ББК 84 (5 К^аз)
К 72
Кулахмет Бабиден
К, 72 Yftipi жок, кекжал. Роман — Алматы: “Онер”,
2001. - 240 бет.
ISBI4 9965-595-01-1
Белил! жазушы Бабиден Кулахметпн. “Yftipi жок, кекжал”
романында нарык заманында кептш уст!нен кун керш,
калталарын акшага сыкаган алаякдар мен жемкорлардьщ
жымыскы эрекеттер! аркау болтан. Мол ак,шаны судай
сапырып, халык, атынан сэз сейлеп журген интеллигент
бизнесмендердщ арам icrepi мен лас 1здерш буркеу уппн
кунде ауыз жаласып журген дос-жарандарыныц да коз!н жоя
салуга бейш, аяусыздыктары нанымды окигалармен бершген.
Романда бупнп куннщ нагыз шындыш кер ceiia ген.
к4702250201
Д 409(05)-2001
ББК 84 (5 К>з)
ISBN 996.5-595-01-1
© “Онер”, 2001
Бетегец кетсе, бел к,алар,
Бектерщ кетсе, ел цалар,
Берекец кетсе нец к,алар?.
(Халык, даналыгы).
Беи БАУЫР ДУШИ
I.	(К1ЛТ)
Куйрыгы шолак, кулагы шунак жас бершщ биыл
ушшпп кар басуы.
Серек тауыныц жыкпылды койнауы эз!р бойына.
к,ут болып тур.
Елден жырак, кезден таса киырдыц кожайыны
жалгыз е31 ед! Кузден 6epi касына cepiK косылды.
Кун еткен сайын кылыгы бшип келе жаткан Аксур
каншык-
Балак тебенщ бишнде кожыр-кожыр керегетастыц
ыгында жатып етекке кез салды. Yin жагы б1рдсй
туйыкталган букпа сайдыц inti уйысып ескен
Караган. Оцтуспк беткейдеп жазыктан жамыраган
калыц буталардьщ алды беткейге дейш ермелеп келш,
титл б1рен-саран жанкешткл олермендгкпен ез1 жаткан
бшкке дешн жепп, тамыр Ж1бер1п, тастын жшн жарып
шыккан. Сай табанынан жогары ернеуде есю апан
бар. Табигат шсбсрдщ колынан шыккан сол
коныстыц ittipireH шеп, мук nci ацкыган жылылыгын
031 Гана се31нет!н сиякты Апан казгр Аксур
каншыктыц иелптнде. Oai керегетастыц тубшдеп
кндкентай унпрге кешкен. Жайлы болмаса да
ыцгайлы. TeHipeKTi 6ip мезетте шолып кенеттен келер
Kayin-катердщ аддын алуга колайлы.
Бул мацай кулазыган туз болса да белпрж кезшен
туйыпнде калган коркыныш сактыкка уйреткен. Ай,
жулдызды аспан астындагы TipminiK езгмен гана
епшшес тэр13Д1. блсе, табигаттын тынысы, дем!
Токтап, тау мен даланы да тунек басатындай елегзидг
Сол ушш коркады.
Емшекгес уяластарымен осы жерде ойнак салган.
3
Алацсыз шартыц кызыгы керген тустей. Отп, кетп.
Арса-арсасы шыгып жудсгсн анасыньщ суалган
желшше жан-жактан жапа-тармагай жабысып
жаткандарында куйрыгынан ape eTin капкан кавды
азудан кез алдында кан-кебелек куйын ойнаган.
Ешюм булай ауыртып пстемейтш. Жаны ышкынып,
алды-артына карамай караган бутаньщ арасына
кьщсылап койып кеткен. Eip борбайын коте-pin сарып
уйренген гарып басы шабына шумекгеген жылымшы
суйыктьщ не екенш де бшмей калды.
Арт жагынан естыген ырылдьщ ектш кушейген
сайын жанушырып жогары карай тырмысып бакты.
Осы Ka'jip жербауырлап eai жаткан бутаньщ тубше
солыктап орсц жетш, артына кайрылганда тана
анасын талаган акшулан арланга кез! тустт.
Кдскырдьщ сырттаны екен. Кднк етш кулаган сорлы
анасыньщ шабын жарып xi6epin, уыз суп мен кызыл
каны дтрдектеген желшш жулмалап жатыр. Ересектеу
белпрйс апаша карай кашып барады. Тштершдеп ен
елс13, шынжауы гана анасыньщ жанында каннен
Kanepci3 шокиып отыр.
Кулагин жъмитып жерге жабысты. Жанга баткан
жараньщ уытын умытып, туйсптне бурын сонды
болмаган 6ip сезгм уялады.
Kayin Корку керек! Козше туспе, кайда екенщщ
сезд!рме!
Туймедей боп жылтыраган кос карашыктьщ
кергенш туйсж ппркш умытпайтын кершедь Кенже
белпржтщ ырсиган кацкасы анасынын касында
калды. Ашыккан Акшуланньщ жецспт онымен
басылмады. Апанга Kipin, былк-сылк еткен жансыз
болпрпсп желкесшен петел, сыртка альт шыкты.
Тумсыгын кандаган Акшуланньщ туркы тым бшк
едт. Тютеген олжасын алдына тастай 6epin, жалын
кушрейтш, элдеюмге айбат шекп.
Жемпк тздеп жорткан ата борпп сонда байкады.
Eepi атаулыныц ец мыктысы керепн. Жортуылдан
кайтканда уяластарымен 6ipre кунжын-кунжын епп,
жакын баруга журексшш, шыр айналып, арсалац
4
Кагатын. блекшшге болмаса белпржтерше бойын
суык устайтын ата бершщ текаппарлыгынан нитей
сескенепн. Ойындары тасып, шектен шыгып бара
жатса “ыр-р” етш желжгерш басып тастайтын.
Акшуланмен бетпе-бет келген ата берцп арка тутып,
мунын шаккандай кыцсылап ун шыгарды. Шыдай
алмады. К,оркынышы сейшгенде, куйымшагы кан
каксап коя берген.
Koapcpi канталап, азуларын бшеген ею кекжал да
керегетас жакка мойын бурды. Ата 6epi табандап Kepi
шегшдй Акшуланньщ да кутки п осы болса керек.
Алдында жаткан ол1 белпргкп аркасына салып, туйык
сайдьщ жазыкка шыгар табанын куалап, сытылып
шыга бердь
Бшктен тусудщ киындыгын сонда бшген. TiK
кулама емес, киясы текше ылдидан сыргыганда,
тумсыгын, тасш, бауырын бутага жыргызып 6ipa3
бейнет корд!.
Асыгып, алкынып жетсе де ата бершщ бауырына
юруге батпдды. Кезше кезш кадап токтаган. Ата
бершщ салактаган Кызыл тип тумсыгына тигенде
барып, жас моншактаган ею кезш жумып алды. Мелт-
мелт еткен жас тамшылары пли оттай карыды ма,
ата 6epi “арс” етш кауып ала жаздады. Унатпаганын,
6ip кылыгынын унамай калганын туйсшген. Ата
бершщ мунымен кайтып ici болган жок. Tyri кальщ
алапкайга барып локсып-локсып кесек-кесек ет
кусты.
Одан кейш... ана 6epi мен шынжау белпржтщ
олекселершщ жанында шокиып отырып узак улыды.
Алацкайдагы жылы-жумсакты сылпылдатып согып
алган соц, тула боны маужырап кезше уйкы
тыгылтан. An 6epi апанга жолатпады.
Кунбатыс жиек шоктанып талаураган шакта ата
6epi мен жепм 6enTipiK Серектщ жыкпылды
койнауын тастап шыкты. Бой жазып, cerdpin, xyripyai
ансайтын май табандары булкек желюй кетере алмай,
колдырап аши бастады. Топырактан кашып,
тастакпен жорткан ата 6epi муньщ сыр бергенше
5
шыдамдылык танытып, кез жетер жерде кутш
отырады. Жакындаган сетте ытырылып алга туседк
Lnecin келесщ бе, калып койдыц ба, артына
кайрылмайды. Cirteci катса да сулдерш суйрстш, бул
да тырбавдап бакты.
Eip кезде жулдыз жамыраган аспанда Ай туды.
К,арауыткан куба жондардын Hip-Hip сулбасы
айшыктанып, тунп дала аппак нурга шомылган. Туган
айдын толыксыган буы, шалкыган лсб1 ме, шептщ
басын толкындатып кырдын коныр самалы есть
Ата 6epi айга карал улыды. Топ-толык, децгелек
айга бул да кез!н пккен. Адымын узартпай
алкымдаган элмздт аяк астынан гайып болган.
Тынысы кенейш, KeKiperi ашылып, олдсбпр муц,
зардан ада мадак, канды кыздырып, кайсар рухты
оятатын тектщ ураны кемейш булюлдетп.
Ата бершщ улыган уш кушпзпден езгеше едк
Аспандагы айдын нуры мен кырдагы бершщ кез!
шагылысып, шамырканган этой жырынан тунг!
тымык ауа шынылдап, тербелюке тустг
Ke3i жанып: кеудесш кетерш мунын да улыгысы
келген. Кднша талпынса да, кан ойнатып, жуйкенщ
талшыгын ширыктырган шабыттын куаты eni
кемшш екен. Кемейден узшп шыга алмай, пшнде
калып кетп.
Солтуспкп бетке алган ата бершщ езше жумбак
жорыгы epi жалгаскан. Тула бойы жецгпдеп,
кимылыньщ кунак тартканына oai де кайран. Жол
узарган сайын, карыны кабысып, eKtieci кержтей
гулеп, колтыгы сеплдк Ата 6epi де кезенге шыкса,
кццргенш к°йып булкекке кепгй.
Сасыры кальщ, itto6i тыгыз, сары топыракты
беткейден темен к¥лДаганДа айдыны жаркыраган
денгелек кел кершдь KimiripiM жылгадан су
жалаганына мэз екен. К,°рыс nci бар улкен суга
беттемей кашкактап СД1, кэрше мшген ата 6epi
кеудеамен кагып 6ip-eKi мерте домалатып жюсрдг
Беп аппак болганымен, тузды келдщ Ty6i кара батпак
екен. Бауырымен су жалдап барып, ары карай журуге
6
журен дауаламады. Ата 6epi асылып кеп бексесш суга
батырганда, куйымшагы тыз eTin, кынсылауга
муршасы келмедк Аспандагы жулдыздар кез алдында
жаркылдап, тыпыр каккан. Желкеден капсыра
пстеген азудыц отюрлгп жулкьпианда бышдк Конде
Кендшп.
Ата 6epi!..
EKeyi era мерте кар басып, елс13 киянда жубын
жазбай 6ipre жортты. Туздщ алпыс айлалы екю тагысы
еда.
Eip баскан iainc кайта айналып сокпай, соныдан
сурлеу салатын жортуылдыц нагыз жырындысы
болатын. Кундаз апаннан шыкпай, тунде тыным
кермей кезшкешн киырдан алатын. Андыганы
болмаса бет албатты лакпайтын. Азуын кандаган
жерше аш курсак болса да кайтып жоламайтын.
Муны да жолатпайтын.
Жерге туман morin, ауа дым бургккен кезде ата
6epire inecin шыгысты бетке алган. г--лгаш рет ауылды
сонда корген. Жер сауыры томен ойпавды жарып
агатын Кдракол езеншщ тау жак жагалауы калып
ши ескен, саздауыт, шобшщ nini кетпеген суды, нулы
елке екен.
Озеннщ аргы бстпгсн тутйп будактап, адамдары
дабырлап, малы манырап жаткан ауылдын беймаза
дуын кызыктагандай состиып турып калган. Оз
гумырынан баска мундай TipniuriK барын бымепп.
Алдыцгы жактан элс!з ырыл естыгенде барып, ши
тубш букпалаган ата бервдей жер бауырлап жата
кеткен.
Иек астында аркандаулы бие каннен-каперыз
жайылып жур. Манайда ешк!м жок. Крян кагып, суыр
аулап ауызданган болтцлктщ туркы бшк, ipi хайуанды
жакыннан Kopreni осы. Ата бершщ кимылын багып,
кыбыр етш козгалмады. Жол бойынан кулакка жат
rypiji ест)Л,;й. Жер танабы куырылгандай, бойына 6ip
урей гарген. Тура кашуга ата бергден именде Элп
гуры 6ipre-6ipre алыстап бауырынын астындагы кара
жердщ flipini басылгандай болды.
