/
Автор: Байпақов Қ.М. Таймағамбетов Ж.Қ. Жұмағанбетов Т.
Теги: палеолит қазақстан тарихы қазақстан археологиясы тас ғасыры қола ғасыры материалдық мәдениет
ISBN: 9965-29-027-Х
Год: 2006
Текст
^г(57ч\(о75,^
ТС.ЛІ, Ъайнак^і, ^ІҺіЬікпа.ндипаі,
ЯИ* ^^аагаиІііме іі
ҚаЧАҚСТАІ 1 ІТС| ] УБПИ КЛСЫ НН! 1
бглім жэыг ҒЫЛЫМ МИЫИСТРДІГГ
ӘЛ-ФАРАБН лшцпі КАЧЛҚ ҰЛТГЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
К. М. Байпақов, Ж. Қ. Таймагзмбетов,
Т, Жүмағанбетов
ҚАЗАҚСТАН
АРХЕОЛОГИЯСЫ
РеснуОликас ыя ьиі
Бйіім және ^ызым ліиныстріігі жоеары оқу
(ірыңдарыиыц студеі пітеріне арналгаи оқу куралы
ретіиде бекітксн
Лгіміти
^Кдэақ. ’:чі. ііийрситстіл
'2006
'ь
ББК 63. 5(5каз)
б іе
О>0* чүратл ҚГ‘ Цілім ;щ-пие А4 ?ЫЧ лгділг. •ийң
<яр ойебпгттгріп гШіішеЛ'»', птгкіягрі* лсиніг сагнык даі зтмии&егг
ІІШҺІі; ДОГМурСЫЛІЛГ] №уГЫГЛЫИгі1>ГЛ£Г/7Г>Г ёогшлгшт гігог^ргкіСІог
П 1 к і р ж э т га п
тарих гшы.мдарілпығі кіеплігляты Ж.К,Кіфманһфнні
ЖііЛПІЙ |1СД1ІКІЕІ!НСНТІ блгкйргпн
таріЕХ гы Еымларыпьщ ианледаты Д. С. Ба йгу п а к □ п
Дпііпавдгн к'.М>, ТвйУіағамбстов Ж.Қ., Жүмаганйетші Т,
Е ІЯ Қтқстац зрхео.тогпясы: Оқу қүрдлы/Жалпъі рел. басң.
Д-С.ІІзйгувздсн, - Алматы: Қазақ унпвсрсптеті, 2006, - 294 5.
ІХВМ 9965-2ЧЦН7-Х
Жілтіріі иқу ирыіиілрһііпіін гтудсіггпзрінс арналтаіг пүп Оку курліыііди
ІрЧігійкОіІя ікиііікц бір «іЧИ:і>і репп.зіг Кз.иктігін іірхедаа >гщ*дк адрерікйп іігрі
иган-жінтлы спплттті.гппхіг.і Мү шіі баГі кіг.іынішһі ііігіт арбір сиіші.і лзямятғьт.
бпліштк тцрііхиіі.і-мимщцічуіии міішегі ікі.ігшілгакіа». ҚГ Біліи жанс гиаыч
ЧИІ1І1>;1]ШПІІ>11 іисіш*гіһн.-|| ІЧУЗ ік. орыс п ііңде йкызыіі иіыккаи - Арчаскіі-фі
Коіахстаиа' псіі сікұ куряіы яптортарі.піик сцск-іі каіақ ғсііііс ау.іаршг.^.і
Ь[ШІ№№Д|.І|ІЫІІ ауллрі.ігіг:ці рү>і н-ку қуршіыііың ГІЙСІЪІ ипк.тиы студецттсрді
іітаңдыя □рхипіглгия тлріікіінэд ха&ірлэр сту, сдарға арбір тарпхіг-мітягчіи
кшпілгр есксргкіігігерінін ікіііІ-күПіііеіі ыппіистіісру, іірхсмгіиПЕЯлык.
ныган.Еярді.іц ниіцдік едіемле-цкі ертен -іаіііістіару
_ Й мооіті-оэз
Ь ' 4ЙЦО51-П6
ЫЖ 6Л.5(5каі)
ТБВМ ЧВД-?Я-(Т27-Х
Е- Һ.ІМИПЖПҒ Һ' м , ТлципГПМПСТГіП Яі Л.. ЖүыЙГІІГІГЧГИЖ 1 , 21КІ(|
С Ол-Фарлбп атнііДііҒЫ ҚмҮУ, 200й
.‘огН|
ЛЛҒЫСӨЙ
Қазакстан төуелсіздік алғаннэн кейін өзінің мыңисылдықтэр
қойнауыиа кететін тдрихын тереңдетіл, жан-жақты талдау жасауға
мүдделі. Әсірссе аталмыш оңірді ежелгі жмнс ортағасьтрлэрда
мекендеген халықтардың әлемдік оркениетке қосқан үлесін анық-
ізу. сондай-ақ қазақ үяты мәдениетінің бастяуын, мемлсксттіліктің
қалыптэсуын, қазақ тгносытчц Күрплуын аНЫКтаүдыц мавдгіы чор
(існіыи қала &іркек.
Осы жердс коптегем зерттеуштлердің еңбектері мен Қазақстан
Республнкасының барлық аудандарына жол тартқан врхеолопія-
лық зкспедмциялар арқасында деректанулық қор қүрылғаһдығын
айтқан жон.
Мүндай оқу қуралы Қазақстан іярихнамасывда бүрын да
болған: 1979 жьт.чы “МекгеіГ баспасыңан К.А.Ақылісв лен
К.М.Кайпақовтыц “Зопросы археологии КазахстэЕкГ' атты еңбегі,
1993 ж. осы еңбек эвторлэрының “Архсология Катіхетана" атты
жүмысы жарық корді. Соңғы оқу қүралы алғашқы еңбектеп
ғытіыми досгүрді жалгастырды Адайда паңдаланылгаи матернал-
Дар шсңбері һісн қарастырылган проблемалар аясы оған қаратанда
ксңірек еді. Бүл түсінікті де. Ссбсбі арада өтксн он бес жылдай
уақыт ішінде археологнялық һдсністер е? жщіғэсын тауып,
ауқымы кецейе түскен болаіын. Сан алуан палеолиттік ескергкіит-
терде, қола мсн ерге темір дәуірлері қорымдарьі мен қоныстарыңда,
ортағасырлық қщіалзрда стационарлық қазба жүмыстары жүр-
гізілді. Бүл уақыт аралыгында жекетеген сскерткіштергс, бүтін бір
өңірлерге арналғац коптеген мэқалалар мен монографиялар жарық
көрлі.
Тагы да бір жэйггы айта кетксн жа»і, Епср бүрынғы оқу күралы
КСРО ^рхеспагцясыча қатыстиі йқулықізр мен сму бағдарлами-
ларына қосымпіа ретінде пайдшізнылса, бүл басылым Қазакстан
эрхеологилсы бойьіпша цегһгі қүрал болып табылады. Оныіі
иегһшдс пкулык. ціығару да жосчарда бар.
Қаацқстан археалогнясыныц барлық мацызды проблсмаларьғ
түЕ*еі‘ейлі де түпкілікті шешіле қойғяц жоқ. Археаіюгиялық молі-
меттсрге негізделген коптеген с&уаллдр. шешімқер иен чікірпер ^яі
де пікіріаластартудырып келеді.
Ол бдсылым кдоіргі таңда сирек кеэдесетін ецбсктердін біріпс
айналды. Оның иаірыққа шыққанына біршама уақыг сткеиімеи
қеэіндегі материалдары әлі Де өз қүндылыгын жогалта қойтан жоқ.
Сол себенті де бүл оқу қүр&іы қаэақ тілінс аударьтып спъф. Тек
еңбектің соңгье жшыңда каршлэр гаңй орыс тілінде берідді, 1993 жьніы
жарық ксрген ңҚз-«ақсган тврихы” 1996 жылы баспадан шыққан
“Қаэақсган ізрикының’’ 1-тсмыцың мэтіңдері паіідаланыдды- Мэт іні
пздап кыскарггылып орі ықшамдшіыи берілгепімен, үсыпылыіі
отырғііп осы оқу қүрнлыныц йгікеңді қастерлсуде маңызы зор
екскдігі анық.
қлалқсглвдл лшюлогия
юі лшоның длжы
ХІХ-ХХ гасыряарда ғаиз қадыптасқан археслогия ғыльгмы
біршзмн жас саналады. Соңғы ксздергс дейһі оның нсіізгі нрнн-
циптері мен бағыттары толық айқын бодман, ол турлі білім
Салаеыня, одетге бдология ғылымдарына, онергануға ткзтқызылып
келді. Бірақ аркеологпяның шаііщад да жылдам турде қол
жеткізгеи табмстары оныд қогамдық ғыдымдар арасын іагы срнын
анкындап берді. Тарихн уақнғалардың бүтіддей балтктері, тарау-
дары археолоі иялық мағлұмэтгар негізіпде өрбітілді. Айтялык,
осыдан екі ғасыр бұрын ғана эдамзат тарнхы ідимамен ЗОООжылды
қдмтыды. Тіггті бүл кезеңніа атташқы жартысы Альп, Иудея
таулары жәнс Слхарзмен гана байланыеты болған сді. Археология-
ның арқасындя адамзаттың жас молшері бірнеіпе ғасырлар
қойнауына жылжыды. кдзіргі уақытга біз оның [-2 млн жылдық
дямуын сөз етудеміз. Еүгінгі таңда бүкіл алсм бірегей Грекия мсн
Римнің көне врксннетінен, Мысырдағы пергауындар дауірінің
мәденистінсн, Тнгр мен Ефрат сынды кос озен аңғдрындағът БаСыл
мен Лсснрия секілді мемлекеттср тярнхыпатқ скнфтер мен
сактардың еперіцен ксңінен хнбярдар.
Арксологля гарих гылымында зор тоңксріс жасады, оның
таным көкжнсгін ксңейтіп. өгқен замэн корінісін жүз есс айқындап
К&рсСТТІ.
Қазақстзңдық археологияңың қайнйр бдетауыида орыстыи
В.В.Бартоль.д, В.В.Рад/іов, П.ИЛсрх секілді шыгыстянуііты-іары
мен гарнхшылары, сондай-ақ алдыңғы қатарлы орыс зияды
қауымыі ыц окілдері түрды. Орыс халкынан шыадан көрнекті
йкгідер арасында кейбір азамяггарді.Щ қдзақ халқының тарнхы мен
модсни мүрасъгна дсген ыкыласы, ыі-ггасы өте жогары болды
Мысалы. XIX гасырдағы белгілі модениет тарихшысы В.В.Стасов
казақстандық археологиялық ескерткіштер кене Ри.м қүланды-
ларынан кем сместігін атац кетксн болатып. Ол еңбектерініц
біріндс: «Неліктен Жанкснт маңындағы көне қала жүртына
(Сырдариядағы Қазалы төңірсгіндеп кала қирандылары) біздің
Пимней болчасқэ» деп жазған еді. Мезгілінен, уақыгыпан бүрын
айіылған бүл соусгейлік сөздср қазіргі гаңда расгала түскен.
Бүі інгі күні әлсы қазақстандық лрхсолоітардыц Отырар мен Тараз-
дағы қаіба жүмыстары жаіілы, Есік обасылаіг табылган бірегей
олжалар туралы біледі.
Республикада археология ғылымыпың қалыптаеуында акадс-
мик М.Е.Массон, профессорлдр С.ГІ.Толстов, А.Н.Бернштам,
М.ПТрязнов, С.С.Черников, Л.М,Левина сынды ғалымдардың рөлІ
орасан зор, Бірақ Қазақстан қоғамгану гылы.мдары арасындагы
дербес ғылыми бағыт реііпде археология Қазақ КСР ҒА қүрамында
Тарих, архсологня және тпіография инсппугы құрыяғаннан кейііг
ғана қалыггғаса бэстады.
Республикалық археологня ғылымыііыц дамуын бірнеше ксзсн-
дерге бәлутс болзды. олардың эркдйсысы оның қалыпгасуы мен
дамуына озіцдік үлесі мен күш-жігерін косқан ғалымдар есімімсн
тығыч байланысты.
Согысқа дсйінгі узқыт іісп 60-жылдар соңындағы (XX ғ,-рсд.)
кезец ірі эксгізднциялардың жасақталуымсн, тың жоне тыиайған
гкерлер аймағыңда жүмые жүргІзумен. Бссшатырды қаіумен,
Орталық Қазақстанда қола дәуірініц қорымдарын зерггеумен
сиііаттэлынады. Бүл кездерг өз ізденгсгерін Ә.Х.Мзрғүлан.
А.Г.Максммова, Е.И.Лгеева, Г.И.! Іацевич, Т.Н. Сснлгова,
К.А.Ақышев, М.Қ. Қадырбаев, Х.А.Алгіысбаев бастаған болатыи,
70-жылдардан бастан археология ғылымы үГгымдастырушылық
жағынан орледі, соның ішіндс жаңа болімдср - архсологиялық
технолопія лабораториясы, орта ғасырлық археолопія бөлімі,
Архсология музейі ашылды. 1989 жылы олар ҚазКСР ҒА Тарих,
архсолоғия жоііс зпюграфия институты қүрамындаіъі Археоло-
гиялық ортадыққа бірікті, ші 1991 жылы Қачақстан Республнкасы
Ғылым академнясыида дербсс Ә.Х.Маргүлан атындағы Археояопія
инстигуты үнымдасгырылзды. Бүл уақыт іиіінде гылымға
Б.І Шүрмүхэнбетов, К.М.Баһтіақов, Л.Б,Ерзакович, РЗ.Бурнашсва.
М.С.Мергциев, Ә.К.Ақышев, Ж ҚТаймағамбсгов, З.С.Самашсв,
Е.А.Смағүлов, Т.В.Савсльева, А.Н.Марьяшев, Ж.Қ.Қүр.манқүлов
келгеи болатыц, Осы жьглдары Огырар, Қүйрықтебе, Кокмардан
кал:ішықтарыііда қазба жүмыслірып яіқарғаи және Сырдарня
ацғзры мен Қаратау беткейлерінде зерттеу жүргізгсн Оңтүстік
Қазақстян кешснді археолпгиялық чкспеднциясы үйымдастырыл-
ган еді. Аталмыш уақыттд ІПыі іс Қазпкстан мен Жетісуда сақ
жэне усунь ескерткіштсрі, байыргы жартас сурет оңері чсртгелді.
Орталық Қа ақсгапда қола және ерте темір дауірлсріиің гүрлі
кезеңдерін қамтнтын ескерткіштерде қазбз жүмыстары жүргізілді.
Бүт кепсадетч маңызды қүбылыстардың бірі Ғылым академіія-
сыттдагы Лрхеология ық «рталыктан басқа универсіггетгерде.
ііедагоғнкасіық жогары оқу прындарында, музейлерде жана
орталықтар ашылғал болаті.пі. Ісквр зертгеушІлер үжымы Қлчйк
меміісксттік универснтетініц (қааіріі ҚазҮҮ - реД) археолоіня
ж&не этнолпгня кафедрасында, Қараганды мемлекет к уиинерснте-
тіиіц гарнх факультетІнле, Шымкент, Петропаил жоне Қосганай
педаі от нкалық институггарында, Қарағанды және Пеіропаы
облыстық музейлеріиде қшіыптасты. Зерггтеуілілср отряды
В.Ф.Зайбьрт. Н.П.Подушкин, М.Е.Елеуов, В.В Ендокнмоа,
Г.Б.Зданович секілді жаца есімдсрмен толықты.
Жарты ғасырдан уақыі ішінде Тарик археилогия жэие
□тнографня институты күрамындя болған қазақіландық архсолоі ня
олемдік ғылымды сан алуан табыстарымсн байытыи қапн қойгап
жоқ. пл сопымен кіггар ежелгі және орта ідсырлардағы Қазақстандағы
қоғам дамуыныц неі і и і кезеңдерін анқындауға мүмкіндік берді.
Оның ең мацызды жетістікгеріпің арасында Қазақстан аумагы и
бүдан бір миллнои жылдай уақыт бүрыи дінашқы адамдар қоныс-
іанғаңдығыіі дэлелдейтін сжелгі цалеолиттік түрақтардыц аиіы-
луын айтутаболады. Қазақстан мсн Еуразил іомснгі пилеолитітідегі
ортақ ііыіпапдяр, Қазақстан томснгі палеолнт моденнсті біртүтяс
жеілі ы адііаічат мадениетінің жалны тізбегіндегі буыі ддрдын бірі
екендігіне куо бола алады. Еуріпия қогіа дәуіріндегі тайналаріыц
палеозьономикасының дамуындаіы қдаақстандық металлургмялық
орталықтың рөлі аиықталды.
Бүгінгі куні Қазақстзніның малшы-еі іний тайпаларының ерте-
дегі кешпслілерге айііалу үрдістерін вткергсн өнірлердің бірі
ретіндс таньгағандыгын ацықізу мүмкін болып огыр. Жаңа архео-
яогнялЫҚ моліметгер, всіресе Ілс жағялаулары меп Сырдарияның
томенгі яғысындапл сақ обапарында жүргізілген қазба жүмысіары
Қтгстаңды сақ гяйлаларының мацызды орталығы болган дсуге
мүмкіидік береді.
Қазақстандық архесыогтардын ірі табыстарының бірі -
урбашпациялық үрдістердің серпінділігіа (қозғалысын), отырьгқ-
шьріық және қалалық модениетгің дзмуың анықгау болды,
Қатакстан аумағы арқылы, дүниежүзілік өрқенисттің жарқын
ж^істіктаріищ бір і - Үкы жібек жады егскекдігі акықгадган.
Лрхсрлогннлық матсриолдар Қіізақстан мядениетгсрінің сан
қырлылыгъш аныктап отыр. Оның қдлынтасуына Қыгаймен, Таяу
және Орта Шығыспігіі. Орта Дзиямен, Еділ бойымен, Орал
маңымен, Сібірмсп орнатылған саясн, экономнкэдық ж^не модени
байланыстар орэсан зор ықпалып тигізді. Іүрлі мәдсниегтердік,
орқнлы мЭДеии аймақтардың өзара әрекетгестігі мен сан қырлы
ықпалы зтногенездік үрдісгердің дамуыида манызды фактор-
іифП.ьц', бірі боқды. Орталықіары Қазақстан аумыын ацыл жатқм»
Батыс Түрік қағаиаіы. одан кейіи ТүргеіИ, Қарлүқ қзганаттары
жөне кейініректеғі Қирахан мемлексгі ез мәдепистінде түрлі
этііііквлық лостурлерді исасампаздыюіен түШстіргсн орітігасырлык
ліемдексттік қүрыііымдар болғандығы анықталды.
Қазақ мемлекеггілігі, Қазақ хандығының іңцдсниегі Отырар,
Кслср, Тараз, Түркістан, Сарайхиық, Тальхир қада жұрттарындяғы
архсопеи ия ЛІ.ІК гіл^ністср Корс.еткііііпрй, чхіріщтсрііііі, клхраЛЙІЪ
дыкіардъпі, қылпіақтардыц мемлексттілігі мен маденметінен
бастау алады. Көшпелі және отырыісшы өркениетгерді зерітеу ісі
түрлі калықтар чодеііиетінід өзара орскеттсстігі мен езара
байытыпуы иаемщк дамуді-лң күре жоды бсянпщьиын к&рсетіп
берді. Мүңдай врекеттестік қойнауындд Қазақстан мен Орга Дзия
казіргі хадцқгарына тән этногенез бастаулары жатыр.
Алмзтыдз біркзтар чалықаралық гылмми конференцмялардыц
откізілуі Қазақсгандық археологиялық мсктедтің табыстары
халыкаралық дедгейде таііі.глғшиін аіігактайды. Өз кезсггнде
рсспублнка археолопары баяндача жоие хабарлама жасауға, дәріс
оқуға Ваішшгтонға, Паріокге, Токиоға, Сеулге шақмрыяды-
Қазіргі тавдз қайақстзндық архсологғар ЮИ£С1<О цъщ «Үды
жібск жольг — модсшіетгср дндгюгының жолы» атты халыкаралық
жобасын азірлеуге белссне араласуда, 19^1 ж. ІОНЕСКО-ның
хдлыкарэлык экспеднциясы Орта Азня мсн Қазақстанныи ежедгі
керуен жолдары арқылы жүріп оттІ. Оның қүрамында 20-даіі асгям
ёлдсрдің, соның іиіінде КСРО. АҚШ, Жапоння, Канада, Корся,
Түркнл, Моиғолил, Қытай, Ираіі, фңлмппди, Франңия, Лнглия
мсмлексттерінің пкілдері болды. Экспедццич жүмысы кезінде
ЮНЕСКО ілеи КизКСР ҒА Тьрих, архедміогия жоне этнотрафңя
ннстніутыныц үйымдастьіруымен Адмэтыда ғыдымц семинлр
еткізніді. Оя Жібек жолы бойьшдағы кешделі жане отырықіпы
мәденИ&ттердіц әзэра әриквттсстігііі, байланысын зертгеуге арншіды,
ҚР ҒД-ныи Археология музейі — археодогиялық ілім-білім меғі
Қадақстад гылымының жегкен жетістйгтеріи пасихаггауда. халық-
гың тэрцхи жадын жаңдандыруда пензгі күраддордын біріігё
айналды- 1973 зк. қүрылған бүл музейге 1946-1990 жк. гйльімдар
экинастЫрғди ткадігерлср қойылды. Олардың зрасында бүкіл
Олемдік >№не гьңіі.імц мацызы жоғары болыл сяпзлатын Казба
кезіңдс қсла другріиің корымдарынан алыНғал МатернаПдар, сақ-
усун двуірлеріне жэтатыіі алтыннан жлсялғян оніекеіілер. ОтЫрар,
Тараз, Түркістан ссқілді орга ітіеырлық калалардан таоылғаН өте
слрек үіЛЫрасатьің затгар бар. Есік обасынЯн тғібылғап алтьш
бұЙымлар ксщені де <кы музейде. Аліъшиан Жас&пҒап бүл буйымдяр
тецдссі жоқ коркем жупе гылЫмһ кунЛЫпык, сонымзд Кэгтар ё'Л
одымдцр таряпынан үнсмі зертгеу нысанына аКцзлъпі іттыр. Есік
сйасънілэғы тгуьіндм артнып алыпғаинан бері ежадп Қрэдстаинъм
®нері, ңде^ңиичсы мсн мвлеһиеті жайяы ұш гылыми мснси^рафня
Мйн отмз шақгы мақаяалардып тиьрнялаііғаданғмн айігсмщ га
ЙЖТКІііІКТІ.
Қазіргі кеЗДЕГІ ғылымғі зергйучердіц объектиаті ерекиіелік-
терініц бірі теорнғлыъ: часелслер дешіңің кптеріяуі бодыи
чайыпадьь Бүгі жағдаіОіарда :і«ртгеузділердің. әздррішц философия-
ЛЫҚ /ційындығы, бүрынғы фипоціфцллық үстішымға түйықтіал-
маган ікнце дс дүннеягүзілік модсниеггі үғынған методолОгнялық
оЙлау мөдениеті'басты орыиға кетерІледі Ьасты ізденістер аясына
адам мен адам*ат қоғамылың ілығу тегі, мцлліылық іген еі гғітілік
секілді өні.м әндіру и.іаруашылықтарыныц дамуы, ертсдегі коШпелі
мсмлеқетгердеі і кеиліеіідйіік псн заттцй ж.*нс руханн модсшіеглң
тарихы, оіырықціылык жрне кала мэдсннеті, Қазақсіун мен
Оргалық Азия шодбсріндегі көмшслі модсннетгср мен огырықшы-
ЛыҚ оркеціісттердщ өзяра ықпады, казакгар этцогеіюзінің сауал-
ДарЫ қойылуьі қажет. Лрхео лоі зтяпык матернаиддр негізінде
мі л.ікгың рухағіи модсниетшщ сзуалдары, мүзыказык шығарліа-
іііылықтың. онын-сауық кйріністерціің, үлтіық кцімдердщ қаіінар
коздсрі ліен басзлу.ііары қарасіъірылуы кереқ,
Қазаксган археологгарының алдьғнда турған манызды ыіндет-
тердің оірі К0н тцмдык Іарих жӘеіс медсциеі ескерткіштерінің
жнңағып басып Шығару Ьодып таоылады. Бүл ғылыгии-энцнклоле-
диялық сппатгшы басылым ескерткізшерді жүйелеу мен корғаудп,
сонымен катар хзлықты патрноттық ж'днс мнтсрнаинонапдық рухта
т®рбйелсуде маңыздъі р&л аткаруы гиіс, ойтийт Жинақтыя маңъц
ды міңлетгерінщ бірі барлык халықтардаң дүядожүзийк т/едіижт
қазъшасыт қоскан үлесің ашлқтйп Ырсді. Жинақ, сенңай-ақ,
археология мсн мәдениет тэрихының стратегиялық мшдсгтерін
шешетін негізгі ірге ісіісттес.
Тэжірнбелер иіексіз жасялятын лябораториялыҚ ізденісісрге
карагандэ, кез келген қазба жүмыстары ескерткіштіңіолық нсмесе
ішінарэ бузылуынз элып кслсді. Сол себспті до далалық қүжат-
тарды топыққанды толтыру, фотолық бскіту, сскерткіні калемін
өлшеу мСн архитсктуршіық жүмыстар жүргічу соціы ғылымн
жстістіктерге нсгізделіп отыруы тиіс. Археологняиық қалба
жүмыстарынан Кейін ескерпкішті бүзылудан сақГву, қаяныня
кслтіру мсн музейлерге айналдыру әрексттері іекеэсуы керек.
Спорады-толаңды талдау, флотация, раднокэрбонды мерзімдеу
ӘДІсі ссКІЛді қазіргі күнгі жаратыдыставу гьНіЫмдарыііың эдістерін
кеңінеН ҚолДалу керек. ЭЕМ комсгімен барлық Ьқпаратгарды
оңдеп, мэғлүмяттар банкін қүрастыру Кажст.
Ғылымм іздсиісіер; қаркынды дамыту үшін ірі проблсмалар
төңіреііне зертгеулерді пюғьтрландыра түскен абзял. Қазақстян
Республикасы Ғылым акядемиясыныц Археология инстиіугы
археологияиың бзсты бағытщрыгідағы жүмыстарға баСШылық
жасап, бүл жүмыстіірға универснтсгтерді, педагогнкалық жогары
ОҚу орындарын, музеЙлерді, Тарнхи жане маденіі ССкерткііПтерді
қорғау қоғамдарын зартуы КажСТ. Қазақстан мСН ОрТй Азия
халықтарының ^тноіЧінсзін барпық фртаазияльгқ рсспубликалар
ғалымдарымен бірлесіп шсшу кджеттіпігі белгілі ікзйг.
Қазақстнн црхеология гылымының алдында гурғзн ірі мвселс-
лер мен міндетғср туралы ийта отырып, соңғы онжыдцықта осы
пдлым саласын үйыыдастырудағы Кездсскен қиыншылықтарға
токгялмкса болмайды, Қязақстан - аумагы жағынан турлі 'габигн
аймақгарды қамтыған өте үлкен республмка. Оның терріггорня-
сында мыцдаған есксртқіштср бар. Алдын нла есептеулер боііынша
19 облыста (ка^ ргі 14 облыста -реіі.) олярдыц саны 25 мыңнан ксм
смес. Жазба дерек көздсрінің аздығыпян нсмесе тіптсн жоқты-
Ғынан, Олар ежеягі жән€ орта ғасырдық тарих бетгсрін қайтя
қалпыня келтіруде ^калғыз ғанадсрск вдзі болыіі табылады.
Архсплогңядық зерттеулерді тиісті дәрсжегс көтеру мамандар-
дьтң жетіспеушілігііісн ксмшін қалып келсді- Коігіег&ц педягогика-
лық жоғары оқу орышіарында, музсйлерде архсологтар тіптең жоқ-
Мүның езі республнканың бятыс, шығыс жәце солтүстік
обльтстярьіндэ ярхеологцяжіқ зерпеулердің жүргізілмеуіно себеп-
кер болып отыр, Ежелгі мғіденясттер ңорығы саналятьш Мяціыс-
тау жсрі олі күнге дейіп бйлгілі бір юрел<едс ақтаңдяқ болып
келсді. Сснідай ак, қярқынды шаруашылық .............. салы-
нуы нәтижесінде электростанциялық қондьгрһылар, магиетралды
каналдар, сулапдыру жүйелері, игеріліп жаткан жерлср аммақта-
рында жүзіеген есксрткіштер қирап, үлтгың мәдени қоры таяан-
таражга түеііі жагыр,
Бүгінгі күні археология ғылымы азгерістер кезеңін бастан
кешіріп огыр. Лрхеология инсги утының үнымдастырылуы -
отандық тарих пеп мөденнеітің іргелі меселелерін, үлттық мәденн
мүраны сакгау мен зерттеуде үлкен көмек корсетс алады дегсн
үмптсміз.
ҚЛ&АҚСТЛЗДЛ АРХЕОЮГИЯЛЫҚ
БСШТКІІІГПРДІ &ЕРТГЕУ
ТАРИХЫНЛН
Қазакстағіның археологияиық ескерткііитері туралы нлгашқы
мздімеятср орта ғаснриардағы ғалымдар меіі гарикціылар,
географтлр меіі саяхатшылардың ецбектерінде ксздессді. Олар йз
ембсктсрінде әздері гікелей кезімен кпргеи нсічесс іир.ерше айту
боныншп .мәдім болгзн одеттен тъіс здттар, бсйнслер, уз
замандарынан кәл бүрын оолған калалар м<лі коньгстттрдьін
жұрттарын, оқигаларды айтып кеткен.
Қазақстанның откендсгісін гылыми зерттсуде 1 Петрдің коне
мүряларга ұқыггты қарауға, оларды суреттеу мен жннауга ғ>мір
берген жаряықтяры, сондай-ақ опың бастамасы бойынша Сібірді
жопе Ресейге іргслее жаткан Қазакстац жерін зсрзтеу мақсатымен
қолданылган ншралар мадызды рел атқарды, Осы ореқсттер
нәтижесінде 1707 жылы Тобыл боярьшың үлы С-Релісзов жазған
“‘Чергржная кннга Снбирн” (“Сібірдщ сызба кічдбы”) жлрьіқ кврді.
Оцда географиялық деректермсн қатар, қадақ еахарасьгның
археологнялық есқерткіцггері турйлы мәліметтер жНнактЛ-і ан.
“Ремезов атласмндз'1 Торгайдың оц саҒасы мен Қараталдың оц
жағаТиуынДа “қаңыран қалғаН і<алл”, Есйщің спл жағалауътНДаЕъі
‘Час ҚХта'\ СарЫсу е^еіііңдс атсып ‘імеш¥т’\ т.б. йигелгі ңдяалар ьі*И
қүрылыс орыщіяры ДталаДЫ.
Ксііесі археадогнялық мзібтлечтер 1733 жыяы Сйірге
акадсмик Г Ф.Мііллсрдіц басқаруымен жасалғдн бірінші акад&мия-
дық экодедкіоЫныи ейелтіеріиде іжтршеді. □к.спедвдия. кұра-
мында белгілі ғнлымдар І1.Делаклоер, И.Фншср, гсодсзнстер
И Д-КрасңііьникоБ, Л-Ивңңов М/Утаков жұмыс істсцй
1768-1774 >кьщдяры Еділ бойы, Орди, Сібір мсц Қазакствц
Халыктарыпъщ тарихын, географиясы мсн эпіиграфнясын зерттеу
мақсатымсн үнымдастырыягал екімші акадсмиялық экспедиция
Қаззқстанда археологнялық зерттеу ісін жалғастырды. Экспедиция
жүмыстарына оз заманының аса корнекгі ғалымдары ГІ.С.Паллпс,
И.П.Фальк, И.Г.Гсорги, П.ИРычков, Х.Барданес қатысты. Бұл
іалымдардың сссігтсрі мен еңбектерінде казақ хзлкыныц ілкі
замандардағы есксрткіштері туралы мол мояіметгер сақгалган.
Мысалы, П.И.Рычкоп езінің кТоііспрафия Оренбургская» атты
іргеді шығармасындз взіне үшырасқан кене кен өндіретін
жерлерді, мыс. қорпюын жянс қалайы корытатын срындарды
сипаттап кетгі.
1771 жылы Н,П. Рычковтың Торғзй меп Есіл дайаларъша
жасаган сапарында жззган күмделіғінде қыэықты материалдар
үшырасады. Оп Қарагоргай өзені ацғярындагы алып обапярдың
кескіцііш тпң-тамаша больпі: «ежелгі хаяықгардын бейітІ жай
топырақлен үйілііц 15 сажшіыіеіі асатыңдай бніктікке көтерілген,
қоршауы 135-тей сажсныс жетеді» деп жазғал. Н.П.Рычков:
«обалар скнф патшасьі нсмесе батырыныц қүрметіпе түргызылғаң»
деп жорамал жісады.
XIX ғасырдың бірінпгі жартысыңда Ресендс Ортялык ясәнс
Шығыс Қазақстанның табнғи байлықтэрына қызыгушьшық күшсйе
бастады, Геологгяр, кеп инженерлері жол-женекей копенін
кездсріпе де назэр аударып, оларды снгіаттгіп, жизыи отырды,
сөйтін бүл аудандардың ескерткіштері туралы мәліметтер қорын
мопайгЕа берді. Кен нпженерлері Г.Генс, Б.Ф.Герман, И.П.Шанг ип
табылғап кенеяің коздсрін тек көціл қойып қана коймай, олардың
тарихи сипаттамясын жасауга тырысты, 1822 жылдан 1841
жылдары далада сол кездегі аса көрнекті ғалымдар А Гумбояьд,
Г.Розе, Г.С.Карелин, АІГШрснк болып қайтгьг.
Сөнтііі, XIX гясырдың орга шеніне қарай неі һінсн Орталық,
Солтүстік жәнс Шытыс Қязақстан бонынша едоуір магериал
жниақталды.
Әлбетпе, соп кеэеңге қарап, археологиялык ескерткіштердің
шын маніндегі гылымн зерітелуі женінде айтуға болмаңды.
Мақсапы зертіеулер ііатижесіиде смсс, квбгне кезденеоқ, жол-
женекен алынғэн моліметтердің бастапкы жинақталу фякпсін пша
атап кспуге бодады, Қазба жү.мыстары жайлы дя байеамдітТ сөз
айтуга болмайды, Кейбір ғалымдар обаны қазып көругс орекст
жасап коргенімен, қазба жүмысгарының одістсмссІн меңгермеген-
діктсн, алдарынэ нақты максат-міндетчер қоймай, гек заттарды
жипаумен шектслді. Дегенмен, есксрткіііггерді тіркеу, олардыц
картасып жасау, белгілеу фактілерініц агтқарылгаидығы белгілі, олар
істегсн жүмыстыц қүндьшыгы да мінс осында. Бүл салада сол ксзде
агқарьілған жүмыстардың копшіліп әлі маңызын жоғалткан жоқ.
XIX ғасырдың екінші жарзысында қазақ даласындагы коненіц
көздергне Археология/іық комиссияныц, Тарих музейінің, Мәскеу
археояогиялық қоғамы мен орталықтаі ы басқа да ғылыми мскеме-
лсрдің иазары ауа бастады. Қүрамыиа Сырдарня (Түркістан) және
Жетісу облыстары кірген Түркістан генерал-губсрнаторлығының
қүрылуына баіінаиысты жаца өлкеге, соның ішінде оныц откенінс
ден қою күшеЙс түсті.
ІП.Ш.Уолиханов Талгар қаласыныц орнын, Шеңгелдінің қпра-
ган үйгидісін сипаттап, Жетісу археологиялық ескергкіштсрг меіі
тарихы туралы мацызды жазбалар қалдырды.
1862 жылы Қазақстанда В.В.Радлов археолоі пялық жүмыстар
жүргізс басғады, Семей төңірегінде қоаа ғасьтры комбелерін алғаіл
рег гылыми негіздс қазу жүмыстарын жүргһу ісі соның есімімен
байланысты. 1866 жы.іы ол Павлодар мацында, 1869 жылы
Жетісудагы Түрген ауылы ауданыцда казба жүмыстарын жүргізді.
В-В.Радлов солтүстік-шығыс Қазакстан мен Сібірдегі ертедегі
ескерткііцтерді тоггтау жоне кезеңге бөлуді үсынды. Бүл аудандар
мәдеииетінің тарнхын ол мыс және қола ғасыры, коне тсмір
ғасыры, жаңа темір ғасыры мсн сртедсгі орта ғасырлар кезецдеріпс
бвлді. Ғалымның снбектері Қэзақсзан археологиясыпыц дамуын-
дағы ілгері басқан үлкен қадам болды.
1867 жылы Археологиялық комиесияның тапсыруымен орыс-
тың белгілі шьшыстанушысы П.И Лерх Түркістап олкссін зерттеді.
Ол Сырдария бойындағы Сауран, Сығанақ қшіаларының қиранды-
ларын қарап шықты, Талас а.тқабынын бІрқатар қалаларыныц
орындарыида болды, Жанкент калашығында қазба жүргізді. Озі
кездестірген сскерткіштерді тіркеумец, мүқият сипаттаумен қатар,
ол жазбаша хабарларды іріктеп, олар турэлы үэінділсрді тэлдады
жоне түсіпіктеме беріп кетті. Жазбаша дерек кездерін өзі ганқан
архсологиялық олжалармен салыстырып, қираған орындарды
нақты тарихи қзлалармен баламалады.
Археологиялық комиссияныц рүқсазымен 1884 жылы
Ф.Д.Нефедов Торғай дшіасында, 1889 жылы Э.Ю.Пстри мен
С.Н.Назаров Солтүстік Қазақстэада, А.Н.Харузин Батыс Қазақ-
станда, Н.Н.Паитусов Жетісуда, Е.Ф.Каль Талас ацгарында қазба
жүмыстарын жүргізеді.
1893-1894 жылдары В.В.Бартольдтъщ осы аймаада іссапармен
келуі археология мен шығыстану ісін дамытуда зор рол аткарған
оқиға болды. Ол ІПу мен Талас алқабыиың, Ыстықкол қазан-
шүңқыры мен Іле озені алкабыныц ескерткіштсрін коріи шығады.
Оның «Отчет о посздке в Среднюю Азию с научной целыо»
(«Ғылыми максатпен Орта Азияға санар туралы есен») еңбсгі осы
кезге дейіи тарнхи акпаратгың ғаламат үлгісі болын калып отыр.
Көптеген жазба дерск коздеріпе сүйеніп В.В.Бартольд осы
ауданпын тарихи-толографиясын суреттеді, археологиялық
жағынап болашақтагы мәні зор ескерткіиітерді апықтады және
оларды ортағасырлық белгілі қалалармен сойкестендірді. Соның
іпіінде. ол Тараады Оулиеата (Жамбыл) орныметг сайксстендірді.
В.В.Бартояьлтын матерналдары Қззақстанның оңтүстігі мен
Қырғызстан халықтарыиыц еггксн тарихының бег-иердесін ашын
берді. 1895 жылы Гашкентге қүрылыіз. жергілікті зиялылардың
елкснің нткеніие, оның тарихыші, сэулет және өнср есксрткіш-
теріне ден коятын окілдерін, аскери адамдарды, шенеуііікгсрді.
еткеиге қызыгушылық танытатыцдарды біріктірген Археология
ауссқойларының Түркістап үгіірмесінің ұйымдастырылуы солың
есімімен байланысты. 1904 жылы Түркістан үйірмесінің мүшелері
КА.Кларе мсн А.А.Черкасов Огырар қалашыгында қазба
жүмыстарын жүргпді, мұны олар сол замандағы озық әдістсмслік
деңгейде атқарды: жүмыс ең алдымен шагын қазбага жоне кене
бүйымдарды сипагтауға негізделді.
Орыс географиялык қоғамынын XX ғасырдың басында қүрыл-
ган Батыс Сібір, Семей жоне Орынбор болімдері. Орынбор ғылыми
нрхіге комиссиясы Оргдлық, Солтүстік-шығыс Қазақстанды архео-
логиялық тұрғыдан зерггсуде орасаіі зор рөл атқарды.
Нәтижесінде ХІХ-ХХ ғасыр бас кезінде нақтылы, мол материал
жинақталды, бірсыпыра дәрсжеде олар жүйеге кслтірілдһ Кененіқ
кездерін қоргау женінде дс іс-шаралар жүргізілді. Сол кездегі
көбісі қазір жойылып, қиратылып жіберілген, теқ алғашқы
зертгеушілердіц ыпта-жігерінің арқасында гана бүгінгі тладз
ғылымда олар іуралы мпліметтер бар.
Тоңксрістец кейін археологиялық зсрттеулер жалгастырылды,
бірақ олар мемлскеттік негічде жүргізілді. 1919 жылы Материал-
дық мәдениег тарихы акаделіиясы, ал 1920 жылы Музей ісі мен
кене сскертқіштсрді, онер мен габиғатты қоргаумен ілүғылданатын
ТүркІстан комитсті қүрылды. В.В.Бартольдтың үсынысы бонынша,
комнічлтің ең таяудағы міндеті археологиялық карта жасау болды.
Сойтіп, ежелгі сскерткіштсрдІ есепкс алудың, зерттеудің, саетау-
дың нсгізі қаланды.
Тецкерістен кейіигі шігаідқы жылдардағм еңбсктср ішІнен
архсологтар ПГі.ИваноЕТЫҢ Саирамда жшіе В.Д Горпдецкиіідің
Жеіісуда, Қіпақстанның оңтүстігіндс жүрггтгеіі ізденістсрпғ, Орта
Азияііың сртедсғі тарихыиың ен ірІ зерттсушісі М.Е.Массонның
Сайрам қалашығьг мен Түркістандағы Ахмет Яссауи кессиесі
турялы мақалаларыіі атауға болады. Батмі Қазакстацда 1926 жылы
М.П-Грязиовтың КиртильД-І жәііе Киргнльд-2 қабірлерін, Орал-
сай мсң Қүнанбай-слйды ашып, қазба жүмыстарын жүргпуі бан
мзтсриалдэр берді және аңдронов моденисті тек Батыс Сібірге топ
дсп орныгыл келген тужырымдаманы түбірімен озгерп і.
ЭО-жмлдары біркатар ірі іжслсдициялтрдытЕ зертгеулері респуб-
ликаныц кептеген зудандарын камтыді.і. Архсология біржолата
тприх Уылыммнын дсрбес бір бөліміне эйгіалды,
1933 жЫ-ін.1 Ортилық Қазақсіаішың қола д&уірі мэдснпетш
зертгеу үшін Матсриалдық модемиет тарихы академиясы жаслқ-
талғян. П,С.Рыков жетекшілік етксн Нұра зкспедициясы (қурамында
болғацдар - М.ТІ.ГрязНов, М-И Аргамоіюв, И.В.Синицын,
М.Н.Комарова, Н.К.Артютов, Л.Н.Рпгачеь) Нүра. ПІерубай-Нүра
Жзқсы жоне Жаман Сарысу йзендері алқэбыида барлау ясздіс қазба
жұмьістдрыи жүргізді. Энеолит эаманьгпа жататын түрақгар, қола
дәуірінің қорымдары, ерте теіиір дауірінің обалары. қазакғардыті
мплалары үстіне қойылғдн белгілср яерттелінді. Экспедищія
жүмыстдрыііың маңызды қорытыңдыларынып бірі Дәндібан ауылы
маңындаыы №11 обздағі.і қазба экүмыстарід болды. Обадагы гас
плнталармен түргызы иан жерлеу камсрасынзн бан кабір
аршылдьі. Одап түркы шар тәрізді және ернеуі тік. қарас гқ
мәдеЕіисгініп, ыдыстарына үқсяс бүйымдар табылды.
1930-1939 жылдары археолог О.Л.Кривцова-Гракова Қосгагіай
маңыддагы Алсксеев қопысм мен қорымыпда қазба жүмысгарын
жүргізді. Андрснюв. мвдеішстіііін баспаиасы мен қорымын түңғмш
рет қсшенді түрде зертгеу қола дьуірі таГгпаларыпың шаруяшы-
лығы түрмысы мен , іни наным-сенімдсрі туралы мағлүматтарды
телықтырды.
1935-і937 жылдзры архечлог С.С.Черников Қалба жрне Нарым
сілемдсріиен қалайы, мыс пен алтын ендірген 16 ежелгі кен
игергсн орындарды зсрітеді. О.і металл өңдірудіңор килы і үрлсрін
бөліл көрсетті. ксн алу текннкасьг мси егқелгі кшішілердің
құралдарын суреттеп жазды. Ғже-ігі кен ондіргеп орһіпдардын
копшіліі іп ол қола днуіріпе жатқыдды,
Қазақстші ғылымн мекемелерінщ осы жылдарда қызмсті
жанданз түсі і, Қазақста іның Ортялық музсйі ескергкіштсрді
тірксу, кездейсоқ табылғ.ін олжалардың ессбін алу ісін ж&ие шағын
қдзба жүмыстарын жүргізеді. Баснасөзде Көксу озеіііцдеп қэланіық
срны туралы және Жетісудағы ескерткіштер деайлы мақаяалар
шығады. 30-жылдардағы археолйгиялық жүмысі арда Магериалдық
мадениет тарихы ипституты (КСРО ҒА ММ ГИ) мен Ғылыч ака-
демнясының Қззяқ филналы үнымдастырған Л.Н.Бсрнштам басшы
лық етксн Жстісу мец Қизақсіанның оңтүстіғіңдегі экспедицнялық
зерттеулер жетекші Орыиғя шықты. Согыс алдыпда ддлада өткізіл-
ген торт жылдық зерттсу маусымы аралыгында ([9ЙІ-І940 жж.)
Жетісу археологиялық экспедиңиясы бірқаіар қалалардың орнына
кең көлемдс барлну жоне түриқгы қазба жүмыстарын жүргізді.
Ортағасырлык Тараз қаласы орнында жүргізілген кең ауқымды
қазба жүмыстарыныц жэнс оның округіндеп ескерткіцгтерді
зерттеудін нәтижелсрі боііынша осы лудаппың археологиялық
матсрпалдарын тезеңдерге бөлу ұсыиылып, қала дамуытіын исгізгі
сатылары белгілснді, оныті округінің қалыгггасу жолдары анық-
талды. Қнзақстан аркеологиясы үиіін бүл ортагасырлық қаланы
кешсңді тұрде тарихи-археологиялық түрғыдан зсртгеудің адғашқы
тәжірибесі еді.
Окспедиция Тарчздал басқа пріз±ттсырлық Лугонос, Аспара,
Мерқі, соңдай-ақ Жетісудыц қиыр соліүстік-іпыгыс бөліпндегі
қштапар мен қоныетардан 'Іалғар және Дүнтіенеін зерттеді.
Сенммсн қатар ол Берікқара атты ғаламат корымда зерттеу
жумыстарып бастдды,. огап бсйіт үстіндегі іурлі қүрьілыстар
(топыряқпен үйілген обалар, жалпақ та доңгелск қоршаулңр, торт
бүришты қоршаулар) тән еді, Іле алқабындтіғы Жуантөбе бейітін-
деіт қазба жұмыстарының нсгім қалапды.
А.Н.Бернштамның мақалаларында жаңа матсриалдар жарияла-
нып қаня қоймай, сонымен бірге ортағасырлык кала тарнхының,
Қазақстанның оцтұстігі мен Жстісудьтң пллрыкпіы жәпе кошпелі
хХ'іықтарыЕіьщ сзара әрекетінін аса мацызды проблемалары,
қаляиың қшіынгасу мәселшіері мсн опың модени-тарнхи бзйла-
ныетнры, сондай-ақ тарнхитопографиясыбелгіленіп, іші нара шешілді.
Тараздын маденнеті мен Жегісудың онтүстік-багыс болігіндегі
қапаларды зсргтеуде І93В жылы қүрылган ЯС&мбыл археологияяык
пункті жоне Жямбыл облыстық музейі айрықша рөі аткарды,
Үлы Отан соғысьт жылдары архсояогиялық жүмыстар уақытша
тоқтатьпщы.
1946 жылы Қазақстаида Ғылым академиясының құрылуына бай-
ланысгьг арходюгодтык жүиыстэрдоң кепшілігін ІІІШ.Утжкшюів
йтыңдағы Тарих, зрхеолопія жоие эі нография ннститутынын архео-
логня балімі жүргізді. Бүл уақыттағы археологиялық зсрпеулердің
ауыртпалыгкшьщ орталығы Аяматыға ауысады қазақстандық
археологнялық мектсн қалыптасзды. Жалпы плғаңда 1946 жыл
Қазақстап архсологнясыньщ дзмуындагы жаңа кезсцлің басы
бялды. Қүрылған бщіІмнщ алғаш үйымдастырған архсанзгиялық
экспедицнясы Орталық Казақстян архсологцялық зкследицнясы
(ОҚДЭ) болды. пны сол кезде академик Ә.Х.Марі улан баскарға і
еді. Күні бүгінге дсйің бүл экспедңццк Сарыаркддағы кенеңің
көздсрін үпе.мі івдестірігі, зертгеп келсді.
Ә.Х.Маргүлан экспедңциясыңьің жүмысы жср ауіиягымен ғана
емес, сонымен адтар зертте.чспн естерткіипердщ хукчюл чиялщқ
диапззоныныіі кеңдігімен де ерскпгеленеді. Экспедцция неолиі жәнг
энеолит дәуірлерінһі гүрактарыц, анлронов жәнс даі-гдтбай-бегазы
моденнегтерщің қоныстары мен знрйггарын. б.з,б. ҮІ1-1 ғасырлардпғы
экерлеу іимаряттарын, түрік заманы обнларын, ортағасырлык қалалар
мен қопыстарды тауып, врттеді жэне клзу жүмыстирын жүрітйді.
Ә,Х.Мяргүпан орта гасырлардд Орталық Қазақстаннын коіипелілср
слі ғала емсс. сонымен қатар ошрықіпы және қала моденнсті
орталықтарыцың бірі болғанын далелдсп бсрді. Мүцда Нүра жоне
Спрысу длқаптарынүы, Үлытау стегінсн қолонердгц. сауда меп
егіншһіктің пртЕшыктары болған ортағасыртық қоньстар мен
далапардың қдлдықтары табылдаі. Одар түрт-түсгі металдар - мыс,
қалайы. күміс өңліріп, балқыту орындары ретівдс ерсқше манызға ие
бопды. Бүкіл Шышсқа күміс жеткізгеп Гарбиан кецдерінщ дагіқы
иіыкіы. Қасъ/Нші ортағасырлъіқ қолыстар таОіілыті, зсрпслтен
Жезқазған кеңдсрі мыс еңдірудіц ірі ортальтқтарына аііналды.
1946-1950 жылдардагы зсрггсулсрде кошпслі іік дастүр кең
қапат экіійган аүдаңдардагы отырықшы қолыстар мен қалалардың
қзлыптдоуы мен дамү ына басты назар аударылды,
Соғысіан ксйінгі А.Н.Бернпггам мен Е.И.Агеева басқарган
Оңзустік Қазакстаң археологияпық экснсдпцнясы екініді ірі экспе-
диции болды. Оның жүмысының корыгындысы Огһірзр ілүрлтта-
рындасы, Шу-Талас нзендсрі аралыгындаіыг Қдратаудын солтустік
беткеиіндсгі, Сырдарня алқабывдағы қалалар мсн қоныстар орын-
дарыиың үлкен тобын зсртгсу картага тусіру болған еді. Қаля
тоіюграфиясың зсрпсу мсн адш ыдыстарды топтгу ма,^;ии-тарихн
ксзеңдсрді түйіндеугс, қолвнер мен сэудапың даму дсцгейін
аііықтауға, яғни ОнтұстІк Қаілқстяи қалэ мәдсинстінің дсцгейін
саралауға мүмкіңдік берді.
Бүл экспедицияның қызықты бастамала* ыныц бгрі цеп Жуаң-
тобе қалашыгьг мен Арыстын орта яғысыңгіағы Боріжар қорычын-
дағы кешенді дерггеуяерді айтуға оолады, себебі ііақпд архсоло
1'иялық материаодар негізіңде қала мен даланың қарым-қатынасы
туралы сауалдарды қойған сді.
1953-1959 жылдары Е.И.Агеепа басқарған ОҚАЭ Қаратаудың
солгүстік беткеіілсріндегі археологнялық сскерткіштерді зертгеді.
Түрақты қазба жүмыстарыпың негізгі нысаны болып Бабаатя
қалашыгы тэңдап алынды. Онда жүріі ілген қазба жүмыстары
бскіністі қоныс-жай түріндегі отырықшы қоныстыц бірте-бірте
ортағасырлық қалага айндлу үрдтсін апықтап бсрді.
Орталық (ОҚЛЭ) жйне Оңтүстік Қазақстан археологиялық
экспсдицияларымен (ОҚЛЭ) қатлр 1945 жылдаи бастап КСРО ҒА-
нъщ СП.Толстовжетекшіпін еткеп Хорезм архсологмялық.-зтнотрэ-
фкялық экспедициясы Қызьпорда обтысында архео югиялық
зертгеулер жүргізді. Бобіш-молда мен Шірік-рабат қалашықтарын-
дағы қазба жүмыстарынан басқа экспеднция археологиялық
есксрткітптерге барлау жопс қазба жүмыстарын жүргізді, оларды
тіркеумсл йй іалысты 1948 жылы Алтынасар калдшығында және
Жегіасар қоішісында кдзба жүмыстары басталыл, екі түрлІ
қүрЫлыс кезеңін аныктады, келемді керамнкалык материалддр,
металл мен сүйек бүйымдары саң алуан ошекейлер жці гастмрыдцы.
1947 жылдан бастаіі Мәскеу мен Алматының ғылыми мскеме-
тері бір.иесі і үйымдастырған, С.С.Черников басшылық жасағал
НІыгыс Қазақстан археологиялық ^кспсднцнясы жүмыс істеді.
Эксікдиццяішщ негізгі міндетіне Өскемен мсп Бүктырма ГЭС-
терінің салынуына бЕЙланыстът су астынца қопатыіг аймақта
орналаскан ескерткіштерді анықтау жәнс зерггеу кірді. Бүл жердеп
неолнт доуірінен орта ғасырларга дейінгі кентегеп ескерткіштер
тіркеліп, Шығыс Қазақстанпың өткен тарнхың сипатгайтын
материал алынды.
Келесі жылы Садчнкой ауылы модындағы андронов қонысында
О.А.Кривцова-Гракова жетсқніілік еткен Мемлркеггік тарнхн
музей экспедицяясы жүмыстарын бастайды. Ьүл жерден алынған
қола дэуірі матсриалыкейінірек талданыщтүсшдірілді-
1948 жылдан бастап Қазакстанныц батыс аудаңдарында
И І.Снницын жетекпіілік еткен Саратов мсмлскетгік университе-
тінің архсшюгнялық экспсдициясы жүмысгарын қдйзадан басгайды,
Зерггелінген есксрткіііггер диапазопы кең еді - неюлит дәуірінсн
дггть яордалық кезеңге деніпгі аралықзы қамтыды.
1954-1956 жылдары республнкаиыц 10 облысын камтыған тың
және тыңайған жерлер нгерілгеп аудандарда зсртгеулер жүргізідді.
Республика ескерткіштеріңің тізіміне көне тарихгьш түряі кезең-
деріңе жататын жүздеген ждна нысандар енгізіллі Қазылған
600 обадар қсмакты архсологня ық жәпе аитроподогняяык
материалдэр берді,
1954 жылы Тарих, археология жоне этнография институты
гюгэшадк? Қалшэтзй ОСшің суы астылдэ қалатын лймаюъ л?рт
теу мақсатыііда К.А,Акышев басқарган Іле архсологиялық экспс-
дициясың үйымдастырды Алғзи Қы бір маусымның өзінде-ақ эксцс-
диңия сакгар мен усундср (үйсіндер) доуірі обаларының үлқен
ТОбыН ТЭІТІЫ-
1955 бэстал Ахтөбе облысыңдэ Н.С.Сорокин бэскаркмг
КСРО ҒД Материалдық мәдениет тарихы ипсгитутыныц Батъіс
Қазақсган оіряды жүмыстарын басідды. Тасгы-Бүтақ корымын-
даі-ы жоңе осы агтас қоныста жүргізцген казба жүмысгары көп
рспе қола доуірі ескерткіиггсрін кешенді түрде зсрі.теудің өлшеуіш
үлгіи іспетгсс бддыл к&гсді
Сол жылы мәскеу іік археолог А.В.Виноірадов Арал маңын-
даты энеолит псн неолитті зергпсуііі бастады. 1956 жылы Жстісу
ирхсолш иялық эксіісднцшісының А,1 '.Макснмова басқарған отряд-
гарының бірі Шу-Іле тауларындагы Қарақұдык қопысыпан қола
дәуірінІк қорымын кхіды жоне 7ааіга//ы-Тас қойнауьшдн жартэс
суреттерінщ үлкен ціогырын тапты, Сурьттер бірден олсмдік
петрог іифтік галама.гесксрткіииердің қаглрынэ кірді.
Қазақстап архсологиясыііЫҢ 50 жылдардыті орта шеціндегі аса
жарқцн жаңалықтарыяың бірі ОігПстік Қазақстэгщағы Қаратауда
ечж/ггі палеалігггік т^ын-жаЙлэрдащ тйбылуы бояды, О.т';рды гікпіог
Г,Я*Ярмак псн Қаратау ЦалсоЛЦттік отряДЫн бзСқарғам врхеолог
Х.А.Алһысбасв таіІҚан еді. БүЛ Жацалық ҚЯЗақсТЭНдЫҚ археология-
ныңжаңа Батытын — палсіілитті зертіСудің Негізін қалаДЫ.
1957 жылы Жетісу ирхеологиялық экспедициясы зерттеулсрін
бастяЙ^ьт, Сащ-усун есқерткіцтгерш, ортйғасырлық қала моденнегін
зерттеу оныц исгізгі міндсттеріііе айпдіғап сді.
1959 жылдан бастап Сырдариядағы Шардара ГЭС-і қүрылысы
аймағында Шардарэ археологидлық экспсднциясы ез ЗЕрттеулерІн
жүргія&ді. Ол Ақгвбс жәнс Шоушіқүм қояыстарындд. каигюй
замянъі қарымдарында ка^ба жүмысгарын жүргітсд;.
Жалпы алғандя, 40-жыідардыц аяғы мсн 50-жылдар архсолс-
гиялық зергтсулердіц ксң орістегілуімсн ерскпісленді. Олэр
Қазақсганныц барлық □ңірлерін қамгыды да, жүмыс аясьдш әр
түрлі хронодсігиялык ауқымдағы ескерткіштерді еиг зді. Бүл
жылдардяғы маңызды жадалықгар арасында Қагақетаішың онтүо
тігіндегі палсолит ескерткіштері Іле әзспі ацғарындағы сэқгар меп
үйсіңдердің обаяары, Твдбальггас шатқалындағы суреттср бар сді.
Ье щсніндегі Бесшатыр қорымын, Сырдарняда, Шэрдара шатқа-
лылдағы үңгіме жерлеу (катзкомба) орындарын қазу сол кезде
басталып, Баба-Лта ішкі қамапындағы (цитадельдсгі) каэба
жүмыстары аяқталды.
АрХЕОЛогтарға жергілікті өлкстакушылар Л.Ф.Семенсв,
М.Д.Бирюкав, пеологтар Г.Я.Яншин, В.Ф.Петруиъ, Г.Я.Ярмак,
эоотадтар Н.И.Суворои. П-И.Марикопскиіі коп квмек керсетгі.
Қазақстаңцық ғалымдармсн біргс ескерткіштерді зерттеумен
Мәскеу мен Ленинградтын (Санкт-Пстербург - авпі.) белгілі архео-
логтары С.П.Толстов, Л.Н.Бсрнштам, С.С.Чсрников, В.С.Сорокин
аЭііадысты 1946 жылы бастзлғвд Қазақстан археологиясының
дамуындаіъі бүл кезеңді 1960 жылы жарық коргсн «Археологн-
ческдя карта Казяхстана» жинағы өзтншо бір қорытындылап оіті,
ОП Кен асылдарга созыЛган киң ауқымды археологнялық жүмыс-
‘гардьщ қорытындысын жасады және оныц ец персіісктнвалы
багытгарын бслгілеуге мүмкіңдік бсрді.
Қазақстан археологнясьшың келесі даму кезеңі 60-70 жыл-
Д^рДы камтнды. Оган архсологня ғылымым үнымдастыру үшін
жасіклган елеулі қүрылымдық езісрісгер тән. Тармх, археология
жене зтнографня ннстнтутыңда археологнялық гехнология лабора-
ториясы, орта ғасырлар археолоіия бө іімі меті мудеЙ секідш
археологиялық қүрылымдар қүрылып, жүмыс істсй бастады.
1971 жылы Қызк мсмлекеттік унивсрсиіеті (қазіргі ҚазҮУ)
тарих факультегіиде археологня жоне этнография кафедрасы
үйьолдастырылды; кәсіпқой археологгар Алматы, I Іетроііаіілоаск,
Шымкент. Өскемсн, Орал, Қостанай псдагогикалық, институг-
іарьіңдағы, Қарағаиды мемлскеттік универснтстіңдегі жүмыстарға
кірісіл кетті. Жвда ескерткіштерді аныкдап, оларды алтаиі
сурегтеуге байлянысты зерггтеулерді қеңейтіп қана қпнмаіі, узақ
жылцар бойы стацнонарлық қазба жүмыетарын үйымдасіыру
вркьілы гсреңдете түсу үрдісі жүрін жатты Ә.Х.Марғулан, ал одаи
соң М.Қ.Қадырбаен, С.М.Ақынжаіюв бастаған Орталық Қэзақстан
орхеолопіялық экспедццнясы бүрынғысынша қола жане ерте тсмір
доуірлсрі сскерткіштерін зертісуді озінщ басгы міндеті деп білді.
70-жы.тдары Ертіс-ҚарағандЫ каналы трассасының бойында
орнцдасқан ескерткіштерде кең аукымды казба жүмыстары
йсүргізілді. Тасмолп моденнеіінің қорымдары, Тасмола жоне
Нүрманбай шатқалдарындағы андронов ескерткіштері зерттелді.
Осц жылдары қола дәуірінің 30 қсшысы зсрттелгел болатын.
Олардыц арасында Атасу, Ортау, Бүғылы, Лксу-Аюлы, Байбаіш,
Жамантас, Тағьсбай-Бүдақ, т.б. бар.
Ьеиіакдалаңын солтүстігінен Ақсай, Сартабан корымдары, Атасу
аңгарынан Қараозек қорымы, соңдан-ак кеи орыіщары зерттсдінді.
Қаркаралы жәие Баянауыл тауларыпың аудаидарынзн көшеген
андрон сскерткінггері табыльш, зсрггелді. Шаталалы қонысыцдаіы
үзэқ жылдар бойғы зерггеулер натижесі Ә.Х.Марі улан,
М.Қ.Қадырбасв, К.А.Лқышев. Ә.М.Оразбаев даиындаған скі
монография болды (1966 ж.). Ә.Х Марғүлэнның бсғазы-дәндібай
модснистіне арпалған жүмысы іргелілігімеп срскшслінеді. ош,і
галым андронов мәденисгінің жалғасы ден еанады.
Қазақстанның орталық және солтүстік аудандэрі.ш Қарэгеиды
мемлекеттік упивсрснтеті мен Петропавловск педагогикалық
ннстиіугының археологтары қола доуірі есксргкішіеріііе табысты
терпсулср жүргізді. Айталық, Солтүстік Қаэақсі андагы кең
колемді казба жүыыстары, сондай-ақ алыііғал материалдарға
мүқият талдау жүргізу Г.Б.Здаповичке жаңа кечеңдестіру мен
хронологняны үсһінуға мүмкіндік берді. Мол маглүмат жинас-
тырған В.В.Евдокнмов қола доуіріндегі Орталық Қатақетан
іүргындіірыііың экономикасы мен дсмографиясын зерггеумен
шүгылданды.
Осы уақыттарда Қазақстанмсн кернплсс аумақгарда - Сібірде.
Арал маңында да андрон мәдсни қауымдастығы бедсенді түрде
зертгелінін жатты (Т.М.Потемкнна, I І.А.Лванссова, Е.Е.Кузьмина,
В.С.Стоколос).
Қазақсіаініын онгүстігіндс, Сырдария алзбында тас іздыры
есқерткіштсріп қарқыпды түрде зерггеу ісіп Х.Л.Алпыебаев
жүрі ізді. 1979 жылы жарық кергеп монография оеы жүмыстардын
қорытындысы еді, онда Бөріказған, Кемср, Қызылрысбек, Тоқалы.
Дарбаза жопе т.б. палеолиттік түрақтардыи материалдары жарня-
ланды. Солтүстік Балқаш маңыпьпі орталық бөлігіндегі палеолиг-
тік түрақтарды А.Г.Медоев жетекшілік сткен отряд зерпеді.
Нотижесінде Балқдш-Ертіс су айрығынын шыгыс телімдерінсн
палеолиттік жшіе неолигтік дәуірлердің ашық жатқан 73 түрағы
табылды.
Сарыарқэдагы палеолиттік мадепиеітер кещстігі Қараганды
облысыпда іертгеу жүргізген М.Н.Клапчук ізденістері арқасында
ксцейе түсті. Ол Қосмола, Қытылжар, Батпақ сыпды мустьс
ескерткіштеріп тауып, зерттеген болатын.
Бүл жылдары тас доуірінің түрақтары Батыс Қазақстанда,
Маңгыстауда ашылып, зсртгеліпді. Ертіс тоцірегіндс, Паклодэр
22
облысыіДО неолит ескерткһгггершсжүйелі түрде қазба жүргігу меи
іертцу ісі басталғян-ды Бү.тар көл манына орналаскіін Пеііг.кн
түрақтгіры еді,
60-жылдары Жетісудаіы сақтдр мен усуцдердін есксрткіштерін
эсрттеу яжиіпдегі жұмыстар(Жетісу археол^гнллглқзксиевдциясм^
одан әрі жалғастырылды. Ілс злқабы сақтары імен усупдеріиің
модеішстіііе ариэлгап монографнядд К.А.Акышев сақтар мсн
еақтар мәдсниетініц шыгу сауалдарьщ карастырыгг, жебе уштарын
хронолоі иялык жаіъікан топтастырса, Г.А.Кушаее Жеіісудагы
уёун мәДСнуиітінің ксжвдйстірілу здшларый белғшсді. Қрлақстан
іірхсолоі иясында дүниежүзілік маңызы бар даңқты оқцга "Есік"
обасының ішіылуы болды, одая табыяғац олжадар сакгар мпдс-
ннетіп. олэрліія мифологиясын. енсрін, жазуын, алсумеггік қүры-
лътсын зерттеуіс тын ссрпін берді.
Орталық Қазақетандағы цтас.»лол^ мвдсниеті*' де« аталькі
кстксн сақ модешісіінін ескерткіштерін М.Қ.Қадырбаев зерітеді.
£алым оүл мадениетгің ерекшсліістерің ашьіц корсеггі, ксзсң-
дестірілу снуалдарыіі шеіиті, оны қаддырган еэкелті таііпалар
шдру-іпіылыгына талдау жясады. Сармат заманыныц аса құнды
ізлжвяарм Ба»лс Қвдақстаңдаш Лебсдсь қсрнглыііш табыады
([ ,И.Баі ріікоЕ,Т.Н.Сс]ТИ] пңа зертіеГСн).
Өтксн кезсңдерде ПІардара Г’ЭС-і аймэғыпда бзсталған
асртгеулер табысты түрд.е жшіғасын гапгы, тарихи түрғыдап
кангюйлермең байланыстырылатын қяуышііы мадениетінің мші
мвтсриалы лкиңаетырызіды. Сырдария аяа6ын5 одың орта сть&ын
мсхендегсн ежелгі тзнпшіардың архитекіурасы. күрылыс лцсрі,
қаленері, жерлеу гүрны мен діні туралы меліметтер алъінды. Бұл
мцліметтер негізінде қазақстяндық археологтар Е.И.Лгеева,
А.Ғ-Максимовд, М.С-Мерщнев жәпе мәскеулік зерттеушілер
Ь.И-Вай.нберғ Д.М.Леаика һюнагрзфил дайынд.ад,ы.
Сырдарияның томенгі ағысында, Жосалы ауданыпда жетілсар
мдцениетініц сскерткіигтеріп Хорезм археологиялый-зтпогра-
фнялық эксііедициясының отрздтарьгиыіі бірі зертгеді. Қоныстар
мен қорымдар дшылған Жетіасар шатқалыпда игүмыстар жалғасын
таіггы. ТКад.а мапіметтер мен бүрынғы жуйіщар матсртлдары
непзіндс б.з. І-мыңжылдығыңдағы Сырдарня керамикасына
арналган кітап дайындалды.
60-70 жылдары Н.П.ГІодушкин Арыс аяабыңда, ал М.С.Мерщнен
Талас алклбыңда срге жер пңдеушігшр қоиыстарын зсрггеді. Олардың
арасында Қарауьттобе, Шадітобс, Қмзыл-Қайнартебе, т.б. бар.
70-жылдары Қазақстап археологивсыііьщ тагы бір бағыты —
петроглифіСрді зерттеу яйқындалды. Егер бүрын осы археологня-
лық дерйк кездерін зергтеу ретсіз жане жүйесіз гүрдс жүргізілін
келсе, енді олар М.Қ.Қядырбяевтың Л.Н.Мярьяшевтің,
Л.Г.Меддевтың арпайы зертгсу нысанына айналды. Қаратяу
Маңғыстзу жвне басқа аймақтардағы жартас суреттерше врнят ған
қорытьщдылзушы еңбектер солардың ссімдерімен банланысты.
Қазакстан архсологнясыны ц достүрлі бягыттарыньщ бірі
ортағясшрлык қаляларды, қала модсниетін және қогамдяғы
урбанизацняны зертгеумен бвйяяпыстЫ болды. 60-жылдары кодемі
жаіъінан ася ірі қазба жүмысгары Қазвқстаңңың көне қдлаларының
бірі Таряз қалашығы аумағыңда жүргізілді. Қалашықтың хроно
логиясы нақтыланды, қыш ыдыетар шьшылар, мстэлл бүйымдар
к&иіені ткигэастырыдды, турғын-үйлер жоіпнде ъгсігпмся алындъз, Бүп
матерналдар ы талдау негізіңде Т.Н.Сеннговя(п.ің ортағасырлық
Тараз туралы мотюграфнясы (1971 ж.) жәнс бірқатар моқдпалары
жарияітанды.
Жетісу археолоітіялық экспедициясм қүрамыңда ортағасыр іық
қалаларды зерттеумен іпүғыяданатын отряд жасақтялды. Ол
Жаңғар Адатауынан, Балқдщ маңын&н ортаіасырпі ік қадашық-
тардың үлкең тобын ашып, зерттсу мүмиіндігіне ие болды,
Стационярлық қазба жүмыстары ортагасырлық Антоноиское
(Қойлық - де/л.), Сүмбе, 'іалгар, Жақсылық, Қүлвц қалашық-
тарында жүргізйші. Алғаіп рет моңгол және моңгплдйрдан кеЙінгі
кезеңдер қадалары - Аспара, Сазақта зерттеудер бастаяды.
1969 жылы - Отырар, ал 1971 жылы Оңтүстік Қазақстан
кешенді аркеслогиялык экснсдицнясы үйымдастырылды. Олар
Отырар иіүратгарындагы Отырар, ҚосТӨбе, Көк-Марддя, Мврдан-
Күйік, Қүйрықтобені, Түркістацды, Қаратаудың солтүстік
беткейіңдегі Рац және Күлтебе қаяашықтарын кеп жылдық
турақты қазба жүмыстарына негізгі нысаң етіп алды. Қалалар мен
қоныстярдың орындарыня қоса, экспедиция мүшелері түрлі
дэуірдің обалзрын, соның ітінде белгілі жөнс бүрын зерттелген
Бөріжар обасын, Шаганы, Көк-Мердаиды зерттеді. Отырар тебе
қаласының орнында кен келемді қазу жүмысы үЙымДЯстырыдцы,
ХҮІ-ХҮПІ гзсырлар қябаттарының даңгейіңде кеггтеген түрғын
макаялалары, қыш жәнс кірпіш күйдіру Шеберхзналары, қогамдық
қүрылысзар — мешіттср, кесенелер, моншалар қазылып аршылды.
Аукымды қазба жүмыстары б.з. Кмыңжьщдыктыц біріпші жарты-
сындяғы Кек-Мардян қОҢЫСЫНда Да жүргізілді, одан дя түргын
махаллалвр, үйлср Мен пібддатханяляр яршылған,
Қүйрықтебв қалашығыньщ ішкі камалында ҮІ-ІХ ғасырлар
децгенінеН сарай қүрылЫсы аршыдды, оныц салтаиатты залынан
күданлардыц бейнелері мен ақсүнектер кнріпісі қапіап жасдлғлн
бірегеіі тақтзлар табы.іды. Қалашык шііхрнстанынлн Ү1А'[[І гғ..
ІХ-ХІ ғ„ ХП ғ. күрылыстар кешені, ХПІ-ХІҮ г. гсм р соғатын
шеб^хэналаржине Х-ХІ ғ, алк.алы мспііт эрпплц алъінды.
Бөріжар корьімьііі қазган кезде жерлеу ғүрнына жәнс сртедеіі.
ортз гасырлардағы түрғындарцмц діни кіықарастарып көрсетеғіп
қызыкты матсриялдар аиыңды. Экспеднцня тобы Отырзр іпүргіт-
тарынла, Қарагзудың оңіүстік жоне солтүстік беікеилер нде.
Сауран мацында иррпгаіщялық зерттсу жүргізді (жетскіиісі -
В.А.Грошев)т ксйінгі оріа ғасыр іардагы горидер жүйссін тапты,
Сшіармен қатар налеоэтцографіцыық зершсулср^ аіап аіітқан
да, қазақтардыц отырықшылану үрдістерін ннықтау мақсатыпда
қазақ қыстауларьш казу жүмыстэры жүргізілді (С.Жолдасбаеіі).
60-жылдардың орта шенінде қазақсгандық ну.мнзматика дамн
баст йды. Отырарды, Қүнрықітгбеці қазу бтрысынди ауқымды
монсгіік (ыонеталық) маісрцалдар жип;іқталді.і, Бүл бірен-сарДЛ
Олжадар гана емест кембе қоймадар да бодагын. Мәпсттер іарили
мсрзімді аңықтайтын магсрнил ретіңде, соңцай-ақ пртэ гасырлэр-
ДЕігы Қазақстанньщ саяси жәііс пкономнкіыіық тарихын. оныц сауда
»оне чаденн байікіиыстарын зертіеул; арналған дерек козі ретіндс
де зврделсңді. Нәтижесіиде, Қазақстацдагы Огырар. Исццджаб,
Түркістан, Жснд, Сығаннқ. Тлраз қалалар нда м^нет сарейла-
рыныііжүмыс істегендігі аныкталды (Р.З.Ьурнашева. В.Н.Настич).
Сойтіп, Оіггүстік Қаіақстан кешеиді архсологндлық экспедн-
цғіясы республикалық археологиниы сапа жагынан жаңа ақпарзт-
тық дещіейге кетерді, соның нотижесіндс бірқатар жаца гыпыми
бағыттар белгіленді. Экспсдиция жүмыстврынын корытындысы
Ёюйыгихіа бес моно рафня жарық керді,
Бүл жылдары Ақтебе қаляшыгынди Ү-Х.ШәлекеПйп Басқарғзи
Қазақ мемлекеттік унипсрситетінің археолоі иялық экспедициясы
жүмыс і іеді. Оныц жүмыстарында тек ортағасырлық қала мэдс-
нлетіие ғана емес, орліғасырлық көшпелі іср ескеріьішгсрІне дсп
қойылды. Бүл саладагы архсолсн нялық яуқымды материалдярды
Ертіс мшыпэн Ф Х.Арсланоъа басқарган Өсксмен псдаготикйлық
институтыиыц экспсднциясы жинастырдЫ- Археологиялық бағыт-
ТШ бірі петроглифтсрді зерттеу ісі зор табыстарға қол жсткізді
(А.Н.Марьяшев, 3,0- Сзмашев).
Енінші ксзеңдегі археология.іық жүмыстардың қйрыгъшдысы
бес іомртдқ 'Қазж ССР тар^хм^ьгА1' скі томьтаьрт шүлғартдлуы
болды (1977. 1979 жж.), онда ярхеолоі иялық дерск көздсріпе
тапдау жасалынып, сртедеп жэнс орта ғясырі ардагы Юізақстаипын
тарихн үрдісі керсетиді.
Қазақстаі ярхеологнясының жіщ» (соғыстаң кейһігі үщінші)
кезеңі 80-жылдары ба 'талдбі бүл — археояагиядаш үйычдык:
әзгерістермен, облыстарда археадогиялық мекгеіпсрдің қалыпга-
суымен. археолоі иялик жүмыстардың кеңсюімен, және де ең
бастысы, ірі теорцялық галдамалы зергттеудсрдіц паГіда болуымен
сипаттал ы нады.
Рсспублнканыи Ғылым академііясымдағы Тарих, археояогия
жоне этнографня ннсгмтутъшда кззактар этногенезін, археоло-
гия.пық моліметтар бойыиша Қазақстан [іалеойкономикдсын. атап
айтқднда, іийл т&руаіііі,ыыптың, металя еидірудіц млыпта,уы
сауалдарын зерттеугс банлаңысты ірі пробдемалар таддап шешіле
бастады. Рсспубликэ аумнғыпдағы барлық ескерткіштсрДЩ гылы-
мн тізімдемесін — Қазакстдн тарИхы Мен мәлеішсті ескврт ін-
терінің Жинағын ждсау оія.щ иегізгі міпдеттерінс аитщлды.
Олкрдьщ арасыпдагы архео югияиық ескергкіштер 70-80%-іен ксм
емес. Мүндай эцңцклопедиялық басылым ярхеодогия сшіасьццшғы
стратегия іық зерттеулсрге негіз бсл>та, сондай-ақ мэдени мүраіші
сақтау гсің жадсдрпта қытліетегуі тссдй
Кешііелііт к тэқырыбы егіннНліқ және кошпе ілік мэденнеттср-
діңөзэра орскеттсстігі негізгі зерттсу тақырыптарыныңбіріпе айнал-
ды. І98К ж. Казакстан ЮНГСКО ның «Үлы жібек жолы - мәдениет-
тер днялогының жолы» атты халықдралықбағдарламдсына кірді.
Жүмысты үйымдастыру жағынан да о.згерістср болды. Тарих,
археология жәңе этиографня иііегтнтутында 'Ааңа курылыстарда
жүмыс істейтің белім күрылды. 19В9 ж. барлық лрхсологнялық
б&пімдер .^рхеап&гмя ортмытын^ бірікті, ал 1991 'ж. Қяздқстан
Республнкасы Министрдер Кабнцет мсн республика Ғыпым
акадсмия ы Алқасыцың шешімімеи Ә.Х.Марғүлан атыңдағы
Археология нКституты қүрылады.
ІІстропавловск, Қарагаңды. Шымкент, Қостанай калаларын-
дағы ярх.ееъ огиялық орталықтар табь сты жүмыстар жүргізіп жэтты.
80-жылдярьі Орталык Қазақсіан археолопіялық кспсдицияеы
Атасу қонысың каэуды жалғастьірыіі, мегалл балқьітатын орын-
дарпы, ергвдегі метаолургиялык леділерлія оръщддрын талзи. Жйңд
дерекгсрге сяйкес, соның ішіңде Орталық Қазақстанныіі қада және
темір доуіріндегі палеоэкономикасы бойыцща мад шяруашылығы, нец
іеі жоне ергедегі мЕідллургтог, қыш опдірісі лданщдстт мігтериаядарғй
таддау жасалды. Бүл жылдары Қазақеганның далйлық оңірінде
жарқын жэңапьіқіир аінылды. Моселеіі, В.Ф.Зай6ерітіц бастауымсн
псіропавддық археологтар Вотаіі қонысын аіиып, энеадиг іәуіріне
жагтагь н ерзсдеп Ботай жъшқы шаруашылығын боліп қорсстті.
Қязақсіам мел Орзл сыртыңда ертедсгі байңргы қяла туріңцсіі
кешелдер- Аркдйнм, Кепт қоныстары ашылып, қола дауіріндегі мал
шаруашылыіс жэне малшы-егіншілік еркениетінің нсгіздсмесін
геңейтугс және тереңдегуге мумкііщік алътнды.
Қазақстанпыц түрлі аудандарыпда, агаіі айтқднда Шығыс
Қазақстаңдагы Шүлбі ГЭС-і аймағында тас дауірі есксрткіштсріі!
зерттеу /калнісіъірылды. Ж.Қ.Таймағамбстгж басқарган палеодиг
отряды Семен облысындаъы Шүлбі (Шулъбнпка) палеолиттік
іүразъшда с іационарлық зертгеулер жүргізді. Қазба барыеында
алытіган матерналдар негізінде ол о.з.б. 30-25 мыңткыддықтарга
жатқызылды. Ертістіц оң жағадауындяғы су баск.ап аймақта нсолит
доуірінің түрақтары табылып, зсрггслдт. Жсэказған облысиніаи
(қазіргі ҚарағанДЫ - (ні/л.) Ж.Қ.Таймагамбето0 мустье дәуірпіе
жатагын түрақтярды зерттеді. Л.ГМсдасв пеп М.Н.Клапчук
Састэған Сарыаркв аумағындағы ксң колемді іэдсністерді
В.С.ЙОЛОНІИН жалғастырды. Атап айгқанда ол кснінгі палеолиттік
Виішісвка түрзғыңда қазба жүмыстарын жүргізд Мдш ыстаулағы
А.Г.Медоевтыц ғылымл іяденістсрін Ж.Қ.Таймағамбетов кайтадан
жанғыріты. Ол палеолитгік есксрткіштердің үлгілі олиіеуіші болып
табылатып коп қдбатты Ш.Ш.Уолнхаиоп агындағы гүрақ
материалдарын талдап қорыгып, жариялдды. Ғалым түрақгағы
қазбз жүмыетары мен оны одак аріл жадаясіпиру пплеолиіті,
төрттік кезеңдсгі аніропоген қябнттарып зерттсу үшін де зор
ғылымн мнні бар екеңдігіп жап-жиқты дыіелдеп берді.
НО-жылдары Жетісу архсологнялық зкспеднңиясы жүмыстарын
қайта жалғастырды жвнс Б.Н.Нүрмүханбегев басқарган Ллматы
археологиялық экспиднцнясы ез жүмысып бастадьі- Бірінілісініц
жүмыс ауқымы кең болды. ци Бдлқиш тоңірегіндегі неолит, Қапап
ауданыңдағы қола дэуірі ссксрткіштеріп, Жоиғар Алатауындагы
петроглнфтерді зсртгеді. Екіншісі ез жүмыстарын жаналан салына-
тын қүрылыс орындары мен қирагап ескерткіштерде. сопдан-ақ
Есік к.орымы мсн Талгар қалаиіығында жүргізді.
1983-1987 жыллэры К М Банпақов бнсқдрған Тараз археолоі ия-
лык экспсдицнясы мен Археодсм иялық ескерті іінгср Жинағыныц
экспедициясы ғылымн жүмыстарын жүргіаді. Соңғысынын міндс-
тіне Жамбыл облысыныц ескерткішгері Жинагын қүрастыру және
Жетітебе сақ қорымы, Талас алқабышіағы Терткүлтебе мсн
Қоствбе қалашыктяры, Шу алқзбындағы Орнек қалаіпығы сскідді
түрлі кезеңдерді камтыті сскерткіштерде ішінара қазба жүмыс-
тарын жүргізу кірді.
Қазэқстанныц оцтустігіиде Оңтүстік Қазақстан кешенді архео-
лопіялық экспедищіясы (ОҚКАЭ) өз зертгеулсрін /калғастарды.
Оныц стрядтары Стырарда, Қүйрықтобс мен Алтыптобе қала-
іпъіқтарыццв, Қаратаудағы ерте темір ж-эис кейінгі орта гасырлар
дэуірлеріндсгі қөінпсі ілср қорымдарында казба жүмыстарын
жүргһді. Арые алқэбында А.Н-Подунікии жстектііілік етксц Шым-
кент пелагоі икшіық инстцтутыиың архсологиялық эксііедіщніісы
бслсенс агүммстар жүргізді. Алтынтйбе, Толебаитебе коныстврыіі-
дагт.і_ осы қалдіпықтар маңыіідагы қорымдарда жүргізшгсн кдтба
жүмыстяры м<іл митсриал берді, олар Квк-Марданнэн алынгаіі
лям імсттф.мел бірге Оягүстік Қагодсташшіі лтал глдрузіішлмқ -
е інц ілік мйдениеттері турады моноірафняға негіз болды
(К.М.Беійнйқпб, А.І І-Подунікнн).
Шүлбі ГОС-і күрылысы айьшъінда 19110-1983 'т;ж.
А.Г.Максцмова, ал 1981 жылдан бастан С.М.Акынжзнов жетеқ-
илдіксгкен Шүлбі архсологнялық экснедііцнясы жүмыс ісгеді. Ксп
ауқымды архедлогиялык тздсцістер тас, қолй, српз іемір, орга-
ғасырль/м ксиипелі^ер скиерткіштеріцдегі Казба жү^ыстарыіі.
лстрогдифтсрді зер ітеу ісіи қамтыды,
Арал мадыцда, Жетіасар иіатқалыцда Хо^жтм архсолоіии^іық-этно-
трафилльіқ пкспсдицнясы іздсцістсрін жаагастырды (Л.МЛевина).
1989 жылдан бастап Батыс К,аэакстаі іда З.С-СамаШев басқаратын
Базыс Қдаақстан археолсниялықэкепедицнясы жүмыс істиі келеді.
Опыц з^рттеу нысліідарынын қдтдрында еармаг қорымдары мен
пійадатхаиалдры ортағасыряық Лқтобе меп Сараншық қалііідық-
тары, Маңгысгаудын петрогли^иср бар.
Қазіргі таңца ІСгяқсээд аумазтуңдэ Огталық ҚлзақстііН, Ошүстік
Қэзақстан ксшенді, Батыс Қазақ<тган, Жетісу. Новостросчнан.
Архсологиялық сскерткіштер жніідғы секілді ірі эрхсйлогнялық
экспеднцнялар, Қазақ мем.тскетгік уциверсіггеті, Қарағанды
мсмлскегтік унньерситетқ Петропавд, ҚосганаГі, Шымкент
недагогикалық иіктнтутгарының экспедициялары жүмые істеуде
(199- жылғы адпарат - йвлг.) олар есксрткіштерді тауын, онда қазба
жүрғітумен и^налысады, бірг ииі кезеқтс қкраи бастйғдк жгіне
жападаң салышгтын күрылыс аймағында іфЕіаласқаіі нысандарга
нззар аудариды.
Жа іа мЕперііалдардьщ шоі-ырлану үрдісі Чс/ріп жатыр. ОлардЫ
экүііелеу, таЛДау жДңа ецбскгердіц шығуЫМеи қцтлр жүруде, бүлтрдыц
авторларъі К.А Ақьнпсв, О.К.Ақыінеқ К.М.Бийпақок, С.М-Акъийь нов,
Л.Б.Ерзаковцч, В.А Грошев. З.С-Самэшеһ, Ж-Қүрмэиқұіпів-
Э.Ф.Кузнецова, В.Ф.Зэйберт, т .б. іірхеояогтар.
ТАС ДӘУІРІ
Атғашқы қауым аламь әкіІр сургсн тертггх (аптроғюгсн) кезеңі
2 млн. жылдан астэм уақыт оурыя басталды. Антроцогтең дәугріп
огаи дейгнгі леогенмсн бодгеіі бзііщік табиги івекар.тяр ірі
тңлерграфиялық өзгерістор бо.іған еді. Бүл узқыгта Қззақсган
иуМағыіща тау түзілу үцдісгері зор қаркынмен жүріп, ТянЬ-Шаиь.
АлтаЛ, Таройғатай, Сауыр ж&не Жонғар АлаТауы калыптасадьь
Жер қыртьгсығіың тіке қо ғапысь Қазақстан үсақ нюқысыііың
қгйіргі ре/дофйғ қалмпгастырды. Оның жскеіегсн іелімдері
адыктық нен үстірглф қалытчстырып бгрШйМл к&терілсе,
басқадарғ.і гөмсн түсіп, ойпгіітар мең казішшүңқырларга айналды.
$лбетге, олардын қуаң аіімяқта (аридная зона) орнялясуы ежелгі
роминидітер тгршіліқ жлғдаиыныц гркелкілігіне жоне де соггымсн
ьзтар уқсастыгына ссбепкер боядьг. Қуаңшылык аймақтзрға
аумэкты алғагиқы нперудің үзлққа созылуы, соңдаіі-ак глминнд-
'гердгц қалылтдсуы «ен даыуынын өзгецгеліктері тон болып келаді.
Бірақ барлық рсльеф түрлсрінс апгық (жер бегінде) улі ідогі
турақцірды і абсолютті басымдылыш тон. Олардың көліліліг і
юсшеңді түрдс болып табъглаиы, сллымен гсэтар ежелгі гомннңд-
тердгн бір және сол геоморфодогнялық ауданда йте үзақ уақыт
(кйіде бірнеше жүз ыынжылдыктзр сойьліа) ррналасқандығынын
іыерін сақтаідн.
Өзінің қуаң оңірдегі жағдаиына. жер аушғыньщ кеіщггііге жоне
тяриғн-лаіідщафтық өцірініц алуан түрді, жср бедсрі үдгыерінің
кел ліолціердс болуынз қарай Қазақстан Еуразияньгн кугщ еңірініц
Палео/іитін зсрітеуге үлгі-мрнек (модель) бола аладьг. Мүнда
мынадай ірі оңірлер бар; Түран экзне Каспнй маңы іпвлдері;
Сорьарқд Шыгыс Қазақстан жазықтарн мен үсақ щоқысы
(Л.Г.Кассин Г.Ц. Медоев, т.б. пайыміауынша ТорғаДдың бүгідген
жріиен тығысқа қарай экзткан барлык аумақ): Салтүстік жопе
Сситтүстіқ-Шығыс Қазаксгац ойпэтты жазық^гығы - Батыс Сібір
ойпқтының қазақсптіндық бедігі.
Ь’үл әңірлсрдегі палеолкттщ даму тари.кы, түрақтар саны жоне
олардың шогырлануы біркелкі емсс, мүндцғы геологиялык-
геоморфологиялық ймір сүру жэгдайлары. палеогеографиялық
жағдайлардьің түрақтылыгы немесе әзтерістерге үшырзуы жоне де
кяиматгагы өзгеріетер не болмпса лашшіафттын ауысуына
баііланысш қоныс аудару (маусымдық жәнс миграиияныц езге
түрлері) мүмкіндй і де ор қнлы.
Ылгалды мұхиг ауясыііын өтуіпе кедергі келтірген таулардың
есуі жоне су адаптарының азакзы Қизлқстаи аумагындагы
климптты қүрғақ сте түсті. Бірақ оны төртгіи кезсцде бірпеше рст
ылгалды клнматалмастырды, кейдс таулйрды мүздық басты.
Жср шпрының кенбір аудзндарында антропоіігн дәуірін беліп
керссту мұадықтар ксзсңі мен мүздықаралық. сатылардыц ауы-
суьша байланыеты палеоклнматтық іірниципке негіаделген.
Әсірссе Еурснадағы мүздықтардың плытілік сызбасы жан-жақш
жртгеліп, ксңіпен қслданылын келеді. Қазақсган мен Орта Азня
аумагы мүз жамылгысы баспаган яудандар қатарына кіргені.мсн,
мүнда мүадықтардың суық лебі сезіліп түрды. 'Гйрттік мүздықтар
негізінен таулы аймақтарды қамтыды. Олардыц саны мсн үзақтығы
ғаламдық жайггар туғьпган тек климатгагы қүбылуларгті ғана емес,
қалыттгэсқан тау жүнесінің бніктігіне де тікелен байланысты
болды. Біркатар ісрпсупііясрдін пікірінше, Қазақстандагы мүз-
дықгардьщ саньі. уақыты мен үзақтығы әрбір тау сілсмдері үшін ор
қилы болуы ықтимал.
Плиоцсннің аяғындагы япат нсн терзтік кезең хал-ахуаяды
өзгертті. Гиндукуш пен Гнмалай, Қаракорым4 Тяііь-Шань мсн
Алтай муссондарды етквбейтін бегст (кедергі) қана емсс, олар
тітггі күллі лаіідшафтты да толық пзгертіп жіберді де, оіргіе-біріе
казіргі кескіп-кейпінс әкеле берді. Мүзарт күрслуында осіп келс
жатқан тау қыраттары, уақыі отксн сайьін бүрынғыдан бетер
көтеріле түсегін кең көлсмдегі жаңа жерлер, тегі, налеолнт
ареалындағы аумақтар өрнсгін күн ілгері аныктап қонганға
үқсайды. Муссондар мен цнқлондар қозгалысыпың етігруі, қуаң
аймакгагы климаттың қытымырланып катая түсуі едәуір мол
аумақгың қүлазып, пюлге аГшалуына себенкср болды.
Қаззқстаниың өр еңірінс болып жатқан езгерістер бірдей әсср
ете қойған жоқ. Түран мен Каспий маны шөлдсрі аймағыііың
жағдайы түракгы болган. Каспий тсңізі жағалаулары мен Үстірт
қыратында палеолиггің ерта кездсрінси бастап неолитке дейінгі
гүрақгы палсогеографііялық жағдайлардың болғяндыгы (қолийлы
клнмат, ащпылық нысандары мсн тұратын жерлердің кептігі),
30
піикіяаттъщ молдыгьқ ауыэсудың шығып и<атуы коптеген палеолиг
пен неолнт түрактйрының саіггалғанлыіЬінан дэ иңғэрылады.
Сақгялған іүрақтар топогрэфиясы геодоітардың жағалэулық
шзбаныл бірнеше рет езгертстерге ұшырағандыгын корсетксн
малімиттерін нактылай түседі,
Үсақшоқылар мен жязықтардыц үштасуы тонт түбі жлйпақ кСЦ
эдгарлы Саръирқа гелтАарфологмайъііК жағдайлары жатынш
мсшіінше түрақты янмак болтон женс болып та отыр. Мүңда
шшеолнтгің эволюциясы ашельдің едауір соңғы кеэсншсн
басталып. кейінгі палеолитке дейін созылады. Неолмтке дейінгі
үзакка созылған хнатус гидрожелілердің (гидросіпъ) еэгерістерге
үшырауына байланысты қалыптясқал еді.
'Гас гасыры түрактары ічлюграфнясының озілдік срскшеліктері
ежслгі вдамдардың Сарьтарқаның негізгі су айырығъшьщ бойымен
етій, одан соң Солтүстік Еалқаш еніріле қоныстануы мумкін екецін
ь'брсетеді. Палдоғеаграфздцык, жағдайлардыц түрздпылыты, кеші-
қон жолдарыныц қэлыпка келуі және гегіиде, олардың езгсрмеуң
еол сияқты жануарлардыц (аңшылық нысапдары) тіршілік еігтіп
жерЛері мен қүстар жопыпың да бір қалпыіща қалуьң жақсы
шикһат қорыньщ жер бстіне шыгътп жаіуы жәнс тиянақіы су
кеоіиің болуы палеодигтің әртүрлі модениегін бойына дарытқаіі
алғашқы ұжымдардыц бір түрақіярдті, шығйрылғаң шлейф
конусында, терец шүнсйітті езен жагасьщца іісмссс суы түіцы
бүлақтар жянында үзақ уақыт тіріішіік етуіне Мүмкіндік бергсн*
Тек жоғарғы плейстоценнің аяғында ете еуық эрі қүрғақ бопгаы
кеэде су жүйслері біржояита бүзылды. Үзнқ жылдарға созылған
тоцдзиудың ирісгеуі жағдайында Сарыарканың көптеген аудан-
дарында сол аймакты мекендейтін жануарЛар мен бір кездс осЫ
елкеде достүрлі тіршілік етіл, кейіл біржолата кетіп калғаіі
гомишідтердің қалыптасқз» банланысы үзіледі. Тек етііелі аймақ-
тарда, Сарыарканыц шетіндсгі Ертіс өңірінде ғаня эвопюцня
неолитке дейін толастамады.
Өгпслі аймақтардың бірі Қаратэу сілемдері (Сырдария мғщЫ)
болды, Оның геоірафиялық жагданының озіндік ерекшепігі мынада
ол, бір жағынан, Солтүстік Тянк-Шань жоталарының сілемі болып
табылады жоне соларғэ тон биіктік белдеуі бар, ал ең суық дәуірлерде,
СІрә, мүнда ыүздық (мүзэрт) ориаласса керек. Екілші жяғынан, ол екі
ірЕ аЙмақты - Оріа Азияның күмды дгіласы ысн Бетпақдаланьщ
саздақты даласын шектеп, бәліп түр. Климаты жағыңан Қарягау
жотасының жагдайы орскше қолайлы. Мұндац жағдзй үзақ уақыт
бойы, кем дегсңдо жоғарғы гутиоценнең бастап сақтапып келген.
НІвдді аймактя орналасу сед ярадап кдлың күм кзтпарлары
(шсткрінде) мен бсірпылдақ (пемесе сары) топыракты (лесе)
кабатғардың қурылуына ссбспші болан едІ. Қартгау жогасындағы
кнпінілік аудазщардЫЕі геолюгиялык күрыдымы, мүнда коіптітн
жануаряар үйірлерінІЕі үнсмі тірші ик стуіие қолайлы жағдай жасады.
