanie USG dllŻych 11aczyÓ krwionośnych jalny
brzusz11ej 31
Rozdział 10 Badanie USG węzłów cl1łonnychjalny brzusznej 33
Rozdział 11 Ultraso110grafia zabiegowa w gastroe11terologii 35
Rozdział 12 Badanie USG jalny brzusznej u dzieci 39
Rozdział 13 Badanie USG przez ciell1iączko 43
Rozdział 14 Badanie USG stawów biodrowych 47
Rozdział 15 Badanie USG nerek 53
Rozdział 16 Badanie USG 11erl(i przeszczepio11ej 57
Rozdział 17 Ultrasonografia zabiegowa w urologii 61
Rozdział 18 Badanie USG pęc11erza ITIOCZowego 65
Rozdział 19 Badanie USG przezbrzuszne grllczołu l(rokowego 67
Rozdział 20 Badanie USG grllczołu krokowego głowicą doodbyt11iczą 69
Rozdział 21 Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa celowana (BACC)
gruczołu kTokowego 71
Rozdział 22 Badanie USO 1110szny 75




Rozdział 23 Badanie echokardiograficzl1e u dorosłych 77
Rozdział 24 Badania ecl10kardiograficzne u dzieci 81
Rozdział 25 Badanie USG sutków 85
Rozdział 26 Badanie USG tarczycy 93
Rozdział 27 Badal1ie USG gruczołów przy tarczowych 97
Rozdział 28 Badanie USG śl inianek 101
Rozdział 29 Badanie USG węzłów chłonnych położonych powier-
zchownie 105
Rozdział 30 Biopsja aspiracyjna ciel1koigłowa celowal1a (BACC)
11arządów położonych powierzc110wnie - tarczycy, sutka,
ślinianek, węzłów chłonnych, guzów tkanek l11iękkich 107
Rozdział 31 Badanie USG l1arządu ruchu 109
Rozdział 32 Badal1ie USG w położnictwie i ginekologii 115
Rozdział 33 Badanie echokardiograficzne płodu w ranlach skriningu
POłOż11iczego 125
Rozdział 34 Przezczaszkowa Ultrasonografia Dopplerowsl(a (PUD) 131
Rozdział 35 Badanie USG tętnic szyjnych i kręgowych 133
Rozdział 36 Badanie USG naczyń krwionośnych lTIiednicy 141
Rozdział 37 Badanie USO tętl1ic trzewnych 143
Rozdział 38 Badal1ie USO tętl1ic i żył kończyn doh1ycl1 147
Rozdział 39 Badal1ie USO gałki oczl1ej i oczodołu 151




.
W stęp
..
Standardy badan ultrasonograficznych opracowane przez Grupę Eks-
pertów Polskiego Towarzystwa Ultrasonograficznego są zbiorem wyty-
cznych i przepisów opisujących sposoby i techniki właściwego i poprawnego
wykonywania badań USG tkanek i narządów ciała ludzkiego.
Celem, który przyświecał autoro111, było ujednolicenie i standaryzacja
11ykonywania badań USG w za/(resie techniki badania, stosowanej do tego
celu aparatury ultrasonograficznej oraz opisu i dokulnentacji zdjęciowej
badania USG.
Niżej opisane st(Jndardy obej/nują HJiększość wykonyw(Jnych obecnie
badqń USG we współczesnej diagnostyce lnedycznej oraz innych badań
i procedur terapeutycznych wykorzystujących ultrasonografię do ich prze-
prowadzenia i 1110nitorowania.
Dotyczy to przede wszystkin1 ultrasonogra.fii zabiegowej w zakresie tak
diagnostycznyn1 (biopsje 1110nitorowane ultrasonograficznie), jak i terapeu-
I)Jcznym (drenaże pod kontrolą USG).
Standardy te nie obejlnują części wysoko specjalistycznych zastosowClń
ultrasonografii, ja/( ultrasonografia śródoperacyjna, laparoskopowa, dona-
czynio11 J a, endosonograjia przewodu pokar1110wego i przezprzełykowa w
badaniach echokardiograficznych.
Badanicl te wykonuje się wysoko specjalistyczną aparaturą w szczegól-
nych vvarun/(ach urządzon.ych w tyn1 celu pracowni, sal endoskopowych czy
operacyjnych, a przez to są w wystarcza.jąc)J sposób s tandar.yzowane. Stan-
dardy badań ultrasonograficznych Polskiego Towarzystwa Ultrasonografi-
cznego zostały opracovvane w celu zdecydowanego podniesienia poziomu
diagnostyki USG vv Polsce. Ma on być realizowany poprzez stworzenie
ujednoliconych wy/nagań co do sposobu i techniki badania, aparatury ultra-
sonograficznej oraz opisu badania ijego dokulnentacji zdjęciowej.

8 Slandarc(r bad(1I111llrasollograjic::nych
Technika bLldclnża, oclpowżeclniejjcll(o,-cż aparaturcl ultrasonograficzna,
WłCIŚciw) , opis' bCldanicl i jego dokll111entclcja to trzy integralne składowe
stclndclrdu badania USG.
vll(o badclnia standa/vz()H'clne gvvclrantl(jLl ich ()Llpo1viedniqjclkość' i t)JI-
ko jako tClkie 1110gą bvć 111ięd2..v sobq poróvvn)J1vane.
StandLllyzacjcl bCldań USG i ich WłClściVlJCI jakokć, a tY111 san1Y111 przydat-
ność' diagnost)iCZna nahierajcl szcególnego znClczenża VlJ zvviązku z wprowa-
dZenŻe111 od 1999 roku lIbezpżeczel1 zdrovpotn)'ch.
W t)J111 1110111encie bCldclnia USG stajci się określon)J111 tOVl J are111, za ktÓr)J
będzże się płacić określone pieniądze.
Polskże Towarzys'tHJo Ultrasonograficzne stoż na stanowżsku, że tylko
standaryzowana ultrLlsol1ogra.fia 1110Że być przed111ioteln zawżeranych U111ÓW
i I(ontraktóvv, bo (vlko ta/(a gHJarantlje vVICl,-CŻHJ)J ])OZi0I11 badań USG. Wyra-
CI111)' nClclżeję zarÓvvno \IV stosunku de cLI/ego śroJovviska ultrasonogrcifi-
cznego w Polsce,jclk i acbninżstrclcji saI110rądov17ej, sa1110dzielnychjednostek
publicznego i niepllblicznego sektora służb.y zdrovvia orazjlr111 i organizacji
llbezpieczeniowvch, że ogłoszone na IV Zjeździe Polskiego Towarz)Jstwa
Ultrasonogrąficznego VI' Lublinie (22-24 X 1998 r.) stclndarc(y badań USG
hędcl bClrd7.o p0l110Cne vve vv!clści-vvej orientac:ji i podej1110vvanill okre,-\lon)/ch
cle(JJzji zwiClZCII1)iCh z /11qdr)JJl1i i racjonaln)i111i \;v)JbOraI11i \IV CLlłokci zagadnie/l
do t)iCZ Ci cyc h cli a gn () .\' t)i ki li I tra.\' o n ogra jicz n ej.
Pro! clr hab. 111ecI. Wies!cl1v Jakllbovvski
PrzevvodniczclcJi Zarzcldu GłÓwnego
Polskiego TOVl J arzystV1JCl Ultrasonogra.ficznego
.

Rozdział 1
Autorzy "Standardów badań
ultrasonograficznych Polskiego
Towarzystwa Ultrasonograficznego"
Standardy badań ultrasonograficzllych Polskiego Towarzystwa Ultrasono-
graficznego zostały opracowane przez specjalnie do tego celu utworzoną
Grupę Ekspertów w składzie:
1. Prof. dr hab. med. Bogusława Benendo-Kapuścińska, AkadelTIia
Medyczna, Warszawa.
2. Dr hab. med. Bożena Góraj, Al<adell1ia Medyczlla, Łódź.
3. Dr hab. med. Ewa Helwich, IllstytUt Matki i Dziecka, Warszawa.
4. Prof. dr hab. med. Wanda Kawalec, Celltrull1 Zdrowia Dziecka,
lnstytllt Warszawa.
5. Dr hab. med. Maria Respondek-Liberska, CentrUlTI Zdrowia Matki
Polki, Illstytut Łódź.
6. Dr n. med. Małgorzata Serafin-Król, Wojewódzki Szpital Bród-
nowski, Warszawa.
7. Dr n. med. Ewa Szwalkiewicz-Warowicka, Wojewódzki Szpital Zes-
P01011Y, Olsztyn.
8. Dr n. med. Maria Krystyna Walas, CollegiulTI Mediculn, Ulliwersytet
JagielloIl.ski, I(ral<ów.
9. Prof. dr hab. med. Jerzy Adamus, CentrahlY Szpital Kliniczny Woj-
skowej Al<adenlii Medycznej, Warszawa.
10. Dr n. med. Krzysztof Bik, CentruIn Zdrowia Matki Polki, IllstytUt
Łódź.

10 Standarc(v bada/l llltrasonograjic::/l.J'ch
11. Dr hab. 111ed. ROll1uald Dębski, CelltrU1l1 Medyczlle Kształcellia Pody-
plOITIOwego, Warszawa.
12. Dr hab. med. Michał Elwertowski, Illstytut ReulTIatologii, Warszawa.
13. Dr hab. med. Ireneusz Gierbliński, Szpital Elżbietanek, Warszawa.
14. Prof. dr hab. med. Wiesław Jakubowski, AkadelTIia Medyczna, Warszawa.
,
15. Prof. dr hab. med. Zbigniew Kalina, Sląska AkadelTIia Medyczna,
Katowice.
16. Dr n. med. Henryk Kaszyński, Leczllica Ministerstwa Zdrowia, Warszawa
17. Dr n. med. Piotr Krasnowski, KliIlika Urologiczna, AI<adelTIia Medy-
czna, Warszawa,
18. Dr n. med. Tadeusz Kubicki, Szpital Grochowski, Warszawa.
19. Dr n. med. Robert Olszewski, Centralny Szpital KI iniczny Woj sl<owej
AI<adell1ii Medyczllej, Warszawa.
20. Dr n. med. Paweł Lewandowski, AkadelTIia Medyczna, Warszawa.
21. Dr n. med. Grzegorz Małek, Akadenlia Medyczna, Warszawa.
22. Dr n. med. Jan Małczak, Wojewódzki szpital Zespolony, Tar11ów.
23. Dr n. med. Wojciech Marciniak, Centralny Szpital KlillicZllY W ojsko-
wej AkadelTIii Medyczllej, Warszawa.
24. Prof. dr hab. med. Andrzej Marciński, Akadelllia Medyczna, Warszawa.
25. Prof. dr hab. inż. Andrzej Nowicki, Polska Akadenlia Nauk, Warszawa.
26. Prof. dr hab. med. Tomasz Pertyński, Centrulll Zdrowia Matki Polki,
Instytut Łódź.
27. Dr n. med. Maciej Postoiski, Akadelllia Medyczna, Warszawa.
28. Dr n. med. Ludomir Stefańczyk, Centrunl Zdrowia Matki Polki,
Instytut Łódź.
29. Prof. dr hab. med. Jacek Suzin, Akadelllia Medyczna, Łódź.
30. Dr n. med. Piotr Trypens, AkadelTIia Medyczna, Warszawa.
31. Dr n. med. Paweł Wieczorek, Akadelllia Medyczna, Lub] in.
32. Dr n. med. Maciej Wysocki, Cel1trull1 Medyczl1e Kształcel1ia Podyplo-
ITIOwego, Warszawa.
33. Dr n. med. Piotr Zajkowski, Wojewódzki Szpital Bródnowski, Warszawa.

Rozdział 2
Zalecenia ogólne
1. Każde badanie USG powinno być poprzedzone badaniem lekarski ITI
uwzględniającYITI dane z wywiadu, dotychczas wykonywanych badań
diag110stycznych i przeprowadzonego badania fizykalnego.
2. Każde badanie USG 111usi być wykonane przez osobę posiadającą
odpowiednią wiedzę i kwalifikacje do jego wyko11a11ia, potwierdzo11e
stosownYITI dokulTIe11telTI (certyfikatelTI).
3. !(ażde bada11ie USG lTIusi być wykonane odpowiedniej klasy aparatelTI
ultraso110graficznYlTI z odpowiedl1ią dla danego badania głowicą. Zadna
sytuacja i okoliczność nie jest w stanie wY1TIusić na lekarzu wykonania
bada11ia USG aparaturą, która 11ie jest odpowied11ia i znajduje się poza
sta11dardelTI dla da11ego badania.
4. Każde badanie USG lTIusi być wykonane przy zastosowaniu odpowie-
d11iej i właściwej dla określonego badania tech11iki jego wykonania.
5. Każde badanie USG lTIusi być zakończo11e jego szczegółowYITI opiselll.
6. W przypadku stwierdzeniajakichkolwiek nieprawidłowych zlTIian ITIOr-
fologicznych lub helTIodY11alTIicznych w badaniu USG do opisu badania
USG lTIusi być dołączona dokulllentacja zdjęciowa z wideodrukarki lub
na taślTIie l11agnetowidowej stwierdzonych zlTIian. DokulTIentacja taka
nie zawsze jest WYlTIagana, jedynie w sytuacjach, w którycl1 w badaniu
USG nie stwierdza się żadnych 11ieprawidłowych zlTIian.
7. Niezależnie od treści skierowania 11a badanie ultrasonograficzne
w każdYlll przypadku należy wykonać całościowe badanie USG danej
okolicy (części) ciała, w której badany narząd się z11ajduje lub cały
układ narządowy, jak 11p. jalTIa brzuszna, szyja, układ lTIOCZOWY.
8. Na wykonanie biopsji ITIonitorowanej ultrasonograficznie należy uzys-
kać zgodę 11a piślTIie.

Rozdział 3
Wzór opisu badania USG
I(ażdy opis badania USG Illusi zawierać następujące dane:
1. iI11ię, nazwisko, datę urodzenia pacj enta;
2. datę badania;
3. inforI11acje odnośnie 11azwy aparatu ultrasonograficznego oraz rodzajll
i częstotliwości głowicy, którą badanie zostało wykonane
4. właściwy opis badania, który 111usi zawierać:
a) podanie WYlTIiarów narządu lllb ich poszczegól11ych części,
b) opisanie wszystkicl1 stwierdzonycl1 badanie1ll nieprawidłowycl1 z111ian
lnorfologicznych z podanielTI, czy są one ogl1iskowe lub rozlane, ich
lokalizacji, liczby wYlTIiarów, echogeniczności, oceny unaczYl1ie11ia
(jeśli jest ona istotna diag110stycznie),
c) opisa11ie wszystkich para1netrów helTIodyna1TIicznycl1 wynikających
z rodzaju badania i stosowanych obliczel1 dla poszczególnych po-
111 i arów, np. fral<cji wyrzlltowej lewej k01l10ry, p01l1iarów objętościo-
wych lllb szybkości przepływu la-wi;
5. kOl11<retne wnioski diagnostycz11e, co do rodzaju i charakteru stwierdza-
nych, nieprawidłowych zlTIian ITIorfologicznyc11 wraz z poda11ie1ll osta-
tecznego rozpoznania (jeśli to jest w oparciu o badanie USG lTIożliwe);
6. propozycje wyl<011a11ia i11nych, dodatkowych bada1llogicznie wynikają-
cycl1 z określoncg"o algorytInu diagnostycz11ego, we wszystkich przy-
padl<ach, kiedy na podstawie wykonanego bada11ia USG 11ie 1110żlla
. , .
postawIc ostatecznego rozpoz11anla;
7. propozycje ewentualnych, okresowych, kontrolnych, kolejnych badal)
USG.
,
8. dol<uITIentację zdjęciową z wideodrukarki lub na taś1TIie ll1agnetowido-
wej wszystkich opisanych, nieprawidłowych z111ian ITIorfologicznych
lub he1llodyna1lliczl1ycl1.

14 Standar(v bada}lllltrasonograjic::nych
W opisie badania należ)! podać,jaką doku111elltację zdjęciową wykonano
i ile zdjęć dołączono do opisu. Zdjęcia z wideodrukarki l1a odwrocie powinny
być oste111plowane pieczątką jednostki, w której wykonano badallie lub
pieczątką osoby wyl<onującej badanie. W przypadkll dokull1entacji na klisz-
acll rentgenowskich i taśl11ie 111agnetowido\vej powyższe inforn1acje 111USZą
się również na nich znajdować.
OOkU111entacja ta stanowi integralną, sl<ładową część opisu badania USG
i zawsze jest własnością badanej osoby.
Dol<ulTIel1tacja taka lTIusi zawierać datę badania, in1ię i nazwisl<o bada-
nego, nazwę aparatu llltrasonograficznego, l<tórYlll wykonano badanie oraz
rodzaj i częstotl iwość głowicy ultrasonograficzl1ej.
lZopia opisu WYl1iku badania powinl1a znajdować się w archiwulTIjedno-
stki, w której wykonano badal1ie.
W przypadku wykonania biopsji pod kontrolą USG do opisu cytologi-
cznego lub histopatologicznego zaleca się, aby była załączona dokulnentacja
zdjęciowa pokazująca położenie kOt1ca igły biopsyjnej w zn1ianie ogniskowej
lub części narządu, z której pobrano 111ateriał do badallia 111ikroskopowego.

Rozdział 4
Andrzej Nowicki
Aparatura ultrasonograficzna
I - klasa średnia
N i11iejsze zalecenia odnoś11ie aparatury ultrasonograficz11ej zostały opra-
cowane dla dwóch jej klas - średniej i wysokiej jakości. Stosowanie bowielTI
w badaniach USG tych dwóch klas ultrasonografów gwarantuje dobrej jakoś-
ci bada11ie i właściwe pOlniary tak ITIorfologiczne, jak i helTIodynalTIicZl1e.
Ultrasonografy naj11iższej klasy, głównie lTIałe, przenośne ulTIożliwiają
wykonywanie tylko bada{l podstawowych, a ich paralTIetry użytkowe i tech-
niczne nie 1110gą być 11iższe niż lTIinimalne, opisane w standardach dla
poszczególnych badań USG.
1. SystelTI.
1.1. Rodzaj skaningu
1.1.1. Elektro11iczny - głowice liniowe i convex
liczba kanałów /linii obrazowych nie lTI11iej niż 96.
Uwaga! Liczba kanałów nie jest równa liczbie indywidualnych elelnen-
tów w głowicy liniowej i typu C011vex.
Wybierając systelll i głowicę, należy rozróż11iać pojęcia związane z licz-
bą indywidualnych elelTIentów piezoelektrycznych w głowicy i liczbę kana-
łów.
Przykład: głowica li11iowa zawiera 80 elelnentów, natolTIiastjeden kanał
fOriTIuje lil1ię obrazową z 16 eleITIe11tów - w takiI11 przypadku w sta11dardo-
WYlTI aparacie wytworzone zostanie jedynie 64 li11ii, podczas gdy systeIllY
bardziej rozwinięte lTIOgą wygenerować 128 linii.
1.1.2. Mechaniczny - głowice sektorowe.
1.3. Głowice:
głowice liniowe od 3, 5 Mhz do 7, O Mhz,
głowice sektorowe (ITIechaniczne, convex) od 3,5 Mhz do 7, O Mhz.

16 Sfandarc(v bada':lllltrasonograjicl1ych
1.2. Skala szarości:
256 POZi0111ÓW.
1.3. Ogniskowanie wiązek. Nadawanie - jedl10 ognisko przesuwane
oraz nie 111niej l1iż trzy statystyczne strefy ogniskowal1ia.
1.4. Prezentacja.
B, 28 (B+8), ewentualnie 48.
1.5. Pakiet pOIl1iarów:
naczynIowy,
gineko lo giczllo-położn i czy.
2. Ooppler z analizą widll10Wą (FFT).
2.1. Doppler inlpulsowy.
Wiązka ultradźwiękowa sterowana z podglądell1 sel<tora 2D, l<orek-
cja kąta.
2.2. Prezentacja.
2D + FFT.
2.5. Pal<iet pOllliarów (Doppler):
indeks oporowy RI, indeks Pltlsacji PI, prędkość średnia, prędkość
l11aksyn13lna.
3. Archiwizacja.
3.1. Panlięć cine-Ioop oraz panlięć statyczna obrazów.
3.1.1. Możliwość p0111iarów z zarejestrowanych wyników.
4. Możliwość rozbudowy i lll1owocześnienie systenlu:
głowice - kardiologia,
oprogranl0wanie - kardiologia
w trybie kardio-jednoczesnYl11 B + M.
5. Monitor z 111atrycąobrazową512 x 512.
6. Serwis.
6.1. Nie 111niej niż 1 rol<, zastę11czy aparat podczas naprawy trwającej
dłllżej niż 48 godziny.
6.2. Możliwość wyklIpienia ryczałtowego serwisu pogwarancyjl1ego.
II - klasa wysokiej jakości
1 . S ystell1
1.1. Rodzaj sl<aningll
1.1.1. Elektroniczny - głowice liniowe i convex
liczba l<anałów/linii obrazowych nie 111niej niż 128.
Wybierając systell1 i głowicę, należy rozróżniać pojęcia związane z liczbą
indywidualnych elell1elltów piezoelektrycznych w głowicy i liczbę kanałów.

Rozd iał .J.
Aparatura ultrasonograficzna 17
Liczba kal1ałów związa11a jest z liczbą pełnych linii. Przykład: głowica
liniowa zawiera 128 elelTIe11tów, natolTIiast jeden kanał fOrITIuje li11ię obra-
zową z 32 elelTIentów. W takiITI przypadku w sta11dardowYl1l aparacie wy-
tworzone zostanie jedynie 96/97 linii, podczas gdy systelny bardziej rozwi-
nięte lTIOgą wygenerować ponad ] 90 li11ii.
Należy jed11ak palTIiętać, że o jakości obrazu 11ie decyduje jedynie liczba
elelTIe11tów użytyc11 do fOrITIOWania linii obrazowej, a również sposób fOrlTIO-
wania 1i11ii.
1.1.2. Mechaniczny - głowice sektorowe.
1.2. Głowice szerokOpaSlTIOWe (wieloczęstotliwościowe)
głowice liniowe od 3,5 Mhz do 10,0 Mhz,
głowice sektorowe (ITIechanicz11e, convex) od 3,5 Mhz do 10,0
Mhz.
1.3. Skala szarości.
Nie ITIniej niż 256 POZiOITIÓW.
1.4. Og11iskowanie wiązek:
nadawanie - nie lTI11iej niż cztery strefy ogniskowania,
odbiór - ogniskowa11ie dynalTIiczne.
1.4. Prezentacja:
B, 2B (B+B), ewentualnie 4B.
1.5. Pakiet pOlTIiarów:
l1aCZY1110WY,
gi11eko logiczno-położ11iczy.
2. Możliwość pracy w trybie obrazowa11ia struktur 11a częstotliwości dwa
razy więl<szej niż częstotliwość nadawa11a - tzw. obrazowanie harlTIO-
nlczne.
3. Doppler z a11alizą widITIOWą (FFT).
3.1. Doppler ilTIpulsowy:
wiązka lIltradźwiękowa sterowana z podglądelTI sektora 2D, korek-
cja kąta.
3.2. Doppler - obrazowa11ie prędkości przepływu w kolorze.
3.3. Obrazowanie lTIOCY syg11ału dopplerowskiego w kolorze (power,
al1gio, e11ergy itp.).
3.4. Prezentacja:
20 + lTIapa prędkości, 2D + power Doppler, FFT.

18 5,'tal1dardv hada/l llltrasol1o!!.ra/ic:;Jl1'ch
... (. ..
3.5. Pakiet p0111iarów (Ooppler):
indeks oporowy RL indeks pulsacji PI, prędkość śrcdllia, prdkość
111 aksynla I n a.
4. Pan1ięć obrazowa (cine-/ooJJ).
5. Archiwizacja - panlięć (statyczna) obrazów.
5.1.1. Ze wzglQdu na perspektyw konlputeryzacji pracovvni ultraso-
nograficznych pożądana jest konfiguracja sprztu u1110żliwia-
jącego pracQ w sieci - akwizycja, dwustronna kOll1l1nikacja
z bazą danych pracowni, np. w systenlie OJCOM.
5.1.2. Transport zarejestrowanych badaÓ do innych progran1ów kon1-
puterowych.
5.1.3. Możlivvość pOllliarów z zarejestrowanych \vyników.
6. Liczba przylączy nic 111niej niż dv/a.
7. Możliwość rozbudowy i unowocześniellia systelllu:
głowice - kardiologia (Doppler ciągły) i cndogło\vice,
oprogranl0\Vallie - kardiologia,
w trybie kardio - jednoczesny B + M.
8. Monitor z l11atrycą obrazową około 800 x 600.
9. Servvis.
9.1. Nie n1niej niż l rok, zastępczy aparat podczas naprawy trwającej
dłużej niż 48-72 godziny.
9.2. Możliwość wykupienia ryczałtowanego serwisu pogwarancyjnego.
9.3. Pożądany ciągły dostęp do serwisu (WspOl11agania specjalistyczne-
go, np. za p01110ccl łącz 1110deI110wych).

Rozdzial 5
ZhignieJv KCllill{1
Badanie USG wątroby
Aparatll'4a
Badanie USG wątroby nale7Y wykonywać gło\vica111i liniowynli., sektorowy-
ll1i lub convex o częStOtliVlości 3.,5 Mhz [zalecane są głowice szerokOpaS1110-
wc 2.,0., 4.,0 (5.,0) Mhz]. Najlepiej jest aby istniała także nl0żliwość \\Tykony-
wania badania nlctodą duplex Doppler i w technice kolorowego Dopplera.
Ekran 1110nitora aparatu USG powinien posiadać ll1inill1ull1 12R-stopniową
skalQ szarości, a aparat powinien ll1ieć 111ożli\\TOŚĆ 111ierzenia odległości i pola
powierzchni.
Tecllnika badania
Badanie wątroby nlusi obcjIllować wykonanie serii przekrojowych obrazó\\T
USG w plaszc7yźnie strzałko\\Tej, poprzecznej, skośnej. Należy zIllierzyć
\\Tielkość wątroby w jej przekroju poprzecznYl11, posługując się wYIlliarenl
środko\vo-obojczykowynl.,jak rÓwnież wzajenlną proporcjQ płata ogoniaste-
go w(ltroby do plata pra\vego (wspólczynnik CL/RL) w pr7ekroju poprze-
cznYll1 wcltroby.
Należy dokonać pOIlliaru średnicy., ksztaltu i przebiegu żyły wrotnej oraz
prześlcdzić przebieg jej gałęzi. Wnękę wątroby sprawdza się ponadto pod
kcltell1 c\ventualncj obecności nieprawidłowych, tubularnych struktur, takich
jak poszerzony przewód żółciowy wspólny czy poszerzona tętnica wątrobo-
wa właści\va.
Posługując się skośnynl przekrojell1 podżebroWYl11 dogłowo\\Tynl nachy-
Icnicll1 głowicy" obrazuje się jedną trzecią górną (grzbietO\\Tą) wcltroby
z widocznynl spływenl trzech żył wątrobowych do wewnątrzwątrobowego
odcinka żyły głó\vnej dolnej. Mierzy siQ średnicę żył \\Tątrobowych i ocenia
ich światło.

20 Standarc(v badcul ztlt,.asonograjicnych
Zyła wątrobowa prawa'l środkowa i lewa slużą do podziału wątroby na
dwa płaty (prawy i lewy) i cztery segl11enty (w płacie prawynl segnlent
przedni i tyh1Y; w płacie le\\TY111 segl11ent przyśrodko\\TY i boczny). W przy-
padku \\Tykrycia w \\Tątrobie zlniany ognisko\\Tej należy określić jej ul11iejsco-
wienie w obrębie danego segnlelltu.
Z111iana ogniskowa \\Tątroby pO\\Tinna być określolla pod kątelll jej echo-
gelliczności (torbiel, Zllliana lita lub l11ieszana), wielkości, położenia. Zlniany
lite ol(reśla się jako hipo-, hiper- lub norn10echogeniczne \\T stOSU11ku do
pra\\Tidło\\Tego 111iąższu \\Tątroby, i bada się wzorzec ich unaczyniellia przy
użyciu ll1etody koloro\\Tego Dopplera.
Ocenia się echogel1iczność \\Tątroby'l poró\\TI1 uj ąc ją do l11iąższu nerki oraz
trzustki.
Ocenia się rÓ\\Tnież przestrzel1 podprzeponową w kierul1ku obecności
obszarów płyno\\Tych \\T jal11ie brzllsz11ej, w tyn1 szczegóh1ie w zachyłku
Morrisona, a także ewentllalne zbiorniki płynu u podsta\\TY płuc i w obyd\\Tu
zachyłkach przeponowo-żebrowych.
Wynik badania
Na wynik badania składa się opis bada11ia oraz dokul11entacja zdjęcio\\Ta.
}(ażda uwidoczniolla z111iana 111l1Si posiadać swą dokllll1entację zdjęcio\\Tą z
wideodrukarl(i czarno-białej i/lub kolorowej.
Opis badania lTIusi zawierać:
1. ocenę \\Tielkości \\Tątroby i \\Tspółczynnik CL/RL;
2. ocenę echogeniczności wątroby, przebiegu i wielkości gló\\Tnycl1 pni
naczyniowych i przewodu żółciowego wspólnego;
3. opisanie \\Traz z podanienl lokalizacji, \\Tynliarów, granic, echogeni-
czności i ukr\\Ticnia wszystkich nieprawidłowych z111ian rozlanych
i ognisko\\Tych lniąższu wątroby;
4. opisanie innych \\Tidocznych w otoczenill \\Tątroby niepra\\Tidlo\\Tości
(przestrzenie plynowe, patologiczne połączenia naczynio\\Te)
5. wnioski diagnostyczne - wątroba prawidłowa, wątroba o \\TZ1110żonej
ecll0geniczności, \\Tątroba o z111nicjszoncj echogeniczności, \\Tątroba o
z111ienionYl11 kształcie, cechy nadciśnienia wrotnego, zl11iana ogniskowa
łagodlla., ognisko\\Ta złośli\\Ta;
6. propozycję innych, wskazanych w procesie diagnostycznYl11 badal1 -
tOl11ografii k0I11puterO\\Tej, rezonansu ll1agllctycznego, biopsji \\Tątroby,
laparoskopi i.

Rozdział 6
Zbigniew Kalina
Badanie USG pęcherzyka żółciowego
i dróg żółciowych
Pęcherzyk żółciowy
Aparatura
Ta sal11a jak przy badaniu USG wątroby (s. 19).
Technika badania
Badanie pęcl1erzyka l11usi obejl110\VaĆ szereg przekrojów podłużnych,
poprzecznych i skośnych pra\\Tego podżebrza. Należy ocenić WYl11iar pęche-
rzyka żółcio\\Tego w projekcji podłużnej oraz poprzecznej. Mierzy się ponad-
to grubość ściany pęcl1erzyka żółciowego i ocenia się jego wnętrze. Aby
rozpozl1ać kal11icę \\T pęcherzykll żółcio\\TYlll, l11USZą być spełnione trzy
kryteria: obecność echogenicznej struktury, cień akustyczny za jej tylnYlll
zaryselTI i przel11ieszczanie się złogó\\T podczas zlTIiany położenia badanego.
Szczególnie rel<o111el1do\\Tane jest ułożenie badanego na le\\TYlTI boku, co
poz\\Tala ocenić cały pęcherzyk poprzez akustyczne okno \\Tątroby. Ocenia
się rÓ\\Tl1ież echogeniczne, l1ie dające cienia akustycznego struktury wewnątrz
pęcherzyka żółcio\\Tego, określając ich wYlTIiar i obrysy. W podjęciu
wstępnego rozpoznania dotyczącego ich łagodnego lub złośliwego charakte-
ru p01110cna jest ocena loży pęcherzyka żółciowego (prawidłowa lub z
obja\\Tallli nacieczenia), a także stwierdzenie, czy obecnie są powiększone
\\Tęzły cl1łonne \\Tięzadła \\Tątrobowo-d\\Tunastniczego.
Przy podejrzeniu rozpozl1ania ostrego zapalenia pęcherzyka żółcio\\Tego
\\TaŻl1e jest zbadanie ultrasonograficznego obja\\TU Murphy' ego (bolesność
okolicy pęcherzyka przy uciskll gło\\Ticą), sprawdzenie ewentualnej obecnoś-

22 ,SI{/J7da,.(v hada!] 1l11"{[s()I1()p,n{ficl7ych
ci wysięku ol<ołopęcherzykowego, co najlepiej jest stwierdzić \\1 ujciu
OSiOWYlll pecherzyka żółcio\\Tego oraz ocena pogrubienia jego ścian.
Wynik badania
Na wynik badania pęcherzyka żółciowego składa się opis badania i dokll111en-
tacja zdjęciovva.
Opis badania 11111Si zawierać:
l. ocenę wielkości i l<ształtu pęcherzyl<a, ocenę grubości i regularności
jego ściany oraz ocenę jego ś\\Tiatła;
2. opis st\\Tierdzonych \\T ś\\Tietle pęcherzyka niepra\\Tidło\\Tych strllktur,
podanie ich wynliarów i liC7by, podanie, czy występuje za ni111i ciell
llltradźwiQko\\TY i balotują one przy znlianie pozycji badanego;
3. ocenę struktur nie dajclcych cienia akustycznego z opisanie1l1 ich poło-
żenia (znana preferencja występowania raka pcherzyka żólciowego
w obrębie jego dna), pod \\Tzględe111 \vielkości, obrysó\\T i naciel<ania
(destrukcj i ściany pęcherzyka żółciowego w 111iejscu przylegania ich do
niej).
4. opisanie loży pęcherzyka oraz ewentualnie widocznych, powiększo-
nych wzló\\T chłonnych \\Te wrotach wątroby i w \\Tięzadle \\Tątrobo-
wo-dwunastniczY1l1;
5. wnioski diagnostyczne - pęcherzyk prawidłowy, kalllica pęcherzyka,
guz pęcherzyka o cechach jak lagodny, gllZ pęcherzyka o cechach jak
złośliwy, zapalenie pęcherzyka, wysik okolopcherzykowy;
6. propozycje innych badaÓ \\Tynikające z algorytll1u diagnostycznego, jak
tOll1ografia k0111pllterowa, cho langiopankreatografia \\Tsteczna.
DIAOgi żółcio,ve
Aparatura
Ta sall1ajak przy badaniu USG wątroby.
Tecllnika badania
Badanie dróg żółciowych ll1usi obejnl0\\TaĆ uwidocznienie przewodu wątro-
bowego \\Tspólnego, jak również przewodu żółcio\\1ego wspólnego. Jeśli nie
jest n10żliwe uwidocznienie całego przewodu żółcio\\Tego wspólnego \\T skoś-
nych przekrojach podżebro\\Tych, w ułożeniu na plecach, należy badanie
wykonać \\T pozycji le\\Tobocznej. Przeszkoda w odplywie żółci zlol<alizowa-

R()dial 6
Hadanie L1SC; fJęcheryka ::Ólciowego i dró(p, ::ÓfciO)l'vch 23
na jest najczęściej w najbardziej dystalncj części prZe\\TOdll żółcio\\Tego
wspólnego, a jego przebieg jest często kręty. Dlatego też konieczne jest
\\Tyl<011ywa11ie szeregu poprzecznych, Sl<OŚ11ych przel<rojów. Ocenia się śred-
nicę przevvodu żółcio\\Tego wspólnego, jego obrysy i ś\\Tiatło, obecność zło-
gów lub str1lktury gllZO\Vatej (rak przewodu żółcio\\Tego wspólnego).
Drogi żółciowe \\Tcwnątrzwątrobowe oce11iać należy w skośnych prze-
l<rojach podżebro\\Tych. Należy ocenić ich średnicę w relacji do średnicy
towarzyszących inl gałzi żyly wrotnej (pra\\Tidlowe drogi żółcio\\Te we\\T-
nątrz\\Tątrobo\\Te proksynlalnie od przewod1l \\Tątrobowego wspólnego, nie
przekraczając okolo 20% średnicy tO\\Tarzyszącej gałęzi żyły \\Trotllej). Po-
nadto ocenia się, czy poszerzenie dróg żólcio\\Tych \\Te\\TnątrZ\\Tątrobowych
jest ograniczone czy rozlane. OkreślanlY zarys ich ścian i światło (niepra\\Tid-
łO\\Te echa w pneu1110bilii i helnobilii).
Opis badania
Opis badania dróg żólciowych 111usi zawierac:
l. określenie średnicy wewnątrz- i zewnątrzwątrobowych dróg żółcio-
wych i ocenę ich za\\Tartości
2. opis nieprawidlowych struktur \\T ich ś\\Tietle, jak złóg, guz prze\\Todo\\TY,
pneu1110biJia, hel110bilia;
3.oce11ę węzłów chlonnych wnęki wątroby i więzadla wątrobo-
\\To-d\vunastniczego oraz ocenę glowy trzustl<i;
4. wnioski diagnostyczne - prawidlowe drogi żółciowe, kanlica przewo-
dowa, guz przewodo\\TY;
5. propozycję innych badaÓ: choJangiopankreatografii \\Tstecznej, ton10-
grafi i k0111puterowej, e11dosonografi i, sonografi i śródoperacyjnej .
Uwaga!
W warunkach badania ostro dyżurowego nie jest \\Tyn1agane specjalne
llrzygotO\Vallie do badania USG wątroby, pęcherzyka żółcio\\Tego i trzustki.
Przy badaniu planowyn1 osoba badana powinna być l1a czczo 111b nlininlulll
4-6 godzin bez przyjn10wania posiłków, picia plynów gazowanych, słodzo-
nych, kawy i herbaty.
U osób nlających sl<łonllości do wzdcia brzucha badania należy \\Tyko-
nY\\TaĆ na czczo w godzinach porannych.
Nie zaleca się przed badanien1 USG janlY brzusznej wykonywania le\\Ta-
tywy.

