Қазақстан тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 11-сыныбына арналған оқулық. 2-бөлім - Кабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р.

Автор: Кабылдинов З.Е. Сандыбаева А.Д. Лебаев Ф.Р.

Теги: тарих қазақстан тарихы 11 сынып тарих оқулығы

ISBN: 978-601-331-712-0

Год: 2020

Похожие

Әбу Насыр әл-Фарабидің - Ұлы даланың дара тұлғасы

Неврология. Том 2

Адам анатомиясы. Том 2.

Iшкi аурулар. 2 том.

Текст

Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
З.Е. Қабылдннов, А.Д. Сандыбаева, Ф.Р. Лебаев
ҚАЗАҚСТАН
ТАРИХЫ
Жалпы білім беретін мектептің 11-сыныбына арналган оқулық
Екі бөлімді
2-болім
11
Қазақстак Республикасының Білім жоне гылым мииистрлігі үсынган
Алматы «Атамүра* 2020
15163
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛҮК.К2
ӘОЖ 373.167.1
КБЖ 63.3 (5 Қаз) я 72
Қ 13
Оңулың Қазаңстан Республикасының Білім жэне гылым министрлігі бекіткен
жалпы орта білім беру деңгейінің 10-1 Ісыныптарына арналган
«Қазаңстан тарихы» пзнінің жаңартылган мазмундагы
улгілік оңу багдарламасына сзйкес дайындалды.
Пікір жазгандар:
А.Г. Ибраева. тарих гылымдарының докторы, профессор
А.Т. Қаныпбаева. тарих гылымдарының кандидаты
ШАРТТЫ БЕЛГІЛЕР
[ 7 ] - тақырып бойынша сүрақтар
[ф] - үгымдар мен терминдер
- қүжаттар
ІЙ?] “ қүжат бойынша сүрақтар
Қабылдинов З.Е., т.б.
Қ 13 Қазақстан тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 11-сыныбына арналган
оқулық/З.Е. Қабылдинов, А.Д. Сандыбаева, Ф.Р. Лебаев. Екі болімді.
Алматы: Атамүра, 2020. - 160 бет.
І8В^ 978-601-331-712-0
2-болім - 2020 - 160 б.
І8ВК 978-601-331-714-4
ӘОЖ 373.167.1
КБЖ 63.3 (5 Қаз) я 72
І8ВК 978-601-331-714-4 (2-болім)
І8ВК 978-601-331-712-0
Ф Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д.,
Лебаев Ф.Р., 2020
© «Атамүра», 2020
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛҮК.К2
III
БӨЛІМ
ҚОҒАМ ДЫҚ-САЯСИ ОЙДЫҢ ДАМУЫ
Алтыншы тарау
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК-САЯСИ
ОЙДЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ
§23-24. Қотамдық-саяси ойдың бастауы және дамуы
Оқу мақсаты:
ежелгі және ортағасырлық Қазақстанның тарихи тұлғаларының қо-
ғамдық-саяси идеяларын анықтау;
Қазақстандағы қоғамдық-саяси ойдың дамуына тарихи қайраткерлердің
қосқан үлесін бағалау.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Агылшынша
Ежелгі түркілер Древние тюрки Апсіепі Іигкі
Солылық Суфизм 5и(і$т
Тақырыпқа шығу:
Қазақстандағы қоғамдық-саяси ойдың
дамуына зор үлес қосқан ортағасырлық
ғұламалар әл-Фараби мен Қожа Ахмет
Ясауи туралы білетіндеріңді еске тү-
сіріңдер.
1. Ежелгі және орта гасырларда әлеуметтік-саяси ойдың қа-
лыптасуы мен дамуының алғышарттары. Қазақстан аумағындағы
алғашқы мемлекеттік қүрылымды б.з.б. VIII—III ғасырларда сақ
тайпалық одақтары қалыптастырды. Сақтардың мәдениеті адам-
зат өркениетінің ғажайып жетістіктеріне жатады. Есік обасынан
3
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Есік қорғанынан
табылған таңбалы
күміс тостаған. Тоста-
ғандағы 26 таңбадан
тұратын жазу.
табылган тостагандагы жазу сақтардың әліпбиі
болгандыгынан мвлімет береді. Табиғатты ерек-
ше қүрметтеген сақтар жануарларды «аң стилі»
деп аталатын зергерлік бүйымдарда тамаша
шеберлікпен бейнелеген. Сақтар туралы деректер
ежелгі грек, көне парсы жазбалары арқылы жет-
кен. Деректерде сақтар ержүрек дала түргындары
ретінде суреттеледі.
Б.з.-дың VI гасырынан Түркі кезеңі бастала-
ды. Үлы далада 552 жылы Түрік қағанаты қү-
рылды. Түрік қағанаты ыдыраса да Батыс Түрік,
Түргеш, Қарлүқ қағанаттары, Оғыз, Қарахан
мемлекеттері мен Қыпшақ хандыгы дәуірледі.
Моңгол шапқыншылыгынан соң Қазақстан аума-
ғында негізін Шыңгысханның үрпақтары қалаган
Алтын Орда, ол ыдыраганнан кейін Ақ Орда, Мо-
ғолстан, Әбілқайыр хандықтары өмір сүрді. Атал-
ған мемлекеттік бірлестіктердің негізінде қазақ
халқы қалыптасып, Қазақ хандыгы қүрылды.
Мыңдаган жылдар бойы Үлы далада Қазақ мемлекеттілігі про-
тотцркі, түркі тайпалары негізінде қалыптасты. Сақтардан бас-
Жошы хан
кесенесі
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Есіңе түсір
Ежелгі заман мен орта га-
сырларда Қазақстан аума-
ғында қандай мемлекеттік
құрылымдар өмір сүрді?
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
тап қазіргі тәуелсіз Қазақстан Республикасына дейінгі түрлі тари-
хи дөуірлерде омір сүрген дербес мемлекеттік қүрылымдар өркелкі
аталып келді. Сонымен қатар жергілікті түрғындардын, өзіне тән
тілі, антропологиялық ерекшелігі, салт-дәстүрлері түрақты, өзге-
ріссіз сақталынып қалды. Дала түргындары қоршаган ортаның
табиги-климаттық жағдайына икемделген ша-
руашылық жүргізді.
Біз мыңдаған жылдарды артқа тастап,
тағдыр соқпагынан сүрінбей өтіп, мемлекетті-
гіміз, тіліміз және мәдениетіміз, үлттық
өзегіміздің сабақтастығын сақтап қалдық.
Келешекте оны гасырлар мен мыңжылдықтар бойы көздің қарашы-
гындай сақтап, «Мәңгілік Ел» идеясын болашақтың бағдарша-
мы ретінде үстанатын боламыз. Әлемдік деңгейдегі түлғалардың
үрпаққа аманат етіп қалдырған ой-пікірлерінің адамзат үшін ма-
ңызы зор.
2. Анахарсис, Моде, Күлтегін, Қорқыт Ата. Мемлекеттік идео-
логияны әйгілі билеушілер, кемеңгер ойшылдар, қоғам қайрат-
керлері қалыптастырады. Тарихта «Скиф Анахарсис» деген атпен
белгілі сақ ғүламасы қогамдық қүрылыс мәселесімен айналысқан.
Ол әділ өмір үшін жақсы заңдардың болуы жеткіліксіз, заңды
әділ қоргаушылар керек деп есептеген. Әлеуметтік жағдайы мен
қызметіне қарамастан, адамдардың заң алдында бірдей екендігін
айтқан. Анахарсистен «қызганыш пен қорқыныш - адамның ең
жаман қасиеттері» деген сөз қалған.
Ғүндардың атақты билеушісі Мөде б.з.б. 209 жылы билікке
келді. Ол ел басқару жүйесінде бірқатар реформалар жүргізіп,
ғүн мемлекетін бір орталыққа біріктірді. Қытай деректеріне
қараганда, Мөде 300 мындық түрақты әскер қүрды. Ғүн әскерінің
үйымдастырылуы ондық жүйеге негізделді. Мөде мемлекет пен
халықтың қүнды байлығы ең алды.мен оның жері екендігін жүр-
тына терең үқтырып: «...Жер - ол мемлекеттің негізі. Оны қалай
береміз?» - деп атқа қонып, білектің күшімен, найзаның үшымен
қорғап, үрпаққа аманат еткен.
Асыл текті түркі жүртының үрпагы, атақты мемлекет бас-
шыларының бірі - Кцлтегін. Күлтегін жазуы ежелгі түркі жаз-
ба ескерткішінің ғажайып үлгісі саналады. 1893 жылы даниялық
5
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Ойлан
Қазақ халқының жерге
қатысты қандай даналық
сөздері мен мақал-мә-
телдерін білесің?
галым В. Томсен Моңғолияда табылған руна-
лық ескерткіштердің түркі тіліндегі магына-
сын анықтап, жазулар осы билеушімен байла-
нысты деген қорытынды жасады.
Күлтегін қүрметіне оның айтқан сөздері
тасқа қашап жазылган. «Өлімші халықты
тірілттім, жалаңаш халық тонды, кедей халықты бай қылдым,
аз халықты коп қылдым. Тату елге жақсылық қылдым», - де-
ген жолдардан Күлтегіннің түпкі мүраты - ел бірлігі мен оның
бақытты өмірін аңсауы қазіргі мемлекет басшыларының үлгісіне
айналып отыр. Күлтегін батыр - Түрік қаганатының қүдіретті
түлғасы. Оның билігі кезінде қаганаттың күш-қуаты артты, жері
барынша кеңейді, ел түрмысы түзелді. «Тцнде цйықтамадым,
кцндіз отырмадым. Қызыл қанымды токтім, қара терімді
агыздым. Кцш қуатымды аямадым», - деген Күлтегін сөздері
оның түркі елі үшін аянбай қызмет еткенін айшықтайды.
Ортағасырлық үлы ойшыл, жырау, қобызшы Қорқыт Ата ел
бірлігін ныгайтқан кемеңгер қайраткер, түркі дүниетанымының
Күлтегін
ескерткіші
6
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Түрік қаганатының
күшеюіне ықпал еткен
тұлғаларды атаңдар.
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
негізін қалаган ғүлама ретінде белгілі. Қорқыт
Ата халыққа мәңгілік бақыт әкелетін жер-
үйықты іздеген данагөй ойшыл. Ол уақытты
қадірлеуге шақырды, үрпагына өлмес күйлерін
қалдырды.
3. Әбу ІІасыр әл-Фараби және оның мүрасы. Әбу Насыр Мүхам-
мед ибн Мүхаммед ибн Үзлаг ибн Тархан өл-Фараби - Шығыстың
үлы ойшылы. Оның еңбектері Шыгыс пен Батыстың гылыми
ойының дамуына ықпал етті.
Әл-Фараби грек ойшылдары Платон мен Аристотельдің саяси
жөне этикалық көзқарастарына сүйенді және ежелгі Шыгыстың
әлеуметтік идеяларын одан әрі жетілдіріп, қогам туралы қүнды
қагидасын үсынды.
Ойшылдың пікірінше, қайырымды қала билеушісінің даналық,
азаматтық қасиеті мен ойлау қабілеті жогары түруы керек.
Әл-Фараби мемлекет басшысы ақылды, әділ, рухани жагынан
жетілген, күнделікті өмірде өзін қарапайы.м үстағаны дүрыс дейді.
Ада.мгершілік қасиетін сақтап, өсек-аяңға, заңсыз жолмен байлық
жинауға қарсы түруы, өз басының мүддесін қогам мүдделеріне
бағындыруы туралы айтады.
Әрбір ел басшысы осы қасиеттерге лайықты болса, халық ба-
қытты да бай өмір сүреді. Мүндай қоғамда азаматтар әрдайым
мемлекеттің қамқорлыгында болады. Әрбір азамат мемлекеттің
байлыгынан өз үлесін алуы тиіс. Әл-Фарабидің пікірінше, «аза-
маттар озара комегі меп бірлігі арқылы ба-
қытты, ізгі омірге қол жеткізеді».
Зорлықсыз, бақытты қогам орнату сол
елдің мемлекет басшысының ақылы-білімі
мен адамгершілігіне байланысты. Ізгі қала
түрғындары тату-тәтті өмір сүріп, гылым мен білімді дамытып, бір-
біріне көмектесіп түрады. Ғүлама қайырымды қалалармен бірге на-
дан, бүзылған, қайырымсыз қалалардың да болатынын ескертеді.
Әл-Фарабидің саясат туралы айтқан қүнды ойлары Еуропа және
араб Шығысы мен Орта Азия елдерінде саяси-қүқықтық ілімнің
дамуына ықпалын тигізді.
4. Жүсіп Баласагүни. Белгілі түркі ақыны және ойшылы Жүсіп
Баласағүнидің есімін өле.мге танытқан «Қүтадғу білік» («Қүт негізі
7
Анықта
Елімізде әл-Фарабиге көр-
сетілген қүрметті неден
байқауга болады?
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Жүсіп Баласағуни
- білік») дастаны болды. Баласагүни дөулетті
отбасынан шыққан. Данышпанның ақыл-па-
расаты мен қабілеті, патша сарайындагы хас-
хажиб (бас уөзір) қызметі мен кейінгі жинақ-
талған әдебиет саласындагы терең білімі оган
адамның қогамдагы орны, мінсіз қогам, мемле-
кет туралы парасатты ой-түжырымдар жасауға
мүмкіндік берді.
Ойшылдың пікірінше, ел басқаруда білім-
нің күш-қүдіреті зор. Ақынның еңбегінде бі-
лім өмірдің мөні және қогамның мөдени, руха-
ни деңгейінің өлшемі ретінде көрсетіледі. Үлы
ойшыл оқу мен білімді кез келген мемлекет пен қоғам дамуының
негізі ретінде қарастырды. Мемлекетті басқару жүйесі, қоғамдық
қатынастар білім мен гылымның да.муына сәйкес келуі туралы
айтты.
Пікірің қажет
Ж. Баласағұни еңбегіндегі
қоғам құндылықтарын қа-
зіргі біздің қоғаммен са-
лыстыруға бола ма?
«Қүтты білік* дастанында Ж. Баласағүни өмірдегі ең өзекті
мөселелерді көтереді. Жеке адам мен қоғам, бақытқа жету жолы
және кемел мемлекет қүру туралы гүлама ойының қазіргі қога.м
үшін де маңызы зор. Ойшыл мемлекет басшысы ақылды, мейірбан
болу керек деп, адал билеуші Күнтуды (Қарахан мемлекетінің
билеушісі) - әділдіктің символдық бейнесі ретінде үсынады. Бүл
бектің түсында ел бақытты өмір сүрген. Ізгілікті қоғамның мәңгілік
арқауы - өділеттілік. Ол бақытқа апарар жол. Өз халқын ізгілікке
жеткізген билеуші ғана бақытты болмақ. Баласағүнидің ел бас-
қарган бекке (басшыга - авт.) қояр талабынан мінсіз билеуші
бейнесі көрінеді.
Ж. Баласағүни «Қүтты білік» еңбегінде мін-
сіз әділ заң-ережелерге сүйенген ізгі, кемел
қоғам үлгісін үсынады. Сонымен қатар ақын
өтпелі өмір мен өлім жайында терең толға-
нады. Оның пікірінше, адам өмірге - қонақ,
дүние қызыгы мен төн тілегі жетегінде кетпей,
Алланы сүю, ізгілікке жету, білімге үмтылу керек. Ол: «Кісі мэңгі
болмас, мәңгі қалар оның жақсы аты», - деп жазады.
Баласагүни ескерткендей, білім мен парасат адам мен қоғам
өмірінде кездесетін зүлымдықтардың алдын алу үшін қажет. Бі-
8
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші белім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Ойлан
М. Қашғаридың еңбегін-
дегі мақал-мәтелдер
қазіргі қазақ қоғамында
айтылады ма?
лім - адамның өмірдегі өз орнын табуға және
қайырымды болуға жол ашады.
5. Махмүт Қашгари. Қарахан өулетінің
билеушісі Сатұқ Боғра ханның үрпагы Махмұт
Қашгари «Диуани луғат-ат-түрік» («Түркі тіл-
дерінің сөздігі») еңбегін жазды. Түркі халық-
тарын түгелге жуық аралап, араб-парсы тілде-
рін, әдебиеті мен мәдениетін меңгерген.
Алгашқы болып сол дәуірдегі түркі тіл-
дерінің гылыми грамматикасын жасады. Бүл
кітапта XI ғасырда өмір сүрген көптеген түркі
тайпаларының өмірі мен түрмыс-тіршілігі
жайында қүнды мәліметтер қамтылған. Зерттеуші қазіргі қазақ
тілінде айтылып жүрген сол замандагы мақал-мәтелдерді келтірген.
Мах.мүт Қашгари түркі тілін әлемдегі ең таза
тілдердің бірі деп есептейді: «Мен - тцркі
боламын», тцркі тілі - «ең ашықайқын эрі
тура - тцзу тіл». Ғүлама таза тіл деп өзге
тілдің ықпалында кетпеген тілді атайды.
М. Қашгаридың пікірінше, қогамның да-
муы адамгершілік қасиеттерге байланысты. Ол үшін елдің азамат-
тарын патриоттық сезім, Отанға деген сүйіспеншілік, батырлық
пен батылдық рухында тәрбиелеу қажет. Түркілер үгымында
Отан - туған жері, дөстүрі мен үлттық мөдениеттен тұрады.
Адам баласының бәріне бейбіт өмір, тыныштық пен бақыт
тілеп, Қашгари за.мандастарын өздігінен жетілуге шақырды:
«Ізгілікке талпын, оркокірек болма». Түркі сөздер жинағы тура-
лы өзі: «Бцл кітап црпақтан црпаққа халықтық мцраны қазқал-
пында жеткізу мақсатымен қиянга қанат қагып, мәңгілік омірге
біржола жолдама алды», - деп жазды.
6. Қожа Ахмет Ясауи. Белгілі сопылық ақын Қожа Ахмет
Ясауи еңбектерін түркі әдеби тілінде жазды. Ясауи ілімі тек
Түркістанда ғана емес, сонымен қатар Мауараннахр, Хорасан,
Еділ бойы, Әзірбайжан, Анадолыга дейін жеткен. Қожа Ахмет
Ясауи басты еңбегі «Диуани хик.метте» («Даналық кітабы») исла.м
қағидаларын түркілер дүниетанымымен байланыстырады. Кітап
түркі тілінің қыпшақ диалектісінде жазылган. Ол өзінің даналық
9
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қожа Ахмет Ясауидің
«Даналық кітабының»
мұқабасы
Қазақстан тарихы
кітабында адамзатты имандылыққа, әділдік-
ке, адалдыққа, мейірімділікке үндейді.
Ахмет Ясауи сопылық идеяларын жергі-
лікті салт-дәстүрлерімен үйлестіре дәріптейді.
Ақын хикметтерінде о дүниедегі бақилық жай-
ында: «Дцние менікі дегендер - жаһан малын
алгандар, пара алган акімдер - арамдықпен
жцргендер, алтын тақта отырса да. топырақ
астына тцседі, сенген қцлдар - адалдар, сада-
қамен тцрады», - деп жазады.
Ясауи мүрасы сопылық түркі халықтар-
дың рухани танымында маңызды орын ал-
ды. Ойшыл-ақын халықты мүсөпірлерге қа-
йырымды болуга, қиыншылыққа төзіп, Жаратушыга деген сенімін
кемітпей, шүкірлік етуге шақырады. Ясауи ілімі әрбір адамның
өмірде алатын орнын оның ішкі жан дүниесі тазалыгымен анық-
тайды. Елдің бірлігін, халықтың татулығын,
адамгершілік пен имандылықты ту етіп,
адалдыққа үндеген Қожа Ахмет Ясауи түркі
жүртының қасиетті өулиесі атанды. Ол өзі-
нің бар қабілетін туған еліне, өскелең үрпақтың тәлім-төрбиесіне
жүмсады.
Тәуелсіздік алған жылы ашылган Түркістан қаласындагы уни-
верситетке Қожа Ахмет Ясауи есімінің берілуі үлы ойшыл баба-
мызга деген үлкен қүрметтің белгісі және үрпақ парызы болып та-
былады. Түркістан қаласы бүгінде Түркістан облысының орталығы
саналады.
Әл-Фараби, Қожа Ахмет Ясауи, Жүсіп Баласағүни, Махмүт
Қашгари т.б. ортағасырлық ғүламалардың еңбегі арқасында қазақ
қоғамының қоға.мдық-саяси ой-санасы қалыптасып, мемлекеттік
қүрылымы ныгая түсті.
Ойлан
Басқа қандай шығыс ғұ-
ламаларын білесің?
1. Ежелгі кошпелілердің Жер-Анага деген қүрметі қандай болды?
2. Неліктен орта гасырларда өлеуметтік-саяси ойдың дамуы қарқын алды?
3. М. Қашгаридың «Түркі тілдерінің создігі* («Диуани лугат-ат-түрік»)
еңбегін жазуына не себеп болуы мүмкін?
10
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші белім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
4. Қазіргі таңда қазақ даласының ойшылдары оз дорежесінде үлықталып
жүр ме?
5. Ежелгі жоне ортагасырлық ойшылдар козқарасының бүгінгі күні озек*
тілігі неде?
Ежелгі түркілер (прототүркі) (грек. ргоіоз) - алгашқы. Алгашқы түркі не-
месе түркілердің ата-бабалары.
Сопылық - ислам діні агымдарының бірі. Сопы деп дін жолына түскен
қүдайшыл, тақуа адамды айтады.
□ Күлтегін - Шыгыс Түрік қаганаты оскерінің бас қолбасшысы, саяси
қайраткер.
Шыгармашылық тапсырмалар.
1-тапсырма. Қосымша материалдарды пайдаланып, антикалық жоне түркі
ойшылдарының қогамдық-саяси козқарастарын салыстырыңдар.
Антикалық ойшылдар Түркі олемінің ойшылдары

2-тапсырма. ♦Ортағасырлық Қазақстанда қогамдық-саяси ондың қалыпта-
суы мен дамуына ислам дінінің ықпалы» тақырыбына ой-толгау жазыңдар.
Қожа Ахмет Ясауи
ДАПАЛЫҚ КІТАБЫ
Дүние-мүлікке қүмартып жаһан малын жигандар,
Қүзгын жемін жегендер арамга обден батпақшы.
Молла, муфти болгансып, жалган дүга қылгандар,
Ақты қара дегендер тамүққа барып жатпақшы.
Қазы, имам атымен қол қойса нақақ жалага,
Сол үкімнің салмагы өздерін басып қалмақшы,
Арам жеген окімдер, қүныққандар парага,
Өз бармагын тістелеп, окініш отқа жанбақшы.
Таңдап тотті жегендер, атлас-қамқа кигендер,
Алтын таққа мінгендер жер мен жер боп жатар-ды.
Қазақ әдебиеті. Хрестоматия. Жалпы білім беретін
мектептің 8сыныбына арналеан. - Алматы. 2018. 30-бет.
Иғұ
лама ойшыл қоғамды қандай жаман қылықтардан сақтандырады?
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
§25-26. Қазақ хандығы дәуіріндегі қоғамдық-саяси
ойдың дамуы
Оқу мақсаты:
Қазақ хандығы дәуіріндегі тарихи тұлғалардың қоғамдық-саяси идеяла-
рын анықтау;
Қазақстандағы қоғамдық-саяси ойдың дамуына тарихи қайраткерлердің
қосқан үлесін бағалау.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Ағылшынша
«Жеті жарғы» «Жеты жаргы» 2һе!і іһагду
Имлерия Империя Етріге
Тақырыпқа шығу:
1. Тарихи қайраткерлер дел кімдерді айтамыз?
2. Хандар мен билердің атқаратын қызметі қандай?
3. Тарихи тұлғалардың қоғамдық-саяси ойлары қоғамның көзқарастарын
білдіре ме?
1. Қазақ хандыгының қүрылуы мен қалыптасуы кезіндегі
саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайдың ерекшелігі.
Қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу тарихы сонау сақ, ғұн дәуірінен
басталады. Ары қарай тарихи сабақтастық түркі дәуірінде, кейін
Алтын Орда кезінде де жалғаса берді. Қазақ жерінің батысында
XV ғасырдың орта кезінде Ноғай Ордасы, Жетісу өңірінде Моғол
хандығы, Орталық Қазақстан мен Сыр бойында Әбілқайыр хандығы
өмір сүрді. Олардың арасындағы араздық елде бей-берекетсіздікті
туғызды. Мүндай саяси бытыраңқылық ұлттық біртұтас, қуатты
мемлекеттің қүрылуын қажет етті. Қазақ хандығы осы үрдісті
қорытындылаған тарихи оқиға болып табылады.
12
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Керей мен Жәнібек ескерткіші
Қазақ хандыгының тарихи аренага шығу мерзімі Мүхаммед
Хайдар Дулатидың «Тарих-и-Рашиди* еңбегінде 1465-1466 жыл-
дар болып белгіленген.
Қазақ хандыгының қүрылуы Әбілқайыр хандыгы мен Мо-
голстан мемлекетінің тарихында орын алган саяси шиеленіспен
байланысты. Қазақ хандыгының орныгуы Шыгыс Дешті Қыпшақ,
Жетісу және Түркістанның (Оңтүстік Қазақстан) кең-байтақ же-
ріндегі әлеуметтік-экономикалық, этно-саяси үрдісінің занды қо-
рытындысы саналады.
Кошпелі малшаруашылығы мен отырықшы егіншілік, қала
мәдениеті дамыган өңірлердің өзара тығыз байланысы ХІУ-ХҮ
гасырларда бүкіл қазақ жерінің бір саяси қүрылымга бірігуіне
қолайлы жагдай қалыптастырды. Көшпелі және отырықшы түр-
гындардың экономикалық, мәдени, қогамдық-саяси қарым-қа-
тынастарының ныгаюы қазақ рулары мен тайпаларының этни-
калық жағынан бірігуіне, халықтың үзаққа созылған қалыптасу
үдерісінің іс жүзінде аяқталуына себепші болды.
13
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Ортағасырлық Қазақстан аймагында қазақ мемлекеттілігінің
қүрылып, дамуы халықтың түтастыгын сақтап қалуда маңызды
рөл атқарды.
ХІҮ-ХҮ гасырларда қазақ жеріндегі ру-тайпалар күрделі әс-
кери-саяси оқиғаларды басынан кешіріп, мемлекет ныгаюының
барлық заңдылықтары мен кезеңдерінен өтті.
1465 жылы әлемнің тарихи картасында жаңа мемлекет - Қазақ
хандыгы пайда болды. Хандықтың негізін салушы - Керей мен
Жәнібек хандар Алтын Орда мемлекетінің мүрагері ретінде қол
астындагы рулар мен тайпалардың бірлігі мен қауіпсіздігін сақтап
қалды. Қазақ хандығы қүрылганга дейін өлеуметтік магынага ие
болган «қазақ* атауы саяси мазмүн алды. Бүдан былай «қазақ»
үгымы мемлекеттің атауы ретінде бекітілді.
2. Қасы.м хан жэне оның қогамдық-саяси көзқарасы. XVI га-
сырдың басындагы ірі саяси түлганың бірі ретінде танылган,
«қазақ жерлерін біріктіруші» Қасым хан болды. Оның билік
қүрған кезінде Қазақ хандыгы қуатты, іргелі елге айналды. Қасым
хан ел басқарган жылдары Еділ мен Жайыққа дейінгі аймақ
біржола хандық қүрамына енді. Кең-байтақ аумақта қоныстанған
далалықтардың билеушісі ретінде ол қазақ халқының этникалық
аумагының қалыптасу үдерісін жүзеге асырды.
Хан қарамагында 160 мыңға жуық жауынгері болды. Ал жасақ
жинаган жагдайда қазақ өскерінің саны 300 мыңга дейін жетті.
Авторы белгісіз «Ала.м-ара-йи шах Исмаил* шыгармасында
Қасым хан туралы таңгажайып дерек кездеседі: *Иіліп сэлем
берген соц, Жэнібек сцлтанның козі бір сэт Қасым ханга тцседі.
Қараса, патіиа озінің тагында аруақтанып отыр екен! Тагы таза
саф алтыннан жасалыпты. Тақтың торт бцрышы арыстанның,
жолбарыстың, қабыланның, аждаһанық бастарымен жэне
қцстардыңсуреттеріменорнектеліпті.Басынаэшекейтастармен
комкерілген «шыңгысхандық» цлгідегі баскиім киіпті... 1200
эміршісі жанында отыр». Мұхаммед Хайдар Дулатидың: «Қасым
хан оз билігін Дешті Қыпшаққа таратты. Бцл жцртта Жошы
ханнан кейін одан қцдіретті хан болган емес» деп дәріптеуі Қасы.м
ханның өз заманында ерекше беделді болганын аңгартады. Оның
саяси үстанымы мен халқына деген қамқорлыгын үлы Мамашқа
айтқан мына сөзінен айқын білуге болады: «Менің бар арманым -
14
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бәлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Қасым ханды «Хан көтеру» расімі
қазақ жерін тэуелсіз елге айналдыру болды жэне мен оган қол
жеткіздім. Енді озге мемлекеттер секілді дамып, гцлденіп, жеті-
луі тиіс. Халқымыздың атын биік уста, оның мэдениетін, салт-
дэстцрін эрқашан қцрметте! Бөлінгенді борі жейтінін ешқашан
цмытпа.Әрқашан бірлікте бол. Егер сен халықтың бірлігін сақтап
қалгың келсе, елде бцліншілікке жол берме!»
Қасым хан қогамдық жөне мемлекеттік
өмір қалыптарын сақтап қалу үшін әдет қүқы-
гын жаңгыртты. Кейбір ескі заңдарды жойып,
сол тарихи дөуірдегі қазақ қогамының өмірлік
жағдайларына бейімделген жаңа қүқықтық
заңдар жинагын жасады. Бүл халық жадында «Қасым ханның қас-
қа жолы» деген атпен сақталып қалды. Қасым хан көрші елдермен
тату болуға тырысты.
Әлихан Бөкейхан: «Қасым хан қазақ халқын біріктіру арқылы
цлкен эскери кцшке ие болды. Қарауындагылардың бақытына орай,
ол өзінің бейбітшілік саясатымен халықтың ыстық ықыласына
бөленді, есімі ерекше эйгілі болды», - деп сипаттап кетеді.
15
Есіңе түсір
Мамаш хан әкесінің
саяси көзқарастарын
жалғастырды ма?
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Хақназар ханның билігі
жылдарындағы саяси
ахуалға талдау жасаңдар.
Ойлан
Есім ханның заңдар жи-
нагы неге «Есім ханның
ескі жолы» деп аталды?
Қазақстан тарихы
3. Хақназар мен Есім хан. Қазақ ханды-
гының айтулы саяси қайраткерлерінің бірі
Хақназар хан. Ол қазақ халқын біріктірген,
мемлекеттің жерін аймақтық жағынан үлғай-
тып, халықаралық жағдайын нығайтқан түлға ретінде тарихта
қалды. Ішкі және сыртқы саясатта әкесі Қасым ханныц жолын
жалғастырды. Хақназар бүрынғы Алтын Орда мен Шағатай
үлысы аумагындагы елдер алдында хандықтыц ықпалын қал-
пына келтіруге күш салды. Түркі тілдес көрші мемлекеттер
билеушілері онымен санасуга мәжбүр болды. Хақназар төңіре-
гіндегі елдер.мен дипломатиялық қары.м-қатынас орнатып, Қазақ
хандыгыныц қуатын арттырды.
Халық жадында өшпестей із қалдырган қазақ хандарыныц бірі
Есім хан. Ол мемлекеттің аумагын одан өрі кеңейтіп, Орта Азия
елдерінің біраз жерін Қазақ хандыгына қаратты. Есім қалыптасқан
күрделі саяси жағдайлардан дүрыс жол таба білген ақылды
жөне кемеңгер басшы ретінде танылды. Ішкі саяси түтастықты
қалыптастырып, Қазақ хандығын бір орталыққа багынган мемлекет
етуді көздеген Есім хан өзіне дейін көп өзгеріске үшырай қоймаған
Қасым ханның заңдарын іс жүзінде қолдануды енгізді. «Қасы.м
ханның қасқа жолы» аталып кеткен заңды Есім сол дәуірдің әске-
ри-саяси және өлеуметтік қажеттіліктеріне, халықтың түрмысы
мен дөстүріне сөйкес жетілдірді. Заң ережелері
жер, мал, қылмыстық іс (үрлық, кісі өлтіру),
өскери міндеттілік т.б. мәселелерді қарады.
Бүл заң жиынтыгы Есім ханның қүрметіне
«Есім ханныңескі жолы» аталды. Есім ханның
елдің қорганыс қабілетін ныгайтуга арналган заңдары оның ірі
мемлекет қайраткері екенін көрсетті.
4. Тәуке хан заманындагы қогамдық-саясн жагдай. Тәуке хан
елдегі тәртіпті әскери күш есебімен ғана емес, неғүрлым ақылмен,
тіл табысумен, дипломатиялық шеберлігі және ел басқарудағы
біліктілігімен қамтамасыз етті. Елдің бірлігін және оның мемле-
кеттік шегараларының қауіпсіздігін қорғау мақсатымен Төуке хан
көрші жатқан елдермен тиімді көпвекторлы сыртқы саясат жүргіз-
ді. Хан Ататау қыргыздарымен және Арал қарақалпақтарымен
16
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Төуке хан
Ойлан
Тәуке хан қазақ тарихын-
да реформатор болды
ма?
әскери одақ қүруға қол жеткізді. Қазақ
хандыгының жеріне жоңгарлардың ша-
буыл жасауынан төнген қатер тоқтатылды.
Қазақ-қыргыз-қарақалпақ бірлескен әскері
жау шабуылына тойтарыс беріп отырды.
Тәуке ханның бүкіл қызметі көрші ха-
лықтармен достық қарым-қатынас орнатуға
жөне ел аумагын сыртқы жаулардан қор-
ғауға бағытталды. Оның осы мақсатпен
Ресейге жөне Орта Азия хандықтарына бір-
неше рет елшілер жібергені мәлім. Оларға
жүктелген міндет сыртқы жауларга қарсы
күресу үшін әскери одақ қүру еді. Тәуке
ханныңбилік еткен түсы Қазақхандығының
барынша күшейіп, дәуірлеген уақыты
саналды. Жеке бас бостандығы, қүлдықтың жоқтығы, кең-байтақ
дала мен жайылымдар, жауынгер рухты адамдарды қүрметтеу
дәстүрі Үлы далада ерекше маңызға ие болды.
Тәуке хан билік кезеңі қазақ халқының «ал-
тын ғасыры» аталады.
Қазақ қогамының түтастығын қамтамасыз
ету мақсатында Тәуке хан дәстүрлі әдеп-гүрып
заңдары мен «Қасым ханның қасқа жолы» және «Есім ханның
ескі жолын* одан әрі жетілдіріп, жаңа заң жүйесін жасады. Үш
жүздің атақты билерін жинап, Күлтөбенің басында Тәуке ханның
«Жеті жарғысы» деп аталған заңдар жинағын қабылдады. «Жеті
жарғыға» сүйенген қазақ билері ел ішіндегі дау-жанжалдар мен
саяси маңызы бар мәселелерді тиімді шеше алды. Жаңа заң жүйесі
қазақ халқының барлық өмірлік мәселелерін кеңінен қамтыды.
Тәуке хан мемлекеттік мәселелерді талқылайтын хан кеңесін
қүрды. Кеңеске барлық қазақ руларының билері мен әскербасылары
енгізілді. Кеңеске қатысушы үш жүздің таңдаулы да беделді
өкілдері жыл сайын күзде бас қосып, халықтың тыныс-тіршілігіне
қатысты ойларын ортага салатын қүрылтай өткізіп отырган.
Бүл туралы өз кезінде Я.П. Гавердовский былай жазып кеткен:
«Тэуке ханның ақылымен ақсақалдар қазақ жцздерін басқаруды
ретпгеу ниетімен цш атақты биді (Үлы жцзде Толе би, Орта
2-5163 17
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Зерттеу жүргіз
Әбілқайыр ханның саяса-
тына қатысты өз пікіріңді
білдір.
Қазақстан тарихы
жцзде Қазыбек би, Кіші жцзде Әйтеке би) сайлады, оларга эр
ауыл билерінің немесе торелік етушілерінің, сот істерін қалай
жцргізіп жатқанын қадагалау міндетін жцктеді. Шабындық
жерлері жонінде даулардың алдын алу ушін Тэуке елжцрттың
келісімімен эр рудың кошуіне қыстау жэне жайлау қоныстарын
белгілеп берді, рулар ішінде ауылбасыларды бекітіп қойды, озінің
қысқа да нцсқа жаргыларына халық жадында қалган кейбір
ежелгі жол-жораларды қосып, рубасылардың дара билігін шектеді
жэне сол заңдарын балаларга цйретіп жаттауга міндеттеді».
Ресей зерттеушісі М.И. Красовский Тәукені: «Қазақ мемлекет-
тілігі, халқының тцтастыгы мен бірлігін сақтау цшін кцрес
жцргізуші эрі эділетті билеуші хан. Оган дейін де, одан кейін де
далада дэл сондай билік болган емес», - деп жогары бағалайды.
Тәуке Қазақ хандыгының ыдырауына жол бермей, мемлекеттің
абыройы мен күш-қуатын арттырды. Тарихқа «Жеті жаргы* деген
атпен енген Тәуке ханның заңдарын зерттеушілер қазақтардың
бүган дейін қолданылып келген қүқық нормаларының бір жүйеге
келтіріліп, толықтырылған нүсқасы деп қабылдайды. «Жеті жар-
гы» хандық биліктің заң негізінде ныгаюына зор үлес қосты.
5. Әбілқайыр ханның козқарасы. Елдің
болашагын ойлаған, халқының тыныштықта
бейбіт өмір сүруін қамтамасыз етіп, жерінің
түтастығын сақтауға тырысқан, алдагы сан
гасырларды болжаган көреген хандарымыздың
бірі Әбілқайыр болды. Кіші жүздің ханы «Ресей бодандыгын*
қабылдаган кезде Ресей империясы өзінің еркіндігі мен тәуелсіздігі-
не қол сүгатынын күтпеді. Әбілқайыр хан далалықтардың мал
жайылымдарының біртіндеп қысқаруына және Ресей бекіністерінің
салынуына қарсы шықты.
Ресей империясы Әбілқайырдың билігін әлсіретіп, кейін оны
биліктен мүлдем аластатуға тырысты. Ресей үкіметі үлын аманатқа
алып, империя бодандығындағы басқа халықтарды Әбілқайырға
айдап салып отырды.
Патша үкіметінің шынайы мақсатына көзі
жеткен Әбілқайыр үш жүз қазақтарының
дербестігін сақтап қалуға тырысты. Ал Ресей
Әбілқайырдың күшеюіне жол бермеуді көзде-
Пікірің қажет
Әбілқайыр хан көздеген
мақсатына жетті ме?
18
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
ді. Өмірінің соңгы жылдары Әбілқайыр патша
үкіметіне сенімсіздік білдірді, ел тәуелсіздігін
қоргауға тырысып, отаршылдыққа қарсы
шықты.
Әбілқайыр халқын қоргауда ерен ерлік
пен табандылық танытып, досқа мейірімді,
дүшпанга қаһарлы батыр болды. Ресей импе-
рнясының жүргізген отарлау саясатымен ке-
ліспеді, жер мәселесі оны қатты алаңдатты.
Еділ-Жайық аралығын сақтап қалу үшін қа-
зақтардың Ресей империясымен күресі үзақ
жылдар бойы жалгасып келді. Әбілқайырдың:
Әбілқайыр хан
«Жайық взені қашан сарқылып, арнасы кеуіп қалганша қазақтар
оның бойынан кетпейді», - деп ашық айтқан сөзі отарлаушы
билікке қарсы күресінің дәлелі болып табылады.
6. Абылай ханның қогамдық-саяси козқарасы. XVIII гасырдагы
Қазақ хандығы билеушілерінің бірі Абылай хан өзін аса көрнекті
мемлекет қайраткеріне тән қасиеттерімен көрсете білді. Абылай
ханның бүкіл ішкі және сыртқы саяси қызметі бір орталықтан бас-
қарылатын әрі тәуелсіз мемлекет қүруға бағытталды. Ол шексіз
билікке ие болды, оны халық қолдады. Бүл туралы әйгілі галым,
агартушы Шоқан Уәлиханов былай деп жазады: «Абылай айрықша
қасиеті бар киелі, керемет қцдірет иесі болып саналады. Ешбір
ханның Абылайдай шексіз билікке қолы жеткен жоқ».
1771 жылы Абылай қазақтың бүкіл үш
жүзінің ханы болып жарияланды. Ол Ресей
империясының мүддесіне мүлдем сөйкес
келмейтін Тәуке хан дәуіріндегі біртүтас Қазақ
хандыгының қалпына келуін мақсат етті.
Ойлан
Абылай ханның көзқара-
сының қалыптасуына қан-
дай жағдайлар әсер етті?
Абылай үлы Тоғым сүлтан арқылы Ресей патшасына арнайы хат
жолдайды: «Менің аталас туыстарым Әбілқайыр мен Әбілмэмбет
хандар омірден отті. Олардыц ізін басқан маган хандық қцру
қурметі бцйырды», - деп әрі қарай ол Түркістан қаласында хан
сайлауының рөсімін өткізіп, қазақтың бас ханы лауазымына заңды
түрде бекітілгендігін хабарлайды: «Мені қазақтың цш Алашының
ханы етіп, ақ киізге котерді». Абылай саясатта үлт мүддесін бө-
рінен жогары қойды. Абылайдың салиқалы жөне көреген сыртқы
19
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Абылай хан
Талда
Абылай ханның ішкі сая-
саттағы іс-қимылдарына
талдау жаса.
саясаты Қазақ хандығының аумағына бөтен
елдің қол сүғылмауын қамтамасыз етуге
бағытталды. Ол ең алдымен Ресей мен Қытай
империяларының арасында орналасқан Қазақ
елінің геосаяси жагдайына икемделген сая-
сат жүргізді. Абылай өз иеліктерінде екі
алып мемлекеттің ықпалының күшеюіне жол
бермей, олар.мен барынша ымырашылдықта
болуға тырысты. Қазақ мемлекетін шығыстағы
және солтүстіктегі көршілердің ықпалынан
оқшау ұстау қажет еді.
Абылай хан екі алып империяның арасында
билік қүрғандықтан Ресеймен байланысқа
көп көңіл бөлуді дүрыс көрді. Алайда патшалы Ресейдің отарлау
саясатының тереңдей түсуі оны шығыс көршісімен жақындасуға
да мәжбүр етті. Қытай Қазақ хандыгына қатысты хан билігін жою
немесе әлсірету үшін белсенді әрекеттер жасаган жоқ. Тіпті 1767
жылы Қытай өкімет билігі қазақтарға бүрынгы Жоңғар аума-
гының бір белігіне көшіп-қонып жүруіне рүқсат берді. Қазақтар
ол жайылы.мдарды пайдаланганы үшін ақы төлеуге тиісті болды.
Абылай билігі кезінде Орынборға аманат
жіберуден және солтүстік көршісінің өкілде-
рімен Орынборға барып кездесуден бас тартты.
Солтүстік көршілерінен келген елшілерді қа-
былдамай, түрлі сылтаулар айтып, қайтарып
жіберген. Абылайды аманатқа балаларын алу үшін Орынборга
талай рет шақырып келтіре алмаған соң, патша үкіметі ханмен
санасатын болды. Абылай хан Ресеймен өзара тең түрғыда қарым-
қатынас орнатты.
7. Ақындар мен жыраулар және олардыц Қазақ хандыгының
қогамдық-саяси оміріне козқарасы. Қазақ хандығының қүрылуы
кезінде өмір сүрген үлы түлғаның бірі Асанқаигы. Оның барлық
адамдар тең өмір сүретін, суы мол, жері жайлы жерүйықты іздегені
туралы аңыз елге кең таралган. Жайық пен Еділ аралыгындағы
қыстаулар мен жайылымдарды суреттеп, осындай керемет өлкеде
бақытты да бақуатты өмір сүре алады деп жырлады. Асанқайғы
елінің мамыражай, еркін өмір сүруін аңсады.
20
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Пікірің қажет
Асанқайғының қазақ та-
рихындағы рөлі қандай?
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Қазақ хандығы дәуіріндегі жыраулар ел
басқарған хандармен қатар жүрген, оларға
ақыл-кеңес беріп, жауға қарсы қол бастаған.
Жыраулық өнерді батырлықпен үштастырған
атақты ақындарының бірі Доспамбет жырау. Ол өз замандастарын
көшпелілердің үлы қасиеттерін сақтап, болашақ үрпаққа жеткізуге
шақырды. Төуелсіздік жолында азаматтық борыш, ар-ождан, ерлік
сияқты мәңгілік қүндылықтарды басты орынға қойды.
Ел басына күн туған ауыр сөттерде жыраулар ел бірлігін
сақтауға, жауға қарсы күресте бүкіл күшті жүмылдыруга үндеді.
«Ақтабан шүбырынды» оқиғасын бастан өткерген Ақтамберді
жырау жүртшылықты ата жаумен шайқасқа жігерлендіріп,
жауынгерлік рухты дәріптеді. Бүкіл қазақтың бірігіп атқа қонуын,
жоңгарларга күйрете соққы беруді армандады:
Күдеріден бау тағып,
Ақ кіреуке киер ме екеміз!
Жагасы алтын, жеңі кез,
Шыгыршыгы торгай көз
Сауыт киер ме екеміз!
Төменде бидің кеңесін,
Біз де бір қүрар ма екеміз?!
Қүлаты тауга қол салып,
Садақтың огын мол салып,
Бетпақтың ен бір шөлінен
Төтелеп жүріп жол салып,
Қолды бір бастар ма екеміз?!
Мемлекеттің тәуелсіздігі мен бостандығы
қыл үстінде түрған кезде жыраулар өткір сөз-
дерімен халықты бірлікке шақырды. Әйгі-
лі жыраулардың бірі Абылай ханның кеңес-
шісі, қазақтың «Көмекей әулиесі» Буқар
жырау Қалқаманцлы болды. Жырау ханға ел билеу ісінде кеңес
беріп отырды. Жыраулардың басты идеясы - халық бірлігі мен
жер түтастығы. Бүқар өз жырларымен «Жатқа тізгін бермеңіз,
жаламенен бас кетер» деп ел-жүртты басқыншы жауга қарсы
күресте біріктіруге, бір тудың астына топтастыруға күш салды.
Бүқар жырау Абылай ханның кеңесшісі және қабыргалы биі
ретінде ханга сын да айтып отырған. Ханды халықтың мүддесіне
21
Пікірің қажет
Қазіргі уақытта ақындар-
дың қоғамдағы рөлі қан-
дай?
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Ойлан
Саяси мәселелерде жы-
раулар өз көзқарасын біл-
дірді ме?
қайшы келетін жагымсыз іс-өрекеттен сақтан-
дырып, «Жоңгарды жеңген сен емес, халық»
деп ескерту айтып, сабырға шақырды. Бүқар
жырау хан билігінің берік болуы жолында
күресуімен қатар, босқа жауласпауды, көрші
елдермен бейбіт қарым-қатынасты сақтауды насихаттады: «Абылай
ханның қасында, Бцқарекең жырлайды. Жырлаганда не дейді: со-
гыспа деп жырлайды».
Үмбетей, Төттіқара т.б. ақындардың жырларында жоңгар бас-
қыншыларына қарсы күресте халық жасағы мен батырлар ерлігі,
ел мен жерді қорғау, мемлекеттілік идеясы айтылады.
8. Қазақ билері және олардың қогамдық-саяси козқарасы.
Қазақ мемлекетінің тарихында ел басқару ісінде және Отанды
сыртқы жаулардан қорғауға үйытқы болған, қолбасшылық қызмет
те атқарган Толе би, Қазыбек би және Әйтеке билердің есімдері
белгілі. Билер үлт түтастығына нүқсан келтіретін дау-жанжалдарды
бітістіріп, көрші мемлекеттермен бейбіт байланыс орнатуда хан-
ға ақыл-кеңес беріп отырды. Билердің ең басты үстанымы ар
тазалағын сақтау еді. Олар қоғамда жалпыадамзаттық және үлт-
тық қүндылықтарды дәріптеп, мейірімділік, адалдық, ізгілік сияқ-
ты адамгершілік қасиеттерді сақтауға шақырды.
Би-шешендер түжырымын поэзия түрінде жеткізді. Өз өмірін
елінің ынтымақ-бірлікте болуына арнаган Төле биден мынадай
қанатты сөздер қалган: «Досыңа отірік айтпа - сенімің кетер,
дцшпаныца сырыңды айтпа - тцбіңе жетер», немесе: «Әйел алсаң
коріктіге қызықпа, тектіні ал».
Қазыбек би Қазақ хандыгының көрші елдермен қарым-
қатынаста әрқашан бейбіт сыртқы саясат үстануды, төуелді
болмауды ескертеді: «Біз қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге
соқтықпай жай жатқан елміз. Елімізден қцт береке қашпасын
деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп, Найзага цкі таққан
елміз, ешбір дцшпан басынбаган елміз. Басымыздан сөз асырмаган
елміз, достықты сақтай білген елміз. Дам тцзды ақтай білген
елміз».
Әйгілі Әнет баба бірде Қазыбек биден «Би, сен бцл дцниеде
кімге қарыздарсың? - деп сүраған екен. Сонда Қазыбектің: «Ең
алдымен Аллага қарыздармын. Сосын - анама. Ол мені жарық
22
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Төле би
Қазыбек би
Әйтеке би
дцниеге экелді. Сосын - атама. Ол мені тэрбиеледі, өсірді, оқытты.
Сосын халқыма. Ол мені қадіріме жетіп котере білді. Сосын Сізге,
цстазыма. Сіз менің коп нэрсеге козімді аштыңыз»,- деген жауабы
бабамыздың биік парасат иесі екендігінің айқын көрінісі.
Әйтеке - қазақ халқының бірлігін ныгайтуга үлес қосқан
атақты үш бидің бірі. Оган тапқырлық, шешендік өнер жас кезінен
дарыған. Халқымыздың тарихында аталып өткен атақты үш бимен
қатар, хан, сүлтан, ақын-жыраулар ерекше орын алады. Үлы
дала даналары халықты бірлікке шақырып, елді жаудан қоргау,
мемлекеттік қүрылымды нығайтуда зор еңбек сіңірді.
—
2
1. Жыраулар мен ақындардың Қазақ хандыгының қогамдық-саяси омі-
ріндегі ролі қандай?
2. Қазақ хандары қогамның бірлігін қамтамасыз етуде қандай қызмет
атқарды?
3. Бнлердің қогамның саясн-өлеуметтік оміріндегі орнына бага беріңдер.
4. Қазақ тарихында Төуке хан заманын неге «Ллтын гасыр» деп атайды?
♦ Жеті жарғы* - Төуке хан түсында қабылданган қазақ халқының достүрлі
өдет-гүрып заңдарының жинагы.
Империя - отары бар ірі монархиялық мемлекет.
Шыгармашы.тық тапсырмалар.
1-тапсырма. «Қазақ хандыгы дэуіріндегі тарихи түлгалардың қогамдық-
саяси ойдың дамуына қосқан үлесі» тақырыбында эссе жазыңдар.
2-тапсырма. «Билер дөстүрін жаңгыртудың қажеті бар ма?« тақырыбында
талқылау жасаңдар.
23
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
«...Сүлтан Абылай тап сол кезде күн өткен сайын күшейе түсті.
Өзімен замандас қыргыздардыц (қазақтардыц. - авт.) қай-қайсы-
сынан болса да төжірнбесі жагынан артық, ақыл-парасаты жағынан
обден танымал, қол астындағы халықтыц саны жагынан қуатты әмір-
ші. Үш жүзге өзініц Орыс мемлекетініц императорымен де, Қытай
богдыханымен де қарым-қатынасы арқасында дацқы артқан Абылайдың
бойында Орта жүздіц билеушісі болуға қажетті қүқықтың борі де сай еді.
Өзініц артықшылықтарына обден сенімді ол оз жақтастарыныц борін де
айбынымен, салиқалы мінез-қүлқымен тацгалдыра қызықтырып, өзіне
тарта білетін, өзінің жауларын күш көрсете қорқыта алатын, ал орбір
қалыптасқан нақты жагдайга қарай өзін бірде орыстардыц қол астын-
да, бірде қытайлардыц қол астында болгандай үстай білетін, бірақ іс
жүзінде ешкімді мойындамайтын төуелсіз билеуші еді. Оныц бүл қасиеті
өсіресе 1771 жылдан кейін ерекше айқын корінді. Ол бүл кезде Ресейге
сырттай болса да багынышты сияқты болып көріну туралы ойлауды да
қойды, екіжүзділік жасамай-ақ, өзін нагыз дербес те тоуелсіз ханмын
деп атай бастады».
Левшин А.И. Қыргызқазақ немесе қыргыз-қайсақ ордалары мен дала-
сының сипаттамасы. - Алматы, 1996. 254 бет.