Сол себетги де осьшың борі ежелгі гоминидтің осы аряпы
мекендеуіне жол аілқандьшыііа таң қалуға бпямайды, олар бүл
маннан қоректі де, су кездсріп дг, соңдан-ақ озендер жағолауы мен
үңгірлсрден. боргопырақты аудандардағі түраққа қджет жақсы
ориғ<дар тапты. Аляяда ціамасьі, етиеді (шекаралык) аудандардып
бір ерекінелігі - уақиғалар мен күбылысгардыц үзік-үзін жоне
оргүрлі болың келетіні. Мысалы. Қаратау жспзсыныц налсолнг
кем депеяде ем эя<>пюц»я еьпығкццен здгдоталынлды.
біріпшісіне Кіііві Қаратаудып. куэст аудандары тән жсніе ол тілмсн
қара шақпакгастарі-а (Беріқазған, Тәңірқазган) ііегізделгеи. Ең
ежелгі түрақгар пенсплеішін бір кечдегі устіңдегі муйісті-кыратты
биіктеріне байланысты. ГІсгүрлым һейінгі - ашельдік, мустьелік
және кейінгі палеоіінгтік түрақтар купсчтердің баурийында
орнагіаеқан және де ерте палсолнтпк сірыігдармед үлкеп
хронсд югиялық а ііырмашылықта.
Екінші бяіыт жақсы фиіикалык касиеТіері бар ашық-сүрғылт
түсгі піяклактас пегітіндс дамыды жоне дайындамадап (загатовка)
цсғүрлым сііпалы жарыкпіақ алугд негщелді. Мүныц псгһгі
ескерткініі Ш.Уәлихйнов атындағы түрақ балып тябылады. Опың
бірсісйяігі мынада: бүл түрақтың қүллі тіршілігі озен зрналары
ңндырғаи, пзі борпылдяқ сзры гоггыракпен астасып, іпеткі
аймақтары кайнязой шөгінділерімен үласып жатқэн үстірг
тарихымск тыгыз байланысты. Бәлкім, бүл палеолит гік түрақіың
звсмоцнн^ы Буякіиыіі (қатірғі Арыс &іг,'іы - аат.) кенті
шщьіндагы копгл&мераттйрыпан піықкан, Л.Г.Медосв «арыстаиды
модениеті» деп керсеткён палсолнттен бастау ялатыіі ілығар.
^ДамуЦың ушіншісі, шөгщді жыііыстар бдгыты да байқалады.
Геолог Б-ЯС Әу іекеров мәліметі бойынша, Ш.Уялиханов гүрагы
ауданынан жо№ аэгс орындярдан кейінгі палео імттіц бірнеше
үлгілері габылған, олар езіііің тиіюдогнялық ерекшелі і жшыиаіі
Сарыаркадагы саяқ модеішетіи еске түсіреді.
хһірге Қаздкстаңның таулы аудандары жеткіпікті зерпедмей
қедеді, Мүнда палеблит түрвдтарын іздсетірудіц қиыішіылықгары
жауын-шашыиның мол жиналу ерекшсліктерімсн жәпс жер
бсдерінің тсз өзгеруімен аныкгшізды. Еғер тортгік кезеңдегі
шөгіиділердің жинздуы күңгірт айтқдыдп Сарыарқада шамамсп 10-
32
20 м бо іса (і£Н.Костепко. Б.Ж.йубскерон, т.б. моліыстгері), оңда
тауларда іврттік шогінділср қдгіыіщығы километрмен олшенеді.
ОсыддаЙ жылдамдықцсн рельефтің дүрыс фсірмадары (терраса.
т.б.) да бүзылады. Дегенмеп ашель (?) мен мусіъе арггефактілсрініц
Шарын езені каньоцдарьшан, Жпціар Алатауының пңтүстіқ
бьткейлерінеіі табылуы болашақта Қазақстан таулы аймақтарын
зерстсу перспскгивасының бар екеіщігінс үміт арттырады
Қздпкстан торттіқ шогіңділері стратцграфцясыи даЙындаға ІГ)
іеодог Н.ҒІ.Костенко антропоі *н дәуіріп төменгі, ортяигы. жоғярғы
жэне қазіргі антропогеп дсген төрт ірі бөлімдерге жғкісйді.
Ліггропотеніші алғяшкы екі бәлімі оз кезсгінле төмеіігі жоис
зкоғаргът кнбаттарға, ал зкогарғы жоне казтргі антршіоген - тиісіцше
үпгке болін (е Палеагсорряфнялый зкағынан томеніт антропогениің
ерге ксзеьГ жылы. бірак неогсиге қарағягіда оііша ылгалды емес
клньіатпен, тау жүйелсрініц белсенді түрде к&терілуімен. ланд-
шафгты аймақгардың қалыігтасуы, біртіңден савянғіаііық есімд еріі
да.ііді]ык жәяе жартыляй шолсйттегі түрдсрдін ыіыеғыруымсн
силаггаііынады.
Төмецгі антрпігогеиле сан келетін хайуанатгар нсгізінсеі іле
фауналық кешьнінс кірдб олар - оаерн мастодоііты. оңтүстік ормап
гтиіі, С гецон жылқысы, т,о
Темсцгі аігтрогпгеннің екінші мезеңініц бас қезідле клнмаіт >іқ
жағдайлар элдыңғы уақытгардағі щан лйтарлыютііі озгере қойма-
ды. Ьірақ оіц.пі соцыіқда күц суытты, оғэн Қазақс ган аумағылың
шығыс жонс оңгүстік аудандэрыіідаі ы жарты іай мүтарп ардың
дамуы әсерін типзді. Іемспгі антропогешііц жоғарғы қабаты
Шигыс Еіуропа тнрасполь фауцасы меіі Пскин мацындағы
Чжоукоудлнь үңгіріғідегі синантро» фаупасына жақып кошқорған
фаундлык кешснімей тығыз банланысты. і
Шымкент облысындйгы (ОҚО - шартгы түрде неі ізгі
олжалар тғгбылған жер аіауымен аталғян бүя уакытгагы қдзынды
фаунл қүрамына ормаң мен қіілың тал-шілік осксіі өзендерцің кең
аикдпгарын к кеддегсн орман иілі кірді. Озеиаер бойындағы..
тогайдар мен биік бүталы далд - ежелгі бизоп меп ебедеіісіз дала '
мүііізтүмсығы-аласмотерийдің, кең ма ідайды бүлан мсн бүғы-
маралдыц ең үнамды жсрдсрі болдьі. Да_мда жабайы жылқылардың
екі түрі: зебр тәрігді белгілері бар зіоссснбОрнсй жәңе ксйіннен
колга үнретілген мосбзх жылқЫлары емір сүрген. Шоіді
ауддпцарда. мүцдд іде ф&уналық ксигеніііеіі белгіді ежелгі ідліедср
алі дс тіршілік етіп жатт ы
Орта дціропогсіцііц, бас кезімсн кнңяаттын, жылу жзне ылғал-
дану фазасы тыіыз байлаш.!сты, оны кейіннен скі рет таулы
аймактағы мүздықтар ауыстырды жоие күн суытты Бүл қезенге
хазар фауналық кешені сңйкес кеясді.
Оргаантропогсңдік уақытга Қазақстан тауларьгңда белсснді
текгоникалық қозғальістар да жүріп жаттъь Тау түзілу үрдістері де
жүрді. Таулы аймяктардағы бірінеи ксйін бтрі болғал екі мұздық
басуынаң соң өзендср мен қелдсрдегі су рсжимі бүзылды.
гидрографиялық желі (сегь) озгерді. Қазақстан аума ында қазіргі
үлкрнді-кішілі өзЕН арналары қалыптаса брстады. Сырддрия
Қызылқүм ойпатычда ы қақгар аркылы ©зіне жол салды, Нарым-
Бүкгырма өзендері арялығының жарылуынац және Ертіс алабы
ішінара су жүргениен соң Зайсаннан ағынды су ақты, ал Қяпщағай
үстіртгнің тектопикалық кетерілуі нәткжестиде байьргы Ілс өзтнін
орта аплсында кал қалыігтастырды. Мүздыктардың еруі нотдже-
сінде Содгүстік Каспий мацы ойпатьтн Касгтий теңізшің сулары
басьш қдлды. ал ортаантропогсндік дәуір соңында гсңіздің көлсмі
кішірейдІ.
Қазақстшшыіі жазықты аймяқтарында (Ерч і' мацы Балкаш
тоңірсгі) псі іиен ормаңдьт-далалы жәпе далшіы, ал оіғгүстігічде
жусанды шеясйт басым болды. Тянь-Шань жсне басқа да тау
ёілемдерігідс қарағай, шырша, қвйың, жөке, қызыл қайың (граб),
олька есті.
Ортаантропогсн доуірінде хазар фаунялық кешені аталатын
жануарлар кеңінеи тарады. Бүталы далалар мсн шалғындярда
ірогонтсриев пілдері, ірі жэпе олармсн бірге қыска алкты
жануарлар, тықыр зкүңді мамонітар оріл жүрді. Мол қорек бсретін
шалгындарда жанс далалардя үзын мүйізді бизондар мен үлкен
мүйізді бүғылар жайылды.
Жоғарғы атғгропогеңде суыкгық сақталып түрды, клммаг
қазіргі удқытқа қарағанда алдеқцйда суық болдьі. Бүл кезеңнсн
бізғе мпмонттық фаунаньгд немесе жоғаргы палеоли.ттік фауна
қалдықтары жетті. Соңында, голоценде (қазіргі антроппғеп) осы
күнгі климат жоие қазіргі уақыттағы фауналық кешен қалыптасгы.
Діғғропоген доуірін ң геологиялық стратиграфиясьімен палео-
литтін археологиялық жікгелуі де жасялады. Төменгі аіпропоген-
ніц срте кезеңіме Төменгі палсолнттік дошелль (олдувэй) жэне
шегіль. екінші ңсмес^ ТОменгі антроЦОгеннің жоғаргЫ қабатына қсйінгі
шеллЬ меіі ерте ашель саЙ келеді деП жорамалдан^дьқ Оріа аіғгропогсн
кейінгі ашслъге ст>йксс келЕді, Жотарпя ангроиссгеннщ кейінгі
(жоғарғы) пвлеолитпсн арақатыстьпіығы бар, ал қазіргі антроноге і
жвда тас ғасырынан бастап бирлык кейінгі доуірлерді қамтыды.
Қязақсган аума ыңда ежслгІ гоминндгср няйда болуының
алгышарттарын адамзат тарихыңдағы өтпелі және сң маңызлы
кезеңцегі гсолоі иялық-гсографнялық жағдаіі.чарды негһгс ала
отырып здестіру қажет, зл оңдай кезең плноценнің екінші
жартысы болып табыляды. Нң ертедеп гоминндгердің Африкд
қүрыльтғынан басіан қазіргі қүаң оцір мен Сібір аумағь на дейінгі
кеіі-баіітақ жерде аиықгалған іздорі алгашкы адаыдардың өге
ауқымды ксңістікте қолданғанын дшіслдейді Қазір бір нәрсс
айқын: Е,6 — I млн. жылдар аралығында-зқ Каспий маңы
ойнаіъиіың ашық кеңісті псріндс, Түран далалтрыитд, Моңғолия
Мсн Солтүстік Қытаңда глминндгердіц түракпры болган.
Ппноцснііің ПЕЬтеогеографимлық жагдайлары та^лары біршама
аласа жтніе клнматы қоляйлы Азня жазьіқтарын ежелгі адамдардың
алыс солтүстікке қоныс аудяруына жордсмдссе алды деп санауға
мүмкіндік берсді. Әсілі, ол ксвдс Қазақстан, Моңғолия мен
Солтүсгік Қьгтаи Гуразняны қоныстанулың алғашқы кезеңдерІ
уіііін сң солтүстік аудандар болса керск.
Ежслгі палсолит
ІІалеолнт дәуірІ (сжсяН тас) адамзат тарнхындағы ең маңызды
кезсңдердің бірі брлын тапылады. Біздің ілкідегі ата-баба-
ларымыздың тік жүруғс кошуі жоне қолдарып >пі еңбек епу үшің
босауы, алғашқы дөрекі шщсліен сцбск үралдарыпың жасалуы
адамзат қоғамыпып, калыіггасуының баегамасы еді. Ксйінгі б ірнс-
ше мыңжылдыктар деуірі адамның бнолопіялықтүр ретінде (Ното
заргепу біртіндсп қалыптасу, оньщ еңбеқ қүралдары мсн омір сүру
салтыныц жетілу, ңоғамдык үйымдасуының үдсйі дамн түсуінің
уақыты болды.
Жердің эр қнлы түкпІрлерінде адамның қалынгасуы мсн даму
тарихында, оның еңбек қызмстіндс үқсастықтар етс кол жөне олар
озара тыгыз байланысты болып келсді. Бүған қарағанда, Қязақстан
аумағығшагы адам зволюцнясын әлемдік тарихтың қүрамдас беліғі
деп қарастыруға боляды
Қдзіргі кезде біздің врғы бабнларымыздыңтүрмысы туралы осы
заманғы түсініктер олардың түрған жер ісріне, іздяы сңбсктерніііі
қалдықгары - тас қүралдарынл, оларды жасағандя қдлғэн өндіріе
қалдықтарынз, жип-жануарлар сүйекгері түріндегі тяғам қалдық-
'тарына кегівдследі. Сондяй-ақ, бүііндс даму дсңгені яртта қдлған
деп агалатын халықтар әмірінсн адынған этнографиялық малімет-
тердіц де маңызы аз емес. Бұлар ежелгі адамзаттың заттай жәпс
руханц модсниетиіің ксйбір қырларып мсйлінше накгы гүсінуге
мүмкіндік береді. Бірақ, ең басты ақпаратты алғашқь қоғамның
нсгізгі материалы болып табылатын - тастан деасал ан еңоек
қүралдары береді.
Ежелгі адам өзінің дамуыида бірінсн соң бірі кслгең бірнсше
кезеңдерден етті. Бүлардың негізіңде тасты өңдеу техннкасынын
жстілуі жоне осыган банланысты ецбск онімділ гіиің, затган гкәнс
рухани мәдениеттің өсуі жатыр.
ҒЫЛЫмдағы қаліргі классификация бпйыиша, ежслгі гас ғасыры
үзақ-үзақ үш хронологнялық дәуірлердг ежелгі, орта жане кейіңгі
(жоғаргы) палеолнтті қамтиды. Батыс Еуропа материалдарына
негізделген сжелғі гіалодлнт классцкадық үліі баііынша үш доуірге:
дошелль, шелль, ашель; орта палеолит - кейінгі ашель мен мустье;
кейшгі палеолит - орипьяк, солютре мен мадлен болын болінсді.
Соңғы жылдары бул үлгіге бірқатар түзсіулер енгізілді. Бірқнтар
авторлар мустье мен кейінгі палеолитті межеге алып, палеолитті
ежелгі жонв кснтнгі деп беледі. Кобінесе Африкадап табылғад ийіңа
мағлүмдтгар негізінде, дошелльді қамтитын адамзат емірінің ерте
кеті бұл күнде олдувэй дәуірі деп белгітенеді.
Гоменгі палеолиттщ доіііелль немесе плдупэй модениеті дсп
аталатын ең ежелгі кеэі шамамен 2,5 млн. жылдэрдап ЯОО
мыңжылдықтарга дейІн созылды. Ежелгі палеолнзтің кейіигі екі
доуірі - шелль мен ашсль 800 мыц жылдан 140 мың жыяға дейіпіі
кезсдді камтнды. Коіғғегсн зерпсушідер орта падеолигп (кейінгі
ашель мсн мустье) б.з.б. 140 - 40 мыңжылдықтарға жатқызады.
Кенінгі палеолит 40-10 мыңжылдықтарға сай келеді
Ежелгі тас доуірі - адампың жоне оның шаруашылығының
қалыптасу уақыты ендіргіш күштердің төмен дсңгейімеі сипат-
талады. Долбарлы шаруашылық мані табиытган дайын енім аду;
жабаны донді-дақыядардьі, жсмістер мен жңцектс ді жинау,
аңдарды аулау сынды іс-әрекеттер ен тұрды. Адамдардың карым
қатынасы үжым мұшелсрінін экономикаі ық теңдссп іне, сңбекгщ
табнғи турде жыньіс-жас деағына қарай белінуіне қарай қүрылды
жоне өзіндік бір сипаты жағынан үжымшылдыкта болды.
Адамдардың палеолнт дәуіріңдегі қоғамдық үйымы күрделі де
үзақ даму део іынан аіті, Оның бастапқы кезеңі - бІрігіп қоргану
мен шабуылдау, аң аулду мен терімшіл гпен айналысу үніін
қүрылған - тобыр болды. Руға деніні і бүл зяеуметтік қүрьціым -
түбіргіздігімен, қоғамдық қатыпастардың дамымауымен, қауым-
дық^отбасылық шаруашылыктың жокдығымен ерекшеленд' сопы-
мсн қятар оған некйлік катынастардың кенбір қырыпан реттелуі
тРіі еді. Алғашқы қауымдық тобырдын емір сүрген уақыгына
томслгі палеолипін сң ертс сишлары - дошелль мен шелль
ксаеңдері жатқызылады,
Ашель заманыңдя біртіндсп жаңа әлсуметтік қүрылым - аяғаш-
қы қтіуымдық қүрыяыстың алғъі шарттары пісіп жетіле бястайды.
Ал мустье Д0] ірінде отырықіпылық орнықты, жыиыс пен жас
мелшеріне қарай енбек бштінді, қауымның алгашқы турлЕттары
байқалды. і£е інгі паясолиттегі адам үжымы әлеумсггік жағынан
алглшқы рулық қзуымның ксмсліис жсткен қатынастарымен
снгіатталынады. Бүл сапалык сскірім, кептеген зерттеушілердің
пайымдауынша неандертальдықгардыЕі осы замаидағыдай дене
бітімі бар здамға (Ното яаріепз) айналуымеп түстас келгеп.
Нояю түрінің накды ежетгі вкіддсрі бүдап 2,5 млп, жыл бүрын
пайда бсиіды. Бүд уакытта австролопитектер өмір сүрі сндігі туралы
пікірлер бар. Қазір 1959-1963 ж. Олдувэй шқтқалынац (Шығыс
Афрнка) дорекі шанкы қүралдарымен (чоппер) біргс сүнск қалдық-
тары да табыяғаи презинжантроп Жер шарындағы сң ежслгі сңбек
етутс кабілстгіяср ретінде саналады. Бүл ежедгі гомипидке
ғалымдар «Пото һаЫІіх» («шебер ддам») деген аіау бсрді. Оиың
калміі аргоц әдісі бййынша алынган абсолюттік жасы - 1 мдн. 750
мың жыл.
Нота һаЫІіитіц ми ко.іемі (652 см3) антропоид маймылдар
миынан біраз асвды. Басқа бірқатар мәлімепср де, мысалы, тік
' жүргендікті айқындайтьш, айқын білінетін табан имектігі, бүл
тірЕііілік иссіеіің адам тәрізді манмылдардан ежелгі адамды болген
шектсн оддскашаіі огіп кеткендігін корсетеді.
Адам эволюииясыиың келссі қадамы Ното егеспа («түрегелген
адам») сатысымен байлинысты. Бүл түрдід окілдері тас ғасырыңда
шслль-ашель модснистісрін қалдырған - пнтекаіітроп пен
синантроп болды. Явд аралынан табылғап пнтекаитроптың ми
көлемі 950 смл, ал Пскин маңыидағы Чжоукі удянь үңгірінен алғаш
рет қазып алынған сиңанірои миы 1075 еку еді. Есте қаларлыгы,
сннзғпроп сүйектсрімен бірі е гүрді гүрпапді ы (формқдиг ы) дорекі
тас қүралдары, қдгты отқа қүйгси іастар және томснгі антропоген
фаунасыңдағы жануарлар сүйскіерінің үлкен колсмде жатқан-ды.
Қазіргі уакытга осы заманғы адамныц ең ежелгі түпкі отаны
(ата мвкені) мен расалықтүрлердің тегі туралы бірьщғай пікір жоқ.
Екі ғылыми болжам: келоріалық (полнцентрлік) және бірорталық
(моноцентрлік) ксң ідршан. Біріншіі і бойынша, осы заманғы адам
ілянетатіың Еуропа, Азия, Африка, Австралня секілді бірнсіцс
□оліктерінде қалыптасқан; бір-бірінен біріцама бопек (оқікау) турлі
қарқъдамчн еуропа тскгес (еуропеоид), моңуол тектес (миііголонл).
з&ңгі текгес (пегроңд), авсіралия тектсс (авеіралоид) үлксп
расадартьщ калыптасу үрдісі (процссс) жүргсн, Бірорталық
(мсіройептрлһф ғыдъгмм болжаммн ЮҚтлуіИЬілир, барлық расалық
түрлср алғащқыда Сол-іүспк-Шыгыс Афрнкяның, Алдынғы жоне
Оңтүстік Азияның орасаң зор аумағын мекеңдеген бір арғы ата-
бабйлардаи тараған деп ссетейді. Бүл адаашқы адамдарда осы
заманғы расалардыц бірде-бірініц нышаңдары болғди жоқ, тек қана
адам топіарыцың Жср шарыкын түряі еңірлерінс мүмкіндіі ішне
таралуымең сонда түрақтан далуынз прай, бірііндел со.і пемс &
баска расалықтүрлср ...... і.
Соеьгы уақьггга галымдар тарапыцан адамиың Солтүстік-
Шыіыс жәнс Оңтүстік-Багыс Азия смяқты екі облыста қцлыптасуы
жонівдсгі іспріія усынылды. Дол осы, экватордан сплтүстікке
қарай орпаласқан тропикаің.іқ айліакган ежелгі ад^змдардың қалба
қалдықтяры коп табылган-ды.
Ксйшгі ашсль мсц мусчі-с уақытьтнда тас қүралдарын жасау
гехцологиясында және ежслгі адампы ймір сүру бсйнесіндс
зүбегей іі езгерістер болып рзті. Бұдзр нсандсргалқдық аталатын
адампың жаңя, жоғдргы режедет і аволюциясы салдарынан
озгсрген еді.
Жалііылама түрдс паледалтротар аталатыы ашель-мустъе
дауірінің адамдары, Жер іпарыііын ксибір боліктсріп мүздык
басқан, к-іиматгып біршпма суыткан жағдаііында өмір сүрді.
Томенгі ііалеолнттің Бүд ақыргы кезсцінде казіргі адамдар түрінін
дта-йабэларыньщ сыртқы кескіп ерекілелікгер түпкілікті орыықты,
Маңдайы колбеу, касының үсті доға твргіді, бас сүйеі інІң аласз
болуы, Бет сүйегінің цюмбаддылыгы, тістер.і оте ірі, нск сүйеі іпін
болмауы ііемерс пашар дамуы ііеаңдертальдыт<гардың басты йзге-
шелік белгісі болып табыддды. Омьтртқасындагы оппіа байқал-
найтын бүгіліс пен дягындағы тізесімің олсіз іүзулігі пеандсрталь-
дықтар іың игу ісі ебсденсіз болғандыгын қорсетеді. Олар аласа
бойлы (150-160 см) болды, еііді бірак та мн қауашаіъшың колемі
І 300 — і 400 см-ге жетгі.
Кейінгі аіпсль иец мустьс заманы палеолиг адамы меп оиың
^іодепнеіЕніц дямуыңдшы жаңа кезен болды. Өпдірістік қатыиас-
тарда ол дамыған тас овдеу тііхникй ына етумен бастаады. Мүныц
мднісі сол, тас дайыңдамасының қысқа жагы бір ңемесе екі іегіс
алаңкайша алу үшін шагылды. Бүл үпнн еүйеқтен, ағаштаы, мүиізден
жасалғщ! лнянидр тәрһді июй балғ* паидаланыдд.ы. Сонан сон ісгіс
елазд&йцгалдо үлинша зіичем тас т‘ ікщелерІ шауып адыцды. Тас
едщсудщ бул жана тпсілі л^валлуатехникасьг іегсн атэу дяды.
Ашель зммалыііда пэйда балпш денгелек озектастарлан
қүра.вдар жасау тосілі де бүрынғъідай дамн берді. Мүнддй дайын-
Ламаятірдан гі£ тітктерін дзңгсіек «эдтасгын вдетінен оріа
түсына біриеше еаққы бағьлтий отырыи дайыпрадМ- Мустъеде
кұралдардың негізіі түрі ушкіщас-пеп қыргьші^олды- Үшкір піс -
иышак регікде жәнс сабы агаш найза. еүші үңғыиа пэңдалапыяса
керек. Қъірғыиі гар ағыи аңдсу. аң тернісрһі сыпыру т,6- жүмыс-
тарға іайдалэпыяды.
Ііірақ, күртл-саймап жнынтыіы бүл екі күрал түрлерімен
шектЕгіген жақ. Олармен қапір аддынғы дәуірлердсгі тас қүрзл-
дарыиын клснтоһ 'Ж&не гжалғйи» кпек-гон түріндегі лдщйалар,
бифастар, у ңифастар. тЛ. бопды жане цамытыда берді
Мусіьс уақьітыпдаі ы түрлі еңірлсрдегі сскерткінітердел
йркелкі қүраггдар түрлсрі меп оларды даныцдаудьш тсхннкалық
тәеіддсрі аііық байқалады. Соңғысы балкгм ашель кезеңшдс,
Сйпдай-ақ албсғге мусгье уақытиңда сжедт і ада.мдАр т<абы каддс-
иметіңде жергіліші (фациальды) ерекшсліьтер таилғхндығы ясайлы
ойғажетелейді Мүңдай ерекшслікіер Қазакстдн ауьгіЗғына да тац
7ае қүр<ъларын дайындаудың техпикалық-тллологня-іық
езгщиелі пері с.ад баькэ узйымды қоршатаң тэбтти орта, тдс
оңлеуде кдлыГПаьКан дәстүр. шИкһат реСурСтары секілді түрді
ссбецтср бойынша ағіықтаддьі. Мустъе а.дамі.шың ірі хгетістігі огіъі
тутаіудың әр Қнлы жолдЯрЫН- згашты йіаЫіқя үйкеДеу (дгант
тзяқйіасЫиъіҢ үідюрлентеіі ^идгЫн жүтйсақ йгйшТыҢ ойығыпа салып,
айіішідыргані' мец кентас мцнсуатіоарьліа щаклақ тасты үрыіі
үшқын алу бодды. Отгы мгеру жаіг арлар еті мен ......... де
жеңіл қлрыгылягын Тііғаыға айналдыруға мүмкіядіқ берді.
Едеелгі палеодңтііц ксйінгі кезі сскерткіштер іің коц турпілігі-
Меч ере^иіепсиеді. Бііге ікзр іістыида цемесс үцгірте сіре бсріс
түРГа 'гүрйқты ошаіъі бдр қарапайым басііаіқтар түрэқ-шеоср-
Хтшалар ШебсрХаня-тасқдыиу оршд маусымдык аңшытық коныс-
тары, дцшыльгқуиқьгпші лягерьдер ^еткең.
Нкаид<срттілъ адамы клнм^ттмн ыжтщдылиғы тлеи күннің зут.пу
Жіі даиы іда күрке түріндел баепаланы түргмзды, ол ідагыц
ДЕвгелек хертөис қазьіп, бүлпрдын қабьірідеыл жсрге қазылтлн
жаяуарлар сүйекгерімаі бекі гті, жаңуарлар сүйсктерінен ірі бэспа-
налар көтерді. "Үзақ уакытқа аріқгпғал баспацалардың түрғызылуы
— ацамдардың гүрмыс салты мен қопмдық үйымдасуында елсулі
озгерістер ботпшдыгын көрсетеді. Сол замэңдя-ақ жартылііп оты-
рықшылық түрмыс салты қалыптаскапці.ііы жайлы аіітуға непз
бар. Тсрімпшіікпеп анналысқан адамдар үжымыныц бір болігі
(әйелдер, балалар, қарт кісілер) түрақіы баспаццда гүрды ал келссі
бір болігі - зі-щіылар тооына нсмесс огрядтарына біріккен ср
адамдар, - олжа іздон кыігігі жүрді жяне аңды каумшіші үстауга
ыцгайлы прындарла уақытша лагерь і сті.
'Гас қазатып жер іердсн шикізат алу, ан аулау қүралдарын
дайындау. баснана түргызу, аңшылар окслген олжалардь үқсатын,
тағам дайыңдау сияқты спбск үрдістерінің сан алузцдыгы табиғи
іүрдс (жыні.ісына және жасына қарчіі) еңбск белінісще жеткізді.
Қогамиып пегізгі үясы жергілікті топ немссе аңшылар қауымы
болды. Бәлкім, бүл қауымдарда сол ксзде-зқ ру қүрылымыпың
қайсыбір қарапайым белгілері туралы, рухани мадеңистг ц баста-
малары жіійлы айтуга мүмкіндік берстіи карзпайыы генеалогиялық
башаныстар болган шыгар. Ашель-муеаьс доуірі палеоантроп-
тардың біршама кең тярап қопыстангзн уақыты болды: іс мгүчіііде
бүрынғы КСРО-ның онтүстік аудаіідарынып бзрі неаңдсрішц.
түрнатты здамньщ мскепдеген аймагынаепді.
Қазақстян аумаіында ежслгі паясолипщ скіпші жартысына
жататын көптсгся сскерткіштср бслгілі. Олардың біршама біркслкі
таралуы мынаны көрсете. і: мусіье друіріндеіт Щам Қазақстан
аумдғыньщ оңгүстікте Қаратау жотаеынаіт, солтүстікге Есіл
өзепінің бастЕыар жеріне денінгі және батыста Сарысудыц ррта
шенінеп, шығыста Ер стің басталар жерінс дсмінгі аудшщардыц
кышіілігін нперген.
Қазірдің озіндс екі ірі мәдени аймақты — оңтүст к жәие
солтүстік аймавдъі атауға болады.
Ежелгі тас ғлсырыныц қазақстандық археолоіиясында әзірге
досіүрлі іүрде іижолит доуірін ежелгі, орта жөне кейінгі
кезеңдерге бөлері кген елшемдер жоқ. Сондықган Қаза станның
кеие тарихыпың сскерткіштері жонінде снппттлма екі - ежсягі
лалеояиғ лен кейіпгі пальолит жайында берілген.
Шелль-ашель уяқытьпгың ссксрткіштері. Қазақстап аумагы-
нан ежелгі адамның казынды қалдықтары озіргс табылған жоқ.
Алайда Қазакстанныи сщтүстік яуидндарьгцддғы паляогеагра-
фііялық жагдай сжелгІ ядамның өмір сүруі үш н колайлы ботды
Мүны ОңтүстІк Қазақстанда табьтлған, Оңіүсі к-Шығыс Азия мен
Африкэның шелль-ашель уақытындағы түрпайы қүралдарына
үқсзс ежелгі іас қүралдзр, Чжоукоудтінъ үңгіріпсн смнзтпроппеи
бірге табылғаи фаунэға жақып ежелгі жануарлэрдың түр құрамы да
ьчірсетсді.
Қазақстап аумагындіі ең ежслгі адамдардың мёксндеуі үшгң
қо.таіілы аудапдардың бірі Кдратзу жотасы бодды. Бүл жоціның
манайыцдя және оған дакын аудаңдарда төрітік дәуірдегі мүзда-
кудың сшқаңдай гзі болган жоқ. БІріңама ылғалды, жылы кішмаг.
Ылідлды жерде кдулай өскеп өсімдік, әр кнлы фауна мупда көпе
палеолнт д&уірііідсті адямның өмір сүруіие қажетті анғы шарттар
жзсады.
Мүндагы сн көне еңбек құраддзрьшың қатарыпа жатлтыидяр -
Қаратау жотасынъаң оитүстік-багыс беткейіндсгі Арыстапды
бзенінщ юменгі терттік.. ең жогарғы жайылмв соресін қүрайтын
жентектелгсн косындылардың ішіндс Кенірдек слді мехеніііен
табылган ауыр, гік бүрышгы ідақпак тастар. Қг сктон түрпаттас деп
дтадэіын бул егі еэкелп қүраляардыц одац анагүрлым кейінгілерден
йнырчасы алардың согагын кыр алчіңқайілдсы тым үлкент ол । іпті
бүкіл сынық колемінің жарті.ісынэп кебірек. Олпрмсп бірге бүл тас
жаңқ^лары сындырылып дпыппш үлкен шаклақ тае даГгын-
дачадары, үра-взектйстар да болды.
Кіші Қаратйу жагасыныіі. солтүстік-шығыс бшіігіндсгі ежвлгі
адам, тдмясы, кебінесе окшау қырэттарда (ос анііаларда), аласапау
теоелсрде неыесс мүйІстерде (куэстердс), кәне замЕЯдағы қүрал
жасалатын неғізғі зат болып тдбылатыц шақііақ тастары кеп
жерчерде түрды. Мунда, мәселец, радиусы 5-10 қм жардсм 12
паясолнгпк гұрақтар табылған иіакпақ тастэн жасалгян 5 мыцнан
эстйм күрал жиналгдн, Қаратауда табылған шслль-ашеіи. дәуіріпе
жататын неғурлым дең қонрлык олжалар Щабактьд Таңірказған,
Еорі қазғаң, Аккол-1, Қа анғнп оныстарынаң ал ы нды.
Шабакты конысында көлбей жаткан к.ыраттың тегіс бетіңеіқ
клектон іүрпатты деп эталатын, арыстанды тйс жаңқадарыца үксас
еқІ іпапк.ы табылды. біріншісі үш бүрыш пішінддс^сурғыпт-жясыл
іңақпзқ іэсты әктасідп жясадыпғамі оньщ жүқартылғаи екі қырлы
лсүмые шедінен икек жүз шыглрьііца.н. Шамбал кырғышты ескс
іүсіретін скінші шапкыныи турі сопакгау; бүл уақыгқа чин тагы екі
қүрал табыліаи Мүиьпд бірі ірі маита таетаи дзйыңцалған жүзі
жалпак африкадық чоппинпі еске түсі едг Ош.щ ңмек кеигсш
жүмнкжа пийдалаиіллатыя бвліғі екі жауынаи ірі жарыкшақгаржн
үіпталғаң ад қарсы үшы оаделмегсн. 5ір шеті ірі жарыкшақгармен
еңделтсндіктен, күрал дерскІ шэпқы іспезтес болып шъютан,
Есріказған мен Тоңірказған қойнауларыцдағы түракіар шелль-
ашель ддуіріне жатады. Мүнда нақпаніақ анмқтйлпкі модснн
қшідіақтар шыққан жерден төрт түрлі бүйымдар тобы табылғзн.
Бүпар - шеті не бір жагынан, нв екі жағыпан жүқзртылған дерекі
шаикы қүрлпдар. жүзі мейліншс спкірленгсп шпельдік түрпаггы
шаиқылар. клекгон іүрпапы зілмсн тас жацқалары. гүрпаііы ірі
үра-озскгастар. Бері дс жсддсп жсміріліп. әбдсп конерген. Мүндай
тас қүралдар жиын ыты Ақкел-І түрагына да тән.
1 Неллыішсль уақытына жэтатын тағы бір ескерткіш Бетпақ-
дзллдіі. ПІу (хгсніпің оң жақ жағасынан табылды. Шу өзенінің сң
жогаргы копе іорггік еоресііші бстінде, Қазанғап қойнауында
табылган затгардың жатқан жерініц геологпялық жағламлары
олардын жасының темснгі палсолитпел түсгас келетагін корсетсді.
Жүка қабат тығыз қүмдақтыц астъшда коміліп кшіғаң түрақгаи
300-дей ар қилы тас бүйымдары аршылды, Олар карбонмен
шамалас қоңыр сары шакпақ тастаң жасшіған. Табыяган заттардың
негізгілері - клектоп түрпатты тас жаңқалары. ІІІақпақ зяттардан
көп кездесетіцдері - екі жақгы (бпфас) және бір жақты (уннфас)
шагіқы құралдар, кырп.іштардың азды-кемді пайызы, қол шапқы-
лар. өзекіастар жрис басқа да қүршідар.
Қаратау гас қүралдарының түрпаттары жэне щіарды оцдеу
тәсілдерінің Африкадя, Үндістанда, Нйкістанда. Қытайда габылған
ежелгі загтарға типологиялык жатынан үқсастығы Оңтүстік
Қазиқс.танпың аумағын адам сонау шедль-ашель дауірінде
мекендсгсп деуге мүмкіндік береді.
Қазақстанныц ежелгі түгргытарі.і питекантроп пен сияантроп-
тып эамандастары болған, бүлар аволюциялық дамуында Нопю
егес(их кезсцінс сзй келеді. Қаратаудьщ шіғаіпкы іүрғындары ог
жагып, оііі.1 сйңдірмеи үстай білгеи, ірілі-уақты хяйуаңдарды
аулаумен. осімдік тағзмдарын жннаумеи шүғыллаңған,
Оңтүстік Қаздқсіанда анықталган ашель-мустье доуіріндегі
іүрақтар жаңа түрпэтгағы қүралдпрдыц бүдші бүрыңгы уақыттағы
ежелгі заттармсн етсне үштасуымсн сиііапалынады. Осындай
ескерткіштер қатарына Көктал әзеніізш шыі ыс жағындағы Тоқалы
қомнауынаи габылғнн үш кешен жазады. Тоқалы (1-3) гас
қүралдарьіііың орналасу жағдайлары Боріқазған мен Төнірқазғанда
табылган заггардың орпаласуына оте үқсас. Лталгин жерлерден
300-дси астам тас бүйымдары жнпастырылғагқ олардың басым
белігін дөрекІ имек жүзді малта тас қүралдлры ыен көне зілмсн
қьфі ынггар қүрнңды.
Келесі бір түрақ - Қызылрысбск, ол Аккол колінен оңтүстіккс
қарай 20 км жердвгі куэст кыратьшыц бстінен табылды. Қүрал
42
гкаеіу үшін пайдалаиылган ыатериал үс£К түйіршжп шакяақ
тастардың табиғн жыныстары мен лліқпақ малта тас бсиіды.
Уирнсше рет деядел жарыдғаинан кейін тасгар түрпэйы қол
шапқьшарынА нсмесс тас балтаныгі ізбасары бояыл табылатын
нолуп түрпатты күраддцрта айналдырълдгпъщ болғад. 20 шаріпы
мстр жерде қүралщардын бірнсше түрі - скі жақгы шанкьыар,
е^ктае гррізді шзпкылар даңғелек сғзектастардаи ілатыэът
длышдн қырғыцпзр мен ғзс жаңқалары тсрілігі алыңдН-
Ашсль-мустье двуіріндсгі адамдар іың бірқатар түрактііры
Баралдай озенінің бнік жайыпма сорелеріиеп інықты Мүнда
ежелгі түрнаттағы ірі эуыр тас жаңкаларьпіан басқа дөңгс.іек
іізеқтастар, ушкіл тас тіліқгері, арқд тусы кед, қырлы тас тіліктгрі,
сопэқща қыргыііггар, қарз сүр үшкіл үлқен тас жаңқядам жасалган
үцікіртас табылды. Бүл ард/іа ііандаланьшатыр тастардідц жоктыгы,
тйс саі мацдардьщ авдығы жөнс өзгеіііелігі Боралдаң іүрақта-
рын аншыдардың шағын гобынын аз уақыт боіігая жері деп
есеіттеуге мүімкпідік береді-
Арцстщгды езенһ-іщ оң жағасыида, Қараеу қдйігаумн.ча зсрт-
телген ескерткіипің, түрі мүлде басқдпіа, Щ.Ш.Үолиханок всімі
берілгсн, бірнеціе кабатты італеоднттік түрақ Арыстаңды езеігінің
үпіінші жайыпма еоресіпде болған Бүл мавда, 10 мың шаршы
метрден асатыц жерд< ціақпдқ жәнс халцедон затгардьң мол
жнынгьіғьг табылды,
Тас қуралдардад басқд жабайы жаңуартзр сүйектерінің сы-
нықтары һіен ағаш қомірі бар матерналдык һіодениетгіц іздсрі
кедбеу жйзқйн жонс алты қабатта болған; кабаггар сары топы-
рақ аркьыы бөдінген; сойтіп, үш стратиграфиялық белдеу жя-
саған. Түрақтағы затт*ір мустыз дшгінді. Олардың ішіндс допгелек
өзсктаілар, еыныктар, үшкір тастар, екі іқағынан □іщелгсн цгапқы
қүріілдар, қыргыштар, жонгыщ-қыріьшлдр, қескіштср бар. Оның
үстіне Қһгрғь штар мец кескіштер сонау мустте заі анында ііацда
бодып, сол кеадс кеіі ксздесстііі жүммс аспантарымеп қатар
қалданылган.
Модсіін қатплрлардың 7 метрден қалыңдығы он мындағап
жыіиыр бойы алташкы адлмдардың мекані болғап түрақтардың
орнал<ісу жагдайларыиың ате-мете қрлайлы болғапың көрсетсді,
Бкідші угсоне үпіінші стратигргіфиялық белдсулердщ арасынан
алынган күмддқтың. тс ін талдау мустьс заманыңдағы түрақтыіі
маңьі ашық дала болғанын дәледдейді. Трі ден үрығы ітабылғацы
ғгізар аударарлық; мүңьщ оіі қгкпдаі өсірілгсн дрццізрдің үры-'1
ғыня үқсас. Тау шатқалдарында, Қар, тау беісгерлеріндс, Арыстан-
ді.і оіснііліі жагалары мсн жайылмаларында көдслІ-бүтаіы
алқагпар ойдым-ойдым црмандармсн араиас болған; бүлардың
ішііідс карағзіі, қаның, ніегіріііін, үйеңкі, грек жаңғағы, алма, тал,
қызыл қайыц, емен, жоке сняқты ағаш гүрлері өскен.
Түрақты мекендеушілердің негізгІ косібі бизон, бүғы, киік,
жьшқы аулау болды. Шақпақ твс пеп халцедон қорыныц жақын-
дьегье тургындарды ецбек қүралдарыи жасауга қцисеггі шикізат-
псн қампімасыз стті. Гас затгарды оңдеу үиііц сүнёкіен, муйіз-
ден і гелген қуралдар - төстср, тас жарғыштар коиданылды-
Мустье мәдениег нің Іздері Лрыстанды озенінің оң жағадауын-
дағы Шақгғак қазашпүңқ ірынан ди абылды. Булзр - д&ңгэдек
өзектастар, олардан алыііғап тас жацқалары, гегіс қалақтар,
ондаган басқаша сынықтар. Шақпак заттардыц бетгсрін саргылт
тат басқан және типыдданган. Қүралдар жасзйгыи материая рстіңде
жартылай мөлдір сүргылт боз шзқпақтас ар пайдаланылған,
Қарасу поселкесінщ маңыпда, Арыстан ы әзенінс қүятын
Ащысан, ПІплтогай, Майбүлақ, Қаратас сдйларыньщ шагыя
мүиістері меи жайыліишіарының бсгілде адамның колымеЕі
сыидһірыліан ак.жоне ооз сүр жартылай молдір шақпақ тастдрдып
біраіы табылды,
Неі ізіндс қүралдар дөңгелек өзектастардыц үшкіл сыньіқгары-
нан жәпе қос қырлы үзыпіііа тас тілікгерінен жасалды Гас тілікіері
доңгелек озектасічірдан емес, бігімі жағынан призмага үқсйс қатар
қырлы озекгастирдан шағылып алынды. Бұл түрақтаи табылған
қүршідардың ішінде кішксне шапқылар, қыргыпггар, піеті
түзетілгеи үшкіртастар бар.
Оңтүстік Қазақсганііың баска жерлсрінде де мустьелік нңшье-
лардъЕ і біркатар қызъіқты түрактары табылды. Бүлардьщ қата-
рында Алгабас. Үшбүлақ, ІПабақты, Еүркітті Шалсай түрақіарын
атауға болоды.
Алғабас түрағы Шаян езенінің жайылмасыпдагы үшіиіпі сөреде
орналасқан. Тас бүйымдарлың қепшілігі - қысқа жалгіақ тас
жаңқалары мен ауыр үшкіл тіліктер; булар сҚ жоне когілдір акшыл
тығыз шақпақ тастан жасалған.
Үшбұлак, қойнауында (Қаратау қаласынаіі солтустік-батысқд
қаран 36 км) аңшылардың івағын топтзрынын қысқа мерзімді
тұрақтарының ізі сақталғаи. Лагсрь суатқа келетііі аңдарды аңдуға
ыңгзйлы бұлақ түбіне салынғаи Әсіресе, ніііыншы бұлақ
(Үиібүлак-6) түбіндсгі көмбелср тис бүйымдардың сиікітыц неғүр-
лым толық қерсетеді. Мұнда, бүлақшң басынин 3 м биікте, 1.6
мстрдей тереңдікте, сарғылт сүр күмдақтың арасында жалцағынан
түсТІ ишқпак тастап жасадғэн шағдн даңгедеқ озектас псті тас
ЯіаңҚа табылған.
ГЕжслгі ігалеапнтгің аяқ кечіндсгі <ас лағтдрдың үлкеіі
к.ОлЛекЦңясм Есід өзенінң жоғаргьг бобьіңад ҚарағачДыДан
Соітгусгікке Қараи Ьшщ&^жзыд 12 вдйңяуынаи жянаиғац. Піщаиод-
ТвМенгі плейсТоЦея дауірЛеріндегі кү ОДВД бегінец иіцқпж — темір
Текгі таСтаи жаса,иаң 2600-ийн ае& зит табывды. Таегың
саПаСыЗдНғыизя тск кадемі иіағын зк&ие нцделуі днрец йнімдер
іштзрылған. Та&ы.чган заттардьзн ішінде бір тцақгьі шайқы, дрц-
гелек өЭектастйр сынықіэры, ідсігтгр цагпірлас кмскд тэс тіліктері.
һетізі шомбал үшкіл зсірыкшақтэр мсн тдс ?капқ<У ары оа^
Орійлық Қазақстан оннап астам ыустъе мсц қейішг ііалеолмт
уякыттарының жур г-орын/іары мен т\рактяры, еоньщ ішінде екі
деддени қа( ттап түратып Нишиенка жоне Өгізтау-Қ 2 турзмары
табылтан. СоиГЫЛарЫ Жезқа^гяп облысы [Қарягдңды облысы -
ред.) \гадыр аудаПЫ аумағЫнда Шоі-ырлашан Мұндаги палсолт
шшіиді тас буііЫмДары Өгізтау тауыііың етсгіндигі бүлақ мдңынин
йНЫҚпУіғаіі- АрзсЫҢда Жонғыпі, қьірғьщі, бнфас. үіукірлі шс
ЛОМПер жонс чопшінг тдрі ді, сонлай-вқ ойықты қүрэддар бз^,
Өі ізтау-І, 2 тұрақтарында ДоНгелек ?кәНе лроТопризма озектае-
тарының зрэлас яійт^ъі, сопымсн қатар үіНкіл тас жанқагівры ыен
шеті бірдей тйс тіліктерінііі болуы, олардағы соққы аЛлііқдііынын
тсгістіі і тас өңдсу гехннкзсындағы өзгерістсрді а^актайды, мүнг-ис
озі турақ колтекцийсын ерте мустье уакытыла, болкім аілель
дәуірше де златқызуга мүмқііідіқ береді.
(Кейінгі жыддзры түрлі уакыттарды кдмтитц и палсолит ескерт-
КІдггері крп Тйбыдғяй Орталық Қяадкс аіі эумағьін Қазаксійнггыц
ежедгі тас ғзеырын зерттау ісіцдегі нсғүрдым келенісгг юр аудзп
ретіндс санауға боладмД,
Ездқаіігтың, сотгүстіь: тоңірегі иен Ер істің соп ждғ^пауыкдағы
тас дауіріңің. еп, ксп тпрағаи ескертнішлері *- тұрақдтір, гівддер-
кдңаііар меч тас. қдтайтъін арынқар. Ғ.гср Сарысу аңғарында тас
у тусури еіл сындьрия ткүқарту техі нкаодяа нсі ізделее, Балк# .н-
тыц смтүстік таиіретіищ жйнс отвді іртеяее зуяаидардаң
есккртіііштсріңде жарықівақ’ дайыи^ана ондірісі яевамуа техішка-
сыңың узақ узқътт бслуымен снийтталацы, мүтімң әзі сонғы палео-
литте дс мапыйьні сақтэды. Мүнда ол не.түрлі>ім зкетшгсіі зк&ие
ксмедценген түрде мнлім.
Бул аудандардағь заттардыц неііііі ұлгілсрі — заггың үзына
боііына кдрэіг арішііы қисайты.игэн ліаңы бар өзектдстар. Әдғтге,
мұді[ЯЙ әзектастардіін штынатын тас тіліктері рэдлапдық [шетінен
47
□ртасына қарай) опыру техникасы арқылы бір жағынан ғанд
алынды. Жарықшақтар мен тас тідіктер түрпаты езектастың
бүрытты женс үзынпіа үш бүрыитгы бітімдеріне сай келеді. І ас
тідікгері мен жарықніақтардың кескіін жүэдері адетте қосымша
гүрде түзетідмейтін еді.
Тас күралдарын жасауДа леваллуа техчикасы дямуды аңғар-
твды. Ол бірақ, Ортачық Қззақстанның бярлық яудандарында
бірдей тарамағвд еді. вйткені, тас индустрцясынын сипаты әрбір
жзідайда шикізат кезіне байланысты Болды. Мәселен, Балкаіитыц
солтүстік төнірегһіде іісгізгі іскс асар материал тақта сыныктар
түріндегі Қара, сүрғыдт жасыл түсті, шақпякгы девоц апеврадит
болса, БаяқашіЫц солтүегін-багыс геңірегіндегі Балс 'гауьгндағы
ежеіігі ;ідам норфиритп пайдалэңды, ап Ертістін сол экағаяауыида
сур ғусті, тығыз жентекге,штн квэрцты кумтае негізғі Ңіикізат
болды. Оиың үсгіне, Ортапық Қазақстанның ежслгі түрғьиі-
арының лсвалдуа техникасы тас аңдсудін негурлым ертедегі
достүрлерімен - кдектоңдық жэне дөіиелек етіп жасайтын
жарықшақ-дайыпдама ондірісініц жүйслерімен қатар іисүрді-
Бялқаштын солтүстік төңірсгіндегі түрактардын көпшілііінде
тас күралдар бүркедмегсн жоне үстін тсшырақ баспаппі күйде
кездсседі зкәнс ашспь деуірінеи бзсдзп коса есегтятеңде кешнгі
палсолитке дейін тас дәуірінщ өр түрлі ксзеңдерінс қагысты болып
келоді. Муның ссбебі бқілай тусінліріледі - орта және ссңгы
энтропокц дәуірлеріңде БалқаШтыН, солі үстік Төцірйгінің клима-
тында күрг отгерічгер болған жоқ, соңдыкдан бір замандары
адамдэрдың алғадікы үжымдары көбінесе ездерінін арғы бабалары-
ның тацдап алған негүряым ынғайлы жерлерін мекендсді- Әдетте,
өр тү-рлі доуірлердІң ескергкіигп*р]н мадени қабаткд карай айырады,
ал бүл аудзидарда. мәденн қабаттың қалыптасуына су мсн жслдің
күііггі әрекеті ғелергі болды. КеЙінгі пдиеолнтгіц яқырғы ккасңщде
гана ксеротермикалық климнгтыц басталуына байланысты адамдар
Балкаштың соятустік теңірегінін бір кездегі сулы, жасыл
апқаптарынан кетугс мәжбүр болды.
Адзйда Оргалмқ Қазақстанцьің інідғыс ауднндарындағы палео-
лнтгік есксрткіштердің барі бірдей аралис коллекцияпармен сиплт-
талмайды, Олардың кейбіреулерінде ашеяь-мустье деуіріндегі
күріалдар ‘'газд'” күйгнде қездеседг. Бүг-ал Орталык Қизакствнның
солтүстік-шығыс жақ шетіңдегі Қүдайкол көлІніи жағасындағы
турак-шеберхана мысал бпла вдады.
Ежелгі адамдзр көлдің жэробағыңдағы палеогеи тегінен қүралған
сере анаңқайға орта антропогешіің басыңда, клнмат жылы және
ылгадды болған дәуірде қоныстанған. Ал бүл қоныстарынтн олар
Сібірдің мсЙліншс (саМйрдық) мүэдадуы заманыңда вдтті; &үл
кеаде Батыс Сібір меи Алітайдың мүіды аймьңтзрынып арасында
тұрған Ергісгің сол жағалауында қүрғйқ -лтачс суық клнмат бастәлдът
Қүдлйкөл түрағыңдағы күралдар тығыз хекгектелгси кпзрцты
қүмтастан жасаііғлн. Олардын арасьшда үпікіл жән^ тілік секілді
еыныкгардан жасалгая 16 қол шапқы. жогары жағы хлдіып түсірідгсн
^аңкадан дайыпдалған 5 ауыр жопғыш бар. Алаңда колдищчянын
денін тік бүрышты ‘жәнс үюкіл турпатіы бір алаңхнйлы есмжтастар
<7й данй) сондаіі турпатты ікарықціақгар ьісн та£ тіліклері курайды,
Зяттардыц бүОл кснісні тас ондеудін лсвадлуилык дастүріңде
жасалған.
Муесьеліктердщ болған іздері Жогаргы Ертіс бнірінсн д.е
табылды. Қанай ауылы маңындз Нарым жотасына ОЕГгүстікген
жтһоке деднівнйяш-ігродювнйлін алвгіісай жалгасгуім. Палеолітік
қүра!5дар алаңқайды 1(1 метрдйй тескен <н;іЛ звмаңғы карьсрден
және онын аЙігаласыняЕі жішалды, Мүжілуі, жасалу гехіінқасы
жене бйімдері жағынан бүл қуралдар үін талқа боліледі. Цң сжедгі
тодқа жзтатьш құралдарға мсйлііпде таттйНЫл, мүжІліен, үцікід де
кеде.мді тае жаңңасынчн істалінген- согар шеіі барылшЗ тұзегілген
үіцкірт встар, доңгелрк езектш: жонс долбартп түіетілген уижіл тас
тка55қалары жзтадм. Осъдадай тас мхаиқадардын бірі кар^ердіц
кабырғасын тазарткдндіі 5 ы тереңдікген табылдя; ліұный озі бүл
топтыңтым ерге кезгежгатзтылыи корсстеді.
Қүралдардың басқа екі тобы уақыты жағылан кейінірек
жясплган. Бүлардьі жасау үшін пайдаланылғин матернап қдра эвдне
экасыл малгэ тас болған.
Нврым езеднгіц қүйшіыйілна жақіди жерде, хг^вдагы тлалта
тасты тұнбаддн біраз заггар хиныцьи Олардьш. іпіінде бүрые
қьірлы озектаетяр, үлкен-үлкен қырғыиггар, үшкіртаетзр, ^өңгелек
қүралд;ір, көне тае жамалар бйр.
Қацай тас қүралдзрынын бір тобымен бірге табылғал плеисто-
цендік жануарлардын сүйектерінің лбсолюттік жасы И2-1М мын
жмл ден белгілснғеи; мүнын езі ііалволнттің археояотнялых.
түрғілжлі да; р дәуірсе бөлінуімся ^бжн үй.кссді. Аддъніғы Азнч
жоніңде белгіленуі бойынша мустье доуірг бүдан шамаысн 40 ,мың
жыл бүрын аяқгялғаң, ал оның узикіығы 50-60 мыц жыл болуы
ебдсд мүмкін.
Міығыс Қязақ,станда өзірше ең ертсдст күралдар мустьелік
турпапағы хүралдар бслғаңдыктап, Ергістің жогйрғы жағып адам
алғаіи рет мусзы; дәуірінде нғерген деп топіиыдаған жвн.
Ксйгнгі палеолит
Деис бітімі қазіргі ксздсгідсй адаының ^цріепз) пайда
иолуы кеіііпгі пзлеодіғг доуі іімеи байланысгы. Ось уақытшн
бастап гоминидтерд ң эвідлюциясында шещугиі вдгеріс болады
жане нағыз адамзат тарцхына біржолата кешу басталады.
Алгіашқгіг /Ямгго ш/якпзг екілдергщң пайда болуы одетте б-З.б.
50-45 мыц жыл бүрын болран делінеді. Оған тан бслгілср 1868 ж,
Франциадағы Кро-Маін.оң үңгірінде табыягаң бес қтчқаны эсрттеу
негізйгде анықішщы. Кромагтьондьгқ адамнь н сүйсктері Еурситя-
Ныц басқа гсографиялық аймақтарындн датябылды.
Крпманьондық адамиың түрпатынди осы таманғы адиыдарға
таи срекпкуггкғер яйқьпг бйғінеді; «еддайьг жазық, ніяіңкі қас
СүнСГі (коздің үстіңдегі щыгыцқы сүЙектіц орныца), ба£ сүнегі
сопақ, иегі шығыцқы, мүрны жіійшкелсу, коз Шүңқыры кішкене т. т.
Кррманьондықгдрға гцц норсс — ЙасьгшЛҢ сопақтығьгка Қйрай
Миңданы ксң, беті отС жалнақ, лдаы тікше жонс ми кауиғы кең
(1500-1800 см\ бойы биік (168- Ю4 см), сүйсктердеіі бүлшык еі
бедері яйқыгі көріпсді. Салыстыра зерггеу мьгнаны карсетгі:
-шріегт ми қдбығында™ адамиың ііақ қоғамдық вміріік- тыгыз
Байланысты бйлікісрі ерскпіе дамыған, бүлар оньщ -л<ануарлық
пягы гдары мен ғұйеіісгерін тежеу ропін ятқарды. Атнмдар
алдарьцчдіігы міндеттчрді шешкенде оріаның табигаі жягдайыніі
бейімделу жолымен ғана емес. көбінесе ркымдық жүмыс проңе-
сіндегі опдірістік же ‘стікгерді жузеге асыру де шсшгі.
Кеііінгі пзщсолит двуірі - Жср шарынын баріық климатгық
аймақгарына ңдамның кеңінен тарай қоныстаЕіған уақыты жвні?
нөсіядер мен нәсіэдік тоіггардың в&тлыітку уақьггы.
Қазақстан аумағынан табылган жогпрғы палеолиітік адамныц
сүйек қмдыкгяры 'Юлык емес, кейбір сүйсктер ғана бар, алайда
едәуір үлесін Қазакегап ялып жагқан Еурззкяның ішкері бвпепл
сонау аргы здманда прогоеуро еондгік щ*сіл гүріндеғі адамдар
мекендеген деп тапші і іауга обден болады
Лқбгл-іЗйлы адамның шыгуы л«:« кейінгі п&л&злнт дәуіріндей
адамздт коғамының материалдық жэне рухапн мадсниетінің одан
әрі ддмуы арасыцдя тікедсй байланы бар, рулық қдуымның қміыптасу
үрдісімещ яддм үжымының қогамдық уйымдасуынбщ /е тэц
агіғаілқы түрпаты рстіндсгі рулыи тьпуымең ггкеяей бан ішіыстц.
Рулық үйым барлық жерлердс яна тсктсе жоне шеіне жгныпан
топтзсты, ал онелдер қауымын ла үсгем жагдййда болды деп
топшылэнады- Сонымси, аналық ру озара кандас туыстыгы арқылы
біріккен ждңе цгешелері лсағынан шыккян тегі бір аддмдардың
экзогамиялық тобы болды, Соңцай-ақ ойеддсрдің қоғамдық
омірдсгі жоғьһры жірежесі де қауым.дық үй иіаруашылЫғыПьщ
взгеіделігінен. рулы ербітуші регіңдегі ойелдің отбасыидаіы
редінентуындады. Ежеяті адамдйрдың іуіеолоіиялық үтым дэрында
ру бдстыгы жәнс ошак иесі ретінлегі әйелге тябынупіылықгыц
(іаііда бслуы кезд&іісоқемсс-
Кейінгі пагіео.чнт деуіріидсгі адамнып дүннстанымы күрдедене
түеті. Лңпіылар магиясына табыну кудьті кең тарады; мүнын
дегізіңдо жяцуарларга билік етуге опың бейнесі арқылы жетуге
болады дегең сенім жатіы. Мапгяныи әмбебап турі сол кезде пэйда
болған алгзпікы оиердің жарқыи туындылары дсп тппшылаиад.ы.
Оііын басты тақырыбы - ор түрлі жануарлардың суретіц сэлын.
бітім^түриатыи, мусінін жасап беййедеу еді- Сүйектем ойып намесе
хү.мсзқ тдсгай қашагГ жасалғаіі әйел мүсіндері жердің қүнар-
лылытын, эналуқ іфсиепі бейнедеді.
Адамның жаны туралы, жердсгі тіршіліктің жэлғасы сняқтьі о
дүниедегі омірі іуралы үгымдар кү'рдеді влет-ғұрылтық росім-
дердің пайдз болуынн окелді. Өлгел адямиың денссіне кыіыл зксса
себілді, оның кеудееіне тесьтген кабыріпыктардан. жыртқыш
йіідардыц тістеріиен жасалғйн ачқз іиғыдды, аяғьтна гиамоіптт.іц
аэуындн жзсалган білезік кигізідді, кніміне моншақ тігітді. Оліктің
қасына шакпақ тастан, мүйізден жасалған затгар қойылдьі.
Іабнғаі пеи ціпруишьідық Қалыптасып келе жатқағі аддм
омірі ерістсган табяғат хсағмйпары ез.гермеиі бодды. Еүп кез мүа
дәуірінің аяғы еді. Қазақстанның көптегсн таулы зудаңдарын
соңғы муэдану блсты. Онъщ тэдері тэулардьді етеғі мен беддсу-
леріңдегі қүлама тастар түріндс осы уақытқа дейің сақтадган.
Рссейдің еуропалық болігіііің солтүстігіндс мүз қаоатқшың ксйін
еруі жене Кавказ жстзсының солтүстік тарамдарьшың жана
текгоинкалық кетерілуі Касянй теңһініц деңгеііін жоғарылатгы.
сегітіп бүкіп КаспиЙ төңірегі онцатыи қаіТгадғін теңіз суы басты.
Жоғарғы Зігфопоген бастдлган кезде тцу жоталары едәуір көтсрілді
(жонғар кезеңі) жоне рсы уақытта климат ылгаллдна түсті-
Муздықтар ерііендс судың молаюы, Сырдария мен Әмудария
арналарыныи^ггеруі шэтижэднде Арал тсцһі пайдабодды.
Клнмапың бірсыпыра суьлі, жалпы ылғадцануьікіі қарамастан, ол
замандағьі есімдіктер мен жадуарлар дүниссі осы ‘заманғыдан баіі
бодды, Гяһь Шлцьда, Ортапык және Соіггустік Қазиқстанда емен,
каиың ормнндары олі де осетіц, дегенмсн, бүл кезде жшшы алғаііла
орман азайып, оньщорнына мол бүталь, каделІ жайьыым кебейці.
Еурадияііын үланғайыр жазығында мнмоіггпақ ксшен ден
аталатын омише бір үлгідегі фаунялық кешсн қалыпгэстіі Бүл
кеіиепцін көл окілдерінің қдзындЫ қалдык ары Қязақстанғіьщ ор
түрлі аудатідпрыНДн да тдбылды. Оның цегізгі түрлері млмішт,
ткүңщіс муйЬтүмсық, тур-бүқз үсак. бңзоіқ үңдір аюы жәнс
жолбэрыска да. арыстанға да үқсңс жыртқыш аң бйлды. Олармен
бірге жазық далада, тау шалтығіыңда кнік, арқар, бүғі.і марап, елік
және басқэ ірілі-уақты хайуандар жайыдып жүрді. Ссш доуірдің
алғында Алтай тауларь. нда мамоітық кешенніц езгерпсн бір
нүсқдеы калыптасты. Мунда ііегізгі хайуандэрмен қатар байкалдык
қодас нси бұрғымүйіз бөкен тарады: мүның озі осы аудянның
фаунасынын Еанкалдьшсыртқь жагын қоса есеі ггегепдегі Орталық
АзийлыңхаЙуашіт дүннссімел үқсастыгын корсетеді,
Жогаргы антропопншіц екінілі жартысында слеулі елеу іі
тйбиғи-клііматтық озгерісіер болды. Лзияның басқй жерлеріггдегі
сияқты, 'Қазак.стдщіыц аумағында да климаі қүрғап, жьшыпа
бастады. Осімдіктердің азаюы, пюлд ң үлгшсы бәрінен бүрып шоп
қорекгі ірі жануарлардың тіриіілік жағдайларына эсерін тигізді.
Мамонттар мен жүндес мүнізтүмсықтар қырылып бітуіе тиіс
болды, олар біздің эаманымыэдан X мың нсылдай бүрын олін бі п і.
Жайық вжжіиің сол жағасындэғы ең еонғы мамо ғггардын бірі
иіямасы будэн 8000 жыл бүрын өдді.
Пилеоінгт доуірінде ірі жагғуарларды аулау адам қирегінің басты
негізі болды; ял ірі жануарлардың қүруы алдмның түрмыс
жагдай. арын өзгерпі, Енді оріаша және ұсзқ яңдарды аулау үшіц
нсғүрлым жетітдірілі ен жаңа құралдар қажет еді Аңшылар
тонтары кетіде іамдқ ізде і үзақ сапйр шекті. Квзіп жүрген тон-топ
аңшылар түрақгврьшыц іпігізғі түрі женіл күркелер чсн ашық
далада ст жпгылгаіі уакытша қосгар бола бастады.
Оздкгастардан тас пліктЕрін жарып алу твхннкасы жет'щ,дрілді,
мүның езі тасты дэл вңдеугс алып кслді. Мустье дәуіршдсгі
дедгсяск зкәне үшкіл озектастарды призма секілді езсктистар
апмастыра бастады. Осындай бір езектастан бүрынғы уақьптағы-
дай екі-үш іас тілікгерін омес, ондаі зн жүқа тас тіліхтерІ алынды,
олар жүзі қайта оңделмсй-зқ іскс жаратылды; вл кейбір қүрал іар
К1.ІСЫП түзеяу аріқылы өңдалді. Осыцддн техника арқыі ы. сыныкіың
жүзін қатғы нврссмси (тіаслсн, сүйекпиі. мүні йсн) басу аркьиіы
кене замандағы шебср.дар бітімі әр қялы қүралдар жасай білді.
Қураддарды жасағанда адам оіты шебер пайдаыанды. Тасты
бірте-бірте қыздырып, кейін суъпу опыі( қүрылымын очгсртті;
мүның өзі қүралдарды қысып түзсгу техпнкасы арқылы өңдеуді
жецілдетгі.
Әр түрлі іске қплданылатын енбек қүрплдары пайда болды.
Кейіпгі палеулитте жонғыштар, сүйір жәпе доғал пметті қьірғыш-
тар, екі шеті жүқарчъиған тас пліктерҚ бүйгрлі ясоне ортаңғы жүтді
кескіштер, найза мсн сүцгінің үштары, шуңқырлы тас тіліктері,
тсскіштер секілді ар қилы қүралдардыц саны оннап всып кетті.
Әсіресе тас гіліктері меп ткяд,клларь,інан ддЙынділнин кескіш
күралдар кон еді, олардың үіикір бүрыштары кесе-ко ідснең келетін
шетіңдегі гас тілігінің жазыктығына орналасып, кссстін жүз жаеап
омырылды.
Кескіштердіц көп бо.луы сүйек оңдсудің рөлі өсс түскеніи
корсепъді. Буд матернЕілдан шақгіақ жүзді жонс сунек еанты құрама
күралдар, қилы бүрғылар, тсскіштер, аулацған экаиуарлардың
терісін еңдентін кырғыштар. нэйзалар мен сүтігідердің сүйеқ
уштары, иіініышкылар^ лақтырыдатын дайзадяр ікасаяды. Суйсқ
ннслер пайда бплып, адам терідеи киім үігуді үйрепді.
Ац аулһу шаруалиыдыкғга бүрыпғыдай жетскші рол атқара
берді, Ьіряқ аңшъглык әр қнды {юлуы, аң аулвудың^
жаңа эдісіері (_ситы қолданып аңды қамау, оііы үстау үіпін камба
қазу, црқаңга баіілап тас лақтыру, аран жасау) шаруашылық
қрсіптің бұл гүр тпң ннімдіяігңі аргтырды. Алғашқы ;ідамдар
ыңғайлы жертсрде шаньилқыларды, кнсқя істік сүйскгсн жасалғаң
долбарлы қэрмақтэрды пайдалаңып, б&лық аулады.
Адам бүрынғыша »р Түрлі есімдік ІағамдЯрьтн: жэбайы жаш-ақ,
/Кіідек, жабаЯы собіз, ңьтмыядық, жуа жшіе кейбір өсімдіктсрдің
түйнсктеріц теруді кәсіп еггі.
Кейінгі палсолитте. осіресе, оның климат суыгац бірінші жар-
тысында. вдамдардыа қоныстэры кішігірім қьірдъщ твбесіне жаксылап
салъшган баспанадар болды; булардың орнынан архсологтар баспа-
налзрдың тіреуіштері қдзылып орнатылтан кеіптсгсн шүңқырларды
және кеп от жағылган жерлсрді тауып жүр.
Жоғарг^ лаіеодггтті.ү вдадньш іиатеридлдых маденяеті жср
жүзіпің вр түрлі аудаңдарында &р уақытта кзлыптасты, соңдытсгаи
оның тарихи даму жолдары бірдей болгэн жок. Сірә, қобіиесе ттіс
қүралдярды өңдеу тіехнлкасы жагынан <тйг>грмасг.г блр екі үлкең
яймақболды. Вуропа мец Алдьіңғы Азияда ежелгі адам ііризмалық
өзеқіасты оңдеулің жаңя технцкасып етс ерте нгерді. Африкада
және Қазақстанның, Орта Азнлныц іргелес яудяндйрын қоса Орга-
лық Ліияда нпдустрияның негізгі формасы елі кои уакытка дейін
тасгы бвлшекіоудің ескі левлллуалық техпнквсы болып қала берді.
Мүнда тск кейі ігі палсог итгің соиғы ксзеңдерңде. мезолиткс
жуыкғағанда ғанажаңа призмалықтехннкаға кошу басталады.
'Гурикгар мси жскелей табылган заттэр. Қазақстан аумағыңда
ксйінгі палсолнттің толық зерттелген ескерткіштері көн смсс.
Жоғарғы паяеолиттік турпаттармсн бірге Қазақстандағы тас қүрал-
дардың негізгі көпшілігінде түтас үзыпша малта тастардан
жасалған ежелгі шапкы қүралдар, жүзі шығыңқы псмесе имек ауыр
қырпліггар. Дйңгелек езекгастардан алынған үшкш тас тіліктері
бүрынғыпіа басты орын алады,
Көне замаңдарда тас оңдеудің жергілікті қазақстандық-орта-
азиялық адістері соцғы палсолитге Алтай мен Сібірді мекеңдеупіі-
лердің арасында кеціпен тарады
Баяқаилың соліүстік тоцірегінің жоғарғы-палеолиттік ескерт-
кіштерінің соңғы шскарасьі осы заманғы аіғгрологеннің баеталуія-
мен немесе гсологиялық голоценнің басіалуымен түстас келеді.
Нақ осы уакытга қүрғақ клнматгың бзсталуына байланысты ірі сүт
корсктілсрді аулайтын аңшылар тайпалары кеуіп калғап іпалгын
алкаптардан кетуге жоне мамонттардың, бизондардың соңынаи ере
отырып, солтүстікке раһ ылғачы мол анмақтарга қоныс аүдаруга
мәжбүр болды. ОларТТораңғы өзенінің аңғарыидагы, Түлкілі мен
Семізбүғы тауларының боктеріндегі сөптеген ғүрақгарда галай тас
заттар сына юрівді енсктастар, озектас-қырғыиггар, шомбал деңгелек
тас жаңқэлары мсн ііыиіақ тпрізді тас тілікгерге нсгіздсіііен
қыргыштар, ортаңіы қыры кесстін ксскі ітер, мустьелік бітімлі
үшкіртасгар, “сібірлік” түрпипы ауыр қырғъшггар қалдырды. Орталық
Қэзақстанның басқа ЖерлСрінен, мысалы, Батпақ-7. Қарабас-3,
Ангренсдр-2 жүрт-орыңдарынан да ТаС қүралдар табъътдьр
Мустъелік Бнтттак-8 ескерткішініц касыңдағы бірініді түрақтыд
қалың мөдени қабаты бар. Оңда мамонт фаунасына жататын сүт
қоректілердің сүйектері табъілғап. Заттардың ішінен үш бүрыцггы
және трапецня -гарізді жасалған әрі жан-жағынан жарылып алынған
екі ірі тас тілігі ерекше көзге түседі.
Қарабас-3 экурт-орііыііан (Қарагандының оңгустік-батые жағында)
172 порфнрнттсн жасалынғэн бүйым жиналды. Олардың іпгіңце
дорекі тас жаңқалар, екі дөңгелек азектас, тас жаңқалары іііағыц
алынған із байқалатын алты үра-тас, үщ дорскі тас тілігі, шапқы
қүрялдар жоне сүңгі ұшының сынығы бар.
Үшіиші түрақ Ортялық Қазақстацпың шығыс жақ шстішіе
(Екібястүз қаласының оңтүстік жагында), Ангренсор колі соліүс-
тіктсң орап йіятқан шоқыныц оңтүс' к бауранына орншысқян. Бүл
жердеіі йшмадан жасалгяіі ПЮО-нан эса бүйым жишшды. Олар -
коіі аляңды дөңгелекше келген сүГһр әзектастар, соқпа кыры жақсы
аңғарылат іи қысқа жонс жалпақ тас жаңқшіар, тас тіліктері,
жошыштар. шанқы тәрізді қүрялдар, қырғыштар, кескіш-гсекіш-
тер, сүигінің жапь рақ торізді үиітарьшың сыныктары.
Шыіыс Қазақстап ескерг ішгеріиің ішіндегі сң көрнектлері үш
жерден табыліаи түрақшр.
Ьірінші түряқ Бүқтырмя шеііінің қүйылысына жақын жердегі
кіш гір м пкті үңгірге кірс берістч срналаскаіт- Батыс жағынан
кіретін аузы бар үңгір скі үңгіме қуысгпп іүрады; бүлар екеуіие
□ртақ кең жотее биік жаппэ арқылы біріккен. Модени қабагіы үш
жыл бойы қазғанда жер ошақ қалдыктэры, ецбек күралдары,
жпбаны аіщардың сүйектері табылды. Жоғаргы-палеолитгік адам-
пың аугіщтін яңдяры Бүқтырма үңгіріңде плейстОЦСНДІк жоне осы
заманғы фэунаньщ ерекше нззяр а дарарлық қоспасы болын
шыкта. Онда мамонт пен жүндес зубр, арқяр, марші, үт ір
қорқауы, қоңыр аю, қүлан қасқыр, Кнпблох түйесқелік. т.б. яңдар
сүйектері бар.
Коллекцияда тас тйііктерінен жасіътган қырғыштэр бар. ояяр-
дың бірі жалпақ доңіглек тастаи жасялыіқ айиалдырыла түзсі іяген;
иигттері түзетілген жонс үпіы доңгелек іггіп жасалынғап иышақ
тэрізді ідомбал тас тілігі, пирамнда лішіңді шагып озскіас. прнзма
сскілді озектастпп алынғзн тас тідіктері екі шетінде де жүмыс ізі
бар юрфнриітен жасалған тоқпақша бар. Бүітармсн бірі^е милтэ
тастан ісгепгсн шапқы күрал. жялпзқ тас жаңқасынан жасәш ші
і&ірғыиі және түзегіпмеген тас жадқа.тйрьг т&былды.
Ертістің оң жак жагалауыпдагы I Іоаоннкольское турағынаи
тэбылған тас қүрэлдар 0,9-1 м терсңдіктен шыққан. Бүл заттар
кешені Қпіақсіан аумагындагы жогарғы-лалеолнпік кезеңдегі
мәдениетке тән, Мүнда үлксп тас жаңқадан дайыидзлғаи жүмыс
шеті иіыгыңқы үпг бүрышта түрпатгы қырғыін.үшкіртас түрінде
түіегілпеи қүрял, призма тәрізді өзектастар жане слэрдан шагын
алынғаіі тас тіліктері, ақырындэ, түтас малта тасіан жасалған ауыр
шлпқы қүрал бяр.
Үшінші қоныс - Шүлбі, Семей облысы (Шығыс Қдзақстаіі -
ред.), Новошульба аудаяы Старал Шульба кснтінен шығысқа қарай
3 км жердс. Ескерткіш Ертіс сзенініц оң жағасындагы, Ертіс
вденіцің уцтармагы цртыц табылатын ШүдЬі ^зені сағасывд жілқып
жердеы 35-40 меггрлік соредс орналясқап. Сорс қүрыльЕМЫ оте
күрдеЛІ. ТабаВДығЫ шақпзҚты слаНецтсрдғн, цн гырлы болігі - қүч
чен балшықты юпырЗКтаН гүрадЫ. Кей жерлСрівде оііы кіілігірім
жыралар кеспі етеді,
Мунда аңиіы-вдэм үзақ түроқтйтандьтғын тас бүйммдары мен
[Исіі 1-111 ошақтар айқьіцдаңдьс Тдс бүйымдзры барлық үіл
гпрнжнттярдан шыққан, бірақ йжірдың ең кобі 5000-ыан яетамы
үиіінщілен жццастыры іғдн. Тас бүйымлдр коллекііиясынлл сүйір_,
сына, приама сипатты езсктястар, жоіггыштар мен қыргыпігар
үшкгрггастэр, тескінпер меч інои^алғалар срекіис кезте түе*д».
Мя-іта тасган жаыілгэп бүнымдар ізте ірі көлемдІ, вдардың
қайсыбірі, осіресе ояектяетар дөңгелек орі тығыз. Үшігшіі
горизонттын. еденіц тдчалат,- ксіінда оркдіісысынын. дңаметпі і5 см-
ден кем смсс 6 дыңгелек келгеп қара дақ эныкталды. Нәлкім. бүл
бэспанянын пцбссіп тіреп түртан ағщи б^гзналардың ізі болар.
Одйн бясқа. маііта тйстэрдан соғылғаи 2 ошаі; срны, днаметрі 25 см
оі орындары аріиылгап.
Олткаларіі.ғ.ді горіппіггтар бойыпша бгркелиі колемдр бплмяуы,
жсиирғы горкюнтга шаіыц түрпатғы қүралдардың басыадыгы, ал
ірілсрнгің — теменіі кабзтгфдз ксвдесуі - түракты мскен етксп
іідэмдардың ііалсолит пен неолит ге өмтр сүргендігііі керсетеді
ІІІыгыс Қазақсіищагь гас қүрдпдар табылғап жүрт-орыцдар
Алтіій мсн. Сібірдіц Срос гкн Бнріоса, А4і°ІГГОЙа | ира~2, Кокорсно-2
жоғаргы-палесі іптгіксскерткііігтеріне үқсас.
Одтүсі ік Қазақстагіда ксйінге пітеолиттік ескерткіштер пнша коп
емес. Олардың арасыцан Аіцысай түрағы зор қызыіушылық
гуғызады. Оныц қалдықтирЕ.і Турлан азенініц (7'срісладан, Шолақ-
крргаң қеігаиің батцсындд) бніксоп. экақаламқайьніда. Лланңайдын,
сүр акпен түратып жарынын асгьщғы қабатывда қүмдгік пен құж
басыи қалған 5-6 чеір қулдма және маліа тас қабвп бар, одяи
жогары 12-14 м қапың саздяеты, ол калыңдьгіы 0,3 0,4 м жікіердон
қүралтіі. Саздак қабзт соре тәрізді аланқайдын бегінеп 10 метр
терец қздыдғанда ашылды.
Жер бетінен 7,5-7.8 м тереңдікте мпдени қабат аршылды. Опда
І5 от орны бар бслыл гиықгы; бүлардын жанывда хэйуапдардьщ
(би юн, тау қойы, жабайы жылқы) уатылғзн еүисқтер' ж&не вр турлі
шақпііқ тас бүйммдары тибылд і. Ащысай түрағының аяғлшқы
аішіыларыпыіі қ.алдарған күрялдары арасынлд кыртыііітар-
ушкіртастар, пышақ тарізді тас тіліктері тхқіштер бар. Сонымеп
катар призма жәнс сүнір пішіцді е ектастар, өндірістіц кептсген
қаллықтары табылдЫ.
іаалч (Бзйқадқм ауыиыиіЩ шъітъкыну»} қвцаншуңкы-
рыңың екінші СОре тәрпді бн ікшссіндегі скі жердеіі тас бүным
дардьщтагъі бір коллекцюісі, табылды; ондағы бүйымдарды жасауга
ишқпақ тас пайдалЯнылған - арқа тусы кеҢ бурыС ҚырлЫ Тис
жшікдлары мсн гіліктері, прмзма және сүйір терһді адсктзстар,
қыргыштар,
АқырынДа, бірқятар кейінті палеолтетік көрпекі қүралдзры
Үсілтас сзенінің үріішъі алащқяйыпьщ жэрқабзтынан апіылды.
Шағъгн алакдагы қиыршык; гасгар мен мшітэ іастар қабатынаіі
шаҚпақ тас бүйымдары шьтқты. Тас жацқдның бірі талан рст
□мырылгап белгілер мен айпала тү етілген іадерді сэқтзған. Баски
□ццаған шакпақ тас буйьгмдарының эрзсынан алдьгн ала талай рет
өңдслгеи бслгілсрі бар, үзыя пыиіақ тәрізді жялпзқ тас іілікгері
ерекше кәзгс түсцді.
Қазақстанниц кейінгі палеолигтік эамаңдагът ескертк птері жете
жрітелмсгсн, ал Батыс жэне Солтүсгік Қазяқстал еняқгы ксйбір
аймақгарда олар белпсі дерлік. Бірақ қолда бар мвліметгвр
ад&мдың жаііе пныц мәденйстінің прогресі жалідса берді дсгеи
қорытъгнды эдсау үшін әбден жеткілікті (республ ика аугллғъшац
археспог Д.Байгунаковтыц есептііуінше 450-ге жуық палеолйтгік
ескЕрткіііпер табытгзн—/?«).}. Қазақстян аумагыңда адамзат здгамы
дамуыпыц үздіксіз бРлганын неолиг ззманынын табылппі кептеген
заггары доиелдеп бсрсді, а?і бүл заманды біз тас ғасырының
кемвлденгең доуірі деп атай агіамыэ.
Неолит
Тас дәуіріпіц тарнхында Қазақстзн аумагында мезолит псп
неолитзаманы б.з.б. Х1І-Х жоне III мың жыдшктардың арасыіідағы
уакытғъг кэмтнды. Жаңа тас дауіріпен мстаддарды кеңінен
паЦпйлануға бет алған втлелі дауір одетге эпеолит немесе мысты-тас
дәуірі деп агадады. Дңшылар мен балықшылзр тайпаларында бүп
дәуір археологиялық мдтериалдар бойынша әр уақытта бірдей
жеткппкті айқын түрде бейнъленбегсн, сондықтан Қазақстанныц
энеолиті нсолитпен бірге қарэстырылаДЫ. Уақьггы жш ынан біршама
қыска осы заманда өпдір сгің жоне адам өмІрініц кеп садалзрьтнда
мянъ^Шл*маң£і ды. өзгерісгер болды.
Сіл замаңдо табмга орта осы тамангы бейнсде бслдае Жаңуарлар
дүииесінін түрлік қүрамы озгерді: енді апшыларді.щ аулау нысдны
көбінссе бизон мен жылқы, жабайы ешкі мен киІк, қояи мен үйрек
болды. Аңшылықтың жаңа қүраддары оЙлал шығарылды. Аңдардат
Бірлссе қуалап, қамвл үстау адгсімен қэтар ткске-жске аулау чир
маңыз алды; балыкшылық кәсібі өрістеді.
Мезолиі заманында ірі-ірі екі оқиға болды: садақ пен жебс пйлап
ніыгзрыдды және микролиггер - үш бүрыш, ромб, ірапеиня, сегмелт
торізді шағын тас тілікшелері паііда болды. Неолпт доуіріңце
микрйлі ггтік индустрня ерекше кеңінен ерістеді. Мюсролштср
негізіндс тксбенің үнггары меп қыстырма қүрашіар жасауға жүмсалды:
сүйекнемссе ағаш саі гшң үзына боііыпдаты куыстарын& онданш үсақ
ыикролигтер П.1ҒЫДЦЫ: нак осылар қүралдың еткір жүзі болып
шыкуы. Желім регітздетяу балауызы, кара май, біпум найилаланылды,
Б.з.б. V мып жыддықта басталған неоляттасіың пайдалы қаснет-
тері бэрыйіиа пайдаланыдші дөуірбсдда. Енфгк қүралдарыи вддіру
барган саііын мамандандырылды. Қысідп түзеяу гсхникасыцың
жетілдірілуімен қаіар тас өндеудің тегістеу, бүргылэу, арамен кесу
сняқты жаңа гехдологиадық әдістері шықты, бірте-біргс қиын
рңделегін тастар паңдаланылды, тас балталар, КСтпеНДер, донүк-
кіипер, келілер, ксдісагпар жасалэ бастзды.
Доуірдің яса миңызды бсдгісі мал есіру мен ег іншілік. яіни
ендіруші шаруашылық деп атадатын шаруа шъглық туды; бүл
ендіруіні шаруашылық табнғатіын дайын ппімдерін иемдену
срнына —'жиын-терін мен йН аупнудЫҢ срнына келді.
Шаруапіылықтыи жаца түрлерінія шыгуьніьщ адамзат қоғамы-
ның ддмуы үшін орасан зор магсьізы бплдақ аддмның енбек
кәсібііііц саласын ксңейггі, сонымен қатар оның енпзтын сапа
жағынан взғертгі. Адамнын экономикалық қызметінің одан кейін
талай мың жыадарга созылғжг бүкіл тарнхының дсні шзруашьільіқ-
тың осы екі формасыпың даииу, жетілу тарңхы болът табыладм.
Неолит дәуірінде алғашқы халықтың қолы жеғкеіі ондіргіш
күштер дамуының депгейі басқа да мөдени-түрмысіық жаңалық-
тардың шыіуына себкпнті болд.ы. Қазақстанның ежелп халқында
кен кіэеібі мен гоқымашылығстың бастамздары шықты, оған
керамикалық ыдыс белгілі бодды.
Әлеуметтік жлғынян ачғэнда неолит доуірі рулық қауым дәуірі
бйяды: онда үжымдық еңбск жөне оңдіріс күрал-жабдыюарына
ортак меншік үстеіч болды. Сонымеп бірге мүның озі қоғамңъщ
үйымдасу формалврының неі-үрдым жоғарьт дамығгш уақыгы
Болды; тайпалзр нсмесе т.тйпалық бірлсетікгер ңурылды. Тайпалзр
қиііддо-туьіскаңцьіқ байлзпысыиа қарай жэне шаруашыльЕғының
біртекгі сипатыиа қаран бірікксн бІрнеше (саны азды-коті) рульғқ
қауымдардад қүрылды.
> Қазаадтан ауыэгьнідағы цуелті неодитгің ескері іщ ері гпірше
аз зерттелген. Алайда күмәнсыз жай сол, қэзаадтдндық псилит
Бүрырғы КСРО аушлында жаиа тас д^уірінде бодіған тарихи-
МОдеііи үрдіртердіц басты^басты бағыггарыпда дамылы. Бул үрдіс
леапиггіқ цадениетгердің сац алуандығымең, Бурдэияның -сабнғи-
кпнмаітық жағыііан ор түрлІ өдкелсрііще ірі-срі тарихи- юденыег к
ішмақпірдың кдлыітгасуымен сшіЕптаіады; ал бүл аймақтар біртекті
ціаруашылЫҚ каСШ арКылЫ, аіатсрнаЛДЫқ эконе руханн іиоденщугтің
үксас тагпгері аркылы бірікті.
Халықтың “мәдеци қауымдастық” деген үғым бІріктіретін
тэрнхіі тү|н'Ыдан қалыптасКан оСыңдай тогларьгның біріғіе ііеедит
дәуіріндегі ежелгі ҚазақстаннЫң тайпалары да енді. Зсрггеу-
шілсрдің пікірі бойынща. бүл қауьімиың інскаралары әте кең
болған. Олпр Қазақстян мен Орал мшіын^н басқа Батыс Сібірдгң
дялалық аудалдарын, Ллтаңды жонс Орта Аэияның солтүстік
аудаңдарын қамтыған. Күл қауымға енгсн тайпшіардыц кеишіілігі
адиіылыққа. бадық аулауға, жиын-терінге иегізделгсн үксас
іпаруаіиьиіықпен шүгьілдаиды, щі ке^һгір&к едарда мал едірудін,
егіншідіктің және кен кэсібінің бвстшиалары панда болды.
Қадір Қаззадтан ауъгағыпДО. 600-ден эса иеояиттік жоие
эііеолнттік ескерткіштердің барлығы мәлім (1980 жыллнрдағы ескі
мзіғлүмаг, арадолог Доебсл Байгуңа&зкітли еееіттеуінше іяялитк
ссюсргкінггер саны 800-дей -ред. \ аляйда олардып, басым кепшілігі
ірікгепіп қдна. мрттепді Неоинтгік түрақтар орііал^су сипятына
қарад — бүлдқтык, сзендік, келдік, үңгірлік турақ дел төрт түрге
болінеді. Әдсгге сзендік түрактарла, сонлай-ақ келдік тұрақгардэ
едауір кеп затгар табылады; муның езі бүл жерлсрде адамцың
түпкіліісті немесе үзяқуақі.гттүрғанын кврсстеді. МүңдэйтүрактардЯі ы
пегізгі күрап-саимэңдар - підшақ тәрізді тас тіліктері жоне
сслардян жасалэпаі і бү й ым дар.
Қдзақстан аумііғынла бұмақтық түрйқтяр леғүрлым коп тэраған,
вйткені іпел және ілөлент аіімақтарда езепдср аз болдды, Булақтэр-
дың жаныңдағы іүрақтзр — көбінесе кезбе ацпіылардын уақьттіла,
маусымда түрған жерлері. Қэзақсганның шөл даласындағы
нсоліптік секерткігіггердің бір ерекшслігі сол. ошірдын кепшілігі -
ншьіқ (жер бстіңд<;гі)түрақтар.
Еарлық түрактарда жергілікгі материвлдардян жасалған тас
қүраддар - жебелср мен наЙзалардың үштары, балталар қаіпаулар
ныпіақгар, к.ырыпгтар табылды. Бвліілі бір карудцрды атсау үшін
тастардың іүрлері сарапанып, іріктеліп алынатын болды. Шнкі-
заттың әр алуандығы оиы үқсатудың әр түр-і твхникалық
і«сі ідерт дамытып, жетілдіруіг себеіпзгр болды. Қаздксганні.ің
неолиттік ескср гкііцтсрі бірнеше аумақтык, тон күраиды, бүл
топтлрдьщ моденнег жэғынан бір-біріне аэқын, туыс тайналартъің
мексндегеіі аудандарына сай келуі ықтнмал.
Қыратцу жотасының сскерткіштері. Отттүстік Қазпқстаңда,
осірссе. Қяратау жотасынып солтүсгік жәпе оңдүстік бекгерле-
ріндч жнңа тас д-әуірінііг коп ескерткгцггері ангытды. Бүркііті
езенінің жаііісындағы алаңқайларын зерттегвнде мезолит доуіріпе
жататын тас нндустриясының үлгілері жннялды. Озеннің оң
жатасында мағгта 'і ас қабятындэ көптеген мсзодитгік шакпяқ тос
бүнымдары; жергілікті үсэқ түйіршікті шақпақ тастан ддйындалғян
ІіризмалЫҚ. өзскгастар, пышақ тәрізді тас тіліктері жине олардың
сыны қгары табылд ы.
Халцедоцдық 140 бүйымнйН түріпъш сңдігі бір кпллеқцця
Еүркітті өзёнінің жяйылма үстіндегі Қойгас қонңауының солтүстік
жағГ,індагЫ екіядһ алаңқайын газяргқянда жиналдьг. Гае бүйьжг-
дардың ішінде ныціақ гаріэді тас тілігінсн жасалған бір қырлы
МСЗ&ЛИ.ТГІК тралецця ерекще кезгетүседі; оныц Еү ір ҚЫряары мен
үсгіңгі жагы тп інец лүзеі ’ іген.
Мезоянт дңуіріне жатцтын зңттардың үшінші ірі тобы Ақгау
тауыңың етсгіндеп Үшбүлақ бүлағынъщ арнасынЕні балиіық
Қіібатыннн габьгдды. Қара жөнс ақ «5йда шақлақган жасаяған
бүйымдар жнынтыгының ішінде қалам тәрііді. сүйір тэрізді,
үзъіндығы 3 6 см-дей призмалық езскгастар, шэғын тас тиіікше-
лері, тескйіітер, ғряпеггиадар, кырғыйтгзр бар.
Қаратау жотясыньщ оғпүстік бектеріндс (Шымкеігг қаласыньщ
сплтүстік-шығыс жағыіща) Қараүңгір езенінің оң жағасына
орңадасқаи Қараүңгір неодгптіс уңгір түряғіын қазгаңда неолнт
доуіріне ндтысті.1 ең көп те көрнскі митериал жинастыры іды.
Мүнда қдльщ мпдени қабат сақгалған; оның жгнаргы беліг сюңгы
меэолнттеіі каса ^ссптег^цде песннтке д&Шші уакыгты қялнтідМ-
Жер ошақгар меи от орыщщрыньщ жанынвп хайуандардың
когггеген сүйек қаддықтары іабыддіі Ежслғі қараүңгірліктердіц
аулағаны аю, бүғьг, жабайы бүқат кабан, яркар, коян, борсык
Гюлғап. Үңгіріі мекендеуіпілердщ вңшылық қорегінде оүлэрдан
баска, қыргауыл, кекіпік, тасбақа бплды. Сірә, хайуаіщарды қолга
үйрсту басталса керек; мүны қодда үстаяған бүқа мен жер ошактьщ
қнсындағы итгің сүйскгері де двлелдеГщі.
Қоныс түргындарыныц еңбек және аңпіылық қуралдары
жүмырланған узынша қырғыштар. прнзма жвне қалан тар іді
еэсктястар, бүйірлері онылған жонс шеггері мүқалған тас тілікпері,
гескіштер, сэдақ үштары. шот-бялталар. тас келісаітгар. т. т. болды.
Жүздері өңделгепі бар, оңделмегені бар мнкролніп тас тіліктері
өте көп; бұлар қүралдардың сүйсктсн нсмесс ағаштан жасалған
сабына срнықғырылатын қыстъірмя ретіңде қьгзмет етқен, Кептеген
сүйек заттар- біздер, тескіштер, осы замаиғы ннснің ежелгі түрі -
кезі бар иішлср, тегістегіш-жонғыштар табылды, хяйуандардың
жауырындарынан жасалган қүралдар да бо.чды. Ьүлар хайуан-
дардың терісін үқсату үшін қолданылды. Әссмдігі жағынан снрек
кездесетін ззтгар — сүйектен істелген, сызықшалары бар олшсуіш,
тесілгеп қауашақтардэн, сызықіпа арнегі бар азулардан, сүйек
салпыншақгзр мен мопіпақтардан қүралган сонцік бүйымдар,
хайуандардьщ топайтарынан жонып жасалған мүсіндер шықты.
Қараүңгір үнгірінің тұрғындары ксрамикалық ыдыстарды
қолмен жапсырып жасау әдісш игерпсн. Балшық ыдыстардың түбі
двңгелек стіп жасалды, ал олардың сырты кейде қызыл бояумсн
боялды. Кебінесе ьщыстардың .жогаргы жартысы тІсті қалыпнсн
түсірілгвн сызықшалар, оЙықтар, мүсіңдер түріндегі ернекгген
ажарлавдырыл ды.
Тарихи-модепн жагынан алғаңда Қарэүңгір Орта Лзиддэғы
ыкелтемшіар' аталатын мәдениет ескерткіштеріне жақын.
Арал маңынан табылған загтгір. Неолитгік ескерүкінітердщ
жергілІкті нсолитгік мәдениетін қүрайтын келссі бір тобы
Сырдарняның көне күйылмасынян белгілі болып спыр, Олардың
кобі Сырдарняның ежелгі сагасы бояып табыл атын Іңкәрдарияньщ
қүрғақ арнасынан, ірі қүм жалдарын жед лйдал вкетіц жататын
қазаниіүңқырлардаи табылды. Тарики-мәдени жагынан алгинда бүл
ауданііың ескер-кнптері Орта Азияның солтүстік далалық
анмақтары мен Оралдың сыртқы жэғының неолнті ортэсындағы
арэлық қалыпта бола отырыгт, келтеминарлыҚ МӘДеииетке де,
Ораддьщ сыртҚЫ оцтүстігі мен Аралдъгң шығыс еңірінің неолиттік
мвдсниетіне де үқсас келеді-
Мүпдағы Жалпақ қойнауынап йлты түряқ эбылды; олардаң
жапеырылған керамнканың сынықгары жвне квэрцңггец жасалған
қурэлдар жинастырылды. Баліііықтан жясалган ыдыстардан көбі -
мойны анық шыіарыііып жасалған ірі қыш қүммралар мсн
дөңгслск тостагандар. Бүлардың екеуінің де түбі томпақ немссе
жаііпак. Ыдыстардьщ сырты тісті қалыппең басылган жәнс сызып
жасаліан қарапайым орнскпен ажаряандырыліап. К іарңиттік
бүііымдардың ішінде үсті мүқалған жонс шсті қисайтылган
қыстырмалар, тас тілікшелс і немесе тас жаңқаларынан жасалын-
ған тескшпср көп.
Қосмо іа-4 және Қосмола-5 түрақтарында шакиақ тас иен ақ
кварцитіен жасалған қүралдар, еңделмеген пыпіақ тәрізді тас
тілікшелер жонс балшықтан жасалған өзінніе бір үлгідегі ыдыс
жинадды. Бүл ыдыс бүнндей ірі құм косылғап балшықтан жа-
салған, жүқш өжепшуір жақсы күіідірілгсн, тегіслелген. майда-
ланған; орнегі жоқ дерлік, мүның өзі исолит үіпін сирек қүбылыс.