7
Айнала тыныштык кушагында кайта талыксып,
талмаусыраган сотте ата 6opi тумсыгымен бушршен
туртп. К,оцыршеул1ден суыр аулаганда теменде журш
асыр салатын. 1шнен узамайтын суыр алгашында
корыкса да езше тенген кауш-катердщ жоктыгына
ceHin, алысган тамашалап кумарлыкка бой алдыратьш.
Кез! уйренген соц, ер кимылыи калткысыз багып,
шокиган суыр артжагынан баспалап келген ата 6opiiii
сезбей цалатын...
Оз1н Kopin оскырынган биеге жакындамай,
к,улагын жымитып 6ipa3 ойнады. Б1рде узап кетш,
б1рде кайта оралып, жерге аунап жургеншде ата
боршйг кыл куйрыктан калай ттстегенш байкамай
калды. Басын кекжитш ытырынган бис ектшмен
омакасты. KiciHeyre муршасы келмей, туруга жанта-
ласкан биешц шабын жарып Ж1берген ата берциц
екшпп жагынан бул да... келш кшпкксн.
Буы буркыраган сондагы жылкы етшщ домшен
ол1 сглекей! шубырады,
Ата 6opi!..
Eprin журш осы ен!рдщ терт кубыласын таныткан
кокжал атасын у мыту мумкш бе? Алгаш рет кар
басканда булар Серектщ жыкпылды койнауына,
букпа сайга кайтып оралган. Есю апан necia екен.
Ата 6epi олденеден секем алды ма, TonipcKri тугел
шолып, мулиген киянньщ тупгар-тутбршен i3 кестк
Кокбер! бабанын урпактары кавда ауып кето екен
деп бул да дал болган. Opicreri мал ушты-куйл! жок
болган соц, yiiipni каскырлардыц ауылдардын мацын
коныстанып, ел iprecineH апан казгандарын кей<н
61ЛДГ
Ата 6epi yiiip атаулыга жуымайтын. Талай морте
олардан бугып калып, не болмаса ык жагын баспалап,
багыт-багдарынан бет бурып бассаугалап кететшш
тус1нбсйтш. Коптщ арасын Kayincn деп ойлауыныц
031 катердщ белпа кершед!.
Ата бершщ тектипгше тени. Толган ай туткадай
болып Ж1щшкергенше бауырын музга тесеп, азуы
кебйстешп, кар боратып оз4мен-ез1 арпалыскан ecipiK
8
кушнен катты шошыган. Б!рак, жортуылдан
калмады. Сыбаганы бутан молдау калдырып, ез!
nieTKepi, окшау туратын. Ата 6epi сол кыста 6epi
буркакка, олскипн ойнакка катыспады.
Екшш! рет кар басканда дснсс! сомданып, бойы
ecin, куш-куаты толысып, жас борие айналган. Ата
6epire Караганда суйег! ipi ед!. ¥зак шабыска
шыдамды, бел! талмас, бет! кайтпастын O3i. Timi
эбжшдМ жагынан ата берщен асып тусетш. Б!рак,
жортуыл басынын алдынан етпейтш. Кдймыгатын.
К,ыс ортасы ауа бурын-совды бастан кеппп
кермеген элдеб!р кытыкшыл сезш мунын да коц!лш
аландаткан. Жагын ашып есшеп, кершу! кебейд!.
Бойына жел!к бит!
Yn еткен жел! жок акпаннын тымык кун! аяз
кысып шытынап турганда, ата бор! тосын кылык
таньпып, Серектщ шыгыс беткешне тарткан. Кез
карыктырган акшацкан далада карайып кетш бара
жаткан ата бер!н! жалгыз ж!беруге кимай, сонынан
шест!. Адымын андап, артында !з калдырмай жонгатын
ата бершщ екшн! катты. Жал-жал болып кырат,
тебенщ арасын жалгаган курт!к карды тая басып, 6ip-
ек! марте бауыры батып, омбылап та калды.
Утебенщ басына б!р кезен калганда уй!рл!
каскырдыц улыган ундер! естшд!. Ата 6epi дур
сшкшген.
Тумсыгымен шс тарткан кекжалдар мен куйрык
туб! котерщк! елекшшдер ар жактан улып келш
табыскан балак тебенщ басынан кар буркырайды.
Б!реуд! 6ipey б!л!п болмайды.
Топтын imine rape бергенде, екшелеп коймаган
бутан ата 6epi мелиш карады. Сен де... дегендей
ек!ушты кезкарас. Ер!кс!з !рк!лген. Эйтсе де ата
берщен аулак кетш, бипстег! караган бутанын тубше
тыгылды.
К,аз-катар ттзшш шокиып отыргандардьщ катары
сиреп, жуптаскандардьщ шогыры молайган туста
бейтаныс елекшшмен буйр жанастырган ата берни
жазбай таныды. Ата 6epi элекшшнщ куйрык тубш
9
шскелеп, елекцпншц басы темен салбырап, ата
боршщ шабына карай емшш барады...
Сол кезде тобеден гургл ccrinin, коктен 6ip пэле
шыга келген. Ушкан куста! i Kayin кутпейтш жазган
басы куйыны кар yiiipin, жер-кект! азан-казан
кылган сумдыктан калш-калш етш кезш жумган.
Шекес1н солкылдаткан сарынныц шуы сол
бэсенс!генде барып, етекке карай тым-тыракай
кашкан жиырма-отыз каскырды керш. Тутш сасыган
тем1р кус от кусып тебесшен откенде безек каккан
сорлылар карайып орындарында калып Ke ie/ti. -
Жаткан жершщ ту сырты сирек болса да карайган
буталары бар езек екен. Жалма-жан солай карай
умтылды.
Ата 6opiHi кайтып кормедт Tipi болса апанына 6ip
айналып corap едк EKi-уш кун елегзщк Акыры
жалгыздыкка мойынусынды.Сол кыста бгрдс-йр
каскырды ушыратпады. Ауылдардын манындагы
канырап калган апандарды айналып этетш. Кекбор!
бабадан калган ен сонгы туяк eaiM шыгар дейтш.
2.	Аксур каншык
Серектщ сглемше карай жосыган кшктщ табынын
окшелеп кутан 6ip ушр каскырдын шпндс e3i де бар
едк Танауы пырлап, тацы жаркыраган туякты
жануарлар жер апшысын куырып ытырылып барады.
Уркшдще багдар-багытын таппай ipKiain калган 6ip-
eKeyi кещрдеп коркырап, карыны актарылып жайрап
тускен.
К,анды жорыкка алгаш катыскан жас боршердщ
онай олжага ортактаскысы келмеген. К,ику мен дуб!р
делебссп! коздырып, эркайсысы азуын жеке
кандамакка тэуекел еткен. Эне-мшемен дэмеленш,
кез алдында кулдырац каккан жумыр бокселерд!
карпып калуга 6epi де барын салган. Шабыс узаган
сайын, аркан бойындай ара кашыктыкты утылап алу
10
мунга айналды. Алып ушкан екпе алкынып,
жайнаган кез жшстктешп, алды булдыр тартты. Y'mitih
узгендер тип салактап калып жатыр.Желдщ отше
шыгып алган Аксур каншык табынныц буШр
тусынан азуын бшеген. Шымдауыт жазыктан такырга
шыкканда, буркырап кою шац кетершдь Арткы
аяктыц cepnini ojtcipcn, каркыны босен тарткап сэтте
будактаган акшыл тозац лап eTin озше карай
уйткыган.Сауыры жылтыраган кшк нетршщ сонгы
лепне цикл. Келденендеп ете берген жас тушаньщ
алкымына атылган. Бак етш кулаган жануарды
ж!бермед1. Карыскан азу кан лэкн битшген сон
жулкып, cinKin, куре тамырды кидалаган.
Шац, тозан сейшген сон, жогары жакта кгактщ
кулжасын жоукемдеген бейтаныс 6opire KO3i тускен.
К,уйрыгы шолак бексеа тонкавдап, улкен кулжанын
журек-колкасын суырып жатыр екен. Eci-дерт!
жемттпнде. Буган Timi назар салмады.
Ак сур каншык алгашкы тоятына алансыз
KipicKeH. ЖМкпесе де талшыгы длршдеп кобштенген
жумсак erri комагайлана кауып, кесепмен жутгьт.
Стпекей! шубырып, жеткен ушрдщ езге
каскырлары тус-тустан келш ауыз салганда ырылдап
кызганыш бгшцрген. Pucci шарбы майы торланган
буйрекп гана кылгытып улгердь Жалы куд|рейген
Акшулан манайындагыларды жан-жакка лактырып,
жылы жумсакты жалгыз ез1 басып калды. Кдлгандары
cepninin кейщ ыгысты. Y'iiip/jerincp Акшуланга
батпайтын. Аяты молак Kopi кекжалды кез алдарында
талап ел Tipin, жеп койганнан кейш карсы келуге
ешгамнщ Дет! шыдамайды. Bcipece, eHeci байгус.
Журен ушкан 6ip сорлы. Акшулан булардын ушрше
кеп косылганда Tipceri майысып, куйрыгын eKi
бутынын арасына тыгып куниып кеткен. Акшулан
буган жакындаса гана, коркынышын умытып,
ырылдап айбат шегедп Eircci мен Акшуланньщ
арасында купил сыр барын туйсшедь Акшуланньщ
айбарынан ыгып жылыстаган yftip бейтаныс 6opini
торуылдады. Карыны актарылган кулжаны енсерш
11
тастаган шолак 6opi жемпгш тастап окшауланып дара
шыкты. Басы улкен, омырауы есйсгей тепм сырттан
деп турган шолак жас бершщ мацгазы тер)зд).
Мандайын буларга 6epin, денестеу жерде жайбаракат
жатыр.
EHeci ipKuiMeui. Алдымен барып бас койды. Анысын
авдап, табандап жылжыган баскалары уакыт етюзш
алгандарына еюнгендей, елексен) ту-талакай етш
обырлана жулкылаган. Аксур каншык оларга
косылмады. Eki кез) шолакга. Еркелей басып, емш-
сркш касына барган. К,ымсынып жатыркамады.
Шолак бауырын кетер)п, керипп-созылып буган
тацыркай карады. Эйт'eyip, огейсшш турмаганы анык.
Буй1р жанастырып суйкешп еткен. К,ылшык жуннщ
туб)ртек терюшен бойына 6ip жылылык тарады.
Ь1р-р еткен Акшуланныц ызалы ун) бейкам скеу/ii
капы калдыра жаздаган. К,ызыл кездерт шоктанып,
азуын акситкан арлан арс ет)п, шолактыц кулак
шекесшен капсыра кауып, умар-жумар айкас
басталды. EKi бершщ арасында калмайын деп
сытылып тпыкканы сол ед), енеш де касына жеткен.
Акшуланга Караганда шолак шапшан кершед).
К,улагын жулдырып, кулак шекесшен каны
шапшыган куй), жалт 6epin кор) кокжалдын
алкымына жабыскан. Шоб) тыкыр тастак такырдын
элем-тапырык боп шаны шыкты. Акшулан купит.
Шолак ошской. Акшулан жас берпп калай аунатса
да, Шолак пстеген жершен айрылмады.
Шацк еткен мылтык дауысынан жекпе-жект)
тамашалаган уй)р тым-тыракай безд). Акшулан мен
Шолакты ажыраткан куш ею аяктыдан тенген катер
ед). Серек жактан кикулаган терт-бес салт атты ер
устшен ушардай ею степ желпшдеп, копандап келедг
Акшулан уй)рд)н соцынан салып, Шолак
жыкпылды жыныска кашты. Аксур каншык киыс
тарткан Шолакты кез) шалып кап удере жоцюгсн
топтан жырылып бел)н)п ксткен...
Екеу) содан бер) 6ipre. Кугыншылардан кутылып
ес жиган сон Серекгщ келш тещректеп сол мацайдан
12
к.оян какты. Келдтц корыс батпак жагалауынан су
жалдап шыкпайтын Шолак буган Караганда
тэжтрибелт екен. К,аракол езеншщ бойындагы
бакшада домаланып тецкиш жататын ала шубар
карбыздарды жарып, шол басуды сол уйретп.
К,азанныц кырбык кары кылаулаганда Шолак
екеу'1 осылай ауган.
1ш1 кургак, жылы апанда маужыраган аксур
каншык токмсйл.
Жедден ык, жортуылга урымтал коныс колайына
жаккан. Жер ортасы. Ел тыгыз орналаскан кары
калыц шыгыс беткейге i3 салмай, кияндагы кол
манындагы камыс-копаны пмтшер тунп жорыктан
КУР кайтып керген жок- Алые болса да ауыз кавдап,
олжамен оралып жур.