24 Standardy badań ultrasonograjic:::nych
Przy projektO\\Ta11iu badali USG jalTIY brzusznej należy je zapla110wać
jako pierwsze., przed bada11ielTI andoskopo\\TYlTI górnego odci11ka prze\\Todu
pokarlllowego i badanieiTI radiologicz11YlTI z zastosowa11ielTI środków cieniu-
jących podawanych doustnie lub doodbytniczo.

Rozdział 7
Zbigniew Kalina
Badanie USG trzustki
Aparatura
Taka SalTIa jak przy badaniu USG wątroby (s. ] 9).
Technika badania
Badanie USG trzustki lTIusi obejlTIOWaĆ wykonanie serii przekrojowych
obrazów USG poprzecznych, podłużnych i skośnych, gdyż tylko wówczas
1110żna zobrazować w USG trzustkę w całości. Określić należy echogeni-
czność trzustki i dokonać pOlTIiaru jej głowy, trzonu i ogona. Konieczne jest
prześledzenie przewodu trzustkowego i określenie jego średnicy. W przypad-
l(u 11ieprawidłowej echostruktury trzustki określa się, czy jest ona rozlana,
czy ogniskowa. Ogniskową zlTIianę ocenia się w relacji do reszty lTIiąższu
trzustki jako hipo-, hiper- lub norlTIoechogeniczną, bezechową lub o lTIiesza-
11ej echogeniczności. Określić należy wYlTIiary i lokalizację zlTIial1Y ognisko-
wej w trzustce. Ocenia się otoczenie trzustki w kierunku ewentualnej obec-
ności przestrzeni płynowych, jak również ocenić należy tętnicę oraz żyłę
śledzionową (tętnicę pod kątelTI tętniaka rzekomego, żyłę pod kątelTI posze-
rze11ia w nadciśnieniu wrotnYITI lub w przypadku istnienia 111echanicznej
przeszkody w jej przebiegu).
Opis bada11ia lTIusi zawierać:
1. oce11ę wYlTIiarów głowy, trzonu i ogona trzustki oraz ich konturu;
2. ocenę echogeniczności trzustki oraz nieprawidłowych zlTIian rozlanych
i ogniskowych, określenie wielkości i echostruktury zlTIiany guzo\\Tatej
.. .. ..
oraz Jej UlTIleJSCOWlenla;
3. ocenę otoczenia trzustki w kierunku obecności nieprawidłowych zbior-
ników płynowych czy pseudotorbieli;
4. \\Tnioski diag110styczne - trzustka prawidłowa, zapalenie ostre, zapa-
lenie przewlel(łe, guz trzustki, pseudotorbiel;

2 6 Stol7dor(v hoda /z ul traS0/1ogrq/ic:;J7.1'clz
5. propozycje innych bada6 - tOlTIografii kOlnputero\vej, cholangiopan-
kreatografii wstecznej, biopsji cienko igłowej.
U\vaga!
W razie trud110ści \v uwidocznieniu narządu pOl110cne jest wypełnienie
żołądka płynC111 w objętości ol(oło 400 1111-500 1111.

-
I-

Rozdział 8
M aria Krystyna Wałas
....
Badanie USG śledziony
Aparatura
Badanie USG śledziony należy wykonY\\Tać głowicą sel(torową lub convex
o częstotliwości 3, 5 Mhz; czasenl do badania uzupełniającego lllożna używać
głowicy o częstotli\\Tości 5, O Mhz. zaleca się, aby gło\\Tica była przystoso-
\\Ta11a do jedl10czesnego \\Tykonywania badaÓ w tecllnice koloro\\Tego Dopple-
ra i Power Ooppler. Ekran 1110nitora ultrasol10graficznego pO\\Tinien posiadać
co najnlniej 128-stopnio\\Tą skalę szarości, a aparat nl0ż1i\\Tości 111ierzenia
odległości. Najprostszą dokulTIentację badall pO\\Tinny stano\\Tić zdjęcia z \\Ti-
deodrllkarki czarno-białej.
Technika badania
Badanie USG śledziony 111usi obejnlować serie przekrojów tak w wY111iarze
podłllżnY111, jak i poprzecznynl oraz skośnych. !(ażdy niepra\\Tidlowy obszar
w 111iąższu l11usi być u\\Tidoczniony w co najlTIl.1iej d\\Tóch przekrojach.
Badając śledzionę, należy uwidocznić gór11Y jej biegun \\Traz z zachyłkiel11
przeponowo-żebrO\\Tynl le\\TYlll i górnynl biegu11el11 nerki le\\Tej oraz dolny
biegun śledziony, oceniając jego lokalizację \\T stosunku do dolnego bieguna
nerki lewej. Najprostszą ocenę pO\\Tiększenia śledziony jest znalezienie
dolnego jej bieguna poniżej dolnego biegu11a nerki le\\Tej.
N ieznliernie \\TaŻna jest ocena \\Tl1ęki śledziony tak ze względu na 1110żli-
wość znalezienia w jej obrębie śledzion dodatko\\Tycll, jak i pO\\Tiększ011ych
węzłów chłonnych, z\\Tłaszcza w procesach l i ll1foproli feracyjnych oraz oceny
krążenia obocznego w nadciśnieniu \\TrotnYlll.
Naj istotniejszy jest \\TYll1iar śledziony \\T osi podłużnej, który pozwala na
ocenę stopnia splenonlegalii, jed11akże j ej stopllie oparte są przede \\Tszystkil11
na lokalizacji dolnego bieguna śledziony; jeśli sięga do wysokości pępka

28 Stal1dar(v bada/l ultrasonograjic::nych
lTIó\vilTIY o splenolTIegalii średniego stopnia, jeśli nad L TB to splenoll1egalia
jest znacznego stopnia.
Największy problelTI \V ocenie \vielkości stanowią śledziony, które w osi
podłużnej lTIają 12-13 Cl11. Wg piśnliennictwa w takich przypadkach, jeśli nie
lna żadnych doleglivlości, lTIOŻna l11ówić o granicznYll1 wYl11iarze śledziony,
jeśli zaś są, o l1iewielkinl powiększeniu tego narządu. Pra\\Tidło\\Ta echogeni-
czność śledziony jest jednorodna, l1ieco wyższa 11iż echogel1iczność wątroby.
Wrażel1ie \\Tyższej echogelliczl10Ści wątroby stanowią 1110cne odbicia licz-
l1ycl1 strul(tur naczynio\\Tych biegnących ŚrÓdlTIiąższowo.
Każda zlTIiana ognisko\\Ta w śledzionie, podobnie jak w i1111ych narzą-
dach, powinna być opisana i udokul11eI1tO\\Tana. W opisie należy podać jej
wielkość, kształt, granice, obecność torebki czy obja\\Tu "halo", a także
echogel1iczność zlTIiany (lita, torbielo\\Tata, hipo-nOllTIO-hiperechogeniczna).
Opis lTIusi zawierać lokalizację oraz liczbę zlnian. [stotna jest kOlTIpleksowa
ocena ultrasonograficzna narządów jalTIY brzuszl1ej i dopiero najej podstawie
\\Tyciągal1ie odpo\\Tiednich \\Tnioskó\\T,jak i przeprowadzenie diagnostyki róż-
. .
11lCoweJ.
Biopsja śledziony
Jeśli obraz zlnial1 niepra\\Tidłowych śledziony jest charakterystyczny i \\Tystę-
puje w przebiegu rozpoznanej choroby, badal1ie USG jest llzupełniającą
oceną klillicznego przebiegu choroby., SłllŻY do oceny stopnia jej zaa\\Tanso-
wania, a także do 1110nitoro\\Tania zastoSO\\Tanego leczenia. Badanie USG
pozwala bO\\TieITI na ilościową i jakościową ocenę regresji lub progresji zlTIian
uwidocznionych badaniell1 USG.
Do BAC śledziony należy k\\Talifiko\\Tać następujące przypadki:
a) izolo\\Tane pO\\Tiększenie śledziony przy podejrzeniu zespołÓ\\T lilTIfop-
roliferacyjnych i braku pO\\Tiększenia ob\\Todo\\Tych \\Tęzłów chłonnych,
b) pO\\Tięl(sze11ie wątroby i śledziony przy podejrzenill jak \\Tyżej,
c) pO\\Tiększenie śledziony i \\Tęzló\\T chłonllycll we\\Tnątrzbrzusznych lub/i
zaotrze\\Tno\\Tyc11 dla sytuacj i jak \\Tyżej,
d) trudne do interpretacji w badaniach obrazo\\Tych zl11iany ognisko\\Te
\\T śledzionie.
Sta11dardelTI dla BAC śledziony jest:
l. wykona11ie nakłucia pod kontrolą obrazu ultrasonograficznego;
2. nakłucia pOWi11110 wykollać się przy pOlTIOCY głowicy biopsyjnej 3,5
Mhz pod dO\\TolnYl11 kątell1, najbezpieczniejszą, najl(rótszą drogą;
/

Rodlal 8
Badanie USG /edionv 29
3. do BAC należy używać igieł o średnicy wewnętrznej 0,5 - 0,6 ITIITI,
długości co najn1niej 150 ITIITI;
4. przed nakłucieITI śledziony stosuje się dezynfekcję skóry przy pOlTIOCY
takich środków jak Skinsept lub benzyna, jodyna i spirytus;
5. nie ll1a potrzeby stosowania środków znieczulających przed BAC;
6. \v czasie BAC chory 11ie lTIOŻe swobodnie oddychać;
7. BAC śledziony \Vil1nO być wykonywane w obecności cytologa lub
cytolog SalTI \vykonuje BAC, a ultrasonografista pokazuje llliejsce biop-
SJI;
8. aspirację za\viesiny kOll1órek do igły biopsyjnej uzyskuje się przez
\vyl<onanie kilkakrot11ych, energicznych, posuwistych ruchów igłą v/raz
ze strzyka\\Tką z Uch\\TytelTI biopsyjnYll1, w której panuje podciśnienie;
9. istotnYl11 elell1enten1 przygoto\\Tania lnateriału do oceny cytologicznej
jest sporządzenie \\T jak najkrótszYl11 czasie rOZlTIaZU i utr\\Talenia prepa-
ratu (96% alkoholu, cytofix);
10. po wykonaniu BAC lTIiejsce \\Tkłucia igły należy ucisnąć poprzez gazik
przez okres 3-5 111inut;
] 1. w przypadku istnienia kilku zlTIian ognisko\\Tych \\T śledzionie wykonu-
je się nakłucie najbardziej podejrza11ej z111iany, u\\Tzględniając fakt
bezpieczeńst\\Ta przebiegu toru wkłucia igły biopsyjl1ej;
12. położel1ie kOI1ca igły biopsyjnej w nakłuwanej zlTIianie ogl1iskowej lub
rozlal1ej śledziol1Y dokulTIentuje się zdjęcieITI z wideodrukarki.
Wynik badania
Na wynik badania USG śledziony składa się opis badania i dokulTIentacja
zdjęcio\\Ta.
DokulTIentacja zdjęciowa poza u\\Tidocznieniel11 śledziony i e\\Tentual-
l1ych patologii ognisko\\Tej lub rozlanej lTIusi za\\Tierać ilTIię, naz\\Tisko, \\Tiek
badanego, datę badania, naZ\\Tę aparatu ultrasonograficznego i paralTIetry
użytej do badania gło\\Ticy (liniowa, sektor, convex, częstotliwość
3,5-5,0 M11z).
Opis badania musi zawierać:
1. ocel1ę położenia i \\Tielkości śledziol1Y;
2. wYlTIiary śledziony co najiTIniej w osi podłużnej oraz poprzecznej;
wyjątko\\To grubość śledziony jest niezbędna dla oceny jej wielkości;

3 O ,')'t([J1d(/r(v ho (ku] lllt,,([s()J1()gr(/icllych
3. opisanie z111ian rozlanych śledziony oraz podanie lokalizacj i wszystkich
zlllian ogniskowych w ll1iąższu tego narządll;
4. opisanie z111ian we \vnęce śledziony;
5. opisanie niepra\vidło\\Tych struktur znajdujących się \\T sąsiedzt\\Tie ś]e-
dziony;
6. wnioski diagnostyczne i diagnostyka różnicowa;
7. propozycje innych logicznie \\Tynikających z algorytI11U diagnostyczne-
go badaÓ, jak CT, MRJ, scyntygrafia czy BAC;
8. badanie USG nic pozwala w żadnYll1 przypadku na ustalenia histopato-
logicznych rozpozl1aÓ.

Rozdział 9
ZbignieJv Kalin{1
Badanie USG dużych naczyń
krwionośnych jamy brzusznej
Aparatura
Taka sall1a jak przy badaniu USG l1arządów jall1Y brzusznej.
Technika badania
Badanie aorty brzuszl1ej lTIusi obejlTIO\VaĆ jej u\vidoczl1ienie w projekcji
podłużnej \V linii środko\\Tej ciała oraz wykonanie szeregll przekrojów
poprzecznyell, PoczYl1ając od jej odcinka początko\\Tego do POZiOll1U rozwid-
lenia. Ocel1ia się średnicę aorty brzusznej w jej odcinku prOl(sYll1alnYll1 oraz
dystalnYł11, Z\\Tracając szczególną U\\Tagę na to, aby płaszczyzna badanego
przekroju była prostopadła do długiej osi aorty brzuszl1ej, co jest bardzo
\\TaŻne w przypadku krętego jej przebiegu. Ocel1ia się obrysy ścian i echoge-
niczność jej ś\\Tiatła. W przypadku z111ian ll1iażdżycowych opisuje się ich
nasilenie i lokalizację. Ponadto 111ierzy się odstęp l11iędzy tylną ścianą aorty
a przednią pO\\Tierzchnią kręgosłupa, pod kątenl e\\Tentualnej obecności
węzłów chłonnych. W przypadu st\\Tierdze11ia tętniaka aorty brzusznej nale-
ży określić jego wielkość w trzech wYlTIiarach (poprzeczllYlll, strzałkowYITI
i podlużnYll1), stosując zasadę pOll1iaru od ze\\Tnątrz do \\Tewnątrz, tak aby
ścial1ę tętl1iaka ll1ierzyć tylko raz.
Należy zbadać, czy odejście tętnic nerkowych jest objQte tętniakiell1.
W iarygodne rozpoznanie ś\\Tieżej skrzepI iny oraz rOZ\\Tarst\\Tienia ścial1Y
tętl1iaka \\TYl11aga wykonania badania dopplerowskiego \\T kolorze. Pietl trze-
wny oraz tętnicę krezko\\Tą górną ocenia się ZarÓ\\TnO w przela-oju podłużnYIn,
jak i poprzecznynl. Z\\TraCa się uwagę na przebieg tych naczYll, u\\Tzględ-
l1iając istllicjące w stanach nornlY warianty anatolTIiczne. Ocenia się ponadto
ich średnicę i ś\\Tiatło, a także w przekroju podłllżnYl11 określa kąt, jaki
utworzony jest ll1iQdzy tętnicą krezko\\Tą górną i aortą brzuszną.

32 Standar(v badań u/trasonog,.aficnych
Tętnice biodrovle wspólne ocenia się w przekroju podłużnYITI i poprze-
cznYll1, określając ich średl1ice, obrysy ścian i światło.
Zyłę główną dolllą ocenia się w przekrojach podłużl1ych i poprzecznych,
z\vracając u\vagę l1a zlnianę jej średnicy zależnie od oddechu i ucisku
glowicą.
Określa się echogel1iczność jej światła, a w przypadku obecności skrzep-
liny ocenia jej echogeniczność, pel1etrację i rllCll01TIOŚĆ. Pod tYln SalTIYlll
kątelTI ocenia się żyły nerkowe oraz żyły biodrowe.
Wynik badania
Na \\Tynik badania składa się opis oraz dokulllentacja zdjęciowa.
Opis badania l11usi zawierać:
l. ocenę średnicy, obrysó\\T ścian i echogeniczl10ści ś\\Tiatła aorty brzu-
sznej i jej odgałęzień;
2. ocellę ewentualnego tętniaka aorty z podanienl jego trzech \\TYllliarów
(poprzecznego, strzałko\\Tego i podłużllego), obecności slazeplin i ich
ruc1101ności;
3. ocenę żyły głównej dolnej i głó\\Tnych pni żylnych, a w przypadku
skrzepli11 w ich ś\\Tietle - określenie ich ecllogeniczności, penetracji i
rucholll0Ści;
4. wniosl<i diagl10styczne - pra\\Tidło\\Te naczynia jalTIY brzusznej, zlnia-
ny aterOlTIatyczlle aorty brzusznej, tętniak aorty brzusznej, zakrzepica
żyły głównej dolnej lub innych pIli żylnych;
5. propozycje innych \\Tskazanych \\T procesie diagnostycznYITI badali, jak
angiografia, tOlnografia kOlnputero\\Ta, al1giografia rezonansu l11agllety-
...
cznego.

Rozdział 1 O
ZbignieJv Kalina
Badanie USG węzłów chłonnych jamy
brzusznej
Aparatura
Taka salna jak przy badaniu USG 11arządóvl jan1Y brzusznej.
Technika badania
Badanie węzłów chłonnychja111Y brzusznej lTIusi obejlTIOWaĆ staranne spra\v-
dzenie okolicy aorty brzusz11ej i jej odgałęzień, żyły głóvlnej dolnej, żył
nerko\\Tych oraz żył biodrowych ZarÓ\\TnO \\T przekrojach podłużnych, jak
i poprzecznych. Należy rÓ\\Tnież dokładnie spra\\Tdzić okolicę \\Tnęki \\Tątroby,
śledziol1Y i nerek.
Ponadto należy zl11ierzyć odstęp lTIiędzy tylną ścia11ą aorty a przednią
powierzcllnią kręgosłupa, i w razie powiększenia tej przestrzeni, trzeba szu-
l(ać \\T niej pO\\Tiększo11ycl1 węzlów chlonnych zaotrzewnowych. Konieczne
jest określenie kąta 111iędzy aortą i tętnicą krezko\\Tą górn'b i w razie jego
pO\\Tiększenia, niezbędne jest staranne sprawdzenie tej okolicy w kieru11ku
obecności węzłów chłonnych. Powiększone węzły chłonne należy ocenić pod
względelTI ich liczby, lokalizacji, szerze11ia się, wielkości, kształtu, obrysów,
echostruktury i obecności e\\Tentualnego grzbieto\\Tego wzn10cnienia wiązki
fali ultradź\\Tiękowej. P011adto należy określić takie cechy powiększonych
węzłó\\T chłoll11ych, jak ucisk lub 11aciekanie sąsiednich narządów.
Wynik badania
Na \\TY11ik badania składa się opis oraz dokulTIentacja zdjęcio\\Ta.
Opis badania ll1usi za\\Tierać:
l. ocenę powiększo11ych \vęzłó\\T chłonnych pod \\Tzględen1 ich liczby
położe11ia, szerze11ia się, wielkości, kształtu, obrysów, echostruktury;

34 Standardy bada/lllltrasoJ1ograjicnych
2. \v11ioski diagnostyczne - po\viększone węzły chłonne w przebiegu
złoślivlej choroby układll Iil11fatycznego, przerzuty do \vęzłów chłon-
nycl1, \vęzły c11łol1ne zlTIiel1iol1e zapah1ie;
3. propozycje innyc11 badali - biopsji cienkoigłowej, tOl11ografii kOlnpu-
tero\vej, rezonansu 111agnetycznego, li111fografii.

Rozdział 11
Ireneusz Gierbliński
Ultrasonografia zabiegowa w
gastroenterologii
Biopsja aspiracyjna cienkoiglowa, punkcje i drenaże
Zalecallą techniką lTIonitoro\\Tania zabiegÓ\\T przezskómych jest ultraso110gra-
fia. Ultrasonografia ulTIożliwia dokładne z]okalizo\\Tanie nieprawidło\\Tych
zll1ian w narządach jalTIY brzusznej z określenieITI ich wielkości, objętości,
rozległości i głębokości \\T stosunku do powierzchni skóry. Ponadto ulTIożliwi
ocenę rodzaju zlniany (lita, płynna, lTIieszana) i jej struktury wewnętrznej.
WYlnieniolle zalety ultrasonografii ulTIożli\\Tiają podejlTIOWanie właściwych
decyzji o wyborze rodzaju zabiegu przezskórnego.
Do wyko11a11ia biopsji cie11koigłowej, punkcji lub dre11ażu pO\\Tilmi być
kwalifikowani cll0rzy ze zlTIianalTIi ogniskowYlTIi w narządach jalTIY brzu-
sznej z uzasadnionynli obja\\TalTIi klinicznYllli.
Aparatura ultrasonograficzna
W diagnostyce zabiego\\Tej lub w leczeniu zlnian w narządachjalTIY brzusznej
pod k011trolą ultraso110grafii 11ależy używać głowic 3,0 do 5,0 Mhz. Zalecane
są glowice biopsyjne liniowe z regulO\\TanYl11 kątelTI wkłucia i wkładkalni
ulTIożliwiającynli stosowanie igieł różnej grubości. Mniej precyzyjna, ale
bardziej powszechna i tatlsza jest przystawka biopsyjna zakładana na stan-
dardowe gło\\Tice sektorO\\Te lub konweksowe. Zaleca się, aby głowica prze-
znaCZ011a do \\Tyk.onY\\Tania zabiegów lTIiała lTIożliwości badania w technice
l(oloro\\Tego Dopplera. Gło\\Tice lTIUSZą spełniać warunek sterylizacji poprzez
zanurzenie w płynie sterylizująCYITI. Aparat ultrasonograficzny powinien
posiadać lTIożli\\ToŚĆ lnierzenia odległości; \\Tskazana jest również 1110żliwość
lTIierzenia objętości. Zaleca się wykonanie dokulTIentacji zabiegu na wideo-
drukarce czarno-białej.

36 Standarc/v bac/(lII llltrasonogrąfic::.nych
Oprzyrządowanie do biopsji, punkcji i drenaży
Do biopsji cienkoigłowej (BAC) polecane są igły tzw. ostre z lTIal1drynelTI,
jednorazo\\Tego użytku. Nie zaleca się stoso\\Tania igieł wielorazo\\Tego użyt-
,
ku. I(otlcó\\Tka igły powinna być ścięta pod kąte111 45 stopni. Srednica
zewnętrzna igieł nie powinna przekraczać 1.,0 111111. Najczęściej używa się
igielo śred11icach od 0,6 do 0,8 111111. Długość igieł zależnajest od głębokości
położenia l1akłu\\Tanej z111ia11Y ogniskowej. Standardowo uŻY\\Ta się igieł
o długościach 120, 150 i 220 111111.
Do \\Tykonania aspiracji należy posłużyć się strzykawką o objętości 20
1111, Ul11ieszczoną w uchwycie fir111Y Canleco.
Do wyko11a11ia punkcji zbiorników zlokalizowanych w ja111ie brzusznej
lnożna llŻYĆ igieł z 111andrynel11 o średnicy zewnętrznej powyżej 1.,0 1111TI.
Grubość użytej igły punkcyjnej zależy od gęstości zawartości zbiornika.
Najczęściej stosuje się igły o średnicach zew11ętrznych 1,0 i 1,2 lTIn1.
W zależności od techniki drenażll zbiorników w ja111ie brzusz11ej poleca-
ne są zesta\\TY z drena111i o roznliarach od 6F do 14F. ROZI11iar drenu zależy
od rodzaju dreno\\Tanej z111iany (torbiel, ropie{l, krwiak) i gęstości jej zawar-
tości. Do drenażu torbieli polecany jest dren o wYl11iarze 9F.
Sterylizac,i a głowicy
Głowice stosowane do zabiegów powinny być zanurzalne. Gło\\Tica biopsyj-
na Illb przystawka biopsyjna z głowicą sta11dardową wraz z pro\\TadnicalTIi
igieł powinny być dobrze ul11yte szczotką i detergentel11 przed każdYll1
użycie111, a następnie zanurzone w płynie sterylizująCY111. PolecanYITI płynell1
sterylizująCY111 jest Cidcx lub jego odpowiedniki. Czas sterylizacji pO\\Tinien
odpowiadać \\Tyn1aganio111 zgodnyn1 z zalece11iall1i producenta środka stery-
lizującego.
W przypadl(ll Cidexu wynosi on 10 l11in. Po wyjęciu gło\\Ticy ze środka
sterylizującego należy przepłllkać ją sterylną solcl fizjologiczną. Przysta\\Tki
biopsyjnc i prowadnice igieł 1110gą być również sterylizo\\Tane 111etodą ga-
ZO\\Tą. Zesta\\TY do drenażu powinny być poddane sterylizacji gazowej (należy
sprawdzić okres ważności sterylizacji podany na opakowaniu).
Zasady dotyczące tecl1niki wykonywania BAC, punkcji j drenaży
l. Należy uzyskać od pacjenta zgodę na piśI11ie na przeprowadzel1ie zabie-
gu i inforl110\\TaĆ osobę badaną \\T czasie tr\\Tania zabiegu o przeprowa-
dzanych czynnościach.

Rodial / /
Ultrasonografia abiegowa lV gastroenterologii 37
2. Przed zabiegielTI należy oznaczyć grupę krwi i sprawdzić układ krzep-
nIęCIa.
3. Zabiegi wykonY\\TaĆ u osób pozostających na czczo.
4. Przed zabiegielTI spra\\Tdzić przebieg 11aczYI1 krwionośnych w pobliżu
zlTIial1Y (najlepiej lTIetodą koloro\\Tego Dopplera), unikając iC}1 przekłu-
\\Tanla.
5. Igłę biopsyjną lub dren należy \\Tpro\\Tadzać po najkrótszej drodze
prowadzącej do zlTIiany.
6. Do 11akłuć uŻY\\TaĆ igieł o jak najlnniejszej średnicy.
7. Ul1ikać 11akłuwania zlTIial1 polożonych zbyt blisko powierzchni \\Tątro-
by, a z\\Tłaszczajej brzegu dolnego.
8. Unikać przechodzenia igły przez opłucną.
9. Nie nakłu\\Tać zlTIia11, co do których istnieje podejrzel1ie, że lTIOgą być
tętniakielTI lub guzel11 ChrOlTIOchłonnYlTI.
Biopsję aspiracyjną cienkoigło\\Tą wykonuje się bez prell1edykacji
i zaZ\\Tyczaj bez znieczulenia l11iejscowego. Większość choryc}1 lTIOŻe być
bada11a alTIbulatoryjl1ie. Przed 11akłucielTI skórę dezynfekuje się alkoholeiTI
ety10\\TY111 (lub fir1110\\TY111i płynalTIi do dezynfekcji), który na czas wykony-
wania BAC jest jednocześnie substancją kontaktową lTIiędzy skórą a gło\\Ticą.
Nakłucie wykonuje cytopatolog. Aspirację za\\Tiesiny kOl11órek do igly
biopsyjnej lIzyskuje się poprzez \\Tykonanie kilku energicznych ruchó\\T tło-
kien1 strzyl(a\\Tki 20-1TIililTIetrowej U1110CO\\Tanej \\T standardoWYll1 uch\\Tycie
firlTIY Call1eco. Badana zll1ial1a ogl1iskowa powinna być nakłuwana co naj-
111niej dwukrotnie. Roz111azy ze z111ial1 litych i lnieszanych należy utr\\Talać
\\T 96% alkoholu etylO\\TYlTI, a następnie podda\\Tać bar\\Tieniu, np. hel11atoksy-
liną i eozyną.
Płyny llzyskane z torbieli 11ależy najpierw od\\Tiro\\Tać (1800 obr./lTIin.
przez 10 ITIin. ), a następnie z osadu wykonać preparat. Po zabiegu osoba
badana PO\\Ti11na pozostać przez 2 godz. na czczo. Standardową techniką
drenażu zbiorl1il(ów płynll jest lnetoda jednostopniowa zestawel11 składaj-
ąCYITI się z drenu, rurki llsztY\\Tniającej i bagnetu. Po ultrasonograficznYITI
zlokalizo\\Tal1iu zlTIiany należy ustalić 1110żli\\Tie najkrótszą drogę \\Tprowadze-
nia drenu, tak by nie uszkodzić narządó\\T sąsiedl1ich. Po \\Tyznaczeniu lTIiejsca
wpro\\Tadzenia drenu powłoki brzusz11e należy odkazić i znieczulić nasięko-
\\TO rozt\\TOrelTI ksylokail1Y. Zabieg drenażu pO\\Tinien być poprzedzony
punkcją diagnostyczną połączoną z oceną 111akroskopową i ll1ikroskopową
zawaliości zbioll1ika. Przed wpro\\TadzenielTI drenu skórę naCinalTIY skalpeleITI

38 Standardy badań ultrasonograjicnych
Opis zabiegu
Opis wykonywanego zabieglI powil1ien zawierać:
1. wskazania do wykonania zabiegu;
2. opis zlTIiany, która była badana, z podanie111 jej dokładnej lokalizacji
. .,
1 wY1TIlarOW;
3. rodzaj wyl(onywanego zabiegu z podanie111 użytyc11 do zabiegu igieł lub
drenów;
4. szczegółowy opis przebiegu zabiegu z ocel1ąjego skuteczl10ści, poja-
wienie111 się ewentualnycl1 powikłań lub trudności w wykonaniu zabie-
gu;
5. wnioski diagnostyczne z przeprowadzonego zabiegu;
6. zalecenia dotyczące dalszego postępowania z choryn1 po zabiegu.
Do opisu zabiegu powinna być dołączona dokulTIentacja zdjęciowa na-
kłuwanej lub drellowallej zlTIiany.

Rozdział 12
A ndrzej M arciński
Badanie USG jamy brzusznej u dzieci
Aparatura
Aparat lTIa zapewnić wykonywanie badań z użycieITI prezentacji B ITIode,
techniki dopplerowskiej, kolorowej prezentacji dopplerowskiej oraz lTIodułu
Power Doppler.
Powinno być to urządzenie z elel(trollicznynl skallillgielTI, dysponujące
co najITIniej 128 rzeczywistYlTIi kanałalTIi nadawczo-odbiorczYlni, a także
256 stopniową skalą szarości. Aparat lTIusi posiadać standardowy pakiet
pOlTIiarów, przy CZYITI zalecane jest, aby istniała lTIożliwość pOlTIiarów obrazu
zarejestrowallego na taślnie wideo i 11a obrazie wywołanYITI z palTIięci.
Wybór głowicy do badallia ultrasonograficznego jalTIY brzusznej u dzieci
zależy od wieku badanego dziecka. Począwszy od częstotliwości 7,5 Mhz
u noworodków, przez 5,0 Mhz u lnałych dzieci do 3,5-4,0 Mhz u dzieci
starszych i lTIłodzieży. W tej sytuacj i zalecane są głowice wieloczęstotliwoś-
ciowe, szerokOpaSlTIOWe, np:
a) głowica convex o częstotliwości od 4,0-7,0 Mhz,
b) głowica sektorowa, elektroIliczna o częstotliwości od 4,0-7,0 Mhz,
c) głowica liniowa o częstotliwości od 5,0-10,0 Mhz.
Zaleca się, aby co najlTIniej dwie z tych głowic były przystosowane do
jednoczesnego stosowallia techniki dopplerowskiej, kolorowej, klasycznej
prezentacji dopplerowskiej oraz lTIodułu Power Doppler.
DokulTIe11tacja wyników dzieci badanych w ośrodkach klinicznych po-
.winna być wykollana na fih11acll przeziernycl1; rejestracja co najITIniej przy
użyciu tzw. kalTIery wieloforlTIatowej. Ponadto w skład aparatu winien wcho-
dzić lTIagnetowid SVHS i czarno-biała drukarka obrazu DokulTIentacja
wyników dzieci badanych w warunkach alTIbulatoryjnych lTIOŻe odbywać się
przy p01110CY czarno-białej drukarki obrazu USG.