Қыш қүмыраның жисгі таиа қамыспен батырылып түсірізгсн
ойықтармен, сызықшалармсы сонделген, ал оііың сыртына
бірсуіпде келдепеңнен қатар-қатар қамысты батырып ізі іүсірілген,
екіпшісінде терсң шүцқырлы жоие ирек сызықты орнек салынган.
Қүмыралар бітімдеріне пазар аударуға болады. Деціелек
тостағандар мсн кейде іпііне қарай иілген мойны шыіытіқы
қүмыралардан басқа, түрақта төрт-бес науаның фрагменпсрі
кездесті, Осыган үқсас кешен Әмударияішң оңгүстіпндегі
Ақшадария қүймасыпан, келтеминар модсниетінің Дингильдже-6
жоис Кават-7 түрақтарынан табылды. Олар 6. з. б. III мың жылдык-
тың бірінші жартысына — орта шеніне жатады. Егер Қосмотз-4
жәпс Қосмола-5 түрақтарын сол уақытқа жатқызсак. онда бүлар
Сырдария езеиінің кене алқабындагы қазіргі кезде белгілі
ескерткшпсрдіц ішіндегі ен сжслгі сскерткііптср болып шығады.
Арал төі іреписп табылған нспдитаіқ, ескерткіштер екі
хроіюлогиялық доуірге - неолит пен энеолиіке жатады. С'екссуіл-1,
Ақеспе нсолиттік түрактарынан табылған заттардың ініінде скі
жагы оңделгеи жсбс мен сүңгі үштары жок, бірақ оның есссіне
грапепия түрпатындаіы қыстырмалэр, коптеі^еп үсақ, дүрыс
қырланған. пышақ торізді тас тілікшслер бар; ыдыстзрдың
сынықтарыііда тісті қалыптыц таңбасы қалған немесе түгел
көлденсң нрек сызықтар сызы тгап. Ал Секссуіл-2 түрағындағы
жебслсрдің үн гары екі жағы іан қысып түзету арқылы мүқият
өңдсяген; олар ойықтау сағалы, қалақша бітімді келеді; сондан ақ.
найзалардың, сүңгілсрдің үштары, колемі мен бітімі әр гүрлі
қыргыштар бар.
Керамикалық ыдыстар — негізіндс үсақ, гүбі жайнақ және
доіиелек; мойны дүрыс иіытры іып, үсгіцгі жагы жалпайтылган.
Қумыралэргз ернек саду төсіддері мсйиінше эр алуан.' сызықты (лн
сьгаықгы жоне ирек смяықты) тіс гі қалыптың таңбасын түсіру, ар
түрлі геомсгриялық фиіуралар болып шыгатын ойықшалір салу
бодып кследі.
Орталык /кәие Батыс Қаздқгтэнныіі ескерткіштсрі. Орталық
Қазақстанның аумағы неолңт пен энеолит двүірінің түрақтарына
бай. Олар Қаряғанды облъісыңда жпне Қаряторғай озскінщ ащпрыгш
негүрльш кеп.
Орталық Қазақстанның неолииік түрақтарын мексндсуціілер
адпқ пен жебені қолданып. тағы жапуарларды аулаумсн тіршілік
етті, Жебелерінің бітімі жапырақ немссе үшкія тпрідді, ал сагасы
онык болды. Ацшылар садэқ пен жебслсрден басқи найзалардыц
үштарын да көіттеп пайдаланды, Қалғац барлық еаіімандар -
қыстырмадар мен тас тіліяиелер 'гүріндегі мнкролиттер. Қоныс-
тпрдыц л.сніндс қырғыштар кол кездессді. Мүнда мезолиттік
техннканың д^стүрлсрі айқып бсйнеяенгец мңкролн гтік кешсндер
үстемдігі анықбайқалды.
Еатыс Кааақстан мсн ОрталЫҚ Қазақстянның шсклрасыііДй
орлаласқди ҚдраторғаЙ түриқтар тобы Бэтыс Қазақстандағы түрақ-
тарга үқсас. Сонымеи бірге опың материалы сідан әрі шыгысқа
қарай таралатып жане Ортдлық Қазақстанды түгел дерлік қамти-
тын жаңа тсхпнкалыі тгеілдерді бейнелсйді.
БалқаштЫҢ солтүстік-шығыс тсцірегіңдегі ііеелиті ік ескерткііи-
тар бүлзқтэрға ждқыгі жпле мц мгі буладтык қоныстэр Бсуіыл
кепеді. Мүнда қүралдар дайьнідау үшін пайдаланылідіі неі ізгі
шикізяг - яшмалар, кьарциггер жоне түсі вр түрлі яшмалы кпаріугітср
болтан; жылтыр сары оікшдар жоне аича-санда порфирштср мен
қаңыртүсті порфирлср кездессді.
Жардыц жэйпақ төбссіңдеі і кварцитті тас кашалған орын өзіне
қятгьі наздр вудартады; жардьщ етегінде бүяақ орна^деқан, онда
аздаған шақпақ сайман шықты. Бүлардың көбі (1000 данадап аса)
тас қдзыпгаі зкерден табылды. Мүнда тас жаиқалар, езектзс тәрізді
сынықшііляр, доябарлы ждрыкшактар жшіалды; бүлар алғашқы
өңдеудін осы жеряс жүргізілгснін көрсегеді.
Жсзкйзған маңайынан табылған заттар содгы неолит пеи
знеолитке жатады. Мүнда тастан жасалған кеіггеіеп балгалар,
бнлтоляртабылды. Басқа саймаңдар - ірі кә.темді тас жаңкалары.
Иманборлық түрағы (бүрынғы Кокшетау облысы) осы а ггас
өзенінің сол жағасында орналасқан, Оның жарынан еүіісктср ке-
мір, үсақ шақпақ бүйымдар, ірі қүралдяр жоне керампка жатқан
қабаты айкын корінеді. Мүнда қырғыштэр мен сыдырғыштар,
балталар мсн шсптар, такдагастан жасалған қүралдар мен тоқпақ-
шалар, нэіпалар мсн сүцгілсрдің үштары табылды. IІышақтардыщ
опыц ігнінде орак тәрізді пышақтардың көптігі іларуашылмқтыц
пегізін аңгартяды. Жсбелсрдің үілтэры қысын гузету арқьмы скі
жағынзп жүқэртылған. Ірі шаітқы қүралдэрдың ішіисн көзге
түсетіндері - слакец тастан жасалған балтапар; бүлар ірі сынық-
шглар арқылы екі жэғынан жүқартылпін. Бүл жердел күрзі тәрізді
жалтыратя тегістелген және бүрғыланғаи бүйымиыц фрагменті де
табылды; мүның езі тас өвдеудің ерскше техникалық тәсілдері
қпядэнылтанын керсетаді. Бүның бітімі бір-біріне қпсылған екі
жарты шар сняқты. Қосылған жсріңде сні 1,5 см-дей жайпяқ белдік
бар, ял бүйымнын езінің диаметрі 10,5 см. Сондан-дқ эра тәрізді,
ірі қябыргаларддн жзсалған үш бұйым габьыды; бүлар қнсық
пыіиэққа немесе ораққа үқсдс Ішкт нмегіңде коігтеген тістері бэр.
Қыш ыдысгы Иманборлық-2 түрагакың түрғындары тасікі
едІсімен жапсырып жасаған. Сірә. жасалған ыдыстар іугқз
күйдірілсе керек. Ыдыстар әр түрлі; иараболоид іүрпатты; срнеуі
иілген және бүйірі шығыңқы; жнегі тік, мсшны біраз үзын жөне
бірте-бірте кени беретһі бүйіріне жалғасады. Өриек салудыц негізгі
тсхникялық тәсілдері.' - ар түрлі тарақ иэрізді қалыптармен
жасалган ойықтар жвне сызықшалар. Бұған қоса ыдыстардың беті
кертпеніелермен және шүцқыршалармен сәнделетін болған. Өрпск
силу әдісі мсн сурет композицнясы жағынан алғанда бүл қыш
кешен Орал ескерткіштсрініңтобынэ ете үқеас,
Иманборлық-2 түрагының қыіп ыдыстары мен Батыс
Қэзақстандағы түрақтардың қыш ыдыстарының техникапық
тәсілдері мен орнек компознцнясының ортақгығы бүл өңірлердс
шығыс шекарасына Наурызым қорығы енетін біртүтас зтннкалық-
мәдени ареаодың бплуы ықтимал екснһі керсетеді. Иманборлық-2
түряғында, Солтүстік Қдзақстаңдағы түрақтар мсц Оңтүстік
Орялдағы қоныстарда нақ бір қүрамдағы жануврлэрдың (жылкы-
ның, смыр мен қой-ешкінщ) сүйектері табыдды.
Батыс Қазакстан аумаг-ындп нсгізінсн ©зендік жоне көлдік
типтегі түрақтар көп гарағші.
Үстірт қыратыцдағы кысқа мерзімді түрақтар срге заманга
жатвды. Мунда табылған саймандар ор алуандығымен ерскше-
ленбейді: трапецня торізді күралдар, кескіштер ғана; кыш ыдыстар
жоқ.
Ьлтыс Қэтақстлнда келтеминар мәдешіетіиің кезіцде С.П.Толсгов
үсынған Сір ғана нүеқасы бар. Ксліемшіар модениеіі б. з. б. IV
мың жыддық дяғы мен б. з. 6. II мың жылдық бас кезімсн
мерзімделінеді жане Қазақстан мсн Сірта Азияның үлксн аумаЕын
қамтиды. Тас шщустриясы оргаша игане шагып колсыдегі гас
тілікшслср 'гүріндсі і дайыңдамшіармеи, тас ті ііктсрі сынықгэры
мсн жаңкал ірымен снпатталыцады. 1989-1990 жылдары Гурьев
облысынан (қазіргі Атырау облысы -ред.} Ціаіцакел, Қүлсары-1 -5,
Шаңдыауыл, Қыземшек, Қайнар, Жылаиқабақ, Қойқдра.
Сарыкамыс, Шалнлы. т. б. түрнктар мен жүрт-орындар табылған.
Шаіпақол жүрт-орнм Ембі аудаін,пщаіт.і ІІҺқпартогай ауылығіан
12 ьм солтүстікқс қдрай орналаскан. Тас бүйымдарыпап пышақ
тәрізді тас тілікгері мсн жаңқалары бэр. Қыш ыдыстар сыпықгары
бүлақ жянындағы шағын баурайдан габылғаи. Қүлсары-1-5
түрақгары Қүлсары ауылы маңыңда шогырланган. Олардың
барлыгы жол қүрылысы мен газ қүбырларын салу жүмыстарының
нопіжесіндс бүліигсн. Коғгтсгсн тае заітар арасынан түзетілген
немесе түзетілмеген пышақ гәрізді тас тіліктері, гас жацқа мен
тіліктерден даярланған қырғыштар, кескіштер, екі жағы оңделі ен
сапты жебелер. бүііірі ойықты (анкош) қүралы өзектас Еііншгдес
жарыкшақгар жйне ирнзма біт мді озектястар айқын банқа.:іады.
Қыш ыдыстзрдьщ кепшілігі оріісксіз, тск кснбіріидс ғаіга колдене-
ңінен түскен сызықтар бар, бүлардан тік немесс жоітіры қараГі
сызықтяр тартылғап.
Шаңдыауыл Қүлсзры ауылынан солтүстік-шыгысқа қарай 22 км
жерде. Тис бұйымдары ксйінгі уақыттагы Аққьізтоғаіі моласьшан
онша үзақ смес жсрден габылған. Бүнир - тас тілікті қырғышгар.
екі шетп кырп гштар тас жацқалары мен қыш ыдыстары.
Қ іземіиек жүрт-орньғ Иманқарэ гаулары маңынаң, Жантерек
тем з жол сганцнясьЕнан оңтүстікке — оғпүстік-іпығысқа қарий 37
км жерден табылған. Тау үстінен призма тәрізді түрпаггагы
(пекгастир, үстііщегі қырлары түзетілген тас тілікгері жоне қыш
ыдысіар сынықтары жм кістырылітш. Осыеідяіі артсфактілер
Қайнар взенінің биік жарларынаіі да габь лган.
Жыланк.абақ пен Қойқара жүрт-орындарына “ңіырціа” жоне
майдэ “тарақ” өрнектер салынған қыш ыдыстар з‘0іі. 1 ас
бүиымдары жоғарыда аталғзн индустриялэрға үқсас.
Сарықамыс жане Шаяңды түрақтары Гурев (Атырау - ре/),}
о€лысі.е Ембі ауданыіідшы Сарықамыс иуылынан оңтүстікке қардн
3 км жсрдегі қум тиб&лерІЕіен табыдғтан. Бүдаи пайдага асырыл-
гандыкгың ізі баиқалмай гын ііышақ тәрнді тас тіліктгрініи үлкен
болігі, үсті гүзетіпген бірисше тас тіліктері, гас тіліктері меи
жаңкаларына нсіізделген ойықты қүрапдар жннасп ірылған. Қыш
ыдысгар бөлшсктсрінде басылган қигаш оюлар, колдеітең сызык
лсн үш бүрыш тәрізді геометриялық фиіуралар аныкталды.
Ьояиан қъіііі ыдыстар жоқ.
Жалпы алгаңда, түракгар мсн жүрт-орыңдардағы иңдустрия
өпделуі меп жарықшақгануы бойынша жақын, опар: шсі гері
түзетыіен, бір жәнс скі шст , ұсті доғал жоне омырылган немесе шеті
бір не екі жағынан тік тае тіліктері кеңінеи гараған, шеггі қырғыштар,
тас жаңқіі мен тіліктерте негыделген ойығы бар кыргь штар.
Шақпақ тас санмандары ксй жағдайда Қараүңгір (Отггустік
Қазақстан) үнгірі мен Озбекстан жер оңдеуші нсолиггік тас бүйым-
дарымен үндсседі. Мүның негізіндс келісмипар мәдениетінің
жергілікті нүскасын батыс-қазақстандық регінде болу зацды да.
Соттүстік-батыс Қазакстанның гүрақтары уакыты жағынан
нсіүрлым бергініректегі түрақтар болып табылэды; оларды
мекендеуінілбр нышақ тәрізді тас тіт іктерді ксціиен пайдаланды,
бүлардан барлық тас қүралдарды - қысіырма қүралдардын жүздсрін,
жебелердің үпітарын, қыргыштарды жасады. Қыні ыдыстар бігімі
жағынан да, орнектедуі жағынан да ерекшс; ирек сызықгы нсмссе
гсометриялық тарақ тәрһді ирнек, не болмаса осы ексуінің
қию.тасуы гән болып келсді.
Бүп ауданның неолипік лаипдяары іың моденисті Оңіүстік
Оралдыд, Солтүстік Қазақстанныд жэне Арал мадыныц неолиг
мәдсниетіне үқсас; мүның озі, сіро, ол дәуірде Степүстік-батыс
Қизақстаііда күрделі тарнхи үрдістер болғанын корсететін болса керек.
Ырғыз озені бойындагы түрақтар іобы одан да горі сонгы
уақытқа жатады. Бүл түрақтардың гурғындары бүйымдардың
кспшіліііп тас тіліктерден жасады.
Ыргыз ыдыстарындағы ернектер тарақ горізді ірі қалыппен
түсірілгсн. Мүнда орнектелмегші ыдыстар да кпн.
Осы беліілердің бәрі ырғыздық түрақтар тобын Батыс
Қазақстанныц басқа неолмттік ссксрткіштсрімсн жақындастырады.
Жоіпрғы Ертіе оцірінін копысгары. Шығыс Қазақстанның
неолитгік тайпапарыныц ең ірі коныстары Ертістің жоғаргы
оңірінен табылып, зсрттелді. Бүларга негізінеп Усть-Нарым мен
Мало-Красноярка деревняларының жанындагы сскерткі нтер
жатады.
Усть-Нарым қонысынаи 800 м2 алаң аршылды. Шыққан
заттардың басым бөлігі, сондай-ак баспаналар, жер ошақтар жәнс
шаруашылық шүңқырларыні.ің іздсрі 2,5-2,8 м тереңдіктен шықты.
Қрныільщ мчдеііи қабаты жүқа қдбаг арқылы сқ.і бсцддуге
баиінеді. Усть-Нарь мда 25 жер оіііақ псн от орны, коПгегсн тас
қүралдар табылдм. Коне замандаіы зңіііЕ.ілар мен бзлықщылар
мүндл гігаиітйн яі*с:ыған женіл күркелсрде жоне іісігі йзен жаққа
қарайтын чумтарда гүрғаи. Коиысгац яіэбайы бұқанмң, маралдың,
иііктің, қабанпың күндыхдъпі, түшбнің, суырдың сүйеігтсрі
табылды. Сол жердел сүйектері игыккдтг кой еілкг. сіро, колга
уй.ретңіген богіші керсқ.
Шыіыс Қазақсган иеолнтінің Оралдыц сырты. Біітыс жәнс
Оңтүстік Қатйқстан иео-читіііск егЯнс тан ерскпіе бір беліісі сол,
оидшъі шакпақ тасглі жасаяғаи еңбек қүралдярьшың іідіңдс
1’сомстриялық түрнатты заітэр - тріггеңнялар, ссгмснттер, тағысын
тағылар мүцде жоқ. Мүндшы қүрзлдар көлсмі әр түрлі пышақ
тәрізді тас пі ктері мен жаңқалардан жасалған. Спны он бес
мыңнан асатыіі шақпак. тас бүиымдарының щііндс бір нсмесс екі
жагынан түзст ілгсн тас тіліктср, тас тіл-іқгері с иемесе тяе жаңқа-
дарына ист іздеяген ор турді қырғыштіір- жонғынітар, сағасындя
сйығы бар жсбе үіппіры, ауыр тас гіліктеріндсгі имск жүзді
пь ЦЕақтар, найзалардың үштары, кескіш, тескіш қүраядардың,
орақтардың қыстырмадяры, балтзлар, ііюттар, қашлулар, тоқпақ-
шалар, билық аулаіггын қармақтардың селшекгсрі бар.
Сүйек .іяттар аі. Бұгіар —- біздер, кеті бар һнеяер, ірі қүстың
сүйегіііі:іі адсалтал, шырша торізді срнегі бар инс қан, т,б. Ойма
өр гекггсн сәнлелген. сабынын жоғяргы жагыііда ойық тссігі бар
кыстырмалы сүйек Қаіі?«ар ереқще назар аударады- Қ^інжардың
жүзіңдо түзеіілмегем вте жүка іиақпақ тае тілікісіелері іақтаіғшн.
Тас Саймэидар коршглес сібірлі -алтайлық иеолиттік іяііпаЛар-
дЫН заттарына әжеіітоуір үқсас. Осының йзіггде Усть-Нарым қыщ
ыдыстары Отггүетік-Ьатыс Қазг Кктпнный кыиі ыдь;старъша йеэнс
Орта Азияні.пі келтечинар модеітетіне үқсас. Ыдыс бүйірі гүгел
өрнвкпен сәнделген. Орнектердің ішіиде пірақ іорізді жонсжүмеақ
қвлыппслі кеяденең түсірілген танбдіар кобірек ксзісссг
Усгь-Нарым қонысыныц қьнн ыдысы “аіідршювтап бүрынғы”
түрде жзне сірә, б.з.б. ІЛ мын жмлдықтың скінші даріысындагы
адаадар.даі қцлса керек; ол ке»де Шығыс Қазнкстаіг тайналарыпда
етіиіду мен тдаі осіру шьиибастатан болатын.
Мало-Красноярка дсревнясы жаньищағы неояііттік қоныс жасы
жзғьгішн біраз үлкен жане б.э.б. Ш мың жыядыктыц бірінші
жартьісыңща қалытасқэи. Атал айтқаида, қылі {.гдысмиыц езгеше
сипагы, сдғасы деңгелек жанс тік келген жебе үштарыиыц
неғүрлым ертсдегі гүрлсрі, тас пыиіяқгардың сжелгі бітімі осыііы
кврсстелі. Қоныстан 200-дсн аса тас бүйымдар (тас тіліктер,
қырғь штар, жсбслердің үштары, тескіштер езекпісгар, пыінзкгар)
жоне саз балшық ыдыстардың сылыкгары жиналды.
Ссмейд і жаныңда, Іртістің қүмайт алаңқаныңдагы ксздейсоқ
жимаула кнптсгсн ар іүрлі гас қуралдар, қыш ыдысіар сынықіары
шықты. Іколит заманына жататын олжялар Ссмізй облысы (Шыгыс
Қазйқстан) Бынжамсііка аумлынан 2-2,5 км жердегі адамдар гасгап
ксткен Сагшықыз ауылы маңындағы Қызыпсу езснінің оң жагм-
лауындагы екінші середеіт шыққан. Бүл жсрдс сорекі шақпақты
слансціср мсн кварціир жыныстары кссіп әтеді. Түрак бнігірек
гелімде. кішігірім бүтак үстіңде прнтласқдн. Жанынан, »зсн арнаеы-
мен катар терең жыра опзді, Оне.ең түбінен Йір шеті түзетілгсн үшкіл
тае тіді і мең қара паі нақты жыныстан алынған тас жаңқа табы. ідо.
Тас бүііымдары (олардың саны 1 [Ю-ден зсэды) жер бетінен терілген.
Заттярдың таралған алаңы 900 нкіршы метрді қүрайды. Екі жерден
түсірілген, аумиъі I X 0.5м тікқдзба (шурф) мынддаіі стратиграфияиы
анықтады: қщіыңдыіъі 0,05 м шым, үсақ тастар аралас сүр-сарм
қүмдақ, үсақ қойтастар мен ірі түніршікті қүмды мйлтатас- Кйтерілігі
алынппі мітгернші коллеқцинсын іяекгаспір, сңдақ үппары,
қыргыштар, нышақ іоріЗДІ іас і ілікгері, шагын гас тақталары мен
андіріс қалдықгары қүрайды. Еһсктастар призма бітімді, аморфіы,
кішігірім көлсмді кслген. Жүмыс шсті дагал кслген вае тіліктерілеіі
жасалі-тін шспі қыргт.іштэр басым. Кейоіреулерініц бүйір ;кагы
түзсгі-іген. М оғарғы түрпатты қырғыштар да бар.
Жебе үштары екі жагыніш оңделгеп, олшл үлксн смес. О іярдыц
дайьшдамалары да үшырасңды. КсЙбір бүйымдар келсмі аса үлкеіі
емес, скі ііемссс бір жағынан вңяелген жүзі догал тас ті.тіктсріне
негізделген. Бүйымдар материалы. негізіігсн. яціма халңсдон, опал.
Солтустік іхязякстяплпіы тү рзқійр мен жерлсу орынднры.
Солтүстік ҚазақстаііЕіың коіпеген түрақтарының ішіидсгі ен наіар
аударатындары Ертістін Навлодар Оіііріндегі калдік типтсгі
түрақтар болып табылэды.
Гао[.нігЕііі затгзрдыц сң ертедегі кешені Пенькн-1 түраіынан
шықгы. Мүндз пышақ тэрізді тас тілікгері ксп, олардан әр қилъі
қырғыштар, бүргытар, жонғышгар. құрама күралдардың қьстыр-
малары, иышақтар, жсбэдврдщ үшіары жасалатын болгап. Жебе
үпцдрының нсгізгі түрлері: үш бүрышты, сағасында ойыіы бар
немссе ойығы жоқ, көлемі кішксне, ішінара немесс екі жаіынан
гүзетіліп өңделген. Қысть рмалзрдын ішіндс ігомстрііклық түрдегі,
трвпеңня бігімді бүйымдар срекше кезгс түседі. Ондай ірапецнялар
Батыс жанс Оңтүстік Қдзақстанның, Оцтүсгік-багыс Қарақүмның
турақтарьшан табылгаи. Одетге, мүндай заттар мезолигт ік немесе
ерте иеолиттік кешендерп? тан болып келеді.
Түрдқтағы кыш ыдыс-бүйірітікше. гүбі диіпезшк пемесе сүйір
ыдыстир. Олар қүм қосылған саз бшнпықтан жасшіғші. Ыдыс-
тардың бүкіл сыртына зйқын ернекгер еалыигдн: оларда арапары
шүңқырша ойықгармен белінгсн кезектесйі ксдгсн гура сызықтар,
бүрац нсмссе ирек сызықтар басым болып кслсді, ГІснькн-І
гүрағының ыдысы Ортадық жоне Батыс Қазақстанның ыдысынан
мүлде озгсше, бірақ Орал жәіш Батыс Сібр сскерткіштерінің,
боріпен бүрыц Всіл мен Орта Ертіс апгярларынаи шыққан ссксрт-
кіштсрдін қыш ыдыстарына жақын. Матсриалдарды салыстыра
талдау Солтүстік Қазақсгзцдәгы неолттік ксшендсрдің мыңадай
мацызды ерекшслігін аГіқыидауга мүмкіндік бсрді; стер шакнақ
саЙмал оңтүстік аудандардың маівриалдарына үқсас болса,
балшық ыдыстың бітімі мен прнегі Баіыс Сібір есксрткіиітсріндсгі
ыдыспен Ёірденлігін аңғдртады.
Лсиъки-2 дегсп еыдігі бір түрақ нсолнтгің соңіі.1 жағына
(энеолнтке) жатады. Оныи тас қүрал-саймалы Пенькн-1 нсолит
гүрағыңда кслдаііылған тас ілідеу техннкасындагы дәстүрлсрмец
сабақгастығыи кареетеді. Сонымең қатар ол уакьпы жагыншг
едоуір кенш шыкқан: қүралдардың түрнаттарынЫН озі өзгерген, тас
тіліктерінід проценті ғана смес, олардан жасалгап бүйымдардың
Рроценті де азайды. Қүралдар көбілссе әмбебап сигштта болып
кйісді, оларды ә щсудс і мүкияттық іа төмендеген. Жебеяердщ
үигтары негүрлым сүйір болады; олардың қыры екі жағынап
оңделген; сағасыңцагы ойықтары тереңдеу, сағасыпа келгсиде бүл
қырдар шығыңқы өткір тістер болып лыгады. Қоныстаи коіггеген
баптшіяр мен шоттар табылды.
Жалпақ тас мүсін өте қызық; онда аузын ашып түрған
бүлаңііың басы мен мойны бейне.чеіінсн; козі оііылғац ілүңқырша
тирізді, күдалтд жымпитыпып ікасалган. Оп, сірц. гүръщ.тыц, міндсз
ткарған болеа керек.
І!еньки-2 түрағының қыш ыдысы бірінші түрактыц ыдысына
уқсас Бірақ мүндағы ыдыстардьщ қабырғасы қалың, түбі жайпақ.
Орнек те езгерген. ЬТдыстгір тарақ тәрізді калыппен түсірілгсл үш
бүрыштар мен шүцқыршшіярдаи түратын күрделі композицинмен
СОИДСлген, Мүндай срнектер кола дәуірінде андроіюв моденнегінің
^скерткіігггерінде ксңінен гараған.
Пеньки-1 түрагыцда аісрдің үстіңдегі тгк бүрышты баспшіаліір
ЯШІ4ЛДЫ. Сіро, үндің қамыспсн жабылған ағаш қаңқасы болса
ікреііс Уйзпьр қоныс-мсксіМт шетіне эйнапа орнйЛасқан; ортада бір
қатар болып тізілгеғі ашық ікер ошақтпры бар шіщ болғаи. Оларда
жазғы уақытгн тамақ дайындаліан. Үйдіц ііліпде үш жср ошақ
болды (бірі ортада, басқа екеуі екі жақта); мүның озі үіідс екі
огбасы і үрғин дсп топшылауға мүмкіндіқ береді.
Қазақстан аумагыпдя асзірге бірнешс іісолнггік жерлсу орны
япеылды, плар неі пінен Содгүстік Қазақстанда. Жср бстіндс
жерлеу орныныц ешқандпй сырікы белгісі жок, Барлық .чолялар-
дан сүйектермен бірге лсебелердіц үштары ніықты; мүпыңезі біздін
аргъі бабаларымыздьЕҢ ац аулау косібімен одан әрі іцүғылдйііганьш
гана емес. сонымен қагар олярдыц жиі-жиІ согыс жзнжалына
қатыскапып да кирютеді, Молаларда қыш ыдыстар өте аз. ал
кейбірсулерінде мүлде жоқ.
ІІеолиг доуіріңдегі жсрлсу ғүриы гуралы Железннка ауылы
(ГІеныш түреғыіои 100 км жерде) жанындагы молағз қарзи
негүрдым толық Еіікірге кслугс болады. Мола, сірә, рулық үйым-
дагы ерекиге дарежеге ис болғаіі әнелдікі болса керек. Сондік
затгзрдың, еңбек қүралдарынын кяіггігі, пньш үстіғіе жерлеудіц
күіпе табынуға байланысты ерекше гүрпы осылы корсетеді. Оплай
адет бойынша өлік кремацнялаігатъні бплган. Бүл жолы олік толық
ортслмеген: бүдаи кейін денесініц кдлдыгы өлгеи адшшың
Заітіірымсн бірі е мп.-іағя комілген; ол затгардыц іінінде бпс кнімге
тағылгап, шсті үсақ кертпеіііелсрмсн сопделген, орақ гарізді еүйек
қантырма, жырткыш андардың тістері, қауаіпаківн жасалгпн ірі
моншақтар тізілген алқа бар, Мейлінше сондслген киіммсн бірге
молаға еңбек қүралдары (шот, сүйсқ біз), ацшылық қүршідарһ!
(нанзалардың, жсбсдЕрдің тастан жане сүйскген жзсіілі^іі үштары)
жоне саз балшыктан жзсалгаіі. күгы гәріздес. түбі домалақ,
кіілкенс үіи һідһіс са.тынынты. Сад жсрден қүланның екі грпаііы
табылды; бү.іар қызыл жосамен боялган, бүл түс, ежелгі адамдар-
дық үгымынша, оріеу, отқа табыну рәсімін білдіргсн.
Қазақстацда чезолит пен неолиг доуірі жсткілікті зерттелмсге-
ніне қлрлмастан, озіпе тан көртегең бслгілері қазірдгң өзіңде-ақ
молім. Ол доуір дала ашлыларының мәдениегі дамыган уакыт еді,
бүл гщшылар кошіп-қонып жүрді жонс қолайлы табиғат жяғдаііында —
озендер мең келдердіңжэғасыңда балықлулаумен де шүгыіідандьЕ.
Аңшылар мсн балықшылар дүниесі ніецберііщс бплган тыгыз
модсни-ніару;ішылык бяйланыстар археологняяык матерналдардші
айкыя керінеді. Мүндэй байланыетарды Орта Азнянып солгүстік
аймақтарын мекеңдсгсн келтеминар модсниетІЕіщ немесе кслтс-
минар модени кауымдастығынын танпалары жэмінде негүрлым
эиық аңғаруғя болады. Ол байланыстар бәріиен де горі Онтүстік
Қаэакстаинып люие осірссе Бятыс Қазақстанншң тайЕіаларыцда
ннық керіндг. Ежепгі байііаныстар тізбсіі сонау алыс сслтуцтік ііеғі
сшггүстік-батыстағы Орал өңірі мен Батыс Сібіргс жетіп деатьір.
Селтүстік жане Шығыс Қазақстан таііпаларыііың мадениеіі Орія
Азия хадкыиып мәцеңметіис үқсас белтілерін ачғарта еяллртт,
соні.гмен біріс жана тас дәугріндсгі Алғлй мсн Ьайкал йЕіірі
тайпаігарыпа цеіл;рлым жакын болды. Ссныіден, Қдзақстчііпың
неолиттік тайсіалары модсни дәстүрлерігіщ срекпжлігі мсн
өзгсіеіслігін сактай отырып, көріпілес анмақыр мсн аулаіідардыц
тайпаларымеп тығыз байлзш Еста дамыды.
ҚОЛА ГАСЫРЫ
Қазақстан аумағыіг қола ғасырь нда мсксндсіен тангіалар
андронов мэденистінс жататып археологиялық счжерткіштср
(қоныстар, корымдзр, кец орындары, жартас сурсттюрі) қалдырды.
Бүл атау шдртіы гүрдс Оціүсгік Сібірдегі Ачмнск қаласыныц
жаныпдағы Андроново сслосы маңындагы бірінші рет қазыліаи
корым орыңдарына байланысты (а.ң.ңаи алынган. Қааба
жүмыстарып 1913 ж. Ь А.Андрнзнов жургізген, ад 1927 х<. арх.еолоі
М.П.Грязнов эаіг.іс Казақстаннан осыніай жерлеу орыітдарын
табад.ы да, аңдронов модениЕттерінің ескерткішгері - іііе.гг е.есгл
Минусиннен батыста Оралға деіпнгі орасаи зпр анмақта [арнлізн-
дыгын анықтаііды. Кейін аңдронов есксрп 'пігерін Қазақстаіліың
оңтүсі ггі мсн Жстісудин да табудың свпгі түсті.
Аіщріғнив мәденнстІЕі зерттеуге банланысты күрдслі сцуалдар-
дың бірі хронологнясЕ.гғк оцыц б ртүтас дамуындағы уяқг.іт
шсңберін анықтпу, сондай-ақ казба жүргізілген есксрткшітер
мерзімін айқындау болып келеді.
Қа ір зерттсушілердің көпшілігі аңдронов мәдеңңсгіігіц уақыгь н
уш кеэсіігс боледі; срте қола - 6.З.6. ХҮ111-ХҮІ ғғ.: орта - б.з.б. XV-
XII ғғ; соңғы -бд.б. ХіІ - VIII ғ. бас кезі, Ескертыштер; ің ятаііуыііа
баігіанысты, ерте кезі - фсдоров; орта - алакол, соңтысы - замарев
ачала^цы. Күні ксшене дсііін бү іардан атщронон моденисіілің
дамуындағы гүрлі ксэеіщер керініс танты ден есеітгеліп кслді.
Соцынан, федоров есксргткіііггері српе емес, орга қоламен мерзім-
делніеіиідіі і анықталды және де яндронов мәдсңисііпіц үйлесімді
даму суреті бүзылган еді. Кеіііннеіі федоров ескерткіипсрі - ерте жоне
соңғы болып бшгінетіидігін аныіпдудьщ саті түсті. Біріпнгг топ б.з.б.
ХУ-ХІҮ' гасырларга, екіншісі-б.з.6. ХІІІ-ХП ғасырларэджатцды. Егер
ергс уақытіағы сексрткіппгр Орталық Қязақетан мен Оралдіін
Белгілснсс, кейінгілері - сгіе кец аумақтап: Батыс Сібірдсн.
Қазакстанның оңгүстігі мен оңғүід ік.-шыгысынлн, Орга Азнядан жиі
үшырасқан. Федоров тайпаларының қонысіанғзн цсгізғі орталығы
Қазақстан бшігая сияқты. Еүл жерД&Н оларды Оргалық Қйақртаиға
батысгағі кслпен лл^кйл тчйгіаллры ығыстырган.
СйНЫмСН, ЯлЯкеіі Жше феДорОв тайпалары бір уцқытпі омгр сүрді.
яізлс де, слар калдырғдн есксрткіштері де бүіцн соііксс кепеді.
ТаЙ№ііірмні араласуы пэтижвсінде аралас түрдегі ссксрткшиіер
қацыліасады: Жегісуда - жетісулық тип, бятыста- қожамбердг,
Андроңов мяденисті біртутар емес елі деуге бо/іадьқ ондд
бурыц омір сүргеп тайиалар мэдсниеітн снтттййтын ісөіпсг^н
йүсқадар Бар. Соңдықіда вдлр бір-Еіріце жакьгн үиді-иран тайггапарыц
бірікгіргемаіідронов модеші кауымдгістығы жайлы сці орбғгкец жои.
Тайпалардың қоныстен^ы
Далалык жяііыльгмдары, озен аңғарлары, шуйгін жаііылмасм
меи кеніүістарпі бай Орталық Қазакстан оддрспюв қауьіыдясіығыіга
кғрген тайяалардыц негізгі жоне ірі ауландярының ГйрІ Болды. Бүл
өнірдһі батъістағы шекарасы Жезказған-Улытэу, Арғанаты, 'Іеріс-
акадп езснінін жоғарғы ағысьшан етгі, тлыгыста ол Ерпегіц сол
жэк ткагаяауынз дейін эиііті, спітүстІнтс - Бегпвқдйланмң со/п-устік
жмекгернй шсйіи еозиедъі. Нура, Шерубай-Иурэ, ?\тэсу. Сарысу
фвдщерініи алаягарң, Бүғылы, БеғЯЗьк ҚңЗыЯйраГи Кенттауарадық
аяқыітары, Үлытау, Қаркаралы, Баяняуыл Және Кеқшегау таулары-
ның беткейпсрі негүріш»д жақсы аудандар &мды. Бүл
нщрлерден каіпхтен коныстар, ксірымдар. ехчпгі ксң орыидари,
гүрыптықарындяр мен жартас сурепері — петрсіглифгер табылғаи.
Кззіргі уяқыгта бүл аумақтан табылған 30-дая астям коныстар мей
150-деи астам қорымдар бслгтлі.
Аидроіюв маденисгіие бсіііт қүрылыетарыгі салуда корнектілік
пен күрделілік, тастм оңдсугч? банланысіы дамығап күрыдыс
техшікясы тан.
Ерте кезсн, цемесс ггүра кезеціндегі жерлеу ғүрпынз өлікті
ертеу (крем^ция) тон. (Элікті моляға кою і’үрпы да кездсееді.
Моляпар - інягыи, уйілген топырэңтарлан турьды, тас тактапардзн
туратьғи дәңгелек немесе тік бурышты қорнізулярмец щіршалған.
Қсршау іигінде кабір орналасты, ат тік бүрышты шуңқыр, немесе
вдггі твс тактшіармен ҚЕіланғая шүңқыр (цнсча), не болмйсл тас
жәйпіібіум. ТКерлсу1 гурлы лкасалітіннац кейін іиүңқыр тж такталармсн
жабымаы. Бүғыли-1, Ақеу-Аіоды корымдәръПіда ікындэй бірл&ще
си;5?(,*зн №ршяулар бар.
Кыштан жнсалган ыдыстар ою-орнектермен ошекеііленгсн. Ою-
ерііскте үш бүрыштар мсн мсандр. катарлас басу үйлескеп.
Ыдыстардың тск жоғарғы бөліктері ғана әшексйленген. Дөңгслск
қола айна, қола мошпак табылған. Молалардан және олардың
жанынап үй жануарларынын сүйектері табыпған-ды.
Келесі атасу ксзсціндс, нгсрілгеи аумак үлкейе тусті, сонын
іпііндс дшіітіық және жартылай шолейтті аудапдар игерілді, Тау-
кен ісінін де колемі үлгайғандығъіна коптеген кен орындары куо
бола алады.
Былқылдақ. Қарасай, Темірастау, Қарабис, Елшібек, Беласар
қорымдары жақсы зерттсліен. Атасу озені боныпан молаяар мси
қоныстардың ү.ікен тобы табылған. Қоршау ішіндс. бүрыиғыаай
шүңқырлар, жәшіктер мен цисталар болды. Олікті қырынаіі қойып
жерлсу гүрпы басым бола бастайды.
Қоиыстар өзіндік жоспарымсіі ерекшслепеді: баспанплар (олар
ІО-нан 80-ге дейін бслады) ортада ішкі алац қалдырылып айнал-
дырыла салынды. ал ортасы мал камауға арналды. Баспаііалар
негізін қазылган шүңқыр қүрады. олардыц қабырғасы тақтатас-
тармсн шсгспдслді. Жан-жақты зерггелгсн Атасу қонысыпың
ауданы 1500 шаріпы м болды жоне он 35 жертеле;іер меи
шаруашылық қүрылыстарынан түрды. Кейбір басгіаналар үтынша
жолдармен жапгасты. Қоиысіарда мыс қорытқан баспана-
шсбсрханалар болды. Қорыту нештсрі мсн шіардың жаныпзн мыс
кесектері. күл-қалдық. қүю калыптарының сыныктары, кентасты
уатуға арналған қүралдар аршып алынған.
Осы уақыггарда ‘Үүрыгпъіқ қүрылыстар” (“қүрбан шаяаіын
орыпдар’*) пайда бояа бастайды. Олар бніктеу жсрлерде, қоныстардап
тысқары орналасты жоне доңгелек немесе сопақ бітімді, жалпағынап
қонылған шомбал тастарднн түрды. Қазу барысында олардан комір
мен күл қабатгары, еңбск қуралдары, кыш ыдыстар шыққан.
Қоныстар меи молалардпн ңоладан жасалғэп қүралдар, қару-
жарактар, әшскей бүйымдары коптен табылған.
Зертгеушілердің топшылауынша, Орталық Қазақстандағы
қоланың кейінғі кезеңі даыдібай-бегазіді атаіатын жаңа мэдениетгің
қалыптасуымен сипатгалынады. Оған андроновтық дәстүрлердін
еақталуы мсн жаңа элсмсіптердіц - қабір үстіндегі ерекшс түрдсгі
қүрылыстардыц, саз ыдыстардыц жаңаша түрпаттарынын шыгуы
төн еді. Сонымен қатар, бүрынғы аяқ-қолын жинап кырынан
жатқыэып жерлеу ғүртіымсн бірге үзыпынан арқасымеп қою да
үінырасады.
Бүл Мвдениеітііі ерте кеЗейНіС Қарағяцдыдан оңтүстікке КДрэн
Орналасқан Ақсу-Ак*ЛЫ-2 қорымы жатады. Іің үмкен обэның
Биіктігі 2 л(г днамегрі 30 м. 'Іопырак үйгңдінің астьніип тарамдада
орнадаскдп үш тас қңршау брлғлн. Бфіншісі, сыртқысы, жерге
кіргізілгсн ірі грзпнт тақтдліірдап жасадынған. Екі/шіі қоршаудын
тас тахтяларм жсғарм қарай күмбез т&рһдее едш курасгырылғаи.
Үіиііиій я«ршау тас та*;талард&и қүрадтъірьиіған, оііыцеқйуі қдбірді
зкауып туратьш тас тақшға тіреуіш ретінде пайдалаиьшган. Алаңц
4 шардіы ы жерлеу шүңкьіры 1,5 м тереңдіктс қ^іылгая. Мүшіағы
тас мадіііктс үзынынан койьгліэи адам қанқасы орнадаскан.
Дймытая ксзеңгс Бегазы, Айбас-Дарасы, Ақкойтас, Дәндібай,
Ортау, Саңғыру қорымдары, Үлытау, ІІІортацдьгбүлак. Қдркдрялы
коиыстары жатады,
Беғ&зы-доңцібай зиратгарьщд&ғіА жеряеу қүрһіяисдарыныц
күрылымы ереқшс. Шаршы түрпаіты бір немесе еқі камералы
беғазы күрылыстарын “кесвне" дел атауғз да болзды. Қабырғяляры
сірасан зор гранит ғақталардағі жасалғяи; олар жерге кірім түргац.
Кейбірсулсрі 3 тоннағи дейінжетеді. Бүрышгарі.індағы тақіатасгар,
осындай ірі тақгаларіан түрат ын шағырды бекітін і үрады,
Осындзй “кесенедердің” бірінін ауданы сыртынан 9;6х9,0 м,
ііМі жатынаи 6x6 м. ТакгаларАыя биікгіп 2Л м, мүньщ 1,3 метуи
жврсе кіріп тұрған. Екішии сыртк.ы хдбырғаньғң бпікгігі ҚЗ м.
Қабырғалар зрдсындагы қеңістік тастир мен саз бадшыкпен
толтьірылган. Үсті ірі такта тасгармен жабылды. “Кесснеге” кірер
есік ідығыс жағында ррналлсты, ол қабырғалары таспен орілгсн
үзығціығы 9 м, емі 4 ы дрлізбен жалғасты. Кееенадер 'гңііиде сере
тзрізді жасяяынғчш “мехрал"’ бар, оларға қъіш ьң(ыстарды. қару-
жлрдҚтар, оідедейлер, қүрбандықад шалынга.н ійі.ід еттерІн қойғвн.
Бүл уақьггта кабырғалары тастаи қаданған баспаналар тарала
басталы. ТағыбаЙбулак коцысында алты тік бүрһішіъа баспана
болды Үйлбрдің кабыргадары қаз-қатар жерге қдзылыл кіргізідтсн
гакта эдтарддн түрғызыады, олардың аралары топырақ аралас
майдэ тастармен тплтырылған. Оргалық 'Қазакстаңньж таулы
ауданлйрындагы баспэна күрьглысыңдэ зғашгіір кецічен паңдада-
нылйъх "ЛлерТййелср қабырғасы агзіп кееъіелтекпен жабъіядм, ал
тзбесійғаш башнапар тқуйесіңртіредді.
Двдл.ібяй-беғазы (беғаты - дрпдібай) мэдешғстгніц қейінгі
кёқчідсгі дамуыіі.да кссенелсрдің орныц қаралайым жсрпеу
қүрмлыстары— коршаусыз тас жәшіктер басгы.
Қыш ыдысгар аддыңғы уакыттағьг кссқіндердг сяқгады, бірақ
ыдыстарльщ жап.з кешсні пэйда болды. Бүяар мойыны қысқа өрі
срнеуі жйпсырылған, дөшсяек квлген ыдысгар. Өрцегі қисык
сызық, айқыщ, шыриіа түрінде гүсірілгси. Ыдыстардың мойыныя
таяқ үшымен басылып аяынгап шыгыңқы дөңгелек-маржандар
джарл а 11 д ы рад ы.
Мәдспиетгің дамуыщи мстэлцы алу жәнс қуіо үжен рал дгқарды
Өз кстсгіцде, ортаяык-қазақстандық налеомсталл орталығьі Алтай,
Сібір, солтүстік псн солгүстік-баіыстзғы Оріңі өңірі сскілді
кнріпілес аудандардағьі мсдениетгергс осерін тигпгспдіп даусыз,
Содтүстік жоне Батыс Қадақстанда аркеологгэрдың қүшімен
коіпегеп .аңдроновтык сскерткіштер лшы.лып зсрттсшел, олэрцыіт
арасынаи Алсксеевское және Садчикоаское секйіді қоныстэр,
Гастыбүтяқ корымы гылыида кеңнгсн танымая.
Ормаіідььдалшіы аймақтирға топырақисц уйілгси обалардан,
доңпглек жещс тік бүрышты коршиулардан түратык молатар гәи.
Батыс аудан іарда сақина төрвді тас коршаулар мец обалар ксң
тараган. Бүл ауданнан барлыгы 80-ііся астам қацыс жонс *?С-даЙ
қорымдар апіылган. Ерге колп кезеңінс олііпі өртсу гүрпы
сакталғаң гопырақіан түріызыяган мола тән-
Петропавд қаласы маңыпдііғы Вншневка қонысіднан қызықппі
мәліметтер шіынган. Бүл ж^рден аудаііы 126 шэрніы м тік
бүрышты баспана арщылган. Онын і агшмпец жабылыіі, дгаіа
борспе-тіреулерге бе і ген
Осы ке^едтс, бірақ оңыд сонына ріУШ-ХУ] гғ.) Пегрідяіа,
Новоникодьское, Боголюбово қоныстары 'жатады. Олар жалмеіі
5КЭҢС оратен крршаяған. Жаядыд үчтгінс Дітіш ц?арбак?зр орна-
тыЛған. Қоііі.іс іщіне кіру үшін орда өтстіц жер к.аддырылған, ал
жа.тдя Сні кёң, арбя ерқін огеттадей қдқпц түргызтаи.
Осы уақытпірда ежелгі қалэлардың ясгізі рстіңде (пратогнп)
саналатып конысгар Пэмдя боііа бастайцы. СолзрДың бірі - АрҚаГіыМ
(қл юа жүмыстарын ЧсляБиііск археогюпары жүргһіп жатыр) қдзіргі
Чеднбтпіск пен ҚостанаЙ облысгарыньің текарасыңда орналаслы.
Орта колага үй қүрыяыстарындағы, қоныстарды үйымдастыру'
дзгы, жерлеу кабірі мен ғүрпындағы айтарлықі^й озгерістер тәп.
Қсиыстар ецді бүрынғыдан кушейтілмеді, сіро, даладағы жағдай
бсйбіт енпатта болглн сиякгы. Баспанаяэр үзынта-тікбүрыштьі
турпатудғы, ауданы 140-тан 200-ге дейінгі мшрівы мстрге жететіц
жартылай жертолслер еді. Олар <зкі болікке болінеді, ал едеңіндс
бірдсн св>'һге д.еіііц оіиак. орыцдарі,і бяр. Мүндаіі &аспаыяяар
Яилснка, Тастыбүтақ қоныстарынан аршылған.
Лғаш - арманды-дапалы аймақтағы, ал тас — батыс. даладық
өңгрлсрдвгі үЙ қүрылысында кенінси пайдаланыдды.
Кррымдардағы қабір шүнкыряарынаіц жэшіктер мен
шсталардан жалғыз қойылған мүрделер табылды, косардап
вдйылғаңдары (еркск пен &йсл, әйел мі-ц бала} сирек. Есіл езені
бойыцдағы Семнпалатинское қорымында балапнр шсткерірек
жерленген. Мүрдені өртсмсй жерлеу гүрпымен қатзр оны ертеу
салтыдаорын алган. Кремация (мүрдеіп өртсу) кабір шүңкырыиан
тысқарырак, арнайы болінген жерде еткіэілді.
Қабірге қойылғая ыдыстар саны І-дсн 6-ға іцейін барады.
Мүрделермен бірге қола пышақтар, қола білезіктер, сүйектен
жоодтаі үштары, монщақглр мен қабирдааүщір гфса
Қенылды, Биік гебе үстінде орналасқан қүрбандық іікйТЗТЫн
жерЛер де Табылды. Бүлар қүрбандық Гағам салыиган бір-£кі
ыдысы бар шуцқырлар еді. Бадкім, Гобыддағы АлеКсп-ев қонысы
млдындағы ҚүрбандЫҚ шалатын орында бүрын жер бетіне
салынған қүрылыс түріндс ғибадатхйна болған шығар.
Кейінгі қолн доуірінік бас кезіндс Солтүстік Қазақстан
тайпалары Орал маңындағы, ал Батыс Қаіәқс і ан тұргындары Еділ
бойыидағы қича мәденнетінің қатгы ықпалына үшырдды. Бүл
}гақытта қмма кыш ыдыстары есілдік Яелснка, Бескел қоныс-
тарында. павдд болдьт. Кейіпірек мүндз “вяликті керамика'1
дәсгүрін адып келген тайпалар коныстанды. Олардын моденпе-
тіңдс аңдронов модеііиетінің достүрлі срскшелЕктсрі сақтилды,
бірақжаңа б^лгіпер де пайда бшңғ бастады.
Кенінгі қола дәуірініц 30-дян астам қоныстары зерітслген.
Оларда жоспары тік бүрынпы. сопақ жәнс ссгіз тақһсттес
жартылай жертеладер басыы. Жертөлелер еденіндс үй жабынын,
түрлі төсеніштерді бскітіп түрғаіг тіреуінпсрдід шүнқьірларьт кеп.
Еүіар бә.тмс ішін де беліп түрған. Баспаналардвш едснінен
қабырғалары шыбықпен бекітілген қүдық қазылды. Ссгіз
тақілегтес баспвналар жоспары ені I м, үзындығы 2 м долізбілі
жапғаекан жерге терендетілін қазылғян диаметрі |0 м-дей «кі
брлікіЕн түрйды. Даліч секілді үйге кірср түс ігіытыс жнқта
орналасты. Батыс бөгикгеғі едсндс ошақгар орналасты, иггіпасы
шаруашылық мақсаггтарға паңдаланыдды. Мүңдай басиана іүрі
Шағалалы қонысынин кездссксн.
Жартылай жертолспсрмен бір мезғілде ауданы 300-400 шаршы
хстрғе жетегін жертеладср дс тарала бастады, бүларда қысіа мал да
үсталды. Бүл кеаде жср оңдеуге арналган қүраддар тугсл дерлік
ткогала бэстайды. Малт әсіресе жылқы пғаруаіііылығьшыц ролі күніейе
іүссді
Шығыс Қазақстанда апдронпн маденпстііііц дам} ы ссы Жолмен
жүрді. Мүпы шобі шүніін Ертіе, Бүқтьгрма. Күршім аліштарыи*
даіы. Алтэй таулы ауд.аньшдаіы,, Гярбагаз-ан мсп Сауыр дешііиы
штмакгврынцаіы қола доуІрінін оңдаған қоныстары мсн
қорымдарынип алыЕіган олжапар рқстайды. Бүл мәдсниеттің
қалыгітасуы мсн дамуына мыс, қалаііы, алтын секілді металдардын
бай кен сірындары да озіндік әссрін тигізді.
Ерте кездегг ескерткііптер Қапай ауылы төгіірегпідегі беііітгеи
табылглн. Қорыыдар жер бетіндегі шаріиы горітді гас коршиуиар-
дан түрады. Жердеғі қазылған қабірден шалқасьшаіз жяіқызьиітазі
еркск еісіі онслдіц қацқасы табылгаи. Сүиектер жосаиегі боялгаіг.
Қабірдеи жалшіқжсбе үіпы мен козеси«қтт.і қыш ыдыс шықісан.
Кейіпгі қола кезсңіис Қанай қорымыидағы қдбіриіердің б;ісым
болігі мсн қоеіыс жанындағы баспана жэгады. Ертісһң оң
ЖЕігалЕіуыпдагы қоныстан жапсарластыра салынған шаруашылық
қүрылысгары бар тікбүрыіп түрнтдсгі аумагы 50 шаршы метр
жартылай жсртөлс дршылған. Үйдің қабырғасы қамыспсн кптеріл-
гсн және балшьЕҚпен сыланған. Қүрылысіардыц біріяен, сіра.
шсберхағіа боларт мьтс кентэсының кесектері, қүйма калыптың
жартыеы табтілғағқ ал коныстың оңтүстік-шығыс тпет неіі кенгас
кесекіері, қпрыту пепіініц қалдықтары аршъьтгап. Оджалар
арасында тастап жасткігап доиүккіиғ, кетпси сүііек біз, тсскіш, қсша
бігІз, білезік, балықаудаура арналған багырғы бар.
Қоныстан оңтүстік-шығысқа таман қүрбан шалагын орыи
анықідлған, мүндагы таспен қдланған іеңгелек кслген шүикыр-
лардан мал сүгйектері, күл, көмір, дәнүккіш сынықгары жаіты.
Зсвакнно ауылы ыаңыңдағы Усть-Буконь мен ТГүрманбет
қорыііідарын арніыгап ксзде жерге қазылған, тас жошіктер мен
пүңқырларға ағапі қнмасы іүс'рілгсн жекс қомылтац қабірлср
аяықталды. Мүрделер қырынан, бүктетіліи жаіқызылғаи. Қабірдеіі
пртіт қплага тпеі қыііг ылыстар шьгққан. Қабірлерден сонымен қаіар
қолацан жасдліан опесксн іаттар, иышақтар, жебе үштары, қанжір
табылғаи. Ксйбір қабір ісрде мүрдспі ортенгіи турын болт апдыіъі
атіыкталгзп.
Шідсргі озсні бойындағы Иүрманбс қорымыңдағы екі адамды
қаіар (қосарлап) жсрлсген қабір ерекше кеніл қоярлық. Ері сол
қырынан, әйслі оң қырынан жатқызылгап. Ер адамның бас жагына
қола қүйма қанжар қойылқан, пііслдіц білектерінде білезік.
элеъціыеі саусаіындя қсиш жүзік, бпс жяғындя біз беи шіс бар.
Қабірдыі қой сүйектері шъіқкдн.
Кейінгі қола кезеңі Трушшіков қонысы. Малокраснояркэ
ауылы ірғссіндсгі қорымныц маіеридч іары бойыиша бе.тгілі.
ТрушЕІпкопо қонысьшан қабырғаеы шыбықгэрмсн врьтгсн скі
іқартътй жертйяе қаэылған. Шаруэшылық шүңқырларынзн қыш
ыдыс ар сынықгары, жануарлар мен балық сүііектсрі де табылды.
Олжалар арасында қола жебе үшы. мыс кентасының кесектері, тас
кетлен мен дэнүккіиггер бар. Малокрдсіюярка қоиысып қазгап
кезде қоладпп жасалғэн пют, іеыіііяқ, ләң сябағының дақтиры бғір
орақсекілді еңбек қүра. дары кептеп арпіыпып алынды.
Жсрлеу қүрылыстары тас немесе борепелермеп жабыліан
жердеп қазы.чгап шүңқырлчр, тас жош іктер іүріцде болып келті.
Қыш мдыстар, бдсқа эудяндардағыдай. бүйірі шыіыңқы. ерпсуі еік.
'Гүбі дйңгслск ыды тгар шыга бэстайды.
Қола дэуіріндс Оңтүстік Қазііқстац мен Жетісуда адамдар
“тығыз” қоныстангандыгын эрхеолоі иялық зерптеулер корсетіп
Андронов мәдетшеті тех зкехйшгн гчнахтар
дамыған дегеп пік р іердіті дүрыс смсстігі анықталды.
Жетісуда антроноп мәдсннстііеің жетісулық эталған ояін ңқ
нусКасы қалыпгасты, Дәл осында және Қазақстянныц оңтүстігінде
(Тамғалы жонс Қэрагау жотасыпда) жаргас суретгеріпіц ірі
ыожры анықтятіды.
Жетісуға феодоров пен алакол глйпалары модеішеттері
элемеиттеріиің араласуы тән. Фсодорои тэйііяларының досгурін
сақгагэн қорымдар <а тікбүрышты жанс деціелек қоршяулар
болділ. Жерден қязьығян және жэшіктсрдегк ал таулы яймақтар-
дағы қима қэбірлерде мүрдеі ‘ жсрлсу мен ортеу ғүрпы сжіамды.
Ыдыстар феодоровтік жәнс алакйлдік адістер бойыншэ жясялды,
Жегісудағы орта қолэ кезеңін Тамғальқ Қарақүдық қорымдары
смпаттдйды. Мүндағы қабірлер шүтіқырдан, цнста мен тас
жоіяікіердсн іүрдьк Қоныстардтн қоладан жасалган коптегеп
сңбек қүралддрыиың комбесі табыяды; олар найза, баата, орақ,
сүргі, пайза торіздес кашау, ііышақ-шалғылардаптүрады.
ҚазақстаііЕіың антүстігіиен. Кдрятдуддц Таутэры қорымы
казылған, мүндағы жеряеуде, нсгізінен, мүрдені өртеу ғүрпы
болған. ӨртелгсЕі сүЙсктсрді кебінс қабір шүңқырының батые
жағына үйіп қойчы немесе түбіне іпашып тастады. Обалар
топырақпен котерілді де, тақта тастармец бекітілді. Қабіргс бірдсн
беске дсйін ыдыстар қойылды. Оцқа іЕемесе күмыра тарізді
ьгдысгармсн кэгвр кубок сияқгы ыдыстар да үшырасқан, бүл Орга
Лзяянын жер оңдеуідйіерімен орнаган модени байланыстар
иәтижесінде кедген болса ксрск.
Сырдарняныц томслгі ағысъ кда, Арнл гөңірегінде кснінгі қоиа
дәуіртнін бірвгей кешені - Түгісксн кесенслері тиылган Олардың
сң ерте уақытка жататыцдары шнкі кірпіштен турғызыяпш.
Сыртқы шаршы қабыргалармеіі үштасдтын донгелек жоспары іда
негізге алынган. Ішкі қабыргадаи сәл иіыққаннан кейін деиіс-
легінен 8 немссе 12 тікбүрышты кірпіш колониасы орнатылған.
опареқі мктрзё сақгздған. Ары қарайтағы даЯ немисс 12 колонна
орнатылған. бірақ енді тек үшбүрыщ түрлвггы. Кірпіці колоніы-
ларымен катар, оларды кайталай ағаш бағвналар түрғац. бүяардаіг
гсқ сдсндегі ніүңқырлар сақталған. Сөйтп, кесснс ішіңдс айна. ыи
өтетін дйліздер жүйесі қалыптаскаи. Ортада орналасқан белмедел
және дәдізден қыш ыдысівр. ңоладан жасалған күралдар мен қару-
жарақтар, алтын вшскснлер иіыққан. Орталық бөлмегс қойылгіНі
мүрделі кесеисчел бірге ортеген,
Кесснелердін бірі, диамстрі 15 м ярнгеаек қүрылыс, ондпгы
жерлеу камерасының едшемі 7,Кх6,9 м. Е-дсні сазбен сылашгін
жаке циновка төселінген Қадырғадарц, сірд. к.ода шегелерши
ңагылгал кілсммен ңемесе кнізбеп сөндтлген сияқты. Мүның бэрі
мүрдемен 6 рге ортелгец.
Үлкен кесенсдсрге жаисарластырыла ціикі кірпішгеи тік.бүрьшлы
бәлмслер соғылған, олардыц ішінс қабір шүцқырілары орналастм-
Жадсарлйс қүрыпысгар ауданы 35-50 іларціы м ңрздығындз. Бү іарда
еонымен қаіар мүрдені оргеген. Обаларда қыш ыдысгар саны ете кпіі.
Олардың бірінсп 40-қа жуық қыпі ыдысчар, сондай-ақ а-ггкш мса
акық моншақтары, қолл түйреуіш, аліъін сырға шыкқдн,
Түгіскеи кес^нелері срте замзндарда тоншгғанына қарамастан,
қдзба кезінңй қщіадан, жартьиіай бзгалы тастардан, алтыннаи жаса-
лынған алекей бүйымдлр, ҚЫШ ыдыстр коллекциясы житгастырыдцьһ
Бүл жерДбн шярЫқта дайындалтан жәнс қоддан жабыстырылып
жасалышап 200-ДСЙ бүтін Цдыстар табылған. Қолдаи жапсырылғаи
ыдыстар андроноьтық достүрді сақтаған, мүпдай ыдыстарда
унылған Шімесе үшбүрыш, ромб мсяндр түріндегі тарақтьі
орнектер түсірілген.
Ыдыстардың Ыр бәліі і - қүмыра мен тдбақтар Сұр, қоН.Ыр ж и<
қара түспен жалтырагыда көмкерніген. Бүйірі дөңгелек ыдыстяр
дәндібай беғазы сскерткіштеріндегі қыш ыдыстар кешеніне уксас,
Щарықтд жасадъінгдн ыдыс-ачқ сүр түспен кемке ідген қысад
мойынды, бүйірі жаріъг шар торізді. Олардыц қабырғадэры кедір-
бүдырланган. Гсометриялық ^рііекцен спнделген. ақ пастамен тп.і-
тырылған мойыны қысқа ж&тгыр үстағышсыз күмыралзр да ушыра-
сады. Түгісқен кссенелері б.з.б. IX-VIII ғасырлармеп мерзімділгінедг.
Түгіскся хррымъінъпі кап дадениет-ге тмегілі екендіғім адыетау
оте хиын. БІр шетіяен мүмда анлроиоь модениіетшщ дәетурі
бийвдодіы. Еун - Орітілык. Қд-одстаццагы Бсгазы мен Дәпдібай
іивдяеіһфіііе үкрас кссснслердіц жоспэры, қолдан лвдпсырылып
жас-аді-ан ыдыстэрлын түрпэты мен ою-өрнегі, Калесі шетіцсгг.
садіа оңгустік м&деннеттеріигц әсері катты бдйкалады. Мысальг,
Кам кірпіш ү.чгісі жағыпап Памачга-б дәуірһідсгі жоне кенінгі
уакыттардаіъі ескерткіштер, осіресе Твккем-тегге сынлы оцтустік
түркменстацдык жср оңдеуіш мәдсниеггсрге жақын. Оңгүстік
ыаденцегтер асерімси шарықга дайындшіган қүмыралэр тарады.
Түгіскен кеседелеріыак байқалэтът дала мен отырыкіии модениет-
терцің сздра асері ж^не әрекеттсрі, түрлі тңщі &ркиііи*зтгеріцң.
баіінднысы мец шгисъиіайғақтаіідьі.
I
Егіншілік жәію лал шаруашылығы
Қоныстарды қазгдн ксзде қүмыралардаЕ-! тэры Согканыц күнген
кдлдықгары шыққан. Солгүстгк Қазақстандап»! Длекссев копысыца
жақым жсіаиыя үстіңдегі ғүрыптық ціүнкырлярдіін қүдайларға
қүрбандыкки берілгсн бидай сабағы мен дрні аршып йльгнтдц.
ІПығыс Қа-зақст«ііідағы Мадокраснсярка қонысынан табылгац қол
орақжуиңцедәнді^акьілдар іздсрі сактатпан,
Қдзъілтэн барлмқ қоныстэрдан данүккішгер. данлі үнтақтан
үяғц айнаадырута арнйяғая тік бүрышты чаие денгслек
щЫкіідң. Оракпеіі сгін орцы4 сондай-ақ ыалға жем-іиеп даяр-тады.
Қоймалзр іиен қриыстарда одардың кпп болуы егініиі/іік ауқымы
мен мііңызын корсстеді. Жс-рді тас кетпецдеріиеп қопсыгын, өвдеді.
Егіадлліктен гері йндроновтыктэрдың емірінде мад иіаруащы-
лығъе маңыады орында болды. Мал тадлм, жун, гсрі, бүйымдар
үщін сүйск, тезск түршдс отын берді. Негһгі тзғамдардыц Бфі сүг
сді. Одал ірімшік лен сүзбе данындады, бүғац ірімціікті сүзмг
алвтыіт тесігі бар ьідыстар куі> бола аладьі,
Ет тадаық тағэм еді оны тлеирач кундері ткаді, негізшен қүдйй-
тш^ күрбьндывдд бсрівді. Ммдаи қой, сныр, жыпқы есірйціі. Сиыр
№іжылқыға кдрағаняд үсақмаадар табыңдд 3-4 есс к&п Болды.
Кдзйқстаііньін түряі тйбнғи кйиматплқ жағдайындағы дбльх-
тарды мекеи ечксн аңцрйнакшқ 'кшпаларда іЛіын қүрачы ирк«і5«
сді. Мысалы, цалалы аудаңдарда. қой 50-63%-ға басілн (іаады. ал
Ортадық Қаяақстандағы Шортаңды қоңысындй. очардыи үлесі тігпі
$0%-га жсггі. С?р* анды-дйлалм аіімақгарда. адбірек цсірёігсц муйііді
ірі кара 52%-га жеткеіғ Шошка шаруагпылығьг дамң қойган зкоқ.
Алдроііонтықтар скі вркеціті бйктрііялық ігүйслер нсчрді.
Оллрдың сүйскіері қоныслір мен қорымдзрдац табылғвп.
ТүЙелЕрдщ сурстгері жартйстарға дя салынған.
Копч-егсн ар\сологнялык матсригілдарды дайдзлана огырып,
ертс тктніе кейінгі қола кезеңдершде, нғци б.з.б, і-ліынжъглдык
бдсына дейін апдроноитыктар отырыкшы түрмыс келлп, оацио-
ітарлык қопыстарда омір сүрді дсп гүжырымдауіа болзды.
Бұларіың ліаруаіиылыгы аралас болды. олар еііншілікпен жонс
м.іл швруашылыгымен аіпталысты Сонғыст.і бақтацтыльіқ еді, ягчш
мэл ауьгл маңында жаііылды.
Біртіндеп габиій түугьпан жгііыльтмдык, немесе отарлатг ма.ч
осіру, годаы кеііт кешгелі мал іБэруаіііы.пъцъ) кальмпастьі, Ьұл
далаяық. жс>ие де шетіейтті 'жайылымды вайдаяануға жагдай
экасады да, маддъщ саны арт?. гүсті.
Ксшііел жә^ чкартылай кечигелі мал шаруадылығыиіі едуі е орай
(цргіадеитгйыңдагъ! маи қүрамы *загер.ді: ыүкіаді ірі кіра азайып, қкй
меіч аыдқы саны үпеаяды, Кейінгі вдла д уірщдегі (Х-ІХ гғ|
ан чрдаов мәдеңцегіндіь жылқы ціаручцлылыеъі каркыцдапдамыды-
Тау-ксн ІСІ
К,агіақта.н аумағы паияалы қаабалар - кентасгарға, ійцнераддйрға
ете <міЙ. Мілг. кадайы, қср асын, алтын мен күміс қеіі-орм
Я&зкааран, Зыряца&ск, Жалтыр, Атасу кген Каратау таупары, №рым
мен Тарбоғатан, Степг.шк, Акдаід, Балтгкалда Сур Осщ^лдігі *ген
орынддрыи зерп?ег(?н пзодогіар ^үлардың үш мың я£ьш бұрьщ
лғерідгсндігін ацыкіады, Қола дәуірінде кснтстарды алу .я&і
бэдқыту ісі кен қанатжайды, Жечқаіған аудані.іңда ІООьдантоідадай
мыс, ал Успедек кен-орнындя кеннщ 200 гоннпсі.і (Һ-іқілылган.
Ьүл уақьпта еидаігі кеншілер күрамыңда мыс псн қалайысы
мол готыкгдііғаіі кенгастлрды (.мадахит, азурнт, кассстсрвт)
өндірді. Қспсыма кснтасгар піідірілді, боріи.ілдақ кентастар тастән
жасалкан токпақиіалар мен балғадармен қэралаііым '‘қайлалау’’
одісі арқылы алыііДъг, Тығъв кснгзстарға отлен уагу’’ рдісі
қчілДаныДды, ОзСк үстінс иеМеСС қуысқа от жягылды да, тас обдеи
қызган кодіе оған су қүйып, жарылуын кимтнмасыз стгі. содйн
кейін балга жоне қайламен жүмыс істеді. Қүрамында металы бар
жыныстардЫ тері қап арқылы сыртқа иіьгғярды,
Оиымен кяіар кентас дснесінің астьін үңгіді, содан кемін бшіга
арқылы кентастың сц тәуір кессқтерін опырыіі алды, Герсң
қдяылганда тебесі басылып қалмау үшіп агаш тіреулср урнаіты.
Аяайда Шакталар талай рет қүлап, кен ҚаЗушыларды басыи қалды,
Үнгімслсрдси ядам қаңқясы мен олэрдың жшіыіідағы шірімей
ссқтшіып қалқац ішінде кентэеы бэр тері каптар ежелгі кен
срымдарын зерттеу кеіінде үшыраеқан. ІЛахта жанындағы еуда бос
жыныстарды ажырату үшіи алыііган ксңіяе. жуылды жәяе уатылдьі.
Үсақ етіп узтылған кеіггасы ңөғіысқа апарды дя, ондағы арнайы
қорьпу пешіерінде балқытты. Мүндай гтеш қалдыктары андроіюв-
таіқтарлың Атасу, Суықбүлақ, ҚанаЙ ауылы маңындағы қоігыс-
тарын қачған кездд табыхиан. Пеш жаңышш күл, мыс қүймадары
аршыл алцнгян. Қүрял жасау үшін корыту процесінде мысқя
қалайы қосылды да, металл қяжет қалыпқа жеткһілді. Ежелгі
кснші.іер қалайының көлеміне қарай қола омырылгыш, исмесе
керісінше, неғүрлыы жүмсақ және ніягілі болатьшдыгын білді,
ҚүЙча шеберханаяардың қдлдықгары Малокраснояркя, Алск-
сеснское, I Імкольское, Пстронка-2 қоііыстарынан табылган. Бүлар-
да әр түрлі тас жоне балшық қүйма қалыптарда орак, бэлга,
қанжар. иайлз үшы. өшексй қүйылды. Андрюновтықтар қүюдан
басқа согу, кақтау және ойыл ернсктеу тәсілдерін білді. Олардың
камегіменбілсзік, моншақ, өңіржиек жасады.
Алтынмсн алталған қоладан самяйға тагылатын сьғрғя ікасаяды.
Жиісудағы Қапал ауылы маңыңдшы қорымпаіі табылған ішкі
жағыңда скі жылқының суреті бар алтын саманлық салпыншақ зср-
гсрлік енердің керемет туындысы болып табьшады. Сопымен қатар,
қ&лдадн шығыңқы бүрама түрінде алқалар, білезікгер жасэды.
Пышақ-шалғы, балта, найза үштмрынан туратын ксздейсоқ
табылган қолз затгар кнмбесі де өге қызғылықты.
Қуліыра көсіппіілігі
Ыдысты әрбір отбасы өзіне даярлатағі сняқты. Әйслдер саз
бвлшыкты дайындап, одап қүмыра жасады да, отка шүңқырда
күшррді, кейде шетіне гэс қшіатан шүңқырларда да қақгады.
Жапсыру гемінкасымсн бірге ыдыстардың түрпаты да, ьтдыс гыц
ою-ернек одістері мен суреттсрі де озгеріп отырды, Айгапық, ертіз
кола доуірінл.е (б,з.б. Х^П-ХУІ ғг.) ыдыстар жылкы кылыніш яе
қалын жүн жіппен ерілген “матямен” тяртылғаи калып көмегімсн
діійыігднлды- Ерте уакыт кыіп ыдмстары сызылғап нс болмася
таракпен түсірілгеи гсомеіриялық өрнсклен. ал ксйбірі жапсыры.4-
ған білікпеп жзне бүрішкпен соцдсяді- Ыдьсіардагы өрнекгер тек
сңндік үшін ғаіпі жасадгзн жок, с цьгн шііндегіні “івөз тмю",
“дуадау" смяқтьі амалдардзіі қоршйтын мягиялық снеіягы да
бо іды. Ол сондай-ах байлықтын, ыдыстың іші тольгп түруығіьщ
символы е.'(і. Ыдыстар оңқа (бднкз) түрпігггы, тубі жалпақ болып
КеЛДІ.
Орта кола ксзеңгндс (б.з.о. ХҮ*ХПі іт.) күмгіракосіпшілігшдеі
бүрыиғы нетггсгеіэ досгурлер сэдтэдда. Еірақ ^дцстар бірхелкіліп-
ійеи -лоғары дорйксде жетіягеадтімад ерскшеясніяеді. Олардың
Кабыргагары жүқа, бұрынгага қарағкнда оссм. Ь(дыс қвдын
кемесімен цемесе еақнн&іы іқацсырып соду одісімен экасалды. ЬүП
адіс бойыііш^, алдымеіг. тубін жасайды да, содщг кейін д/:пе
сак.нііясыіі, нык слкшіасьнқ ауызгы сакинзпы зкапеьірлы. Жапсы-
рудың мүндай техникаеыігдд дснеіііц ыойыцға отср түсыида
кертпсііі-қабьгрій иайда бояады, мүның сзі орта қопа кезеңһпіегі
апдроиои можниетініц басты срсыпе. к-сшіатып бтлдірсдь Орнеп
бүрыніыцай сызылады не Ёюлмаса оған штамп түсіріледі. Сүлар
сызыкпен меаңдрмсн толгырылгап үшбурьніітар. бірақ-та уіл
белдеуге. аймі ;қа орпяласкан.
Зергтеуіпілср ыдыс жа&іудын тағы бір гехніікалык кюіпіи
бөліп корсетсді, онда алдымен ыдыстт.і жапсырады д;і, кейін оған
жалпақтуёін бекітеді.
Кеніигі кола кезеніиің ыдыслары тыгъпгкы бүі ір мен жоне мігп
дөнгелем сипатыклгн ерекплнзенсді. Олар асаадыріча білікладі
жаіісырылған “мсруер бүрщікяен ажарланаырылған. Содғысы
сільір шніеқгсрін білдірсе керск. Жаітсырылган беяЙеу^бЬйк
ыдыстьщ тодып түруын, иссінің “ботқаіа тоды” теремсг ьлды£
немдеііу мүратын байкдтады, Күн символыи сьастнка тарізді
ернектер сипатга/іы; мсандр су мен оиын еғьгсып беннеледі.
Бір қызықгы >кайт, аңдроновтықтар ыдыстарын ажарландырыл
түрғап орнектер жүздспгп лкьілдггр боііы сактвлды, оның жскслегсғі
□лемсіптерін қздяқ қолданбалы еперініп <ло-өрнектсрінсіі керугс
болгіды.
Ыді гстарды жасаудың өгін ежелп ддамдар ОЛе.чнің ткардгылы-
сымен қатар қойды, мүнда бүрынғы былық элементіер мен
бөлшсктср ретке келтіріліп. кеңістік-ғарыш қалыіггасқан деген
пікір жатыр.
Сонымев қатар, андроіювтық оібасы омір суруге қажет заітар-
ды жасай білді - ордІ, тоқыды, тері әцдеді, киім мен аяқ киім тікті,
оны турлі түсп жіптермен, аппликаідмя және шжу-маржанмсн
ощекейлсді, Матаға қажст жіпті мал жүніиеп арді; жүн мен мамық
гоқыды, кестслсді. Конопля, жабайы зыгыр, қалақай пайдала-
нылды. Тоқыма станоіы мен үршық белгілі болды Ерлср дс, ойел-
дср дс күлақгы жауып түратын жүннен жгне теріден істелінгсн бас
кнім киіи жүрді. Кнім жүп матадан дайыңдалды, оны сүйек
туйыелермсн бекітгІ.
Ерлср сддақ иен жапырақ торізді түрпатгағы қода жебе үшыысн
қаруланды, Олардын ағашқа бскітілеіін үцғымасы бар, Қолма-қол
шайқаста қола үшы бар найзалар, қола балталар мен қапжарлар.
тлс түнреуііптер кс.чданылды-
Қоныстар ииен түрғын үйлер
Қоля доуірініц ондаған қонысгарында жүрі ізіііғен тышылықты
қазба жумыстарының нотижесінде түрғын уйлср сипатыи, ерекшс-
лігін нақты коруге болады.
ХҮІІ-ХҮІ ғасырларда Оралдан Ертіске дсйінгі даталық жвнс
орманды-далалы яймяқтарда күрдслі қүрылысты, мүнаралы, шар-
бвқпсн жәпе ормен қоршалған бекіпіс қүрылыстары, жоспары тік
бүрышты, доңгеяск қопыстар тарады. Бүлардың ауданы 6 мыңнан
30 мыңдай шаршы метр аралығын қүрады.
Мысалы, ең жақсы зерттелген қоные Арқайымды ежслгі қала
санауға болады, ол екі шенберлі қорғаныс қүрылысынан түратын,
жоспары деңгелек кеяген тслім. Ссңғыларыныц зрасыпда түрғын
жайлар, ал іііікі шеңберде алаң орналасты.
Сыртқы шеңбер диаметрі 160 м. Ішкі қабырға табанынан
есситегенде 4 мстрге жуық, ол әк тас қосылган гопырақпсн
катеріліген, ал сыртқы жагынан ордың ернеуінсн басіап, бүкіл
қабырғаны аЙналдыра балпіық блоктармен капталгин. Ордың
тсреадіп 1,5-2 м, қабыріалар биіктігі 2,5 - 3 м. Ағаш қаддықгары
қабырға үстінен аралары шыммен толтырылған скі қатар ағаш
шарбақжүрғізілгсндігін керсетіп берді,
Қабыргага ішкі жяғынан бір-бірімен тығыз жзлғасқан түргын
үйлердің бүнірлері жапсарластырыла салынгап. Түргын үйлердеп
шыіар есік шецберлі коиісге бағытгалған, ол іінкі қабырға мсн
орды бонлай орналасқан, Ор ағашпен капталған. һпкі кабырға да
сырткысындай қүрылыс. Оныц да ішкі жағынан орталық аланғп
шығарар есігі бар турғын үйлер тарамдала орналасқан
Қалаға жүрт төрт кақладаіі - батыс, солгүстік-батыс, шығыс
және оңтүсик-шыгыстаіі кірген. Оргалыгы батыс какпа болған.
Қрсымша бекіністік қүрылыстар орталык көшсге кірср есікгі тізе
шшіцдес стін түрған. Әрбір кірер түстап көілелер тарамдалады ча.
кснтгі кесіп етіп. ауданы 25x25 м тік бүрышты орталық алавда
аяқгалады.
Аркдйымнын тік бүрышты түрғын үйлерінін ауданы 190-300 м
аралығынла. Бүлардың қабыргасы арасы тоііырақпен голтырылыл
ксснелтекпеи жа эылган екі катар тіреу.чсрцен түратын күрңслі күрылыс
бсыып табылады Түргын үйді торт немесе элты қлгар дэлда
бачмслерге. үрасы мен қүдыгы бар шаруашылық жайлзрғз беліен.
Ксйінірек, орта жане кейінгі қола доуіріндс андронов коныс-
тары қабыріа мсн ормен бскітілгси жоқ. Сірә. даладағы жағдай
гыныш болса ксрек. Қоныс гопографиясы да езгере; і. енді ол жеке
түртан бІрнеше үйлердіц (10-пан 20-га дейіи) шоғыры болды.
Әдетте, олар бір немесе екі қатарболыи озсн бонларына жайғасты.
Үй де езгерді. Еғер ерге кездерде үйлер жерге сач ғана кіріп чүрса,
еңді олар ауданы 200-300 шаршы м-ге жететін жеріолеге, жартъыаіі
жертолелерге айналлы. Түрғын үнгс шүцқырды тас, мүйіз немесе
қола кетпендермен, қаііламен қазды, олардың іздері түрғын үй
қабырғасында сақталған. Иіүнқыр терсвдігі 0,6 - 1,5 м арапығында
еді. Топырақ шетке үнілді, ойткені осылайша баснана сыздан,
әдетге үйдсгі жылу іы “үрлеп1* акстетш дала желдерінен қоргадщ.
Қүрылыстыц қабыргаларын, баганапық беддеуін, жабынына ағаішар
кеиінен қовданылды Шатыры екі жакха еңіететілс жабылды. Агаш
есгіейтһі далалы жоне таулы аймақтардағы қүрытыстар іа такта
тастар пайдаяанылды. Онымсн қабырға қаіггалды.
Оргалық Қазақетйңдат б. з. б. ХИ-ІХ ғасырларда. кейінгі қола
дауіріндс көбінесе ірі тас блоктарынап коп бслмелі үйлер түргы-
зылды. Мүндай ауданы 500 іпаршы м және одан да үлкен үйлер
Бүғылы, Ақбауыр коныстарынан қазылган. Бүлар қола доуіріндегі
Еуразия халшіарындағы сң үлкен түргын үйлср.
Болмсні жылыту жоне тамақ пісіру үшін диаметрі 0,5 - 0,8 м,
зса терсң емес әрі таснсн қалаігған ошақтар соғылды. Отынға ағаш,
бүта тезек пдйдалапы іды. Кенде сдеи үстінс үлкен бореиелердеи
колемді отжағылды.
Түргын үй &гі,імслеріійң бірі бдсқаларынд караішша отс точен
ориаласкдіь сіро, лүүңда қьісгы күні мал үсті *сь «ерек Кейдс қатлр
түрғаи іүрғцн үйдер дмзпСен жалтасыгқ йдамдар түратын бір
гсфенді қүрады,
Ксіітсген ткүзткілиДыК. інсищде кздыпіасқан анд,рда«в үйиерінің
түрі дала чеИ таудЫ ауддіщардДғы эедвдгиалмқ, ікағдаЕіларға
Мейліншс беніыделГОД сді
Андронов түрғын үйЛсрінің даыуын зертгеу нотнжссіі-гдс кегп-
ПелілердІіі. караняйымдылыгы мен даііацығың корсететін жылжы-
іиады кніз үңінің гдіііда болуы шситілді. Оны бедуші шатЫрынағі.
сібірлл» чумн^н, шйлашіаН ДамЫП ШЫҚкЗИ деп ссегітегі келді.
Ағщроновтық ІИағаЛалЫ, ІІғтровКа, Атасу, Бүгьглы қонысгарьғның
бз.б. ХП-іХ ғасырларьлдшы модсни қабятми қазгац кеддс
кяркасты қабырғасы тік кергішке цсі гз іелгси і.ірі шяроақгаліаіі,
тутііі іпыгағып жеріндсгі іірсуге бскігіліеи тобесі кинуе немесс
ггнрамида тіірһдес дөцгшіск темесе млі кырлы қүрі4лғ.гсгар
арпіылған- Сондыкгдн кпп ү^ ертс кеэде птьгкқан ткене онын
прглтэтнпі. прсіобразы андройотпъіқтард.ып дөңіелек жецід түрғыи
үйі &&ЯТЙН Лвуге пе» і і бар.
Қоғалидық қатинаствр
Апдронйвтыктардың колемді уйіндс үлкен от&асьглық-кауыіц
өмір сүрді яғнн опдп ^кесі мен віетівдіі ересек улдары айелдерімен
Сірге ірніілік етія. ортақ іиаруашшык. хэдскетгері» жүр ті.
Қонистар изтериаяда.ры бййынша айтарлықтай сніеуметпк
жзие ілүліктіқ теқтдік байқалмайды- Бірақ кецбедерд зер теу
байжк дареэқесііщегі айы.рманы аонддй-ақ адимңың ^рғамдады
□риьщ аңыктауға мүмқіңцік берді. Еріе қола цоуірінің еяііце-як.
иадны жекслеген обадардан үлкец ауқыхтды жлчс қабірі тсрең,
күрцеігі аГЕП і қүрьглыстары бар, қабгргс тамиқ садыгптт ьгдыстары
қйп №срлеу орыңдары шыға бастяйды. Бул обдларіаи арба
^дтдықгдры мен жьшқылар, чүрде жнііынаіг - қола гіышакілр. кола
жәие тіістан жасалғэп сздақ үш гары, ітіс түйреу нггср табылғ ан,
Му ідай көрініс орга ;кәне кейіні і қола дәуірлерінде де
бпйқдлцщл. Бүл уэқыттардағы қорымдарда қатардагы жерлеу
прьілдарынан дцамегрі <4 м-ге дейін бніктігІ 2,5 ы-гс денгн бірнсшс
ірі обадар мец монумснтальды тақга тастан согылган скі «едесе үш
яд-пір қориіаудан іүрғъілы длш курылысійр кагте айкын іүседі.
Осындаи обаларда модшсрі 3,2X2,5 м, тереңдігі 2,3 м қабірлер
жагты. Қэбырғалары қңма боренймен түргызыдды, тобссі еңіс етіп
жасалды. қейдс екі қатар боренелермсн де жабылды. Бұл
қабірлердің қолшілігі ертсде-ақ тоналган, бірақ сақталып қдлғаң
заттар мурдемиі бірге арнайы сойылған мап, алтьні бүйымдар, кола
нышақпір, түйрьуііитер, жылқы обіслдері, садак ұііітарынһщ
жиьгнтыгы қойылтандыгын айғақтанді і.
Обалар мец қабірлердсгі күрылыстарға, мунда ксиылған здттар
күримы мсн сзнындағы езгеліелікісрге қараганда, анлроғюв қоға-
мы біркелкі болчңды, ояда ерекше иұрсатты жағдинға не ңқсүиек-
тер мец бяйлар іімір сүргең, Бүлар қайтыс бодғаннан ксііін руляс-
тары ксгетін шығынды есептемсй-ак;, олар үшін ереқціе, бясқаларға
ұксамайтъиі жерлсу қүрьілыстлрьш тұргызгйн
Діни нвнылдар
Андроиовтықтардыц кептегсн діни түсініктеріііің мәні мен
одан ілыгатьгн ғурьііггъгқ салттары, түрлі жоралғылары археологмя-
лық ыәлімептерді ежелгі үнді жзне көне нран дінн ыыгарма-
лзрының мағл үматтарымеи бай ілныстыргаңда ашыла туседі.
Лндрононтық қорым іардяғы бярлык қабірлерде мүрденің басы
батысқа нь' болмаса оңіүстік-батысқа қаратылған. Ьүл кеэдей-
соқтық емес. Үнді-ирандықтяр түсшігінше жер герт бүрыщгы
нсмесе дсіцгелск, не болмаса ідаршығя енген дөңгелск түрітатышш
болды. Сондықтан ор гасыида қабірі бар дәңгелек оба влем секілді
вді. Әр тараппл өзііпң кұдяны бзскарлы. Одяй болса, басты
бзтыеқа қарату о дүнне қудяйына қаран бағі, тган аңдық еді.
Мүрдені қабірге бүіінен жатқызды. Бүрын мүндзіі қалыитп
жяік.ызуды өліктен ддамдар қорқып аяқ-қолын жілгіен байлады доі
түсіндірді. Бірзқ кене әдебнеттердс жер мүрдені апасы секілдг
қабылдайды, және де ол йміргс жаңздан қаЙта келеді дсп жазып-
ған. Сондыктан да, мүрденщ қьгрынан жатуы - ана құрсағыңдағы
баданың жатуы болып табылады. Мүрдені осылэй ждтқызу үшін
оаы банляғаа.
Мүрдені жерлсумен қзтар андроновтыктар крс.мацияны - өлгктг
ертеуді нд к.опдандід. Бүц от куяьтіце бадтанысты кдлыптшікдисііһ
Бірақ, кабірлердегі сүйск, күд мен кймір қалчыктары әзіңдік
мвь^таргй кдрай болшсді. Ерте кезеңдррдсгі күд меи усмір -
олікгі өртегеи от ғүрьцттарыныи қягідық ары. Ал, ксйінгі
уақыттардағы күд мсн сүііск отпен тазалзғацдгіғы өртелген ағзш
жабыіі.
Қабірге, мүрденің бас жагъша тапім салыдғац ыдыстэр. олідаіі-яқ
вдйытеан қой* &гіт иемесе жы.іқы комылды. КеЙде епі кибір
шүңкырыньщ үстіне қорнғау ианьгнда да ндлдыр^ш Бүрын
.кртдеушілер лгүны өшген адамга Бсрілгеіг о дүннслік сый деп есегггеді.
Бірак, ксле жэзбалерек көздері оган күрделі түсінік береді. Тіпті кззба
ксзіңде аршылғаи івғамдарға байланысіъг бірнешс ғүрыпты байқаута
болады. Тағам тек кдйтыс болғэн аддмзга ғзпд емсс, ааілдр
пзппялығі.тнын патшасынагі бастап омірден бүрыпыракті өэкен
барпъіқ яг^бабйға берііцй.
Кебінс тас кор иау жанынан, үнінді піетінен іабь датъці малдыд
Зас суйегі мен аяктары — белгілі бір уақытізрддн ксйінгі ас беру
ісіиің қэддықтары. Әдетте, оған қайгыс бслғап ядамнітц туыстары
Шіистьі, рлар улкен қазанғ.і ег асып оны жеді ал малды білдіретін
бассүйек,аяқ пен терііи ата-баЕділар үтін коміп «.еттк
К(!ндс қазба кезіндс қүшақтасгырыдыц жерденген еркек лен
ЭЙспдің вдсарлингаі қюірі үиіг.ра-седы. Бүрын бүл оиечді одейі
олтіріп, қабірге күйеуініц қасына жердеген ден синалып келді,
Ьіра^ ежелгі текиерден әйел влген куікіуімен бірге о дүниеге
атгавдрын немссе ары кэрий өмір сүрсрін озі шешкендігі белгілк
Шьшывдз да, бүл салт кең тарзіі қонмады. Әдстте сщ тск
сііМЕОПикалық түрде гапв орындалды - пнел қаіітыс болған
нүйеуінің қасына тез жатып, қдбірдсн шығьіл кетті- Гкыесс өз
щмит ккод ен бүрытшн тастады.
Жартас суреттсрі
Дінн наиым-еенім онердід даму жолын анықтпп отырған.
Аіпялық, қүдайпардың тас мүсінІ мейлінше іпыіізйы жоне үлксн
кңркемдік талғаммеи жасалды.
Қола доуіріңдегі жлртас сурсугері де ғажац орі керемст- Күнге
қақгадғаі!і қара зкылтыр тас каб гршақтарынз, тсгіс жиріас пстінс
оййгі аддмдер кдгш тас №С«ктсрімч.н аднуа,рларди, у.үм, бейнелі
Цдймдард і, арбалврды, соғыС коріністерін қашэп еаДды, Бүдар
ИдамныҢ руХйни мәдениеіі, оның дүнЯетаНымЫ туралЫ аса қүнЛы
ақпарат беретіп дсрек кезі бслып табыладьі-
Кдздкстан лсартас суреті - пстроглпфтер кең тиралғап оңірлер
катарыңа кіреді, Тамғалы. Еідкіалмес, Қаратиу, Маймак, ТарбоғіпаЙ,
&ақеіпау жеріндоп тажайът гурсттер бүкіл олемдік іиоденнеттщ
нгіліігеіс айналды,
Қоля доуірЁніц адамдары ойллудың мифолоіиялық сэіысьендл
түрғацдыгы агіықталғап Омір олар үигін қайталанып оіһіратһги
табиғат айна.і[ітімы ісітетгес еді — кокгемгі тсне-тсңдік, ж-ер жырту,
одан кейін күдде енімді жннау, мал телдету, қыс жәнетдғы да кектвм
күніпін кслуі. Бүл үйпесімділікғі, мунцай ^рбір қүбылыстарды бүзбау
үііпң олардыц тусінігі бойыпша құдайлзрға қүрбацдық берілуі, дуга
окылуы иаде ткадоіғ-жорая^лар этқарылуы т іс еді. Мүнын
арнайы зкасалтрн ғнбадаі^наларда. тпу бокгері, қаенстті бүлйқ лен
езсіт секілді оңішіа жерлсрде зткарылды. Қола доуірщле жоне одаі
кенІЕііі уақыгртрдд мұндай ғибадагхаііалар аңдроновтықтар сурст-
гсрмсн оздерңг қорціаған орпа туралы түсінікгерін беймелтя
жарггастар маңыгіда болды.
Әдетге, ғибддатханалар халыққа бірнеше гасьгрлар бойм кыз-
ыет көреетті. Сондықган да жартасқа тек нсолит пеіі кола дәуір-
леріндегі адгллдар ғазк оз сурсттері.н кзддап, бфкряетен жок, оүіь»
кетііііг і адамдар, тіпті XIX. гасырға дейІЕі емір сүргепдер де салды,
Түрлі уақыттағы тоіітар немесе кабаттар тзстдгы "Чиолдг
қакталудьгң’’ қзрқындылыгына тікелсй Бдйланьіегы, 'Чакталу" лс
болмаса “күнғе күю” негүрлым қарқыңды болғап сеейын,
жартдстағы суреггер СОҒурлҺім коНС болЫп табылэды- ІмраК бүл
белгі сірдайым дәл смес, себсбі кабық калыңдығы мен "қүиге
какталу түсііііц” қарқынЕ.1 коСіііе м,артастың прналасқан жсрІНй
оііын. кунге багъттталган бүрьццына. тагьі басқз. жагмйяам
банланыстьг больщ кследі.
Летроглнфтердің мсрзімін аныктэуда жаратылыстану ғы.іьнн-
парыньщ тағы бір тжілі колязныішдъз, одсттс ол суретгерді &лсшп
кеікен тастағы кынанын есу жылдамдығы БойыііШа агтьгқтвлЗды.
Мерзімдсуде каигау тохникасьш, суретгсрдін кррінісін, скакйіі
зерчтеу рдісі де қолданмлдды. Жартастагы сурезтерді мсрЭіи
пақты анықта гцн ксідсннен табылған аңдяр мсц қүстдрдың бсйіго-
лерімен сапі>Естыру. сандай-ак пеіроглифтер мди,ынгт.агы қоныстар
мен қпрымдар хронолагиясыд зертгеу әдістсрінің де ыәні зор.
Осы ТӘСІддер мен одістердің жиынТЫғына сүіісце стъгрип
галымдЕір қола друірінс біркатар суреггсрді, стожнттер чен коркем-
опер шыгармаларыггың қүры.іысыгі анықтады. Жабайы букаіівд
бсннесі андроііовіыкдардьщ жартас өнсрінде оте жиі кездсседі.
Иілген, мүйізі элдына созылғзн, арқд түсы күжірсйгеп, ДеиссІ лық
лспне аяқт^ры мыіъгм тур-бүқасы да сжелгі сурегші-ігерДЩ шығар-
дасындагы кең таралған бсйнелердіи [?ірі. Аяайда. Қааацетан
ііумағындагы &пғаішо>ғ ^каріэс суреттері палеолит гген ігеолит
гауіряерлмсн імлеліиеді.
Қоіа дзуірінде турдан Ёаска сокдға (жер жыртып жяткагі
коріггістер), арбага жегілген үіі бұқасын да бейцеледі.
Тштғалъі шетхалынан ғүрыгпык бм беинелсіітеп сіожет
анықталғагн күн басты адамды қоршап. қол үстасып бнлсп жүрігті
ддамдар, сопымен катар жекс жғдіе жүятасқан бнсиіяер суреттсрі
Қол ұстасьгіг вндстіп бижті жүру - күн сиыкыы. ал сіған
Елпъісуиіылзр к-врекеті - аспаң айтыңдц-ы күн, ай, исұлдьпқар
қол ал ыс ы г іа сл 'ктеуі н іл г к.
Бүқіціардың беннесі құнариыльгқ ндечсымен астасады. Сондан-
ж ад күд р^ттілік сиыво^ы да еяі.
ЭКаргас онсріндегі скі оркеіиіт бактривд туйесг ен сүйікті
беғгнетерд ң бірі болДһЬ Қодл дяуіріңде ол сымоа-гтьг түрпа іта
Бсйнщіснді жоне копгетец коріғГістерде кобіі-ге оргалық орынды
Неңдаіді
Қода дәуірінДегі пігтрогднфтер арасыцда арбдлардыи бейнелсрі
көіі. Қаргітау жартйс суреттсріндег' олардың с,-5ны 49- Сһіир
Та^іаЛЛлдв., Еш і ичсс тйуыіща да бар. бүЯар екі деңгелекгі
ЖеҢІГ ацціьілЫқ жоЫС согыс ярбДпарЪі. Борі бір маиердс. арбя
бвдшсктеліп. доңгалдқтары алыныгқ опың екі жағына кріінлғш
тарһді етіп сэдынгэн. Оіарга /кегілегіи тиануаряэр --Агътлқымір, ал
іүйелср сцрск үщьграсзды, Ат пеЛ арба жагілы үлДІ-нраіІДЫКТар
зраеын.гга кекгегі кун күймесі женіцде аңьіз-олсаіга оар, Олар.