1. Абылайдыц бойында қандай қасиеттер бар еді?
2. Сендер қалай ойлайсыцдар, ол озін Ресей мен Қытайдан тоуелсіз сезі-
не алды ма?
§27-28. «Зар заман» ағымы өкілдерінің идеологиялық
құндылықтары
Оқу мақсаты:
Қазақ ұлттық мемлекеттілігінің тарихи тағдыры туралы «Зар заман»
өкілдерінің идеяларын түсіндіру;
Қазақстандағы қоғамдық-саяси ойдың дамуына тарихи қайраткерлердің
қосқан үлесін бағалау.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Ағылшынша
Зар заман Зар заман (эпоха скорби) 2аг іатап (Ега о( зоггоуу)
Этноаумақ Этнотерритория Еіһпо-іеггііогу
Шортанбай Қанайұлы Шортанбай Канайулы ЗһоііапЬау Капаіиіу
24
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Тақырыпқа шығу:
«... бүкіл бір дәуірде бір сарынмен өлең айтқан ақындардың
барльиына «Зар заман ақындары» деген ат қойдық».
М. Әуезов
1. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы елдің қогамдық-саяси
жатдайын есіңе түсір.
2. Автор неліктен «зар заман ақындары» деген ат қойды?
1. «Зар заман» поэзиялық агымы қалыптасуыныц алгышарт-
тары. Қазақ халқының XVIII гасырдагы тәуелсіздік үшін күресі
«Ерлік дәуірі» аталды. Сол кезеңдегі жыраулар жас үрпақты жау-
дан қаймықпай қарсы түруға, табандылық пен ерлікке шақырды.
Эпикалық жанрда жыр толгаган Ақта.мберді:
Күлдір де күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екеміз,
Жалаулы найза жанга алып,
Жау қашырар ма екеміз! -
деп халықты қаһармандық рухқа үндеді.
XIX гасырдың басында қазақ өдебиетінде бүрынғы әншілік-
жыршылық дәстүр біртіндеп ыгыстырылып, оның орнын жеке
поэтикалық шыгармашылық ала бастады. Егер бүрын батырлардың
ерлік істерін дөріптеу басым болып келсе, XIX ғасырдан бас-
тап күнделікті өмірдің әртүрлі салаларын, қарапайым адамды,
оның ішкі дүниесі мен мінез-қүлықтарын жыр етуде жаңа баста-
ма қалыптасты. Бұл отаршылдық саясатқа қарсы үлт-азаттық
қозғалысты, халықтың қасіретін жырлаған агым еді.
XIX ғасырда қазақ-жоңгар соғыстары аяқталып, Еділ қал-
мақтары мен Алатау қырғыздарына жорықтар тоқтатылған бо-
латын. 1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісінен кейін екі туыс,
бауырлас халықтар арасында біршама жылымық орнатылғанымен,
ол оқиға өлі үмытылмаған еді.
Соны.мен қатар қазақ даласында әскери бекіністер мен округтік
орталықтарының қүрылысы жүріп жатты.
Кіші және Орта жүз қазақтары ежелден бері
көшіп-қонып жүрген бірқатар жерлерінен
қуып шыгарылды. Мүның өзі бүрыннан
қалыптасқан көші-қон жүйесін бүзды. Патша
Талдау жаса
¥лт-азаттық көтерілістер-
дің қазақ тарихындағы
рөлі қандай?
25
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
үкіметінің жерді баса-көктеп тартып алуы салдарынан көптеген
қазақ рулары дөстүрлі мал жайылымдарынан айырылды. Бір
кездегі дамыган көшпелі малшаруашылыгы түйыққа тіреліп, күрт
қүлдырай бастады.
1822-1824 жылдары хандық билік жойылды. Соның салда-
рынан Кіші жүз бен Орта жүз қазақтары өздерінің дәстүрлі мем-
лекеттілігінен айырылып қалды. Қазақстан бірте-бірте Ресей импе-
риясының отарына айналды. Бөкей Ордасында хан билігі 1845
жылга дейін сақталғанымен, патша империясына толық тәуелді бо-
лып, өскери бекіністер қоршауында қалды. XIX ғасырдың бірінші
жартысында Қазақстан аумағындағы отаршылдық іс-әрекеттер
күшейе түсті. 1810 жылы патша үкіметі Кіші жүз жерінің бір
бөлігін тартып алып, Жаңаелек шебін қүрды. Қазақтар 600 мың
десятинаға жуық ең шүрайлы жайылымдарынан айырылды.
Жергілікті түрғындар ол жерлерден күшпен ыгыстырылды.
1835 жылы осы этноаумацтық бірлестікте патша үкіметі Но-
волинейный (Жаңа шеп) аймағын қүрып, 3 млн 400 мың жерді
тағы да тартып алды. Жергілікті халық өз жерлерін өздері жалға
алып, ақы төлеп түратын болды. Осы оқигалардың барлығы И. Тай-
манүлы және М. Өтемісүлы, К. Қасы.мүлы, Ж. Нүрмүхамедүлы,
Е. Көтібарүлы бастаған бірқатар көтерілістердің басталуына се-
беп болды. Бүрынгы ел басқару жүйесінің жойылып, отаршыл-
дық биліктің орнауы XIX ғасырдагы қазақ ақындарының шығар-
машылығында басты тақырыпқа айналды.
2. «Зар заман» дәуірі поэзиясының мазмүны мен идеологиялық
қүндылықтары. Жазушы М. Әуезов атап кеткендей, «Зар заман»
дөуірінің ақындары XIX ғасырдың ортасына дейін елдің өткен
еркін ө.мірін аңсап, үлтты рухани қүндылықтарынан ажырамауга
шақырды, халықтың тағдырын мүң-зар.мен жырлады. Олар пат-
шалық Ресейдің отаршылдық өктемдігіне, халықтың өз жерінде
ауыр жағдайға түскеніне көнбеді. «Зар заман» ақындары елінің ер-
теңі үшін алаңдады, откенді сагынышпен, аңсаумен еске алды. Бо-
лыс басшыларының парақорлыгы, кейбір қазақ билерінің әділетсіз-
дігі, қогамда белең алган жала жабу, өсек айту т.б. сынга алынды.
Бүл тығырықтан шыгу жолын кейбір ақындар о дүниемен гана са-
лыстыруга барды. Ел басына түскен қасіретті ақырзаманмен теңеді.
XIX гасырдың бірінші жартысында патша үкіметінің отарлау
озбырлыгы күшейді. Үлт-азаттық көтерілістер басып-жаншылган-
26
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
нан кейін халық ертеңгі күніне сенімсіздікпен
қарады.
«Зар заман* ақындары шыгармаларындагы
негізгі ортақ идея - ел бірлігі мен мемлекет
түтастығы: «Біз бірлікберекеден айырылып
бара.мыз, бците берсек қцримыз*, - деп қай-
гы-мүңга берілу сарыны да байқалды. Олар отаршылдықты айып-
тап, қазақтарды үлттық санасынан, халықтық болмыс-бітімнен
Ойлан
Зар заман ақындарының
шығармаларында демо-
кратиялық сипат көрініс
тапты ма?
ажырамауға, салт-дәстүрді бүзылмаган қалпында сақтауға үндеді.
«Зар заман* дәуірі ақындары шыгармаларының негізгі идео-
логиялық қүндылыгы - өткен және бақытты кезеңді мүқият тү-
сіну арқылы қиындықты жеңіп, келешекке үмтылу, халық ру-
хын көтеру болды. Бүл дәуірдің ақындары өлеңдерінде патша
үкіметінің әлеуметтік-экономикалық, саяси, мәдени, шаруашылық
отаршылдыгына ашық түрде қарсылық білдірді. Қазақ халқының
азаттық жолындағы күресі ерекше шабытпен жырланды.
«Зар заман* дәуірі ақындарының көз алдында дала түргында-
рының әлеуметтік-экономикалық жағдайы күрт нашарлады. Олар
заман куәгерлері ретінде патша үкіметі қазақтардың жерлерін тар-
тып алуы салдарынан мал жайылымдарының тарылуы, отаршыл
биліктің озбырлыгы, өртүрлі дәрежедегі шенеуніктердің парақор-
лыгы сияқты келеңсіз қүбылыстарды жырга қосты. Бүл агымның
ақындары халық үшін хандық дөуірдегі жауга қарсы аттанған хан-
дардай билеушілерді армандады. Олардың шығармаларында өткен
заманды аңсау, келер күннен үмітінің жоқтығы, отаршылдардың
озбырлыгы мен сүрқия саясаты жан-жақты суреттеледі.
XIX гасырдың 40-60-жылдарындагы поэ-
зияның жарқын өкілдері қатарына Дулат Баба-
тайүлын, Шортанбай Қанайүлын, Мүрат Моңке-
үлын қосуга болады. Олар «Зар заман» дәуірінің
ақындары аталды.
3. Дулат Бабатайүлы. Ол Шығыс Қазақстан
облысы Аягөз ауданында дүниеге келген. Отар-
лық озбырлықтың күшейгенін, 1822-1824 жыл-
дары хандық биліктің жойылуын, округтік
орталықтар қүрылуын, 1867-1868 жылдардагы
әкімшілік реформаларды, үлт-азаттық көтері-
лістерді көзімен көріп, жанымен сезінген Ду-
Дулат Бабатайұлы
27
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстам тарихы
Ізден
«Зар заман» ақындарының
шығармашылығын зертте-
ген қазақстандық ғалым-
дарды анықтаңдар
лат Бабатайүлы өз өлевдерінде халқының ба-
сына түскен ауыртпалықтарды жырлайды.
«О, Сарыарқа, Сарыарқа» атты өлеңінде қа-
зақтың ауыр жағдайын суреттейді. ♦Кеңесбай-
ға», »Бараққа» деген өлеңдерінде әкімдердің
жағымсыз образын сипаттап ашық айтады.
Өз халқын жаудай талаған, сатылған әкімдерді отарлаушылардың
қолшоқпарына айналды деп айыптайды. Ақын үлы Абылай за-
манындағы Қазақ хандығы қалпына келтірілген күндерді ар-
мандайды. Ол өзінің шыгармаларында халықтың еркіндігі үшін
күрескендерді мадақтап өтеді.
Ақын «Өсиетнама» өлеңінде халықтың өткен өмірін жырла-
ды. Ол кезеңде далалықтардың өмірін реттеп отыратын салт-дәс-
түрлер, әдеп-ғүрыптардың заңнамалық маңызы зор еді. Жаңа
дәуірде дәстүрлі қазақ қогамы дагдарысқа үшырап бара жатқанын
ақын күйінішпен жеткізеді. Дулат Бабатайүлы біртүтас Қазақ
хандығының жерін Ресей империясына беріп қойған хандар мен
сүлтандардың іс-әрекетін, патшалық үкіметке қызмет еткен жер-
гілікті шенеуніктерді сынады.
4. Шортанбай Қананүлы. Зар заман кезеңі-
Шортанбай Қанайұлы
нің белгілі ақыны Қазақстанның оңтүстік өңірін-
де дүниеге келген.
Ол өз дәуірінің көрнекті ақындарының бірі.
Өзінің жырларында ақын қоғамның әлеуметтік
қүрылымының езгеріске үшыраган сырын
ашып, кедей жэне байға жіктелудің күшейгені
туралы айтады. Ресей империясының отарлау
саясаты салдарынан халық саяси, экономи-
калық және рухани езгіге үшырады. Осы ке-
зеңнің ауыртпалықтары туралы Шортанбай
Қанайүлы ♦Зар заман» атты өлеңінде мүңды
жыр толгайды. Ел ішінде кең таралған осы
өлеңнен бастап, олар «Зар заман* ақындары
ретінде таныла бастады.
Ақын өлендерінде елдігінен, ме.млекеттік жүйесінен айырылған,
отарлық жағдайға түскен халқының ащы зары мен өшпес өкінішін
жырлайды. «Зар заман» өлеңінде қазақтардың Ресей бодандығына
қабылдануы үрдісіне қарсылығын білдіріп, патша үкіметі отар-
28
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
лау саясатының теріс салдары: шоқындыру, шаруалардың жап-
пай қоныс аударуы, әскери шептер мен бекіністер салынуын батыл
айыптады. Шортанбай қазақтың егіншілікке көшуімен дәстүрлі
малшаруашылыгына нүқсан келеді деп түсінді. Ақын жаңа өмір
салты халықтың қалыптасқан сана-сезіміне қайшылық әкелгенін,
елдің психологиясы мен түрмыс-тіршілігіне жагымсыз өзгерістер
тугызганын сынга алды.
«Билер, пара жемеңдер» деген өлеңінде ақын ел ішіндегі өлеу-
меттік мәселелерді жырга қосып, төрелік айтатын билердің пара-
қорлық қылықтарын айыптады.
Шортанбай әрдайым дін қагидаларын тірек етіп, діннен қор-
ганыс іздейді. Ол азаматтарга ислам қүндылықтарын естен шы-
гармай, парыздарын орындау қажеттілігін еске салады. Ақын өз
дәуіріне риза болмай үмітсіздіктен өкініп жырга қосты:
Зар заман, зар заман,
Зарлап откеп бір заман.
Жоп білмеген жамандар,
Ел билеген бек болды,
Котере алмай билігін,
Үласқан үлкен кек болды.
Мұрат Мөңкеулы
29
Шортанбай өз замандастары арасында суырыпсалма айтыс-
кер ақын ретінде де танымал еді. Кезінде ол Орынбай, Шөже
ақындармен сөз сайысына түсіп, елдің есінде қалган. 1888 жылы
Шортанбай ақынның кейбір шығармалары («Қисса Шортанбай»,
«Бала зары») Қазан қаласында жарық көрді. Кейінгі жылдары
олар бес рет қайта басылып шықты.
5. Мұрат Моңкеүлы. Дәуірдің айтулы өкіл-
дерінің бірі Мүрат Мөңкеүлы болды. Ақын
«Қазтуган», «Үш қиян* жырларында елде жап-
пай қоныстанушылар пайда болып, қазақтар-
дың жерінен айырылганына қатты күйінді.
Бүдан қүтылудың бірден-бір жолы - жайсыз
мекеннен қүтты мекенге көшу, қолайлы қоныс
іздеу. Ақын елдің бірлігін, жерін сақтаған бү-
рынғы дара билеушілер саясатының арқасын-
да отарлауға жол берілмеген өткен күнді еске
түсіреді. «Сарыарқа* өлеңінде Мүрат Мөңке-
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойлан
Ақынның бұл өлең жол-
дарынан нені байқауға
болады?
Қазақстан тарихы
үлы отаршылдық саясатының салдарынан туған халқының ежелгі
қонысынан айырылганын ашық түрде айыптайды. Сонымен бірге
ақын күнделікті өмірдегі исламның алар орнына зор мөн береді. Ол
мүсылмандықты күшейтуді рухани қорган ретінде көреді.
Мүрат Мөңкеүлы «Үш қиян» өлеңінде Ресейдің Қазақстанды
жаулап алуы мен отарлауы кезіндегі қазақ халқының ауыр жағ-
дайын шынайы суреттейді:
Еділді тартып алганы -
Етекке қолды салганы.
Жайықты тартып алганы -
Жагага қолды салганы.
Ойылды тартып алганы -
Ондагысы болганы.
♦ Үш қиян» толғауымен жер, қүтты қоныс жайлы ♦Әттең, қапы
дүние-ай», ♦Қазтуган» жырлары үндес келеді. ♦Оқудан қайтқан
азаматқа» өлеңінде білімді игермейінше елдің өркендемейтінін ай-
тады. Ақын елінің тәуелсіздігін аңсап, отаршылдық билікке қарсы
жыр жолдарын арнады. ♦Кең қоныс қайдан іздеп таптырады?»
атты жыры ақынның отаншылдық өршіл рухын білдіреді.
6. Әбубәкір Кердері. Аса дарынды ақындардың бірі Әбубәкір
Кердері қазіргі Батыс Қазақстан облысында дүниеге келді. Ол
өз заманының оқыган, білімді азаматы ретінде Орал, Ақтөбе, Ор
қалалары маңындагы қазақ ауылдарында үстаздық етіп, бала
оқытты. Оның өлеңдер жинагы 1905 жылы Қазан қаласында ба-
сылын шықты.
Ақын өз поэзиясында бүрынгы ел бірлігін, қазақтың ешқандай
алауыздыққа бой алдырмаган кезін аңсайды. Ел үшін жан аямай
күресуге шақырады: «Жаман қалып, жақсыныц еті қызар, Алаш-
тап қырга шық та, цран шақыр!»
Ақын өзінің шыгармаларында ислам іліміне
көп назар аударып, қазақ даласында дінді ны-
ғайтуды қолдады. Ол мықты хан билігі кезеңін
аңсады. Ақын өлең-жырларында отандастарын
оқу мен білім, гылым мен өнерді меңгеруге
шақырды. Қоғам өміріндегі білімнің орны мен маңызы туралы:
«Бай білімсіз болса кедейшілікке цшырайды», - деп ескертеді.
♦ Зар заман» ақындары елдің жай-күйін ойлаган үлт қайрат-
керлері ретінде танылды, үлттық әдебиет тарихында лайықты
30
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
орын алды. Олар өлеңдері арқылы патша үкіметінің өскери-отар-
шыл әрекеттерінен бүрынғы емін-еркін өмірінен айырылған қазақ
халқының қайғылы тағдырын кейінгі үрпаққа жеткізді.
7|
1. *3ар заман» ақындарының мақсаты қандай еді?
2. «Зар заман» кезеңі қазақ мемлекеттілігі үшін күрес болды» деген
пікірмен келісесіңдер ме?
3. Бүгінгі әдебиетте «Зар заман* ақындарының ықпалы байқала ма?
♦Зар заман* — XIX гасырда Қазақстанның Ресейге қосылуы аяқталып,
патша үкіметі бүрынгы ел басқару тортібін жойып, 1867-1868 жылдары
қазақтарды басқару жөніндегі ереже бойынша жаңа төртіп орнатқан кезде
туган агым.
Этноаумақ - бір-бірімен олеуметтік-экономикалық байланыстагы этннка-
лық қауымдастық түратын аумақ.
Мүрат Моңкеүлы (1843-1906) - қазақ поэзиясыпың корнекті окілі, айтыс-
кер ақын, жырау.
Шортанбан Қананүлы (1819-1881) - ақын. XIX гасырда омір сүрген қазақ
халқының тарихындагы ірі түлгалардың бірі.
Мотінмен жүмыс.
ІЫ8ЕНТ кестесі арқылы «Зар заман* агымы өкілдерінің қогамдық-саяси
көзқарастарына түжырымдама жасаңдар.
+ ✓ ? —
Жаңа ақпарат Ойымды растай- ды (білемін) Мені ойландырды (таңдандырды) Менің пікіріме қарсы (түсініксіз)
Шыгармашылық тапсырма. «Зар заман» окілдері біріпің шыгармашылыгы
жайлы эссе жазыңдар.
Мүрат Моңкеүлы
♦ ҮШ ҚИЯІЬ
Замана қайтіп түзелсін:
Қоңсыдан туган би болды,
Бү сықылды күй болды,
Корген жүртқа таң болды.
Азамат ердің баласы
Айдарына малы жоқ,
Топ корерге зар болды.
Қара кісі хан болды,
Қоспақтан туган қортықша
Қатарга шыгып иар болды.
Асылзада баласы,
Доулеті кетіп қолынан,
Қоңсысына қүл болды.
Асылсыздың баласы,
Ақшасына сүйеніп,
Айтқан сөзі пүл болды.
Замананың адамы,
Заманың мүндай сүм болды!
31
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Мен қауіп еткеннен айтамын:
Ақ борықтай иілген,
Кейінгі туган баланың
Үстай ма деп білегін,
Шая ма деп жүрегін,
Шашын, мүртын қойдырып,
Ащы суға тойдырып,
Бүза ма деп реңін.
Адыра қалгыр заманның
Мен жаратпаймын сүреңін!..
Қазақ эдебиеті. Хрестоматия. 8-сыныпқа арна.іеан. - Ллматы. 2018.
46-47-беттер.