40 Standardy badallllltrasonograjic::llych
Technika badania
Niezależnie od wskazań badanie jalTIY brzusznej obejlTIuje badanie wszyst-
kich narządów. Dotyczy to także i takich sytllacji, kiedy badalny dziewczynkę
skierowal1ą na badanie narządu rodnego, bądź chłopca skierowanego na
badanie jąder.
Przygotowanie do badania jan1Y brzusznej u dzieci sprowadza się w za-
sadzie do odpowiedniego wypełnienia pęcherza 1110czowego. Należy jednak
palTIiętać, że znaczna diureza lTIOŻe spowodować powstanie artefaktowego
zastoju w drogach 1110czowych. W takicl1 przypadkach konieczne jest powtó-
rzenie badania po upływie kilkunastu ll1inllt od uprzedl1iego odda11ia lTIOCZU.
Jedynie u dzieci z objawalTIi wskazlljącyn1i na ewentualne z111iany w dro-
gach żółciowych wskazane jest badanie bądź to na czczo, bądź też po około
4 godzinach powstrzYlTIania się od posiłków.
Uwaga! U nielTIowląt wystarcza badanie tuż przed przypadającYITI na-
jbliższynl karll1ienielTI.
Badanie ultrasonograficzlle janlY brzllsznej winno być wykonane zawsze
według takiej SalTIej lTIetodyki badania. ObejlTIllje ono określone p011iżej serie
przekrojów wszystkich uwidocznionych narządów. Wykonywane jest w
pozycjach: na plecach, na brzuchll i ewentualnie na każdYITI z obu boków.
Badanie rozpoczyna się od badal1ia w pozycji leżącej na plecacl1.
Uwaga! U nielTIowląt badanie rozpoczyna się od poprzecznych i podłuż-
nych przekrojów pęc11erza ITIOCZowego.
W pozycji leżącej na plecac11 wykonuje się:
- przekroje podłużne górnej części janlY brzusznej, używając do tego
celu jako ol<ienek akustycznych obu płatów wątroby i śledziony;
pierwszy z tych przekrojów winien przechodzić przez prawy płat
wątroby i prawą nerkę i podobl1ie jak ostatni przekrój z tej serii, przez
śledzio11ę i lewą l1erkę, lTIOgą to być przekroje czołowe;
- pozostałe wykonuje się w płaszczyźnie rów110]egłej do płaszczyzny
pośrodl<owej i przechodzą one przez prawy płat wątroby, pęcherzyk
żółciowy, żyłę główną dolną aortę, lewy płat wątroby, żołądek
i śledzionę;
- przekroje poprzeCZl1e górnej części jalllY brzusznej, wykonuje się
rów11ież przez okienl(o wątroby, rozpoczynając od dol11ej części
prawego przedsionka, żyły głównej wraz ze spływenl żył wątrobo-
wych, i dalej przez okolice wnęki wątroby i trzustkę;

Rod lał l 2
Badanie USG jClIny brllsnej Li dieci 41
- przekroje skośne, podwątrobowe; w tY111 przypadku lTIiejsce przyło-
żenia głowicy nie ulega zlTIianie, jedynie każdy z trzech przekrojów
wykonuje się, zlTIieniając kąt nachylenia płaszczyzny przekroju;
uwidacznia się w ten sposób: żyły wątrobowe i ich spływ do żyły
głównej dolnej, obie gałęzie żyły wrotllej oraz pęcherzyk żółciowy;
przekrój prostopadły do zarysu prawego łuku żebrowego służy uwi-
docznieniu w osi długiej pnia żyły wrotnej, tętnicy wątrobovvej i
przewodu żółciowego wspólnego;
- poprzeczne i podłużne przekroje śródbrzusza i podbrzusza; w celu
uwidoczl1ienia wyrostka robaczkowego stosuje się techllikę tzw.
dozowanego ucisku wg Puylaert'a;
- poprzeczne i podłużne przekroje pęcherza ITIOCZowego i okolicy
zapęcherzowej; u dziewcząt ocenie podlegają także narządy rodne
na przekrojach podłużnych i poprzecznych oraz skośnych (jajniki).
W pozycji leżącej na każdYlTI z obu boków wykonuje się przekroje
czołowe nerek i nadnerczy.
W pozycji leżącej na brzuchu wykonuje się przekroje podłużne i poprze-
czne nerek. Najczęściej służą one także do wykonania pOlTIiarów nerek.

.
Opis badania
Wynik badal1ia ultrasonograficznego narządów jalny brzusznej składa się z
pisell1nego raportu i dokulnentacji zdjęciowej.
PiSelTIllY raport winien zawierać określellie struktury każdego z uwido-
cznionych narządów oraz ewentualnie ulTIiej scowienie i ocellę stwierdzanych
zlTIian patologicznych.
W każdy ITI przypadku raport lnusi zawierać WYlniary długości obu nerek
wraz z ich oceną w stosunku do używanych lTIOnogralllów. Dokonywanie
pOlTIiarów wątroby, śledziony i trzustki lna najczęściej lTIiejsce w wybranych
przypadkach, kiedy jest to uzasadnione wskazanieln kliniczllYln. Rapoli
winien kOl1CZYĆ się zwięzłylni wnioskalTIi i określać czy stwierdzony stanjest
stanelTI prawidłowYll1, czy też patologicznYITI. W uzasadnionych przypad-
l(ach, l1a kOl1cu raportu winna znaleźć się propozycja dalszego postępowania
diagll0stycznego.
Uwaga! W przedstawionYll1 raporcie w żadnY1TI przypadku nie należy
używać określeń 11istopatologicznych.
Dokulnentacja zdjęciowa jest nieodłączną częścią badania każdego dzie-
cka, u którego stwierdza się jakiekolwiek z111iany patologiczne w narządach
jalny brzusznej. Zarejestrowane obrazy lnająza zadanie odpowiednio ulniej-

42 Standardy badań llltrasonografic::nych
scowić stwierdzony proces choroby, pokazać jego rozległość (wYlTIiary),
a także stosunek do struktur anato111icznych odnajdywanych w czasie każde-
go badania ultrasonograficznego (np. zatoka nerkowa, miedniczka, kielichy,
część rdzenna, część korowa, żyły wątrobowe, gałęzie żył wrotnych itp.).
Dokulnentacja zdjęciowa lnusi zawierać ilnię i 11azwisko pacjellta, jego
datę urodzenia, datę badania, nazwę ośrodka wykonującego badanie (evv.
nazwisko lekarza badającego), nazwę aparatu 111trasonograficznego i parallle-
try użytej głowicy.

Rozdział 13
Ewa He/wich, Ewa Szwałkiewicz-Warowicka
Badanie USG przez ciemiączko
Aparatura
Badanie USG przez cielTIiączko należy wykonywać głowicą sektorową elek-
troniczną lub lTIechaniczną o częstotliwości od 5,0 do 10,0 Mhz. W ocenie
lnózgowia wcześniaka najodpovviedniejszajest głowica 7,5 Mhz, dla nowo-
rodka urodzonego o czasie i młodszego niemowlęcia 5,0 Mhz, u starszego
3,5 Mhz.
W nowoczesnych aparatach lTIożliwe jest ustalenie pośrednich, w sto-
sunku do poda11ych częstotliwości. Głowica o częstotliwości 10,0 Mhz służy
ocenianiu przestrzeni podtwardówkowych.
Technika badania
Badanie USG przez cielTIiączko musi obejlTIOWaĆ jak najlepsze uwidocznie-
nie lTIÓZgU w płaszczyznach czołowych i strzałkowych. W tYl11 celu wyko-
nuje się serię przekrojów w niżej podanych płaszczyz11ach, obrazując przy
pOlTIOCY płynnego ruchu głowicą następujące struktury lTIÓZgu:
l. płaszczyna czołowa
a) w płaszczyźnie czołowej przedniej należy uwidocznić światło rogów
czołowych i ocenić echogeniczność lTIiąższu płatów czołowych,
b) w płaszczyźnie czołowej przedniej na wysokości otworów Monro
należy ocenić światło kOlTIÓr bocznych, ocenić drożność otworów
Monro, ocenić światło kOlnory III,
c) w płaszczyź11ie czołowej tylnej należy uwidocznić i oce11ić światło
rogóvv potylicznych, ocenić obraz splotów naczyniówkowych,
ocenić echogeniczność tkanki okołokolTIorowej lTIÓZgU;
2. płaszczyzna strzałkowa
a) w płaszczyźnie strzałkowej środkowej należy ocenić struktury linii
środkowej l11ózgu - ciało lTIodzelowate, jalnę przegrody przeźro-

44 ,Standardy badali ultrasonograjicl1ych
czystej, światło kOlTIOry III, światło wodociągu Sylwiusza, zbiornik
wielki;
b) w płaszczyznach strzałkowych bocznych należy uwidocznić i oce11ić
półkule, lTIiąższ wzgórz, światło k0111Ór bocznych w całości, sploty
naczyniówkowe oraz ocenić echogenicz110ść 111iąższu okołokoll10ro-
wego czołowego, cielTIieniowego i potylicznego.
Przestrzeli podtwardówkowa WYlnaga zastosowania głowicy linio\tvej o
częstotliwości 7,5-10,0 Mhz.
NOrlTIa szerokości przestrzeni podtwardówkowej w okolicy cielTIienia
wynosi od 6 do 1 O ITIITI.
Prawidłowe wykonanie badania wYlnagajak najpełniejszego zobrazowa-
nia kOl11ór bocznych, kOlTIOry III, ciała 1110dzelowatego, jalllY przegrody
przeźroczystej i stopnia jej wypeł11ienia płynenl w obydwu płaszczyznach.
Płyn w jalnie przegrody przeźroczystej lTIOŻe występować w przedniej części
do 3. 111 iesiąca życia. Każda struktura 111ÓZgll oraz każda zl11iana ogniskowa
lTIusi być również uwidoczniona i udokulTIe11towana zarówno \tv przekrojach
czołowych, jak i strzałkowych. W przypadku poszerzenia układu k01TIOrOWe-
go 11ależy określić lokalizację tego poszerzenia (koll10ry boczne w całości,
rogi czołowe, rogi potyliczne, trzony kOlTIÓr, współistnienie kOlnory III i IV)
oraz ocenić drożność wodociągu Sylwiusza.
Standardowe pomiary w przypadku poszerzenia układu I(OlTIOrowego to:
L VR - wskaźnik k0111orowo-półl(ulowy,
wg Monset-Couc11ard - w płaszczyźnie czołowej na POZioll1ie otworów
Monro wYlTIiar poprzecz11Y k01TIOry bocznej, prostopadły do osi długiej
kOll10ry w tej płaszczyźnie (polTIiar szczególnie użyteczny przy narastającYlll
poszerzeniu k01TIÓr).
Norma: w prawidłowYll1 obrazie USG ll1ózgo\tvia noworodka szerol(ość
światła w tej płaszczyźnie nie powinna przekraczać 3 lnn1, a u starszego
niell10wlęcia 6-10 1111TI.
Odrębności w standardowym badaniu mózgowia wcześniaka
Oprócz opisanej procedury w standardowYl11 badanill wcześniaka należy
uwzględnić ocenę i doklUTIentację lTIiąższu okołokolTIorowego szczególnie
w obszarach czołowych i potylicznych.
U wszystkich noworodków urodzonych przedwcześnie wykonuje się
rutynowo badania w sposób powtarzany według obowiązującego kalendarza.
U wszystkich wcześniaków z grupy ryzyl(a oraz li wszystkich noworodków,
u }(tórych stwierdzono patologię o charakterze krwotocznynl111b niedotlenio-

T
Rodial J 3
Badanie ULG pre CieJ71iqck() 45
wO-11iedokrwiennyn1 należy wdrożyć odpowiedni kalendarz długofalowych
badatl. I(Olltro lnych.
Opis badania
Opis bada11ia powillien zawierać: ocenę układu kOlTIOrowego - prawidłowy
poszerzony (w jaki111 stopniu), pOll1iary oraz opis lTIiąższu z uwzględnie11ielTI
z111ian ogniskowych, ich ecllogeniczlloŚci, roz111iarów i lokalizacji w stosun-
ku do innych struktur lTIózgowych.
Wszystkie zlTIiany ogniskowe lTIUSZą być zidentyfikowane i udokul11en-
towane w dwóch płaszczyznach: czołovvej i strzałkowej.
Dokul11entacja rutynowego badania USG przez cielniączko powinna
zawierać zdjęcia z wideodrukarki czarno-białej.
Pełny opis badania powinien zawierać wniosek diagnostyczny., propo-
zycję terlninu badania kontrolnego i/lub innych badań obrazujących OUN.
W przypadku śledzenia zlTIian ewoluujących, związanycll z poszerzeniem
układu kOlTIOrowego, opis lTIusi zawierać inforlTIację na telTIat narastania
poszerzenia lub jego stacjonarności.
U dzieci starszych niż noworodki do opisu należy dołączyć ocenę prze-
strzeni podtvvardówkowej.
I
)

Rozdział 14
Krzysztof Bik
Badanie USG stawów. biodrowych
Aparatura
Do badania USG stawów biodrovvych używa się ultrasonografu z czasel11
rzeczywistYlTI wyposażonego w głowicę liniową o częstotliwości 5,0 Mhz;
do badania noworodków zalecane jest używa11ie głowicy liniowej 7,0 Mhz.
Wskazane jest, aby ultrasonograf posiadał oprogralTIowanie pozwalające na
wykreślenie trzech li11ii i pOlTIiar kątów.
DokulTIentację w postaci czarno-białego obrazu obu stawów biodrowych
l1ależy wykonać wi de o drukarką. Na zdjęciu powi11ien znajdować się obraz
lewego i prawego stawu biodrowego. Jeżeli wykonuje się pOlTIiary kątów,
należy udokulTIentować to odręb11YlTI zdjęcielTI. W przypadku prowadzenia
badań przesiewowych, w których vviększość badanych stavvów nie wykazuje
odchyleń od stanu prawidłowego, pOlTIiary kątów lTIOŻna ograniczyć jedYl1ie
do stwierdzanych odchyleń od 110rlTIY.
Technika badania
Badanie stawów biodrowych u 110worodków i l1iemowlątjest ukierunkowane
na wykrywanie wrodzonej dysplazji i lTIOŻe być wykonywane od pierwszych
dni życia. Jako zasadę należy traktować wykonanie badania USG stawów
biodrowych u każdego noworodka.
OptYlnah1Y czas przeprowadzenia pierwszego badania USG to czas
pierwszyc11 trzech tygodni życia. W praktyce należy przyjąć najlepszy dla
danej poplllacji lTIodel badań przesiewowych.
Badanie przesiewowe z uwagi l1a roz.wojowy charakter wady pOWi11l10
obejlTIOWaĆ co najITIniej trzy badania ultrasonograficzne. Pierwsze do 3. tygo-
dnia życia, drugie w 3. lTIiesiącu, trzecie w 9. lTIiesiącu.
Badanie USG stawów biodrowych w kierunku dysplazji lTIOŻl1a wykonać
wg statystycznej lTIetody Grafa i dynalTIicznej metody Harcke'go. Pierwsza
ocenia głównie budowę anatolTIiczną stawu, druga funkcję stawu w postaci
. , .
Jego zawartoscl.

48 Stal1darc(v bada/l llltrasoJ1ograjic::.nych
Badanie wg metody Grafa
Do badania dziecko układa się l1a bokli, z kOllczynanli wokoło 30-stopnio-
WYlTI fizjologicznynl zgięciu w stawach biodrowych. Badal1ie rozpoczyna się
zawsze od lewego stawu, zawsze do badania llżywa się żelu ogrzanego do
ten1peratury ciała.
Głowicę ustawia się w płaszczyźnie czołowej., orientując ją wg krętarza
i kolca biodrowego. Na ekranie 1110nitora. aparatu ldtraso110graficz11ego po-
winno uzyskać się obraz przynasady bliższej kości lldowej, stawu biodrowe-
go oraz talerza kości biodrowej. Oriel1tacja na el(ranie powinna być podobna
do obrazu prawego stawu biodrowego na zdjęciu rentgenowskim. Ocena
rozwoju stawów biodrowych według 111etody Grafa oparta jest o al1alizę
111orfologicz11ych elelnentów budowy stawu oraz o ponliary kątów dac11u
chrzęstnego i kost11ego. Warunkiell1 przeprowadzenia prawidłowej oceny
rozwojll stawu biodrowego jest anatoll1iczna idel1tyfikacja elell1el1tów stawu
biodrowego oraz sta11daryzacja obrazu.
AnatolTIiczną identyfikację elelllentów stawu biodrowego przeprowadza
się na obrazie USG zgodnie z rllChelTI wskazówek zegara. PierwszY1TI ozna-
czanYlTI elenlentenl jest \tvysoko echogeniczna granica kostno-chrzęstna.,
która ułatwia znalezienie nisko echogenicznej głowy kości udowej. _Po stronie
bocznej gło\tvy lokalizuje się fałd synowiah1Y i torebkę stawową. Po wewl1ętrz-
nej stronie torebki znajduje się obrąbek i związany z nil11 dach chrzęstny
panewki, ktÓIY nawet w dużych deforll1acjach stawu., zawsze przylega do
obwodu głowy kości udowej. Podążając dalej po zalysie gło\tvy kości udowej,
dochodzi się do zewnętrznego brzegu kostnego panewki i przez dach kostny
do jej brzegu dolnego.
Wyn1iel1iony porządel( i kolejność identyfikacji określa się jako sytuację
standardową.
Technika USG lUTIożliwia uzyskanie ton10graficznego obrazu stawu
biodrowego w różnych płaszczyznach. Oceniając stawy biodrowe według
l11etody Grafa, korzysta się z podłużnego przekroj u w płaszczyźnie czołowej,
dla którego osią obrotu obrazu jest dolny brzeg dachu kost11ego znajdujący
się w dl1ie panewki. Niewielki obrót w stosunku do tcj osi pozwala na
ukazanie:
· tylnego przekroju - w któlynl linia zarysu talerza kości biodrowej jest
wklęsła,
· centralnego przekroju - linia zalYSU kości biodrowej jest równoległa do
brzegu ekranll,
· przedniego przekroju - lil1ia zarysu talerza kości biodrowej jest wypukła.

Ro::d:: żal J-I
Badanie USG stawów biodrowych 49
Przekrój tylny i przedni pełnią rolę pOlTIocniczą. Ocenę stawu przepro-
wadza się w oparcill o przekrój centralny, na ktÓrylTI oprócz analizy struktury
elelnentów l11orfologicznych lnożna przeprowadzić ocenę kątów kostnego i
chrzęstnego pokrycia głowy kości udowej. Ocena ITIorfologiczna stawu biod-
rowego zawiera opis rozwoju i ukształtowania elelTIentów anatolnicznych
stawu biodrowego w zakresie ukształtowania dachu kostnego, wyglądu
zewnętrzllego brzegu kostnego panewki i ukształtowania dachu chrzęstnego.
Ocella kątów pokrycia głowy kości udowej jest poprzedzona wykreśle-
l1iel11 lini i:
- linia podstawowa jest tworzona w oparciu o echo talerza kości
biodrowej (równolegle do brzegu ekranu), przechodząc stycznie po
jego zewnętrznYITI lub wewnętrzllYln zarysie od lTIiejsca, gdzie ok-
ostlla przechodzi w ochrzęstną do zewnętrznego brzegu kostnego
panewki,
- linia dachu kostnego jest rysowana stycznie do zewnętrznego brzegu
dachu kostnego,
- linia dachu chrzęstnego przebiega od zewnętrznego brzegu dachu
kostnego (punkt w 111iejscu przejścia wklęsłego zarysu panewki
w wypukły zarys zewnętrznego brzegu kostnego), przechodząc
przez środek obrąbka. Kąt utworzony przez linię dacllu kostnego
z linią podstawową nazywa się kątem alfa dachu kostnego. Jest on
lTIiarą rozwoju kości panewki. Kąt utworzony przez linię dachu
c11rzęstnego i linię podstawową llazywa się kątem beta dachu
chrzęstnego. Charakteryzuje on rozwój dachu chrzęstnego panewki.
Parallletry oceny zawiera tabela l. z typologią wg Grafa.
Wynik badania i opis
Składa się na l1iego opis badania i dokulnentacja zdjęciowa. Dokulnentacja
zdjęciowa powinna zawierać poza standardowYITI obraze111 stawu biodrowe-
go dane pacjellta:
ilTIię i nazwisko., wiek badanego dziecka, datę badallia, nazwę aparatu
i paral11etry użytej głowicy. Dokull1entacja wraz z OpiSe111 jest własnością
badallego.
Opis badal1ia powillien zawierać:
1. dane pacjenta - illlię, nazwisko, datę urodzenia (wiek), nUlTIer badania;
2. ocenę ogólną rozwoju stavvu (prawidłowy, dysplastyczny, zwichnięty);

50 Standardy bada/lldtras()nogrqlicJ1.1'ch
3. ocenę szczegółową - określony typ rozwoju stawu biodrowego wg
Grafa, opis 1110rfologiczny i w przypadku patologii wartość kąta alfa i
beta - zgodnie z typologią Grafa
4. zalecenia - skierowanie na leczenie, zalecenie kontrolnego badania,
zakoI1cze11ie diagnostyki.
Badanie wg metody Harcke'go
Badanie wykonywane jest w kilku ułożeniach głowicy Ji1liowej o czę-
stotliwości 5,0 Mhz i różnY11l ułożeniu badanej kOI1czyny:
1 . głowica ułożona poprzecznie do długiej osi ciała tllŻ powyżej l(rętarza
większego; kOt1czyna w ułożelliu pośredni11l;
2. głowica przyłożona poprzecznie do długiej osi ciała na wysokości
krętarza; kot1czyna llstawiona w 90-stopniowynl zgięciu w biodrze
i kolanie;
3. głowica ułożona jest wzdłuż długiej osi ciała nieco powyżej krętarza,
kończyna jest ustavviona w zgięciu 90 stopni w stawie biodroWYITI.
Uzyskany w wyżej opisanych trzech pozycjach obraz USG przedstawia
wygląd i wzajenlne korelacje ele111entów tworzących staw biodrowy
w dwóch ułożeniach k011czyny. W celu przeprowadzenia bada1lia dynalTIi-
cznego należy wykonać próbę przeI1lieszczenia głowy w stosunku do panew-
ki, wykonując nacisk w osi kończyny.
Wynik badania i jego opis zawiera doku111entację zdjęciową z danYlni
pacjenta i paranletral11i aparatu. Na zdjęciu powinien znajdować się obraz
lewego i prawego biodra, oddzielnie dla każdej z trzech pozycji bada1lia.
W przypadl(u wykonania badania dynanlicznego należy udokul11entować na
zdjęciu fakt dyslokacji głowy w panewce.
Opis badania powinien zawierać:
1. dane pacjenta - in1ię, nazwisko, datę urodzenia (wiek), nll1l1er badania;
2. opis wyglądu i wzajelnnych korelacji ele111entów tworzących staw biod-
rowy dla każdej z trzech pozycj i badania;
3. kvvalifikację do jednego z czterech stOpIli rozwoju stawu biodrowego
wg IIarcke'go:
- I prawidłowy, stabilny staw
- 11 staw biodrowy niestabilny (nl0żliwość wyważenia głowy z pa-
newki);
- III podwichnięcie;
- IV zwichnięcie;

Rod ial 1-1
Badanie USG slawó}v biodrowych 51
4. Zalecel1ia - skierowanie na leczenie, zalecenie kontrolnego badania,
zako11czenie diagnostyki.
Tabela l. Parametry oceny stawu biodrowego wg Grafa
Typ Zarys dachu Kszta It Kształt dachu Kąt Kąt
kostnego pa newki zewnętrznego ch rzęstnego alfa beta
brzegu kostnego
la dobry ostry (kąto\vy) \vąski długi > 60 < -s
:L
lb dobry tępy (zaokrąglony) krótki o szerokiej > 60 >55
podsta\vie
lIa (+) dość dobry okrągły szero ki, 50-59 > --
))
Ila<3 Hl.Ż. obejmujący gło\vę
lIa (-) \vad I i\vy o krągły kości udo\vej
IIb>3 111.Ż. \vadli\vy okrągły szeroki obcjnlujący 50-59 >55
gło\vę kości udo\vej
II c \vadli\vv okrągły, przecho- szeroki jeszcze obej- 43-49 70-77
.I
dzący \v plaski mujący gło\v kości
udo\vej
D bardzo \vadli\vy okrągly, przecho- uniesiony ku górze. 43-49 > 77
dzący \v płaski decentracja
lIla zly płaski uniesiony ku górze < 43 > 77
bez znlian histologi-
cznych
III b Lly plaski uniesiony ku górze ze < 43 > 77
1]11ianmTIi histologi-
.
CZnVITIł
.I
IV zl) płaski uciśnity przez gło\vę < 43 > 77
kości udo\vej

Rozdział 15
Wiesław Jakubowski
Badanie USG nerek
Badanie nerek jest zawsze nieodłączną, składową częścią diagnostyki USG
11arządów jalTIY brzuszl1ej.
OZllacza to, że niezależnie z jakiITI skierowallielTI i na badanie jakiego
narządu położonego poniżej przepony brzusznej lTIalTIY do czynienia, zawsze
należy wykonać badanie USG nerek według l1iżej opisanego standardu.
Badanie USG nerek nie WYlTIaga specjalnego przygotowania w warun-
kach planowanego badania.
Uvvzględniając jednak fakt, że w czasie badania USG nerek wykonuje
się badallia innych narządów jall1Y brzusznej, zaleca się, aby badanie USG
nerek wykonywać na czczo lub sześć godzin po ostatni111 posiłku. We
wszystkich przypadkac11, kiedy nie stwierdza się obecności nerki w typOWYITI
dla jej położenia lTIiejscu, należy brać pod uwagę jej ektopiczne położenie.
Wtedy rówllież obowiązuje wykonanie dokładllego, całościowego badallia
jalTIY brzusznej włącznie zbadanielTI lTIiedllicy lTIniejszej po wypełnieniu
pęcherza 1110czowego.
Aparatura
Badanie USG nerek u dorosłych należy wykollywać głowicalTIi convex,
sektorowYlTIi i lilliowYlTIi o częstotliwości 2,0-4,0 Mhz. Zaleca się, aby
głowice te były przystosowane do jednoczesnego wykonywania badań
w technice kolorowego Dopplera i Power Dopplera, co ulTIożliwia ocenę
unaczyniel1ia lTIiąższu nerek, jak i stwierdzonych w nilTI nieprawidłowych
zlTIiall lTIorfologicznych, a zwłaszcza ogniskowych litych.
Ocena unaczynienia l11iąższu nerek i stwierdzonych w nilTI niepravvidłowych
zlTIian ITIorfologicznych w technice kolorowego Dopplera i Power Dopplera
nie jest jednak składową opisanego standardu badania USG nerek.
Zalecane do badania USG głowice powinny posiadać lTIinilTIUlTI 64 kana-
ły nadawczo-odbiorcze, a ITIonitor ultrasoll0grafu lTIinilTIUlTI 128-stopniową
skalę szarości.

54 Standar(v bad(1I1lllt}'as()nog,.alicl1)'ch
Technika badania
Badanie USG nerek lTIOŻna wykonywać w ułożeniu badanego na wznak, na
lewYln i praWYITI boku lub na brzuchu. Ułożenie badanego ll1usi być związane
z dobryITI uwidocznienieITI nerek tak w przekroju podłużnyn1, poprzecznYITI,
jak i skośnY1TI.
Z reguły badanie rozpOCZYlla się w ułożeniu na wZllak (na plecach).
Głowicę ustawia się wzdłuż długiej osi nerek pOlTIiędzy liniall1i pachowYlTIi.
Jeśli w tYlTI ułożeniu nie uzyskuje się dobrego obrazu USG nerek, badanie
należy wykonać w ułożeniu na lewYll1 i prawyn1 boku lllb na brzuchu.
Przy stwierdzeniu lub podejrzeniu rUChOlTIej nerki badanie należy dodat-
kowo wykollać w pozycji stojącej.
W czasie badania prawej nerki 11ależy korzystać z ultradźwiękowego
okna lTIiąższu wątroby przy zatrzYlTIaniu oddychania na szczycie wdechu.
Zaleca się również wykonywanie badania przy wprowadzelliu głowicy głę-
boko pod prawy i lewy łuk żebrowy oraz poprzez przestrzellie lniędzyżebrovve.
W czasie każdego badania należy uwidoczllić 11erkę w przekrojach po-
dłużnych, aby uzyskać jej obrazy podłużne pOlniędzy jej biegullalni dolnYln
i górnYIn, w przekrojach poprzecznycll i przekrojach skośnych. Każda niep-
rawidłowa z111iana 1110rfologiczna w lniąższu nerek i w układzie kielicho-
WO-ll1iedniczkowYll1 powinna być uwidoczniona w co najnlniej kilku prze-
krojowych obrazach prostopadłych do siebie.
W czasie l(ażdego badania USG należy dokonać porównania echogeni-
czności 11liąższu nerek z echogeniczlloŚcią ll1iąższu wątroby. Zawsze dla
prawidłowej nerki jest ona niższa niż echogeniczność ll1iąższu prawidłowej
wątroby.
Następllie należy ocenić echo środkowe (centrahle) nerki, które jest
obraZelTI USG 111iedniczki i kielichów nerkowych, tkallki tłuszczowej, łącz-
nej i naczyń krwioll0śnycll.
Echo środkowe w warunkach prawidłowych jest zawsze hiperechogeni-
czne w stOSUllku do lniąższu nerek i nie powinno zawierać żadnych hipoe-
chogenicznych obszarów (Ogllisk).
W wanlnkacll prawidłowycll 1110żna uwidocznić w środkowej części echa
środkowego nerki hipoechogeniczną lub bezechową, szczelill0watą prze-
strzetl. biegnącą wzdłllŻ długiej osi nerki, która jest obrazen1 USG fizjologi-
cznej ilości 1110CZU znajdującego się w l11iedniczce nerkowej. W przypadku
stwierdzenia poszerzenia w badalliu USG ul(ładu kielichowo-111iedlliczko-
wego należy zawsze zbadać pęcherz 1110CZOWY w celu oceny znajdującej się
w nin1 ilości lTIOCZU. Jeśli pęcherz 1110CZOWY jest przepełniony, należy polecić

Ro:::dial /5
Badanie USG nerek 55
jego opróż11ienie i po 15-20 111inutach ponownie wykonać badanie USG nerek
w celu oceny układu kielichowo-lTIiedniczkowego. Po zbadaniu nerek należy
zbadać tkanki okołonerkowe, ocenić pola nad11erczowe i wnękę nerki.
Opis wyniku badania USG nerek
Zawsze należy podać wYlTIiary nerek, tj. największą ich długość (wYlniar
dwubiegu110wy) i największą ich grubość (wY1TIiar poprzeczllY) oraz grubość
111iąższu nerkowego w jego najcietlszej i naj grubszej części. WYlniary nerek
i jej lTIiąższu należy podawać w l11ililnetrach. W opisie należy ocenić ecll0-
geniczność l11iąższu nerek w stosunku do echogeniczności lTIiąższu wątroby
oraz opisać z podaniell1 co najlnniej dwóch wYlTIiarów wielkość i lokalizację
stwierdzonych z111ian ogniskowych w lTIiąższu nerek, z opisanielTI ich echo-
ge11icz110Ści - bezechowe, lite, lito-płynowe.
Należy w opisie uwzględ11ić wszystkie 11ieprawidłowe zlniany lTIorfolo-
giczne okołonerl(owe, w tYlTI w polu nadnerczowYlTI z poda11ielTI ich echoge-
niczności, lokalizacji i wY1TIiarów.
Należy opisać ewentualne z111iany w obszarze echa centralnego, którymi
lnogą być poszerzenie układu kielichowo-Iniedniczkowego, zlniany lite lub
kalnica nerkowa. W przypadku wodonercza należy podać grubość lTIiąższu
l1erkowego. W przypadku kan1icy nerek należy opisać, czy są to jej klasycz11e
objawy (odbicie 11iperechogelliczne) z następowYITI cienieITI akustycznYITI,
czy też tylko ogniskowe (punktowe) hiperechogeniczne odbicia w echu
central11YlTI 11erki. Należy podać liczbę i wYlniary w 111ililTIetrach uwidocznio-
nych kalnieni i ewentllalne utrudnienia w odpływie lnoczu 111anifestujące się
poszerzenieln układu kielichowo-l11iedniczkowego lub w postaci wodoner-
cza. W przypadku stwierdzel1ia nerki ektopicznej należy podać jej wYlTIiary,
opisać położe11ie i wszystkie stwierdzone, nieprawidłowe zlTIiany ITIorfologi-
czne w obrębie jej lTIiąższu i ecl1a cel1tralnego.
Opis badania USG nerek 111usi być zakończony konkretnY1TIi W11ioskalTIi
diag110stycznynli i ewentualnY111 wskazaniel11 dalszych badań diagllostycz-
l1ych, jak zdjęcie przeglądowe jal11Y brzusznej, urografia, kOlnputerowa
t01110grafia, badania izotopowe.
Do opisu badal1ia lllusi być dołączona doku111entacja zdjęciowa wszyst-
kich stwierdzanycl1 i opisanycl1 nieprawidłowych zlTIia111TIOrfologicznych w
nerkach.