Токмейхл кен1ЛДЩ тупюршде сылан каккан
кумарлыктын желШ канын кыздырып, олденеге
ансары ауып, элдеб!р тоят ансайды.
1шепн жыбырлаткан оттын жалыны ейтекешн
шубыртып, куйрык Ty6i дымкылданатынды
шыгарды. К,ар асап, куй in-жанган Tin мен
тавдайдын ыстыгын баскысы келедй
Кеше Шолакпен катар жортканда, онын да
бойынанозгеше 6ip мшездщ уштыгын ацгарган. Ke3i
KipTHin, ыкыласы арткан пейшмен тумсыгын жалап
алганда шок баскандай ыршыды. Буынын ерен билеп
апанына тыгылган. Кез уйренбеген кенит сезшбеген
ьштызарлыктын аржагында коркыныш турады екен.
Тунп аспаннын жуддыздар жымындаган тори ген
Ай коршдй Толыксып туган Ай. К,ар тозацындай
кырык кубылган кумю ceyneci тунп даланын керкш
ашгы.
Шолак улыды. Алан аузындагы Аксур каншык та
ун косып, тау мен даланын тымык ауасына толкын,
flipin араласты. Бтрак, булжорыкжырыемес едь Эуен!
уксас болганмсн oyesi баскаша. Eipi кою, 6ipi нэзнс
Табигаты тылсым туз тагысынын тобе куйканы
шымырлатар rnepi, зары Тэшршщ тунп шырагы Айга
карай талпынды. Жерге туспей, тау мен кыркага
13
асылмай шыркау бшкке барып ciiiin жатыр. Ай
нурыныц тамшысы кекбор! урпагыныц жалт-жулт
еткен козше тамады. Iitiiii тартып солыктаган тун
патшалыгына ты б!ткен. Турленген. Кем! толып,
толтаны кемершен асып шупыдеген шабытты
шактыц шашыраган шокка куйдфмейтнг шарбат,
лоззатын тек кана жан сезшш, тон быер.
К,ытыксыз араласып, кылыгы Terri, TereypiHi катты
сезгмнщ ширыккан куш жуырманда басылмады.
Талыксып кулап, тагатсызданып турып, 6epi буркак
пен елекшш ойнак танга дейш жалгаскан...
* * *
Шакырайган Кун коз1 букпа сайдыц жыкпыл-
жыкпылын TiMTiHin, уп еткен же;п жок тымырсык
ауага ыстык леп араласты. Жоталанган кар ycTi
коргасын тустещп, жшсп-ен жонынан козге коршер-
коршбес сел/lip бу сакиналанган. Аксур каншык
коститпт созып жтберген ек! аягыныц арасына басын
салып, кун шуакта маужырап жаткан.
Элденеге мазасызданган шолактыц керегетасты
айналып, 6ipece томен тусш, 6ipece жогары шыгып,
кар шскелеп, тумсыгын жогары котерш тыкыршыга-
нына мон бермеген.
Жортуылда жолы болгыш жас кекжалдыц бас
иелп-ш мойындаган. Жортса epc/ti, жатса кенедУ
Енес1мен 6ipre жургендеп белпыз урейден, болжаусыз
Кауштен казгр арылган.
Шолактыц тумсыгы тумсытына тигенде козш ашты.
Эр кимылына ыкыласты пейы танытып, ыркына
конш, икемделгеннен жамандык корген жок. Кершп
бауырып котерда. Улкен баска бггкен жалды тумсык
кулак тубш каситындай cuiKiHin койды. Шолак
кундеп эдетгндей елжгретш, еркелетпедУ
Сайдыц шыгар аузындагы жазыкка карай женедУ
Аксур каншык соцынан cp/ti. Багыттары киырдагы
Кумды олке.
Булкек каккан Шолак артына кайрылмай балак
тебелердщ бойымен салды Асты тыгыз ycii катты
14
к.арлы беткейдщ купшмейтш киясы жолды утылап
алатын жорык сурлеуг Кун жарыкта букпа сайдан
узамайтын Шолактыц аттанысы езше кумэн. Мына
жортактыц жош баска. Товдрекп шолып, !з ксспсйдк
Токтамайды. Асыгыс, суыт.
¥шы-киыры жок аппак киян коз карыктырады.
Окта-текте тебеден ецкей!п бара жаткан кун
мацдайдан шыга келгенде, жалт берш киыс тартады.
Куншц огейлгпн, Айдын жакындыгын енд! сезшда.
Серектщ ситем! суйылып, ец!ске кулаган сайын
ашык аспан кабарып, кокжиектен коршген кара
кошкыл булт коюланып, колем! улгая тустг Куннщ
коз! семш, сошп барады.
Жазыктыц кары жукалау болганымен туб! бос,
оппа екен. Омбы карга малтыккан Шолак ац
жортпаган ку медиен киянныц орта тусын омыраулап
жанушырды. Сирактары кыскалау Аксур каншыкка
кобсс! бузылган кардыц сокпагымен журу онай
сокпады. Туйс!г!мен сезшген коркыныш окгтесш
куцщрш окшелеп, куалап келед!.
Кекжиект! курсаулаган булт кошкин жецк!п
жогары орлеген. Тобеден тонбесе де уыдеген леб!
кулакка жетт!. Аксур каншык айналасын багдарлау-
дан калды. Енс!з, табаны темен сокпактыц ек! ернеу!
мацайын тумшалап, Шолактыц бултындаган бексесь
нен коз жазбайды.
Аспан тунерш, ыскырган желдщ екп!н! лап
койганда, аягы каткыл жерге тиген. BipaK, cepnuiin
кете алмады. Шлее! катып, сулелеп калыпты. Бел!
кирелендеп, ripceri д!р!лдедк Бауырын карга тосеп,
солыктап жаткысы келген. Шолак ык жагынан келш,
тумсыгын жалады. Буй!рден шаншудай кадалып,
аягыи нык бастырмай тецселткен усюр!к боранда
катар жорткан кос 6opi кезец асып, Сары Ешк -
Атыраудыц кары кырбык, желс!з тымык койнауына
1Л1Нд!.
3.	Акшулан
Ак боран ауылды тумшалап улып тур. Ак гутек
арасынан тозанданып эр тустан олеуареген оттар
жалп-жалп етш сенш, карацгылык коюланып келедк
Муныц ацдыганы ауыл ортасындагы аумакты
уйдщ кора-копсысы болатын. Жылтыратан жарыгы
сыгырайып ошер емес. Окта-текте естгиген адам
дауысы журегш шайлыктырады.
— Эй, Актесп байла. Боранды куш ит пен бала
кутырады деген. Не ,ъш бос коя бергенсщ?
— Байлап кайтемш. Кдскьгрга жем болтанша жанын
саугаласын.
— Ана жолы коршййц итан байлаулы турган
жершде жеп кеткен жок па?
— Эй, тыазар байгус-ай, не icreceH Де езщ бытш!
Крраньзд eciriH мыктап бекптщ бе?
Желтоксаннын ак улпа жылбыскы боранындай
емес, акпаннын муз бурпскен кэрлх демх каткыл, оте
суык. бнменщнен опп туда бойынды жапырактай
калтыратып, табанынды кариды.
Сонги жылдары туз тагысынын шиырлайтын epici
тарылган. К,ос жылкыныц соцында журетш булгак
доурен, кику-сурен келмеске кеткен. Ауыл-уйдщ
урысымен 6ipre кора-копсыны андиды. Тиш-кашып
жумырына жук болмасты талгажау еткенше мез.
Кек 6opiHin урпагы Ka3ip азып-тозган. Кдзган шнщ
мацайын кандамайтын баягынын ypflicincH ашыккан
тобыр б!ржола кол узген. Эргам 6ip тойганын, Tipi
жургенш олжа кереда. Акшулан коктем, жазда жалгыз
жортып, кузге салым ушрге косылады. Алдымен
кулкынын ойламаса Акшулан бола ма? Жсм-пк
таппай, аштыктан буралып аласурган ушрдщ шшдеп
не KopiciH, не купгпсш капыда бас салып
жоукемдейтш Акшулан озгелерд! де оцай олжага
ортактастырып, flanixTipin алады. Жолдастан repi
жемпк кымбат. Караси коп шуылдак yiiip/tiii ен
соцгы каскырын жегеннен кейш, жаз шыга осы
елкенщ болпрш орген апандарын торуылдайды.
16
Биылгы кыс ерекше. Онсыз да кар калыц тусетш
кысы кытымыр onip/iiii ауа райы булгак Mines
таныткан. К,араша айында ой мен кырдын xiri
бшшбей, кунд13-туш жапалактап жауган кардан чау
мен даланыц шок тогайлары, колдщ ну камысы
кещрдектеп калган. К,ырдыц бораны кеше куаламай
ауыл уйлершщ успмен журш еткен. К,ар астынан
болар-болмас кылтиган муржалар гана тсмсю
тукылындай тут1вдеп ауыл TipittiniriHCH белы бсрс/ti.
Куздеп шагын ушрд! б1р-б1рлеп курткан Акшулан
кантар тумай каракан басы сопиып, ауыл жагалаган.
Ypepre итт калмаган кайырсыз коныстардан безйпп,
осы ауылды торыганына (йраз уакыт болды. Куппк
сеюлд! шэушдек кандень иссоз буралкысы, байлаулы
турган кабаган ит1 дейсщ бе, 6ipa3biH кемейге
Кылгыткан.
Осыдан eKi кун бурын сырт пошымы ез1не
кслщюрсйтш TiK к¥лаК кабаган mri уйтшпшц
алдында жеген. Мелдектеп тойып, KeKipiri азып
ауладан асып тускенде жапсарчас кораныц сыртынан
осы Актес каншыкпен кездейсок ушыраскан. Туз
тагысымен бетпе-бет келш кермеген бе, кашпады.
Куйрыгы булавдаган Актостщ бойынан тек ургашыда
гана болатын таныс шс тумсыгына урып, кумарын
ояткан. Суйек-саяк, жуындыга тойынган жуп-жумыр
ceMi3 каншыктыц мауыгы басылмай, ылык хздеген
cari екен. Карсыласпады. Бексесш шомитш ж!бсрген
Акшуланныц тегеуршше суйсшш елззд! ме, елекшшде
кездеспейтш кылык керсетш, кьщсылап коя берген...
Сол кылык, сол кыцсыл осы ауылга алып келдь
1здеген1 — Актес. К,ораныц ыгын баспалап уйшд!
кардьщ устше шыккан. Итаякка танш, кою кежеш
сылпылдатып жаткан Актес те елец етш, басын
кетердь EipaK урмедь Куйрыгыныц ушы кайкайып,
жайтандап карсы жупрген. Акшулан энеу купи жерд!
адаспай тапты. Ек1 кораныц арасы ожсптоу1р ыктасын.
Жогарыдан ушкындаган кардыц кылауын жел
какпакылдап кондырмайды. Кеше жактагы курзтк
кораныц тебешмен 61рдей. К,умарлык бэр1н
2-30910
17
умыттырды. Eopini улытпайтын, итп урпзбей-пн ecci3
сезём ей хайуаты ecipiK куйге болс/ti. Ылыккан
сайып ындыны к¥Рыган екеудщ кош жшспт, 6ip-
6ipine ж)пс)з байлавды.
Ышкынган желдщ екшншен узшп, гуншыккан
адамдардыц сыбыр-кубёрш алдымен Акшулан естден.
— Эй, жптгтер, бугш ак, туйенщ карпы жарылатын
кун екен. Мына жерде ею ит ылыгып жатыр. Yin
терт кундш ет табылды. Тондарынды meniin 6epi
шыгывдар. Кдумалап устайык-
Куртёк кардын басында карайгандар уш-тертеу
болды.
— К,айда соямыз?
— Е, б!здцане апарамыз. К,ара катыннын куырда-
гын жеп кореец, бармагыцды жалайсын!
Куртёк кардын жалданып жаткан жалпак карымен
темен сырганаган ею аяктыларга Акшулан карсы
атылган. Ауыздарынан кулеме), сасык Hie буркыраган
шала бурыл мастардыц.
- Ойбай, каскыр!
— Ой, окенд'
— Олдем, — деп баркыраган дауыстары жацгырыгып,
тунг! ауа жыртылып айрылган. Акшулан куртёк
кардын устёне ею-уш ыргып жеткен. Актес опыр-
топыр кулагандардын астында калып койды.
1ле-шала сонген жарыктар кайта жанып, ауыл
дурлёктё Гуре етш мылтык атылып, Актос калган
жактан айгай-шу кетерёлген.