Өлең жолдары бойынша сол кезеңдегі қогамдық омірге сипаттама берің-
дер.
§29-30. XIX ғасырдағы қазақ ағартушыларының
қоғамдық-саяси көзқарастары
Оқу мақсаты:
✓ XIX ғасырдағы қазақ ағартушыларының қоғамдық-саяси қызметін
талдау,
Қазақстандағы қоғамдық-саяси ойдың дамуына тарихи қайраткерлердің
қосқан үлесін бағалау.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Агылшынша
Ағартушы Просветитель ІІІитіпаІог
Билер соты Суд биев Віе$ соигі
Тақырыпқа шығу:
Болыс болдым, мінеки.
Бар малымды шығындап.
Түйеде қом, атта жал,
Қалмады елге тығындап...
Абай Қүнанбайүлы
1. Өлең жолдары мен тақырыпты қалай байланыстыруға болады?
2. Автор қандай жағымсыз қасиеттерді сынайды?
32
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
1. Шоқан Уәлихановтың қоғамдық-саяси
көзқарасы. Қазақ халқының аса көрнекті агар-
тушыларының бірі Шоқан Шыңгысүлы Уәли-
ханов. Ол жастайынан қазақ ақындарының
өлең-жырлары мен шешендердің даналық сөз-
дерін, данагөй билердің әңгімелерін тыңдап
өсті. Болашақ галымның дүниеге көзқарасының
қалыптасуына жиі қонаққа келіп түрған де-
кабристер де ықпал етті. Олар бәрін білуге
қүмар жас баланың бойындағы гылымга, әде- Шоқан Уәлиханов
биет пен өнерге, батыс демократиялық қүнды-
лықтарына деген қүштарлықты күшейте түсті. Шоқан жастайы-
нан халық ауыз әдебиетінің үлгілеріне ерекше ден қойды. Ол Омбы
кадет корпусындагы алғашқы жылдан бастап шыгыс тілдері сала-
сындағы білімін елеулі түрде терендете түсті, қосымша ғылы.ми
және көрке.м әдебиеттерді көп оқыды.
Шоқан кадет корпусында белгілі галым, саяси-қоғам қайраткері
Г.Н. Потанинмен бірге оқып, достасып кетті. Аса көрнекті орыс
және шетел ақындары мен жазушылары А. Пушкиннің, М. Лер-
монтовтың, Н. Гогольдің, Ч. Диккенстің және басқалардың шы-
гармаларын зор сүйіспеншілікпен қызыга оқыды. Омбыда болган
жылдары ол орыс зиялы қауымының прогрессивті өкілдерімен та-
нысып, жақын араласты.
Патша үкіметі жас галымның гылыми
еңбегін жоғары бағалады. 1860 жылы Санкт-
Петербургте орденмен марапатталып, өске-
ри шені де өсті. Оны орыс патшасы II Алек-
сандрдің өзі қабылдады. Осы кездесу кезінде Шоқан патшага орыс
шенеуніктерінің қазақ халқына жақсы қарауы жайлы өз өтінішін
батыл жеткізді. Өзінің еңбектерінде қазақтардың бүрын еркін,
дәулетті өмір сүргені туралы жазады.
1862 жылы өз халқына пайдасын тигізуді ойлап, Атбасар
округі бойынша аға сүлтан болып сайлануға кандидатурасын
үсынды. Патша үкіметінің жергілікті өкілдері оның аға сүлтан
болуына кедергі жасап, түрлі сылтау.мен бекітпей қояды. Осы
Есіңе түсір
XIX ғасырда қазақ өлке-
сінде қандай саяси рефор-
малар қабылданды?
3-5163
33
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
туралы Шоқан Уәлиханов 1862 жылы қазанда досы, белгілі орыс
жазушысы Ф.М. Достоевскийге хат жазады: «Халқыма пайдамды
тигізу цшін ага сцлтан болгым келді. Оларды шенеуніктер мен
қазақ байларынан қоргамақ болдым. Сондагы ең алдымен коздеге-
нім - оз басымның мысалы арқылы жерлестеріме оқыган ага
сцлтанның пайдалы екенін корсету еді. Болысты тоңіректеген
цлықсымақ мырзалар мен приказнойлар маган тцгелімен қарсы
болды. Неге ойткенін білесің бе? Мен ага сцлтан болсам. болыс
экімдері ага сцлтандардан алатын мыңдаган ақшасынан айы-
рылар еді, приказнойлар аягын аңдап басып, ел аралап тентіреп
кеткен болар еді. Байқайсың ба. бцл шенеуніктер цшін «болу
не болмау» сияқты нэрсе. Шенеуніктер байлар мен баққцмар
қыргыздарды (қазақтарды) маган ошіктіріп, «Уэлиханов ага
сцлтан болса, сендерге сор болады, ол теңдік деген цгымды
цстаган адам... Қцдайга сенбейді. Мцхаммед пайгамбарга ош», -
деп осек таратты».
1822 жылы Орта жүзде хандық билік жойылып, қазақтардық
мал жайылымдары тарыла бастаган кезде, Шоқан Уәлиханов
округтік басқарудың енгізілуіне қатысты өзінің қарсы көзқарасын
білдірді: «Біздің жерімізді округтер бойынша боліп, жазгы жэне
қысқы жайылымдарды атақты рулар мен адамдарга беру -
малшаруашылыгына кесірін тигізетін басты себептердің бірі
ретінде есептелуі тиіс. Мцндай реформалар кедергі келтіретін
зиянды, эрі халық цшін қасірет экеледі».
Сондай-ақ ол Кіші жүздегі сайлау жүйесінің болмауын елеу-
лі кемшілік ретінде көріп, жаңа басқару тәртібіне де қарсы шық-
ты: «Орынбор дала басқармасының негізгі кемшілігі, ол орда
шенеуніктерін халықтың сайлауымен емес, шегара бастықта-
рының қалауымен тагайындауында». Ол реформаның прогрестік
заңдылыққа сүйеніп, халықтың элеуметтік жағдайын жақсартуға
бағытталуын қолдады. Мысалы, «Сот реформасы туралы жаз-
балар» мақаласында: «Реформа оңтайлы, ягни қогамдық ор-
ганизм жан жақты дами алатын мызгымас прогресс заңына
негізделіп жасалганда гана цтымды болады», - деп жазады. Со-
нымен қатар патша өкіметі жүргізіп отырган сот реформасының
халыққа жат сипатын ашық айтты: «Қисынсыз теорияга немесе
34
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
өзге халықтың өміріне зорлықпен, ырықсыз жасалган реформа
адам баласын жойқын апатқа душар етіп келді». Ғалым дәстүрлі
қазақ қогамының әлеуметтік-экономикалық, зияткерлік өлеуеті
туралы айтып, халықтың жарқын болашагына көміл сенді: *Ресей
империясының қцрамына еніп отырган барлық буратаналардың
ішінде халқы санының коптігінен, байлыгы жонінен біз бірінші
орын аламыз. Меніңше, алдагы оркендеу де бізге - қазақтардың
улесіне тиеді».
Ғалым патша өкіметінің қазақ даласындагы сот ісіндегі кем-
шіліктерін сынга алып, билер сотының артықшылыгы туралы
былай деп жазады: «Орыс талапкері немесе жауапкері коптеген
жагдайда орыстың тергеу орнынан горі, бидің сотын артық
кореді... Билер сотының артықшылыгы, ол істі некен саяқ болма-
са. жалгыз шешпейді; оган қатысатын адамга шек қойылмайды, ал
тіпті кейде олар ақтаушы да болып корінеді және бидің шешіміне
шагым жасауга да қуқы бар». Демократиялық билер соты Ресейдің
отаршыл сотынан әділдігімен ерекшеленді.
2. Ыбырай Алтынсариннің қогамдық козқарасы. Қазақ хал-
қының қоғамдық-саяси өмірінде аса көрнекті педагог, жазушы,
фольклоршы, этнограф өрі қогам қайраткері Ыбырай Алтынсарин
зор рөл атқарды.
Ыбырай бала кезінен бастап білімге және өз бетінше оқып-
үйренуге бейімдігін байқатты. Орынборда оқып жүрген кезінде
шығыстанушы-ғалым В.В. Григорьевпен жақын танысып алды.
1857 жылы Орынбор шегара комиссиясы жанындағы мектепті ал-
тын медальмен бітірді. Ыбырай орыс, татар және басқа тілдерде
еркін сөйлей білді. Кейінірек халық агартушысы ретінде білімін
өзінше оқып, арттыра түсуді белсенді түрде жалгастыра берді.
Ы. Алтынсарин көрнекті орыс демократтары Н.Г. Чернышевский-
дің, Н.А. Добролюбовтың, А.И. Герценнің және басқалардың шы-
ғармаларымен де таныс болды.
Мектеп бітіріп шыққан Ы. Алтынсарин үш жылдай атасының
қол астында кеңсе қызметкері болып істеді. Осы жылдар ішінде ол
халқының сауатын ашып, білімін көтерудің аса қажет екенін жете
түсінді.
Ағартушы-үстаздың:
35
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Талқыла
Ы. Алтынсаринге «шо-
қынған» деген айылты
не себелті тақты деп
ойлайсың?
Оқысаңыз балалар,
Шамнан шырақ жагылар.
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар... -
деген жыр жолдары жас ұрпақты гылым-білім-
ді меңгеруге шақырады.
Оныц білім беру жолындагы қызметі оцай
болған жоқ. Алдынан түрлі кедергілер кездес-
ті, тіпті оған «шоқынған» деген айып та тағылды.
1869 жылы Ы. Алтынсарин Торғай уездік басқар.масына іс
жүргізуші ретінде қызметке орналасты. Уезд бастығының аға
көмекшісі және уақытша уездік сот міндеттерін қатар атқарды.
Қызмет бабымен қазақ ауылдарында жиі болып түрды. Өз халқы-
ның мүддесі мен қажетін жақсы білді. Болыс басқарушылары мен
ауыл старшындарының сайлауына қатысып жүрді. Сайлау кезінде
дауысты сатып алудың, парақорлық пен қиянат жасаушылықтың
орын алуына жол бермеуге тырысты. Оның әрекетін жақтырмаған
байлар үстінен облыстық басқармага, әскери губернаторға және
одан әрі Ішкі істер министрлігіне шағым жасады. Ол өзінің па-
расатты мінез-қүлқы және барынша адалдыгы, халық алдындагы
атагы мен беделінің арқасында ақталып шықты.
Ы. Алтынсарин патша үкіметінің жергілікті халыққа қысы.м
жасайтын жүгенсіз саясатын айыптап отырды. Ол отаршыл билікті
сынға алып, халық агарту ісіндегі Ресейдің өркениеттік саясатының
шынайы мақсатын жете түсінді. Далалықтардың материалдық
жағдайын жақсартуды көздеген Ыбырай алғашқылардың бірі
болып, өз халқының тілдік жөне мәдени-рухани мүраларын қор-
гайтын озық идеяларын үсынды. Ыбырай түтас халықтың түр-
мысын, олардың өмір сүру болмысын табиғи жагдайлармен санас-
пай, мөжбүрлі түрде өзгерту «ең қабілетті деген цлттың озін
тоқырауга цшыратуы мцмкін» деп, патша өкіметінің өзге халық-
тарга зиянын көре білді.
Қазақ даласы негізгі аймагының егіншілікпен айналысуға тиім-
сіздігін ескере отырып, халық агартушысы малшаруашылыгын
дамытуға қолайлы жагдай бар екенін көрсетеді. Ол отырықшылыққа
36
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
күштеп көшуге үзілді-кесілді қарсы шығып, эволюциялық жол-
ды таңдады. Жергілікті халыққа тонаушылық пен аііат өкелген
отаршылдық қоныстандыру саясатын әшкерледі. Ы. Алтынсарин
қазақ соты ісіндегі адалдық жөне өділеттілікті жогалтып бара
жатқан билерді қатты сынға алды.
Ыбырай үлттық дәстүрлердің сақталуын қолдады. Ол туган
халқының патриоты болды. Жергілікті билеушілер және отаршыл-
дық әкімшілікпен орын алған шиеліністеріне қарамастан, ол өз
ғүмырының соңғы кезінде былай деп жазды: «Мен тцбегейлі
терең сеніммен туган халқыма шамамның келгенінше пайдамды
тигізсем деген ниетімнен ешқашан бас тартпаймын». Бүл сөздер
оның өз халқына шынайы сүйіспеншілігін тағы да айғақтайды.
3. Абай Қүнанбайүлының қогамдық козқарасы. Абай Қүнан-
байүлы - қазақ халқының аса көрнекті ойшылы, ағартушысы,
үлы ақыны және қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы, қоғам
қайраткері.
Ақынның жастық шағы патша үкіметінің Қазақстанның оң-
түстігіне қарай әскери күшпен ентелеп ене бастаған кезімен түспа-
түс келді. Ол патша үкіметінің округтік приказдардагы жағдайының
барған сайын нығая түскенін, XIX ғасырдың 60-90-жылдарын-
да әкімшілік реформаларының енгізілгенін өз көзімен көрді. Аз
уақыт болыс болған кезінде кез келген істі әділ және адал ше-
шуге талпынды. Сол үшін қатардағы қарапайым халықтың үлкен
сый-қүрметіне бөленді. Бірақ қоға.мның күрделі проблемаларын
мүндай тәсілмен шешуге болмайтынына бірте-бірте көз жеткізе бас-
тайды. Сондықтан да ол қазақтарды білім мен гылымды меңгеруге
шақырды.
Ақын көзқарасының қалыптасуына оның
озық ойлы орыс зиялы қауымы өкілдерімен
араласуы зор ықпал етті. Ол кезде өз Отаны-
ның тәуелсіздігі жолындағы үлт-азаттық қоз-
галыстарға белсене қатысушылар Қазақстан аумагына жер ауда-
рылып жатқан еді. Олар, атап айтқанда, Украина мен Польшадағы
зиялы қауымның негүрлы.м білімді өкілдері болатын. Жер ауда-
рылып келгендердің арасында патша үкіметінің саясатына қарсы
шыққан орыс зиялы қауымның өкілдері де аз емес еді. Олар
37
Ойлан
Не себепті Абай жер ауда-
рылып келген өзге ұлт зия-
лыларымен араласты?
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Талқыла
Абай шығармашылығы-
ның бүгінгі күні өзектілігі
неде?
Қазақстан тарихы
Абайдың саяси көзқарасының қалыптасуына ықпал етті. Е. Ми-
хаэлис, С. Гросс, Н. Коншин, Н. Долгополовтармен араласуы ба-
рысында Абай А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов және басқалардың
шыгармаларымен жете танысты.
Ақынды қатты алаңдатқан жагдайлар қазақтардың жаппай
кедейлене бастауы, патша үкіметі шенеуніктерінің шектен шыққан
озбырлыгы, жергілікті болыстардың парақорлыгы мен қанагатсыз
пайдакүнемдігі еді. Ол өлеңдерінде жақын туыстарына көмек
қолын созбайтын сараң байларды сынады. Парақор билеушілерді,
кейбір әділетсіз билерді әшкерелеп отырды.
Абай қазақ қоғамын ерінбей еңбек етуге шақырды. Өзінің кейбір
замандастарының бойындагы жаман мінездерді - жалқаулықты,
білімсіздікті, көрсеқызарлықты, надандықты өшкереледі. Кедей-
шіліктен қүтылудың бір тәсілі егіншілікпен айналысу, қолөнер
кәсібін және сауда-саттықты үйренуде екенін айтты. Ол былай деп
жазады: «Бай болгың келсе - онер цйрен. Егер де мал керек болса,
қолонер цйренбек керек. Мал жцтайды, онер жцтамайды». Оның
басқаша ойлауы мүмкін де емес еді. Қазақ да-
ласында жиі болып тұратын жұт қарапайым
халықты ауыр қайғы-қасіретке душар ететін.
Ондай кезде жылдар бойы жинаган малдан
бір-ақ күнде айырылып қалатын еді.
Абай халыққа жаны ашымайтындарды жек көрді, байлардың
қарапайым халыққа менсінбей қарауы оның ашу-ызасын келтірді.
Қогамды прогрессивті түрде да.мыту жолдарын үнемі іздестіріп
отырды. Абай ел басқаруға халық үшін қызмет ететін, адал адам-
дар сайлануы тиіс деп есептеді. Ол болыс басқарушыларды, сайлау
жүйесін қатты сынга алды: «Үш жылга болыс сайланады. Әуелгі
жылы «Сені біз сайламадық па?» деп елдің бцлдангандыгымен кцні
отеді. Екінші жылы кандидатпен ацдысып кцні отеді. Үшінші
жылы сайлауга жақындап қалып, тагы болыс болып қалуга болар
ма екен деп кцні отеді. Енді несі қалды?»
Үлы ақын өз шығармаларында халықты адал, ақылды, өділ
болуға үндеді. Әркімді өзінің өткен өр күніне міндетті түрде есеп
беріп отыруга, келер үрпақты парасаттылыққа шақырды: «Қулық
саумақ, көз сцзіп, тіленіп, адам саумақ - онерсіз иттің ісі. Әуелі
38
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
қцдайга сиынып, екінші оз қайратыңа сцйеніп, еңбегіңді сау, еңбек
қылсаң, қара жер де береді, қцр тастамайды».
Замандастары Абайды елдің қамын ойлаған, өділ би деп
білді. Оны Қарқаралы, Өскемен, Зайсан т.б. алыс уездерден із-
деп келетін. Би-болыстардың ардан, үяттан безіп, елін сатып,
халықты екі жақтап тонап жатқанын әшкерелейді: «Болыс пен
биді қцрметтейін десең, қцдайдың озі берген болыстық пен билік
елде жоқ. Сатып алган, жалынып, бас црып алган биліктің ешбір
қасиеті жоқ». Ол қазақ қогамына үлкен зиян келтірген жала
жабуды, өтірік айтуды айыптады: «Елдегі жақсы адамдардың
барінің цстінен бекер. отірік «шапты, талады» деген эртцрлі
қылмыстық іс корсетіп, арыз береді. Оган дознание - тергеу
шыгарады. Баганагы жақсы адамның сайлауга жарамауы цшін,
отірік айтып, кормегенін кордім деуші куэлар да элдеқашан да-
йындап қойылган».
Одан ақыл-кеңес сүраған дала түрғындары
ағылып келіп жатты. Атап айтқанда, оған
Баянауыл өлкесіндегі белгілі шежіреші өрі
ақын Мәшһүр Жүсіп Көпейүлы келіп түр-
ды. Абаймен Семейге жер аударылып келгендер де санасатын.
Міне, мүның бәрі патша үкіметі шенеуніктері мен олардың жер-
гілікті кейбір итаршыларының тарапынан қызганыш пен көре-
алмаушылық, тіпті саяси күдік туғызды. Ақынның үстінен өсек
айту мен жала жабу әрекеттерін күшейтті.
Абайга қарсы қастандық жасалады. Үстінен айыптау арыздар
жолданып, тіпті жала да жабылды. Патша өкімшілігі Абайдың
ізіне түсіп, Семей полицмейстері ақынның үйінде тінту жасайды.
Үлы ақынды «ақ патшаның жауы», «бүлікшіл», «ата-бабалардың
әдет-ғүрпын, салт-жоралғысын бүзушы* деп кінөлады.
Абайдың белсенді үстанымы отандастарының өмірін жақсартуда
маңызды рөл атқарды. Ол елінің амандығы, қуаты мен гүлденуін
ойлады. 2020 жылы елімізде үлы Абайдың 175 жылдық мерей-
тойы аталып өтті.
XIX ғасырдагы қоғамдық-саяси ойдың дамуына қазақтың
өйгілі ағартушылары Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Қүнан-
байүлы және т.б. зор үлес қосты. Олар халықты бірлікке, Ресей
39
Талқыла
Абайдың жастарға арнал-
ған өсиеттерінде не айтыл-
ған?
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
империясының отаршылдық саясатына байланысты қалып-
тасқан жаца әлеуметтік-экономикалық жағдайға бейімделуге
шақырды.
1. XIX гасырдагы қогамдық-саяси ойдың дамуына қандай оқигалар осер
етті?
2. Қазақ зиялыларының ортақ мүдделері болды ма?
3. Патша үкіметі қазақ агартушыларыиа қатысты қандай саясат үстаиды?
4. ♦ Шоқанның саяси козқарастары Қазақ хаидыгы дөуіріндегі қогамдық-
саяси ойдың жалгасы» деген пікірмен келісесіңдер ме?
5. Үш агартушы галымның қогамдық-саяси козқарастарының үқсастығы
мен айырмашылыгын анықтаңдар.
Демократня - окімет билігі халықтың қолында болатын қүрылыс, халық
билігі.
Декабристер - 1825 жылы желтоқсанда патша окіметі мен басыбай-
лылыққа қарсы көтеріліс үйымдастырган орыс революционерлері.
Агартушы - білім беріп, оқу-агарту ісімен шүғылданушы адам.
Билер соты - қазақ қогамын қүқықтық түргыда реттеудің достүрлі билік
қүрылымы.
Шыгармашылық тапсырма.
Әртүрлі тарихи кезеңдердегі түлгалардың Қазақстандагы қогамдық-саяси
ойдың дамуына қосқан үлесіне баға беріңдер. Қорытынды жасаңдар.
Тарихн кезевдер Қогамныц озекті моселелері жай- лы түжырымдарының мазмүны
Ежелгі дәуір
Орта гасырлар
Қазақ хандыгы
♦ Зар заман» кезеңі
XIX гасыр - XX гасырдың бас кезі
40
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші белім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
и
Абайдың сегізшші қарасезі
Осы ақылды кім үйренеді, насихатты кім тыңдайды?
Біреу - болыс, біреу - би. Олардың ақыл үйренейін, насихат
тыңдайын деген ойы болса, ол орынга сайланып та жүрмес еді. Олар
оздері де оздық кісіміз, өздеріміз біреуге үлгі беріп, ақыл айтарлықпыз
деп сайланды. Өздері түзеліп жеткен, енді елді түзерлігі-ақ қалган.
Ол не қылып тыңдасын және тыңдайын десе де, қолы тие ме? Басын-
да өзіндік жүмысы бар: үлыгымызга жазалы болып қаламыз ба, елдегі
бүзақыларымызды бүлдіріп аламыз ба немесе халқымызды бүлдіріп ала-
мыз ба, яки озіміз шыгындап, шыгынымызды толтыра алмай қаламыз
ба? - деген ебіне қарай біреуді жетілтейін деп, біреуді қүтылтайын деген
бейнетінің борі басында, қолы тимейді.
Байлар, олар өздері де бір күн болса да, доулет қонып, дүниенің
жарымы басында түр. Өзінде жоқты малыменен сатып алады. Коңілдері
кокте, көздері аспанда, адалдық, адамдық, ақыл, гылым, білім - еш
нөрсе малдан қымбат демейді. Мал болса, қүдай тагаланы да даралап
алса болады дейді. Оның діні, қүдайы, халқы, жүрты, білімі, үяты, ары,
жақыны - борі мал. Созді қантіп үқсын, үгайын десе де, қолы тие ме? Ол
малды суармақ, тойгызбақ; саудасын жигызбақ, күзеттірмек, бақтырмақ,
үры-борі, қыс, суық-сүганақ солардан сақтанбақ, солардан сақтарлық
кісі таппақ. Оның бөрін жайгастырып, аягын алып келіп мақтанга орна-
ластырганша қашан? Қолы тимейді.
Енді үры-залым, сүм-сүрқия оздері де тыңдамайды. Онша-мүнша
қой жүнді қоңыршалар күнін де коре алмай жүр. Аналар андай болып
түрғанда, білім, гылым, ақылды не қылсын? Жоне де білім, гылым ке-
дейге керегі жоқтай-ақ: «Бізді не қыласың, ана сөзді үгарлықтарга айт!»
дейді. Оның озгеменен ісі жоқ, ана алдындагы үшеуіндей болган жанның
ойында ешбір қайгысы, мүңы болмаса керек.
1. Деректе қогамдагы жагдай қалай сипатталган?
2. Абайдың қарасөздерінің бүгінгі күнгі озектілігі мен маңыздылыгын
анықтау үшін зерттеу жүргізіңдер.
41
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Жетінші тарау
«АЛАШ» - ҚОҒАМДЫҚ ОЙ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ
§31-32. «Алаш» ұлттық идеясының тұжырымдамалық
негіздері
Оқу мақсаты:
✓ «Алаш» ұлггық идеясының тарихи негіздерін анықтау.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Агылшынша
Алаш Алаш АІа$һ
Әлихан Бөкейхан Алихан Бокейхан АІікһап Вокеукһап
Тақырыпқа шығу:
«Қазақтыңбайырғы жерін қашан қазақтарөз бетіншеғылым ментехникаға
сүйеніп толық игермейінше, жер жекеменшікке де. қоныстанушыларға да
берілмейді». _ _
Ә. Бөкеихан
1. Бұл лікірмен келісесің бе?
2. «Алаш» ұлттық идеясы тұжырымдарының бірі неліктен жер мәселесі болды?
1. Алаш қозгалысының тарихн негіздері. XIX гасырдың аяқ
кезі - XX гасырдың басында халықтың жағдайы күрт нашар-
лап, кедейшілік кең етек жая бастады. Отарлық езгіге қарсы үлт-
азаттық қозгалыстар бой көтерді. Салықтар мен міндеткерліктер-
дің көбеюі, шүрайлы жерлерінің тартып алынуы қазақ ауылында
ішкі шиеліністердің өршуіне жеткізді. Патшаның 1905 жылгы
жарлыгы бойынша бүрынгы Сібір шегара шебіндегі ені он
шақырымдық бейтарап алқап казак әскерлерінің «мәңгілік* пай-
далануына берілді. Патша үкіметінің осы және басқа да озбырлық
42
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
әрекеттері салдарынан дала түргындары жаппай жерсіз қала бас-
тады. Мәселен, бір ғана Семей облысының өзінде 100 мыңнан
астам қазақ жерсіз қалып, Томск, Тобыл губернияларындағы
орыс шаруаларынан, Сібір казактарының жерлерін жалға алып,
пайдалануга мәжбүр болды.
1905-1907 жылдары елде социал-демократтар үйымдары қү-
рыла бастады. Қоғамда петициялыц қозгалыс етек алды. Отар-
шыл өкімет билігінің атына жолданган ірі көлемді өрі мазмүнды
петициялардың бірі Қарқаралы жәрмеңкесінде жазылган пети-
ция болды. Үлттық күресте қалыптасып келе жатқан үлт зиялы-
лары қазақ халқының көшбасшыларына айналды. Жалпыүлттық
демократиялық қозгалыстың басында Ә. Бөкейхан түрды. Қазақ
депутаттары Ресейдің Мемлекеттік Ду.масында қазақ қогамындагы
ең маңызды проблемаларды батыл көтере білді.
Қазақ халқының қогамдық сана-сезімін арттыруға 1916 жылгы
қаһарлы оқигалар орасан зор ықпал етті. Согыс жылдары жергі-
лікті патша әкімшілігінің автохтонды халыққа қатысты үлттық
қанаушылыгы мен озбырлыгы күшейе түсті.
1917 жылға қарай жергілікті халықтың пайдалануындағы ең
шүрайлы 45 миллион десятина жердің тартып алынганын білеміз.
Бүл кезде Қазақстанга Ресейден қоныс аударған шаруалардың
жалпы саны 1,5 миллионға жуықтап қалган болатын. Қазақ халқы
осындай ауыр қиыншылықта азып-тозып кетпеді, керісінше
үлтты азат етуді мақсат тұтып, арпалысқа толы жолды таңдады.
Тәуелсіздік, елдің болашағы үшін күресте ерлік пен батылдықтың
үлгісін көрсете білді.
XX гасырдың басында қазақ халқының сана-сезімі биік деңгейде
көрініс тапты. Үлт азаттығы жолындагы күресте қазақтың оқыган,
халық мүддесі үшін бар күш-жігерін аямай-
тын азаматтар алға шықты. XX гасырдағы үлы
реформаторлар Әлихан Бөкейхан, Ахмет Бай-
түрсынүлы, Міржақып Дулатүлы үлтты азат-
тыққа бастады. Олар қазақ халқының тарих сахнасынан біржолата
жойылып кетпеуі үшін қолдарынан келгеннің бәрін жасады.
Қазіргі тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуында Әлихан Бө-
кейхан бастаган топтың ерен еңбегі еш уақытта үмытылмайды.
43
Ойлан
Ұлт зиялыларын қандай
мәселелер біріктірді?
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
А. Байтұрсынұлы, Ә. Бөкейхан, М. Дулатұлы
Алаш идеясы Қазақстан азаматтарының бірігу, болашаққа жыл-
жудың айқын бағыты, бірлігімізді бекемдей түсетін үлы жол деп
білуіміз керек.
2. Петициялар — Алаш зиялыларының үстанымдары мен
озық идеяларыныц корінісі. XX гасырдың бас кезінде қазақтар
арасында петициялық қозгалыс етек алды. Қазақ зиялылары
өз халқының өмірлік маңызды мәселелерін петициялар жолдау
арқылы шешуге тырысып көрді. Петицияларда жер, дін, қүқық,
тіл және халыққа білім беру саласындагы алуан түрлі талап-
тар қойылды. Петициялар жогары билік орындарына жолдана
бастаган еді. Алгашқы петициялар жолдаудың бастамашылары
дін қызметкерлері (III. Қосшыгцлцлы, Науан Хазірет т.б.) болды.
Олар қазақ халқын христиан дініне енгізуді тоқтату, мүсылман
оқу орындарын қүруга қажетті жагдайлар жасау, молдалардың
қызметіне кең жол ашу жөнінде нақты талаптар қойды. Уақыт
өте келе жагдай өзгере бастады. Бірінші орыс революциясы
жылдарында петиция жазуды қазақ қогамының сауатты, зиялы
өкілдері өз қолдарына алды.
Петициялар уезд бастықтарына, әскери губернаторларға, ге-
нерал-губернаторларға, Ішкі істер министріне, тіпті Ресей импе-
раторы II Николайдың атына да жолданды. Отаршыл өкімет билі-
44
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші белім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
гінің атына жолданған ірі көлемді әрі мазмүнды петициялардың
бірі Қарқаралы петициясы еді. 1905 жылдың шілдесінде Қарқаралы
қаласына жақын жердегі Қоянды (Ботов) жәрмеңкесінде қазақ
халқының атынан император II Николайга арналган петиция
үйымдастырылды. Оған Семей облысына қарасты Қарқаралы
уезінен халық арасында кеңінен танымал беделді 42 қазақ қол
қойды. Кейінірек Семей және Ақмола облыстарының басқа да
уездеріндегі қазақтар қосылды. Петицияны жазуга белгілі саяси
қайраткерлер Ә. Бөкейхан, А. Байтұрсынұлы, Ж. Ақбаев, Т. Нүре-
кенов т.б. белсене атсалысты.
Петициядағы маңызды мәселелердің бірі Ресей империясының
заң шыгарушы ең жогары органы Мемлекеттік Думага қазақ
депутаттарын қатыстыру талаптары болды: «Малшаруашылыгымен
айналысу қыргыздарды (қазақтарды) сайлауга қатысу қцқы-
гынан неге айыруы тиіс? Сауда саттық, егіншілік, балық аулау
сияқты басқа да эртцрлі кэсіп тцрлерімен айналысатындар он-
дай қцқыгынан айырылып отырган жоқ қой!„»
Қоянды (Ботов) жәрмеңкесі
45
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Талқыла
Галкин өз хатында не-
ліктен летицияға қарсы
болды?
Қазақстан тарихы
Мемлекеттік шенеуніктер жогары билік органдарына талап-
тілектер айтып, петиция жолдаушыларды барынша жек көрді.
Мүны Семей облысы әскери губернаторы Галкиннің Дала генерал-
губернаторының атына 1905 жылы маусымда жазган хатынан
көруге болады: «Қыргыздардыц ( қазақтардың) петиция жолдап,
талап қоюларына жол беруге болмайды».
Петицияның бір нүсқасын Темірғали Нү-
рекенов орыс тіліне аударып, Ішкі істер ми-
нистрінің атына жіберді. Петицияның бүл
нүсқасы барынша толық еді. Ол 47 тармақтан
түратын. Петиция қазақ қоғамының XX
гасырдың бас кезіндегі өмірлік маңызы бар күрделі мэселелерін:
сайлауды үйымдастыру, жер, дін, сот ісін жүргізу, білім т.б. толық
қамтыды.
Жогары билік органдарына жолданған петицияларда болыс-
тарды, ауыл старшындарын және олардың хатшыларын тек сауатты
қазақтардан ғана тағайындау үсынылды. Бүл қызметке кірісер ал-
дында олар ант қабылдап, ешқашан қызмет бабын пайдаланып,
халыққа қиянат жасамауга тиісті болды. Шаруа бастықтарының
орнына бітістіруші судьялар қызметін енгізу талап етілді. Петиция
авторларының пікірі бойынша, бүл қызметке жеткілікті дөрежеде
сауаты мен білімі бар қазақтар тагайындалуы тиіс.
Қазақтар петицияда өздерінің діни істеріне басшылық етуді
1867-1868 жылдардагы әкімшілік реформалар барысында ен-
гізілген Орынбор діни басқар.масының қара.магына беруді талап етті.
Сондай-ақ мешіттер мен медреселер салуға еркіндік берілуін, газет-
тер пен кітаптар, діни әдебиеттер басып шыгару үшін баспаханалар
ашылуын үсынды. Меккеге қажылыққа емін-еркін барып келуді,
қазақ ауылдарына христиан дінін таратушы миссионерлердің ба-
руына тыйым салуды талап етті. Жасы кәмелетке жетпеген қазақ
жастарының басқа дінді қабылдауына тыйым салу талабы да
қойылды.
Петицияда медреселерде араб, парсы, түркі тілдерін оқыту
қажеттілігі айтылды. Сондай-ақ ескі мешіттерді жөндеуден өт-
кізуге және жаңа мешіттер мен медреселер салуға қаржы бөлуді
үсынды. Әр болыста діни алым-салықтарды жинайтын арнаулы
46
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойлан
Алаш қайраткерлері не-
ліктен бастауыш сыныл-
тарда қазақ балаларын
ана тілінде оқыту тала-
бын қойды?
Пікірің қажет
Петицияда тіл мәселесі-
нің көтерілуіне не себеп
болды?
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
адамдардың болуы, түскен мал мен қаржыны
кедей отбасынан шыққан шәкірттердің оқуына
жүмсау көзделді.
Петицияларда мектеп қабыргасында ислам
діні негіздерінің міндетті түрде оқытылуы,
«орысша сауат ашуды» содан кейін қолга
алу талабы қойылды. Мектептерде христиан дінін оқытуга үзілді-
кесілді қарсылық білдірілді. Қазақ халқына «баспіық болеысы
келгечдердіц қыргыз (қазақ - авт.) тілін білуі тиіс» екендегі атап
көрсетілді. Петицияга қазақ өлкесінде ісқагаздарды қазақ тілінде
жүргізу талабы да енді.
Тергеулер мен сот ісін аудармашыларсыз
қазақ тілінде жүргізуді заңды түрде бекіту
талаптары қойылды. Барлық хатшылар мен
күзетшілер жергілікті өңірден тагайындалуы
тиіс. Петицияны қүрастырушылар бастауыш
сыныптарда қазақ балаларын ана тілінде оқытуды талап етті.
Петиция авторлары дала түргындарын сот, тергеусіз өкімшілік
жолмен жер аудару ісіне наразылық білдірді. Дала генерал-губер-
наторы қазақтарды кез келген болмашы мәселе бойынша жер ау-
дарып жіберуге қүқықты еді. Неке жөне отбасы мәселелерін әскери
губернатор мен уезд бастықтарының қарауынан алып, бітістіруші
сот қүзырына беру талап етілді. Кісі өлімі болған жагдайда айыпты
адамның жазага тартылуымен қатар, қазақтардың дөстүрлі қүқық
заңы бойынша қүн төлетуге өтініш білдірілді. Округтік соттың жа-
нында міндетті түрде ақылдастар алқасы қүрылуы тиіс деп атап
көрсетілді. Сондай-ақ айыпталушының қоргаушысы болуы, билер
сотының жергілікті отаршылдық билік орындарына емес, Әділет
министрлігінің қарамагына өтуі талап етілді.
XX ғасырдың бас кезінде жер мәселесі одан әрі шиеленісе түсті.
Сондықтан да петицияларда бүл мәселеге ерекше көңіл бөлінді.
Шегара шебіндегі ені 10 шақырымдық алқаптың және соңгы 20
жыл ішінде тартып алынган жерлердің бүрынгы заңды иелеріне
қайтарып берілуі талап етілді. Қыстаулар мен жазгы жайлау-
лар өздерінің бүрынгы иелерінің қарауында қала беруі тиіс деп
көрсетілді.
47
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойталқы
III және IV Мемлекетгік
Думаларға қазақтардан
депутат сайланбауының
себебі неде деп ойлай-
сыңдар?
Қазақстан тарихы
Петицияларда қазақтардың орман байлығын еркін пайдалану
қүқығына байланысты талаптар да қойылды. Сондай-ақ қазақтарға
олардың көші-қон аймагындағы түзды және балық аулайтын
көлдерді қайтарып беру жөніндегі өтініштер де айтылды. Жергілікті
халықтың атынан өзен-көлдерді жалга беру мүмкіндіктері үсы-
нылды. Түскен қаржы халыққа азық-түлік қорын жинақтауға тиіс
деп көрсетілді.
Сонымен, петицияларда XX ғасырдың бас кезіндегі Қазақ-
станның саяси өміріндегі аса маңызды неғүрлым өткір мәселелері
нақты да қысқаша түжырымдалган түрде баяндалды.
Патша үкіметі қазақ халқының пікірімен санасуға мәжбүр бол-
ды. Петициялардың мәтінін жазгандар батылдық пен үйымшыл-
дықтың үлгісін танытты. Бірақ патша үкіметі петицияларда
қойылган талаптарды орындауга қүлық таныта қойган жоқ. Ол та-
лаптар Ресей империясының отаршылдық сая-
сатына сай келмейтін еді. Солай болганымен,
петициялық қозгалыс жағымды рөл атқарды
- қазақтар Ресейдің I және II Мемлекеттік Ду-
маларына депутат болып сайланды.
Халық бүқарасына басшылық етуде, отар-
шыл билік орындарына үйымдасқан түрде петициялар жолдау-
да қазақ зиялыларының алдыңгы қатарлы өкілдері Ә. Бөкейхан
жетекшілігімен ерекше белсенділік көрсетті.
Қарқаралы петициясының негізгі тармақтары Алаш партия-
сының бағдарламасына енгізілді және Алашорда үкіметінің қыз-
метінен көрініс тапты.
3. «Алаш» үлттық идеясыныц түжырымдамалық негіздері.
Алаш идеясының негізгі өзегі болып табылатын мемлекеттілік
дәстүрін жаңғырту, үлт тарихын, тілін, мәдениетін сақтау мәсе-
лелері қазақ зиялыларының үранына айналды. Сондай-ақ батыс
мөдениетіне назар аудара отырып, әлемнің алдыңгы қатарлы
елдерінің тәжірибесіндегі ең үздік әлеуметтік-экономикалық жөне
саяси жетістіктерін қабылдауды жақтады. Алаш зиялылары қазақ
елін Батыс Еуропа өркениеті деңгейіне жеткізуді мақсат етті.
Алаш идеясының негізгі үстанымдары: біріншіден, Алаш зия-
лылары «жер жекеменшікке де, қоныстанушыларға да берілмесін.
48
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім. Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
«Жерсіз Отан жоқ» деді. Екіншіден, елдегі барлық игілік халыққа
қызмет етуі керек. Үіиіниііден, Қазақстан Ресей империясының
қүрамына енуінен бастап қалыптасқан экономиканың шикізаттық
сипатынан бас тартып, «қазақ елі толықтай экономикалық тәуел-
сіздікке қол жеткізуге үмтылуы тиістігі» айтылды. Тортіншіден,
қазақ мемлекетінде мемлекет қүрушы үлттың тіл, діл, дін
үстемдігі болуы керек. Бесіншіден, ғылымға, үлттық салт-дәстүрге
негізделген заңга сүйене отырып, үлттық демократиялық мемлекет
қүру еді. Алтыншыдан, қазақ жеріне түрлі жағдайларда келген
барлық үлт өкілдері үшін ортақ Отаны Қазақстанда түруға барлық
кепілдіктер мен қүқықтары сақталынады. Мемлекет ғылымга
негізделіп дамыған елдердің жетістіктерін үлгі түтуы қажет. Дін
істері мемлекеттен бөлінген, зайырлы біртүтас демократиялық
мемлекет қүру қажеттігі айтылды.
Алаш идеясының өзегі - үлттық мемлекет
қүру еді. Алаш идеясының негізгі түжырым-
дамаларының өзекті түстарын Қарқара-
лы петициясынан, «Алаш» партиясы бағ-
дарламасынан және үлттық-демократиялық
қозгалыс ірі өкілдерінің еңбектерінен көре аламыз. Олардың
ішінде Әлихан Бөкейханның қоғамдық-саяси түргыдагы ой-
пікірінің маңызы зор.
4. Алаш қозгалысының идеялары Әлихан Бокейхан еңбек-
терінде. Ачаш қозғалысының көшбасшысы, Алаш партиясы және
Алашорда үкіметінің жетекшісі - Әлихан Бөкейхан болды. Ол
туған жерінің тарихын терең зерделеп, XIX гасырдың соңы мен XX
гасыр басындагы маңызды тарихи оқигалардың барлыгына белсенді
қатысты. Алаш идеясының түжырымдамалары Ә. Бөкейханның
үлт-азаттық қозгалыс, отарлық езгідегі қазақ қоғамының жағдайы
туралы зерттеулері мен терең талдауларында жасалған. Ә. Бөкейхан
ел болашағын болжауда өткен тарихты танып-білу қажеттігі тура-
лы былай жазады: «Тарих - тцзетуші жэне цйретуші. Келешек
кцнніц болашагын білуде тарих анық қцрал болады*. Болашағы
зор ел боламыз десек, өрбір азаматтың үлттың тарихы мен оның
сабақтарын білу қажеттігін Алаш көсемі былай деп ескертеді:
«Өзінің тарихын жогалтқан жцрт, озінің тарихын цмытқан ел
4-5163 49
Ойталқы
Қалай ойлайсыңцар. Алаш
ұлттық идеясын қайта жаң-
ғырту қажеттілігі бар ма?
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Ойлан
Алғашқы жалпыұлттық
басылымның «Қазақ» деп
аталуының себебі неде?
қайда жцріп, қайда тцргандыгын, не істеп
не қойгандыгын білмейді, келешектің қандай
боларына козі жетпейді».
Әлихан Бөкейхан жалпыүлттық «Қазақ»
газетін үйымдастырушыларынын, бірі ретін-
де Алаш идеяларын алға тартып, үлт-
тық тарихты оқып-үйренудің маңызын
атап өтті.
Қазақ көшбасшысы Қазақ ханды-
гының Ресей империясы бодандығы-
на түсу себептерін анықтау үшін
үлт тарихын терең зерделеді. Ол
қазақтардың төуелсіздігінен айыры-
луының басты себебі - бүрынғы ел
билеушілерінің қол астындағы ру-
тайпалар мен жүздерді біріктіріп,
сыртқы отаршылдық қауіпке қар-
сы жүмылдыра алмауында деген
түжырымға келді. 1913 жылы былай
деп жазды: «Бцрынгы ел билеушілер-
дің басым копшілігі уақыты мен кцшін
озара қастандыққа, кцш корсету мен
зорлық-зомбылық, алауыздыққа жцм-
сады». Ол хандық билікті қалпына
келтірудің нәтижесіздігін түсінді.
Үлт төуелсіздігіне тек белсенді саяси
күрес арқылы ғана жетуге болаты-
нын айтты. Осы мақсатпен кадет партиясына мүшелікке өтті.
Жергілікті озін-озі басқару органдарын дамытудың эволюция-
лық жолымен қазақ мемлекеттілігін жаңгырта аламыз деген
пікір үстанды. Ә. Бөкейхан Қарқаралы петициясын дайындауга
қатысып, петицияны жогары билікке тапсыруда да алдыңгы қа-
тарда болды.
Ә. Бөкейхан өз заманындагы сот ісін жүргізуден гөрі ежелгі
қазақ даласындагы билер сотының өділдігін жогары багалай оты-
рып, патша үкіметінің түсындагы жагдай туралы былай деп жаз-
ды: «Қазақ орысқа қараган соң би жогалды. Кім орысқа жагымпаз
болса, сол жцртты бір қамшымен айдайтын болды. Бцрынгы
шешен билерден келе жатқан эділ билік жорасы парақор билер-
50
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім. Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
мен аяқасты болды. Пара беріп, ақты қара, қараны ақ қылатын
кцн туды».
1905 жылы Ә. Бөкейхан Мәскеуде өткен Ресей земствосы
жиналысының мінберінен туған халқының жогын жоқтап, сөз
сөйледі: «Омбыда генерал Сухотиннің басшылыгымен эртцрлі
ведомстволардың шенеуніктері бас қосқан Кеңесте қыргыздарды
(қазақтарды - ввт.) земство жиналысына ( Мемлекеттік Думага
- авт.) жібермеу туралы ... пікір айтылды. Дала тцргындарын
саяси қцқыгынан айырудың оларды қаншалықты қатты
қапаландырып, ашу ызасын тудырганын ескермеуге болмайды...
Ең қарапайым эділеттілік пен ақиқат шындыққа қасақана
қиянат жасаудың, алты миллион қыргызды (қазақты) қцқықсыз
тобырга айналдырудың қандай парасатты негізі болмақ деген
сцрақ туады. Сонда қыргыздардың (қазақтардың) мцддесін кім
қоргамақ? Егер біздің халқымыздың қазіргі оздері сайлаган окілдері
земство жиналысына қатыспайтын болса, онда ол халықтың
мцң мцқтажын жэне ол мэселелерді дцрыс шешудің жолдарын оз
окілдерінен озге кім айтып, кім тцсіндіріп бере алмақ?...»
Әлихан Бөкейхан қазақ халқының ежелгі ата-баба қонысынан
айырылуына үзілді-кесілді қарсы шықты. Патша үкіметінің отар-
шылдық қоныс аудару саясатын әшкереледі. Жергілікті түр-
гындарды христиан дініне көшіру әрекетін айыптады. Қазақ
халқын біріктіру мақсатында үлт етіп үйыстыратын Алаш идеясын
ту етіп алды. Өз халқының жарқын болашагын алдын ала болжа-
ды: «Қазақ табигатынан ақылды жэне қабілетті. Қазақ халқы
болашақта батыс оркениеті жолында іргелі жетістіктерге
жетеді», - деген пікір білдірді. Ол еуропалық даму багытын
қолдайтын алгашқы қазақ демократтарының бірі болды. Оның
идеялық-саяси көзқарасының қалыптасуына Үлы француз револю-
циясы зор әсер етті.
Қазақ-орыс қатынастарының тарихын жетік білген Ә. Бөкейхан
өзінің гылыми еңбектерінде жергілікті қазақтар мен қоныс ау-
дарушы орыстар арасындагы шиеліністерді патша үкіметінің
әділетсіз жер саясатының салдарынан екенін жазады: «Жер цшін
қоныстанушылар мен қыргыздар (қазақтар) арасында кцрес
кцшейе тцсті. Кейде тцрпайы тцрде корініс берген бцл кцрес он-
51
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
сыз да заңсыздық негізінде орын алып отырган цлттық қарама-
қайшылықты тереңдете жэне шиеленістіре тцсті».
Қазақ даласында партия құрудың ерекшеліктері туралы терең
түсінігі бар Алаш қайраткері Ә. Бөкейхан: *Таяу болашақта,
қыргыз (қазақ) арасында қалыптасып келе жатқан екі саяси
багытқа сай екі саяси партия қцрылуы мцмкін. Олардың бірі
цлттық діни атанып, мақсаты - қазақтарды басқа мцсылман-
дармен біріктіру болмақ. Екіншісі - батыстық багытта», - деп
айтып кетті.
Ол сауатты, өте білімді, парасатты, өз заманының озық ойлы
азаматы болды. Дала түргындарының гана емес, өзге үлттардың
да қүрметіне бөленді. Өз үлтының ата тарихын жетік меңгеріп,
мәдениеті мен әдет-ғүрпы, салт-дәстүріне қүрмет көрсетудің,
туған халқына адал қызмет етудің үлгісін көрсетті. Үлттық
мемлекеттілікті қалпына келтіру үшін үздіксіз күрес жүргізді.
Әлихан Бөкейхан халықтың көшбасшысы қандай түлға болу ке-
ректігін өз үлгісі.мен айқындап берді. Ол миллиондаған халықты
«Алаш» қозгалысы идеясы төңірегіне топтастырды. Қазақтың
зиялы азаматтарын өз Отаны мен халқына адал қызмет ету-
ге шақырды. Өзінің: »омірімнің соңына дейін қазақ халқына
қызмет етемін», - деген үстанымына адал болып өтті.
♦ Алаш» қозгалысы көшбасшысы Әлихан Бөкейханның есімі
еш уақытта да үмытылмайды. Қазақстанның барлық дерлік
қалаларында оның есімімен көшелер аталган. Бүгінде Қазақ-
стан Республикасында ер балаларга Әлихан есімін қою үрдісі кең
таралган. «Алаш* мәдени және даму институты оның көптомдық
еңбектерін жарыққа шыгарды. Оның қүрметіне республикалық
және халықаралық конференциялар өткізіліп түрады. 2016 жылы
елімізде Ә. Бөкейханның 150 жылдық мерейтойы аталып өтті.

1. Үлттық баспасоздің қогамдық-саяси сананы оятудагы рөлі қандай?
2. Үлттық мүдделерді қоргауда қандай іс-әрекеттер жасалды?
3. Мерзімді басылымдардың қогамдық-саяси ойды жаңгыртудагы ролі
неде?
4. Қазақ зиялыларының шыгармашылық мүралары қогамдық санага қа-
лай осер етті?
52
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
5. Үлт мүддесін қоргауда Әлнхан Бокейханнық саяси кошбасшылық қыз-
меті қалай корініс тапты?
Алаш (ежелгі түркі сөзі - бауырластар, қандастар, туыстар) - коне за-
манда, түркі халықтары бөліне қоймаган қауым кезінде дүниеге келген
үгым. «Лтамыз - Ллаш, керегеміз - агаш» деген қазақ халқы тоуелсіздік
жолындагы күресінде ежелгі Алаш үгымын бостандық пен бірліктің үраны
етіп алган.
Алаш қозгалысы - XX гасырдың алгашқы ширегінде Ресей империясының
отарлық билік жүйесіне қарсы багытталган үлт-азаттық күрес.
Петиция (лат. реііііо - сүрау) - үжымдық үндеу (талап, тілектер, өтініштер).
Мемлекет басшысына немесе жогары окімет органына копшілік атынан
тапсырылатын жазбаша отініш.
♦ Қазақ» газеті - 1913-1918 жылдары шыгып түрған жалпыүлттық апта-
лық басылым.
Әлихан Бокенхан (1866 1937) — XIX гасырдың соңы - XX гасырдың
басындагы қазақ зиялыларыиың, қогам жоне мемлекет қайраткер-
лері қатарындагы аса ерекше түлға. Корнекті қогам жоне мемлекет
қайраткері, үлт-азаттық және Алаш қозгалысының жетекшісі, Алашор-
да автономиялық үкіметінің торагасы, публицист, галым, аудармашы.
Шәймерден Қосшыгүлүлы (1869/1874-1932) - діни жоне агартушылық
істерімен шүгылданган қайраткер. I, II Мемлекеттік Думаға депутат бо-
лып сайланган. Кеңес окіметі түсында молда ретінде қугын коріп, саяси
қыспаққа үшыраган.
Шыгармашылық тапсырма.
«XX гасыр басындагы қазақ үлтының олеуметтік-саяси жағдайы»,
♦ Алаш* үлттық идеясының түжырымдамалық негіздері» тақырыбының
бірін тандап алып, мақала жазыңдар. (Сөз саны: 150-200)
Мақала критерийлері:
Кіріспе (негізгі ойга қысқаша тоқталу )
Негізгі болім (кем дегенде 2 дэлел келтіру)
Қорытынды (озіндік бага беру)
♦ Қазақтың* жабылуы редакциялық ескертпе
Бүгін Орынбордан «Қазақ» газеті жабылды деген телеграмма алдық.
Мүнан бүрын «Қазақ» басқармасындағы бір адамнан келген хатта мынан-
дай сөз бар: «Орынборга большевиктер келді. «Қазақ» газетінің шыгайын
деп түрган 220-номірін тоқтатып қойды. «Қазақты» жауып қойып, оның
53
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
орнына большевик багытымен жаца газет ашпақ. Олар «Қазақтың» бас-
паханасына келіп, есеп-қисабын сүрады. Ол уақытта Байтүрсыновтар
Орынборда жоқ еді. Сол себепті оган есеп беретін ешкім болмады.
«Қазақ» газеті жабылды деген хабарды естігенде орбір Алаш бала-
сыныц жүрегі су етіп, қабыргасы қайысар. Біз бүган сенеміз. «Қазақ»
газеті Алаштыц қарацгы заманда жол корсетіп түрган шамшырагы,
сасқанда ақыл айтып түрган көсемі. Ол қарасы өшкен залым хүкімет
заманында Алаштыц коз жасымен талай пеледен қалган еді. Оныц бер
жагында мынадай заман түрган соц халық »оу» деп демін алып, енді
«Қазаққа» деген поле-жала қүриды гой деп түрганда мынау хабардыц
сап ете түсуі »мен Алашпын» дегенніц жанына қатты батады.
«Бірлік туы*. - 1918. №22. - 20 ақпан.
©
1. «Қазақ» газетініц жабылуына қандай себептер осер етті?
2. Бүл оқиганы жергілікті халық қалай қабылдады?
§33-34. Алаш қозғалысы және қазақ революционер-
демократтарының саяси көзқарастары
Оқу мақсаты:
Қазақ мемлекеттілігінің даму жолдары туралы ұлт зиялыларының қо-
ғамдық-саяси көзқарастарын салыстыру,
✓ Қазақстандағы қоғамдық-саяси ойдың дамуына тарихи қайраткерлердің
қосқан үлесін бағалау.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Агылшынша
Милиция Милиция Міііиіуа
Автономия Автономия Аиіопоту
54
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Тақырыпқа шығу:
Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап, хал һарам боп,
Қазағым, енді жату жарамас-ты.
М. Дулатулы
«Оян, қазақ!» өлеңінің жазылуына не себеп болды?
1. Алаш қозғалысы. Алаш қозғалысының қалыптасуы халық-
тың мыңдаган жылдық мемлекеттілігінің дәстүрін жаңғырту үшін
күрес жолындағы ең маңызды кезең еді. Қазақ қогамының көзі
ашық, көкірегі ояу үлтжанды азаматтары үлттық идея тоңірегінде
топтасты. Алайда тарих төлкегімен XX гасырдың 30-жылдарынан
80-жылдардың аягына дейін Алаш қозгалысы гылыми түрғыдан
зерттелмей үмыт қала берді, жарық көрген жарияланымдарда
«үлтшыл-буржуазияшыл» ретінде багаланды.
Алаш зиялылары Ресей империясының
алдыңгы қатарлы оқу орындарында білім
алган парасатты азаматтар еді. Бүл жагдай
Алаш жетекшілерінің идеологиялық жөне
жеке түрғыдан түлға ретінде қалыптасуында
зор рөл атқарды. Ресей губернияларында оқып
және жүмыс істеп жүрген кезде олар саяси күресте төжірибе жи-
нақтап, алгашында бірқатар партиялар (эсер, кадет т.б.) қатарына
қосылды. Алаш зиялылары қазақ дәстүрі негізінде Батыс Еуропа
демократиясы тәжірибесін пайдаланып, болашақта үлттық мемле-
кет қүру идеясын ту етіп көтерді.
Алаш зиялылары партия қүру әрекетін бірінші орыс револю-
циясы кезінде ойластырды. 1905-1907 жылдардагы оқигалар,
Бірінші дүниежүзілік согыс, Ақпан және Қазан революциялары
сияқты ірі тарихи бетбүрыстар қазақ халқының қогамдық-саяси
санасының оянуына ерекше серпін, қуат берді. Қазақстанның
барлық өңірлерінде, Омбы, Орынбор, Орал, Семей, Ташкент,
Петропавлда социал-демократтық үйымдар пайда болды. Бүл
55
Ойды жалғастыр
Патша билігі Ресейде бі-
лім алған қазақ зиялыла-
рын отаршыл үкіметке
қызмет еткізу мақсатын
ұстанған еді. Алайда...
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
үйымдар жергілікті халықтың саяси өмірге тартылуын тездетті.
Революциялық қозғалысқа қатысқандарды полиция аяусыз жа-
залап, жер аударды, абақтыга жапты. Олардың арасында қазақ
халқының көрнекті өкілдері болды. Мысалы, Ә. Бөкейханның
қызметі Ресей империясы полициясының бақылауына сонау
1897 жылдан бастап алынган еді.
Дала генерал-губернаторының арнайы қаулысы бойынша
революция кезеңінде жарық көрген демократиялық багыттағы
мерзімді басылымдар мен әдебиеттерді таратуға қатаң тыйым са-
лынды. Алайда шапшаң қозғалатын икемді, дала түргындары
жаңа уақыт ағымы туралы хабарды тез таратты. Бүл туралы
Ә. Бөкейхан былай деп жазды: «Қазақтардыц шапшаң қоз-
галатындыгыныц арқасында манифест қысқа мерзім ішінде
кцллі далага тарап цлгерді. Барлық жерде қазақтар цлкенді-
кішілі съездерге жиналды, манифесті оқыды. Мемлекеттік
думага болашақта саилау жцргізу мэселелерін піалқылады. Ең
алыс болыстардан қазақтар қыр қалаларына топ тобымен ат-
танды, онда отіп жатқан қала митингілеріне қатысты*.
1905 жылы желтоқсанда Орал қаласында бес облыстан келген
қазақ делегаттарының съезі өтті. Ондагы мақсат кадеттер үлгісімен
қазақтың саяси партиясын қүру еді. Партия 1905 жылы қазандағы
II Николай жариялаған Манифест бойынша қазақ халқының
үлттық мүдделерін қоргауга тиіс болатын.
1906 жылы ақпан айында Семей қаласында қазақтардың ке-
зекті II съезі шақырылды. Осы жылы мамыр айында кадет пар-
тиясының қырғыз (қазақ) бюросын қүруға шешім қабылданды.
Онда қабылданған негізгі бағдарламаға маңызды толықтырулар
енгізіліп, қоныс аудару саясатын тоқтату, Дала өлкесіне жергілікті
халықтың меншігі қүқықтық мәртебесін беру, қазақ балалары
үшін үлттық мектептер ашу т.б. талаптары қойылды.
Ресейде Мемлекеттік Думага сайлаудың басталуы, бірінші орыс
революциясының жеңілуі кадеттік үлгідегі жалпыүлттық қазақ
партиясын қүруға кедергі келтірді. Партия-
ның сенімді өлеуметтік тірегі мен қазақ
тілінде шығарылатын баспасөз органы да бол-
мады. Далалықтардың саяси мәдениетінің
демократиялану негізі әлі де өлсіз еді. Пар-
Есіңе түсір
Бірінші орыс революция-
сы қазақ халқына қалай
әсер еткен еді?
56
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойлан
Егер қазақтар сайлау
құқығынан айырылмай,
III және IV Мемлекеттік
Думаларға қатысқанда
жағдай қалай болар еді?
Үшінші бөлім. Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
тияның мақсаттары мен міндеттері кеңінен
насихатталмауы себебінен өлке халқы үшін
түсініксіз болып қала берді. Жергілікті халық
өкілдері Ресейдің Мемлекеттік Думасына қа-
тыстыруды батыл талап етті. Өлкенің бүкіл
аймағын түгел қамтып өткен демократиялық
үдерістер толқыны қазақтардың петициялық қозгалысын елеулі
түрде күшейтті. Патша үкіметі халықтың талабына қүлақ асуға
мәжбүр болды.
1906-1907 жылдары Алаш зиялыларының саяси белсенділігі
арқасында қазақтар Ресей Мемлекеттік Думасына қатысатын болып
шықты. Депутаттыққа сайланган өлке азаматтары өз қызметтерін
адал атқарып, халқының көзін ашып, саяси санасын ояту жолында
зор игілікті істер атқарды. Газет шығаруга әрекеттер жасалды. Орыс
либерал-демократиялық баспасөз беттерінде қазақ зиялыларының
мақалалары жиі жарияланып түрды. I және II Мемлекеттік Дума-
да Дала өлкесінің депутаттары халықтың мүддесін қорғап белсенді
жүмыс жасады. Мемлекеттік Дума мінберінде сөз сөйлеп, пат-
ша өкіметінің өлкедегі отаршылдық саясатын өткір сынады, жер
мәселесін батыл көтеріп, аграрлық реформаларга қатысты өз жо-
баларын үсынды.
1907 жылғы реакцияшыл сайлау заңы бойынша қазақтар
сайлау қүқығынан айырылды. Мемлекеттік Думаға өз өкілдерін
сайлауға рүқсат етілмеді. Сондықтан бүл жагдайда Ә. Бөкейхан
бастамасымен Алаш басшылары мүсылман, кадет фракциялары-
мен келісімдер жасауға кірісті.
Алаш көсемдері билік тарапынан қугынға үшырап, түрмеге
жабылды, каторгаларға жіберілді. 1913 жылы «Қазақ* газетінде
Алаш қозғалысының белсенді идеологі М. Дулатүлы: «1905 жыл-
дан бастап біздің халық басқа халықтар сияқты дербестігін,
цлттық тцтастыгын ойлай бастады. Бостандыққа цмтылган
сол жылдары Семей облысындагы қозгалыс жетекіиілері мен елді
даму жолына бастаушы цлт зиялылары қудаланды, олардыц
біразы қамауга алынып, тцрмеге жабылды, басқалары Сібірге ай-
далды. Қалганы сенімсіз ретінде танылды», - деп жазды.
Бүл дагдарыс қабілетсіз өкіметке қарсы наразылық тугызып,
1917 жылы Ақпан революциясына үласты. Петроград жүмыс-
57
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
шылары мен солдаттарының қарулы көтерілісі жеңіспен аяқталды.
Патша үкіметі қүлатылганнан кейін Уақытша үкімет Ресейдегі
бүкіл заң шыгарушы мен атқарушы билікті қолына алды. Ақпан
революциясының жеңісін үлттық демократия өкілдері отаршыл-
дық езгіден қүтылатын сәт туды деп қуанышпен қарсы алды.
Алайда жаңа үкіметтің басқару өдістері мен саяси багыты
революцияга дейінгі патша үкіметінің саясатын жалгастырды.
Уақытша үкімет жергілікті халықтың жагдайын жақсартпады.
Дегенмен біраз оң шараларды жүзеге асырды: тыл жүмысына
алгандарды елге қайтару, қазақтардан облыстық комиссарлар-
ды тагайындау; Қазақстанға жіберілген жазалау отрядтарын кері
қайтару т.б. Үлт зиялылары саяси белсенділігінің арта түсуіне
облыстық съездер үлкен әсер етті. 1917 жылы сөуірде Орынборда
қазақ съезі шақырылды. Онда Бүкілқазақ съезін үйымдастыруға
шешім қабылданды. Съездің жер, дін, мөдени, қогамдық-саяси,
әлеуметтік-экономикалық және басқа да мөселелерді шешу жол-
дарын анықтауда маңызы зор болды. Алаш қозғалысының жетек-
шілері Қазақстан аумагына келген басқа үлт өкілдері теңдігін
қорғады. Алаш зиялылары жалпыүлттық бірлік пен келісімді сақ-
тау және нығайтуда елді біріктіруші күшке айналды.
Алаш идеясы халықтың жаршысына айналган «Қазақ» газетін
өмірге әкелді. Газет 1913-1918 жылдары шыгып тұрды. Үлттық
зиялы қауым «Қазақ» газеті шыгуымен біртүтас саяси күшке ай-
налды. «Қазақ* газеті үлттық .мемлекеттікті қалпына келтіру идея-
сын барлық өңірлерге таратып, халықтың үлттық сана-сезімінің
оянуына түрткі болды. Газет өз Отанына адал берілген үлтжанды
азаматтарды тәрбиеледі.
1911 жылы Санкт-Петербургте Алаш қозгалысы көрнекті қай-
раткерлерінің бірі Барлыбек Сыртанүлы болашақ мемлекет Конс-
титуциясы «Қазақ елінің жаргысы» деп аталатын жобасын әзірледі.
1918 жылгы қаңтарда қогам қайраткері, жазушы Ж. Аймауытов
«Абай* журналының беттерінде Алаштың әнүранын жариялады.
Қазақ халқының мүддесін қорғауда Алаш көшбасшылары
белсенді саяси күрес арқылы бейбіт жолды таңдады. Ә. Бөкейхан,
А. Байтүрсынүлы, М. Дулатүлы және т.б. азаматтар қолга қару
алып көтеріліс жасау халық үшін тек зиян келтіреді деген оймен
жүйелі реформалар арқылы мақсатқа жетуді жоспарлады.
58
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
2. А. Байтүрсынүлыныц қогамдық-саясн көзқарасы. Ахмет
Байтүрсынүлы Алаш қозғалысы көшбасшыларының бірі жөне XX
ғасыр басындагы көрнекті қоғамдық-саяси қайраткер болып табы-
лады. Бірінші орыс революциясы (1905-1907) кезінде ол ерекше
белсенділігімен көзге түсті. Мысалы, Қарқаралы петициясының
қүрастырылуына және оны билікке жеткізуге тікелей қатысты.
1907 жөне 1909 жылдары өзінің саяси белсенділігі үшін қуғынға
үшырады.
1913-1918 жылдар аралығында ол өзінің серіктестерімен бірге
Орынбор қаласында жалпыүлттық *Қазақ» газетін шығарып
түрды. «Алаш» партиясы мен Алашорда үкіметін қүруға қатысқан
үйымдастырушылардың бірі саналады.
Көптеген Алаш қайраткерлері сияқты, әбден шиеленіскен жер
мәселесін шешуге басымдық берді. Оның пікірінше, қазақ ата-баба-
ларынан қалган жерін әрқашан қүрметтеуі тиіс. Ол жерлестерін
жерді мемлекет меншігіне өткізудің белгілі бір пайдасы бар
екендігіне сендірді. Себебі ол жагдайда жерді ешкім сата да, жалға
да бере алмайды.
А. Байтүрсынүлы қазақ тілі мен үлттық әдебиетін белсенді
түрде насихаттады және болашақта қалпына келтірілетін қазақ
мемлекетінде лайықты орын алуы тиіс деп багалады: «Өз тілінде
сойлейтін жэне тол эдебиеті бар халық қана дербес омір сцруге
цмтылуга қақылы екенін еш уақытта цмытпау керек».
Мемлекеттік қүрылыс мәселелерінде ол білім беру мен төрбие
ісіне көп көңіл бөлді. Осы орайда былай деп жазды: «Жастардың
оқу-тэрбие жцмысы тцзелмей, жцрт ісі тцзелмейді».
Ол ана тілінің тазалыгына ерекше мән берді. Бастауыш сы-
ныптарда оқушыларды тек ана тілінде оқытуға шақырды: «Біз
де тіліміз бцзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше эуелі ана
тілімізде, сонан соң басқа тілде оқытуга тиіспіз».
Алдағы уақытта жаңа үлттық мемлекет қүратын жастарды білі.м
алуға, қажетті мамандықты игеруге және бірлікке үмтылуға үндеді:
«Басқадан кем болмас цшін біз білімді, бай һэм кцшті болуымыз ке-
рек. Білімді болуга оқу керек. Бай болуга кэсіп керек. Кцшті болуга
бірлік керек. Осыларга жету цшін коп жцмыс істеу керек».
3. Міржақын Дулатүлының қогамдық-саяси козқарасы. Мыр-
жақып Дулатүлы үлт-азаттық қозгалыстың белсенді қатысушы-
59
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
ларының бірі болды. 1904 жылы О.мбы қаласында Ә. Бөкейхан
және А. Байтүрсынүлымен кездесіп, қоғамдық-саяси жүмыстарга
белсене араласты.
1907 жылы Санкт-Петербургте «Ульфат» татар газетіне қо-
сымша ретінде «Серке» газетін шыгарды. 1907 жылы қазақтарды
Мемлекеттік Думага қатысу қүқығынан айыратын патша жар-
лыгына қарсы шықты. Ол «Қазақ» газетін шыгаруды үйымдасты-
рушылардың бірі болып, 1917 жылы жалпы қазақ съездерін
шақыруга қатысты. 1909 жылы Қазан қаласындагы «Шарк* бас-
пасынан оның әйгілі «Оян, қазақ!» өлең жинагы жарық көрді.
Замандастары бүл кітапты «үлттық манифест» деп атады. Ав-
тор поэтикалық түрде халықтың ауыр ахуалын көрсетіп, сонымен
қатар осы қиын жагдайдан шыгу жолдарын үсынады. Ақын бар-
лық жерде .мешіттер мен медреселер салуды, жастарды исла.мды,
халықтық салт-дәстүрлерді қүрметтеу рухында тәрбиелеуді .ма-
ңызды деп санады. Ол жергілікті түрғындардан жер тартып алу-
шы патша үкіметінің отаршылдық саясатына қарсы шықты. Қа-
зақ түргындары түратын жерлерге миссионерлерді жібермеуге
шақырды.
Осы кітапшаның жарық көруі жөнінде Семей округтік сотының
прокуроры былай деп жазды: «Оян, қазақ» кітапшасы мазмцны
бойынша мемлекеттегі қалыптасқан қогамдық қцрылысты қц-
латуга шақыратын, қыргыз (қазақ) жастарына цндеу болып
табылады».
Міржақып Дулатүлының «Оян, қазақ!» кітапшасы қазақ хал-
қының арасында өте танымал болды. Бүл туралы патша агенттері
1911 жылгы наурызда Верный қаласындагы іздестіру пунктінің
меңгерушісіне былай деп жазады: «Өткен 1910 жылы съезд ба-
рысында Пішпек уездік басқармасының аудармашысы қыргыз
(қазақ) ... Тынымбай Серікбаев... Пішпек уезінің барлық болыстық
басқарушыларына кошпелі тцргындарга тарату цшін Дулатов
деген кісінің «Оян, қазақ» деп аталатын шыгармаларын берді».
Міржақып қамауға алынып, тергеу басталды. Ақын кітапшасын
жариялауга Петербург цензурасы рүқсат бергенін айтып, кінә-
сін мойындамады. Тергеу оның бір жарым жылга абақтыга отыр-
гызылуымен аяқталды. Өлеңнің отаршылдыққа қарсы маз.мүны,
сонымен қатар автордың халық арасында танымалдыгы үшін
кітаптың барлық таралымы тәркіленді. Басылым М.Дулатүлы
60
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойлан
Тәуелсіздік жолындағы
күрестің бейбіт түрінің
ерекшелігі неде?
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Торгайга оралганнан кейін 1911 жылы қайта басылып шықты.
Кітапша үлттық сананың қалыптасуында үлкен рөл атқарды және
кейінгі қогамдық-саяси үрдістердің барысына әсер етті.
4. Алаш қозгалысы қайраткерлерінің 1916 жылы қазақтарды
тыл жүмыстарына алуга козқарасы. 1916 жылы жазда қа-
зақтардың үлт-азаттық қозгалысы басталды. Далалық облыстардың
барлыгында дерлік бас көтерулер көрініс тапты. Көтерілісшілер
тыл жүмысына алынатындардың тізімін жасаған болыс басқа-
рушыларына наразылықтарын білдірді. Патша үкіметі көтеріліс-
шілерге қарсы жазалаушы әскер шыгарды. Алаш басшылары қа-
рулы көтеріліске қарсы шыгып, босқа қантөгіске үшырамау үшін
сабырлыққа шақырды.
Ресей империясының жогары органдары-
мен келіссөздер жасасып, халықтың аман қа-
луын ойлаган Алаш жетекшілері тыл жүмыс-
тарына алуды (шөп шабу мезгілі, күзгі егінді
жинап алу т.б. үшін) кейінге қалдыра түрып, тиісті өзірлік жү-
мыстарын жүргізу қажеттігін айтты.
Халықтың қарулы көтерілісі Алаш қозгалысы жетекшілерінің
идеясына және үстанымдарына сәйкес келмеді. Қазақ зиялылары
эволюциялық жолды таңдап, бейбіт жолмен үлттық автономияга
қол жеткізуді қолдады.
Алаш зиялылары жагдайды талдай келе, тыл жүмыстарына
баруга келісуді үсынды. Олай болмаганда ел ішіне патшаның жа-
залау әскері шыгып, халықты қырып-жоятындыгын білді. Уақыт
көрсеткендей, көтеріліс барысында қарусыз халық өкіметтің жа-
залау шараларының қүрбаны болды, мыңдаган жазықсыз адам
қаза тапты, мал-мүлкінен айырылды.
Алаш қайраткерлері халықты әскерге баруға, тыл жұмысына
қатысуга үгіттеді.
1916 жылы желтоқсанда Алаш элитасы (студент, дөрігер, мұ-
ғалім, фельдшер, аудармашылар) штабы Минск қаласында орна-
ласқан Батыс майданның тыл жүмысындагы
жігіттермен кездесті. Олар тыл жүмыстарына
шақырылғандардың қүқыгын қоргап, азық-
түлік, дөрі-дөрмектерін жеткізіп, қолдан кел-
ген көмектерін жасады.
Ойлан
Не себепті Алаш қайрат-
керлері халықты тыл жұ-
мысына баруға үгіттеді?
61
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
1917 жылы ақпан айында Ә. Бөкейхан Минскідегі Батыс
майданның земство және қала одақтары жанынан ашылган
бүратаналар бөлімін басқарды. Тыл жүмысындагылардың жагдайы
туралы Ә. Бөкейхан былай деп жазады: «Ол жақта қазақ тілін
білетін дәрігердің де, фельдшердің де комегі оте маңызды». Ба-
тыс майданның жөне империяның басқа аудандарында жалпы 200
мыңдай қазақ еңбек етті.
5. «Алаш» партиясының қүрылуы. Саяси партия қүрылуының
алгышарты 1917 жылы ақпан революциясынан кейін қалыптасты.
Ақпан революциясын қазақтар түсіністікпен қарсы алды. Рево-
люция қазақтарға қантөгіссіз патша үкіметі қанауынан азаттық
әкелді, өзін-өзі басқару үмітін оятты. Осындай жагдайда үлттық
элита саяси партия қүру туралы шешімін қабылдады.
Кадет партиясы қазақ автономиясын қүруға қарсы болгандық-
тан, халықтың үміті ақталмады. Бүл 1917 жылы Ә. Бөкейханның
кадет партиясынан шығуына алып келді. Алаш зиялылары үлт-
тық партия қүруға кірісті. Орынборда 1917 жылы шілдеде өткен
Бірінші жалпықазақ съезінде «Алаш» үлттық саяси партиясы
қүрылды. Толық емес деректер бойынша «Алаш* партиясының
қүрамына 5 мыңга жуық адам тіркелген. Қазақ зиялыларының
демократиялық идеялары өз уақытынан озық еді.
«Алаш* партиясы қазақ қогамының өзекті мәселелерін шешу-
ге бағытталған багдарлама әзірлеген түңғыш саяси ұйым болды.
Бүл тарихи съезде «Алаш» партиясы багдарламасының жобасы
қабылданып, 1917 жылы қараша айында «Қазақ* газетінде жария-
ланды. «Алаш» партиясы, ең алдымен, үлттың саяси, өлеуметтік-
экономикалық дамуының өзекті мәселелерін алға тартып, туған
жерін сақтап қалуды мақсат етіп қойды. Қыргыз жерінде (Пішпекте)
«Алаш* партиясының бөлімшесі қүрылды. Оның жүмысына
Ы. Жайнақов, А. Садықов, И. Арабаев, Н. Айдарбеков, В. Соором-
баев т.б. белсене қатысты.
♦ Алаш» партиясынан басқа өлкеде Түркістанның діни бағыт-
тагы елеулі «Шура-ислами* және «Шура-улема* саяси үйымдары
қүрылды. Діни үйымдардың ықпалы республиканың оңтүстік
өңіріне таралды. Қазақстанның ірі қалаларында эсерлер мен кадет
және социал-демократиялық топтар әрекет етті.
1917 жылдың соңында қазақтың үлттық, демократиялық ба-
гыттагы саяси үйымы «Үш жүз* партиясы қүрылды. Партия
62
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
мүшелері өз үйымын «Қазақтың социалистік партиясы» деп атады.
Партияның орталық комитетінің орналасатын жері Омбы қаласы
болып белгіленді. М. Әйтпенов - партияның төрагасы, орынбасары
- К. Төгісов, мүшелері Ш. Әлжанов, Ә. Досов, Ы. Көбеков жөне
т.б. болды. Кейіннен партияның төрагалыгына К. Төгісов сайлан-
ды. Баспасөз органы «Үш жүз» газеті 1917-1918 жылдары Пет-
ропавл қаласында шыгып түрды. Партия қүрамына зиялы топ
өкілдерімен қатар қазақ кедейлері де енді. «Үш жүз» партиясының
багдарламасында қазақ халқын отырықшылыққа көшіру, оларға
шаруашылықпен айналысу үшін жеткілікті жер бөліп беру, кедей-
лер мен жарлыларга көмектесу, өлкеде оқу-білім тарату және т.б.
мәселелер атап көрсетілді.
Қазақтың демократиялық-радикалды топтарының мүдделерін
қоргай отырып, олар «Алаш» партиясына қарсы идеялық-саяси
күрес жүргізді. «Үш жүз» партиясы большевиктерді қолдап, оларға
өлкеде кеңестік билікті орнатуга кө.мектесті. Қазақ халқының
үлттық мүдделерін басшылыққа алганмен «Үш жүздіктер» әлеу-
меттік-экономикалық және саяси мәселелерде большевиктердің
ықпалында болды. 1918 жылы партия таратылды.
Большевиктердің үлттар мен үлыстарга теңдік пен бостандық
беру жөніндегі уәдесі үлттық аймақтардагы халықтарға Кеңес өкі-
меті жагына өтуге септігін тигізді.
6. «А.іаш» партиясының негізгі багдарламалық үстанымдары.
Алаш қозғалысының жетекшілері үлттық және мемлекеттік
қүрылыстың негізгі түжырымдамаларын өзірледі. «Алаш» партия-
сы багдарламасының жобасын Ә. Бөкейхан бастаган Алаш қоз-
галысының көрнекті өкілдері дайындады.
Багдарлама жобасы 10 тараудан түрды: мемлекет қалпы, жер-
гілікті бостандық, негізгі құқық, дін ісі, билік һәм сот, ел қорғау,
салық, жүмысшылар, гылым-білім үйрету,
жер мәселесі.
«Алаш» партиясы багдарламасында со-
циал-демократтық идеялар нақты көрініс
тапты. Багдарламада тегін білім беру және
медициналық қызмет көрсету; демократия-
лық сайлау, соның ішінде әйелдердің тең
қүқықтыгы жарияланып, халықтық милиция
және әкімшілік мекемелер қүру мәселелері
Деректермен жұмыс
Оқулықтың хрестоматия-
сыңда келтірілген «Алаш»
партиясының бағдарлама-
сымен танысыңдар. Бағ-
дарламада қазақ мемле-
кеттілігін қалпына келтіру
қалай көрініс тапқанын
анықтаңдар.
63
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
қарастырылды. Алаш қайраткерлері өзірлеген партия бағдарла.ма-
сы мемлекеттің қүқықтық негізгі құжаты ретінде халықтың қол-
дауына ие болды. «Алаш* идеяларының маңыздылығы мен өмір-
шендігін 1995 жылгы Тәуелсіз Қазақстан Конституциясы растады.
7. Алашорда автономиясы. Ә. Бөкейхан және оның серіктестері
қазақ автономиясын қүруда Қазақ мемлекетінің төуелсіздігін
көздеді. Алайда уақытша одақтастарымен немесе қарсыластарымен
жүргізген пікірталастарында ол туралы ашық айтпады. Алаш
көшбасшылары қалыптасқан жағдайда тәуелсіз ел болу үшін
қажетті шарттар өлі толық пісіп-жетілмегендігін, сондықтан ал-
дымен федеративті Ресей қүрамындағы автономия құруға қол
жеткізу керек екенін жақсы түсінді.
1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін Ресей мемлекетінің
бүліншілікке үшырап, халықтың күннен-күнге күйзеле түсуінен
қауіптенген Алаш жетекшілері қазақ халқының мемлекеттілігін
қалпына келтіруді ойластырды. Алашорда автономиясын жария-
лау мөселесі «Қазақ», «Бірлік туы», «Сарыарқа», «Үран», «Жас
азамат* газеттерінде кеңінен насихатталды. Алаш көсемдері үлт-
тық мемлекеттілікті қүру принципіне ұлттық бірлікті, үлттың
біртүтастығын негіз етіп алды.
Ә. Бөкейхан үлттық мемлекеттілікті қүру болашақта жүзеге
асатынына нық сенім білдірді: «Тірі болсақ, алдымызда цлкен піой.
Алаіитың баласы бцл жолы болмаса, жақын арада оз тізгіні өзінде
болек мемлекет болар». Алаш қайраткерлерінің түпкі мақсаты, ең
алдымен, үлттық автономияға қол жеткізу, одан кейін - толық
тәуелсіз мемлекет қүру еді. Қазақстан 1920 жылы - автономиялық
республика, 1936 жылы - одақтас республика, 1991 жылы -
төуелсіз мемлекетке айналды. Алаш идеяларының көрегендігін та-
рихтың өзі дәлелдеп берді.
♦ Алаш» партиясы қоғамның әртүрлі өкілдерін біртүтас Алаш
идеясы, Алашорда автономиясын қүру мәселесінде топтастырды.
Қазақ үлттық интеллигенциясы 1917 жылы желтоқсанда
Орынбор қаласында өткен Екінші жалпықазақ съезінде қазақ
мемлекеттілігі туралы мәселе қарастырды. Съездің күн тәртібінде
өзекті - Ресей қүрамында үлттық автономия, ұлттық үкімет қүру
міндеті түрды.
Алашорда басшылары үлттық автономия құруда негізгі үста-
нымы ретінде басқа үлт өкілдерінің мүддесімен санасатын үлттық
64
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшімші бөлім. Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
М. Тынышбаев
бірігуді көздеді. Съезд «Алаш* атауымен
қазақ автономиялы үкіметінің қүрылганы
жөнінде мәлімдеді. Алашорда (Алаш автоно-
миясының үкіметі) деген атпен Уақытша
халықтық кеңес - үкімет қүрылғаны ай-
тылды. Уақытша халықтық кеңес 25 адам-
нан түрса, оның 10-ы өлкедегі басқа халық
өкілдері еді. Бүл Алашорда үкіметінің демо-
кратиялық сипатын айқын танытты.
Съезде Алашорданың аймақтық бөлімше-
лерін, облыстық кеңестер мен комитеттер қүру
туралы қаулы қабылданды. Алашорда үкіметіне елдегі атқарушы
билікті қолына алу тансырылды. Қазақ автономиясының төраға-
лыгына көпшілік дауыспен Ә. Бөкейхан сай-
ланды. Алашорда мүшелігіне У. Танашев,
X. Досмүхамедов, А. Түрлыбаев, М. Тыныш-
баев, А. Бірімжанов және т.б. енді.
Алашорда автономиясының аймақтық
бөлімшелері жанынан соттар мен милиция
органдары қүрылды. Жетісу жерінде Алашор-
да милициясын қүрып, жасақтауда Отыншы
Әлжанов зор еңбек сіңірді. О. Әлжанов боль-
шевиктермен кескілескен қан майданда 1918
жылы тамыз айында ерлікпен қаза тапты.
Азамат соғысы большевиктердің жеңісімен
аяқталысымен, Алашордалықтар үлы мүраты
қазақ автономиясына қол жеткізу үшін бірте-бірте Кеңес өкіметі
жағына өте бастады.
8. Кеңес окіметініц Алаш қайраткерлеріне саяси рақымшы-
лығы. Азамат соғысы кезінде Алаш қайрат-
керлері ақтармен бірге болды. Кейіннен
Алашорданың большевиктермен қарым-қаты-
настары ымырашылдық сипат алды. 1919
жылы большевиктер алашордалықтарды өз-
дерінің жагына тарту мақсатында РКСФР БОАК-і Алашордаға
рақымшылық жасау туралы шешім қабылдады. А. Байтүрсынүлы
жетекшілігімен алашордалықтардың Торгай бөлімшесі больше-
ГІікірің қажет
Кеңес үкіметі Алашорда-
лықтарға неліктен кеші-
рім жасады?
5 5163
65
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
виктердің жағына өтті. Біртіндеп қазақтардың басқа топтары да
осы жаққа өте бастады.
Кеңес өкіметі кейін Алашорданы таратты. Большевиктер Қыр-
ғыз (Қазақ) АКСР-ін 1920 жылы таптық түрғыда және пролетариат
диктатурасы негізінде құрды.
1919 жылғы сәуірдегі БОАК қаулысымен Алашорда үкіметінің
мүшелеріне кешірім жарияланып, оның беделді мүшелері ке-
ңес өкіметі қызметіне тартылды. А. Байтүрсынүлы Қырғыз (қа-
зақ) әскери-революциялық комитеті қүрамына енгізілді. Алаш-
ордалықтар әкімшілік органдарда, дәрігер, адвокат, мүғалім
ретінде халыққа қызметін жалғастыра берді. Алайда бүл уақытша
еді. 1921 жылы күзде «бүрынғы алашордалықтар арасында контр-
революциялық үйым» анықталды деген хабар таратылды. Алаш
қайраткерлері Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінен алас-
татылып, Ә. Бөкейхан, А. Байтүрсынүлы, М. Дулатүлы, М. Шоқай
т.б. қудалана бастады.
Г п > 1. Қосымша материалдарды пайдаланып, оз облыстарыңда гүмыр кешкен
I / I Алаш қозгалысының корнекті окілдері туралы антып беріңдер.
2. Алашордалықтардың ақтармен уақытша одақ қүрып, кейін больше-
внктер жагына откендерін қалай түсіндіруге болады?
3. Тарихн қайраткерлердің қогамдық-саяси ойдың қалыптасуына қосқан
үлестеріне бага беріп, қорытынды жасаңдар.
Автономня - бір мемлекеттің шеңберіндегі жеке үлттың саяси жагынан
озін-озі билеуі, жеке басқарушылық.
Мнлицня - қогамдық меншікті, азаматтардың қауіпсіздігін, дүние-мүлкін
қорғайтын, тортіп сақтайтын қүқық қоргау органы.
Отыншы Әлжанов (1873-1918) - корнекті қогам қайраткерлерінің бірі.
«Алашорда» үкіметінің мүшесі, Алаш идеясы үшін қолына қару алып
күрескен.
Шыгармашылық тапсырмалар.
1-тапсырма. СКЕАТ формуласы бойынша Алаш үлттық автономнясының
жарнялануының тарнхн маңызын талдаңдар.
С (Сгоип(ІЬгеаһіп£) - елеулі/бетбцрысты
Н ( НететЬегед ) - барлыеының есінде сақталеан
Е (Еоепіз) - кең таралеан оқиеа
А (АЦесіед) - болашаққа эсер еткен
Т (Теггі/уіпу ) - қорқынышты
2-тапсырма. Берілген сызба бойынша оңгіме қүрастыр.
66
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
ІСокен Сейфуллиннің «Ахмет Байтүрсынүлы елуге толды*
мақаласынан:
«Ахмет Байтүрсынүлы қарапайым кісі емес, оқыган кісі. Оқы-
гандардың арасынан шыққан, өз заманында патшаның арам қулықты
атарман-шабармандарының қорлыгына, мазагына түскен халықтың на-
мысын жыртып, дауысын шыгарган кісі. Өзге оқыган мырзалар шен
іздеп жүргенде, қорлыққа шыдап, қүлдыққа коніп, үйқы басқан қалың
қазақтыц үлт намысын жыртып, үлттың арын жоқтаган патша зама-
нында жалгыз-ақ Ахмет еді. Қазақтың ол уақыттагы кейбір оқыгандары
губернатор, соттарга күшін сатып тілмаш болып, кейбір оқыгандары
арларын сатып үлықтық істеп жүргенде, Ахмет қазақ үлтына жанын
аямай қызметін қылды. «Қырық мысал», «Маса» кітаптарын, «Қазақ»
газетіне редакторлық еткен еңбектерін оқып, Алаш кезеңін, артынан
компартияга кірген уақытына түгел шолып, мынандай түйін түйесің:
Қалай болса да жазушының қазақ жырларына оқу һом тіл қүралдарымен
қылган қызметі таудай... Елуге келген Ақаңды шын коцілден қүттықтап,
омірінің үзақ болуын тілеймін».
*Еңбекші қазақ» (1923 жыл, 30 қаңтар).