Rozdział 16
Bogusława Benendo-Kapuścińska
Badanie USG nerki przeszczepionej
Aparatura
Badanie USG nerki przeszczepionej wykonuje się głowicą sektorową lub
convex o częstotliwościach 3,5 Mhz - 5 Mhz. Dopuszcza się również użycie
głowic liniowych o częstotliwości do 5 Mhz. Wyższe częstotliwości głowic
l1ie są polecane ze względu na płytką penetrację, co lTIOŻe powodować
niedostateczne uwidocznienie okolicy nerki. Głowice powinny umożliwiać
obrazowanie w prezentacji kolorowego Dopplera. W przypadku braku
dostępu do aparatu z kolorowYITI DopplerelTI dopuszcza się ocenę w prezen-
tacji podwój11ego Dopplera (spektralnego), lecz takie badanie pozwala jedy-
nie na wykluczenie patologii w przypadku zarejestrowania spektrulTI prawid-
łowych, niskooporowych przepływów w kilku 111iejscach nerki.
Należy wykol1yvvać dokulTIentację podczas każdego badania. Najlepszą
jakość zdjęć uzyskuje się l1a fillTIach rel1tgenowskich TH fluorofihTIu fOrlTIatu
20 ClTI x 25 Cll1 naświetlanych przy pOlTIOCY lTIultiforlTIat kalTIery. Popular-
niejszą lTIetodą jest wykonywanie dokulTIentacji na papierze terll10czułYlTI
przy użyciu terlTIicznej drukarki czarno-białej.
Technika badania
W badal1iu USG nerki przeszczepionej l1ależy ocenić:
- nerkę w prezentacji B,
- okolicę nerki,
- pęcherz lTIOCZOWY.
W zależności od problell1u kliniczl1ego należy również ocenić:
- przepływy wewnątrznerkowe (podwyższel1ie oporu, wydłużenie
czasu akceleracji),

58 Standardy badoJ1llltrasonog,rajic::J1)'ch
- ukrwienie nerki w prezentacji kolorowego Dopplera, poszukując
111iejscowych zaburzell przepływu (przetoki tętniczo-żyh1e, pseudo-
tętniaki, ogniska zawału lub niedokrwienia),
- szypułę naczyniową (zakrzepica żyły nerkowej, zwężenie tętnicy
nerkowej).
Raz w roku należy ocenić nerki własne i wykonać badanie USG jalTIY
brzusznej, ze względu na fakt, że biorcy nerki należą do grupy zwiększonego
ryzyka pod względelTI występowania nowotworów.
Morfologiczna oce11a nerki i jej okolicy jest obligatoryjna, niezależnie od
postawionego pytania klinicznego i polega na wyl(onaniu następujących
przekrojów:
- podłużl1ego, równoległego do osi drugiej nerki z optyn1alizacją obrazu
dla 111iąższu nerki i zróżnicowania korowo-rdzeniowego,
- podłużnego ze szczegóh1yt11 uwzględ11ienien1 układu laelicl10wo-lTIiednicz-
kowego,
- podłużnego okolicy nerki., obej111ującego biegun dolny oraz część
pęcherza ITIOCZowego, leżącą w sąsiedztwie.,
- poprzecznego przez pęcherz lTIOCZOWY,
- podłużnego przez pęcherz lTIOCZOWY,
- skośnego przez nerkę z oceną układll kielichowo-l11iedniczkowego
po opróżl1ie11iu pęcherza 1110czovvego.
Badanie dopplerovvskie nerki przeszczepio11ej 111usi być ukierunkowane
właściwYITI skierowanieiTI precyzująCYlll problelTI diagnostyczny, który l11a
być rozstrzygnięty. W zależności od tego powinno obejn10wać:
ocenę spektralną przepływu w tętnicach lniędzypłatowych (na granicy
echa centralnego i kory nerki, w co najl11niej dwóch n1iejscach biegun górny
i dolny), pOlTIiar wskaźników oporu RI i pulsacyjności PL. W razie stwier-
dzenia nieprawidłowości (obniżenie lub brak przepłYWll w fazie rozkurczo-
wej, wydhlżony czas akceleracji, podwyższel1ie wskaźników) bada11ie po-
wi11no zostać rozszerzone o ocenę tętnic łukowatych i szypuły naczyniowej).
Jest to 11ajczęściej stosowane badanie, lTIające na celu 1110nitorowa11ie w
procesie odrzucania i A TN, ocenę ukrwienia nerki w prezentacji kolorowego
Dopplera pod kątenl wykluczenia przetok tętniczo-żylnych, pseudo-
tętniaków (zwłaszcza po biopsji), ognisk zawału lub niedokrwienia, ocenę
szypuły naczyniowej - żyły i tętnicy nerkowej oraz naczYll biodrowych
odpowiedzialnych za ukrwienie przesZCZepll.
Przy badaniach osób w pielws7ych dobach po przeszczepie11iu należy
pall1iętać o zachowaniu aseptyki - rękawiczl(i dla badającego, odkażenie

Ro::d::iał 16
Badanie USG nerki pr::es::czepionej 59
głowicy po każdYln badaniu, dezYl1fekcja pola badania. Badanie lTIusi być
udokull1entowane fotograficznie (drukarka tenTIiczna, l11ultiforlTIat kaIn era),
oddając obraz struktury nerki, zapisów spektrah1ych przepływu oraz w razie
stwierdzenia nieprawidłowości konieczne są dodatkowe zdjęcia ułatwiające
porównanie i powtarzalność badania.
Opis badania:
- lokalizacja nerki (np. prawy, lewy talerz biodrowy z osią skierowaną
poprzecznie, podłużnie);
- lTIorfologia nerki (wielkość nerki, struktura lTIiąższu, grubość lTIiąż-
szu - norlTIalny, cieńszy);
- zróżnicowanie korowo-rdzeniowe-zachowane, zatarte;
- piralTIidy nerkowe - prawidłowe, obrzękniete, niewidoczne;
- układ kielichowo-Il1iedniczkowy nie poszerzony, śladowo posze-
rzony, znacząco poszerzony;
- grubość ścian UKM - nie pogrubiałe, pogrubiałe;
- obecność ew. zlTIian ogniskowych (lokalizacja, echogel1iczność, roz-
lTIiary);
- okolica nerki (zbiorniki płynu - kształt, położenie, echogeniczl10ŚĆ,
inne zlTIiany ogniskowe);
- pęcherz lTIOCZOWY (stopień wypełnienia, ściany wewnętrzne, lnode-
lowanie z zewnątrz); jeżeli wyjściowo był poszerzony UKM 11erki,
to ponOWl1a ocena po lTIikcji (ustalenie, czy przyczyną poszerzenia
jest relluks),
- porównanie zbadanielTI poprzedniITI.
Opcjonalne badanie dopplerowskie:
- przepływ w prezentacji kolorowej (równolTIierność, intensywność,
pulsacyjność);
- ocena spektralna przepływu tętniczego w miąższu (wskaźniki RI i .PI
- prawidłowe, podwyższone, czas akceleracji prawidłowy, wydłu-
żony);
- ocena przepływu żylnego w lTIiąższu i w żyle nerkowej (obecny,
nieobec11Y),
- przepływ w tętnicy nerkowej i w lTIiejscu zespolenia (prędkość
lTIaksYlTIalna, przepływ lalTIinarl1Y, turbulentny).

Rozdział 17
Piotr Trypens, Henryk Krasnowski
Ultrasonografia zabiegowa w urologii
Aparatura USG, sprzęt jednorazowego użytku oraz narzędzia
chirurgiczne
Zabiegi urologiczne pod kontrolą USG wykonuje się, używając głowicy 3,5 Mhz.
Wyjątkowo u dzieci i osób bardzo szczupłych lTIOŻe znaleźć zastosowa-
11ie głowica 5,0 Mhz.
Zalecane są głowice biopsyjne liniowe z lTIożliwością regulacji kąta
wkłucia wraz z zestawelTI wkładek ulTIożliwiających stosowanie igieł różnej
grubości. Znacznie bardziej rozpowszechnione, a to ze względu na niższą
cenę, są przystawki biopsyjne instalowane na standardowe głowice sektoro-
we lub convex.
Do wszystkich zabiegów w urologii pod kontrolą obrazu USG stosuje się
zawsze sterylny żel lub sterylną parafinę.
Ważne jest, aby zabiegi wykonywane pod kontrolą USG odbywały się
11a stole rentgenowskiITI wyposażonYITI w lTIożliwość podglądu. Jest to
szczególnie ważne podczas zabiegów w zakresie górnych dróg ITIoczowych
(nakłucie torbieli, ropnia nerki i jego drenażu oraz wytworzenie czasowej
przetoki 11erkowej). Zaleca się wykonanie dokulTIentacji zabiegu na taślTIie
lTIegnetowidowej lub drukarce czarno-białej. Do nakłuć torbieli nerkowych
używa się jed110razowych igieł 18 G (średnica 1,2 ITIITI) o długości 20 ClTI,
l11etalowych lub posiadających plastykowy, lTIiękki płaszcz ze stalowYI11
lTIandrynelTI. Końcówka igły winna być ścięta i odpowiedl1io oszlifowana,
aby zapewnić dobrą widoczność kOl1ca igły podczas zabiegu.
Do nakłuć ropnia nerkowego i okołonerkowego, krwiaków okołonerko-
wych oraz nakłuć układu kielic110wo-lTIiedniczkowego oraz drenażu używa
się jednorazowych, sterylnych zestawów do nefrostolTIii. Ze względu na
rozlTIiar drenu znajdującego się w zestawie są one oznaczone sYlTIbolelTI
średnicy drenu w skali French od 6 do 14 F. Podczas doboru odpowiedniego

62 Standardy bada/l llltrasonograjicn)'ch
drenu należy kierować się zasadą, że 1111 gęstsza zawartość l1al(łuwanego
zblornil(a, tYln grubszy dren.
W skład zestawu wchodzą:
l. igła do nakłucia - 18 G, 20 ClTI długości,
2. rozszerzadła (dilatory),
3. drut prowadzący Lunderkwista lub drut prowadzący z 1110żliwością
zlTIiękczenia kOI1cówki,
4. dren wielootworowy z prostYITI lub zagiętYITI końcel11 typu pżg taż!,
5. strzykawka 10 1TIł.
Wyżej omówiony zestaw lTIusi rówl1ież zawierać sterylną igłę do znie-
czulenia l(anału wl(łucia oraz strzykawkę 20 111], jal( rówl1ież sterylne obło-
żenie oraz sterylne narzędzia, tj. ilTIadło, szew skórny do przyszycia drenu.
Sterylizacja głowicy
Głowice stosowane do zabiegów powinny być przed zabiegieln dokładnie
ul11yte detergentelTI, przepłukane wodą destylowaną, WYSllszone, a następnie
1110czone przez 30 lTIinut w płynie sterylizacyjnynl Cidex.
Po wyjęciu z Cidexu głowicę płucze się steryh1ą wodą destylowaną,
a następl1ie spryskuje preparatelTI aerozolowYITI zawierającYITI aldehyd gluta-
rowy o nazwie Aerodosin 2000 i pozostawia się do wyschnięcia 11a 15 lninut.
Wówczas preparat ten pozostawia na powierzchni głowicy ochronną war-
stwę.
Zestawy do drenażu są sterylizowane przez producel1ta chlorkielTI etyle-
nu. Narzędzia chirurgiczne sterylizuje się gazowo lub w autoklawie.
Zasady i technika wykonywania zabiegu
l. Należy ustalić wskazania do zabiegu.
2. Należy uzyskać piSelTIną zgodę chorego na proponowany zabieg.
3. Należy oznaczyć przed zabiegiell1 grupę krwi oraz sprawdzić układ
krzepnięcia.
4. Pacjent w dniu zabiegu powinien pozostać na czczo, chyba że jest to
zabieg ze wskazal1 nagłych,
5. Pacjent w trakcie zabiegu powinien być infornl0wany o trwających
czynnościach.
6. Igłę biopsyj11ą, dren należy wprowadzić po l1ajkrótszej drodze do zlTIia-
ny, unil(ając przechodzenia przez opłucną, jak również bez nakłuwania
jamy otrzewnej i narządów w niej zawartych.

Ro::d::ial /7
Ultrasonografia ::abiegowa w urologii 63
Nakłucia torbieli dokonuje się w ułożeniu na brzuchu. Chory leży 11a
brzuchu na wałku lub trójkąt11Y1TI lTIateracu CeleITI uzyskania odpowiedniej
przestrzeni do 11akłucia pOlTIiędzy talerZeiTI kości biodrowej a X ŻebrelTI.
Pacjent do nakłucia torbieli nie otrzYlTIuje premedykacji, a znieczulenie
lTIiejscowe jest zazwyczaj niepotrzebne.
Po dezynfekcji skóry i obłożeniu pola jałowYlTIi serwetalTIi wprowadza
się 11 aj krótszą drogą do torbieli igłę punkcyjną 18 O. Uzyskany płyn pobiera
się do badal1ia cytologicznego, bakteriologicznego i biochelTIiczl1ego. Po
ewakuacji płynu, a przed podanieITI środka obliterującego spirytusu 96%,
obowiązuje wykollanie cystogralTIU po poda11iu uropoliny do torbieli i uzys-
kal1iu w ten sposób pewności, iż kontrast nie przedostaje się do układu
kielichowo-lTIiedniczkowego nerki. Wobec jakiejkolwiek wątpliwości za-
bieg należy ograniczyć wyłącz11ie do opróżnienia torbieli.
Zabiegi pod kontrolą USO w urologii, wiążące się z koniecznością
pozostawienia drenu wYlTIagają lTIiejscowego znieczulenia kanału wkłucia
0,5% lub 1 % ksylokail1ą przed rozszerzel1ielTI i wprowadzenieITI drenu do
układu kielicI10wo-lTIiedniczkowego, nerki, jamy ropnia lub krwiaka.
Uzyskaną treść z jalllY ropnia lub krwiaka przesyła się do pracowni
bakteriologicznej l1a hodowlę w warunkach tlenowych (11a podłożu transpor-
tOWYlll) i, jeśli to lTIożliwe, w warunkach beztlenowych (strzykawka z lTIate-
riałell1 powinna lTIieć zagiętą igłę).
Następnie przez płaszcz igły wprowadza się do jalTIY ropnia, krwiaka lub
układu kielichowo-lTIiedniczkowego nerki drut prowadzący (guide vvżre). Po
napięciu skóry w lniejscu wkłucia igły rozszerza się kanał wkłucia przy
pOlTIOCY rozszerzadeł do wYllliaru drenu, następl1ie wprowadza się dren.
Jeśli dren pozostawia się w układzie kielicl10wo-llliedniczkowYlTI 11erki,
to przed przyszycielll drenu do powłok wykonuje się pielografię przezdre-
110Wą celel11 potwierdzenia prawidłowego położenia drenu. Ore11 podłącza się
do jałowego worka na lTIOCZ.
Każdy zabieg powinien zostać opisany w książce zabiegowej według
ogólnie przyjętego SChelTIatu zzałączenielTI dokulTIentacji zdjęciowej, która
. . ,
ll1USI zaWlerac:
- 11azwisko, ilTIię, datę urodzenia pacjenta,
- datę zabiegu,
.
- rozpoznanIe,
- nazwę aparatu USO oraz paralTIetry głowicy stosowanej do zabiegu,

64 Standardy badali llltrasonografic::nych
- rodzaj wykonywanego zabiegu z podanieln użytego do zabiegu
sprzętu (rozll1iar igły, drenu),
- szczegółowy opis zabiegu,
- wnioski diagnostyczne,
- zalecenia dotyczące dalszego postępowania z ChOryll1.

Rozdział 18
Wiesław Jakubowski
Badanie USG pęcherza moczowego
Aparatura
Badanie USG pęcherza ITIOCZowego wykonuje się tYlTIi SalTIYlTIi aparatalTIi
jak badanie USG narządów jalllY brzusznej i przezbrzuszne badania narządu
rodnego i gruczołu krokowego.
Wygodniej jest wykonywać badania głowicalTIi sektoroWYlTIi i convex,
ponieważ lTIOŻnaje wprowadzić za spojenie łonowe, co jest z reguły nielTIOŻ-
liwe przy stosowaniu głowic liniowych. Standardową częstotliwością głowi-
cy przy badaniach u dorosłych jest częstotliwość 3,0-3,5 Mhz, a u dzieci i
nielTIowląt 5,0-7,0 Mhz.
Pęcherz 1110CZOWY lTIOŻl1a również uwidocznić, dokonać jego oceny przy
badaniu głowicą doodbytniczą. Ten sposób badania jest zalecany u osób
bardzo otyłych i przy istniejących, nie zagojonych ranach powłok jalTIY
brzusznej w okolicy nad spojenieiTI łonowYITI.
Technika badania
. Badanie rozpoczyna się od sprawdzenia, czy w pęcherzu 1110CZOWYlTI
zl1ajduje się dostateczna ilość moczu. Dobre wypełnienie lTIOCZelTI pęcherza
ITIOCZowego jest koniecz11YlTI warunkielTI jego oceny tak w badaniu prze-
zbrzusznYlTI, jak idoodbytniczYlTI.
Przy braku dostatecz11ej ilości ITIOCZU w pęcherzu lTIOCZOWYlTI należy
podac do wypicia kolejną porcję płynu i poczekać 11a wypełnienie pęcherza.
W celu przyśpieszenia procesu 1110żna podać doustnie 1 tabletkę FUrOSelTIidu.
Badanie pecherza ITIOCZowego jest integralną częścią badania USG
narządów jalTIY brzusznej i w każdYlll przypadku powinno być wykonane.
Badanie rozpoczyna się od przekrojowych obrazów USG poprzecznych,
w których dobrze lTIOŻna ocenić ściany pęcherza ITIOCZowego, jego uchyłki
i nieprawidłowązawartość (guzy, kalTIienie, skrzepy krwi). Następnie wyko-

66 Standardy bada/l ultrasonografic:.:nych
nuje się przekrojowe obrazy podłużne (strzałkowe), w których ocenia się
głównie szczyt pęcherza 111oczowego i jego podstawę.
We wszystkich przypadl<ach, kiedy istnieje uzasadniona konieczność
(np. przy istniejących objawach dyzurycznych u 111ężczyzn z przerostelll
gruczołu krokowego) należy wykol1ać badanie przed i po oddaniu 1110CZU,
w celu obliczenia objętości lTIOCZU zalegającego w pęcherzu lTIOCZOWYlTI.
N ajprostszYlll sposobell1 tego obI iczenia jest wzór:
V = 0,5 x D x S x L
gdzi e:
V - objętość ITIOCZU w pęcherzu 1110CZOWYIll wInililitrach
D - lnaksYlnalna wysokość pęcherza w przekroju poprzeCZl1Yln
S - InaksYlTIalny wYITIiar boczno-boczny w przekroju poprzecznynl
L - lTIaksYll1alna głębokość w przekroju podłużnYl11.
Powyższe obliczenia przeprowadza się przy wypeł11ionYlTI lnoczeln pę-
cherzu lTIOCZOWYITI i po jego opróżnienill.
Opis badania
W opisie badania należy podać, czy obraz USG pęcherza 111oczowego jest
prawidłowy, czy też nie. Jeśli jest nieprawidłowy, należy opisać stwierdzone
w nilTI nieprawidłowe zlniany z podallielTI ich liczby, wielkości, lokalizacji.
We wszystkich przypadkach nieprawidłowych zl11ian stwierdzonych
w pęcherzu lTIOCZOWYlTI opis należy zakończyć sugestią konsultacji urologi-
czneJ.
W przypadku wykonania obliczenia objętości ITIOCZU zalegającego nale-
ży podać jego wartość wInililitrach.
Do opisu badal1ia 111usi być dołączona doklUTIentacja zdjęciowa z wideo-
drukarki czarno-białej wszystkich stwierdzonych nieprawidłowycł1 zlnian
lnorfologicznych.

Rozdział 19
Wiesław Jakubowski
Badanie USG przezbrzuszne gruczołu
krokowego
Aparatura
Przezbrzuszne bada11ie USG gruczołu krokowego wykonuje się tą SalTIą
głowicą i ultrasonografell1 co sta11dardowe badanie USG jalTIY brzusznej,
a więc głowicall1i liniowYlTIi, convex, sektorowYll1i o częstotliwości 3,0-3,5
Mhz lub szerokOpaSlTIOwYITIi 2,0-4,0 M11z. Wygodniejsze do badania są
głowice convex i sektorowa, ponieważ 1110ż11a nil11i lepiej lTIanipulować,
wprowadzając je za spojenie łonowe.
Technika badania
WarunkielTI dobrego uwidocznienia i oceny gruczołu krokowego w badaniu
przezbrzusznYlTIjest dobre wypełnienie lTIOCZelTI pęcherza 111oczowego, który
stanowi wtedy Ok110 akustyczne dla penetracji fal ultradźwiękowych.
Badanie wykonuje się w płaszczyznach poprzecznych, oceniając siero-
kość i wysokość gruczołu oraz podłużnych, oceniając jego grubość (wYlTIiar,
szczyt-podstawa gruczołu).
W tych przekrojowych płaszczyznach badania USG ocenia się ponadto
granice gruczołu.
Nie wolno oceniać w badaniu przezbrzusznYll1 echoge11iczności gruczołu
i stwierdzonych w nim nieprawidłowych zlTIian czy to ogniskowych, czy to
rozlanych. Do tych celów służy badanie głowicę przezodbytniczą.
Badanie przezbrzuszne służy wyłącznie do oceny wielkości. Przy stwier-
dzeniu powiększenia gruczołu krokowego lub wtedy, kiedy badany ma
objawy dyzuryczne, zawsze nalży po wykonaniu badania USG ocenić
objętość 1110CZU zalegającego w pęcherzu ITIOCzowym po jego dokładnym
,. . .
oproznlenlu.

68 Standardy badali ultrasonograficznych
Sposób wykonania tej ocel1Y został podany przy opisie standardu badania
USG pęcherza ITIOCZowego.
Opis wyniku badania
W opisie wYl1iku należy podać wYlTIiary gruczołu, opisać jego granice, podać
objętość zalegającego ITIOCZU i we wszystkich przypadkach podejrzenia ja-
kiejkolwiek choroby stercza zalecić wykonanie bada11ia USG głowicą przez-
odbytniczą. Praktycznie we wszystkich przypadkacl1 stwierdzenia powię-
kszenia gruczołu krokowego należy zalecić bada11ie USG przezodbytnicze.

Rozdział 20
Paweł Wieczorek
Badanie USG gruczołu krokowego
głowicą doodbytniczą
Aparatura
Badanie USG gruczołu krokowego należy wykonać głowicalTIi doodbytni-
CZYllli o częstotliwości 111inilnUlTI 5,0 Mhz, elektronicznYlTIi typu convex lub
wielopłaszczyznowY111i typu convex, liniowa.
Do badań wykorzystuje się także głowice lTIechaniczne z manualną
regulacją wielopłaszczyznowego trybu pracy.
Standard aparaturowy jak w innych badaniach endosonograficznych z
lnożliwością zastosowania technik kolorowego Dopplera. Stosowane głowi-
ce powinny lnieć lnożliwość wykonywania oceny unaczynienia gruczołu
krokowego techniką kolorowego Dopplera.
Technika badania
W przezodbytniczYl11 badaniu USG gruczołu krokowego należy posługiwać
się koncepcją strefowej budowy stercza zaproponowaną przez Mc Neila.
Badanie ultrasonograficzne powinno być poprzedzone badaniem palpacyj-
nYlTI (per rectum). Zaleca się, aby przed badaniem oznaczyć poziom PSA
w surowicy krwi. Badanie wykonuje się w pozycji leżącej na lewym boku
z podciągniętYlni w kolanach nogalTIi do klatki piersiowej. Do każdego bada-
nia należy założyć na głowicę prezerwatywę z niewielką ilością żelu ultraso-
nograficznego.
Do oceny ultrasonograficznej stercza należy dokonanie pOlTIiarów gru-
czołu. w maksYlllalnYlTI przekroju poprzecznym (szerokość x wysokość)
i podłużnYln oraz określenie objętości (jeżeli nie istnieje możliwość automa-
tycznego obliczania).
Istotne jest określenie kształtu gruczołu, sYlTIetrii, ciągłości torebki
i struktur okołosterczowych (tkanka tłuszczowa, sploty naczyniowe). Bada-

70 Standardy badaI11t!trasonograficnych
nie powinno przedstawiać opis echogeniczności i struktury każdej ze stref
gruczołu w oparciu o wykonanie szczegółowych przekrojów poprzecznych,
podłużnych i pośrednich, lTIiędzy innYlni, zwracając baczną uwagę na obec-
ność zl11ian niskoechogenicznych ogniskowych lub rozlanych. Uzupełnie-
nieln badal1ia w prezentacji B powinna być ocena stercza w badaniu z uży-
ciem kolorowego Dopplera.
Nieodłączl1YlTI elelnenteln endosonografii stercza jest określenie struktu-
ry, sYlTIetrii i wielkości pęcherzyków nasiennych (średnicy i długości) oraz
baniek nasieniowodów.
W przypadku stwierdzenia zll1ian c11arakterystycznych dla łagodl1ego
przerostu należy ocenić pozostałe elelTIenty układu lnoczowego (pęcherz
1110CZOWY, nerki).
Każda zlTIiana nieprawidłowa podejrzana o charakter ogniskowy lub
rozlany powinna być precyzyjnie określona, co do lokalizacji, wielkości,
echogeniczności, kształtu i odgraniczenia od struktur sąsiadujących oraz
powinna zostać dokonana ocena jej unaczynienia w kolorowYln Dopplerze.
Wynik badania
Wynik badania powinien zawierać opis wiell(ości i echogeniczności
l11iąższu gruczołu krokowego wraz z pęcherzykalni nasiennYlTIi i bańkalni
l1asieniowodów, a niekiedy i pozostałylni elelnentalni układu 111oczowego.
W przypadku stwierdzenia nieprawidłowych zlnian l1ależy dokładnie
opisać ich lnorfologię i lokalizację (zasugerować algorytln dalszego postępo-
wania: BACC, biopsja skrawkowa /tru-cut/), zlniany, biopsja sekstantowa,
dalsza obserwacja kliniczna, ultrasonograficzna korelacja z pOZiOlTIelTI PSA.
Do opisu badal1ia należy dołączyć dokulllentację zdjęciową przedsta-
wiającą opisywane nieprawidłowości. Wykonana dokulnentacja powinna
zawierać podstawowe da11e badanej osoby, inforlnacje o czasie i lTIiejscu
wykonania badania, typie aparatury USG oraz uwidoczniać lTIarker położenia
głowicy danego, przekrojowego obrazu USG stercza.

Rozdział 21
Maciej Wysocki
Biopsja aspiracyjna cienko igłowa
celowana (BAC C) gruczołu krokowego
Aparatura
BACC gruczołu krokowego wykonuje się wyłącznie pod kontrolą obrazu
USG w czasie badal1ia tego narządu głowicą doodbytniczą posiadającą spec-
jalny w jej wnętrzu kanał biopsyjny lub wyposażoną w nakładaną na głowicę
prowadnicę biopsyjną.
W jednYlTI i drugiln systel11ie sterylna igła biopsyjna wprowadzana jest
w specjalne, sterylne wkłady w kształcie rurek, które są wYlnie11ialne, i które
po zakończeniu badania lnożna sterylizować.
Technika badania
Nie jest WYlnagane specjalne przygotowanie badanego, ale zalecane jest
uprzednie określenie POZiOl11U PSA w surowicy krwi oraz podanie leków
przeciwzapalnych przez 3-5 d11i przed badaniem.
BACC stercza wykonuje się w tYlTI SalTIYlTI ułożeniu jak przy doodbyt-
niczym badaniu USG gruczołu krokowego, tj. w ułożeniu na lewym boku
z kolanalni podciągniętYlni do ściany jalTIY brzusznej. Przed wprowadzeniem
do odbytnicy na głowicę aparatu nakłada się prezerwatywę i pokrywa się ją
żelem lignokainowYln.
Nakłucie stercza wykonuje się igłalni o średnicy zewnętrznej 0,5-0,71TIlTI
z lTIandrynelll i długości 180-210 ITIITI. BACC wykonuje się w zespole
dwuosobowYln - ultrasonografista lokalizuje zlnianę w sterczu, a nakłuwa
- cytopatolog.
Aspiracji zawiesiny kOlnórkowej w czasie BACC dokonuje się poprzez
posuwisto-obrotowe szybkie ruchy igły, przez cały czas kontrolując położe-
nie jej końca na ekranie ITIonitora aparatu ultrasonograficznego.

72 Standardy badań ultrasonograficznych
Przy stosowanej technice nie lTIa potrzeby wytwarzania podciśnienia
poprzez przyłączenie strzykawki do igły biopsyjnej.
Przy wykonaniu nakłucia wstrzykuje się zawiesinę kOlnórek z igły biop-
syjl1ej na szkiełko, wykonuje rOZlTIaZ i utrwala pobrany lTIateriał (zaleca się
utrwalacze w rozpylaczu ciśnieniowe) lub 96% alkohol etylowy. Wszystkie
te czynności wykonuje cytopatolog.
Czas przechowywal1ia preparatów jest dowolny; zaleca się ich barwienie
techniką helTIatoksylina - eozyna z jej lTIodyfikacjall1i.
Rutynowo wykonuje się do dwóch nakłuć z każdej, podejrzanej zlTIiany
ogniskowej oraz nakłucie obu płatów stercza.
Jeżeli nie lTIa widocznej w USG zlniany ogniskowej, a istnieją wskazania
do BACC, wykonuje się po trzy nakłucia z prawej i lewej części gruczołu
krokowego. Położel1ie końca igły w zlTIianie dokulTIentuje się zdjęcieITI
z wideodrukarki.
Wskazania do BACC gruczołu krokowego
Podstawowa biopsja gruczołu krokowego to biopsja gruboigłowa, która
zawsze powinna być wykonywana pod kOl1trolą obrazu USG głowicą dood-
bytniczą, specjalnYITI pistoletelTI biopsyjnYlTI. Do nakłuć tego typu stosuje się
igły typu tru-cut. Biopsja gruboigłowa powinna być wykonywana wyłącznie
przez urologów po oczyszczeniu odbytnicy i w osłonie leków przeciwzapal-
nych.
Wskazania do biopsji cienkoigłowej:
l. wszystkie przypadki, w których nie l11a potrzeby lub lTIożliwości wyko-
nania biopsji gruboigłowej;
2. gdy badanie kliniczne i POZiOlTI PSA określaj ą rozpoznanie raka stercza,
a nie jest planowane leczenie radykalne i BACC lTIa jedynie znaczenie
diagnostyczne;
3. gdy istnieje podejrzenie zapalel1ia gruczołu krokowego, a nie lTIa klini-
cznych cech nowotworu;
4. przy stwierdzeniu w USG przezodbytniczYITI zlTIian ogniskowych
w gruczole krOkOWYITI, przy braku cech klinicznych raka stercza i przy
poziolnie PSA poniżej 4 ng/ml;
5. przy przeciwwskazaniach do wykonania biopsji gruboigłowej, np. ze
względu na zły stan ogólny, zaburzenia krzepnięcia, zaawansowanie
choroby nowotworowej;

Rozdział 21
Biopsja aspiracyjna cienkoiglowa celowana (BACC) gruczołu krokowego 73
6. brak zgody na wykonanie biopsji gruboigłowej;
7. istnienie potrzeby ITIonitorowania leczenia chorób stercza.
Oceny ITIikroskopowej preparatów dokonuje cytopatolog, a czas całko-
wity badania nie powinien przekraczać 24 godzin.
Wynik badania
Wynik jest opracowany w fOrlTIie pisemnej i zawiera poza danYlTIi osobowy-
lTIi pacjenta datę badania, lokalizację zlTIiany, krótki opis pobranego materiału
oraz wniosek, czy rOZlTIazy zawierają komórki nowotworu złośliwego, czy
też kOlTIÓrek podejrzanych nie znaleziono.
Wynik zawiera też kOlTIentarz, w którYITI cytopatolog określa precyzyjnie
typ rozpoznanego nowotworu lub stwierdzonej zlTIiany łagodnej oraz, czy
pobrany lTIateriał posiada wartość diagnostyczną.
W przypadku, gdy nie uzyskano materiału diagnostycznego, należy
wskazać, jakie inne badania powinny być wykonane, i jakie postępowanie
powinno być wdrożone dla uzyskania prawidłowego rozpoznania.

Rozdział 22
Paweł Wieczorek
Badanie USG moszny
Aparatura
Badanie ultrasonograficzne lnoszny wykonuje się w oparciu o zalecenia
i standardy aparaturowe takie jak w badaiach USG innych lnałych narzą-
dów, jak tarczyca, sutek, naczynia krwionośne powierzchowne, tj. głowicą-
liniową o częstotliwości IninilTIUlTI 7,0 Mhz, długości od 40 lTIm z lnożliwoś-
cią pracy w trybie kolorowego Dopplera.
Technika badania
Ocena ultrasonograficzna moszny opiera się na wykonaniu przekrojów po-
dłużnych, poprzecznych oraz pośrednich struktur narządowych worka lnosz-
nowego.
Badanie rozpoczyna określenie echogeniczności lniąższu jąder oraz
określenie ich objętości w oparciu o istniejący, elektroniczny obrys kursora-
lni lub obliczenia wg wzoru na elipsoidę obrotową na podstawie pOlTIiaru
długości, szerokości oraz grubości. Stwierdzeniu nieprawidłowej zlTIiany lub
zlTIian ogniskowych winno towarzyszyć określenie jej lokalizacji (biegun
dolny, część środkowa, śródjądrze, biegun górny) oraz echogeniczność w
stosunku do prawidłowego miąższu. Istotne jest określenie kształtu i granic
zll1iany oraz wzorca unaczynienia w badaniu z użyciem kolorowego Dopple-
ra. Badanie najądrzy oparte jest na indentycznych zasadach jak ocena jąder,
przy CZYln wymiary wykonuje się w InaksYlTIalnYln przekroju podłużnYITI,
podając długość i szerokość.
W przypadku stwierdzenia obecności większej niż fizjologiczna ilości
płyl1U w worku lTIOSZnOWYln winno określić się jego objętość. Do oceny
struktur powrózka nasiennego wymagane jest wykonanie przez badanego
próby Valsalvy.

76 Standardy badań ultrasonograjic:::nych
W przypadku poszerzenia się naczyń splotu wiciowatego stwierdzanie i
rozpoznanie żylaków powrózka nasiennego winno być oparte na potwierdze-
niu badanieln dopplerowskilTI odwrócenia kierunków przepływu krwi.
Stwierdzenie nieprawidłowych, ogniskowych zlnian w obrębie lnoszny
jest wskazanieITI do oceny węzłów chłonnych pachwinowych oraz przestrze-
ni pozaotrzewnowej.
Opis wyniku badania
Prawidłowo wykonane badanie USG lTIOSzny w opisie winno zawierać:
- określenie kształtu jąder z podanieITI ich objętości i echogeniczności,
- określenie WYlniarów najądrzy i ich echogeniczności,
- opis struktur powrózka nasiennego.
Stwierdzenie odchyleń od stanu prawidłowego winno zawierać ocenę
lokalizacji, echogeniczność zlniany, jej stopień odgraniczenia i wielkość
(wYlniary) .
W przypadku stwierdzenia powiększonych węzłów chłonnych należy
określić ich lokalizację, kształt, echogeniczność i wielkość.
Do opisu badania powin110 dołączyć się wykonaną dokulTIentację
zdjęciową w postaci zdjęć z wideodrukarki lub innych technil( (np. z drukarek
l(olTIputerowych odpowiedniej jakości), opatrzoną danYlTIi badanej osoby,
lTIiejsceln i datą wykonania badania, nazwą aparatu USG i typelll stosowanej
głowicy, a także lnarkereln prezentującYITI dany przekrój.

Rozdział 23
Jerzy Adamus, Wojciech Marciniak, Robert Olszewski
Badanie echokardiograficzne li dorosłych
W chwili obecnej wyróżnić należy dwie metody badania:
- echokardiograficzną,
- echokardiograficzno-dopplerowską - lnożliwość badania przepły-
wów krwi 111etodą dopplerowską z użycieln fali ciągłej, ilTIpulsowej
z lnożliwością rejestracji za pOlnocą kolorowego Dopplera.
Aparatura ultrasonograficzna
1. Echokardiografy przenośne pozwalające na badanie w prezentacji 2-D,
bez lnożliwości zapisów dopplerowskich. Głowica lTIechaniczna o czę-
stotliwości od 2,5-3,5 Mhz.
2. Echokardiografy klasy średniej, mające lTIożliwość analizy przepływów
lnetodą dopplerowską z użycieITI fali ciągłej i ilTIpulsowej i kolorowego
Dopplera. Głowica mechaniczna lub elektroniczna o częstotliwości
2,5-3,5 Mhz.
3. Echokardiografy najwyższej klasy - pozwalające oceniać przepływy
lnetodą I?opplera w każdYln trybie pracy oraz posiadające lnożliwość
rejestracji z zastosowanielll nowych technik echokardiograficz-
no-dopplerowskich. Głowice elektroniczne o ilości kanałów nadaw-
czo-odbiorczych powyżej 128 o częstotliwości zlniennej w zakresie
2,0-5,0 Mhz.
Technika badania
1. Ocena anatolniczna i lnorfologiczna.
Badanie powinno obejlTIOWaĆ rejestrację wielu obrazów przekrojowych
serca ze wszystkich stosowanych projekcji. Opisowy charakter badania
obejlTIOWaĆ powinien kolejno: ocenę położenia i wielkości jaln serca,

78 Standardy badań llltrasonograjicnych
grubości ścian lewej i prawej kOlllOry i 111orfologii zastawek oraz ocenę
osierdzia.
W przypadku wrodzonych wad serca u dorosłych badanie echokardio-
graficzne powinno zawierać elelTIenty badania stosowanego w pediatrii
(patrz - "Badanie echokardiograficzne li dzieci", Wanda Kawalec).
W badaniu należy uwzględnić następujące punkty położenia głowicy na
ciele pacjenta:
a) przY111ostkowy,
b) koniuszkowy,
c) POdlllostkowy,
d) nadlllostkowy,
e) przYlTIostkowy - prawy,
f) koniuszkowy - prawy.
Projekcje:
a) przYlllostkowa oś krótka,
b) przyn1ostkowa oś długa,
c) przYlllostkowa skośna - pozwalająca uwidocznić strukturę, patolo-
gię bez 111ożliwości dokonywania pOlTIiarów, do których Od110SZą się
norlllY,
d) koniuszkowa cztero-jal11owa,
e) koniuszkowa oś długa,
f) koniuszkowa dwu-jalTIOWa,
g) koniuszkowa pięcio-jalllowa,
h) POdlTIOstkowa cztero-jan10wa,
i) POdlTIOstkowa oś krótka,
j) nadlTIostkowa oś długa, I
k) nadlTIostkowa naczyniowa.
Nazewnictwo: każda z projekcji 111a charakter dwuczłonowy wskazujący na
lokalizację głowicy i płaszczyznę przekroju.
W echokardiografii dorosłych duże zl1aczenie l11a przyjęty - jednolity
sposób podziału komór serca dla opisu lokalizacji zaburzeń kurczliwości
, .
s C l an.
Identyfikacja ścian k01TIÓr - anatolTIia:
wolna ściana lewej kOlTIOry,
przegroda l11iędzykolnorowa,
wolna ściana prawej kOlTIOry,
droga odpływu lewej kOlTIOry,
droga odpływu prawej kOlTIOry.