жоғаргы қүдэйлэріьщ б<ірі аснандй пі грақ жегілген күимелермеғг
чау иагі «сұрсді і.еп ессі ггеді.
Ертедегі тапым-түсінік үшқындлры аздап әзгсріске ұщырагағі
күйдс, кдзактарда жоне Қазақстэііды мекендеуші бяска халықтлрда
кйяды.
ЕРТЕ КӨШПЕПДШР
ЛРХЕОЛОГИЯСЫ
Сақ тейпадары
Б.з.б, біріншІ мыңжылдықтад жаңа дәуірге дейін Орта Азия,
Таяу және Орта Шығыс аумағында Асснрия мен Мидия мемтекет-
тері қалыптасады. Б.з.б VI ғасырда Мндия держйвасын Ахеменид-
тер мемлеке і длм стырады Оның негізін бір топ парсы тайпя-
ларыпъщ косемі бслган 11-Кнр қалады, ол б. з. б. 550 ж. Мндіінііы
Тапқандап озінс багыидырып, орасан зор нмперин қурадш. унні
тіпті Орта Азыяның оңгүстік аудандары да кіргсн болагыи
Кейінірек ахсменидтер Орта Азияның солтүстік аудандарын да
өздсріне бағыңдырып алады. I Дариндің бүйрыгымен қашалын
түсірілген Бекнсіун жазуыңда Ахеменңдтер мсмлсксті қүрамыиа
(б.т.б. 530-522 жж. зралыгыида) Орта Ачин мсн Қазақстаа
аумагъмііа болған Парфня мен Хорезм Бактрия мен Соғдиана,
Сақа еіггендігі, олардың халықтарын Ахеменңдтер жауляп
алгандыгы немесе бағындырғандыгы аіпылады. Сакд, немс«
сақтар дегсн кімдср еді? Кәне дерек коздеріне. цегізінен Асестап
жүгінсек бактрнялықгар, сягдылар мсн хорезмдіктердщ [еріскеіі
жагын, Қазлқстапның далалы анмакдарыіі “жслдсй жүйрік агіы
турлар" мекендеген. Турлар нарсы дсрск кеэдсрінде сақтар дся
аталады, бүл “нагыз срлср” дсгсн сез, ал грек акторларының
туыцдыларі шда ОЛйр “скнфтср” дсген атпен аталдды, мүның взг
кошлелыср атауының синонимі Іспеттес еді.
Б.з. I ғасырында коне рнм оқымыстысы Үлкен ГЕлиітніі:
“Яксарггың (Сырдария кене замандарда ссылай аталған) аріъі
бетіпде скнф тайпалары түрады. Парсылгр ояарды снқтар деғі і
;П'айды ., Скиф халықгарының саны кнсалсыз көп... Оларднв1
ішіңдсгі ел-жүртқд әйгілі болған дары сақтар, массагеттер, даилар, ।
ясеедоидар... аримаслтар" - деп жазады. Гректер мен парсылар
сккфтер мец сақтар атьгн айтқавдэ, бәрінсң де бұрын туыс
Тйипвлнрдың сансьга ксп йдағын атаса ксрек. Олардың ішіңдй ең
көбі массагетгер болғаң, Геродот олар туралы былай дсп жазнды:
“Бү халық Аракс (Сырдария) озснінің арғы бетінде, псседовдарга
қарама-кйрсы тұрады... Киегіп кііімдеріне, түрмыс садшна карасақ,
скифтерге үқсййды. Олар этпең дет жняу жүріп те ссғмсады. Соғыс-
ТИң осыняу екі тасілінс жегік, радақпең дс, сүңгімен де швйқэса
біледі; едетте, айбадтвмсн де қарулаидды, Олардың бзрлык бүйым-
дары алтын мен мыстан... Олар егііг еклейді, үй жануарларының
егімеа, Аракс озені шаш-стъктен кшіслтетін балыклсн қоректенеді.
Олар сүт ішеді”.
Бүл тайпалардың қай араны қопыстанғандығын қазір ашып
айту КНЫм, себсбі ежелгі авторлар тілге тиск боларлык геогра
фцялык атауларды көрсетпейді. Жазбэ дерск квздері мен архиую-
пылыК матсриялдарды талдан келе археолог К.А.Ақышев иран
дерек көздерйідегі тнграхауда свкгарыпа ортакарибантн скнфтері
сайкес кслсді, өнткені екі атау да “шодіак. ббрікті сақтар” деген
мағынз береді деп пайымдавды. Сонымен Қатар, Персепольдағы
Ксеркс сарайы рельсфтерівдегі сақтар бсйнесі моңғол нішіндес
ляэне шошақ бас киім киген; ғалъімиың гікіріншс бүлар тиграхауда
сақтары. Моңғол лішіндестердің таралғац орталыктарыиың бірі
Жстісу болуы мүмкін, соған байяанысты ол тиграхауда сақіары
Жегісуда вмір сүрген деген пікірге келеді. Саьстардың аримасп
және "грифтердің алтынын қорғаушылар” тайпалары алтын қеиді
Алгаңда түрғанға уқсайды.
Б. з. б. УЛІ-УІІ ғасырлардағы Қазақстан, Сібір мен Орта Азня
сэктары Ассирия, Мидия, Урарту, ал б. з. о. ¥1 ғасырдан бастап
Псрсяя, кейініреқ Грекия секйіді ежелгі дүиие өрке шснерімен
байланыс орнаткал болатын. Геродот және баска авторлвр
яардшр меи еақтардійң соғыстары туралы, Ираннаң баетап
Жброрга тсңізіне дейінгі аймақтЫ багындырыті, езін қүдайларға
теңеғея и®ив ешқдшан жеңілмеймін деп салағап ахеменнд датиіасы
Кнрді сақгардың жеңгендігі жайлкг жазып кеткен.
Сақгармең ахеменид өулстгі Ш басқа патшалары да соғысқап.
Бз^. 519-5ІВ жыддары тиграхауда сзқтарьніа 1 Дарий жорық
жасады, Ақырывда Дарнй сақтарды бағындырды, олар алым-салық
теясп түрды жвнс ез адамдарын парсы соғыстарьша жіберіп
отырды. Сақгар нарсы армиясыньгң қүрамыпда Мысырда,
Грекиядэ соғысты тләпе Фермоіталь наңъіндағы иіайкаста ереник
козгс түсті.
Сақтир тарихыныц келесі беттері Ахемснидтер держаизсыл
талқяндан, оны езіце бағынАырган, Орта Азияға жорық жасяғал
Александр Македопскийдің жаулнп алу соғыстзрына карсы жұрг -
зілген күреснсн тыгыз байланысты. Яксарггыц (Сырдарияның)
арғы жағыидагы сақ тайпадарып багындырммк болған Александр
Һ/ЬкедонскнГідің әрскеті ешбір ногижссіз аяқгдлды.
Жстісу мён Оитұстік Қязакстандяғы сяқглрдың архсоло-
гмялык Ёскергкіштері. Шоғырланғағі еақ қорымдары, соешіі
ііиіпдс іштта. обадары ІПу, Тадас, Іле оіендері ікағаллуларыиан,
Қырғыч, Ілғ мсц Жочғар Алатауы, Кстпснтау бсткейлерінсн, Ксгсғг
мен Нарынқол таулы эңғарынац, Ыстық кул қазаніііүцкырынал
табылған.
Іле Алатауы бсктеріцдЕГІ, Ллматыдан піығысңа қардй 50 км
жерлсгі, Ёсік қорымы қүрммына кірстін Есік обасы Жетісудагы сак
ссксрткіштеріғіщ ең корнектісі бплып табыдады. Обаньтң днаміярі
60 м. бмікүій 6 тл. Үйінді аетында скі қдоір болған — ортаішқ твані»
бір бүйірінде (оңгүстік). Орталық кабір тоналгап, ал бүйіріңдегісі
сол күйінде сақталған. Соцгысы бсс қятар нвделіп қырналгал Тяиь-
Шань шырціасынан қаланған, аумагы 2,9х[,5 м жаңе тереЕщіі і 1,5 ы
қдбір. Лақьгг үсті бөренелік біліктсрмен жабылған. Жақсылагт
кииіластырылған 10 гақтағідан түратын ағяіи едендс мүрде қалдНК-
тары жатқан. Мүрдв қонылғаіт еден бнліі іне үсақ алгын қаптііір-
маиы мата төсеніід теселгендігі аныкталған. Олік і[іалқэсьшапбэед
батысқа каратылып, бардық салтанатгы киімімен, кару-жарағымен
жсрленген. Лі ггропслоітардын акықгауы бсжынша. мүнда жермснтед
аддм. 17-18 ткіста бонгащ ап бойыиың биікгігі 165 смекен.
Іпе езбнінің он жагадауындағ'ы Желшағыр тауларыньщ
етеГІндегі, Шыябыр ідэтқальіна кірер тустағы Бесша гыр қорыМЫ
йрхеолоітар таралыдин тыңҒылықты Зсрттелген. Қорым еоптуе-
тікгеН оіргүстікке 2 км-ге, ілығыстаи батыска 1 км-Ге созыдып
исатыр жәнс ол 31 обадан түрады, олардың 21-і тдс, қалғандзр
қныршықтлс ііен ісиіырақ үйіидісінен түргызылган.
ҚорымдШгЪі обалар жүйесіі «рнаяаскаи, бфақ йптүстік жаік
солтүстік топтарға болінеді. ІСҮлкеи’ дсп аталгаи сң ірі ой
қорымның солгүстік-ШҺігысында орналасқан. Оның диамстрі 104 ч
орташа бніктігі 17 мстрге жстсді. Үйінді жамыдғысы диаметрі 32 и-1
қиық конус түріндсгі үсті жййпақ тебе. Обаиың тас зкамылгМЫ
табан белігііідс бірнсшс тыгыз қатардан турады да. срасаң зор
уйіндіден түратын шыгыцқы ірғе (цокпль) сскілді бояыи көріиеді.
ҮГііндінің солтүстікж&нс оңтүстікжағынан төбеден гоменге түскен
грлнр бяйқалады. Үйіндіні айналдыра белдсулік исая согылгші.
Үйіндімен қатар тас бағяңдярдан (менгирлердсн) жоис үлкен
қойтастардан гүрагыи “қпршаулар” дсп аталагын дөигслек
Күрмяыстар орналасқан. Мүндан қоршаулар саны 94 және
жоепйры бойыншд олар оба маңілідагы бүранда сымдье еске
түсірсді. Қоріііаулардьщ іүрыспық мнні болгаидығы апыкталган.
сірәолар отқа табытіуліылықіісн бдйланысты болса керек.
Бігсқаларііцсан солтүстікке карші орнісіасқан диамстрі 52 м.
бииггігі 7 м-дсн астам Бірінші Бесшатыр обасы толыққанды түрдс
зерттелгеп. “Ү.ікен” оба секілді оның дн үсті жайпақ. Үйінді үш
қабптпш түрған. Жоғарғы қабаты үстінің қалыңдығы I м.
табиныныц қалыңдығы 3 м-ге дсйін тас жамылгысынан түрдды.
Екінші қабат ете кдлыц. топырақ нен қныршык тастан түрдтып
оның қалыңдыіы 3,5 м-ден 13 м-ге дсйін жетеді Үіиіниіі әрі
темснгі қабяттың қалыңдығы 1,5 м-деп 12 м-ге дейін болатыц ірі
тастардап түрады. Бүл қабат астышід оцделлсн бүіін Тянь-Шань
ыыриіаларынан турғызылган үлксн ағаш қүрылыс орналасқан, Осы
Курылък? жер бетте сотдгая “патша" қабірі 5<?лдм.
Сағана дәлізден (дромостан), кірер ауыз күрылысынан және
жерлеу белмссінен түрдды. Дәліз - үзын, бмік және твбссі жабыл-
ғіін, ол жсрлсу болмесінің шығыс қабырғасына тяқай орналасқан.
Далй колдснеңіііеіі түргызылған кеспелтек ағаш арқылы екігс
бодінген. Жсрлеу болмесі бүрыштары элемнің төрг тарапына
бағытталған бнікгігі 4 м бүрыс шаршы түріидс, ол ТнНі-ІПанг
шыршасының 16 қатдр бөрсислерйтен түрады. Тябесі мсіі шаты-
рына қабыргасЕ-ЕН бойлай бөренелер қойылған. Олар 7-8 беренелік
кдтардан түрады, Қабырғасын сыртқы жонс ішкі жағынан бір шеті
жерге тігінеғЕ комілгсн 16 тіреуіштерге бекітілгсн. Барлық боре-
нЕлср жақсылап. «ңделген, бүтақтары інабытЕып, қабыгы аршыдган.
Балме қабырғасына паГідалшіғалган бйренелер мүкнят сүрпленгсп
тконс бір-бірімен тақап қиіоластырылған. Олардыц ксйбір бедіктс-
ріпде қгшіау мсн пышақтың іздері с-эқталған. Бореиелсрді гасымал-
дауғй бір шеті мен ортасына ярқэн байлау үшіп тесіктср ойылған.
Қамысган жасалган жалтіақз^сеніш жіниея буылған.
Жерлеуғүрытттары атқзрылғаннан кеніи камераға кірересігі ірі
тастармен жабылған, ал дәліз беліктері тебесінс дсйін қпыршық
тас сралчс тастармен толтырылған. Одан кейіи қсршаыш орталан
5 метрден асатын бүл жсрдсу күрылысыныц үстінеті колемді үйінді
үйілгсн.
Камсрашлң тоналғаны аныкталды, ҚүлагаН беліктсп еденді
тазалағанда ер және өйел адамдардың, жалуардардың шашылып
жатқан сүйектері, бір бүйымның ағаш аяғы аршын алынды.
Қалған Еесшатыр сскерткіштершщ ар.хитсктурасы үқсас, бірақ
пбалар мен лақыттар кежміпіц орқнлылығымен срскшсленеді.
Лйталық, үшіпші абадағы қазба жүмыстары үйінді 17 қабаттан
гүрғандығъщ корсетті, обаның айналасыиан алгашқыда биіктігі 1
метрден асятын кабыргаанықбайқалады. Алтыніпы обадал жалпы
үзындыгы 55 ы болатын жер асты жолдары мсп қуыстары
анықталды.
Қорымдагы обалардан басқа сплтүстік шығыстаіы тебеіпік-
терден жапе де обалардан батысқа қэрай торт қоршау анықгалган.
Обалардаң 10 км қашьтқтыкган үзындыгы 450 м3 оцтүстікгсн
солғүстікке созыліі жатқан 45 қоршау тізбегі табылған. Қорьді
маңындағы мснгирлердсл түратын қоршаулар озалдына дербес
ескерткіштер смсс, олар нсітзгі нысанды толықтырьтіт кана түрады.
Кейбірінде тау теке, қабан мен касқыр бейнелері бедерлснгеп.
Кіші ебалар үйіндісі топырақ пен малта тасілрынан т ылган.
Топырақ шүңкыр өз үзындығы бойынша ші.іғыстэн батысқа кдрай
бағьпталған. Мүрдені узынынан, басын батысқд қаран жатк.ызғвд.
Шүңқыр үстін ағаш кссііслтектерімен жалқан. Қызыдауыз қорьт
мындяғы екі қабір шүңқырынап бірнеше адамдардың экерлсгсңдігі
анықталды, олардың бірінде мүрделер екі қатар етіп қаланған.
Камераның оіпүстік және батыс балікгсріне әдетте ыдыс-
шютар, сшггүстігііщегі тақтайдан жасалған еденгс мүрде қойылды.
Сырдарияның томенгі ағысынан, Арал өңіріисн сақ заызнының
қорымдары - Түгісксн мсн Үйгарақ зерттелген, мүқцағы
қабірлердщ ерте кезі бл.б. ҮІІ-У гасырлармен мертіадслелі
Мүрделер ікер бетіне жэне дс іііүңқі.ірларі'а казіргі ғүрыппсн
жерленген, сопдай-ақ өртелін те қойылған. Ежелгі горнэоігпағы
жерлеулер б.з.б. V гасырда салынмш, Ңегізгі жерлеу түрлері -
аумағы 3,7x4,5 - 2,3x2,7 м, терецдігі 1-2 .ы аралыгындагы мопа
шүңқырларда атқирылган. Килшілік молалар шығыстгш батысқэ
қарай бағытгалған. Шүңқыр боренелік ағаштармен жоне қалық-
дығы 30-40 см қамыс іосснііи қабатымен жабылғэн, сидэн кейін
үйіңдічен квтерілген. Кейбір ағаіп жабындыларда аадаған оттъш
іэдері сақталған. Бірқатар жзғдяйлардз қабырга түбінен шүңқыр-
лар қазылган, яғни мүрде езіндік төбешікке қойыдды; отпен өртел-
Меді. Мүрце шдлқасыніін жаткылылъіп, басы батыеда карятъізды.
Ол іесснйіпе немссе қамыс тн агаш съірғауылдардан курасты-
рьгіған зембілде жвтгы, кейдс оцы тоқышан щцмен дс жаітты.
Зертгелген обадар эрзсын&н, бз.б. V ғясілрмен меріімдрлі-
цетін бай кабірлер срскше кезг&түседі. Оларга жерясу іиүнкырына
аітустікчлығьістая жалғасатыи герец иіүңқырлы (2,2 -2,3м) үзып-
дыіы 5-12 м дромос (доліі таріздес кіретін жер) тон. Мүрделер
іггалкасынаи, аяқгары созыла жатқызъптды. Шүңқыріщр мен дромос
дғашнен бдкітілді, кейде күры/тыс я.тдыидаіъг жябмн үніңцілщрі
ортедді.
Сактар ксшеңаі піаруяшылъік жургізді, бір болігіңдег глірссе
Арал тъңірегіндегі ежелгі сііңшіліқ аудандцрда сгіц ө^іру оркен-
даді. Бізге бслгілі қоцыетардыц ец ірісі Қизылордйдап сигустік-
батысқа Қарйй 300 км жерде орнадасқац Шірік-рабад болып
табылады Опдцғы түрыыстық запдр бд.б, V-!! глсырлармең
мсрзімделіпеді Қала жүрты бнікгігі 15 м твуеиііктс прналасқан.
(һіын жоспарЫ тпібеилк ауданымен адйкес, ал тобеішкгің үзыи-
дыіы §50 м, снс 600 *т. Анағүрлим ертс кеддсгт қала бсілігінің
аудаіин *2 га, сл екі Кйігэр қабырдагсн коршалғак. Ортальгқ
Риіігівде аудалы 12,4 гя ідпддвль (мши камая) орналаеқан. Қала
сыртқы ғдбырі асыНЫҢ қалындығіл 4.5 м жане дс ол сні 4 м,
тереңпігі 4,5 м ормен қоршалған. Қабъіргасы тік бурышты ке^ген
мүцаралармен күіиейтіягец.
Қаладаң ооа мен скі ғүрыіпъіқ-дінп қурылыс орны қазыдғац.
ДнаметрІ 60 м, биіктігі 3,5 м үйінді астынън яуданы 7т5х7,5 м,
тереңдігі 2,5 м жсрлеу камерасы аршылды. Шүңкыр қабырғасы
сңлалыті, сырланған. Жеряеу щүцқыры тоналган, таоылг ан ақцнак
нгн Твлкеді садак үц/ы блйынша ол О.з.б У-ІУ ғасырлармен
мвртаделйіеді.
Жеріку құрнлыстарьіның бірі дйңгйиек піиіінД иның дмаметрі
5&У м, саісталғаи қйбыргасының биікгііі 8,4 м. Қздыцлығы үш
мегрлік қабырғтмен гимарят ауданы 5,9x5,9 м төрг бедікис болінген.
Ішкі гірср есік оитүстік кабыргада болған. Ғимарат жерлсу
кам^рздары ретінде қолдальшгаіі. Қрбырғалары шикі кірпішііен
сргігеі! Шікі жағында іиатырды тірсп түрған ағаш кдцқалары бояған.
£үл кеілец дс ежелгі уақъітіа-ақ тоиалған; аршып алынғдн заттарға
кзраяиіда оя бд.б. ГУ-Пі Ғаеьірлармен, яғни сак мәдеңистінің аяқ
кезІмең *герімдеЛедІ- Агалмыш кезеңге жатагык Шірік-рабад-2,
Баійнды 1-2, т.б. қоныстзр ліен жердсу қүрЪі/Д>«гівры бмгіяі.
Қдбгр саймаидеірьг. Қатардагы сақгардың жер існген орын
дарын қизган ксзде темір пьпиақтар мсн канткарлар
гүйіріиікгср, бір шщіпдс барыс басы бейнсленген білезік.
қцла
акық
!ирниілктзрг тапкелі қолз садақ уштары мен түоді кыш ыдыстары
табылган. Қыш ыдьістар нсгізшсн түбск здкілді қуймалы жуііс
г гічех- гаргзді үстағышгы. сонымеіі қягар двңгелск келген тағьгң
шыііалқ, моңыны қыскаорі тар шар іншінді ыдыстар, ілмск турһлі
үстағышы бар саптаиқтар да үшырасады.
Әркеякі әрі кызыкты ыатсриацдэр Есік обэсьяян здьмідц.
Адам қацқасы Шшш жерден алтыннаіі жасалған кчімгс тагылғац
қәптстйт ошексйлер табылды. Жвгсынт қару-яаірақ г.б. иатгёр
қойылғац. Бас киімді әрлсіідірген кблемі ор қилы алтын тіліқкй
капсырміиіары мен тоғалары ояс сүиекіен жотары орңалэсқан.
Бас киімдсгі арңзрдыя алтын мусілі бас сү&еюея 65 см ^ердо
жатты. Длгңн қапсырм ілардыц бір бщцгі бас кнімпің бүлінуі,
угітілу нотнжесіндо оздсрінід бастаггқы орналаеу кйлйый
езгсргкец. Еас сүйеігпн сол хағында алтын экүзік. монын смыртіи
түсында жабық олтын алқіі жатгы. Мойыц омырткадаіі жзмбас
сүйгктер і іс қосыл» йя жерг е дейінғі дяіесі ішкі лгіляе сыртқы қиіш
әиіскейлен түрган алтыН капсырма-іармен, тоғалармеіі. үсй;
қаптырыалдрмен комкері іді. ¥сақ үщ бүрышты тогалар (олар
бэсқаларына қарагаіідц кеп) қола Қсітгіьірмаларға негйлкігең.
Белінііі тұсынДа сыртқы к им үстінен белдеудің торт бүрһівд
жаПсыр.ча-Лзрі.і табілзган. МүңЦаГі ИсаЛСырМалзр саиы 16, о-шдЗод
3-еуі ірІ. ҚДлгаН ІЗч үсақ, БарлыК Қдіісырмалзрдың кеіесі БетіНде
сопақща-тік бүрьшіты формадаш күміс күяакшалар ікапсырылш:
ірілерпідс улар төртеу, ал үсактарында скеуден. Үдкец жідінцці
Балтыр сүйсктің сыртқы жоне ішкі жгіғында қолага нсгізделгеи ті*
бүрыШты ұсақ алтын қүрсауляр жатқан. Оляр мага ніалоЗ]Ци
жиекгетіле тігілгең. Лақыттан барлыгы 4 мьщііэн астам алтын
бүйымдар жипасгырылғзн. Жердеу дақытышш қыштац, иғаиі сни
металдан жасалған 31 ыдыс табылған. Сондаіі-ақ күміс касық пеи
ағщіі ожэу табылды. ЪІдыстар белгілі бір жүйемен койылгаіг
лэқьитыц ецпүст'ь; кабырғасьщдд ағйш, ап батыеыңдя кыш Веяі
ыеталл ыдыстар ікайіастырылғал. Қыш ыдыстар қүмыралзр ідан
тостағаниая түрады. Табак, тостаган мсй ожау кайыңі а
цайындадран, Табақтар тік бүрышты түрпатта, сыртқа кдйырыдғап
жНекіері аса биік смес. Тостиғаңдар пашар сактапған. ойгсе де
жскслеген ірі боліктерівел одараыя түрпзты мен кдлсмін ңайл
қдлпыпа келтіруге болады. Металл ыдыстар күміс псн қоладн
жаСалынды. Қоладан қүйьадған тсщтаған ернсуі тік. гүбі жайнак
вданс іші-сырты алтыннян жалатыдган. Екі щыиаик нсн касык
күмістен жасшіынтЫ. ТоетағаНшаігьщ бірі крлеыді, кег інен
қайырылған. ернеут шыіъщқы бүйіріне, одап әрі түбіне жзлғасяді.і.
Ериеуіцің сиртқы жатына 32 денгелек бздіариентен. ал ішкі
Жагхгна, соның ішінде оргаңғы бөлігіне орталык шсғібер бейнссіН-
деН ою-ӨрНск түсірілген. Тостағзшл# қе.илднП ждсдгігац. Түбі б&пек
жасапғін ж.ңіс сесізжадіырақ турпаіты, аса биік смес тыгырыкзд
келтеледі. Соңынан ыдыска тойтарма шсгсм&і жябыстырылган,
Кслссі тостағаншада алі кұцге деііін анықтаямаған 26 белгі-
ждзу бар. Қаеық <а соодкзд, даңгелек үстагъ№ы үшкір қустый
басы.чен амтаяады. ТолыМДы түрде сақтардың затгар кешепі мен
бүйымдэры б.з 6. V ғасырмен ыерзгмделінеді.
Смрдарцк мен Арзл 'лаң.инда.гы сақ заманыныц корыктдирың-
дағы кабір глуңқырларында қургіл-сйймяндар оге аз орі ескері
кіштердің копшілігі тсиіалған.
Комбенер, Копгеган кймбеікр арасынан ең корнскті бүііыь*да.р
Біджы шаіқ;т’іынаіт шыққан. Оның қүрамындз ертс сак кезсңініц
тік бурьгінты, сопақша және қосымша тесігі бар қолЕідан күнылғап
ауызЕіығы бар. Сіптсгіерцің үстіңде кесік шыьыңқы тік бүрыш оеіі
ціарілы юріздес ою-ернек түсірілгеіг,
Ғүрыптық таблкшалар. қүралднр, қару дарақтардан түратын
Кйпабүііы.мдары вадябеяері арасынан кдзад дцр срскше кцзгс түседі.
Олардын үрлаты кобіне ьферя тарізді ке, ігсн, үш аяқіна-тіреу.чсн
қлгерілЕл турады. Аяқпга-тіреулер кейде ярклр мүсікімен ошекен-
леиген. қей ретге жыртқыш аңііын. нймесе малдың түягына
үқсятгырылып та жасалады.
0ртз іык Қазнкстәғг са.ктярынмң Таслюля мтдеһнеті.
Тдсмдаа мөденнетіи ереқщс бөпіп ксроететіы тастар і ібегінеи
түратын “мүрттьГ обалэр болын габылады. Бүл бейіт үстіндеН
ксшен неіізіңен қөлемді оГщдан, опын шығые яадғьшан ждпсарлас-
тыръіла орналасадн кіті оба мен одаы шығыскд кдрай ені 1,5-2 м
жөіге узындыгы 20-200 метргс дсЙІн созылған тасізр тгзбегінен
түрады. Тясзар пзбегі жлртьілай дога тәріздес бплыи келеді жәие
бас кағы мсн аяқгадар түсымдя оба түріндч.гі қүры іыспсн
яяқталады. Сойтін, мүрттьГ обағй уш курылыс кіреді; мүрде
жерлспгеп үлкец оба, жылңы мен қыш ыдыетар қойылган кшіі оба
ждіетастартізбегі. Неііігі ібатүрпі ааттар кюйьизған даерлеу мрны
болып табылады. Қіші обада жсрлсу ілуңқыры болмайды. Ондағы
үйінді ястыңдакы жер бетіцдс жылқы қанқасы мемесс оның кейбір
сүйектсрі (бас сүйегі, гүяқтар), ал шыгыс жагыида кебіне бір
(кейде екі) қыш ыдыс қойылады. “Мүртты” обалардың сипнтталған
іүрі кең тдралган, бірақ оның ОЗіещелеу нүсқдлиры да үшыраСйДЫ.
Мысалы, жансарлас обалар дэ бйр, мүнда кіші оба үлкен обаға
шыгыс жағынаіі емсс, оңтүстік жздынан орналэсады. Бүл регге
одардың келемі бірдей. Тек бір Жңгднйда ғана кіші оба оз кезсгінде
үлкен обаның үстіне ориагылған, бірақ ордайым ксшеннің үш
негізгі қүрамы бояады.
Хроиологиялық жағынэн алғанда гасмола модсннеті б.з.б. VII-
VI ғаеырдар мен бл.б. Ү-ИІ ғисырларды қамтитын екі кеаеңге
болінсді. Модеііиетгщ бірішні кезеңінде қола садақ үңггары, клн-
жар (ақиниқ), қолддлн жлсалған үзеңгі торіздсс ауыздық, қолэ аііна
кең тараған.
Екінші кезенге - геяке тәргадсе үш қырлы садақ үінтзры,
"сақнналы ауыздмк”, қолв лнна тон.
Бірінщі кезеішің нэзар аударарлық ескерткіші - Тасмолн*]
қорымьгндағы Г-оба. Ол диамегрі Й м. бткгігі 3,3 м пас үйінді, еггі
1,5 мстрлік ссмттүстік тізбекгің үзындығы 52 м, ал оңтүстігінің
ұзыпдып.1 - 46 м. Ескерткіш негізгі жөнс кіші обалар бір үйінді
астыіін жапсарластырыла соғылган оба нүсқасы болып табылады.
Сондықган да, оба үйіидісінің оіггүстік-шығыс жағьпіан екі ыдыс
сынықгэры табылды, ал орталық болігінсн қабір шүңқыры
қйзылды. Ол таспен бекітілгсн жане дс солтүстіктең оңтүстікке
багиттаяған жоспары бойыіппа үзындығы 1 ,В м, ені 0,8 м, терепліп
1,5 м бсшып кследі. Шүңқырдаи басы солтүстіккс бағытталтан
үзьгньшаи жатқая әйел адамның қаңқасы аршылдм. Асгына қамыс
гөсепіш тоселген. Оң жзқ жамбас сүнегіпен диаметрі 19 сы
лөңгелек қопа айна. аяқ жағында скі қойдыц бас сүйегі табылды.
Қанканың сол жағыңда үстііқ- пышақ койылған тік бүрылпы
қайрақ жатгы. Сон аягыньщ тусында жылқыныц бас сүйегі мед
жауырыиы қойылған. Аттың басына қоладан жасалғйн үш тссікті
жүген қнгічілгсн. Сондай-ақ оғэн сОН беріп түрған қайыс жүгсн
және қояа моншақ, юға іабылган.
Нүрымбет-2 қорымындагы 2-оба екінші кезсң ескергкішіпе
жзтады. Тбггырақ пен тастан үйбтген \іііндініц днвиетрі ІВ- м,
бніктігі 0,3 м, Табанын бонлай ірі тастар сақинасы түрғызылған.
Қабір шүңқыры солтүстік-батыстан оңтүгсі‘ік-шыгысқа бағыттал-
ған. Мүрденіц басы еолтүстік-батъіска каратылып, шалқасыіган
жатқызылған- Сол қолыііың түсынан гастан жасалған қүрбаидык
ыдысы. самүрық бсйнсленгеп қола тоға алынған. Оң қаиыньщ
қа-адңда моніііақ жатқан. Мүрда жанынан жугені сақтздғая
жъадқъшьід қйцқасъі эныісга.лғаііг
Ңдру-эълряктіф арвсыңца әсіресс садак үштары басым. Олар -
тө.іқесі шығыңқы екі жакгы жтле уш ткақты сабын іа болыл сю
түрге белінеД]. Қарэмүрын-1 корымындаіъі сбалардың бірінен
табьъъ^ан тері қорамсак, калдьғьінан 3 вдгадоа)! тізііген 46 жеСе
тычмдн. Ліиш сщтгың үзыңшғы гіО см екевдіН аныкхалдм. Жебе
үштарыная - қададан жаздяғ-аңяаршіың саны 42 данги суйектен
жсайғаіідары - 3 диін, атяштап жвдвдғэдд ры - 1 дана. Қола жебс
ұщтарының салмағы 7 гр-ға жетеді. Тңже і жсбс үштары арасында
жапырақ түрпатгы қауырсыны мен телкесінін томеш і кесігіне кертік
орнатылғаңд-ір, үшына дсйін жеіегіи ассныстриялы - ромб пішіцдес
қаүырсьшы мен төлкёсі: шсгі біртенс ромб тұрпзтты жебе үяп<іры
дябар.
Б.і-б VI ғзсыряардың 2-жартысында оты аталғаң аатғармен
вдггар жаңздан үиі кауырсыцды телкелі «ебе үпттэры пандв бола
бастаңды да, б..т.б. \т-іУ ғасырларда сшэршн үлес са^іичғы арта
туседі, Бүл тәсід скнфтср мен сайромлттардаіі қабылдаиуы мүмкін.
Шлмамен ссы уақьгтрда телкесі ждсырын жоне ксртіп шқын
Баймлатъж үш кырлы жебелер де тдрэ-иа баставды
Қару жарақгың кс іем түрі - данжар-кқи^ақ оте аз
^ддесксн. Нүрыаці&ғғ-4 қорымындағы б.з.б. VI ғасырш ждтатын
зхиііаКіг.щ эуыр сдбы жрінен үлкең жгэце одйһ 5 см тшіл қыска.
СаЁының бас жағы сапыраукулақ тәрІзді жэне жүзімеп қосылар
түсы сопакша болып оолінген. Бвска даналарында сдбы мсн жүзт
бірдей емес. Қзлжарлар белбеуге арнаЙы жасалынған металд
қмнадқа Сіідынлы. К^шпенділер үшін белбеудіц озшдік маньцы
кзр болды Елделгі тасмоиаііьіқгчрда кода тоғдлчр жапоырыңғэд
тері бедб&удар кеніңец тйрады.
Шыгъіс Қчзңқстніі сянтармлын еікерғқіштьрі. Алтай, Ері
аіабы меіі опыд сагадарынан, ҚалБд акотаоыпың солтустік жэнс
одгүстік ауряйларынан, Шмңгыстау мен ТарбзғатэЙ бетксйлері-
яея кедтеген сақ қорымдары анықталғаң. Ьолқім, ярнмасп жане
сақурықтар алтъшын қрртЕушьР тайпадар дал рсы анмактард,а
4^кчн егкен до банар. Шыіыс Қазақстац сақ тайпалары мәдеңне-
щіңдамум найамір (бл.6 УИ-ҮІ ғт.\ берея (б,з.Б. V IV ът.}, кұ.ча-
дасрғз (6.3.6. Ш-1 ғғ,) секілді үш дйму кезеңдёрін басыиан кешірді.
Аіаі&мір кезеці - Нарым озенінін жоғарғы атысыцдағы обалы
дорымнын аты боЙыңша белгілснген. Обаляр ірғссін белдеулей
аласа тас үйінділер қоршағдн. Қябір лақътары тік бұрмшты етіп
қазылады да, қабырғдлары ағашпен шегенделш. борснеясрмеіг
жабы,ілЕ.Ег Обаларды қазган кездс жнсгі шыгыцқы жонс ортасыі іда
ідпегі бар қшіа айніигар; қояа ауиздық (жүгсн); ошскййиік
бу й ы мдар - тоға, жануар іар бсй н елс н гсн ка ісыр м ала[ гаоьь іды.
Майәмір кезеңінің алқ кезінде иес н атымен қоса жерлеу паида
болады.
Заңсап кюлінен оңтүстікке қдрай І0{) км жердегі, Моітрақ псн
Тзрбағатяй жоталары ііріілі іпчндагъі III лікті ;цгі6е.ееід;і прнелағқаіі
сақ обалары ца кеңінен танымал. Бүл алаіЕ ежслден иал шяруашы-
лығынн оте қоляйлы: мүида салыстырмялы түрде айткднда қыг
жылы, қар жамылгысы қалың емес, шоЕ шүііиіі орі тау езенией
көп. Қорь м алаптыц ортасыцда орналаскан, обгілары тон-топвд
боліиеді. Обалардың тортгел бірін ірі (үлкен) Де;і санауғл бсла Ы
мүидай “цитніё” обаяарынмц диаметрі 100 м-гс, бніктігі 8-10 м-гс
дс-йін жетсді.
Бірнсше пбалар топалған болса да, мүғща жүргізілген қазба
жүмыстары 6.3.6. V гасырға жататын сақ мәденнетіне тән жерле)
ғүрынтарын анықтауға, қолп садиқ үіитарып, бірпеліс алтыЕг
тоЕЗларды табуғя мүмкіндік берді. Тонплшііына қпрггаагтйН
‘‘Алтын атаЛЕМН гек бір обіідан іана ОГе бшшіы заттар шіыпды.
Обаның диямстрі 66 м, биіиғііі 2,5 м. Үнінді асіынан гереіцігі
Ім, аумагы 7,1x8,3 м қабір шүнқыры шықты. Опын ортиИімк
болігінс шыгыстан батысқа киран ені 1 м, үіындығы 12 м, т’среадігі
і м дәліз (дромсч:) түсірілгсн. Шүіікырға балқарағзн боренслсрінен
согылгдеі ауданы 4,6x4,8 м, биіктігі 1,2 м шаршылы қүрылък
сапынған, Шүңкыр қабғ рғасы мен қүрылыс бөренелері
арасындағы кёңістік таспен толтырылған. Қабір лакытыныц батУі
ждғыЕіда жонылған қалың тақтаи еденде ер және оіісл адамдардин
екі қаңқлсы қойылган, Жеряеуден кейін барлық қүрылыстар
гасЕіси, саз балшық псн МЕілтатас қабатгарымен жабылып, үйіпдіғе
айналдырылган. Оба үш каіар іиағылған ірі чцстарға исі іздслді.
Оба ортасына беніт күрылысы салынды. Гонаушылар қябір
лақытъЕна үйінді тсбесін тіт нен қазып (тікқазба-шурф) түскен.
Кйіетсгйн тачтар олардың назарынан тыс қалғаңдарына карапнілд
тонаун ылық әрекеті зсығыс түрде жүргізілгсн болса ксрек. Затгяр
арасыЕіда кодадаіі жасалғап жебе үштар мсп қорамсақ каіЕДЫҚгары
да б«р. Екі қанатты жсбс үштары шьиъпіқы тйееКі:.іі болып келеа
ҚалдыктарЫЕіа карэгяндп қордмсақ калыц лң терісінен жасалып,
Гіірамыспен тігілген. Бейіттен қорамсаққа тііілгеп бүгы тү-рііідегі
аггшн тоіипар да табылды. Барлык бүгылар алқгзры айнадш-
рылып. бүтақты мүйіздсрі арқа тусыпа қарай иілгеп қырыпаи
бейнеленгсн. Бүғыныц кү.пағы мсн козіне лағыл гас (бнркіза)
орнаты.ігян. Сопдай-эк бүркітке үқсас стіп жасалғаіі тоғалар да
табылған. Басқа алынған іаттар арасында сақииа сскілді пратынған
қабылан, қабан, қанагын жайгщі Қүс, балық, төрт қырлы пнрамнда
тэрізді алкалар, белбсу салпыш, сомдай-ақ ромб, үшбүрыш, сеі меиі
тарізді тоғалар бар. Алтын әшекейлері аддап үқыпсыздау болға-
нымен. каркемдік жягыпан жоғарғы дорежеде жасалған. Барлығы
да жерлеу үпіін арнайы жасалтан торізді. Табылған заі гарды
талдау, басқа оңірлердегі үқсас бүйымдармен салыстыру нәтнжссі
сскергкішті 6.3.6. УІІ-ҮІ (асырлармен мсрзімдеуге мүмкіндік
бервді.
Бсрел кезеңіндегі (бл.б. У-ІУ ғт,)сақ мадениетіне келесі бе.згі-
.іср тән: обплар тас үйінділерден түрады; топырақ қабяіъіпдагы
шүңқырда қнма-і абыт орпаласты; мүрделермсн біргс адейі олт іріл-
ген жылқылар да жерленді.
Бүқгырма өзеніндсл Үлксн Берел абасъгнан (диамстрі 30 м,
биІктігі 5 м.) тереңдігі 5-7 м моладн қүстардың төрт қола мүсіншссі
орігнзъілган ағаш табыт іүрған. Шүиқырдың солтүстік жағында 16
/къіжы қацкдсы жатгы. Орт.нпа жоне кіші кшіемдегі обаларга
ақсуйскіер мен жауынгерлер жерлснді. Берел кезеңінде бейіткс
қыііі ыдыстар кою ғүрпы тараяады. Ксйбір ыдыстар қара-қоніқыл
сырмен боялған. Берел қезсңінің аяк ксзінде қола затгарды темір
бүііымдар ығыстыра бастайды.
Қүлажорга кезеңіңце үйінді зстында ірі тас гілнгалардан
спғылғзн тас экәшік сиякты қүрылыстар пайда бола бастайды.
Жерленгендсрдің басы батысқа немесе гпыгысқа бағытталды.
Бейіттердс қыш жоне ағаш ыдыстар кеп. Бүл уақыттарда Жстісу
аудагтдарымен мәдсни байлапысгзр орнагандығы анықдалды.
Савролаттар
Орал, Тобыл өзеңдерінің солтүстік сағаларынан Ембі езепі мен
Сотіүстік Каспий меіды қүмдарына дейіп, Мүгалжзр тяуларынзп
Дан еэеніііс дейінгі орасан зор аймақта савроматтяйпалары мексн
етті. тарнхыньтп ақырғьг кезДЕріңде савроматтар Дпннан отіп,
скнфтерді ыгыстырады. Б.з.б. VII-V ғасырлар аралығын кеціиен
қамтіпын бүл ксшпелі малшЫПардьщ тайпялары скж[ггер мен
сяқтарға туыстас сдІ. Олэрдың негіэгі тіршілік еткеп “Отаны"
Орал мен Еділ далалары еді. осы еиірлсрдс жүріп олар бағынған
тзйпалър мздениегіц қдбыл ииі әрі ассимиплңияга үиіырап жйн-
жакқл тара-щы- Жазбя дерек кодщсріңде бүл хальгқ жайьгғща мо і-
мстадр оте эз. Савромнтгар гарихына кдть сты аэды-ксмді малгметтерді
XX ғдсыр карсаиыгада вінылган ярхеологиилық м&дешіетт ермен
байлаНҺістырута болады. Грек авторлары (Геродот, т.б.) савромат-
тарды “пйслдер баскарды” деп жазған болатыи, арчеояоггар
ізденістері де бүл халықта мат иархат үстсмдік күрғацдығын
нақтылан түседі. Бярлық кедлтелі тайлаларға тәгі түрғывдар
саныньщ осуг - г ршілік ету аясын кецейтуді кажет стті, бүл рсгте
олар вз кершілері скифтерге қарағанда анағүряым сснті жорыңтар
ладсады, бірақ дехэогрзфиэлын процестерде нРТюнет орын а/іҒан
сэвроматгар арасындзғы қайта топтасу алғашқыларын оздерІне
сіңіргсн сарматтардыңтарнх сяхнясьша игығуына алып кслді.
Археологііялык еексрткгиітсрі. Саврома модсъадст' ір' обялы
ссксрткішторден - корымдардан, обялар тобы мен жекелеічяі
обалардан түрады. Кснбір жекепеген свнромат обаяарь кола доуірі
қорымдарын да орналасқянымен, көбінс кеЙінгі уакытпрдағы
қорымдарда жні үшырасады. Әдетте мүндаЙ сскерткіні савромат
заманында салынын, ортэ ғасырларға дейін қорым қьвмеі і
атқарды. Тайла ақсүйсктері ясекелегсн үлкен оба немесе екі-үш
үйіндідьн түратъта йбалар тобып с&қтйрды. Обад рдың і
ідкі замандарда тоналған, бірақ олардың калдықпіры жонс де
снқталған кейбір ескерткіштер арқылы жерлеу ғүрнын, заттътқ
мәдонліетін, ішілара хапықдүннетанғ,імын қайта кдлпьніа келтіруге
мүмкіндік алыцды. Негізгі бсйітгер, әдетте, тае үіііндіі-е қарағааді
топырақ үйіндгсінен жяі түрғызылды, колемі десрленген адамның
банлығы мвн коғамдаг »і орнына байдапысіы өзгерді. Днаметрі
60 м-ден, биіктігі 4 м-дсн астам обялар жні кездеседі. Кспілідіх
обадар жартыдйй сфера [үрпатты бодып келсді, бмік үйіңцісшін
жанынзн ордын ізі анЫҚ Ёайқалын іүрады. Тас үйінді сте сярек
үшырасады. Мүндай обэлар соңдэй-ақ арэлас (тоііырак,-тй<с}
үйінділср савроматтар мекендсген шығыс оңі лерде - Ақтобе мен
Орынбор аң ріпің оңгүстігіцде ксздеседі.
Грте акьгггарға жататын (б.э.б. ҮПІ-ҮП «.) беі нтердіқ
бірінен қима маденнетіне тон сүйектсн жасалғап пластнна мен
геометриялық ОЮ-өрнеКТі қорцчсақ іабылды, Бүл кезде әлі До
қабірге тағам конылғаидыгъг байқалады. Мұрделердің аяқ-қслы
аздап бүгілген күйіңде басы батысқа немссе шығыска қарагмлды.
Мөдеадіеттің бдстапқы қалыптасу кезеңіндс метатл затгардьщ
үлксн белігі алі дс қпладан хасалады. Мысалы. сң ертс ксздсгі
бүйымдарға сабі і - к.олд. жүіі -темір акинақгар, т. б. жатады.
Қабір иіүкқырлцрыііьщ түр.ісрі. Бүл кездері үлыцдьн ы
1,4 МетрдЫі 2ү4 ,ие’грге жст£тің тік Яүрышты ш^ңву^рлар кепіңаң
тйрадды, Отбасы тобы жер.иенгең орыңдар ярЗСЫііДә эги үлкғн
еместері, ВДҢ жоне де шарціы секілд ігіері цс бар. Сопзқша жпнс
дәңгелск келгсн шүнқырлардьщ ауданы шаіыіі. Ксіібір кабір
щүцқырларында косымша қуыс псн вдтакомба салынганымсн
чүрдслер негізщен жер асть нв жсрлсңді. іИүңқыр терсвдігіши )
Мегрдец асуы сцрек Длдыңғы друірлсрден сакдялғаіі ерте кеідегі
қабірлср - дедгелек. Огал б.з.б. VIП гасырга ягатэтіын Лктөбе
рблысындағь^ Акжар гфрыь ылдағы 2~оба дзуіел Кэтзколюалы -
куысты беиіттср нсгізіден бд.б. IV ғасырларка жаздды жше дс
еармаггар мәдениетінс етер ксзеңді сипаттайды. Ежслгі жср
бепндсгі бейіттер савроматгар меқен ісген аумиктын соятүстік-
шыіъи; өңір. еріцде'гаралғац.
Санромаітіір о дүіінедік омірге сспді, сондықтан да өліктерді
е/гсекші кейшгі вміргс кажетт жабдьгқч армең қдлггямасыі еіугс
тырысга. Бейіт едоіінеи тоесліщ калдыкэары табьигғал, олар - кяіэ,
текеиеі; мата, ағзш қабьігы, т.б_ здітаргз уқсаңдм. Бір бештгің
едені сат балшык.ііен сыланған. Сакталган заттарға кардгаддя беіііт
кдбырғасы ағашпеи, камыспен және басқа метсриаддармен
капталғаіі. Ьейіт үспнс ніыбык тоселді ксіідс ины борьнеіік
лгаштармеіі жаіггы. КейбІр баіі бсйіпер үъ-гіне олемнің търі
тарапьша бүрышлары қярагылған ағашгаи жасалган тік бүрышты
үдқен дұрыльгстар сяльгп соңыңэн еды ертелі. Содяк ксйін үс? іне
йбатұргыады.
Саяроматтар мүрдеяердІ ендік ббііыниіа, жыд маусьпіынд
Байлаяысгы сдатүстіккс немссе салтүстікке аздап Қнсайткднымеіі,
кебітіе елік басын батысқд қаратып жсрледі- Ең ерте кеддегі
кабірл^р рцгүсіікке багъпталуымец ерекшелінсді, Ол - Лқжар
қорымынац бслил бопып отыр. Ба,б. V таеырларда бүл жоралі ы
Елек езені аддбындя ксңіген тарады. Мүндай зедльстық сішроіидт
ЮДсйНетімің қалылтас} үрдісія ащэртсз ігереіс. £ң кйл
жерлеу ғурпы - адацды шалқлсыііаи жагкызу едл Бірақ сң срте
ксздерде де (бд.б, VIII-VII ғг.) мой ттсрдің аяқ^колын аздап бүтіп.
ксйде бір кырынан жаткыздік Мүрлені ертеу ғү рпы өтс еирск
кездсседі, М.үндаіі іс-арекет тзйпалар арасында отқа габъінушы-
лыкгыі болғандығын Длілелдсйді. Кеп жзғдайдз мүрдсні госсніш
үстіне қойыл жерледі, табытқа нсмесе соңдай қүрылысқа жсрлеү
сирек үшырасады.
Діни ғүрыпка сойкес түстср де таңдап алынды. Ақ түс
савроматгцр арасыңда тазадықты білдгргең сияқты, сондай-ак
мойітгііі бас сүнегінің жанына бор немесе сны алмастыратын саз,
гипс қойыдды. Бейіт шүңкырын толтырған кезде оны бормен
эраластырды. Қызыл түс ауқатты адамдар - ойелдердін де, ер-
азаматгардьщ да бсйіттсріңде жиі кевдсседі. Мүны жсбс жанына
ёрналастырды немесе гасаттық шалу снмволы ретіндегі қан мен
қан шығаруды білдіретін, оны тастан жасапғаи ғүрыптық
үстслшегс қойды, бүл да отка табыну ғүрпымен байладысты
бслған еді. Савроматгар мекендеген эумақта сары түсті бояу мсн
күкірт үнтақтары кездеседі. Барлық үін түс қасиетгі саналды. Бүл
бояулардың анна, сүйек қасықгар, шағын ыдыстармеи бірге
табылуы, оларды вйелдер космегика ретіндс қолданғаіідьиынан
хабар береді.
Қабір қурал-сяймзпдары Еурэаиялық ерте темір дауіріңдегі
Зпттарға үқсас болғэнымсн, савромат обаяарындагы бүйымдзр
әркелкілігімсн ерскшеленеді. Мүңдай қауымдастық сжслгі тайпа-
лардың шамамен о дуниелік таиымы мен кошпсңділердің біркелкі
шаруашылыгымен тікелей банланысты болуыиан еді. Бейіттерден
мал шаруашылығына, кешпелі және жартылай кешпелі түрмысқа
ТЗтГ ЗЭггар кездеседі.
Әнелдер мен ср адамдар қабірлеріндегі қүрал-санмаңдардың
бір-бірінеи айырмашылығы шамалы. Кенбір заттар жерлсідеа
вдамнъщ жынысы мен жас мелінеріне қарамай-ақ бірдсн кездесе
береді. Олар: ғүрыптық ас-тжімга арналған темір пышақтар, қьші
ыдыстар. Тэғвммсн нсмссе сусынмен қалдырылғпн ыдыстар ара-
сында қабыргалары калың, түбі жайиақтары басым, яд түбІ
деңгелектер ете сирек. Әйелдердің бейіттеріңде дәнүккіш тастар,
үршық, ине мен бігіз, сүйек тсскіш сскілді еңбек қүралдары мен
саймандар кездеселі. Әшекейлерден алқэ, түмар, шыны моншақ
көйлскке сән беріп түрғэн күміс тагәлар үшырасвды. Бас киім
қасынан самай нлкасы мен сырғалар табылэды. ӘЙел қабірішң ең
нақты бслгілері: қола айна, түрлі миңералдық бояулвр еплынпні
улутастар, сүйек қдсыкгэр. Савромат уақытының соңгы кезіңде
айнштарды мвйыстыру лемесс сындыру ғүрпы тарала бастэйдьқ
Ғүрылтық вдітардан тасган жасалған тасаттық ьздыстары бар.
Қару-жаітқгир- С^врочятгар кдбірлсріядс қцру-жарчқ қөд,
тійп елардап бестей бірі ойвддер ікі, НегЬінеи ссмсер, қаішар,
Ягебе, ійи:М (снреқ) ушырэсады.
СьифтеР[’е каряг^ндя саэромдтгарда қьіскд с-емсерпер теқ кдіщ
зуқоттЫ адйэдэр қйбірЛеріиде ғана сміад сицдаЙ-эқ катцрдатъг
кауым мушелері еСкергКііиТтертітде дё КездеСеді, Прте кёздегі саврО-
ыаттар мод кифтер ёемсерперінін түриаты ете уқсас. Б.зб. V ғ.
срңында саиромагггйр адғэиіқьі цгідып узъгндығы імеірдея йсатыи
здмсерлер |і ДолдаНа бзетДды, бірақ бул ортағасырлық семсерлер-
лсы әлдекайда кысКді еді. Бупш щтр ауд рға.и зерттёучиілср олар
иайдаланғжі аттардың боГіы қысқэ болған дегея пікірді де
үстанзды.
СаароМй-тгардьіҢ тунреуге чж [«абуға арналғад “ұчыц”
семсйрі кейһгнен сарматгардың паЯдалаиуьшз кошкді.
Саеромамдр әскерлерія ң легізгі бөлігіи салтаіты садакшыллр
қүрацы. Жебе садынғад қораысад каддиқтарм задсы мен жыяы-
сына ткіктслмсйнэк бдрвдк кайірлерден кездеседі. ііір бсйіттсгі
ткебе сатты бірден утл асүттгё лейіягт аралықтя езгереді. Жебелердт
садақпе 5 бірге кабірге кзйған болса керек, бірақ со^сыльрм
сақкадіч№ЭД, тек екиф гік тоғалар мсн Эсітгарға сялынғдн суретттерге
қэрип, одар сигмл тәрізді түрнаттағы күрдаті садактар полған дйп
найымдауге мүмкікдікбереді.
Қора.меақ терідсн жасагтды, кабықтам жасалу сирек ж^яе дс ол
сүйек я^нте қрла іллеклеіг жабдықгазід.ы, 1’нлкепі еадак. ұіатары
қодвдвд жасалды. Ец ежадгі ікебеяср үши согідқшэ нечесе лавр
халырағы тпріздес, толкесі шыгыііқы еді, олврға кертттек сирек
жйғдайда ғана (трнатьілды, Түрлі гурдаттағы сүйек жебсдср дс
үшыр^сйды. Тәжаді қолй жебе уиггэрьтнан жэиузрлар жілікіерінен
жзсалғаи улгідегіге сдікгеуіпііттк- байкадады. Үзақ уақыт бойы
қоланы жсбе ұшына материад ретінда ттяйдаданьш келді. Мүиы
тсмірдеп ссғу қиындығымсн түсіңціруге бояады. &скеря тсхшіка-
иад жегілуі, корғаныс қйру-жарақтйрының (дулыға, сауыт) тэра-
луы ткебе үшгарының дамуына е^індік өсерін тцгізіп отырды Б -З.б.
VI гаодрда халпақ зкейе уштэрми уій жйқту здәнс уш қъірлы твдбе
үдпары алмаегырздгі, корамсактады жебслср сатгы артздм, жебь
уіатарііДидң бады кцщрейе түсед.1 де, ауыр қарупанғаи жауынгср
үиіін қауіпті бола бастайды.
Нэйза — сзвр0.матбейггтеріңдсгі сярек ксздссетш олжа. Ец ерте
кгэде жасатгғандары бл.б. VI ғасырлзрсагкатадц. Бұпар аскери істің
дамууна сай бд.6. IV ғасъір.пар>'а дейім қеңінсн тарапады. Ол ірі
үшты жанырақ тәрізді еді, үзын телкесі қоладан кс гшірлен
жасаяды. НэЙзяііың ұзыңцығы жауынпердің бойымен бірдей болды.
Сондаіі-ақ савромаггар талкссі ұзын жәнс скі істіі і бар үш
бүрышты шанышкылы сүңгіні пайдаланды, бірак мүндай шпкалар
отс еирск қездсесді.
Ақірстгік яс. Кеішіілік бейітгсрден казба кслнде жыпқы,
мүйізді ірі қэра, қүс, көбіне қой сүйсгі здынады. Қатардағы кауым
мүшелерініи бсйггіне бассыз бір ііемесе екі қпй койылды. кейдебір
ірі мал, екіншісіне қОЗы кемілді. Бадуатты ндамііъщ бенігіпси ондаган
мал қаңқэсы шығады. Балалар бейітінен асықжіліктер ксздсееді.
Жылқьі сүйсктері оңгүстік оралдық савроматтарда, кебінс
шығысқа багьггталған қабірлсрде зкиі кездессді. Жылқылардъіц
бүтін қэңқасы снрек. цсітмнсн, жүген юігізілген бііс сұйегі кеп.
Қаңқа немесе оның сүйектерін жабында не болмаса жср бсгіңдъ-
қалдырылды. Мүпізді ірі қара мен қпйдың сүйектері арнаііы
жасалған ерекше шүңқыр қоймалардаи табылпш. Адэмды нтпеіі
қрса жерлеу росімі де үшырасады.
Мсгялл жамс (іясқз да ісүра.і-сянмапдар. Савроматтар қүйган
қазандар күңделікті іүрмыс га жоне ғүрыптык мақсаіта ет пісіруге
паігдалаііыллы. Кеііде үіі жануаряарының сүйектсрі қабірінде
қалдырылғаи қазаилар да үшырасады. Қаггандар бокал існсттес, аі
түоі рюмка гаріздес бопын келді. Түбі конус тәріздес шағын
казаіідзрдың жандарында тік үстағыш-қүлақ болады, ал тубі
дөңгелектерінін түрқы эллипсойдты жәнс онын қысқаша срнсуі тік
келсді. Снрск кездесстін іш.шы ыдыстар б.з.б. V ғасі.ірларда ПІығыс
елдерінен әкеліиііен және олар Елск взені алабыіідаіы тайпа
ақеүйектерінің қдбірлерінен кездессді Әйсл қабірлерініц бірпісн
көк. ақ және қызыл ^фипикияпық” шыны сыныктяры іабі.ілінн.
Кошпенді түрмысында оның өзі жаеағші ағаіл ыдыстар үлксіі
рөл атқирды. Ыдыстардың шіріген қалдықтары, мсіалмен көмк«-
рітген жиектері бүл бүйымдардың табяқша, тостағапіпа болгак-
дығын айғақтанды. Лгаш тақгайшясы мен қабъіғынан ұсак-түйскі»
арналғап қобдншалар жасалды,
Кнім-ксшек пеи әшекснлср. Кнім-кешск қаддықтарынл, оріт
азиялық сарайларда сақіалғаи суреттерге, скнфтердің оедер салу
онеріне байьпіпсн қарау - олар кнісн киімдерді қдйта қалпына
кеягіруге мүмкіпдік бсреді. Савроматтар сулық киім пемссе аяқ
киімгс ыеталл қапсырмаігар жапсырмады, тск яуқдтты здамдар ііііііі
киімдерін тпғалармен әшекенлсді. Халықтың басым бөлігі қысқіі
күртеіійк сульцс, кңім., балағы қысқд стікке ки ізіпген ишібар киіп
журді-
Блс кпім .иен кеудешсні орлендіріп турған үсяқ тастярмен
біискеініснгеиі бочмгса әйеидеудаң күиделікті киімі ердсрдікіне
уксас еді. Зооморфты сурегті қапсырміцар тек аукатты ойсддерде
болды. Сырға, өмілдірік, жүзік, білетгіс алқя оіііскснлер катярыиа
қолдарыдды. Өмі і; ірік түьіар ретінде де пайдаданылды. Сырга-
ларды шебераер сымнан да жасады.
Кси тарагац эілсксйігердің бірі .монпіақ болды Одан алкялзр
жасяліы. киі.ч, аттардың тарітгаіары мен оозслдсрі ошскейленді.
Тас мопіііактар ите аз, ақыь;, агаттац неіеадғандары көң ш, тау
хрустп/іі мең халиедоннзп жасалгаыдары иірск кстдеседг.
БІра! бүл оүйыадар гек әшскейлер ғана цді. Г рнаиа. алқа, щггълі
изгалар цэрежчт! кабар берті Киічкің ічтахуарііары
дгғгіі түсінік [існ түр.н ғүрыптық ікэлс магиялық дұниетшіыммгц
тығьв байіанысты болды.
Ееқеаі і іамацдардд а&иа ітзктацдік гат кдна емес ещ. Айкаадам
турін бейііелегеіідіктеіі, жліі оеретіи сиқырлы магиялық күгл бар
деп қабылдднды. Қсля айналлр кобіле інелдер қабіріғіеи табыляды.
□лардыіі бір бөлігі аддын-ада сы ідырылды цемес^ ата,а күйцфілді.
Свқ жене свврелат твйпаларының
шаруаіііыльиъі
Бір-біріне корші гүрган бүд мал іиаруаціыльғғымеіі айналы-
сушы таГшаларды ежелгі авгорлар "‘шрбі шүйгін, суы мод" жер
таіщвп ткүреді деп бір қалыпта ғаіта Баякдайды. Бірақ абити-
гсографинлық және олеумегтгк-экономикдлык мэітметтср мен
врхеп^огиялһіқ маглүматгар жиынтығы Қазакстан думзғьлгдағы
тдаі шаруашъщығыиыгі бір тийті, яғии задікы жіруші ғана
бодгандығьш айқьлідаіі берді. Оғггүстік Қазаксіан сактарыяың
тіригілігі Алтай .мен Сярыарқаны ысКендегсн сақгар тірліілігінсн
аігіаиепеу &зпдьі.
Хетісудағы табиғн жзідайлар халықты қыстаудап ікайлауға
һтшугс мэжбүрлсді. Бүл отідрьгқшһілықгың дамуынз әсерін тнгізді
һе бодмаса һідстауларды үзақ уақыт бойы мскемдД-уге мүмкіндік.
бердг. Сойгіп, ыал шарулшылыгъжьщ ‘зкартылай кешпелг’ турпагы
ІіиЛьпттастьі.
Лркщуютиялъіқ матсризддарта қараіаида Жетісу сақтарм
замалЫ үп іп күрделі қүрылыстзрдЫ агаштан, тастан жәііе қамьстан
түрғызган, Әриме, акяшты колдану түрақты баспана түфғызулші
деіынған дзғды еді.
Отырықшылык жср еіщеудің дамуына жагдан жясііды, опан
кздібір қабірлериеи табыяған дәиұкқійийр, сақіардың мЫе қазіИ-
дЗрып-ап алынғвд ддн қалдықгары куе (хша алады.
Мүңдай жағдай Иіығдіс Қазақстщіда да байқзляды. Отырык-
шылық нсн ткізр өңдеу әсіресс Қазахстанньщ оңіүстілнде рте
каркынды дамыды. МүндіІ свқтзр ормен жоне қабыргамен күшёй-
тілген бекіністерде гүрды. Қабір қүрылысы осыцда күрдепі сәулст
қүрылысын шикі кіриішпсн түргъгзу ісінің дамыгандыгыяац хябар
береді. Оңтүстік сактзрыньщ қоныстдрынан кешпелілергс кджстті
донүккіштср мсн түрлі кьіш ыдқістар табылды. Осыған кдрағанж
Лрал онірінін сақгары ж^ртылан кешпелі жонс отырықшы күй
ксшсе керек.
Маі шарудаылъіғъмлен айңэлЫйқан гайпэдарчен қэпэр мүңда ж$$>
еңдеумен аііпалыскан отырыкпіы тайпалзр да өмір сурді. Бул туралы
Шірік-рабад, Бэбіш-молда мен Бллаңды қопысглры жаііыңдшъі сзкелгі
иррнгаццялык ткүйелердің калдыктары мал мәліметбсреді.
Орталык Қазақстан і абиғи жағдайлары мүнда қьістаудан жззғы
жяҚіігіул&рпі үзақ уақьтг бпйы кәшіл-қонып жүруп: негһделп.ті жылқы
шаруашьіЛығыНьің дамуыңя алып келді. Тасмолз Мәдениеті обаларын
қазғал кезде негһінен қой мен жылқы сүйектері кездеседі. Мүндай
қүрам көииійяі мад иіарушііъшы.ғъіня тән. Жыкқ.ы ееіру Жіғар^ы
дәрсжеде дамыды. Жылқы көшпенді өмірде маңыздьі орынға ие.
Жылқы сұйектеріне жасалған галдау Оргалық Қазақстанла кола
дауірінем баслда асыл түқымды жылқы есіру дастүрі болғзіщъіғьт
анықтап берді.
ҚоЙлзр ст тағамдарьгпың негізіп қүрадьқ одан сонымен қатар
сүг пен жүн алынды- Сақ қойларының бас сүнегіпе жүргізілген
зерітеулйр, ол^рда қазіргі қазақіың қүйрықты қойларына үқсас
мап осіргсіідіғіп айкындады. Жүргізілген қазба жұмыстары бзры-
сыкда таугске, ярқар мен елІк суйекгері де табылған болатын.
Бүл кеэдері танпааралыК жене де халықарғілық сауда қатынас
хиры дамъчіы Қьггай, Йрон, Кзвкиатеңірегімен, №м, Мысир еадррйаді
сауда катыцасЫ жүргізілді. Мүңдай мәдіметтерді архсологиялык
қдзба жүмыстары барысында табылгйн қытэй жібеіі, парсы кйіемдері,
маржан моігйіақ, лазурітт, ШыАЪТ ыдыстар сскІВДІ зііттар растан түссді,
Ерте көшпелі тайпалгірдың шаруашылық жане заггай мРДСЛие-
тііііц тарихы бүл коғамда еңцірістік қатьшастар үнсмі дамыіі отыр-
ғаңкығын көрсегіп берді; оныц баръісында қатыдас кеңістігі іжнейді
және ждна материалдар игерідді. Бүған байлаііысты сүраныстыц
яртуы срте огырықдіы сркеннеттермен жакынрасута муддфііліюл
арггыратүсті.
Сақ және савролаттар тайпаларының
қоғалдық қүрылысы
Ерте коінпслілер уяқыты нсгізгі бсдіілер ксйінгі қола
доуіріпдс қіілыпгасқан зджсрн дсмократняның шарықгяу щсгіне
жсікен кетсң болып табылады. Ежелгі қауьімдардың қоғамдық
қүрылЫСы ғүбегсйлі озіерістерге үшырады. ‘Жскслеітң отбасы-
лардый оқщяулануы коде обалар құрыдысына да отіндік ^еерш
тигізген болатын. Қо.та дауіріне т©н үлкен беіііттер. епді
оібасылык киуымныц кабір қсшені болып табылатыц шағып
обалар гобына орын бсрді. Мүліктік теңсіздік күшейе іүсті.
Б.з.6. VII'III ғңсырлирдя сақ тайпалары косемдср бясқаратын
тайпалық одақтарға бірігсді. Жяйылым мен жсрлерді паііддлапүды
ретіеу тайпалардың бірігуінің экопомнкалық адғышяргына айпалды.
Сонымен қатар оған түрлі саясн жәнс ңскери жағддйлар да всерін
тигізді. Кесеыдер ускер басылары, сот, абыз қызметгсрін қося
аткарды. Сақтар мен савромагпірдыд ру басыларьг ездерінш
үстсмдік жағданыһ мәцгілікке пат етуге талпыіщы, осі.[ мақсатта
фасам зор еснергкішчібяязр соктыдды. Адамның коғамлағы ітлеу-
мспік жаідайынан үйінді көлсмі хабар бере аляды. Ғгер уякеп
обалар тайпа коссмдсрініц ссімдерін Мйңгідікке паш е гсе, орташа
колсмді обаларда белғілі жауынгерлер, кішігірімдеріндс қатардағы
Кауым мүшсдсрі жерлсңді.
Есіқ обасыңдапіідай киім кмғен кесемдердің әлеуметгік
нэгдайы срекшс болды, оляр қоііыстарды болді, жайылымдарды
пайдалану тартібің қадағалады, оскерн қақтыгыстарды боддыр-
мауға гырысты, сонымен катар вскери жорық кезінде біріккен
Муингерьүерге бясиіылык. жас^ды. Қоғамда әЙелдердін кұкы
Жсғары болды. Ерлермен қатар олар соғысіарға қатысгы жоне
кіғіссм дс бола алды. Слк "патшайымдарьГ Томпрнс пеіі Зарнна
есімдері тарихтан да ксңінен белгіді.
Зерттеушідердің пікірінше, б.з.б. ІҮ-ІН ғасырлзрлд Қазакстан
аумяғында сақгардың мемлсксггік бірлсстіктері қалыптаса бастайды.
Олардың бірі Жетісуда қалыптасты. Ееіқ обасы мсн басқа
корымдардан табылғац олжалар сақ қоғамы ^патша" жауыпгср,
йбыз, кгеіардағы қауьім мүшслсрі секілді күрделі иерархиядық
курылымнед түрапьлшығы гуралы түжъгрывдауғта мүлшпдік
береді.
Сэдтарі^ мемлекеттілікійі ліадызлы р&міздсрінііі бірі - акэзу
бсдгіді болса керск.
Сақтар лен сарлвттардың діни
наньцидары лен ліифологиасы
Сақтардын дінп көзқарастары осксрц мондсгі идеолоі цллық
түжырымдармсн сипаггаліддді. Бүл идеологняның оріасынца крссміе.
әскери басшыга табыну іүрны жатты. Жстісу сақтярында кпссмге
табынулың болгацдығы тайпалар оуағыньщ лорсмі хітрленгел Ігік
обасындағы олжадан көрінсді. Алтын кніміне, иптарынэ қарағанда
ол күн қүдайына тецестірілді. Грек эвтордарһінын хабарла-
маларынэ қарағанда массагеттер күнгс табынған оны “Енчірніі" деп
таяығ^и. “Алтия ддам 1 5>ш киімімдеуі беймслсрдің екмвелдық мэяі
болды: "алтын таулэр” мен “ағащтэр” күп оміршіеіне батъіиышты
әлемді бсйнеледі. Көсем күн синқіы ж*ін жағына шуак ішшіыіі
ғалиліныц ортасынди түрды. Сонымец бірге “алгын ядач”
қдаастыядэғы алеааді к&рғаушы сярБзз. СУ/ абьгэдардьиі к&гзмегія
де атқарды. Айталық, сыртқы кйімдегі алткзн тогалар күс Канапын
{мамығын} есче түсіреді, бәлкім бүл бақсылыКтз кең тараідн
'Хүстыц үшуыіГ бі.щірген де иіыгар.
Бас кнімиің бсікі жя/ын н&зар дударарлық змСлема съкд&і
түрғац, бүл таутеке мүйізді пыракты қос ат, олардыц арқа түсыи-
дагы терт алтын жебс “есу” үсітнде. Ліэдімыш змблема “пзтиіа
белгісі”, қүс - үс інде, аспан, ат - оргяда, деср, таутекс темсндс, ол
жер йсгьс очсічг; каяятты лгебелгср - а/темігің гврт тяраны. ‘гЛатни
белгіеі” - тек еарыштьщ симвплы ғана емсс; сондан-иқ одац кеигм
билігі, бірсгсй қогамдық қүрмгіым тураяы түсінік (дүниетаным)
бзйқалады.
Жегісу сяқтирыцда қүрбандьгқ ьгдыстарвг, т.б. барлық ғүрыіі-
тық рәмһдсрі бар отқа табыиу орындары болды. Мүндяй прындар
Тйнь-Шань бөктерінен, коістсмгі-жазгы жаііылымдар жапынан, ірі
“цатща” корымдары манынан табылгян. Тау беткейлерінііс жыл
мсзгілдеріне қатысты мейрамдар жоне қүнарлыққа, ата-баба
оруағъта байланысты ғүрыітгық жосын-жоралғыллр атқарылды.
Салт-жоралар риміздері табылган жсрден күл мен от кабаты
сақталған ғибадатана орындары да анықталгап. Мүндай ғцбадат-
хана саГіманддры ішіндегі кейбір зиттар оте ірі болын ксіеді.
Мысдлы: Үлкен 'Жетісу қүрбандық тасының салмагы 184 кг,
Сондықтан да сақтардэ өзіндік “от ғйбддатханасы” болғаіі дсуге
лсгіз бар. Сақтар зороастралықтардын қдсиетгі кітнбы Авестаның
жазылуына да үлкен ссптігін тнгізгеи болса керек.
О дүнисге дегеіг сенім кеқ тарағшгіығын қабірдерден алынған
заттар нақты айғақтлп йтыр.
Усундер (Үйсіндер)
Жетісудағы тнграхауд сақгарыныц жсрін мүра кгтіті адічщ
усундер (үйсіндер) мү ща Орта Азня түкпіршси кслгел еді. Б.т.б.
160 ж. усундердің бір болігі Жетісуға қсныс ауддрып. сақ
тайпялярын бағындырады да, мүнда “гуиьмо’ (күнби) басқар ан ез
іемлекетін қүрады.
Үйсіндердің шығу тегіне қатысты аңыз бар. Алғашыңда олар
Монголияның бір өңіріңде өмір сүреді. Оларды Тыда Нань дру-чи
басқарды. Бірде оларға юечжилер шабуылдап, билеуш іерііт елті-
реді. Бірақ оның жас багіэсы тірі қалалы. Бір күні оны тарбиепіісі
қдлдігтрып. озі тағам іздестіруге кстеді, қайта оралғанда ол сәбиді
қасқыр қаншығы е-чізіп жатқанын, ал аспаңда тумсығында еті бар
қарга эйналып үшып жүргенін кереді. Балага Қүдайлардып
жәрдемдесіп жатқанын түсінген торбиешісі спбмді қүдыретті гүп
халқыныц патшасына (шаныойіе) альпі барады. Шаньюй баланы
тәрбиелсп осірсді, кейін усуидсрге билеуші етіл қоады. Күшейін
адғаннан соң ол батысқа қомыс аударті юсчжңді талқандайды да,
усун мемлекетінің негізіп қалайды.
Қытай дерек көздерінде бүл мсмлекет “Усунь-го” - усун
мемлекеті. “Снпь-го” - кешпелі мемлекет немесе “Бу-цзу” -
твйпал іқодақдеп аталды.
Усундердің негізгі территорііясы Іле апгарытща орііашісты. ал
батыс шекарасы Шу мен Талас отеіщері эрқылы отгі, одан арғы
аймакты Каипой (қаіріы) неліктері аиыіі жаггы. Шығыета уеундер
жері хуннулармен шскгесті, ал он.түетіктегі олардың иеі ік гсрі
Фергапаға дейін жстгі.
Усундердің астанасы Чигучен (Қызыл нлқап қаласы)
Ыстықкал жағалауында орналасты. Ол қоныс-жайлардан түратын
бекіністі қала ретінде молім бодцы. Қі^ггай имперятор і У дндің 138 ж.
ббтысқа жіберІлген елшісі кпязь Чжлн Цянь үйсіпдер нслігіндс
630 мың ддам бар және айқасқа 188 мың жауынпер шыгара алады
деп жазады. Жазба дсрек коздсрі үйсін билеушілерінің сарэланган
30 мың атты неқсрі және оларға багыиатып 10 мыц садақшыліры
туралы малімет қалдырғ&н.
Үйсін (усун) мемлекетІ сол (шығыс), оң (батыс) және гуньмоға
бағынған орталық деп аталатын үш белікке боліңді. Шығыс
Түркістандағы коршілес бірқагар танпалар мен халықгар үнсін-
ДЕрге бзғынды. Дерек коздерііще б. х үшінші ғасырыііа дсніп із
қдддырған үйсіңдердщ саясн іарихы олардгщ Қытәймсн байлалысы
болғаш.ш. дигіломатилльЕқ қарым-қатынас жасаганыи. уйсін іунъ-
моларынын Қьггай кішшалярыиа уйленіп отыргицдып.ін баяндайдм.
Үйсіндер жанылымдық жерлср, батыс пеіі шығысты баіілапыс-
тырып түрған адуда жолддрыі । мзддену үшін қднді.ілармент ғүцщірмей
үздіксіз согыстар жүргізді.
Үисіндердің этннкздық шыгу теп' әлі де зқырыиа дсйін
анықталмаіаіг Бірқатар зерттеушілер үйсіндер шығыс-нран тайпв-
ларынан шықздн деп есептейді. Басқалвры үйсіндер түріктердіц
ата-тегі біэтъц және түрікше сойлегсн дсген тужырымдар айгвды,
қалан болғапда да “уйсін”. '*уйгиун" отауыи казақтаддың ірі
тайпалярыиыц бірі иемденіп келсді.
Архсологнялык ескерікііптері. Жетісу ‘Жерінде үікіндерціһ
ондаған обаларына қазба жүмыстяры жүргізілген. Олардыд қопыс-
іары да зерттелген. Үйсіндср қорымдары гау сілемдеріндс. таулы
алқантар мен өзен жағадауларыіща арналасты. Әдегтс олар езен
бойын қуалэй созылып жатқян обалар тізбегіп қүрайдьі-
Квпішлік. обшіардың дизмстрі 6-20 м. биіктігі 0,5-1,5 м. Олар
топырақ, тас пемсее тас пен топырақ аралас үйінді.терден түрады.
Топалған осыидаіі обаларлың өзінец архсадогтар алтыинан жасал-
ған коіггсгсн іэшекейлсрді — кнім вднсырмаларын. да і ын сырғдаар
мец қола айналарды, ағаш қобдтпаларлы - таумп алып отырады.
Қорымдардың сртедегі бір ніоғыры б. 3. б. ІИ-П гасырларга
жатдцы. Олар - Қапшйтан-3. Өтеген-3, Қызыл-сспе, Қызыл-ауыз,
Қызыл-кайнар қорымцары. Бүларға солтүетіктеп оңтүстіккс қарай'
еозылған. орқайсысы 5-6 обадан түрагын чгізбек" тәц боладл
кследі. Сфера турпатъшдағы оба үйіцділсрі тас сақннпға негіздецді.
Обалар астыіідагы жерге қазъілған шүңқырлар ншғыстан
батысқа. онтустік-шыгъістан солгустік-батыска со-зылеі жятты.
Шүңқырлар көлдеіісңінсн бореиелсрмен жабылды, соңынан үстіне
тас үйілді.
Мүрдслер шүңқырға шалқасынан, басы батысқа. солтүстік-
багысқа қаратылып 'жатқызылды. Бас сүнЕкіің қасына бірнеше
қыш ыдысгар. сяпғаяқ, жайпақ гостзнп-і меп жартылаіі сі^іерэ
тәрізді табакша, мойыны тэр қүмыралар қойьелцы.
Қола жәнс темір нышақтар, қола жәнс аіггыннан жасалған
сырғалар, тсмір түйреуіштер, қола айналар да үшырасады.
Зерггтсушілер мерзімін б.з.б. I ғ, мен б.з. I г. Дсп шамалайтып.
келесі (орпщғы) ксзеңге- Огсгеіі-1-2, Таяғақ-1. А^пъін-Емел, Қараіуж
Талгар, Актас қорымдары жатзды. Бүл кезеіие үйсін қорымлары
жүйссіз түрдс, үш үш обадан тізбектеліп орналасканы анықталған.
Уйіңцігс ііегізделгвм гас сақина жоқ, ал егер кездескең күннпі
езінде ол үйіиді ортасыня орннлясты.
Жсрден и^зыдгцң кд( 'рлср бүйірінесі куыс жисіһчынды. Агящ-
пен жабылғац қабірлер сапы язая түседі. Алдыңғы уақьптарға
қарағанда ыдыстарлың түбі қальіңдау жасалынды. Қыш ыдыстар-
мен катар яғаштан 'жасалынғалддры да кезігсді. Қпля заттар үлесі
ксміп, іемір бүііымдарыиың сацы эрта түссді. Бенітгердсн қой
үйсгі г> рек ушыраиі ба тайды. Бурыятыдай, қябірісриіен темір
пышақгар, әшекейлвр існ - бүрамалы кола моншақтар, тсчір
түнреуіштер жарталай асыл тасгы моншамар. кнімге тағьлатьн
алті.ііі тоғалар- ксздесіп отырады.
Лқырында. мерзімі 11-111 ғасырлар деп сапялатын үшіиші
ксйінгі ксзсңге Қапшағай-2 Шогіак-Жңле-2. Үңгір-Қора-2, Қалкан-
4. Лралтөбс қорымдары жатады. Қорымдар іаіы блряык обаляр
жүнесіз орналяскаи, “тізбектер* жоқ. Обаларла тас сақнндлэр жоқ,
егср слар кездесе қаяғаіі жэғдайда оида ежс-тгі жер каі аіы
деңгейінде орналасады. Қабірлер агаш жабынсыз тоііырақ қдбаіы-
наи қуыссыз да. қуыеымең де казмдды
Қабірлердргі ыдыетардың түбі жаннзк және де доңгелек болып
келеді. Қол тарығьіңда жасалынған көпшілігінің қабырғасы жүқа.
Қгйбір кабірлердсн тйс данүкйгітер гаіьитан
Қоныстары. ҮйсііЩердің апғашқь қонысы Шу алздбыиан,
Қъгргцз Алйтауыныц сілеміндегі Луговое ауылы маңі інан табьыі ан.
Тйбе қдзу жүмысы жүргізілгснгс деиін қабырғалары саздан жүмбаз-
далып жасдлғяН, едепдсрі базішықіісн саЛынғаН түрғЫн үнлер
даэйігерлерН жасырып ж&ткян еді. ¥Т( еденіңен тамдк ынгин
ашық лшаҚ орындары тпбылды. Ірі козелер сынығының қәпггігі,
донүккіш тастар мсп ксгпсндср - қоныс түрғындары үй іргесіндегі
ж&це жаньсіь мдық мал шаруяшылығын үштастырып, нсгізпіен,
егіпіиілікпеи аннапыскдНдыгын аиғақгайды. Қазіргі уақытта Шу
жзбыіідн Қарлбдлтл, Аламсднн гакіад бірнешс коныстзр ядшлы»
отыр.
ТяньШаньның таулы аудлпдарыішя үйсіндердің мексндері
коптегеп шатқЕілдардан кездссті. Солардың бтрі Ақңіс, Кеген
қыстагына жяқын жсрдеіі Қүрцйлы озенінің бсііыпда. Бұ.-] арадан
кабырғдлары гаспен каданған бес турғын үй мен коря-жэйшяр
қалдықтары аршылды. Қыстақ кдсынан сжелгі сгістіктер орны
іабылды, олар езсниен тарп-.ілғаи арыктармен суарыліандъіғы
аныкталды.
Қоныс ортасында ауданы 126 м шаршы тік бүрышты бзспана
орналасқан. Опыіі ортасынаіг едеңце орііЕІласқзя гікбүрь шты ошяқ
аршылган. Қззбя кезінде қыш ыдысгардың сынықтары, дцңүккіш,
темір орақ секілді қүралдар коіітен габылған. Қыстақ қасынан
езсннен тартылған арықтармен суғдрылган ежелгі егістік орындары
датабылды.
Дерек котдсрінде батысқа қарай Қыгяй астанасыттші Шығыс
Түркісіапдагы Ақсу қаласына дсйін Е350 лн, ал одан одлгүстікке
қарай Чцгучен с дейін 600 ли дсп көрсетіледі, Ьүл м&ліметтерді
саралагзн зерттеушілер Чнгучсн Ыстықкәі қазаншүқырындя орна
ласкам дсп пайымдау жасады. Чигуте қосарлаіга айтьызтын ”чи т “
созі қытай тілінде “қала”, ят ни бекініс қабт ірілларымен қоршалган
елді мекен дегсн мвгъіна бсреді Мүнда түрақты және жнпші алуға
жеңіл қүрылыстар орналасты. Қытай дерек кездеріігіц біріцде үйсін
билеушісі “кнізбен жабылған, дөңгелек баснанада” түрзды
делінген. Яздіи, бүл жерде кніз ҮЙ жаііьгнда әңгіме болын отыр-
гзнын байқау қиын емес.
Сонымен қдтзр, Қырғызстан археологгары қазір су бясыл
қалган ЪІстықкоідің оңтүстік жагаляуларыііан Сзрыбүлүц атты
үлкеп қоңыетың қиряндысып чергпеді. Окы зергтеупе арқеолог-
тармен бірг^ суга сүцгуіііі мамандар да қдгысты. Су ястында жүргі-
зілгсн археологиялық жүмыстар барысьпіда үйсіндер мәдіеннетінс
тан қүмыра, табақціа, қазан. текше ыдыстардың біреген когтлек-
ішнсьг жмнастырылды. Жер бетіне тзстзи жасалған сөптегец қүралдзр
кетерілді. Бүлар - донүккіштер, түрлі кслсаггтар, кетпсндер, орақ
тәрізді пыпіақтар, т.б. еді.
Әсіресс қсшадан жасалгаіі бүйымдяр көп. Лрасында жебе үштары,
нанзаныц гелкелі үштары, күиді беинелейтін қапсырмалар, т.б.
твптсгси здггар бар. Сарыбулун ежепгі уакытга кецтехі гаИиа/івр
оміріңдс мяңызды рол аіқарғандығъгн қоладян жасалғаң бүйымдар
санының кйп болуы да яйғақтяй түседі. Мүңда осы бүйымдар
дпмыіідалған шебсрханаляр орнадасуы ебдсн мүмкін, сол себегтгі
дс қоныстың мацызды қолөнероргалығы болганді-іғы анық.
Осыныіі борІ Сарыбүлүн үйсіндер ястанасы Чшучсшіің кдпдыіы
екендігіи іүжырымдаута мүмкіңдік береді.
Үйсілдердіц шаруяшылығы. Қытай жазба дерек коэдсрі
үйсіндерді көшпеліяср ретінде снпатгайды. Оларда үйсіңдер
“сгіншідйңсн лс, бау-бақша осірумен де аііііалыспа^лы тек
мол, суы мад жсрлерге мағі-жань мен бірге кошсді де жүреді" - деп
жазылған.
Расыңда да, мал шаруашылЫғЫ үЙсіндердің омір-тіршіцігінде
шеіиуті і рәл атқарды. Жетісудын тэбиғи жаддэйы Моиынқүм мсн
Балқаш он.ірін қоныс еткен қыстауджрддн боңдық бдгдарымбн
жүріп отырып, жаз күңдері мал қоңдэнып, қыскы мерзімгс
озірленіп-олдеНІН алатын, тау баСтарындағы іңәбі шүДгің шалғын-
Ды жайлауларга кншің баруына қСіпайкы болғалі. бул аЦчақга
Жайлау мен қыстау зралары онща қашьіқ еМес - 30-100 Ніақырым
іпамаеыпда боладм.
Үйсіігдер ұзақ уақыт кыстаупары ыен ткайдауларьіңда, всіресе
қокгем мен кузгі жайылымдэрында отырып калатыңдыктэн- сол
зрадан түрақты үйлер салып, оныц қасыныі сгін егіп, бау-бақідз
өсірстіц бояғаи. Тұртындзрдьің үлкен 6&ліғі жаіьаудағы еркіи
оміріе рақапаііып жатқэңдэ, қоныста қалгаңдары егістікпен лйнд-
лысты, күзде оііімдерін жинастырыл, руластарьін астыкпен қамта-
мздыз етті. Еіргіндеп түрғыңдардвді бір беяігі отырьіқідыльіқха
тубегейлі көшті, бүгад хшгықты куйретін кеткеіі ссғыс, жүт, мал
іңдегі секілді жатданлар да осер етіп отырса керек.
Үіісівдердтң ітгыриқшы ёйлип, етіншідгктіен аііналысқзнын
түрақгы түртын үйдср, қора-жайляр, сяздяи кштгеп жасалғад ауыр
аяқ-табақтар, дәнүккіиггер, тас кепіендер мен әр түрлі дэқылдар
бэр меқеп-жайлэр дойекті түрде рэстайды.
Үйсііщер жыикы, қой еілкЕ, сиыр, түйе жоне басқа да
малдэрды өсірген. Қой мең жылқы кел болтлі
Жылкьеның әр турлі түқымы, оның шівде эсыл тукымды
арғымақтэр да бшіды. Үйсінлін Тсңлік обасынан табылган алтъги
қаггтырмада шоқтыгы биік айгыр мінген салт кісі бейнелснген.
Ахамеіі әулетінің астанасы болғаи Персополь сарайыігш бедер-
ленген сақ жылқусщ мем Тенлік обаеындаты жынкынь сэяыстъЕрар
болсақ. оллр бір-біріне ете үқеас кедеді.
Үйс і дср ег жонс сүт өнімдерімен азықтацды; игцнастырыдған
бңдайдэлі нан пісірдл; бау-бақціада есірілгем кокйііістермен де
қоректснді.
Ауқатты м шер кнімдерін жібек пен биязы жүн м^тплардан
тіктірді, адраиййым журт кьйтіькещекгйрінтурпідей қылшықгы жүя
матйларынйн, быдгзры мен қой терісінен тіктірін киіңді- Жібеқгі
Қыгайдан аттзрға айырбасіял длды демссе тарту-тдралғы жә№
саііых ретінде алып стырдьз.
Аяқ-табақты қыруар кел етІп дэлыңдаіан. Оны айеддер саздан
жясйғэл, ал ерксктер қайыңлан ша?ын үетел-табэқтар, зерендср,
Шмъп кұятъш ижаулар ойыл зкасвды.
ҮГіСІмдер кенді орындлрдан мыс, к.оргасын, ҚЕілайы. алтып
оғг і іумсн де яинады<?™. Гсмсрді бадқыіън, сдан сшнңқ п-гп
қэнжзрлар, іа_мсср іср, жебе үштарын жасдды. Зсргерлер түрлі'
түсті тасіардаіі, асьіл мсідлдардан монцііікіэр мсн сьірғдар, киім-
кешок әшсқсйлерін дайынцдды.
Үіісін Қоғамы біртскгес болмады. Онда танііа мен рудЫН
ЛОулеіті адаңдцры, ждеауы.чдар мсн абьгуіэр жгіне қіпардагы буқара
м.и шылар мен сғіншілер болған еді. Қыіай дерек козцеріңдс “ец
бай ңдамдардыц тврт-бсс мыц жьшқысы болғац' деп аіггылады,
Үйсщдср арасьгңда /кеке меншікгің еекеніпг обаляр қазған
қсзде габылған саі баліпықтан. саздан, тастэн жзсалған мөрлср
аиқың далел бола алады. Үйсіннің ксйбір осксрбасмлары меп аса
корпекті шенеуніктерінщ қолында алтын мсіі мыс мерлері
болгандығы жазба деректермеп айғақта.іады.
Жске меішіІк малға пінэ емес, жср-суға да таралды. Үйсің
күнбііі ЦІ.ІЛЫМИ оныіг жайлауында ешкіы ма_і бакпасын деп
жарлык шығяргандыгы дерек көндерінде сақталған. Мүнымен сл сң
гн^рлЙты жерді вз ліенднгі деп ЯиГрнялады.
Дсрек коздеріндс коғамның жоғары жігіңде қьпмет жүйесінің
кеңсйіп кегіксні айтылады.
Үйсіндер к.оғамында кдуымның азот мүілелерімен бірге негізі-
неп соғыс түгқындарынаіі түрғац қүлдар да омір сүрді.
Үйсін ңогэмындағы рлсуМ&гтік айырмашы.тыКТар архео.юіия
магерналдарынан ийқын байқал1 ды. Үйсін обалары ездеріцің көЛй-
мі жағышш үш топқд болінеді Диамстрі 80 м, бніктігі 15 мч е дейіц
жетксн үлксн ибалар; диамеірі 15 м, бггікгігі 2 м-ге нгетсгщ оргніггй
ибалар; ең көп теідесетін диаметрі 10 м, биіктігі ] м-ге дсйіп
жетстіп шағын обшіар. Қдбір тоналмщан болса үлкси обалардад
археолопар коптеген адтын &шскенлср, кдру-жарақтар, саздад
жасалғап аяқ-табақдар табады. Орташа келемдегі обалардан үіл-
тврт қыш, дғаш ыдыстар. қолаг сирек жағднңда алтын сырғалар
туйреуіін, білсзік ідбьшады. Қару-жарақтан темір қаіыкарлар мен
пышақтар, уш қырлы және жалпақжебе үштары болады.
ІНағын обалйрдағы қабьгрда бір-еігі балглыклтп ждсшгғлн і«йе
алыпады, майіггіц қанқасының жанында тсмір гіышаклар, қода
сырғалар, моншакгар жатады.
Сөйтін, жазба дерск кездері де, археологиялық матернзлдар да
үйсіцдер қоғэмы даму барысында мемлекстпк денгепге жетке-
нінен хабар береді,
Өііері, діеіі. ЬірқаЕар коркемдік жяіы жогары гуыяді.іляр
ездерінің тікелей қолданыс™ ы мапінен басқи. кеііде үнсіндердіц
діни түсшігі, дүшіетіінымы туралы да мол мегтер берсді. Солардың
біріне бнік таудағы қабірден алынған, кетіиде бақсы немесе бақсы
Онел немденген Қарыуц.і тӘі ісі жагады,
Тэті - екі бөлектен түратын үзындыіы 35 см, сні 4,7 см алтын
жолақ Күрдслт өсімдік теқтес өрнекте перула. ақық, альмандиЕімен
□шекей-іепгеіі коп бейнеді кочпіинңиясы бедерлеіігец Таті ортэ*
сыңда тау тобссіңцегі түгыргіі бір-біріне қаратылган екі қанатты ат
түр. Олардан кейін аңдар мен адамцар орналасқан. Сол жақта -
қецгеітпгі барысқа (қобы.тандыгз тімеес жоябарыиқа) м нгеп ойел.
жүріп кслс жіткап артында марал меи үрғптпы марал беЙЕіелснгеп.
Оң жякта - таутекеде отырған ойел, оиыи арка жагьпіда аю мсн
арқарға мінген тяғы бір әнел беіінелері бар. Ортада аттардыц
Еірасыпда денесі арыфиңдікі, ірі тісті жоне .мүғіһді қангпты
грифоша (нсмссе аждаһага) мінгсн әйел бсдсрленгеіі. Осы гопта-
маның жсғарғы жағында төрт аққу-каз бсйнеленгсн. Сірә. қүс
ттірізді жасйлған алтыъ жанырзқтар меп қансырмалар тілтііщ
боліктері болғэн сийқтъі, ‘һггі б.т.б. II ғ. мсн бд. I касырымсн
мертімделеді.
Қарғалы тәтісіне үқсас бүйымдар Ауганстандағы (Тіллғн
іспсдеіі пятпіа қябірлері) қазбадан, Хохлачтағы сармат қаілрлсрі-
іісеі жонс дс осы Жетісудағы Ғ.сік сбаеыЕіан да габылпні. Күлардщъі
үқсастықтарға қарап, Қарғалы тнгісінің басты ндеясы үйсіндерге.
созідай-ак сақ, еармат және басқа да үнді-нрян халықгарыныц
түсІиігіндегі олемді бейнелссі корссіу мақеагынд;і жасалгяЕі деуге
болады.
Тйтідегі жанырақтар қүнарлылық символы мен өмірдің қаітіа
басталуы, ойел құдайдь ң қүнар.іылық снмвЬлыи бейнслейіін омір
кінді Індегі тау шьщьшда оседі жоне де дүпнснің тері тараны мяі
үіц олёмд . тамыр жайыпысы - жер асгы; адамдар мен жануарлар
тіршілік етстін -жер бегі; қүдайлар мен қүстар мекендейтін аслан
Еніемін өзара банлиііыстырыіі гурады.
Тотідегі аққу-қаздар бейнесі қүданлар әлемін адамдар мен жер
асты олемімен (аспан, жер және су) байланыстырады. Қанвтгы
атгар сжелгі Еідамдар түс пігі 6пне.іеіціз торг ат жеккен арбамен
аспанда зымырап жүргсн күнді бейпеледі
Атгар касиетті тау іиыңдарында немесеекі төбелі таудагүрды.
сеЙЕІп олар өмірді бейпеледі.
Ьарые, арқар мсн айдаһардағы вдамдэр мүсінінін мәніц түсііғ
діру вте күрделі дүнис. Ескендір Зүлқарнайынның жорықтарынз
байлзньісты Шығыска тйрағаи грен мифодо иясында табиғат өлім
меи емір беруші күдай Дианиске тәбынуціыдык болғаищ белгіді
Оны бітлеп жүргеи әйелдер-менад қасында, сацарластары деолба-
рыс (барыс), грифон, таутекемсн бірге бедсрлеу орын алғац.
Дионистің іззі арыстанға. аткзц эйдаЪарға, жолбарысқа айнапя
алады. Сірә, бул нзным-сенім Жетісуға да жетіп, мүңдағы тябиғвт
пс« вмірщ жаңартушы үйсін қүдаодтлш біріктіріл™ кереқ. Оз күн
қүдайы Мнтра болуы да мүмкі і. Мүндаіі дінн түсініктердіц
таралуына ¥лы Жібек жпды да өзіндік оссрін тигізді.
Әлбегге, үйсін іердеі і дионнстік культ бяқсыпықпең астасыл
жатгы датижесіцде ямір ағашы беннслентсн бас киім немесс тожі
китен бйқсы 'ліер мея аоддо таеійдорі арасын жалғаеіырушъі ретінде
қарастырылд ьі.