1. А. Байтүрсынүлыи халық агартушысы деп багалауга қалай қарай-
сыцдар?
2. С. Сейфуллиннің Кеңес окіметі мен партия қайраткері бола отырып,
Ахмет Байтүрсынүлы туралы осындай пікір айтқанын қалай түсіндіру-
ге болады?
67
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Сегізінші тарау
«МӘҢГІЛІК ЕЛ» ЖАЛПЫҰЛТТЫҚ ИДЕЯСЫ -
ХХІҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН ҚОҒАМЫН
БІРІКТІРУШІ НЕГІЗ
§35-36. «Мәңгілік Ел» жалпыұлттық идеясының
тарихи негізі
Оқу мақсаты:
«Мәңгілік Ел» жалпыұлггық идеясының тарихи негіздерін анықтау.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Агылшынша
Идея (ой) Идея Ідеа
«Мәңгілік Ел» «Мәңгілік Ел» (Вечная страна) Мапдііік ЕІ (ЕіегпаІ Соипігу)
Тақырыпқа шығу:
«Мәңгілік Ел» - түркі жұртының данагөйі, үш бірдей қағанның кеңесшісі
болған атақты Тоныкөк негізін қалаған идея...»
Түркітанушы. ғалым Қ. Сартқожаұлы
Автордың пікіріне қатысты өз ойыңды білдір.
1. Үлттық идеяның маңызы. Отандық жөне халықаралық тө-
жірибе көрсеткеніндей, өзініңтарихи даму жолыныңербір кезеңінде
елді біріктіруде үлттық идея маңызды рөл атқарады. Мысалы, XX
ғасырдың басында ♦АланіФ идеясы өзекті еді.
68
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші белім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Кеңес одагы ыдыраганнан кейін елімізде жаңа қоғамды орна-
тудың маңызды бөлігі болуга тиіс жаңа ұлттық идея қағидаларын
қалыптастыруға әрекеттер жасалды. Коммунистердің кеңінен
жариялаган «жарқын коммунистік болашақ қүру» идеясы социа-
листік лагерьдің және тоталитарлық жүйенің қүлдырауымен
келмеске кетті. Коммунистік кезеңнен кейін енді елімізде жаңа
мемлекеттік идеологияны анықтау мәселесі күн тәртібіне қойылды.
Кез келген қогамның жалпыүлттық идеологияға мүқтаж екені
анық. Қогамды біріктіруші идеяның жоқтыгы өлеуметтік, эконо-
микалық, саяси, конфессиялық және мәдени қайшылықтарга әке-
луі мүмкін. Халыққа біртұтас идея, алға өрлейтін бағыт керек.
Қазіргі кезеңде өлемде кең етек алып отырган экстремизм
материалдық қана емес, рухани мешеуліктің салдарынан да тара-
лады. Жастарға түрлі секталық агымдар үлкен қауіп төндіруде.
Жалган діни бірлестіктер үгіт-насихат жасап, жастардың сана-
сын уландырып, көптеген отбасының бүзылуына әкеп соқтырады.
Кейбір діни секталар мемлекеттің түтастығы
мен түрақтылыгына нүқсан келтіреді. Жа-
һандану жагдайында еліміз халықаралық
қатынастар жүйесінде қандай орын алады? Біз
көршілерімізбен қарым-қатынасты қалай ор-
натамыз? Мүның бәрі жалпыүлттық идеяга және оның мазмүнына
байланысты. Үлттық идея этникалық, діни, тілдік тегіне, саяси
көзқарасына қарамастан үлттық құндылықтар арқылы елде барша
Есіңе түсір
Алаш ұлттық идеясының
негізгі тұжырымдамала-
ры қандай еді?
халықты ортақ мүддеге топтастыра алады.
2. Үлттық идея төңірегіндегі пікірталас.
Жалпыүлттық ауқымдагы идея мәселесі тә-
уелсіз Қазақстанда XX гасырдың 90-жылдары
өсіресе XXI гасырдың басында көтеріліп, бір-
неше үлгілер үсынылды. Үлттық идея төңіре-
гінде қызу пікірталастарға көрнекті ғалы.мдар,
қоғам және мемлекет қайраткерлері: Ә. Кекіл-
баев, М. Жолдасбеков, А. Сейді.мбек, С. Қасқа-
басов, М. Әшімбаев, Ә. Нысанбаев т.б. қатысты.
Үлттық идеяны анықтауда әртүрлі нүсқаулар
Ә. Кеюлбаев
мен көзқарастар үсынылды.
69
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Үлттық идея елді жөне бүкіл қогамды топтастырушы фактор
болуы тиіс. Ол Қазақстанның жаһандық дүниеге лайықты кірігіп,
әлемдік күрделі үрдістерге оңтайлы қатысуына жағдай жасауы
керек. Жаһандану жагдайында үлттық идеяны іске асыру бары-
сында бүкіл қоғам мен өрбір қазақстандықтың игілігі түргысынан
еліміздің одан әрі өркениетті дамуын қамтамасыз ету қажет. Үлттық
идея адамзаттың жиынтық болмысынан дараланып түратын ерек-
ше үлттық мазмүнга ие бола отырып, әлемдік қауымдастыққа
оның толыққанды .мүшесі ретінде енуді көздейді.
Кернекті жазушы Ә. Кекілбаев ұлттық идеяның өзегі ретінде
түтас қазақболмысын зерделеуге жөне үлттықсананы жандандыруға
айрықша көңіл бөлді. Оның түжырымы бойынша, ең алдымен,
отаршылдық ой-пікірден арылып, халық санын көбейту үшін
елімізде бала туу көрсеткіштерін жоғарылату қажет. Сондай-ақ
үлттық мемлекет қүру, халықтың санасын жаңғырту, шетелдердегі
қазақтарды елге оралту, батыс демократиялық қүндылықтары мен
либерализм т.б. мәселелерді көтеріп, қазақ халқының тарихи-ру-
хани келбетін ашып көрсетуге үмтылды.
ҚР ҮҒА академигі С. Қасқабасов үлы ақын, ойшыл А. Қүнан-
байүлының поэзиясы мен философиясына сүйеніп, «үлттық идея»
үгымын «мемлекеттік идея* магынасында қабылдауды үсынды.
«Мемлекеттік идеяны* жүзеге асыру - төуелсіздікті сақтау; үлттың
сана-сезімін жетілдіру; салиқалы сыртқы және ішкі саясат; қазақ
халқының ауызбірлігі мен үлттық менталитеті; елімізде түратын
басқа этникалық үлттар өкілдерінің қазақтармен және өзара бір-
бірімен тату түруы болып табылады.
3. Қазақстан Респуб.тикасының Түңгыш Президенті — Елбасы
Н.Ә. ІІазарбаевтың үсыныстары. Қазақстанның тәуелсіздігін
ныгайтып, елімізде мекендейтін өртүрлі үлт пен дін өкілдерін
үйыстыратын үлттық идеяны қалыптастыруда ҚР Түңғыш Прези-
денті - Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың еңбегін айрықша атап өту керек.
2001 жылы үлттық идеяның бес қағидаты үсынылды: 1. Полиэт-
никалық Қазақстан халқының теңдігі; 2. Қазақ халқы - үлт пен
мемлекет қүраушы этнос; 3. Діни төзімділік; 4. Заңға багынатын
азаматтарды тәрбиелеу; 5. Орта және кіші бизнесті дамыту.
70
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Қазақстан-2050
«мәңплік ЕЛ»
2005 жылы Елбасы Н.Ә. Назарбаев
үлттық идея ретінде тәуелсіздік және аза-
маттардың әл-аукатын арттыру сияқты
негізгі үгымдарды үсынды. Одан кейін
үлттық идея негізінде еліміздің индустрия-
лық-инновациялық даму багдарламасы
белгіленген болатын. Елбасы өз үсыныста-
рында заман талабы мен халықтың мақсат-
мүддесін толық ескерді. Үлттық идеяны
талқылауда елдің белгілі азаматтарына да өз пікірін білдіруге мүм-
кіндік берілді.
2014 жылы «Мэңгілік Ел» үлттық идеясының жаңа нүсқасы
үсынылды. Елбасы оны үлттық идея деп атай отырып, барша
қазақстандықтарды «Қазақстан-2050» Стратегиясын жүзеге
асыру жүмыстарына белсене атсалысуга ша-
қырды. «Мәңгілік Ел» халық арасында тү-
сіністік пен қолдау тапты. Оны кеңінен тал-
қылап, көпшілікке үсыну үшін ЕҮУ-нің
базасында бірнеше жылдардан бері үштілді
Ойлан
Неге «Мәңгілік Ел» идеясы
«Қазақстан-2050» Страте-
гиясымен бірге усынылды?
көптаралы.мды «Мәңгілік Ел» журналы шыгарылып, бірқатар ел-
дерге таратылады.
4. «Мәңгілік Ел* жалпыүлттық идея.
Қазақстан Республикасының Түңгыш Пре-
зиденті - Елбасы Н.Ә. Назарбаев 2014
жылы «Қазақстан жолы-2050: бір мақ-
сат, бір мүдде, бір болашақ» атты Жол-
дауында жаңа біріктіруші «Мәңгілік Ел»
үлттық идеясын үсынды: «Біздер. қазақ-
стандықтар - бір халықпыз! Біз цшін
ортақ тагдыр - бцл біздің «Мэңгілік
Ел», лайықты эрі цлы Қазақстан!
«Мэңгілік Ел» - жалпықазақстан-
дық ортақ іиаңырагымыздың цлттық
идеясы. Бабаларымыздың арманы. Еге-
менді дамудың 22 жылында бариіа қазақстандықтарды бі-
ріктіретін, ел болашагының іргетасын қалаган басты қцнды-
лықтар жасалды».
«Мөңллік Ел» салтанат қақпасы.
Нұр-Сұлтан қаласы
71
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Шындыгында, біздің ежелгі жерімізде қазақ халқының көп га-
сырлық мемлекеттігінің тарихи төжірибесі қалыптасқаны анық.
Тәуелсіздігін алган Қазақстан ұлттық мемлекеттілігін ныгайту жо-
лына шықты. Бүл туралы Қазақстан Республикасының Түңғыш
Президенті - Елбасы Н.Ә. Назарбаев: «Менің арманым, ойым -
Қазақстанның мэңгілік болуы. Сондықтан «Мэңгілік Ел» деген
идеяны цсындым. «Мәңгілік Ел» болу ціиін бэрін жасап жатыр-
мыз. Қазақстанның ең цлкен патриоты да, елді алга сцйрейтін
де солар болады деп сенемін», - деді. Бүл идеяның бастауы тым
тереңде жатыр. Орта гасырда Моңголияның Өтікен жерінде аргы
бабаларымыз - түркілердің тарихы тасқа мәңгілікке қашалып,
жазылып қалган. Тарихи «Мәңгілік Ел» үгымы Қазақстанның
тәуелсіздік рухымен үндес келеді. Тәуелсіздігімізді көздің қара-
шыгындай сақтап, үрпаққа қалдыруы.мыз керек.
Үлттық қүндылықтар арқасында біз әрдайым жеңіске жет-
тік. Бүл идея - қазақ елінің ғасырлар бойы армандаган мақсаты,
тәуелсіздік жылдарында уақыт сынынан өткен Қазақстандық
тарихи даму төжірибесі.
5. Үлттық идея қабылдаудың тарихи маңызы. «Мәңгілік Ел*
үлттық идеясын қабылдаудың тарихи маңызы зор. Елбасы бар-
лық азаматтарға түрлі этникалық және дін өкілдеріне бірегей
үлттық идеяны үсынды. Ол қогам алдында түрған стратегиялық
міндеттерді орындау әле.мдегі дамыган 30 елдің қатарына кіру үшін
халықты біріктірудің маңызды қүралы мен қуатты тетігі ретінде
қабылданды.
ҚР Түңғыш Президенті - Елбасының айтуынша: «Үлттық
идея қогамның озінде пісіп-жетіледі. Онда сырттан таңылган
сипат болмайды».
Жер көлемі жагынан республикамыз өлем елдерінің ішін-
де 9-орын алады. Мыңдаган жылдардан астам уақыт бойы Қа-
зақ мемлекеттілігі сақ, ғүн, түркі, қыпшақ-қазақ негізінде қа-
лыптасқанын білеміз. Әртүрлі тарихи дөуірлердегі мемлекеттік
қүрылымдар өркелкі аталып келді. Жергілікті түргындардың
тілі, антропологиялық келбеті, ділі, діни сенімі, әдет-ғүрып, салт-
дөстүрлері, шаруашылық-мәдени жүйесі өзіндік дөстүрлі ерек-
шеліктерін сақтап қалды.
72
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Қазіргі таңда бүкіл Батыс Еуропа немесе бес Францияны қам-
титындай орасан зор аумақты қорғап қалу тек рухы мықты,
жауынгерлік қасиетке ие түрғындар, берік идеологиясы бар қуат-
ты мемлекеттің ғана қолынан келеді.
♦ Мәңгілік Ел» ұлттық идеясының негізіндегі маңызды жалпы-
үлттық 7 қүндылық:
Біріншіден, бцл - Қазақстанның тэуелсіздігі мен Астанасы.
Екіншіден, бцл - қогамымыздагы цлттық бірлік, бейбітшілік пен
келісім.
Үшіншіден, бцл - зайырлы қогам жэне жогары руханият.
Төртіншіден, бцл - индустрияландыру мен инновацияларга
негізделген экономикалық өсім.
Бесіншіден, бцл - Жалпыга Ортақ Еңбек Қогамы.
Алтыншыдан,бцл - тарихтың,мэдениет пен тілдің ортақтыгы.
Жетіншіден, бцл - еліміздің цлттық қауіпсіздігі, бцкілэлемдік,
өңірлік мэселелерді шешуге жаһандық тцргыдан қатысуы.
Біз мыңдаған жылдарды артқа тастап, тағдыр соқпағынан
сүрінбей өтіп, мемлекеттігіміз, тіліміз, мәдениетіміз бен жазуы-
мызды сақтай отырып аман қалдық. Келешекте осы қүнды-
лықтарымызды ғасырлар мен мыңжылдықтар бойы жогалтпай,
«Мәңгілік Елф идеясын болашақтың бағдаршамы ретінде үстана-
тын боламыз.
Үлттық идея қоғамның өзекті мәселелерін шешуге бағытталып,
үлтпен бірге омір сүреді. Келешекте еліміздің үлттық идеясы за-
ман талабына орай өзгерістермен толықтырылуы мүмкін, ал қазіргі
уақытта ол халық арасында кеңінен қолдау тауып отыр.
> 1. «Үлттық идея» мағынасын қалай түсінесіңдер?
і 2. «Мэңгілік Ел» үлттық идеясын жүзеге асыруда қандай үсыныстарың
бар?
73
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
£
Идея - ілім, ой, теориялық жүйені, логикалық қүрылымды анықтаушы
түсінік. Адам санасындагы бір нөрсеніц бейнесі, сол нөрсе туралы таным,
үгым.
♦ Моңгілік Ел« - Қазақстан Республикасыныц Түңғыш Президенті - Елба-
сы Н.Ә. Назарбаевтың 2014 жылгы Жолдауында үсынылган үлттық идея.
ПЖолдасбеков Мырзатай (1937) - мемлекет жоне қогам қайраткері, галым,
филология гылымыныц докторы, профессор.
Кекілбаев Әбіш (1939-2015) - көрнекті мемлекет жөне қогам қайраткері,
Қазақстанныц халық жазушысы, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік
сыйлыгыныц лауреаты, Қазақстанныц Ецбек Ері.
Шыгармашылық тапсырмалар.
1-тапсырма. «Қазақстан - Моцгілік Ел!» тақырыбында 80-100 созден тү-
ратын эссе жазыцдар. Тірек создер: Тэуслсіздік, улттық идея, автономия.
«Мәңгілік Ел*. татулық, болаиіақ.
2-тапсырма. СКО\Ұ одісін қолданып, «Мөцгілік Ел» жалпыүлттық идея-
сыныц тарихи негізіне талдау жасацдар.
Соаі - мақсаты
* Багдарламаныц негізгі мақсаты неде?
• Нөтижесінде неге қол жеткізуді қалайсыцдар?
• Мақсатқа қол жеткізу үшін қанша уақыт бересіцдер?
• Мақсатқа қол жеткізген соц біз қандай боламыз?
Кеаіііу - іске асырылуы
• Қазіргі уақытта не іске асырылып жатыр?
• Багдарламаныц жүзеге асырылуын қалай басқаруга немесе озгертуге
болады?
• Багдарламаныц жүзеге асырылуына қосымша қандай ресурстар қажет?
Орііопя - мүмкіндіктері
• Багдарламаныц жүзеге асырылуыида қандай ішкі қайшылықтар туын-
дауы мүмкін?
• Үзақ мерзімді багдарламаны қабылдау қандай мүмкіндіктер береді?
• Егер сендерде уақыт пен материалдық қүралдар, басқа да өдістер жет-
кілікті болса нені озгертер едіцдер?
\¥ау Гог^ агсі - алга қарай орекет ету
• Сендерді қандай іс-өрекеттер қанагаттандырды?
• Жетістікті қандай критерийлер бойынша өлшейсіцдер?
• Алга қарай өрекет ету үшін қандай қолдау қажет деп санайсыңдар?
74
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім. Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
3-тапсырма. Қосымша деректерді пайдалана отырып. Орталық Азияның
басқа мемлекеттерінде қандай жалпыүлттық идея бар екеиін анықтацдар.
Салыстырыңдар.
«Мәңгілік Ел - ата-бабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл
арманы. Ол арман - влем елдерімен терезесі тең қатынас қүратын, олем
картасынан ойып түрып орын алатын Тәуелсіз Мемлекет атану еді. Ол
арман түрмысы бақуатты, түтіні түзу үшқан, үрпагы ертеңіне сеніммен
қарайтын бақытты Ел болу еді. Біз армандарды ақиқатқа айналдырдық.
Моңгілік Елдің іргетасын қаладық.
Мен қогамда «Қазақ елінің үлттық идеясы қандай болуы керек?» де-
ген сауал жиі талқыга түсетінін коріп жүрмін. Біз үшін болашагымызга
багдар ететін, үлтты үйыстырып, үлы мақсаттарга жетелейтін идея
бар. Ол - Моңгілік Ел идеясы. Тоуелсіздікпен бірге халқымыз Мөңгілік
Мүраттарына қол жеткізді. Біз еліміздің жүрегі, тоуелсіздігіміздің
тірегі Моңгілік Елордамызды түргыздық. Қазақтың Мөңгілік Ғүмыры
үрпақтың Моңгілік Болашагын баянды етуге арналады. Ендігі үрпақ -
Моңгілік Қазақтың Перзенті. Ендеше, Қазақ Елінің Үлттық Идеясы -
Моңгілік Ел!
Тоуелсіздікке қол жеткізгеннен горі, оны үстап түру әлдеқайда қиын.
Бүл - олем кеңістігінде гүмыр кешкен талай халықтың басынан өткен
тарихи шындық. Өзара алауыздық пен жан-жаққа тартқан берекесіздік
талай елдің тагдырын қүрдымга жіберген. Тіршілік тезіне төтеп бере ал-
май жер бетінен үлт ретіиде жойылып кеткен елдер қаншама. Біз өзгенің
қателігінен, өткеннің тагылымынан сабақ ала білуге тиіспіз. Ол сабақтың
түйіні біреу гана - Моңгілік Ел біздің өз қолымызда. Ол үшін өзімізді
үиемі қамшылап, үдайы алга үмтылуымыз керек. Байлыгымыз да,
бақытымыз да болган Моңгілік Тоуелсіздігімізді көздің қарашыгындай
сақтай білуіміз керек.
«Қазақстан-2050* - Моңгілік Елге бастайтын ең абыройлы, ең
мортебелі жол. Осы жолдан айнымайық, сүйікті халқым! Өрбір күніміз
мерекелі, орбір ісіміз берекелі болсын! Дамуымыз жедел, келешегіміз
кемел болсын! Жарқын іспен күллі өлемді таң қылып, Жасай берсін,
Елдігіміз Мөңгілік!»
Қазақстан Республикасының Тцңеыш Президенті - Елбасы Н.Ә. Назар-
баевтың Жолдауынан. 2014 жыл, 17 қаңтар. Нцр-Сцлтан қ.
@?
1. Идея неге «Мәңгілік Ел* деп аталады?
2. «Моңгілік Ел« идеясының біріктіруші ролі неде?
75
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
§37-38. Қазақстан қоғамының жалпыұлттық
құндылықтары
Оқу мақсаты:
«Мәңгілік Ел» идеясының біріктіруші құндылықтарының маңыздылығын
анықтау,
«Маңгілік Ел - патриоттық актісін» және «Қазақстандық бірегейлік пен
бірлікті нығайту және дамыту тұжырымдамасын» зерттеу негізінде
мемлекеттің идеология саласындағы саясатын түсіндіру.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Агылшынша
Толеранттылық (төзімділік) Толерантность Тоіегапсе
Бата беру Дать благославение То ді^е а Ые$$іпд
Тақырыпқа шығу:
Қазақстан қоғамын қандай жаллыұлттық құндылықтар біріктіреді?
1. «Мәңгілік Ел» идеясы Қазақстан қогамын біріктіруші қүн-
дылық. Қазіргі кезде Қазақстанда өзіндік бірегей қүндылықтар қа-
лыптасып, жалпыүлттық магынага ие болды. Олардың қатарында
«Мәңгілік Ел* идеясының қүндылықтары, этносаралық келісім,
ашықтық, үлкенді қүрметтеу, қонақжайлылық, өзара көмек көр-
сету, әдептілік пен сыпайылық т.б. аса маңызды орын алады.
Бейбітшілік пен тыныштықта өмір сүруге үмтылу қазақ хал-
қының асыл қасиеттерінің бірі екені белгілі. Қазақстанның
көпүлтты халқының татулыгы мен ынтымақтастыгы, өзара
сыйластығы - еліміздің басты байлыгы. Бүгінде Қазақстан - бей-
бітшілік пен келісім сақталған, түрлі үлт өкілдері жарасты өмір
сүріп жатқан бірегей мемлекет.
76
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Қазақстандық бірегейлік пен бірлікті ныгайту жэне дамыту.
2015 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлыгымен
«Қазақстандық бірегейлік пен бірлікті нығайту және дамыту
түжырымдамасы* бекітілді. Қазақстандық бірегейлік пен бірлікті
мәдени, этностық, тілдік және діни әралуандылыққа негізделген
жалпыүлттық қүндылықтар қүрайды. Ол әрбір азаматтың этностық
тегіне қарамастан өзінің тағдыры мен болашагын Қазақстанмен бай-
ланыстыруына негізделеді. Ортақ тарихымыз, бүгінгі тіршілігіміз,
болашаққа деген жауапкершілігіміз қоғамды біртүтастыққа бас-
тайды. Түжырым бойынша азаматтық қагидаттары, үштілділік
сияқты қүндылыққа ерекше мән берілді.
«Мәңгілік Ел» идеясының негізгі мазмүны жеті қүндылық-
тан түрады. 1991 жылы алган төуелсіздігіміз барлық қазақ-
ЕҚЫ¥ саммиті. 2010 жыл. Нұр-Сұлтан қаласы
77
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
стандықтарды біріктіретін қоғамдық келісімнің басты, өзекті
нысаны саналады.
♦ Мәңгілік Ел» жалпыүлттық идеясында қогамдағы үлттық
бірлікті сақтау, сондай-ақ бейбітшілік пен келісімді одан әрі
ныгайту жобасы көрініс тапқан. Сонымен қатар индустрияландыру
мен инновацияларга негізделген экономикалық өсуге, өмір сапа-
сын жақсартуға багытталган жалпыга ортақ еңбек қогамын орнық-
тыруға, республикамызда түратын барлық үлттардың тілдерін
дамытуға жагдай жасауға және бейбітшілік пен келісім мәселесіне
зор көңіл бөлінген.
Жалпыүлттық идея сонымен қатар үлттық қауіпсіздікті қам-
тамасыз етуге жөне Қазақстанның жалпы әлемдік мәселелерді
шешуге қатысуына ықпал етуге бағытталған. Республикамыздың
астанасында экономикалық және рухани келісім форумдардың
өтуі - еліміздің осы істерді табысты жүзеге асырып жатқанды-
гының дәлелі.
♦ Мәңгілік Еліміздің» үлттық мақтанышы Нүр-Сүлтан қаласы
республикамыздың гана емес, Еуразия қүрлыгының саяси, мөдени
және рухани орталыгына айналды. 2010 жылы Нүр-Сүлтан қала-
сында ЕҚЫҮ саммиті өтті.
2. Қазақстан түргындарының ашықтыгы мен жарқын мінезі.
Мейірімділік, адамгершілік, жанашырлық, ашықтық, төзімділік
сияқты қасиеттер Үлы даланы мекен еткен қазақ халқының
үлттық болмысында ерекше танылган. Қазақ халқының гасырлар
бойы жинақтаган дәстүрі мен мәдени қүндылықтары бейбітшілік
пен тыныштықты сақтауға мүмкіндік беріп отыр. Ш. Уәлиханов:
«Қазақтар - дцниежцзіндегі ең мейірімді халық», - деп жаза-
ды. Қазақтардың арғы ата-бабалары - ежелғі сақ, үйсін, қаңлы,
гүндар, ортагасырлық түркілер мейірімділік, рақымшылық, адам-
гершілік қасиеттерімен ерекшеленді. Сақтар досқа адал, дүшпанға
қатал болған. Ғүндардың мықты да қуатты болуы себептерінің
бірі олардың төзімділігі тіпті басқа дін мен багыныштыларына
жүмсақ мінез танытып отырды.
Үлтымыздың мінезіндегі гасырлар бойы қалыптасқан үлкен-
ді сыйлау, сөзге беріктік, әйелді қүрметтеу сияқты қасиеттер
қүндылықтарымыздың берік түгыры саналады.
78
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Ойлан
Далал ықтар мінезінің қа-
лыптасуына география-
лық факторлардың әсе-
рі қандай?
Ойталқы
Тәуелсіздіктің алгашқы
жылдары тарихи отанына
көшіп кеткен өзге ұлт
өкілдері не себепті Қа-
зақстанға қайта оралды?
Пікірің қажет
Қазіргі кезде үлкенге қур-
мет көрсету әдебі қанша-
лықты сақталған?
Әртүрлі ұлт өкілдері қазақ жеріне түрлі
жағдаймен қоныс аудару барысында орналас-
ты. Басқа үлт өкілдері қазақтармен етене ара-
ласып, қазақ тілі мен мәдениетін меңгеруге
үмтылды. Тәуелсіздік жылдары өз елдеріне
көшіп кеткен неміс, орыс, украин үлттарының
өкілдері арасынан өз отанына айналган Қазақстан жеріне қайта
оралуы да орын алды.
3. Жасы үлкендерге қүрмет көрсету. Дәс-
түрлі қазақ қоға.мында жасы үлкен адамдар-
ды қүрметтеу рәсімі ежелден бар болатын.
Ондай қүрмет жасы үлкен кісінің қай рудан,
қай жүзден, қай үлттан екендігіне қарамай
көрсетілетін. Олар барлық мерекелерде, жи-
ын-тойларда қүрметті орындарга, төрге шығарылды. Жиналыс-
тарда елеулі рөл атқарды. Жастар олардың айтқан сөзін жерге
тастамай, мүлтіксіз орындайтын. Жас жігіт үшін үлкен табақтан
ақсақалдың өз қолынан ет асау ең жогары марапаттың белгісі
саналатын. Кіші іні үлкен ағаның рүқсатын-
сыз дастарқан басына өз бетінше ешқашан
отырмайтын.
Жас адамның үлкен кісінің алдын кесіп
өтуі көргенсіздік саналатын. Жасы кіші-
лердің үлкендерге дауыс көтеруіне барып түрган әдепсіздік ре-
тінде үзілді-кесілді тыйым салынатын. Әңгіме үстінде жасы үлкен
кісінің сөзін бөлуге ешқашан рүқсат етілмейтін.
Жастар үлкендердің жолын кесіп өтпеген. Екі қазақ кезде-
се қалғанда жасы кішісі үлкеніне бірінші болып сәлем береді.
Ақсақалдардың атын байлау тікелей жастардың міндеті са-
налды. Жастар алыс жолға аттанарда не үй болып, шаңырақ
көтерерде жасы үлкен ақсақалдардың алдынан өтіп, ақ бата-
сын алатын.
Жер дауы, жесір дауы, ру арасындағы болып түратын күрделі
дау-жанжалдарды шешуге ауыл ақсақалдары немесе рудың,
ауылдың абыройлы азаматтары араласты. Үлкендерді қүрметтеу
барлық жагдайда орын алган. Саят қүру кезінде жас аңшы багалы
79
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
олжасын өзімен бірге аңға шыққан адамдардан жасы үлкен
ақсақалдың қанжыгасына байлайтын.
Дала түргындарына төн өдептілік пен сыпайылық, кіші-
пейілділіктің бір көрінісі - үлкен кісінің есіміне «өке» немесе
«еке» сияқты жүрнақ сөз қосып айту. Мәселен: Дайыр - Дэке,
Қазбек - Қазеке, Еркін - Ереке сияқты айтылады. Жастар жасы
үлкен адамдарды атын атамай, қогамдагы қызметі немесе дөрежесі
бойынша атады: Би-ага, Батыр-ага, Болыс-агай т.б.
Жасы үлкен кісілерді қүрметтеу дәстүрі мыңдаған жылдар
бойы қанымызга әбден сіңген қасиет ретінде көпүлтты Қазақстан
елімізде өлі күнге дейін сақталып, үлттық қүндылықтарымыздың
бірі саналады. Қазақ үшін үлкенге қүрмет көрсету - жазылмаган
заңдылық.
4. Үлы дала түргындарының қонақжайлылық қаснеті. Үлы
дала түргындарына дөстүрлі қонақжайлылық қасиет ежелден тән.
Олардың бүл қасиеті көптеген гасырлар барысында қалыптасқан.
Қорқыт Ата өсиеттерінің қай заманда болмасын ескірмейтін
асыл мүра болып табылатын сөздерінде қонақжайлылық дәстүрін
берік үстануға нүсқау берілген: «Қонагы жоқ қараіиа цйден қц-
лазыган тцз артық». Қазақ халқы дәулеттің арқасында қонаққа
тегін дастарқан жайып, қонақжайлылыгымен әле.мді мойындатқан
80
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Қазақтар. XVIII—XIX ғ.
М.В. Горелик
Ізден
Қазіргі қоғамда қонақжай-
лылық дәстүрі сақталған
ба?
жүрт. Қонақасы - қазақтың бөлінбеген
еншісі. Қарапайы.м қонақты тіпті күшті
билеушілер де ренжітпей күтіп, қамқорлық
білдіретін.
XIX гасырдың аяқ кезінде Ресей зерт-
теушісі Виктор фон Герн былай деп жазган
болатын: «Жалпы алганда, қазақтар осы
уақытқа дейін жылы жцзділігімен, қа-
йырымды ақкоңілділігімен жэне қонақжай-
лылық қасиетімен таңгалдырады. Мцның
озі олардың сцйегіне ежелден сіңіп кеткен
керемет асыл қасиет».
Үйге келген қонақ әрқашан үй иесінің
қамқорлыгы мен қоргауында болады. XIX
гасырдағы неміс зерттеушілерінің бірі
Ф. фои Хелльвальд та былай деп жазады:
«Қыргыз қайсақтар (қазақтар - авт.) ба-
рынша қонақжай мейірімді келеді. Олардың
киіз цйіне кіріп жайгасқан кез келген
жатжерлік адамның өзімді біреулер то-
нап немесе олтіріп кетеді ау деп қауіптенбей, алаңсыз цйықтай
беруіне әбден болады».
Қазақ халқының қонақжайлылық қасиеті мен дәстүрі қазақ
даласында болған шетелдік саяхатшылар, ғалымдар және қызмет ба-
бымен келген ада.мдарды таңғалдырган. Француз зерттеушісі Ш.Е.
Ужвальд де Мезе-Ковезд Үлы дала түргындарының тамаша қасиеті
туралы былай деп жазады: «Адамгершілік қасиеттері бойынша
қазақ коңілді, ашық, ақылды, адал жэне қонақжай болып. келеді.
Олар шетелдіктерді керемет қонақжайлылықпен кцтеді». XIX
ғасырдың соңында ағылшын кен кәсіпорындарының акционерлік
қогамында қызмет еткен американдық инженер Э. Нельсон-Фелл
қазақтардың қонақжайлылығы туралы жылы сезіммен баяндай-
ды: «Бцл тамаша заң, оны барлыгы цстанады. Басқа заңдар мен
эдет-гцрып бцзылса да, бцл заң бцзылмайды».
Қазақ «Қырықтың бірі - Қыдыр» дейді. Қонақпен бірге еріп
қүт-береке кіреді. Далалықтарда үйіне келген адамға міндетті
в-&ібз 81
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
түрде тегін қонақасын беру, оған жайлы төсек-орын салып,
қондырып жіберу әдет-гүрпы ежелден орын алған. Күтпеген жер-
ден келіп түсетін қонақты қазақ Қцдайы қонақ деп оған айрықша
қүрмет көрсеткен. Егер үй иесі қонаққа ондай құрмет көрсетудіқ
дөстүрлі әдет-ғүрпынан бас тартса, өлгі бейтаныс жолаушы үй
иесінің үстінен биге барып, шагым айтуға қүқылы болган. Ал би
қонақжайлылық өдет-ғүрпын бұзған үй иесіне ат-тон айып (ат-
пюн немесе шапан көлемінде салынатын айып тцрі - авт.) са-
латын. Әдетте, мүндай келеңсіз оқига қазақ арасында өте сирек
үшырасқан. Мүндай айып төлеу түрі туралы А. Гейнс те жаза-
ды: «Әрбір жолаушыны мцмкіндігінше кцтеді. Үй ішіне кіргізбеген
жэне қонақасын бермеген цй иесі ат жэне шапан тцрінде айып
толеуі тиіс». Үйіне келген қонаққа қонақасын бермеген адамды
айналасындагы ел-жүрт та сыйламайтын болган.
Қазақтарда ежелден келе жатқан әдет-ғүрыптың бірі - дэм ауыз
тию. Үйге бас сүққан кез келген адамды дәмнен ауыз тигізбейінше,
батасын алмай жібермейтін. Қазақ даласына жер аударылған по-
ляк жазушысы А. Янушкевичтің қазақтардың қонақжайлылыгы
туралы: «Егер экватор сызыгын бойлап. ылги қазақ ауылдары
қонып отырган болса, мен Жер шарын бір тиын ақша жцмсамай
айналып шыққан болар едім» деген сөзі өте дөл айтылган.
Бүл дәстүр адамдар арасындагы өзара байланыстарды ны-
ғайтып, жалпы қоғамның бүтіндігін бекемдеген. Қазақтардың
қонақжайлылыгы бүрынгы КСРО-ның миллиондаган азаматтарын
саяси қуғын-сүргін, жаппай депортация мен эвакуация жылдары
аштықтан және қиын-қыстаулардан аман сақтады. Бүл жағынан
қазақтар басқалардан көш ілгері түрган.
5. Әдептілік пен сыпайылық әдет-ғүрпы. Дала түргындарына
төн өдептілік пен сыпайылық отбасы тәрбиесінен бастау ала-
ды. Бүл қасиеттер адам баласының бойында сарқылатын бол-
са, ол қоғамның рухани тоқырауына әкеледі. Отан отбасынан
басталатындыгын дана халқымыз терең үгынып, өрқашан жадын-
да үстап келген. Бүл атам заманнан халқымыздың сүйегіне сіңген
қадір-қасиеттерінің бірі болып табылады.
Қазақ дәстүрінде үлкеннің атын атамайды. Жасы кіші үл-
кендерді немесе бөтен таны.майтын кісіге «Сіз» деп қүрметтеп
82
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойыңды білдір
Қазіргі қазақ қоғамында
жас келіндер күйеуінің
жақын туыстарының
атын тікелей атамау сал-
тын сақтайды ма?
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
«ага», «агатай», «ата», «апа», «коке», «жеқге» деп атаған. Кіші
үлкенді сыйласа, үлкен өз тарапынан кішінің кішілігін сыйлауы -
халқымыздың қанына сіңген абзал әдет.
Жас келіндер ер-азаматты ерекше қүр-
меттеудің белгісі ретінде күйеуінің жақын
туысының атын атамаган. Күйеуінің әкесі мен
шешесін ата, ене деп қүрметтеген. Күйеуінің
іні-қарындастарын шырақ, жарық, айнам, гц-
лім, бауырым деп еркелете ат қоятын, өзге
туысқандарына да жаңа әрі жарасымды ат ойлап табатын.
Қазақтар екіқабат әйел мен жасы үлкен адамның алдын кесіп
өтуді өдепсіздік санаган. Келіндер атасының, қайын агаларының
көзіне түспеуге тырысқан. Отагасы үйде жоқ кезде ересек ер
адамның жақын туыс-бауыры болмаса, үйге түсуіне рүқсат
етілмеген. Қазақтар үйге кірер алдында қару-жарағын әрқашан
тыста қалдыратын. Ханның алдына қамшы үстап кіруге де бол-
майтын.
Ауыл ақсақалдары тамақ үстінде үлкен табақтан жасы кішілерге
асату жасайтын.
Дала түргындарында бір-біріне қуанышты хабарды «Сцйінші!»
деп жеткізу өдет-ғұрпы болған. Қуанышты хабарды жеткізген
адамга жылы сөздерін айтып, сыйлық жасаған. «Сүйінші» деп
сәби дүниеге келгенде, үл бала әскерден аман-есен оралганда, тағы
да басқа елеулі қуанышты хабарды айтады.
«Батырдан - сауга, аңшыдан - сыралгы», - дейді қазақ.
Сауга деп жауға шапқан батырдың жорық олжасынан алынатын
затты айтады. Мысалы, қазақ-жоңғар соғыстарында алыс әскери
жорықтардан олжалы келген батырлар туған-туыстарына сауға
ретінде мал, әшекей бүйымдарын т.б. беретін болган. Олжалы
келе жатқан аңшыдан сыралгы сүраган. Аңшылар сыралғы сөзін
жерге таста.майды, қалаган нәрсесін берген.
Осы әдет-гүрыптардың бәрі Қазақстан халқының түтастығын
сақтауга мүмкіндік беріп, жылы қары.м-қатынас орнатты, қогам-
дагы моральдық-психологиялық ахуалды айтарлықтай жақсартты.
6. Қазақтардың озара комек жоніндегі әдет-ғүрыптық ереже-
лері. Үлы дала елінде өзара көмек, кез келген қамкөңіл жандарға
83
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойлан
Өзің тұратын өлкеде
«асар». «жұртшылық»
дәстұрлері кездеседі
ме?
Қазақстан тарихы
қол үшын созу дәстүрі ертеден келе жатқан әдет-ғүрыптарға жа-
тады. Ха.чық бүқарасы ішінде мүндай көмектің орын алуы қазақ
қогамында кедейлердіқ болмауына септігін тигізген. Қазақ хал-
қы ауызбіршілігініц арқасында жақындары мен туыстарына жана-
шырлықпен жәрдем беріп отырды.
Қазақ халқында кездейсоқ жагдайда үйі өртеніп кеткен неме-
се жаудың шабуылынан, қатал қыстың ауыртпалыгынан, су тас-
қынынан, аштықтан зардап шеккен отбасыларына, ауылдас не.месе
туысқан адамдарға жүмылып көмек көрсеткен. Олар зардап шек-
кен жандардың алдына қолдарынан келгенінше мал салып береді,
киім-кешек, көрпе-төсек, ыдыс-аяқ жагынан көмек көресетеді, үй
салуына жәрдемдеседі. Мүның өзі зардап шегіп, қиналган агайынға
жаны ашыгандықтың, қамқорлық жасагандықтың көрінісі еді.
Мүмкіндігі бола түрып, ондай көмек көрсетуден бас тартқан
агайын-туыс ру ішінен қуылып, аластатылатын. Ал мұндай жазаға
кесілгендер өз руының тарапынан жанашырлық, жақсылық дәмете
ал.майды.
Қазақ даласында жцртиіылық деген әдет-гүрып та кеңінен
тараған. Оның мәні белгілі бір себеппен белшесінен қарызга ба-
тып, оны төлеуге жагдайы жоқ туысқан адамга рулас ағайын-ту-
гандарының көмек көрсетіп, қарызынан қү-
тылуына жәрдемдесуі болып табылады. Мүндай
көмек ауыл ақсақалдары кеңесінің шеші.мі бо-
йынша көрсетіледі. Қазақтардың ауызбірлігінің,
өз жақындары мен туыстарына жанашырлықпен
жөрдем жасауының бір көрінісі міне осындай.
Дала түргындарының дәстүрлі әдет-гүрыптарының бірі - асар.
Онда ауыл түргындары ешқандай ақы алмастан бірлесе жүмылып,
біреудің белгілі бір жүмысын бітіріп береді. Мәселен, олар біреудің
қысқы баспанасын немесе мал қорасын салып беруге, сондай-ақ
қүдыгын қазып беруге жүмыла көмектеседі. Асар ауылдас отырған
рулас адамдардың туысқандыгы мен ынтымақ бірлігінің жарқын
көрінісі болып табылады. Асарга шақырылганда оган бармай қалу
әдепсіздік саналатын. Қазақтар XX гасырдың бас кезінде осы
әдет-ғүрыпты пайдаланып, көптеген жерлерде мектептер жөне
мешіттер салды.
84
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім. Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Әрбір қазақ қайғылы жағдайға үшыраған адамға көмектесуге,
қиналған адамның өтінішін орындауға, шөлдеген адамға сусын
беруге міндетті болды. Рулас адамдар жоғалған немесе ұрланған
малды бірлесе іздеген. Дала тұрғындары өте мүқтаж, кейінге
қалдыруға болмайтын шүғыл міндетті орындау қажеттілігі туған
жағдайда кез келген қазақтың жылқы қосынан ат үстап, мініп
кете беруге қүқықты болған. Бүл үшін ат иесінен рүқсат сұрау
міндетті емес-ті. Ондай кезде көлік беруден бас тартқан адамға ат
шапан айып салынған және ол туралы жағымсыз қоғамдық пікір
қалыптасқан.
Сонымен, мыңдаған жылдық тарихымызда үлттық бірегей
дәстүр мен әдет-ғүрып қалыптасты. Бүл қүндылықтар ♦Мәңгілік
Ел* идеясында халықтың ынтымағы мен бірлігін нығайтуға зор
әсер етті.
г п 1. «Далалықтардың жазылмаган заадары» деген сөз тіркесін қалай түсі-
; несіңдер?
2. Жасы үлкенге қүрмет корсету хақында қандай гибратты создер мен
мақал-мотелдер білесіңдер?
3. Бүрынгы салт-дәстүрлер уақыт өте өзгерістерге үшырады ма?
£
Толеранттылық (лат. Іоіегапііа - тозімділік, конбістік) - басқа ойга,
козқарасқа, наным-сенімге, іс-орекетке, одет-гүрыпқа, сезім-күйге, идея-
ларга тозімділік, жүмсақтық корсете білу қасиеті.
Асар - жабылып жүмыс істеуге, комекке шақыру.
Бата беру жақсы тілек білдіру.
ПГейнс Александр Константинович (1834-1892) - Ресей зерттеушісі, сая-
хатшы, этнограф.
Шыгармашылық тапсырмалар.
1-тапсырма. «КСРО билігі халықтардың бірегейлігін жою мақсатымен
үлттық саясатты қатаң жүргізді. Соның салдарынан салт-достүріміз бен
әдет-гүрпымыздан айырылып қалдық». Берілген пікірге байланысты
ойыңды ПТМС формуласы арқылы білдіріңдер.
П - позиция (Мен осылай деп ойлаймын...)
Т - түсіндіру (Себебі...)
М - мысал (Мен мцны мынадай мысалдармен дәлелдей аламын...)
С - салдар (Қорытындысында...)
85
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
2-тапсырма. Қазіргі жоне дөстүрлі қазақ қогамыныц қүндылықтар жүйесін
салыстырындар.
3-тапсырма. Хрестоматняда берілген «Мәңгілік Ел» патриоттық актісінің
толық нүсқасымен танысып, мемлекеттің идеология саласындагы рөліне
бага беріңдер.
I ♦ Қыргыздардың (қазақтардың) ерекше қабілетке ие екендігінде еш
күмән жоқ. Бүл халық бүгінгі күні озінің бірегейлігін сақтап қалган.
Халық шыгармашылыгының үлгілері: мақал-мотелдер, он-күй, ерте-
гілер, жүмбақтар, тарихи оңгімелер мен т.б. туындылар бүл халық-
тың бай тарихының бар екенін айгақтап, сонымен қатар оның бо-
лашақ дамуының кепілі болып табылады. Бостандыққа сүйіспеншілігі,
кішіпейілділігі, сенімі мен білімге қүмарлыгы - қыргыздарга (қазақ-
тарга) тән қасиеттер...»
Васильев А.В. Татарлар мен қыргыздардың ( қазақтардың ) өзара
қатынасы туралы сипаттау материалдарына алдын ала қысқаиіа
очерк. Орынбор, 1898, 28-29 беттер,
1. Лвтор қазақ халқының бірегейлігін қалай байқаган?
2. Зерттеуші А. Васильев қазақ халқының қандай қасиеттерін ерекше
боліп көрсетеді?
86
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бөлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Үшінші болім бойынша тест тапсырмалары
1. Ғұндардыц атақты билеушісі:
Л) Йолық-тегін
В) Күлтегін
С) Моде
В) Сүлу қаган
Е) Богра хан
2. «Диуани хикмет» («Даналық кітабы») еңбегінің авторы:
Л) Жүсіп Баласагүни
В) Өл-Фараби
С) Махмүт Қашгари
В) Қожа Лхмет Ясауи
Е) Мүхаммед Хайдар Дулати
3. Мүхаммед Хайдар Дулатидың әйгілі еңбегі:
Л) «Қүтты білік»
В) «Бақытқа жету»
С) «Диуани лугат-ат-түрік»
Б) «Диуани хикмет»
Е) «Тарнх-н-Рашиди»
4. «Өз билігін Дешті Қыпшаққа таратты. Бүл жүртта Жошы ханнан
кейін, одан қүдіретті хан болган емес». Бүл жерде қазақтың қай ханы
жайлы айтылган?
А) Есім хан
В) Жоңгір хан
С) Қасым хан
В) Тоуке хан
Е) Жонібек хан
5. Тоуке ханның түсында жасалган заңдар жинагы:
А) «Қасқа жол»
В) «Жеті жаргы»
С) «Билік кесім»
Б) «Жаңа билік»
Е) «Ескі жол»
6. «Комекей оулие» атанган ойгілі жырау:
Л) Доспамбет жырау
В) Маргасқа жырау
С) Лқтамберді жырау
87
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
В) Бүқар жырау
Е) Үмбетей жырау
7. «Зар заман* атауын енгізген заңгар жазушы:
А) Жүсіп Баласагүни
В) Жүсіпбек Лймауытов
С) Мүхтар Әуезов
Б) Собит Мүқанов
Е) Әбдіжоміл Нүрпейісов
8. Қазақ хаяқының аса корнекті га.іымы, агартушы, Шыңгыс түқымы:
Л) Лбай Қүнанбайүлы
В) Ыбырай Ллтынсарин
С) Шоқан Уолиханов
Б) Санжар Лсфендияров
Е) Мүхаммед Хайдар Дулати
9. «Алаш» партиясының қүрылган жылы:
А) 1913 жыл
В) 1916 жыл
С) 1917 жыл
Б) 1918 жыл
Е) 1919 жыл
10. фМәңгілік Ел» идеясы жаңа нүсқасының үсынылган жылы:
А) 2010
В)2012
С) 2014
Б) 2015
Е) 2017
Үіиініиі бөлім бойынша зерттеу жцмысы:
Қоғамдық-саяси ойдың біріктіруші рөлі.
88
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Үшінші бәлім Қоғамдық-саяси ойдың дамуы
Үшінші болімге қорытынды
Қогамдық-саяси ойдың бастауында атақты билеушілер, ой-
шылдар, ірі мемлекет жэне қогам қайраткерлері тцрды. Олар
Үлы даладагы мемлекеттік бірлестіктердіц элеуметтік-саяси,
экономикалық жэне мэдени омірінде маңызды рол атқарды. Халық
муддесінің жаршылары қатарында тек қагандар мен хандар гана
емес, сонымен қатар жыраулар, билер, ақындар жэне Алаш зиялы-
лары болды.
XX гасырдың басында цлттық сана-сезімнің оянуына тцрткі
болган - Алаш зиялыларының мемлекеттілікті қайта қалпына
келтіру тцжырымдамалық цндеулері еді. Ә. Бокейхан сияқты
Алаш арыстарының тоңірегіне топтасқан цлтымыздың білімді
де сауатты, зиялы азаматтары дербес мемлекет қцру цшін
кцресті.
1920 жылы Қазақ АКСР-і қцрылып, ол 1936 жылы одақтас
республикага, 1991 жылы Тэуелсіз Қазақстан Республикасына ай-
налды. Бцл Алаш қайраткерлерінің корегендігі мен цлт азаттық
кцресінің жеңісі болып табылады.
Бцгінгі тэуелсіз елімізде халықты біріктіретін цлттық идея
ортақ мақсатқа топтастыру цшін де аса қажет. XXI гасырдың
басында Қазақстан халқын бір арнага тогыстыратын «Мәңгілік
Ел» жалпыцлттық идеясы қабылданды. Қазақстандық қогамның
цлттық қцндылықтары: этносаралық келісім мен бейбітшілік,
ашықтық, толеранттылық сияқты қасиеттері қазіргі кезде
шешуші рол атқарады.
89
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛҮК.К2
IV
БӨЛІМ
БІЛІМ МЕН ҒЫЛЫМНЫҢ ДАМУЫ
Тоғызыншы тарау
ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҒЫЛЫМИ
МҰРАСЫ
§39-40. Ортағасырлық Қазақстандағы ғылымның дамуы
Оқу мақсаты:
тарихи кезеңдердегі ғылымның жетістіктерін анықтау,
✓ Қазақстанда ғылымның дамуына ортағасырлық ғалымдардың қосқан
үлесін зерттеу.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Ағылшынша
Руна жазуы Руническая надпись Кипіс іпзсгірііоп
Трактаттар Трактаты Тгеаіі$е
Тақырыпқа шығу:
Ортағасырлық Қазақстанда ғылымның дамуына қандай тарихи-мәдени оқи-
ғалар ықпал етті?
1. Ежелгі түркі жазуының қалыптасуы. Ерте орта ғасыр
кезеңінен Қазақстан жерінде күрделі тарихи оқигалар орын алып,
саяси жагдай өзгере бастады. Осы кезде түркітілдес халықтар
этникалық және саяси үстемдікке ие болды. VI гасырдың орта-
сында «түркі» аталатын тайпа одақтарының мемлекеті - Түрік
қағанаты қүрылды.
Алып далалық империя VII гасырда Батыс Түрік және Шығыс
Түрік қағанаты болып екіге бөлінді. Батыс түркілердің мемлекеті
Орта Азияны, Жоңгарияны жөне Шыгыс Түркістанның біраз
бөлігін қамтыды. Сарыарқа Батыс Түрік қаганатының аумагына
90
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Тертінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
енді. Түркі қағанаттарының қарамагына оты-
рықшы, көшпелі де халықтар енді. Орта ғасыр-
ларда Түрік, Батыс Түрік, Түргеш, Қарлүқ,
Оғыз, Қимақ, Қарахан, Қыпшақ мемлекеттері
қүрылганын білеміз.
Есіңе түсір
Әлемдегі ең алғашқы
әліпби (жазу) қай жер-
лерде пайда болды?
Күшті мемлекеттік қүрылымдардың қалыптасуы, өкімшілік
жәнеелшілік қызметтер, мемлекеттік басқару ісіне қажетті жазудың
шыгуына әкелді. Бүл көне түркі өркениеті үлы жетістіктерінің бі-
рі еді. Орта ғасырларда Түркі қа-
ганаттарының қүрамына кірген
Орталық Азия мен Қазақстанның
және төменгі Еділ бойы, Дон өлке-
сі, Солтүстік Кавказда Хазар
мемлекетін қүрған түркі тайпала-
ры өздеріне төн жазуларын пай-
даланды. Елшілер арнайы грамо-
талармен қа.мтамасыз етілді. 568
жылы Константинопольге, импе-
ратор Юстиниан сарайына келген
түркі елшісі қаган атынан жазыл-
ған хат әкелген.
Ежелгі түркілердің ділі мен ті-
лі, даналыгы Орхон-Енисей жазба
ескерткіштерінде көрініс тапқан.
Йолығ-тегін мен «Тоныкөк» жаз-
балары ауыз өдебиеттің алгашқы
Оряон-Еаммв гдк&алары Кмис.а імңбмлмры Дыйыстык ммгыммгы
пх нх >> ггі' • •(•) м І(«) о У • Т »»»* Я‘іП‘1 ІЮО И чч ч тт ¥4 1Ү 1 ҺҺҺҺ АҮА ҮТҮСГІ үоплі <(*) н м' р е С* т ч ч' 10 ц/
¥Ү¥Х СГГГ Х+® Р) т ннн фф КВІ 4 V V Ү б б' г г л 1* 1 / й Й* к кЧЧ я л л'
м ©ооо ВІИ м нт^іГ т* рт
:|і-ғг
Көне түрж өліпбиі (алфавиті)
үлгілері саналады. Бүл жазба ескерткіштер ежелгі түркі тайпала-
рының жогары тіл мәдениеті мен дүниетанымын көрсетеді.
VII ғасырдың бірінші жартысында пайда
болған түркі әліпбиі агаш пен тасқа ойып жа-
зуға қолайлылыгымен ерекшеленді. Көне түр-
кі жазуын алғаш рет XVIII гасырдың 20-жыл-
дарында неміс ғалымы Д. Мессершмидт пен
шведтің түтқын офицері И. Страленберг Ени-
сей аңгарынан тапты. Скандинавияның руналық жазуымен үқ-
састығына байланысты түркі жазуын «руналық* деп атады. Ғы-
лымда осы атау орнығып қалды. Осыдан кейін басқа да жаңалықтар
Есіңе түсір
Түркілердің руналық жа-
зуы Білге қаған мен Күл-
тегін жазбаларында не
жайлы айтылады?
91
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
В. Томсен
ашылып, руна жазуларын оқудыц кілтін дат га-
лымы В. Томсен тапты.
Түркілердің руналық жазулары Енисей аңға-
рынанбасқа Моңғолия, Жетісу, Шығыс Қазақстан,
төменгі Еділ бойы, Дон өлкесі, Солтүстік Кавказ
жерлерінен де табылған. Олардың ең өйгілілері -
Білге қаган мен оның інісі, қолбасшы Күлтегіннің
және Тоныкөк қүрметіне түрғызылған ескерт-
кіштер. Ертедегі түркілердің руна жазуы ХІ-ХІІ
гасырлардан кейін қолданыстан шыгып қалды.
Кейін бүл жазуды ислам дінінің ықпалымен араб
әліпбиі ығыстырып шыгарды.
2. Қимақтар мен қыпшақтардың жазба деректері. Қазақстан-
ның далалы аймақтарында Сырдария мен Балқаштан солтүстікке
қарай VIII гасырдан орталыгы Ертісте болған қимақтар күшейе
түседі. Қимақ билеушісі түркілердің ең жоғары «қаган* атағын
қабылдайды. X гасырда галым әл-Хорезми былай дейді: «Хақан -
пгцркілердің патшасы. Хақан - косемнің косемі, парсылардың
шахиншах, ягни хандардың ханы деген сез». Жанақ ибн Хакан
әл-Қимақи кітап жазып, оны XII ғасырда араб географы әл-Идриси
Талас жаэуы
қимақ елін сипаттаған еңбегінде пайдаланган. Араб галымы өз
еңбегінде қимақтардың қалаларда түратын билеушілерінің болға-
нын жазады. Қимақтардың қола айналарындағы
бедерлер, олардың ІХ-Х гасырларда ежелгі түр-
кі жазуын пайдаланганын корсетеді.
Араб тілді грек галымы, тарихшы Йақүт әл-
Хамауи өзі аралап көрген қимақ тайпалары ту-
ралы айта келіп: «Кейін біз қимақ аталатын
тайпага жеттік. Жазық жерде алтынды ке-
сек кцйінде шыгаратын кеніш бар. Сол сияқты
езеннің агысынан алмас та табылады. Ол жерде жазуга арналган
қалам жасайтын қамыс оседі», - деп жазады.
XI гасырдан бастап өлкедегі билік қыпшақтарға өтеді. Сыр-
дарияның төменгі сагасы мен Балқаш көлінен Дунай жагалауына
дейінгі үлан-байтақ дала араб жөне парсы жазбаларында Дешті
Қыпшақ (Қыпшақ даласы) деп аталады. Қыпшақ дәуірі басталып,
қыпшақ тілі таралады.
92
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Тертінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
Ойлан
«Кодекс Куманикус»
сөздігі қандай мақсатпен
құрастырылды?
Қазақстан аумағын ғылымда Шыгыс Дешті Қыпшақ деп атау
қабылданған. XIII ғасырда Шыңғысхан шапқыншылығымен қып-
шақ мемлекеті қүласа да, қыпшақ тілі орныға
түсіп, жаулап алушылар тіліне айналып, кең
тарала бастады.
Орта ғасырларда «Кодекс Куманикус» ат-
ты бірегей сөздік, қыпшақтардың әдеби ес-
керткіші жазылды. Еңбектің жазылған жері мен авторы белгі-
сіз. Сөздік екі бөлімнен түрады. Бірінші бөлімде латын, парсы,
қыпшақ тіліндегі сөз тіркестері мен сөйлемдердің лексикалық ма-
гыналары беріледі, екінші бөлім діни уагыздарды қамтиды. Ко-
дексте жинақталған сөздер қазіргі қазақ тілімен үндеседі: азамат,
аяз, айна, айран, айып, аіиу, ат, ата т.б. Бүгінгі күні қолданыста
жүрген парсы сөздері де келтірілген: сауап, халал, харам т.б. Бүл
сөздік қыпшақ дөуірінің қүнды ғылыми жәдігері болып табылады.
3. Ортагасырлық гылым дамуындагы араб тілінің ролі. Үлы
далада сауда, қала мөдениетінің өркендеуімен қатар, гылым
да дамыды. Ислам дінінің түркі қаганаттары аумагына тара-
луымен гылыми еңбектер араб тілінде жазыла бастады. Сау-
да халықтардың өзара байланысын кеңейтіп, гылым және өнер
жетістіктерімен алмасуға өсерін тигізді. Мүсыл.ман саудагерлері
жергілікті халықпен сауда-саттық жүргізу арқылы дін таратуға
да өз үлестерін қосты.
Ислам алғашқыда отырықшы түркілер ара-
сына еніп, қалалар мен ірі елді мекендерге та-
рады. Белгілі ғалым В. Бартольд түркілер ис-
лам дінін VIII гасырдың алгашқы жартысында
қабылдай бастады дейді. Саманилер дәуірінде,
Қарахан мемлекетінің түсында түркілер жап-
пай ислам дініне өткен. X гасырдың басын-
да Тараз қаласында Сатүқ Боғра хан исламды
қабылдады, ал оның үлы Мүса 960 жылы ис-
ламды мемлекеттік дін етіп жариялады. Ислам
ежелгі түркі мемлекеттерінің халқын әлемдік
өркениеттің рухани қүндылықтарымен таныстыруда зор рөл
атқарды. Араб тілі арқылы олар басқа халықтардың әдебиеті,
философиясы және тарихымен танысты. Мүсылман гүламалары
еңбектерін араб тілінде жазды.
93
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Ойлан
Ислам діні орта ғасыр-
ларда ғылымның дамуы-
на әсер еггі ме?
Араб мәдениеті әлем өркениетінің орталы-
гына айналды, ежелгі дүниенің жетістіктері
араб тіліне аударылды. Араб тілінің үстемдігі
исламның таралуына септігін тигізді.
Исламның таралуы, түркі халықтарында
ортақ тілдің болуы біртүтас мәдениет кеңістігінің қалыптасуына
ықпал етті. Қалалар ислам діні, білім мен гылым, мәдениеттің
орталыгына айналды. Қазақстан қалаларына жазба және ауыз
әдебиеті, ғылыми білім кеңінен тарала бастады.
Орта гасырларда көшпелілердің астрономия, география жөне
басқа да жаратылыстану гылымдары бойынша білімдері ғылыми
трактаттар түрінде жазылды. Түркі тайпалары алуан түрлі
диалектілерде сөйледі. Тіл білімі саласы жақсы дамыды. Араб
тілінің таралуы жазба әдебиеттің қалыптасуына игі әсер етті. Араб
өркениеті өз заманында әйгілі энциклопедист-гүлама ғалымдарды
қалыптастырды. Түркілерден шыққан аса көрнекті ғүла.малар,
данышпан ойшылдар бүкіләлемдік ғылым мен мәдениеттің өр-
кендеуіне зор үлес қосты.
4. Ортагасырлық гүламалардың Қазақстан гылымын дамытуга
қосқан үлестері.
Әл-Фараби. Орта гасырдагы көрнекті түлғалардың бірі, қа-
зақ даласынан шыққан Әбу Насыр өл-Фараби өзінің білімділігі
арқасында «екінші үстаз» атанған үлы ғүлама. Энциклопедист-
гүлама Фараб (Отырар) қаласында дүниеге келген. Алгашқы
білімін Отырарда алып, кейін Шаш (Ташкент), Самарқан және Бү-
харада оқуын жалгастырады. Бүдан соң өз заманының аса маңызды
ғылыми орталықтары Исфахан, Хамадан, Дамаск, Бағдад, Ха-
леб (Алеппо), Каир шаһарларында оқыды. Ол араб, грек, парсы
тілдерін жетік меңгерген.
Үлы ойшыл гылымның өртүрлі салалары бойынша 160-қа жу-
ық трактат жазып, өшпес мол мүра қалдырды. Оның «Қайырым-
ды қала түргындарының көзқарасы», «Ғылымдар тізбегі», «Му-
зыканың үлы кітабы», «Бақытқа жол сілтеу», «Азаматтық саясат»,
«Поэзия өнері туралы», «Риторика» т.б. еңбектері бар.
Әл-Фараби .математика, физика, .медицина, астрономия, филосо-
фия, педагогика, психология, саясаттану т.б. ғылым салаларында
аса ірі жетістіктерге жеткен. Пифагор, Аристотель, Евклид, Архи-
мед, Платон және басқа да ежелгі грек ғалымдарының еңбектерін
94
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
зерттеді әсіресе философиялық ойларымен әлемдік ғылымға өзін-
дік із қалдырды. Әл-Фараби гылымды көбінесе өз бетінше мең-
герген. Үлы ойшылды қоғам мен қалаларды (мемлекеттерді) бас-
қаратын жақсы адамдарды төрбиелеу сияқты мәселелер қатты
толгандырды. Ол ізгілікті қоғам болмысын жан-жақты талдап
зерделеді.
Әл-Фараби гылым дамуының қоғам өміріндегі маңызына ерек-
ше мән берді: «Ғылымы жоқ елдің болашагы бцлыңгыр», - деген
тұжырымын айтты. Ғүлама-ойшыл шыгармашылыгында білім
алу, адам болу мәселесі тәрбиемен тыгыз байланыстырылады:
«Ғылым цйренуге кіріспекші кісі ... тэрбиелі, адамгершілігі мол,
адал, қулықсцмдықтан жэне басқа жагымсыз мінезден аулақ
болуы қажет», - деп түйіндейді. Ғылыммен айналысам деген
адамның мақсаты - ақиқат пен адалдыққа қызмет етуі қажет.
Ғүлама-ойшылдың пайымдауынша, осы қасиеттер бойында бар
түлға ғана басқаларга үлгі бола алады.
Қазақстанның белгілі галымы, академик Ақжан Машани әл-
Фараби туралы былай дейді: «Орта гасырдың басында ақ эл-Фараби
Платон, Аристотель жэне басқа да антикалық галымдарды зер-
делеген гцлама... Әл-Бируни, Авиценна жэне басқасы оны өзіне
цстаз тцтқан».
Үлы галым Дамаск қаласында өмірден өтеді, сонда жерленген.
2020 жылыелімізде ЮНЕСКО-ның шешімімен өл-Фарабидің 1150
жылдыгы атап өтілді. Ғүламаның суреті үлттық теңгемізде бейне-
ленген. Алматыда әл-Фарабидің қүр.метіне ескерткіш орнатыл-
ды. Оның есімімен Қазақстанның көптеген қалаларында көшелер
аталған.
Махмцт Қаиігари. Орта гасырдың әйгілі және танымал ғалым-
дарының бірі Махмүт Қашгари Қарахан мемлекетінің аумағында
дүниеге келген. Алгашқы білімін медреседе алып, кейін Бүхара,
Самарқан, Мерв қалаларында оқуын жалгастырды.
Махмүт Қашгари талай ел кезіп, деректер жинастырды, үзақ
жылдар бойы жүргізген гылыми ізденістері нәтижесінде «Ди-
уани луғат-ат-түрік» (Түркі тілдерінің сөздігі) еңбегін жазып
шықты. Бүл шыгармада тарихи-мәдени, этнографиялық жөне
лингвистикалық материалдардың үлкен қоры жинақталған. «Ди-
уани луғат-ат-түрік» - Орталық Азия түркі халықтарының тілі,
тарихы, этнография, география, астрономия, медицина, әскери
95
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
ісі, мәдениеті, діні, салт-дәстүрлері мен әдет-ғүрыптары туралы
ақпарат беретін қүнды тарихи дерек. Өзі айтқандай, еңбекті жазып
шығу үшін түркілер мекен еткен барлық шаһарлар мен аймақтар-
ды аралап қарлүқ, қанғар, оғыз, қыпшақ, қырғыз тайпаларының
өлеңдерін, мақал-мәтелдері мен аңыз-әңгімелерін жинаган. Ав-
тор өзінің шығармасында былай деп жазады: *Тцрік, тцрікмен,
огыз, жікіл, ягма, қыргыз тайпалары сөздерінің магынасын
анықтап шыгып, қажетіме жараттым. Олардың эрбірінің тілі
менің кокейіме цялап, берік сақталып қалды». ♦Сөздік* түркі
халықтарының географиясы туралы да қүнды деректер береді.
XI гасырдағы түркітілді халықтар мен тайпалардың мекенжайы
белгіленген картада сол замандагы қала, ауылдар, өзен-көлдер
жөне мемлекеттердің шегарасы көрсетіліп, атаулары жазылған.
Сонымен қатар сөздікте Қазақстан мен Орта Азия түркілерінің
малшаруашылығы, егіншілігі жөне қолөнері мен саудасы туралы
мағлүматтар көп кездеседі.
Махмүт Қашғари еңбегінде адамгершілік, парасаттылық жай-
лы мақал-мәтелдер мен нақыл сөздер жинақталған. Ғалым оқыр-
мандарын «Ауырлықта ерік жігер танытып, шыдамды бол», - деп
тағдырдың кез келген күтпеген сынақтарына төтеп беруге дайын
түруға және сабырлы болуга шақырады.
Махмүт Қашгари түркі халықтарының ғылымы, тарихы мен
мәдениетіне елеулі үлес қосқан көрнекті ортагасырлық ғалы.м
ретінде тарихта қалды. Оның зерттеулері баға жетпес қүнды еңбек
болып табылады.
Жцсіп Баласагцни. Орта ғасырдың көрнекті ғүлама, ойшыл
және ақындарының бірі Жүсіп Баласағүни Қарахан мемлекетінің
әкімшілік орталығы Баласагүн қаласында дүниеге келген. Ол
Бүхара, Қашғар қалаларында білім алып, араб, парсы тілдерін
жетік меңгерді.
Ж. Баласағүни XI ғасырда түркі тілінде «Қүтты білік» («Қүт
негізі - білік») атты іргелі тарихи-өдеби шыгарма жазды. Бүл
еңбек түркі тілінде жазылған алғашқы туынды.
«Құтты білік* дастанында Ж. Баласағұни өмірдегі ең өзекті
мәселелерді көтереді. Мүнда ол жеке адамның қогамдагы орны мен
рөлін сипаттайды, сонымен бірге сол дөуірдегі түркілердің саяси
түжырымда.маларын қамтиды. Баласагүни ескерткендей, білім мен
парасат адам мен қоғам өмірінде кездесетін зүлымдықтардың ал-
96
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Тертінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
дын алу үшін қажет. Білім - адамның өмірдегі өз орнын табуға және
қайырымдылыққа жол ашады. Ғүлама өз еңбегінде ел басқаратын
басшы мен оның қол астындагы қызметкерлері, диқан мен мал-
шы, қолөнершілер арасында өзара қарым-қатынас қандай болу ке-
рек деген сүраққа жауап береді. Адамдарды бірін-бірі құрметтеуге,
ізет көрсетіп, өзара сыйласу, парасаттылық сияқты адамгершілік
қасиеттерге шақырады. Үлы гүламаның философиялық ойла-
рында ақыл, танымның шексіздігі мен сарқылмайтындығы тура-
лы мәселелер ерекше орын алган. Ғүлама «Игіліктің барлыгы -
гылымда, ал цлылық - танымда» деген түжырымға келген. Жүсіп
Баласагүн еңбектері - түркі елдеріне ортақ мұра.
01. Ерте орта гасырларда түркілердіц жазуын алгаш кімдер зерттеген?
2. Лрабтардың Оңтүстік Қазақстан жеріне енуімен қандай озгерістер орын
алды?
3. Орта Азняның басқа елдерінен (озбек, тожік, түрікмен т.б.) ортагасыр-
лық қандай гүламаларды білесіңдер?
£
Руна жазуы - коне түркі ру-тайпалардың таңбалары негізінде жасалган,
ертеде пайда болган жазудың бір түрі.
Трактат - белгілі бір гылым саласы бойынша түбегейлі зерттеп баяндай-
тын гылыми еңбек.
□ Бартольд Васнлин Владимирович (1869-1930) - галым, шыгыстанушы.
«Қыргыздар (қазақтар). Тарихи очерк», «Орта Азиядагы түркі халық-
тарының тарихы жоніндегі он екі доріс» т.б. еңбектердің авторы.
Шыгармашылық тапсырмалар.
1-тапсырма. «Ғылымның дамуына ортагасырлық гүлама ол-Фарабидің
қосқан үлесі» тақырыбында ой-толгау жазыңдар.
2-тапсырма. Қосымша материалдарды пайдаланып, орта гасырлардагы
Қазақстаи мен Батыс Еуропа елдерінің гылыми жетістіктеріне салыстыр-
малы талдау жасаңдар.
XIII гасырдың басында араб Марверуди түркілер арасына білім мен
гылымның таралуы туралы былай деп жазды: «Түркілерде жазу бол-
ды: олар сиқыршылық қүпиясын жоне аспан денелерін білді. Балаларын
сауаттылыққа үйретті».
Ермцханов Б. Қазақстанның өткені жазба деректерде. Алматы. 2006. -
46бет.
Осы қысқа үзіндіден қандай қорытынды жасауга болады?
7-5163
97
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Оныншы тарау
XVIІІ-ХХ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ
БІЛІМ МЕН ҒЫЛЫМНЫҢ ДАМУЫ
§41-42. XVIII—XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы
зерттеулер
Оқу мақсаты:
✓ XVIII—XX ғасырдың басында Қазақстандағы ғылыми зерггеулердің негізгі
бағыттарын түсіндіру;
✓ XVIII—XX ғасырдың басындағы зерттеушілердің еңбектерін зерделеу
негізінде Қазақстандағы ғылымды дамытуға қосқан үлесін бағалау.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Ағылшынша
Шығыстанушылар Ориенталисты ОгіепІаІізВ
Экспедиция Экспедиция Ехредіііоп
Орыс географиялық қоғамы Русское географическое общество Тһе Киззіап беодгарһісаі Зосіеіу
Тақырыпқа шығу:
«Ғалымдардың Ұлы дала тұрғындарын зерттеуге деген сел-
қостығы ғылымның дамуына кедергі келтіруде».
Автордың пікірінен қандай қорытынды шығаруға болады?
Г.Н. Потанин
1. Ресей ғалымдарының Қазақстанды гылыми зерттеуі. Қазақ-
стан Ресей империясының қүрамына қосылғаннан бастап өлкеде
ғылыми зерттеу үдерісі басталды. Зерттеу жүмыстарымен ғылыми
мекемелерден басқа, жеке адамдар да айналысты. Ресейлік көптеген
98
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойлан
Қырғыз-қайсақ экспеди-
циясы өлкені отарлауға
алғышарт болды ма?
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
зерттеушілер қазақ фольклоры, генеалогиялық (шежірелік) жөне
этнографиялық материалдар негізінде іргелі еңбектер жазды.
Ресей галымдары өз зерттеулерінде өлкені
отарлау мүддесін басшылыққа алды. Қыргыз-
қайсақ экспедициясын қүрған И.К. Кирил-
лов «Қыргыз-қайсақ және қарақалпақ орда-
лары туралы» атты еңбек жазды. Онда автор
қазақ пен қарақалпақ жерін егжей-тегжейлі сипаттады: табигат
жагдайын, пайдалы қазба байлықтарын және сауда жолдарын
көрсетіп берді. Ол Ресейдің Орта Азия халықтары және қазақтармен
сауда-эконо.микалық байланыстар орнатудың мүмкіндіктері мен
оның пайдалы екенін дөлелдеді.
Қазақстанды XVIII гасырда кешенді зерттеудің алгашқы әре-
кеттері М.В. Ломоносовтың есімімен байланысты. Ол өлке аума-
гын зерттейтін гылыми экспедициялар үйымдастырудың жөне
географиялық карта жасаудың бастамашысы болды.
1768-1774 жылдары Қазақстанға жіберілген алғашқы зкспеди-
циялардың бірін академик, табигат зерттеушісі П.С. Паллас бас-
қарды. Экспедиция бағыты Солтүстік-Батыс, Солтүстік жөне
Солтүстік-Шыгыс Қазақстан жерлері арқылы өтті. Бүл экспеди-
ция жүмысының нөтижесі ретінде П.С. Палластың «Ресей им-
периясының әртүрлі провинциялары бойынша жасалган сая-
хат» атты үш бөлімнен түратын еңбегі жарық корді (СПб., 1773).
Көш. П.С. Палластың еңбегінен
99
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойлан
Ресей ғалымдары қазақ
жерін зерггеуге неге
ерекше көңіл аударды?
Қазақстан тарихы
Еңбекте қазақ халқының тарихы мен этнографиясы жонінде
қүнды материалдар бар. П.С. Паллас қазақтардың түрмысы мен
шаруашылыгы туралы: «Олар негізінен ауқатты тцрады. Мал-
дары да коп, сондықтан тцрмыстары да жақсы... Қазақтардың
баіілыеы, негізінен, олардың малы», - деп жазады.
Зерттеуші И.Г. Георги Қазақстан аумагына дербес экспедиция
үйымдастырды. 1796 жылы ол «Ресей мемлекетін мекендейтін
барлық халықтардың түрмыс салттары, түрғын жайлары,
киімдері және басқа да есте қаларлық дүниелерінің суреттемесі»
атты еңбегін жариялады. Кітапта қазақтардың түрмыс-тіршілігі,
мәдениеті, әдет-ғүрыптары мен салт-жоралары, сондай-ақ ша-
руашылық ө.мірінің ерекшеліктері туралы қүнды деректер кел-
тірілген. Қазақтарды «ақылой жагынан қызыққыш жэне білуге
қцмар» деп сипаттайды.
Кіші жүз аумагының табиғи байлықтарын зерттеуде Ре-
сей Ғылы.м академиясының корреспондент-мүшесі П.И. Рычков
қүнды еңбектер жариялады. Өзінің іргелі еңбектерінің арқасында
«Орынбор өлкесінің Колу.мбы» деген даңққа беленді. Ол кез-
де Орынбор өлкесіне Кіші жүз жерлері де қарайтын. П.И. Рыч-
ков «Орынбор тарихы* және «Орынбор губерниясының топогра-
фиясы немесе сипатта.масы» атты қүнды еңбектерін жазды. Ол
еңбектерде қазақтардың Еділ-Жайық оңіріне Хақназар ханның
билігі түсында келгені жөнінде, Кіші жүз қазақтарының Ресейдің
қүрамына өтуінің барысы туралы баяндайтын деректер бар. Ав-
тор Орынбор қаласының, Жайық пен Орынбор
шегаралық шептерінің салынуын, Ресейдің
Орта Азия және қазақ даласымен сауда-саттық
байланыстарының қалай орнаганын бастан-
аяқ баяндайды. Ол Орынбордан Бүхарага бара
жатқан көпестерге жергілікті халықтардың тарихы жөнінде, тіпті
араб тілінде жазылган болса да, әдебиеттер ала келуге тапсырыс
беретін.
XVIII ғасырдың аяқ кезінде орыс офицері И.Г. Андреевтің «Орта
жүз қырғыз-қайсақтарының сипаттамасы* еңбегі жарық корді.
Автор Сібір шегаралық шебінде үзақ уақыт қызмет етіп, қазақ
халқының өмірі мен түрмысын зерттеген еді. Өзінің кітабында
Орта жүздің тарихы мен шегарасы туралы мәлімет қалдырды.
Онда далалықтардың әдет-гүрыптары мен салт-жоралары кеңінен
100
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Тертінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
суреттеледі. Сондай-ақ қазақтардың Ертістің оң жагалауына қашан
өткені туралы айтылады.
Ресейлік көптеген зерттеушілер Г.Ф. Миллер, В.И. Татищев
және басқалар қазақ халқы туралы іргелі еңбектер жазды. Мәсе-
лен, Г.Ф. Миллердің «Сібір тарихында» қүнды деректер кездеседі.
2. ХІХ-ХХ гасырлардың бас кезіндегі галымдардың қазақ
олкесін зерттеуге қосқан үлесі. ХІХ-ХХ гасырлардың бас кезінде
Қазақстанды гылыми түрғыдан зерттеу жүмысы қарқын алды.
Қазақстанды зерттеумен алдыңғы қатарлы орыс зиялы қауымының
өкілдері, шыгыстанушылар (ориенталистер), саяси жер ауда-
рылып келгендер, сондай-ақ қазақ қогамының білімді түлғалары
айналысты. Бүл салада шетелдіктер - агылшындар, немістер,
француздар да елеулі із қалдырды.
Қазақстанның тарихы мен географиясы,
этнографиясы және мәдениетін зерттеуде Ре-
сей галымдары мен әскери офицерлердің ең-
бегі зор болды. Ресей зиялы қауымының Қа-
зақстан аумагына саяси себептер.мен жер
аударылып келген өкілдері көптеген гылыми еңбектер жазып қал-
дырды. Олар әртүрлі кәсіп пен мамандық иелері: ақындар мен жа-
зушылар, тарихшылар мен географтар, өскери қызметкерлер мен
дәрігерлер болатын. Сонымен қатар олар қазақ өлкесін отарлау
Пікірің қажет
Зерттеушілер көпшілі-
гінің қалаларда орнала-
суы себебі неде болуы
мумкін?
саясатын ғылыми түрғыдан негіздеуге де қызмет етті.
Қазақстанды зерттеушілердің басым көпшілігі Орынбор, Омбы,
Ташкент қалаларында шогырланды.
1830 жылы «Отечественные записки» жур-
налында орыс офицері Б.С. Броневскийдің
«Орта жүз қыргыз-қайсақтары туралы жаз-
балар» атты жүмысы жарияланды. Онда Сол-
түстік-Шыгыс Қазақстан қазақтарының тари-
хынан, өмірі мен түрмыс-тіршілігінен қүнды
деректер келтірілген.
Белгілі тарихшы А.И. Левшин «Қыргыз-
қазақ немесе қыргыз-қайсақ ордалары мен
далаларының сипаттамасы* атты үш бөлімнен
түратын зерттеу еңбегін жазды. Автор зерт-
А.И. Левшин
101
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Анықта
Қосымша деректерді пай-
даланып, А.И. Левшин ең-
бегінің маңызын анықта.
теулерінде қазақ өлкесінің тарихы мен этно-
графиясы, географиясы туралы аса маңызды
мәліметтер келтіреді.
Торғай облысының мал дәрігері А.И. До-
бросмыслов қыруар мол дереккөздері негізінде
«Торғай облысы. Тарихи очерк» атты үш томдық іргелі еңбек жа-
зып қалдырды. Онда Кіші жүздегі қазақ хандықтарының тарихы
мен саяси оқигалары толық сипатталған. Автор XIX ғасырдың
60-жылдарындағы
В. Радлов
әкімшілік реформалар барысын жөне қалай
жүргізілгенін толық баяндаған.
Ресей шығыстанушысы, этнограф В. Рад-
лов қазақ өлкесі түргындарының мәдениеті,
тілі, тарихына байланысты түбегейлі зерттеу-
лер жүргізді. Оның «Сібір қазақтарының эт-
нографиясы туралы» іргелі еңбегі түркология
гылымының дамуына зор ықпал етті.
Қазақ өлкесі туралы қүнды деректер қал-
дырган көрнекті зерттеушілердің бірі, гео-
граф П.П. Семенов-Тян-Шанский. Ол Алтай,
Жетісу, Орта Азия жерлеріне экспедиция
үйымдастырып, «Қырғыз өлкесі* және «Түр-
кістан өлкесі» деген іргелі еңбектер жазды.
Қазақстан тақырыбы әйгілі орыс зерттеушісі Г.Н. Потанин
еңбектерінде де маңызды орын алды. Оның зерттеулерінде қазақ-
тардың мәдениеті мен түрмысы, қазақ-орыс қатынастары, Ертіс
өңіріндегі қазақ түрғындары жан-жақты суреттеледі. 1862 жылы
ол алгаш рет Жайық даласына гылыми экспедицияга аттанады.
Келесі жылы Зайсандағы экспедицияга қатысып, Көкпектіде,
Марқакөлде өлкенің түрмысын, шаруашылығын және география-
сын зерттеп қана қойған жоқ, сонымен қатар кептірілген өсімдіктер
топтамасын жинады. Кейін ол біраз жылдар бойы Омбы генерал-
губернаторлығында татар және қазақ тілінен тілмаш болып қызмет
жасады. Одан кейін Томскіде статистикалық комитетте хатшы
міндетін атқарды. Ол бүл жерде Орыс географиялыц цогамының
Шығыс бөлімін басқарды. Егде жасқа келгенде «Сібір өлкесін және
түрмысын оңалту» қогамын қүрды.
102
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
Есіңе түсір
Орыс географиялық қо-
ғамына мүше болған қан-
дай қазақ ағартушыла-
рын білесің?
XIX гасырдың 70-90-жылдары Потанин Сібірөлкесі, Қазақстан,
Орталық Азиядагы толық зерттелмеген аймақтарына саяхат жа-
сап, олардың тарихы, этнографиясы, географиясы, ботаникасы
мен экономикасына байланысты қүнды деректер жинады. Ол Алаш
қайраткерлерінің қолдау көрсетуімен Семей облысы Қарқаралы
уезі ауылдарын аралады. Г.Н. Потанин алгашқылардың бірі бо-
лып қоныс аударушы орыстар мен жергілікті
қазақтар арасындагы өзара түсіністік жайлы
айтқан. «Сібір әскерлері туралы жазбаларын-
да» орыс казактардың арасында қазақ тілі
ауызекі сөйлеу қүралы ретінде кең таралғанын
жеткізеді. Сонымен бірге орыс казактары
қазақ дәстүрінің көбісін үйренгенін баяндайды. Олардың әсіресе
Коряков және Жәмішев станицалары өңірінде өзара тыгыз қарым-
қатынас жасайтындыгына тоқталған.
Оның «Қазақ-қыргыз және Алтай аңыздары мен ертегілері»,
«Қазақ ханзадасының киіз үйінде», «Шоқан Уәлиханов туралы
биографиялық мәліметтер» атты еңбектерінде Қазақстан мен қазақ
халқы туралы көптеген мәліметтер жазылған. Ол жан-тәнімен
қазақ даласын және оның халқын жақсы көрді. Олардың өткені
мен бүгінін белсенді түрде зерделеумен айналысты. Жергілікті
халықпен тыгыз араласа отырып, орыс қогамын қазақ халқымен
жан-жақты таныстырды. Далалықтарға менсінбей қарайтын
оқымыстыларга көңілі толмайтын. Ол көшпелі халықтың әлемдік
мәдениетке қосқан үлесін жогары багалады.
Қазақ тарихы мен этнографиясын зерттеу-
ші галымдардың бірі Әбубэкір Диваев болды.
Ол Орынбор қаласында дүниеге келген,
үлты башқүрт. Орынбор кадет корпусында
оқып жүріп, қазақ халқының тарихы мен
этнографиясына қызығушылық танытады.
XIX гасырдың 80-жылдарының аяқ кезінде
отставкага шыққан ол өз өмірін далалық-
тардың тарихы мен мәдениетін зерттеу ісіне
арнады. Әуесқой археологтардың Түркістан
үйірмесінің, сондай-ақ Орыс географиялық
Ә. Диваев
103
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойталқы
Қазақстан аумағын зерт-
теген тағы қандай жер
аударылған ғалымдарды
білесіңдер?
Қазақстан тарихы
қоғамының мүшесі болды. 1917 жылга дейін Ә. Диваев 100-ден
астам тарихи-этнографиялық еңбектер жариялады. Ғалым Қа-
зақстан тарихын жазу кезінде фольклорлық материалды пайдала-
нудың маңызды екенін атап көрсетті. Ә. Диваев орыс галымдары-
мен қосылып, қазақтың 4000-ға жуық мақал-мәтелін жинады.
3. Саяси жер аударылгандардың Қазақстанды зерттеуі. XIX
гасырдың орта кезіне қарай Қазақстан саяси жер аударылғандар
түратын мекенге айнала бастады. Декабристер, петрашевшілдер
үйірмесінің мүшелері, Польшадағы үлт-азаттық көтерілістерге
қатысқандар жер аударылып келді.
Орыс ақыны А.Н. Плещеев 1850-1859 жылдары он жылга
жуық Қазақстанда саяси айдауда болды. Ол Ақмешітте жүрген
кезінде қазақтармен бірге болып, Қоқан хандығына қарсы жорыққа
қатысты. А.Н. Плещеев қазақтарга зор қүрметпен қарады, олар
туралы былай деп сүйсіне жазды: «Қазақтарга қызыга қараудан
коз тоймайды. Жарқын жцзді, жомарт жцректі жандар. Оларды
сыйламау мцмкін емес...»
Қазақстанга жер аударылып келген Поль-
шаның революционер-демократы Адольф
Янушкевич XIX гасырдың 40-жылдарында
Орталық Қазақстанға жасалган ғылыми экс-
педицияга белсене қатысты. Сол сапары
кезінде күнделік жазды. Кейін ол күнделік
поляк тілінде жарық көрді. А. Янушкевич өзінің күнделігінде
қазақ даласы түрғындарының тарихын, түрмыс-тіршілігін, әдет-
ғүрпы мен салт-дөстүрлерін суреттейді. Ол өзініңбір хатында қазақ
халқы туралы: «Қцдіреті кцшті қцдай осыншама қабілетті етіп
жаратқан бцл халықтың адамзат оркениетінен тыс қалып
қоюы мцмкін емес... жергілікті кошпелі номадтардыц кцткен
кцні ертең ақ туады, сөйтіп, олар өздеріне қазір жогарыдан
менсінбей қарайтын озге халықтардың арасынан лайықты да
қцрметті орнын ойып тцрып алатын болады», - деп жылы лебіз
білдіреді.
4. Қазақстан аумагындагы гылыми мекемелер мен кешенді
зерттеулер. Қазақстанды гылыми түрғыдан зерттеуде Орыс гео-
графиялық қогамы елеулі рөл атқарды. Қогамның Қазақстанда,
104
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
онымен шегаралас аумақтарда - Орынборда, Омбыда, Семейде
және Ташкентте бөлімдері мен бөлімшелері ашылды.
XIX гасырдың 70-жылдары Қазақстан аумагында облыстар
қүрылганнан кейін олардың барлыгында да статистикалық коми-
теттер пайда болды. Олар Қазақстан халқының тарихы, мэдениеті
және шаруашылығы жөнінде қүнды деректер мен мәліметтер жи-
настырды. Материалдар облыстарда жыл сайын шыгып түратын
«Шолуларда» жөне «Естелік кітапшаларда» жарияланып түрды.
Батыс Қазақстанның тарихын зерттеуде Орынбор гылыми мцра-
гат комиссиясы көп жүмыс атқарды. Ол 1887 жылы қүрылган
болатын. Комиссия мәжілістерінде мүрағаттық дереккөздері негі-
зінде өзірленген ғылыми баяндамалар талқыланды. Материалдар
«Орынбор ғылыми мүрағат ко.миссиясының еңбектері» деген атпен
жарияланып түрды.
XIX гасырдың соңы - XX гасырдың бас кезінде Қазақстанның
далалық уездерін Ф. Щербина бастаған экспедиция зерттеді.
Экспедицияға қатысушылар «Қырғыздардың жер пайдалануы ту-
ралы материалдар* деген атпен көптомдық еңбек әзірледі. Бүл
топтың жүмысына Қазақстанның өртүрлі уездеріндегі білімді
қазақтар да белсене қатысты. Сонымен қатар қазақ халқы тура-
лы қүнды деректер Ресей империясының 1897 жылы өткізілген
алгашқы Бүкілресейлік халық санагы кезінде жиналды. Онда
Қазақстанның шаруашылық қызметі, мәдениеті, тарихы, сондай-
ақ халқының саны жөнінде аса .маңызды мәліметтер жинақталды.
5. Агылшын, неміс және француз зерттеушілері. ХІХ-ХХ ға-
сырлардың бас кезінде Қазақстан жөнінде неміс, агылшын және
француз галымдары қүнды еңбектер жазды. Қазақстанның оң-
түстік-шыгыс аймағын ағылшын саяхатшысы өрі суретшісі
Т. Аткинсон кеңінен зерттеді. Ол 1848-1855 жылдары Жетісу
қазақтарының көші-қон жерлерін аралап, жергілікті халықтың
өмірі жайлы бағалы деректер жинады. Көшпелі қазақтардың түр-
мыс-тіршілігін бейнелейтін суреттер салды.
Неміс географы, этнограф өрі тарихшы Ф. фон
Хелльвальд «Орталық Азия. Жер бедері мен
халқы» атты іргелі еңбек жазды. Ол еңбегін-
де қазақтардың түрмыс-тіршілігін, көршілес
Ойталқы
Қазақстанды зерттеудегі
Батыс Еуропа ғалымда-
рының мүддесі қандай
деп ойлайсың?
105
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Шормановтар
отбасы
халықтармен өзара қарым-қатынасын жан-жақты сипаттады.
Француз галымы Ш.Е. Ужвальди де Мезе-Ковез Оңтүстік Қазақстан
қалаларын зерттеп, едәуір материалдар жинап, жариялады.
6. Қазақ зерттеушілері. XIX ғасырдың екінші жартысында
білімді қазақтардың түтас бір тобы туған өлкенің тарихы мен эт-
нографиясын зерттеуге белсене араласты. Шоқан Уәлихановтың
әкесі Шыңгыс Уәлиханов үлының игілікті ісін жалгастырды. Ол
Сібір әкімшілігіне қажетті тарихи-этнографиялық материалдар
жинастырды.
Белгілі қазақ этнографы Мүса Шорманов маңызды этнография-
лық зерттеулер қалдырды. М. Шорманов Омбы кадет корпусын-
да оқып, аяқтаганнан кейін Баянауыл сыртқы округінің болысы,
ага сүлтаны лауазымды қызметтерін атқарды. Орыс ар.миясының
полковнигі шенін алады. Ол «Батыс Сібір қыргыздарының мал
өсіру көсібі туралы», «Қырғыздардың (қазақтардың) үлттық дәс-
түрлері», «Павлодар уезінің қыргыздары (қазақтары) туралы жаз-
балар» деген .мақалалар жариялады.
Мцхаммед-Салық Бабажанов қазақтың алғашқы этнограф-
тарының бірі болды. Бөкей хандыгының аумагында дүниеге
106
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
келген. Ол Орынбор кадет корпусында білім
алды. Оны бітіргеннен кейін Ішкі Ордада
бірқатар лауазымды әкімшілік қызметтер
атқарды. 1862 жылы М.-С. Бабажанов Орыс
географиялық қогамының мүшесі болып сай-
ланды және оның Үлкен күміс медалімен ма-
рапатталды. Оның «Нарын қүмы туралы гео-
графиялық және этнографиялық деректер»,
«Ішкі Қыргыз ордасындагы саятшылық» т.б.
қүнды мақалалары жарық көрді.
Халық ағартушысы Ы. Алтынсарин өз за-
мандастары арасында галым-этнограф ретінде
Ол Орыс географиялық қоғамы Орынбордағы бөлімінің толық
мүшесі болды. Географиялық қоғамның тапсырмалары бойынша
баяндамалар жасап түрды, қазақ халқының этнографиясы жай-
лы мақалалар жариялады. Ы. Алтынсарин өзінің жүмыстан қолы
босаган кездерін ауыл арасында өткізді, туған халқының тарихы,
фольклоры, шежіресі, әдет-ғүрпы, салт-дәстүрі туралы материал-
дар жинастырды. Бірқатар ғылыми мақалалары журналдар мен
М -С. Бабажанов
кеңінен танылды.
газеттерде жарияланды.
Қазақ тарихында Мэшһцр Жцсіп Көпейцлы
ғылыми ізденістерінің алар орны ерекше. Ол фи-
лософия, медицина, астрономия, геология, гео-
графия, этнография, фольклористика, лингвис-
тика, педагогика гылым салаларына арналган
бірқатар еңбектер жазып қалдырды. Мәшһүр
Жүсіп Көпейүлы дін саласында бірқатар зерт-
теулер жүргізді. Оның бай дала мәдениеті ту-
ралы терең ойлары мен көзқарасы аса қүнды.
Ақын жастайынан ауыз әдебиеті үлгілерін жи-
наумен айналысты. Ол «Ер Олжабай батыр»
жырын Сақау ақынның айтуымен жазып алған.
Жас кезінде Мәшһүр Жүсіп Көпейүлы Абылай хан, Қазыбек би,
Бөгенбай батыр сияқты атақты түлғалар туралы тарихи деректерді
жинастырып қагазға түсірді.
Мәшһүр Жүсіп О.мбы, Павлодар, Семей, Петропавл, Атбасар,
Ақмола сияқты қалалардың маңындағы қазақ ауылдарын көп
М.Ж. Көпейұлы
107
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Ойлан
Қазақстанды зерттеуші
қазақ және орыс ғалым-
дарының мақсаттары бір
болды ма?
аралады, Оңтүстік және Батыс Қазақстан
жерлеріне барып қайтты. Ел аралап жүрген
сапарларында Мәшһүр Жүсіп Көпейүлы
Мейрам қажы Жанайдарүлы, Кенесары хан
үрпақтары.мен, Ақан сері және Саққүлақ би
сияқты танымал түлгалармен кездесіп, айтқандарын қагазга тү-
сіріп алды. Мәшһүр Жүсіп Көпейүлы тамаша өлкетанушы да еді.
Атап айтқанда, ол қазақтың үлы жырауларының бірі Бүхар Қалқа-
манүлының жерленген жерін анықтап, көрсетіп кетті.
Мәшһүр Жүсіп Көпейүлының халық ауыз әдебиеті үлгілерін
жинауга ынталықпен кірісуінің арқасында көптеген тарихи
аңыздар, этнографиялық материалдар, хандар .мен сүлтандардың,
батырлар мен би, қожалардың шығу тегі туралы қүнды деректер
бүгінгі күнге дейін сақталган.
М.Ж. Көпейүлының еңбектері тарихи түлгаларымызды ғана
емес, жалпы қазақ тарихына қатысты мәселелерді де жан-жақты
қарастыруымызга мол мүмкіндік береді.
Қазақтардың тарихы мен этнографиясын зерттеумен көрнекті
қогам және .мемлекет қайраткерлері Ә. Бөкейхан, А. Байтүрсын-
үлы, М. Дулатүлы, Ә. Ермеков, С. Асфендиаров, М. Жүмабаев,
Қ. Кемеңгеров, А. Сейітов және басқалар шүгылданды. Өз елінің
тарихы мен мәдениетін зерттеуге қатысу олардың халықтың ая-
нышты ауыр халін неғүрлым тереңірек түсінуіне жәрдемдесті.
Болашақта олар өз халқының жағдайын жақсарту үшін белсенді
күрес жүргізе бастады.
Сапалы білім мен үзақ жылдардагы гылыми-тәжірибелік
жүмыс тәжірибесі Ә. Бөкейханның көрнекті галым-энциклопедист
болып қалыптасуына, Қазақстан мен оған шегаралас елдердің
тарихы мен .мәдениетін және экономикасын терең меңгеруіне
ықпал етті. Ол түңғыш абайтанушы да болды. Еліміздегі мал
және егіншаруашылыгын гылыми түрғыдан зерттеген алгашқы
бірегей галы.м. Ә. Бөкейхан қазақ халқының ауылшаруашылыгын
дамытуга зор көңіл бөлді. Ол қазақтардың ірі қара малы мен
қой түқымы жайында бірқатар еңбектер жазды. Ө. Бөкейханның
гылыми еңбектері бүгінде қүндылығы мен маңызын сақтап,
өзектілігі арта түсті. Ол императорлық Орыс географиялық
қогамы Батыс Сібір бөлімінің мүшесі болды. 1902 жылы Орыс
108
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойталқы
Ә. Бөкейханның қазақ
жерін зерттеудегі мақса-
ты қандай болды?
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
географиялық қогамы Семейдегі бөлі.мшесінің ашылуына өз үлесін
қосты. «Известия», «Записки» және «Отчеты» басылымдарына
мақалалар жариялады. Ф.А. Брокгауз бен И.А. Ефронның «Жаңа
энциклопедиялық сөздігі* жүмысына қатысты. Оның алгашқы
ірі монографиялық гылыми еңбегі қазақ халқының көне заман-
нан бүгінгі күнге дейінгі тарихына арналды.
1903 жылы Петербургтен «Ресей. Өлкеміздің толық география-
лық сипаттамасы» деген көптомдық басылымының он жетінші
томы басылып шықты. Еңбекте Ә. Бөкейхан
қаламынан көптеген тарихи-этнографиялық
туындылар, атап айтқанда, «Қырғыздар»
(қазақтар - авт.), «Сүлтан Кенесары Қасым-
үлының тарихына қатысты материалдар»,
«Қарқаралы уезі қыргыздарының (қазақтарының) рулық қүры-
лымы», «Абай (Ибраһим) Қүнанбаев», «Қырғыздардың (қа-
зақтардың) ас беруі жайында» тағы басқа зерттеулері жарық көрді.
7. Қазақтардың медицина саласындагы зерттеулері. XIX га-
сырдың соңы - XX ғасырдың бас кезінде медицина саласында да
қазақ галымдары шыға бастады. Жүқпалы аурулардың таралып,
өз отандастарының өлім-жітімге үшырауы қазақ дәрігерлерін бей-
жай қалдырган жоқ. Олар өз халқының денсаулыгын сақтауга
барынша аянбай еңбек етті. Қазақтың алгашқы дәрігер-галымдары
қатарында Мүхамеджан Қарабаев, Халел Досмүхамедов, Бақтыгали
Бисенов, агайынды Асылбек жөне Мүсылманбек Сейітовтер т.б.
болды.
X. Досмүхамедов Санкт-Петербургтегі әскери-медицина акаде-
миясын бітіріп, денсаулық сақтау саласында үзақ жылдар еңбек
етті. ОлОрал облысыныңТемір уезінде дөрігерболды. Жалпыүлттық
«Қазақ* газетінің беттерінде оның «Ауру-сырқаулар жөнінде»,
«Жүқпалы аурулар түрлері» сияқты т.б. бірқатар мақалалары жа-
рияланды.
А. Сейітов Томск университетінің медицина факультетін бітіріп,
өуелі Омбы қаласында, одан соц Баянауыл мен Семейде жүмыс істеді.
Семей облысында жүқпалы ауруларға қарсы жүргізілген шаралар-
ды басқарды. Оның медицина саласында жазылған мақалалары
әлі күнге дейін гылыми-тәжірибелік маңызын жоғалтқан жоқ. XX
ғасырдың 30-жылдары жаппай ашаршылық етек жайган кезде
жүбайы Нафия екеуі жерлестерін ажал аузынан аман алып қалды.
109
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстам тарихы
7
1. «Қазақстан аумагына жіберілген әскери жоне гылыми экспедициялар
патшалық Ресейдің отарлау саясатының бір багыты» деген түжырыммен
келісесіңдер ме? Пікірлеріңді дәлелдеңдер.
2. XVIII-XX гасырлардагы зерттеушілердің еңбектері Қазақстандагы гы-
лымның дамуына қаншалықты эсер етті?
&
Шыгыстанушылар - шыгыс елдерін зерттеуші ориенталист галымдар.
Экспедиция - жүмыс бабындагы бірнеше адамның белгілі бір мақсатпен
бір жаққа шыққан сапары.
Орыс географиялық қогамы - 1845 жылы Санкт-Петербург қаласында
қүрылган географиялық қогам.
□ Георгн Иоганн Готлиб (1729-1802) - белгілі неміс этнографы, географы,
табиғат зерттеушісі орі саяхатшысы. 1768-1774 жылы Орынбор экспеди-
циясы қүрамында Ресейдің оңтүстік-шыгысында, Еділ бойы. Жайық,
Солтүстік Қазақстан, Алтай, Байкалда болган.
Ломоносов Михаил Васильевич (1711-1765) - орыстың корнекті галымы,
ақын, суретші, филолог орі тарихшы.
Рычков Петр Иванович (1712-1777) - Ресей Ғылым академиясының
корреспондент-мүшесі, белгілі экоиомист, географ жоне Орынбор олкесі
тарихын зерттеуші.
Шорманүлы Мүса (1818-1884) - зерттеуші, этнограф, қазақ фольклоры
үлгілерін жинаушы, Баянауыл сыртқы округінің 1853-1868 жылдардагы
ага сүлтаны.
Шыгармашылық тапсырмалар.
1-тапсырма. XVIII гасырга дейін қазақ жерінде гылыми зерттеулер жүрді
ме? Лнықтандар. ХУІП-ХХ гасырлардагы зерттеулер өлкеге қандай өзге-
ріс алып келді? Осы сүрақтарга жауап бере отырып кестені толтырыңдар.
XVIII гасырдагы зерттеулер ХІХ-ХХ гасырдың басындагы зерттеулер