Rozdział 23
Badanie echolwrdiograficzne u dorosłych 79
Anatomicznie przegroda międzykomorowa rozpoznawana jest jako część
składowa lewej komory.
Podział komór w osi długiej na trzy poziomy:
- podstawny - 1/3 od pierścieni zastawkowych do przyczepu mięśni
brodawkowatych,
- środkowy - 1/3 obejmujący podstawy mięśni brodawkowatych,
- koniuszkowy - 1/3 zawierający się między dystalną podstawą
mięśni brodawkowatego i koniuszkiem.
Podział poziomu podstawnego i środkowego na 6 części a koniuszkowa-
tego na 4 daje podział ścian lewej komory na 16 segmentów.
Wolną ścianę prawej komory dzieli się na trzy regiony:
- przedni - sąsiadujący z przednią ścianą lewej komory,
- ,dolny (tylny) - sąsiadujący z dolną ścianą lewej komory,
- środkowy - zawarty lTIiędzy dwiema poprzednimi.
2. Ocena czynnościowa.
Badanie powinno uwzględniać szereg pomiarów i obliczeń potrzebnych
dla oceny: wielkości i objętości jam, grubości i kurczliwości ścian,
prędkości i charakteru przepływu krwi.
Analiza powinna obejmować ocenę:
- wielkości jalTI serca,
- pomiar grubości przegrody międzykomorowej i tylnej ściany lewej
komory ,
- ocenę zaburzeń kurczliwości ścian lewej kOlTIOry z podaniem EF,
- pomiar ujść zastawkowych,
- ocenę ruchomości zastawek,
- obliczenia gradientów przez ujścia żylne i tętnicze,
- ocenę przepływu krwi w tętnicy płucnej, aorcie, żyłach głównych
i płucnych.
Normy.
Dla zapisów M-mode w projekcji przymostkowej w obu osiach.
Dla zapisów dwuwymiarowych jak wyżej oraz:
w przypadkach obliczeń odległości podanie nazwy projekcji, w której
dokonano pomiarów.
Oblicze!lia objętości wymagają podania nazwy metody oraz projekcji
w jakiej dokonano analizy.
Obliczenia metodą Dopplera w projekcjach pozwalających uzyskać
możliwie równoległy przebieg wiązki ultradźwiękowej i strumienia krwi.

80 Standardy badan ultrasonograficznych
Wyniki podawać można w: mm lub cm (M-mode, 2D), cm/sek. lub
m/sek. (Doppler).
POlTIiar warstwy płynu w worku osierdziowym - za tylną ścianą lewej
komory podaje się w skurczu i rozkurczu.
Dokonywanie pomiarów oraz ich dokumentacja - każda patologia lTIusi
być podana w mililTIetrach i procentach.
Sposób archiwizacji badań echokardiograficznych - baza danych, do-
kulTIentacja zdjęciowa, taśma VSH, dysk magnetooptyczny.
Decyzję o kolejnym badaniu na aparacie wyższej klasy (II lub III)
podejmuje lekarz wykonujący badanie echokardiograficzne, a nie lekarz
kierujący na to badanie.
Wynik badania zawierać musi część opisową oraz szczegółową, z poda-
niem wyników obliczeń w odniesieniu do oceny czynnościowej. Końcową
część wyniku badania echokardiograficznego stanowi rozpoznanie.

Rozdział 24
Wanda Kawalec
.
Badania echokardiograficzne li dzieci
Aparatura
Aparat kardiograficzny przeznaczony do badań kardiograficznych z kardio-
graficznym pakietem obliczeniowym.
Głowice sektorowe mechaniczne lub elektroniczne. Minimalnie jedna
głowica o częstotliwości 3,5 Mhz.
Optymalnie - głowice obejmujące spektrum częstotliwości od 2,0 Mhz
do lninimum 5,0 Mhz.
Standardowe techniki obrazowania: M - mode, 2-D, Doppler spektral-
ny pulsacyjny i ciągły. Optymalnie - również Doppler kolorowy. System
rejestracji badania - minimum drukarka czarno-biała, optymalnie magne-
towid.
Technika badania
1. Ocena anatomiczna.
Badanie powinno obejmować uzyskanie szeregu obrazów przekrojo-
wych w wielu przekrojach z pozycji przedsercowej, jarzmowej i podże-
browej, w celu udzielenia odpowiedzi na następujące pytania dotyczące
budowy serca i dużych tętnic:
a) Jakie jest położenie przedsionków?
b) Jakie jest położenie komór?
c) Jaki jest rodzaj powiązań przedsionkowo-komorowych?
d) Jaka jest budowa powiązań przedsionkowo-komorowych?
e) Jakie jest położenie dużych tętnic?
f) Jaki jest rodzaj powiązań komorowo-tętniczych?
g) Jaka jest budowa powiązań komorowo-tętniczych oraz dróg odpły-
wu komór?

. 82 Standardy badań ultrasonografic=nych
h) Jaka jest budowa dużych tętnic (pień płucny i tętnice płucne, łuk
aorty)?
i) Jaki jest spływ żył płucnych i systemowych?
j) Czy są ubytki przegród serca lub przetrwały przewód tętniczy?
2. Ocena czynnościowa.
Badanie powinno obejlnować szereg pOl11iarów wykonywanych w ba-
daniu w prezentacji M i 2-D oraz ocenę badania Dopplera:
a) pomiar wielkości lewej kOlnory i obliczenie % SF;
b) pomiar grubości przegrody międzykolnorowej, tylnej ściany lewej
komory i przedniej ściany prawej kOlnory;
c) pomiar średnicy ujść przedsionkowo-kolTIorowych i dużych tętnic;
d) ocena wielkości przedsionków, co najlnniej orientacyjna (na podsta-
wie położenia przegrody lniędzyprzedsionkowej);
e) przepływ przez zastawki przedsionkowo-komorowe i dużych tętnic;
f) przepływ w gałęziach tętnic płucnych, w aorcie wstępującej, tętni-
cach dogłowowych (przy odejściu od łuku) cieśni aorty i aorcie
brzusznej;
g) przepływ w żyłach głównych i płucnych;
Opis badania
Opis badania powinien zawierać następujące elelnenty:
1. ocenę wzajemnego położenia struktur serca i powiązań przedsionko-
wo-komorowych i tętniczych;
2. ocenę wielkości struktur serca i grubości ścian komór;
3. ocenę czynności lewej kOlTIOry;
4. ocenę budowy i czynności zastawek przedsionkowo-kolnorowych i tę-
tniczych;
5. ocenę łuku aorty;
6. ocenę ciągłości przegród serca i drożności przewodu tętniczego.
W przypadku stwierdzenia odchyleń od normy należy dokładnie opisać
rodzaj stwierdzonej patologii.
Opis powinien być zakończony rozpoznanieITI.
Do techniki badania u dzieci niespokojnych zalecana jest sedacja
w czasie badania. Wybór leku uspakającego zależy od warunków pracy
w danej placówce, doświadczenia lekarza, dostęp110ści ewentualnej pOlnocy
anestezjologa. Jeśli badanie wykonano u dziecka nie współpracującego (małe

Rozdział 24
Badania echokardiograficzne u dzieci 83
dzieci), należy odnotować ten fakt w opisie badania. Jeśli lekarz decyduje się
na przeprowadzenie badania u niespokojnego dziecka, musi mieć świado-
mość, że obowiązkowo musi wykluczyć obecność tych patologii układu
krążenia, które w danym wieku pacjenta mogą mieć znaczenie kliniczne.
Optymalną metodą dokumentacji badania jest zapis na taśmie magneto-
widowej. Nagranie powinno obejmować pełne badanie i umożliwiać ocenę
anatomii i czynności serca według schematu jak wyżej.
Obrazy z wideodrukarki czarno-białej powinny dokumentować rodzaj
stwierdzanej anatomii.

Rozdział 25
Wiesław Jakubowski, Maciej Postoiski
Badanie USG sutków
Aparatura
Badanie USG sutków wykonuje się obecnie poprzez bezpośrednie (lub
poprzez nakładkę dystansującą) przyłożenie głowicy aparatu ultrasonografi-
cznego - pracującego w systemie czasu rzeczywistego - do skóry sutka.
Jest to tzw. badanie bezpośredniego kontaktu. Uwzględniając budowę anato-
miczną sutków i badanie poszczególnych płatów gruczołów piersiowych,
okazuje się, że najlepszym rodzajem głowicy ultrasonograficznej do badania
USG jest głowica elektroniczna, liniowa, o długości przyłożenia jej powie-
rzchni do skóry sutka nie mniejszej niż 6 cm. Biorąc pod uwagę wymiary
sutków polskich kobiet, optymalna długość powierzchni przyłożenia głowicy
liniowej wynosi 6-8 cm. Dysponując odpowiednią długością przyłożenia
głowicy do skóry sutka w czasie badania, uzyskuje się jego całościowe
obrazy przekrojowe - od podstawy płata do brodawki. Taka głowica bardzo
ułatwia i przyspiesza wykonanie badania, jednak jej częstotliwość nie powin-
na być mniejsza niż 7,0 Mhz. Najlepsze do badania USG sutków są głowice
szerokopasmowe o częstotliwości 7,0-12,0 Mhz, posiadające możliwość
jednoczesnego badania unaczynienia sutków kolorowym Dopplerem, a zwła-
szcza zmian ogniskowych w technice kodowania kolorem przepływu krwi
w naczyniach krwionośnych.
Wykonywanie badań USG głowicami o częstotliwości mniejszej niż 7,0
Mhz nie pozwala na uzyskanie praktycznej zdolności rozdzielczej ulnożli-
wiającej wiarygodną diagnostykę zmian ogniskowych o średnicy mniejszej
niż 5 mm. Dlatego też badania USG sutków wykonywane głowicami o czę-
stotliwości 5,0 Mhz (a zwłaszcza 3,5 Mhz) nie mają żadnego praktycznego
znaczenia w rozpoznawaniu małych (o średnicy poniżej 10 mm) zmian
ogniskowych.
Stosowanie nakładek dystansujących w badaniach USG sutków z uży-
ciem głowic wysokiej częstotliwości (7,0 Mhz lub wyżej) jest rutynowym

86 Standardy badań ultrasonograficznych
postępowanieIn, które umożliwia precyzyjną ocenę powierzchownych
warstw sutka-skóry i tkanki podskórnej. Zaleca się też stosowanie finTIo-
wych nakładek z tworzyw sztucznych. Mogą one być specjalnie przygoto-
wane dla określonego rodzaju głowicy lub uniwersalne, w postaci krążków
lub kwadratów i prostokątów dla różnych rodzajów głowic.
W badaniach MUSG należy jednak dążyć do pewnych, sprawdzonych
standardów, które jako wiarygodne lTIinilnUm diagnostyczne powinny uw-
zględniać:
1. badanie w czasie rzeczywistym (real tżme),
2. skalę szarości minimum 128 stopni, liczbę kanałów nadawczo-odbior-
czych z głowicalni,
3. głowice liniowe o częstotliwości nie mniejszej niż 7,0 Mhz,
4. firmową lub uniwersalną nakładkę dystansującą.
Jest to pewien standard aparatu ultrasonograficznego ijego wyposażenia,
który gwarantuje dobrąjakość wykonywanych badań MUSG. Ponieważ po
stwierdzeniu raka sutka lub przy dUŻYITI jego podejrzeniu, należy zawsze
dodatkowo wykonać badanie USG jamy brzusznej w celu wykluczenia
przerzutów do wątroby w skład wyżej wymienionego zestawu powinna
również wejść głowica o częstotliwości 3,0-5,0 Mhz do badania jamy brzu-
szneJ.
Wiele kobiet źle znosi pierwszy mOlTIent zetknięcia się zimnego żelu
ultrasonograficznego ze skórą sutka. Aby ten dyskomfort wyeliminować, żel
przed badaniem powinien zostać ogrzany do temperatury ciała. Do tego służą
specjalne podgrzewacze utrzymujące stałą, zaprogramowaną telnperaturę
żelu.
Można również użyć podgrzewacza do butelek dla niemowląt. Nie ma
natomiast potrzeby wyposażania głowicy do badań sutków w adapter biop-
syjny. Biopsje aspiracyjne cienkoigłowe lub nawet gruboigłowe bardzo
precyzyjnie można wykonać bez takiego adaptera, stosując tzw. technikę z
wolnej ręki.
Technika badania
SonOlnalTIlnograficzne badanie sutka nie jest badaniem wyizolowanym, lecz
postępowaniem diagnostycznym związanym z całością zagadnień dotyczą-
cych określonej kobiety, a więc obejmującym dane z wywiadu, stan hormo-
nalny, badanie palpacyjne sutków oraz ocenę uprzednio wykonanych badań
obrazowych, cytologicznych i histopatologicznych. Nie można mówić o do-
brze przeprowadzonym badaniu USG sutków bez uwzględnienia i oceny

Rozd= lał 25
Badanie USG sutków 87
wszystkich wyżej wymienionych czynników, które mogą być ogromnie
pomocne w ocenie konkretnego badania sonomammograficznego. Każde
diagnostyczne badanie obrazowe sutka, a zwłaszcza sonomammografia musi
być poprzedzone rzetelnym badaniem lekarskim, w którym należy uwzględ-
nić dane z wywiadu i badania kliniczne. Dane z wywiadu powinny zawierać:
1. infonTIacje dotyczące rodzinnego występowania choroby sutków -
a zwłaszcza - u siostry (sióstr), matki i jej siostry (sióstr), babki; czas
występowania tych chorób - przed menopauzą czy po menopauzie
oraz występowanie innych nowotworów, jak rak jajnika, macicy, jelita
grubego;
2. infonTIacje fizjologiczne, tj. czas wystąpienia pierwszej miesiączki,
charakterystyka cyklu miesięcznego, przebyte ciąże, poronienia, kar-
mienie piersią, wiek osiągnięcia menopauzy;
3. informacje o chorobach sutków, urazach, operacjach, biopsjach, przy-
jlnowaniu leków hormonalnych;
4. dane o różnych objawach ze strony sutków, jak obrzmienie, bóle,
uprzednio wyczuwalne guzki, wciągnięcie brodawki, wycieki z broda-
wek, powiększone węzły chłonne pachy.
Badanie kliniczne sutka powinno obejmować badanie wzrokowe i bada-
nie palpacyjne.
Podczas badania wzrokowego należy ocenić kształt sutka, wielkość,
symetrię, zabarwienie skóry, brodawki, otoczki, nierówności i wciągnięcia
skóry i brodawki, jej ewentualne obrzmienie, przebarwienia, blizny, roz-
stępy.
Badanie wzrokowe powinno odbywać się w dobrze oświetlonym pomie-
szczeniu, w pozycji stojącej lub leżącej z rękoma najpierw luźno ułożonymi
wzdłuż boków ciała, później założonymi na głowę.
Każde badanie obrazowe, w tym sonomammografia, powinno być zaw-
sze bezpośrednio poprzedzone badaniem palpacyjnym sutków, w trakcie
którego należy ocenić sutki, doły pachowe, okolicę nad- i podobojczykową
i przymostkowe przestrzenie międzyżebrowe. Badanie palpacyjne powinno
się wykonywać tak w pozycji siedzącej lub stojącej, jak i leżącej - z bokiem
lekko uniesionym po stronie badanego sutka. Badanie należy wyko11ywać
wszystkimi złączonymi palcami ręki, zagłębiając opuszki palców w tkanki
sutka i doły pachowe. Badanie należy rozpocząć od zewnętrznych kwad-
rantów sutka, następnie przejść do wewnętrznych, potem do dołów pacho-
wych i okolicy przymostkowej nad- i podobojczykowej. Ręce badanej
kobiety w zależności od badanej okolicy powinny luźno przylegać do tuło-

88 Standardy badań ultrasonograficznych
wia, być lekko odchylone na zewnątrz lub ułożone pod głową. Po zbadaniu
miąższu sutków należy sprawdzić brodawkę, uciskając ją między palcami,
co w przypadku obecności wydzieliny w przewodach mlekowych powinno
doprowadzić do jej wypływu na zewnątrz. Po uciśnięciu brodawki w głąb
sutka, należy zaobserwować, jak szybko i czy w całości powraca ona do
poprzedniego stanu.
W przypadku stwierdzenia nieprawidłowych zgrubień i guzków w sutku
należy palpacyjnie ocenić ich średnicę, granice i brzegi, głębokość położenia
oraz stopień ruchomości w stosunku do otaczających tkanek i powięzi mięś-
nia piersiowego większego. Miejsca te trzeba bardzo dokładnie uwidocznić
w czasie badania sonomammograficznego. Przy stwierdzeniu powiększo-
nych węzłów chłonnych w dołach pachowych należy określić ich liczbę,
wielkość i piętro dołu pachowego, w którym się znajdują (górne, środkowe
lub dolne). Wszystkie palpacyjnie wyczuwalne zmiany w sutku i okolicach,
w których znajdują się węzły spływu chłonki z sutka, należy zawsze starać
się odszukać i uwidocznić w czasie badania sonolnamlnograficznego.
Badanie sonomammograficzne sutków można wykonywać w pozycji
siedzącej (z rękami założonymi na głowę), jak i w pozycji leżącej na wznak
(z rękoma pod głową). Ułożenie rąk na głowie lub pod głową stwarza
dogodny dostęp do zewnętrznych części sutka, ogona Spence'a i dołów
pachowych. Po dokładnym posmarowaniu skóry sutka i dołów pachowych
dużą ilością żelu, badanie USG należy rozpocząć od bardzo precyzyjnego
umieszczenia głowicy ultrasonograficznej w dłoni, tak aby, prowadząc ją po
skórze sutka, jednocześnie opuszkami palców (przez cały czas badania USG)
wykonywać badanie palpacyjne. Taki sposób badania znacznie ułatwia ocenę
ultrasonograficzną wszystkich stwierdzonych, nieprawidłowych zmian pal-
pacyjnych.
Rozpoczynając badanie sutka, trzeba palniętać o jego budowie anatomi-
cznej, na którą składają się stożkowate płaty gruczołowe układające się
prolnieniście wokół brodawki sutkowej. Głowicę ultrasonograficzną należy
prowadzić równolegle do długiej osi płatów, zaczynając badanie od ich
podstawy w zewnętrznych częściach sutka, i kierując się do jego brodawki.
W ten sposób, promieniście wokół brodawki, zgodnie z rucheln wskazówek
zegara należy zbadać kolejno wszystkie płaty sutka. Ten sposób i ta technika
badania pozwalają zgodnie z budowąanatolnicznąsutka uwidocznić najwię-
cej istotnych diagnostycznie szczegółów - skórę, tkankę gruczołową, tkankę
tłuszczową, więzadła Coopera, przewody ITIlekowe płatów i płacików sutka,
powięź przednią mięśnia piersiowego większego. W czasie każdego badania
r

Rozdz iał 25
Badanie USG sutków 89
USG sutka należy przesuwać głowicę od jego zewnętrznych części ku
brodawce, co badzo ułatwia właściwe opisanie lokalizacji stwierdzonych
nieprawidłowych zmian ogniskowych lub rozlanych w sutkach. Każda niep-
rawidłowa zmiana ogniskowa w sutku musi być uwidoczniona w wielu róż-
nych, prostopadłych do siebie przekrojach. Ten sposób badania pozwala na
uniknięcie wielu pomyłek diagnostycznych, do których najczęściej należy
opisywanie - jako nieprawidłowej zmiany ogniskowej - skupiska tkanki
tłuszczowej w obrębie tkanki gruczołowej sutka. Ta technika badania umoż-
liwia również dokładną ocenę rzeczywistego kształtu i wielkości uwido-
cznionych nieprawidłowych zmian ogniskowych.
Ponieważ sonomammografia pozwala na uwidocznienie z dużą precyzją
tak litych, jak torbielowatych i przewodowych zmian średnicy 2-5 mm,
dotychczasowy podział sutka na cztery kwadranty (zewnętrzny górny i dolny
i wewnętrzny górny i dolny) jest niewystarczający przy opisywaniu lokali-
zacji tychże zmian. Lokalizację zmian ogniskowych stwierdzonych w bada-
niu USG należy opisać, korzystając ze schematu tarczy zegara w obrębie
godzin 1.00 - 12.00, podając dodatkowo współrzędne takiej zmiany jak
odległość od końca granicy otoczki i głębokość od powierzchni skóry w mili-
metrach.
Powyższy sposób uwidocznienia zmian w sutku jest przede wszystkim
bardzo dokładny, a poza tym znacznie ułatwia odszukanie takiej zmiany przy
kolejnym badaniu lub przed wykonaniem jej diagnostycznego nakłucia pod
kontrolą USG.
Ważne jest, aby w trakcie badania przez cały czas uciskać głowicę na
tkanki sutka, co polega na zmiennym - raz silniejszym, raz słabszym
przyciskaniu głowicy do sutka, zwłaszcza w tych jego obszarach, gdzie
stwierdza się nieprawidłowe zmiany, w których przy niewielkim ucisku źle
jest widoczna ich tylna ściana (granica). Ma to szczególne znaczenie przy
ultrasonograficznej diagnostyce różnicowej pomiędzy ogniskowymi zmiana-
mi a złośliwymi.
Przy braku ucisku w niektórych rodzajach złośliwych zmian ognisko-
wych źle się uwidacznia dolny zarys zmiany, co nieraz utrudnia jej zakwali-
fikowanie morfologiczne. Również w innych zmianach ogniskowych kontro-
lowany ucisk pomaga w lepszej ocenie wzmocnienia lub osłabienia fali
ultradźwiękowej za tylną ścianą takiej zmiany.
Należy jednak pamiętać, że zbyt silny ucisk może - przy małych
zmianiach ogniskowych - prowadzić do ich gorszego uwidocznienia lub wręcz

90 Standardy badań ultrasonograficznych
powodować jego brak, co dotyczy zwłaszcza zmian ogniskowych położo-
nych powierzchownie.
Ponieważ badanie USG sutka jest całkowicie bezpieczne, można wyko-
nywać je bez jakichkolwiek ograniczeń i przeciwwskazań u wszystkich ko-
biet niezależnie od ich wieku, stanu hormonalnego, ciąży lub karmienia
piersią. U kobiet prawidłowo miesiączkujących, przy planowanych bada-
niach USG zaleca się, aby wykonywać je kilka dni po lniesiączce w pierwszej
fazie cyklu miesięcznego. W tym okresie bowiem nie lna fizjologicznego
obrzmienia sutków i nie są one bolesne oraz z reguły nie stwierdza się
poszerzenia przewodów mlekowych, zwłaszcza zabrodawkowych. Poszerze-
nie przewodów mlekowych u kobiety miesiączkującej z prawidłową czyn-
nościąhormonalnąjest często spotykanym, fizjologicznym objawem w bada-
niu sonomalnmograficznym.
Ponieważ jednak widoczne w USG poszerzone przewody mlekowe lno-
gą być objawem choroby, zawsze, jeśli widoczne są one przy badaniu
w drugiej fazie cyklu miesięcznego, należy takie badanie powtórzyć w pier-
wszej fazie cyklu.
Badanie dołów pachowych okolicy nad- i podobojczykowej oraz prze-
strzeni żebrowych i międzyżebrowych przymostkowych jest integralną
i nierozłączną częścią badania sonomalnmograficznego sutków. Każdy opis
badania USG sutków musi zawierać informacje dotyczące badania tych
okolic.
W przypadku, gdy brakjest takich infonnacji, należy uznać badanie USG
za niekompletne i należy je powtórzyć.
Badanie dołów pachowych najlepiej przeprowadzać w pozycji leżącej na
wznak, z rękoma ułożonymi pod głową. Zaleca się, aby pachy były wygolo-
ne, co pozwala na lepsze przyleganie głowicy do skóry dołów pachowych.
Głowicę należy prowadzić z góry na dół, poprzecznie do drugiego wymiaru
dołów pachowych na wysokości 2.-7. żebra. Stosując głowice wysokiej
częstotliwości u większości badanych kobiet można uwidocznić prawidłowe
węzły chłonne, które mają owalny kształt, hipoechogeniczny miąższ i dobrze
widoczną hiperechogeniczną wnękę. WYlniary prawidłowych węzłów chłon-
nych nie są z reguły większe niż 10 mm w osi długiej. Węzły chłonne
zmienione zapalnie lub w związku z przerzutami raka sutka są powiększone,
zawsze hipoechogeniczne, różnych kształtów o średnicy z reguły większej
niż 10 mm.
..,:=:.

Rozdział 25
Badanie USG sutków 91
Opis badania
Każde badanie sonomammograficzne musi być zakończone opisem wyniku
badania. Na wynik badania sonomammograficznego zawsze składa się opis
badania i dokumentacja w postaci zdjęć z wideodrukarki. Każda nieprawi-
dłowa zmiana morfologiczna w sutkach lub okolicznych węzłach chłonnych
musi mieć swoją zdjęciową dokumentację. Jeśli opis badania sonomammo-
graficznego sutków, w którym są infonTIacje o nieprawidłowych zmianach
morfologicznych, nie zawiera dokumentacji zdjęciowej tych zmian, powinien
on zostać uznany za niewiarygodny, a badania należy powtórzyć. Tylko opis
badania sonomammograficznego i dokumentacja zdjęciowa mogą stanowić
o wiarygodności badania USG sutków. Ponadto dokumentacja zdjęciowa jest
niezbędna przy porównywaniu wyników kolejnych kontrolnych badań,
a także stanowi podstawę do oceny, czy badanie sonomammograficzne zosta-
ło przeprowadzone fachowo i profesjonalnie, i czy opis badania znajduje w
niej uzasadnienie. Opis badania sonomammograficznego i własciwa doku-
mentacja zdjęciowa stanowią jeden z zasadniczych sposobów weryfikacji
jakości badań sonomammograficznych i wyeliminowania rzeszy głęboko
niedouczonych osób, reprezentujących różne specjalności medyczne,
a zajmujących się wykonywanieiTI badań sonomammograficznych.
Jak już wspomniano, wynik badania sonomammograficznego poza doku-
mentacjązdjęciowąpowinien zawierać jego opis. Opis taki musi być zwięzły,
profesjonalny i zrozumiały dla każdego czytającego go lekarza. Musi też
poza opiseln morfologicznym, zawierać konkretne wnioski diagnostyczne
lub propozycje wykonania dalszych, ściśle określonych badań diagnosty-
cznych. Jeśli ich nie zawiera, należy uznać go za bezwartościowy, a badanie
sonomammograficzne należy powtórzyć w profesjonalnym ośrodku badań
sonomammograficznych. Prawidłowy i profesjonalny opis sonomammogra-
ficzny powinien zawierać:
1. dane personalne, wiek pacjentki i datę badania;
2. nazwę aparatu i rodzaj głowicy, którą wykonano badanie;
3. rodzaj budowy sutka - gruczołowy, tłuszczowy, mieszany, z rozro-
stem podścieliska łączno-tkankowego, młodzieńczy, inwolucyjny,
ciążowy, laktacyjny;
4. lokalizację, wymiar (wymiary) nieprawidłowych ogniskowych zmian
morfologicznych w sutku;
5. rodzaj (typ) nieprawidłowych ogniskowych zmian morfologicznych-
lite, torbielowate, mieszane (lito-torbielowate), przewodowe;

92 Standardy badań ultrasonograficznych
6. dokładne określenie rodzaju granic (konturów) nieprawidłowych zmian
- regularne, nieregulame, o charakterze torbieli, cienie boczne,
wzmocnienie, osłabienie za tylną ścianą (granicą);
7. echa wewnętrzne w obrębie zmiany - regularne, nieregulame, obce,
nieobce;
8. dane ewentualnego badania dopplerowskiego;
9. ocena skóry - jej pogrubienie, wciągnięcie, skrócenie więzadeł Coopera;
10. ocena okolic węzłów chłonnych i spływu chłonki z sutka;
11. rozpoznanie lub sugestie co do rozpoznania;
12. ocenę możliwości sonomammograficznej co do ostatecznego rozpozna-
.
nla.
,
13. propozycję innych ewentualnych badań diagnostycznych;
14. propozycję dalszych, kontrolnych badań sonolnammograficznych lub
badań wykonanych w innej pracowni (ośrodku) w celach konsultacyj-
nych.

Rozdział 26
Wiesław Jakubowski
Badanie USG tarczycy
Aparatura
Badanie USG tarczycy należy wykonywać wyłącznie głowicą liniową, elek-
troniczną o częstotliwości minimum 7,0 Mhz (zalecane są głowice szeroko-
pasmowe 5,0-10,0 Mhz), posiadającą minimum 64 kanały nadawczo-od-
biorcze o długości głowicy nie mniejszej niż 4,0 Cłn. Zaleca się, aby głowica
taka była przystosowana do jednoczesnego wykonywania badań w technice
kolorowego Dopplera i Power Dopplera. Ekran monitora aparatu ultrasono-
graficznego powinien posiadać minimum l28-stopniową skalę szarości,
a aparat łnożliwość mierzenia odległości, pola powierzchni i objętości.
Dokumentacja badania USG tarczycy to minimum zdjęcia z drukarki
czarno-białej. Zaleca się, aby istniała możliwość wykonania dokumentacji
zdjęciowej w kolorze, do czego najlepsza i najbardziej ekonomiczna jest
kolorowa drukarka (videoprinter) z możliwością dokumentowania na spec-
jalnym, zrolowanym papierze.
Drukarki kolorowe z kasetami są mniej wydajne, czas oczekiwania na
zdjęcie kolorowe relatywnie dłuższy, a pojedyncze zdjęcie droższe niż z dru-
karki kolorowej wykorzystującej rolki papieru.
Technika badania
Badanie USG tarczycy musi obejmować wykonanie serii przekrojów poprze-
cznych przez miąższ z obydwu płatów i cieśni tarczycy oraz przekrojów
podłużnych przez miąższ obydwu płatów. Każda nieprawidłowa zmiana
ogniskowa w miąższu tarczycy musi być uwidoczniona zarówno w przekro-
jach podłużnych, jak i poprzecznych.
W czasie każdego badania USG tarczycy należy zmierzyć długość, sze-
rokość i objętość każdego z płatów oraz grubość cieśni tarczycy. W czasie
każdego badania USG tarczycy należy dokładnie ocenić poza tarczycą inne

94 Standardy badań ultrasonograficznych
narządy i tkanki szyi, a szczególnie węzły chłonne, macalne guzy szyi, tętnice
szyjne wspólne i ich domózgowe rozgałęzienia.
W przypadku uwidocznionych nieprawidłowych zmian rozlanych i og-
niskowych w miąższu tarczycy należy określić ich lokalizację (górny, dolny
biegun płata lub jego część środkową, cieśń tarczycy) echogeniczność
w stosunku do prawidłowego miąższu tarczycy (hipo-hiper-normoechoge-
niczne o mieszanej echogeniczności typu lito-bezechowe), obecność i śred-
nicę zwapnień, ocenić granice takiej zmiany oraz wzorzec unaczynienia za
pomocą kolorowego i Power Dopplera.
Każda uwidoczniona, rozlana lub ogniskowa zmiana w tarczycy musi
posiadać swoją dokumentację zdjęciową z drukarki czarno-białej i/lub kolo-
.
roweJ.
We wszystkich przypadkach, kiedy na podstawie obrazu USG i wido-
cznych na nim określonych cech morfologicznych rozlanej lub ogniskowej
zmiany w miąższu tarczycy nie można z całą pewnością zakwalifikować
danej zmiany do grupy na pewno zapalna, na pewno łagodna, na pewno
złośliwa, należy jako kolejne badanie w diagnostycznytn algorytmie wyko-
nać biopsję aspiracyjną cienkoigłową celowaną (BACC).
Standardem dla BACC jest:
1. wykonanie nakłucia we wszystkich przypadkach wyłącznie pod kontro-
lą obrazu ultrasonograficznego;
2. nakłucie wykonuje się z tzw. wolnej ręki;
3. do BACC należy używać igły o długości takiej, aby jej koniec swobo-
dnie sięgał dolnej granicy lub zarysu nakłuwanej zmiany, a średnica igły
nie była większa niż 0,4-0,6 mm;
4. przed nakłucietn skórę szyi sterylizuje się alkoholeiTI etylowym, który
na czas wykonywania BACC jest jednocześnie substancją kontaktową
pOlniędzy głowicą, a skórą szyi;
5. nie ma potrzeby stosowania miejscowego znieczulenia przed wykona-
niem BACC;
6. w czasie badania BACC badany nie może przełykać;
7. nakłucie wykonuje cytopatolog, ultrasonografista jedynie pokazuje
miejsce biopsji;
8. adpirację zawiesiny komórek do igły biopsyjnej uzyskuje się poprzez
wykonanie kilkakrotnych, energicznych posuwistych ruchów igłą; nie
ma potrzeby stosowania zawiesiny komórek do igły biopsyjnej poprzez
wytwarzanie podciśnienia za pomocą strzykawki;

Rozdzlał 26
Badanie USG tarczycy 95
9. wstrzyknięcie zawiesiny komórkowej z igły biopsyjnej, wykonanie roz-
mazu i jego utrwalenie wykonuje cytopatolog;
10. po wykonaniu BACC miejsce nakłucia należy uciskać poprzez gazik
przez okres 3 do 5 minut;
11. w przypadku istnienia kilku zmian ogniskowych w lniąższu tarczycy
BACC wykonuje się ze zmian najbardziej podejrzanych;
12. położenie końca biopsyjnej w nakłuwanej zmianie ogniskowej lub
rozlanej dokumentuje się zdjęcieiTI z drukarki.
Opis wyniku badania
Na wynik badania USG tarczycy składa się opis badania i dokumentacja
zdjęciowa.
Dokumentacja zdjęciowa poza uwidocznieniem tarczycy i wszystkich
znajdujących się w niej nieprawidłowych zmian morfologicznych musi za-
wierać imię, nazwisko i wiek badanego, datę badania, nazwę aparatu ultraso-
nograficznego i parametry użytej do badania głowicy. Dokumentacja zdję-
ciowa wraz z opisem badania jest własnością badanej osoby.
Opis badania lnusi zawierać:
1. ocenę położenia i wielkości tarczycy;
2. wymiary płatów (długość, szerokość, grubość, objętość płatów, grubość
cieśni);
3. opisanie wraz z podaniem lokalizacji, wymiarów granic, ocenę echoge-
niczności i ukrwienia wszystkich uwidocznionych, nieprawidłowych
zmian rozlanych i ogniskowych w miąższu tarczycy;
4. opisanie liczby, lokalizacji, wymiarów i morfologii uwidocznionych
węzłów chłonnych na szyi;
5. opisanie innych, widocznych nieprawidłowych zmian na szyi poza
tarczycą;
6. wnioski diagnostyczne - tarczyca prawidłowa, zmiana jak zapalna,
ogniskowa łagodna, ogniskowa złośliwa, wole miąższowe, wole wie-
lo-guzkowe.
Propozycje innych logicznie wynikających z algorytmu diagnostyczne-
go badań jak BACC, scyntygrafia, zdjęcie rentgenowskie.
W opisie badania i we wnioskach diagnostycznych nie należy używać
rozpoznań histopatologicznych.