Қаңлы (Кәнгюй) ліеллекеті
Ллғат рет Қаңлы (Канпой) мемлекеті жазба дерек көздеріңде
б.з-б. 1) ғасырда аталады. ІЗЙ яс Қытай нмператоры Ү-дн Ватыс
елдеріне Чжац Цянь князді басщы еііц свуда елшілігің жі среді Он
үш жыдддн соң таііай қныншылықтарды басышш. өгқеріп Чждіі
Цянь қайтд оралады. Ол бастырғап жазбалардв бүрын қьг айға
беймәдім болһіп келген мемлекеггергс сипаттама бсріледі. Сйііар-
дын арасында билеуціілерінің ордасыңда Чжан І^яньнын ой болгал
Қацлы мемлексті де ^таладі-і,
ҚытйЙ елішспйң мәліметіңс қарағанда ''Қ&ілы Дауацншу
(Ферғана) солтүетік батысында 2000 ди жердс. Бүл кошнелі иелік
адст-ғүрцы жагынан юечжиларға віс уқеас; 90 мыңға дейін әскер’
бар, бірақ өзі әлсіз болғаңдықтан ю^чжилыктардьщ, бять сында
ғүңдардыҢ үкіметін мойыНдайдЫ. Яньцай Қаңлыдан солтүстіқ-
батІчСңа қарпй 1000 жерйе жйтыр. Және бүл ношнслі иелік те
әдеТ-ғурңЫ жаҒЫнан ҚаңлЫдан айнымайды, Әскері жүз мыднщі
асаДЫ. ЖаЙпаь, жлгялы ұлкен кел жағасЫнда тіршілік етедІ,
Солтүстік теңізі Дсйтш еоның озі”. “Батыс өлке туралы Хнқаягга”
жоне “Хань үлкен үйі ің тарихында” қаңлылар жайлы көбірек
айтыпады. Моселен, ^қдңды билеупгісінің мекен-жайы Люени елін-
дегі Еитен қэлдеыңдй. Билеушінің жачғы мскен-жвйы Лкгениден
жеті күіңіік жерда. Оиың халоді 120 мың отбасыддк, 600 мьтг.
жзннац қүршіадьг саптағы оскері і 20 мын вдам” - деп жазады. Бүл
дсрек кеадсрінен қаңлы сыртқы саяздтынын кейбір жайттзры
аңғлрылзды, сл б.з.б. 46-36 жылдары Чжичжң баст^ілн гүндарды
қаддайдъі кейінпен үйсіпцер мен қмтайлармен €ірі ін стэн ңарыл
шығады; 85 ж. қаіілылар Қашгардагы кі>ттай уолйі Бань Чаоіа
қарсы кдершген ферганаяы тарды қрпддйды- Соп сңяқгы “Кдоіы
... мснмен және вдадқы келе, іі, үлкепдерге сәлем беріп, тәжім етуіе
кырсығып илікпсйді. Оған уолнлср жіберген піеиеуніктерді үйсін
елшілеріиен темснге сгтмрғызады. Билсрі мсң ағамаңдярына
ауқатгы алдымен береді, уәли жі іерген кісіге одан кенін гана
кояды , Яньцай иелігі Аланья болын озгсртілді, ол Қаңлыға
тоуелді, Луа-райы қоңыр садқын, кдрағай. шілік пен бетспс кйц.
Хдлықтың адет-ғуртты меи киіы-кешеті ңаялъілар пмпс уқсгс” - дея
те айтылйды.
Қандынъщ билік күрғаң кезеңдегі сырткы саясатыным жалпы
баітітьт ЖІбек жолының Сырдария бойымен жүреі бөлігіндегі
Ферғанадйк Арал вдірінс дейінгі бадікті өз бақылауыңда қайтсе де
сақтзп қалуға үмтылушьғлығы еді. Олар оны уысыпан шығармады
да. Жібек жолының Сырдарня бойымсн жотры қарай соліустік-
оатысқа, К* кдз бсн Қарй теңіз өңіріпе, сол сдоқгы оцтүстікгегі
Иранға. Таяу Шығъісқа, Үңдістанта кідіріссіз жүріп, белсецді гурде
дамиғаііын каңлыл&рдын қдла-жүрты ь$еи сйаларьт, Яныүлй-
Аланья ПрғыН үнлсрің қазғдн кезде табыяғаН олжДлар Қуаттзй
түссді. Ъүлар Қьітай мәюттері мен зіһ аларЫ, ҮіІД.істаПНың Маржйн
моншақтары, Еуропаның кола фнбула-қ^лтырмадары, ИрапііЫҢ
бедсрлі тасты иіггалносы еді.
Қаңлы халқының этникалык сццдты жөніндегі муселе күрделі
де қиын. Қаңлылардың қай тілде сейлегеңі жөиінде ялі де бірыңгцй
ПІКІрЖОқ. А.Н.Берңцгтамцың пікіріндіе қаңДЫлар түрік тілді ХалЫҚ
бопған. Басқа зсртгеушідер қаҢЛыдар СоптүсТіК ИрапмЫҢ .мял
Нйіруші тайяазгёры ҚлтаруДіа жбҮқызади, <зиьр б.я біріиий мыя-
жылдық ортасЫНда СырдврИя бойыН түрік тайланарының қиныс
аүдаруыңя байлаиьғсТЫ езінің этникалық бсйнес' мсн тілін өзгерг-
ксң деп болжам жасайдЫ. Б.А.ЛитЛННСкйй қаңлылар ИрантілДІ
сақ-ңірдың үрлаіъі деп есептеңді. Оның пікірінше, қанлы атауын
сақ айлаларының бірі, “былғары киімді (немесс сауытгы) здамдар1’
/іеп зйтуға брлады,
Соңғы жылдардағы археоЛогнялық Эсрттеулергс >куі і чсеХ,
қаңяЫ замлндлсгарь! сзлган суреттер қаңлыдардың сыргқы сырт
бейнесіи кеэ амдыныгаға йлестетуғе мүмкіндік бсреді., Оиар біъге бір
кездері былғарыға тігілген сүйек пластипаларға салынған гранюра
бсйпелері күйіңдс жетксн. Пластиналар Самарқанд облысындагы
Қорғацтобе қалашығы маңында б.з. біріншІ ғаеырларындағы қаңлы
обасын алгаш қазган кезде-лқ табылдіа.
Олардьщ біреуіңде атты жөне жаяу батырлардың анқасы, екін-
шісінде — атпен аң аулау ксріністері бейнслелгсн. Айкас пен вң
яудауға қатысушылар түгелдсй бір этннкалық түрпатқа жаідлы.
Олардыц борінщ де маңдайы тыкнып, төбесі қуіпиғаіі. Шяшіарыл
жоғары қарата тарап, сймвйдағысын кейін, күлағыпыіі сыртына
кдрай жвтқызя сялғац. Кездері ромбы торізді, мүрындары деңес,
иектері жалпак. үзын мүрт шоқша сақалмен бітеді. Жауынгерлер
шскпендсрінің сыртына қорғану үшін сопақша немесе қабыршық
ссқілді пластнналардан жасадған сауьггтар кигсн, басгзрыңда дома-
яактау дулығадары бар, моііыңдарын сауытты жағаліірмен жауып
алган, бүгтзрына жаоыстыра шалбар киіп, котерілмес үшін бапақ-
бауын габанына Іліп қойған. Қару жарвқіардап; ұшы үшкілдсніп
кедстін үзьш найзалар, қынабы белдікке қос таспамен бекітілетіц
екі жүзді үзьоі семсерлер. жебссі үш қырлы оқтары бар қүрама
садақтар, кең бөлігі садаісгың езіпе, скі белігі оқтарға арналгзн үіи
беЛІмді қорамсақгары брлған.
Сонақ қалқашіыц сырты пластнналармен қяіггалған. Бір
жауынгердің айбалтасы бар. Сауытты жауынгерлер сауытсыз
ағтарға мінген. Атгардың жальт күзелген, қүлактарының арасыи-
дагы кекілін күлтелеңдірін жннап қойған.
Сырдарияның орта жәис томенгі ағысы аудапыцдзғы этносаяси
жағдай мүнда б. з. 1 мыңжылдық ортасында түрік тілді тайпалар
кеяген кезде озгере бастайды. Ерте ортатдсырларда мүнда Қаңғ>-
Гарбан феодалдық бірлестігі қалыптасты. Жазба дерек көздері бүл
Ксз.Дсгі кейбір жағданлпрды қаяпыпа келтіруге сепгігін тнгізеді. 712 ж.
күзде Самарқанд түрғылдары қзланы басыіі алған арабтарға қарсы
көтеріліске шығады да, түріктіірдсн комек сүрайды Түрік
зскерлсрі согдылықтарға комекке барады. Әскери іс-қимылдар
барысын енняітэған көне түрік руна жазбэлары күтпеген жерден
гүргештер котеріліске шыққаііын және іүріктердін одзқтасы
кснгіерестерге қарсы соғыеқя атганннгыи, соіітіи гүрік армиясының
қаггы жеңіліскс үшырағанын баяндайды.
Кенгерес дсген кімдёр еді? Византия импсраторы Консталтин
Богрянародныйдың X ғ. біріітші жартысыңда жазылыш “Империяны
бзсқару турдлы” атгы шығармасында слпвяң, болгар, серб, франк,
араб, рустармсн қатар печенегтергв де снпатгамд бсріледі.
Констаитіш Багрянароднъиі ііечеііестердіц оңгүстік орЫС ддлала-
рыііа қоныс аудярмай турын “қацғар” эт&тганыи келтірсді, Ойьтң
жазуынша, “пе^енегтер қацтзр дец аталады. біраҚ барлығы емес,
баеқвларға қзрағацда бікыл йрі асыл Үйкй тек Йабдннртн,
Қуаршіур мен Хабуксингил цнмағышлң халқы гана аталдды, бүл
қаңғар деген атау мәнінде”.
Ғапымдар беймәлім кентсрсс хялқын қаңғарларлен салыс-
тырып, кене гүрік және йиэйғггнялык ірактатта екі түрлі кеаізңдегі
бір халык айтылвды деген нікірге келген. Еғср, Қанг - Сырдэрня-
ның бүр[,інғы атаулярыннщ бірі екенін ескерсек, онда қаңгар-
кснгерсстер отяньш Сырдарыд бой шан һдестіру қажет, өрі оныц
орта ағысында Қа^ақстан ощүстігіцдеғі алғашқы мемлекетгсрдін
бірі бұрынгы Қаңлы (Канпой) ежслгі түрік бфлеетігі Қаңгу-
Тарблады салғастыруга болады.
Архсолоінялық дексрткіштсрі. Бір кездсрі қаңлылар үстем-
дік еткен аудацдардан археологтар ескерткіштердщ үлкен тпбын
тауьтп, оны Қауымшы және ОгырЕір-Қарягау мәдеинетіне жатқыз-
ды. Бүязрдың біріммйсі Ташкеит к-өгалды айыагыцда. ЦЕиншісі
Сырдарияныи орта ағысы мен Қцрмтау еілемдерінен Т&лаеқа
дейінгі ауааңдарда тараған.
Қауыншы мвдениетпіің бэгебнен ғорі тауірірек іерггелгені
Шярдарагя таяу жердегі Ақгәбе коньтсы болың табылады. Ол
Сырдарияның он жағадауыня орналаскан, колелгі 325x115 м төбе.
Қала үш жэғынаи жалмен, ал Сырдария жағыпан пахсамен
қоршалды. Қала ішінен жоспары доцгетіск келген, бніктігі 20 м-дей
төбе ерекше козт'е түседі. Оның территориясынап жобасы тікбү-
рыіпты, копемі 28x18,5 м орда сэраны аршылдьь Сарай айқыш
іетптес етін салынған бее болмеден, кіретіц кеінен мен қүры-
лымды батыстан шығыска карай орап жаткан екі далізден түрады.
Оның дәл ортасында тортбүрышты за?і (аумағм 3.6х3,6 м) срня-
ласкэн, ол бяска үй-жайлармен доғалэгі ніп салған арңа еткелдер-
мен жалғасып жэтыр. Зал бір қездері тегіс шатырмен жабылган.
Қазіргі кезлегі зад қабыраларыныц биіктігі 6 м-ге жетеді. Заддьгң
ортасындағы едендс қудық орнапаскдн. Бәл.ме солтүстік-батыс
Бұрыиіңа садыштінтүгіңдіксһ камнн докідді оійақвен
Запдын анналасыіідз орналаскан үй-жяйлар қоран шатарлар-
мсн жабылғаи, оязрдың біреуі — кумбезді кслген. Соңғысы, сірз,
Орта Аэня мен Қазақстаңдяғы күмбезді шатырлардың ертедегі
түрінін бірі болса керск. Үй күрылымыңда шатыр маңычды рел
яткарган, оған баспалдак пен жинақтағы ссікше йркьтлы іэткен.
Сарай қабырғадары, тобесі, арқалық еткелдсрі тік бүрышіы жәнс
шаршылы гғіикі кірпішііеіі орілген Алгаіикысыныы хеясмі 47-
см, екіғшіісінгң келемі 35-42x35'42x1012 см арады-
ғында өзгерш огырады.
Қазба кезіііле б.з. 1-1V пісырларыиэ зкататын ыдысгар,
саптаяқтар, тапалар, хумдар, мурындықты қумыралардың улкоц
коллекцияш.і, сондай-ақ үршықтар, үш қапаттьі сапты жебе
үиітары, алтъін сырғалар, бір жүаді пышакгар, үшы қозғалмайтын
айыябасгёр, қола жүзіктер, қышл шыны кәзді ачтын гогалар
ЖННЯСТЫрЫЛ)іі і.
Сэрай ксшснінің уакытын янықтаудя күмбезді бәлмсден
табылгағі қабір олжасы ете ішщыады. Қабір батыс қабырға жаныц-
ДаП4 ағаигтан жасалған табытка қонылған Мурде шалқасынад
жатқызылыіц басы батыеқа қиратғ.иіган. Қабірдсн агаштан жасад-
ган екі ыдыс, зерленген Эрі түсті тастар қойыдған күміс нсп
алтыіінан Қүмылнін сырға, қорамсақ пен садаққа арналған
Қйбықган дайындалғав футляр, сүйеқ қапсырмалы ағаш садақ,
темір қаігжар, тілі қозғадмалы екі темір айылбасы алыпган. Қүрац-
саймандарына қарағанда кабір 1У-Ү гасырлар інебімен ііақты түрде
мерзімделшеді.
Қацлылардыц қоныстары одетте оба корымдарымен қоршал-
гаң, олардың іийксц Шәушіқүм. Жамантоғай, Торсбаіі-Түмсмқ
корымддры қдчылды, Қабырлар жераеты үцгірлсріне кесе колдсиец
жасалпан. Қабырларда мәйігтер коеарлапн немесс сыңар гүрдс
жерленген, олармен бірге бір-сні не олан да кон қүмыралар,
моншақтар, темір тоғалар, сүрметас (қас пен кездІ бояйгын қүрал)
қойылған.
Шоушіқүм қорымьиіан қуысіы, зкср асаы жәпе к&такомбалы
болып бірнсіпе түрге бөлінетін 60 қабір аршылды. Мүнда,
Арыстың сріпүстік жагалауындагі.і 180 шарпіы км террцториядап
түрлі кйлеғчдегі жиырма шақгы тәбсшіктер анықгалдаі. Оларділц
арасында 1 Іүшық-Мардад, Қостебй, Шаштебе, СёЙтмантөбе,
Ақайтюбе, Щадтөбе бар.
Ескертійідтердіч бвсым копшілігі жмнақгалгаіі жерге байла-
иысты ең үлкені Көкмардан аіадады. Қнрандысы екі беліктен:
негізгі тебк мен оныц қасындагы тобешіктердсн қүралады. Негітгі
тобе - қаляның орталық бщцгі - ол Арыстың екі тармағыпыц
косьслуы нәтнжесшде пяйдя ^опған драдда. Қала жоспарБпта ара.т
пііпіііі әсерін тигізген, қазіргі таңда Кекмардап солгүстіктен
октүсгікке созыда жатқан сопақ төбе түріндс. Тобенің килемі екі
гекіардан асады, оның ең бнік жері 15 м.
Қдлаға кіретін жалгы? қақпа шығЫс жэқтр орналасш халық
оган қОЛДан түріызылган бңіктігі 1,5 м, жоғарі ы жагыңдағы сні 1,5
М. темен ’ бепігцйңеди 3 м бегет арздіііы кепген. Ары қдрай бегет
жазык пан іус арқылы қакпаға іреЛ ИІ. Қақпа ка: іргі уакытта
кертікшіі сақішіған дөңгс іск келген екі мүнарамел күшейттлген.
Қалба жүмыстары басталмай жатып-ақ, гебе үстінсн жасыл
шөптеі ерекшелігінс байқадып түрған шнкі кірпінггсн түрғызыл-
ғақ мүжіліен кабырғалардЫҢ орпыіі бийқауға бояатын еді. Жек-
елсгеіі басішналзр бөліл түрған коше бағытгары да байқалатын.
Барлық көшслер қақпддаң желпушітсй тэрамдалады “Ортялық”
кеше қаланы тігінсн жарып, батысқа қаран жүрді. “ДноганальдьГ
екішлі көше солтүсіік-шьиъістан со.ітүстік-багысқд кдраң -гартылған.
“Шенберлі” көше тобе етегінсн 5-12 м қашықгықтаті оны
бслде>леп (гғті.
Қзланың салалармен бштінген орталық тіэбеішлнс қүрылыс
іздері бар террнюрня жалғасады. Шығыс жағынан қалалық телім
биіктігі 2,5 м-ге дейін жететін аумагы бір пектардай төрт бүрышты
жалпак төбешік. Орталық тсбешіқтің батыс жоне солтүетік-батыс
жнғындаіъі 3 га-дай аумактан да сжелгі қүрылыс орыидары
байкалған. Көлемі мсл орнаиасу жлғдайына карағанда Кекідардзн
ір кдлалық ортал ык бол ган.
Қазба кезінде Кокмардалныц бірнеілс мәдени қябаттаіқ бірін-
бірі адмастырган бірқатзр әр ксздегі қалалардан түрзтындығы
анықталды.
Ец жоғарғы жоспарлы құрылыс орыңдары шагын телімдерден
аршыдды Баспанллар жауын-шаціынмен шаиылып, желмен үті іл-
гендіктен опар тігітен сақтала қоймвған. Сонымеіг қатэр қдпаігың өз
емірініц соңғы кезіңде қүлдырағалдыіті оайқалады. Қүрылысізры
тсзып, ядамдар о/іарды тастан кетгі де. мұндағы омір біртіндеп
тоқгащзі, сойтіп ояың ең соңғы түрғындары өздерімсп бірге барлық
бштілы заттарын апыіқ басқд орыііға қоныс аударды-
Оддн төмен, ягни сртеректегі қала - магистрлчьды жліе шолак
көшедермен бөлінген ірі түрғын үйлсрден тұрды. Әдеттс, үйлер бір
бөлмелі болып келеді, ал екінші белмесі қоймя болған. Оларды і
іргесі жартылай жсрге, дңпірек а?псақ мәдсни қабатқа қазылын
салыііган, сол себелті де көіпе жіқтан оларга үш^бсс телкіліеісі
басқышпен кірісл. Үйлсрдің есікісрі бүрыштардын біріпе жакьін
ет п саяынагыны байқалған.
Үуідіц ішкі келбеіі біркеікі болды. Есікке карама-кдрсы, болмснііі
оргасына гаяу тік бүрынггы жер ошақ жасаляды. Ол едсннен қазылыл,
шеті саз балшыкпен кертпіштсгіліп жасалды. Бір жақ болігіле ог
дагылса, келесі болігінс күл мел шоқтар ысьгрыдып қпйыллы. Бір
үндің кдбыр тісылан еденмен бір деңгейдсн немесе одан сал биік
лверцсм кдмилге врндлган сопақ қуыс қазылган. Әдстге, оның асп тна
саз балшық івпасы қойыгдьі, Үйлср ‘қап-қара” бгліып жыльпылды,
түтін есіктен жонетейедегі тсхікісй дс шъткіъі.
БеімЁііі қуалай қэбырғалзрга тақагг аляса сакі тессктер қоныл-
ған. Һсікке іаяу бұрыштарда су мептэмзққа арнал 'зн ыдыс-аяк.гар
- хумдар, су таситы । күмыралар мен көзелер түратып бояуан.
Екі болмслі үйлсрдщ екіпші бапмесі өдетгс қойма болі-ан, ондгі
хугвдар цемесс бөшке тэрі ді цилшідр түріндегі күйдірілмеген
ыдыстэрла тары, күріш, бндай, арпа мсн бүршақ сақталды.
Оіпаңқд тацу жсрді. едспде донүккіштср ічеп днірмеңдер
жатқан. Олардың бүтіндері лемесе сыныктарті орбір үнден тябыл'
ды десе де болады. Кейбір үйлсрде дігіркпшге әдсйі түплр
жасалтан. Оньтң томеиті зниртысы аса бмік смес донгелек түтырі а
алынбастай етіп зкалсырылғал. Днірмендер бір ү.чгідс. диаметрі -
25-35 см зрялыгында.
Ксйбір үйлсрдегі болчелсрдін бүрышгарыпа куыстлр зкаса-
ліііяды. Олардың вддында шағыц темпешікгср бар. күл қалдық-
тарына қарагіпіда мүңдп ғүрыптьтқ от жағылеа керск.
Үнлердіц бірі езіпдік қурьпысьімен ерскше. іепеді Оган төмсн
карай түскен баспалдзқ арқылы кіріп, аумагы 20 шаріды метр
болмегс қірген. Есіккс қарама қдрсы кабырғада &ніктігі 0,5 м тік
бүрышты тұрпатты кеіген қуыс жасалынған, оның щеті қой
ыүйіздсрі тарізді £тіп сазиеп жапсыръі.ігап. Қуыс астътпда аудаігы
1,5x1 м екі баспалдиқты тугыр орнала қам. Түғырдың оң жағыпда
сеіз балшық кабыргасымен белінген шагын каша жасаіынған. Сірө,
мүида қүрбандыкқл шалынатьш кой үсталса кврек. Бүл үндің
ғибадатхана екелдіі не ещқандай күмон келтіруге болмлйды. Оған
осы жерден табылгап саз баліпықтіін жасадынған ірі шамін лрақтар
лүғырдағъг таза күлдің қабаты наі гы долел бола алады.
Ғибзлатаанага үқсас накты үлгілер жоқ богғанымеіі, Хорезмдегі
кушан уаю-ітына жататьш Гаурқдла қдласындағы іалдаң аздап үқсас-
тықтвр баііісалады. Бүл залдьің қабырғаларынап шсті айнал іырыла
сатібеп көмксріліен қуыслйр. астынантугырлар арі іыдған,
СопдаЙ-вқ Хорезмдсгі Топыраққшіа қалаінығь нан табыну
нысаны қой-арқарлың ошексйлснген мүйізі болғзн У-Ү1 ғасыр-
ларга жататып храм жиылгап. Қаладпн ідбылған шаіан идолдар-
мен» керамикадағы зооморфты сюжепермен қатар бүл фактілср
Хорсзмдегі куіиан-ифригид мәдениетінін Сырдария бойыпдағы
қойдың культі басым болган модсниетке тін іген оссріц корсе сдІ
Квкмардан ғибадйтханасы мен Хореавдегі хромдар үқсастыгы
осыны ангаріса керек.
К жмардандагы Ёадр.чык үйлер кеяемі 35-40x20-25x9-10 ем тік
бүрышты шикё кірпішпец өрілген. Іргетзсы ж<ж ісабыргалар ііпкі
жагынаіг бірнсше рет саз балиіықпен сыланды. ІІІатыры
жалпағыпаіі жасалыи, ағаиі тірсулерге бекітілді Үйлсрдгң бірінен
осьщдай төрт оаЕяяа вршыЛыін. Еденде иьзш тіреуіінтердііі тік
бүрьіш гы үяшықгары сақталган.
Заттіііқ мвдениетқ Піаруащьглыі ы. Қазбй кезіиде табылган
негізгі мйтернйл - керймикя, Бүлар ас озіриеугс қеректі ыдыс-
алқтар - қазацдар, қақпйлы қүмыралар, тпбюіар. тағйпда ошактер;
су таснтын ыдмстар - ауіы кен^ бір нс екі гүгкнлы козвлер..
көлденсң тұтқалы козелср, екі түтқалы қүмыраіар; азық-іүлікті
с&Қтауғъ зрналған у,умд,зр’ жрнс де, асхдн&лық өсемдоиіи жасадган
сапты-аиқіар, қүмыралар, кеселср кездессді. Жйн-ж^нтарлар түрі
беинеяешчиі үйтағъмігты қақиьқ керқем талгазлмсм жасалмнган.
Оркешті түмс.ыгы, қысқа да тік қүлагы, жоғары кайырі.ілғзн қысқа
қүйрығы онын ш&птесіп коректі ^каяуцр екендіпн адгартады. Вүл
мүсің дала қярақүйрығыы бейнелесе ксрек.
Көкмзрдан түргындары гемірді балқъшът, одан күнделікгі
түтыныс запарын жасауды білген. Үстяларғз кажетті орақ. пыніақ,
жебе үлггарьш жасаіітын темірдің деңпелек бөлектері табылған.
Сүйеқтен күрделі садақтар жасауга кажетгі болшектер, пышақ
саптары, түйреуіштер, қзптырмалзр, өртүр іі бойтүмарлар істелін-
іен. Қасқыр мсц птгің, бүркі і ң буын сүйектерщен жасэдган
бой-гүмарляр әсем-эқ Сүисктен ойып жасалғян. басы бедерлі
түйіршіктері де қарауға кызықгы.
Зсргерлік буйымлар меіі әшексйлер алтын мен қоладан
жасалран. Моседен Қақ-аЛтыннан жасалыгі. квэіне қызылтэс орна-
тылі>іп, жадган інжумен жиектвлгеіі қапСыр.мй табЫлдЫ. Лағыл Мсн
қызгылт акықтнн, ферузадаіь, түрлі-түсті шыныдан мопілақтар
жасалған.
Сырдария алабындагы баска ескертхіиітерден алынған олиса-
лйрмен садыстыря қарагандэ Кәкмардан қаласының жпғарғы
қйбатындағы матсридлддр Ү-Ү1 ғасырлармен мерзімделінсд.і.
Қозба жүмыстары қаладан тыскары 0.5 км жерді аііын жатқан,
бніктігі 2 - 2,5 м-іч^ диаметрі і5 м-ге жстстін жэньілыл кстксн
бірнсше обадан түряіын калағіьщ бенітіңдс дс жүргі ідді. Кекмар-
дан түрғындарының елікті катвкомбадярда, арнаны жасалғніі
пахсядық пляі-формаларда, соңдай-ак нлатформа жанына қязылғяи
гпүнқырипрда жсрлегендігі анықлалды МүрдсңІң басы нақты бір
жикка қаріітылған жоқ Олармен бірге қзбірге тшам мсц суы бар
ыдистар, қару-жаряқ бүйымдары, әиіекейлер қоічылды. Қыш ыдыс-
тарда» су ағары бар қүмыраляр, саттааяктяр, үңі аяқгы табиктяр,
пдеттс балалардығі қабірінсл кеэдесетін кіщкентай ыдыст.р үшыра-
сады. Кеіібір ыдыстардың қабырғасына жылан тәріздғ жалсыр-
малар немесе таьфа сецілді белгііер, ?ау сшкіДернйи схсыалық
бсйнелері түсірілі сн.
Қару-жарақ түрлсрінеи үш қырлы тсмір ;ке6е іср, сүйекгі
к.үр№ды садақгар, қыскд темір семсерңёр мен сьщар жүзді кдінтаці
лар бшіган.
Былғары белдіктердсн қалғап қола, темір тогалэр көп үшыра-
садъ>- Әшекейлсрдеіі — гас, металл іпьшіл моншактар, гүсті тастаы
коздсрі бар. қоля жоне алтын бурме моншақтар, сырғлляр мсн
йпсктер, сымнаііесілген вңіржиеғсгер мен ільцггүнреугштер бар.
Қола аІіпалар, қасты сүрмелейтін қас бояуьтппар табыдрац.
Ешкі, қүстар мүсіііі, ашык яяақан түріңдсг жатіуярлар сүйскгс-
рінен қоладан жасалынған бойтүмдрлар өтС көп.
Егіншіліктің мықтзл дзмығанЫН - дәңді тақылдар дэндері мсн
астық қамбзларынЫң табылуы, сдсн сьТЛйғы мсп қамжссектеғ
сабаіі-тоиыряқ қалдыктарының Болуы, д&нүккіштср мен астык
сақтяйтыіі қумдардын кон кездесуі ітақть к&рсеіщ береді, Топырак
қабаты қоііыстардан жні ксідемтін тас кетпсңдсрмен ендслді.
Жерді »ідеуге сунектеп жасялған қүралдар да қолданылғап.
Б. з, алтащқі.і гасыр тарыңда ег ңді суғару щектеуң. калемдс
жүрпзіяці. Әдгтте, сулы тйдалануға ед.бектщ ең к&рапайым ңдіс-
гері қолдянылады. Кокмардаңдағ^ы жер еудандьтру тсіне Лрыстыи
опырьлып күлап біткен коне арнасы мен тарам іарын бегеу коп
сестгін тигіаді олардан арығтар таргідльш, еі і л ыен бақшадарға су
жет кі і ід
Шаруашылықтын. маньнды бір саласы - мал осіру болған,
Егішлілік біраз дамыған ежслгі коныстардан жылкъқ вдй ешкі,
сиыр сияқты үй жануар-іарының сүйектсрі көп ксздесксн.
Қоныстанушылар тіршілігінде аң яулау ісі де улкен орын
алгац. Қдзб&ізрдан елІктің, таутекенің, іірқар мсн ақбокенніғі
сүйектері табылған. Арқар мен марал мүйіздері де жмі ксщсседі,
ісмерлер олярдан әртүр ц' бүйымдар жаслган. Су құстэры - уйрек-
тер мен қаздар бірказаңдар д;і яулянды. Бальіқ ауляудын дамыға-
нын бзль к қыл глнэқгары мен қабыршақтары растай түссді. Балық-
ты пганышқымен түйреп, әртурлі аулармен үстады.
Жабайы алма мен алмұрт, орік пен до ійна. пісте жеміі.гсрін жинау
да көптіЕ.іруаныямпңді Ейр түрі бслған- 'Жуа мсн у пняз .ітйынлады.
Сонымен б. з. басіалар кездё ж&нс б.з. І-ыыңжыддыіъініиң біріішіі
жзрнйсыидаКд^ақ.гтанныиоңіүіт гін ® асз ірі игоне күдырстті кдилы
мемлекетпк бірлестігі бодьтц. нркен жайған, од Шығыс тарихын.ца
маңызды рал агкзрғш. Окың калқы егшшілікпйн. мал шаруашы-
лығымсн, колонер кәсібімен, саудамсн айналысты, яғни ол дамудың
жоғары сатысынд а. болды. Қзтыыаын. оз түсілндағы К.ытай, Парфияч
Рим және Кушаи империнсы сИЯқгы мемлскетгермен саясн, дгоно-
микалықжіліе мәдени блйланыстар ррнатіъі.
Сюнну
Бүл хадық гүн, хунну атымен кенінен тапымал. Хунну хялқыт
ғіеыесе жаңаша гранскрипцмя бойынша скзішулар гүндардан
нжыратыльпі керсстіяеді. Орта Азияда қалыгпдеқан сюннулардың
тілі, мәдсниеті, дүннетанымы бір. Мигрядия барысында батыс
қанаты Орял тоиірегше дейін экеткен. ол мүада сан алуан :пни-
қалық элеменп срді сінгрді, тіпті кейбір ортак затгық белгілерлі
сақтағЁінымыі сюнну халқы біртіндсіт жоняла бястанды да шартты
түрдс гүидйрға айналзды. Дл, Еуропяға бзсып кірген осы жабяйы.
тагы, кошпелі халықтың сюнну мәдеииетінен алярчық айтарлықілй
ортақбслгілері бола қоймаған еді.
Сюнну — ғътдымда апі жүмбақ әрі аз зерттелген феігоыен. Дәл
осы халық тарнхымсц Қазяқстанда ертс гюшпелілср дәугрі аяқгші-
ды, ал ғуігдардян Бастап орыс тарнхнямасында кейіпті кошпслілер
уякьпът бясталады. Жада жоне кйнс дәуірлердің тоғысңаи шег адегі
поннулардып жаулап алу йоғыстйры "скиф” кезеңш аяқтзн,
ялғашкы қауымдық қүрылыс гюн оркенисттер лрасъш бяйланыс-
тырды. Еүкіл даиаяңқ ай«гк.қа әсерін тигяген кушіі талшалық
одяқтыц қалыптасуы эттіикалық жоне мәдени байлзньтстар арасын-
дағы қедергіяерді жойды. кейіннен ұтзк. уақьпуд созыпған затгай
мпдсниет пеи қогзмдық қатынлстардың жана турлерінің қалыпта-
суына алып келді. Ксйінгі уакыпар а көптеген тангкзлар мен
халықтардгш, сонын ішінще кешнсн танымал болған гүрік. бояғар.
хазар секІлді халықтардьщ шыгу тегін жазбапіа деректем? осы
сюннуЫЕн іъіғыз баіиіағіыогыра қарастырдды.
Лтдлмыш халмқтың этносаяси тарикы б,з.б. ІІ-І гасырларда
өмір сүргец қытаЙ тарихіщ.ғсы Сымя Цянь мен б.з. I ғасырла-
рідндіігы ‘'Хань тарихынын” аьторы Ьані. Гу шығармдігары
бойыниіа белгілі болып отыр.
Сқіннулар тайііалық одакқа &.з,б. ГіМІІ гдсырлард» оірікті.
Б.з.б. Ш ғасыр соңында олар бірнсше оскери табыстарп қол
жеткйеді; сойтіп қытай саясаты қызығупіынық т&ніятқан здлықт&р
қдгарынп қосылды, Бірлестік аумағы Ордос үстіртілсц Байкел
крліне дейін, Ениздйдеіі Манчжурянға шеШн созылды. Ь’үл үіпін
скінну халқы өздсрінің жоғярғы бнлеушісі Тоумадь шанъюйге
қ^рыздар еді. Кеніпііен бірқатар жерлердец айырылеа да опың үлы
Меде (Модунь) достык, ж.гіне оскерн цдтынйстар қезеқпен «қүрсгііі
қыіай сйясатының нсгізін қалады. Қалгііг болганда да сюнну хгілкы
оздеріне қажвтгі күріиқ и;ібек, әшекей жәнс т.б. бүйымд<ірді.ғ
Қытайлан алыл отырды. Тһггі жыл сайын екі жақтың цғапқыншы-
лыкгары болып түрды: күздс - сюшіу, көктемде қытаіілэр
табуыздады. Қытай жыднамаларьинщ авторлары склінуларда
кеиіпелідер рсгіңдс сипаітғіңды, олар "өз косіптсрі болып табыла-
тын мал бағужін айналыседы жоне де агяштаи жане мүйіздсц
жасалган садақтармен ацға шьіғзды. Жабзйы аңдар мен [ікэбг
шүйгін жерлсрді іздестірсді, олардың түрғылықгы жері жіщ... Қзда
М, қонцс та, егінийліқ чхь жоқ... егіе злқдбын адідсумеи айищіыс-
пайды”, Бірақ осы автор олдсбір қцтай қолбасшьқыныц сэтгі
йсқери жОрығын слп^ттағапда ТяПь-Шянь тауы түбінде ціаныоИдің
орДЯсында үйлсрқ бекініс Қабырғясы, коймгілары ясәнс бүл қалада
түТҚЫнта алынгац көптегеіі юіязьдар болі-андығын аГпын отеді.
Өкінііике орқй ғыяымда де, Кытайлықгар қай тауды айтып
түрғалдығы жонінде нақтЫ пікір жоК- М-өде қайтыс болғапнан
кеііін қуатты мемлекеттің оңтүсгік жәнс ссіітгүстік болып үзакха
спзылғац екіге бадіпу үрдісі бастадады. кейіц солтүггік одақ
жсңіліп, елден кетеді де, Сырдарияныд оргл аі-ысы аудяпдпрына
дейіп қоныстыіады. Сяньбғілсрдсчі ңүйрсй жецілтеп сппінупйр
женімпаздпрга кірігіп кетсді. Зерттеуіцілер сюннуларлы ялгашқы
(түпті) түріктср деп есептсйді.
Жекелеген сюнну тайпдларының Қазақстан далалық аймақга-
рыпа келе бастяуы әлі ле зерттеуді қажсғ етеді, бірзқ та бүл үрдіс
б,з.б-1 гасырда оэстйлған болііз керсм, Ад, 6. з. П-Ш тасъірлэрыіідя
сюнңуяар, қең аяедлгы КчіііиП сгфмдтғар здп тзЙ5 ^іЯр
коифедерацілясы секілді <нряес.Тй<же біріктірді. Осы уақыттарла.
олар Ортаяъ қ Кдодстанға. Сырдарня алдоы мең Жет уғз дз кезте
бастады. Сючнулардың нс.ғһгі стрйдьі IV ғ. бас кеэшдс Ораяға
дагтсді дс, біршама у^кытізряан кейің Еуроиаға шйпкыяыл янх
дасаііды, мүида олир “ғүи” атауыи иемдсяс іі.
Архейіигия-іык «хсрікіши-срі. Қапачсттш эуьтыіща &к?>ңт
зрхеойсянмлық есч&рткіигтері оне сңрек уінырэсады.
Зерттеушілср ғундэрды тдауісй сюънулармен салғастырэ
қоныағапымеіі, апғэшқы іары екіпші цэлъіқтың коитегеі* салт-
дғістурін сэқтап қДлгам еді. Лттіллаиы жерлеу рәсімі жазЫлҒан
мәлімцттер келтірілген дерьқ козяерінде, ліЪщ ДеҢігсі баҒаЛЫ
металлардэц хэсэлғай 6'рИейіе тйоьіттарға қойыляаны ж'Оне оны-
ғвді бірге каб' я е аса қундьі бүйымдэр қйса .қерлеитгі, ал Жфлеу
Орпы .чүқВят Жасырьміғандыть) гКайлЫ МаГл^мйггар бар. Сюнлу
корьгмддрьі Белгілі Оятусгік Сібірдс мүндай қэбірлер алцыи-аяа
қатылгал казаыілүикыргз КоЙыЛҒЯН қпма-тяБыпардаи аріііьілған.
ШұНқырға табытка салынған мүрде мсл сод доуірге тән к^раа-
сайміінддр қойылдьі. Ал ақіреггік тагам ретінде мүй'аді ірі кяра еті
қойылган. БеЙітгердеп бүл жапуардын бас сүГіегі мен спгс
сү'Йекл“рінің колөігер бүйымларымсн пірге тіібылуы - сюмгіулардьгң
бірязы ,-картьлай кешлслі іиаруашьглықлен айн.алысканың сипат-
гайды. Сғолііу ақсуйегшерінін вдерчеу р^сімі қлпай жүргһілгеңпігі
бізге қытай чроникалары арқылы жстксгі. Олікіт іиткі щйілігікс
жатқылан, содан ксйін оны сырткы жэшікке сялгац. Мүрдемен
Бірге гүрмыстык заттар, қару-жарэқ қнім-кещек, сонлай-яқ күңдер
мен қүл іар қося жерленді. Кейбір бай қабірлер жднынан сшбтр
ісурил-санмшісмэ бейітгердің табылуы да осындай пікіргс кетелеіі
туседі.
Сюішулармен' саііғйстырьшагын бүйымдар Қазақстап аумй-
ғында өте сиреқ жоне кеддсйсоқ үшырасқағі. Ніалді лазне шачейггі
аймақтардэғьі сіоітнулерге жататын архсологнллық ескерткінггерде
екйндік бір озгешелік байқалады. Оларға ереыти! биік ер-түрыан,
Кііуырсьгңды білдірстіп кабыршяқгы өрнскт яшекеЙ і кола казан
жатэдь . Дегспмен, еюинулардың бірсгеи бұньлмы - күрделг садақ
пен ошекейлср болып табылады. Халмқтар.чын Үлы коньіс
аударуындагы ДЕГлалық бен/ттердің копініЛіНпен созыда басылған
алтын қзнылтыр мен түрд.’-тустг тэсшр сшіыһтіні әіігексйдер
гйбылыіі келеді. О гардың мунідама кап гаралуы ідашлельтер мен
□ллрдың отырыкшы одактастарыы тез баюгз ачып қсмген Ирац мен
Римгс карсы топаушыл.ық согысіарьша байлаиысТЫ болгап еді.
Ә:іірге зерттепген еюнну қаоірперінде алтын Жк әзгс әшекенлер-
мен клім кешск, бас киім, белбсу, аяк киім, ер-турман мен обзсл-
дер еэнделгендігі анықтаітды. ЦІын мәніңде ірі алтын кесектсрінен
жае лгаи заттар сирск ке^деседі. Әдетте бүлар «қ\кд адтыоддо
иемеее тіиті алтьці жйлатылғзи каңылтырмен энталгаіі күміс жәнс
ҚОла бүйыМДар бопып Пібылдды. Ицкрусгапияға пайДаланылгаН
қыіыя Ауне күлгім түсті тастар сазыіпъфмалы түрде эйпқанда яса
бағэды смсс еді. Ғүн клэсснкалық садгіғы жеті сүііек бөліктерінен
қүрэстырылды. Садақгын ныққэ жақыцданіын түсы қрсымшз
сүнек қапсырмалзрмен бекітілті. Екі шеті бір-біріиеи еал-пэл рын
болғандықіэн, ғүн сэдағы ас дметрияльг болыл келді. Рим сяяхат'
шысЫ Аадминн МпрцеллИіш гұндардьЩ үшына у жпгылған сүйек
жебелерІЕі мүқиңг синаттэітап. бірак археологшр оларды п-іі табіг
қойғйн жок. Мүіідэй жебелергс мүйізден жасалған ыекырық
орна ылғаігы белгілі, бгряқ-та рлердш не і інен кәдуілгі үш
қырлы санты садак оқіары ғана кездессді, ҒшіымдардЕ.щ паііым-
дауыінна, бүл қүния жер қьртысымен тығыз банланысгы, мүцдэ
сүйек. сақсалғіаиымен мүйізден жясалғац бүйымдар сақсасіа кщймайдьқ
сслідықтан яэ болзр, қатақ сахэрасында әлі күнге дейін осъііідай
және бүған үқсас монғол жебелері кездесс қойған жоқ. Әйел кдбіржрі
керемет жасьлға.ң гегі жәда “қалаш” сыр^аягръмги. сс^ иий-ак тіійк-
шелі біпезік ермсн, белбеу айыябастарымен, бас киімді әшекейлеп
іүратһщ моншақтярмеп срскнц.лснелі. Тері аяқкнімдерден тск
аІіьЕлбаспір ічен олзрды таргып түратын каныс үштары сақталган.
Сюішу қабірлерінсц альшган заттарды белгілі бейІтітердсгі
бүиьтмдармсн байланысгыру, езара қатыстыльтғыц анықгау олар-
дың саиы аздығы мен коп түрлілігі оссрінен оң натиже бере
қоймэйдът. Казгіқ сзхарасына келгеннен кейің сюнну мүнда көте-
ген тпінкялык тоггтарды сіңірді, сод ссоепгі де осы дэуірді белгілі
жаГп іардың жиынтыгы рсі тде түтаетай қарастырган жән.
Сврліаттар
'армапар'’ деген хшіықтың аты антнкалық дсректерде б.з.б.
Ш ғ. қолданылып келеді. Сол кезуері сарматтардың скифтерді
жүйелі іүрде жаудал алуы басталады. Диодордыц айтуынша,
сарматтар Скифияның едәуір бөліпн "қүмазытыіг”, жеңілгсцдсрдіц
бірін де қалдырмай кьірып-жойган, сөйтіп елдің басмм болігін
щөлге айнтіэдырғдн, Сарматтирдын бір тайпасы - роксздчпдар б.т. Г ғ.
Мидияның шскарасына ткетіп, Риммеп соктығысып қапады. Олэрдың
Ізімсн аліімлар жүріп огырды.
Сародггар езлері басми аллніі жеряер халықгарының сйяси
омірінс белсене катысқаш Мысалы. б-з.б- 11 ғ. соңғы ксзінде
Понтия пагшасы Мнтридатгың колбасшысы Днзфантпен болғап
согыста роксаліііідар скифтерге қссылдды. Б.з.б- 1 г. Міпрпдпт
Римгс қарсы курескендесаріла-п арсоныдікііғыңдаСкхитаҢ- Бз.6.49
ж. рпмліктер аорстармсц (сармат тайлась) бірлесіп, Боспор
шітшасының одақтасідры сирдктарды (сармэттардьгң басқа
тайпасы) жсңсді. Басқа тайпаларға қараганда жорыққа к&шірек
шықкдн алаидар Қара теңітдің соптұстік здйріце дейін жстеді
Кенінірек эдар ғүңдарға косылып, Испзпивдан барыгі шыгады. Ал
кейбір тогттары Солтүсгік Лфрикага қоныс аудардды- Ьүл қозыі-
лысқа олармен керші Съірдарпя доқабында орналзсқап каңйыдар
да. крсьиігаіі болатъш. Орал Ертіс думағына сюпну тайгіаларынын
келуі, ғайлалар мшраіінясынын бастатуын тездеткеіі сияқты.
Кейінгі сарматгарға сюнну ықпады болғандыгы жоніндеп
сауал алі күпге дейгп иййр-талас тударыл келеді. Здетғе ғүн-
сюнңулар қааі(ігі Батыс Кдзэқстан аумаіына б. к IV гасырь ңдд
кслді деп ессптсліііеді. Кейіигі сзрмиттяр сюннулардьи* кейбгр
жосьщ-жорадғыларып. мысады, ақсүйектердтң бас сүңегіц қалпы-
нэіі езгсрту. ғүндардъиң күрделі ездағы секілді бүйымдарды
к.абылдаЙд.ы. Сюнлулар қелмсй түрып кснін. і сдрмаггар олардың
боданДығын қабылдаГан, сейтіп Орталық ҚаЗақстаннаН АраЛ
мапынД дййінгі аймақтагы тайпалар конфеДерациЯсыН қүрғйп дегеН
пікірдер дебар. Дегешіең ліазба дсрек к&эдеріійң ійаглумйттары &те
МДрдымсыз, соңдықған дд Сарматтар өмірі турапы нсгізгі дерскті
іірхеолйгия ғылымы ғэңа бсре алдлы.
Сарматтар мэдсниеті хронологнялық жағынан үш кезеңге
б&лінвді: ертесармат, немссе ирохор&в мэдсннеті; сртагуы сэрмат
немес е с услов мәденметі кейі ні і сар мзт мадсннеті.
Прохоров мәдсігисті. Ь’.з.б. IV ғ. бас кезінде сэвроматгар
Допнан Ембі е денінгі аумақта тірішлтк егіп, мунда ‘батыс1' (Еділ-
Лон аудамм) мен “ільдыс'’ (Орал әулэнія) съіңды екі шерт-ілигғі
модсинеггер нүсқйсы қадаңды. “ІЦығыста" қыш ыдыстары, қару-
жарақ, сәндік загтар, ошекейлер, деерлеу ғүрпы, наітым-сецім
бұйымдары сияқты археолоғнялық ксшеидер айтарлықтай өгігеріС’
тсрге уіиырады. Жаиа мвдсииеггің «мыптыіуыяа Еураіия аума-
ғыңда вдшііелідердің кошш-қоііуы, жергілікгі неі Һгі баскэ зтника-
дық қүрэндылардың енуі тегінде ОралДЫц ормапды-д^лалы аймақ-
тарындағы жаргылан копшелі тайпаларДЫң қоСЫлуы оііндік оСсрін
Тигізсе керек.
ЖаЦа мәдениет үрдісі екі жақты - эволюііиялық жәие мнгра-
цнялық балғандығы анық. Еіср қару-жарақ, ат абзсддері, келбір
Шіекейлерге отпыіі түрткптар тзғі болсз, біз жаңадшг жасялғпн
заггар гүр.терің, айталық, түбі дөңгелек келген ою-ернекті ыдыс-
тар, білікгі қолй айна. сегіз саііы торізді алқалардыц жаеалітіііын
зрІ бүиардың бурыиғы і^рмыешқ-шаруашыиілқта колданыима-
ітшдығын аңғарамыз. Олардың шыгу тегі Орялдың ідығыс лкэне
солтүстік-шығыс аудандары түрғындарыныц кейбір бөліктерінің
едсыпуымен байланысгы, бүл ж.ердс сднғы кездері саироматтардац
прохоров мәденцёгіне ©тетін кезге жататын злттар турдері, сондай-
ак, гек ерте сарматтарғ^ тэи ж;іцп турцаттар жергілікті кешсғідер-
ден табылгап. Әсірссе, өтпелі кезең семссрлері іурпаттярында знық
банқадады. Үшытік кесекті пемссс аздап мілгеи жонежабыны догй
тәрізді сЁМСЁр турлері иЕЫіа бастайды. Елер соііғылары б.і.б. IV р.
бас кезімсн мер^імделсе. онда сабы мен жүзі тігінен келғеп және
жүп орнқ тәріңді, классикалық прохорлв семсері б.з.б. IV пісырда
шңда бола бастэйды. Санроматтар жебе ұштарын прохоров іурпатына
біргс-бірте копіуінің эвояюцнялық сипагы анықталған. Бүны самай
алкасыііа қатысты да айтуға бо.іады. Бәрінен де кыіл ыдыстар
түрпатыңдағы жана езгерісткр анық банкалады. Алмүрт төрізді қыле
ыдыстардан баскаларын жері ілікті ідсберпер бурын жасаған емес,
Окі-ернекке саз балшық қурамына қэрағанда оларды мунда Орал-
дың орманды-далалы анмақтарының түрғығідары окелген сняқты.
Еекерткііитср синлтгаппясы. Гірохоров мядсниетінің тайна-
зійрм тдарқүм бздтэн кісідерін тск оба үйіидіиерінің, онда да вдетУй
топырақ үнінділершің пстына қойғац және уйінділерді гдспсн
комкеріп бастырып тзстау әдісі оте сирск кездеседі. Кейде олар бүл
үідін қона Дтзуірівдегі обаларды да пайдаланіы. Ертедегі сармат-
тгірға тән бір жайт - олар қабьғрдың үстін немесс аііналэеын
балшьғқнен сылап нс таптаи, кейдс аланқзй жасац қоятьін болгші,
сол сиикты кабыр ішін ағашпен. кесінділермсң не кабыкпеп
кемкергсн. Оба үйіндісінде бейітке қонылған арбаны білдірстін
доңгалақ білік, күпшік кллдықтары кеддеседі.
Өлікті қою мец бейіггер түрі, саны елеулі өзгерістерге үшырап
отырды. Әдетге кабырғалары тік немесе сол киғаш, бүрыштпры
төрг тарагтка баы=ггталғаң. бурыштары тік нсмссе аздап деңгелен-
гел жерден қазылгап ыіүңқырлар; ағаш немссс қаыыс жабынға
арнап жасалынган кертлеші бар бейіітер; солтүсі гктен оцтүстікке
бағыггалғян бүрыштарьі тік немесс дөңгелек жерден казылган тар
шүңқырлар: бүйірлері қіізылғдн бейгпср мен гкер астынан кззылгаң
үзьшша қуысгар (катвкомба) пайда бола басіанды. ІІрд.хоров
мәдсниетіне шігсн кісіні ш&лкасынаіқ басын оңтүстікке қаратып.
жерлеу төн. Кейбір жагдайлзр^ мүрдснщ екі немесс бір кшіы
щетқері орналасқан. бідск. түеы бүгілген, соғқн бвййадіысты қояы
щат гге жамбас сүйегіңае жатадъ Тізесі лдаіэ бүгііпен, аяқгары
онта нймеед солға, не &> імаса едеңім ойылған жоие де ромб түрінде
(яяіи, “салт аттъ?”) немесе айкастырыпа жерленген. Балаларды адетпс
ііяқ Жіта^і цемссс екі ерссек адамдар арасына қойған. Соңдай-ақ басын
қарама-қарк.ы - сотүстік жаққа бзғытгағаіь Оцгүстіккс ищце
солгүслккс бағытталган кабірлсрден баскд іпіінара шыгыс пен
багыска бағытталған жерл&у орындары да бар. Сявроматгардаи
қалғац қабықтія жасшгзн табғ.ггпен қатар оиып жасалтаіқ жсңіл
арба секіцді табыггар да кездеседі Савромаітарга ідтраіанда
сарматгар бснітке бор, реакьгир, күкірт, көмір кссектерін жиі қойгин.
Үйі.щ ен молалардагы ерт каддыктары №гізі>іен Батьгс Қзтіқсгандз
яра-түрз бянқал^ды. Дқіреттік асқа арналғаң мялдь н бүпн дегкліерін
енді крЙДыН, жылқыныщ ешкініцшагын бвдіктері алМастыряды.
Ортэигы гармат, суслоо мөдсниеті- Ьул мәдітінст бд.б. II ғ.
есаы мен б. з. I ғ. бас кезіыен ^ерзімдедінеді Әді күнге дсйіи
оріаңғы сярмат мәдениеіінің қалынтасу сэузлдзры түбегейлг
іікшіле қршлщ т№К. Оныя срте сармиг маденгктінен басгау азтған-
дыгы турагіьі дәсгүрлі кезкарас бэр,
Жсрлеу курыль сгарының түрлсрі бүръпітыдэй кяли б^ргснтмсн
одардын лряқатыйасы өзгерсді. Бүйірі ойылғал кабірлер сзііы азаяды
да, катакомбадар ғаітып бола бастинды Шеті немесе ксртпеші бар
қдбір шүңқырлары сақтапады. Үйіндідсп жерлсу снрек үшыряса
баетайды. Шаршы то| здес бсйіітер саны арта түседі- Мүрделерді
шүңқыр бойына созьпія жатқызу ғурлы басымдык таныпщы.
Әлбсгге, ғүрыіггык заттардтін оба қабі элеріне қойылған бордан
жасшіган антропоморфты мүсіндер бірегей олжалар болып табы-
лады М&селен, Үстірттегі Бойте кешені бірегейлігімен ерекше-
кенйді. Кеиіен үаі тлпты обапардан түрады. Жәііе де ніыммен
жябылған мүсіңдер сыиыктарымен бірвгейиенеді. Бойте-1 кешеяіне
шытыс ан бвтысқа. қдрай тізбсктепген уш с^а кіреді. Обадар орте
замандарда-ак тоналған, бірақ сақгалған заттар барпық кешепді
б.з К V ғ. сиіы мен ҒҰ ғ. бас кезімен тлеримдеугс мүмкінлік береді.
Обалардан соятустіккс және оңтүстіккс қаран тастйіг қалацган
Дбңгелек келгең қоршаулар орналасқан. Обаларға жақын үдкен
алаңқайға ііюғырланған әкгзстял жғсалған антрономорфты мусін-
дер кдлдықтары ерекіде кизге түседі Олардың нсғізгі қалдықгаръі
солтүсііі -шығыстан вдіустіктбатысқэ вдраЙ созыла ғкатқан тізбекті
құрайды. Мүсіңдердін басым бопігі жалпақ, бедері далме-дол бсршген.
Жскелеген ескерітіштер доңгйлектеу' келген. Мүсіндерде ашык, пң
алақаны кіндік түсына койьпіган ер адам бейнесі бедерленгеи.
Қасы, мүрны, козі сонді мүріы. аузы адамньщ бст влпетін айқын
бейнелеңлі. МусіңдВД.Дң семсері, вднжзры, сдлагы бовды; бастарыі
дулыға клген, бс.пн белдеу. әшекейлерден алқа, білезік гаққан.
Мүрделердің басын онтүстікке қарату, кабір түбіпс, ксйде
олікті дс бормсн сеуің қою ғүрпы сакталгап. Ақыреттіқ ас рстііще
мал сүйекгері кобівд қсйдъщ жауырыны койылады. Шүңкьрды
орлеудс ағащ кеңінец қолданы іады, табыттвр мен зембілдср өте
сирек үшыраеады.
Кенішт сармятт&р мян&піеті. Кеііінгі арліаттар Орал, Еділ,
Дон одірдерін қлі ыгаі Орал далалзрынан Бугезеніне дейінг' аймақга
қопыстаңды. Хронолоіинлыкжағынан бүл б.з. ІІ-ІХ/ ғасырлары еді.
Кейінг сарматгар өздерінің алдында отксңдердіц көптчгеп
дәстүрлерін сақгап қалды. Өз ру. астарыи олар тя ізіиен ескі
молалардағы обаларга жерпеді. Тар кабір нзүңқыр мен бүйірі қуыс
шүнқырлпрға жерлсу басым болды. Өліктің басы солтүсгікке жәнс
соутіүстік-баикка қаратъідды. Олар шгткасыман жікхміьшып,. ткамбас
сүйегі маңыңа қойылды. Қабірлерден кул мен от қалдықгары, бор
кессктсрі меіі үнтақтар үшырасады, табыт псн астаулар сондай ақ
қабір жабыны сирек үіпырасады.
Мәдсниегтщ жяңа белгідері арасынан бас сүйеиіің дсформа-
цияғз үшырауы байкнлады. Сүйек қапсырмалы күрделі сэдақ пен
жартылай асыд тасты алтын әшекгйлер дс кездеседі. Қолдан
жасалгаи ыдысіар ярасыида құмыра, табақыталар бар. Ксйбірінде
ксртікті ою-ернск байқдладьі. Шетгйн экеліпген қыиі ыдысгары
кел. КебІне тілікшелі қоладаи жасалган түйреуіш қаггтьірмалардьщ
арқа түсы кайырылып келеді. Сырғалар - кумістен нсмесе қолвдан
жаедлып, шеті алтыпмен көмкерідді. Ссмсер мен қяижарлар ара-
сыніш сабыңың басынв халцедон орыатылғандары да үшырасаді.і
Күміс* қрда ат әбзеядсрі жиынтыгы, алтын тоғвлар лд квп. Шсттсн
окелііігеіі затгардан қьпай айніілары, боспорлық шеберлер жасаған
шыны қүмыралары, мәлі р сазды тананс амфораляры, пртаазнедық
қызыл сазды ыдыстар табылган. Рммиен әкслінген за гтар арасында
№фі!іі»д--ан, ромб сеқідді қялқіщды фибу іаляр бвд Өрнвкті шылы
боквддяр Кіиіі Азиядэн әкел нген
Иі _'ек/
*
КЕЙІНГІ КӨШПЕНДІЛЕР
ЛРХЕОЛОГИЯСЫ
Этносаяси тарихы
IV г. ортасыңда Орталық Азия далалйрынд.й губегейлі саяси
және этннкалық взгврістер болды. Бүмын қаған басқарган алтай-
Лыкіүрік-іюгу тайпадары тсле жвне басқа тайпаларм<ш одақтасып,
жужан кағзнатыва қарсы бас көтерсді. Осы оқиға нәінжссіндс 552
ж. Орталық Азияда Алпііідың түрлі этникалық тайпаларын бірік-
тіргсн Түрік қаганаггы (552-630 ж.) қүрыяадъі. Қағанат өзегін
алтайлық түрік-тюгу тайпасы қүрады. Жужандарды талқандаған-
нан кейін 554 жылга қараи Жетісу, Орталық Қазакстан мен
Хорезмді бағындырыд, одар Арал ісңізІне дейін жегсді. Сасаі-гид.тік
Иранмен одақтасып, түріктер 563-567 жылдар аральғғындағы
кезсаде Орта Азнядагы эфталнт/ер мемдскетін галқадддйдлі- Ирад
меп қзғанат аралығыңдағы шекара Әмудария бойымен спті. Орта
Азиялық мемлскеттер вассалдық тәуе.ідііте болды. VI гасырдыц
70-7кылдары Дюабүл {Естемі қаған Солгүстік Кавказ бсн Қара
теціэ маңына бірқатір жорықтар ұйымдастырды. Бүлар бяріық
далалық аныақтарды қатаиат ықпалына тұсірген соңғы нәтижс іі
Жорыкдар еді.
Түрік қдппіатыныЕі іүтас гарикы үздіксіз соғысшр меп езара
қыркыстарга гслы. Соңғысының нәтнжеынде 581 ж. қапіпат б р-
бірімсн жаулйсушы Щабалио билік еткен Шыгыс жзнс дс Тардуш
Хан билікуіс келген орталыгы Жетісу болған Патыс болып екіге
бөлінеді. Әлсірепсн Шыгыс Түрік қдғанаты Қытай нмпериясынан
жеңіліске ұшырайды, ал Батыс Түрік қағднаты бүл кездс күшеііе
түседС Датоу Орта Азня мен Кдзақстандд рз ықпіъ?с.гн ныгййтады.
қағанаттың скі бетігін қайта біріктіруге ть рысьш взін епыгыс
түріктер кАғаны дсп тқарнялады.
VI ғ. соңында батыс турікгері т&пс тайпаларының жерін басып
алады, біряк. одан кейін болғац кетсрілісгер орггалық бнлік күшге-
рін ә/тсіретгг? тасгаіімі. 7ск 615-619 жылдары ғяна геле тай/телдрьг
меп олармеп коршідсс сеяньтоларды батыс түріктер түбегейлі
бағындыра алды.
Мсмлскегтің піығыс шетіндсгі соғыстарға карамастан Батыс
Түрік қағанйіы гүлденс берді. Басқару жүйесі қайта үйымдасты-
рыяын, &слса}іЯ} сыртхы сзлсатжургйідді. 63 4 ж. ІМзболо-Хмпшні
Кагац мгмлскетте і түрдқгыпыкты қамтамасыз ету үшіц 10 оқ
□талған қаганаггцгы тайпалық бөліиісті бекітті. Дулу атауымен
ағалган олардын бесеуі Шу мен Ілс езеидері аралыгын мскен етті.
Шу озепінен оңзүсті батысқа карай орндласқан нушнби бірлесті-
гіне қалғвн бес іийгііі кірді. Дулулар одагынй ЛлтаЙ, Ертіс пец [ле
аралығыіідағы далада көшіп жүргең кдрлүқ ар мсн түргешгер
кірді. Табнғн жағдайлары кепгделі мвя иіаруйиіылыіына қолайлы
Жетісу жсрі қағанаггыд орггалыгы болды- 651 ж. Башс Түрік
қағанаты қытай әскерлері тарапынал күйрсді, оныц жері Қі.ітаіідыц
екі округынц еңці, Бірақ тәуелділік номнналды түрде бчлғпц еді.
682 ж Д лтайда "екінші” аіалтан Түрік қағанаты қайта кдлыгттасады,
огаи А^тзй. Бэ/щс лщн Тула Жерлсрі кірэді. 7) > ж.
олардыН Мочжо қағавның осксрлері Жетісудагы Батыс Түріқ
кагднатыНЫң Орнына қаль птйсқаіі Түргеш қэғанатына сатті
жорықтар >касайды. Түргсштер таЛҚандалыНиды, әнтсе Дс арабтДр
коршад алган Самарқдңдқа түрікгердін жәрдсм беругс тырысуы
ксйбір тургсш тайпаларьніың кетерілісі вдтнжесінде іскс исчай
қалды Екінші түрік қаганаты 742 ж. үйғътр, карлүк жәі е
бас.чьілдардың бтріккен күйн (ДьгғіДт түріктеріне қарсьг шыққакғз
деЙін күілеи п түрды. Түрікгср күйретіледі, сонгы қарсылыкіар
744 ж. басыіі жаньшггдлгад соң, опың орнында ҮЙғыр қағанаіы
кальштасады. Еатыс Турік қағацаты түпкіліқгі ыдырағаннад қсйін
бүл мем іекег мүрасыи бүрыиғы қағанаттың мейлінше күнггі торт
тзнлпиъыі бірлестікттьрі - ү^Йғирлар, ошздар, іуғмакіар мсн
қзрлүқтар бодіп аляды. 766 ж< Үйғыр қағднатьнлн жеңілген
қарлүқтар алдын<шз түргештерді бағыңцырыіь Кашгар мен
Жетісудан Сырдарияның орта ағысына дейіі гі аумақты басып
альіп, Қарлүқ кағанатын қүрады. Ыстыккөл аудадындағы Суяб
қаласы астанаскі бпляды. Бвтыста олар лсчеисг, иемесе бүрълды
қаңлы танпаяарымен қақтығысдды. Оғыздармси одақтасқан
олар (іеченеітерді женедг орг -іапкагідайд&г, дәл осы кездері
гіечснегтсрдің бадысқя қарай үзаққа созыдғап миграііиясы
басталады. Қзрлүқтар оз кезсгйіде оздерінің адақтвстары оғыздйрғи
Сырдарнгның орта ағысыіі, яғни каңлыдардың түпкідікті жерін
кдлдыруға можбүр болады. Қарпүқтар косемі “жабғу" лауазымын
нсмд.енеді, ал 840 жыя ідн бастап “кағяіГ дгалды. Жетісу аумз-
гындэ қарлүқ тайпадары коіісолндациясыііыц саяси біряестікке
аннаду үрдісл болып ©тгі. А.лгдшқыда қарлүқгардык үш рудың
оэе тне Жетісу меп Оңтүстік Қазақстэіліьщ этникадық б рлестік-
тері, квдипслі зконе. жартыдай квттелт түрік -гілді түхси, шігіл,
взқіш, яаладжьі, чарук, арғу, барыихан тайпалары кірлі. УШ-Х
ғасырл рдағы қарлүк тМіпадары Бадқаш псн Ысіықкөл аралығын,
Еле, Шу, Талас озеңдері алабын, Тяш-Шань сідемдерін. Нсфңджап.
ортағасырлық Отырарға дейінгі орасдн зор аймақты қоныстянды.
Қарлүқтар корші т.із, қимақ Тайпадарымсіі сдяси-мәдени
баііланыс гар орнатты. Шыгыстя қардүктар үйғыр кжанагыман
ыіскте іп, ал оатүстік-шыіысгға Маусранһгухрлан солтүстіккс карац
жаіқан жсрлерді багындыруға үміылғян арабтарды токтатып
турдлд Исламды таратуға үмтылу Самаңщпчрді карнүкгарғз. кдрсы
жорыккэ итермедсді, бірақ-та слар табанды карсылыкқа үі гырагі
пяр 4,м Қрганатта спырыедньиплққ^ Вдіііу үрдіи цеүріп жатты, кьптахн
эскерц-инженерлік Күрылысгар салынды, біракта сірталықтаі ідыру
әлсірел, жяйылымдық мал есіру негізгі шаруашылық түрі болын
қзла бсрді, 940 ж. Жетісуға Шыгыс 7'үркістаннан қиддндлр келді
де, қяғанатгагы өзара қырқыстарды ңаіідалаііыіі, мем. іекетгі
жаулап адды.
Печецегтер оңтүс ц □рыс дадаларыңдоғы кецшенділер ретінде
кеҢІнсн танымал Дтауы алдымси орыс және византиялық жаэба
дсрск коздсріндс кездессді. Дегенмен бүл кошпендітердің Отаны -
ҚаЗақст&н; Дәпірек айтсақ, СырДДрнгщьгң орта ағмсы. Вилантця
тарИХШЫсы 1етіснегтсрдің ең белді торт ТайПЭсьГ озДСрін греК
транйкршіциясына -аудартандз "кентерс-г ’ д&п айтэтыньні қабар-
лаЙды. Русь лен Вн-зантия шеквра-тарына жақын маңэйда печснег-
тьр IX гасырдыгі соңы мсн X ғасырдыц бас ксзінде пайда болады,
ал отаи деши олардың пегізг' зтникдлык компонснті қаіріы іар
(канпойлер) еді. Оляр так нсгізгі зтннкаямқ компонеігг болды,
себебі, X гасырд.ыц бас кезіндс Донта жсткендер сртс көшпенділер
гарэуымдагы бізге бслгілі двлме-дәя қаірты таЙпалйры емее
болатын.
Қзңлылар түртк қаган іарының одақтастарьі болды, бірақ
еіінцзшагд да вдғінаг қүрамына кчрген жақ. Үйгыр, қарпүк, оғы^
жяііе бодаиіяқ қцмақуэр сынды ірі тайцалык бірлестіктер арасында
баслдяідн к.үрес кдңпъі т^йраі арынй кері осерін Ттп зді. Түрік-тюгу
мурағерлсрініц ең куштісң өз билеушісі “КдғаіГ л&уазымын
неыденген 湫 негізгі жичъ лммдык жерлерлі жаулап алған Үйғыр
қағанйты еді, Басқэ бил&угиіяср ‘5қйб$у’: дэуазымыя кэңатзт тутыл,
№на й<£рлер іадесгіруг? ывяқбүгр бодды. Ддт осьғ
кездері кярлуктгір мең оғыздар Жетеуда іүнқглктт орнья^
бдстанды да, Сырдария іпүрягғарЪпс вцщлылардан тЛртьПт аЛа
бастаЙДЫ. Оларға ендігі жсрде мемлСкет болып қалыпТасқан қимйк,
тайралары да кемектеседі. Кдңлылар СырДарнйнЫң т&Мейгі ағысъі
меи Арал манына ығысуға мвжбүр болады. Сол уакытгарда
отырықты жвне жартылай отырыкціы қзцдылцр қеиіпелі омір
содтын» кете баствГщы.
ҮІП ғясырдың доінші жартысмнда карлүк, оғыз жәііе қимақ
тэйпдларының біріккан күілтеріяен женілғед хэңлы тэймаларыньгң
бір бвлігі ІІ/ііл міяі Орал аролығыяа гамііп кетеді. Мүнда кзңдьғ
ітарды сіңірпэн язергілікті іүрі: гайп&лары, кейіпгі еармітпвр мен
угорлар жүрнакгары пегізнідс жзңд тайпалыксд;іқ күрылады- Олар
Еліл взеііінт тамецгі ағысы мен Садтүстік Кавказды камтығац
Хэзарйямен оскерн қақтығыстарга туседі. Вүлар нудейлік дінді
түтынган бірсгей түрік көцшенділсрі еді. Зергетеушілер еврей дінін
коғамдағы вксуйсктер ғаца кдбылдағағқ кдлғзндары пүтқа табыңу-
шылар бплып калэ берлі деіі еселтейгіі. IX ғдсыр сонмвда зр&6
гьографы вл Маъуди мәяіметі бойыдша оғыддар Лрэлдын
сояғүетк «Нііріп мексвдеғен кдкдьитарға түнкілігсгі соқкьі бердді.
Қдңлылардын бір бедігІ оғыадарға бағынады, басқалары Еділ мен
Орал аралығына кэрай кетеді. Өз ке$еі інде, X ғасырдыіібас кезіндс
оғыздар Орад өденіне деііінгі Солтүетік-Багыс Қазакстан мен
Манғыстау түбхгін ездеріне багындырыл, кең баЙтақ еғЫз кдгана-
тын қүруға мүмкіндік алады. “Қетан” лауазымын ошадзр бңл :у
шісі 840 жылы үйғырларды қырғыз таипадары талқаңдағаннан Ссіі,
«арлүқгар мел кимлдтдр әлсірегеннсн ксйін алацы. Еділ далала-
рыядағьг Хэззрмя мен цечеңеггер теке-тіріісі X ғзсырдыч бас
кеэімде гіцчцнсгтерге қэрсы огьыдар мел хаэярлзр олэқ қүрып
оларға күйрете соқш бсргекнен соң аяқгэлдьс. Печемс/терді^ бір
белігі IX ғасырдың екішпі жартысында Дон тоңірегіне впп кеткеті
болатын, жаііа жеңілістен кейін гайлапык одақган қдлғаидцры
Хазариянып. солтүсгік аумаддары арқылы орысғзрдың далаларына
ығысяды. Сөйтп, оғызддр ез ъіемлекеп’цс Еділ езеніне дейініі
барлық жсрлерді еіігізеді. X ғасырдын біріпші жартысында
оғыздярпя мемдекст қалыптасдды. Онын астанқсы әрі қағацның
қыскы ставкасы Сырдарйянын тнменгі ағысътпдағы Янгикеіп
қаласы болды Дегепмен бүл бірлестіктің ғүммры да үзақ уақы і
бола коймады* Смрдэрня шүряттары. Модғвдтау ш&лдері мен
Батыс Қи_г;іқстан далалары сскідді үід эһйілогия іық өңірде
срналасқзн таіталър шаруашылығм слардъің ок,іііаулануына ілжріи
тйгіэді. Маиғыстау нслам дініп кабылдаған орі еадсрің түрікмен
атағаи оғыздар ортаиьіғыңа айиалды, Сырдарнйііың төмснгі жане
орта ағысында селжүқтар билікті қолына ацадьз дат коптсген
жағддйларғз бяйланысты Кіші Азняғя карсы жорыктар жүргізеді.
Солтүстік оғыздардың кейбір бепіктері қыншик тяйпаларына бағы-
наДы, ал кедесі бір үлксн беяігі ендігі жердс жойылган Хатария
арқылы пЕчеіісгтср сонынан Внздатня шскараларына қаран кстеді.
Қазақстан далаіізрындағы биліқ қыпціактарта отеді. XI ғасырдыц
скінші жартысынан бастац араб географтары далалық яймақіы
Дешті Қыншақдеп лтай бнстайды.
ҚиМақ Тіійпалар одағының езсгі - 656 яс Багыс Түрік қагана-
тыііың ыдырйуы нәтижссіиде - ганпаоардьщ оқшауяануы мен
қаҒггадан бірігуі барысында қалыптасады. 840 жылы Үнгыр
қэғанаты талюшдалғаннаіі ксйін оғйн кіргсн кейбір гайпалар
қимақтарпі косылады. Арііб тарихіілдсы Іардсзи і{іығармасына
Қйрағанда қ^.мақ тайналық одағы имн (эймур}, ымақ, татцр,
баЙаңдур, қыгпііақ, ланцказ, адғилау сеиілді жеті тайпадан түрғэн.
IX ғасырдың екгңілі жаргысында оган кірген тайпалар саны он
екіге жстеді. Қнмж фгдсрациясьшъің аумэғъі Солтүсіік-Шығме
Қазақстаицағы Ертісіід жоғарғы және орта зғысын алып жаіты. 1Х
ғасырдың соңына вдрай қимактар үстемдіғі Аііакөд кдзаншүнқыры
мен содгустік-шығыс Жстісудэғы Жоңғлр Алатауына лсйін
таралды. Осы уақыпарда оғыздардын; солтүстік-ідығыс ніекарала-
рында қыпшақгар найда болды. Қимик-қыгішақ тайдалары
солгүстік-батыота Тобыл <яені алабына, ідығыста Объ езеніңе
дейін қоныстанды. Бнлеушілсрі кағаң тиіудын алдды. Мсмлекет
тайпа шоіскарлары басқарган улыстарға бөліпді. Қдмақтардың
сыртқы жаулап алу соғьістары мемлекетті обден олсіретеді. Әрбір
жергііікті пюнжар оз иеліғін қеңен іп± қдганмен тецесуге үмтылды.
Ішкі қайиіылыктар тайпаларды озаря қырқыстар меп үзаққа
СОзьілған миграцняларға нтермеледі, XI гасырдағы ыдырау үрдісінс
қимақтарды талқандағап әрі біраз бөлігін бағындырган қидвндар
да ат салысты.
Қидандар ~ I мыцжыядық соңьі меп әсірссе 11 мыіцкылдық бас
кезііідс Дзия далалярыңда шығыстан батыеқз жылжыган коіипелі-
лердің тек бір толқыны ғана еді. Қимақтардың, қыпшақгардың
батысқа, оңтүстік-бятыска жане ішінара солтүсгік батысқа жшіжу
батыты X ғасырдың екіпші жартысы мен X гасыр басьшда байқа-
лады. X ғвсырдың екіниіі квртысыкдв клмзк, бірлестісіндегі
тайпалардъпі бір бөлігі, негізінен қыпшактар. Сырдарияның оң
жағалзуына жылжып, шүрапвр мен мүсылман қалаларына жакьтндай
түседі. X ғасырдьщ соңыіда үлкен қңмақ бірлесіігіндегі жекелеген
тайпнлвр іюбытіың бірігуі нәтижесінде бірнешс дербсс гойпалық
облыстар қалыптаеады, м&селен, батыстық — Андар аз-Қыншақ
Қңмақ федерациясы талқдндалғаннан квнін далалық оңірде үсгемдікке
бүрын біріүтэс саасц күрылымы болмаған қыпиіактвр қол ікеткі-
зедқ а. *' ғ мяқ" этнонимі жазба дерек қеадеріңде бү іан кейін үиіыраса
қоймайды.
XI ғасырдьщ оргасыңда қыпшақтар Сырдария алабынан
□ғыздарды ығыстырып шығарады жоне ғаеырдын ссңыттй қдрай
Еріістен Буг өзенінс дейінгі далалық аймиқты жаулап алады. Еүған
Балқаш көлінсн солгүстідке карай жатздн еңір, Арал маңы.
Ор алык Қаздкстан, Ораадқдт біраз болігі^ Баінқортстан, ііатыс
Қазакдан жерлері кіреді.
Қыпшактардың ңеғүрлым күипі тобы хорсзмліктер қол астына
едксн Хорезм меи Сырдарня өңіріндегі қщіаларга шапкыишьілықгар
жасады. Қуаты мьйлІнше арткан ксзде оларға Сығанақ каласын
жаулап здып, дербсс пүтқэ табынушы нелік қүрды да, ездеріне
барлық исламға наразыларды тартып, Орта Азиядағы мүсылман
яслікте[ямен күрсседі. Сьтанад т&тшвктарының күіітірін хорезм-
дікгертүрді талас-таргыстар мен қырқыстарға пайдаланып отырды.
Иеліктің вді моңғол шапқынціылығы қдрсаңына деЙін өмір сүріт:німен,
Оһы хорезмшах Мүхаммед нбн-Тәкеш бәрібір басып алады.
Қззақстаның еолтүстік-батысыцда орналасқдн қыпшақтардың
бпсқа бір бір іест гі - елбүрліқ, ол кеніпнен Аңдар аз Қыіштақтьтң
мирасқоры бслған СИЯҚТЫ. Од езінің саясп ныздны регіңде Хорезңді
таңдап -аоды, іпт &ңғысь}н& X И гйсырдэ хоп қорғэнуга тур& келді.
Тек ХШ ҒдсырдЫҢ бас кезіңде тана оған қарсы соқҚы бсре ДладЫ.
Бүл уаҚЫттарДа Қаңлы М&н қыІІШаңтарДЫҢ кептегсн тайпдлары
Хорезмшах бодандыгын Қабылдаған болатын. Мүіідай бодандар
арасыііда қыпіпақ кешбасшы іарыңың бірі Қцдырхан Түркістаңн
есімі де атилады. Моңғоя щанқыншылығы кезіңдс Үлбірлік-Ғашмыл
баскдрған жасақ Әрекеті үзҢқ уақытқд дейін еш нэтижс берМСДІ, тек
Ңдй ехтзі ялабыңДа үйъШфилырыліз^ан лең ірруыл Бзнмтия
мен оііың жақтастйрыііың елімінс альтп к&іді.
Қыпиіақтардың үшінші бірлсс ъ і орналасқан жер ©яі белгісіз,
□рталығы Сақсын қаласыпдвғы аймақты қоныстанды. Бүл Еділ мен
Орал атырауларь аралығының ортасындағы, Каспий теңізі жаға-
лауындагы аудан болуы мүмкін деп саналады. Сақсын саудагер-
лерге саудд мен айырбас орны сонымен катар Еділ бойымен
Каслийгс дсйін, сщан теңІзбен Манғыстаугз, ары қарэіі Үзбой өзені
бойымсн Хорезмге шығатын жолдағы едді мекен ретінде белгілі
болды. Аталмыш жол Арал теңізі деңіейі котерілген және кеуіп
кстхен Үзбой езенінің ариасы толған кезде қайта жанданып түрды.
Сақсын, әлбүрік жопе бүлгарлпр коалиция күрыц (жаңа
м&ліметтср бпйынша), жиырма жыліа жуық уақыт бойы іоңғол-
дардың баіъісқа жорыгын тоқтатып түрды. Тск 1235-1236 жылдары
Ғана монгоддар әскерн одақты талқандай алды. Багыңдырылған
қыгтшақ тайпалары Багіу хан оскеріне қосылды, бағынгысы келме-
гендер елтірйід немесе қүлдыққа сатылды,
Тарнхтд Ьділден XI ғасырда етіп, аз гана уақыт оіггүстік рыс
далаларында үстем^ ік қүрған қытдақтар да белгілі. Бүл рстгс
печенеггср мен рғыздар Внзантия, Бүлғария, Вспгр>ія мен Русь
шекараларына ығыстырыпды. Қыпшактар Ақ жоне Қара Кумання
бірлсс іктсрін қүрды. Ғылымн сідебиетгердс аларіы шыгыс
қыпшақтардан боліп көрсетеді жөне де орыс нарративті дсреқ
КОЗдерінде 'деі половцьі деп азиіады.
^Д^Ү^іктсрдің архсологиалық
ссксрткіштсрі
Жерлеу ғүрлм. НарративтІ дерек коздері, осіресе Қытдй
хроңңкалары түрІк-тюгулар ілкі замандардан ездсріцің олген
адамдарын, олар пайдалаігған заттар мен мінгеи жылқыларын бірге
ортеп, күлін қабірге көмген деп хябарляйды. Қабір үстіне елген кісі
бёііііеі і бедерденген тас іүргызылған жәнс оныи қатысқан
жорыңтарып снпатгап жазған. Ьгер соғыста ол бір адам елтірсе,
әдетте бір гас қойған. Кейбіріндс тастар саны жүзге, тіггғі мыңға
жетхен Мүңдай ғүрыптық қүрылыстар кептеген түрік шонжзрла-
рынын қабірдсріне түрғызылды. Қарапаным қауым мүшелерін
жерлегепде ғурыптық қызметгерді кәдуілгі тас қорщаулар атқарды.
Қытай дсрск қөздеріне қарэғанда коршілес телс тайпаларымен
байлаңъісқа түсу нвтакесіиде туріх-тюгулар біртіндеп отк.а ертеу
ғүрпын үмыіты да, мүрдсні ортемей, оба астына оған тиесілі
боііган жылқьг мен ізітарды косып жерлеудін жаца жоралғысыпэ
кешеді, Мүрдені жері'.еу ғүрпыи бастсадарға қирзіацда турік-тиоту
ақсүйектері кобірск үстапды- VI ғасырдьің екініпі жаргысы меи VII
асырдаты жытқымсн қоса жерлсу гұрпы аігықталган ескерткіштер
Ллтайда коптсц үшырасады, Мүндай ескерткіш срдіті алташқы
зерттслгені - Қүдырпе қорымы. Одан тйбылған 575-577 жылдарга
жататын монеттср бүл қорымдағы “қүднрғелік” аталынпан затгар
қсшеііпг сснімді тұрде мерэімдей алады. Ьұл бірінші Түрік қаға-
наты доуірінс жагатын есдерткшітердің кронрлогиялық сцпатыл
аііықтайтъін түсінііщен астасадід. Табыііган ваттар кеиіеніне бідікті
бір голксл і тсмір жүгсн нсмесе ауыздықтар, солақша түрпатіът аяқ
салдіын созылыңқы дөңгедек қүрықты үзсш’ілср, ғүндардыкіне
үқсас күрделг жсбслер, экылтыр тогалармеп ошекейленгсн Белбеу
мсн жүтендік кіреді.
іКертеу садты, атпеп қоса үйінді астыпа мүрденіц шаяқзсынан
жатқыидлуымен сипащціынады. Мүрдрні қоюдың үіц нүеқасы
Ньгкталған: басы оңгүстіқке, шыгысқа жрне солтүстік-бдтысқа
қаратъшҢй!. Мүрдепор аса үдкен смес ‘гаСтарадн түрдғын здпақша
келген диаметрі [0 М жан^ биікіігі I м-ден аспайтын обяларга
жерленгсн. Кей ^сагдййларда Мола үспнсН оның асть НДагы колемі
іиитын кабір шүцқцрынан үлкелірек қаладды байқалады. Қабір
лцикыры кебінесе тік бүрышіы немсес сопаішія болыгг ьеледі
Жсрлеудің торгг түр бел ілі: □) хыпқы.мел қоса жерленген адам; б)
жылқысыт, ат обзелдерімел жсріенген адлм; в) жылқымен ат
абзелдерінеіз жсрленгсн эдим, г) адамы жоқ, гск эбтелді пттар
қойъілган кеііото^тар. Әдетте, кдбірдегі жылқылар аягы бүгілһт,
адам сүйсі меи қатар идэн сол жақтэ (оң жақтэ отс сирек),
мүрдсмен бір деңгейде, кейде бір баепалдяқ жоғэры нсмесе төмен
қойылады. Атпяң басы, әдетте, адамга қэраагылады, мүрдете арқа
түсымси қойыдғандары өте сирек. Дсгенмен, кабірдегі жылқы
басыныц бағыты гүрақты емес, Одардың басы адам баеымен бір
жзқка багыітадады, немесе қарама карсы жаққа қаратылады.
Қазақсгпн мсн Орта Азияның негзгі зумагыіга келгеп іүрікгер
саііы ал болдьк олар пегізінсн эскерн жоне азамятгық билік
бясында отырдм Түрік замадыңа деатқьпылатыіі беніттер саны дй
аз, олар жете қоюы киың таулы анмақгарда ордаласқа і, бірақ
олэрлың Алтэй *Еүрғыі^ііаръіысн тен тикэпык ЁфтүтаегығЪі стоадндай
күмві-г тугызбаңды. Моеелен, жануярлардыи сод жаңтяіът баспал-
дакга пемесе мүрдемен бір деңгейде жатуы, қойыгіған зяттар
кеіиені, тек меридиаи бағьггтан басқалары түріктер отаныида кеці-
нен тйраятан еді. Батыс түріктер жерлеу салтыізда едіне і<мі
бслгілері бар; тепырақ кабатынаи казылғаіі қабір бүнгрінен
қуыстар жасшіынған, сірә бүл жергілікті түрғындар ъіқішлымен
болса ксрек. Қазакстанңыц оңтүстігінде, Сырдарияның орта агысы
алабылда түргыңдлрмен тығыз байлаітыскд түсксн түріктер олар-
мен араласып кеткевдіктси, қабірлер оэіндік ерекгпеліктсргс ие
болды. Арыг озен алабыңда ҮН-ҮІН ғасырларға жататын Ьоріжар
крръғмы сбаларында мурде ежелгі торнаднт аднгейһіе койылған,
сандай-ақ арнайы сазбадшықтан жасалган деңгелск. сопакша және
тік бүрышты аланклйлпрға немссе қабір күрылыстарына жерлсн-
гсн. Кейбір алаңқэйлар пахсадан тұрғызылғаң қоршаумеи қоршал-
іан, олэр кіретіи делізбен күмбездслс жабылған жердсу лдқһггынац
түралы.
Қаіақгпііііыц солтүстік-шығысында түріқтер жсргідікті уіро-
самоднй тангіаларыма кдзігіп, олармсн байланысқа түсті. Мүндай
бзйланыстар нәтижесін Бобров қорымынап коруге болады, оңда
турі.ктерцің мүрделерді жердсу ғүрпымец қатдр өлікті өргеген
жергшһпі самодий түрғындарына тэм беіііттер де бар, олардз іүрік
мрденистіцің күшті ықпалы байқаладьқ
ҮІРҮПІ ғасырлардағы түрік ескерткіштері тас обялар мен
қоршаудардац түрады, ДцамегрІ 12 меірге дейпі, бийггігі 1,5 метргс
шейін тйс немесе іас пең топырақган түрғызылғян үіііндідер
астында қабірлер бодды. Қабірлср жалғыэ мүрдегс арналғдн.
Мүрделер үзынылан, івалқашнаи йчйхқызыл» ан. басы маусы.мдык
өзғерістерге қарай аэдап озгеріп содтүстікке - солтүстік-іітыгыска
қаратылгащ шығысқя қарагылғаңдары Өте снрск үіиырасады.
Мүрде мен жылқы бастяры кйрама-карсы багыттарга қяратылған.
Қабір шуңқырлары антарлыктлй озгерісгпзрге үніырай қоііғал жоқ —
бүрышыдай тік бүрыштьт және сопақша кслгеп. Екі, тіпті үш
жЫЛКы койылған қа&ірлср де пайда бола бастайды. Балалар
қа&тріне кейбір жм даітаардй қсмды -дылқы ортмга қойпмі Жылкы
қабірлері, одетте, үстінен таспен толтырылған. беті ксйде ғана
шеттсрі түғырды барснелік ағаштармен жабылған. Кейде үзыііі.і-
нағг қойылған тақгаЙдирмен дс бейптегі адамдар каңкасы жабылады.
БаЙ қабірлердс олар ойып жасалган астаушаға жатқызылған жәке
бегі тақіаймеп жабылған табытқа с&ғтынғзеі мүрделср де кпдеседі.
Ссғгғысқ, алғашқьт кезеңдегідей іуріктсрдің жосын-жорылғылары
жиынтығын силаттай қоймкйды.
Обаларды еске түсіретін диаметрі - 4-6,5 м, биікті/і 0,5 ^іетрге
дейінгі денгелск шс қаландылары риіуалдық мазмүнға ие бола
алады. Осыидай калапдылар астъгңда ежелгі гпризоит дсңгеЙіиең
тса үлкеи емес шүцқырдан археологтар қыш ыдыстар. сүйек
алкалар. қой сүйеқтсрін тапқан. VII УШ ғасырлардагы түріқ-тюгу
жсрлеу культімең шаршы тарізді, ішінара тіқ бұрышты тас
қоршау іар тытыз бяйлаііысты болған Олар тас илитадардац
түргызылған, аса терец емес шүңқырларга Бүйіріңен орналасқяң.
Қоршау келемі С,8x0,8 метрден 5x5 метрге деиінгі аралықта
озгереді. Қоршау жартас жынысгарының сынықтары, тактатас,
ксйде малтатас іісн өзен қоитастярынан түратың жалпақ үйіңді
жасалады. Пяига кабырпглярын бекІтіп түру үіиін сырткы жяғына
тас пен топырақ толтырьшады. Көгг жнғдяйда, қоршау бүрыштары
олемнің герт тарйпына қярятылады да, бІр уақытқа жататың қорым
ие жеке топтар болып катарынац солтүслік-оңтүстік цемссе
солтүстік-иіығыс - о ғгүс ік-5атыс багь гга орнадасады. Қрршау-
дың шығыс жағынян кейде адзмддрдың мүсіні немесе тзс бағана-
лар қатзры - балбалдяр ориаласады. Қорілаудың бес түрі бглгілі;
а) ешқаддай қосымша қүрылысы жоқтар; 6) шығыс жашдда
тігінен срнадастырьшган плита немссе қойтасты: в) негізгі ігітитада
адам бейнесі бедерлелген немесе оныц шығыс бүрынгына вдам бст-
олгтеті қаралайым стіп қашап салмнғзн қоршаулзр; г) шығыс
жагъіңда адам денесі бүгіндей бедерленген мүсінді қоршаулар;
д) неіізгі плнта мец адам мүсіні бар қоршаутар Нсгізіііен адам
мусіні жоқ қоршяутар басым. Адамдярдың тяс мүсіндері,
деигеясген негізгі пліпа секілд қоршаудың шыгыс жағында беті
шығыска немесе оңтүстік-шыіысқа қаратылыи қоГгыладьң Кебіне
қоршаулярда бір пемесс екі балбал болады, Мүсшдер мен
балбалдардың йятые немесе солтүстік қабырға маңьшда орннлвсуы
оте сирек кездссстін құбылыс, Қорінаулар түрік шонжарын
жерлегеи кездегі ғибадатхана рөлін атқярған деп есентелйіе і
Әдетіе тастар астынан тегіс жер беті аршылады, кеиде одан ағаш
бөренс нсмесс тас түрған шяғын ойыктар, күрбандық калдықтяры-
нан күл меғ. кемір арчіьш. алынады.
Көншілік қоршаулардагы тастар арясыішн қой, жъшқының
ортүрлі сүйекгері, яғнн бср іген асгың қаддықгары табылған.
Қабір саймаіідяры. VI-VII ғасырлардағьг түрік қабірлеріндегі
саймандардың негізін қару-жарақ пен ат әбзелдері қүрайды, Дздап
қиім-ксшек қалдықтдры, әшекейлер мен енбек қүралдары үщыра-
сады. Сонғыларынан темір пышақ, жонғыш, канр іқ тэстар, тоқуға
арнаптан сүйск кұралдары, от алу үшін пайдалаш.ілэтын агаіы
тақт^йлар кездеседі, Тсмір лыиіакгардъщ арқа түсы тік және
сабышн жүзіне жалғасар түсы екі кертпешті брлын кслсді.
Сабынан кейде ежелгі уақы і гардлн сақталган сатың іздері де
байқялады. I іыіпақтар ер жоіте ойеіі қябірлсрінсн табыяған, одстте
олар белбеулен сәл темснірск жерден аріпын ялынады. Кейдс
пышақіарысн бірге белбеугс іліл жүретін тесігі бар немесе тесіксіа
кайрақ тастар да кездеседі. Бслбеулерге металл қансырмаліірмсіі
ошекейленгсн жанс сүре шегслсрмен бекітілетін үсақ-түйек злттар
салып жүретін қалталар тігілді. Ағантгарды оцдеу үшін агаш сапкд
арнаДКііт ашықтөлкелі тсмір жонғышгнр ііайдаланылды.
Қару-жарақтан бір-бірден семсер, қанжарлар, сондай-ақ темір
садақ үштары (сүйекген жасалғаңдары сирск), жебс мсн қорамсақ,
сауыт-саймандар қалдықтары үшырасады. Семссрлср еқі жүзді,
сабы мен жүзіпіц қосылар түсы айшықтала жалсырмамен жалгас-
қан. Қанжарлардыц екі жүзі де өткір орі тік бүрышты кесікті, сабы
жапсырмалы. Семсер мен қанжарлярдың кабірлерде өте аз кездс-
суін кару-жарақ түрлерінің гүріктерде сиректігіп жоне де аса
қүидылыгын нсмесс, тас мүсіндсрдС семсер мен қылыіптын суреті
Жні бедерленгсңпіктсн. оларды қабірге қоюга тиым селынғиңдығын
керсстеді.
Қең таралған қару-жзрақ гүрі садақ псн жебе болды. Садак
күрделсндіріліп жасалды, шеті мен ортасына сүйск қапсырмалар
жапсырылды. Кейбір сакіалтаіі жсбелердІң үзындыгы 1 метрдсн
асады.
Кирғануга киілетін металл сауыттар VIЛ П ғасырлардагы түрік
есксрткіштерінен ете снреқ үшырасады. Олардың суреті тіпті тас
мұсіндерде де кездеспейді. Сіро. туріктер 'гілікшелі сауыттар
қолданса ксрск, тілікшелер қсршаулардан үшырасми түрады.
Мүндаи сауыт-саііман мен дулыға кигсн жауынгер атақты Қүдырге
кор«№індаты қойтаста бедержнгеіі. С&уыт-с.аймандардуін тщЁір-
дердаіі кездеспеуін олардың аса бағалы болуымен иемссе гүрыгпық
түргьідан тнім салуымен түсіндіруге болады. Оларды тогу оскер-
лері қолданганы жайлы мәлімсггер жыянамалардагъі мипиатіора-
лардан да бецгілт.
Ат ңозеддсрі жылқылармен бірі-е ер жоие ойел адамдар қабір-
лерінен табылады.
УІ-УІІ ғасырлардагы жене кейінгі уақыгтардағы түрікгсрдщ
қабірлерінен қыш ыдыстар сирек үідырэса бастанды. Ернеуі аздан
банкатүрлатты кыш ыдысгарыііыңжекелеген гүрлері белгілі
Түрікгер сол жаққа қарай жабылятын киім кмген. Ол турдлы
жоғдрыда аталған қойтастагы суреттер, қоршаулардагы мүсіңдер
толымды мағлүмат бере эдады. Суреттерге қарағанда Алтаң гүрік-
тррі көйлек, шалбар, жүмсзқ тері етгктЕр қнген. Үзын келген зерлі
жібек кнім кяддықтары ерлер мен ойен адамдар кдбірінен каотекі
табылған. Кнім ^сімдік өрнеклен көмкерілгсн жоне қоля ілмекті
мыс қапсырмдлармеи жабылған. Аяқ кнімге і.пгегі іиаі ын қола
жэне күміс ілмектер пайдаланылды, көігшідігі айелдер яяқ тусьщан
габыдааң. Бслбеу қалдақтары эдеттв ер адамддр қзбірінеи аріпілті
алынады. Бе ібеу айылбасы теиір мсн кдпадан жасялды. Бірқатар
бсйітіерден ы і айьілбастан табылған, бүті конс түрікгердің сауытка
және семсері е арналгац скі белдеуді тағыпжүргендігін көрсетеді.
Әшексйлсрден сырғд длқа, жүзік моншвқ белгілк Сырғаляр
вдізйіен күтдіс тм қояадан күйилып двиіліщалғйн. сырғадіір
көігтеген мұсіңдерде бедерленген.
УП-ҮІП ғасырлардаты түріктердің таттай мәдениеггі элдһіңш
кезеңдердегідей дамуын ж іғастырдды. Д&л осылай деп іүрік
кағанмтынын мярасқ.орізрі,і қи.ч<іқ, карлүқ, үйғыр, т.б. туралы да
ийтуга бадқ.іы.
Тяс І»түсін(ері. Соңғы уакыггарға дсйін мүсіндердіц қандай
жатдайға гиістшігі жайлы скі кдзқарас прым алып кслді. Бірінідісі
бойыігша, бұл — ыүрде ол гірген жауларь ның келбеті Екшшісі, оғзн
Иарвғанда дәтіеадір^. ол бойыпша мүңдйй сәулет өнері мүфденін
ез бейядісі больиі табыдады. Мүсіндер пдам бойына йуыкдатылип,
үзынша тэстзрдан қашалмп жасалды. Шяғып іүсіру, кашяу және
ою врқылы ер ад.амдар (әйелдер етв снреқ) бейцесі түеірілді. Ксйдс
мүсіндср нашар сақталғандыктан орі бейнснің накгы түсірілмеуі-
нён мүсін жыиыеътн анмқцау кнъптға түсің отырады.