2-тапсырма. Қосымша материалдарды пайдаланып, *Менің ауылымның
(қаламның) тарихы* тақырыбына зерттеу жүргізіп, шагын оңгіме жа-
зыңдар.
3-тапсырма. ХҮПІ-ХХ гасырдың басындағы Қазақстандагы зерттеулердің
мақсаты мен багыттарын анықтаңдар.
«Еуропаша торбие алган қыргыз (қазақ - авт.) зиялыларының елдің
бүкіл аумагында шашыраңқы жүруі қыргыздардың бірігуіне мүмкіндік
бермейді. Олардың едоуір тобының шогырланып, бас қосатын бірде-бір
түрақты орны жоқ. Сондықтан да зиялы қыргыздардың (қазақтардың)
110
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
орталыгын қүру жөніиде ойлану керек. Елін сүйетін патриот қыргыздар
(қазақтар) оз жерініц табигатын, халқын, оныц халық ауыз одебиеті
үлгілерін терец зерттеуге кірісулері тиіс. Бүл қыргыз (қазақтар)
зиялыларыныц үлттық міндеті болуы шарт. Рас, қыргыздардың
(қазақтардың) ацыз өцгімелерін жинастыруымен орыс галымдары да
айналысуда. Бірақ олар бүл салада жергілікті байыргы түргындардың
комегінсіз еш норсе бітіре алмайды. Өйткені, біріншіден, орыс қогамы
белгілі бір дорежедегі ботен іске жеткілікті күш-жігер жүмсай алмай-
ды. Екіншіден, жергілікті түрмыс-тіршілікпен жан-жақты таныс қазақ
зиялылары жиналган материалдарга гылыми түргыдан талдау жасай
алады. Олар ацыз-өцгімелердің күмоиді түстарын оп-оцай түсіндіріп те
береді».
Потанин Г.Н. Үш томдық таңдамалы иіыеармалары. Тарих, этногра-
фия жэне фольклор жөніндегі еңбектер. Павлодар, 2005, 3-том, 284-бет.
БгПІ Лвтордыц мүндай қорытынды жасауына не себеп болды деп ойлайсыц-
ЯО дар?
§43-44. ХІХ-ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы
оқу орындарының қызметі
Оқу мақсаты:
ХІХ-ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан аумағында оқу орындардың
дамуындағы өзгерістер мен сабақтастықты анықтау;
✓ ХІХ-ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы білім беру мекемелерін
қызметтік ерекшеліктеріне сәйкес жіктеу.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Ағылшынша
Семинария Семинария Бетіпагу
Училище Училище Зресіаіігед зсһооі
Зайырлы Светский Бесиіаг
111
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Тақырыпқа шығу:
Суреттегі тұлға қазақ халқының ағарту ісін дамытуда қандай
қызмет атқарды?
Анықта
Патша үкіметі медресе-
лерге орыс тілін оқытуды
не мақсатпен енгізді?
1. Қазақтардыц дәстүрлі білім жүйесі. Қазақ халқыныц сан
гасырлық тарихи тағылымы олардыц ертеден білімді де сауат-
ты болуға үмтылгандығын айгақтайды. Белгілі орыс тарихшысы
А. Седельников қазақтар туралы былай жазады: «Қыргыз-
қайсақтар (қазақтар - авт.) мәдениетті халық. Сондықтан
олардың болаіиагы жақсы болмақ». Әрбір ата-ана баласына
әдептілікті үйреткен, сауатты да білімді болуға баулыған. Бүған
мысал ретінде қазақтар арасында «Білекті бірді жыгар, білімді
мынды жыгар* деген мақал кеңінен тараған. ХІХ-ХХ ғасырдың
бас кезінде Қазақстанда халыққа білім беру ісі діни және зайырлы
бағытта жүргізілді. XIX ғасырдың орта кезіне дейін қазақ бала-
лары мүсылман мектептері мен медреселерде білім алды. Оларды
негізінен молдалар оқытты. Оқу ата-аналарының қаржысы есебінен
жүзеге асырылды. Мүсылмандар мектебінде, негізінен, ер балалар
оқыды.
Халық арасында м,едреселердіқ беделі
күшті болды. Олар молдалар мен мектеп мү-
галімдерін даярлады. Оқу мерзімі 3-4 жылға
дейін жалгасты. Медресе шәкірттері ислам
дінінің негіздері бойынша бастауыш білім алу-
мен қатар философия, математика, медицина, тарих, тіл білімі
және астрономия жөнінде білім негіздерін меңгерді.
Діни оқу орындары басты міндеттерінің бірі - жастардың бойы-
на әдептілік өнегесі мен адамгершілік қасиеттерді дарыту еді. 1870
жылдан патша үкіметінің бастамасы бойынша
медреселерде міндетті түрде орыс тілін үйрету
енгізілді.
Медреседе бірнеше сынып бөлмелері бол-
ды. Олар шөкірттер түратын, дәрет алып.
Есіңе түсір
Медреселерде білім ал-
ған қандай қазақ зиялы-
ларын білесің?
112
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
жуынатын, сондай-ақ тамақтанатын бөлмелер еді. Медреседе ұс-
таздыққа әдетте жасы 40-тан асқан тәжірибелі адамдар ғана қа-
былданатын. Олардан медресені бітіргендігі туралы диплом талап
етілетін. Мектептегі оқуын аяқтаған баласын ата-аналар білімін
жалғастыру үшін жаңа әдіспен оқытатын Уфадағы «Ғалия»,
Орынбор қаласындагы »Хусайния», Троицкідегі «Расулия»
медреселеріне берді. Бірте-бірте патша үкіметі мүсылманша білім
беретін оқу орындарын толық өз бақылауына
алуға кірісті. Мектептер мен медреселерді ашу
үшін уезд бастыгының арнайы рүқсаты талап
етілді. V
2. Жаңа әдісті мектептер. XX ғасырдың
бас кезінде дәстүрлі мектептер мен медреселер
қоғамның өскелең талаптарын қанағаттандыр-
мады. Мүсы.і.ман мектептерін реформа.іау қоз-
га.іысы баста.пы. Оны үйымдастырушы.іар жа >.
дитшілдер еді. XX гасырдың бас кезінен и.аңа ,
әдісті мектептер қалыптаса бастады.
__ _ И. Гаспринский
Мүсылман балаларына хат танытуда ды-
быстық жүйеге негізделген әдіс қолданылды. Оқытудың бүл әдісінің
негізін қалаушы белгілі түркі тілдес халық ағартушыларының бірі,
қогам қайраткері И. Гаспринский болды. Жәдитшілдер мектептер-
де арифметика, география, жаратылыстану, тарих сияқты басқа да
зайырлы пөндерді оқыту қажеттігін дәлелдеді. Жаңа өдістемелік
мектептерде білімді де білікті мүғалімдер сабақ берді, қажетті оқу
қүралдары мен жабдықтары жеткілікті болды. Оның үстіне оқыту
әдістемесі әлдеқайда тиімді еді. Қазақстандагы ең алғашқы жаңа
өдісті мектеп 1900 жылы Түркістан қаласында ашылды. Ондай мек-
тептер кейін басқа да қалаларда пайда болды.
Қазақ зиялыларының едәуір бөлігі жаңа өдісті
мектептерде білім алып шыққандар болатын.
Алайда жаңа өдісті мектептер елге кең
көлемде тарай алмады. Патша үкіметі жаңа
әдісті мектептердің ашылуына барынша қарсылық көрсетті. Себебі
ондай мектептерді панисламизм мен пантцркизмнің ошақтары
деп санады. 1917 жылы Қазақстан аумагында 100-ге тарта гана
жаңа әдісті мектеп ашылды.
Ойлан
Жаңа әдісті мектептердің
көздеген мақсаты қандай
деп ойлайсың?
8-5163
113
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
3. Қазақ өлкесінде зайырлы мектептер мен оқу орындарыныц
ашылуы. 1813 жылы Омбыда, 1825 жылы Орынборда әскери учи-
лищелер ашылды. Кейіннен олар Сібір және Орынбор Неплюев ка-
дет корпустарына айналды. Бүл оқу орындарына қазақ балаларын
қабылдауға едәуір шек қойылды. Үлты қазақ кадеттер бірқатар
қүпия әскери пәндерді үйренуге жіберілмеді. Омбы кадет корпусын
белгілі қазақ ғалымы, зерттеуші әрі ағартушы Шоқан Уөлиханов
тамамдады.
Казак станицаларында, бекініс-қамалдарда діни шіркеулер
және казактардыц балалары оқитын мектептер ашылды. Олардағы
оқыту деңгейі тым төмен еді. Мүғалімдердің басым көпшілігін ша-
ласауатты дьяктар, сондай-ақ қызметтік міндетін өтеген солдаттар
мен казактар қүрады. Жалпы алганда, Қазақстанда халыққа білім
беру ісі мен сауаттылық деңгейі қанагаттанарлық болды деп айтуға
келмейді. Зайырлы мектептер өте аз еді. Мүғалімдер жетіспеді.
Көшпелі және жартылай көшпелі өмір салты жағдайында түрақты
мектептер ашу қиыншылықпен жүзеге асырылды.
Қазақстанды өнеркөсіптік түрғыдан игерудің басталуына байла-
нысты сауатты да білімді адамдарға деген сүраныс арта түсті. Сон-
дықтан да 1850 жылы Орынборда оқу мерзімі жетіжылдық жаңа
үлгідегі мектеп ашылды. Онда, негізінен, хатшылар мен аударма-
шылар даярланды, орыс тарихы, математика, география, геометрия
оқытылды. Осындай мектеп 1857 жылы Омбыда да ашылды.
1861 жылы Троицкіде, басқа да қалаларда орыс-қазақ мектеп-
тері ашылды. 1867-1868 жылдардағы әкімшілік реформалар
енгізілгеннен кейін және қоныс аударушы шаруалардың арта тү-
суіне байланысты зайырлы мектептердің қатары көбейді. Олардағы
оқу бағдарламаларын генерал-губернатордың өзі бақылап, Халық
агарту министрлігімен келісілді. Қазақ балаларының орыс посел-
келері мен казак станицалары жанындағы мектептерде тегін неме-
се азын-аулақ ақы төлеп оқуға мүмкіндігі болды.
1883 жылы Орынбор губерниясының Ор қаласында түңғыш рет
қазақтарга арналған мүгалімдер мектебі ашылды. Ол мектептің
ашылуына қазақ агартушысы Ыбырай Алтынсариннің қосқан үлесі
орасан зор болды. 1885 жылдан бастап өлкенің барлық уездерінде
ауылшаруашылық мектептері ашылды. Олар қазақ даласында
114
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Пікірің қажет
XIX ғасырдағы оқу-ағарту
ісіне кері әсер еткен фак-
торларды атаңдар.
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
білім және қолөнер түрлерін дамытуға бағытталды. Барлық жерде
бірдей болыстық орыс мектептері де пайда бола бастады. Торғай,
Ақтөбе, Қостанай және басқа қалаларда қыз балаларға арналған
бастауыш мектептер ашылды. 1892 жылдан бастап қазақ балалары
үшін көшпелі ауыл мектептері үйымдастырылды.
Қазақстандағы орыс тілді халықтың арасында сауатсыздықтың
пайызы жоғары еді. Мүны 1897 жылғы халық санағы айқын көр-
сетті. Түрғындардың 8,1%-ы ғана хат таныды. Орысша сауат ашқан
қазақтардың пайызы бүдан да төмен болды. Ал мүсылманша оқып
сауат ашқан дала қазақтарының саны көп еді. Бірақ олардың
қанша пайызының сауатты екендігі халық санағын өткізу кезінде
есепке алынбады.
XIX ғасырда ауылшаруашылық және фельдшерлік мектептері
ашыла бастады. Олар орта білімді дәрігер ма-
мандарын даярлап шығарды. Алайда Қазақ-
станда бірде-бір жоғары оқу орны ашылған
жоқ.
Ресей и.мпериясы қазақтардың жогары бі-
лім алуына жол бермеуге тырысты. Сауатты қазақтардың қатары
өскен сайын үлттық сана-сезімі тезірек оянады деген қауіп пайда
болды.
4. Дала өлкесінде ауыл мектептерініц пайда болуы. 1901 жыл-
ғы маусым айында Дала генерал-губернаторы Н. Сухотин Ақмола
және Семей облыстарының әскери губернаторларына орыс-қазақ
мектептерін ашуга үсыныс жасады. Алгашқыда бүл идеяға қа-
зақтар сақтықпен қарады. Балаларын орыстандырумен қатар,
шоқындырып жібереді деп қауіптенді. Сондай-ақ қазақтар орыс-
қазақ мектептері арқылы балаларды орыс шаруаларына айналды-
рып, әскер қатарында міндетті қызмет атқаруға мәжбүрлейді деп
шошынды.
Сондықтан Ақмола облысындагы Халық училищесінің ди-
ректоры А.Е. Алекторов ел арасында жаңа мектептерді ашудың
мақсат-міндеттерін түсіндірді. Орыс-қазақ мектептерінің мате-
риалдық базасын қамтамасыз етуге баса назар аударды. Оқудың
қазақтардың ана тілінде жүргізілуі туралы айтты. Ауылдық
мектеп мүғалімдері үшін арнайы адістемелік қүралдар әзірленді.
115
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Қазақстандағы алғашқы мектептер
Олардагы оқу мерзімі екі жыл еді. Оқушылар қазақ және орыс
тілдерін, арифметиканы оқыды. Кейіннен ислам дінінің негіздерін
оқытуға рүқсат етілді.
Орыс зерттеушілері мен жиһанкездерінің бірқатары қазақ
Ойлан
Ресей империясының
отарлы аймақтарда мек-
тептер ашудағы мақсаты
қандай еді?
балаларының әдепті мінезі мен білім алуга де-
ген аса қүштарлықтарын атап өтеді. Зерттеуші
Ф. Собысевич: *Қыргыз (қазақ - авт.) балала-
ры оздерінің мінезқцлқы, оқуга ыждагатты
ықыласы, білімді пгез әрі жетік меңгеруге
қабілеті жагынан қалай мақтауга да әбден
лайық», - деп қазақ балаларының оқуға деген ынтасы мен қабілеті
туралы тебірене жазады.
5. Омбы — Далалық олкеніц ірі білім орталыгы. «Алаш»
қозгалысы қайраткерлерінің бірі С. Сәдуақасовтың пікірінше,
Омбы уезі Қазақстанның ең ірі ағартушы аймақтарының бірі
болды. Ал Омбы қаласы іс жүзінде бүкіл Қазақстан үшін әйгілі
білім орталықтарының біріне айналды. 1789 жылы Омбыда Азия
мектебі ашылды. Ол отаршыл билік үшін шенеунік кадрлар даяр-
лаумен айналысты. 1872 жылы Омбыда мүгалімдер семинариясы
ашылды. Ол бүкіл Қазақстан үшін мүғалім кадрларын даярлайтын
116
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Тертінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
орталыққа айналды. Онда бастауыш училищелер үшін мүғалімдер
дайындалды.
Омбыда, сондай-ақ Көкшетау мен Ақмолада қазақ балалары-
на арналган интернаттар ашылды. Оларга жүмсалатын шыгынды
қазақтар қайырымдылық көмек есебінен өздері төлеп отырды.
Оқуға әр қазақ болысынан жылына 2 баладан жіберу келісілді.
1882 жылы Омбыда техникалық училище ашылды. Ол зауыт-
тар мен фабрикалар, сондай-ақ көлік саласындагы қызмет үшін
орта білімді басшы маман кадрлар даярлауга тиісті болды. Омбы
малдәрігерлік фельдшерлік мектебінде көптеген қазақ балалары
оқыды. Бүл мектеп осы салада бүкіл Қазақстан үшін мамандар
даярлайтын арнаулы оқу орны саналды. Сібірдегі тандаулы оқу
орындарының бірі Омбы кадет корпусында Ш. Уәлихановтық
оқыганын білеміз.
XIX гасырдың соңы - XX гасырдың бас кезінде Омбы оқу орын-
дарында қазақ халқының көрнекті өкілдері, мемлекет және қогам
қайраткерлері Әлихан Бөкейхан, Ахмет Бай-
түрсынүлы, Айдархан Түрлыбаев, Отыншы
Әлжанов, Райымжан Мәрсеков, Сейілбек Жа-
найдаров, агайынды Асылбек, Мүратбек пен
Мүсылманбек Сейітовтер, Магжан Жүмабаев,
Ойталқы
Неліктен оқу орындары-
ның көпшілігі Омбы қала-
сында ашылды?
Омбыдағы Сібір кадет корпусы
117
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Қ. Кемеңгеров
Сәкен Сейфуллин, Қошке Кемеңгеров, Смагұл
Сәдуақасов, Бірмұхамед Айбасұлы, Әміре Исин,
Мүқан Әйтпенов, Ныгмет Нүрмақов сияқты
азаматтар оқыды.
Олардың бәрі де халық ағарту ісіне, Қазақ
өлкесіндегі үлттық-демократиялық қозгалысқа,
сондай-ақ туып-өскен өлкені гылыми түргыдан
зерттеуге лайықты үлес қосты. Басым көпшілігі
кейінірек, Кеңес өкіметі кезінде саяси қугын-
сүргінге үшырап, атылып кетті.
6. Ресей империясының жоғары оқу орын-
дарындагы қазақ студенттері. Бірінші орыс
революциясының ықпалымен қазақтардың
үлттық сана-сезімі біршама өсті. Болашақты болжаган қазақтар
балаларын Ресей мен шетелдердің орта және жогары оқу орын-
дарына оқуға жіберді. Олар білім алуды құқығын қорғаудың
кепілі деп білді. Қазақ жастары көпшілігінің заң факультеттерін
таңдауы осының айқын дәлелі.
ХІХ-ХХ ғасырлар тоғысында тек Қазан қаласының өзінде
ғана (и.мператорлық Қазан университетінде, Қазан малдәрігерлік
институтында, Қазан мүғалімдер семинариясында) 100-ге жуық
қазақ жастары оқыды. Көптеген қазақ жастары Санкт-Петербург,
Мәскеу, Томск, Саратов, Киев, Тарту, Каир, Бомбей, Стамбүл
жөне Варшава университеттерінде білім алды. Маселен, Санкт-
Петербург университетінің заң факультетін М. Шоқай мен
А. Түрлыбаев алтын медальмен бітірді. Ал Ә. Бөкейхан Санкт-
Петербург Орман институтын, С. Асфендиа-
ров Санкт-Петербург өскери медицина фа-
культетін, А. Сейітов Томск университетінің
медицина факультетін, Ж. Досмүхамедов Тар-
ту университетінің заң факультетін аяқтады.
С. Жантөрин, Б. және Ә. Ниязовтар, С. Нүр-
алыханов және басқалар С.-Петербург, Қазан,
Томск, Мәскеу университеттерінің заң факуль-
тетінде оқып, жогары білім алды. Басқа да
көптеген қазақ студенттері болды.
Қарқаралыда туып-өскен Дінмүхамед Сұл-
танғазин өте сирек кездесетін талантты студент
С. Асфендиаров
118
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Тертінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
Қазанда оқитын қазақ жастары. 1916 жыл
?
болды. Ол Томск университетінің медицина факультетін, Санкт-
Петербург университетінің шығыстану және заң факультетін бі-
тірді. Петербург медицина институтын Асфендиарова Гүлсім, кейін
Асфендиарова Мәриям тамамдады.
Қазақтардың жаппай білім алуға көшуі олардың патша үкіме-
тіне қарсы үлт-азаттық қозғалысының күшейе түсуіне, өз алдына
автономия алуға үмтылысына жетеледі.
1. «Ресей империясы қазақ балаларыи оқыту арқылы патша үкіметіне
қызмет ететін шенеуніктерді дайындауды коздеді» деген пікірмен келісе-
сіцдер ме?
2. Жодидтік мектептердіц басқа мектептерден айырмашылыгы қандай?
3. Қосымша материалдарды пайдаланып, патша билігі түсында Орталық
Азияда ашылган зайырлы мектептерді атацдар.
Жәдитшілдік - XIX гасырдыц соцы мен XX гасырдыц басында Ресей
империясындагы түркі тілдес мүсылман халықтары арасында оріс алган
қогамдық-саяси жоне модени-агартушылық қозгалыс.
Зайырлы білім - діни емес, гылыми багыттагы білім негіздері.
Дьяк - ескі Ресейдегі мемлекеттік мекемелерде хатшылық жүмысын ат-
қаратын қызметкер, шенеунік.
Медресе - мешіт жанында ислам дінін оқытатын орта жоне жогары дәре-
желі оқу орны.
Панисламнзм - барлық мүсылман қауымыныц біртүтас ислам мемлекетіне
бірігуін негіздейтін діни-саяси идеология.
119