Боран уш кун, уш тун удайы сокты. Ыскырын-
ганы аздай ycKipiri косылып, жер мен коктщ апшысын
куырган алапат дулей ацырап азынагацца Акшулан
апанга сыймады. Теревдегё тамыры гана булкёлдеп,
жалацаш бутактары мен дёц, катып-семген
агаштардын шытынап жарылып, жанкаланыл
ушканын коргенде, жанын коярга жер таппады.
Тырнактарымен тоцды тырмалап, езён-езё жулып
жердей арпалысты. Тандайы берпп, плё icimn, ёшегё
буралган. Апаннын аузына еркелеп Актес каншык
келгендей елегзидё. К,улакты кемёрген ызгырыктын
1.8
ызыны танга жакын толасгады Басы зсцш, жуш
YpnHin елтек-телтек кар басканда жакын жерден
кулагынын ушы карайып серешп жаткан ел1 карсак
кездесп. Аштык пен суыктан ушып олген жемтакта
бас салган. Tepici суйегше жабысып тон болып катып
калган елексенщ жунш буркыратып шандырын
жулмалады.
Тун ортасы ауганда езен бойын ерлеп,
жаркабактын келенкеммен ауылга аттанды. Шета
кетыген Ай кезше оттай басылганмен, коцса 6ip тур л,
тосыркап калыпты.
Улымады. Ауылды торуылдаганнан 6epi улуды да
умыткан секыдк Yii кузетш, аула корып, итаяктан
ас imeTiH итгщ Tipriri кызык керше бастаган. Елыз
кияннан алыстаган сайын, oreiicipen, езеп суык
гартып барады. Кулкыннан баска кызыгы жок- Yiiip
корсе, ылекейг шубырып, кез алды кан тартады. Tonipi
jiocin кылган азыгы — малдан repi, кандасынын
жылы-жумсагын ансайды. Одан калса ит жаксы. Бул
жолы да Актеста 1здсп келедк Жоны жумыр, Syiiipi
бггеу каншык кезше кылыгы Terri ургашы боп емес,
.’ктарылган ак шарбы май, канга беккен кесек-кесек
ет боп слсстейдк
Мсжел! жерге жеткенде, жаркабактан шыгар
жалдын тусында кеп бегелдТ Ай жарыгынан
сескенген. Зарыктырып барып ай бетан булт
Ьуркегенде, сып 6epin ауыл inline к!рдк
Таныс уй. Сол кора - копсы. Баягы курпк кар.
Аула iittiHcH Актес каншыктыц yttmiri кершбейдк
btpaK, итаягы жатыр. Кора жактагы тыкырга елендеп
ед|, ею келенке узшп шыгып жан-жагынан жарык,
ш.пикан уйге беттедк
— Эй, койсацшы енд1, тунермей. Иттмд! елтард! деп,
курдастарынмен кырбай болып етемющ? Шынында
ЛИ. каскыр екен деген шыгар. Мас адамнын кезше
ПС елеш емещц?!
Аталарынын басы! Крлдарына балта, пышак
уетап, ауылдыц ншнен каскыр 1здегсндср! кай
। исканы? Кдскырды Семей мен Алматынын кулары
19
тжушакпен аулап, тукымын туздай курткан жок па?
Ауылдын итгерш жеп журген осылар! Эйтпесе, елер
итщ пышак пен балтадан адал ojji гой, етш бйзге
бер, екпеге ем деп кылкылдай ма?
— Ем екен! рас кершедг Турмедеп кайнага иттщ
майын iinin жазылыпты гой.
— ей, кайнагавды... сенщ!
— Ибай, кетек, ез агасын боктаганы ней!
Актес каншык табылмады. Ушты-кушп жок- Жер
жуткандай жым-жылас. Ею коранын арасындагы
ыктасын кунпрлеп бос тур. Жентектелген карга уйыган
кан дактарын жалап-жуктап, кайтадан ауыл itiriH кезш,
6ipa3 жортактады. Кешелер жым-жырт. Аулалар бос.
Сиыр мевдреп, кой манырамаган кора - кутсыз.
Акшулан жаркабакка жакындаганда булт арасынан
ай сыгалады. Ь1залы кокжал ыр-р етш сеюрдк Сойдак
TicTepi сакур-сукыр етш булт арасынан айды каре
етюзш какшып алардай жогары шапшыган!..
4.	Шолак 6opi
Аспан астын, жер уст!н алай-тулей гып
солкылдаткан сурапылдан дер кезгнде сытылыпты.
Боран мен жапбырдыц буркырап, cipKipen ететш
жолагы болушы еда, мына поле жан-жагын каусырып
тутасып келдг Кдрмалып калмай, кайта кутылды.
Жанай уйткыган лебшщ e3i ушре тартьш, жутылып
кете жаздаган жок па?
К,ырдыц калыц кары тутеленш тау мен дала астан-
кестен болып улыганда, тозацы мен ызгары кум шине
де жеткен. Сары шунак аяздын саркытындай тыз етпе
суыктан ауа кадгмпдей шьщылтыр тартып, шытынай
калган.
К,ум шпнде коян isi жосылып сайрап жатыр. Eip-
ею рет кулагы кылтиып тулю де кезге шалынды.
20
Аксур каншык елец етш, юд!рш ед! бул аялдамады.
Ац мен кусы жыртылып айрылатын кальщнын itniH
кездеп барады.
Тебес! кулап, кабыргалары мужшп ушщцге
айналган есю кыстаудьщ орнынан калбавдап кузгын
ушкан, Олексе керсе айналып кете алмайтын кустын
сыры езше мол1м. Шолакты еуеспк билеп, солай
бурылды. Тетелеп салмай, бутасы тырбиган кыранды
баспалап, бугып барган. Tepici сыпырылган тулюшн
ет!. Манайына сояу шеп шашылган. Алгаш кергенде-
ак ттксшдУ Оз!нен бурын жемтакке ауыз салмайтын
Аксур каншык тыкыршып орец тур. Олексешн
устшде карайган не деп, Шолак шепт! баспай жакын
келген. Ол! карга. Кудап кушейш, сактыгы жевдУ
HonciciH тиып, бойын аулак салды. Артына жалтак-
жалтак караган аксур каншык жемтпсп кимай ауаны
кайшылап азуын сакылдаткан. Тец!р!нщ тег!н берген
олжасы емес пе еда деген ишара-ымы.
Шолак кайрылмады. Ата 6epi жет!м белттршн осы
жакка да ертш келш ауыздандырган. К,умнын кекше
кояны ак коянга Караганда кулагы улкен, табан жун!
тыкыр, арткы аягы узын, ipniey келедУ 0з! жершгп
хайуан. всш-енген конысынан узамайды. Отюр коз!
TOHipeKTi тутас шолып, кулагы сак болганымен,
какпакылга Tycyi оцай. К,аз!р куюй, семфген уакыты.
Кун жылымай куйекке туспейзп.
Аксур каншыктыц акжолтайлыгына бул жолы да
коз! жеттс Бауыр ine6i уйпалактанган узын жаддыц
степнен коян кашты...
Сол кун! тунде коркаудыц ywipiHe кездескен.
Аркасы мен бауырыныц кара жолагы бар, кылшык
жун! сургылт сэры он-он бес коркау буларды кергенде
тура кашып, кайта жиналды. Улыганы итке уксайтын
кулагы кыска, шуылдак тукымдастарын жек кере-пн.
Жаралы уяласынан кан шыкса, кугыннын кызыгын
умытып, бас салып соган жабыла кетет!н
канкумарлыгынан турппгед!.
Аланы аксур каншык- Абайсызда арандап кала ма
деп кауштенед!. Шолак есю кыстаудыц орнын кездеп,
21
жорткан i3iMCH Kepi кайтты. Аксур каншыкты Ciipece
алга Ж1берш, ол киыс Kerin бара жатса, озып барып
©31 жол бастайды. К,оркаудыц yiiipi калар емес. Тобын
жазбай далыпкы келеде Арасынан суырылып шыккан
кара жок. К,анньщ nici болмаса, ежеттт оянбайтын
тобыр. К,абыргасы кдлкайган уйщвд кезге шалынысы-
мен Шолак кулыкка Kouni. Олексен! жанай етш, Kepi
бурылды. Yfiipni коркау да тоскын керген толкындай
кимелесш келш 1рюлд1. Кездер! коламтаныч шогывдай
сенш-жанып, элексеге тоне жаздап лыксып тур. Шолак
жалт бердд. Аксур каншык та кулагын жымитып,
бауырын жазган. Есю кыстаудын орнында шулаган
коркаулардыц уш алыстаган сайын ancipen, тун
койнауына жутылып кетп...
Арка мен Жеткудыц жапсар жшнде жаткан уш
айдын Балкаш, Алакел, Сасыккелдерге умсынган
Сары eciK — Атырау кумы — ац мен кустыц, жан-
жануардыц жеруйыгы.
Кум дегенде желмен сусыган жаланаш еспе емес,
баялыш, буйыргын, изен, кекпеп кауланып есетш
баркынды елке. бшмдптнщ сабагы ipi, шашагы
култелк Су аяты курдымныц кум етепнен сузьйп
шыгатын ыза суы кейде жаиылмага айналып кетедй
Ара-тура камыс пен курактын селдар шогыры да бой
Kepcerin калады. Арка жак бетшде жусанды такыр,
шеб1 шуйгш мидай жазыктар жш ушырасады.
TipininiK уя салган осы 6ip байыркалы ешрге кектем
мен кузде дерткен булттыц желйп nin етедй Жазы
жомарт, кысы жумсак. Кь,с катгы болтан жылдары
Аркадагы кик табындары осы жакка ауады.
Желтоксанньщ аягында куйектен шыгып кететш туз
epKeci ете сак. КИЬ1Рга шыгандап, ejicis киянды
жайлайды. Кулжа атаулы кырагылыгын кушейтш,
келденец кезден табынын кориды. Табигат зацы
бузылган жерде ттршипк болмайды. Кшк алдымен
кулжасына одан кейш туягына сенедк Тебшдеген
уакытта 6ip-eKi рет кана кар баскан маркаларын
ортага алып, табыннын шетш epeceKTepi сауырлайды.
Окшау турган ею-уш кулжа метдреу киянды ко31мен
22
багып, дуниешц торт бурышынан тыц тыцдайды.
Шолак пен Аксур каншык калыцнын йшнен 1з
кесе алмай, тек унп'ннп куш гана жайылган киж табынын
алыстан керген. Кез суршер карайганы жок жазыкка
шыга алмады. Аксур каншыкты орнында калдырып,
Шолак оц бушрдеп Hip-Hip жалга карай ойысты.
Кумныч кобж кары бйрде катты, бирде бос. Муздай
бои 6eri жылтыраган туста табаннын 6ypi тайганакгап,
•ripceri майысып кирелендеп калады. Борпылдак улпа
жерде сирактап малтыгады.
Бойлап ескен сорац сырт кезден жасырганмен,
жанап еткен сэтте басы булгандап сыр бередг Ty6ipi
жаланаштанып сидиган акшыл тусп кум караганнын
сояу бутактары тырнауык. Бауыр жунш тарактап,
repiciH тстердей бои кармайды.
Оркеш-еркеш кум тебелердщ орамын айналып оту
азапка айналды. Журка мандымады. Ki6ipTiri кеп.
Тымык ауадан емгс-емгс сарын есплгенде елец етп. Ис
тартатын жел де жок- К,улактарын жымитып,
жыныстыц imine сугына юрдг TiK асуга тырмысып
орлеген сайын, элп сарын кушейдг Туяк fly6ipi. Кипе
табыны кез ушында жосып барады. Ушрден болшш
Калып койган кулжа O3i шыккан тобеш жагалап кашып
келеда. Сонында Аксур каншык. Аксур каншыктын
артында кугын бар екен. Ею салт атты курык, сойылын
кетерш цикута басып, такымдап калыпты.
Шолак ышкынды. К,угынга карсы шапкан. Жалт
берген кулжанын касынан агып етп. Кулжаныц узын
акшыл жут желп erin, тацсык Hie колкасын капкан.
Тацынан тартпады. Шолак Аксур каншыктан
басканыц борш умыткан едг Кезше кан толып, бауыр
баскан cepiriH кугкарсам дей;п.
— Эй, балам, ттзпнщт тарт. Болды, кума. MeHi
тос, — деген адам даусынан тайсалмады.
Аксур каншыкка таяганда e3i шыккан кумга
бурылды. Жынысты тогайдан баска пана жок екеуше.
Жорткан ацныц жымы тускен тар сокпакты куалап,
жалдан аса бергенде, аты пыскырынып Kuiipin калган
алдагы бозбаланыц cosi жыламсырап шыкты.