Мүсіндерде блс киім бодды, бірақшаш-тарід здбіке бір немесе
бірнітшс бүрым болып белііііп, аркасын ждуыц түрды. ТүрІк ер
азамгіттарыньлі шашы қептеген бүрымдардан туратыңдығы, нл бір
н«месе (Зкі бүрым моңғол тайпалйры өкілдеріцікі екендігі анықтдл-
ғап, Мү і аерге қараіадиа түрікп-р гсл уаддлттарда еодфтне тоуедді
болғян жәнс де әскердіп бір болігін қүраган монуол тайпаларының
ықпальша түсе бастаған
Ерлср, беяіндегі бдобсумен буылған үш бүрышгы қайырма
жағалы шекпен кңген турцс беннелсигсн. Еелбеуг^ қі.ілыш қаіскар,
еі ^у мен бас.қа затгарга арналғзн канта (кісе) ілінген.
Әйслдер бсйнелері коп жағтайлардя жаланаш бедерленген.
Олэрдың көіішілігінің оң немесе екі қодындя, какірек іге болмвса
кіцдік түсьіцдз сапгаяқ-ыдыс, кубок немесе тостағап бейнелеңді
Қондырылғал қүс оң қолыңда бсинеленгсн тас мүсіндсрі де бар.
Кептеген шс мүсіңдср ЖетІсу мен Орталық Қазақстаннан
табылған. Қаэіргі уақьпта жетісулық тас мүсіі ідерді классифнкаңиялау
мен хронолоітіясыіі ннықтау жақсы зерделенгсц Оңда мусін қалпы
мсн жағдайы, реміздер жнынтығы иегізге алынган. Барлық
мусіндер оң қолыңда ыдыс усгаган жәнс қаруы бар срлер, оц
қолындя ыдысы бар, қэруы жок әйсл жәпе жынысы анықіалмагап
тек бет-елгкті нсмесс басы бсилеленгсн болып беліғіеді. Мүсіңдерде
бейнеленген заттарды (кару-жарак киім-кешек, ашекей) түрік
қабірлерінен габылғзн заттармен салыстырып карау, бірінші жәііе
екіішіі толтағы мүсіндерді VI-VIII ғасырлармен, ал кейінгісііі VIII-
IX тасырлариагы қимақуакъпыілен мерзімдеутс мумхіндда береді.
Қарлүқтардың археологислық
сскерткіштері
Табыягзн қарлүқ ескерткіштері аз. Кёінпелі қарлүқтармсң тск
оба астынан казылғап бірнеше қябірлер мен аздагап бңдігі гана
зерттепгіен қатегси тығыз. байланысты. Жерлеу ғурічина
өліктІ үзынынан шалқэсынан жатқызу, басын ільтғысқз қарагу жәнс
оған карма-карсы бағытга қүрбаңдық жылқысын артіадасгыру тан.
Сонымен қатар мүрдені сол кдірынан, аягын аздац бүгіп, бстіп
асгганға қарзтып жерлеу салты дя ксздескен. Жыяқы ддам качкасы
жанында, баспалдақты нсмесе жскс цгүнкырға, япіи кнмақгар
жсрлеу гүрпыңдэғы дай етіп қойылган. ІХ-Х ғасырларда қарлүк,
тардың таулы аңғарларда отыр іқшылыққа кешуі каркыңды
жүргендігі анықталады. Оған сол зэмандағы раб жазба дсрек
көэдері мен крныстар материалдары куэ болып отыр. Тиісті мәлрни
қабаттардан жабыстырма және шарықта жасалган қыін ыдыстары-
нын квіттвгсн сынықтары табылған, қаладйр мсн қоны тар аты
өзгерсді ңрмесе жязба дерек квздеріңдс бслі ілі болғацдай Сырық,
Жол, Харран-Жуян дсп түрікшс аталады. Оіырықшы қоныстар
біртіндсп егінгс колайлы аймақтарда, ірі феодаддар қыстауы
мацында калыптасады да, уақыт оте кслс ийналасына мьқты
бекіиістер садынган сяуда-қоленср жоне егіншілік орталықгарына
аннала бастдды. Қоныс орталығы цитадслг- мен мықты дуалмсн
қоршалған, оныц айналасында шэхристан болды, Оларға да дуал-
мен қоршвлғаң келемі аса үлкен емес тұрғын махаплалар, бау-
бақшалы қоныс-жайлар жалғасып жатты. Қоцыепны үйлср де
дуалмен нсмесе қэбырғалар жүйесімсц қоршалды. Ауыл шаруашы-
лық қоныстары көшпеятлермен тығьіз экономикалық байлапысқн
түсті және саяси жағынан көшпепі феодалдық июігжэрларға төуеаді
болды. Жазба дсрек кевдеріңде белгілі қалаларлы далмевдәл салпіс-
тырудыіі к.иындығы сол, нарратцвті дерек кездерііщс кездесетін
қалалар санынан - табылған қа.палэр саны әлдеқайда кел, ал ежелгі
географтар корсеткеи олардың эрақашықтығы көп жэғдайларда
ашылган қадалармен спйкес келе бермейді.
Қала түрғындарыпыц қүрамы біркелкі болғзп жоқ, Отырық-
шылыққа көшкеи түріктермсн қагар мүнда Согдыдан қоныс аудар-
ғандар, сондай-ақ бнсқа елден келгец еі іишілер, саудагерлср мен
қолопсршілер өмір сүрді. Экопомикадық қүрамдағы сан алуандық
мажуслпіқ, маннхсйдіқ, несіюриаңдъгқ, мсламлық, буддалык, т.б.
діни гіаным-сснімдср мсн мңцениетгщ кон түрлі бағытта даыуына
себециіі болды.
Жалпы алгапда, карлүк күрал-саіЪншдвріл басқя копіпеяі-
лердің бүйымдарынан айтарлықтан сзгеше бола қойғап жоқ. Бүлар
тік бүрышты және ортасы тссік соиақціа тұрпатты металл тогалар,
далалық анмақта үшырасатын өсімдік ернекгерімсп ошекенленгеп
қазанныц сүнек іямегі, т.б. СадаҚтар 6үГнрІне аңшылық корінісгар
бедЕрленген екі трапецня тарізді сүйек жапсырмалар орнатылды.
Тек бүнірлік жапсырманЫҢ орнатылуы бүл кеЗСҢЦС сддэқ жасаудьщ
езіндік қүрылысы болғэндығын аңғартады.
Қалаларды терп сген кезде жер оңщіуніі қоныстарга тан запар:
қыіи ыдыстэр, тас кетиен, донүккііл, т.б. кәғггеп табылғэн.
Жалпы алгалда. осындай зяітзр қарлүтс. моденнсіін твдыққанды
снпалтаңіы. Алайда Жетісуда тас жол сапу барысыяда аршылған VII)-
X ғасырларғэ жатагын тағы бір кабір бар. Онда жерлеу ғүрпын
анықтау мүмкін болмады, бірақ көшпелі моденнетті айшықтайтын
үзецгі, жүгсн, беддік, т.б. заттярдың мол жиынтьгғы табылды.
Қіциақтврдың врхеологиялық
ескерткіштері
Жерлсу іүрпы. ЕртІстің жоғарғы және орпз ағысындагы
қимакгар ескерткіштері обалы қорымдардан түрады. Жазба дерск
көздерінде айтылатып мүцдағи қоныстар мен қалалар олі белгісіз.
Агея езсні бойынэн мәдени қабаты иеа қалыц емес кошпелілердіц
шағын түрактарының қалдықтары аршылган. Ортнлық Қазақстанда
табылган қалаяардыц ең ежелгілерін қимақ-қыпшақтар қаласына
жатқызуга болқды. О іардын кежімді қабыргалары шию ірі іштен.
ніым мен камыс бумасынан түргызылган. Қалагщы берікболу үшіп
оның ішкі жағына ұтын қамыстар бумасы тігінен қойылды. Қала
сыргы су тпятырылғам ормен қоршадды. Қоныстың ішінде кніз үй
мен шатырлар орлаласты,
Олік тас және топыракпен үйілген оба астына жсрлснді. Үйінді
периметрі бойынша тас қалатщысы тік бүрышты исмссс соиакша
коршау іарды қүрэйды. Кей жағдайларпя обаны сауыт тарізді тастар
жауын түрады. Мүрделер үзынынаіі, тік бұрышты шүцқырларга
шалқасыыан, басы шыіысқа немссе солтүстік-шығысқа қаратылып
жаткызылған. Кеибір бейіт шүңқырларының содгусгік кзбырғасышіа
қуыс жасалған. Әдетте қябір шүңқырлнрынан б б р мүрдедеіг, тек
кейде ғана бірнешеуден кездеседі. Соңіы жаідайда обз солтүс-
тіктен онтүстікке қарзй созылггт ирі сопакша түрцатпі болып
кедеді, Әрбір мүрде бір-біріне жапсарластырыла орналаскдн қоршауғэ
қойылған. Қүрылыстың мүндай нүсқасын “үзын оба” деп зтацды.
Олар басі<д ссксргкіштермен қдзақстандық Ертіс мадыңдағы Қашыр.
Бобровка, Зевикино, Ковалецка. Карашат-1,2 Ақши-1,2, ИзмаЙловка
сыңда көптеген қорымдарда үшырасады. Ежелгі Русі, еекерг-
қішгеріне үқсас болтандықтан ез атауын содан алган, мүндаіі
Кұрылыстарһ:і бэй шонжар өртеу ғүрпы бойьпппа қайықшаға
көптеген қурал-саймаі дарымсн қосэ жсрдснді, Қязадс гандық
осындай ескерткіштерден он шақты мүрделср аршылған. Үйінд
о№н малга гзсгарынан, тастан түргызылды, ал ішкі қорніау терт
бүрыиіты (сопақша түрпаттылары сирек) түрпатты болып келді.
Үзын жағының көлемі 5-18 м; ені 5-9 м-ге жетт' бніктігі 0,5 м-ден
аспдды. Кірср аузына әлстте екі қойгас қойылған; қүлпытас кдлдыктары
сақталған. Көп жағддйда ердср кабірі орталық қоршауларға орна
ласад.ы, олнрға солтүстік және оңтүстік жягыііан мүрдв жынысЕ.іна
қарай рулаетарынын қабірлері бүрышы қабір үсті құрылысын
қиратпаи жппсіфластырыла соғылады. Отбасы лақьпының соптүстік
жагына кебіне ойелдср мсіі балалар, ап оңтүстік жаққа ер адамдар
мен ср жынысты жасөспірімдер жсрқенді. Жынысына қаран бй-іу
Ертіс мадындағы көшпеңділердс кеңінен тарады.
Ьртістің орта ағысында, ормаңды-далалы аудандарда обалар
одетге узын борепелік такіайшаліен немесе қзбықпсн жабылған
бірнеше қабірлерцсн тұрады.
Жерленгеңдердің басым бөлігімсн бірге жыдқы да қосз қойыпғая,
оны әдетте адаммен катарластырылъгп бір бағытта жагқызған. Оба
астындағы жылқы сүйегі торт нүскадд аршіласады: а) ат пен ядак
сүйегі бір деңгсңде үшырасады; б) адам сүйсгінС қатарласіырылып
текПІШСкте қойыляды; п) оба үйіндісіндегі қабір шүңқырымен
қатар жатады; г) зкске шүпқырда орі аласады. Алгашқы нүскдсы
кеңірек тараган, тіпті кейбір қабірлерден екі-үиі атгың сүйекгері
табылып отырады, Аттардың түлыбы (әдетге бас сүйегі мен төрт
түяғы апатомиялЫҚ тортіппен жатқап) мен ит қоса комілген
аздағац қабірлер д£ үшырасқдн.
Ксйбір қабірлердің кепшілігіндс сол қорымДа болса да аттың
қалДЫҚіары кездеспеЙді. Олардыңоба үйіңдісі шагындау бодганы-
мен қүрылысы жағынан дол сондай болып ке іеді. Сірә, бүлар
қоғамдағы кедей дцамдардың қабірлері болса керек. Қабір үстінен
узыпынан қойылган тақтай мен бөрене қатарынан түратын жабығі
қалдықтарының орны жиі байқалады. Атпен жерЛСу, мүрде үстіпе
ағапі ж;ібын қоңдырғы орнату - кимақ қабірлерін VI—VIII гасыр-
лардағы Длтай түрІктерЕ сабі шерімен жақындата түседі.
Үйіңдідегі қоршаулар тік бурынггы пемесь ДОңгетек бодып
жасалды, олардың шығыс жағында ксйде Ү1-У11 ғасырларда/ы
түрік қорідауларындағыдай беті іпығьсқа қаратылғаң антропо-
морфты мүсіңдер орняласады Кейбір обалардап бірнеше тас мүсін-
дер кездеседі, Тас мүсіндерінің ирГқы жағыңан Кейде тігінен тас
плиталары қонылады. Семей (Щыгыс Қдзақстаң - ред.) облысын-
дағы Үшбпік стаисасы мнңындағы оба жаньпща бес шс мүсіц, олар>га
артқһі жағыііда алты тас плигзлары түрғац, Шыгыс Қазақстан
облысыңдағы тагы бір оба жгпіыііаи үш оба анықталған. Тіііиен
қойгзн гшиталарды ғалымдар гүрік танпяларында орын аЛҒзн
табынушьшы қүрыДыстары — балбшідармеіі байланыстырады.
Тастар түбінен Жіпе қалама (қдлаңцы) тастар арэсынан жылқы,
қой сүйектері түріңдоі Іиалынган қурбандық Қаддықтары да табыпвдьі.
Тііс кдламасының бірінің түбінен қыШ ыдыс пен жүтзн Де юездескен.
Қимақтардың геіс мүсіндері ҮІ-ІХ гасырлардағы колемдІ мүьія-
дерге қарақаңца үсгірггеу, агпроМОрфтЫ қүлпытас іүріңде жасйл-
ған. Мүсіи алды ғана аады-ксМді еңделген. Мүсіп жанығіыц
қырлэры мен арқа түсы ксйдс ғана болмаса мүтуіят керсетілді,
дсисСІ меи қолдарЫ аздап оңделіп, берілді, тіпті кейдс мүлдем
бедерлснбсді де. Әйел мүсіндеріпде оның т&сі алық көрсстіЛДІ,
кейдс сал алға қарай шығыңқы кіндік түсы мсн жамбасы да
байқялады. Жалпы алганда, езіндік қүрылысы жағынан қиыақ
мүсіндері ерте половеңтік (оңтүстік орыс далаларындағы қышиақ-
тар) мүсіндсріне үқсас болып келеді.
Қимак қоғамындағы ақсүйектер руна жазуларын мецгерген,
мүны қимақ әйелінің қабірінен алынған айнадағы жазулар да
далслдеп отыр. ХІ-ХІІ гасырларда қимақтар ескерткіигиерінің саны
піүғыл аюя бастайды, бұл түрғындардың батыс пен оңгүстікке
кешіп кету себебінсн іуындағын еді.
Сростин лөдениеті
Шыгу тегі. Лталмыш мәдениет Объ пен Ертіс өзсндері
аралығын және Объ бойын, ал кенбір ғалымлардың пікірінше
сырткы Байкалдан Бзрабнн далаларына дейінгі анмакты қамтыды.
Алғаш рет сростнн мәдснистін М.П.Грязнов боліи көрссгті де,
оның бірнеше жсргілікті нүсқзлары болгандығын айқындады. Өз
уақыіыпда оны эсрітеушілер үйіырлярмен, қимактармен байла-
тіыстырды, соның ішінде, мүны қнмақ модеиистімің нүсқасы деп те
есептедІ. Кснінірек бүл пайымдаулар теріске шығарылды және
оныц УШ-ХІІІ ғасырдың бас кезіндс, яғни моңғол жауяап
алушылығына дейін омір сүргендігі долелденді.
Моденнеттің қалыптасуына түрік ^гңосынан басқа түріктеіігеи
жергілікті угро-самодий тэйпалары да қатысты. Араб геоірафы
Гардезн ХЛ ғасырдың озіндс-зқ Ертістің шығыс жагалауындағы
қимактар туралы хабарлама жасайды. Аталмыпі модскистте қнмақ
субстратыиың болғандығын археологиялық молімеітер де толық
қуаггтайды.
Жерлеу гүриы. Сростин мәдениетішң жсрлеу ғүрпыцда екі
қүрауыш (компонепт) байқалады. Бір жағыііан, алтан және қимақ-
тардағыдай жылқымен коса жерлеу, екіиші жағынан - жергілікті
ормаңды-далалы түрғындардағы оба асты жөне шүңқыр-лақытқа
жылқысыз жерлеу, үстіп агаш қабығымен және қабық бсрепелер-
мен жабу т&н. Түрлі зтинкалық қүрауыштар бүл мәдениетгің
жергілікті нүсқаларынын кальлггасуына алып келді.
Сросгин мәдеииетініц дамуы ҮПІ-ІХ ғасырлар, ІХ-Х ғасырлар
жөне ХІ-ХІП ғасырдың бас кезі сынды үш кезеңгс болінеді. Бірінші
кезеңдеп қорымдарда жылқымен қоса жерлеу басым. Мүрде басы
батысқа (кешпелілср сияқты) немесе оңтүстік-батысқа (самодий-
ліктср секілдІ) бағытгалган. Жылқылар жерленген жеке лақыттар
бірде-бір рет ксздескен емес, бүл өз кезегінде жергілікті самодин
элемеиттері басым екендігімен түсіндіріледі. Қалыггтаса бастаған
сроепщ іизденнетінщ ескерпііідтеріне орманд/я-дал&лы само-
дийліктер мздениетінін ортж белгілерііг сойкестенд рген Бобрпв
қорымьі ЖЯІІІДЫ.
Екінше ксзецпщ есксрткіштері апағүрлым жаксы зерттелген.
Бүлар Обалы қорым болып табьшадЕ-і. Бір үйіңді астыиа бірнеШс
Мүрделер қоньщды. одардыц қабірлері оріалықтағы жЗуынгер кабір
Маңына. шогырданды, Мүрдс басы соттүстік-шығысқа бағытңііЕған
Қэбірлерде жьтлқысыз жеріеу' басымырақ. Орта_іық қдбір мдңына
ғү иғен лабірутсрдді орняла суында ауытқуішдлық байқаддда.
Мүндай обаларды жауыпгер одгеңцен кейін оның отбдсы мүіделсрі
жсрлепгсн деп ессптеліпді, сірә, бүл рулық қогамның ыдырап,
пятриархальды отбасылардыц болінуіи керсстсс керск. Жсрлсшен
□дамдар қабықпсн оратылған иемесе ол б&рснслік жабынмеіі
жабылітін, Ер адамдар кйбірлерінеп қару-жарад (свмсер, жебе
Корымсагы, садақ) жоне ат обзелдсрі үшырасады. Әйсн Еідамдар
қдбірлерінен ошекенлер мен енбек күрпдары кездеседі.
Екінші ксэедінң ахырынлз лщпенистгің күрделі ңалыптасу
үрдісі аиқталды. Бірак та ол йз дамуыігың соңғы ксзеЕііядс жаңа
түріктік белгЬісрмец толығады. бүл даііапы аЙмақтардан кошпелі
түріктіпді халықгар үнемі ағшгып келігг гургандыгтдн кнрсегеі
Сростіін түрғындарьшьЕҢ қүрамышч кіргсн гүрці этннкалық топтар
сростнн мрдеинетшің әркслкі болуына жаддай жасады, Еүл
мәдснисттіп алғашкы зертгеупіісі М.П.Грязнов осы сскері кіііттсрді
оз кезінде-ақ терп жерЕІлікті топідргп оалген болатын, кейін
А Л ГаврилоиЕі тағы скі толты боделі,. бірак анардыц бірі әлі куііге
денін пікірталас тугызуда, Мвдениетті зерттсу өлі күнге дсйін сз
жэлғаеыи тауып келеді.
Жерлсу сяйінаещарьг - бабымен' жасддган к&шпеяі жане егіи-
ідідікпсн янііалысута арііалғян задтар қоспасыиаіі түрады. Аіітаіық.
мәдениеггің бірініні кезеніңдс қабірге коі інелілерге тан еңбск
қүралдарыііан - қашау мен темір ньшіак; кдру-жарактан үіл
канаггы, еапты, темір, жалпагы оте сирек, кобінс жоспарда
негізінен уш бүрышты жебе үшгары: ат әбз&ідеріцен 5 тәрізді
ауыздь қ, ссгіз сскілді жасалгаіі сері ппелі айылбас койыіады.
Әілекейлер жиыіііығыпан алқзлы сырғялар, зкаріылай бағалы тяс
орнатъглғян акріісгер, гік бүрынгты. аіі таріэді, шетт делгедек
омьшіты белбеу тсгалары бяр жер л кті самодий түрғыңдарына
тән керамикатүбі двцгелек ыдь стардан түрады.
Екішні кезең қабірлері бүрынғыға қарағаіщя элдекийда бай
бола бастайды. Ер адамдар қабіріпен кынабы әсемдепн жясалган
ауыр <ылыштар, аздап иілгсн қылышіар толкелі пайзалар. ксбелі
қорамсақ пен садақжиі үшырасады. Атәбзелдері сақиналы жүіен,
үзеңгі мен айылбас секілді үш нсгізгі қүрауыпітан түрады. Әиел
қабірлерінсн сырға, мыстан жасалған сфера тәрізді түнмс, моншақ,
мойыны мсн ернеуіне, иық түсына іцүңқыр катары түрінде ою-
ернегі бар түбі дөңгелек жане жалпак қыш ыдыстар табы іады.
Копшілік заттар қнмақтардікі. Үшінші кезеңдс соң ъі угро-самодий
элеменгтері мөдениетіндегі жсртеу гүрпын, керамиканы тазіғ
хошпелі.тік сарындартүпкілікті іүрде ығыстырып шығарады.
Оғыа жәнс псченег тайпаларының
архсологиялық ескерткіштері
Огыздар мен печенепердің загтяй мәдениеті Ресеіі аумағында
борінен де жақсы зсрттелген. Бүл тайпаларға жататын Қазакстаіі-
даіы материал <ар Батыс Қазаксган мсн Сырдарня аумағынан
табылған, бірақ олар оңтүсгік-орыс ескертк ітсрімен салыстыр-
ганда өте аз болып саналдды.
Жсрлеу гүрпы. Оғыздар мен печспегтердің заттай мәдеписті
мен жсрлеу іүрпы етс үқсас. Сондықіан да археологияда бүл скі
згпіосгың ззтгай модениетін біртүтас карас ъіру орын алгаіғ Еділ
мен Жаиық аралығындагы далапы печенепсрдің алғашқы қоныс-
тануы туралы VIII гасыр меп IX ғасырдыц екіпші жаріысы деп
санайтын екі кезқарас бар. Еріс кезеңдс бұл тайпаиар шағын жскс-
леген обалар қалдырғалы бслгілі. Кейіннен оларды танымастаіі
сгіп қазыи тастады немесс олардзн тағы да қабір соқты. Азды-
кемді ірі оба топтары мен қорымдары көбінс ІХ-Х ғасырлармен
мерзімдс-пінеді. Бүл біріішіі кезеңге кошпенділер нсгізінен экстре-
мальды жагдайларда болып, накты маршрутта көшіп-қонып жүр-
гендігімен 'іүсіңдірілсді. Уакыт өте ксле орбір атада қыстау мен
жан іауға баратын жслдар қалыптасады. Өздсрінің жері саналатын
аумақтарДЭ қорымдар немесе обалар тобып зүрғызады. Шұрайлы
жерлер ежелгі уакыттарда нгерілгсндіктсн, оғыздар мен печенег-
тердін обаларын олардан олдеқайда бүрын өмір сүрген кез келгеп
ерте кешпеңділердің ірі обаларынан нсмесе оба массіштсрінеп
табуға болады. Еділ бонындагы толыққанды жсрлеу кешендері IX
ғасырдаи бдстап мсріімделінеді, бірақжазба дсрек кездері, кездсіі-
соқ табылшн олжалар VIII ғасырды да санаттан шығэрмауға нсгп
бсрсді. Бейітаер көбіпе топырақпен үііілген, дидметрі 12 меггрдея
аспайтын, бкіктігі 0.5 м шаыли обалардан түрды, Жсрге кдғылған
бүрышы тік һемссе сопақ піүңқыр, тереңі гі I метрдей болды.
Аздаған мяусымдык ауытқушылықтары болмасз мүрделердің баси
батысқа қаріпылын. іпалқдсынан жатқызылган, қолдяры денесінің
жанына немесе жамбас сүйегі' қасьша қонылггш. Коп қабірлерде
саймандар жоқтың қасы. Тек бірнеше жебе үшіары, ныілэқ, найза
табылған. Аздъг-кемді жай қабірлср (олярдың сйігы птг аз)
стандартты кошпелілср жнынтығынан - қару-жэрақ, ат әбзелдері
мен еңбек қүралдарынан түрад.ы. Адам жанына атаы қосып жерлву
некеп саяқ, бірақ бірде-бір рет жылқы қаңқасы түтастай кезіклсгец,
тек бас сүйегі мен терт түяғының түлыбы қойылғаи. Кенбір қдбір
ідүіщыр.тарыныц соятүстік және оңгүстік жатында ернеуліктсрі
бар, олар лгаіді кесиелгекпен жабылғап. Обя үйіндісінде бсрілгсн
астан қалғян жануарлардыц сүйск қалдықтары кен. Ксногяф-
обалар ДЯ кеадескен. Оларда мүрде тіптен жоқ немесе қджспі
керек-жарақтармен ііттүлыбы қойылған. Ғалымдар арасында егъіз
қабірлері печенегтсрдікінен күрделі түрпаттағы қзбір шүңқыры
мен түлып аяпяның шабылып тасталынуымсн ерекшеленеді лйі
есептелінсді. Мүрде мсн жылқы баетары қарама-қарсы қойыятая
жерДеу орындары да бар.
Кдбір саимяігдары оеы ксзеңдсгі дйлалі.іқ оңірлерге тәіі
бүйымддрдан қүралады. Қяру-жарақтардан негһінен жебе үштары
садақ, қылыні, найза табьтлады. Неғүрлым жиі кездссетін олад -
сапты үпі жақты жәпе үш қьтрлы темір жебе үштары. X ғасырш
таман жсбе жныіпыгы жалпағыіши түрлі түрпатта жасалғаңдыгымяі
толыға түссді. Қрддаи жекелеше жасалғап саплд жше төлкі сүйск
жебелер де кездесіп отырады. Ерте кезге жагатын қабірлердея
шеті, иьтқшасъі меи ортасы сүнек қапсырмалы күрделі садақтэр
үшырасэды. Бфіпнті кезеңнің сонына та.ман садақ қарапайым
болып жасала басіады, тек ортаңғы қапсырмалары гапа сақпідды.
Батыс Қазақстандағы оғыз және печеиепердін қүрая-
саймандзры қоғамда орын алған кедейшілікті кәрсетеді. Бүл
түсінікті де. Сауда жолы Еділ өзенг бойымек Мяңғыстауға йемескт
Персняга дейіи Касішй арқылы етті. Оны жақсы адрулант
хорезмдік осқери жауынгерлерден қүралған хнзарлар бақылауында
үстады. Осындай күшті коршіден оғыз-печенегтерлің жсңідуі де
байлықтың арпуыиа ксрі осорін гигізі еіі еді. Ортдязиялық егіншілік
еркениеттерімен жасалынған саудадан түскен нсгһгі кірістерді
Сырдаринлық оғыздар немденді де, одан түскен пайда солтүстік-
тегі қандас бауырларға жсте коймады. Сірә бүл соцгылардын
оқшаулануына және **горк" агауымен ояардьщ Византия және орыс
піекариларында паяда болуына алып келсе керек.
Қыпшақтврдың археологиялық
ескерткіштері
ХІ-ХП ғасырлардағы қыншақ обалары Ертістін орта ағысынан,
Солтүстік-Шығыс Қазақстаниан зертгелген. Жскелегеп обалары
респуб.чиканың басқа аудандарыпан да казылған. Ертіс мацына
Кдшыр-2, Леонтьсв және Жданов қабірлерініц бір болігі секілді
обалы қорымдар тон болын келді. Жсрлеу ғүрпына диаметрі 6-25 м
жрнс биіктігі 0,5-1,2 м топырақ оба астындағы негізгі қабірлер тон.
Олардың пегізінде шагын ор мен ойықтар бар. Үйіндіден ағаш күлі
түріидсгі от қалдыкгары, жапған борене меи күйген жер орыңдары
дитабылады. ҮЙінді астына негізгі бір қабір орналасалы, бірнеше
қабірлердің кездесуі сирек. Бплкім, бір үйінді астына бірпеше
қабірлсрді орналасзыруы сросткин мәдениетінің, соидаіі-ақ
Ертістіц орта жоне жоғаргы ағысындағы қимақтардан сақталган
дәстүрлер болар,
Мүрделер тік бүрышты шүнқырға жылқысыз, үзынынан жонс
івалқасынан жагқызылып жерленді. Кейбір бейіттердсн жылкының
жекелеген беліктер - сирағы, қдбырғасы, сондай-ақ жүі ен қалдық-
тары табылыи отырады. Бейіт ішіндегі қүрылыствр кеснслтек-
терден жасалынған түпсіз агаш жәшіктер мен ойыіі жасалыңған
табыттардан түрады, Жвшіктср мен табыттар беті ксепелтекпен
жабылды. Бір жағдайда габьптын түбі жоғарыға теңксрілген.
КсЙде кеспелтектер жабыны шүнқырдың шеткі бөлігіндегі иық-
шаға көлденеңінен қоЙылды. Жданов қорымыңдағы екі обаньщ
солтүсгік қабырғасынан қазылған қуысқа да мүрделер жерленген.
Олар кіретіи шүңқырдэн тігінен қойылган бөренелермен бөлінген.
Ертістің орта ағысы мец Обътың жоғарғы ағысында, қуысқа
жерлеу ҮШ-ІХ ғасырлардан бастал кездесс басгады (Бобров және
Камень-2 корымдары)
Жерленген адамдардың басын әлем тарангарына багытгау
түрақты түрде емес. Маусымдық ауытқушылық байқалатын батысқа
басты багьггтау басым болғацымен, солтүсгік ігсн оптүстікке
қаратып жерлсу түрпы да кездеоеді.
Грлер мсн әйел адамдар қабірлері - қоиылгнн қүрал-саймаплир
қурамына қарап га ажыратылады. Ер адамдарды қару-жарақцен,
пышақнен, ат әбзедцсрімеіі; әйелдсрді ошекеііпермсн (сі.ірға, біле-
зік, моншақ) біргс жерлегсн, сондан-ақ кабірге айна, қдйшы, бігіз,
ішіг/йра ат йбзс/гдері де қойылған. Кезіеде Ііч&ао Кяргютгн мяг
Рубрук сииаггсиан боккиді ске түсірстін биіх бас киімдер қалдыпя
осы уакыттардагы ең қызыкты олжалардыц бірі болып тдбылңды.
Сіро, мүплай қалпақтар қыпніактарда ХІІ ғасырда пнпда бопыіі
моңғол дэуіріпдс кеңінең тараса кереқ.
Жатпы дшаищл, Қазақстяд яумзғьшшл модгоадарпі деіднгі
қыпптақ есксргкіпгтсрі етс аз зерттепген, Қыпіііақ-қнмактардыц
солтүстік-батысқа жылжуы Сннеглазово ескерткііпі бойынша
шіыкіалады, Жезқазганнан солтүстікке қарагі Кеңгір озепі жага-
лауыпддгы Домбауыя обалар тобыіідагы бір қабір қычшақгардың
оңтус- кке қарай зкурген жодын керсетеді. Барлық тоітғнр біртутас
ксшенді қүранды. Қэбірлі иба тастац зургьпылган оба сскілді ис
бсрілстін қүрылыстан якзгіс осындай қорпшулардан турады. Оба
үйі дісі гепырақ нен тастап гүріъгзьглды. бейгггід селіүсггіі
кабырғасыітан бес ірі тастармен бокітілген куыс арціылгақ пц
қолһшын шынтаіъі мідіп, басы батысқа қлратылган. Қабірден
пышиқ, белбеудің темір қапсЫрмасы келпелтек қорамсақ псн жебе
үштары аріиып алынган,
Қыпгд^қтар/іЬің бдгьіс-қалақстэңдық ғобын Орал (Батъгс Қадас-
стан ауд,) облысындағы Лсбедекка-4. 8 қорымдарындағы бірнеше
қабірлер жақсы снпатгайды. Мүндағы Қабір қүрал-саймапдаръі
біршама оркелкі болып келеді. Қару-жарцқіар дамығйн іүриитт,
олар - жүзі иілгеп қъідыш. агзш саптЫ пыіпақ псн үзын жүзі
салылатыЯ қылзи сүн&к ж&нс темір (/кадлақ түрлатты) жсбайщі
шеіі меіі иықіиасы сүйекпен қаиіаліан қапсырма, тілі жылжымалы
Сақица торізді бсзбеу аЙылбасьЕ, белбсу табылған.
Қиііыстар Меп каліілар. Соцгы онжідгщықтарда отырықшы
және жартылай сггырықшы қыпшақтзрдыц қоныстары меп кдла-
лары Ортлпық Қаіақстад ДЕщаларындагы Сарысу, Ксңгір. Жезді,
Торғай, Кьктас. Нүра езендері бойынан Тапас пен Шудыц гьмсн і
ш-ысынэн аіпылын огыр. Олар - Бөгежслі, Тасты, Ожрай-гебс.
Кегпаріт, Қызылқоргзн. Ордйшан.оі, Талда, Кызьгпхент, Таядыыа;
Торткүл, Ъасқамыр, Аяққамыр, т.6. Бүл қоныстар Оңтүстік Қазақ-
стац мен Орта Лзия қаладарыиац езгеше. Жоспарм бойыншв
гсометриялык жағынан олар бепгілі бір олшем шрмен салынды,
мүііаралы аеа биік емес камалдық жалмен қоршалды. О.тар үзақ
уақъггқа пайдаланылған күры шістар ізі сақталмаган алаңқзйды
қоршап жатты. Кейдс орталык. бо. ікте ірі қүрылыс срны болгад
қазір жайлы жатқаи төбешіктср де баііқалацы. Көпі іілік коныстар
су алаптарының жогаргь сөрслсріпсн табылі а і жоис ле ен бас і ысът
малды қыстаулан (Соитүстік Қаратау, Сырдарня аңгары} карай
айдайтын ежелгі мерцдиан бағыттаіы жол боііына срнаяасты. Күл
жердердец Қаратаудмң солтүстік бегкейлсрі, Талис яңгары мең
Съірлария боны қалаларыи Орталык Қазақстап қыпшақтзрының
қсиыстзры мен жайлзуларымен жонс Ертіс оңіріндегі қимақ-гармсн
бай іаныетыраіын сауда жо ідары етп. Түркісган мсн Сыганак
к&ізларынаіі бір жод Сарысу, Кеңгір, Есіл мси Нүра алягпарын-
дагы қыпшақ жсрлеріне, келесісі - Оң үс ік Орал мсц Еділ
Бүлі іриясына йіэарді.і, Бір айта кетеряігі, далалық кфуен жолда-
рында одейі тас багандар орнатылған.
Ортадмқ Қдиксглңдзғм дыіішяқ крныстэры еіяі тслыққанда
зерггелм ген. Түргындардың нві ізгі балігін коіпуғе жеткілііггі
дэрежеде малы жоқ кедсшісітген көиіпснділер қүраді.і. Олар қыс-
гулардд і ^рақіап Калын, қоныстарДың негізін қилады жпне қо/і-
енер мец егінцііліклен а^ннліысты. Қоғдмдағы кпшпеоділері|Гщ
шаруашыльғв; салатярын азық-ггушкпен каіигзмаеыз еттгі.
Квтецсай ісяеніііің сші жагалаумнда™ Жақсылық қа іясында
жургізілген қазба жумыстары жоснары тік бурыпіты қонысгардын
ашылуына себсгнш болды. Ол бміктігі 2 метрдей жаймлған жолмен
қоршднап, негізгі ені 6’7 м мүнарасы деңгелск келген, нсгізгі
вдбырглдзя шыгып гурғаң бүрышгтгы мүнаралар орцы да анық-
талган. Сыркы жағынан қдбырганы түрғызғандд аса тсрең емес ор
са^таягад. Қабыргакың ітиі нтагыниа сғащ пең қдліъесівн жилпақ
етіп жасалъшған жабын мен камыс далдамец тұргызылыті, саз
багщіыкпеи сътланған тургын жайлар орнаяасқан. Еаспаналардті
шаруашылык шүңкырлары, үйді жылытуға жоне тамақ нісіруге
арпалғнң, қам крпіш өрілгсн цеш калдықтары тдбылган, Қала
ортасында малта ярналған каша орналасты. Жаңбыр жәнс қдр
суларының ағуы үшін қала аданынан қабырға аркылы кыш
тугікгср жүргйілд'. Смргңь? қдлагэ тік бүрыііпы ау^ны
470x450 м. жалмен қоршалғаіі, арбір қзбырғасында он ссгізге дейін
мүнарасы бар тсррнтория жалғасады- Оиың солтүсі ік-ба гыс
қабырғзсыңца, өлсң жағынаіі осЫнда кіэеіін есік боДған. Бү.т
аланкайдд егістік егйіген, қабътргасы оны малдаи қорк згяи және де
қтеымдгд бекіңіс ретдтдо пайдаланызгаш
Қоныстардан табылған олжаляр арясыцда тсмір ілсгелер,
тұтқалар, тастан жасалған қол диірмепдері. сүнек бігіз, қыщ қтми,
қүмыра тостаған, су қүюға арналган ыдыстар сынықтары (ХІ-ХП
гасырлар) сондай-ақ көптсген жылқы мсн ешкі сүйектері бар. Бүл
олжалар түргындардың егіншілікпен, мал шарушпылыгы жоне
КОЛопермен аннатысқандығын корсетеді.
Шаруашылық салалары Сырдарня. Тапас, Шу, Іле езеидері
алашдрыида мейлінше жоғары қарқынмен дамыды Кіркатар
қоныстар Қаратал мен Лепсі өзендері жагалауларынан да апық-
талып отыр. ХІ-ХП ғзсырлардя кйіітегСи қалшіар гүлдсщіі, XII
ғасырга қаран олардың жалпы саны 200-ге жақындады. Қопыс
түрғъіндарыньЕҢ негізін отырықшы түріктер мен согдыиықтар,
егіпшЕяікпен айналысатын кәрші елдердсЕЕ келген түрғыгщзр
қүрадЕ.і. Ссшымен қатар қоныстарда ирандық саудагерлер мсн піет
елден келгсн жатжерліктер де түрып жатгы. Ірі металлургцялык
орталықтың бірі Орталық Қазяқстандағы Милықүдық қа.іашы[ц
болды.
Моңғолдарға деніпгі кезсңдс қылшақтар үшы-қиыры жйқ
далаға өз ықцалыц жүргіэіп қаііа қойған жоқ, олар күрделі сан
салалы иіаруашылықтЕ.і меңгере бастайдьЕ. Испам меп пүтвд
табынушылық ярасыңдз богікан еогыстар кезіндс олар әскерді
егінтпілік онімдерімен, қсыанср бүйымдарымен вдмгямасыз етті.
Осы уақыттарда салыпғап қдлашық қүрылыстары ксдейіісііген
және мал саны яз кәитпепділвр түргътзбағаны күмонсіз. Мұңцэ
шаруашылық, сауда мен мадениетті дамьпу саясв ы Сайқалады.
Қьепшзқ тайпаларының өнцрі ш күштері жаңз сапалі.г сатыга
кетерілді.
ЛИоңғол дөуірІндегі нрхсологиплық
ссксрткіштер
Қазақстян аумағындағы ХІП-ХІҮ ғасырларгя жзтатын ескерт-
кііптсрде бірқатар ортақ элементтер бзр. Әсіреес копіпелілердің
заггық саймшідары өте үқсас. Бүл жаулап алу зсерінен тайпа-
лардың яраласуы мен мәдениеттсрдің Алтып Орда мен Үлы каи
үпысыңда моңғоп импгрия іары аумақгарьшда араласуынэн
туыңдаған сді.
Осы дәуір екі кезеңге бөліиеді: 1)ХШ ғасырдың шігашеда
жартысы мен XIV ғясырдыц бас кезі; 2) XIV ғасыр, ягни далалық
кашінлнділердін нслам діпіп қабылдауына дейінгі жәис ксйінгі
кезеңдср, Қадір бір нәрсс аяп, моңғоддар жергілікті түріқ
тъйпаларымен салЫстырганда азшылык болған, сод себепті де қай
қабір моңҒОЛдарга, қайсЫсының түріктерге жататьшын айыру ете
қиын. Тазд МоңгОЛДық пТыптар сақтзлған қабірлер табылғаи емес,
бірақ адбір бүйірі қуыс, мүрде басы адітүғгііиіе қаратылган жерлеу
ғұрпыц келімсекгер ықпалының нәтшқесі деп ессгпелінсді.
ИслвмдЫ қабыддаганцэн кейін бүрынғы можуснлік гүрпыңда
қөтерілген ҚабірЛСр арДеында кірпіш қаландысы астыңда басы
батысқа, беті оңтустікхе, хғии Меккегь қаратылғап кабірдер қатары
пайда бода бастэйды. АлғаіНКЫда олген адамды киіммец жерледі,
сондықтан да бізге сан алуан әіцекейлер, 'іүмарлар жетті, ал қадған
заттирдың орнына мүрдеге төлбм ретіңде ыәистгер қрйды. Ш&ма-
кен ХҒҒ гасырді.ід соңыһан жәңе XV г-зсырдмн бес қезйгегғ баетэп
двлалық аймакіарда апгек кісілерді кнімсіз одрлей бастады.
Көбіпе бір бслігінде оба үйіндісі жоқ, бүйірінде қуысы бар бейіткс
басьпі ислам діпінін піарггарына сай бағытгап жерледі. Бүл
упкыттармсн аяғаінкы мазарлзр, қүлны гастар мерзімдслінеді.
Жсрдеу ғүрімд. Модғал за.мдныньвд белгілі ескерткішгерінід
көпшілііі ерте уақыттарға жататын қауымдарда ке^десетін -
жекелеген обалар нсмесе олардың шоғыры. Сыргқы белгілері
бойынніа обалар әркелкі, коп рсгге бүл топьірақнен кеңде тас пен
топырақ аралас, топырақ үйінді таспен жабылган, тертбүрышты,
шеңбер немесе ежелсі узқытгардағы деіігевде сялыш»і қордіяу
(“сағцна” * топырақ, үйііідісімец жабыпған, бейіт үстікдсгі аса биік
смсс кірпіш қаламасы) секіиді котерілгеН қарапайым үйііщі.
Қабір шүңшрһіныц қүрылысы әркслкі. Тік бүрыипы цгдіқырііар
басым, олардэн спң кебіне солтүстікгегі ^ын қдбырғаны бойлай
салһінғвп кең басиаддақты шудқырдар және қуысты щунқырлар
жиі кездсседі. Қабірлср иықтық іиүңкырда қойылған кеспслтек-
термен жабылщы. Жсрленгендердіц басы көбіне батыска немссс
доіпүсгіюсе қаратььтгак, ат шьпысқа кяратылғнндары сиреқ. Аддыгіғы
дәуірлсрге карвгандэ атгы қоса жерлеу азайған, кездесетін
матерцаядар жылқыиын бүгін сүйектері мен түдыбы гапа.
Олгеп адамдар шадкасыиан жаткызъілған, колдары Дснені
бойлай койылған, ал егер бідегі алдап иілген болса сэуеақгары
жамбас- тусыида түрады. Тақтай табіыт яемсяе ағаиі дддыд-жақтау,
соңдай-ақ агаін табыг калдықтары л,а аршылган. Қойылпін қүрал-
санмандаръіЕіа карағандд кдбірлер екіге бөлінеді: а) қдру-жарақ псн
атобзслдері қойылған кабірлер; б) аздаған сңбек қүралдары нсмссс
күрал-саЙмапсыа қабірлер, о іармен бірге азды-кемді әшскейлср
(кейбІрііщс жоқ) міндсгп гүрде моцгол хандарынмң мәнеті
комілгеі і.
Модусюіік ігезецге атлен, қдру-жарақпсн, жылкыны жүгенімся
қоса жсрлсу, қарапайым кабір шүңқыры, ағаш жапыиы тән болын
келеді. XIV ғасырдан баетагі қыпшақтар ислам дінін қабылда-
гаинаіі кейін баряық аумақта бсйіттсрдіи бәрі бір қалығіқа түсцді.
ПЛарИғат заіщарына қдраіі мүрде басын немесе бетін Мекмгс
қаратыл жеряедһ Қоса кемІлген заттар туріндегі можуснлік роміз-
дер жоғадады. Жерлснгендер аузынан, қолынал немесс бейгггің
ағаш қүрылыс арасыііап молеггер табылып жатады. Негізінен
табыт түріндегі шпш конструкцнялары ерте нслам кезсңіне тән,
XIV гасырдьш соңына қарагі қуыстар саны кобейе бастайды. Евдігі
кездесетін күрал-саймаңдар - қайрақ-тас нен пышақ, кресало.
қайшы, тек әйелдер паңдаланатын бүиымдардан айиа, түмар, сырги
т.б. көп жағдайда “сагана=* үйіндісіз болған сияқты, ол тспыракк»
күйілсе ксрек: ссбебі қам кірпіигген түргызылған каланды кобіне
жердің беткі қабатынян іабылйды. Даладағы алғашқы мазардар
XIV ғасырмен мерзімделеді.
Дегенмен бірқатар қабірлер кошнелі можлснлік дастүрдщ
түрпқТыЛЫгЫіі лңгартады. Мәжусилік рәміздср жиынтыгы олардан
тіібы-ііРгін миңгол бнлеуіиілерінің монеттерімен мсрзімдслінаді.
Бүлар қарастырылын отырган еңірдсгі көшпелі тайпалардың
этном&дени тұрактылығын керсстеді.
Ксйінгі көшпснділер шврувшылығы
Сртағасырлық Қазақстаңдя негізгі шаруапіьпіық түрі кешвді
мйл шаруашылығы бслды. Сонымен бірге мал еалясындагы шаруа-
шьдчықтың бүл іүрі бірнеше нүскалар мсн рсн^ісрдеп түрды. Еүл
ксзеңде түракты багыты жок жэппдй көшуден жартътлан отырық,-
шылдіқка, тіггті отырыкшылыкқа ету байқала бае ітінды. Соньтмеи
қа іар бүл үрдістің сош'Ы іютижесі әрдайым алға ілтърілеушіпік
бсла қойгяіі жоқ. Кешпеліліктің белгілі бір сатысында болу твг
аколпгиялық анмақты нгеру дорежесіпе бпнлэнысты бола қоіімады,
мүнымен бірге табнти орта - жем-шші қоры, тіггті саясн жағдайлар
ерекшелігіне тәуелді болды.
Толыққанды кошу кезеңі - бүл емір сүру мәжбүрлігінен
туындағаіі. Мысалы, печенегтердщ іошуі мәжбүрліктен туындаган
болатып, олар жауларынаи. табиғн эпаттэрдан қапіып, жаня
территорняларды бш ындьтрған жәнс ш^ргеп еді. Біршама уақыт
еткеннсн кенін кошпелілер жэмылымдық жерлерді озара белісті,
кеіиу бағьгггарын внықіиі, белгіді бір шаруашылық птбасымен
кетнім-қонып жүрді. Осындай кяиніелі шаруашылықгар кеп болды.
Огмрықшылыққа негізінен кғшіііі-қрнуға малы аз кедсй шаруаиіы-
дықтар отті. Жүттан, күшзі кершілср тэрапынян жасалынган
тонауіиылық пен қарақшылықтардгт кейін кешіп-коиуга мллы аз
квіітеген отбасылардыи маусымдық жайыяымға баруға мүмкіндігі
ёо імШіы. Оғыздар бүл санагтағыларды “ятук*', қазақтзр “жатак”
дся атады. Олар қыстаулардағы қоныстнрдып псгізін сзлды немесе
қала айналасына ерналасын, қолопермен анпаяысты, бай шоііюр-
ларғэ қызмет етті немесс егіншілікпен күнелтть Бірақ оз малын
кйбейтетін мүмкіцдік бпла қалған жагдайда, олар уақытша жүмыс-
тардыңбәрін тастап кдйтздан коініп-қона бастады.
Отырықшьтлықтың Ферғаиа алабында түрақтап қалган қзрлүқ-
тар іүрінлеп гағы бір фсномепі бар. Мүндағы дсмографиялық өсу
кдиматтыц ылғалдлнуынз жонс сгіншілікке коиіуте оте қолайлы
жэғдайлардың қалыптасуына сай келді. Мүнымсн кешпенділердіц
жаплай отырықшылыққа коіиу үрдісі тікелеіі т\гсіндірілсді. плар
гаулы жяйыгіымдар үшін күресксннен гері бзкташылыкпен.
сгіншілікпсн айиалысқанды жән корді. Коікпенділер малыныи
қурамындағы қатал кысқд төтімді жылқы мен қон ерекшс бага-
ланды. Сондай-ақ оларда ешкі, спыр, түйе де үсталды- Қүйрыкты
қой есірді. Оларда жыдқыііың екі түрі болды: біріціінлерітвң -
басы ү.чкен, бойы аласа, монны қысқа болса, екшшілерінің - басы
шагынг түрқы бнік, аяктары сымбатгы еді- Соңғылары пегізінен
аксүйскгердіц бейіттерінен кездсседі.
Түрік жылқылары жергілікті табиғаі жагдайларыпэ конбіс,
сүтті-епі кслді. Шслді және інеленіті жерлерде түйс сң крлайлы
мал болды. Жаріылай отырықшы немесе жайлауға көшу саты-
сыида күнелтксн кпшпелілердің бір болігінде қопдэ смыр да
үсталды. Ілкі замандардд олар киіз үйлерді тасымалдайтыіі келік
ретіиде пайдаланылды.
Аңшылыктың ақсүйскгер үшін ғүрытттық мадызы болды,
Қағандар ап аулауга щыққан кезде барлық бсдслді адамдар огаи
қатысута жонс кемекке қызмсгкерлерін шығаруға тиіс еді. Бүқара
хаяық өзінін ззық молшерін толыктырып түру үшін жайран, қүтіэн
секілді дала ацдары меи қүстарын аулал отырды. Ілкідегі дерек
кәздері огыздар ислам дінін қэбылдагапіа дейін тышқан, іүрлі
жвндіктср, жыртқыш қүстыц етін жей бсргендігіп хабарлаңды- Сан
алуан жебе үштары белгілі бір аңды, нс болмаса қүсгы аулауга
арнайы жасалды. Еалық аулаумен қнмакгар айпалысқандығы бел-
гілі. ал баска хадықтар туралы мәлімет жок. Печспег, оғыз бейітте-
рінсн балық сүйсктері табылған, бірак олар Поросья ескерткі ігге-
рінен шыққан болатын.
Ілкі замандардың кемсңгер тілшісі, түрік-араб сезлігінін
авторы Махмүд Қашқари өз кітабында стырықшылықка көшкен
кешпеңділер есіргеп кегггсген медсни донд-дақылдар атауы туралы
мон малімет қалдырды. Олардың арасыпда арпа, бидай, гутаргаи
(күріш), “маржамақ” бар. Бірақ сн бастысы рстінде көп күтім мен
аса ауыр еңбекті қажет ете қоймаіітын ‘'тары ’ аталады.
Орта ғасырларда қада мен сауда мяңызды рөл аткдрды
Көшпелілерде қалалар мсн бекіпісті қүрылыстар пайда бцлп
бастайды, аіайда неі нгі күрес С ірдария мен Ташкснт жязирд-
ларыпдағы сжелгі қаяа орталықтары үшін үнемі жүріп отырды.
Түрік капшатыньщ бүткіл тарихы - Үлы жібск жолына ықпалын
жүргізу болса, огыз, қарлүк, печснеггер Сырдария қалалирь үіиін
күрес жүргізді. Тек оргаазнялык рыноктарға шыга алать н ксшпсцділер
ғана оздерін бай-бақуагты санан, қажеттілігін қанагатгандыратын
тауарларын алып цтырды. Қытай, Орта Аэия мсн Үңдістанға қой,
сойгүлік жопе жаг жерлік қүлдар дялалық өңірлердсн әкеліиді.
Моңғол доуіріңце-ақ қыпшақгар ішкі далалық рынокгардь қалыпгвс- I
гыра бастайды, жекелеі ен аймақтарда мамандандырьь іу күшейеді,
қолөнер мамандықтарының саны артады. Бүл уақытта кейінгі
кешпелілср шаруашылыгы нагыз кешенді орі жоғаргь оніми
болды. Қауымдағы ксдейлердің еңбегін лайдалану арқылы рынок®
мал шаруаші.ыыіы мен қолпнер онімдерін коптеп шығаруі-іа мүмкін- ।
дікіср жасалыңды, оз ксісі ііідс олар өздеріш, қэжетті егіншілік пнім-
дерін, жоғары салалы қолепср мен мата бүнымдарып алып отырды.
Кейінгі көшпенділердің қоғалдық
қүрылысы
Көшпепділердегі нуклеарлық отбасылар бүкіл ортагасырлар бойы
қоғам мен қауымныц тірегі (өэеіі) болып кдла берді. Шаруашылық
жүргізу жшдайлары еңбек серікгестігі үшін ру-тайпалық қүрьыьктъщ
сақпыуып қажет сггі. Көшпепділердіц когамдық омірінде екі
тенденция - саяси билікгі орталықгандыру қажетгшігі мен таипапық
оқшаулануга үмтььіу - арасында ымырасыз күрсс жүрді. Барлық түрік
ксишеңділері .мемлекстішң тарихы - бүл орталыктьЕҢ шпк айм ікгар-
мен күресі болып тэбылдцы және де билеуші “тзпнд’ ткаулзп алуціы
твйпа, ші қанйлушыпарға бағыңдырылган тайгіалэр жатшын еді.
Үстемдік қүрушы тайпа щтлелсрінсп әскери-сақціь іар жасақпалдьқ
кагеіщаржсргьтікгі билеуіиілерді тағайыңдап огырды.
Түрік-тюгупарда жергілікгі бағыңдырььтғтш тайпа билеушілері
“ешіиф” лауазымын және тиісгі облыстардағы қағап уокілі болды,
влым-салық™ жмнау мен жер ілікгі жерлердсгі бнлікті бзқылау үшін
бипсушілер оусл-іен арпайы шснсуп ғлхр - түтікгер тағайыңдалды.
Қнмақ, оғыз, қэрлүқ қоғамы алгашыңца көнс түрік дөстүрі бойынша екі
қанқтқа бсліңді. Тайпялардаьы қаган уәкйщсрін тайпа коссмдері
тағдйыңдады, бүл оз кезегіңдс мсмлекеғгегі түрақтылық пен үзақ омір
сүруді қдмтамздыз стті, Қыдшақгарда мсмлскеттілік болған жок, себсбі
жаупдп плғап орасан зор Эймақтарды біртүтас мсмлекстке бірікгіру
тиіңці емес еді. Олар орталық үшін полистік жүйені івднс шстіо
лймлқгардағы жайыль мдык жерлерді сркіц паңдалануды қүп корді.
Бүл шиегтенісксн ішкі қтйшылықтарсыз гірішлік етуге жәпе өз
сажятын каршілерге бағыітаута мүмкіндік берген еді.
Кешпенділер коғамы күрдс іі иерархиялык. қүрылыынэн іүрды.
Мемлекст басында қаган, одан кейі іііенеупіктерді күраган қаған
руы түрган болатып. Олардан бір саты пөмен гүрған үстемдік
ңүруиіы танпалар мсн багындырылган халықгар ақсүйсктсрі скігс
бйлінген еді. Үстемдік қүрушы ‘Ччіге’1 жагатындардың оәрі бодан-
дар үпіін ақсүнектер бодды, Үстемдік қүрушы 14елдің'’ қарэпайым
қэуым мүшелері ешқанддй алым-салық төясмсді, бірақ ежелден
кслс жягқан дәстүрлі халық жасагы сынды болімдерде зскери
борышын етсді. Ен томснгі сатыдз “кіші” тайпалардан шықкзн
ңзтлрдағы қауым мүшелер і мен олардың зтбасылары түрды бүлар
шіьім-салықтөледі, барлык. міпдеткерліктерді атқарды.
Моцгоддардың жиулап алуы 'гек ш нжарлардыц қүрамын гана
жгертгі, бірақ түрік тілді тайпшіэрдың қогамдык қүрылысын
вдгерте қоймады.
Үлыстарға бшнпгеи мопгол ордасын хан басқар (ы, үлыстар
салы біркелкі, яғнн вскер саны да бірдсй болатын рулык қүрыдым-
дарддн қүршіғап еді. Үлыстарды билсуін оулсттсн шыққан сүлтан-
дар басқарды, Сүлтандар да “қарапайым” жәнс ‘ жоғяргы’ болып
бвдіңді. Барлығы да хан ыен оның жібергсн пайцзасы бар шенеу-
нікгерініц бүйрығын мүлтіксіз орындауы тиіс болды. Әрбір үлыс
белгіді бір келемде әскер шыгарды, ал шоюкарпяр хац ац аулауға
ідыққан кезде өздеріне тністі міпдеттерін білетін сді. Шыні-ыс
үрпактары і.алада аксуйек- “торе” атты каста қурадт.і. Горсзерден
кейіи бп, батыр. т.6. рулық түрік ақеүйск ері түрдьі, ал ьң тпмтзіде
жоэдрылан келгсн тапсырмаларды орындантыц, біриетпе огбасыдэн
күралі аң ауыл кауымы омір сүріп жвтты.
Кейінгі көшпенділердің діні лен
мифологиасы
Коце ліңисусилік пея жэда эдодіік діндср аржындағы таріъют
огксн қсйінгі кешпеипілерділ дұнңетаным таркхы сап адуэн окига-
ларға толы. Туріктердің дші мқн мифолотиясы көиіпендінің күнле-
лікті омірін смпатгадм. Осыдан барып іү.тымдыктаіі қортаиіъні
7і(0ііе адамііыіі жан ссрігі атгыц қульты ксліи ціыкш. Бічі е жеткеіі
фолъклорда бас кейінкер мен ат тең дпрежеде әрекет етеді. Атіың
қүдыретгілік дорежесі тіырақ дт^түяіпірдың мифологнялық бсйію*
сіндс ксскіцдалді. Ксиштендіяср жасағыиа, соішмен біргс нгяііыИз
гсриіілік, оіара комек сскілді сеіімдерге дс осындай дорежеде кеп
күдге содылгаң той-түмалақ зерігеуідідеріің пікірінше квы.*мдардщ
әз сарбаядйрьЕна берген акысы болып тябылады.
Гурік яашктармндя™ сн бдс™ күдай іп&каз лсцац - "ш
тлңірі” бсады. Түрік-тіогуллр туы кок тұсті Фолданы да іі«дейсед.
емес. Ата^бдба куііһті, о дунцелің омірге сенім жерлеу ғүрыілдры
мсн жосың-жоралғылэрынан вдріціс щггы. Тдстан немесс басқа
металднрдан өлгец кіоінің бет-йлпстін қашап сдлу ж&не оңы қйЙ'р
қасына орняту дөстүрі букіл ортағдсырлар бойы сакгалды.
Пүіад табынушыяар ғцбадаткаші рстіңде қарапайым тк
іі.орііізулар, ал батысқа қарай жерлсрдіі топырақ бігііктер [іаңдапа-
нылцы. Бірак. ортағасырлық көшгтснділер кайда барса да жоғари
дәредесдс цамығап егііішілік орксниеітеріне кездесіп отырди.
Оцардың каз таріар жарқылын корін олем туралы етдеріні^
туеінікгерін клйгадаи акыл-сгЙ слснксн өткһц оларға үксан сак
ялуан кещспдсрііі гүргьітды Ескі дің Үңдістдіі лк.-ң Қытайдйғк
будда Орта Аэнядагы нслааг, Хазарнядап.і нудадам, Русі. иет
Ви іаліимдііғы праммаіявиелік кристлавдық секівді бдй коршів^
қабылдаган діңдермеіі босекеіс тусті.
Турік кглинепділсрі бөгде ақыя-онға гозімдйіікпсн қаради.
Олар арабтардыц иіапқиншылъікіарып табысты турде тойтардм,
бірақ ІХ-Х гасырларда кеиіпелтяер арасыида тарала басіягдн мслди
дінінс карсы бола қойған жоқ. Одан бұрыиырақ еврей сяудаіер-
леріпін көмсгімсн хазарлар иудаизмді қабылдаса, Визаніия мен
Русь қыспагына түскен огыздар мен полонецтер (баттлс кыпшақгар)
христннн дінінс бст бүра басідды, печенсгтер нслам діпін қдбылдады.
Қазақ сахарасындағы қыпшақтар мажусилік дінді дәр птеп
отырды. Екі ғасыр бойы олар Орга Азия мүсылмандарының
шапқъіншылыгынатойтарыс берді жэие оздері шабуылдап отырдьқ
тек моңғолдардин квна жеңілді.
Шыңгысханныц түр.ті зтникалық испздсгі империясы қалып-
тасудың ерте кезеңпще діни проблсмалардыц не екенін білген жоқ.
Моңғолнядан Руське дсйінгі аймақта түрлі діпдерді үстанган сан
алуан калыктар өмір сүріп жепты. Бірақ XIV гасырдан баспіл
имперня оз ііпінен болшскғеие бастайды. Үлы ханның үлысы
Қытаңдан буддизмді қабылдаса. Алгын Ордяда нес орпандық
бағьғггаіъі христиан мсн нслам діні арасындііғы күресөрнііп жатгы.
Бату ханныц христипн дініне кіргсн үлы Сартаққа у беріледі:
Берке, ксйіннен Жәнібек хандар нслам дінін далплы оцірлердс
қылыініың күшімен гүрақтацдырып нығайтады. Үлы дүрбеяең
жылдары адамдарда бірін-бірі олтіручсн басқа іс-арекст қалмагап
кезде истам діні қаралайым халық арасында кеңінен тараладі.і,
можуснлік осы бір дәуірмен біріе жоғалады да, ислам діпі жаңа
стыга қотерһеді.
ОРТЛҒЛСЫРЛЫҚ ҚЛЛЛЛЛР
ЛРХЮЮГИЯСЫ
Қнлалардың далуының сеаси алғы
шарттары
Б. э. I мыңжылдық чртасыіщагы саяси жағдай Қазақстанныа
оңтустііі мен Жстісуда бүрынгы қүдыретгі қащіы мси үйсш
бгрлесгіктерінің олсіреуш<н сщигггйльніады- Б.х Щ ғаеырытс
СК.ППИІ жаргысында Басты купііц Сырдарияның орта ағысыіідагы
тайпалар күразд ‘қавдьі империясы” бірңсше иелікгерЕе бадііцді,
алардьЕЕі ерқаЙсьЕсын дербес бедеуцгі басқярды. V гасырта қарай
уйсіц тайпаііары да Жеуісу тарихында бурынғмдай рс»Л атЫя
қойгцн жоқ: жужандар тарапынан жасалтэн бірцеіпе шабуыпДар
үйсіц бірлсстігінің күшін күйреіті.
VI ғясырдз АэйянЫң ^сн-бзйтая жвріңдсгі тайгэднзр Турік
кағанаты Секілді ертс феодалдық мемлекеггік бірлестікііС біріігй
60 жыддардьщ дйғътңа таман 'Іүрік қағанаты ссл «амандардцғы
Яизантйя, Сасанндгік Ирян, Қьггпн секідді ірі лгелглекеттердің яелсі/,
жәңе зкогсмнкадык лсүйесіне қосыяяды.
Ерте феодалдык катындстарды і қальштасуы Түр к қағаиэтын-
дағы алеуткетттк қаЙшылықтпрдын цакменісуіне ааып «адлй мү ь ң
өзі баЙлық пеп турік ақсуйектсрі ык,палі.[ның псуінен, қатардэғц
кауым мүілодсріцін кел.ейлснуінеіқ озара қырқыстардың осуінсқ
йсксрл женілістердсн жүт пен аштықтан туындаған еці, бүл эдыр
содывда VII ғасырдын бас кезінле қағанаттың Шығыс лыі Бзтыс
бодып дербес екі мемлекетке бвл' уіне алыгі келді.
Батые Гүрік қағанзты қүрамына Қ&аақстаниың онтүстік тәне
счгпғстік иллғыс зудандары ецці. Осы жерден эүрікть-рдің Орт
Дзияііы жаулэп алуы басталды. Туріктер біртііід^ц оріаазиялщ
иедіктердегі әкімшілік басқару жүЙесін игере бастайды, Түніпсч'
Каған түсындя жергілікті ортаазнялық билеушілер каған уәкілде-
ріне айналдырычды және тиіст лауэзымдарды иелснді. Бірақ коп
үзамай ішкі қййпіылықтар мен сыртқы күштер әсерінен болған
жагдаллар Батыс Түрік қштшатыныц қүлдырауы мен күйреуіие
алыгт кслді, оның орнына VII ғасырдын сонында Түргеш қағэңдығы
қурыллдьт
VIII ғасырдын бас кезіндс Хорасан аумағына бекіиіп алған
яра&гяр Мауреннахрды жаулап алуын бастайды. Сыртқы қауіп
твнген кезде түргеиггер мен соғдылықтардың одағы калыпгясалт.ц
одақтың бірікксн күштсрі араб әсксрле| п женіліске үшыратады,
алдаи-арбау тактдкасын қолдаііу арқылы ғаня ярабтар бірқатар
табыстарга қол жсткізіп Бүхяраііы, ксйіннең Сампрвдпдты жау. гап
алады
712-713 жылдары арабтарга түрік, согды, Шаш псн фсрғана-
лыкгардыц біріккеи күші шабуылға піығады. Бүл коалнцня араб-
тардың басгы карсылаетөрына айналады. Зер лсушілердіц пікірінше
Сьірдарняның орта ағысы, Ферғана, Жетісу жер ісріп арабтардың
жаипал кля алыауы осы коалицняеңбегінІңжемісі болып тзбылаии,
Түргеттер мен арабтар арасындагы күресті қағанатгакы
Кырқысгар әлсірстті, мүны қытайлыктар паітдалаыып, уақытша
болся да Суябты басын алды. Бірақ Тдлас пгаиқасында қытаіі
ирмиясы арабтэр мен қарлүқтардан жсіцледі. 766 жылы
Жетісудэғы билікті қарлүкдар басып алады.
ҚІірлүқтар Орта Азнядағы арабтар мсн мүсылмацдыққу қарсы
бүліктерді қолдап отырды, мүның өзі ярабтардың қарсы әрсксгтср
жасауына жол яітіты. Айгалық, Фадл бан Сахл бастаған арабіар
Огырар алкабына жорыққа шығып, шскаралық бекініс бастығын
влтіргені, қпрлүк жабгысымьгң үлдарын түтқынга алғзндыны
таркхи дсрск көадерінде айтьоіады,
810 жылы түріктер қолдаған Соғдыдаіът бүлікті басын жаныін-
тпған арабтар қарлүк иеліктеріне жорық үнымдасіырьш, Қүлан
қаласъніа дейін жетеді.
Қазақсгаицың оцгүстік аумақгарын о.т ықцалына түсірген
Сауаіш әулеті едоуір табыстарға иссгті, 839-840 жылдэры Нүқ ибн
Аеад Испиджаб бнлеушісіне қарсы жсрыққа шығып, кдланы
бағыңдырады, түргындардың жүзімдікгері мен сгіндерііі
аііналдыра қабыргамсн қоршады.
IX гашрдың скішиі жартмсының бас ксзіидс 1 Нзсыр Ахыет
Шаұғарды басып алды, Саманн әулсті тск IX гасырдыц екінпіі
жартьгсында ғана Таласқа дейінгі жерлерді өз ықпалына түсірді.
СойтІп. Қазакетаініың оцгүстігі мең Жетісу кем дегендс IX
гасырдың бірінші жяртыеына двй'н дербестт ін сақтзп түр^ы м
Орта Лзііяііьтң басқа облыстарына КйрагаПЫа ерте ортяғасыр.іід
немссс IX ғасырда-эқ айтылатын “ислэмға демінгі" мздениеттегі
дәстүрлерді сақтай огырып ғтслаадану үрдісіне мсйіняшгг ар&жні
Осы оқигалар мен фсода. дық каіынастардьщ калынтасуъі
аясыпда Оцтүстік Қдзіқстан меп Жстісу аумақтярыиду ерт? '
ортағяеырлық қала муДсннеті қальштасып, дамн бастады. Аріи
жаулап алупіылығы қоғам өыірінс зор о$і ерістер әкелді. жекегісген ,
топтардыц еаясЕі мыэме олсуметтік-қүКыктық жағдан-ііарын озгерггі.
Мүқанна қөтерйіісі талқаіідалғаннан кейін Орта Д ия іарихъіцда |
экономнкалық ирлеу басталды, ғнгіресе ол Мервте ол-Мәмун уокіп
болып (809-818 ікыл іар) түріаи кезде куцісйді. Орга Азняда тәум- |
сіэдік қайтя орианды. ярэбтврга деііін мүіща амір сүрген ұсщ 1
кңәтдіктер орныии дэмыған акімшілік жәнс фискалдық апііараты I
бяр оргалықгаңдырьшган мемлсксгтер иайда бола басган іы.
Оңтүстік Қігіақстаіі аудаңдэры аряо кад астыня түскен 'жлқ, |
арабтяр солтүстік батыетагы Шаугарды басъгп алумсн шектелді.
VIII гасыр іың екіиші жартысмндя Қдзпқстаннып онтүстігі мев 1
Жетісуға кяриіүкдар өз устемдігін орцатцды. Сонда да оо.іеа яраб
жэулап алушылығы бүп вудаидар үшін мантды болғап еді. Орга I
Азиямен достүрді экотюмикальіқ тығыз байітныста болған Сцтүеггік
Қазэқстан араб мадениетінің ықііалын сіңіре бастады, бүл боріпеи
бүрын қщіатүргынлдры арасына кеңінеіітаратды.
Самани оулетінің Испиджаб. Фараб калаларык IX гасьрдыи
екінизі жартіісыида бап. ң ыруы нсламнып қапа мен конліснділер I
арасынд!і таралуына жагдай жасады, Мүш.і Испиджабты "дін үніін I
шайқас ориы” деп атаудгпі. Фарабта мүсылмандэр мсц түраж- I
қарлүқтар дмір сүргендігі аіітһілатындыі ы иан да кәругс болады.
X ғасырдың ортасында Жетісу мсн Оңтүстік Қазақстлн ауыа-1
ғыида Қаракап оулетіңін мсмлекеті қурылады. 999 жылы кдрахан-
дықтар Вүхараиы басып адиды да. Самани □улетінің иелігіи
бнгындһірады. Ксйін Жетісу мсн Қазақстанныц шггүсгц' қарадм 1
әулетінін неліктеріне: Жетісу - шығыс ал Оціүстік Қдлақстгініінв ।
біраз белігі - батыс неліктср курамынл тэгеді. Соңымен қатир еві
меліктсрде үлыстар балды
Қаралялі вулет. ігің хацдары кешлісңді феодацдарм н ікэік
сіпдрықшы қауым іЕіонжарларымен күресе отырып билікті орта-
дыктанлыруға үмтылды- Бірақ бүл талпыиыотзр нәтижелі бола
Коііадды. езлра қыркысэяр, кершілермен бсшған соғыстар XI
пісырдың алғашкы жартысында Қарахан оулеті мемлскетінІң іарих
сахшгсынан кетуіне алып келді
Оңтүсгік Казаксіэнның бір балігі, әсіресе Сі.грдарннның томенгі
ашсы IX ғэсырдын еоңы меп X ғасырда астанасы Яеігнкснг қаласы
болғин оғыздар державасына кірді. Оғыздар Сырдарняның арта
ағысындағы Қарнақ. Қарашық. Сүткент қаяаларын да исленд і.
Қярзхаіі рулетінің мемлекеті күйрегеннен кейін аймақтағы
саяси басиіылық астанасы Бзласағүн қаласы маңында болған
қарақытанлар қолыиа көшеді. ХП ғасырдан бастатак фсодалдық
қэнауіпылықтың күшеюі, алым-салыкіың көбеюі, тайпа аралық
қақгығыстар, дінн алауыздықпір қарақытайлар иеліктеріндегі
мүсьиман түргындар арасындаіы бас көтсрулерге алып келді.
ҚирақытаЙлар бодандыгыпап осы уақыттарда тәуелсІздік алгап
Хорезмпің қо.тдауымен Балзсагүн түрғыпдары кйтсрі ііске шыгады,
Кетсрі ііс талқандалады, қала тікелей іиабуылдаЕі соң басып
алынады. Бірақ бүл оқиғалар қарақытяйлар күш-куатын тіпкілікті
турдс алсіретеді, жоне де Жетісудың оңіүстік-батысындагы билік
аз ғана уақытқа болса да наймандзрға кімцеді, ал Сыр-дтрияның
орта эғысы аудандарын хорезмшах Мүхаммсд басып алады да,
Сырдарнялық қалаларға өз уакілдерін қояды.
Огы дар мемлекеті күрамыпа еіпен Сырдарияның төменгі
нғысыңдағы кдла млдениетінің аудандары бүл мсмлекет тираганнан
кейііі XI ғасырдың бас кезіндс қыпшақ иеліктерінің қүрамына
снеді. XI ғасырдың ортасыпда кышнақтар мемлскеттік бірлестік
қүраалады.
Оңтүстік Қазяқастан Мауренпахр се іл, і жогарғы биліккс сай
түрлі дәрсжсдегі бірқагар жекелсген үлыстарға баліпектеңді. Мүңда
жалғыіғана н.іқты күіл кошпенділер оскері ал үегемдік стугиі гоп -
әскери аристократия еді. Меміекеттік аппарлтжсргілікті егіншілер
мен қала адамдарынан тағайындалған шенупіктер қолында болды.
Біряқ саяси быіыраңқыіық Орта Азия меп Қазақстанның
зкопомикалық жәнс мәдени жағыпан түтас дамуына айгарль қтан
осср етс койған жоқ.
Оңтүстік Қазақстап мсн Жетісудағы ортағасырлық қала
мздеиетінің алға ерлей дамуын моңғолдардың піаііқыншылыгы
токтатып тастады. 1219 ж. Шыңғыскац армиясы Қазақстаннын
оңгүстік өңірімс басып кірді.
Алғашкылардың бірі болып Саіірам қаласы жаулап алынды.
Дерек коздсріңде Сайрам қдласына шабуылда мошолдар катапуль-
та қолданғаны жайлы мағлүматтар сақгалган. Шағаган мен Үгсдей
баскаркан әсқврлердщ бір бөлігі Отырарды қоршады. Жснщ
отрядь; Сырдарияцың томенгі ағысыи жаулап аяуғв икібср і
шыіърмжыңда Оіырар (ың ахты аяцык. кйртаиъісы явчм
^ңгіме сақтдлнпі. Жаулаіі алынғаннан ксіпі қалаиың барлық бігі- I
ністсрі киратылдһц түрғыңдары елтірілді, ьхашарға” куыддіі, м
қолонсрші.іер Монғолияға екс ід і.
Жошы отряды Сығанақ, Үзгент. Баршылыкснт, Лшнас, Жеіуі
ддг/яоарын баеьш алды. Сығанац зккгі күн қлрсылық корг-йті, ймьл
түрғындары түгелдей өлтірілді, Үзгент пен Баршылыкеігт моннщ
дарта соғысеыз бсрілгенімен, қала қарсьтластар тараііыиан тонвуч
шылыққа үщырады, Моңрол отряіггары Янгцқентгі дс басыпалж
Дерек коздерінде Шьщғьсхан м.ен Төде әскерлсріце ЗерТук
қаласы да соғыссыз берілгендігі айгылады сонД.э да болса ВДв
жастарь іі мйңголдар “ха парға’ қуып гықты.
Шнрек ғасыр өтсс Де мо ?ғо ідардын еаяған оирандаушыпық
Іздері сақгалыпьюг қйдды. Оңіү<тік Қазакскан арқьғльі яүркт
оларды кергеп Цііано Карпмни былан деп жалды: бүл лсерден...
біз эъсср бетіндегі тезекке үқсас жаткап ептец адамдардың котгдоен
бастары мец сүйекісрін кордік.. Оларды да осы жерде казіртүрып
жаткап татарлар елтірді, ад тірі қалғандарды епар күига
айналдырды”.
ҚазаксТанньщ оңгүстігіндегі кдлалардь жаулап алумен Ортд
Азияны баі ынді.ір> кагар жүрді. 1220 жылы маыьірға кирян Ота
Лзиякың Әмударияға дейінгі барлық зумағы басыи алынды. ГЙв*
1221 жылдары Яіүргізілгсіі яеаулап алу жарықтяры нанжесіңй
Хорсзм бағындырьілідьъ Барлык жаулал алыңгап аумед іііышнс,-.
хшіНЬщ үлкен үпдары арасында боліске түіэгі. Сырдарнішщ
теменгі аі-ысы, Қаратаудың солтүсгік беткен, ері мен Қаяяъвд
дейінгі Жетісудың солтүстік белігі Жошы үлысы қүрамына $гті;
Сырдарняпың прта аі~ысы, Талас Алагауьиіьщ таулы аіімағы <һ
Ж’стІ£_¥ДЬЩ оңтустік ба гысы шағатайға беріл; і; Жетісудщ
солтүстік-иіығысы Үгсдей үлысына косылды.
Үлы хан Мңңке түсында Шагтіай үлысында жошылмқш
бит к жү ргізді, Сірақ Мөңіж еягенңск ке^ін іпаізтайлы^тар Ш
жылы нсмерссі Алғүй, кеіііпнен Ханду юуелсіз де дербк
бнііеуніілергс айиаяды,
Үлътстар ярпсында нақіы шекара болмады. кейдс шат^тпй-
лықтар өз биліі ін Сырдарияның төменгі ағысыня таратг д ш
?кошылықтэр Сырдярмянъш ортз яғыстднзағы қаддлшдаы ыквама
түсіріп СТЫрДЫ-
Үяыстық жүһе калыитасқаннии кейін бірден, әсіресе XIV
ғвсырда Ақ Орда хаңдары мен шағатайлыктар ярасыпда Сырдария
калаяары мен Жетісу жайылымдвры үіпін күрес басталдм. Моңғо.и
кзнушры мен аристократая арасында отырықшы кала тұргын-
дарыпа дсгсң екі позицця байқапады. Бірсыпырасы мсмлекетті
орвдлыкгаіадыруга, отырықшылыққэ қярсы болды жэпе де
цалалықтпрды үнсмі топап түруға дайын еді. Басқалары жсргілікті
шонжарлармен. саудагсрлер мен діни адамдармен бірге билікті
күіиейтуге, қалалықтар мсіі жазиршіардағы отырықшы халыкты
швлқыншылықтар мен тонаушылықтардан коргауға үмгылды
Олай бшімаган күндс оларды тиімді пайдалану мүмкін емес сді.
Екншіі 'гснденцияны Миңке хал мен саудагер-билеупіі Масуд-бск
қолдады. Олардыц түсында ретсіз салынғаи алым-салық жпйылды,
жан басыиа шағылгаи салықенгізілді, алтын дниарлар шығарылды.
1271 жылы Мэсуд-бектің ақша реформасы басталды. Ол
мемлекеггі күміс ьщнеттермен қамгамасыз еггі. Күл қал&лық
м&дениет ысіI еқша саудасы дамуының алгы шартгарыи қалыптас-
тырды, Кейіңірек 1312 жылы Кебек хан жүргізгеп реформа да
экономнкалықерлеуге алып келді,
Бірйқ, сдан кейін жоғарыдЕ аталган екі багыт арасыңда
сгтрықшы түргындарға бзйланысты қайгадии күрсс іииеленісе
түседі. 50-жылдардың соңыцда Шагатай мсмлекеті бірнсніс нелік-
терге белінеді. Соңынан о.іарды 1370 жылы билікке келген Әмір
Темір біріктіреді. Осы ксзеңдерде Сырдарняньтң орта огысыііыц
аудаңдарын Ақ Орда хаңдары қол астына қаратгы, ал Жегісу XIV
ғагырдың орта ксзівде Қазақстпнның оңтүстік-шығыс аумаг ыцда
қдлыгттасқан Моғолстан мемлекеті қурамына етеді. Моголстанның
басханы Тсглық-Темір от билігін Қазақстаннын оңтүстм і мсн Орта
Азияга тараіуға умтьщды, Осы мақсатіа мүнда ол бірнсше рет
жсрық жасядьг. Бүл жерлерді басып алу орскетінде ол Әмір
Темірмсн қантығысьт қалды. Әмір 'Гемір Жетісута бірнеше рет
жойқын ЖОрықгар үйыыдястырды.
XIV ғасырдын 70-жылдары Темір тағайыңдзған Тоқтзмыс Ақ
Ордвдағы билікті алып, кейіннен Алтын Ордага орнығады да, 1379
жыпы Әмір Темірге қарсы шығады, Олардың тадас^гартысы
нотнжесінде қала мен отырықшы ауыл түрплндары ззрдап шектһ
Анғалық, 1387-1388 жылдары Гоқтамыс оскёрі Сығанақ арқылы
вііл, Саурпңды қоршадьт, Ташкент, Сзйрям, Самарқаңд, Ёұхара
манын тапан-таражға салды, “Яссыиы тонады”,
Деілті Қріпшақ түпкірінс жасалгап ТсмЕрдің жорықізды Ак
Орда үлысьгндіцъі бейбіт түрғһгндардь Юнаушылығъінсн йпТ і
қалдъі.
Қ*-акстаішын оитүстік аудағгдарыныц Темір дсрадвады
косылуы. сиясн жағдаіідың түрақтылығы - олкедегі эконсмңі цд
ди?нь мвденн емірліц жандануынэ алмп ъелді. БграқТемір рлллйісіт <
кейін Оңт үсгік Қязақстац мсн Жстісуға бплік жүргізу үшііі Теяір
оудеті мсн жаца мсмлекеггік біртсстік - взбек хаңдығы арйсықц
тартыс бисталадң.
1428 жылы Дешті Қыпшакта ӘбілхаЙыр хан баскарған йшмлі I
1 озбек^ мемлскеті рвтіндс бслгілі түрік тілді тайпдлар біриестігі
қадыитасады. Хаадық қүрамыада кеіададіі қззақ, $3^. вдртЯ
жонс кдрақалпзқ халыктары құрамына ецген тайііаіғар подцы.
XV Гсіеыр/іьш 4()-жылдярдың ортасыпа қарай Эбілмйцр і
СырЛіірііяііың орта аі-ьгсыпа бақылауың арнапы даіие ОңгүдМI
Қазақстан қдлшіарын бвсып аіды. Обілхийыр мемлекстіцдаі I
әлсумсітік қаііпіылықідрлығі осуі, феодалдык Кырқисі^і 1
мемлекс-ттш белшсктецуіне жрнс Жокібек нел Ксрен бастагаіілма I
тайгадарыныц біраз йолігінғ і XV ғасырдың ЗО-жылдарңц^ I
спщйнда 'Жстісуга коийп кетуінс алып кслдг. Бул сңнға живИ
мемлекстііііц йістауы болды деітрн пікір бар. Кдвдк мем-іекғгінін I
қалыптасуы уакьггына байланысты тағы бір козқлряс бар. \йт шк,
*М»ң£і тарнхр зертг^улер Қггаақ, хздідыгы XV ғэсырдың М-жыаіДI
уртасыіі.да Жет } іа ққлыгітасқанын анқынцайды. Мүнда атйііГіііі
хаңдар кошіп ксіуінен бастап, Орта жүадегі қазақ р)- .
таипадарының бф беял і қ^иыс аударады- Дті с^ы аумжта девяI
<ғсы уақытгзрда негізінең Ү-іы жүз қалыптисты. Сонгін, Үлыж^п |
бея Орга жүздін біркатар тэйпаларыныц одагы Қатақ хачдытіЯ
ңегіз бодған еді,
Дсшті Қыпшақ пен Қазлқсіапның рңтүстігінде түрақишқалмН
үМтыЛғая қаЗақ ХаіцарЫ Обілх.іныр ханныц ұрп; қтарыныі қдриһг
лЫгына тші би лды.
Ксніпгі Орта іасырЛарда Сырдйрия қялалярып иемдсніп кыі I
үіп і Полған Күрвсгср — КонЛіеЛІ мемлғксттер билеуш лері жүргц-
ген достүрлі саЛСат еді. М еші аймаҚты исМцепуге үцТыцү н..
алдымсіі зкоіюмнкаяық Жағдайларға нвгізделді: кдлалар арқі.і.ш 1
Орта ЛзИямСН ШаруэшЫлЫҚ БайданЫстар орнаТЫлДы, калқдр; |
пт^ііы-іді.г зһ-оноьгикалык жзнс сауда ортдлыктары еді зисэнв да I
оларға оидік жүргізгендср үпіін шь пайы табыс козі боллы; соқіМ I
ақ Сырдарняда, Кдратау мсн Талас Алатдуы беткеіЬіерінде кйіцпе-
ліксрдтң қыстаулары ирналасты осы эумакдар арқылы дәстүрлі
кяш жппдары йтгі. Қалалар мен қысқы жайылымдық ауданларгі»
нелік еіу кез ксяген төшпслі иіиперияның, оның ішінде Қазақ
кандьіЕынмі да экоғюмякалык қүдырсттілігін арттыратьтн мацыэды
флктор еді.
Қалаяар ұвіін сц шнслеііісті тартыстар БұрыпдЫК хащ Қасым
тйіі мсн Мүхаммед Шинбани арасында ерйіді. І5ЭД-1505 яіьг дары,
кейіннен 150? жылы Мүхзммед Шаибвци қа.іақтаргд ж<. рьтқ
жөсады. Біряк <мі кдзактарда багындыра алмады: осыгуш кеіііи
азРсқтер Орта Азияға кетіп, қазақтар қяйтадан Қазақстанныц
ентүстігіде сралып отырді.г. Қяла.тар болса қплдан колға стін
опгратыи еді.
(509*1510 ичылдары қыгіта Мүхаммец Шэйбаіш қазаК билеу-
щі« суйТіін Қасымеа кдрсы жада явдрык ұйымипстырцы.
ҚаЗақтарга бағьітталгэіі бұл сонтЫ жорық сцтсіздікке уінырады.
□Даіі кейІПгі оНЫң олімі. өзбеқгер мен темір әулеті арасындагы
гшаденіскен күрсе Қасыіи хапга Қагақстзнныц оцтүетігінлс
орнығып, бардык қіымлардьг бағылдыруғя мүмкіндік берді.
КДсілм дүнисден қзнткрніган кейіи ол.тра юдрқьістар
(йЛадцы, бірнқ бүл қазақ хяцдарынмц к.ааллэрда, сонын йнінде
Тагвкецтге орныгуға дегец үміылысынз кедергі келічрмеді
XVI ғасьгрдың соңғы щирегігідс қдзақтар Ташкснткс келгп.
Ііабн суіттяннан осы жерлер деи ‘^фяайат” талэп стті. Бііба еүлтзн
үфштрийн бейбіт бітім жасауга. “еойыргап ретіи.да ... Яссы мдн
Сауринды'’беруге мәжбүр бодды. 1582 ткылы Абдаллах хан казлқ
жсріне жорыққэ ціыгып. Үлытауға дсйін жстгі ЖУне Саураи,
Туркістан, Огьтрар, Сяйрам қалалэрын жэулап алды. Бірақ 1586
жылы қззақ ханы Тоускел қзйтадаіі Сырдарня қалшіярын жаулаіі
блъ'Д, Тзиіийгпкй қауіп т^нліріб. СНбсктеріе Саіларя.андтан
қсісыыіиа күш кімтгендіктен Т;іуеке.ч саііын далаі-іа іпегініц кетеді.
Қазақ хацдпрыныи Сырдария қалалары үшііг үадққа срзылшл
куриіХҮІ ғасырдың соңыпда Қдзақ хацдығына бар гық Сырдэрня
шііршдсгі, ссның тшінде Ташьентті қосып алумсн аякталды. Сойтш
ідаіКтардцц Сырдармя қадалары ү'ші , бачган «үз спу ашідцқ,
куриеі аяқтагщы. Аіалмьші аумақтардың Қазақ хацдығына
косьіпуы - оиыіі шаруашылнггы мсн саясц өміріл иыіайтуға*
Сыріарияның орта ағысындагы ялаига казақтардьиі этшікалық
аумағътнын қялыіггасуылла маііызды ред атңар 'іі.і.
1635 ЖгЛлы күрылған тайпа-^йсмяексгі XVII ғасыр^л
апғвпіқы лшрегіндс Қатзқ хзңдыгының баеты қарсыласі.пгэ
айналды. Қазақ-жоңғар қарыы-қатынасъі эсірссе Еатур-хан-таншУ
билік қүрған (1634-1654) жылдары қатты шнсленісіп кетті. 0$ц
талас-тартысқа - қазақ және жоңғар феадалдарыііың жайылымдк I
кеністікті кеңейіу, отырықшы - егінші модениет ортдлыктарьш н№ 1
дену, маңызды керуеп жюлдарына бэқылду орпату негіз болгап еді.
1680-1718 жылдарьі Тңуке лан билік еткен уакьіттэрда ҚэшИ
хандыгъіньщ сырткы саяси жәпе ішкі жағдайы ныгайыл, жюнтвр
іиапздщшьілыктарына тойтарыс берілді, бірак Жснтэрмада ЦбШ'
Рабдан бнлікке келгеннен кеііін жоңғар әсксрлері Қазақстэдп
бірнеше рет жойкын жорықтар үЙммдзстырды. 1681 жыл Қаддиі
Бощақты-хап Сайрамды қрршайды. Т683 жылы ол Сайрамғаяаіт
жорық жасагг, қаланы сзінс қаратады, түрғыңдврының біразбшгігіц 1
күлдыққа вкетеді.
1698 жылы қазақ жопе жоңғар феадалдары арасыіци &щғи
қақтығыс кейініісм ‘'Ақтабан шубырынды, Алқзкел сүлнміГ жцд-
дарына алып келгсн үэақка созылған соғыстың бясгамасы болды: |
Осы уақыттарда Ойтүстіқ Қазакстянның кдла мәдсниеті а
түбегейяі дерлік күйрегсіі еді.
Қ&лвлвр ліен Вуылдық қсішстнр.
ҮНХ ғасырдың елғатқы жвртысы
Қалалық зкәііс отырьткпіылык түріиые геоірафнясы,
Қазақсггзнііъщ ксң байтақ аумағында ежслден отырықіеылықікіі
орта ғзсырларда қалалық омір сүру салтымен сипатпілатын ірі
тарнхи-мадени онірлср болды Солардын бірі Окгустіқ- Қазақсіаи
цен Жетісу еді. Онтүстік Қазақстан немссе теоірафиялык атаумен
антсақ Сырдарня маңы географиялық провиициясы солтүстііпе
Орталық Қазақстан далаларымен, оңгүстікте Талас Алатауымея,
шыіъзста Жуалы қырқасымсн, батыста Қызыдқүм қумдарыма
шсктеседі.
Ошүстік Қ-лэаңстэвд-і, әсіресе Сырдйрия ад^бы ерещйе цршһ
алды. Сідрдарияцыц грсктер атаған кенс атауы VII ғасырга дейй
сакталды. Одан кейін ол Сейхун, Қанғир, 1’юль-3арриун, ИнчгЛ
Огуз деп атна.ынды, гек XVI ғасырдд ғанд адғяшқы "Сыр" агаущц
қантадая длғац еді.
Жетісуда Іііу мен Талас озеңдері алабын озіне біріктірегія
одтүсі ік-батыс Жегісу мсн нсгізгі су аріериясы іле өзеці бадгйнт
шүсі һ-і ығыс Жстіеу секіпді екі тарнхн-модеии өңірлер ерекше-
данъ А цзшқы сщірдін спліустік іпекярдсы Мойьшқүм қүмдэры,
ИіығыстдрЫ шекдралары Шу-іле таулары, ал батыста од Жуалы
үсгіріі арқылы отті Талдс шідбы үш жіиынян Тэлае, Қыррыз жпне
Қяратйу секітді тау жотшіарымен қррШалғйн. Талас алабы тзулы
жіміе мздықшк бөліктерге белінеді. Шу алқабыпым солтустік
жіщщауы егіа егуге етс нхтайпы, оны Қырғып жшасыігаи агып.
ксяетін коптегсн езендер кесіп өтвді.
СйілұйТ! шығьіС ЖстІсу овд-үстікте дазие оңтүстік-гиыгъкть
Іле мен Жопғар Алятауымеи, содгүсгікте Калқяш жагадауымсн
іУйкгесегін ияыи ъка.шнзд ілңы-г искіадІ. тау бетйешндегі
млгтеген езецдер жгэне бүлақгармеи суіарылатын Шу алқабһғ,
свадй-эқ 1ж Қэратал Лепеі аадттэры егіігошгік үигёі ец күнаряы
діқо/гіійлы жерлер еді.
Егіншіліктіц дамуы гугырыкшылық емір үшін қо.іайлы аудан-
дпр Қазақсі!аііның басқа оцірлсрінле дс баіды. Мыснльг. Ертіс
алабы, Тарбағптай беткешісрі, Үлыгау, Орталык және Батыс
Киаадтаіі жерлері. бірак егіншілік пен қалалықтүрмыс Қаіакс іан-
ныц ощүстіг і мсц Жстісуда кеңінеп ддмыған сдгі
Қала мси далн. Отырыкшы жоне кршгаді ха.ііықтардыц өзяра
ойилагі гсы гььтһімддғы күрделі тсариялық ііроблсмадардың бірі
бгшып табьыащы. Егінпіілікпен аннагіысагыіі облыегар, қала мәре-
ниегі ягүырьі үінін көшпелілсрдің терІс, кнратуіш-і рнлі туралы
пікір бцр Мәсе.чегг, коиіпсліпердің срекіле “психплогиялык қоймасы"
огдарды үнемі егііішілерге шабуыддаутэ, ісала.чарды қираіуға мазхбүр-
лси ілырды-мыс. Мүкдай і«?зкарясіі,і жақтаушылар өз снбеқгеріндс
квшпелілердги жяулзрына дсген қатыгездігін, сыйлыкқц дсген
аиікнзгцгі меи бсгісалаушылығыіі беліп карсеіті, ал щкелгі аңідз-
даалал^р д&іаль қтармен фшггастикалык адам-жылкы қснгзер
сыздцл ксйітхрлерщ тыгыз байгіаныстырды. Жабаңы. ксшпеидіңің,
варвпрдьң бүл бейнад еркешістті қоныстар меп кадалықтарга
Зерттеушн ердің кәпшіліі і бүл кө.іқарасқа қлрама-қарсы пікір іі
үстаіадһі, кцпинЕнділсрді аздап үлықтан, олардың аі&съін-жсрадгы-
лврын, үдкендсргс дегец құрметі к қоііақжкшхі.іғыіі, ағайынгерпіілі-
Тій, еркітщж сұйгіштіпн баса кересісді. Одар тіллі үлы дадз
хлндарын халық сыйлағзн, қүрылтан. іарды тек аукятты ру еқілдері
мсц таііпа ақсүйектері гэғга емес, қзрапайым сарбаздар, батырлар
ніщійд рел атқаргэндығһін қайран қала сиіптғагі жизады.
Бірак-та ‘‘қошпелі әлемді” онымсті кәрг ішцс отырықшы эяшге
қала мә;іепиетшен б&ліл караған лүрыс еысс. Олардың арэсындй
зюзномикалык, жане мәдаіш бамааныстар сан ғасырлар бейЦ-Д
қальгптасып, тьгғыз дамып отырды. Саудд, мал шаруапішыгаИ
өнімдеріце деген сураныс мал п аруаідылығьшың дамуыиа эдер
етііең мацызцы фактсрлар болған ещ.
Саудага. қолөнер меи ауыл шяруяшылыкы оиімдерін пткһуге 1
қшіа мсіі даля турғьпддзрьі оззрэ мүдделі болғаіг.
Әлбстт-е, к&ңтпенжіер меп жср еидсушіпер қатыйвсы үніаМ
бенбп түрде бола қойған жоқ. Кбішіенділердіц жоііқы і шяпкЛ
шьглыктары мен шабуыл іары туралы квлтеген тарнхгг дерл
коздері сақпілған, Бірақ оітдрыкшы хялықтардың билеущіпері
дадалык,таріа кдрсі.і одардан кем емес қатал жорьтққа шыЕҚаініщги
деөнінде молім&пгер де бзр.
Тарііхта көшпеңділер мен отырыкшы халық бірлесіп сыртюЛI
^аулар^ қарсы күрескенңігі вайлм мыезядар да '
Айтадық, VIII г. бас кезіидс түріістерметі бірлескен Соғды, Шшц
және Фсргана тұрғыңдарының ксшицнясы Орта Лзиятд бмыіт 1
Уіірт^н араб экспанЕ.иясына қарсы тұрды. Жздпы алғанда, Қааацсій
мсн Орга Азнянын отырықты облыстзрының лала ктшіендйері- I
мен тарихи заңдылыктағы қарым-катынастарының дамуы тыэд 1
эконоднкалық сакпаныст^рмеп анықталды. БеЙбіг кар ім қатьшэс- 1
тдр кебіне бІр мсм.пекст бір экономггкаігык, қүрылымдагы олардық I
қарқыііты дямуыиа жағдай жасады.
Вжедгі ягаіге ортагасырлық тармхта гүрлі факторнар Еке}іііата
кешпсндіпердің атырьтқіиыдық пкн қадапық турмисқа етуі йиі
болып турды,
Түрік-согдм снптеіі.
Жчтісу қдяазіарин хлғаш рет сипаттатан кісі, екы ардд^и
ясүргп отксн, буддз қйжысы Сюань Цзннь екеі . Ол оылай дся |
ияізады; '"Түпық колден сол гүстік батысқа қзрай 500 лнден аса ікер
мсүргесіқ Оүй-с ьзені бонындаіы (Суап, Суяб) бір қалонх келдік,
Еүл қггяэлы аннада алщйг«еде 6-7 днг Оцдя әріұрлі слдердсн келген
саудаГсрлср Аәнс хусцылар аралас турады. Сүйеден батыска қврай 1
ТІкс жүргзінде жеке-Жеке түрғйн онда ац қдла келдесс. і, (іладдыЯ
аркяййьісының бастЫгьі бар. Олір бір-біріне вднша таучкдй
боішаса да; б&рі дс тугелдей тудзюіе (қаганга) бягыиады.