Rozdział 27
Michal Elwertowski
Badanie USG gruczołów przy tarczowych
Aparatura
Ze względu na swoje niewielkie rozmiary zmiany umiejscowione w gruczołach
przytarczowych wymagają stosowania głowic o wysokiej częstotliwości.
Optymalne warunki badania stwarzają głowice liniowe o częstotliwości
3,5 Mhz, bądź głowice o zmiennej częstotliwości od 5-10 Mhz, które są
szczególnie przydatne przy poszukiwaniu guzków przytarczyc ze współ-
istniejącym powiększeniem tarczycy i zmianami guzkowymi w jej miąższu.
Choroby przytarczyc występują u około 46% badanych łącznie z chorobami
tarczycy.
Ze względu na fakt, że integralną częścią badania przytarczyc jest ocena
ich unaczynienia, ultrasonograf powinien posiadać możliwości oceny una-
czynienia w technice kolorowego Dopplera.
Technika badania
Badanie powinno rozpoczynać się od obrazowania w płaszczyźnie poprze-
cznej, z oceną całości struktur szyi, zaczynając od okolicy podziału tętnic
szyjnych wspólnych i przesuwając głowicę w dół, aż do poziomu oboj-
czyków. Nachylenie głowicy ku dołowi pozwala na uwidocznienie zmian
umiejscowionych w obrębie górnego śródpiersia. Należy pamiętać, że w
lewo i ku tyłowi od tchawicy znajduje się przełyk widoczny w badaniu usa
w płaszczyźnie poprzecznej jako wyraźnie odgraniczony obszar tkanek o niż-
szej echogeniczności, z wyraźnie echogeniczną częścią centralną.
Odwrócenie głowicy o 90 stopni pozwala na wykazanie linijnego charak -
teru struktury przełyku. Badanie należy kontynuować w płaszczyźnie po-
dłużnej, obrazując przestrzeń od naczyń szyjnych (zwracając uwagę na
struktury położone ku tyłowi do nich), aż do tchawicy, prowadząc głowicę
prostopadle do powierzchni szyi oraz odchylając ją odśrodkowo w okolicy

98 Standardy badań ultrosonogrojic::nych
przyśrodkowej, co pozwala na uwidocznienie części przestrzeni położonej
ku tyłowi od tchawicy.
Guzki przytarczyc zlokalizowane w górnych gruczołach położone są
najczęściej ku tyłowi do górnej połowy płatów tarczycy, w niewielkiej odleg-
łości od tchawicy (zwykle około 0,5 ClTI) na różnej głębokości - mogą
występować przy tylnej powierzchni tarczycy lub głębiej, szczególnie jeżeli
położone są przytchawiczo. Większe trudności techniczne występują przy
powiększeniu dolnych przytarczyc, co związane jest z dużą zlniennością ich
lokalizacji. Najczęściej zlTIiany w dolnych przytarczycach lTIOŻna uwido-
cznić ku tyłowi i poniżej dolnych części płatów tarczycy, również na różnej
głębokości. Cechą charakterystyczną jest duży polilnorfizm położenia guz-
ków przytarczyc. Mogą się one znajdować na całej przestrzeni od naczyń
szyjnych do tchawicy, często są one widoczne pod dolnYlni biegunami
tarczycy zarówno przyśrodkowo, jak i boczl1ie. Niekiedy guzki te znajdują
się w bezpośrednim sąsiedztwie tchawicy, na dużej głębokości. W przypad-
kach ektopowego położenia obszary nieprawidłowych odbić lTIOgą być obser-
wowane w całości przestrzeni pomiędzy tarczycą, a dostępną w badaniu USG
częścią śródpiersia.
Opis badania
Badanie ultrasonograficzne nie pozwala na odróżnienie gruczolaków,
. ,
przerostu l nowotworow przytarczyc.
Zlniany w przytarczycach widoczne są jako obszary tkanek o niskiej,
jednorodnej echogeniczności, położone ku tyłowi (dołowi) od miąższu tar-
czycy. Granice guzków są gładkie, wyraźnie zaznaczone, co pozwala na ich
odróżnienie od otaczających struktur szyi.
W przypadkach większych kilkucentYlnetrowych guzków ich echogeni-
czność lnoże być wyższa, zbliżona do miąższu tarczycy, nierównolnierna;
niekiedy widoczne są w ich lTIiąższu drobne zwapnienia.
Cechą charakterystyczną dla gruczolaków i przerostu przytarczyc jest
występowanie w badaniu dopplerowskiln licznych, chaotycznie ułożonych
naczyń ulTIiejscowionych przede wszystkilTI we wnętrzu zlnian. Pozwala to
na ich odróżnienie od, np. węzłów chłonnych, a także jest niezwykle przy-
datne przy próbach znalezienia patologii przy ektopowym położeniu tkanki
przy tarczowej (np. wewnątrztarczycowo).
Opis badania w przypadku negatywnego wyniku powinien ograniczać
się do stwierdzenia braku ognisk nieprawidłowych odbić fal USG w anato-

Rozdział 27
Badanie USG gruczołów przy tarczowych 99
micznym rzucie przytarczyc szyjnych (nigdy nie można wykluczyć istnienia
guzka w śródpiersiu).
W każdym przypadku jednoczesnej ocenie podlega miąższ tarczycy -
wszystkie uwidocznione w nim zmiany ogniskowe powinny być dokładnie
opIsane.
W przypadku stwierdzenia guzka lnogącego odpowiadać powiększone-
mu gruczołowi przy tarczowemu opis powinien zawierać następujące elemen-
ty: wymiary guzka, echogeniczność, granice, unaczynienie, stosunek do
struktur sąsiednich. Ten ostatni element obejmuje odległość od tchawicy
i naczyń szyjnych, położenie w stosunku do biegunów tarczycy i odległość
od granicy jej miążzu.
Uwaga! Zawsze po znalezieniu guzka należy kontynuować badanie
w celu oceny całości struktur szyi - ze względu na częstość występowania
zmian mnogich oraz możliwość ektopowego położenia przytarczyc.

Rozdział 28
Piotr Zajkowski
Badanie USG ślinianek
Aparatura
Wymagania aparaturowe w przypadku badania ślinianek i węzłów chłon-
nych szyi są analogiczne j ak w badaniu tarczycy. Badania należy wykonywać
wyłącznie aparatami ulnożliwiającymi obrazowanie w co najmniej 128-stop-
niowej skali szarości, z możliwością powiększenia obrazu i pomiarów linio-
wych. Zalecane dodatkowe możliwości to pomiar objętości oraz opcje
dopplerowskie rejestracji przepływu krwi w zapisie spektralnym i koloro-
wym.
Głowice podobnie jak w przypadku tarczycy nie powinny być niższej
częstotliwości niż 7,0 Mhz (zalecane szerokopasmowe 5-10 Mhz), najlepiej
liniowe, elektroniczne o co najmniej 64 kanałach nadawczo-odbiorczych.
Dokumentacja badania wymaga użycia czarno-białej wideodrukarki,
a w przypadku rejestracji kolorowego Dopplera, drukarki kolorowej lub ma-
gnetowidu.
Technika badania
Technika badania jest analogiczna do techniki badania tarczycy. Ułożenie
badanej osoby w czasie badania przyusznic wymaga lekkiego skręcenia
głowy na bok w celu lepszego wyeksponowania badanej okolicy. Trudności
w ocenie wielkości ślinianek wynikają z dość dużej zmienności osobniczej
oraz dużych różnic w wielkości tycb gruczołów u dzieci i dorosłych. Po-
lnocną wskazówką w ocenie powiększenia gruczołu jest jego kształt. W
warunkach prawidłowych przekroje obu ślinianek mają kształt wrzecionowa-
ty i łagodnie lnodelują przebieg sąsiednich mięśni i innych struktur. Powię-
kszenie ślinianek objawia się między innymi zmianą kształtu na bardziej
kulisty. Gruczoł powiększając się, przemieszcza sąsiednie struktury i uwy-
pukla powłoki ciała.

102 Standardy badań ultrasonograficznych
Podstawową zasadą oceny powiększenia ślinianek jest jednak analiza
porównawcza odpowiednich ślinianek po obu stronach ciała (wyjątek stano-
wią sialozy , w których powiększenie ślinianek bywa symetryczne). Osoby
kierowane na badanie ślinianek WYlTIagają całościowego badania okolic,
w których one występują (obustronnie), a w wielu przypadkach badania całej
szyi (np. przy poszukiwaniu powiększonych węzłów chłonnych czy innych
guzów na szyi).
W obrębie dostępnej dla badania części twarzoczaszki szczególną uwagę
należy zwrócić na okolicę podżuchwową z uwzględnieniem dna jalny ustnej
oraz dostępnej części języka. (Należy zwrócić uwagę, aby badany w miarę
możliwości usunął ślinę z ust, gdyż zawarte w niej pęcherzyki powietrza są
często przyczyną artefaktów).
W badaniu ślinianek podżuchwowych pomocne jest użycie palca drugiej
ręki (w rękawiczce), który umieszczony w okolicy podjęzykowej ułatwia
orientację przestrzenną oglądanych struktur.
Użycie kolorowego Dopplera pozwala uniknąć najczęściej popełnianego
błędu rozpoznania przebiegającej przez śliniankę tętnicy twarzowej jako
poszerzonego przewodu wewnątrzgruczołowego z retencją śliny. Kolorowy
Doppler ułatwia też rozpoznanie stanów zapalnych i różnicowanie niektórych
guzów ślinianek.
Bezpośredni kontakt ślinianki podżuchwowej z trzonelTI żuchwy utrud-
nia badanie, ale nie zwalnia to badającego z konieczności wykonania szeregu
przekrojowych obrazów w różnych płaszczyznach tych gruczołów. Uwido-
cznienie zmian ogniskowych, ich pomiar i dokumentacja - analogicznie jak
w przypadku tarczycy.
W przypadku kamicy ślinianek istnieje konieczność prześledzenia wido-
cznej części przewodu wyprowadzającego i w miarę możliwości złogów.
Zasady obrazowania ślinianek przyusznych są w zasadzie podobne, ale
z tą różnicą, że powierzchowna ich lokalizacja częściej wymaga użycia
krążków dystansujących w celu lepszego uwidocznienia szczegółów morfo-
logicznych budowy lub patologii tych ślinianek.
W czasie próby prześledzenia przebiegu przewodu Stentona korzystnie
jest umieścić palec w jamie ustnej na wewnętrznej powierzchni policzka
w miejscu brodawki stanowiącej ujście przewodu (w warunkach prawidło-
wych przewodów ślinowych nie daje się uwidocznić).

Rozdział 28
Badanie USG ślinianek 103
Opis badania
Wynik badania lnusi zawierać dane osoby badanej i datę badania oraz
informację o użytym do badania ultrasonografie i parametrach głowicy,
informacje, czy jest to badanie pierwsze czy kolejne.
Integralną częścią badania jest dokumentacja fotograficzna wszystkich
uwidocznionych badanieITI USG nieprawidłowych zlnian morfologicznych.
Opis ślinianek (podobnie jak i tarczycy) powinien zawierać ocenę jego
wielkości i echogeniczności.
W przypadku obecności zlnian ogniskowych należy określić ich charak-
ter (lite, torbiele, lito-torbielowate), dokładną ich lokalizację, wielkość (trzy
wymiary w prostopadłych osiach) i ewentualnie charakter przepływu miąż-
szowego krwi kolorowym Dopplerem.
W przypadku uwidocznienia przewodów wprowadzających należy po-
dać ich średnicę i ewentualną obecność złogów w ich świetle.
W przypadku uwidocznienia węzłów chłonnych konieczne jest podanie
ich wielkości i echogeniczności oraz informacji, czy występują pojedynczo,
czy w grupach z tendencją do tworzenia pakietów.
W przypadku zmian o chaakterze zapalnym należy w opisie uwzględnić
obraz otaczających daną śliniankę tkanek - czy uczestniczą w toczącym się
.
procesIe.

Rozdział 29
Piotr Zajkowski
Badanie USG węzłów chłonnych
położonych powierzchownie
Aparatura
Do badania węzłów chłonnych położonych powierzchownie używa się tych
salnych głowic i ultrasonografów jak przy badaniu ślinianek, tarczycy i sut-
ków. Zaleca się, aby miały one możliwość prezentacji kolorowego Dopplera
i Power Doppler.
Dokulnentację uwidocznionych, powiększonych węzłów chłonnych wy-
konuje się na wideodrukarce czarno-białej lub kolorowej.
Technika badania
Badanie węzłów chłonnych jest zawsze składową częścią badania danej
okolicy ciała. Dotyczy to zarówno węzłów chłonnych położonych powierzcho-
wnie, jak i węzłów w obrębie jamy brzusznej i przestrzeni zaotrzewnowej.
Należy pamiętać, że przy stosowaniu dobrej klasy ultrasonografu i wyso-
korozdzielczej głowicy o częstotliwości 7,0 Mhz i wyższej zawsze lnożna
uwidocznić prawidłowe węzły chłonne na szyi, w dołach pachowych, pach-
winach. Z reguły nie przekraczają one w swoiln dłuższym WYlniarze 10 lnm,
mają hiperechogeniczną wnękę i hipoechogeniczny obwodowo od wnęki
miąższ.
W ęzły chłonne powiększone czy to w wyniku procesów zapalnych, czy
też rozrostowych i przerzutowych są z reguły hipoechogeniczne, ich dłuższy
wymiar przekracza zwykle 5 lnln i nie obserwuje się w ich obrębie typowego
podziału na hiperechogeniczną wnękę i hipoechogeniczny miąższ.
Wykonanie badania USG węzłów chłonnych z zastosowaniem techniki
kolorowego Dopplera i Power Doppler umożliwia w niektórych przypadkach
ocenę ich prawidłowego lub patologicznego unaczynienia, co znacznie ułat-

106 Standardy badań ultrasonograficznych
wia ich diagnostykę różnicową na węzły odczynowe (zapalne) i węzły zajęte
chorobą rozrostową (nowotworową).
Należy pamiętać, że w tej samej okolicy ciała można uwidocznić powię-
kszone węzły chłonne zmienione przerzutowo, jak i zapalnie. W każdym
badaniu USG należy uwzględnić węzły chłonne przypisane anatomicznie
danej okolicy ciała. Należy zawsze po zlokalizowaniu węzłów chłonnych
ocenić ich echogeniczność, dokonać ich pOlTIiarów, podać ich liczbę lub
wielkość i echogeniczność uwidocznionych pakietów powiększonych wę-
złów chłonnych oraz ich lokalizację. Zaleca się, aby ocenić za pomocą
kolorowego i Power Dopplera unaczynienie uwidocznionych, powiększo-
nych węzłów chłonnych.
.
Wynik badania
Opisanie liczby, wielkości, echogeniczności lokalizacji i ewentualnie una-
czynienia uwidocznionych węzłów chłonnych z informacją, czy lnogą to być
węzły prawidłowe, czy też zlnienione.
Wynik powinien zawierać wnioski diagnostyczne i ewentualne sugestie
co do innych dalszych badań diagnostycznych, z których pierwszoplanoWYlll
powinna być BACC.
Do wyniku musi być dołączona dokumentacja zdjęciowa z wiedodrukar-
ki obrazująca wszystkie uwidocznione, nieprawidłowe węzły chłonne.

Rozdział 30
Tadeusz Kubicki
Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa
celowana (BACC) narządów położonych
powierzchownie tarczycy, sutka,
ślinianek, węzłów chłonnych, guzów
tkanek miękkich
Aparatura
BACC wyżej wymienionych narządów w każdym wypadku powinna być
wykonywana pod kontrolą obrazu USG (lnonitorowana ultrasonograficznie).
Pobranie aspiratów wykonuje się z wolnej ręki bez zastosowania głowic lub
prowadnic biopsyjnych. Stosowanie prowadnic może ograniczać precyzyjne
ruchy igły biopsyjnej.
Zaleca się wkłuwanie igły z marginesem wolnej powierzchni skóry
(2-3 mm) od brzegu głowicy USG pod kątem 20-30 Q w stosunku do jej
długiej osi. Manewr ten zapewnia swobodnąmanipulację igły w zmianie oraz
wizualizację tomu wkłucia i końcówki igły w zmianie.
Technika badania
BACC zmian położonych powierzchownie:
1. odkażanie lniejsca wkłucia przy pomocy 70% alkoholu lub innego
środka odkażającego, który jednocześnie stanowi środek kontaktowy
dla głowicy USG;
2. igły jednorazowego użytku o średnicy 0,4-0,5 mm, średnicy zewnętrz-
nej o długości od 2,5 do 4 Cln;
3. technika uzyskania aspiratu polega na wykonaniu szybkich ruchów w
zakresie 0,5-1,0 Cln końcówką igły zlokalizowanej w zmianie; za

108 Standardy badań ultrasonograficznych
wystarczającą do wykonania rOZlTIaZU uważa się ilośc materiału zawartą
w świetle całej długości części lTIetalowej igły; w BACC nie stosuje się
uchwytów do wywoływania podciśnienia, które ograniczają manewry
i precyzyjne ruchy igły;
4. czas trwania aspiracji wynosi w zależności od typu zlTIiany od 3 do 5
sekund;
5. liczbę aspiratów opiera się na ocenie lTIakroskopowej wykonanego
rozmazu;
6. należy bezwzględnie przestrzegać, aby do miniiTIUITI skrócić czas od
wystrzyknięcia zawartości igły na szkiełko podstawowe, wykonania
rOZlnazu do chwili utrwalenia;
7. rozmaz powinien być możliwie naj cieńszy , rozprowadzony równomier-
nie bez skrzepów krwi;
8. zaleca się utrwalacze w sprayu (ciśnieniowe) lub 96% alkohol etylowy;
9. czas przechowywania utrwalonych rozmazów jest dowolny;
10. preparaty należy barwić techniką helTIatoksylina + eozyna z jej lTIody-
fikacjami;
11. wynik badania BACC powinien zawierać oprócz danych o pacjencie -
lokalizację zmiany, z której pobrano aspirat; wniosek, w którym określa
się, czy rozmazy zawierają komórki nowotworu złośliwego, czy też
komórek podejrzanych nie znaleziono; komentarz, w ktÓryiTI cytopato-
log określa precyzyjnie typ nowotworu lub zlniany łagodnej; należy
pamiętać, że należy jasno określić, czy wykonanie badania posiada
wartość diagnostyczną, czy też badane aspiraty są niediagnostyczne;
w przypadku uzyskania lTIateriału nie pozwalającego na określenie typu
zmian należy wskazać, jaka dalsza technika lub rodzaj badania powinny
być wykonane;
12. czas pełnej oceny BACC nie powinien przekraczać 24 godzin od chwili
wykonania badania;
13. według danych z piśmiennictwa BACC narządów powierzchownych
nie powoduje ilTIplantacji kOlTIórek nowotworowych oraz zlTIiany dyna-
lTIiki procesu chorobowego.

Rozdział 31
Małgorzata Serafin-Król
Badanie USG narządu ruchu
Badanie podstawowe
Aparatura
· Podstawowy aparat ultrasonograficzny:
· min. 64 elementy, kanały nadawczo-odbiorcze,
· lnin. 64 stopnie skali szarości,
. głowica liniowa, elektroniczna o częstotliwości 7,0-7,5 Mhz, długości
do 4 cm,
· min. 3-stopniowe powiększenie obrazu,
. min. pomiary liniowe, przystawka dystansująca firmowa, stała z tworzy-
wa sztucznego, zużywalna w postaci agarowego krążka, lateksowy
pojeinnik z płynem.
DokulTIentacja badania: wideodrukarka czarno-biała.
Technika badania
Badanie USG poszczególnych struktur narządu ruchu powinno obejmować
minimulTI dwie jej płaszczyzny oraz dwie płaszczyzny stwierdzanej zmiany.
W każdej badanej okolicy muszą zostać uwidocznione stałe, znane struktury
kostne, które stanowią punkty odniesienia dla przyłożenia głowicy.
Badanie USG obejmuje uwidocznienie w danej okolicy:
1. tkanek miękkich narządu ruchu: lnięśni, ścięgien, więzadeł i okolicy ich
,
przyczepow;
2. zarysów kości i ewentualnych widocznych powierzchni chrząstki szkli-
stej;
3. warstwy skóry i tkanki podskórnej;
4. głównych pni naczyniowych.
Konieczne jest zastosowanie przystawki dystansującej w przypadku:

110 Standardy badań ultrasonograficznych
· badania bardzo cienkich, powierzchownych struktur szczególnie w okolicy
ręki, stawów skokowych lub stopy;
· badania okolic o nierównych, uwypuklonych zarysach lub uwypuklają-
cych się zmianach guzowatych;
· oceny skóry i tkanki podskórnej.
W badaniu dynamicznym przy ruchach czynnych i biernych ocenia się
ruChOlTIOŚĆ prawidłowych struktur narządu ruchu, stopień i rodzaj ich zabu-
rzeń oraz zachowanie się uwidocznionych zlTIian (np. krwiak, blizna) w czasie
ruchu. Badanie dynamiczne wykonuje się na końcu badania w przekrojach
przede wszystkim podłużnych.
Przy stwierdzeniu zmian należy określić ich:
· charakter rozlany czy ogniskowy, z wyraźnymi lub nieostrymi granicami,
echogeniczność w stosunku do prawidłowej struktury tkanki hipo-, nonTIO-
lub hiperechogeniczne, jednorodne lub niejednorodne z określeniem ro-
dzaju zlnian niejednorodnych (lite, lito-płynowe, z lub bez zwapnień);
· wielkość z podaniem wymiarów w trzech płaszczyznach;
· stosunek do otaczających struktur anatomicznych, w tYlTI głównych pni
naczyniowych, głównych pni nerwowych, jeżeli znajdują się w badanej
okolicy;
· zachowanie się w czasie badania dynamicznego przy ruchach biernych lub
czynnych.
W przypadku niektórych zbiorników z płynem, krwiaków może być
wskazane nakłucie pod kontrolą obrazu USG, którego standard nie odbiega
od standardu nakłuć dla BACC innych narządów powierzchownych (tarczy-
ca, sutka) i obejlTIuje:
1. nakłucie przy pOlnocy głowicy diagnostycznej z tzw. wolnej ręki, po
uprzednim jej ulTIyciu środkiem dezynfekującym;
2. igłę długości pozwalającej na swobodne sięgnięcie dolnej części zmiany
i grubości do 1, 4 mm umożliwiającej sprawną ewakuację płynu;
3. sterylizację skóry alkoholem etylowym, który jednocześnie jest sub-
stancją zastępującą żel między skórą i głowicą;
4. nakłucie zwykle nie wymaga miejscowego znieczulenia;
5. nakłucie może wykonać lekarz badający lub współpracujący z nim
lekarz klinicysta;
6. uwidocznienie igły w lTIiejscu żądanym i dokumentację jej położenia;
7. aspirację płynu przy pomocy strzykawki i maksymalne opróżnienie
zbiornika;
8. dokumentację po zabiegu.

Rozdział 31
Badanie USG narządu ruchu 111
W rzadkich przypadkach na prośbę klinicysty może zaistnieć konie-
czność wykonania BACC z uwidocznionej zlniany guzowatej litej, do czego
stosuje się przyjęty standard dla tego zabiegu. Każda zmiana, umiejcowienie
igły w przypadku nakłucia musi zostać udokulnentowane na zdjęciu czar-
no-białym.
Badanie USG mięśni - wykonanie serii przekrojów podłużnych i po-
przecznych w badanej okolicy.
Przekrój podłużny - obraz brzuśca wzdłużjego osi długiej od przyczepu
bliższego do dalszego, podstawowa projekcja do oceny struktury lnięśnia.
Przekrój poprzeczny - prostopadły do osi długiej mięśnia, konieczny
do pełnej oceny zasięgu zmiany.
Badanie dynamiczne wykonuje się na końcu badania w przekroju podłużnym.
Badanie ścięgien i więzadeł większych stawów (staw kolanowy, łokcio-
wy, skokowo-goleniowy) - wykonanie serii przekrojów podłużnych i po-
przecznych badanego ścięgna, więzadła.
Przekrój podłużny - obraz ścięgna, więzadła wzdłuż jego osi długiej
z uwidocznienieln okolicy przyczepu bliższego i dalszego, podstawowa pro-
jekcja do oceny struktury ścięgna.
Przekrój poprzeczny - prostopadły do osi długiej ścięgna lub więzadła,
konieczny do pełnej oceny zasięgu zmiany i do ewentualnych pOlni arów.
Pomiar ścięgna obejmuje dwa WYlniary poprzeczny i grubość.
Badanie dynamiczne wykonuje się na końcu badania w przekroju podłuż-
nYIn.
Badanie okolic stawów.
Konieczne jest dokładne uwidocznienie zarysu kości tworzących staw
oraz zarysy tkanek miękkich wokół stawu, głównie w przekrojach podłuż-
nych wzdłuż długiej osi stawu. Przy badaniu większych stawów również
ocena struktur w przekrojach poprzecznych.
Opis badania
Na wynik badania składa się opis badania i dokumentacja zdjęciowa, które
są własnością badanego. Standardowo jak każdy dokument zawiera imię
i nazwisko, wiek badanego, datę wykonania badania, miejsce wykonania
badania oraz dane osoby wykonującej badanie.
Opis badania powinien zawierać:
l. oznaczenie badanej okolicy;
2. ocenę morfologii badanych tkanek (obraz prawiąłowy, nieprawidłowy);

112 Standardy badań ultrasonograficznych
3. opis stwierdzanych odchyleń od normy z ich lokalizacją, charaktery-
styką odbić, oceną granic, podaniem w zależności od wielkości zmiany
dwóch lub trzech wymiarów w kolejności: podłużny, poprzeczny, gru-
bość; w przypadku zmian drobnych powinien zostać podany jej najwię-
kszy wymiar z określeniem jego rodzaju (np. w osi długiej lub w grubo-
ści mięśnia, ścięgna);
4. odniesienie widocznych zmian do otaczających tkanek, jeżeli mają na
nie wpływ;
5. wnioski diagnostyczne po opisie samej zmiany lub w podsumowaniu
badania;
6. propozycje dalszych wynikających z badania możliwych procedur dia-
gnostycznych, jak uzupełniające konsultacyjne USG, zdjęcie rentge-
nowskie, scyntygrafia, rezonans magnetyczny.
Badanie USG konsultacyjne
Aparatura
Aparat ultrasonograficzny wysokiej klasy, z opcją Dopplera kolorowego i
Dopplera mocy
· min. 128 kanałów nadawczo-odbiorczych;
· lnin. 128 odcieni skali szarości;
· opcja dopplerowska z możliwością uwidaczniania niskich prędkości prze-
pływu w granicach 1-4 cm/sek.
· głowica liniowa o wysokiej rozdzielczości, najlepiej szerokopasmowa lub
wieloczęstotliwościowa, z najwyższą częstotliwością min. 9 Mhz.
Dokumentacja badań:
drukarka czarno-biała, drukarka kolorowa i/lub magnetowid wysokiej klasy,
najlepiej klasy SVHS.
Technika badania
Zasady badania jak w przypadku badania podstawowego uzupełnione oceną
przepływu naczyniowego przy pomocy Dopplera kolorowego i, jeżeli to
lTIożliwe, Dopplera mocy. Wskazaniem do badania konsultacyjnego poza
niejednoznacznym i wątpliwym wynikiem, niezgodnym z badaniem klini-
cznym są następujące przypadki wymagające oceny unaczynienia uwido-
cznionych zmian:

Rozdział 3/
Badanie USG narządu ruchu 113
- przerost błony lnaziowej z podejrzeniem procesu zapalnego;
- zmiany guzowate, lite, trudne do odgraniczenia w podstawowym
badaniu USG;
- stwierdzane palpacyjnie zgrubienia tkanek miękkich;
- ogniska hipoechogeniczne w przewlekłych przeciążeniach lub utrzy-
lTIujące się długo po urazach mięśni, ścięgien i więzadeł.
Badanie USG musi być wykonane aparatem wysokiej klasy, w standar-
dzie konsultacyjnYITI w przypadku pierwszego badania u chorego z klinicznie
rozpoznanYlni i potwierdzonymi chorobami układowymi tkanki łącznej lub
innymi z zapalenieiTI błony maziowej do oceny jej unaczynienia i lnonitoro-
wania skuteczności leczenia.
Opis badania
Zawiera wszystkie elementy opisu dokulnentu badania podstawowego.
W uzupełnieniu zawiera opis dodatkowo stwierdzanych zmian lub uzupeł-
niającą charakterystykę stwierdzanych zmian w odniesieniu do badania po-
przedniego, podstawowego.
Opis badania naczyniowego tkanek miękkich uwzględniający następują-
cy podział:
1. unaczynienie prawidłowe, typowe dla badanej okolicy;
2. nieznacznie zwiększone unaczynienie w postaci pojedynczych zagę-
szczeń naczyń w strukturze mięśnia lub pojedynczych, dodatkowych
struktur naczyniowych wrastających nieprawidłowo w obręb ścięgna,
więzadła lub widocznych w błonie lnaziowej, wymagające dokładnego
przeszukiwania badanej okolicy;
3. miernie zwiększone unaczynienie w postaci łatwo znajdowanych licz-
niejszych zagęszczeń naczyniowych w strukturze mięśnia, dodatko-
wych łatwo uwidacznianych struktur naczyniowych wrastających niepra-
widłowo w obręb ścięgna, więzadła lub obecnych w błonie lTIaziowej;
4. znacznie zwiększone unaczynienie w postaci licznych, bardzo łatwo
uwidacznianych przy pierwszYln przyłożeniu głowicy, różnej wielkości
struktur naczyniowych, układających się często w konglomeraty w mięś-
niach, wrastające nieprawidłowo w obręb ścięgna, więzadła lub wido-
czne w błonie lnaziowej;
5. objawy przekrwienia tkanek miękkich w systemie Dopplera mocy,
który przy średniln wZlTIocnieniu przy wyraźnie zarysowanych struktu-
rach naczyniowych, pokazuje rozlane zakontrastowanie tkanek mięk-
kich.