23
— Ту-у, ата, неге токтаттыцыз?! Сэл болганда,
урып алатын ед1м гой.
— Ой, акылсыз балам-ай, кие ep6ip авда бола
бермейдг Yftipre алгаш тускен арлан екен. Кцмадым.
Шолак пен Аксур каншык кум 1шшде коп
айналмады. Аппак болып мунарткан карлы елемнщ
юндпт — Серекке асыккан.
5.	Bopi бауыр дуние
Куннщ кызуы 6ipre 6ipTe кушей1п, кар
курсаулаган ел! дуниеге кэд!мттдей жан юре бастады.
Ойпацнан котерглген боз мунар тумандай кою
болмаса да казан какпагынан санылау тауып шыккан
будай убак-шубак шудаланып жатыр. Кдсат кар
астынан cpiren соц, коны кайтып арыган малдай пгл
сауырлы жер бедерцпн сулбасы бипнш-ак калды. Шок
тогайлар мен ойдым-ойдым камыс шогыры багдар
беруге жарап, эр тустан кез тартады. Тобылгы мен
ушкатгын, шетен мен майкараганныц басы кылтиып,
курсаудан босаган бутактары кун кезше талпынады.
Аты ай кыс боны кар комш, аяз буып, жсл жорткан
жапаннан олйз болса да жер nci, келе жаткан кектем
тынысы сезшедц. Шуак пен ызгар шарпыскан мезпл
арпалысы ЭЛ1 итжыгыс куйде. BipiH Gipi ецсер1П ала
алмай тур. Кундв шуак, тунде ызгар басым.
К,ожыр-кожыр керегетастын манайы карайып,
жаланаштанып калган. Жалпак тастын успнде
шуактаган Шолак 6epi жайбаракат. Тундеп олжасы
— cuieyciHHiH етш бутарлаган Аксур каншыктыц
ашкарак кимылын молиген кез!мен багып
маужырайды. Кумдагы кугыннан кейш оте сак. Cepiri
уппн Kayin-Karepi бар мацга жоламайды. Алыска
жортуылдайтын одетш де сап тыйган. К,урсагы толып,
жур!с1 шау тарткан Аксур каншыкты аяйды.
Туйсцтнде оянган ce3iMi де турленген. Кумарлыктыц
24
жслйт кимастыкка уласты. Баягыда езш баулыган Ата
борпе уксайды казтр. Аланы коп. K,ayni купит.
Cineycinai тунде алды. Улкешрек, донгелек i3/ii
Ссректщ тогайынан бурын да кэрген. Тырнак i3i
гуспейПн кандай ан деп осы жолы жымына тустт.
Адымы кыска коршедк Шетке ceKipin, Kepi оралып,
аиналма i3 тастайтын айлакер аннын панасы агаш
екен. Жердепдей еркш. 1з жалкы болган сон, Аксур
каншыкты торуылга ж!берген. 031 асыкпады. Шок
тогайдын аумагы шагын. К,алай кашса да куткармасы
анык.
Дйй жуан агаштыц бутагына сеюрген бейтаныс
аннын бас 6iTiMiHe таныркай карады. К,алын жумсак
туп денесш тугае жауып, тшрейген кылшык мурты,
алкымына уйыскан сакал тектес шуда жум айбарын
асырып-ак тур. Ушйрленш бпкен узын купагынын
ушында карайган килы бар. Hie сезу! нашар ма,
касындагы агаштыц тубш букпалаган муны
байкамады. Ан кайырып кошккен Аксур каншыкта
ар жагынан келш калды. CLneyciH жерге каргып
тускенде, кон етшен кауып 6ip аунатып ж!берген.
YHi мундай ащы болар ма? Ырыл араласкан жыланкы
дауысы Ссректщ ай нуры толкыган жым-жырт
койнауын шар-р етктзген. Аркасы кудгатенш,
алдынгы аяктарын алма-кезек сермеп, айбат шеккен
сглеусшнщ арпалысы узакка бармады. Ак кылшык
араласкан саргыштау сур тустт тенбет шубардын еп
санырау курд^ивдей жумсак болып шыкты. Дом!
тансык болган сон, жемппн калдырмай алып кеткен...
...Аксур каншык кар асады. Ke6iK кардай кургак
емес ылгалды. Тандайда калган сыкпасыныц e3i тез
еридЬ Шол1н баскан олеюшн Шолак 6epirri мазалауга
батпай, айналсоктап жур. Токаппарлыгы мен
кылыкты мшезш Kaaip корсетпейда. Ургедек. K,YM
iuiiHCH оралганнан 6epi Шолак бершщ касынан
узамайды. Козшен таса кылуга коркады. Eki
аяктылардын кугынынан куткарган арланныц
бойындагы рух пен куд^реттщ купи ерекше.
К,ысталан кезде жалгыз калдырмайтынына сенедк
25
Oiiiii mi и жсгкси. [лтипат ургашыныц ceiiiMin
(н кие и, журегш жылытады. Ана 6epi де жалтак
бот .шымен болт1р1пне пана еде Арлан атаулыныц
Ы1ЫМСИ журш, ыркынан шыкпаса да буган Kayin
гонсе каЬарланып кететш. Талам рет талавды. Теперпп
кордк BipaK, буган богденщ Tici мен тырнагын
типзбедк
0лекш1н ойнактын кызыгы еткен сон,
куйкылжыган коциг куй сабасына тусш, 6opi де
орнына келер дейтш. К,ум пшндеп кугьтннан елш,
tipi л ген. Ту сыртынан бастырмалатып тонш келген
ажалдын лсбй — атойлаган адам уш мен пыскырынган
ат демшен бшнген. Жоцкш берген кшк табыны козда
ашып-жумганша гайып болып, утрден жырылып
калган кулжаны кездеген. Кусам, жетсем деп емес,
кашсам, кутылсам деп жаныккан. Ауа жетпей
кыстыгып, куйш бара жаткан окпенщ тынысы Шолак
6epiHi кергенде гана ашылды. Коздер! шырадай
жанган. Сынар кулак, казанбас арлан урегпн урютш,
умптн оятгы. Сиракгары ссршпсдсй ширыгып адымы
узарган.
Шолак 6epi!..
К,урсагындагы беймэл!м TipinuiiK белп бергенде,
коз!мен сырттан cepiriH пдейдй Сырт дуниеден озш
окшауландырып, туйсптн тумшалай бастаган жумбак
ceaiMiiin nipiM калтарысына шым батып кетуден де
тайсалады. Шыккан кун, тугаи айдын нуры гана
алмасып жататын 6opi бауыр дуниенщ болар-болмас
сызаты ез бойынан бипне бастады. К,урсагы алгаш
рет булк еткенде катты корыккан. Б1рте-б1рте оган
да бойы уйрендк Кун еткен сайын кызык керш, олп
булкыдщ оянар сепн кутетш. Желйп толып, емшек
ушы дерте бастаганда Tiirri ойеншек болып кеттк Ай
жацарган сайын айналшыктап, iH аузынан узап
шыкпайды. Коз алдындагы Шолак 6opi мен курса-
гыпдагы TipniiniKTiH донекер! O3i, e3i гана!..
Шолак 6opi жалын Kyflipeftrin, ыр-р етп. Тумсыгы
жиырылып, азу Ticrepi жаланаштанып, кангалаган
26
K<> vicpi шок буркетшдей козданып Kerri. Кемейшен
||ыксыган мылкау ашудан алкымы iciHin, сершпедей
кущстенген улы дененщ айбары-казанбастыц
Кылшыгы сояуланып, сьщар кулагы тйарейш, керше
Мипен. Тыз етпе ушкыр cesiMHiH шолак бштесшдей
пап етш жанып, жалп етш сенетщцей откшпд емес
он бул ширыгу. Жуйкесшщ ор талшыгынан тутанган
орттщ тамызыгы кек болатын. Белиртнде таланып,
6opi кезшде умыта алмай журген кашреттщ келецкес!
егектен жогары карай ерлеп келе жатыр. К,ияламай,
Керегетастыц биптне карсы салган жалгыз каскырды
жазбай таныган. Акшулан!..
Аксур каншык та ырылдап ун шыгарды. Айбат,
айбар шеккен! емес мазасызданганы. Бойындагы
ксмел куаты, куш, кайраты курсагындагы TipniiiiKiiH
порше айналгалы корганшак. Кшдйше байланган
тылсым дуниенщ тынысы тшп езгеще. Мамыражай
прлштщ шуагын ацсайды. Тыныштыкты коксейдг
Сондыктан сырт дуниенщ суыктыгын шгке xi6eprici
жок. Кдвганады. К,ызгыштай корвды. К,ызыгына кез
тиердей, сук кезден сескенедг Акшуланды коргенде
курсагын муз жалагандай турпдктт
Бшктен баспалап караган екеугц Акшулан да
байкаган. Аузын кандамай артка кайрылмайтын
арлан едетшен калай жанылсын? Келсец келге
каскайып карсы жортгы. Азулыньщ алдынан шыгып,
туяктыныц соцынан куып тапжылтпайтын туз
тагысы 13 кесш келген. Серекгщ шок тогайынан
шыккан кемеск! жымнын болар-болмас сорабы
Керегетастыц тубше прелген. Ашкурсак Акшулан-
ньщ алекеш сыеленш, e3yi кобжтендк Ею-уш марте
ыргыса межел! бшктщ басына ицнедг
Шолак 6epi октай атылды. Бексеш теменде
бултылдап, кеудес! бшкке умтылган Акшулан омырау
тусынан келш соккан жойкын кущтщ тегеуршше
тотеп бере алмады. Tipceri майысып, бел! буран етш
домалап кетт!. ¥мар-жумар кулаган сыцар кулак
бершщ азуы тумсыгын жырымдап ж1бердк Оз
екшшмен арындап, капкан жерш устай алмай,
27
айрылып калды. Бурын-сонды бет! кайтып кормеген
канды урыстардын такыс кекжалы — Акшулан терт
аягымен табацдап турып улгердь Шолак бервп совда
тана тустеп таныды. Баягыда O3i кулагын шайнайтьш
жас 6opiniH суйеп ipMeHin, туркы ocin, денеш
сомданыпты. Tipcerine жетпей култесшен шорт
узшген шолак КУйрыгы да кезше оттай басылган.
Тумсыгынан тамшылаган жылы канды жалап-жалап
алган Акшулан Аксур каншыкты да шырамыткан.
Оцай олжата, дайын жемтшке дошккен арлан
ызаланды. Буйырган iieciCiecin бермеске бекшген
Шолак 6opiHin олермендш езегш оттай карып тускен.
К,иялап турган карсыласына тап бердь Сактануы жок,
айласын да умыттырган тагылыктын уыты екеуш де
елйспрш, есстз куйге тушрген. Сакпанныц тасындай
сакылдап, кайралган канжардай кышырлап
жаныккан азулар 6ip-6ipin аяусыз ipefli. К,органбавды.
Айызы канганша азуын бшеп, алдыцгы аяктарынын
тырнактары да тиген жерше канжоса i3 салады.
К,анкобелек куйын ойнаган Керегетастын
боктершен коз алмаган Аксур каншык табан кетерш
тапжылмады.
Шолак 6opi мен Акшуланньщ арпалысынан ез
татдырынын уюмш кутш тур. Манаты 6ip мазасыз
конш куйден арылтан. KipniK какпай тешрейген
кызгылт-сары коздер! томендеп екеудщ кимылын
гана багады. К,ашсам, кутылсам деген кулыктан ада.
Тау мен даланыц бшп мен киырын шиырлауга
бершген 6opi гумырлыц 6ip туй!ш осы арада
шешшмек. Сонгы туйш болуы да ыктимал. Курса-
гындагы ырпплЩ те енесшщ дем>н баккан.
Крзгалмай буццгып жатыр. Жыбыр-жыбыр булкш
бипнбейш.
Акшулан кулак шекеге, Шолак 6epi алкымга
жабыссам дейдь Kynnepi тец, кайраты карайлас
болгандыктан итжыгысы коп. Алгызбайды.
Алдырмайды. Ci.niKneci шыгып сшюссе де кдйтпайды.
Сьщар кулактыц тубшен капсам деген Акшулан
капы калды. Жан дэрмен мойнын бурган Шолак
28
боршщ казанбасы кулак шекесшен оцбай тиш
омакастырды. Аунап кетуше мурша бермей
алкымынан сыгымдаган Шолак 6epi opi-6epi жутка
(артканда аспан мен жер алма-кезек аударылып,
гоцкерыш, жарык дуние жанарында сенш кетй...