Сұіі-е қалаеынан Гешуанғэ (Кушанинға) дейіпгі ел Сулн /спі
вталади, калқкі да йсъніай аталіщы... Жер едьдсйлінжр іМЯ
бас пайдасын коздейтіңдер- тсце-гең скең”.
Жазба дсрек коздеріие сүйсніп В.В.Баріольд Жетісу аума-
гындагы ег ншілік мәдениеті соі цылықтардың отарлауы арқдсыида
пайда болды дегеи пікірге кслгсн. Л.Н.Берниітам Жетісудагы
стырмқпіы мәдениет ескерткіштерін соғдылыктаріа, ал кешпслі
мадениет ескерткіштерін түріктерге жатқызады. С.Г.Кляіпторный
Жетісудвғы соіды қалаларыныц федерацнясы жайлы жазып,
адардың саясн және зкономикалық дербестігіие ерекше кеиіл
аудярды.
Жстісудшъі қала маденистінін шығуы туралы миграииялық
түжырымдамадан басқа оған қарама-карсы автохіондық түжырым-
дама да бар. Г.И.Агееиаиың пікірінше Оңтүстік Қазақстан мен
Жетісу еңірі “Соғды мен Хореэмнің отарлық нысаны болган жоқ,
олар Орта Азия халықтарыныц тарих.и жонс экономикалық өмір-
тіріішіігіндс мацызды рөл атқарган срскше экономикасы мен
мэдениеті дамығап дербес оцірлер болған". Т.Н.Сенигоианың
пікірінше, Тараз түргындары мен оныц округындағы қалалар гүрік-
қарлүқ тайпаларынан қүрадды.
Бір-біріне қарама-қарсы бүл кезкарастар Жстісудағы сргс
сртаіасырлық қдлп мадсннегініп калыптзсуып тек зтно-генетикалық
түргыдан шешуге болмайтыцдығын, бүл үшіп мәденнеттанулық
талдау қажст сксндігін көрсетеді,
Соғдының мөдсии кешені түсінігіпен қаланың қолөнер, сауда
жоне ауылшаруашылыгыныц орталыгы ретіндегі қызмегі айқыи
керінеді. Қдла түрмысынын күрылуы да қызык, археологиялық
матерналдардан ол түрғын үилер архптектурасыныц түрақты
конондары - терракога, керамикалық заттар жиынтығы, ондлғы
жазулар қорымдық қүрылыстар, жсрлеу әдет-іүрыптары арқылы
айқыидялалы. Соғды модени кешен нің Жетісуні таралуы ішінара
соғдылардыц осы аймаққа гікслсй көшіп келуіне байланысты
жүзеге асқаи. Джамуқат, Бунджнкат қалаларыныц иегізін салган да
согдылар. Екінші жагынан алғапда оны мәдсни бірлесу-сіңісу
прсцесінің көрінісі деп түсіңдіругс болады.
Соғды мздени кешенімен кагар бір мсзгілде Жетісу мен
Қазакстанның оңтүстігіне, Маурснн^хрға түрік мәдени кешені де
тарапа бастаңды, археологиялык матсриалдар ішіиеіі ол металдан
істсліиген аяқ-табақтар мен кару-жаракдың, руникалық жазулары
&ір аттардың мол табылған олжаларыпап байқалады. Осының
нигижесінде VI ғ. - IX ғ. бірінші жартысыңда Жстісу мен Орта
Азияда өзгсінс бір мәдени кеіпен қүрылын қалыптасады, оны түрік-
соғды ксіиені деп атауға болады.
Күд кллыт^ісудын, янздш бещ’ш;ршің бірі - Ссіігды, Ма^реннлр
мен Жетісу қдла моярнистт&ріні і біртүтастығы еді.
В.М.Масюн Сіоань-Ціяннмң Су-лн (Соғды) ел' ІЩдан Ба.сүіі
тцуларына декін созылып жагқандығы саясн-гсографиялық ңемесе
эпшкалық піекараны оіадірмсйді, аіща согды-гүрік эіалоны айрьвда
рел аткарғдц мәдени гарцхи о&іысы аіпъпіады деп зтііі кйрсешдг.
Порыелді дедеші сннтез эгнагелеткадық працестер аясыіадв
етігі жатзлы. Сонымен сртеректегі орта ғасырлнр іссзеңһцг
Қазаксганныц оңтүсі ц гндс ез оойыни Соі-дыііығі модсни кешадн
сіңірігі қррыікан срскще мадеішст қщіыптасады. Бұл біріесудік
жаркыц кнрінісі қаца мадеңнет і сн банқалады.
Каладнрдмл қалыпгаоы.'Қала мзденнеті дамыган Оніү^
Қаэакстан мен Оңтүстік-Батыс Жегісу сынды екі оцірді іггаугп
бо/іады. Жазоэ дсрск коздсріне қарагаңда Оңгустік Қазақетавдд УМХ
гасырларда апты кала болғал - олар ‘"Ақ о^еңдегі кала7’ Исііңвдап,
Шзрап, Будухқснт, Усбаникент, Оппріір мен Ніаугар. Біракпі
архсоігогиялық маіімстгср бойыннғ । олардын сапы 30 шақты.
Дсрек һоздеріндс Оірг үстікЛхі іыс Жетісудагы 21 кала аталады,
оіардьгң арасындатъі ең ірілсрі 'Гзраэ, Жямуқат, Лтлах, Қүлдц
Мерке, Асгтара. Суяб, Цизақег еді. Қалаларға ярхеолситяр мәдсйй
қэбяты УІ-ІХ ғасырларды қячттъщ және қалацыд белгілері пяр
(югюірафцяіық ерскше. тк, Қөлемі архсолстнядык олядоіар,
ғеы рэфнялық ормаласу жзгданы) ейкфт ітатерді >ііаткыл
Қадаларға т^ііі нйңты геометриіілың ‘жоснар оуыщен-ақ құрылыс-
тіаң сгрталықтанэ кере&т^ді, Қчзба кеэінде ыәлст, ідспсц
окйяінгён заттардың, Қо юнср емімдерічің тжздссуі де каяадэдй
тон норад. Өдетте, қадалчр сауда жте етраТсғиңяқіқ адвішт
вддайпц жерлурде иеме^е ш&ын зудаицар меи абщдоуар ортали-
гында оркакайтЫ- СриычСи қЯтар, аТаЛГан бедгіпсрше кдрам
қалайар классифцкацнясын хүртуге х дңе ллар-цд эр-саііадық ір
кдпа, оргагна, шшын д,еп бәлуге болады. Аііталықл Оцтүсгііг
Қа-зякстандз асттшалык кдлалзр - Испнл/іаб, (< ирау капз-
^іұрты), Отырар (Отырартебе қаля жүрты), ал О гтүсі ік Нятыс
Жетісуда - Тараз, Маізакент (Қызыл озсн), Суяс (Ақбешікт кала I
ткүрты).
Қ.ілэ мрденисті орталықтарының оірі болған Олтүстй |
Қаззқетанда отырықшылық пен сгішііілік д^сіү і сақ ягогй,
қзуыніны, отырар-каратау иен жеі іасар ярхйологиялық моцсниеі*
терін каллырған қащіылдр дәуірінсіі бастау влады. О. арга егіи
жяне мад гцаруаиіылықгары, акшя айналымыяыц шектсулігі тен
эді. Бүп моденистгердің ерте қоныстары Огырартебс. Оқсыз,
Бүзық, Мардэвкүиік, Қүйрыктөбе жоне т.б. Оптүстік Қазакстап
ортағасырлық қэла ескерткіштеріне негіз оолды. Ьүл модениет-
тсрдін үй қүрылысы, қыш ыдыстарын жасау, тұрғындардыц
рухани дұішстанымдык достүрі срге фсодшшзм кезещнде де
сшалды.
Әрлне, қала мәденнстіндегі дәстүрмен қатар жаші иіпклншия-
льек злсмеіггтер де бяйқалады, нәтижссіндс Онтүстік Қазакстаида
қдла мен калалык мвдсііііст калыгггасэды.
Фюүсгік-Батыс Жетісуда қалалардьн. қалыптасуы біршама
Ёасқа жплда дэмыды. Мүнда Оңтүст к Қазакстаидап.ідэн цтырык-
шылық пен егіншілік дәстүрлер дамн қонғац жок- Бүл пізруйіпы-
лыгындағы мал осіру басі гм бсілғап сырдариялық мңдениеттің сң
ш.сткі аймактары сді’>
уҚадалар мсн қдлалық модениетгің дпыуында Жібек жолы
дрқылы жадалынған сауда маңызды рол аті;арды. Қхіалар сауда
^ОПДарынъгң бошіарында орналасқап. Бірақ. саудй қала дамуыіІДпт Ы
мадызды фактор болганымен, қалаларді.інекімиіілік бшіік, ко іЕ>нер
нен рухані мәденист орталы*і.г сскілді функция отқдрғанын жоққя
шығара алмаимыз. 1
ҚазақствшіыіСёртефсо іалдык қдлапарын Орта Азия қалалары-
Мй( садыстыргішда, аіидшқыларының ауыл шаругшіылыгымен өте
жоғвры дәроксде байланысты болғандыгын пңғарасыз. бұч көшпелі
рьсіюктың бңдвй мен егіышілік онімдерйіе деген сүрпііысыпан
туындағанеді.
Қалалврдың топографиясы лсн
типологиасы
Қазақстанның ошүілігіндсі і қалялар ортаазиялық калалярға
үХсас - бекініспён қоршшіғяи немесе бекініссіз цитадель.
шахристан мен рабядтан түрады. Коп жағдаида олар жоспары
бойьшша деңге ск. Тау бетксйіпдсгі белцем мсн Сырдарияның
шмснгі агысі.інда тік бүрыигты жоспарда салынғандяры басым.
Оіггүстік Батыс ЖетІсу қдлаларыня орталық. цитадель (орта-
ликга орвдласуы снрек) тәбесІ мен тік бүрышты, бес бүрышты.
тртіпедия, кеп бүрышты жоспардағм ліахристан қалдықтары да
(щық бэйқадцды. Қалэгя кірезін қяқпа бірлен торіке дейіп.
Рабадтар ауылдідқ округтерте қосылып кеткси, сол себепгі пі I
қүрылыс арасілидағы нақгы іпекараиы табу впс қиил. Оріізд
қирацдыларға үзындығы үштен ондағац шакырымға ясететій’*үаш
қабырғамсң (дуалмен)” едршалған террнтория жалғэеады.
Қалалдр құрыдымы. Цитадель - калэда кездессгн ыінщеггі
бөлшск болыл табылады. Ол катаныя бскініспен нейшшш
кушейтілгсн белігі еді. М ысалы, Қүйрықтөбенің ¥1[-ҮШғасііі]цф>І
дағы цшвделі биіктігі Ю метрге жететін пахсалық платформадат
замок түріядегі қүрылыс еді. Ортада солгүстік-батыстан онтуЩ
шығысқд қарай 15 метрге созылган зал ориаласты, оның ені 10,5'вдН
ал жалпы алацы 57,5 шаршы м-ді күрады. Салтанат залы меногані
жапсарластырыла солт^стік-шыгыс, есятұстік-батък жод? I
батыстан еалынған бө мелер арқылы есігі шахрнстағіға шытпI
айналмалы доліз болған. Ол аркылы салтанат залъпід сйілүдИ
шығыстагы болмелерге баруғз болатын сді. Галереянык Й№.
бөлігі де ссы үзын дәдіз арқылы зшімен жалгасгы, Қорітіні ’
жмынть кпеіі жвбылған бүд дәлізде сарайдың шятырына анарэтш I
тстікішек орналасты.
Салтанаг залының болуы, агашқгі оиып салынгаң сурсііДИ
табылуы қүрылыстың репрезенгативті мои н корсетед', мро
неғізінен кала оилеуіііісі орналасса ксрек.
Баба-Ата каласы орнының камалыц каэғаң кезде мүидаҮІЛИІІ
ғасырларла келемі 240 шаршы метр болагын екі қдбатгы қүрыпійі
болғаны зиықгилды. Бірінші, төменгі қабатында днаметрі 5,8 п
болатын, күмбездеп жабылған салтанат залы бодгаіі. Ьалц
қабатына қорап сияқты стіп жабылған алты белме садьшғіииЯ
ғасыр меп VIII ғасырдьң плғшііқы жартысь ңдағь Ақгебе-ІцаЛ
сының ішкі қамалының орнынан іргесі саз қабвтынаі үш мстржI
турғызылған екі кабатты замок таБылды.
Луғовос цнтаделіі дсгі қазба жүмыстары мүнда да М-ҮІ
гасырлярдағы замок түріндегі қүрылыс □рііыпың цшнарэ ішI
луына мүмкіндік берді-
Қяла махаллйсы жәпе түрғын үп, Қалалардың ша?£рит.,І
дары махадлаларіа топтастырылідп, үЙлер і ығыз салынған, Қі» I
лардыц махаплаларра бедінуі фмдалдық қогал? ^-иіін задды
болатын, Ол туыстық дәнекерліклен ортақ қрсіппең, діжі іеп |
растармен топтасқан адамдардың сод қоғамға т&н топ &иш|
түймқталуымен байланысты болган еді,
Оңтүстік Қазэқстан ҚалаларынЫИ жүртына кецінсн жүргҺіщИ
қазба жүм істары жеке махаллаларды, олардыц шекараларын ЕкіІ
Кйрсетуге және мъшадаіі алыктзма үсынуга мүмкіндін бердг
'Чіазмла дегеніміз кала қүрылысыньщ ішіпдсгі көшшіср немесе
үдквп капіснің бір бөяігін біріктірстін бірнсше үйлерден тұратын
швғыя элабы. Махалланың сыртқы беті жлбық болады, керші
мйхаллялармен шекарасы барлық үйлердің сыртқъі қабырғалары
мсншеткі үйлердің бүйірдегі қабырғаларын бойлай етеді” /32/.
¥1-У1І ғасырдың біріиші жартысыіідағы мяхаляалар Огырйр
„щтқабындагы Кек-Мардан қаласының жүргын қазған кезде
вріныдцы Үйлердің үш тобып иахоллйлар деп саяауға балады.
Олардың аркайсысы үлкен “салтүстік” көшеден тарап, бекініс
душіына блрып тірслсіін түйық көшемен біріккен. Түйық көшелер-
діңүіъіцдығы -15, 12, 10 м, махаллалардың көлсмі - 370. 350жоне
300 ш&ріш>і метр. =‘А” махалласында бес үй бар біреуі діни үй, “Б”
ЖӘнё?*В” махадлаларыныңәрқайсысы 4 үйден түрады.
Әэірпз жекелеіен махадлалар түрғыңдарының қоғамдык жағдайы
жеииіде пайымдау жасауга қолдаызі моліметтер жеткіліксһ, тек
вдаба жүргізілген лшхиллаларга опеуметгік теңңік гөн скендігін
эйта кеіуте болады.
Ғнбядатхап&лар, храмдар. Оңтүстік Қазакстан мен Оңтүстік-
Бзтые Жетісуда түрлі діни қауымдардың іибадатханаларм мен
храмдары болған. Көкмардашіан жоспары шаршы тәріздес, аудапы
4,4 м бір белмелі ғнбадатхана аршылған. Кірер есікке кдрйма-қарсы
ортнлық яабыргада едсинсн 05 м биіктікте кон мүйізі түрінде
ойылган тікбүрышты қуыс орналаскаір Онілц астында күлдіц
ың қвбаты бар түғыр орнатылған. Ғкбадатханаға тткелей үқсас
қүрылыстар жоқ. бірақ қушан уақьпымен мерзімделінген Хореэм-
дегіГулр каласындағы қүрылыс залымеп кейбір үқснсғықтар бар.
Өюүсгік-бятыс Жетісу қалалары маісри,алдарынан буддизмпің
релі айқыкырақ байқалады. Кезіндс Ақбешім қаласынпіі екі,
Қызыдөзсн қаласынан да екі будда діни ғнмараттары аріпылғнн
бёлатын. Алғшпқысы цсдла (ғибадлтхана), оңтүстік-шығысқд
ошміігші вйіалма даліз бен залдан түрады. Қабырғасынан жазу
һдері шіьщдалған. Ақбешім қаласындзгы екінші будда діни
юпографнясы жағынан бірішлісіне жакьңі. Қазба жүмыстары оған
ерте қездегі құрылыс орлы ңпатформа ретіңде пандадапьтлғанын
кәрсетіп бсрді. Діни ғимарат ҮП-ҮПІ гасырларда бірпеше рст қайта
саяынып пзйдаданылды. Оның целласы аумағы бхб м шяршы
жсспарпы күрылыс. Үзын шикі кірпіштен кетсрілгсн ғибадатхана
қабырғасының қалыңдығы 2,6 м. Тебесі күмбезделіп жабылган.
Цсяляга шығыстан кірген. Кірстін есік алдына ікіреберіс далдд
(қіілқз) соеылғаіі. Цсллаиы онтұстіктеи. батыс нсн солтүстійщ
галерсллар қорціап іүрды. Ксніннсн нилон-контрфорі:, кірері ші
текш л-к салынған. Қабыргасын скі рег сылштш, гйнчпеи сьш
жазу жазі ан, Жазулар көк, қара, қызыл, жасыл түстернея гү< рііга,
Тамоур мен ғибадатхлнаға кірер түс ган табылган мүсін фрш меғпт^І
ол канта сшіынгян уакыгқа жатады. Олар қол, жа> бас, аиқ,
меи Скіс фраг*леі<г.С|қнең, кнімге -&абвдтьірылғщі кодгесеи
лсрден, бас киім беліғіектсріпец түрзды.
Діни ғимараітъі казу ба.стаиға.ііда-ақ і адгреяда Сатъқ. аищщ
задгынан басы солтұстікке бағы талғин нирваиаддгы Будд»-.і
үлқен мүсһіі табылды. Ігіүсін ішінара сақталған бдсы мендеііейод
жогарғы бедікгері ігікі замандарда кирағылғаіі. Сақтшиган мусһж
үзындыгы. 8 м, Мүсін мен о.ч жатқан посгаыелт қызңл тугіи
боллган- Гүрі еш менеттері олжаларына сай діцн ғиіипрат
гасырлармсн м*,рз мдепіпеді-
Лқбеигім қаліісыцдн У-У1 іасырларід жагатын қристиаі иіі(ім,зі
табылғдң Бүл қүрылыстың үлкен бсшігін аула қүрайдьі, іш Шфм;
оныцшыг-ыс жағЫіыа ОрнаЛДстЫ, Ол яумагы 53x4,2 м қүрылыс,
бекініс К|рылысіарі,і. ӨнІрдегі врте ортағзсыр.иык кмалЛ
дың, қсрғаиыс қүрыпис ары азірге чз зсргсегц ен, бірж қазір оиаяЯ
бскініс коііііісн пайлаллнылғанын қорыгын ылауға болады. Кд»
беқініеі қүрдмыиа цютдедь мен мұиараиы қирғаныс глбъіртайрц?
(дуаядары) кірді.
Ертс орта ғасыр.іқірдагы қь-іа қабырғалзрыііың іпгкі жшъшэц
ататын іалереялар мен согысатын орындары жок монолнпг сд>
балыык құрылысгары болды, оны кабырга үсі іпдегі -гісті ждкто-
меи экабылған аляңқлн алмастырды Кұйрьіктобе цИідделінД
бекініс кабырғасьшда жургізілген зерттсулер іріегасқа калавіяі
кабырға іахса блокгарынан қалапып, табанындағы ені 2,1м
болғандыгын көрсепі. Онын бүрышгарыііа інікі жағындл иіаплі
орынлары бар жарітллай двнгелеи, ріліц мүнаралар салыңад. ,
Талас алабындэпд Тараз қаласы бніктіп 15-20 метргеметяж
күипі дудямен қоршилған еді. Оныи қабырғасы мадтатас қЩЯ
мен иезскпен ерігіген пахса блоқгарьніан гүргызылды.
Қалацы айпшідырі ңортлад турған үіын ауалдар пентаи
техлнкамсн кам кірпішті, малта тас пен үсақ тас кабта]ад
пайдалаңылыл салыяғяны қиыпды түсірген ксзде бізігілі (щди
Дулл лардметрі ир қнлы - ені 2-ден 5 мсггрге дейін, ал сақгалш
биіктігі 5 метрге дсйгн ікетеді
Қплнлык түрғы» үй мен демпгрлфинлык сауалдар. Алғаш
рет кең аук мдагы қазба жумыстары нәтмжесінде Онтүстік
Қазақстанның ерте ортйғасырлық қалалык түрғын уилері жөнінде
түсінікалынды.
ҰІ-ҮІІ ғэсырдың бсріішіі жартысына үйлердің скі үлгісі тэн.
Бтріиші улгідегі үй - бір бплмвлі, тік бүрышгы жоспярмен
шынған. Осыңдай колемі 43 шаршы метр болатын үйлердің
іріндс үзындығы 4 метрлік иІлген д&лі-з бар. Кіреберісі тамбур
। ПІшІңдес. Батыс және сшггүстік қабыргаларын бойлай ортясына
ҚараЙ ШЫіЫҢқы келген сөрелі сдкілер орцатылғап. Сәкілердің ені I м,
іиығъпіқы жері - 1,2 м, бніктігі 40-45 см. Кірсберістің қарсы алдынаң
сртагй ернеулсрі балшықпсн сыланган көлемі 1x1,5 м ботатын тік
бүрышты жерошақ қазылғаи. ЮреберістІң қарсы алдынаЕі ортаға
срнеулері бадшықпен сылднгап көлсмі І>,2хО,2 м болатынекі камии
(қаі рғздағы ошақ) орнапасқап. Оңтүстік-шығыс бүрышы саз қал-
камея боліпген, бұл шаруашылық белімі өзінше бір алаңдһі қүраңды.
Майдыи еденінен тік бүрыіиты тсрг іпүңқыр - тіреуіш бшаналар-
дың ориы таргы.чда. Тобесшен, сірөг жарық гүсетін орі түтіь
шиғаггьиі тесік жасалған болса ксрек. Сонымен бірге іүіін есіктен
да інһіқвдн, сондьтқган да ошақ пен каминдср ссікке жақын түр.
Үйлерде днірмсндергс арналган тумба тәрі ;ді түғырлар бар.
Хучдар, азык-түяікгің энімдерін сақтаута арналған ыдыстар
бүрыпгга, сыпада (сакідс) орналасады. Күндірілген саз балшықтан
жасадышан бошке тәрізді және а^тау секілді ыдыегар да
дакыпдарды сақ яу үшін паңдачанылды.
Жскелсген үйлсрдің аумағы озгсріп отырды. Ең үлкен үилер -
35-45 іиаршы м, ал аса үлкен еместер - 12-20 шар кд м
пығында, Ү ікен үйлерде шзтыр тәрт жсрінсн ті зеддІ, ал ортяніа
деңгейдегі үйлердс бір ағаіпқа немесе қнюластырьіппш екі бөренс
бір багагш тіреугс бвкһ ілдь Шоъш үйлердің шатырлары тек кана
қ*бырғаға бекітіліп түрды.
ЕкіншІ үлцдегі үилсрге екі бәлмелі ұйлер ягатады. Екінші
бслме — қоймя — бастапқы бөлмедсіі мықты қабырға арқылы
белімген
Оңтүстік-Батыс Жегісудыц ерте рртагас ірлық қдла уйлері
жеткглікті дорежеде зертгелмеген. Ол туралы Қызылозен, Лутовпе,
т.6. ескерткіштерде қала сыртындағы ҮЛ-ҮІІІ гасырларға мнгпітыіі
жүмыстар түсінік бере алады.
Замоктардың түрғын бөлмслері ашық үлгідел ошақгария
жылыгыдды. Сопдай-ақ, қэбырғшіЕ.ів; және сыііа шеі індегі сшагіх
Да кезДОСеді.
Ортэ Азн« мен Қаздқстацңыц ежслгі игане орга ғасыр іар; п
түрғындар саііыныц &суін анықтау нақты сиңдық мәліыепір
жоқтыгынаіі едәуір қңыніг.ықтар туЕътцы.. 'Жа.зба қсрек кнздг.»
де тургындар саны ете мзрдыжыз айгылады, мүңдай мақңшг
боля қдлганнын езінде сл кобінс ақнкатқа адйшы келеді. СғіТ
болса НііҚіті яқпараттар ;фхеологияльіқ мдғлүмаптарга гана негіэдый
Дсмоі-рафиядық ахуалды ^иықтау вдісі апі дс жегілс қйігаі
жоқ. бірақ дсмографиялық қалэмалар еСкерткіш алацын толыгь „
тазалауы үлпініанда, оның МЁіхадлалық қүрылыетары иа
баспапзлар сшіаіына карап ессгггеғенде сәл де бодса ШЬгндыдд
жакыңдан іүседі.
Орталық тйбс сыртындағы гүрғыңдарды есеілегендс Кеһтцү-
данда ^625-1950 адам емір сүргепдігі айқілндаятаіі. Еір
жердегі халық-гыгыздығы 560-650 ддамды қүрқлы. СалысіыралВц
кетсек. орпігасырльтқ ГІеңджикенттс 230 адам түрды. Мр
жағляйды тск кдлвдағы гұрмыс-тірщілік салтыыен тусівдіЯ
болады Қаля түрғыттдары жаздыгүні қала сыртына, бау-бадпві
жэны.тымға кошті. Оіггүстік Қазақстан қалшіарыпа тап бүл этпхк-
лік солғы уақыттарға дейін сақталды. Бяспама мен демогр&фиішщ
каламалйр сшіатьша қатысты жүргізілген археолопіялиі
зсрттеудср. жекелей алғаңда бір [іектардағы қурылысіідуап
тығыздығы Оцтүстік Қазақстан халқыңда атилған іүрмыс-тірзпыіі
салты кем дегендс VI ғасырдап бғсгап таралтзвдыгын айғақғаГиш
Қпляляр функцнігсі.і, Сауда-қолонер ортяпығы ряцщ
калаларлың дамуы қолвнердін ауыл шаруаніыльгғынан бай
-урдгсікгеп үсісм танқа неғтзінен қыъмет корсетушз ВДиедр
оидірісініц мейлінше дамуымсн тікелей байланысты боітды.
Әзіргс галымдардыіі қолында ерте ортэғасырлық кідщ
йрдйнердің, дамуы хуралы маяімст аз, сц алцымен вд бізгс жетиДI
қыш ыдыстар. металл, сүйек нен тас бүйммдар секіяді дакі
онімдер ярқылы ғдна белгілі. Тоқымашылық, зері. жун, кип еігдір,'
ісі жайлм мсліметгер одзн дд мардымсыз. Оңтүспк Қазаксгзц ..,
Жетісу қалаларындағы қолөнерДІҢ бүл сшішіары жайли зЫі
дсрек мшеріңде айтылгаііымен., олар біршамв кснінгі уақытп|й і
жатзды.
Қыш ыдыстарды еңдіру қоленердің басты бағыпарыныц Гчр
болды. Көкмардзн қазбасынан, Қуйрықтобс мен Оіырардьщ В
VIII ғасырлардағы моденн қабэттарыпан шот, пыпіақ. орақ
жшшстырылған, табыяған гсмір крицалар оның осы жердс өнді-
рілгендігін айгакгайды- Мыс ондірісі де осы жерде өндірілгендігін
ікжщіеиді. Мыс өпдірісі Жетіасар к.аласының жоғаргы моденн
кабаггарынан табылған мыс тогалар мен белбеу айылбастары
арқыяы да белгілі. Зергерлік өиер піыңын киім киген еркск иен
ойелдін беннесі, табаны көтсрілген түйе мүсіндері бедерлі
йлтынмсн аіггалган нәзік қола тоғалар. сырға, білезік бойыиша да
пппіп-кесуі е болады.
Сүйсктен жасалынған жебе қапсыры, жануарлар сүйегінеп
дайыңдалган түмар, кесілген марал мүйізі табылды. Тас қашаупіы
шсберлер диірмен, дәнүккіш жасады,
Сауда мсн ақшя айкалымы қалалар дамуындағы аса
маңызды факторларлың бірі бодды_ Қала материаллық игілікті
сндірш кяііа койған жоқ, сонымеи біргс сауда да жэсэды, бүл
орайда оііың екіішіі міндетін сол замаіі үніін ең мацызды деп
санауғэ болады, Қалалар гауар анырбаеынын негізгі үш бағыты:
елдср арасындағы, калн мен оньщ теңірегі арасындағы жоне қала
мен кешпелі дала арасындағы бағытгары осыида тоғысып жатты,
Сол кеадегі халықаралық ксруеп жолымеп сауда жасау кецінен өріс
азды, оның даыуында соғдылар мен түріктер маңызды рөл атқарған
болитын, Үлы жібек жолының солтүстІк тармагы Қазакстаиныц
одгүстІгі мен Жстісу арқылы огкен. Оның Суяб, Тараз жзне
Исшшжяб калаяары арқылы ететін тслімдсріпің коп рет сурет-
телгені молім. Испиджабта одан солтүстік-батыс жақтагы Фэрабқа,
Шаугарғажэне одан әрі Сырдарияньш теменгі агмсы мен Орталық
Қазақстаидаласьтна кстетін тармактары шыққап.
Сауда түрік ақсүнектсріне сдоуір пайда келтірді және де нақты
атал ийтқаііла, қолга түсірілгсн олжаны саіуға мүмкіндік бсрді.
Сол себепті де 567 жылдың счіндс-ақ Иштемн-каганның сауда ісін
жолга қою үшіп Иранға скі рет елші жібергеш кездейсоқ емсс еді.
ЕлшілІк табыс окелмеді. Сонда қаган Византняға да елші жіберді,
бүл жолы елшілік сапар сәтті аяқталып, екі мемлскет арасыпда
сауда-саттық қатыпас жолга қойылды.
Қытақдан жібек, қағаз, айналар окелінді. Орта және Таяу
Шыгыстан, Внаднтиядан Қытайга опя-далап. бабылдық кілемдер,
асылтаствр, інжу-маржандар, шыны, маталар жеікізіліп сіырды.
Соғдылықгар күміс бүйымдар. түрлі-түсгі шынылар, дорі-дармск
жэне бояу заттарын, кілемдер шығарып, сатумен айналысты.
Внзшггиядан, Соғдыдан, Қытайддн жоне басқа слдсрдсн шыккан
осемдікзаггарының бір болігі түрік шонжарларының ордаларында,
кала турғындарының үйлерінде қшіып отыратын,
Жетісудагы арх^огіогиядық олжалар арэсыцаіі &ілШ№ЛМі
таңбаяар СасЫлган күміс қүмыралирлы, визаігтиШік ~ДОю ^ЦПІ
сліктеп жаснгіьіцған адп,ін м&петгер, қытай аЙнаіщрЫн фВШ
бөліп корсетуге болады.
ІКғ. -КПІР-бас кезіндсгі қвлвл&р
Кзлдлар гдяіяның вгуі, тиізодоглясы вдв тодсгр«фжиШІ
Жа^ба дерек яавдррі Очтүстік Ка^Қйтад қадавдры тураіщ Иж*
мэдімет берцці Егер оодшыи адцыядағы кедада жййш
дерекі-ерівде 6 қвда гвдэ атвдса, осы уақытгя олярдын гягоі ЯІ
Дерсктсрце тэу етегіадегі б&.адеулерде жэдэдя» Жумдюту
Манксзд қвдвдары яталады, свд ксэде Армстын гртг вгдайИ
ортвдыгы Усбэчлкет боютя Кеңже отфул қүрывдц ФЦІІ
іжругінде Отырнрііан баска. жэяа лгтзяэ Кердер, Врсвд® ЛІ
Бүзық қвдвдары квдылтасады. Шяугзрда Яіхы ж&ие Ніапл^И
Клрпэң^ Қарзшық ж&не Шур (Сури) қвдвдары лайда балэды.ДаЯ
кездрріидо вдғги! рег ірі Саурди вдласы, №ҢУМЕ1»
СырдэрияНһНі темецгі яғыс-ындагы Сыіэнах, Янлікдо; Лни
Асянзс, Бэршылкеят атвдады. Қара гвудыц свдгүгтік беліейп
Бвдадж бен Ьсрукет, Смрдзрмллын ортл ъғы^ыпізз Сріт
қаладары ормвдзсты.
СырдзрНйның тйаіснп ағысм мен Қзратаудың теріьйел Е
лерііаде қдладардың қ&іыптасу үрдісі мейяінше ш&еіояі^іі іиі
Осы і<ақыітарда рябидгар қйлігпгасады. Рабадтзр қаяЫ
№іц аумагы үлгая түскендігіи юзрсетеді. Мосеясқ
рабадтіяң көлеі^і [7С гекпарға дейін жетті, ал бүръяі щЯЯ
гсктардан аспагак еді. Әрине, бүя цнфрларды ксн қолчмш гіЯ
жүмыстары жүргпідгсиге дейін түпкіліісті деп сзнауга бплгайм.
бірақ р;ібадтардың агалгэц шекараларъіныц цақ ІХ-ХіЕ таяыріирД
қалытасқаньі даусыз. Бүл Ақгебе'7, Баба-аіэ, Қрірц
Марданкүнік, Исцилжаб» оң одғалдудық Бүчык, т.б. кв.ііт?»
апық білінаді.
Қалалар вдаңын садысіъіру есқсрткіштерді үш топкабЦП
мүмкһшік береді. Біріішіісіпе жвдпы аумагы 30 га-дзіі кйіи
қапатар кіреді. Бұл тотггағылар облыс, жекетаген ислійі
ортвдықтзры яемесе жай ғэвя ірі калялзр Болды, Еюмиіі тыл»
і^аявдярдьш әумагы 15 гэ-дэн 30 гэ-гз дейін лсгтеді. ОідарШіряI
қе^Ейідеғі қалдлар деа сзнзуғэ Ёолздц. Үдоіш/і то« калал^л |
Лсен — бүлйр қпла жүрттарының кдлДықтйры.
Жетісудмң оңтүстік-бдтысында жаңа қаладар ганы да артты.
Жазба дерек кездсрі бүрынғы 21 қала орнына 26 қаЛаны Зтап
керссТеді, Айта кететін жайт, бүлар жаҢЗдан ҚалЫіттасҚаи Талас
адғарыңдары Жікіл, Еалу, Щөлжі, Тдкабкбт, Кагі, Кеижек қалалары
бсебінсң артгы. Ц|у адабындагы Баласағүн йстаяаға айнадды.
Калздардьіц ортгілық қираған жүргынын кцлемі бүрыпғы
күіһццс қалган, оньщ ееесіне ұзын дуаддар іпгіңдегі қүрылыстар
негурлым' тығыя бола түседі, онда түргын үнлері бір-біріне қарагтд-
Шт түрплылған және ауласы жүііелі түрде жюпэрлашан усадьбалы
учдскелер калыптасады. Бүлайпіа жоспарлау қазіргі қурылыс аз
гіілтен Ақт^бе, Степииныдае. Тйлек және Сретинсксе қада
жүртгарьшда сақтплғал.
Ертедегі ортз ғасЫгрларға арнап жасалғаи када іқурттарының.
таиолйгмясн бойыншв Табзкет пен Сус (Тадас Дқтобесі және
Швдиабгр қалаларының исүртгары), сондай-ақ Кени&к, Сснгір
(Шаруашылық} лкане Шелже орташа қаладарға жатзды. Сірә,
Шіедже ең одцы^ец әкімщіійк арталық болған еекйіді, еіггоеиі
мүндя оның қодонср, саудз сынды фуцкцня.іары дами қоймаған.
Соіггүстікғіііығыс Жетісуда (Х-ХПІ гэсырпярд.ыцбасын,гід кдла
цоденцетінін жаңэ яуданы қалыгпнсгы Нгер ІХ-Х ғасырларда
Ссипүсгік-Шығыс Жетісудын бүкіл аумағында 10 қала ғэца болст,
ХІ-ХПІ гаеырлдрдың басыңдз одардын саны 70- ке дейін кебейген,
X ғэсырдағы деректер Іле здгарының сол жэғалйуындя орналаскан
виі қдля - Талхиз (Т&лгар) және Лабал қзлаяэры турдяы
хзблрлайцы. Ортағасырлық авгорлардың мә.иімсттсріне қаряғаңда
ХІ-ХШ ғасырлар кезіяде мүнда 4 кдла мен 6 ірі қаизшықізр
бОЛНЕН,
Содтүсгіқ-Шығыс Жетісудағы бардық қала жүрттары ‘'төрткүл”
гісмесс “цнтадельсіз" аталаіын үлгіғе жатады. Олар тік бүрьіш,
іраггеция түрілде жосларлантан немесс деңелек болып келечі,
жалпы жер бстінен сол денестеніп гүрады жәнс барлык жатъшан
бурыпггары мел сойыңда муняралары бар дуаадармсц қоршалған.
бдеғгс дүалдардың ортасына ордаласқан бір, екі, үді және торт
шппсы бслады. Тергкүлдердің аумағы ор қнлы болды, қабыр-
Йдамьііі үзыцдыгы 260 метрден і км-ғс дейін жетті.
Салтүспк-ИІығыс ТКетісу терткүлдерінің аумагын садыстыру
бул қалаларды терт топқа жіқтеугр мүмкіңдік бсреді,
Біріішцсһге аумағы 30 галдан дсатын қадалар енген. Бұлар коп
қдбатты сскерткіштар. ыәденн қабаттзрынын қалыңдығы 2-3 м-гс
Ж0ТСДІ, тіпті рдан да зсады. Қазба кезіңде түрлі керамика, шъінм,
чәнет, қолвнер шебғрханалэры мен ағідірістік күл-коқыетврлііи
табылуы мүндэ қоленер мең сауданың ддмығандығын айғгік-гэдш
Бүлйр - Лнтоноввкое. Дүнтене НГглік секілді ірІ қалачар цеи
лстаналық, ортаЛыҚТар еді-
Екінші топқа ауданы Ю-нан 30 пі-ға дейін жетстіи Таледі
Сүмбс мен Лкмоля калаляры кіреді, Та№ар - 1’алхизбси, СүтЯ
Лабанмеіч сщн астьірьілади. Қслонщрдің даквды адикшЛ
шстелдік заітар аршьш шіынғвн-
Үшһщіі топтағы қаляларддц қақпалык бекіністер. кеільпі
мүнарадар і?рны мен экүқа мвдсни қпбат анықталған. Бұл тотгтіЯ
ларлы бяепЕНіа ііемссе қа.талық-сгавка ретіңдс белгілсүғс бңэддвд
Оан Алмаіы. Лавар, Қалал, Лқтдч, Лрасаң, т.б. жітқызылңШ
Гертішш топтағы калаязр аумағы ІС га-дап аз. ОларғатіД
үЙ .ггуа.ідарынғ,іЕі іщкі жағьшда. орналасуъқ ішкі аулаиың.бояуУйіи
Іле кшіайары жұргыныц бүл тобы бүрынғы кошлелілер ма
Мідріылай коішгелілердгң ауылдык қоныстар&т деп санауғабшіаЯ
Одардың кейЛіреулері керуеи-сарай іьр бодуі/ да ңү^кін,
Қпталэр күры іычіындағы отгерістер, Онтүстііс Қазақсінод
қала орындары көпшілігіндеп к чдлдар іың (иитадсльдің) самм
уақыт ғгто келе (титерістерге үілъірагаті. Қүйрыңтрбе оыалмія тедй
мүндя IX ғасырдың бірІншІ жарттлсыггда ерг болып, еоның садм
рынаң сэрзй кеідені қнраганнан кснін біреыпырз уакыт өткен сгк
тииіық кайта ж&спарлау жүргЬілгенін керсетті. ҮП4Х гасырщц
біріішцжартъісындағы курыиыс кеШеніііің іргекі іуаіідары шиіщ;
қзріінайь м қурылыс махел ңсы салыңіды, ХІ-ХШ ғаиіирды^
басында нақ СОЛ жерде кынт-қүмырашылир малашіасы калі-гіткш
Отырар азқабының «н йіағадиуындағы Океуй, Ьү*ық. камаадг.-
рында (цнтадсяьдеріңце), тйу етеі і өңіріігдегі Булак-Қогал кшь
Сһінда қараіійЙьгм түрғын үИ ңүръ лыстары пзЦда болады. Кеіюй
қалалзрдың цнгаделі сониіальгқтъі анық йөлекіеле қоймей, жа,™]
кұрьніыстармсн астасып жатал.ьг, тіпті топографнясы да байкаи
қоймайды. мысалы Баііырқүм Тәрткултйбе. Балықцці қаяалар№
дағы жягдай осындап.
Кдзба исүмыстарыниіч кирсетктйнікйй, қала бурыніъгит
қалрііі.ің жалпы күрылысыкға қатынасы жонінсн спл баиғы түййя
талуы сақталған жекслеген түрғын үЙ махаллаларыіған турадц
зкәне ыахаллаиың бэрлык үйлерінің кірйр ссіктері жалпы ъшачіі
іпііндсгі кішке іе квшеге қэрэтылатын жоснарлау үрдісімен едаг-
талэды.
Қүйрықтобедегі қазба жүмыстары қолсінердің мяхаллалық
ціюғырлануыіі анықуэй қойгап жоқ, тек бір жерден гаіга қүмыра-
шкілзр ыяхалласы кезіккен. Топоірэфпялықбайқаулар мсіі жазбаша
дйрекгемелердің корсетіп оіырілиындай, біркатар қалалярда махал-
шлдр ъщ түргындарыныц атақ-даңқы мен байлық дәрсжссі
бойышшібшіінетіиі байқалады, Әзірше қдаақстандықмахаллаларға
қвраіт. сларды керінсу ксдсн исмесе бай деп бөлуге болмайды,
Олпрдыің бәрі де олеуметтік жагынан араласъгп кеткен.
Қарастырылып отырған кезецдегі қала қүрылысыиыц күрылы-
шліда пайдя болған жэңа элемеігі мсшіт билып табылады. ІХ-ХП
ғасырллрдағы жазбаша деректемелерде қалаларды сшіатітиан кезде
нешіт, оньщ қалада орналасуы - баяндаудың міңдстгі э-іемсғггі
Дрлил табылады,
Егср қалаларда мүсылмандар саны аз бо.тса, олардың қажетті-
ліғін шағын дастурлі архитектуралық ксшсғщер каиағаттзіідырды,
Ал ДІғге үстанатындар көп шоғғ.ірланғац жсрлерде міцдетті түрде
үдкен мешіттер салынды. IX-X ғасырлардаіы дерек колдерінен
үристхандык нііркеулер мешітке айііадцырылгаңцыгы белгілі,
Тариз беіт Мерксдс осылаң болган еді. Әл-Макдиси енбегінде
Кедердс үлкен мешіт согылгандыгы лсашіы хябарламд сақпілган.
Кедермен салғасгырылиін Қуйръіқтобсдегі қазба жүмысы ксэіндс
дал осы мешІт алдықтары ашылса ксрск. Мсшіт кала орталы-
гығщи үлкен кешслердщ киылысында орналасты. Ерте, "гөменгг’’
-^үрыльістан көлемі 22x22x4-5 см күйдірілген кірпііп қабырғалары
сабпалған. Ол тугелдей бүзылып алынғаннан кейін онын орнына
жйеіз мешіт салыпған. “Жоғарғы”, кейінгі мсшіг ХПІ-ХУ гасырлар-
,щи мүсыл.мандық жерлеу орыпдарының кіршшіері рсипде
пынниилмея, иегФгі ію( цны калпыпа келтірілгсн. Оның калыц-
дщы 1,5 м қабырғасы қуйдірілгец жопе қам кірш ітермсн өрілгеп,
Мешіттіц сыртқы қабырғасымсн айнал іыра ссептегсндегі аумағы-
36.5x20,5 м. Ол оңтүстік-битыстэн солгүстіқ-шығысқа караіі
ощылыіғ жатыр. Солтүстік-батыс бөліғі жақсы сақталган. бүл
Жіірден күҚ рілгсн кірпіштен түргызылға 16 негізіі колонна
(іййғаны анықталды; Қыска қатарда бссеу. ал үзын қатарлд 10-нан.
КйЛйнналар арасы'3-3,2 м аралығында. ІПеткі базалар меи кабыр-
ғалир арасы 1,5 м.
Қүйрық мешіті бағаналық, иемссс колшшалы қүрылысқа
ЖйіалЬЕ. Мупдай мешітгердін аумағы колонннлар мсн тобенің
гіъңдарттһГ ишршылы синына бнйлапысты болды, олардың арасын-
дағты кеністік 3,5 мігі| ісң 4.6 мегрге дейіп жетгі.
Қада омірінде бадар мел сауда орындарының күрылыстіфы
маңызды рөл атқардьк Қяла ішщдегі рьшоктарды араб аитсрларй?
“суқ" және “асуйқ”, парсылар “базар” Дсп атаДы. Базвр р
шахристан, раоад аумағында да орнала а берді. Әл-Истахрц
мәлім&і нс қарагәнда Испңджабтз олар шахриста.нда. ал нбн-
Хаукал матлумтгы бойынша бүл қаладагы “рыноктар мадиңааада,
рэбадта да бозады”.
Дерек коздсрі дүңпршіктсрді де жан-жяқга сипаггап отыраш
Оңтүс' ік қазақстаНДық қалаДД Олар пеНДЖаігтықтаргй қарағвдш
шагын базарларды курамайдЫ, бір-бірінен алысыраҚ орналасадм
Дүцгірішк едсніпде жер ошактзр болды, Дүңгіршікгерге қазнлыгі
қойылгян хумдардантүратыц цгагын қамб&лар жасалынды.
Х-ХП ғасмриарда Оңтүогік Кд ақсзал таяаяцмнда мщадв.
соғыла бастады. Одан сэл бүрын оларды Орта Азияда едга бастағиі
болатын. Үлкен қдлядзрдағы монщаляр саны сп-оңдап есегпвді-
нед . Қоғамдык қүрылыстар арасынан моншадар карнекті орыі,
алды. Огырар рабадынан ХІ-ХН ғэсырларға жататын екі монЛ
аршылғдн. Сиқталуы нашар болса да солтүсттк рабад аумағыадант
монпіа жоспары айкышкЕ (крістке) негідд^пені анықгалдьқ ороғ
лық бнлмесі төрг басқа белмслермен жалгасқан. Дем алаіпД
орындары бар ортэлық зялдан баска жуынатын, шеіпінегііі, даі
олатын, сондай-ақ қүдайға қулшылық ететін бөлмсдер де бгади.
Суды жылытатын және суғэ арпалган цнстсрғгалар түрал.тн бнпш
моншаның шығыс жагында орналаскан. Ағыц су күбырлар арқшщ
бөлмсден тысқэры шүцқыріа қүйыпды. Монша ысгық еттазетуЯ
каиалдар көмегімен жылытылды.
Отыірар шакрйстаңындагы бекініс кдбырғаныіі, бдаыЕщкЛ
оиың УІ-ҮІІІ ғасырларда түрғызылып, ІХ-Х ғасырпарга дсйц
лаҢдаланылніндығъін көрссгіп берді. Палса бдокгарыная
тұргызылған оның ені 10 м-ге, ал сақталған биіктігі 4,5 м-гелеЩй
жетті. Кейін қабыргасы тодып, күл-қоқыс гасталатын жерга
айналаңы ХІ-ХТІ г. &ас кезіңдегі аріпылғаң ТЕлімдЕрдеіі щ
үшырасл қоймады, сіро бүл Отырар бекініс қабырғшін
моцғолдардың қиратқанын айішсгаса ксрск.
Огырар рабадының дуалына түсірілгсн қнма оныіі биінтііі !и
үйінді платформасына түрғызылгандығын көрсетіп берді. ҚабымI
ені 6,2 м үш қдтар шнкі кірлішке пегіздедці. КірпЛ
қаламаллрының жанына пяхса блоктары (ар жагынй екі-екіэдн
орналастьі да, аралары қүрылыс қалдыкгврымсн топырада
толықгырылды.
X гасырдағьі Бзба-Аіа шахрисгаііының дуалы екі қатар егіліц
іірЕШДлеіі түрғыэылған. Бүрынғы жяініақ дуал мен кірпніі клбырға
арасы күрылыс пқыстарымсн тығы-ддадып толтырыдған. Дуалдың
жиегііге кірпіштен жакгау зкасалынган. Баба-Ага мүнлраляры ссгіз
Хырли күнма негіт ұстіие ншкі кірпіигпзи тургызылғші. Мүнара-
лярдьів біреуі толық аршылды. Оньтң биіктігі 5,1 м, жоғарғы
дйзметрі 3,4 м, теменгісі — 4 6 м. Мүиаряның іитінде бүрыштары
двдгеяе і іген ұід бұрыш түріңдс билме орналаскап. Бвлмепіц
гебесі жалдақ етіп жзбылғян. Мүнараныц төбесіңдс дуалдагыдзй
жасалт жяктяулар бар.
Жздны алгавда, IX гасырдыц орта иеншсн ХЛІ шсырдың
блсынд дейінп ксзецде Қазақстан қаладарыньщ курьи ысында
елеулі евгерістер болған, олар рабадтіірдың қдлі дітасуынан,
мяадлзипар көлемшің ү ігаюынан вдріиеді. Сопымен бірге кенгеген
қалаларда қамшіддр (цитадель) салудың сцпаты еагсреді. Мешіттер
мсіі кстамддқ монінадар қала күрылымънідагы жаңа злементтер
бады. Қорғэныс бсківІстері неғурлым мыңты бола түсвді.
0 пүспк*БатЫс Жотісуда да қаыал қүрылыстарыада озгерістер
'Шіқалвды. Қызылғден қалэсъі жүртыпын қзмалымдп, ^ИНХ
Осырдыц бірінші жпртысында мықпл бекіністі сарай ксшенініц
Н^ірегііійе қаратным түрғыи үй саяынған. СтепнціккоЁИщ
Дқгсібе калэ жүртьіггын кдмадһінда қалалық бай қоныс-жай
мен мыша болды. Тараэдын кділаділііаіі да X XI
гмырлярдағы маншаныц орлы аршылды.
Сйіғг/стік-Шыіъіс Жетісуда Талғар қадасыньщ жүрты.ң қязу
жүмыстары опың қүрылысында жекелсген махалладарды анық-
йщга иуйкітк берді. Кадемі 4(100 іиаршы мстр боцатьці XI ХП
исырдың блсындағы мяхалла тодық аршыдды. Ол үлкен кеіпеніц
учаскесін біріктірген жпне қалғлн қүрылыстан нгеткі үйлердіц
бүйірдегі қасбетіцің сяцылаусыз қабырғаларыгдеи оқшаулантан
үЙлЕрд^н түрған. Үнлері ңідэғын кошелсрге иіығнтын есіктері бар,
ші бүл телімдегі оңдай үйлердіңсаны 12-14.
Талгар махалдасың Қунрықтебенің уакыты жағынап сонкес
адлстін махял іалярымен салыстырғанда алғаіцқысыііың кәдемі
үлкеігегені анғарыдады. Махалладағы үйлср сады бірдей болмата-
ІіЫНСН, Талғардағы мякадіа алып жатқан Гелім 4 ееедей үлкен
Мүны Іле қалаларының ерекшеліктсрІмші түсіңдіруге болады, олйр
жйрге кршпеділер мен жартылай кошп&ділердің етырықшылануы
№інжесінде найда болғац және слар ез қүрылыеыңда бүрынғы
еміріпіц кеңгеген белгілсрін сақтап қалған, атап антқапда,
үйлердщ қясында мал үстяйтын үлкеи аулалар болғзн. Сіро, Талп)і
мдхділал^ры да, жогарыда Оитүстік Қазақстан қаліісыііа баіі№
нысіы жазылганындаіқ туысқандар үйлсрі табыныц ііюғырлануы 1
спяқты қалыіітасқцц болса керек, Оларіуыс және ортақ бір атздан
іныққан □улсгтердің үйлсрі болган.
Соятүстік-Шығыс Жстісу қялалаларының бекіністерін зсрп&ұ
Талғяр дуалының таспалау одгсімен саз біышықтан түрғыяыяғдиыя|
кйрсетгі. Дуал іяблныньні ені 7 м, сақтшіған бнікіігі 4 метрге диііілі
жетеді.
Сүмбс қаласы жүріыныц дуалдарьіна да осындан қүрыяым таі
Дуалдын табаныпа қойтасізр қаланған. Олардык арасы балішадп I
тадғырылған, ал дуалдың жоітаргы жағь қалыңдыш 20 саггпғ
мстрге дейін жететін баліиық қабагымсғғ биікгет лгея. Баліиія
дуалдың екі жяғыпэн да алынған. біряқ кобіне ол еырт жағына
аііынып отырғап, мүныц озі дуал салумеп бір мсзгілде ор казуғэ
мүмкінд к бсрген.
Түрі ь»і үіі іургызудыц ламуы мец денощафнплык сяүп;іллр-1
IX ғасырдыц екінші жартысы -X ғасырдағы гүрғын үнлсрдс лцып
алдындяты уақыттьтң достүрі исалғасгырыяады. Бүлар — кіре беріт
тамбур т&різді, түрғын жаіідыц қабырғаларыц бойлай кг”жөне'‘п'
түрһще сәкілер орналэстырылған, лііналасы ідн и ақтаулары ме» I
каминдері бзр ащық үлгідегі ошақіаригеҢ жылы іъьтгпм, белагайяғ
(отнелі) етіп жОспдр іацған бір және скі болмелі үйдср Олардн
тобссі бір багаіщы жәнетөрг бағанды етіп, жангіақ түрДс жабылпш. I
Х-Х( ғасъгрлардағы үйлчр жоСцнры ҚүйрыҚГәбе кддки^
қазғанда молім болған. Мүнп.а скі болмел үйлер түрғыіі ікійьИ
қоймадан гүрды. Үйге тамбур-теклішек зрқылы кірстін боліин'
Еелмеде қабыргалярды байлай еіп ІЧ.5 м «онс бшгсгіп &3-0Л<1
бопатьтн *‘п” түрінде сыпа (сакі) салынғац. Ортасында. сдда
жақтяуы бар атпропоморфі ык алацша түріндсгі ошак орналасқ(Я
Оныи кшіемі І,2х1,5 м. длдыңсы жағьг доңгеяек екі
саііделгсп, оган жақын жерде сгг жапітын шүңқыр түр. Кіре бе іск
қарама-қарсы жақтаумен бөлінгсн шііруішіылық орпы бір, адантй
диірмен қонылып, едегіш катып, ыдыс кемілген. Сәкнің(сьйтяйы’, '
щетінс Таман бяікгігі 0,6 м жуан текше орннтылып, оғаті сылаипм
таіідыр қрйылғам. Тандырдьщ қасында қябыргаға шаруяшліші
қуыстары жасалідн. Үйдгц табесі ікштпак жоне тарг б&далұ
тірелген, ол багандардың сдеңдегі щүпқырлэры сақталып қалнИ
Басқа үйлсрдіц ішкі кершісі ощ.іғзн үқсас, гек боямвиЛ
айьфмашылықтары гана бэйкаяяды.
Қүйрыктөбедс қазып аршыгіыш ГХ-ХИ ғасырдың басындігы
турғын ұйлерде елсупі езгерістср адгарылады. Муида узынынан
тпбектеле ориаласқан үш болмеден түратын, гһбскте і (гүзу,
жанғзстыры іа) жоспаряанға іүрғын уйлер сақтал аи*
Ботмелері үзынынан айқастыра (айкыш гәрізді жоспарлані-аіі)
орніиіастырыдган уйлер жаңа үлгііе жатады. Үзын жаіъі үлкен
кілиеге тігінсн бір қатарға қой ілған белмсікрі бар турғын үн тағы
Сір үлгі болды. Үйдег’ бәлмедар саны ексу немесе үщеу, Бүл
уігідеіі үйдің айкын бағдары жок. жекс белмелерінін кандаи
мвксатқа арналғаны яцғарылмайды.
Балменің ішкі көріңісі озгешслігімші срекшепснеді. Сәкілер
бялменің жартысын, тігггі бүкіл көлсміі ің үлкен болнні алын
түрады, бүл ораида едсн дсңгейі тек өтер жерде немесс кіре беріс
ддоыңда ғдна сдқталады. Ашық ошақтардьщ аиқын тікбүрышты
бейвесл сақгалндааи. Йул ошақ шүңқырлары мейліише алуэн түрлі;
кспзыпа, даңгадск, таға тэріаді болып келеді.
ІХ-ХІП гасырдын бас кезіңде Оцгүстік-Батыс Жстісуда да
түрғын үЙлердің жана үлгілерІ таралады. Олардыц біріншісіне
оргалыңтдн жаспарлау гон, оныц негізі орталық зал ңемесе аула
больіп, түрғын жанлар мсн қора-қопсыларга сол аркыпы кірген.
Бүлвйиіа жсспарлпу бай үйлерге де3 қатардағы үйлерге дс тон.
АПырмашілық қүрьиіысіъщ келсмі мсн ішкі керіпістің сннатына
тана келіп саятын.
Орталықгагы қираған уйіиділерден і ьгс жерл рдегі еицатталған
үШірдіі 5ір бөлігі, сірә, ауқатты қада түрғындарь ның жазғы
№іод№рі болса ксрск. Бүл “касрлар 1 - бекінісл і мекен-жайлар.
нКаср”термннііі - павильон, шагын сарай дел түсінген дүрыс.
Үзын дуалдармен қоршалған аумақтаі ы қала сыртына орналас-
қші бай қурылысгармен қатар олардың гағы біртүрі болды. Бүлар
- іуыадық рхругтердің нсгізті ком онсн і болган екі зкіліс үіп
.баіШЕлі үйлерден түряды. Олар жалгыз, бестсп жиырмаға дейіп
іитғалып орналасіин, кейде інііядс қүрылыс сялмағаи телімі бар
йііінле біртөрткүдді қүрайды.
Тсиііде, мүндай үйлердің кышіілігі ауыл адамдарынікі болса
кереіц бірінші кезекте, ксйбіреулері үзын дуалдардың ішкі кеңісті-
гініц шстжақтарына орналасты. Басқалары қатардағы қала түрғын-
дарының жазғы түрғын жайлары болүы мүмкін.
Солтүстіқ-ІПығыс Жетісудш ы басланалар туралы Талғар қала-
сыцдаш тоғыз үй қдлдыіъі бойынша антуға болдды. Одар бір
.камсрады түргһін үн мен қоймадан түратын қүрылысқа иегіздслген.
Түрғын үй мен мал үстауға арнвлғаң кең ауланын үштзстырылуы
кеціл аударгады. Еүл - шаруашылығында малшылиқ түрмыс
сактаяғ^и хаянққа тэн тпрдЧ. Тадгар қадасьтъщ юіаруашылъігъщда
малшыліқ жоне кепшідік дәстүрлер болғанын долелдейтін
қыэықты жэғдіін кейбір қоныс-жай аулаларына туракты тіғілйі
қоятын киіз үйлер болыд табылады.
Үйдің жанында киіз үйдің болуы көшпелі түрмыс двстүрінің
сақталуын апғартады, осы түргыдян алғанда да Іде қдлаларыныц
мекең-укайлары бір жағындн, жсргілікті халық арасыддағы отырық-
ільшаңу үрдістерін, екінші жағьщзді — қала түрғывда^да шаруашы-
ЛыгынДО нал есірудің ңлі дс едеулі рол атқдргаңын долелдснді.
Бүғаң ауладагы кніз үй ғана емсс, сонымен қатар малдыіі түрлі
түліктеріне арнйіг салынүзн қүрылыстары бар, бүкід мексн жайдын
жартысын алъіп *жаткдн эуланъщ еэі де эйтак бсшадъі. Сонымен
біргс тастан. қүйдірілген балшык кссектерінЕіі, шнкі кірліштеіг
салыш-дн көп болмелі түрақты түрғын үйлер қдлаларды мекен-
деуш лер түрмысының орнықты болганын, ал олардың өмірі
бірінші кезекте қолөнермен, сауддмен жэнс егіншілікпен байла-
нысты скенін дәлелдейді,
Махднлалар қүрылысы мен түрғын үнлер к.арасгырылыл отырғая
ксіевдей дзмлграфиңдық миң-дайдіы еннжпауға мүмкщдік береді.
Біздің ссептсуімізше, онірдегі ірі қала ортолығы - Испіңіжабта
40 мьтңдай адам гз.мір сүрген. Кещкеде округінің орталығы Усбанн-
кенпс 7 мыңадй адам тіршілік етгі. Астаиалық ортилык.тэр мен
неғүрлым трі қадаларда 4 мыңнац 10 мыңға шейінгі здамдар омір
сүрді, ал Отырарда 16 мыңдай адам бодды. Орташа қалаларда 1,5 мын-
нан 3 мыдға дейін эдам болся, үсак кададарда 1,5 мындай түргыңдар
бодды. Оғггүстік Қазақстанда барлығы 150-160 мыцдай адам өміэ
сүрдІ,
Біздің мэлімет бонынша Оіу мен Талас влабыңдағы қала түрғьгн-
дарынын жалпы сапы 100 мыіщай адамга жеггі. Іле алабынд.атъі
қаладаряа XI г. мен ХЩ ғ. €ас кадіпде 350 мыңадам тіршіліь (лтгі.
Қала түрғыіідарынын саны бойынша Оңтүстік Қазақстан мен
Жетісудьщ жекелегеп аудандары Оргта Азняныц Ташкснт, Мсрв
оазнстері секілді аудандарынан влдеқайэд аз еді.
Қо.пөігердіц, сауддпың, цуыл шарудшьыығьіның дямуы.
Қаладар еаныньш артуы, олар дъщ аумағының кеңсюі, қала чалкы-
ның есуі қолөнср мсн сауданың оддн орі дамуына игі осерін тиі ізді.
Қолөнср онімін түтъттгушьЕЛар құрәмы озгерді- Егер бүрыи, УЛ-УІІІ
ғасырларда олар бан көпестср мен днқандар бонса, енді қатардағы
турғыдидр да бнімді негізгі іүгынушьтға айналады. Қүмырашылар
махалпасыңдағы қазбаға қарағзңда ХІ-ХІІ іасырларда шағын
КОЛОНСр шсбсрханалары паңда бола бастайды, Сол кездің өзінде-ЗҚ
иісбсрманэдяр бІр салагя мамаңдондырыдды, ал қыш қүмыратнылар
црсгьщ үйымдарға біріктіріддһ
Қазақстан қдлаіарынан көп табылған шыны бүйымдзры X гэсырға
ждіпды.Ссл ксаден ХПІ ғасырдың басына дейін шыны Вүйьімддрыпыц
турикрі ү;ігілсрі мсине жиынгығы озгсрмейтіяі байқалады. Қазақстші-
ңьщ түрлі капалэрынап тзбылған шынының жақъш үқсаетығы
іщғврьпадіс.
ІІІилы ыдыстардың дені үрлеу одісімен. еңдІ біре>шері қдлыпқа
күюлркылы жасалгнн. Қалып ретіпде пяйдаланылған кабырғалары
мсн түптерівде "ара үясы”, шеңберлес сызықтар, розеткалнр
түріңаегі Оі0-ернектер болды. Үрлеп жасалған ыдыс сыртынап
жапсмрилғаи қайырмштармен, шыны тіцдерімен және жолақгарымен
вртектеледі, кейде түриі-түсті жапсырмялары бар орнектермсн
Ьсгендіріледі. Шынылардың коп ксздесуі орта гасырлардағы
•. [ллярда шыны өндірісінін жоғары деңгейге жсткснш жоне
шықшнмейлінше аяуая түрш топтэры пайдаланғанын долелдейді.
Қалвлық қолонсрдс теыір бүйымдар жасэ.уисн тығыз байла-
ныеты үсдалық кәсіп вте кең таралды. Қала үсталары өдстге жске
налшіаларга срналасты. Темір кеы өндірілетін жерлсрде әвдслгсн.
Мстмл да сонда балқытылған. Үста дүкендеріис тсмір қорытпа-
лары озірленген крица, қүйма және темір сынықтары түрінде
вкслінген. Темір жонс шоЙын бүйымдардың сыпықгары орлендІру
матерналы регіпдс де иайдаланылды.
Нашар сақгалуына байланысты үста дүкендсрінің қүрылысын
көзга емсплу қиып. Алматы үста дүкеніңдс ісмір бэлқытатьш
иврік шикі кірпіштен қаланған, ол цилнндр тәрізді, түбініц
днамсгрі 2 метрге жуык. Оныц іші күлге, көмірге және тебесінсн
қудап түскен күйген кірпіипің кесектеріне толы. Коріктің жанында
шъістор - су тасктын Юрғ көзс түрды. Олардп су немесе бүйым-
дврды шывдауға арналған срітіпділер сақталды.
Мыс бүйымдарыи жасау барлық қалаларда тарнлглн, оның
үстіне лопиметалл мен мыс орталықтарына жақын Қзратауда,
Қнрғьп. Ілс жөне Талас Алатауларында оидіріліен. Зертгеуші-
лердің пайымдауынпіа, мыс кәсіпшілігі маңызы мен шеберлер саны
ждгыийн екііщіі орындагьт мамандЫҚ бслған. Соның алдыидагы
ХЕзепмен сапыстъірганда, ме.іс бүйымдары көбірек молім. Мыс
шсберіері ыдыс-аяқ, шырағдан, әсемдік заттар жасады. Олар керск
жашйда зерз српер де болып, қымбат түрагын мсталдармен де
Жүмыс істеді. ІХ-ХП гасырдардагы металл бүГіымдар иеі ізінец,
кола шырағдаңдар мең оларға арнаиан түғырлар болыгі келеді.
Қо. юнер бүйымдарьпшщ арасынла қүмыралар да бар.
ЗергітеутіЕІлердің пайымдауыншя ІХ-ХІІІ тасырларда "Жстіс^
күміс бүйымдарын өндіретім орталықтардьщ бір неаййалды.
Қоладэц. күм с иен алтыннаи білезіктер, шолпылар. сыр+длцр.
қзпсырмалар ікасалды. Зергерлік бүйымдардың арпсыган Шыммэдг
көмбссінен табылған, Х-ХІ ғасырларга жатзтын иіиратпа.піі
бүреты.гған күміс бі/гезіктер ездеріке ерекше аазар ау^фртацы.
Жетісу-Сырдария айматьща тән мүндай білезіктер нстүр.іым
Кенінгі ксзде ЛС жасалынды. Отырардаи XIII гасырлың басына
жататын сцискейтердің кызыкіы жиынтығы габылды. Бүл -
үштарындіі сегіз қырлы басы бар кр.та білезік, күрделі накыш-
галтан, қола ніарлар тізілісн шаш ұстагыш, айшықіы шыиы меіЕ
когілдір үнтақіан қатырын жасалған моншақтар. Әшексй.іердщеі;
коп тобы - іиыпы меи түрлі-түсті тасгардап - ақықган, агаттан,
хрустальдан, кокідстан. яінмадан, іііжу-мзржаіідардан жасплЕіінГіііі
мопідакгяр.
Агалғгщдармеі катар киіз, жін талінықтары гіндірісімсн баіш-
нысты тері еңдсу; жүі? тоқу ескһді ыал ішруашьаіыіы ецімдері
ецдегі ін қолОНср дадалары да дзмыды. Ьірак мүндай пііімдср
сактдпмяғап.
Сүйектен ЖасаЛіан садақ Қаптамалары, түйрсуіштср, шахмйі
мүсііідері габыЛгап.
Тас оңдсу, негізінен орэа Езеырдардары қала жүрттарында ех
кеп тараліан олжллардың бірі - днірмснд&р жасаута келін саядьі
Олардык ертсдегі срга ғасырларда жясцдған түрі бүкіл кеіііпп
гясырлар б«йыңда сак-галып қалды.
ІХ-Х(( ғасырларда Батыс псн Шығысі ғ.і байланыстыратын Жида
жолы бұрын ысынша белсенді жүмыс істей берді. Оның Қазақсгая
,чағы беліғі Газпірдтан (Кдгығуртғам) бэсгаяъін, Ідрэі э.
одан Құланға, шнан соң Иевакеткс Баласагүнш, Ьедел жәис Акя|
лсуляръ] аркылы ІІІығыс Түркістзъға бирды. Тариадан Беиггаш жані
Куіарт асулары аркыіы Фсрғана аңғарына, ал Адахкес жянс Де
Нуджикес кдаалары аркылы кнмектерге (қичақгаріа) баратын ед|
Бүл жерден сауда жолдары Еинсен хакасгарына бст альиі, ол жаад
арбір үш жылда бір керуең жібск апарып іүрдъг
Испнджабтан керуендер Усбпникст, Ксдср, Сығанақ арқылыі
ЯнгикенткЕ жеггі. Усбаннкснгісн, Кедер меіі Сығанактаң Қарзтау
дың іеріскей бсткейіндеп қалалар - Балажж бен Ссзтққа -ло&я
шыіып, одан арі Бетпакдала арқыяы Дешті Қыпшаққа бтрадъі
Янгнкенттсн кимсктерге шыгатын жол басталып, ол Сарьсудан
Үлытау стегіне жңңе Есілдің жағ-алиуымсн Ғртіс аңғарына ететін.
X ғасьЕрда Іле аңары арқылы да керуен жолы өтсглі еді. Мүндп
I тйвп Іііу ащ?арыиаи Кррдай. асуы, Қасгск және Слвдтас аркыяы
келетнь Тальхизде керуен жолы тармақгалып боліиеді. Оіпүстік Іле
Иляміы Есгк, Шегьек калалары арқылы Кегенге. одан врі Шығыс
і Түркйтаіға вткен. Екішні тармагы Шелектен Сүмбс қанясына, ццан
арі А.-ГМ&1ЫІ0СІ барған. Сслгустік Ілс жолы Жаксылық каласына,
'Гдц&алы-тйС шатқалына беттеп, Іле арқылы вткеғі дс, содан соң Екі-
Огыі жйне Қаялық қалалары аркылы ЛлэколдІц жагасымен
Алмалыіда, Тарбағқіан арқылы Ерті• шцарьщдагы кпмсктеріс
&эріі)іі. Сагтүстік ЖӘне оіггустік жолдяр Шелсктен Борокудзнрге
іпагйтыН жодмён қосылып, Іле эрқылы откелден өт п, одан ррі
К0кпы,Осек Жпме ХоргосэлҚабы арқылы Алмалыққа шыққдц.
Қдзақстпнныц оцгүстігінде Испнджаб, Ксдер, Отырар жоне
| ЯнпиіенТ, Оңгүстік-Батыста Тарат бсн Бқцасзгүн, Солтүстік-Шығыс
Жс ігуддТалғярмеи Қаялық ец ірі саудаорталықтари болды.
ИсгпДОабта жабық базлр жәис мяга базары болды, Испнджас-
Піің баски сауда орындары арасыңда тнчалар агалады. Бүлар
I қэрабас-маталармен сауда жасалэтын арнаулы орындар бар үлкеп
керуеіншрайлар еді. Әл-Мақдисц айтатып рпбадтардағы керукн-
2 афаГщцр осііілар. Олардыц кенбіреулеріндс нахшебтер мсн самар-
| қаіілықтЗр түріан. Сонымен бірге Испңджаб кі пестер Багдатқа
дейін тауар апарьіп, онда Мернтсн, Балхтал. Ьүхара мен Хорезмнсн
I бврган квпсстЕрмсіі бірге Хдрб нбн Абдаллах ол-Балхн рабадында
түрган. Сһырар алқабы жонілдс дсректсрде “Фарэб — бай едір,
окың Бастъл қдласы Кедер деп аталады... — бүл квЕісстср жнналатын
| жер” деғіінген. Кедер деп саналаіын Қүйрықгобе қала жүртыныц
бір идха-Ціасындасауда дүнгірніег інің орны аршылды.
к СырДарііяііЬің төыснгі агысында Янгикент бедгілі сауда
ИВішіығына аймалады, онда хорсзмдік копсстер колониясы сктіған.
Бүрънігысынша Тараз транзиттік Ірі сауда орталығы болыи
қала бёрді, ол женінде дерсктсрде "мүсылмандарлың іүріктермен
I ари іеясаіггмц орны” және “копсстер қаласы” деп жазылдды. Тараз
кплестері ң Исфаганда өз тобы болған, ач соңғысынып түргын-
дары ТІГстжеде, Талас алқабында сауда жасағян. Жстісудан Тараз
| Врқылы Таластың жоғарғы ағысыңла ендірідетіп күміс тасылган.
Күміс он іірілктін орталықтар Шелже, Текабкет пен Көл қдлалары
I .бйғніг. ідейнгарыіщаТалгар мен Кдялықсауда орталықіары болды.
ІХ-ХШ ғэсырлар бас кезіңде қалалар мен өлке арасыңмяғы
сауда кеңінен дамиды. Қдляларға сииаттама бсргеңде орта ғясыр-
лардағы автордардың ең алдымен базарларын сипаттаіі, сол
жерлердің тауарларына тән баталар іуралы кабарлайгыны кезцей-
одқ емес. Қалага өлкедсн ауъіл шаруашылығы онімі, исгізіне»
астык, жеміс, ег вкелінген. Егінші халык кала қолөнершілерінсн
дажетгі буйымдзр — ід-раммкя, шыды, зерпсряіх буЙымаар, Ёмдеяей
заггэр алып түрды.
Қала өмірінде даламсн сауданың манызы зор, ол қалалардыц
бзіншс бір яуыддык өғдрі бачды. Сзуда юш мен даланыі; екеуіле
де пайда келтіреді, бүл женінде салжүқ қүжаттарыиың бірінде
айтылады: “Олардың (кешпслілсрдіц) пайда келтіретін тауарлары
мен .таттдры втыръікціы адамд&рдың бгйдығ&ш, нгіпігі мсн дайда-
сын нрпырудың бір ііөзі болып табылады. Ціонжарлар меп жай
халық осы нгіліктер мен артықшылықгарда < йз үлесін алдды”.
Жзрмедке сипағыдда бэдпая сщ-да кхнңпелі дүниемен ідеклх
Сауран, Яіігикент (Жанкснт), Дех-Нуджикес қалаларьшда мейлінше
қызу жүргізілтсн. Испиджибқа мал щаруапіылыты өнімі Дех-
Ңуджикес арйДЕЛьг кзедігг отъфгян. Саурап (иъндармен мщсялатаіи
сауда ортадығы болды. Сондвй-ақ оғыздар Баладж жәнс Берукег
қалалзрьгнда да сауда жасағаң.
Янгикенг арқылы оғыадзр Хорезммеи; слудй жүргйген, аи
Хорезм Қазақстан далаеы, Еділ бойы, Хазария мен сланяндар
дүниссі арасьпіда араііық рол атқарған. "Жазиралар (оазистср) м$н
қалалардык халқы жылқы, мал, жүн, ңдснбеген тері, киіз, текемет,
сүт енІмдерін, қүлдар алып отырды. Кейбгр кдпалар тікелой
кедгпелілердең альтнатын, не вкелінген шнкічаітан одсвлатын
'івуарларды сыртка шьіғаруга мамандаид Мысдлъ, өл^Макднсн
былай дейді: ‘ТПаштан жотары сорггы цісгірен срлер, жебе салэтыи
қорамсакгар мен шатырлар әкетілді. Тсрі түріктерден әкстіліп,
цденді.. Ферғана мен Исптщжабга - ақ маталармеи, қарумен, семссрмен |
және тсмірмсн бірге түріктерден піықкдн қүлдар. Тара.здан ствкі
тсрілсрІ. Шслжедсн - күміс. Түркістаннан, соя сняқты Хутталдщ
бүл жсрлерге жылкы Мен ңдіііырларокеітіндг. Түріктердіңжьілқылари
ерскше баіалянған. Исгахри “Хорасанга қой калэдаддрддн окепінь^
ал Мауераннахрға ет оғыздар мсн ңдрлүқтардан.,. ездерһи
керегіііен коп ме.чшерде жеткізіледі” деп хйбарлайды,
Көцпелілср экспоргыныц маңызды бодіктері арасында мускус
пен аңтсрілсрін эгтау керск, Кошпелілер саудасының маңыдды тащ
бір бйлігі күддар ек^ні айшлады, Сопымен қоса дала тайпалары
, юіяаға металл жеткізіп отырған. Опы ендіретін оргалыкгардың бірі
Оргалық Қазакстэн болған. Әл-Идриси кнмектерліц темір, күміс
жсііе алгын ендіргеніл антады. Кәпіпелілер ез тауарларына қала-
лііПС ортаяыктардан киім-ксшек, маталар, астық, қала қолөнерініц
бүЛымдарын. сондік заттяр аиырбастап алған.
ІХ-ХПІ ғасырлардың басындағы кезеңде тауар-ақп а қатынас-
прынын өсуі тән, оя анырбасты ығыстырып шыгараді.і. Қазақстан-
ныц ірі кллаііарында теңгс сарайлары болған. Испиджабта теңгеяер
ссғылган, бүл іс бірсыпьра үзіліспен XI ғасырдың бірінші жарты-
сыпа дсйін созылған.
Отырардэ теңгслер согу жалгасі ырылды. І967 жылы Самар
қанд көмбесілсн Барабтың 222-223 жылдардағы саманнпік тецге-
гері (мгіпсгісрі) габылды. Отырар және Қүйрыктобе калаларының
журтынқазған кезде де нақ сондай теңгелер табылған, Бүл қалада
қаршндар мен хорзмшахтар кезіндегі теңге сцрайы одан орі
жүмыс істеді. Фарабган 1164-65 - 1173-74 жылдарда Қарахан
мсмлексті ксзіңцс соғылган теңгелср табылды, зертгсушілердің
1 нікіріник, теңге аяу 1210-11 жььтдарға дсйн жалғасқдн болуы мүмкін.
1210 йипе 1217-18 жылдарда Огырарда соғылған Мүхаммвд нбн
Тсяенпіц теңгесі мәлім. Яссыда хорезмшах соқіырған теңгетабылды.
М ғасырдьщ 20-шы жылпэрылың аяғыңда Мауераннахр да
дирхсмг [ сапасы күрт нашарлдды. Оның кұра.мыіідагы күміс 20% га
дгй|Н қүддырады. XI ғасырдың аяғына карай чкүміс дағдарысы” бүкіл
^уылміш Шығысын, соның ішінде зсрттеліп отыргаи аймақтың
мяадарьін да қамтыды. Сондықтан ХІ-ХП ғасыр. арда іецге
бағдмы алтынмсн бейнеленіп, ол қүнның бүрынғыдан кобірек
&|іпемінс айналды. Оның аиналыс қүраль рстіндегі ролі арта түсті.
Қала халқының кебсюі ауыл шаруашылығъпіыц тауарлылыгын
қрпыруды. жерді паіілаланудың барған санын интенсивтендірілуім
твлап етгі, өйгкені Оңгүстік Қазақстанпың бірқатар алқаи гарында,
сондай-ақ Оңгүстік-Батыс Жетісу қалапарының үзын дуалдары
шспнс суарыалы жэне оңдеуіе қолайлы жер көлемі шсктсул і болатын.
Х-ХШ гас .ірларда Іле сзенінің төменгі агысында ирригация
дпчнды. Бүрынғысы сияқты, қала және ауьл түргындары өз
учикслерінде бау-бақша дақылдарын әсірсдІ, жүзім іпаруашылы-
ғымен жәнс үй жанында мал өсірумен айналысады. Қалалардыц
журпіін қазған кезде Төменгі Барсханда Қызылозен қаласынын
жүртында ніараи ашытатын орындардың қалдықтары габылды,
Степаяннскоенің Актөбесінде екі шарап ашытатын орын қазын
аршылды Қаіій түрғындарыньщ үйлсрінде үралйр бштьш. алйрда
аетык, кеінір&тен жеміс қсфадары сііқтаяі'™.
Қала жәііе ауыл гүрғыңгіарьг соңдай-ак үн жағіуэрларыц - ікылкы.
смыр, кон. сшкі үстаған.
Қялц мдлсіеіютггіің трансфорлтаПһясы: дасгүр ічел ншголядлч,
Мукагіна к&терілісі талқаң,'іадғаннаіі кейіц Мяуеранлахрда исяач діні
бгржола орныкгы. Мамун уәкіл болғая кезде ол Ортя Азня үшін
мешнгкеттщ тірегіне зйналды. Орта Азиялық қызмет атқарушы
щонжарлар халнфтер сарайьтнд.ч барган сайын зор рол эткардьг.
Орта Лзия мен Таяу И|ығыс жедеі жақындаса бастанды. Йсыньщ
&)рі халнфаткя вдрағаи түрлі хашқтар мәдениетіцііі еясумі
бірлігшін орнауына себеніиі болыгг тура апмайдьг.
Оңіүстгк Қазақстан мен Жсгі у бұл үрдістен шст қалмады
Сырдарияның ортаііыгы да, Жстісу халцфатының күрамыңа кірме-
генімен, аряб халцфятьщыц, ал содан соң Сам.іцшіср .чсц Қарахавдар
мемлекетіғііц саяси, дкоирмикалық жане мәдени қатынастары аясына
тартылуы еияқіг.1, Орта Л лгя^і.ан біргиама ксйіңдші қалса да- аіардын
м.үсыдмаид;інуы едауір жедлл жүрііг нса іты.
Сол кезде кала жаідайы озгерсді. Бірігшіі ксзекте VI -ҮЧіі ]
ғасыряирдя бодғандг-й, қала феа.д,щщы.ң ордасынан окіміш іік <арта-
лыкқа, мсмлскет екілі болып табылатын бнлік ордасінш айнилды.
IX ғасырдын бисыпй қяраіі кдл.аиып елеулі &зтерістерсһ бүиіп
ортпғасырлйр боііы тіршілік стксн үлгісі калыптасты.
Қагга мәденистінің дачуыііда жада дін - нслам маңыцлы рол
аткара басіцлы. УШ гасырдың соңы мсц IX ғвсырдың орта кетін |
снііатгайтын дерск коздсрі Оңтүс ік Қазақстаіі халкы нсліімдана
бастаганын баянлдйлдғ 840 жыііы ІІүқ ибн Асал Испиджабты I
бағыіщырады. Оіши бауыры Ақмст нбя Асңд Шауғарга жорық
ткасаи, біриеш^ ^шцдаітін адаыдарды үрыи-соғадгл. ТКаулаи аі^ •
согысіары ігслам дінін таратуга бяғьгтталган еді-
766 жылы Жетісу мен Оңтүсгік Қазақстанда ездсн билікті ।
басыіг алған қарлүқівр нслам мәдсинетінід ыкпалына түсксн болатыи.
Олар нслам дініл Махдн халнф түсыцда қабылдагац дсгсн пікір дс
бар. Біряқ бүл олардын іняғыц белігііш қатысты болса керек, сеоебі
893 жылы Йсмайл ибп Ахмет Таразды басып злып, “бүл калапьш
бас иіфксуіл мсілітке анналдырдьГ'.
X ғасырдың бисыпда қарахагщар әулетініи нсгізіп қалауліы 1
Сатүк исдш дінін қдоыцдады, ал окыт^ үпъі Боірагхан Харуи I
Мүса 960 жетілы нсламды мемдекетгік дін деп жарийлады, Мүсыл-
ман діні Ъзрішлі ке^іжтс қалдларда тлр^іды. Ит Хцрдэдбеи
Фарабтьгн бас қаласы Келердегі мүсылміШ топтары туралы аиіады-
Ийл-Хауквль Фараб, Кснже мен Шаш аралығыпдд келцп жүрген мү-
смвйн түріктср тураДЫ хабзрлайды. Әл-Миқциси Оңтустік Қдеақстңн
нзн. Жегкуаың X ғасырдцц аяғынддгы вдлаларыіг аіэіі ксліц. иешғг-
гердг қалшрдагы міпдсгті күрылыстердың бірі ретінде д-гайлы.
Исігамііын, таралуычен катар қала халқы арасындя пүгқ.і
табылуілылық эді де сақгалады. Зерттеушілер Орга Ачия халык-
тарц үшіп ислам олардыңрухлни-д^нн түсіиіктерін голЫҚ нғысты-
рып шықпағалын атап птеді- Мүны археологнилык материалдар да
далелдеп отыр.
Сырдармя аймағында ертедегі уақыттан бері қоііғз табыну
аңғарыллтыны турадЫ бүрыц да жазыпғаи. Бүл бейне злроэстрлық
арша байланысты. Түрлі хялықтарда флрц тяяу кезге денін асқан
ссреке - байлық. бакыт, денсаулык, қаскөй күшгсрдеп қорғаныс
үй-іцппің гүаденуі рсшін зткарып қелгені марііч. Оіырықшы
оргада да бүрынғысынша ертсдегі орта ғясырлэрдз игагі вгілгеіі
шқа табыну тарялды. Ертедегі діпн нацым дәстүрлері Жетісудя
срекшс күшгі болды. Онда ислаіипың таралуыіін карамястян.
бүрнғіғжынша 'Юродсірцзм, цесіюриандық түеіпіктсгі христигш
діиі, буддизм сақшлып кдлады. Халық арасыпда інаманитмиін
жа№ басқ» ертсдсгі түріктер дпідерінің дасгүрлсрі қущті болды.
Нат?риандіііқтың таралітпіын пссторняндық жэзулары бар қайрақ-
тардіЩ табы.туъг да далелдейді, бүл монғолдар келгенге дейінгі
удқутқажатқызі.шадьь X гасырдя Жеі ісуда манихей діні күшейді
Мүсылман қалэсы мәдениетінің кддъіптасуыіңга п адідырган
сргедсгі дәстұр.нердін сакталуъш айта келіп. зерттелір отырпін
йииақтіін ГХ-Х ітасырлардаіы калзлық және кошпелі мэдепиеіті
камтаіған бүл жер Шығыс мадеііиетііпң біртүзаи гізбегіңдегі буын-
ДіфдыҢ бірі йолғадын таты бір ңтап кбрсегксц жен.
ХШ-ХҮ ғесырдың бірінші жартысындағы
қалй ліөдснисті
ҚцЛадяр сяныпмң атміоы, Жетгсудя Кала мәдеіііідоціц
күііреуі. Х111-ХҮ ғ. Бірінші жартысмнда Оңтүстік Қазаксгэндағы
қйла.тар сакі.г22-ге дейін, XIV г. екіішіі жаргысы мен XV ғ. біріиші
Жфішында 16-іи ‘іейін қысқарды. ХИІ ғасырда Галас Дявтауыныд
рикейівдсгі калалар каңырап қ.тлды. тек Санрамда ғана адачдар
тіршіліх етіп жяггы- Арыстыц орта ягысындағы Кенжемеи
салгэсіырылатын ІПортебе кяласьнідэ, Огырар оязнсіндегі -
Отырар, Қуйрыкгобе, бурынғы Бузық псц Весидж агдлғян Шілік
лсн Зернук қаляларыігдэ дэ адамдэр өыір сүрді.
Сырдарняның ор-із ағысьлідағы аудъізда жагдай біршамя жақсжі
еді. Мүндя оазистін жана орт&ііығы Яссы оркендеп, бүрынгы астяна
Шауғэр қүлдырэй бастайдад. Жяца жерте коіиірілгең Қарэшық.
саңдай-ақ Қарняк, Шаға, Иқан калалзрывда дя адамдар еыір сүріп
жатғы. Сауран ка.дісы да оз орііын адмастырадьі, оган қалр дәл
осылэй аггалатын аляжүрты санкес келсді. Съгрдарннның сал
жағалэуындағы Артық-ага қаласы қэңырап қалғанымсн, қасынан
жаңа қала Бү:ад бой кетереді, зл Шгшпеи шекарадагы Суткснтгс
адамдар әлі де оыір сүрһі жйтэдія. Шапқыниіылыкка карямастаи
Сығанақ пен Адінас қалаларыііда омір қзйтадан жалғэсын т^аба-Цы,
осы ьсзде Үзгент пец Бариіынкент тірші. гімен бсдгілг болсз, ал
Акқорган қальсы плқаііқа кеңін&н танымал бола біклайды.
Қаратаудың соліүстік бетценіндеі і қалалар жақсы жағдаЙда
болды. Паркснт (Берукет), Соғьілксіп; Қүмкспт. Үрсоған, Сотақ
кала. эры дсрек коъдсрі Ьойъіншэ ца жақсы т&цымал,
Жагты аяғанда XIV ғ. ортасындағы Ортүстік Қазакстан қада-
лары беягілі дсрск коздері бойыншв төртке (бірқатар аіаугар дерек
кө^тврі бетінйе аталызйды, йірақ бірнепіс жагңа атаулар пайда
болады), ял XV ғ. сріасына қарай каладяр саііы толықкацды
суреітеліпеді, олзр скі есе қыскарған болаіын.
Қалалардың саны тана емсс, осытяп алдында оіар алыл
жатқан аумак та қысқарзды- ХШ-ХҮ г. бірінші жартысындаі-ц |
Калалар аукымьгн дол анықтау мүмкіп емес, себебі бүл уакытгағы
мәденн қнбапйр ксЙінгі кетпарлармен жабывдп кдлган, бірах
корсегілген уакы гка дейін өічір сүрген қдладардан мүндэй молімет- I
тер алыңган. Месеяен, Күйрықтөбе 30-дан 8 га-ға, Бүзық-Шілік
І7,7 та-дан 4^,7 іа-ға, Күмкент 11,3 га-дан 23,5 га-га, Бабэ-Ата 2С
га-даң 12,6 га ға кіщірсйген, Қлрашық кеыемі екі ссеге азайды,
СутқеіЕГ ауданы да қьгскдра түседі.
Бірақ МасудбектіН реформасынан кейін акшймеіі езудаласу ।
еркеядегеңдігі, Отыряр, Кенжеде, Сайрам, Сығанақ қдлалярының I
гудденс бястагәныіі алғақтаігплн факгілер де бар. Археологиялық
мәліме-нср бойыніма Огырар Х1Н г. сртыпда моңғолдарта дейіигі
кезсңдегі бүрынғы аумагының шсгіне жеткең. Бүрынгы шекдра-
еыня Сығапйқ та жетеді, жаңи Слуран аумагы 44 га десрді қүрзйды.
Сойтгп, қаяалық түрмыс-саілтың жяяпы күддырауьіна карамасіақ
ірі калалар кэйтадан қалпына кепіп қана қоймаіі, ірі саясн
іСһгғ.інақ, Сауран) жопе сауда-зкономикалық (Отырар, Ксгркндс)
орталықтарғя. айналды.
Онгүстік-Батыс Жетісуда қалалық ыодепиеч үпіін ауыр жағдаЙ
қдлыпгасқаидьнъін жаэба дерек көздері мсн археологнядық
маггери.гтдар айгақтап отыр. XIII гасырда мунда ишпқыпшылг>іқ
қлрсэпыипағы белгілі 27 қаланың 10-ы ғана, XIV ғасырда 7-уі, ал
XV г. бзс каіщде 5-уі қалды. Кдлашықтар саны 40-гагі 14-кс, кенін
пан 4-ке дейін азяйды.
Кзлалык амірдіц жалпыяама аясыггда Тараз бен Жаца-Талас
(Яяги-Тагіас) қаладарынан аздап оркендсу байқадды. Тараздагы
иэнетсарзйъі Жана (Япгн) моньтін қарқынды түрде шыгара бас гаіщы
ХІИ ғ бірінші жартысы Солтүстік-Шыгыс Жетісу қялалары
үтін Біриыма жаіілы болды. XIII ғ. оргасындагы дерек коздерінде
торі кала мен бір қоныс аталады. Бүл уақыттарда дерек коздеріндс
кіяп (Таихир) бен Лабан агалмаиды. Рубрукгің молімегі бойыншн
Лепы кдкісы.мен салғастырылатын “тгесторнандық қоныс" пен
Кектуыа каласымен сәнкестйндірілетііі "облыс орталығы” белгілі
йоігіал. I 'айтон-І жолында Үшарал қаланіығымен салгасгырылагын
Кзжбалық қаласы аталған.
Сегіч кдлидан XII! ғасырға жатачъпі мәдени қабат анықгалга-
ннмен, отардын гек үінеуіндс ғана XIV ғ, бас ксзіне дейін тірші гік
ж&іғасын тапқан-ды.
(рцымен, ең длдымен археологнялық матерншідарға сүйеніп.
XIV г ас кезінде Солтүстік-Шығыс Жспсуда қалалық мәденист
күйрсген дсу ге болады.
Қа.ііі кұры.п.ісіары, жэца үлгідеіі гүріын үйлердің
қсгынтасуы. Қпладағы қүрыдыстар жоніндегі, када махаішаеының
ииіапг, қогамльгқ күрылыстар жоне де жпда үлгІдегі түрғын
уйлсрдін іүргызылуъг жайлы мпдімегтерді Огырар, ішінара !>үіық
қала-жургтарының қазба жүмыстары көрсегіп бсрді.
ХІІІ-ХҮ ғ. біріншІ жартысындағы қазақстаіріық қалалардағ ,і
дэстүрлі күрпуышгар (комнонеітер) қатарыііа бүрыігпядан моп-
ніпар да кірді. XIII ғ. сонғы ширсгі меіг XV ғ. бас кезіне жаіитып
оіпрдың бірі СИъірардан қазылды. Ол оңтүстік қақпадан 200 м
бзп.кьті карай. су қоймасының жағалауындп. ХІ-ХІІ ғасырлардагы
моншвпьщ орнына согылған. Жоспардағы бағыттары бүрыні ыдап
соліүі.-гік-баты€ жақга емес; оған келушілср оңгүстік-іііыіъістөн
гіргйн
Монша тік бүрышты қүрыльтс, онын айқьтш (кресг) торізді
жклзрм айқын ,-іңгарылады. Оның ек? кезенде салынгандыгы
йнықталды. Алғаіиқыда ыоцща аумағы сыртхы кабыргасынал
есептененде 13,5x16,5 ч бопған, Бүл кезде орталық. залдың эумзгы I
22 шарщы метр едс, қадғаи бедЁктері <у*а арнаэтчн іувдерщ
беямсфн есеіғгемйгеңде аумаод 7,2 шариіы метрбоядм.
Моніий 10 бөлме^ен түрды, отаи киім шсигетін (лвңгіхян&), Бу г1
жәнс массаж белмесі қызметін атдарган екі бснуарлы орталық іая, г
жуынатын - ьістьгқхяігэ мен суықхана белмелері кгрді Ол су
коймасымая жер асты галлсреиеымен келген қүбыр эрқылы еулісн |
қамтамясыз етйіді. Су күбыры суык жәнс ыстык суга зрнаггган
цнстергіа тұрган болмеге тяргылған. Мұнданарт рндарвуар бодгад.
БірнеіиЕ бәиікке бояінгйм ояар «ярз біріккен үіьіи цистервд |
турінде арійылып апывды. БүЛярдың нвге арн&тганлмғын т&н
Сипанын айтқан “адамдар іномылғанла бірнеше ерігед
паЙдаланды * деген мэліметі кешнен түсі нуге мүмйндік бсреді. Од
кейбіріне өсімдік, күкірг, күл қдйнатьл? еяшнды, (іяекаларьгіы
темір, гүз, княрц, тотияйын қосылды деп кнрсеткен болатын.
Қдлй бекшістері' Жазбаща шрскгемелердің айтьшуьгна &арь
ғандй, моңуоядар кез кеягзд қаланы басып алғаи соң, бірнш
кезскте оның бскінісін қирапъпі йгыргам. СУгырардын дузлдары ма*
қамв-гтыііың толык. гасталқан етілгені амьпоЭДШ, Сығанақ лед
Ашластын да тағдыры осындай болған, Моцголдар қалялардш
бскініс ретгнде кайта ерлсуіне ксдергі жасады. Марко Поло былйЙ
дйп л«иған: монгоадар кезінде “аскердін кіруіне ксдергі жаай
алмауы үиііц қалалардьтң дуаддары мсн одедіаддры болуына рүқса
егі ічеген. Осылзйіда ауыздықтялган хайыктар тыньшггллзды изднг
тсріс мінсі керсстпейді”- Сондыктаи қалалар кенІҮінен біртіңдеп
Кнна дуалдармеіі қсршала бастады.
Отырарда қаланың экагія дуйлы ХПІ тасырдын аяш іиел -XIV
ғасырдың басьщда гапа сзлыл.ды. Д}'ал түбініц еці 4,& м, сыртыіь
дагы еақгадыін биіктігі 2 м, ішкі жзгынан - З^ м. Кдбырңціарынмі
жалпы биікпгі 2 м-ден 3,5 м-ге дейін езғеріп отырад.ы, Дуалдад
4ВД метрп? жуъік тазәртылғэн сыргқы карінкі - Кблй -дгуртынъй
бірде төбесіне котсріліп, бірде теменге каран претіле түскея сызыгі
болып табылады. Онтұстік-&ітыс және оцгустгк-ніығыс бүрыіитз-
пьшда ціыгіднқы сипэттаіы ыыктьт жзртылай шецбер түріндец
мунаралар болғян. Дуаддың түбінеи бруствсрі.не дсйіңгі
жоғйрть! БиІкгігі — 6,1 м. Ол IX-XI ғасырларлағы дуад блйхтари
мен тщсслген қүл-қокыс қабатыца нстіздолгел Оіырардың аннала-
ді сығізшъі думдың гүрғьпылған уакытын, тегіндс. Жоши жонс
м 1 Шаіа-пиі үрпақтарыиың арасында XIII ғасырдыц аяғында
і Сырдірия калаіары үппн күресгщ күшсюі ксзеңімен байланыс-
м | пірғад жои. Қалшіарга бекініп алғаң Шагатай үрпақтлрының
и| одарды қорпіуды ойластырғаны сөтсіз жопе Огырармсп. ісгіидс.