Rozdział 32
Romuald Dębski, Jacek Suzin, Tomasz Pertyński
Badanie USG w położnictwie i ginekologii
Badanie ultrasonograficzne stało się jedną z podstawowych metod diagno-
stycznych w położnictwie i ginekologii.
Umiejętność wykonania tego badania w zakresie podstawowym powin-
na być częścią wykształcenia położnika i ginekologa. Badanie to powinno
być wykonywane jako badanie przesiewowe w ciąży oraz przed każdym
planowym zabiegielTI operacyjnYITI wykonywanym ze wskazań ginekologi-
cznych.
Ze względu na odmienności badania w poszczególnych okresach ciąży
celowe jest oddzielenie standardu badania USG w pierwszym trymestrze od
standardu badania w drugim i trzeciln trymestrze ciąży.
Badanie USG w pierwszym trymestrze ciąży
..
\
Aparatura
Badanie USG w pierwszym trylTIestrze ciąży powinno być wykonywane
głowicą przezbrzuszną sektorową lub convex o częstotliwości 5,0 Mhz lub
3,5 Mhz. Badanie to może być wykonane głowicąprzezpochwową o częstot-
liwości 5,0-7,5 Mhz. Aparat powinien posiadać co najmniej 64-stopniową
skalę szarości i powinien mieć możliwość pomiaru odległości (co najmniej
dwu pomiarów na jednYln obrazie), obwodu i pola powierzchni. Rozpoznanie
wady rozwojowej zarodka w pierwszym trymestrze ciąży może być posta-
wione tylko na podstawie badania przezpochwowego. Badanie dopplerow-
skie lub zastosowanie kolorowego Dopplera powinno być w pierwszym
trylnestrze ciąży ograniczone do ścisłych wskazań medycznych (np. potwier-
dzenia zgonu wewnątrzmacicznego zarodka). Każde badanie ultrasonografi-
czne powinno być udokulnentowane zdjęciem. Dokulnentacja badania ultra-
sonograficznego w pierwszym trymestrze ciąży to co najmniej jedno zdjęcie

116 Standardy badań ultrasonograficznych
z uwidocznionym pęcherzykiem ciąŻOWYITI lub zarodkiem w osi długiej, z
zaznaczonymi punktalni pOlniaru wielkości pęcherzyka ciążowego - GS lub
długości ciemieniowo-siedzeniowej - CRL.
W przypadku opisywania nieprawidłowości powinny być one również
udokumentowane zdjęcialni.
Technika badania
Badanie ultrasonograficzne w pierwszYITI trymestrze ciąży powinno
obejmować, w zależności od wieku ciążowego następujące elementy:
Badanie ultrasonograficzne w 5.- 6. tygodniu ciąży
1. Ocena 111acicy:
a) kształt (przodozgięcie, tyłozgięcie),
b) budowa (prawidłowa, wady, lnięśniaki),
c) wielkość (prawidłowa, powiększona),
d) ewentualnie obecność wkładki wewnątrzlnacicznej i jej położenie
względem pęcherzyka ciążowego.
2. Ocena pęcherzyka ciążowego:
a) ile jest pęcherzyków ciążowych?
b) położenie w jalTIie lTIacicy (okolica rogów, część środkowa jamy,
okolica ujścia wewnętrznego),
c) stwierdzenie lub niestwierdzenie czynności serca płodu (niestwier-
dzenie czynności serca nie 1110że w tyln okresie ciąży być interpre-
towane jako patologia),
d) ocena wieku ciążowego na podstawie pOlTIiarów pęcherzyka ciążo-
wego,
e) kształt pęcherzyka (okrągły , spłaszczony),
f) zarys ściany pęcherzyka (prawidłowy, zatarty).
3. Ocena przydatków w przypadku wykrycia nieprawidłowości:
a) jajniki (wielkość, obecność guzów torbielowatych i litych, obecność
torbieli ciałka żółtego),
b) jajowody (w przypadku patologii: wodniaki, ciąża ektopowa).
Badanie ultrasonograficzne w ciąży 7 + 9-tygodniowej
1. Ocena lTIacicy:
a) kształt (przodozgięcie, tyłozgięcie),
b) budowa (prawidłowa, wady, lTIięśniaki, lTIięśniaki rzekome),

Rozdział 32
Badanie USG w położnictwie i ginekologii 117
c) ewentualnie obecność wkładki wewnątrzmacicznej i jej położenie
względem pęcherzyka ciążowego.
2. Ocena pęcherzyka ciążowego:
a) położenie w jamie lnacicy (okolica rogów, część środkowa jamy,
okolica ujścia wewnętrznego),
b) zarys ściany pęcherzyka (w przypadku patologii - zatarty),
c) ocena pęcherzyka w stosunku do ścian jamy macicy (odklejenie,
obecność krwiaków okołopęcherzykowych),
d) ocena pęcherzyka żółtkowego,
e) ocena błon płodowych, owodni i kosmówki.
3. Ocena zarodka:
a) czynność serca zarodka,
b) określenie wieku ciążowego na podstawie długości ciemieniowo-sie-
dzeniowej - CRL.
4. Ocena przydatków jak wyżej.
Badanie ultrasonograficzne w ciąży 10 +12-tygodniowej
1. Ocena macicy:
a) budowa (prawidłowa, wady, mięśniaki, lnięśniaki rzekome),
b) ewentualnie obecność wkładki wewnątrzmacicznej i jej położenie
w stosunku do pęcherzyka ciążowego.
2. Ocena pęcherzyka ciążowego:
a) ocena pęcherzyka w stosunku do ścianjalny macicy.
3. Ocena lokalizacji kosmówki przed planowym zabiegiem biopsji kos-
mówki.
4. Ocena zarodka:
a) uwidocznienie zarysów główki, tułowia i kończyn płodu - (duże
wady),
b) czynności serca, ruchy zarodka,
c) określenie wieku ciążowego na podstawie długości ciemieniowo-sie-
dzeniowej - CRL.
5. Ocena przydatków jak wyżej.
Badanie ultrasonograficzne w 13.- 16. tygodniu ciąży
1. Ocena płodu:
a) budowa płodu (głowa, tułów, kręgosłup, kończyny - ewentualne
wady),
b) wiek ciążowy BPD, CRL, FL do 14. tyg.,

118 Standardy badań ultrasonografic::nych
c) czynność serca zarodka, ruchy kończyn, tułowia.
2. Ocena kOSlTIÓwki (ulTIiejscowienie, wielkość, ewentualnie krwiaki po-
założyskowe ).
3. Ocena objętości płynu owodniowego.
4. Przed planowaną alnniopunkcją ocena położenia płodu w relacji do
lokalizacji kosmówki i największych zbiorników płynu owodniowego.
5. Ocena ujścia wewnętrznego i długości kanału szyjki przy podejrzeniu
niewydolności cieśniowo-szyjkowej (głowica przezpochwowa).
6. Ocena ewentualnych guzów jajników i mięśniaków macicy.
Wynik badania w pierwszym trymestrze ciąży
Wynik badania ultrasonograficznego w pierwszYITI trymestrze ciąży
obejmuje opis badania i dokumentację fotograficzną. W opisie powinna
znaleźć się informacja o rozpoznaniu ciąży, liczbie pęcherzyków (zarodków,
lokalizacji pęcherzyka i stwierdzeniu, bądź wykluczeniu rozpoznania życia
zarodka. W opisie powinna zostać zawarta infonnacja o ocenie wieku ciążo-
wego i w przypadku znaczącej niezgodności (powyżej tygodnia) z wiekieITI
ocenianYI11 na podstawie daty ostatniej lniesiączki, powinien zostać podany
termin porodu przewidywany na podstawie badania ultrasonograficznego.
W typowym opisie powinna zostać również zawarta informacja dotycząca
oceny przydatków. Inne infonTIacje zamieszczane są w opisie tylko wtedy,
gdy rozpoznaje się jako nieprawidłowość w badaniu ultrasonograficznYITI.
- -....:;:
0I..........-11:!'
1 _ _ . ... --.J ..... i. '*'II
Badanie USG w drugim i trzeci m trymestrze ciąży
Aparatura
Badanie w późniejszych okresach ciąży powinno być wykonywane głowicą
przezbrzuszną liniową, convex lub sektorową o częstotliwości 5,0 Mhz lub
3,5 Mhz.
Badanie to lnoże być uzupełnione o ocenę szyjki lTIacicy i ujścia wew-
nętrznego lub lokalizacji dolnego bieguna łożyska przy zastosowaniu głowi-
cy przezpochwowej o częstotliwości 5,0- 7,5 Mhz. Aparat powinien posiadać
co najlnniej 64-stopniowąskalę szarości i powinien ITIieć ITIożliwość pomiaru
odległości (co najmniej dwu pOlTIiarów na jednym obrazie), obwodu i pola
powierzchni. Zalecane jest, aby aparat miał lTIożliwość wykonania badania
dopplerowskiego, ale nie jest to niezbędne w wykonywaniu badań przesie-
wowych. Dokumentacja badania ultrasonograficznego w drugiIn i trzeciln

Rozdział 32
Badanie USG w położnictwie i ginekologii 119
trylnestrze ciąży to co najmniej jedno zdjęcie z uwidocznionYlni strukturami
płodu, z zaznaczonymi punktalni pomiarowymi służącymi do oceny wielko-
ści. W przypadku opisywania nieprawidłowości powinny być one również
udokumentowane obrazalni.
Technika badania
Badanie ultrasonograficzne w drugim i trzeCiITI trymestrze ciąży powinno
obejmować w zależności od wieku ciążowego następujące elementy:
Badanie ultrasonograficzne w ciąży 17-20 Hbd
1. Ocena płodu:
a) budowa płodu (głowa - struktury wewnątrzczaszkowe, tułów -
narządy wewnętrzne, kręgosłup, kończyny - diagnostyka wad letal-
nych),
b) ustalenie wieku ciążowego (pomiar BPD, FL, AC),
c) czynność serca, ruchy płodu, ocena 4 jam serca,
d) położenie płodu.
2. Ocena łożyska (umiejscowienie, wielkość, ewentualnie krwiaki poza-
łożyskowe ).
3. Ocena ilości płynu owodniowego.
4. Ocena pępowiny (naczynia, przyczepy - łożyskowy i płodowy -
w aspekcie ewentualnej kordocentezy genetycznej, w konflikcie Rh).
5. Ocena ujścia wewnętrznego i kanału szyjki w przypadku podejrzenia
niewydolności cieśniowo-szyjkowej (głowica przezpochwowa).
6. Ocena ewentualnych guzów jajników i mięśniaków macicy.
Badanie ultrasonograficzne w ciąży 21-28 Hbd
1. Ocena płodu:
a) budowa płodu - ocena anatomii płodu (głowa - struktury
wewnątrzczaszkowe, szyja, narządy tkanki piersiowej - (serce,
przekrój czterojamowy, płuca), jama brzuszna - (wątroba, żołądek,
jelita, nerki, pęcherz moczowy), kończyny;
b) ocena wielkości płodu (polTIiar BPD, FL, ewentualne T AD, AP AD
lub inne);
c) czynność serca, ruchy płodu;
d) położenie płodu.
2. Ocena łożyska (umiejscowienie, wielkość, dojrzałość wg Grannuma
ewentualnie krwiaki pozałożyskowe).

120 Standardy badań ultrasonograficznych
3. Ocena objętości płynu owodniowego.
4. Ocena pępowiny (liczba naczyń), przed punkcją pępowiny ocena loka-
lizacji przyczepu łożyskowego.
5. Ocena ujścia wewnętrznego i kanału szyjki w przypadku podejrzenia
niewydolności cieśniowo-szyjkowej (głowica przezpochwowa).
6. Ocena ewentualnych guzów jajników i mięśniaków macicy.
Badanie ultrasonograficzne w ciąży 29-40 Hbd
l. Ocena płodu:
a) położenie i ustawienie;
b) budowa płodu - głowa - (struktury wewnątrzczaszkowe, twa-
rzo-czaszka), szyja, narządy klatki piersiowej - (serce - przekrój
czterojalTIowy, płuca), jaITIa brzuszna - (wątroba, żołądek, nerki,
jelita, pęcherz moczowy), kończyny;
c) czynność serca płodu (częstotliwość, ITIiarowość), ewentualne ruchy
i napięcie mięśniowe kończyn;
d) ocena wielkości płodu (pomiar BPD, FL, ewentualne T AD, AP AD
lub inne);
e) ocena biofizyczna dobrostanu płodu wg Maninnga (w przypadku
stwierdzenia cech opóźnienia rozwoju wewnątrzlTIacicznego lub za-
grożenia wewnątrzlTIacicznego płodu)o
2. Ocena łożyska (umiejscowienie, dojrzałość wg skali Grannulna).
3. Ocena objętości płynu owodniowego, w przypadku nieprawidłowej
oceny AFI.
4. Badanie przepływów naczyniowych w tętnicach lnacicznych, naczy-
niach pępowinowych, aorcie płodu, tętnicy środkowej mózgu płodu
(w przypadku stwierdzenia cech opóźnienia rozwoju wewnątrzmaci-
cznego lub zagrożenia wewnątrzITIacicznego płodu).
5. Ocena pępowiny (liczba naczyń), przed punkcją pępowiny ocena loka-
lizacji przyczepu łożyskowego.
6. Ocena ewentualnych guzów jajników i lnięśniaków macicy.
Wynik badania
Wynik badania ultrasonograficznego w drugiITI i trzecim tryITIestrze
ciąży obejmuje opis badania i dokulTIentację fotograficzną. W standardowym
opisie badania ultrasonograficznego powinna znaleźć się inforlnacja o:
- liczbie płodów,
- potwierdzeniu ich życia wewnątrzlnacicznego,

Rozdział 32
Badanie USG w położnictwie i ginekologii 121
- położeniu płodu/płodów,
- ocenie wielkości płodu/płodów (CO najmniej dwa pomiary), i w przy-
padku znaczącej niezgodności z wiekiem ocenianym na podstawie
daty ostatniej miesiączki, powinien zostać podany termin porodu
przewidywany na podstawie badania ultrasonograficznego,
- lokalizacji łożyska i jego dojrzałości (28 tydzień ciąży),
- objętości płynu owodniowego.
W opisie powinny znaleźć się następujące informacje dotyczące oceny
anatomii płodu:
- ocena zarysu kości czaszki, struktur wewnątrzczaszkowych,
- ocena zarysu kręgosłupa,
- ocena czynności (częstość, miarowość) i przekroju czterojamowego
serca,
- ocena obecności i lokalizacji żołądka,
- ocena obecności obrazu pęcherza lnoczowego.
Inne informacje zamieszczane są w opisie tylko wtedy, gdy rozpoznaje
się jakąś nieprawidłowość w badaniu ultrasonograficznym. Zalecane jest
wykonanie badania ultrasonograficznego berek w celu wykluczenia zastoju
w układzie kielichowo-miedniczkowym.
Badanie USG w ginekologii
Aparatura
Ultrasonograficzne badanie ginekologiczne powinno być wykonywane gło-
wicą przezpochwową o częstotliwości 5,0-7,5 Mhz. Badanie to może być
wykonane głowicąprzezbrzusznąsektorowąlub convex o częstotliwości 5,0
Mhz lub 3,5 Mhz.
Zalecane jest uzupełnienie badania przezbrzusznego badaniem przezpo-
chwowym.
Aparat powinien posiadać co najmniej 64-stopniową skalę szarości
i powinien mieć możliwość pomiaru odległości co najmniej dwu pomiarów
na jednYln obrazie).
Zalecana jest lnożliwość wykonania badania dopplerowskiego i badania
w technice kolorowego Dopplera.

122 Standardy badań ultrasonograficznych
Technika badania
Warunkiem prawidłowej oceny miednicy mniejszej techniką przezbrzuszną
jest prawidłowe wypełnienie pęcherza moczowego. Stopień niezbędnego
wypełnienia pęcherza moczowego zależy od wielkości zmian, otyłości kobie-
ty i jest określany subiektywnie przez każdego badającego. Najsilniejsze
wypełnienie pęcherza moczowego wymagane jest u otyłych kobiet z nie-
wielką tyłozgiętą macicą oraz u kobiet po usunięciu macicy. U kobiet z na-
wykoWYlni zaparciami uzasadnione jest opróżnienie jelita grubego przed
badaniem. Badanie przez powłoki jamy brzusznej najwygodniej jest roz-
począć od przekroju w płaszczyźnie poprzecznej, w której uzyskuje się
infonTIacje o ogólnych relacjach anatolTIicznych w miednicy mniejszej.
Następnymi etapami badania jest ocena poszczególnych narządów
i struktur w płaszczyznach podłużnych i skośnych. Badanie ginekologiczne
powinno zostać zakończone przeglądową oceną narządów jamy brzusznej
i przestrzeni zaotrzewnowej o
Badanie przezpochwowe powinno być wykonywane przy opróżnionym
pęcherzu mOCZOWYITI. Pośladki pacjentki powinny być nieco uniesione, co
ulnożliwia wykonanie swobodnych ruchów głowicą. Badanie rozpoczyna się
od uwidocznienia macicy w przekroju strzałkowym. W płaszczyźnie tej
ocenia się grubość trzonu i błony śluzowej. Przechylając głowicę na boki,
uwidacznia się rzut przydatków, a następnie po zrotowaniu głowicy ocenia
się narządy miednicy mniejszej w płaszczyźnie poprzecznej. Badanie przez-
pochwowe powinno być uzupełnione badanieITI przez powłoki - ocena
śród- i nadbrzusza i przestrzeni pozaotrzewnowej.
Opis badania
Każde badanie ultrasonograficzne powinno być udokumentowane fotografi-
o
cznle.
Dokumentacja badania ultrasonograficznego w ginekologii powinna
obejmować zdjęcia macicy w przekroju podłużnYITI, zdjęcie jajników w osi
długiej. W przypadku opisywania nieprawidłowości powinny być one rów-
nież udokumentowane zdjęciami.
W każdYITI wyniku badania ultrasonograficznego u kobiety z zachowa-
nym narządelTI rodnym powinna być zawarta inforlnacja na temat:
1. położenia macicy;
2. wielkości macicy - wymiaru przednio-tylnego, a w uzasadnionych
przypadkach szerokości i długości, proporcji długości trzonu i szyjki
o
maCICY;

Rozdział 32
Badanie USG w położnictwie i ginekologii 123
..:
3. błony śluzowej trzonu macicy - grubości, echo struktury , echa central-
nego, granic zewnętrznych;
4. wielkości i struktury jajników.
W zależności od wskazań do wykonania badania i stwierdzanych niepra-
widłowości, w badaniu ultrasonograficznym powinna zostać uwzględniona:
a) ocena kształtu macicy, kształtu jamy macicy;
b) obecność guzów macicy (mięśniaków), ich liczby, wielkości, loka-
lizacj i;
c) echostruktura mięśnia macicy - diagnostyka endometriozy wew-
nątrzlnacicznej;
d) ocena szyjki macicy;
e) ocena obecności i lokalizacji wkładki wewnątrzmacicznej;
f) ocena guzów przydatków ich wielkości, echostruktury , lokalizacji;
g) informacja o zmianach wywodzących się z jajowodów;
h) informacja o nieprawidłowościach uwidocznionych w pęcherzu mo-
czowym;
i) informacja o obecności płynu w jamie otrzewnowej;
j) ocena przepływu krwi w tętnicach jajnikowych lub macicznych;
k) znacznie rzadziej opis zmian zlokalizowanych w przymaciczach lub
innych nieprawidłowościach.
Jeżeli obraz USG opisywanego guza przydatków może sugerować proces
złośliwy lub taka sugestia zawarta jest w skierowaniu, obok bardzo dokład-
nego opisu samej zmiany powinny znaleźć się informacje potwierdzające lub
wykluczające obecność płynu w wolnej jamie otrzewnowej i ognisk mogą-
cych odpowiadać przerzutom do wątroby. W takim opisie powinny znaleźć
się również informacje o sieci (grubość, zmiany ogniskowe) oraz ewentualnym
powiększeniu węzłów chłonnych przestrzeni pozaotrzewnowej.

Rozdział 33
Maria Respondek-Liberska
Badanie echokardiograficzne płodu
w ramach skriningu położniczego
Aparatura ultrasonograficzna
Do badań echokardiograficznych płodu można stosować każdy ultrasonograf
zakwalifikowany do badań położniczych, wyposażony w typowe głowice
typu convex o częstotliwości 3,5 Mhz z możliwością wykonywania doku-
mentacji na czarno-białej drukarce.
Technika wykonywania badania
Badanie serca płodu w czasie położniczego badania USG rutynowo wykonuje
się około 20. tyg. głowicą przezbrzuszną, jako jeden z elementów oceny
budowy płodu (jeżeli badanie wykonane jest w 18. tyg. ciąży większość
ultrasonografów nie pozwala na dobre uwidocznienie serca i badanie jest
traktowane jako prawidłowe, nawet jeżeli jest wada serca płodu.
Zlecone kolejne badania USG (np. pod koniec ciąży również mogą nie
uwidocznić wykrycia takiej wady, ponieważ pod koniec ciąży badanie USG
serca płodu jest zwykle trudne technicznie. Poza sercem reguła ta dotyczy
praktycznie większości wad płodu.
Do badania ciężarna powinna być ułożona w pozycji na boku. Badanie
serca płodu poprzedzone jest oceną położenia płodu w jamie macicy, oceną
kręgosłupa płodu, żołądka, wątroby i główki płodu oraz kończyn. Konieczne
jest wykonanie biometrii płodu i porównanie z wiekiem ciążowym według
daty ostatniej miesiączki lub wynikiem badania USG z pierwszego trylnestru
CIąŻY.

126 Standardy badań ultrasonograjicznych
Badanie serca płodu skriningowego powinno obejlTIOWać:
1. ocenę wielkości serca szacunkowo ocena pola powierzchni serca w sto-
sunku do pola powierzchni klatki piersiowej - w normie około 1/3
(lub 0,3);
2. uwidocznienie obrazu 4 jalTI serca;
3. obserwacja ruchu zastawek lub ścian serca pod kątelTI oceny rytlTIU
serca.
Opis wyniku badania serca płodu stanowi część opisu położniczego.
Przykład opisu serca płodu: I wynik badania w nonnie, II wynik badania
nieprawidłowy .
I. "wielkość serca prawidłowa, uwidoczniono prawidłowy obraz 4 jam
serca, rytm serca o częstości 140/min. lniarowy".
Jeżeli jeden z elementów badania jest nieprawidłowy: wielkość, obraz
4 jam, rytm serca - płód (optymalnie wraz ze zdjęciem z wideodrukarki
podejrzanej anomalii), pacjentka powinna zostać skierowana na badanie
specjalistyczne do ośrodka referencyjnego.
II. "serce wydaje się powiększone, obraz 4 jalTI prawidłowy, zaobserwo-
wano w czasie badania okresowe przyspieszenie FHR do około 200/min.
Wskazane diagnostyczne badanie ECHO".
...
I
Badanie echokardiograficzne płodu w ośrodku
referencyj nym
Aparatura ultrasonograficzna
Położniczy ultrasonograf z koloroWYITI Dopplerem wyposażonym
w oprogramowanie kardiologiczne, głowice sektorowe 3,5, 5,0, 7,5 Mhz,
głowica convex 3,5 Mhz, głowica dopochwowa endovaginalna.
Technika wykonania badania
Do badania ciężarna ułożonajest w pozycji na boku. Badanie serca płodu
poprzedzone jest oceną położenia płodu w jalTIie lTIacicy, zlokalizowaniem
kręgosłupa płodu, wątroby i główki płodu jako punktów orientacyjnych.
Konieczne jest wykonanie biometrii płodu i porównanie z wiekiem ciążowym
wg daty ostatniej lTIiesiączki lub wynikiem badania USG z pierwszego tryme-
stru ciąży.

Rozdział 33
Badanie echokardiograficzne płodu w ramach skriningu położniczego 127
Badanie serca płodu w ośrodku referencyjnym powinno obejlTIOWać:
1. ocenę wielkości serca - obliczony stosunek pola powierzchni serca
w stosunku do pola powierzchni klatki piersiowej - max około 0,45,
jeżeli> 0,45 - kardiomegalia;
2. uwidocznienie obrazu 4 jam serca oraz dróg wypływu z prawej i lewej
komory, uwidocznienie łuku aorty, łuku przewodu tętniczego (prezen-
tacja 2D);
3. ocenę przepływów wewnątrzsercowych oraz technika kolor Doppler
PD, CD;
4. ocenę kurczliwości ścian serca oraz grubości przegrody międzykomo-
rowej w prezentacji M/lTIode;
5. ocenę arytmii serca w prezentacji M-mode, 2DD, M-mode, kolor Dop-
pler;
6. ocenę przepływów pozasercowych: tętnica i żyła pępowinowa, tętnica
mózgu środkowa, żyła główna dolna, przewód żylny;
7. badanie serca płodu powinno być dokumentowane na taśmie magneto-
widu;
8. w wyjątkowych przypadkach podejrzenia wady serca płodu w obrazie
USG uzyskanego za pomocą głowicy przezbrzusznej u płodów poniżej
20. tyg. ciąży. wykonywane jest badanie za pomocą głowicy dopochwo-
wej wg standardu położniczego.
Główne kategorie rozpoznań w badaniu echokardiograficznYlTI płodu.
l. Nonna.
2. Wada serca.
3. Kardiomiopatia (przerostowa lub zastoinowa).
4. Prawidłowa anatolTIia serca + nieprawidłowe przepływy wewnątrzser-
cowe.
5. Niedomykalność zastawki przedsionkowo-kolTIorowej.
6. Przyspieszony przepływ przez zastawki półksiężycowate.
7. Przyspieszony przepływ w łuku aorty i/lub przewodzie tętniczym.
8. Cechy zamykania się przewodu tętniczego (PI<1,9).
9. Przyspieszony przepływ w przewodzie żylnym.
10. Wsteczny przepływ w żyle głównej dolnej.
11. Zaburzenia rytmu serca.
12. Niewydolność ążenia płodu.
13. Guz serca.

128 Standardy badań ultrasonograficznych
14. Inne:
- tętniak przegrody lTIiędzyprzedsionkowej,
- dysproporcja wielkości kOlTIÓr i/lub przedsionków (RV>L V i/lub
RA>LA),
- ognisko hiperechogeniczne w obrębie jaln serca,
- zawał serca
Opis wyniklI badania
Badanie serca oraz układu krążenia u płodu:
(stanowi fragment oceny stanu płodu)
wykonane aparatem. . . . . . . . . . . . . . . głowicą: . . . . . . . . . . . . dn. . . . . . . . . . . . .
"U płodu w położeniu główkoWYITI, budowa ciała: prawidłowy zarys
twarzoczaszki, struktur OUN, kręgosłupa, klatki piersiowej z hOlTIogennymi
płucami, jama brzuszna z widocznym żołądkiem i pęcherzem moczowym, ze
śladem wolnego płynu w jamie otrzewnowej ok. 5 mm. Prawidłowy zarys
kończyn dolnych i górnych. AFI 20, biometria 30 HBD zgodna z badaniem
USG w l. trymestrze. Łożysko grubości ok. 4 cm w dnie i na ścianie tylnej
bez kontaktu z ujściem wewnętrznym szyjki macicy.
Badanie serca i układu krążenia płodu:
Prezentacja 2D: Wielkość serca płodu np. 0,5 - kardiomegalia. Budowa
serca prawidłowa: uwidoczniono dwa symetryczne przedsionki z otwartYITI
Joramen ovale oraz tętniakieln przegrody lniędzyprzedsionkowej, dwie
symetryczne komory oraz ciągłość przegrody międzykomorowej, prawidło-
we połączenia komorowo-tętnicze (skrzyżowane duże naczynia).
Prezentacja 2DD + KD: niedomykalność zastawki trójdzielnej (TR),
holosystoliczna, V lTIaX do 2 misek, pozostałe przepływy wewnątrzsercowe
(z. Initralna, aortalna i płucna) w nonTIie.
Prezentacja M-Inode: grubość przegrody lTIiędzykomorowej 6 mln -
cechy hipertrofii mięśnia serca, wskaźniki kurczliwości SF R V - 40%, SF
LV 36% w granicach normy.
Rytm serca: dominujący rytln zatokowy o częstości ok. 140/1TIin., zabu-
rzony licznYlTIi wstawkalTIi częstoskurczu do 220/1nin., z okresowym trzepo-
tanieiTI przedsionków do 400/1TIin. Przepływy obwodowe: tętnica i żyła
pępowinowe (UMB artery, UMB vein) w normie, tętnica środkowa mózgu
(MCA) w normie, żyła główna dolna i przewód żylny - nieprawidłowe.
Wnioski: Płód z CeChalTIi kardiomegalii i hipertrofią mięśnia serca, nie-
domykalnością zastawki trójdzielnej w okresie zagrażającej niewydolności

Rozdział 33
Badanie echokardiograficzne płodu w ranzach skriningu położniczego 129
krążenia z powodu częstoskurczu z blokielTI przedsionkowo-komorowym.
Wskazane rozpoczęcie terapii umiarawiającej (wg protokołu) oraz kontrolne
ECHO za 7 dni".
Algorytm badania USG + ECHO w ciąży
1 badanie - 10 HBD
nonna patologia celowane USG w ośrodku specjalistycznYITI
2 badanie USG + ocena serca płodu - 20 HBD
nonna patologia celowane USG + ECHO u płodu w ośrodku specjalisty-
cznym
3 badanie usa - 30 HBD
norma patologia celowane USG + ECHO u płodu w ośrodku specjalisty-
cznym
PORÓD patologia celowane USG + ECHO u noworodka w ośrodku
specjalistycznym.

Rozdział 34
Bożena Góraj
Przezczaszkowa Ultrasonografia
Dopplerowska (PUD)
Aparatura
Badanie PUD należy wykonać głowicą impulsową o częstotliwości 2 Mhz,
w zakresie głębokości od ok. 2 cm do ok. 7 cm oraz głowicą 4 Mhz i/lub
8 Mhz z falą ciągłą lub ciągłą i impulsową, do oceny naczyń domózgowych.
Natężenie fal ultradźwiękowych, jakie powinny być stosowane w PUD dla
częstotliwości ok. 20 Mhz to obecnie akceptowane maksYlTIalne natężenie 1
- SPTA == 100 lTIW/cm 2 , regulowane z możliwością ograniczenia do
201TIW/cm 2 , m.in. dla pomiarów przez gałkę oczną oraz 4 Mhz i 8 Mhz z
maksymalnie 1 - SPTA ok. 50 mW (poniżej 100 lTIW/ClTI2). Do analizy
spektralnej wykorzystuje się transformację FFT - minimum 64-punktową,
preferowana 128 i co najl11lliej dwie podstawy czasu. Prezentacja może
odbywać się w skali szarości lub w skali kolorowej..
ParalTIetry niezbędne do oceny przpływu krwi to: lTIaksymalna prędkość
skurczowa, prędkość późno skurczowa, prędkość średnia, indeksy PI, RI,
głębokość, kierunek przepływu.
W przypadku badania USG z prezentacją 2D + Color Doppler + Power
Doppler należy stosować głowice w zakresie częstotliwości od ok. 1 do ok.
3 Mhz.
Dokumentacja powinna być drukowana na wideodrukarce czarno-białej
lub kolorowej.
Technika badania
Badanie PUD powinno obejmować zapis przepływu w obrębie:

132 Standardy badań ultrasonograficznych
1. tętnic szyjnych wewnętrznych, środkowych, przednich, tylnych na co
najmniej trzech głębokościach, symetrycznie po obu stronach z okna
skroniowego;
2. tętnicy podstawnej i obu tętnic kręgowych z okna podpotylicznego;
3. tętnic szyjnych wewnętrznych z okna podżuchwowego;
4. w uzasadnionych klinicznie przypadkach badanie można uzupełnić
o zapis z tętnic ocznych, syfonów tętnic szyjnych wewnętrznych przez
okno oczodołowe.
Badanie ,u osób dorosłych powinno obejmować tętnicę szyjną wewnętrz-
ną, którą nalezy badać na głębokości 55-65 mm, tętnicę środkową mózgu na
głębokości 35-55 mlTI, przednią na głębokości 55-70 mm; zawsze należy
podjąć próbę zarejestrowania tętnicy łącznej przedniej na głębokości 70-80
mm.
Tętnica tylna mózgu powinna być poszukiwana na głębokościach 55-65
mm, tętnica oczna na głębokości 40-50 mlTI, syfon tętnicy szyjnej wewnętrz-
nej - 55-70 mm, tętnica podstawna 85-100 mm, kręgowe 60-85 mm.
W badaniach u dzieci głębokości są zmienne i zależą od wieku dziecka
(wielkości głowy i rozwoju układu naczyniowego).
Przy wątpliwościach w identyfikacji naczyń należy stosować testy ucis-
kowe (tętnicy szyjnej wspólnej po stronie badania i przeciwnej).
Wynik badania
Na wynik badania składa się opis badania i komputerowy wydruk zapisu
podstawowych paralTIetrów przepływu. Wydruk powinien zawierać także
imię, nazwisko, wiek badanego, nazwę aparatu ultrasonograficznego, para-
metry użytej głowicy.
Opis badania
Opis badania powinien zawierać określenie sYlTIetrii lub ewentualnych asy-
metrii przepływu oraz głębokości, na jakiej dokonano zapisu, określenie
ewentualnych odchyleń od nonny w zakresie parametrów przepływu, niep-
rawidłowe wyniki testów uciskowych, odwrócony przepływ, propozycje
ewentualnego uzupełnienia diagnostyki o badania naczyniowe lub tomogra-
fię komputerową, wnioski diagnostyczne.

Rozdział 35
Grzegorz Małek
Badanie USG tętnic szyjnych i kręgowych
Badanie USG tętnic szyjnych i badanie USG tętnic kręgowych powinny być
wykonywane zawsze razem.
Tętnice szyjne
Aparatura
Badanie należy wykonywać ultrasonografem wyposażonym w głowicę typu
liniowego o częstotliwości 5,0-10,0 Mhz. Mogą to być głowice jedno-lub
wieloczęstotliwościowe lub też szerokopasmowe. Głowice powinny mieć
minimum 128 kanałów nadawczo-odbiorczych. Głowica nie powinna być
dłuższa niż 4 cm, gdyż utrudnia to badanie.
Aparat musi umożliwiać badania metodą Dopplera pulsacyjnego i kolo-
rowego. Bramka koloru powinna być pochylana elektronicznie, a jej wielkość
regulowana.
Ekran o 256 odcieniach skali szarości. Możliwości pomiarowe aparatu:
szczytowa prędkość skurczowa w zakresie przynajlTIniej do 3,5 m/sek., pręd-
kość końcowo-rozkurczowa, pomiary długości, pOlTIiary redukcji światła i
redukcji długości.
Technika wykonania badania
Badanie USG tętnic szyjnych składa się z:
1. oceny morfologicznej tętnic 2D,
2. oceny naczyń w kolorze oraz oceny widlTIa przepływu,
3. korelacji zmian stwierdzanych w badaniu ITIorfologicznym i dopple-
rowskim.
Ocena morfologiczna. Badanie rozpoczyna się od oceny tętnicy szyjnej
wspólnej w przekroju poprzecznym, zaczynając od poziomu obojczyka jak

134 Standardy badań ultrasonograficznych
najniżej jest to możliwe. Po stronie prawej może być widoczny pień ramien-
no-głowowy i jego podział na tętnicę podobojczykową i szyjną wspólną.
Badanie morfologiczne może być wykonane z dostępu od przodu szyi
lub do boku szyi. W przekrojach poprzecznych szuka się pogrubienia błony
wewnętrznej i blaszek miażdżycowych. Dla oceny odcinka początkowego
lewej tętnicy szyjnej wspólnej i pnia ralTIienno-głowowego, gdy jest to
możliwe, można zastosować głowicę endokawitarną lub inną z niewielkiln
polem przyłożenia pozwalającym na penetrację wiązki ultradźwiękowej poza
obojczyki. Naczynia ocenia się także w przekrojach podłużnych, lokalizując
stwierdzane zmiany. Badanie należy przeprowadzić tak, by tętnica szyjna
wspólna była widoczna przez żyłę szyjną wewnętrzną (dobrze widoczna
ściana tylna, ale także i przednia). Istotnym elementeIn badania ITIorfologi-
cznego jest różnicowanie pOlniędzy tętnicą szyjną wewnetrzną i zewnętrzną
(Tabela 1.).
Tabela l. Różnicowanie pomiędzy tetnicą szyjną wewnętrzną i
zewnętrzną
tętnica szyj na wewnętrzna tętnica szyj na zewnętrzna
średnica zwykle większa zwykle mniejsza
gałęzie brak zwykle obecne
kierunek przebiegu ku tyłowi i bocznie do przodu i przyśrodkowo
widmo niskooporowe wysokooporowe, reakcja na
opukiwanie tętnicy skronio-
wej powierzchownej
Ocena naczyń w kolorze. BralTIkę koloru ustawia się pod jak naj ostrzej-
SZYlTI kątem w stosunku do badanej tętnicy. Parametry koloru ustawia się tak,
by nie barwiły się sąsiednie struktury, a naczynie było wypełnione kolorem.
Skala prędkości koloru ustawiona tak, by w prawidłowym odcinku nie było
cech turbulencji.
Badanie widma przepływu. Bramkę dopplerowską ustawia się na 2 lnm
średnicy i przesuwa się ją wzdłuż naczynia. Kąt korekcji ustawia się na 60 Q ,
a następnie ręcznie tak ustawia się głowicę, by poprzeczka korekcji kąta była
równoległa do ścian naczynia. WidlTIO zapisuje się z:
- początkowego i środkowego odcinka tętnicy szyjnej wspólnej,
- z odcinka przed zatoką tętnicy szyjnej wspólnej,

Rozdział 35
Badanie USG tętnic szyjnych i kręgowych 135
- Z początkowego i z jak naj dalej uwidocznionego odcinka tętnicy
szyjnej wewnętrznej,
- z początkowego odcinka tętnicy szyjnej zewnętrznej,
- we wszystkich ITIorfologicznie widocznych zwężeniach - wybie-
rając przy pomocy koloru lniejsce najwęższe lub/i miejsce z naj-
większą turbulencją, korekcja kąta - jak opisano wcześniej, w sto-
sunku do ścian naczynia,
- przy braku opcji koloru bramkę dopplerowskąprzesuwa się w miej-
scu zwężenia, jak i poza nim, szukając najwyższych prędkości.
Korelacja zmian morfologicznych i widma. Pomiary zmian ITIorfolo-
gicznych dokonywane są z pewnYITI błędem pOlTIiaru. Grubość blaszek
mierzy się z przekrojów poprzecznych, a długość z przekrojów podłużnych.
Można dokonywać pomiarów redukcji światła z przekrojów idealnie poprze-
cznych przy zastosowaniu opcji koloru. Zwężenie lub duża blaszka wywołują
turbulencje w przepływie krwi. W każdym przypadku turbulencji mierzy się
prędkość przepływu. W każdym uwidocznionym ITIorfologicznie zwężeniu
mierzy się prędkość przepływu krwi.
Normy diagnostyczne
I. Zmiany morfologiczne
Nie ma kryteriów uniwersalnych. Poniższe wzorce oparte są o najczęś-
ciej proponowane w literaturze i stosowane w praktyce.
,
Prawidłowa ściana tętnicy. Sciana tętnicy szyjnej wspólnej ma widocz-
ną strukturę trój warstwową: błona wewnętrzna (intima), błona środkowa
(media), przydanka (adventitia).
Prawidłowa błona wewnętrzna - błona środkowa (intima-media com-
p/ex) I-M kOlTIpieks. Jej grubość nie przekracza 1,0 ITIITI. POlTIiarów dokonuje
się na ścianie tylnej lub na przedniej przy projekcji przez żyłę szyjną wew-
nęzną .
Wyraźnie widoczna granica pomiędzy błoną wewnętrzną a środkową.
Prawidłowa błona wewnętrzna jest jednorodną, nieznacznie hiperechoge-
niczną ciągłą linią.
Zmieniony kompleks I-M. Może on być pogrubiały> 1,0 ITIITI, należy
jednak wziąć pod uwagę niską powtarzalność pOlTIiarów morfologicznych
w zwykłym badaniu tętnic szyjnych. Błona wewnętrzna lTIOŻe być morfolo-
gicznie niejednorodna, odcinkowo hiper- lub hipoechogeniczna. Może być
zatarta granica intima-media.