..Шолак 6opi касына келш жеткен Аксур
каншыктыц кылыгын унатпады. Акшуланнын
шабына карай емше бсрген cepiriH ape erin, кауып
ала жаздады. Кешрдеп киылып жаткан Kopi арланды
6ip айналып, Керегетастыц бшпне тартты.
Аксур каншыктыц курсагындагы прпдлк тагы да
белы берген. Жецок тоятын баса алмай, сшекеш
шубырса да Шолак бершщ соцынан шест). Неге
жемедйс? К,арга мен кузгынга калдырганымыз калай?
деген туйсисгеп туйткици Шолак борЫн тэкапппар
мысы баскан. Артына карап айналсоктамай, O3i
окшелеп келе жаткан улкен (здср/йц жымынан
жацылмауга тырысты.
Батыска карай ецкейген Куннщ жалкын нуры
Канкуренденш кардын бетш жалайды.
1-60Л1М
ЖАЛРЫЗ БОЛТ1Р1К
I
Tenia Медетов. 1971 жылы 13 каптарда Семей облысы,
Аякоз аудапы, II Ionian аулыцда дуниеге келген. Эке-
ineiueci ерте кайтыс болып, 1984 жылдан Алматы
каласындаты 2-мектеп-интернатга тэрбиеленген. BiniMi
жотары. К,азак ¥лттыц университет1шц тьп-эдебиет
факультет^ бгпрген. Б1рак, мамапдыгы бойынша жумыс
1стемегеи. 1992 жыддан сауда-саттыкпен айналысады.
Ецбек кггалшасы жок. Бовдац. Туракты мекен-жайы:
Алматы каласы, Магжан Жумабаев кешей, 26 уй, 6 потер.
BipiHHii Алматыныц теапржол вокзалы сырт кезге
кумырска илеу| сиякты. К,абыргалары шыны зэул!м
сарайдын. imine Kipin-шыгып сапырылыскан адам
nonipiiuie толас жок. Арканы кенге салган аяцшыл
жайбаракатгык бул жерде байкалмайды. Иш прескен
ыгы-жыгы халыктын дабырлаган yui мен кайшы-
ласкан кол1ктердщ шуынан куйбен йршийктщ
ештккен тыныс демк карбалас-кимылы сезиюдп
Bipeynepfli экелш, Gipeynep.ni экеттп жаткан автобус-
троллейбустардьщ арасыиан малтытып орец шыккан
7 троллейбус Сейфуллин дангылы мен жогары ерледп
Каланын TepiHe карай тырмыскан есю троллейбус
жолаушысы аузы-мурнынан шыгып локсып келеда.
Кдрапайым журт киындык атаулыга кенд1ккен. Баягы
кец-колтык. заманныц “аятымды бастьщ”, “шынтагывды
spi тарт!”, “тыныш тур” — дейшг кынкыл-сынкылы
естьтмейдк
Сонгы уш-торт жылда Алматы тана емес, адамдар
да езгерген. Тер мен темекшщ KyjiiMci iiici, эпрдщ
жупары араласкан капырык ауа колкасын капкан
журпнпмердщ оз уайымдары озшде. Кдтулы кабак,
тунжыраган тапдндердщ уксастыгы сондай, нарык
заманы борти мандайына таукымет морш басып
койгандай. Kopi-жасыныц жузшен арты екйш, алды
умггаз 0М1рдщ колецкес! коршедь К,ала тургыны мен
30
ауыл адамын кшмшен емес, сезшен ажыратасыз.
YKineTTi сыбаса — кала тургыны, эк1мд1 боктаса —
ауыл казагы. Ашынган елдщ тип де ащы.
Журпзугш 6ip заржак екен. Аялдама сайын: “Билет
алыныздар!” деп каксайды. 31рк1пдеген уншде
алгашында айбар, сес бар едг, 6ipTe-6ipTe дауысы
жумсарып, акыры жалыпуга айналды. Бграк, катулы
кабактар xi6iMeitai, тунжыраган тшшдер селт етпейда.
Онсыз да Ty6i коргнген калтага ез ерюмен кол салуга
ешймшц ыкыласы жок. Mis бакпагандардыч 6ipi —
Тегрз.
Былтыргы ит жылы Tenia уцпн оте ауыр жыл болды.
Сауда-сатгыкпен айналысып, турмысын ептеп тузеп
келе жатыр едх, сонгы уакытта шаруасы кырын Kerri.
Астындагы жегцл Kojnriit сатты. Умш акталмады.
Пайда TycipeM бе деп талпынган 6ip-eKi эрекет! сатслз
болып, карызга белшеден баткан.
К,айта Балтакескен агата рахмет. Жан алкымга
алган кызылкездерден куткарды. Тогыз мыц доллар
борышын телеген сол Kiel. ТенгздЩ бетт дуылдап коя
бердс Кдгсылган кезшде кол ушын 6epin, кемектескен
агасыныц бет-жузш кормегел! терт ай етштг Kici
карызын уакытында кайтара алмаганнан откен
корлык бола ма. Акикатын айтса, Тегцз Балтакескен
агасынан емес, уятынан кашып жур...
М.Жумабаев атындагы кешенщ бойындаты
аялдамадан Tycin калган Тещз eKi кабатгы агаш
уйлердщ ауласында бпраз бегелдк Бгрнеше ондаган
тагдырлы кундагында олдилеп бара жаткан ecKi
троллейбусты iipnii.!|ir агыны какпакылдап алып кетсе
де, олп 6ip ауыр овдын nipiMiHeii Тен13 шыга алмады.
Ата-анадан ерте айрылган жепм баланыц кекейкесп
арманы — уй болатын. Жетйшп кластан берп гумыры
интернат, университет жатакханасында erri.
К,ияндагы шопан кыстауы мен киз уй... К,ой
баккан оке-шешемен 6ipre керген тустей элдекашан
гайып болган-ды. Окта-текте кеншн сыздатар мунды
сагыныштыц eKciri эл! басылган жок. Басылмайтып
да шыгар.
31
Он-он бес жылдан 6epi Алматыда жумыс ютейтш
апа-жездес! де баспанага коллары жетпей, потерден-
потерге копии, олместщ кунш кештк Осыдан ею жыл
бурый осы 6ip ак уйдн еюнпи кабатыпан уш болмел!
потер сатып алганда уйден кудерш узген апа-жездес!
мен Kici босагасында жаутаикоз болып ескен ею
жиенпиц куанганын айтсаншы! К,айран, Балтакескен
ага!
Жалгыз жанашырынын камкорлыгын калай
умытсын!
EciKii улкен жнею аплы. Апа-жездес! уйде екен.
— Калдарыц калай? — деда Тецгз кара дипломатын
жездесше 6epin жатып. Жездсда созге сарац, момын
Kici. Аксия кулш, басын изедс Ас уйден Толганай
onxeci шыгып, бе-пнен суйдк
- К,алай барып кайттын?
— Жаман емес.
Уй iini e6irepre тустк Ас уйде казан ковдрсвдк
Жупыны жийаздын ортасындагы коз токтарлык
байлык турльтусп теледидарга пл бггп. Жуынып-
шайынып алган Тешз жолсокты боп шаршаганын
умыткандай едк Эйтсе де, бул 6ip сотпк алдамшы
ceaiM болатын. Тешз баска адамдармен сейлесш
отырып та озппн eMip, акша туралы ойынын желилн
узбеуге уйренш алган. K,a3ip ез уайымы аз болгандай,
курылысшы жездеш мен TiriHini апайынын
отбасынын турмыс ахуалы да ойына ой жамайды.
“Мен жазатайым б!рденеге ушырасам, осы байгустар
кувдерш калай корер екен“ — деген Kayin конйин
алавдата береда. ©здер! сондай унемплл. Yin белменщ
жарыгын алма-кезек жагып, теледидарды мелшерл!
уакытта гана Kepin дагдыланган. Алгашында:
“Буларыц не?“ — дсп урсушы ед!, каз!р ундемейдь
Тешз есю диванда байыз тауып отыра алмады.
— Талым, — дед! улкен жиешне — дипломатымнан
костюм-шалбарымды алып упктегш. Купил саны 971.
— Ас дайын, дастарканга кел, — деген
Толганайдын дауысы журегш шым етюздк Уакыт
еткен сайын опкес! анасы маркумга уксап барады.
32
Лядай ас уйдщ тершдеп орын Тешздпб. Оган апа-
жездес! де отырган емес. Бул уйде Тец1зге деген сын
курметпн козге тусер 6ip белпс! осы орын. Обалы не
ксрек, Тсц!з десе, боршщ жаны калмайды. Бар
домд!сш муныц аузына тосып, бойек болып
жаткандары. Крыска жил! курмеуге KenTiprici кел!п
жанталаскан карапайым жандардыц KipiuiKCi3
махаббатынан Тещз кейде кымсынып, кысылып та
калады.
— Жудеп Kerincin гой, — дед! omceci буган
мешрлене карап.
— Шаршаганд1К1 болар.
EciicreH Балым коршдг Мурны пысылдап, кумйтжш
тур.
— Ашылмайды.
— Ой ынжык. — дед! куйшген Тец!з. — Осыган
да шамац келмед! ме? Ертен куннщ! калай коресщ?
Бер! окел... Дипломатка коз! тускен Тец!з созш жутып
койды. К,алыбы, тур-туст! уксаганмен, бул баска
дипломат ед!. Кезшщ карашыгындай сактап, купи
киш журген 6ip кабат rayip юпмшен айрылганына
iiui удай ашыды.
— Балтаны окел.
— Обал гой, — дед! жездес! — Оз! судай жаца екен.
Деу!н лесе де Ом!рбай балдызынын соз!н ек!
айткызып корген емес. Ет шабатын кппкснтай ак
балтаны Тешздщ колына устата берген.
Дипломатгыц капсырмалы ж!пне сыналап кдрген
балтаныц болат жуз! карулы колдын тегеур!н!мен
шаппасы TicTecin калган тем!р шгешектерд! сырт
етюзш, сындырып зибер.ш.
II
Макат Назарулы. 1944 жылы 29 кокекте Москеу
каласында дуниеге келген. Мэскеудеп тур.й-туст!
металлургия институтынын тулеп. ¥зак жылдар боны
партия-кецес органдарында жауапты кызметтер
аткаргак.
1987 жылы Халыкшаруашылыгы Академиясынын
3—30910
33
экономика факультетш сырттай оцып бтрген. 1990
жылы экономика гылымыныц кацдцдаттыгы дэрежесше
диссертация коргаган. 1992 жылдан Н. каласындагы
заводтыц Бас директоры. Цагир Акционерлпс Цогам
больш курылган сол онд!р!стщ Президент!. Энел!
жумыс 1стемей;п. Ею баласы бар. Цызы Калифорния
университеттцде оциды.
“К,азакстан” конакушнщ люкс болмесшдег!
юшкентай децгелек устел устшде кара дипломаттыц
казына-байлыгы жайнап жатыр: шетелдпс улпдег!
костюм-шалбар, кок жолагы бар акшыл койлек.
“Симон” галступ, ак шулык, “Жюлет” устарасы, т!с
жуатын щетка мен паста, ж!бек кол орамал...
Жумсак креслода с!лей!п отырган етженд! толык
idci.'ie ун жок. Bip нуктеге KipniK какпай кадалган
KO3,iepi туймедей бои туйипп тур. К,аскалана бастаган
мандайы мен ею самайы уп-усак тер тамшыларынан
быршып кеткен. К,ожайынныц кас-кабатын баккан
сом денелц булшык enepi б!леу-б!леу алпамса ж!гптщ
ты аузы байланып калгандай.
— Б!здщ дипломат кайда?
— ??
— Сен осы езщмен 6ip купеде болтан xirirri
корсен, танимысыц?
- Мен купеге ктргенде ол буктусш Tepic карап
уйыктап жаткан. Содан Алматыга жеткенше турган
жок. Жоне онын орны жогарыда болды. Айтпакшы...
Султанныц KifliprenineH Макат Назарулы
умптенш калды.
— Ио-о... — дед! ыныранып.
— Bi3 тамбурга беттегенде, жолсерж “0й, ж!гшм,
турсащпы, Алматыга келдхк кой!” — деп оятып
жаткан.
— Дурак! — дед! Макат Назарович — маган сид!
BiniKeKKe барып, олг! жолсер!кт! !здей!к деп
отырмысыц?