*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Пантүркизм - түркішілдік, XX гасырдың басында пайда болган, Түр-
кияның қамқорлыгымен түркі тілдес халықтардың бір мемлекетке бірі-
гуін коздейтін агым.
Семинария - орта білім беретін арнайы оқу орны.
Училище - белгілі бір мамандық беретін орта жоне арнаулы оқу орны.
Гаспринский Ысмайыл (1851-1914) - белгілі түркі агартушысы жоне
Ресейдің қогам қайраткері. Өзінің бүкіл омірін Ресей империясындагы
мүсылмандардың қүқыгын қоргауга арнады.
Түрлыбаев Айдархан (1877-1937) - қогам қайраткері, заңгер, «Алаш»
қозгалысына белсене қатысушы.
Кемеңгеров Қошмүхамбет (Қошке) (1896 1937) - Алаш қайраткері, галым.
жазушы.
Шыгармашылық тапсырмалар.
1-тапсырма. ПТМТ әдісі арқылы томендегі түжырымға қатысты пікірле-
ріңді долелдеңдер.
«ХІХ-ХХ еасырдың басында Қазақстанда оқу орындарының коптеп
ашылуы халық арасында өзгерістер экелді*.
Познция - менің ойымша, оқу орындары ашылган соң ...
Түсіндіру - себебі ...
Мысалы мынандай мысал келтіре аламын ...
Түйіндей келе ...
2-тапсырма. ХІХ-ХХ гасырдың басындагы Қазақстандагы білім беру меке-
мелері қызметінің ерекшеліктерін талдаңдар.
Дәстүрлі мектептер Жаңа әдісті мектептер Зайырлы мектептер