136 Standardy badań ultrasonograficznych
Blaszka miażdżycowa
Wczesna blaszka: grubość < 2,0 mm, nierównomiema, echogeniczność kom-
pleksu I-M, mikrozwapnienia. Jednorodne blaszki przyścienne: grubość
2,0 mm, jednorodna echostruktura, gładkie obrysy. Niejednorodne blaszki
przyścienne: 2,0 mm, niejednorodna echostruktura, nierówne obrysy, zwap-
nienia, owrzodzenia.
Owrzodzenie: zagłębienie w powierzchni blaszki o głębokości przynaj-
mniej 1,0 mm na odcinku przynajmniej 1,0 mm.
Powierzchnia blaszki:
- gładka,
. ,
- nIerowna.
Echogeniczność blaszki:
- hipoechogeniczna (naj prawdopodobniej tłuszczowa),
- hiperechogeniczna lub ogniskowa hiperechogeniczna (najprawdo-
podobniej zwłóknienia),
. .
- zwapnIenIa.
Zwężenie morfologiczne
Wielkość zwężenia ITIOŻna mierzyć jako zwężenie względne i bezw-
zględne (lepsza korelacja z rzeczywistym zwężeniein).
POlTIiar wielkości zwężenia względnego (względem odcinka prawidło-
wego leżącego powyżej zwężenia):
średnica w miejscu zwężenia
X == 100 x/l - średnica w miejscu prawidłowym
Pomiar wielkości zwężenia bezwzględnego wykonuje się na poziomie
zwężenia, mierząc przy zastosowaniu opcji pOlTIiarowej aparatu w przekroju
poprzecznym proporcje pola powierzchni kanału zwężenia i pola powie-
rzchni prawidłowego przekroju naczynia na tym samYITI poziomie.
Niedrożność
Widoczne morfologicznie naczynie z odbiciami wewnętrznymi. Konie-
czne badanie w kolorze, Power Doppler i próby zapisu widma - brak
przepływu we wszystkich tych ITIetodach.
II. Badanie widma przepływu
Nie zdefiniowano jednoznacznie zależnośc prędkości przepływu krwi od
wielkości zwężenia w tętnicy szyjnej (CCA) i zewnętrznej (ECA), dlatego
przyjmuje się nonny takie jak dla tętnicy szyjnej wewnętrznej. Widmo w

Rozdział 35
Badanie USG tętnic szyjnych i kręgowych 137
tętnicy szyjnej wewnętrznej jest charakterystyczne, niskooporowe, z zacho-
wanym oknelTI widlTIOWYlTI. Dla oceny stopnia zwężenia tętnicy szyjnej
wewnętrznej (ICA) w lniejscu największej turbulencji najwęższym morfolo-
gicznie, ocenia się szczytową prędkość skurczową (PSV) i prędkość końco-
wo-rozkurczową (EDV), szukając najwyższych wartości tych prędkości
(Tabela 2.).
Dla porównania lTIierzy się także PSY i EDV w tętnicy szyjnej wspólnej
i oblicza proporcje (Tabela 2.).
Wielkość zwężenia wpływająca na szczytową prędkość skurczową
(PSV) to 50%, ale powyżej 60% wzrost prędkości jest już bardzo wyraźny.
Prędkość końcowo-rozkurczowa (EDV) wzrasta powyżej 100 cm/sek. w zwę-
żeniach bardzo dużego stopnia - krytycznych.
Tabela 2. Wielkość zwężenia ICA oceniana na podstawie
pomiarów prędkości przepływu
wielkość zwęże- PSY (cm/s) EDV proporcja prędkoś-ci proporcja prędkości
nia (%) (cm/s) ICA/CCA (PSV) ICA/CCA (EDV)
.
0-40 < 110 <40 <18 <24
, ,
41-59 < 110 <40 < 1,8 <24
,
60-79 > 130 >40 >18 > 2,4
,
80-99 > 250 > 100 > 3,7 > 5,5
Musi być zgodność pOlTIiędzy obrazem morfologicznym (widoczne zwę-
żenia) a zapiSelTI widlTIa.
Dokumentacja badania
Zdjęcia powinny być oznaczone ilTIieniem i nazwiskiem badanej osoby oraz
datą.
Dokumentacja zdjęciowa powinna obejmować:
- przynajmniej jeden, dwa zapisy widma na różnych poziomach tętni-
cy szyjnej wspólnej;
- zapis widlTIa w tętnicy szyjnej wewnętrznej;
- zdjęcia blaszek miażdżycowych z pomiarami;
- pOlTIiary prędkości w lTIiejscach zwężeń;
- morfologiczne pOlTIiary wielkości zwężenia.

138 Standardy badań ultrasonograficznych
Opis badania
Jeżeli stwierdza się zmiany, to oddzielnie opisuje się naczynia po stronie
prawej i lewej.
Opis musi uwzględniać pOlTIiary uwidocznionych blaszek lub pogrubia-
łego kompleksu I-M.
Konieczne jest podanie PSY i EDV w stwierdzanych zwężeniach oraz,
jeżeli to lTIożliwe, podaje się także ITIorfologiczną wielkość zwężenia. Ponie-
waż oba te pomiary są zwykle nieco rozbieżne, konieczny jest końcowy
wniosek podający wielkość zwężenia.
Jeżeli, pomimo obecności licznych blaszek, nie lTIa zwężeń helTIodyna-
lTIicznych, to w opisie mUSiITIY użyć stwierdzenia - "opisane zmiany nie
powodują zwężenia hemodynamicznego".
W opisie porównuje się widlTIO w tętnicach szyjnych wewnętrznych,
podając, czy jest ono obustronnie sYITIetryczne, niskooporowe. Gdy jest duża
różnica prędkości lub widlTIO jest bardziej oporowe, także uwzględnia się to
. .
w opIsIe.

Tętnice kręgowe
Aparatura
Wymagania takie same jak dla badania tętnic szyjnych (s. 133).
lo

Technika badania
Badanego układa się na plecach, głowa ustawiona prosto, odgięta nieco ku
,
gorze.
Gdy nie toleruje on takiego ułożenia, to badanie wykonuje się w pozycji
siedzącej. Po znalezieniu w projekcji podłużnej tętnicy szyjnej wspólnej,
głowicę przesuwa się nieco bocznie, szukając charakterystycznego obrazu
wyrostków poprzecznych kręgosłupa szyjnego. Najniżej położony z nich, ten
pod który wnika tętnica kręgowa, to zwykle POZiOlTI C6. Pomiędzy wyrostka-
lTIi widzilTIY morfologicznie prosto biegnące naczynie (segment 2). Po
włączeniu opcji koloru rozróżnia się żyłę i tętnicę kręgową. Schodząc ku
dołowi, dochodzi się do początkowego odcinka tętnicy kręgowej (segment
1) oraz do ujścia od tętnicy podobojczykowej (segment-O). Badając naczynie,
dochodzi się z reguły aż do POZiOlTIU C2.
Pętlę podpotyliczną można próbować uwidocznić z przyłożenia tylnego
(np. głowicą brzuszną).

Rozdział 35
Badanie USG tętnic szyjnych i kręgowych 139
Ocena przepływu polega na prześledzeniu widma we wszystkich uwido-
cznionych odcinkach tętnicy kręgowej.
Zmiany morfologiczne w tętnicach kręgowych:
- kręty przebieg, tworzenie esowatych zagięć;
- asymetria średnicy może być wynikiem wrodzonej hipoplazji Gedna
z tętnic 2 mlTI), występuje wokoło 10% przypadków, częściej po
prawej;
- widoczne blaszki miażdżycowe.
Badanie widma przepływu
Cechy widma:
- niskooporowe, zachowane okno widmowe;
- kierunek przepływu dogłowowy;
- szczytowa prędkość skurczowa (PSV) w zakresie 30-60 cm/sek.;
- prędkość końcowo-rozkurczowa (EDV) w zakresie 10-26 cm/sek.;
- indeks pulsacji PI == O, 7 - 1, 2;
- indeks oporowy RI == O, 47 - O, 68.
Zwężenie (brak szczegółowej normy):
- ogniskowy wzrost prędkości PSV;
- turbulencja;
- przy zwężeniu poniżej badanego miejsca przepływ powyżej zwol-
niony, widlTIO spłaszczone (pik skurczowy spłaszczony);
- przy zwężeniu powyżej badanego miejsca przepływ charakteryzuje
się zwolnioną prędkością PSY, ale pik skurczowy jest ostry tak jak
w zapisie prawidłowym.
Zespół podkradania:
- odwrócenie kierunku przepływu widoczne w widmie dopplerow-
skim, należy zawsze porównać z tętnicą szyjną wspólną po tej SalTIej
stronie;
- w badaniu z kolorem - żyła i tętnica kręgowa mają ten sam kolor.
Badanie dynamiczne:
- widmo z segtnentu l - zapisuje się w różnych ułożeniach głowy
(odgięcie ku tyłowi, skręt w prawo - lewo);
- spadek prędkości PSY poniżej 50% wartości wyjściowej sugeruje
ucisk tętnicy kręgowej.

140 Standardy badań ultrasonograficznych
Dokumentacja badania
Jeżeli nie stwierdzono zlTIian wystarczy po jednym zapisie dla prawej i lewej
tętnicy kręgowej z pOlTIiarelTI prędkości i średnicy naczynia.
W przypadku zwężenia lTIierzy się PSY i porównuje z odcinkiem leżą-
.
cym ponlzeJ.
W badaniach dynamicznych dokulTIentacja dotyczy każdego ułożenia
głowy .
Opis badania
W przypadku niestwierdzenia zlTIian wystarczy dokumentacja z pOlTIiarami,
a w opisie informacja: tętnice kręgowe o prawidłoWYITI kierunku przepływu,
widlTIO obustronne sYITIetryczne. Gdy występuj a różnice prędkości, to zazna-
cza się, w którym naczyniu jest wolniejszy przepływ. Podać należy średnicę
,
naczyn.
Opis lTIusi uwzględniać ocenę kierunku przepływu (prawidłowy - od-
wrócony).
Gdy widlTIO lTIa podwyższony opór, powinno to być uwzględnione
w opisie. W badaniu dynalTIicznYlTI podaje się, w jakim ułożeniu głowy
dochodzi do spadku prędkości przepływu.

Rozdział 36
Tomasz Pertyński, Ludomir Stefańczyk
Badanie USG naczyń krwionośnych
miednicy
Aparatura
Badanie USG naczyń krwionośnych miednicy należy wykonywać głowicą
convex o częstotliwości 3,0-4,0 Mhz (w ocenie naczyń przymacicza stoso-
wać należy także głowice przezpochwowe i liniowe, szerokopasmowe
5,0-12,0 Mhz), posiadające miniITIUITI 64 kanały nadawczo-odbiorcze. Zale-
ca się, aby głowica taka była przystosowana do wykonania badań w technice
kolorowego Dopplera i Power Doppler. Ekran monitora aparatu ultrasono-
graficznego powinien posiadać minimum 128-stopniową skalę szarości,
a aparat możliwości ITIierzenia odległości, pola powierzchni i pełny zakres
pomiarów dopplerowskich.
Dokumentacja badania USG naczyń miednicy to minimum zdjęcia
z drukarki czarno-białej. Zaleca się, aby istniała możliwość wykonania doku-
mentacji zdjęciowej w kolorze, do czego najlepsza i najbardziej ekonomiczna
jest kolorowa drukarka z możliwością dokumentowania na specjalnYITI,
zrolowanYITI papierze. Celowe jest archiwizowanie wybranych sekwencji
badania na taślTIie magnetowidowej.
Technika badania
Badanie USG naczyń miednicy musi obejmować wykonanie serii przekrojów
poprzecznych oraz przekrojów podłużnych naczyń w okolicy rozwidlenia
aorty, tętnic biodrowych wspólnych oraz w okolicy więzadeł pachwinowych.
Konieczna jest także ocena naczyń przYlTIacicza. W czasie badania należy
zmierzyć i porównać szerokość i pole powierzchni jednoimiennych naczyń.
W czasie każdego badania należy ocenić poza naczyniami, ich średnicę,
przebieg i inne narządy przestrzeni pozaotrzewnowej, a szczególnie węzły
chłonne, guzy, gruczoł krokowy, narząd rodny.

142 Standardy badań ultrasonograficznych
W przypadku uwidocznienia zmian należy określić ich lokalizację (zgod-
nie z WYlTIienionymi powyżej punktami topograficznymi: rozwidlenia aorty,
rozwidlenie tętnic biodrowych, okolica więzadła pachwinowego, przymaci-
cza), echogeniczność w stosunku do prawidłowego naczynia (hipo- hipere-
chogeniczne), echostrukturę zmiany (j ednorodna lub o mieszanej echogeni -
czności), obecność zwapnień. Należy ocenić rozległość zmiany oraz charak-
ter przepływu przy pomocy technik kolorowych i Dopplera spektralnego.
Konieczne jest porównanie danych uzyskanych w badaniu symetrycznych
naczyń, obliczenie wskaźników RI i P.
Wynik badania
Na wynik badania składa się opis badania i dokumentacja zdjęciowa. Doku-
mentacja zdjęciowa poza uwidocznieniem zmian lTIusi zawierać imię,
nazwisko i wiek badanego, datę badania, nazwę aparatu ultrasonograficznego
i parametry użytej do badania głowicy.
Opis badania musi zawierać:
1. ocenę szerokości i przebiegu badanych naczyń krwionośnych;
2. ocenę drożności (z określeniem charakteru przepływu);
3. opisanie wraz z podaniem lokalizacji, wymiarów, wszystkich uwido-
cznionych nieprawidłowych zmian (zmiany miażdżycowe, skrzepliny,
zmiany pozaskrzepowe);
4. opisanie zmian towarzyszących (zwłaszcza w ocenie naczyń przymaci-
cza);
5. wnioski diagnostyczne;
6. propozycje innych wynikających z algorytmu diagnostycznego badań;
7. zalecenia do wykonania badań kontrolnych.

Rozdział 37
Jan Małczak
Badanie USG tętnic trzewnych
Aparatura ultrasonograficzna
Tętnice trzewne należy badać techniką duplex-Doppler, w której jednocześ-
nie rejestruje się obraz rzeczywisty tkanek i zapisuje dopplerowskie widmo
przepływu.
Aparat ultrasonograficzny powinien być w związku z tym wyposażony
minimum w opcję Dopplera spektralnego (czarno-białego). Ponieważ zapis
musi być dokonywany w dokładnie określonych punktach naczynia, bezw-
zględnie wymagane jest stosowanie głowic, wyposażonych w Dopplera
pulsacyjnego (PW). Z powodu limitu Nyquista ograniczającego pomiar
dużych prędkości Dopplerem pulsacyjnym, korzystne jest używanie głowic
wyposażonych także w Doppler ciągły (CW).
Optymalnie, jeśli aparat wyposażony jest w opcję kodowania przepływu
kolorem, choć nie jest to wymóg bezwzględny. Kolor ułatwia szybką iden-
tyfikację naczyń, a przy trudnych warunkach obrazowania może stanowić
podstawę ich uwidocznienia. W przypadku długoodcinkowych zwężeń kry-
tycznych z zachowanym szczelinowato wąskim kanałem przy użyciu samego
Dopplera spektralnego przepływ może zostać nie uchwycony. Kolor ułatwia
także optymalne ustawienie bramki próbkującej w miejscu największych
turbulencji (tzw. widzialny szmer), przy pomiarze wzrostu prędkości dla
określenia stopnia zwężania.
Do badania należy używać głowic o częstotliwości od 2 do 5 Mhz
u dorosłych i 5 do 10 Mhz u dzieci. Zaleca się stosowanie głowic convex lub
sektorowych elektronicznych, a w przypadku sektorowych mogą być także
mechaniczne.
Głowice liniowe, którymi znacznie trudniej swobodnie manewrować w
stosunku do płaszczyzny brzucha, ograniczają możliwość właściwego usta-
wienia wiązki dopplerowskiej pod odpowiednio lTIałym kątem w stosunku do
długiej osi naczynia.

144 Standardy badań ultrasonograficznych
Aparat winien posiadać możliwość mierzenia kursorami odległości.
W zakresie Dopplera lTIożliwość:
1. odpowiedniej regulacji szerokości bralTIki próbkującej,
2. uwzględnienia kąta pomiędzy wiązką dopplerowską i długą osią na-
czyń, dla korekty mierzonej prędkości,
3. pomiaru prędkości chwilowych i prędkości średniej oraz wskaźników
pulsacji (PI) i oporu (RI).
Wynik badania należy dokumentować przy użyciu drukarek czarno-bia-
łych, a w przypadku badań z użyciem kolorowego Dopplera optymalne jest
posiadanie drukarki kolorowej typu rolkowego lub lTIagnetowidu.
Technika wykonania badania
Osoba kierowana do badania USG tętnic trzewnych musi być na czczo.
Z uwagi na czynniki emocjonalne i ewentualny wysiłek fizyczny związany,
np. z dojściem do gabinetu po schodach, co w przypadku tętnic trzewnych
może znacząco wpływać na wartość przepływu, zaleca się około 20-minutowy
odpoczynek od chwili zgłoszenia do rozpoczęcia badania. Badanie wykonuje
się w pozycji leżącej na plecach, z głową podniesioną o 20 do 30 stopni.
Obraz pnia trzewnego i tętnic krezkowych uzyskuje się w przekrojach
podłużnych i poprzecznych nadbrzusza i śródbrzusza. Przy dużej ilości ga-
zów jelitowych, podobnie jak przy badaniu trzustki, lTIogązaistnieć trudności
z ich zobrazowaniem. Należy wówczas powtórzyć badanie po odpowiednim
przygotowaniu. Najczęściej jednak poprawę jakości obrazu można uzyskać,
zalecając głęboki wdech lub wypychanie do przodu powłok dolnej części
brzucha. Wreszcie podczas kilkuminutowego ucisku badanej okolicy, zwła-
szcza przy użyciu głowicy sektorowej, ITIOŻna uzyskać rozejście się gazów
poza obszar obrazowania.
Ponieważ' tętnica krezkowa dolna jest drobnym naczynieITI, uwidocznie-
nie jej jest bardzo trudne i udaje się tylko u części badanych, zwykle szczup-
łych, dlatego nie należy tego badania traktować jako obligatoryjne.
Badanie tętnic trzewnych jest dwuetapowe. Najpierw należy ocenić stan
morfologicznych naczyń. Pień trzewny i jego gałęzie winno się zobrazować
w przekrojach podłużnych i poprzecznych, a tęt11ice krezkowe głównie w po-
dłużnych. Należy:
1. odnotować ewentualne anomalie jak wrodzony pień trzewno-krezko-
wy, bezpośrednie odejście od aorty jednej, dwóch lub wszystkich gałęzi
pnia trzewnego,

Rodz lał 37
Badanie USG tętnic trze1<vnych 145
2. ocenić aortę w miejscu odejścia naczyń i stan lnorfologiczny ścian
naczyń w początkowych ich odcinkach, gdzie najczęściej zlokalizowa-
ne są zmiany miażdżycowe - w przypadku obecności blaszek określić
ich wielkość, a w dalszYln etapie badania przy użyciu Dopplera spek-
tralnego określić stopień zwężenia światła,
3. uwidocznić możliwie naj dłuższe odcinki badanych tętnic, z oceną ich
szerokości - w razie stwierdzenia tętniakowatych poszerzeń odnoto-
wać ich długość, szerokość, obecność skrzeplin i szerokość kanału
przepływu,
4. odnotować wszelkiego rodzaju patologie w sąsiedztwie naczyń.

Przechodząc do drugiego etapu badania, w którym dokonuje się zapisu
widma dopplerowskiego przepływu krwi, dysponując aparateIn z kolorowym
Dopplerem, należy powtórzyć czynności etapu pierwszego, zwracając szcze-
gólną uwagę na miejsca, gdzie stwierdzono uprzednio patologie.
Brak koloru w części światła naczynia, bądź turbulencje w miejscach,
gdzie w obrazie czarno-białym nie stwierdzono patologii, może świadczyć
o obecności niskoechogenicznych, nie uwapnionych blaszek Iniażdżyco-
wych, bądź zmian zakrzepowych, co w dalszym etapie badania winno być
diagnozowane przy użyciu Dopplera spektralnego. Brak kodowania kolorem
może oznaczać niedrożność naczynia, zanimjednak postawi się takie rozpoz-
nanie, należy dokonać kolejnych prób oceny, zmieniając nastawy aparatu,
i potwierdzić to brakieln zapisu widma dopplerowskiego.
Zdarza się, że badane naczynie w obrazie rzeczywistymjest bardzo słabo
widoczne, a uzyskuje się dobry obraz przepływu w kolorze, wówczas właś-
ciwe umieszczenie bramki próbkującej Dopplera spektralnego możliwe jest
tylko po lokalizacji naczynia kolorem.
Przystępując do badania przepływu Dopplerem spektralnym, należy
pamiętać, że u osób zdrowych, badanych na czczo, w pniu trzewnYIn i jego
gałęziach widmo przepływu jest jednofazowe, niskooporowe, z prędkością
końcowo-rozkurczową wynoszącą typowo około 1/3 maksymalnej prędkoś-
ci skurczowej. W tętnicy krezkowej górnej rejestruje się przypływ o wyż-
SZYln oporze, z niskiIni wartościalni prędkości końcowo-rozkurczowej,
u dużej części osób z obecnością drobnego załamka wstecznego w fazie
wczesno-rozkurczowej. Po posiłku przepływ w tętnicy krezkowej górnej
staje się niskooporowy.
Bramkę próbkującą Dopplera pulsacyjnego ustawia się w odpowiednim
punkcie naczynia pod kontrolą obrazu USG w czasie rzeczywistym. Jej
l

146 Standardy badań ultrasonograficznych
szerokość winna być dopasowana do wewnętrznej średnicy naczynia. W ru-
tynowym badaniu bramkę należy ustawić w odległości 1-2 cm od początku
naczynia, unikając pomiarów w samym jego początku, gdzie występują
turbulencje, związane z podziałem naczyń. W przypadku diagnozowania
patologii widocznej w obrazie rzeczywistym, bądź w kolorze, bramkę należy
ustawić odpowiednio do miejsca lokalizacji zmiany. Pod kontrolą obrazu
rzeczywistego dobiera się także odpowiedni kąt pomiędzy wiązką dopple-
rowską i długą osią naczynia. D la zminimalizowania błędu pomiaru prędkoś-
ci kąt ten nie powinien być większy od 60 stopni. Dla pnia trzewnego i tętnicy
krezkowej górnej w większości przypadków możliwe jest wykonanie badania
przy kącie < 30 stopni. Analiza spektrum przepływu winna być oparta o co
najmniej trzy oddzielnie uzyskane wykresy.
Należy udokumentować i opisać wszelkie zmiany spektrum przepływu,
jak wzrost lub obniżenie mierzonych prędkości, zmianę charakteru z nisko-
na wysokooporowy bądź odwrotnie. Dotyczy to wszystkich przypadków,
kiedy nieprawidłowy przepływ wynika z patologii badanych odcinków na-
czyń, a także sytuacji, kiedy obrazowane fragmenty są morfologicznie prawi-
dłowe, a stwierdzone zmiany widma dopplerowskiego Inogą wynikać ze
zmian oporu na obwodzie, np. w przebiegu procesów zapalnych.
Opis badania i dokumentacja
Wynik badania winien składać się z opisu i dokumentacji zdjęciowej. Muszą
one uwzględniać zmiany stwierdzone w obrazie rzeczywistym oraz w bada-
niu dopplerem spektralnym i Dopplerem kolorowym.
W opisie dotyczącym morfologii należy dokładnie opisać lokalizację,
charakter i wielkość stwierdzonych patologii zarówno w odniesieniu do ścian
naczyń i ich światła, jak również patologii tkanek otaczających.
W opisie widma dopplerowskiego należy ustosunkować się do jego
charakteru, a w razie nieprawidłowości wpisać także zarejestrowane patolo-
. , .
glczne wartoscl.
Zaleca się, aby dokumentować na papierze czarno-białym także zapisy
prawidłowe.
Na zakończenie opisu należy wpisać wnioski oraz propozycje dalszych
badań.

Rozdział 38
Henryk Kaszyński
. .
Badanie USG tętnic i żył kończyn dolnych
ł
Aparatura
Badania ultrasonograficzne tętnic i żył kończyn dolnych powinno wykony-
- wać się głowicami o częstotliwości 5,0 lub 7,5 Mhz, albo głowicami szero-
kopasmowymi w zakresie 5,0-10,0 Mhz z możliwością zmieniania kąta
wysyłanej wiązki Dopplera pulsacyjnego i kolorowego. Aortę brzuszną, żyłę
główną dolną oraz żyły i tętnice biodrowe badać należy głowicami sektoro-
wymi albo konweksowymi o częstotliwości 3,5 i 5,0 Mhz. Długość głowicy
3,5-6,0 cm z minimum 64 kanałami nadawczo-odbiorczymi. Głowica musi
jednocześnie dawać obrazowanie B-mode i badanie dopplerowskie. Badanie
dopplerowskie obejmuje Doppler pulsacyjny, Doppler kolorowy i Power
Doppler, które są wymiennie dodawane do obrazowania w czasie rzeczywi-
stym. Ekran monitora z minimum 128-stopniową skalą szarości i możliwoś-
cią obrazowania kolorowego.
Zakres prędkości Dopplera pulsacyjnego musi wynosić od O do 200 cm/sek.
z możliwością przemieszczania linii bazowej i natychlTIiastową zmianą skali
szybkości. Zakres średnich szybkości kolorowego Dopplera w zakresie
2,5-90 cm/sek., a także z możliwością zmiany położenia linii bazowej oraz
zwiększeniem lub zmniejszeniem skali szybkości. Dopplermusi mieć funkcję
inwersji skali szybkości. Doppler pulsacyjny na wykresie winien dobrze
obrazować spektrum szybkości. Dokumentację badania stanowią zdjęcia z
wideodrukarki czamo-białej (videoprinter). Wskazana jest także drukarka
kolorowa i magnetowid do zapisu badania dynamicznego.
f
Technika badania
Celem badania jest pełna ocena morfologiczna naczyń w dwóch płaszczyz-
nach, ocena morfologiczna charakteru spektrum przepływu, ocena szybkości
oraz obliczanie współczynników.

148 Standardy badań ultrasonograficznych
Tętnice kończyn dolnych bada się w pozycji leżącej. Żyły bada się
w pozycji leżącej i stojącej. Badanie obejmuje serie przekrojów poprze-
cznych i podłużnych nad poszczególnymi naczyniaIni krwionośnymi.
Należy dokonać pOlniarów średnicy naczyń i ocenić lokalizację, wiel-
kość, liczbę oraz charakter zmian ITIorfologicznych w naczyniach. Następnie
w wybranych miejscach ocenia się charakter spektrum przepływu i dokonuje
się pomiarów szybkości przepływów. W trakcie badania układu żylnego
dokonuje się oceny wydolności zastawek, stosując próby uciskowe i próbę
V alsalvy.
Zawsze obowiązuje zasada oceny całej aorty brzusznej lub żyły głównej
dolnej, a następnie miejsca ich podziału, tętnic i żył biodrowych, udowych,
podkolanowych, podudzi aż do lniejsc obwodowych w obrębie stawów
skokowych i stóp.
W przypadku stwierdzenia zwężenia (zwężeń) dokonuje się oceny jego
położenia, rozległości i stopnia zwężenia w procentach. Jeżeli stwierdzi się
niedrożność naczynia, to należy możliwie precyzyjnie wykazać drogę krąże-
nia obocznego. W przypadku zakrzepicy żylnej ocenia się jej zasięg, czas
trwania i ewentualne zagrożenia dla badanego.
Opis badania
Wynik badania ultrasonograficznego składa się z opisu badania, dokumenta-
cji zdjęciowej, a w skomplikowanych wypadkach Inożna dołączyć rysunek
schematyczny obrazujący liczbę i miejsca zlnian morfologicznych z poda-
niem wartości szybkości przepływów oraz współczynników. Zdjęcia i sche-
Inaty Inuszą zawierać nazwę pracowni, iInię, nazwisko i wiek pacjenta, datę
badania, nazwę aparatu, paraInetry użytej do badania głowicy.
W opisie badania należy dokładnie zlokalizować położenie zlnian. Każ-
da zmiana powinna mieć określoną wielkość oraz charakter budowy. N astęp-
nie winna być dokonana ocena skutków, jakie wywołuje zmiana, tj. stopień
zwężenia i jego następstwa.
Należy także w trakcie badania ocenić struktury sąsiadujące z naczynia-
mi, a zlniany w nich uwzględnić w opisie.
W końcowym etapie należy postawić rozpoznanie i zakwalifikować, np.
zwężenie do odpowiedniej grupy. Niezwykle cenne wydaje się także wska-
zanie drogi dalszego postępowania diagnostycznego, np. zalecenie arterio-
grafii, zalecenie badania kontrolnego z określenieITI terIninu jego wykonania.
Z rozpoznaniem i zalecenialni winien być zapoznany badany. Opis bada-
nia i dołączona dokulTIentacja są własnością badanego.

Rozdział 38
Badanie USG tętnic i żył kończyn dolnych 149
Propozycja opisu prawidłowego badania USG tętnic kończyn
dolnych
Aorta brzuszna, tętnice biodrowe wspólne, tętnice biodrowe zewnętrzne,
tętnice udowe wspólne, miejsca ich podziału, tętnice udowe powierzchowne,
tętnice podkolanowe, tętnice piszczelowe tylne i przednie oraz tętnice grzbie-
towe stóp zmian morfologicznych w badaniu USG nie wykazują. Przepływy
laminarne. Spektrum przepływów wąskie, trójzałamkowe z okienkiem aku-
stycznym. Maksymalne szybkości przepływów w tętnicach biodrowych
wspólnych 105 cm/sek., w tętnicach biodrowych zewnętrznych 100 cm/sek.,
w tętnicach udowych wspólnych 120 cm/sek., w tętnicach udowych powie-
rzchownych: w odcinku proksymalnym 100 cm/sek., w odcinku dystalnym
80 cm/se., w tętnicach podkolanowych 55 cm/sek., w dystalnych odcinkach
tętnic: piszczelowych przednich 65 cln/sek., piszczelowych tylnych 70 cm/sek.,
w tętnicach grzbietowych stóp 60 cm/sek.

Rozdział 39
Paweł Lewandowski
Badanie USG gałki ocznej i oczodołu
Aparatura ultrasonograficzna
Badania diagnostyczne w ultrasonografii okulistycznej dotyczą prezentacji
A iB.
Do badań w prezentacji A należy używać głowic o częstotliwości 8,0 lub
10,0 Mhz, propagacji osiowej, rozdzielczości obrazu + 0,1 mm. Do badań
w prezentacji B należy używać głowic o częstotliwości od 7,0 Mhz do 20,0
Mhz, propagacji sektorowej, rozdzielczości obrazu + 0,1 mm, o średnicy
aktywnej głowicy około 20 mm 2 .
Obliczanie soczewek wewnątrzgałkowych powinno być co 0,5 dioptrii.
Skala szarości powinna zawierać minimum 64 poziomy z możliwością mo-
dyfikacji przez użytkownika poziomu czerni i bieli. Możliwości obliczenio-
we aparatu powinny dotyczyć odległości i pola. Dokumentacja badań to:
wydruki czamo-białe wykonane na wideodrukarce oraz opis wykonany
przez badającego lekarza.
Technika badania
W czasie badania ocenia się zmiany morfologiczne: wielkość, lokalizację,
ksztah, dodatkowe struktury w obrębie gałki ocznej i oczodołu oraz zjawiska
zachodzące w trakcie badania. W diagnostyce różnicowej w prezentacji A
wykorzystuje się możliwości regulacji czułości aparatu wyrażonej w dB, w
prezentacji B dodatkowo można zmieniać intensywność uzyskanych ech
poprzez regulację skali szarości.
W prezentacji B badanie gałki ocznej i oczodołu obejmuje serię prze-
krojów podłużnych i poprzecznych, tak aby w zależności od potrzeby zobra-
zować struktury anatomiczne gałki ocznej i oczodołu (tęczówkę, soczewkę,
ścianę gałki ocznej, ciało szkliste, nerw wzrokowy, mięśnie okoruchowe,
masy oczodołowe).

152 Standardy badań ultrasonograficznych


Badanie wykonuje się w dowolnej osi poprzez zaInknięte powieki lub po
znieczuleniu rogówki np. 0,5% sol. Alcaini, używając substancji pośredniej
np. 2% Methocelu bezpośrednio przykłada się głowicę do gałki ocznej.
Prezentacja A jest uzupełnienieIn prezentacji B oraz służy do wykonywania
pOlniarów. W prezentacji A przykłada się głowicę w centralnej części
rogówki, wykonując badania w osi gałki, jak również w każdym kwadrancie
w okolicy ciała rzęskowego i równika, po uprzedniIn znieczuleniu rogówki,
np. 0,5% sol. Alcaini. Badania pOlniarów w prezentacji A Inogą być wyko-
nane techniką kontaktową (bezpośrednią) lub iInersyjną (pośrednią).
W badaniu techniką kontaktową głowicę przykłada się bezpośrednio do
znieczulonej rogówki. W metodzie opartej o technikę imersyjną stosuje się
słup, np. wody umieszczony Iniędzy głowicą a rogówką.


Wynik badania
Na wynik badania gałki ocznej lub oczodołu składa się opis badania oraz
dokumentacja zdjęciowa.
Opis badania powinien zawierać:
1. dane pacjenta - iInię, nazwisko, datę urodzenia;
2. datę badania;
3. opis wyniku badania dotyczącego stwierdzonych, nieprawidłowych
struktur w gałce ocznej lub oczodole dotyczący: lokalizacji, określenia
ewentualnych wymiarów badanych zlnian (wielkości), kształtu ich gra-
nic, oceny echogeniczności, podania dokładnego położenia głowicy
w trakcie wykonywania badania;
4. wnioski diagnostyczne: dotyczą stanu prawidłowego lub rozpoznanych
w trakcie przeprowadzonego badania zlnian patologicznych;
5. propozycje innych badań diagnostycznych, które należy wykonać, np.
tomografia komputerowa, rezonans lnagnetyczny, badanie przepływu
krwi.