I басзд қалаіпрдыц да дуалдарын сшіуды нак осыпда Шагатай
урпіқгарының орпығуымсн байланыстыруга болады лсген ой
ийвді. Уакігт жаіынан бүл каланың экоиомикалық ерлсу кеіеніне
< I іс сайксс кедеді
XIII ғасырлың екініпі жаргысы - XIV ғасырдың бірініпі
жартысында Қалалык іүрғын үіідіи жаңа үлі і.ісрі пайда псміады.
Һіріншісіііе бір орталыққа орналасқан ілагыц ау.часы бар екі нсмссс
і|Ш ьамсралы үіілер жагады. Үіілердіц екінші үлгісіне киі.і.іысатын
ирталіада орналасқан төрг жапдаіі түратын түргын үн жагады. Ьүл
кресг (аііқыиі) тәрізді немесс юрт болікті схема, онда үй шаршы
синхіы жоспарлы болады. ад қонмалар ауланың немссе гандыры
ійр түргын болменін сол жоне оц жақіарына орналасқан. Үпіінліі
үлгісіпеекі немесе одан дд кон болікгсрі бар үіілер жатады. Үіідін
ар белігі скі немесе үш жайдаи түрады, олардың біреуі міндетгі
түрде түргын жай болады.
Түрғын үіілер интерьеріиде елеулі өзгеріспер байқалады.
Иййргаларды жағдлатыгг “г” немесе *‘п” тәріаді еііп салыінап енсн
илимрлыи (сакілердіц) орнына бөлменіц коп белігін .ъчып түритын
іыпіыар пагіда боли басганды. Гандыр алдындагы одеттс кірпііп
твселстін шағын іі.іаңіііа едсн дснгсйіп анықтацды. бөлмснің орга-
сыц,Т4 сыпацідн [іістінде сыланғап кеспелтек ағаштың, борепенің,
кфпіш таганнын, гас гүғырдыц болуы үіі тобссгніц бсгіме ортасыпда
түрғэи бір ағаш діңгекнен тірсліп қойылғаіп.ні керсстелі. Оныц
дііниі ғы уақьп га таралі аи төрт тіреуішпсн жабу одісі жойылады.
Тандыр әмбебап ошақ міітдетіп атқарады Ол жылыту қүраты
жаястам.іқ дайындап, нан пісіруге арналган оіпак болды.
Олзрға еыпадап қабыргаға денін жалгаскан түііп жүрсіін
нүр*п - ”каіГ’ салыид ы.
Сснымен. ХІІІ-ХҮ ғасырдың бірініпі жартысыпда қалалық
түрғын үйдің жаңа үлгілері қалыптасатыніин олардың лнфилададык
‘ііекресг гүріцле жосііарланған екеуінің алдыңі ы удқыгга үксас
уіцысрі бплғаиын атаң оту керек. XI гасырдаң екінші жартысында
іүрғші үйдің осы скі үліісініи лаііда болуы калада отырықшыга
Лйіпнг гургк этносымен баііланыстырі глглныиа начзр аударі ап жоп.
Қалаяар фуцсцияш. Жазбаша арда Шмгыстым
Ортя Дзня мен Қазақстанның орга ғзсырлардағы қалаларындағы
қодонердің үйымдастырылуы іураііы мяліметтср аз. Үсақ тауарлы
ойщіріспен қатар, натуралдық өндіріс тс сақгалын, рл қазығіаньщ
шебсрхана-қарқанда шоғырлашіы. Отырар шеберханалары бірінші
ксзекге дербес тауар еидіруші - үйінің жанындаіы ез
шсбер.ханасыңдэ жүмыс істснтін қумыряшыііың жеке оңдірісі
туралы түсінік бсрсді. Қаланын орталық бйлігінде де, қүмыраілы-
лардыи жеке қоныстары мен махалладары бар қала іргесіңде де
қсдвнердің шоьырданғдііы байкалдды. ПІебсрхяналэрдың ө.здершің
орналасуында бірнедіе ғасырлар БоЙындағы сабақтастық аңғири*
лдды, мүііын озі қолоцер мен өндірістін езіне онімінең - ксрзчнка-
дан жаксы байкалатыц дестүрлі сипат берді, Қолонершідер драсын-
дэқы мүліқгік беліціс тсбанқадып отырады. Бүл шсберхдна көлсмі,
пештер саны, баспана ннтерьсріне қоііданылғ^н куйдірілгец кір-
иінітер снн&тъінаи да керінеді.
Қалада қолөнершілердің цехтық ұйымдарыныц болуы туралы
йцгіме күрдеді мәсёлелердш бірі болыц табылады. Орпі Азиядэгы
цехтар туралы алғдшқы эйтылған сөздер ХІУ-ХҮ ғасырлардэғы
дерскгсмслерден кс-здсстірілді- АлаадД Л.Ю.Хкубовскніади піюрііипс,
Орта М*іч іадладарыіімң едідачеріи X ғасырдаң е^інде-ақ, іфь
тарга біріккен.
Отырар шсберханадарыньщ қадба матсрналдары мунда серік-
тестіктер де, цехтық біриіестіктер де болгаіі Дсп жораліалдауға яегһ
берёдІ. Отырар шеберхйнадарында ондірілетііг керамика өдімінс,
ңетйіней аятанда иидуяій жшіс съшған кершика тслтырыіиаи
шүңқырлардан алынған керамнкаға, сондай-яқ біркатар жаудайдар
бойьшша сапалы жағдайынд жеткізілс күйдірілмеічін; әшскеіілен-
ген, бірақ күйдірілмегіМі; күндіру қуыстарындагы кср&мнкага
жасвлган таддау шебсрлердің иамаңцануы іуралы айтугд мүмкіңдік
бсреді. Зерттсушійердің лікірІтде &үя модетмі шапкьшшыяытъіж
дейін-ақ болған жлйт.
Кірпіш күйдіретін пештер мен шеберхзнадар саныньщ кәп
болуы құрылыс зкүмыстарының қүлашжййганыц д&ііеддсйді.
Моңғолддр ксзі ыен моңғоадардан ксйінгі кездс қолд айналар
өңдірудін едоуір үлғайтаиь4 баждаады. Айн-д жасгйтьт жаңй
ортадьіқтар Орта Лэияда да панда болады. Солдай ортадмққ;і
Отырарда айналган сияқты.
Сурепісліп отырган уақытга күмІстсн жасадган бүнымдар өнді-
рісінің тсхнодогиясымен, ошекейлердің түр-түрімен және снпаты
жи байпаігысты моседслер үішн Отырардың XIII ғасырдың 60-
ж іДйрыгідд жпсалғаи дсп сацдлатын куміс затгардыц комбесі зор
ігги ықц.чгһ; тугыэады. Кембедсң табылған зсргерлік бұЙымдардың
{іірбпчігінОңгүетік Қазақстан қалаларының қолеііершілері жасдоні.
Бріар- туп негізі XI ғасырдыц езіңде-ақ Оі гтүстік Қазаксган. Жстісу
^давдиры мен Орга Лзняньгң сагітустік аудандарынаіі мвлііи орама
терізці рыезіктер. Білезгкгсрді дайыңдаған кезде түр. п' сипаттағы
куміс шанышқылар мен гццратпалар пйіідаланылған, Отырардың
жыдічр бі.ісзіктері күміспен, бірақ неғүрмым жогары сапалы
иісікн Қііптаііған деңгслек күміс ксесгінен жасшшпі
Қіпдліірда бұрынпліынтна түрлі түске қүбылып түратын
ласш, кок, коплдір, қызыл сары жане қозо-қошқыл ілыныдан
щі.ктар жасау дймыды. Бұііымдардыц тұр-тұрі сдоуір көпт олар -
ппиктар, тостағацдар, бокалдар, рюмкалар, графнндер. Бүйым-
дгр Пііңбірбітіігі қалыпкз келпгіріліп үрлеу ксзіндс жасалатын басу,
шск5срлер. рачбылар түрінде бсдерлі өрнскгіеи әпіекейленген,
бадбіргулері лісірілген талшықтардыц нақ взіндей немесе басқа
грі шнырпіыкгардыц, қанырмалардың арқасында неғүрлі.ім ащемі
йфінслі ІІІЫІҢ.ІДЛН әшекей іатгар - кнч сялып безепдірілген
білезіктер, гүрлі-тұсті іпыііы талшықгарынан жасалган бінезіктер,
яеітқгар. үсақмоншақЕЗр данындалғэн.
ҚалШрдз Қазақстан қалаларына тән дәс гүрлі сүнск ою косібі
ддмыіаи. Олжалар арасыңда дөңгепек- орпекпен бегісңяірілген пыіпақ
иілдрн. түйм&іер мен карсы ілгекгер бар. Жылкы мсп сньгрдың
рыгісан жілікгсрііііц суйектерінсн - жүн еқдеугс арпалғац жыл-
іртіыш. қай мен ешкінтң жүқа сүйЕкггерінен біз бен түйрсгіш
жадган. Үй жануарларі.і мен жабайы хануандар - киіктің, қара-
КЦЙрЫҚТЫН, бұгынын мүПіэдері шнкізат ретінде гіайдаланылған.
Гіьппн днірмеп, әр түрлі шой балғалар, келсаптар, сұргілер.
қдіірақ тастар дайьнгдалғаіг. ӨкІніінке қарай, токыма кәсібін, кілем
қу ісғн және басқа да қала қолонсрін дәлелдейгіп айгақтзр яз
сжллііэіі, бірақ олардыц дамығаны даусыз. Мысалы, қала түрі ын-
мрышң үііікріпен -пібылган .мақга қауашақтарьгн, үршықбасгарды-
тпкыма кәсІбінің дамуып керсстетін дәяел ретінде пайдалануіи
кглічы.
Сауда жаі№ ксрусн жццдары. Моңғолдзр жаулан алган ксддс
шширдың тапқаядалуы, егінцгілік алқэптары мен дала ецірІнің
ииырзтмігыіі тастішуы қала мен оныц теңірсгінің. қала мск
,дтіиіыіі саудасына теріс &сср етті. Апайдз. халықаршіық сауда
। ңггзрн жүмыс іігіей берді. Қьгтай мсн Моңғолц цщ Орта. Азнямен,
Орта ийиіе Таяу Шыгыспен, Еуропамен жалғастырып жатқан
Жетісу жолында бүрыпгыдай жүргінінілер коп болды. Еуропаіи
Азиямен жалгастырып жаткам оңтүстік орыс даласы, Еділ боііи
арқылы Оралга, одан орі Хорезмге, Сырдарияға жәнс Жетісу арюдлл
Алмалық пен Моңғолняга өтстін дипломагиялық және керуи
жолы зор маныз алды. Бүл жолмсп П.таію Карпнпи мен ВнлыхлыІ
Рубрук жүріп өткен. Плано Карпннн жолын койінірек ішінлр:
Лндре ле Лонжюмо миссиясы қайталағап.
Меңке хан олгеннсң кейін отара қырқысты соғыстар нршіді
Орта Азня мен Жетісу арқылы ететін жолмен жүру қауіпті болд.
Тек XIV ғасырдың 20-30 жылдары ғана моңғол иеліктеріңя
қайтадан халыкзралық саудаға қолайлы жағдай орнады. Кепеспү
.мен миссионсрлер бүрынғыпіа Кафадан Танга, Кене нс.месс Жаңі
Сарайғя, Үргенішке, Отырарға, Алмалық пен Ханбалыққэ сатц
шегіп отырды. Баддучи ПегалоттидІң (1340 ж.) есептеуінше бу
жол 290 күнге созылды. Халықаралық сауда нпгнжесінде Батыср
жібск, әшекен бүйымдары жеткізітді. Псголоттидің көнестсрге поікткя
маталар ала барып, оларды Үргеніште сатуга жоне татар елдерівд
етімді күміс жамбылар жинап алуға кеңсс берген куолігі сақталгаи.
Аталган зауарлар ііпінара Онтүстік Қазақсіанныц қалаларыңо.
қалып отырды. Халықаралық сауданыц ксң көлемде жүрпзілгенпі
жоғарыда аталган күміс комбе дәлелдсн алады, оңдэ Ллміші.
Еміл, Пулад, Жеіғг, Қырым, Сивас теңгелсрі бар. Ксмбе бүйы.м-
дарынын бір бөліі і, мысалы, жогарыда суретгелгсн құрама бслдіі
тің бөлшектері мен үйғырша жазбасы бар қшіақшалар Орта Лзия/ш
Шыгыс ТүркІстаннан, кіші Азиядан иіыққан.
Халықаралық саудамен қагар жергілікті, облыс ішіндегі сауді
да дамн басганды. Тауар-ақша қатынэсына дала гайпалары да тар-
тылды. Кеішіелілер қабірлерінен, коймаларынан табылған менсг
слжадар көп.
Қазақстан ау.мағындагы ақша айналымы тарихын осы кезеңдегі
Орта Азия ақша ондірісінен боліп қарастыруға болмайды, Шаға
гаіілықтар импернясындағы ақша ондірісі дамуын үш кезеңге
бөлуге болады.
Біріпші кезен моңғолдардыц Орта Азияпы жаулап алғанпви
кейінгі ширек ғасырлық уақыг, шамамен ХП] г. ортасына дейіиіі
аралық жатады. Екінші кезец шығарылған жеріне қарамай барлых
Шағатай мсмлекетінде жүргеи сапасы төмен алтын мәнеггер шыға
румен сшіатталады. Аясы тар айналым үшін күміс жалатылған мыс
дирхемдор шыгпры іды. Бүхара, Самэрқанд, Ходжент пен Отырарда
мәнет сарашіары жүмыс істеді. Осы кеадері үсақ ақша саудасы д»
зиіілаііды. Лкталық, Отырарда хижранмц 649 жыяыиад (1251-
1252 жж.) 662 жыяына (1263-1264 жж.) дсйін тек қалада ғана
смес, стінымен қатар Оңгүстік Қазақстан, Ташкент, Фсрғана аудан-
.лВрында куыіс жаяагылған мыс дирхемдер еаудада жүрген.
Үшіішіі кеэең хижраііың 670 жылында (1271-1272 жж.)
Йговдғаң Масудбектің ақіиа реформасынан бастап есептелінеді.
Рвфорыа Орга Азия, Қазақстанның оцтүсгігі нен Жстісудын
юнгЕгеғі калалары мсн облыстарында бағады күміе геңгелсрді
гурщы соғып түратын етті. Қазір XI I ғ. соңғы ширегінде жұмыс
кітгсн 15-тсп астам тсңге сарайлары бслгілі болыіг отыр, олардың
арасын.'И Отырар, Тараз Кенже (Ксндже), Жент сарайлары бар.
Н)№матнкалық мәліметтерге қарағаңда, Қаэақстаннын оңтүстіп
едіДІМС алкдбы саула-СЯГГЫқ үигін қолайлы жағдайда бсілып келгсн.
І32| ж, Кебек хян жаңэ күміс теңгелер - ‘'ксбектсрді”
ійігалымға енгіэді. Бүрыпғысыіііііа Огырар, Тараз бен Кенжедс
мапеттік внімдср кептеп шығэрылды. XIV ғ. екінші жяртысьшда
СіігаіЕэкга да мәнеггер соғылды.
ЦріщСТк Қазакстзн қалаларыңдд келесі экономикалық және
чадсіУі ңмірдсті орлеу — бүл жерлердІң Темір империясыньщ қүрамына
гй^імсн байланысты, мұны XIV г. соңы мсіі XV ғ, ортасыңдэ
МЬркалдга, Бүхирада сотплгап коіпеген мыс монетгер нақтылай
туиді. Ош уақыттардд Үлықбекге Отырарща мыс теңгедер соктырды
Вммраа 'іабылғон Асірабад, Герат, Иезд, Кашап, Кум, Шнрвз
шшвдрыңда соғылғин күміс монеттер қонмасы — Оңтүстік
Югзакгггаіиіыдсыріқы сауда-байланыспірының накгы керсеткіші.
Егіініішьгіщ кұлдыряуы. Моңгол шапқыншылыгы ауг.іл шаруа-
ПШ.-ЦЛТ4НЫҢ дамуына ксрі әсерін тигізді. ДеГенмеН Қазак.стамның
сятүсгігіндс іиаруашьгіық біргіндсп дами бвстайды. XIII ғ. ортасьт
‘ікн XV ғасырда Сығанақта, Сырдарняпың сол жагалауында,
адырар теңірегіңце суландыру жүйслсрі калпына кадтірі іеді XIII ғ.
соңы - XVI ғасырда Арыстан тяртылған магистряль каналдар
ккында Отырар-Қүйрықтебе-Алтіінтөбе-Күйікмардаіі кдлашық-
таршіыңарасындятөргёүрышты егіншілік алқабы қадып асады.
Түркістан, Сауран, Аркок, Ақ дорғэн, Созак қалаларының
жпныідағы табиги анмақтарда да адамдар өмір сүре бастайды.
Жетісуда бүдан езгеше жағдай қалыптасады. ХІП ғ. ортасына
ІЙрай Іле алқабыңда егіншілік модениеті күйрсгсндігін археолоғия-
Ііиқ^мэтериалдар мен 'сол аамандарда омір сүргсн авторлар да
аГіғиқтвп отыр Қоныстардың қиратылуы, егін егетІн жерлерді кайы-
.іымгп айналдыру саясяты ХІП ғ. соңына қарай Іле аладбь ндз —оны
ішиіпслі мал шаруаінылыгы аудшіына айналдыруга шцлі келді.
ОсындаЙ Жайт Оңтустік-Бягыс Жетісудан да байқалады. ӘзЭря
ҚырқЫпГЯр, бнлік үіція гүрсс, ауыдДыК қшімстйр м&н қалалярді.ің
қиратапуы ХЩ т, ортасына қараЙ етінщіяік м^деццеттің
Ітіндіс Талас алқэбычда) күйр&уіне аЛЫР кедді.
Ад, Жетісуда сакхаДЕаіі егімиіілік мәдйИИйт ошактарынық
күйреуіне Тешржорықтары түпкілікті ссқкы бергеп болитын.
Қялз іиәдсгійеті. Мсщголдар шапқыншылығы күйзстпсеіііне
қарямастан, Оңтүстік Қязеіқстзн ысн Жетісудағы қата мәдениегінің
досгурлі дамуы тоқтала қойган жоқ. Мадениегте ХіП-ХУ гасыр-
ларда найда бояғац инновацнялар алдыңғы ксзсвдегі моденнет
дамуындағы үзілісті немесс одагі қпл үзуді білдірмейді- Мүндай
қубылыстар моңғолдар жауляп алғіін зймақтагы дамыған қшіаларға
дапон еді. Қаэа«.станпьт (жтүттһтңдебүл саулег вііері секілді салалар-
даи байқалди. ХІҮ-КУ ғасьіртрдағы армитектурилиқ ңысағідарды
зерттеуиадер олемдік саулет онсрінщ жарқың қүбылыстарына
адтк^тзяды.
XV ғаеырдьщ бас кезіңце АхметЯссэуи кесенесі түрғызылады.
XV гасырда салыңран архңтектуралық қүрылыстар арясынан қазір
қирап қйлган Сыншақтагы Коккесене белгілі. XIV г. соңы мен XV г.
бас ксзіпде С гырар мнңынд^ғь.г Дрыстанбаб кесенееі салынғзн.
Мсиігг, мсдресе, кесснс күрылыетарынг.щ салынуы қдла
түртълідары арасында мүсыпмаңдық кеңіпецтаралгаңдыгыц біддіреді.
Қала тұртындары арасында сопылъгқ ілім кеңінен таралдъі.
Үй күрьщилшпаа, оннң 'жосілзрыпэд жвие баснади итгеерь^ріңдг
квшеген ЭлеЫеютер сақпиіды. ыдистарын піщіруле, дкшірек. айт-
сақТүрпаты Меіі аЮ-ернекіері(іД|г бір һділік. (МнрасҚОрЛыХ,) байҚғіПНДЫ
XV ғ. екінші жйртысы - XVIII г бас
кезіндегі
Қезақст&нның қалалық ліөдснисті
Ңалалар слііы, кейінгі ортягзсырльтк қзлйллрдыц топогра
фннсы мец тнпологннсы. ҚаэЭДСтан тзрихында қарзсгырылып огыр-
ғаи кодеи осының адаъіндағы вдзщ^лен салъіетырғачда жазбиша дсрек-
гемщісрце едауір юлық бііяңдапіии. Жазбаіда деректемйлердв қлиз-
лар, бірінші к&іекте ЯеььТүркісган, Отырар, Сығанақ, Саурэи, Соэақ,
Санр^м қалалдры емірінін кейбір жактары туралы түсінікиеріледі.
Осыкын шщындағм уақытнен садыстырғанда, деректемелерде
зйіыляіии қалалар саны (XIII ғасырдың скінші жартысы - XIV ғ.)
20-пі деітін, ші мезгілі XV гасырдың скінпіі жартысы - XVIII
псырдынбасы деп белгіленстін қала жүрттары 23-ке дсйін азайып
кеткец. XV гасырдыц екінпіі жартысыііда жатбашп церектемслсрде
еіңі Сілпүстік Қаратаудың Үрысоған, Сон.ілкент, Қүмкевп қалала-
іліыц аттзры кедцееіісндЁ Осы калалар деп саналатын қала жүрт-
тпры, аркеологиялық зертгеулердіц корсеткеніндей, XV ғасырдың
аяііл - XV) ідсырдың басына қараЙ бос қдлады. Сырдлрияның
томснгі ағысында - Жанкала, Қызқала қала жүрттары, Бөгендс -
Ьуіыпвбе (Шілік), Смрдарияның орта агысынди Қүнрықтебе мсн
Оксус (Оқсыз) қала жүрттары тіршілігіи тоқтатады.
XV ғ. ортасынан баетан Отырар төңіреі і қаңырап қаліы XVI
ғэсырга қарай оның аумағы бір і а-дан сәл-ақ асты, барлық қала
пршііііпорталықтөбсшік маңына шоі ырланды.
Сайрам. Сығанақ, Үзкеіп, Созақ қалғіларының аумағы да
прылады. Олардың рабадтары каңырап, калалық тіршііік
иснііііпк бекіністі оріалыққа ауысады. Бүл тек зрхеологиялық
шлфнапдар бойынша ғана анықталып қоймаған. Айіа.'іық,
ПНИішків Сайрам қартгарына жүргһген сауалдарынын не-гізінде
қшльщ ортатық болігіндегі, яғин қорғануға жеиіл бүрынғы
івгпідель мен шахристан аумағында гүргыидар тығыз қопыстан-
ннлығыл жазады.
Онірліи ХУІ-ХҮІІ іасырлардагы саяси-зкоіюмикалық сміріцде
Сі.ір,іарияның сол жағалауыңдш ы Лркок, Қүжан, Лққорган. Үзгенг
цмішры маңыі/іы рол сткарды. Қарагаудың солтүстік бстксйіндегі
Сайраыныц маңызы артады. ЯсььТүрқістап бүкіл Оңтүстік
Қртахсгаіпіыцдорежссінс дсйін тез арада когсріледі.
Мұлдіі Темірдщ бүйрығы боііынша Ахмст Яссауи қабірінің
успнңі Шісснв түргызылып, қала аймақтың ресми идсолоіиялык
сршығына айналғаннан кейін калапың қауырт осксні байқалады.
Сол кздан бастап қала өлкенің Темір үрпақтары, Шайбаңң үрпак
тгры әьімдерінің орталі.ігыпа, ал сонан соң қазақ хандарыиың
отласына аііналады
Қалальиі астаналық жагдайыи XVI ғасырдың 60-жылдарында
тгңгсдсрі согуды кайта жаңіыртқан Тұркістан теңге сарайының
бокнпі жүмысы да айқын корсстеді.
Соцғы орта іасырлар қалаларының тогюі рафиясында “хисар” -
кмаиыд дуялмен қоршалған орталық белігі мен қала юн регіндегі
иудашзр аіщын яңғарылады. Г.А.Пупічеиконаның анықіауынша.
хисзр - “қалшіың халық тығыз түратын, үкімстгік үнлср. казарма-
лар. күмбезді мешіт басты базярлар мен қолонср шсберханалары,
қаланыц негізгі топтарының түрғын үйлерІ шоғыриіангап бекіністі
белігі”. Кейде қисардац қосымша бекінісі бар ңищдсль - кала
айқын байқалады. Мүндай бекіністер Яссы-Түркістан. Сығаііад,
Қдраспан, Сүткент, Аққорган гопографиясына да тән еді, Дуад,
хисар сыртындагы күрылыс іздері бар аумақ кпла төңірегі, ауыл-
дық өңір болган жопе кейінгі згнографиядЫҚ материалдардъщ
дәлелдегені ідей, оның олгірі хисардың өмірінен, қдланың оз
омірі іен күрт ерекшеленгсн.
Оңтүстік Қаздқсганның соңғы орта ғасырлардіғ ы қалаларынл
кобіпесе дөңгслск синаттагы, моңғолдарға дсйінгі ікоспарліу
іісі ізге алыиып отырған. Ал достүр боііыніпа гік бүрышты егіп
жосіырлаңгтіп қалалар оны кейінгі кезде де сактап қдлған; бүл
мысалы Сайрамда сақгалған,
Жязбяіпа деректемелердіц авторлэры парсыша қала” дегсн
“шаһар” термннін Қпззқстпн қалалары жөніңде сирск Қолданады.
<>л термин уэляятгыц ркімиіілік орталъігына, дуалмсн қоршалі ан ірі
елді мекенге қоса қолданылагың, Мүндайтермин Сайрам мсц Ясы-
Түркістапга қатысты ғаня қолдаңылган. Уәлаят орталықтары үшің
Ясы, СаЙрам, Сһъграр, Сауран, Сығанак, Созақ үшін І'қала’'терзиині
пайдаланыдған. Нсғүрлым шағын елді мекендср Аркйк пен Қүжэи
да кейде ңақ сол тсрминмен аталған. Барлық қалаларі-а “қдлішіыхГ,
“шағын мекеңді” білдірегін “балада”; “ор ін”, “сі-іншілік: қокысгьд
білдіретін “маузи” термнпдер де қолданылған.
Шығыс шығармалары авторларының белгілі бір едді мексшкр
ікөніпде термлндерді қүбыліътп қолданғанына қарамястан, слзр
сол мскендердің сауда-саті ыҚ маңызын, қоленердің, мешп гсрдін
болуын атап корсетеді.
ҚалалардыңОрқййсысы әрбір тарихи-мңденН аудан үіпін: Спйр<ш
- Талас Алатауының стегі оңірі үшін, Отырар - Арыс ың тчецгі
агысы үшін, Сауран - СмрДарияның орта агысы үшін, Сығанак -
Сырдарияның төменгі ағысы үшіп, ал Созақ - Қаратаудың терісксГ
бсткейлсрі үшін дәстүрлі орталық болды. Еасқшіары қалп статушц .
иемдеіқ Жазбаіпз дерек коздеріне қэрағандв сол уақыттардазъ)
калалар да, калашықтар да пграрлық сипатга бонған Сонымсіі
бірге оларды ауылдық (селолық) қопыстар деп есеЕтгеу дүрыс емес, '
себебі оларға қоленер мен сауда тән еді. Тіпті аумағы ең
шағьпідары дп кошпелілермен модени-зкономикалық банпаныс-
тардың өзіндіқ орталыгына айналған болатын.
Қмаліір күрһілыпіы: кала иідхлдлясьг, одячдык күрыдыс-
тар, фекінктер. Қялаігың сүдбасын қүрайгын кощсяер жүііесі
і'іГ|] кү Щ£'Лі оол*<[Н. Мысалы. Оіырцр.іа оңтүсіік >конс амігүстгк
Гірь лстерді зкнліжіъфатын орталык мяпістральдин блсқп, мерн-
днан рлғыіта сіжглыіі жаткаи. оіп.і твгы д<і кесіп отетіп 6 колге
Лсідғвгуыіъі аііі.гқтялды. Ксйінгі стртя гасырлық қаланыц іичхал.іасы
йурыііі І.ШІІ цеғізгг қүрауьші йольш кала йср.ді,
іЛіыріф Нтачалласы бір-біріііе ткапсзрдагтырм.та <трі іыіыч
одыШП жоспСфіы тік пүрыиітъі. тралспия іррплі %іліс крп
йүркииғн гурын үйлфден түрды. Одеттс. үйдіп ссігі маі інлгравд
жік« маиалйа ішівдеті котеіе едратывды, ал кіріс-шығыс івдрын
кіииыер гчжыям жүргһі »ді- кяжет жағдгійдз ™ ү>ікс.и к.зқпаларчсн
«вйЫкі йрйҚ Махазіла 6-20 үйден түрды *л«иіс аумағи 1500
ши[вдц метрдан аспвділ.
тчріексй бсткчійівдеһ мсртічі Х\/1-ХУІЦ і-асиіриар
арі ьці.ки«н Раи ж-нте Кудтобе Каііа жүрп гацыиыи. Кұрьшы-
ч*і.'.і. г.а діош (айта шту. япаякр стіп с<ыу ічц. Сдураіінлп. Қотаіцііін,
Нй$ізді нцқосыпдай қ,\'(іыпым зцгары-тзль].
М-іілл.и кліійныгі аум^ктык. жаплпан боліпегі гаиа эіиес.
ынимец кдтар әкімігіілік болінісі .т.е бплатыщ махаллигшрл^іл
кжыдвдры <ірқы іы жүмыс істсген қ<итаныц бнлгк щнлнлары
ицыысіі іс жұргһіп отырды.
Махадіщіарда ъі архсоли иялык магериавдяр нсг һіц.тс жац-
іыртшган а.-геумс'ггік горініс (меғ үрлы.4 срте кетлер үгіійі ле атап
#іі геғілсЧ) біртектес болмағли. ‘Ъай-ііар” зқйце “кедеіілер” лг;і.\ал-
юйры болмг] бөліпбеген. Әрбір мэхаллвда ң*ол бйл.мсл скі-үііг
ркяі үй, бір. екі жонс үіп болмегіі бір-екі үіі бо.гды, калганидры
ка.тсміжзғьііі^п дсңісялес уйлср еді.
Малаллаллрдііігі, онда түраи.]]] а,ггалтдзрлын қызметі бойыііігггі
мвмііийатгдііірылуы турады масе.чс нЕізар аударуға ііайық дүмғіе.
Слііцмрда бір тачаллағгы гаца *қғ.ші-[<үмыраідылар чяхіылгісы” ден
сіііілтауға солады. Баска мажііиалардың Борі тұргьщііарыііын
хзсідгік қурагіы жөнішлі оргектес. Оларда қыіи-күмг.грашыларлыц,
гргпр ісгаяарьціһін, тзс нңдеу маманларының, ітоқьлмагііылэрдын
імрі дс кечдсседі.
Жлзоиша дерек ғдаздерінс қэрағанда Оңтүсіік Қіг.ғақспііілық
ғсгйітдртаіасьгріык қа.ггн.чардд кулытық- чсіиіг. кесеие. ме ірссс.
кпникиескідці куры-і.ыстар болған. XV) ғасырдагы Саураіг ,яе ірссе-
спі адктгеғі сцпатгаган дерсктечелер пар. Қа іргі т.ііи]Л оларяъщ
Тіпалдъігыц арчеотогиял>.іқ м^іімстгер дс расіап огьтр, падселел,
ялгаіч рет зерттеулср ңәтижесінде XVI ғасырдың соңы мең XVII
ғасырдзғы Отырар мздігіті аршылды.
Өз қүрылысы бойығңна мопшшіъің ертс нездердсгі отырарлыц
моніиадйн ёш анырмасы (іолмады, мүны Да зергггеуіщтгсрдщ ниқтғд
зерттцудсрге пеі ыделген пікірі айқыНдатг отыр.
Дадэ бніигуишерінһз Сырдари і қалмаріын ивлсну жодыңдағьі
княіі-к«скі цүрссі кезедінің барысьщда бц иші кезекте қададардыа
еадері зардад Шекті, бұл кезеңде олардың орқгійсысында күиіті
^екіріс укүйесі бапуға тніс еді- Соңғы ортз ідсырлар тярнқшы-
ларыЛьЩ ШЫғармяларынДа дала қлбырғадарынын бНІкгігі мсн
беріктігінің, орлар тереңдігінің менлінше әдемі суреттелеггні тегін
еМСс. XVI ғЛСырДыҢ сОцғЫ шИреГІңдСгі Саураңцьщ қаладьіқ бекг-
иістеріиің сиііаттамасыл ткасДҒаН соЛ замаидагы автордың бірі
“кіретін жоне шығатын есіктері” бар бекіністі қорғандарды,
бокһіісті дуадды (баре), орларды (хандак) атаііды. “Бекіиісгік ор
жігасынът сырт жагыңан бнік болғаңы сонша, - деп жязады ол, -
өзеигс үксайгын— Осьг ордап қорганның басына дейін елу і язДйй
багіатын..-".
Сяуранғц ң бекініс к.үрылыстарынын, кдтід.ыктары осы кезп.1
дейін ксремет әсер қалдырады. Саурашгъщ дуады шнкі кірпші
араластырып қаланған күндірілгец бзлніық блоктармен садынңш.
Оңың сакталып кзлған бніктігі казірдің өзіңдс б мстрге ж.етедЛ
Қллядык тұрғын үй. ХҮІ-ХУІІ ғасырлардагы түрғын үйлер
аддыцғы уиқытщғы даму бағытъін жялғастырды.
Еірақ, ХСҒ гасырдыи. екінщі жартысы — XV ғасырдың бірінщі.
жартысындағы тұрғын үймсн садыстырғаңда үн-жайлардың іпіиг
безендірілуілде кейбір жаңа эдемснттерд ің панда болуын атап
еткеи жаіь Тандыр тұпкі бұрыттші есіккн жақьінддтыпадьі,
Танінауга аряалғян орын №інші кезрктсгі жайдьг, яуляігы, нс
айузңды, нс түрғьщ жай мсн қойманы ‘'жинақтайтын'' тарізді.
Ташңаудыя теғ туреын жіШдарға қажетті бодуы міндетгі емес, олар
қоймадяр мең ауладардз да болған. Орталық түрғьш үй белмесіній
көп бодігігг адыц түратын сыпшар (сэкідср) едемнеп 30-40 сл
ійзғічіы бодғаң. Оған аузы сакіщң цшгіне шыі'Ы« түрзтыи тайдң^
Орнзть лған. Мүржа тэадырдың қабьфғэсындағы доңгелек тесіктен
бастадады, ол еокі йстынаи кабырғаға немсее бүрыпіқа деЛін ең
к.ыс^,а жалмен салымғаң. Мүржа үйдіц к^бырғаснидағы тіч қуысқі
қосылған.
Таңаырдың ғүсьщдағы сэкіңің (сыпаның) бүрышына катемі
0,5-1/Ыһ5Ч,0м бсдатыи тері бүрыиггы дедгвдіекгер орнатылган
Он ңим&атііі зйкьін^ (іл ь.өмір шиқтэрьлш аріцілған жер. Үн-жай-
дыЯЖаіЕіьі безендіріяуіііде таігдыр мсн пның аддынллғьг ташнау
ітдеишіы шарулшыиық істері аткарылатын жер болыл табылады.
Чршсыііз үсі идс. тандырдын ітаныпда йдепс қыллан жаса_іған
ьцңс тдеалы. Гашнаудый іқнегінде немсес алаңгиада диірмсн
таьіары лгдіццы. Түрақты пай? аланылаіын диірмен іғісы рстінтегі
лрікіуіы іиінгс:іек дәцбекіср де кездеседі.
Туріыи жайлардын бұрыштирынл үрйлар жасалып. к<гзе,
^іыра гуріндегі ыдысіир Кймілген. Ал ксіідс болменің оріасынла,
црыиіілш жақын жердс снңьглду горіздсе үри болгжи. Б&омеНщ
ігёргаііарыііда керек-жарақгарлы сақтауга □рнллміл сйредер
жажаъ Сжілсрғе қамыс-тан немссе шмде*ғ т&кладган уасеніиірір
ілсііп. йлардьщ үстінсн кпіз. мақта салыніап кирпе жанылзн
Һзаі жүм.«ста.рю кезікде шнлердің іздсрі ысц щірі^діпеуіі, сощ^а.й-
ад кнпдер мен макта салыніан керпедердіп кгуідықтары гябылды.
кпір. лар астык. кпрлірыи, сүйык жуііс \ ітілме.іі опімдерді
лкт,шварна.чган.
ҮГысрдің бір Гіігііічлдс ніііғыи аулалардан бас я. ма^алііа
ірііцдегі іікіғын көшсіе қаратыіл ан длбар бар. Ол тагінде, міш
)мшют'и каша решцс пайдаланы іса ксрек. Согі гұсііт апьіқтал-
,,і!іі.іадй, мал соііымен біргс үйлердің дрнаулы прындарғ.гі[да
іісимеүйлср арасынддгы қагпаиарда үеталған,
Гірғыіі үііілгр іік бүрышіы шнкі кірілшіен түргызылды.
Шарщы гпріздее. хсан-жағы 24-26 см, қалыіідьгғы 4-6 см күйді-
рлгсғі кірііціггср сдснге, сыіш (сэкі) бүрынгтарыра, нештің аузыпэ
гіийліілнылды Сондай ақ <аз балшықтан урілгел қабырі^алар мен
Лллза (хздқй} кездес^ді. Қүръпі^с. к.артас Ллне рукциялары
ІКРЛДІЦіЫГіПДЫ,
Слііы чрта ү^сырицрдағы түрч.ш үйдцрге таддуу агасиу' онідл.
і.іціы ксз/іе і түргыл үйлермен бяйланысын корсеіеді. Моселеіі.
пртщцйъі л:ай, бүрыгнысы сгіяктм, іүргын үй жііне шаруашылык,
мііғдеПергн бірііпірі сн. Онда пріүрлі орынлдр — бүкіл еыгт^ бегіп
і-іып датптын гүргьілықті.1 я<ер, үаидырмен қатар және бплмсчіің
ііуршіт.тры})дші,і ташцау а.'таңы шспнде орцЕіласкац ніаруашы.іык
Ьгтімі аііқьғн ищ-арыладьі
Алайдп, соңғы орта ілсырларцагы түргын ұіідің жосиарлзнуі-і
вдтурЕъізыдуында достүрлі сяпатпірдың сакталуымсғі катар жэңіі
іеііглігр лайда боладііі. 'Уйл^рде бо-імелсрдгң слиы (5-Ь біілмеіг
.ісйіігі кмбейеді, олардың неге яріішіғандыгын ғ«ір.іық уакьггід
бірдей анықтяу қлын. Жэртылдй жғіБық аулалардың жіца үптісі
панда болады.
Оитустік Қязнқстанның соңғы орта ғасырлардағы қалальц і!
түрғын үйі коршілсе аймақтардатъімен едоуір Дфежеде үқсаеі
болып кслсді. Хорезмде, Үргеніште Отырардын ортя ғасырлартнғ
үйдермен жакын үқсастыгы бар ХҮ-ХУП ғасырлардағы үнлср1
аршыаып ыіъінды
Сстгы орта ғасырлардағы түрғын үйлердің Х1Х-ХХ ғасырдыц 1!
басындагьт казақтардыц түрғын үйтмен үқсастык фактісі де озіне
наъар аудартаДҺі.
Қазақтардыц іүрмысын зерттеу қыстауларда шикі кірпіілж
жасалған қэбырға-қалқа врқылы 2-3 белмеге: түрғын жайғд, ас үйге
жэне қоймага бшйнген біртүтас түргын үй бапғадын кйрсетн
Әдстте, биіктІгі 1,5 метрге дейһі жететін қалқалар балменің
сіне денін ясетпсген. Олардыц ерекшелігі мынада; олар үіідің ішій
жылыткан, нйткені кдбыріднын қуысыяа орнатылган саз балншқ,
Іісш - ^қазаңдыққа” тскшелер ішінен отіп, түтінді сыртқд шыгара-І
тыц түгіндікпсн қамтамасыз етстін еді.
Сопымен бірге түтін тура шығатыц әдеттегі пеш - қатандіқ '
орнагылган. Олар жартылай ясертөлелерде пайдаланылган, оларл
да ыуржа сыртқа шагын саңылау аркылы шмғарылғші. Сір^і
мүржалары жоне түтія шығзруғя арнэлғян зрндулы қуыстары бар
текшелерінің болуынан соңғы оргта ғасырлардағы түрғын
достүрлсрінІң белгілеріп керуге болады.
Қдзақ қыстауларындағы '“коржын үй’* үлгісіндегі үзиния
үйлсрдің жоспарлануы соңғы оргн ғасырлардагы “линяялыіб
немесе ‘анфнладалық’’ дец аталатын түрғын үйлердің жосгарл^
нуына жақындайды Қазақтардың қысқы іүрғын үйлерініц бүры*^
тарындй дән қоймаплры мсн қаыбалар, шаруашылық үрштр
жяснлган. Қабырғзларында ыдыс-аяққа, үсақ-түйек қүрал-сйймші
дар мсн шырағдаңдар қоюға ирналган ойықтар ғана болған.
Біршама жақын уақыттз анықтаудың сәті түскендей, садгн
орта ғасырлардагы түрғын үй Оңтүстік Қазақстаипыц қалазарй!
мси қьтствктарында, нақ ортагасырдық қзла мәдсннеті бмгаг
аймақта қазіры замаиға дейін өзгеріссіз дерлІк сатсгалғап. Мүңааіі
турғын үйлер Ёінықталған еддічнексндердің тізімін келтірүдің ек
жеткіііікті олар - Түркісгаи, Қарнак, Икан Созақ, [Ііынкёщ
Сднрам, Манксю, Қарабүлвқ, Қараыүрт.
Соңгы орта ғасырлар кезсңінде әрбір едді мс-ксндегі жэнс
ікашпы аймақтағы қала хдлқының санын анықтау кезінде XVI
Пь.рдыц лягъі - ХҮП Е лсыр^ыи 80-жылдарі.інлагі-і Огырэр үілііі
ж лрндсчуграфияльгқ ессптеъіер ғесігп і рол агҚйрдЫ-
ОНіірпр гүрғыіциірыііЫҢ саиыЕі ацықтаудл лсгурлі.іці сргс
.2. тгзп.г қЗ-іа хіықкиіығЕ сапып зігықтау үгпІн һхілдгігғе-і-нігьііі әдіс
ЙВЛІУ И7ҺГНДІ.І. Сағг «гагынгігі адгандо оііың реп мі.цғандаіі:
шцііііһі үн ігслеріні і саігып люне махалла түрн.щ арыііғ.ін
иіішіі аігықтау: қа.іэдлғы адахйлланяр слпыіі жщіс Ғіүкіл қдпа
дрғыц;цірыііыгі. санын аігыюау. ОіырарлагЫ іүргып үн
мліипасыігык кс.тсмі 1200-1300 щаріщ-і мстр (ортота — 1500
шарти мегрі боцзды, Кдмның аумзгы XVI-XV11 гаи.ір.ідрда 20
гсктарғз ншесе 200 <100 ціаршы метріи тсң. Ғы-тымда жалны
йьщіЖйн виффицңеіта: ссйкес, сиың тңр.-1 ісц б р бішиіц
. ппы жүрт гіайдал:іғіал.лі уйлер, алгіңдар, үлкең кошслер шіып
ідғлн Сийтіи аддм қрныетануіа сйдатиң қашаіі 150 000 игаршн
п ылиа 100 түргынды мяхалла орЕчиіасқан.
Орйр ккйаллэда 'асвд отЪасыіа жагтапілі б-дан И-іс іейін үй
сііктеріболміі. ОІП.ІҢ кұраічы, жалны қэбьһіданған пікір бийыншз,
СііыйМнщі гұралы Коіі ссктіялы үйлерг-е келегіп болспқ, сларда
Яітк-Юті оібасылардың сбкцлялары айқып корінсді йіуігс. о.цщ
। іід сскдия7арі;і қарзғаіз ез очардж ғ.г здамдар саны 2-3 есе
цбірек юладі.і Махалляда орга есепғгсн 45-тсн 63-ке дсііін адлм
ү аіг.зл қдлдлагы бэрлық іүрғъіндар саіп ғ 4500-6300 іідам ігемссе
іуііікеіиіеіі 5500 аддм болған.
। ыніғик (20 гз) пеіі Сизақта (22 га) гүрғі.іғгіар саііы лсындай
зліплідеғі пйтуга болады. Көлсмг 35 га болап.111 Түркістацдл І 70
іііВііііла бодып, олзрдіі 9180 адам түріан. Кслсаіі жағынап Сзуран
ігиріфдііп скі есе үлксн, де.мек онла М 000 адам боАуга іиіс. 2Н
гишржсрді іетелп жа қан Саіірам түргынлярыііың саны 7560 ад м
Гі ліі. 3-7 уотая] гардыи орг;ыык.тарыпда псйирі 44 000 хгі іықтан
,о.ғ піііц цстам лдзм мексллегсн.
К^расачаіі.чл (6 га). Икал.щ (6,7 гя), Қарнақтз (4,5 га).
Қірюиіакта (5 га.К Сүткеигте (6 гаС Дркйісіс (7 га}. Кпгшгда (7 га),
Үйітпте (9 іл), Акедріалріі (8 га) 1500-дсіг 2000-1 а дсйін
і)І«.впартүрігіп, мдаадлалар еаны 20-дап 40-ка лейін ляітксн.
'іКақ^іьсіте. Сурилс- Жүнкентте, Қүткаңца, Қдрақүчда ікоис
Рвісіінкгы бадамасы табылмаған, колсмі 1 гсқтардан 2 гснгаріа
Іямжт™ вдлашықтарда ЕСЮ-деіі КиіО-іи яейім ад-лм түрғат».
Сіміылшн. ХҮІ-ХУЦ іасырдыц аііғіішқы үш ширсгі кегленіидс
іищщіда™ кл!іа ха»қуні.т£.атл 70 000 адамңац асіглтан.
Егзр Қаснм хан түсындагы (XVI ғ. бас ксзі) халыкгың санын
I МНЛЯИОИ адам ессптесек, онда кеййит орштлырлъіҚ адлаліф
түрғыіідардың сдны 7 пайыз болады.
Қалзлар фуцкцнисы. Бүрынғы киеңдердегідей қыш ыдыстац
қалалардан кептеп кездессді. Өндіріске мамандану еріс алғиищыт
байкаладм. ірі шсберхаяаяарда су таснтмн күмыразгар, еп
үстяғыінты ыдыстар мсп хумдар секілді бүйымдардың бслгілі Сір
түрлері жасалдьі. Ашық аулаларда срналасқан псші бар шжм
шеберхянялардан да мамандандырылу сннаты байқалады. Оіці
үсак ж&не сырланбаған пиада, кесе, -гостакиіа туріндегі ъщытрйі
өндірді.
Үсталық жоне металлургня бүрынғыдай калаяярда кең іарй
гаи. Қадя жүрттярынан тибылған крнціер мен темір балқытігпл
пепі қаддықтары оте көл. Жер жыртэтын күрдлдардыц екі жазлці
Темірден жіісдлган түріндсгілер табылған. Согылған қүралдармні
қатар қүйма қүралдары да үшырасқан.
Қодопершілер шойыннан қазандар да қүйып шыгарган
Шойыннан диңгелектердің т&Лкесі де жасалгал. эдстпі, оларкүішл
істелгеіі- Ьірпешс темгр кетпен табЫлды. ТеМІрДСн орақіар мст
палта - ииУттар дзйындялғак.
Темірдеи ороқ, балта - шот, т.б. түрчысқа қаж^ггі үіщірі
сымдар.. шынжыр сақиналар, ілгектер, шсітчіер дайыңдалды.
Этнографнялык Баіікаулзр темір өңдіру мен одан бүйымлі^І
жасду іСІнде мямаңдацу болғанын дулслденді. Ең кеп мэмаіідая;
темір үсталығыңда байкалды.
Мыс ісі қаланың қолонер кәсіпініяігінде Ьүрынғысы сияхпі
зор род атқарды. Ол жонінде қола ыдыстың табылуы БоЙыһл |
маяім. Қоладан қүйылган бүйымдардың саны коп тобы кслииі
үлкенді'КІшілі ор түрлі қоңыраулардаи қүралады. ОтырардагеІ
қязба жүмыстары кезіңдс қоңыраулармсн басқа да бүһымдар қүюлі
ариалған кішкснв калыгггар табылды.
Білозіктердіц сынық боліктері кел тдбылғап, біраК ес чои
және цүктелі қаңтаумеіі безендірнігвц бүгіндсрі дс бар. Білешүщы
кейде жыланішщ басы торһді сііп жасалды.
Зергерлер кзсіпшілікте түряі-түсті тастарды: сердолппі
қызыл тасты, яшманы, кок тасты, жүдіқты. агатғы. ссрпеигнігд^М
меддіртдсты ксң пайдаланіщі- Тастар моншактар, ж^ітр/лі
көздерін дайг.пщау үшін, соңдан-ак жүзіктердін оздеріп сңде&па
мятерһа.1! ретінде колдзнылган.
Серпсніиіідсрдсн. яііімадщі. кек гас псп нағылдаіг жасхігзп
іигі торнді алкалар табы ла ерекшсленаді. Сондзн-ақ іүрлі-іүсті
істардаіг қарсы Іпіиггер. каіісырмалар жопе баеқд запар
№СШЫІ
Кайа жүмыстары кетзнде тзбыліан бүйымдардын долелдсп
- рганьггдаі. зергерлін. онер асокйры даму децгейіиде болғдн.
ікаер.іер пр түрлі тсхнпкалық тәсілдерді: қақтау. қүю, спгу,
цшіішу, оіімшіау, қаптаіг ширзту, илгын жалату, күміс иііып
р.зр ялістерін білген жоне кіиіданган. Оллр күміс жонс қода
..ічівр даыіщзу. іүрлі-тусіі тистарды кі.ірллу мен іеіістсу, гссу
ОІ біІІСІІ.
Жоғары дамі.гган зеріерлік опер дос іүрі Қаззқстагіда XIX-XX
здр.и.іц блсында ,'ід снқгалып, днми түсті. Зергерлер блсқа да
е лжрілілер бүқарасьгнан срекнге бпііды. Олардыц өнімдері
н авдіінгсн бүйым іярмен босекеіе оіідағыдіій тотеп перді.
Кмктіті әіігекеіілсрдін озіндік срскшелігін, олардыц пішімін,
г. прліп үлі ілеріп атаи «пу маңһкды. олардын арг ы үліілері
Қ|нйггалііі.щ орта ғасі.ірлардагы қЕшалары қолонерінікерініц
.днюжлтыр
Кп.1.1 қүкнны.тйр бе.чбеулергс анылбастар чен қансі.ірмалар,
иннпеіітіліірдг зі.’р сүранысқа ис түймслер мел козі жоіс сақиналар
ьыңздды. Қүючсн катар металл оңдсудің баска әдістерін:
шыггтиу, оймалау, г.б. пайдшган гі.1, Сіра, мыс гіен коладан
іүііічаар жзсл) техплкасына мамандану орыц ллса ксрск.
Шыньиаіі ыдыс-аяқ псн гипекенлер (моішгж. алқи) жасалғдц.
істар іірнсында саптаяқ, тостағандар, бокалдар, графнндер пар.
сары қыіыл жоііс қызғылт шыныдгпг жасазнан чаржан
(рій®н
(. үйек оңлсу Қазэқс гап катгасьггідшъі дистүрлі қоллнер болглц
1 іны апл.зр меп үіі жануарларі.інъііі мүііізі мен жілік сүйекгсрі
ац..-.-} мяіериалы ретіндс нандаланылді>г Жылқы мси сиырдыЕі
|т«іішв сан жіліктерінеіі жүн оңдеуіе арші.тітш Жылтыратқһііігпір.
сікшр бесігшс арналғзн жабдық (сувнк) жасалган. Корі жілікісн
і! исілигердетсскішпіір мсн біз жасалғйп.
Қүміас ітсн грашптсн жасалғап қол диірмендср казба жү.мыс-
ры кезіцде ең жиі кездесетін оігжалардың бірі болып тгібылады.
Ці іщірмсцчсрмеп кзтар дігамстрі I мстрден 1.5 мегрпс денін
мпггіг диірмсн іастарының қаллыктяры табыл іы, олар жсгілген
шкүщімен айналдырылган.
Тастап мейлінгпс а_іу;ні түрлі чгіқсапаіы, салмаіы 5 л
үзыг іі.п ы 30 сантиметрле дейгғі болвтып ірі гслсагпардан үу
ке ісалтарға дсйіғі жасалды. Ірілері кенді үсақтғіу үшін ландад
нылғағі. лляр одеттс* темір ба_икьгтылатын іиүцкырлармеіг Бірк'
кездеееді. Үккіштср - күытастяғі, кваргнптел днячетрііг ор тум
еііп жасяғаитзс ятролар кеп ксздесетгғгіне қарағанда. НЕаруаіін,г;іғі
ігсн зүрчысіа ксң қолдаіп.гліан, мысдиы, Қүііма кочппііеігптф
ікағу, тйнырақты үгу үнггц ңайдалані.ілган, Ііішіні чен ксшсміиі
Түрлі қДнрақ ТЯстар илжалярдың еіі когі тобы бо іһіп абьілддн
'Гастагғ жасалглп бүйымдарцугң ерте замацнэғі қелс жаткаіқ йү.
оріа гас-ыр-іцр дәуірі (іойі.і <эз сішатын сцқтяіі қііяғшгын атаггели
болад іы.
Өкішщтісі, тоқы'.пл.иыпһіқ, кііЛм. тоқу, ісрід&и Ьүйыцд;
жасау смяқіы іссц ліралғаи колоиср йүйыміары отс аз сакпита
Қхіаларда чптд іоңыгзеі ңжымашЫ-тардғ.гн болғанын үріііыкбх
іэрдад. еокілердсд мапанар һдйрі іің, кмқга корітслер клддықііірыіни
жанг.іп кетксн ірі макта-матд кезңсмелср жыртьпідыларыііЫК тайғі
луы долшіденді.
Снуда. Түркістлн калалары мсп Қазақ.спін дялалары арқы.
Орга Азия меп РссейдІҢ саудя кагі.ііілстйрыныіі кддьшпісуы ют
жссінде Казақсган қалалгірының зкономика.чі.гк; дамуы тр^ііпіліі
саудадгн ы жаң,з қүбмлыс болды.
Орыс мсмлексіі Орта Лзнядан м;іқіа-чата, мақ-іа. жібек іиіғғ
затьні. асыл іастар. Ііһдгыс кдруын а.'і,іы. Қытяіі тауарляры Ітесе
Орга Азин аркылғ.і тусш отырды. Қазақсі^н мсғг Ортп А н
Ресейдсіг шүға, лтлас, ашга, аң герілері. күміс акслінді-
Сауда ксрусндсрі Қазақстнның Созақ. Қарйліоқ. Турккта.
қініа.іары арқылы жүріп йтетін сді. Рузбнхап Сығанақта Дяй
Қц ішақзың сауда аніЕДЫ деп азтйндЫ. Сьн анақты сурсгғей кіЖ
быпай ден хабарлаич.і г; бұіі епіе ‘\„Де(Гігі иипыиан, ХёіЛ
Т,’рханндН коптсгсц игіліктср, ссміа қойтар зқәне ац тс| ісіцен, .
пен тиғгігсн, яғни бүлғын мен тиыи тергсілсп тігиігсн гінгяар,&|Й
садактдр, ақ қііі&ъіннан жасалі-ая жійск мағдүар
басқа да бш алы тауарлар жңне озгс дс асыл бүііымдар жсгкі лщі
Түгркіста!і> Мауреғіғглхр айчақтарыпығі жпғіе Шығыстьіғт кегВДИ
Қашғар, Хогац щегінсн Сълғанакка сол елдердіптауар-таръііғжаИ
Двіпті адамдгірымен сауда «омілс срін жәнс ағінр"ас жасаі и’'
‘'Ясеш каласыіід, - цел ағап өтсді сол згітор. - гауарлар мен қылмі
бағалы буыымддр оке.ііп, сол жердс сауда жаса_гады, од (ши|
овдолердін ІйцЦрріи ціегдатіц жсрі чснк са.йкқтпң>ыардащ гапта-
іЖеидерге сгггавдады яифі бояып габьіліаДы”.
ІІЫплс яерскгеМслерінщ деректеріи йрхеслог иядық «джаийр
.7 ркш от^р, Огурар, Гуркктан, Сайразд қалдқірыиың журт-
ірцівд XVI XVII ғйсырлардағы қЫТДЙ сс.доқо.ни мсн фврфоры
ийвдіы.
ЯалуқараЛілк, саудаьад қагар Сі>ірдариа қалшіарғлниң кздіишіі
іг^г№ід;лтуряі ечудасм жоңе чісргілііі ті сауда ікүрғһіяді. Да^-
,ін ғда, ітрі, ч>үн, дайын вүйьлмдар віч інтен. Мгкелен, Се^н ін
1Ж %ы.чы яййылғаи шығармасъниіа к,іпақтардащ саудаад турдаы
вдаірът хэгйар бар Ся йылай даіі жэдидьг. “Одарда коіі. жыяқы,
ми йе и&н.. Олардьщ >дадан;щ)зд кл>й іеркіиен іігіяғсн, ояар
һрдтТ/СіК бі'і зып, дтзіасвд уксас боладъі, сдлрдът Еүхярйга акчлщ,
аттіхтгін тнгізіген іпапандардһщ багасымен вдтаяъі. ояар сондай
>.йіі лрі еід™і’\ Сырдзрия қалздарынйн далаға датық, қдяа
і"іеркіН врімдері чаіа итійрыяды.
Са^Ча^нрйомітхашқ (тлйдаііыстың ею -Льйкқл да чсір даңъпы
'•.«ады, СііНйыкті Кззақіардың кутң-қуятын влсіреіктсі келіен
Ші&иичің едзвдардың кададэрші сауда деасауыпа тыйым силутэ
Глірмсқлны иездітістіқ емес. Қазйкгцрдъпі қалалармеп сауда байглі-
ійнліпц тургіқгьтдыгъгц камтамйсыз еіугс рлтвдуы қазэк жә-ме
ііглллшцарьгньщ күресін -гугьпған себеіггердіңбірі болды.
Ктыр тонгрскгегі егілнгі жәяе кйпиіелі .\а.'іықіы қнже-пі
т&рлармел Гадзар зрқьыы миюдықтап сггырды. Қтчалардьлі базпр-
щрм квглп&іілердін жабіатігап қатарлары болэтын. Дұкеи-дүш ір-
ігіііі дате қолөнерші шсбер.цің ислн нде еді жанс сш орі піебср-
ищар' сауда ясаьаіітыи прын болды.
Туркісгаіг кяласында лүксндер ііолгішьгп А\мет Яссаун қссене'
4іііің щң)г]арыпа қатысы бар жазбаиіа құжягт&рдьщ мриммеггсрі дв
(мгяііпы,
Хііыіаря.тык сауданың жонс қилалар меп өнердін арэсындағы,
мгкадлв Сырпарня кэ.іалгірыныц аргэсыңдағы саудаггьщ молпісрі
пржг негһііген Оіырлрдьг, Гуркіст;інды қазу жүмыстарынаіі
Шііғйіі цумнзмапікальгқ маіирнал боныіпля білуге болады.
(Ғіырярдан мыс теңгслсрдіц кәпіггсн олжалары шыктьг, оларды екі
ксі:я бвлуге болады. Еіріншісіпс Яссы (Түркістгін) мен Ташкегггге
соғи гавдзры ліатяды. Екгггілі тон Оргн Азия қалаларынын
іБріврз, Самаркднд жане басқдлар) тенгелерін қамти іы. Ү'сақ мыс
шыгиіардш вд Түркісган ақіиа сгірцііыньш өнімі болуы мүмкіл.
1'мрдяжадбалардый ориына керамика ыдыста беіінеиснғен іапба-
ларғэ үксайтын ор түрлі бслгілердің салъщуьғ жиі кездеседі. Яссы
каласында Абдаляах П (Т560-і583)әкесі ЕскенДІрхая атынан күміс I
ліәИЕгПср шығэрылды- Бүл хагғнъщ скі монег' Рад қалашығъін |
казган ксЗЛе ТйбыЛҒан
XV] гасырмен мертімДслгпетЁН мЫс тсғ ге.ііср/ тң басым болуы |
бүл кезенлс мыс қдла рыноіынлд ма н.ыз д.ы рвл аткдрды деп I
пайымдау жасауғэ мүмкіндік береді, Бүл сол зэмағі.дты бүкіл Орта 1
Дзмяғатган қүйкілыс еді.
ХҮП-ХУШ ғасырлардағы мыс мйнеттсрдің айғідльғыдағы I
сэуаадары Орта Азнилық нумнзматикддағы аз зерттсіген I
моселеніц, бірі болып табы.гвды. Кейінгі ортагасырлық мыс I
теңгетсрдің нақты айқын бслгісі жок, Ен көптобын анніэннірафіық
тенгелср қүраЙды. Олардың бір жагында аң, скініиі жагында вүс I
бсйнеленгғлі. ац бсйнелснген кейбір теңгелердің екінші жағы тегіс. I
Мыс көмбелердіц мерзімін аныкгауга олардыц біреуіігдс 1
Ацексей Михайцданч катшаның ссімі ксздееетің 1655’1661 1
жылдгірьі соғылғин отыз орыс тиынының болуы негіз берсді
Қалдлардың аты коііылмай соғылуында іс жүчінде ©лдебір 1
саясн жәнс фпскалдық мақсазтар көз делмсген. қалалыр әміріңде I
рөл атклргян рыноктык сауданы қамтамйсыз стуге гана арналған.
XVII ғасцрдыц. вдгышш бистздатыи уақыт Оіы.рар, Саурж |
Сығанақ. Акқорған, Үзгент өмірінің бпуімсіі баланысіы, брт I
қалаіардыЕі журітзрынаң табылғац нумнзмаіикалық о.іжалзрлай
да корініс табдды.
ЁГІНШІ.ТІК. Орта ғасырллрдағы қалй түрғънідарыньгң омірінд’ I
кздалқы епншрикяен лйн^іысу наңьгады рвл иғқарды. Сілардуй I
кала сыргында өңделегін жер телімі богіып жазда еоган көшіп I
барғэғі. Бүл түрмыс белгісі Кдзакстанда бүкіл орта ғасырғар
бойы іда сақталып қалды. Егіншілік псн мал шаруашылығи I
ауылдық қоныс (село) түргыңцарыныіғ псгізгі косібі боццы- Жс бащі
дсрп-ктемелердс бірінщі кезект^ хаодқты сумен жабдыкзвғад жам 1
егістікті суаруга паңцялзньілғаң дрналэр дталзды
Түркістйн қзласы кец байтақ жоне бай еғіншйіік нңІрЁнііз I
ор гялы.гы болдлі- Уаснфидцгжа іганыііддй, СяурнД теңіреғіндё ХУҒI
ғасырда суландырудың қәріздік жүйссі болып жүмыс істсген, оныц. I
қалдъіңтарын археодопвр тапгы- Отырар Отыряр дминрасы XV- I
XVII гасырларда суды Темір арық жүйссінен алып отырпн, іліыц I
басы казіргі ІІ.Іәуілдірдеи 10 қм жоғарыдағы Арыстан баста-іган.
Ортагасырлық длрск кеддлрінде түрлі суармалы црықтар I
лтагіын пгыриды.
Склі дерсқгердің одрі «алаліір мсн ауыіиир еімірііщегі сгіпші-
дкгіц зпр рв?ғ дтқлріапын дипспдеңдт. Қажі оъіірін ісрпсуиіілер
Шмгьіс дереіпсрінщ лтодіметгсрінс сүйенс келігк калшіардың
ІЯрадай агрирды сивтга йодітіііыи туря кореете іі, олар клла
лігкыла хер са.чығы - караж садынгэиыи экдне егіңцң/іік касінгіен
йГііэиііьгстм алымлар: сулағідыру жүйесін салу мсп юртһгті устал
Жійсті 'жучдопфта арнаякш салық - ''мардшкар” жоне ;к.кер
‘ттіііг астық ғгец салт лпнетһг жрие жук зртатын кплгкке арналгал
№ түрігск беригетін азык-түлік '- ‘чағар" го.тсгснғн ерсғдіге атаи
тді.
Соныпсн. соіиъг орта ғзсырлардагы Кігвдкспиг кялаларыггың
Вкяаиуи дрта тускечіи жазбаша дервктер мчЛймйттері де,
тргряліігл илтсрищідар да даіслтеп спыр, каілпслілергс аріъік Леп
іівдіт-лз а сдтуда дсллял.гіык рол зткару і аіга еитус, сонілмен кдідр
сч^ чдард - ыак да. астықіы дв, бвеқа еі іиші ик виічдарді
де виіру сеырдығг ліһглеттсрінгң біргне аііғдоа іы. Елср қа.і.ілык
һ.-і'т емес отбірыкілм-еггнщі.іік айттақ енімінің курт кіаск.ар\ғ>пи
Һ^даілср рыііогы аукшіының қысқармағандығһпі сскерсек, ііүл
^лгдайтүсінікті дс. <
ҚілвднК «идсиисгнң даму жоиы. Бұд уақнгт^ ы қ^аділқ
іадпліетглі маңьг^ды бепгісі <шың достүрйідіп бо.тъгл тбьглт.'іе.і.
ічрда сргсреюсгі жоспарллр сакталдьт. МагиетрШг көигелер’
іятііігыл тчрайыімага махаяла ипіндеіі кеяніэер тумық ктне.іер
жуіігсі озгерлісііді. Махал. іалэр в< кескіні мен шскарясыи сактаіт
ЕД.ОД.
Иплгьерліл озтеруі айқын байкаладът. КұЙдірілТ ЕН іітргипт )®п
штадс ғйЙдалйнылған үгілсрде бар; тянлырдык ауэын арлелдгру
^іікдмггйн керамикалык [ідичкэлар клзданылды.
Ктп Кйріі: беріп гүртан кіч амдық қүрьшьгстир арасыпдағы
ілцгптсрдәстүрд Гүрде е<ілынді»і- Моілмздар лсумыс істечі-
См/здн, XV т іісырлың «ктшн экаргъісіл — XV Ш гисыріпр
[Иешіетінгң срек пцлігі онын доетуритідіп біхіып гзбыдады. 5ул
шүр кдзақтйрдоіі етнідік мадсннег нщ ддмуында ерскціе маңыз
Н . Оріа твсыр-іарлаіы каладл жасалыпкаіі саті адуям за тардың
йЮІхЛқтар мйдегішетінің степе бедігі (хілып і^біл-іады.
ҚОРЫТЫИДЫ
Көпжыддык археологиялық зерпгулср Қазакстап аумаіъііщагы
адамзат қогамыпың тарнхи дамуыныц негізгі ксзецдсріц белгілсуте
мүмкіндік берді. Оныц оз кезецдерін палеолиз псн нсолпт доуір-
лсрііген басгайтыпдыіъі ннықталган. Ехселгі тайгіалардың тарпхн
дамуындаі-ы кс іесі кезең реснублнкаиъщ барлық аудандарынпл
ашылган қола дәуіршің жойқын маденисі гсрінеіг коріігсді. Буз
кезец тыгьгз қопыстаішан жәие аз игерілген өзіндік мәдсігиепіц
жетекші орталықгзры айқындалып, бақташылық мал тпаруапіьі-
лт.іғы дахін түсті, Жезқазғаіі, Қалба мен іТарым. Стелняігпны I
кепгеген мыс, қалайы, мтыи ксп орі.шдарн игеріле бастаЛды
Дяуірдің со тъінда мүлік гсңеіздігінің дпғапіқы белгілері шііл
болды, бүрынғы біртүтас рудан отбасылық жекс мешгігқтіц бастауи
- паірилрхалд югбасы бөлініл шығлды.
Қола дсуірііщегі твйиалар мадениеті кецдісій мад щарумкмг
.тыіы меи тсмірді оцдеуте кешудіц алгы шарттарын қалмпто
гырды.
Ресггублика аумэғындағы тяйпалық одакдардын қалыптя
тарнхы мен отырықшы-сгінші қала мәденнетінің дамуы жгп іцд;
сақ, санромат, үйсін, сармаітар мсн ка ілылзрдың ескерткігіггеріпеч
альгнған мстапл, тас пен сүнектен жлсатғаң еңбск қүріілдарыіііін.
қару-жарақгың мол жнынтығы көп жайпъг бэяндайды. Сац аяуй
әрі әркеткі қыиі ыдыстары түрмыстық модениет дзмуыи айтақтаа,
коркеічдік бүнымдары, асыл металдар мен жаркырауық гаоарм
ткисалғаіг оіііскснтер қолдліібшіы жоңе бейиелеу онерінІц жйпдіііг-
ғанын корсетеді. Жалпы алғанда. бүл іайіііпіар Қлліқсіалгіыи ।
заттықжәне руханн мадснггетіндеезіндіқ ізін қалДырды.
Орта ғасырларда, шамамсн \ЪҮІ1І расырдардаіі басги
ҚазақстандЕшы жетекші мәдсни орталық Оңіүсті Қазпңстлк
бплды, мүнда срекпіс орі оссм отырықшы мәдеииет қаі ыіггасмц
қала қүрылысы орксндсііді, қоленср енеркәбібі дамңды, керу«Һ
саудасы жандандды. Сырдария, Шу, Татас озендері алабып.щ
«лркдтар олфыкшы-егіиші қонысгар мен қалалцр пайда болцды.
ч'м оцдірудс фсодалді.іқ гәсіл жетекшілік орынга шықкан Х-ХН
пыріарда қалаяык модениеі менліпіне орксндсйді. Осы уақыт-
тзрд.т феодаллық доуіріс тон биік саі біілшыкты кабырі алары,
иріар мен күіпейтілпен корғаішіс мүнаралары бар калалар
чшъімеіі қалыптпсады, Талае озені аллбында “коітестер қаласы”
Тпри, Сырдарияда Отыряр. Сығаиак. Саурағі. Жетісуда Суяб,
•иагағүк, Алчаты калыптасады. Кдлалык түрмыс-сал і ХНІ-ХҮІІІ
гхырларга да оз жалғасын тапты. Қалалар бүрынғщдай Қачақ
«.цығііі түсыңда да қолөнер мел сауда орталыгы рвтіңде белгііі
ДМ-
Біпіиітіщда Қазақіл<іііаумагыңдагы археологиялық жұмыстар ез
кын табуда, олар ғылымды жаңа аиіылулармен голықіырып.
№гі Қлзақсшіі тарихыпыц бепсріне жаңа лец әкеледі деіен
аііішемһ.
ПЛИДЛЛЛНШҒЛЙ ӘДЕВИЕТТЕР
«Қвзақствнда архсолотілық сскерткіштсрді
зсрттсу терихынан» бөлілі бойыпша
Агееиа Е.И., Задиспровская Т.Н. Библиографня ло археологии и
древіиііі исторми СырДйръи уі С&ппречъх >І Труды Ип-та ікторнн,
архенлоглц и этмографнй АІІ КяэССР. - 1960. Т-7.
Лктуилъніле пробле.мы исіОрмснрафніі дрепнсго Кизахстөна. Обзор.
Алмо-АтД-,19Я9.
Лрх<™юги’ісскис исслсдовзния п Юлпвдч Казахспіпі: Г1970 - 1980 п}
Оотор. Ллма-Лғ.қ 1984.
Міріулан А-Х , Лкишсп К.А., Кадырбгісв М..К., Ораійаса А.М.
Дрсвняя культуря Цснтря-тыюги Казахстана. Ал.ма-Ата, 1966.
Оірар, Ограрскиіі оазис 1> Южный Квзахстан: I іуииімагичесйіс
іісследопзиия по дснежцому дс.ту южнпказихстанских поро.чов. УЦ-ХУІІ
віт. Обзор. Л.пма-Дта. 1989.
Отрар, Отрарскіій оазис іт Южніяй Казахстаіг: Проолсміи»
исследоптяния ЮЯіно-Катахстанскоіі археолштіческой эхспелипии 1971
1985 гг. Обяор. Алмз-Ата, 1987.
ПроДдемы архсолопггсских ігсследоішшій пазднссредлсиеюзиьіх городсі
Кажсстаііа: ООзор. Алма- Аіа, І9?О.
Прсблемы пдоеоэдономцки КазахстіШй гіо дэдеологичсскщи ланныя
Аяма-Аіті, 1988.
СаиеЛЬсва Г.В. Сбзор лигергггуры по археолсгим Кйзахстаца (1963
1972 !і .))} В Глуб1> ввков. Алмд-Ата, 1974,
«Тас дөуір» бөлймі бойынша
Алсксеиз В-ГІ. От жи^отцых К чоловеку. М.. 1969.
Алпыебаев Х-А. I іхмЯТНики Шіжпего палеолита Южиого Кзтлхсгащ-
Алма-Ага, »>79.
Бажацои В.С . Копенко Н.Н. Атлас руколодяпіих форм млекошггаю-
іий* аіпрологена Казахстана. Алма^Ата, 1962.
БорііскойсміП ІІ.И. Проблемы стаиоилеиин чеяонсческоі о обіцсстоа и
: ілгіккие ілирытия иислсдиих дссяти дсс Ц Леіишскиі ндсіі в
«цчюіяпервоііытііогообтсстіад. М- 1970
Мжішігн ІкГ Сточнка Випгневкз I // Дрхеолопіческие открытия
ЯЬг.М.,ті
Гйиічіі И.И. Палеолнтическая стоягіка Пещсра на Вчхітр.ме И
ШИК.ІЯ57. Вып 67.С.54-58.
Деми Г.Ф. Началыгые эгалы стаіюьлеимя чсжмгска (дрсвяіейщие п
ртгхжэл)// У нсюкон че.тоиечесгпа. М- 1964.
ДвйцГ.Ф Новые данные о соотюшенин галечііоіі ігилустріш йвст-
ЯІГСШЫх рбезьян и дрспцейіщіх лісілгй У СТ. 1964. .415. С 114 I (6.
йыгчуқ М.Ц. Гапечные оруд.ия местонахожденіія Музбель 1-2 в
Іһяралмыи КгШғтпна И Последам древннх кульгур Казаксганз. Алма-
ЧВ.І970.
Кійижі; М.Н К ііогір с\ аб археелогіРісскігі ку.чьгурах Центра.іь
« К тдспша в всрхігем плейсгацсне // Ку.чьгура црсвних скотоводпн ц
ИПОГЫіСР Кадахстана. Алма-Лга. 1969.
Кдлі.тчум М Н. Мсстонау.оидечке гаіісчных ору.чнй Обалі.г-сай я
йі риыгам Казахстанс//СА 197] №1 С, 195-195.
КіХтеннм Н.Н.. Ллпысбаен Х.Л. Значеняе ііалсолита д.пя расч.ченсвня
мушжьих (Яйімкеняй Іі Кулыууа дрсвнил склгаиодон п тсмлсдель-
т Мпитакі. Алма-Лта, 1969.
Кіхгагні Н.ІІ. Основы сірагиграфип антрологсла Каздхегана. Аімп-
Ік&ш В.Л. іііокпігГі наггерлит// Камснный вск на іерріггариц СССР.
м І«70
Маря:К., ЭлгельС Ф. Соч. Ғ.Мк
Мгімв Л.Г. Ареалы гилеолн гнческнх қультур Сары-Аркн // По
.ш февғш культур. Л.тма-Лта, 1970.
Игдмв АТ. Радиальная сисісма иаітпидлг^иы нукдеусаи левапчуа и
гвді.еоиіпс Сары-Арки и Мангыгилака // Полски н расшнікц в
гіі т« Алма-Ата, 1972.
МелквАГ Стояііка-мастерская у оз Кмдлйколь И Нідамі в архсоло-
Кг^стаиі. Адма-Ата, 196Х
?4НодВЛ Камешшіі сеи: Та.тжикнстзна. Душапбе, 1965, Г. I.
Ыгцгамосгов Ж.К. ІІапсолигичеькис памяттңщ Цетральнсғо
кгістада Шйргулановсііие чгсііия Алмэ-Аіа, 1989.
ТлЛмагамбетов Ж.К. Памягникп камснного века // Архсолоі цческие
внтжн й зрііе іагоплсння ІПу.чьбиігскои Г’2>С. Алма-Ата, 1987.
4>тааій ЛК Пхіинщк>№чес*здЙ іймлийсійс мусьтерскойстояіікл Кэрасу I
. ншЛрмспньііЫ (Ззгйлимй Тянь-Шаль)// Материальг нсі исторли фауііы
ры Казахсізггз Алма-Ата. 1963 Т 4
«Қола тасыры» б&лілі бсйынша
Архешіогическне памяпішш в зоие здтопленіія Шульбинсксій ГЭС, I
Алма-Лта, 1987.
Здатювцч Г.Б. Фенймеіі прютоцмйилизациіі брон ового века уро>I
калаіштапскпх стьпеТіг Культурц&я н сііциально-экономическая обуслто-1
лендосты //Взанмодсйстрис кочевых культур >1 дрввних Цнвилизаііғій. I
Алмз Атя, 1989,
Итиив М-А Истіірмя йтепяих племем Юзкңого Приаралда ЦІ - дачагй I
I тыс, до іі_л) // Труцы Хорезмской археолопэ-зпіографііческой зксіведицив. I
N.. 1977. Т.10.
«адирбара М.К.. Курмаңкудад, Ж. Куиьяура дриыщх смітовддаі я |
мвталлургов Сары-Арки Алма Дта, 1992.
Кадырбасів М.К., Марьяшев А.Н НаскДЛыты : ИЗображспіЕх хрсби 1
Каратау. Алмд-Ата. 1977.
Кузьмииа Е.Е. Дрсғиейшне скотоводы ог Урапа до Тянь-Цішц.1
Фрунзе, 1946.
Максіімоеа А.Г. Эпоха бронзы Посточнога Казахстана //Труды Ин-п I
истортіи, архсй-іогИИ і( ЗгпіОграфіці АН Ка$ССР. 1959 Т.7,
Маргулан А.Х., Акйщ<і& КА., Къдырбаш М.К., Орйзбайй АМ
Дрсвияя кулыура Цеігтрадьыого Казахстана. Алма-Атіі. 1979.
Маріулац Д.Х. Ттегаэы-ландыбаевскай қультурн Цеитральногкі 1
Казяхстана- Ал«а-А га, 1979.
ОрйібДСв А-М. Севермый КазахсГая л эпоху броиэы // Трудід Ин-та 1
інггрртпс іірхссжігнгі и’/гирірафии Ац казС-Ср. Алма-Ата, 1954. Т.Э-
□орохіш В.С. Мсгильник броісовоЛ эпохи Тэсты-Бутаіі в Западном I
Казахстале // Мліерищіы и исследовдпія ло археологни СССР- М. -Л.,1
1962.Т12С,
Чсрликон С.С. ВосточЕіьіЙ Каэахстаң р эпоку брогйы // Материа.№ н I
исследолашиа поархеологііиСССР. М.-Л_, 1960. Т.88,
«Ерт көдщсңділср архсолопкісы» бөлілі бойынзіа
Акншсй А.К. Цскуссгвц и мифологііясаков. Алма-Ата^ 1984
Акіішев К.А. Кургаи «Иссыю>. М., 1978,
АкйШёй К.А., Кушэеь Г А. Дрейияя тсуиьтура саиоВ и усунвй диліыы |
р. Или. А.[ма-Ага, Г963.
Археаіюпіческие памятникк в зоце эатопйспия ШульбинскоЙ і С
Ддка-Ауа, 19Е7.
БаЛлакйв К.М., Лодушкнн А.Н, Паыягніікц ммледельчесло-сііоговад- І
ческой культуры Загғалнйіп Казахстйна. Алмв-Ата, 1989.
Виіииевская О.А, ІСультура сакскнх племеп низовьйс Сырл^рыі в VII I
У вп. до н,э- М., 1973,
Кжцвдвд М К. Кургаіитьк жкрсмсда нкрхгмадв р И:ж. !( Дреиі^хлч
Ғдрлін і скифо-сармзтекпе пре.мя. М„ 1984.
,Ьіігі4 .4 М, Керачика нпжелгй и средн^й Сырларыі и I тыспелелпі
Ю.М., Ж
Чдшнпіи А.Г. Мізрщрев М.С.. ВаГгғіберг Б.Н Леы»г । Л.М. Дрсвпоспі
і^яры. Алча-Алі, 1968.
Мпрпллл А.Х., Акншен ІСА.. Кмырбзсп М.К., Оратбисв А.М.
һшй иуііьг.ра Центүііиьйгагс Каіадстаңа. Алыа-ЛЛа, 196.6.
Смирнря К.Ф, Слрматы ц утнержденпе нх іюллтцческого госпйлсг™
н|іііс М, ІЖ
Тглтп*С.П- Пі>арйТіпйч іівдіьтям Окга н Яжсарта М., 1462.
шміС.С. Зіижлка доктгого кургағлі, М.. І9б;і.
«ІеіЗііл көшпсццілер архсодогиясы» балш бойышпа
Ар 'і іюпга-скде памятнлкн е зсцге затошгсіиія ІИуиьбііғггғ.оЙ Г'ЭС.
Аіш-Ац &И7
ідаздійюь С.М. Кміічакм а грсдтійв^пипт Е' Кэпач&гакіа.
ІАІШ-Аи 1989
йрнйі™ А.Н 1істп[іі[ко-іірхс<)лопічсекііс отсркл ЦелірДііЕ,гюш Тяғіғ^
_ій Іііиігро-Аггая Мятерічлы по архео,юп іе СССІ’. М. Ж 195?. Т.26.
ІІяадііи В-А., Кригер В.Д... Курсинц кьііиіакскйга времсңіі ны Іфашим
<ЭЯ(ХЛ-.Шігп-) М„ Г988.
йиі.ірбаев МК„ Бурцаиіевд Ғ’-3. ГТогребсігпе і<Е.ііічзка церіюй ігпдогнгмһе
Ьі. к> вдтіуіыиіка Гасмся* И По сжяам лримінх ьуяьтур Каятестаіга.
(лй-Ап. 1970.
ЙйргтлпЕг Л.Х. Рйскопкіг погрсбснпи шііпііт XVI в. л допілге р.Нура
' ;*ЯйИ1й-Т8һсіорил, зр^еолитіін ті .тгъигрііфик АН КатССі1. Н ‘Ғ.7
Сонинһі З.С, Няскяльпые тгаәбражелия Верхнегп Прнпртыинлг.
►Ац.1^92-
Цгіиміііі М 3. Методологчііеские проолемьі тплологип отікллсиігГі
«і іщетлу кд1Есғі(мі)щв, Алт-Ача, 1992-
ЦҒф^ А. Камепғіыс ичішігпя Ссмлречья, М., !9б6.
<<Сртағасырлық қалалвр врхоологиасыг>
бөліш бойынша
Аік&іЕН, Л.іцепяч ГИ. Иі исторлгі оседяык посе.іірнпй аі юродпн
ГІ < «о Казахстііңа И Грұды Иіі-та нсгорші, аркеолоЕғги п этногрііфіщ
і вМСР Н5Й.ТД
г„Аі>ашгғ К А., Сайплков К.М., Ерзакович Л.Е*. Древіпгй Ограр. А.т.ча-
Іц 1071
Дкщііев К.Л,, БаЙпакои К.М, Ерзакоиич ЛБ. Отрар в ХШ-ХЛ1' яі
Алма-Атгк 19&7.
Аквдлев К.А., БаІІ.аа^о& К.М... Ерзадивдч Л,Б. Пеэіиадрсдн^едодй
Отрар, Аліиа-Атй, 198 |
Лрхе&логические нсслсдораиіія на сэдерпых склоцак Каратау Л
ТрулыИн-та исторяк Дрхеол^гин и этногряфни АН КазССР. 1962 Т )4.
БаР.шидаи К.М., Мүржаиов А. Үад жі&еК ядаіы йптиіі ьртағлекрғіі
Қпзақстан, Алчаты, 1992.
Байлакон К.М Срсдневековая горадская культура Южііолз
Казахсіьна и Семир^чья. Лдма-Ата, 1986.
Бсрнигтам А.Н Мстормьв-арх^лйгичіские счерки
Тянь-Шаня н Ламиро-Алтая // Магвриапы н псследоеаніія но ярхічлогні
СССР. М- - Л., 1952. Т.26.
КоАемяко П.Н Ранігесрсдчевековые горада и гіоселення Чуйосі
дог.нны. Фручзе, 1959.
Сеннговд Т.Н- СредііевекоВый Тараз. Ддма-Ат^, 1972-
Толстов С.П, По дрепням дельтям Оцса л Яисарта. М., 1962.
Қскымталвр
СУРЕТТЕР ТҺЗШ
ІИімғ імт [Иглсілғ.^;ч..лАчр<л Қгр,а№-здещкы
Пу>л^ліл^ғікі',ст,'’ч -л}\. [[Сілме Қ,лйм <лч
ІІШһцп киииуаокжіасы
I Ив£шлт Ғіш|ілі,га{? Сйчһфр ьі Т\р;іс Ы
і II м ніт бнфаі: гап. Г '< и.і эп ү ры түр;і г ы
• ІҺвзіи^ К/ар*т.ііл др Оигуцгіқ Клдаьхтан
П мі.тігг. Нрігщя іррш іпсктаійір. Оргл.іык Кллу і;*іг
’ . іп. іһсТтііьтап. ПргпягіРі' ҒС;виксгал
1 Һсо.іиг !ии|іас-. Қ. 1 :гі нбс түр.и Ы
іі' Іһгдаг. Тлс^йымжіріл Кыгі.лғст түрзғг.г
И ^һпііиы кіір№гг.іл і.і+іі қ-гічрлсрдйі жосплры сіргіыық Қлгаксгл,
I 1(1. /ИИіЯІйУВ ДН.ІІГЛ.ТІ і.Г ІГііЛцСі.іИТтІи I У]ЫМ ыіі зК*ң*і«ри
0 Ііі.ірііцріі уи.іспінтлііц кЕ.ни і-ідһгі?.і грг.і (сргг қолгаг Сггі гүстік Қіолгсіигг
і' Іилрііііііцгі;і.киисиліғг кыиі қиысгііры (<ші;ілғт,г кспа>. Со.пүчтік қ.іійкстійі
I Міиікр.тп кіцл г-і улстлрғ.і. Оцгусгік Қітіпксліп
I | іоһма.гстлктіиіғі кабір іі*тга.т1ліі;ііі р.іига.іар. Сірщ|[і.ік К;п;пттлі
(І ‘^аг.іу иилгсйіі.іаі ы ягвртм: іл інтгсрі
'І іығал.і іслартарсурстгсфі, ЖсітС.г
Тзішлітт.іс х.тргііі: еуреітирі. Жсгісз'
Э Мүртп.іи сібд Г.іс.чсі.і.і ігэгіс.чгғетг. Оргздьік КдідКі-тад
/' Мургтілкійі Кск<)лсгруьлии
ктиііііңрҚ<ғр№ЫЛЫЦ Жги.Т'іЛрг.1. 'Же 1еУ
I 'ЦІіЯадыці іі.чдсігі һссілаіт.гр ксірычл Жетл-у
Ш > т ойаіи.іч *опыри чсл кншьи.гсі.і (ксцкцідр кі’[іы.иы. йісііс'
» ЯғіГсічиіг ісуры_глдч.-г.гғіыц һііығі,ті;і*--і.і һі-сіііттыр қгірі.і.чі.і, лҚкііСЗ
Л ЬЛІЦ.іуг.Г-Г - 11 КііС КУрЫ*іғ.ГҒіі.1ң ЖііСНғЦГі.Г. 'ЛіСТісу
I '.. йҒі/пғннагнсіырғ.г. Қғ.ги-і-і;іуг,гз- 1 ифі-гчі.іЛК<пкт
В 0*гп)іашп тті.гнэ ыдысгііірііі
' 11Т: /.Т,'ГгЛ |КіҢ Цару-ЧіарПК* Гірі .1
« ' «т хксйисрі
і \ чтшіішм т (рмътъік •тагт-ар
32. ҚбЦЛМЛйрЛЫҢ бүйымдары
33. Түрік замлныңдагы бстгбсу мси зшскейлер. Шығыс Қааақстагі
34. Қимақтардың Бспокамеика кдрннынгііі ялміігйн олжаллр ІХ-Х ғғ.
35. Қлршиаг — I қсірымыцдапл қабірлерсйймлидйры. Шигыс Қазакстан
36. Қарашат- 1 қорымындгц-ы қвбір қурылыстарының жпспары, қиыііді.ісы »гнк
алынған ңүрал-сайыамдар
37. Қоғалы — Е корымыіщаіы қабір қүрыгіыетіірыкың жоспары. қкыкдысы жавс
алыигап қурал-саймаіідйр
38, 11Іані қррымыидағы наус қабірлер. VI-V]]] гғ. Оцгустік Қівдңстшг
39. ХІП-ХІУ гг. қыпцциққябіріігснзлыпғап іміиГіілир
40. Шалқар қорымывдағы қорщисдкіыц сүйск қапсыр.мдлйры Х1ТІ-Х1Ү гг. Ііап»!
Қазакскш
41. Ү1-\Ч1 гасырдың I яшртысыадағі.! Оитүстік Қазақстцц қалаларыпын каргаді
(оръіс тіліңкс}
42. VI-VII ғасырлын I жартысынлагы Онтустік Қазшңтганнын археолсгиміп;
кеіііешгері
43. VII гпсырдыц II жвртысы — IX ғэсырдың ] л.-артътсыцдш ы Оіпүчпл:
Қдзакстпитіып зрхсологшглық кешигдсрі
44. ҮІІ-ІХ Ғйсырдын 1 тяартысындіиы Жегісу қалаларыігыц картасы (орыг
тілпсдс)
45. \ЧІ-1Х гасырлың I жартысыпдагкі Онтүстік-Батыс Жсгісулыіі зрхсололімщ
ксіисні
46. ГК ХІП ғасырдыц Басыидағы Онтүсгік Қаздқсіап қшамарьгі ң каріасц
(орыс тіліітде)
47. ЕХ-ХІІІ гасырдыц басыадпғьі Онтүстік Қазақеіацнын архсологһялык
хешсіщері
48. ІХ-ХІІІ ғасьірдын басыңдэгы Оігтүсіік-Ьатыс Жеішу қалаіктрыпыіЕ карізд
(сірыстіліцдс)
49. ІХ-ХІІІ ғасырдың Пһсыцдпғы Оіргүстік-Еатыс Жстісудыц арміглсииіг.шк
КСШСІЗІ
50. ҮПІ-ХШ ғзсырдыіі басындагы Откүсттк-Багас Жстісу қалаларьгиыя картэси
(ьрьк тшіцде.)
51. ІХ-Х іңсырлардпгы Солтүстік-Шьиыс Жстісудыц археолрщялық ксиіяілері
52. ХІ-ХІІІ тсырлын басыннағы Соятүстік-Шығыс Жетісулыіі іірхе»лтіяац
ксшсндсрі
53. ХШ-ХУ гасг>грлың басыңдагы Оңгүетік Қгізақстлл идл-шырыігыгі картаси
(ррыс тіліндс)
54. ХІІІ-ХҮ ітхырдътті I жартысыңдағы Оңгустік Қазаксташіыц ярхсояшміиіл
ксшсццсрі
55. ХІ11-ХҮ ғасырдыц басыидщы Оңтүстін-Батыс Жетіеу қдлаларыныд карзаді
(прыс і ілінлс)
56. ХІІІ-ХХ,Г г-дсырлын 1 игартысьпідагы Оңіүстік-Ііягыс Жстісудың лрхсо.к-
гнялық ксшсні
57, XVI нісырдыіі II жэртысытілагы - XVIII гасырдыл басыңдағы Оңтүсіі
Казақстан қплаларыыың, ңартасы (орыс тіліңде)
58. XVI ғйсьгрлыц 11 жаргысыидщъг - XVIII гасырдыц басыіідніы Оіпүстік
Қазакстлиныд архсслоі'ияш>ік ксіиектері
Ьгурет
3-сурег
4-ііуіигт
23»
р-ғурст
ігг
'НМІЦ
8-сургт
243
Ю-сурст
13-сурог
'0*7,
ІЗ-еурет
14-сірег
15-сүргг
249
е-© өОөоөооое
Іб-гұрсі
I 7-£}'рС Г
18-сурет
-I Чрст
О 90 М
22-суре!1
23-суре»
24-су|НТ
СІ5Е
25-сурет
26-ғурет
у 9 <а г$ч
27-еурет
2Я-суреі
32-с» |іі!т
іт.
,13-п*рет
„М-сц’1-4
269
27 Г
Лі сурсі
273
1(1-4 1 |14Т
2?4
4І-сурет
277
43-еурст
45-сургт
іЦя
4<*-с\'рст
Р-сұрет
рст
} рет
51-гурғт
плпнтгтчтт
53-сурет
54-сурет
6КІ
55-орсі
56-сурег
5"-сл рст
5В-еурет
ЛЛЙДҮНЫ
ллғысөа.............................—....-..................................... з
КЛалҚСТАҢДА ЛШОЛОІМЯ ҒЫДСіЦИПтП ДЛЛИУЫ......................................... 5
КЛМК.СТЛҢДЛ ЛРХЮЛОГИШІЖ, ЕСКЕРГКІІІПТРДІ
&ЕР№ ТЛРИХМЛЛН...................................................— 13
ТЛСДӘУІРІ.......................--------------------..—-....................--..зч
Ііяспгі пплсолпт ..-.....-............................—.................35
Ксйінгі іІа.т«ІЛИГ............................. ..................... 50
I Ісо.тит—...................-.....-...............................—-...-7
ҚОЛЛ ГЛСЫРЫ...................................-....-...........................32
ГаІИюардыц коиыстаігуы..............—...................................73
□ИіШІЛ ІК ЖЭНЕ ЛіЛЛ ІНЛРУЛІІШЫҒЫ........... ...................................«I
Ггіу-ь‘и]| ісі...................... —......................... 1*2
Күмырігкисіпшілігі......................................................1*3
Қрнысіар мси тұрғілі үіілер.............................................К5
Қінтіңимк каті.іпасгэр.................— 87
Діни інин.імліср..........-.....................-.......................88
Жаргаі; сурчгтсрі............................. -.................. И*1
ЕРГЕКӨШПЕҢДІЛСРАРХЕОЛОГИЯСЫ .............-.........-....—...................-. 92
Сак тпПоа.чары ........................................................ч2
(_аврочгіттар—...—-.............................. -.................... I
Сакжонс санром.іт тайпііларыныц іларуііиіы-іміы . —.....................109
Сак 'Жиііе саьромйтгар таііііалцрьшыц клпамдык қүрылысы................ III
Сііиянр меи еарми ггпрлып ліпіі нанылуіары мси мцфологиясы.............. 112
Усупдср (ҮГІсііціср?........................ -..-.................... I Н
К.ші.н.і (Китһ)й) мемлсһчлт..-------------------........................ І2<1
Сниіцу—.............................. .. .. П’1
(' ;ірм а ггар.— .................................................... 13 -
КЕЙПІП КӨПШЩДІЛЕР ЛРХЮЛОІЖІСОІ.................................................Ш
Эпіосгіясн ітірнкы.—............. -............. -.................—-.137
I үріктсрдиі археиля нялық ссксртмгггтер ...............................143
Қар, і үкпірлыд пркео.топылиқ ссксрткі нгіср і ........................149
ҚпмаҢТарДЫН ЙрХСОЛОГИЯМЫК.ССКсрГКІІІІ гері.............................. 1 50
Срск-тіш мадсіінсті-------------------------— .......................... 153
Огъы жоне нсчсі ісг тайі іалар ы пыц археопогия.т ык. ссксрт кі штчгрі I 5 5
Қі.іііііііікіардыцархсологиялык еъкерткіштсрі . ........................ 157
Моінчэл ,'іе>уірі щдс гі архсолсіги я.ты к сс кч рі кі 11 іт ср. ......] 60
КсЙіііғі кіиіінснцгіпф твруаніыгіыкы................... ]63
КсЙіпгі кошпендцифліц кюгамлі.ік қүрилысы--------------—.. 164
Ксйшгі кпіннешіілерлін діні мсн мифологнхсы............. 166
ОММАСЫРДПІҚ КДШІЛР АРХЮЮГИЙСЫ................................. 168
Қадаларднц ламуі.іні.іцсшаси аягы ширтпіры................168
Ка.тплар мсп ауЫ-ідык. қоиысғар. \,Г]-ІХ і-асырлың апгашкы
жаргысы............—............. -.....-.............. Р6
Қаііалярлыи тоииітв^нійсы мси типолопіясы............. 181
IX г. -XIII ғ. бас иедадай қалалар.................... 188
XII [-XV гасырлын бірікші жартысындағы қдла мадсниегі.. 205
XV |- скічііГ' лартысы - XVIII г. бас ксшщсгі Кд.ллқсгэігғіып
калцлык мздснисті.....—............................... 212
КОРЬПЪПІДЫ................................................. 226
ІІАВДЛАИШГАН ӨДЕЫТПТР .................................... 22«
СУРГГПП ТІШП.............................................. 223
Оқу Ғцсылымц
Кпрп Малдахметуяы
Таимагалібетов Жокем Қпжахмчтуяы
Жумаеиибетое Таягаіп
ҚАЗАҚСТАН АРХЕОЛО) ИЯСЫ
Оку үрапы
Рсдзкгоры Л. X Шуриева
Қн-мцьиттсрдс бсттсген Т.ЕСр«^’ссл
Мүкабасып коркіімлсгсн ҚСЙи^бекии
ИБ Л 3738
ІкісылуіаОЧ. 12. 2006 жі.иц.і №ЛХ0ПьШы. Пішімі №84 1Л6
Козсмі 18^56 г О>|іСстті клпп ШБОблсылыс Тэпсырыс № 2Г
Тарллммн ИН) дана. Багасы юслісімііі Ол-‘1Ч|Мйіі Итындагг.і
Кшсік үЛІТЫК уіінпсрснтсгін>'1 "Қгізлк уіінвсрсігтгтііі босішсьі
О5«?ЗЯ, л.чшліі.і кітясы, о.п-Фарабя даңгилы,7|
«Қяглік уіінмрснгі-плі £испа.миисыіііи бапілііы.