Элденеден кешл! секем алган Султан шоши
бастады. Бейтаныс ж!г!тт!ц колында кеткен
дипломаттын imi ндс не барынан бейхабар болса да,
34
кожайынныц аса 6ip кымбат дуниеден айрылганын
uni сездй Эйтпесе, Макат Назарулынын анау-мынау
иорсеги елец кылмайтынын жаксы быедк Былтыр гана
ж.|ца джипт! бетон баганага согып алганда: “Султан,
cciriHe болар-болмас сызат туей екен деп киналма.
Соккан езщ гой, осы джипй саган сыйладым” деген.
— Же, болды, — деп зорлана кулшареген Макат
Назарулы люкс болменщ еептне карай иепн какты.
— Бара бер. К,ажетщ болган кезде ез!м
хабарласармын.
Аяк астынан мундай полеге душар боламын-ау
деген ой Макат Назарулынын каперше де юрмеген.
Султан кепамен, онын алдында ал(лз,йк керсетш,
сыр алдыруды ар санаган кожайынныц талагы таре
айрылды.
“Акымакпын, Султанга сенш нем бар ед1? Bip
миллион доллар! Bip мил-ли-он! Ханга не деймш!
cicipece, койын кпапшамнан айрылганымды
айтсацшы!”
К,ойын кггапшаныц кунына дуниенщ пулы
жетпейдг Кмге кашан, канша сома бергенш кагаз
бетите Tycipin отыру ежели дагдысы болатын. К,одды
болган койын ютапша — коры таусылмас казынаныц
юли еде
03i сыр 6epin алды ма, едде пдтей кудгктене ме,
Хан бйрде: “Сенщ жазу-сызуга ауесттц жок па ед1?“
— деп сураган. “Жок”— деген жалт 6epin. “Байка!”
— дед! Хан сук саусагын шошайтып. — Байка, басыц
екеу емес шыгар!..
Басынын екеу еместтн бглепн Макат
Назарулынын алты айрыгынан суык тер соргалады.
Ен бастысы, Ханга ештеце сезд1рмеу керек.
Жолыгатын боп келкжен уакыттары — 13 мамыр,
ягни бурейуш. Демек, oui де болса кеш емес. Тек,
yurepyi кажет. Телефон туткасына колын соза 6epin,
ойланып калды. Кдмге? Кез алдына Мариянын
бейнеш слестедс Облыс орталыгындагы еркектердщ
коз курты болган суду келшшектт Алматыга 6ipre
барып кайтуга осы жолы жалынып-жалпайып ерец
35
koi 1Л ip ген. Жо-жок, каз!р емес, кетн... Кешюрек.
Телефон кундагыныц сандар т!з!лген сакиналы
уясына юрген сук саусагы шапшац кимылдады.
— Подполковник Иманбаев слушает Вас, — дед!
ар жактан есплген каткыл дауыс.
— Солем берд!к...
— Оу, Маха, халыныз калай? К,ашан келдщз?
— Бупн. “Кдзакстан” конак ушнщ 6-кабатындагы
люкстемш. Маган кадр юрш шыксан кайтедс
— Макул. Маха, жиырма минуттан кешн боламын.
Макат Назарулыныц жып-жылтыр ож!мс!з жузше
кулю жараспайтын. Оны ез! де б!ледг Сондыктан
аузын ашып кулмейттн сыпаны ойелдей езу тартгы.
“Эрине, келесщ, жиырма емес, он бес минутта
жетесщ, жолдас майор”.
Михаил Иманбаевтыц Алматыга кызметке
ауысуына ез! себеппп болган. Соцгы оскери атагын
кезектен тыс алып берген де Макат. К,ожайынныц
Koitini орнына тустг Орынсыз уайымныц ашу сиякты
душпан екендтне кез! баягыда жеткен.
— Алло, Жуыанбысыц? Мен гой, Макатпын.
Халыц калай? Уй iini, бала-шага аман есен бе? Бугш
сагат 4-те жолыгу керек. Жок, уйще бара алмаймын.
Оган ренж!ме. Ио, мацызды шаруа бар. Сырт
адамныц кажет! жок, кезбе-кез отырып сейлескен!м!з
дурыс. Мен ез!м машина ж!берерм!н. Жумысыца
барады. Оз!м!здщ Султан кутедг Кел!ст!к.
Михаил Иманбаев расында да ерте келд!.
— Он сепз минутта улгердщ, жолдас подпол-
ковник, — дед! Макат Назарулы оныц иыгынан
кагып. — Жарайсын.
Алматы калалык ппю icrep баскармасыныц жауапты
кызметкер! Михаил Иманбаев Макат агасына оз!н
мэнг!л!к карыздармын деп есептейтш. Ес!мш кулл!
Кдзакстан бглетш абыройлы азаматка ini болу — еюнщ
6ipiHin басына кона бермейтш бак кой.
— Ойпырмай, Маха, сагатка карап отыр екенс!з гой.
— Мына “байлыкты” кердщ бе? — дед! кожайын
б!рден !ске кешш. — Мен дел осындай
36
дипломатымнан айрылып калдым. Пойызда. Жок,
ешюм урлаган жок. Султанныц жацгалактыгынан
ауысып кеткен. К,ыргыз агайындардыц пойызымен
келгенб1з. Мына дипломатгыц necin табуыц керек.
Султанныц айтуынша, осы Алматыныц xiriii сиякты.
BipaK, e3i тур-шшшш коре алмапты.
— Онда киын екен, — дед! подполковник.
— Онай кке сен! салмаймын гой. Метц
дипломатымда кеп акша мен койын ютапшам бар
болатын. Соны тапсац... ецбегвди елеуаз кадцырмаймын.
— О, не дегенщзз. Маха?! Мен ецбепмдл ci3re
сатпаймын гой. Онсыз да С1з жасаган жаксылыктыц
толеуш кайтара алсам жаксы. Тек, акшаныц
болгандыгы кинап тур менг Акшамен байланысты
кылмыстардын кеб! ашылмайды.
— Саган 6ip ай мерз!м беремш. Дипломатымды
кайтаруга жердемдессец, токсан мын доллар аласыц.
Мына 6ip он мыц долларды озфше уак-туйек, керек-
жарагыца жумсарсыц. Мэ, калтаца салып ал. Eciiyic
болсын. дипломатта 6ip миллион доллар бар болатын.
Бул женшде Султанга Tic жарма. Екеум!з Султан
аркылы байланысармыз.
Макдт Назарулы телефонга жармасты.
— Султан келш кет.
К,ожайынныц сабырлы, салмакты кейпш керш,
жандайшап ж!пт iiii ieii капы тацыркады. “Не деген
тез!м! Кандай куш-куат! Осыншама ср!к-ж!гсрд!
кайдан табады!?”
— Султан, — дед! кожайын — мына запарды
жинап дипломатка сал да Михаилга бер.
— Руксат болса, мен кайтайын, — дед!,
подполковник Иманбаев орнынан турегелдк
— Озще ссцйм. Ал, юке сэт!
К,онакты шыгарып сап келген Султан Макат
Назарулыныц аузына карап телм!рд>
— Бупн жумыс кеп. К,аз!р уйге барамыз. Онда
к, мд ер бар?
— Багана сейлескенмш. Жптгтердщ 6opi уйде.
Кеппа конакасыга дайындалып жатыр.
37
— Сен онда мен! машинада кут. K,a3ip мен телефон
аркылы 6ip иомен хабарласайын.
Телефон трубкасын Марияныц ез! алды.
— Мария Араловна, бул мен. Макатпын.
— Макат Назарулы соншама кутт!ргенщ!з не?
Кешеге шыга алмай отырмын.
— Уйдщ адрес! менде жазулы. Кэл!к 6ip сагатган
кейш барады. Бупн кешке Ci3re арнап конакасы
берсем бе деп ед!м. Оган калай карайсыз?
— К,арсы емеспш. Б!рак, мен токтаган уйдщ иелер!
коса барса, карсы болмайсыз ба?
— О не дегенвдз? Кушак жайып карсы аламын.
Баратын кел!к с!здщ карамагынызда болады.
Журпзушщен кысылмацыз.
— Рахмет ci3re.
Макат жымыц erri. Бугшп ертецп кундер алла
жазса, ез еркшде. А тматыга кес!мд! мерз!мнен ерте
келуц ею айдан 6epi e3i сыртынан кумар бои журген
Мария Араловнаны колына 6ip кондырсам-ау деген
максатган туган. “Курган тузагым тарыла бастады”,
— деп масайрады ж!пт агасы.
Ill
Балтакескен Хальщов 1952 жылы 2 ацпацда Семей
облысы, Аякоз ауданы “Шолпан” колхозница дуниеге
келген. Биим! жогары. Ленинградтагы Шыгыс тендер!
институтыныц тулеп. Эскери атагы — подполковник.
1973 жылгы Араб елдер! мен Израиль арасындагы
Октябрь согысына катысушы. 1975—1979 жылдар
аралыгыцда б!ркатар Араб елдершдеп Кецес Одагы
елш!л!ктер!нде жумыс !стеген. 1980—1984 жылдары
Ауганстанда барлаушылар ротасыныц командир!. 1986
жылы желтоксан айыцда отставкага шыгып, Мэскеу,
Свердловск калаларында устаздык кызметте болды.
Жауынгерл!к Кызыл Ту, “Кызыл Жулдыз” ордецдер!
мен ек! “Epniri уш!н” медальдарыныц иегерь
Кек тысты койын ютапшаны парактап шыккан
Балтакескеннщ коципне мазасыздык юрд. Эр кезде
ортурл! сиямен жазылган сарац деректерден тебе
38
куйкасы шымырлап, 6ip орында байыз тауып отыра
алмады. E)pi-6epi тсцсслш журш, шылым тартуы
жшлеп кетт).
Тендз болса, кофесш уртгап койып, алацсыз сойлеп
отыр.
— Стзге рахмет, ага. Егер Ci3 болмасацыз бар гой,
ага, кошедеп коп кайыршыныц 6ipi болып журер
едш. Enfliri уакыгга 6ipirin жумыс штешк. Бул
акшаныц жартысы йздш.. К,аланыц тец ортасынан
ойып турып eKi потер сатып алайык. Озбек Kopmi
болгым келедй..
“Баламысыц деген. Айтып отырган сезш карашы.
Мол байлыкка кенелд!м деген куаныштыц буы гой
басына тенш турган катерд! умыттырып жлберген”.
Орнына кеп 'бзе буккен Балтакескен ЖYЗi албырап,
бал-бул жанган Тещзге бажайлап карады. Агасыныц
бхрдеце айтпак болып, окталганын сезген балгын жплт
сезш ki.it догарды.
— Сен eivii меш тывда. Bip миллион долларды
жогалткан Kici колын кусырып тек отырады деп юм
айтты саган. Bip миллион доллар тупл, 6ip миллион
тенге ушш Kici onripin жаткандар каздр ондап, жуздеп
табылады. Соны ойладын ба?
— Ага, сонда маган бул акшаны иесше апарып бер
деп айтпаксыз ба?
- Апар деп айтар ед!м. BipaK-- — Балтаскескен
кок тысты ютапшаны устел устше койды. — Мынаны
окыган соц, ол райымнан кайтуга можбурмш.
Тусшемклц, олар сенщ юм екенйри б (лее. Tipi
коймайды.
— Неге? — деп шошып кеткен Тевдз кофесш
дастархан устше тогш алды. — Жазыгым не?
— Жазыгыц — бул дипломаттыц сенщ колына
тускенг Бул акшаныц neci — дипломатын байкамай
ауыстырып алган адам емес, осы Алматыда отырган
улкен чиновник. Уймет адамы. Кдзакстан халкы
ушш, сен ушш, мен ушш, 6opiMi3 ушш куш-туш
ецбек erin жаткан ардагер азамат. Оны халык солай
деп бшедс Ал, оныц тырнакшаныц шпндеп ардагер
39
азамат екешн екеум13 ciipi гана 6Lrin отырмыз.
Билпсгщ ромит таткан адам кызметше Kayin тонсе,
ешюмд! аямайды. Сондыктан да бул акшаныц 6ip
центше де тигспейсщ. Yii аламыз, машина аламыз,
жацадан фирма ашып жумыс 1стейми дегенда умыт.
Ол туралы ойлама.
— Ага...
— Созд1 болме Тец1з. Олар тек сешмен гана
токталмайды. Апайын мен жезденш, жиендерщд! де
жок кылудан тайынбайды. Бул окига туралы бшедь
ау деп куджтенген юсшердщ боршен кутылуга
тырысады. ЕнД1 сен менщ сурактарыма накты жауап
бер. Озщмен купелес болган Kici юм?
— Битмеймш. Мен уйыктап жаткам. Жолсерда оятгы.
Купеде жалгыз O3im екенмш. Пойызга Kipin жаткан
жолаушылардын арасымен сыналап эрец шыктым.