ЯіОрынбор азаматтық гнмназиясында, қыргыздар (қазақтар) үшін
Троицкіде ашылган мектепте оқып жүрген балалардың оқуы қа-
нагаттанарлық. Қыргыз (қазақ) халқының балаларына тон тамаша
қасиеттер бар. Олар білім алуга аса ыждагаттылық жоне соншалықты
ынта, қабілет танытады. Қыргыздардың (қазақтардың) оқуга деген
гажайып қүштарлыгын... балаларын Орынбор азаматтық гимназиясына
орналастыру үшін күміс ақшамен 55 мың сомнан астам қайырымдылық
комек бергенінен де байқауга болады».
Туркістан олкесі //Қазақтар. Копшілікке арналеан тоеыз томдық
анықтамалық. Т. VII. Қазақстан һэм қазақтар хақында. Алматы,
1998. 23 бет.
Дала түргындарының білімге қүштарлыгын немен түсіндіруге болады?
120
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Бміім мен ғылымның дамуы
§45-46. Кеңестік білім беру жүйесінің жетістіктері
мен қайшылықтары
Оқу мақсаты:
кеңестік білім беру жүйесінің даму ерекшеліктерін анықтау үшін «сауат-
сыздықты жою», «қызыл отау», «мұғалімдер институты», «мектептегі білім
беру», «кәсіби білім беру», «жоғары оқу орындары» үғымдарын пай-
далану;
Қазақстандағы кеңестік білім беру жүйесін реформалауды талдау, же-
тістіктері мен қайшылықтарын анықтау.
Тірек сездер:
Қазақша Орысша Агылшынша
Сауатсыздықты жою Ликвидация неграмотности ЕІітіпаііоп о( іііііегасу
Қызыл отау Красная юрта НесІ уиП
Тақырыпқа шығу:
Кеңес үкіметінің билік басына келгеннен ке-
йінгі білім саласындағы алғашқы реформасы
қандай бағытта болды?
1. 1920-1930 жылдардағы Қазақстандағы сауатсыздыққа қар-
сы күрес: жетістіктер мен қайшылықтар. Большевиктер билікке
келген алғашқы күндерінен бастап жаппай сауатсыздыңты жою
үшін күрес жүргізуге кірісті.
Кеқес үкіметінің жергілікті билік органдары Азамат соғысы
жағдайында мүмкіндігінше мектептер ашты. Халықты ағарту
арқылы большевиктер өздерінің идеологиясын сіңіруді жөне қа-
рапайым адамдардың сеніміне кіруді көздеді.
1918 жылы шілдеде Түркістан АКСР-інде Халық ағарту ко-
миссариаты (Наркомпрос), ал бүған дейін Қыргыз революциялық
121
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Пікірің қажет
«Сауатсыздық жойыл-
сын» қоғамының қызметі
елде білімді жетілдіруде
елеулі рөл атқарды ма?
комитетінде мектеп бөлімі ашылган еді. 1919 жылы желтоқсанда
В.И. Ленин ♦РКФСР халықтары арасында сауатсыздықты жою ту-
ралы» Декретке қол қойды.
1920 жылдан бастап большевиктер Лениннің тапсырмаларын
жүзеге асыра отырып, барлық жерде сауатсыздықты жою жөніндегі
төтенше комиссиялар қүруға кірісті. Олар хат танымайтындарды
есепке алуды, мүғалім кадрларын даярлау, мектептер мен қысқа
мерзімді курстар үйымдастырумен айналысты. Курстарда оқу мен
жазуды үйретумен шектелмей, табиғаттану, бухгалтерлік есеп, өн
сабагы, сурет салу т.б. пөндерді оқытты. Белгілі бір дөрежеде идео-
логия мәселесі де қатар жүргізілді. Осы мақсатта кеңестік билік
органдары Алаш қайраткерлері мен халық агартушыларын тарт-
ты. Мысалы, 1919 жылы Ақмола облысының Омбы уезінде ағарту
курстарында жүмыс істеуге қоғамның сауатты азаматтары Магжан
Жүмабаев, Қошке Кемеңгеров, Әміре Исин шақырылды.
2. Сауатсыздықты жою. Мемлекет ауылга
жаппай мәдени жорық үйымдастыруды жа-
риялады. Сауатсыздықты жоюдың көшпелі
пункттері, әйелдер арасындагы сауатсыздықты
жою үшін қызыл отаулар, ком.муна мектептері,
Сауат ашу курсы
122
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
мектеп-интернаттар, рабфактар (жүмысшы факультеттері) қү-
рыла бастады.
Қазақстанда сауатсыздықты жою науқаны барысында көптеген
кедергілер кездесті: қаражаттың жетіспеушілігі, мектеп үй-жайы
және оқулықтар мен тәжірибелі мүгалімдер тапшылыгы.
Осыган байланысты А. Байтүрсынүлы жаңадан ашылып жатқан
мектептерге 20 мың мүғалім керек екенін айтты. Ал бөлінген
қаржы көлемі 2616 мүгалім мен кітапханашылардың жалақысына
ғана жететін еді. Сондықтан ол жергілікті билік органдарын
мектептерді өз бетінше ашуға, оларды үстауға өз қаражаттарын
жүмсауга шақырды.
1921-1922 жылдары Қазақстанның барлық губернияларында
аштық жайлаған кезеңде мектеп ісінің жагдайы өте ауыр еді. Рес-
публикада қараусыз қалган жетім балалардың саны айтарлықтай
өсті, олар мектептен тыс қалды. Мәселен, 1921 жылы Қазақстанда
158 мың панасыз балалар болды, ал 1922 жылы олардың саны
333 мыңга жетті. Халыққа білім беру қажеттігіне бағытталған
қаражат аштықтан зардап шеккен түрғындарға жіберілді. Мү-
ғалімдер жиі жалақы алмады. Оқулықтар мен оқу-өдістемелік
қүралдар жетіспеді.
Сауатсыздықты жою күресінде «^ызыл отау» аталатын білім
ошақтары жүмыс істеді. Олар отырықшы халық арасында оқу үйі
атқаратын міндеттерді орындады.
1924 жылдың ақпан айында «Сауатсыздық жойылсын* қо-
гамының қазақстандық бөлімі жүмысын бастады. 1925 жылы
қоғамның882 бастауыш үйымында 77 800 мүшетіркелді. Сол жыл-
дары үлы ағартушы А. Байтүрсынүлы қазақ тілінің фонетикалық
жүйесіне бейімделген араб әліпбиін жасады. 1925 жылдан бас-
тап халық агарту ісіне жүмсалатын қаржы мөлшері арта түсті.
Барлық үлгідегі жаңа кеңестік мектептердің желісі өсті. Соның
арқасында оқушылар саны үлғайды. Кітаптар шыгару жыл сайын
артып отырды. 1926 жылы сауаттылық деңгейі қазақ халқында -
6,9%, орыс халқының арасында 36%-ды қүрады.
Қазақстанда кеңестік бірыңғай мектептер жүйесін қүрудағы
негізгі қиыншылықтар туралы мәселелер жыл сайын мүғалімдер
конференциясында айтылды: мектептердің әлсіз материалдық-
техникалық базасы; антисанитария; балалар арасында аурудың
123
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Кеңестік Қазақстандағы сауатсыздықты жоюға багытталган шаралар
Жылдар Оқнгалар
1918 жыл ♦ Бірыңгай ецбек мектебі туралы Декларация» қабылданды.
1919 жыл «Сауатсыздықты жою туралы Декрет*.
1921 жыл Сауатсыздықты жоюга арналган Орталық тотенше ко- миссия (Казграмчека) құрылды.
1924 жыл, ақпан «Сауатсыздық жойылсын» қогамы қүрылды.
1930 жыл, тамыз Жалпыга бірдей міндетті бастауыш оқу енгізілді.
Пікірің қажет
Кеңестік билікке «Сауат-
сыздықтыжою» меселесін
көтеруге не себеп болды?
таралуы; білімді маман мүғалімдердің жетіспеуі; аудандық білім
беру бөлімдері тарапынан мектептерге әдістемелік басшылық пен
көмектің жоқтығы; оқытуда әртүрлі, ескі әдістердің қолданыста
болуы; еңбек тәртібін бүзушылық жиі орын алып отырды. Оқу
жоспарлары мен багдарламалар жетіспеді, оқушылардың сабаққа
қатысуы өте нашар, оқытушылардың жалақысы өте төмен болды.
Оқу орындары көбінесе санитарлық-гигиеналық талаптарға сай
келмейтін. Сыныптардағы оқушылар саны шамадан тыс көп, кейде
45 оқушыга дейін жетті. Бүл мәселелер орыс мектептерінде, қазақ
тілінде оқытатын мектептерде де кездесті. Оқытушылар халық
санақтарын жүргізуге, идеологиялық іс-шаралар мен жиналыстарга
қатысып, сенбіліктерге шықты. Олар республика өмірінің барлық
оқиғаларында белсенді қатысушылар мен үйымдастырушылар
қатарында болды.
♦Сауатсыздық жойылсын» қоға.мы жүмысына комсомол жас-
тар белсене атсалысты. 1928 жылы олардың бастамасымен мөдени
жорық үйымдастырылды. 1930 жылы мәдени жорыққа 5 мың ком-
сомол мүшелері қатысты.
Сауатсыздықты жоюга 30-жылдардың ба-
сындағы аштық та өз өсерін тигізді. Жүздеген
мың далалықтар көшіп кетуге мәжбүр болды.
Кейінгі жылдары бірте-бірте жагдай дүрыстала
бастады. 1939 жылы Қазақстанның 50 жасқа
дейінгі халқының сауаттылыгы 80%-га жақындады. Қазақ хал-
қының сауаттылыгы - 54,5%, орыс халқының сауаттылыгы -
70,4% деп анықталды.
124
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
3. Кеңес үкіметінің алгашқы онжылдыгындагы жа.іпы бі-
лім беру жүйесініц қалынтасуы. Жаңа кеңестік билік бүкіл бі-
лім жүйесін қайта қүруды талап етті. 1918 жылы Қазақстан
аумагының едәуір бөлігін қамтитын РКФСР-да қабылданган «Бі-
рыңгай еңбек мектебі туралы» ережесіне сәйкес бүрынгы баста-
уыш училищелер, гимназиялар, реалдық училищелер және басқа
да оқу орындарының орнына 2 сатылы бірыңгай еңбек мектептері
қүрылды. Оның бірінші сатысында - 8-ден 13 жасқа дейінгі, ал
екінші сатысында - 13-тен 17 жасқа дейінгі балалар оқиды деп
бекітілді. 1918 жылгы қазандагы «Шагын үлттар мектебі туралы»
қаулыға сәйкес, барлық үлттар, соның ішінде қазақтар өздерінің
ана тілінде оқуды үйымдастыра алады деп жарияланды.
1920-1921 оқу жылында республикадағы мектептердің саны
2410-ға жетті (1914-1915 оқу жылында - 2011). Мектептердегі
білім беру деңгейі әлі де нашар еді. Балалар мен мүғалімдерге
арналган оқулықтар мен оқу қүралдары тапшы болды. Әсіресе қазақ
мектептерінде оқулықтар жетіспеді. Сондықтан да Ә. Бөкейхан,
А. Байтүрсынұлы бастаған Алаш зиялылары сауатты деген ел аза-
маттарын қазақ мектептері үшін оқулықтар жазуга шақырды. Ба-
лалар үйіндегі материалдық-техникалық жағдай сын көтермейтін,
онда тіпті ауыстыратын киімдер мен төсек-орындар жетіспейтін.
Ауылдық елді мекендер уезд және губерния орталықтарынан
шалгайда орналасты. Қазақ мектептерінде әліппе оқулықтарының
өзі де жетіспеді. Жогары білімі бар білікті педагогтер өте аз еді.
Мысалы, 1924 жылы Ақмола уезінде жоғары білімі бар бірде-бір
қазақ болган жоқ.
Қазақтың үлт зиялылары шыгармашы-
лық түргыда табысты еңбек етіп, мәдени
қүрылыс, халыққа білім беру саласын же-
делдетуге зор үлестерін қосты. Қазақ тілінде
оқулықтар жазылды. Мүндай оқулықтардың
авторлары А. Байтүрсынүлы, Ж. Аймауытов,
С. Сейфуллин, М. Жүмабаев, Ә. Ермековтер болды. Алгебрадан
қазақ тіліндегі мектеп оқулыгын Қаныш Сәтбаев, география-
дан Әлихан Бөкейхан, Қазақстан тарихын профессор Санжар
Асфендиаров қүрастырды. 1928 жылдың соңына қарай қазақ
мектептері үшін 30-дан астам оқулық жарық көрді.
125
Анықта
1920-жылдардағы мек-
тептердің материалдық-
техникалық базасының
әлсіздігін немен тусінді-
руге болады?
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ізден
Қазір Қазақстанда қанша
мектеп бар?
Қазақстан тарихы
1929 жылга дейін Қазақстанда араб жазуы пайдаланылды. XX
гасырдың басында Ахмет Байтүрсынүлы үсынысымен қазақ фоне-
тикасының ерекшеліктері ескеріліп, араб графикасына негізделген
«төте жазу» жасалынды. 1929-1940 жылдар аралыгында латын
графикасына негізделген әліпби жазу жүйесі енгізіліп, 1940 жыл-
дан ол кирилл графикасымен ауыстырылды.
Мектеп ісіне әліпбидің өзгертілуі үлкен
қиындықтар тугызды. Азаматтарды қайта
оқытуға даярлау курстары үлгермей жатты.
1930 жылы тамызда көшпелі халық түратын
мекендерде жалпыга бірдей міндетті бастауыш оқу енгізілді. Алай-
да осы жылдары етек алган аштық мектептердің кеңінен ашылуына
кедергі жасады. 1941 жылы республикада 7,5 мың мектеп жүмыс
істеді, соның ішінде 5,1 мың бастауыш мектеп. Онда 1 миллионга
жуық өртүрлі жастагы балалар оқыды. Жалпыга міндетті оқуга жа-
татын мектеп жасындагы балалардың 98,9%-ы оқумен қамтылды.
Согыс жылдарында мектеп саны көбейген жоқ: тек 1% ғана
өсті, педагогикалық кадрлар қүрамы 10%-га азайды. Бастауыш
сыныптарга жоғары сынып оқушылары немесе зейнеткерлер сабақ
берді. Оқушылар саны 1 138 мыңнан 792 мыңга дейін азайды. Ер-
азаматтар согысқа кеткеннен кейін, тылдагы өмірдің қиындықтары
әйелдер мен балалардың иықтарына түсті. Кейбір балалар анала-
рына көмектесіп, мектепке бармай қалатын.
1939 жылы жалпыга ортақ әскери міндеткерлік енгізілген соң,
мектептерде әскери іс пәні оқытыла бастады. Гуманитарлық пәндер
оқытуда әскери-патриоттық тақырыптарга көп көңіл бөлінді. Бар-
лық мектептерде согыстан жаралы болып қайтқан майдангерлермен
кездесулер өткізіліп түрды.
4. XX гасырдың бірінші жартысындагы арнаулы орта және жо-
гары білім. Большевиктер билікке келгеннен кейін республикада
жоғары оқу орындары мен техникумдар ашыла бастады.
Кеңес үкіметі орнаганнан кейінгі алгашқы жылдары жогары
білімі бар білікті кадрлар жетіспеді. С. Сейфуллин алғашқылар-
дың бірі болып педагогикалық оқу орындарын дамытуга, сту-
денттердің түрмыс жагдайына үдайы назар аударып отырды. Оның
тікелей қатысуымен ҚазАКСР Халық Комиссарлары Кеңесі 1140
мемлекеттік стипендияны қазақ жастары үшін белгіледі. Республи-
126
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Тертінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
ка Халық Комиссарлары Кеңесі қазақ мектептері үшін мүгалімдер
даярлайтын Қазақстандагы бірден-бір жогары оқу орны Орынбор
қаласындагы Халыққа білім беру институтын қамқорлыққа алу
жөнінде қаулы қабылдады. Қазақстан үкіметі шешімімен ана
тілінде оқулықтар шыгару үшін 25 мың сом бөлінді.
1928 жылы Қазақстанда алгашқы жогары оқу орны Қазақ
педагогикалық институты ашылды. Кейін оган үлы Абай есімі
берілді.
Кейіннен басқа да жоғары оқу орындары ашылды: Алматы мал-
дәрігерлік институты (1929), Қазақ ауылшаруашылық институты
(1930), Алматы медицина институты (1931), Орал педагогикалық
институты (1932). 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті
ашылды. 1941 жылы республикада 20 жогары оқу орны және
118 кәсіптік арнаулы оқу орындарында 40 мыңга жуық студент
оқыды.
Республиканың жогары оқу орындарында жергілікті халық
арасынан шыққан профессор-оқытушы кадрлар жетіспеді, көпте-
ген институттарда қазақ студенттерінің саны аз еді. Негізгі
себептерінің бірі - жаппай сипат алган аштық пен саяси қуғын-
сүргін салдары болды.
ҚазҰПУ-нің алғашқы ғимараты
127
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойлан
Білім беру саласындағы
реформалар сол уақыт-
та қаншалықты маңызды
болды?
Қазақстан тарихы
Білікті профессор-оқытушы кадрлары тапшылыгы мәселесін
мамандарды басқа республикалардан (Ресей, Украина, Өзбекстан)
шақыру арқылы шешуге тырысты.
Согыс жогары мектептің өміріне өзгерістер енгізді. Алматыға
КСРО-ның еуропалық бөлігінен бірқатар ЖОО-лар көшірілді.
Аса көрнекті галымдардың Қазақстанға көшіп келуі жогары оқу
орындарының гылыми әлеуетін ныгайтуга қолайлы жагдай жасап,
жаңа ЖОО ашылуына мүмкіндік берді (Алматы шет тілдер ин-
ституты, Қазақ мемлекеттік консерваториясы, Қазақ мемлекеттік
қыздар педагогикалық институты, Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі
институты). Студенттерді тегін тамақтандыру
мен жатақханада түруды мемлекет тарапынан
қаржыландыру туралы шешім шыгарылды.
1945 жылы республика жоғары оқу орында-
рында 45 мың студент оқыды. Қазақстанда ин-
теллектуалды әлеуетті елеулі түрде ныгайтқан
арнаулы орта жөне жоғары оқу орындарының жүйесі қүрылды.
5. Согыстан кейінгі жылдардагы білім беру жагдайы. 1950
жылдары жалпы білім берудің мазмүнын жетілдіру жүмыстары
жүргізіліп, мектептегі политехникалық оқытуға ерекше мән берілді.
10 жылдық білім беру жүйесіне көшу басталды. Мектептерде ма-
шинатану кабинеттері, оқу-тәжірибе алаңдары үйымдастырылды.
Сонымен қатар елеулі қиындықтар да болатын. Сыныптардагы
оқушылар саны шамадан тыс көп болды. Үлкен қалаларда мектептер
үш ауысымда жұмыс істеді. Ауылдық мектептердегі мүғалімдердің
педагогикалық жүктемесі нормативтік 18 сағаттың орнына 40-42
сағатты қүрады. Бүл жагдай оқушылардың үлгеріміне кері өсерін
тигізді. Мектептердің едөуір бөлігі ескі ғимараттарда орналасты.
1950-1960 жылдары кешкі мектептер ашыла бастады.
1959 жылгы санақ бойынша республикада жергілікті үлт өкіл-
дерініңсаны халықтың 30% -ын ғана қүрады. Қазақстанныңсолтүстік
облыстарында қазақ тілінде оқытатын мектептер саны қысқарды.
Облыс орталықтарында бір-бірден ғана қазақ мектептері жүмыс
істеп түрды. 1970 жылы қала халқының қүрамындагы қазақтардың
үлесі 17,2% ғана болды. Соның салдарынан қазақ мектептері жабы-
лып, орыс тілінде оқытатын мектептерге айналды.
128
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Тертінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
1972 жылы республика жалпыға бірдей орта білім беруге көшті.
Білім беру жөне тәрбие жүмысының багдарламасына өзгерістер
енгізу үшін жаңа реформалар жүргізілді. Тарих, әдебиет, био-
логия, химия, астрономия, география, еңбек және шетел тілдері
пәндері бойынша жаңа оқу бағдарламалары әзірленді, жаңа оқу-
лықтар шығарылды. Республика мектептерінде кабинеттік жүйе
енгізілді. Олар бюджеттік және демеуші үйымдар есебінен де жаб-
дықталды.
1980 жылдары балаларды 6 жастан бастап
мектепке қабылдау бағдарламасы іске қосыл-
ды. Үлкен қалаларда балабақшалардың жетіс-
пеушілігі өзекті мәселе болып қала берді. Қа-
лалық және ауылдық мектептердегі оқыту
сапасында да айтарлықтай айырмашылықтар
байқалды. Мектеп жүйесіндегі ауыр дағдарыс ауқымды деңгейде
XX ғасырдың 80-жылдарының екінші жартысында басталды.
Ойлан
Білім беру саласындағы
жүргізілген реформалар-
дан қандай кемшіліктерді
байқауға болады?
Ш1. Кеңес үкімстінің алгашқы онжылдыгында Орта Азияныц басқа респуб-
ликаларында мектеп ісініц жагдайы қандай еді?
2. «Жаца латын оліпбиіне кошу» атты тақырыпта пікірталас откізіцдер.
3. Білім беру деңгейі елдіц олеуметтік-экономикалық даму қарқынымен
байланысты ма?
X
Жүмысшы факультеті (рабфак) КСРО-да 1919-1930 жылдары ересектер-
ге арналып ашылган. жалпы білім берген оқу орындары.
Қызыл отау - Кецес үкіметініц алгашқы жылдарындагы қыз-келіншек-
тердіц сауатын ашу үшін үйымдастырылган киіз үй.
Сауатсыздықты жою - кецес окіметінде сауатсыздықты жою багытында
жүргізілген іс-шара.
Техникум халықшаруашылыгыныц түрлі салалары үшін мамандар даяр-
лайтын косіптік арнаулы орта оқу орны.
Асфендиаров Санжар (1889-1938) - мемлекет жоне қогам қайраткері, ме-
дицина саласыныц білікті маманы, корнекті тарихшы-галым. 1935 жылы
«Қазақстанныц откені деректер мен қүжаттарда» атты кітабы жарық
көрді.
Ермеков Әлімхан (1891-1970) - қогам қайраткері, «Ллаш« партиясы мен
Алашорда қозгалысы жетекшілерініц бірі, математик, үстаз, галым. «Үлы
математика курсы», «Қазақ тілінің математика терминдері» (1935) атты
еңбектердіц авторы.
9-5163
129
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Шығармашылық тапсырмалар.
1-тапсырма. Кеңестік білім беру жүйесінің артықшылықтары мен кемші-
ліктерін көрсетіп, қорытынды шыгарыңдар.
Кеңестік білім беру
Артықшылыгы Кемшілігі

Қорытынды:
2-тапсырма. Берілген кілт создерді пайдалана отырып, Кеңестік білім беру
жүйесінің дамуына қатысты пікіріңді білдір.
«Сауатсыздықты жою*. «қызыл отау», «мцеалімдер институты». «мек-
тептегі білім беру», «кэсіптік білім беру», ижоеары оқу орындары».
1940 жыл. 6-8 ақпан
ҚазКСР-і Халық агарту комиссариаты коллегиясының қазақ оліпбнін
енгізуді тездету шаралары туралы можілісінің хаттамасынан.
3. Тыңдады: Жаңа өліпбнді енгізуді тездету шаралары туралы. Қаулы:
басшылық (директивалық) органдардың жаңа оліпбиге кошуді тезде-
ту және араб жазуынан барлық мемлекеттік жоне қогамдық салаларда
арылу туралы бүйрыгына сүйене отырып, Қазақстанның 10 жылдыгына
ХАК-ның коллегиясы бүйырады:
1. ХАК-ның барлық болімдері мен органдарына дамуды күшейтіп, оқу-
торбие, саяси агарту, гылыми, кітапхана, баспа жоне кеңсе жүмыс-
тарының барлық жагы Қазақстанның 10 жылдыгына дейін 100% жаңа
әліпбиге кошірЕчсін.
Тораға Мамаев. Хатшы Соболев.
Қазақстандагы мәдени қурылыс (1918-1932 жж.) Қужаттар мен ма-
териалдар жинаеы. Т.1. Алматы. - 1965. 75-6.
Коллегия қаулысының араб оліпбиіне деген козқарасы қандай болды?
130
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
§47-48. Қазақ КСР Ғылым академиясы - КСРО-ның
ірі ғылыми орталығы
Оқу мақсаты:
Қазақстан ғылымын дамытудағы Қазақ КСР Ғылым академиясының рөлін
анықтау;
кеңестік кезеңдегі ғылымның дамуына Қазақстанның көрнекті ғалым-
дарының қосқан үлесін талдау;
кеңестік саяси жүйе жағдайында Қазақстан ғылымы дамуының қиын-
дықтарын және қарама-қайшылықтарын талдау.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Ағылшынша
Академия Академия Асасіету
Қаныш Сәтбаев Каныш Сатпаев Капузһ Баірауеу
Ғылыми-зерттеу институты (ҒЗИ) Научно-исследователь- ский инсгитут (НИИ) ЗсіепШіс ге^еагсһ іпзіііиіе (5НІ)
Тақырыпқа шығу:
1. Бұл ғылым орталығы
еліміздің қай қаласында ор-
наласқан?
2. Оның Қазақстан ғы-
лымын дамытудағы рөлі қан-
дай?
1. Қазақ КСР Ғылым академнясы қүрылуының алгышарттары.
XX гасырдыц 20-жылдарынан бастап республикада КСРО ҒА үйым-
дастырган бірқатар түрақты жөне маусымдық гылыми қогамдар
жүмыс істей бастады. Академиктер А.Е. Ферсман, А.Н. Самойло-
вич, А.А. Григорьевтер жетекшілік еткен экспедициялар өлкеде
гылыми зерттеулер жүргізді. Олар пайдалы қазба орындары,
өсімдіктер мен ацдар дүниесі және қазақ халқыныц тарихы мен
этнографиясы жайлы қүнды еңбектер жазды. Екінші дүниежүзілік
131
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Академик Қ.И. Сәтбаев,
НД. Оңдасынов және
қазақстандық ғалымдар
Есіңе түсір
Өзге ұлт ғалымдары Қазақ-
стан ғылымын дамытуға
қандай үлес қосты?
соғыс қарсаңында КСРО ҒА-ның қазақ бөлімшесінде 100 ғылыми
қызметкер еңбек етті, оның үшеуі гылым докторы, 14-і гылым кан-
дидаты еді. Аталган ғалымдар республиканың 11 ғылыми-зерттеу
мекемелері мен тәжірибе секцияларында жүмыс істеді. Карто-
графтар мен геодезистер Қазақстан аумагының 90 %-ына жуыгын
картаға түсірді. Геологтар жаңа кен көздерін ашты. Іргелі ғылыми
ізденістердің барысында республика хром мен ваннадий қоры жа-
ғынан әлемде 1-орын алды. Малшаруашылығы да өркендеп, қой
мен ешкінің жаңа түрлері шығарылды.
1920 жылы Орынбор қаласында алгашқы ғылы.ми мекеме «Қа-
зақстанды зерттеу қоғамы» қүрылды. 1932 жылы Қазақстанда
КСРО Ғылым академиясының гылы.ми базасы ашылды. 1938 жылы
база бірнеше секторлары бар КСРО Ғылы.м академиясының қазақ
бөлімшесі болып қайта қүрылды.
Үлы Отан соғысы жылдарында бөлімшеде
қоныс аударған КСРО-ның атақты ғалымда-
ры И.П. Бардин, А.А. Скочинский, Л.Д. Ше-
вяков, В. Обручев, Д.И. Прянишников,
А.М. Панкратова, Н.М. Дружинин, И.И. Ме-
щаниновтар қызмет атқарды. 1943 жылы Ал.матыда «Көне заман-
нан бүгінге дейінгі Қазақ КСР тарихы» деп аталатын еңбек жарық
көрді. Басылымның дайындалуына академик А. Панкратова және
тағы басқа галымдар атсалысты.
132
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
2. Қазақстанның Ғылым академиясы қүрылуындағы Қ.И. Сәт-
баевтың ролі. Қазақстан Ғылым академиясының үйымдастыры-
луына Қ.И. Сәтбаев зор үлес қосты. Ол 1941 жылы галым Ал.ма-
ты қаласында үйымдастыру ісін қолга алды. 1942 жылы КСРО
Ғылы.м академиясы Қазақ бөлімшесі президиум төрагасы болып
бекітілді. Бүл республикамызда дербес Ғылым академиясын ашуға
серпін берді. Ол Мәскеумен хат алысып, келіссөздер жүргізді.
Ғалым КСРО-ның еуропалық бөлігінен уақытша көшірілген ғалым-
академиктерді жинады. Болашақ Ғылым академиясына ғимарат
іздестірді. Республиканың көрнекті галымдарының өлеу.меттік-
түрмыстық мәселелерін жақсартуға көмектесті. Өзі жанашырлық
танытып, көптеген жас галымдарды кандидаттық жане докторлық
диссертациялар қорғауға шақырды.
Ғылым академиясы - кез келген мемлекеттің дамуының көр-
сеткіші. Ғалы.мның бүл орайда атқарган еңбегі үшан-теңіз. 1941
жылы Кеңес үкіметі шешімімен Ресей жөне КСРО Ғылым акаде-
миясының галымдары Қазақстан жеріне орналастырылды. Қ. Сәт-
баев орталықтан бірқатар галымдарды тартып, республиканың бай
табиғи қорларын игеруге күш жүмылдырды. Үлы Отан согысы қар-
саңында бір ғана Геология институты ашылса, 1944 жылы КСРО
Ғылы.м академиясының қазақ бөлімшесінде 6 институт және 4 сек-
тор жүмыс істеп түрды. 576 қызметкер, оның ішінде 2 академик,
4 КСРО ҒА корреспондент-мүшесі, 27 ғылым докторы еңбек етті.
Согыс жылдары ғылыми кадрлар қүра.мы үш есе өсті. Согыстан
кейін тау-кен, химия, металлургия, топырақтану институттары
ашылды. 1944 жылы қаңтарда Қ. Сәтбаев республика басшылығына
бір орталықтан үйлестірілетін Ғылым академиясын ашу қажеттігін
айтып, қазақстандық гылымның дамуы туралы хат жолдайды.
Сол жылдың соңында ол үкімет тапсырмасы бойынша ҚазКСР
Ғылым акаде.миясын ашу жүмысына кіріседі. ҚазКСР Ғылым ака-
демиясын қүру бойынша Үкі.меттік комиссия жасақталды. Оның
қүрамына КСРО ҒА-ның 11 академигі және президенті С.И. Ва-
вилов кіреді. Қазақ КСР Ғылым академиясының қүрылуына бай-
ланысты үйымдастыру жүмыстарына сол кездегі Қазақ КСР-і
Министрлер Кеңесінің төрагасы Н. Оңдасынов басшылық етті.
3. ҚазКСР Ғылым академиясы. Үзақ дайындық жүмысы-
нан кейін 1946 жылы маусымда Қазақ КСР Ғылым академия-
133
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
сы ашылды. Ғылым ордасы алғашқыда қазіргі микробиология
институтының екі қабатты гимаратында орналасты. Ғылым акаде-
миясының қүрамында 18 ҒЗИ, 8 сектор, 7 тәжірибелік станция,
3 ботаникалық бақ болды. Қызметкерлердің саны 1400 адам, соның
ішінде 57 гылым докторы, 184 гылым кандидаттары. Қ. Сәтбаев
бастамасымен 11 жаңа гылыми-зерттеу институттары қүрылды.
Көп үзамай Қазақстан Ғылым академиясы гылыми зерттеулер
көлемі мен деңгейі бойынша бүкілодақтық және украиналық ака-
демиядан кейін үшінші орынга шықты. Ғылым кандидаттары мен
докторлардың саны артты.
КСРО-ның одақтас республикалармен гылыми байланысы
ныгая түсті. Өндіріс орындарына гылымның соңгы жетістіктері
кеңінен енгізілді. Ғылы.мды қаржыландыру көлемі арта түсті. Бүл
туралы академик Қ. Сәтбаев: «КСРО ҒА-ның қазақстандық база-
сын үйымдастыру қарсаңында оның қаржылық қоры бірнеше мың
санды гана қүраса, 1946 жылы ҚазКСР Ғылым академиясының
бюджеті 45 млн сомнан асып түсті», - деп жазды. Жыл сайын
гылыми зерттеулер мен галымдардың жалақысына бөлінетін
қаржы қоры өсіп отырды.
Жаңа академия гимаратының жобасын жа-
сауда Қ. Сәтбаев өзі тікелей араласып бастама
көтерді. 1951 жылы қазіргі Шевченко көшесі
’ бойында қүрылыс басталды. Алгашқы кірпішін
*< у- Ғылым академиясы президентінің өзі қалады.
Ғимарат белгілі архитектор Алексей Щусевтің
жобасы бойынша салынып, 1957 жылы қүрылысы
аяқталды. Келесі жылы ғалымдар жаңа ғимаратқа
► орналасып, зерттеу жүмыстарын жүргізуге кірісті.
да Қонаев Д-А. Қ°наев Қазақстан ҒА-ның президенті кезінде
ғылымның дамуына зор үлес қосты.
4. XX гасырдыц 50-80-жылдарындағы Қазақстанда гылым-
ның дамуы. XX ғасырдың 50-80-жылдарында республикада қа-
зақстандық және орталыққа бағынатын гылыми мекемелер жүмыс
істеді. Орталыққа бағынатын мекемелер тікелей КСРО қорғаныс
ведомствосына қарады.
Қазақстан ғалымдары геология, химия, география, медицина,
ауылшаруашылық және басқа да салаларда едәуір табыстарға жетті.
134
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
Мысалы, 1956 жылы акаде.мик Қ.И. Сәтбаевтың басшылығымен
ғалым-геологтар Орталық Қазақстанның болжамды-металлогендік
кешенді картасын қүрастырды. XX ғасырдың 60-80-жылда-
ры мүнай кенорындары кеңінен игеріле бастады. Қазақстандық
галымдар батыс өңіріндегі мүнай және газ кен орындарын зерттеу-
ге қатысып, бірқатар еңбектер жариялады. Республика ғалымдары
гылыми ізденістерінің арқасында 1960 жылдары аса ірі су
қүрылысы Ертіс-Қараганды каналы салынды. Бидайдың жаңа
сүрыптары шығарылды.
Қогамдық ғылымдар саласында зерттеу ауқымы кеңейтіліп,
галымдар ірі жетістіктерге қол жеткізді. 1945 жылы Қазақ КСР
Министрлер Кеңесінің жарлыгымен Тарих, археология және эт-
нография институты қүрылды. 1961 жылы Ш. Уәлиханов есімі
берілді. Институтта Ә. Марғұлан, Е. Бекмаханов, А. Нүсіпбеков,
Б. Сүлейменов, Г. Дахшлейгер, X. Арғынбаев т.б. білікті ғалымдар
еңбек етті. Осы ғылыми мекемеден еліміздің тарихы, этнография-
сы мен мәдениетіне қатысты іргелі басылымдар жарық көрді.
1957-1959 жылдары «ҚазКСР тарихының» екі томдығы шықты.
Қазақстан
Республикасының
Ғылым академиясы.
Алматы қ.
135
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстам тарихы
Есіңе түсір
Қ. Сөтбаевтан басқа тағы
қандай қазақ ғалымдары
қудалауға ұшырады?
Ағартушы-ғалымдар Ш. Уәлиханов, Ы. Ал-
тынсарин шығармаларын жинап, жарыққа
шыгару қолға алына бастады. 1958 жылы
Қазақ КСР Ғылым академиясының Филосо-
фия жөне қүқық институты, 1961 жылы Тіл
Ә.Х. Марғұлан
Е. Бекмаханов
білімі, әдебиет жөне өнер институттары ашыл-
ды. XX гасырдың 50-жылдардың соңына дейін
Қазақ КСР Ғылым академиясының қүрамында
50 ғылыми-зерттеу мекемесі қызмет етті, 500-ге
жуық аспирант оқыды. 1985 жылы республикада
40 мыңнан астам ғылыми қызметкер болды.
1940 жылдардың соңы - 1950 жылдардың ба-
сында саяси қугын-сүргіннің жаңа толқыны бас-
талып, гылым идеологиялық қысымды қатты
сезінді. Көрнекті тарихшылар Е. Бекмаханов,
Ә. Маргцлан, Б. Сүлейменов, Е. Ділмүхамедов т.б.
ғалымдарға үлтшылдық айыбы тағылды. Олар
Қазақстанның Ресей империясының қүрамына
енуі, үлт-азаттық қозғалыстар т.б. мәселелер ая-
сында әдістемелік өрескел қателіктер жіберді
деп айыпталды. Қ.И. Сәтбаев та саяси қугынға
үшырады. М. Әуезов Мәскеуге кетуге мәжбүр бол-
ды. Қ. Сәтбаев Ғылым академиясынан қудаланып,
«Едіге батыр* жырына алгы сөз жазганы үшін
«үлтшыл» атанды. Кадр мәселелерінде дүрыс
шешімдер қабылда.мады деп айыпталды. Партия
қатарына қабылданган кезде шығу тегін жасырды деген де айып
тагылды. Қ. Сәтбаев қызметінен босатылды. Е. Бекмаханов Кенеса-
ры Қасымүлы көтерілісін дәріптегені, «буржуазияшыл үлтшылдық
көзқарасы» үшін айыпталып, 25 жыл мерзімге бас бостандығынан
айырылды.
7
1. Қазақ КСР Ғылым академиясының қүрылуына қандай алгышарттар
ықпал етті?
2. Қазақ КСР Ғылым академиясы гылымның дамуына қандай үлес қосты?
3. Қазақстан гылымының дамуында кедергілер болды ма?
136
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Тертінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
Академия - 1. Зерттеу жүмыстарымен айналысатын ец жоғаргы гылыми
мекеме. 2. Білімнің арнаулы бір саласымен байланысты жогаргы дәрежелі
оқу орны.
ҒЗИ - гылыми зерттеу институты.
Нүртас Овдасынов (1904-1989) — мемлекет жоне қогам қайраткері. Ол
жергілікті үлт кадрларын дайындауга үлкен үлес қосты. Қазақ КСР-і
Ғылым академиясы гимаратының салынуына қажетті қаражат табуга
комектескен. КСРО ҒА-ның презнденті В.Л. Комаровпен кездесуде Қаныш
Сотбаевты «Қазақ КСР Ғылым академиясының болашақ президенті*, -
деп таныстырган. Н. Оңдасынов жауапты қызметтерде жүріп шыгарма-
шылықпен де айналысқан. Арабша-қазақша, парсыша-қазақша түсіндірме
сөздіктер жазган.
Қаныш Сотбаев (1899-1964) - геолог-галым, минералогия гылымдары-
ның докторы, профессор, академик. Қазақ КСР Ғылым академия-
сын үйымдастырушы жоне оның түңгыш президенті, Қазақ КСР академия-
сының академигі, Кеңес одагы жоне Қазақстан металлогения мектебінің
негізін қалаушы, қазақтан шыққан түңгыш академик.
Шыгармашылық тапсырмалар.
1-тапсырма. СКЕАТ формуласы бойынша Қазақ КСР Ғылым академиясы-
ның қүрылуының тарихи маңызын талдаңдар.
С (СгоипсіЬгеакіпй) - елеулі/ бетбүрысты
К (КешешЬегесі) - есте қаларлық
Е (Еуепів) - маңызды оқига
А (АИесіесі) - болашаққа өсері
Т (ТеггИуіп#) - кездескен қиындықтар
2-тапсырма. «Қазақ КСР Ғылым академиясы қүрылуындагы Қ.И. Сотбаев-
тың ролі« атты тақырыпта 100-120 созден түратын ой толгау жазыңдар.
3-тапсырма. 2 топқа бөлініп, «Кеңестік Қазақстан гылымының дамуын-
дагы қиындықтар мен қарама-қайшылықтар» атты тақырыпта пікірталас
жүргізіңдер.
137
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Қазақ КСР Жогаргы Кеңесі Президиумы,
Министрлер Кеңесі жоне Қазақстаи КП(б) ОК-нің
«Қазақ КСР Ғылым академиясын қүру туралы* қаулысы
Алматы қ.
1946 ж. 1 маусым
Қазақстаидагы гылыми мекемелердің жемісті дамуы, кеңес жыл-
дарыида гылыми кадрлардың өсуі меи бесжылдық жоспарга байлаиыс-
ты гылыми-зерттеу жүмыстары саласындагы жаңа міндеттер КСРО
Ғылым академиясының Қазақ болімшесін алдыңгы қатарлы гылыми
ой орталыгы мен гылыми кадрларды төрбиелеу мектебі ретінде
Қазақ КСР Ғылым академиясына қайта үйымдастыру мөселесін күн
тортібіие қойды. КСРО ХКК 1945 ж. 26 қазандагы қаулысына сойкес
Қазақ КСР Жоғаргы Кеңесінің Президиумы, Министрлер Кеңесі жөне
Қазақстаи КП(б) ОК қаулы етеді:
1. Жүмыс істеп отырган КСРО Ғылым академиясының болімшесі не-
гізінде Қазақ КСР Ғылым академиясын жасақтау;
2. Қазақ КСР Ғылым академиясының қүрылган күні ретінде 1946
жылгы 1 маусымды бекіту;
3. Қазақ КСР Ғылым академиясы Президиумыиың түрақты ориала-
сатын жері ретінде Алматы қаласын белгілеу;
4. Қазақ КСР Жогарғы Кеңесінің Президиумы, Министрлер Кеңесі
жөне Қазақстан КП(б) ОК барлық партия, кеңестік, шаруашылық жоне
қогамдық үйымдарды Қазақ КСР Ғылым академиясына, оиың шыгар-
машылық жүмысына жан-жақты комек корсетуге шақырады.
Қазақ КСР Жогаргы Кеңесінің Президиумы, Министрлер Кеңесі жөне
Қазақстан КП(б) ОК гылыми ойдың бірегей орталыгына біріккен рес-
публика галымдарының Қазақстандагы гылым мен модениеттің одан
ары дамуына күш-жігерлері мен білімдерін аямайтыидарына ... коміл
сенімін білдіреді.
Қазақ КСР Жогарғы Кеңесінің Президиумы торагасы А. Қазақбаев
Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің торагасы II. Овдасынов
Қазақстан КП(б) ОК хатшысы Ж. Шаяхметов
ҚР ПА. 708-қор. Ют. 72-іс. 6-9 пп. Тцпнцсқа.
1- Деректі оқып шыгып, 1946 жылга дейінгі КСРО Ғылым академия-
Иг ( сының Қазақ болімшесіне қандай бага беруге болады?
2. Қазақ КСР Ғылым академиясын Алматы қаласында ашудың себебі
неде деп ойлайсыңдар?
138
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Бміім мен ғылымның дамуы
Он бірінші тарау
БҮГІНГІ ТАҢДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БІЛІМ
ЖӘНЕҒЫЛЫМ ЖҮЙЕСІ
§49-50. Қазақстан Республикасы білімі мен ғылымы
дамуының мәселелері мен болашағы
Оқу мақсаты:
Қазақстан Республикасының стратегиялары мен бағдарламаларын зерт-
теу негізінде білім және ғылым жүйесін жаңартудың алғышарттары мен
маңызын талдау;
әлемдік білім және ғылым кеңістігіне ену үшін инновациялық ғылыми
және білім беру ұйымдарын құрудың маңыздылығын бағалау;
✓ Қазақстан Республикасы «Болашақ» халықаралық білім беру бағдар-
ламасының елді жаңғыртудағы маңыздылығын талдау.
Тірек сөздер:
Қазақша Орысша Ағылшынша
Дуальды оқыту Дуальное обучение ЭиаІ (гаіпіпд
Стипендиат Стипендиат Бсһоіагзһір һоідег
Тақырыпқа шығу:
«Қай ел болсын өсіп-өркендеуі, әлемде өзіндік орнын алуы сол мемлекеттің
біліміне, білім сапасына байланысты».
Н.Ә. Назарбаев
Автордың пікіріне қатысты өз ойларыңды білдіріңдер.
1. Мектепке дейінгі білім беруді дамытудың негізгі жетістіктері,
мәселелері және келешегі. Қазақстанда білім беру саласын, соның
ішінде мектепке дейінгі білім беруді жан-жақты дамыту және
қолдау міндеті алға қойылган. Зияткер, білімді, көзі ашық жөне
жогары мәдениетті халықтың ғана болашағы табысты болмақ.
Балабақшадағы тәрбие - еліміздің жарқын болашағының ке-
пілі. Мектепке дейінгі тәрбие мен үздіксіз оқыту білім беру жүйесі-
139
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ізден
Қосымша деректерден көр-
ші мемлекеттердің мектел-
ке дейінгі білім беру жүйе-
сімен танысыңдар.
Қазақстан тарихы
нің алгашқы деңгейі ретінде бала түлгасының қалыптасуы мен да-
муы үшін жагдай жасайды.
Тәуелсіздіктің алгашқы жылдары мектепке дейінгі білім беру
мекемелері саны азайды. Бала туу көрсеткіші төмендеді. Мектепке
дейінгі үйымдар жекешелендірілді. 1999 жылы мектепке дейінгі
үйымдар саны 80%-га қысқарды. 1991 жылы 8,74 мың мекеме
болса, 1999 жылы 1,15 мыңга дейін азайды. Кейінгі жылдары мек-
тепке дейінгі тәрбиелеу желісі қалпына келе бастады.
2010 жылы барлық мектеп жасына дейін-
гі бүлдіршіндерді балабақшамен қамтамасыз
ету үшін «Балапан» арнайы мемлекеттік бағ-
дарламасы қабылданды. Багдарлама аясын-
да алгашқы жылы 1 мыңга жуық балабақша
және шагын орталықтар өз жүмысын бастады.
Мемлекет басшылыгы 2025 жылга қарай 3-6 жастагы балаларды
мектепке дейінгі біліммен 100% қамтамасыз етуді тапсырды.
2. Жалпы орта білім беретін мектептердің жагдайы. Тәуелсіздік
жылдары Қазақстан орта білім беру бойынша әлемде жетекші
орынға шықты. Жалпы білім беретін мектептерде оқулықпен
қамтамасыз ету және компьютерлендіру мәселелері шешілді. 1998
жылы «Дарын* республикалық ғылыми-тәжірибелік орталығы
қүрылды. Орталық дарынды балаларды анықтауда және қолдау
көрсетуде маңызды рөл атқарады. Қазақстан бойынша жекеменшік
мектептерде ашыла бастады.
Білім және ғылым министрлігі елімізде 12 жылдық білім беру
жүйесіне көшуді қолға алды. Көптілді білім беру багдарла.малары
іске қосылуда. Білімнің жаңартылған мазмүнының стандарттары
енгізілді. «Назарбаев Зияткерлік мектептері» (НЗМ) жобасы жүзеге
асырыла бастады. НЗМ-де білім беру халықаралық бағдарлама
бойынша жүргізіледі. Олармен бәсекеге түсе алатын қазақ-түрік
лицейлері (ҚТЛ) де жүмыс істеді. 2016 жылдан бастап ҚТЛ атауы
«Білім инновация лицейі» деп өзгертілді.
2003-2004 оқу жылы мектеп бітірушілер үшін Үлттық бірыңгай
тест тапсыру енгізілді. Бүл еліміздің жастары үшін жогары білімнің
қолжетімділігіндегі ашықтықты қамтамасыз етудің бастамасы бол-
ды. 2018 жылга дейін мектеп түлектеріне ҮБТ мектеп аттестатын
алуға және жоғары оқу орнына түсуге жарайтын. Бүгінгі күні ҮБТ
140
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Тертінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
Ойлан
Білім беру жүйесін әлем-
дік стандарттарға сәйкес-
тендіру қаншалықты ма-
ңызды?
тапсыру ережесіне біршама өзгерістер енгізі-
ліп, жаңа форматта өтетін болды.
1980 жылдары қазақ тілінде оқытатын мек-
тептер саны азайса, төуелсіздік жылдары оқу-
шылардың төрттен үш бөлігі мемлекеттік тілде
білім алады. 2025 жылга қарай үш ауысымда оқытатын мектептер
жойылып, ауылдық жерлерді интернаттармен толық қамтамасыз
ету жүзеге асырылады.
3. «Назарбаев Зияткерлік мектептері» (ПЗМ). XXI гасырдың
басында Қазақстанның жедел әлеуметтік-экономикалық дамуын
қамтамасыз ету жогары техникалық және басқару қүзыреттілігі
бар кәсіби мамандар дайындау қажеттілігін туғызды. Республика-
да балалардың қабілеттерін анықтау мен дамытуға мүмкіндіктер
жасау үшін мамандандырылган білім беру үйымдарының желісін
кеңейту жүзеге асырылады. 2008 жылы дарынды балаларга ар-
налған «Зияткерлік мектептер» жобасы іске қосылды. 2011 жылы
қаңтарда «Назарбаев Зияткерлік мектептері» туралы ҚР заңы
қабылданды.
Назарбаев Зияткерлік мектептерінің негізгі міндеті - орта білім
берудің қазақстандық озық дәстүрлері мен халықаралық үздік
төжірибелерді есепке ала отырып, көптілдік жүйені енгізу арқылы
Химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі (Алматы қаласы)
141
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойлан
Үш тілді білім беру жүйесінің
артықшылықтары қандай?
Қазақстан тарихы
үлттың зияткерлік өлеуетін да.мытуға ықпал ету. Білім беруде
агылшын тіліне баса назар аударылады.
Оқуға түсу үшін үміткерлер арнайы тест тапсырып, «Өркен»
білім беру грантына ие болады. Мектептің екі негізгі багыты
бар - физика-математикалық және химия-биологиялық. 10 және
12-сынып оқушылары Кембридж стандарттарына негізделген
халықаралық емтихан тапсырады. Қорытынды аттестациядан та-
бысты өткен оқушылар 12-сыныпты бітіргеннен кейін жалпы орта
білім туралы аттестат, ҮБТ. ІЕЬТЗ, ТОЕҒЬ, 8АТ I, 8АТ II сертифи-
каттарын және оқушылардың таңдауы бойынша басқа да сертифи-
каттар алады.
Мектептің негізгі ерекшелігі болып үш тілде сабақ беру мен
сабақтан тыс қызметті өздігінен жүргізу болып табылады. Үш тілде
оқу барысында оқушылар икемділік, сыни жөне шыгармашылық
ойлау дагдыларын дамытады.
Үш тілді оқыту моделін қалыптастыру
үшін мынадай жагдайлар жасалган: агылшын
тілді орта қүру үшін шет елдің жогары білікті
мүғалімдері тартылған; оқулықтары мен білім
беру ресурстары өзірленген; үш тілді қолданып, сабақтан тыс іс-
шаралар өткізу үшін мүмкіндіктер жасалган; өлем тілдеріндегі
оқулықтармен жабдықталған заманауи кітапханалары бар; оқу-
шылар үшін мектеп асханаларында сапалы әрі тегін тамақтану
үйымдастырылған. Зияткерлік мектептерге әлемнің үздік оқыту-
шылары шақырылган. Мықты инфрақүрылымы қалыптасқан.
Зияткерлік мектептерге конкурстық іріктеу қорытындылары бо-
йынша қабілетті балалар қабылданады.
Қазақстанның барлық облыс орталықтары мен республикалық
маңызға ие қалаларда Зияткерлік мектептер желісі жүмыс істейді.
Мектеп түлектерінің Назарбаев университетіне, үздік қазақстан-
дық және беделді шетелдік жогары оқу орындарына оқуға түсуге
мүмкіндіктері бар.
4. Орта кәсіптік білімді жетілдіру. Соңғы жылдары бірнеше
әлемдік экономикалық дагдарыстардың тәжірибесі көрсеткендей,
шикізатқа негізделген экономика өте осал және әлемдік бағаға
төуелді болуда. Сондықтан экономиканың даму болашагы техни-
калық және кәсіптік мамандар даярлауды талап етеді.
142
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Ойлан
Өзің тұратын өлкеде қан-
дай техникалық және кә-
сілтік білім беретін меке-
мелер бар?
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
Мүның бәрі Қазақстанда кәсіптік білім беру
үйымдары мен жүмыс берушілердің серіктес-
тік ретінде бірлесіп оқытуға бағытталған
дуальды оқыту жүйесін енгізуге өкелді.
Оның ерекшелігі - көсіптік оқыту үдерісінің
80%-ы базалық кәсіпорында өтеді. Қазіргі таң-
да 350 колледжде дуальді оқыту жүйесі енгізіліп келеді. 2015 жылы
Германия, Канада, Австралня, Сингапурмен және басқа елдермен
бірлесіп оқу орталықтарын ашу арқылы ТжКБ жүйесін жетілдіру
міндеті қойылды. 2017 жылдан бастап «Баршага арналган тегін
көсіптік-техникалық білім беру» жобасы жүзеге асырылып келеді.
5. Жогары және жогары оқу орнынан кейінгі білім беру.
Тәуелсіздіктің алгашқы жылдарында еліміздегі әлеуметтік-эко-
номикалық жагдай жогары және жогары оқу орнынан кейінгі білім
беру жүйесіне де әсер етті. Қазақстандагы жогары оқу орындары
елеулі қүрылымдық өзгерістерге үшырады.
ЖОО-да гылыми-педагогикалық қызметпен айналысатын ма-
мандар шетелге кете бастады. Оқулықтар өсіресе қазақ тіліндегі
оқу қүралдары жетіспеді. Профессор-оқытушылар қүрамының
еңбекақысы төмендеді. Жекеменшік жогары оқу орындарының
қүрылуы мәселені шешкен жоқ.
Тәуелсіздіктің алгашқы жылдарындағы қиындықтарга қа-
рамастан, жалпы жоғары мектептің да.му стратегиясы тиімді түрде
іске асырылып келеді. ЖОО-да білім беру багдарла.малары, оқу
жоспарлар және оқыту технологиясы әлемдік стандарттарға сәй-
кестендірілген. Білім алушылар мен профессор-оқытушылар қүра-
мының академиялық үтқырлығы артып келеді.
Заманауи ақпараттық және телекоммуникациялық технология-
ларды пайдалану арқылы қашықтықтан оқыту түрі кең тарады.
Қазақстан Республикасының білім беру саласында «Білім туралы»,
«Ғылым туралы», сондай-ақ мемлекеттік багдарламалар, атап
айтқанда, «Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың
2011-2020 жылдарга арналган мемлекеттік багдарламасы», «Ин-
теллектуалды үлт-2020» қазақстандық жобасы қабылданды.
2010 жылы Қазақстан Болон декларациясына қосылып, отан-
дық білім беруді халықаралық стандарттарга жақындатуга мүм-
кіндік алды.
143
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Л. Н. Гумилев
атындағы Еуразия
ұлттық университеті
Біздің көз алдымызда Елордамыз Орталық Азияның гана емес,
бүкіл ТМД-ның ең ірі ғылыми, білім беру орталыгына айналды.
1996 жылы ҚР Түңгыш Президенті - Елбасының бастамасымен
Л.Н. Гумилев атындагы Еуразия үлттық университеті қүрылды.
1991 жылы Қожа Ахмет Ясауи атындагы Халықаралық қа-
зақ-түрік университеті (ХҚТУ) ашылды. Бүл оқу орны түркі
халықтары және мемлекеттермен қарым-қатынастарды дамытуға
ерекше назар аударатын университет болып табылады. Түркістан
қаласы ежелгі кезден стратегиялық маңызды қалалардың бірі,
Қазақ хандыгының астанасы саналган. ХҚТУ - халықаралық және
төуелсіз мәртебесі бар Қазақстан және Түркия Республикаларының
ортақ мемлекеттік университеті.
2001 жылы Қазақ-Британ техникалық университеті (ҚБТУ)
ашылды. Университет халықаралық ғылыми деңгейдегі гылыми-
техникалық мамандар дайындайтын республиканың жетекші
жоғары оқу орындарының бірі. 2010 жылы ҚБТУ еліміздің үздік
техникалық жогары оқу орны болып танылды.
Әскери оқу орындарының желісі қүрылды: Үлттық Қорганыс
университеті, Радиоэлектроника және байланыс әскери-инженерлік
институты, Әуе қорғаныс күштерінің өскери институты. Жоғары
оқу орындарында өскери кафедралар ашылып, Қорганыс ми-
нистрлігінің жанынан кадет корпусы қүрылды.
144
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
Қожа Ахмет
Ясауи атындағы
Халықаралық
қазақ-түрік
университеті
Қазақстанда түркі өлемінің ортақ мәдени қүндылықтарын
зерделеу және түркітілдес мемлекеттер арасындагы ғылыми-гу-
манитарлық интеграцияны дамыту басты бағыты болып табыла-
тын Халықаралық Түркі Академиясы ашылды. Ішкі істер ми-
нистрлігі мен Үлттық қауіпсіздік комитеті жанынан жогары оқу
орындарының желісі қүрылды. Олардың барлыгы үлттың интел-
лектуалды өлеуетін нығайту мен елдің қауіпсіздігін қамта.масыз
етуде маңызды рөл атқарады.
2005 жылы «Жогары оқу орнының үздік
оқытушысы» байқауы енгізілді. Атақ иеге-
рі берілген грантты ғылыми зерттеулер жүр-
гізуге, шетелде тагылымдамадан өтуді қоса
алганда, біліктілігін арттыруға жүмсайды.
Жыл сайын жогары оқу орындарының үздік
оқытушы атағына ие болған жеңімпаздарга 200 грант бөлінеді.
Қазір Қазақстанда жүзден астам жогары оқу орны жүмыс істейді.
6. Президенттік «Болашақ» багдарламасы. 1993 жылы Қазақ-
стан Республикасы Түңғыш Президенті - Елбасының «Болашақ»
халықаралық стипендиясын тагайындау туралы қаулысы бекітілді.
Посткеңестік елдер тарихында алғаш рет дарынды жастар толықтай
мемлекет есебінен шетелде сапалы білім алуына мүмкіндіктер жасал-
ды. Бағдарлама түлектері жүмысқа конкурстан тыс қабылданады.
Есіңе түсір
Кеңестік кезеңде Қазақ-
станда ашылған қандай
жоғары оқу орындарын
білесіңдер?
10 5163
145
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
БШ1АШАК
Ойлан
Болашақ халықаралық
бағдарламасының қандай
артықшылықтары бар?
Қазақстан тарихы
ҚР «Білім туралы» заңына сәйкес, «Бо-
лашақ» халықаралық стипендиясы - Қа-
зақстан Республикасының заңнамасында
белгіленген тэртіппен азаматтардың ше-
телдің жетекші жогары оқу орындарында
кундізгі оқу нысаны бойынша оқуы немесе
шетелдерде кадрлар даярлау жоніндегі рес-
публикалық комиссиямен белгіленетін қызметкерлердің шетелдік
уйымдарда тагылымдамадан отуі цшін Қазақстан Республикасы
Президенті тагайындайтын стипендия.
2014 жылы Майамида (АҚШ) «Болашақ* багдарламасы ең
үздік стипендиаттық багдарлама деп танылды. 2020 жылга
дейін «Болашақ* бойынша 14 мың жастар білім алып шықты.
«Болашақ» халықаралық стипендиясы мансаптық табысты
өсудің, түлектердің кәсіби мамандануының өзіндік кепіліне
айналды. Багдарлама түлектері бүгінде мемлекеттік қызметте,
компанияларда, жекеменшік секторда, халықаралық және мем-
лекеттік емес үйымдарда табысты жүмыс істейді. «Халықаралық
бағдарламалар орталығы» акционерлік қоғамы қүрылды. Сти-
пендиаттарға елге келгеннен кейін бес жыл жұмыс істеу міндетін
бекіткен шарттық база өзірленді.
2011 жылдан бастап «Болашақ* багдар-
ламасы шетелдерге «бакалавриат» бойынша
студенттер жіберуді тоқтатты, оқыту магист-
ратура және докторантура багдарла.малары
бойынша ғана жүргізіледі. Кадрларды даяр-
лайтын багдарламага мақсатты іріктеу өдісі енгізілді. Жүмыс
берушілердің нақты тапсырыстары бойынша мамандар даярлауды
және жүмыс беруші, стипендиат, әкімгер («Халықаралық бағдар-
ламалар орталыгы») үшжақты шарт жасауды көздейтін багдар-
ламалық-мақсатты тетік енгізілді.
2012 жылы гылыми, педагогикалық, медициналық, инженер-
техникалық мамандарды 1 айдан 12 айга дейін шетелде тагылым-
дамадан өтуге жіберу үшін багдарламалар дайындалды.
2014-2015 жылдары шет тілі және қазақ тілдерін білу тала-
бы күшейтілді. Агылшын тілін Қазақстанда оқытуды көздейтін
146
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Зерттеу жүргіз
Көрші мемлекеттерде
осындай халықаралық оқу
бағдарламалары бар ма?
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
«6+6» тілдік даярлаудың жаңа моделі іске қосылды. «Болашақ»
стипендиаттарының біразы агылшын тілінде білім алады. Себебі
агылшын тілі арқылы әлемнің көптеген елдерімен тікелей қарым-
қатынас орнатуға, озық ілім-білімді, жаңа технологияларды иге-
руге болады. Болашақ стипендиаттары елден тыс жерде оқып,
республиканың оң имиджін қалыптастыруга айтарлықтай ықпалын
тигізуде. Бұл жоба қогамның үлттық, зияткерлік зиялыларын
қал ы птасты рд ы.
7. «ІІазарбаев университеті». XXI гасыр-
дың бірінші онжылдығында Қазақстан халық-
аралық деңгейдегі жетекші еуропалық және
америкалық үлгіде жогары оқу орнын қүруға
багыт алды. Осы мақсатпен «Назарбаев уни-
верситеті» қүрылды. Елбасы бастамасымен 2010 жылы негізі
қаланған Назарбаев университеті әлемдік деңгейдегі зерттеу уни-
верситетіне айналуды көздейтін мемлекеттік оқу орны болып та-
былады. 2010 жылдың қыркүйек айында университет Ғоишіаііоп
дайындық багдарламасы бойынша алгашқы студенттерін қабыл-
дады. Қазақстан Республикасының Түңғыш Президенті - Елба-
сы Н. Ә. Назарбаев университеттің ашылу салтанатында: «Жаңа
университет - елімізде жогары білім берудің флагманы», - деп
атап өтті.
Қазіргі таңда жоғары оқу орны дербес білім беру стандарт-
тары бойынша жүмыс жасайды. Университет мәртебесі жөнінен
автономиялық және академиялық еркіндік қагидалары аясын-
да жүмыс атқаратын халықаралық деңгейдегі жогары оқу орны
саналады.
Университеттің барлық академиялық жөне ғылыми-зерттеу
багдарламалары өлемнің ең үздік 30 жогары оқу орындарының
жетекші университеттерімен әлемдік стандарттарға сәйкес оқыты-
лады. Профессор-оқытушылар қүра.мы және ғылыми-зерттеу
қызметкерлері әлемнің түпкір-түпкірінен жиналган. Тәжірибелі
шетелдік профессорлар мен шетел тілін жетік меңгерген, шетел-
де тәжірибеден еткен отандық галымдар дәріс береді. Дәрістер
агылшын тілінде жүргізіледі. Білімгерлердің жалпы саны 3 мыңга
жуық. Жыл сайын 500 жас грант иегері атанып, оқуға түседі.
Ақылы оқу түрі де бар. Студенттер мен магистранттардың ба-
сым бөлігі тегін немесе демеушілік гранттар негізінде білім ала-
147
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Назарбаев университеті. Нур-Сұлтан қаласы
ды. Білімгерлер жоғары стипендия алуға қол жеткізіп, заманауи
жабдықталған жатақханаларда түрады. Оқуға түсушілердің ба-
сым бөлігі - Назарбаев Зияткерлік мектептердің түлектері жөне
республикамыздың басқа мектептерінің дарынды жастары.
Сүранысқа ие мамандықтар қатарында әсіресе «компьютерлік
технология», «инженерлік механика», «робототехника және меха-
троника», «білім беру менеджменті», «биологиялық ғылымдар»,
«электротехника және электроника», «қүрылыс инженериясы»
ерекше орын алады.
Назарбаев университетінде үш орталық: Энергетикалық зерт-
теулер, Өмір туралы ғылымдар, Білім беру саясаты орталықтары
басым багыт ретінде жүмыс істейді.
2013 жылы Назарбаев университеті магистратура мен докто-
рантураға қабылдай бастады. Университетте ме.млекеттік қызмет-
керлердің біліктілігін арттыру, шагын және орта бизнес басшылы-
гы үшін тренингтер, сондай-ақ отандық жоғары оқу орындарының
ректорлары біліктілігін арттыру бойынша бірқатар қысқа мерзімді
бағдарламалар іске қосылган.
Жоғары қамқоршылық кеңесі - университеттің, Зияткерлік
мектептердің және Қордың жоғары басқарушы органы болып та-
148
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
былады. ҚР Үкіметінің Премьер-министрі -
Қамқоршылық кеңес төрагасы.
2015 жылы Қазақстан Республикасының
Түңғыш Президенті - Елбасы Н.Ә. Назарбаев-
тың қатысуымен университет студенттерінің
алғашқы оқу бітіру рөсімі өтті. Сол жылы 446
түлек диплом алды. Түлектердің біраз бөлігі - Массачусетс тех-
нологиялар институты, Стэнфорд, Колумбия, Принстон, Калифор-
ния, Пенсильвания университеттері сияқты беделді әлемдік жоға-
ры оқу орындарында және Назарбаев университетінде оқуларын
жалғастырды.
Қазіргі кезде университет түлектері білім беру, қаржы және
консалтинг, қүрылыс пен өнеркәсіп салаларында жүмыс істейді,
сондай-ақ түлектердің бірқатары шетелдік ірі компаниялардың
қазақстандық бөлімшелерінде қызмет етеді. Университет түлектері
арасында өз көсібін ашқандар да бар.
8. Отандық гылымныц жагдайы. Қазақстан төуелсіздігін ал-
ганнан кейін отандық ғылым саласында бірқатар мәселелер пайда
болды. 2003 жылы Үлттық Ғылым академиясы мемлекеттік мәр-
тебесін жоғалтып, іс жүзінде қогамдық үйымга айналды. Бірқа-
тар ғылыми-зерттеу институттарының штаттарында қызметкерлер
саны азайды.
Ғылымды қаржыландыру ЖІӨ-нің 0,12%-
ын қүрайды (2018 жыл - авт.), ал да.мыған
елдерде ғылымга бөлген қаржы үлесі ЖІӨ-нің
5% -на жетеді. Бүл жагдай ғылыми зерттеулер
саны мен сапасының айтарлықтай төмендеуіне
әкелді.
Бүгінгі күні елімізде аталган олқылықтарды жойып, гылымды
одан өрі дамытуға ерекше көңіл бөлініп отыр.
2019 жылдан жас галымдарга арналган арнайы гылыми жо-
балар үйымдастырыла бастады. 2020 жылдан гылыми жобалар
байқаулары өткізіліп, отандық ғылым саласына шетелдік зерт-
теушілер тартылуда. Салалық .мекемелердің қолдауымен ғылы.ми
қызметкерлердің түрғын үй мөселесі шешіле бастады.
♦Ғылым туралы Заң* жөне «2020-2025 жылдарга арналган білім
мен гылымды дамытудың мемлекеттік багдарламасы» қабылданды.
149
Ойлан
Болашақта Назарбаев
университетіне түсу үшін
досыңа қандай кеңес
берер едің?
Анықта
Тәуелсіздіктің алғашқы
жылдарындағы ғылым-
да орын алған қиыншы-
лықтарды анықтаңдар.
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Еліміздің галымдары әлемнің жетекші журналдарына мақалалар
жариялай бастады. ЖОО және академиялық ғылыми-зерттеу
институттарының арасында ғылыми байланыс күшейді. Ғалымдарға
әле.мнің жетекші гылыми орталықтарында тағылымдамадан өту
үшін мемлекет тарапынан арнайы гранттар тағайындалуда. Ғы-
лыми-зерттеу институттарының инфрақүрылымын жаңарту, отан-
дық гылымды дамыту үшін бөлінетін қаржы көлемі жылдан-жыл-
га артып келеді.
Ш1. Ғылым мен білімге қатысты мақсат-міпдеттерді анықтаңдар.
2. ҚР Білім жоне гылым жүйесінің даму багыттарын корсетіңдер.
3. Қазіргі таңда ҚР білім беру жүйесінде қандай моселелер бар? Оның
шешу жолдарына оз пікірлеріңді білдіріңдер.
4. «Қазіргі таңда біз жастарды қажетті мамандықтарга дайындауымыз ке-
рек* деген пікірді қалай түсінесіңдер?
5. Отандық гылым моселесін шешудің қандай жолдарын үсынар едіңдер?
Дуальды оқыту жүйесі - теория мен тожірибені үштастыруға мүмкіндік
беретін оқыту багдарламасы.
Стипендиат - стипендия иегері.
Шыгармашылық тапсырмалар.
1-тапсырма. Қазақстандық білім беру жүйесіне 8\¥ОТ талдау жасаңдар.
8 (күшті жақтары)
(әлсіз жақтары)
О (мүмкіндіктер)
Т (қауіп-қатерлер)
2-тапсырма. 3 топқа болініп, кестені толтырыңдар.
Согысқа дейінгі Қазақстандагы білімнің жагдайы Согыстан кейінгі Қазақстандагы білімнің жагдайы Бүгінгі таңдагы Қазақстандагы білімиің дамуы
3-тапсырма. Қосымша деректерді пайдаланып, ТМ Д елдерінде халықарал ық
білім беру багдарламалары бар, жогын анықтаңдар.
150
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
Қазақстан Республикасыныц Түңгыш Президенті — Елбасы
Н.Ә. Назарбаевтыц «Президенттіц бес өлеуметтік бастамасы*
атты халыққа үндеуі
ҮШІНШІ БАСТАМА: «ЖОҒАРЫ БІЛІМ АЛУДЫЦ ҚОЛЖЕТІМДІЛІГІ
МЕН САПАСЫН АРТТЫРЫП, СТУДЕНТ ЖАСТАРДЫҢ
ЖАТАҚХАНАДАҒЫ ЖАҒДАЙЫН ЖАҚСАРТУ»
Қазір еліміздіц жогары оқу орындарында 530 мыцнан астам жас
оқып жатыр, олардыц 30 пайызга жуыгы мемлекет болген грантпен
білім алуда.
Жогары білім алудыц қолжетімділігі мен сапасын арттыру үшін
томендегідей шараларды үсынамын.
Қазір жыл сайын белінетін 54 мыц грантқа қосымша 2018-2019 оқу
жылына тагы 20 мыц грант болу керек.
Оныц 11 мыцы техникалық мамандықтар бонынша бакалаврлық
білім беруге тиесілі болады.
Бүл тортінші онеркәсіптік революция жагдайындагы жаңа эконо-
микада зор сүранысқа ие болатын сан мыц жаца маманды даярлауга
мүмкіндік береді.
Мүнда ең алдымен инженерлер, ақпараттық техиология. робот тех-
никасы. нанотехнология саласыныц мамандары туралы соз болып отыр.
Бүл да жастарга мемлекет қамқорлыгыныц айқын корінісі.
Сонымен бірге техникалық жоне ауылшаруашылыгы мамандықтары
бойынша барлық жогары оқу орындары гранттарының қүнын үлттық
жогары оқу орындарыныц гранттары деңгейіне котеру керек.
Аталган шаралар орта мектеп түлектерін жогары біліммен негүрлым
кобірек қамтуға мүмкіндік береді, бүл - жалпы олемдік тренд.
Сонымен бірге стандарттарға сай білім беру жүйесін қалыптастыра
отырып, студенттердіц білім алуына жоне түратын жеріне жагдай жа-
сауға тиісті иазар аударуымыз қажет.
Қазір жогары оқу орындары мен колледждердіц студенттерін жатақ-
ханамен қамтамасыз ету мэселесі оте озекті.
Бүл міндетті шешу үшін жогары оқу орындары, колледждер мен
девелоперлік компаниялар мемлекет пен жекеменшіктің серіктестігі
қагидасымен жатақхана салуды бастауы керек.
Мемлекет өз тарапынан Білім жоне гылым министрлігі арқылы
жатақхана қүрылысына жүмсалган инвестициялардыц белгілі бір болігі
біртіндеп қайтарылуына кепілдік береді.
2022 жылдың соңына дейін студенттерге арнап кемінде 75 мыц
орындық жаңа жатақхана салуды тапсырамын.
Бүл алдагы жылдарда осе түсетін сүранысты ескергенніц озінде
жатақхана тапшылыгын біржола шешеді.
«Егемен Қазақстан», 6 наурыз. 2018жыл
@?
1. Елбасы білім сапасын арттыру үшін қандай міндеттер қойды?
2. Студенттерді жатақханамен қамтуды қалай шешу козделген?
151
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Тортінші болім бойынша тест тапсырмалары
1. Ежелгі түркі әліпбиіндегі оріптер саны:
А) 29
В) 30
С) 33
О) 35
Е) 41
2. Орта гасырлардагы қыпшақтардың одеби ескерткіші:
А) «Даналық кітабы»
В) «Руна жазуы»
С) «Кодекс Куманикус»
О) «Күлтегін жазуы*
Е) «Тарих-и-Рашиди»
3. Қарахан дөуірі жазба өдебиетінің атақты окілі:
А) Қожа Ахмет Ясауи
В) Сүлеймен Бақыргани (Хокім ата)
С) Әли Иезди
О) Жүсіп Баласагүни
Е) Махмүт Қашгари
4. «Орынбор тарихы» жоне «Орынбор губерниясының топографиясы не-
месе сипаттамасы* еңбектерінің авторы:
А) И.Г. Георги
В) П.С. Паллас
С) П.И. Рычков
О) М.В. Ломоносов
Е) И.К. Кириллов
5. Қазақтың алгашқы этнографтарының бірі:
А) Мүса Шорманов
В) Мүхаммед-Салық Бабажанов
С) Ы. Алтынсарин
П) Мошһүр Жүсіп Копейүлы
Е) Әлихан Бокейхан
6. Мүсылман мектептерін реформалау қозгалысының окілдері:
А) Демократтар
В) Жоднтшілдер
С) Социалистер
О) Діндарлар
Е) Мүгалімдер
152
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
7. Сауатсыздықты жоюда мацызды рол атқарган мекеме:
Л) Рабфак
В) «Қызыл отауе
С) Медреселер
В) Мектептер
Е) Арнайы курстар
8. Қазақ тіліндегі алгашқы Қазақстан тарихы оқулыгыныц авторы:
Л) Ө. Ермеков
В) Ж. Лймауытов
С) Л. Бантүрсынүлы
Б) С. Лсфендиаров
Е) С. Сейфуллин
9. Қазақ КСР Ғылым академиясыныц құрылган жылы:
Л) 1939 жыл
В) 1942 жыл
С) 1946 жыл
Б) 1950 жыл
Е) 1960 жыл
10. Дарынды жастарды шетелдерде оқытуға арналган мемлекеттік баг-
дарлама:
А) «Халықаралық багдарлама»
В) ♦Болашақ»
С) «Зияткерлік қор»
Б) Грант
Е) Жолдама
Төртініиі бөлім бойынша зерттеу жцмысы:
Білім мен ғылымға үлес қосқан менің өлкемнің түлғалары.
153
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Тортінші болімге қорытынды
Бцл болімде білім мен гылымның ежелгі кезден бцгінгі кцнге
дейінгі дамуымен таныстыңдар. Әртцрлі кезеңдегі білім мен
гылымның дамуына салыстырмалы талдау жасалды. Қазақстан
аумагында гылыми мекемелердің негізі жаңа заманда, ягни
ХҮІІІ-ХХ гасырдың бас кезінде қаланды. Кеңес дэуірінде мықты
білім жцйесі қцрылып, республика гылыми базасының іргетасы
қаланды. Алайда қогамдық жэне гуманитарлық гылымдар сала-
сында марксистік-лениндік идеология орныгып, партиялық коз-
қарас цлықталды.
1946 жылы ҚазКСР Ғылым академиясының қцрылуы кеңестік
Қазақстан гылымының цлкен жетістігі еді. Оның негізін алгашқы
президенті академик Қ. Сәтбаев қалады.
Тэуелсіздік алган кезден бастап Қазақстанда бцрынгы ке-
ңестік жцйенің білім беру дэстцрін де, сондай ақ элемнің басқа
елдерінің жетістіктерін де алга тартып цлттық білім беру
жцйесін жетілдіруде бірқатар іргелі істер тындырылды. Деген-
мен білім саласында элі де шешілмеген мэселелер кездеседі. Соңгы
жылдары мемлекетіміз білім беру саласының жагдайын едэуір
жақсарту цшін бірқатар іс-шаралар жцргізіп жатыр. Назарбаев
Зияткерлік жэне заманауи материалдық-техникалық базамен
қамтамасыз етілген инновациялық мектептер ашылды. Жастар
«Болашақ» Президенттік багдарламасы бойынша білім алуда.
Елімізде гылым мен білім саласы оркендеп, дамып келеді.
154
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
ҮСЫНЫЛЛТЫН ӨДЕБИЕТТЕР
Лбай. Қалың елім қазағым... Өлеңдер. - Алматы, 2017.
Лкадемик Қ.И. Сәтбаев және Қазақстан ғылымы (мақалалар мен
очерк, естеліктер). - Алматы, 1999.
Академик Қ.И. Сәтбаев: Хаттары мен жазбалары. - Алматы, 1998.
Аққүлы С. Өлихан Бөкейхан. Өсиеті. 2 т. - Шымкент, 2016.
Алаш қозғалысы. - Алматы, 2011.
Алашорда. Қүжаттар жинағы. Қүрастырған Мартыненко Н. - Алма-
ты, 1992.
Алексеенко Л.Н. Қазақстан түрғындары. 1920-1990 жылдар. - Ал-
маты, 1993.
Алексеенко Н.В., Алексеенко А.Н. 100 жылдағы Қазақстан халқының
саны (1897-1997). - Өскемен, 1999.
Аманжолова Д. Алмағайыіі заман. Алаш Қазақстан этносаяси
тарихында. - Алматы, 2009.
Андреев И.Г. Өрта жүз қырғыз-қайсақтарының (қазақтарының)
сипаттамасы. - Алматы, 1998.
Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Қазақстандағы өлеуметтік-демогра-
фиялық үрдістер (1917-1970). - Алматы, 1991.
Аяғанов Б. Кеңестік социализмнің шарықтау шегі мен күйреуі.
Қазақстандық полигон. - Алматы, 2000.
Байпақов К.М. Үлы Жібек жолы (Қазақстан аумағындағы бағыттары).
- Алматы, 2007.
Бес ғасыр жырлайды. 5 томдық. - Алматы, 1989.
Верт Н. Кеңес мемлекетінің тарихы (1922-1991). - Москва, 1992.
Гумилев Л.Н. Көне түріктер. - Алматы, 1994.
Депортация тарихы. Қазақстан. 1939-1945 жылдар. Қүжаттар жи-
нағы. - Алматы, 2019. - 3-т.
Депортация. - Алматы, 2000.
Ерімбетова Қ. Қалдырған ізі мәңгілік. Анна Панкратова. - Астана, 2016.
Ермүханов Б. Жазба деректердегі Қазақстан тарихы. Б.з.б. V ғ. -
б.з.-дың XV ғ. - Алматы, 2006.
Ерофеева И.В. Обілқайыр хан: қолбасшы, әмірші және саясаткер. -
Алматы, 1919.
Өбдіуақап Қара. Мүстафа Шоқай. - Астана, 2012.
Обсеметов И. Сәкен Сейфуллин. - Астана, 2006.
Жиреншин К.Ө. XIX гасырдың соңы - XX гасырдың бас кезіндегі
Қазақстанның саяси дамуы. - Алматы, 1996.
Кемеңгерүлы К. Қазақ тарихынан. - Астана, 2015.
Кәрібаев Б. Қазақ хандығының қүрылу тарихы. - Алматы, 2015
Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандары. - Алматы, 2015.
155
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Қазақстан тарихы
Кәрібаев Б.Б. Қасым хан. Түлға. - Алматы, 2008.
Конвест Р. Зүлматты жылдар. - Киев, 1995.
Қазақ интеллигенциясының тарихы. - Астана, 2006.
Қазақ КСР-інің индустрияландыру тарихы (1926-1941 жылдар). -
Алматы, 1967.
Қазақстан тарихы. - Алматы, 2010, 4-том.
Қазақстан тарихы. Очерктер. - Алматы, 1993.
Қазақстан тарихы: Ақтаңдақтар. - Алматы, 1991.
Қазақстан. Үлттық энциклопедия. - 1-10 том. - Алматы, 1998-2007.
Қазақстан тарихы. Энциклопедия. - Алматы, 2019.
Қазақстан халқы: тарихи тағылым және қазіргі заман. - Алматы, 2017.
Қазақстан халқы: тарихы жөне бүгінгі жағдайы. - Алматы, 2017.
Қазақстанға жер аударылған халықтар: тарихи тағдыры. - Алматы,
1998.
Қазақстандағы 1916 жылғы көтеріліс. Материалдар мен естеліктер
жинағы. - Алматы, 1937.
Қазақстандағы Азамат соғысы: оқиғалар жылнамасы. - Алматы, 1974.
Қалыбекова М.Ш. Қазақстанға арнайы қоныс аударылғандар: қүжат-
тар мен материалдар (1930-1956). - Алматы, 2011.
Қалыбекова М.Ш. Қазақстанның депортацияға үшыраған халықтары
тарихы (1937-1956 жылдар). - Алматы, 2008.
Қаһарлы 1916 жыл. Қүжаттар мен деректер жинағы. - Алматы, 1998.
Қасымбаев Ж. Қазақ хандығының мемлекеттік қайраткерлері (XVIII
ғ.). - Алматы, 1999.
Қозыбаев М.Қ. Тарих және қазіргі заман. - Алматы, 1991.
Қозыбаев М.Қ. Ф.И. Голощекиннің саяси портреті. - Алматы, 1998.
Қозыбаев М.Қ., Алдажүманов К.С., Абылхожин Ж.Б. Қазақстандағы
күштеп коллективтендіру: қорлық пен зорлық. - Алматы, 1991.
Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы. - Алматы, 2017.
Қонаев Д.А. Сталиннен Горбачевке дейін. - Алматы, 1994.
Қүл-Мүхаммед М.А. Алаш қайраткерлері саяси-қүқықтық көзқа-
растарының эволюциясы. - Алматы, 1998.
Қүрманов 3. «Алаш» партиясының қырғыз бөлімшесі: қүрылуы,
қызметі, тағдыры. - Нүр-Сүлтан, 2019.
Левшин А.И. Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ ордалары мен
даласының сипаттамасы. - Алматы: Санат, 1996.
Меңдіқүлова Г.М. Қазақ диаспорасының тарихи тағдыры: қалыптасуы
мен дамуы. - Алматы, 1997.
Мүрсөлім Б.С. Алаш автономиясының өскері. - Алматы, 2015.
Назарбаев Н.Ө. Тарих толқынында. - Алматы, 1999.
Нүсіпбеков А.Н. Қазақ жерлерінің Қазақ АКСР-і қүрамына бірік-
тірілуі. - Алматы, 1953.
156
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛ.ҮК.К2
Төртінші бөлім. Білім мен ғылымның дамуы
Нүрпейісов К. Қазақстандағы кеңестердің қалыптасуы (1917 жылғы
наурыз - 1918 жылғы маусым аралыгы). - Алматы, 1987.
Олкотт Брилл Марта. Қазақтар. - АҚШ, 1987.
Омарбеков Т. 1929-1931 жылдардагы халық көтерілістері. - Алма-
ты, 2018.
Омарбеков Т. Ашаршылық. - Алматы, 2019.
Орта Азия мен Қазақстандагы 1916 жылғы үлт-азаттық көтеріліс:
қозгаушы күші, барысы, тарихи тагылымы. - Алматы, 1997.
Райымханова К.Н. Дәстүрлі өнер. - Алматы, 2002.
Роберт Киндлер. Сталиндік көшпелілер. Қазақстандагы билік және
ашаршылық. - Мөскеу, 2017.
Роберт Киндлер. Сталиндік көшпелілер. Қазақстандагы билік пен
аштық. - Мәскеу, 2017.
Сәдуақасүлы С. Үш томдық шыгармалар жинагы. - Астана, 2013.
Смағүлов О., Смагүлова А. Қазақ халқының шығу тарихы. - Алма-
ты, 2017.
Сталиннің кезіндегі КСРО қазақтары. Үжымдастыру жөне әлеуметтік
өзгерістер (1928-1945 жылдар). - Алматы, 2009.
Толыбеков С.Е. ХҰ-ХХ гасырдың басындагы көшпелі қазақ қоғамы
(саяси-экономикалық зерттеу). - Алматы, 2017.
Тынышбаев М. Қазақ халқының тарихы. - Алматы, 1993.
Уәлиханов Ш.Ш. Шыгармалар жинагы. 5 томдық. - Алматы, 1984-
1985.
Үлы даланың Үлы есімдері. Материалдар жинагы. - Алматы, 2019.
Хафизова К.Ш. Дала өміршілері және ХҮН-ХІХ ғасырлардагы
олардың көрші елдермен елшілік байланыстары. - Нүр-Сүлтан, 2019.
Шоқай М. Кеңес өкіметі қол астындағы Түркістан. - Алматы, 1993.
1917 жылгы орыс революциялары кезеңіндегі Қазақстан. - Алматы,
1991.
ИНТЕРНЕТ ДЕРЕКТЕРІ, ЭЛЕКТРОНДЫҚ ҚОСЫМШАЛАР
е-һізіогу.кг
есіи.-е-һіаіогу.кг
пігк.кх
агсһіүе.ргеаісіепі.кг
с&а.кг
ііе.кг
аішаіутизеиш.кг
паііопаішиаеит.кг
сатгк.кг
ІіЬгагу.кг
адупіа.кг
кк.\уікіресііа.ог&
Ьи&іп.кг
һіаіогу-аіаіе.кг
акогсіа.кг
8ІгаІе#у2050.кг
ес1и.#оү.кг
кагпри.кг
Ьо1азһак.£оу.кг
157
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛҮК.К2
МАЗМҮИЫ
III БОЛІМ
ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ОЙДЫЦ ДАМУЫ
Алтыншы тарау
Қазақстандагы алеуметтік-саяси
ойдыц эволюцнясы
§23-24. Қоғамдық-саяси ойдың бастауы және дамуы....3
§25-26. Қазақ хандығы дәуіріндегі қоғамдық-саяси ойдың
дамуы.............................................12
§27-28. «Зар заман» ағымы өкілдерінің идеологиялық
қүндылықтары......................................24
§29-30. XIX гасырдағы қазақ ағартушыларының
қогамдық-саяси көзқарастары.......................32
Жетінші тарау
«Алаш* — қогамдық он және үлттық идея
§31-32. «Алаш* үлттық идеясының түжырымдамалық
негіздері.........................................42
§33-34. Алаш қозгалысы және қазақ революционер-
демократтарының саяси көзқарастары................54
Сегізінші тарау
«Мәңгілік Ел» жалпыүлттық ндеясы —
XXI гасырдагы Қазақстан қогамын
біріктіруші негіз
§35-36. «Мәңгілік Ел» жалпыүлттық идеясының
тарихи негізі.....................................68
§37-38. Қазақстан қоғамының жалпыүлттық
қүндылықтары......................................76
Үшінші бөлім бойынша тест тапсырмалары............87
Үшінші бөлім бойынша зерттеу жүмысы...............88
Үшінші бөлімге қорытынды..........................89
158
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛҮК.К2
IV БОЛІМ
БІЛІМ МЕІІ ҒЫЛЫМІІЫҢ ДАМУЫ
Тогызыншы тарау
Ортагасырлық Қазақстанның ғылыми мүрасы
§39-40. Ортагасырлық Қазақстандағы ғылымның дамуы...90
Оныншы тарау
ХУІП-ХХ ғасырлардагы Қазақстандагы
білім мен гылымныц дамуы
§41-42. ХҮІІІ-ХХ гасырдың басындагы Қазақстандагы
зерттеулер..........................................98
§43-44. XIX-XX гасырдың басындағы Қазақстандагы
оқу орындарының қызметі............................111
§45-46. Кеңестік білім беру жүйесінің жетістіктері
мен қайшылықтары...................................121
§47-48. Қазақ КСР Ғылым академиясы - КСРО-ның ірі
гылыми орталыгы....................................131
Он бірінші тарау
Бүгінгі тандағы Қазақстандагы білім
және ғылым жүйесі
§49-50. Қазақстан Республикасы білімі мен гылымы
дамуының мәселелері мен болашагы...................139
Төртінші бөлім бойынша тест тапсырмалары...........152
Төртінші бөлім бойынша зерттеу жүмысы..............153
Төртінші бөлімге қорытынды.........................154
Үсынылатын әдебиеттер..............................155
Интернет деректері, электрондық қосымшалар.........157
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на 0КІЛҮК.К2
Оқулыққа республиканың бірқатар белгілі жогары оқу орындары
мен ғылыми-зерттеу мекемелері (өл-Фараби атындағы ҚазҮУ,
Л.ІІ. Гумилев атындағы ЕҮУ, Абай атындағы ҚазҮПУ және
Мемлекет тарихы институты) өз сын-пікірлерін білдірді.
Оқулықты дайындауға қатысқандар -
Д. Қалиев. А. Манқараев, А. Нартай, Е. Әбдіхалықов.
Мүқабадағы А. Дүзелхановтық «Сақ жауынгерлері» суреті.
Матіндегі ауылшаруашылыгы. малшаруашылыгы. шегара. көгөніс,
Моңголия т.б. создер ҚР Үкіметі жанындагы Республикалық
терминология комиссиясы мақулдаган Орфографиялық сөздік
(- Алматы. 2013) бойынша жазылды.
Оку басылымы
Қабы.тдииов Зиябек Ермүханүлы
Сандыбаева Ақмарал Дайырқызы
Лебаев Фархат Рашидүлы
ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ
Жалпы білім беретін мектептің 11-сыныбына арналган оқулық
Екі бөлімді
2-бөлім
Өдіскер-үстаз Е.М. Куркеев
Редакция меңгерушісі Ө. Пірманов
Редакторы Г. Нцрланқызы
Көркемдеуші редакторы А. Лукманов
Техникалық редакторы Ү. Рысалиева
Корректоры Ү. Бахова
Компыөтерде беттеген С. Толегенова
ИБ № 027
Теруге 25.03.2010 берілді. Басуга 24.06.2020 қол қойылды. Пішімі 70x90 ‘/іа.
Офсеттік қагаз. Әріп түрі «мектептік». Офсеттік басылыс.
Шартты баспа табагы 11,7. Есептік баспа табагы 13,63.
Таралымы 93 000 дана. Тапсырыс №5163.
•Атамүра» корпорацнясы • ЖШС-і. 050000. Алматы қдласы, Абылай хан даңгылы, 75.
Қазакстан Республнкасы «Атамүра» корпорациясы* ЖІПС нің Полиграфкомбинаты,
050002. Алматы қаласы. М. Мақатаев көшөсі, 41.
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
Все учебники Казахстана на ОКІЛ-ҮК.К2
Оглавление
ра§е1
ра§е2
ра§еЗ
ра§е4
ра§е5
ра^еб
ра§е7
ра§е8
ра§е9
ра^еІО
ра§е11
ра§е12
ра^еІЗ
ра§е14
ра§е15
ра§е16
ра§е17
ра§е18
ра§е19
ра§е20
ра§е21
ра§е22
ра§е23
ра§е24
ра§е25
ра§е26
ра§е27
ра§е28
ра§е29
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
огласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая
ра^еЗО
ра§еЗ1
ра§е32
ра§еЗЗ
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
Все учебники Казахстана на 0КІЛ-ҮК.К2
ра§е34
ра§е35
ра^еЗб
ра§е37
ра§е38
ра§е39
ра§е40
ра§е41
ра§е42
ра§е43
ра§е44
ра§е45
ра§е46
ра§е47
ра§е48
ра§е49
ра§е50
ра§е51
ра§е52
ра§е53
ра§е54
ра§е55
ра§е56
ра§е57
ра§е58
ра§е59
ра§е60
ра§е61
ра§е62
ра^ебЗ
ра§е64
ра§е65
ра^ебб
ра§е67
ра§е68
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
ра§е69 ра§е70 Все учебники Казахстана на ОКІЛ-ҮК.К2 69 70
ра§е71 71
ра§е72 72
ра§е73 73
ра§е74 74
ра§е75 75
ра§е76 76
ра§е77 77
ра§е78 78
ра§е79 79
ра§е80 80
ра§е81 81
ра§е82 82
ра§е83 83
ра§е84 84
ра§е85 85
ра§е86 86
ра§е87 87
ра§е88 88
ра§е89 89
ра§е90 90
ра§е91 91
ра§е92 92
ра§е93 93
ра§е94 94
ра§е95 95
ра§е96 96
ра§е97 97
ра§е98 *Книга предоставлена исключительно в образовательных целях 98
ра§е99 > Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217 99
ра^еІОО 100
ра^еІОІ 101
ра§е102 102
ра^еІОЗ 103
Все учебники Казахстана на ОКІЛ-ҮК.К2
ра§е104
ра§е105
ра^еІОб
ра§е107
ра§е108
ра§е109
ра§е11О
ра^еШ
ра§е112
ра§е113
ра§е114
ра§е115
ра^еііб
ра§е117
ра§е118
ра§е119
ра§е120
ра§е121
ра§е122
ра§е123
ра§е124
ра§е125
ра§е126
ра§е127
ра§е128
ра§е129
ра^еІЗО
ра§е131
ра§е132
ра^еІЗЗ
ра§е134
ра§е135
ра^еІЗб
ра§е137
ра§е138
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
ра§е140 140
ра§е141 141
ра§е142 142
ра§е143 143
ра§е144 144
ра§е145 145
ра§е146 146
ра§е147 147
ра§е148 148
ра§е149 149
ра§е150 150
ра§е151 151
ра§е152 152
ра§е153 153
ра§е154 154
ра§е155 155
ра§е156 156
ра§е157 157
ра§е158 158
ра§е159 159
ра^еІбО 160
*Книга предоставлена исключительно в образовательных целях
согласно Приказа Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 мая 2019 года № 217