- Уйще таксимен бардыц ба?
— Жок, троллейбуспен.
— Оган да шуктр. Кдуштенетш ктсщ — жолсср!к
капа. Пойызга отырарда услндеп кшмщ кандай еда?
— Ол кшмдер!м оз дипломатымда кета гой.
— Костюм шалбарьщньщ калтасьщца ешкандай
кужат, койын ютапша, конак уйдщ квитанциясы
немесе биреулсрдщ адрес! жазылган кагаз жок па epi?
Тецтздщ opi кукыл тартты.
— Толкужатым о'ймде. Семейде жолдасымныц
уйшде болгам... Кдлтама ештене салмаган сияктымын.
— Ендеше, 6ia осылай келгсешк. К,°йын ютапша
менде калсын. Дипломаттыц коз!н кУрт. Ал,
миллион долларды сешмд! жерге тыгарсьщ.
Айтпакшы, апа-жездец бите ме?
— Ио, солардьщ кэзшше аштым.
— Оларга айтарсыц: ешюмге ауыз ашпасын.
— Жарайды.
— Жора-жолдастарыц бар ма?
— Бар. CepiK, Талгат деген курстас жйтгтер. EKeyi
де бизнеспен айналысады.
— Озщ ешктмге карыз еместсщ?
Жок, тек cisre гана.
40
— Олай болса, мен! жаксылап тыцдап ал. Дна
курстас достарыцды тауып алып, карызга он мыц тенге
акша сура. Жагдайынды айтып кысылып турмын де.
Жумыска орналасуга кажет дерсщ. Он бес кун мерчгмгс
келгс. Миллион долларды дипломатка салып жургендер
Алматынын кэшес1мен шындап (здесе, жогалткан
сынык, инеш де тауып алады. Ею-уш куннен кейш
уй баскармасына жумыска орналастырамын. Ен кем!,
ejd-уш ай бетегеден бшк, жусаннан аласа боп тыныш
журесщ.
— Ага, — дед1 Тешз уш кумыгып — Акшаны С1зге
тастап кетсем кайтедг Эйтпесе шыдамай жумсап
коюым мумюн.
Балтакескен кулш жгбердк
— Баламысын деген... Тастасан тастап кет. Б1рак
есщде болсын, мен тогыз мын долларды гана аламын,
калган акша озйццю.
Балтакескен устелдщ тартпасын ашып, шпнен 6ip
бума акша алды.
— Мо, мынау жиырма мыц тецге. Озщ устама,
апайыца бер. Тамактан тарыцпасын. Кэшеге шыга
калсац калтацда жуз тецгеден артыц акша болмасын.
Сен ел! жассыц гой, Тешз. Адам учли ом1рден кымбат
норсе жок-
— Тусшд1м, ага, — дед! Тец1з курсшш.
Ею белмел! уйде оцаша калган Балтакескен ой
шырмауьтнан шыга алмады. Ом ip деген осы. Eipeynepfli
жылатып, енд! 6ipeyjiep,ai куантып кед етш тагдыр
сыйы карама-кайшылыкка толы. Тецгзбеп кездейсок
танысцан. Б1рде конактан кепйрек шыгып,
Сейфуллин дацгылыныц бойындагы аялдамада такси
тосып турып калды. Ерте коктемнщ коцыр салкын
тун1 ед1. Тунг! бгрден кейш кошедеп келш козгалысы
саябыр тарткан. Б1рен-саран жецгп машиналардыц оз!
кол кетерген жолаушыга токтамайды. Жаяу журш
кетуге жер шалгай. Жаурай бастаган соц, темею
тартпакшы болып ед1, оттыгын оз1 конак болган уйге
калдырып кетп ме, таба алмады.
Аялдама касындагы шагын лопкеге келш,
41
сатушыдан cipiHKe сурады. Талдырмаш денел! ор!мдей
бозбала:
— Шылым шекпеуип еддм, ага, — деде
— Кдп, — деп оюнген бул бурыла берш ед1, “Ага!”
деген дауыс жалт каратты.
— Ыстык кофе iineci3 бе?
Бурын-соцды оз! кормеген бейтаныс жйптен мундай
конакжайлык кутпеген Балтакескен тосылып калган.
— Келий, 1шке юрщз. К,аз1р есж ашайын.
Лопкенщ iiui кыздын жиган жупцдей мунтаздай
таза екен. Сандыкша-тосекпц устше жайгаскан
Балтаскескен жан-жагына тацыркап карады.
— Кдсындагы cepirip кайда, бауырым?
— Мен жалгыз 1стеймш. Ею адамга бул жер тарлык
етеде Бул лопке — менщ уйм. Осыгща турамын.
— Сонда калай?
— Суйеунпм жок болган сон, амалдап кун корш
жатырмын. Апа-жездем потер жалдап турады. Уй
и ел epi оларга барганымды жактыра бермейдт Тауарды
кэтерме базардан сатып беруге аламын. Тунде мына
ipreneri корпи лопкелерд! кузетемш. Олар да ецбепм
yiniH азын-аулак тауар босатады.
Бейтаныс аузын жиып алганша, лопке жанына 6ip
“Жигули” келш токтап, лишен ецгезердей екеу шыкты.
— Бес жуз мын, — дед1 узын бойлы мурттысы.
— >Kitirrep, мен издери танымаймын гой, — дед!
лопке Heci саскалактап.
— Танымасан ецщ танисыц. Бул мацай бупннен
бастап Сацлактыц карамагына кошт!. Бурынгы
кожайындарыц Жора тю-тю!
— Менде каз!р ондай акша жок—
— Жок болса, лапкеце от коямыз, — деп, сезш
кыска кайырган мурттыныц коз! буган тускен. —
Брат, сен сыртка шык.
Балтакескен соз таластырмады.
Узынкулактан ecrireHi болмаса, рэкетерлерд! алгаш
рет Kopyi еде Сыртка шыкканы сол едц уш литртк
пластмасса канистрмен бензин екеле жаткан
мурттыныц cepiriH керш айгайлап ж!берд1.
42
— Жттгер-ау, мыналарьщ сумдык кой! Буларыц не?
— Кет-ей, epi! — деп муртты иыгынан кагып к,ал-
ганда, Балтакескен шыдамады. Бойы серейген
коргенс1зд1 ттзесшщ кылтасынан теуш, он колымен
шыкшыттан аямай урды. Канистр устаган тепелтек
не болганын ацгарып та улгерме/ц, к,ас пен кэздщ
арасында кэше мен тротуардын арасындагы арыкка
серешп тустт
Машинада ешюмнщ жоктыгына кез! жеткен
Балтакескен лэпкенщ алдына келдт
— Атыц им, бауырым.
— Тец1з-з, — дед1 коркыныштан иен дгрщдеп, Tici
сакылдаган бозбала: — Бекер урдьщыз-з. Булар-р ецщ
меш “косякка” тыгады.
— Саспа. Сацлактыц xirirrepi болса,
цожайындарымен оз!м сойлесемщ. Кофеце рахмет.
Аты-жешм — Балтакескен Халыцов.
Аузы аццайып кеткен Тецгздщ коздер! жыпылыц
тап Kerri:
— Мен Слзд1 битемш... есту!м бар... Мен... мен де
Шолпандыцпын.
— К1мнщ баласысыц?
— Медет койшыныц...
— Медет атай мен Жемилэ апайдыц баласы екенсщ
гой... Онда ертец уйге хабарлас.
Узынтура мен кеспелтек караны “Жигулига” салып
алып, Сацлакка барган. Алгашында eKeyi де оныц
кацда екенш айткысы келмеген-дт
— Ецдеше, цазгр цаланыц сыртына алып барып,
ездерщщ машинамен 6ipre ортеп ж!беремш, — деген
бул ашудан тутптп. Тунп ресторанда сауык курып
отырган бес-алты цыз бен xirrr сылтып баскан муртты
мен бет-аузы дал-дал болган кеспелтек караны алдына
салып юрген буган урпие карасты. Обалы не керек.
Сацлак муны барде и таныды.
— Оу, Балтакескен ага, кайдан жураз? — деп
орнынан турып келш амандаскан одемш!е xirir
К,азакстанныц аты шулы спортшыларыныц 6ipi
болатын.
43
— Мына xirirrep адасып менщ лопкеме келшт!, —
деп, Балтакескен алгаш рет oTipiK айтты. — Ею ауыз
созге келмей от койып xi6epe хаздады. Сен xiSepfli
деген соц, оз!гщ! 1здеп осында келд!м.
— Кеш!р!ц!з, ага, — дед! Сацлак кызарып, —
цайтып булар сгздвд лепкенщ мацайын баспайды.
Санлак сезгнде турды. Ертец!нде Тец!з келген.
Коцшд!.
— Ага, — деп устел устше б!р бума ацша тастаган.
— Мына уш миллионды С!зге табыс ет деп кешеп
xiriTrep экеп бердк Мен!... салыктан мулдем босатгы.
Ага, маган 6ip керемет идея келд!. Лопкеме с!зд!ц
атыцызды хазып койсам кайтед!?
Балтакескен ауылдас xiriniH сезше не кулерш, не
peHxipiH бишеген. Сацлак 6epin х!берген уш
миллионга колын да типзбед!.
— Муны сен ал, бауырым, — деген. — “Уй болмай,
куй болмайды” деп аталарымыз айткан. Уак-туйекке
хумсамай, баспана сатып аларсыц...
Ек!-уш хылдан 6epi туган шкйндей болып кеткен
Тецвдщ адалдыгын хаксы кореда. Кемшипксгз Kici
бар ма. Байгус бала тым сенпш. Сол сенгппттнен
eKi-уш марте аузы куйд!. Заманныц хулын-курты —
паракор оюмдер мен алаяк кулар айдарынан хел ecin
ата хуртын, ел анасын алдап-сулап, арсыздыкпен
тонап хатканында шаруасы хок. Оны
саясатшылардыц ici деп санайды. “Дуние белгске
араласпаймыз, ом!рдеп оз улес!м!зден кур калмай-
мыз!” — деген у сак кесшкерлерд! де юнелаудыц рет!
хок шыгар. Мумюн, кошеде сенделш, хумыссыз
калган хуз мыцдаган замандастарына Караганда Тец!з
бакытты болар. Б!рак “дайын аска т!к касык”
хуздеген курбыларыныц касында ол юм? Кок тысты
Койын ютапшага Балтаскескен улкен каушпен
карады.
IV
Михаил Иманбаев. 1950 жылы 29 кекекте
Н.цаласында дуниеге келген. 1974 жылы Караганды
44
педагогика институгыныц тарих факультетам тамамдап,
Талдыкорган облысы, Берлттебе аудандык комсомол
комитеттнщ хатшысы, аудандык партия комигетщде бел!м
Menrepyuiici болып жумыс тстеген. 1979 жылдан аудандык
luiKi ютер органична саяси белЕм бастыгы. Кдзактыц
Ултгык Мемлекетпк уннверситепнщ зац факультеты
сыртгай окып бглрген. 1987—1993 жыддары Жезказган,
Караганды калаларында кылмысты тздеу бел!м1н1ц
бастыгы. 1994 жылдан Алматы калалык 1шк1 icTep
баскармасыныц бол'тм бастыгы. Милиция подполковнип.
Михаил Иманбаев — Алматыдагы кылмыс элеммн
тыныс-ттршитшн жетгк бтлетш санаулы мамандардын
6ipi болып саналады. Астанадагы кызметше жыл
толмаса да, б1ркатар KayinTi кылмыстардын беттн
ашып, аз уакытта абырой-беделге ие болган-ды.
Макат Назарулынын тапсырган жумысына
Kipicnccicir бурын, кэкейше 6ip норсент мыктап туй;п.
Бул icri купия журпзудщ алдын-ала сактык
шараларын ойластырган. Колдк милициясы арк.ылы
Красноярск—Б1шкек пойызыныц 9-вагоныныц
жолсерптнен 11 мамыр куги Алматыдан тусш калган
3,4 купелердщ жолаушылары туралы дерек алу ушш
Кыргызстан колтк милициясына сурау салды.
— Моке, тыныштык па, — деген кэл!к милиция-
сындагы танысы.
— Кезекп тексеру гой. “К,онак” келд! ме деген
кудтмтз бар.
Кун откен сайын 1з кесудщ киындай беретппн
быетгн Михаил оз агентурасынын eKi-уш адамына
тапсырма беруш уйгарды. Жекеменпик колптмен
жолаушы таситын Вахидты Бтртншд. Алматы
вокзалынын алдынан тапты.
— Макул, шеф, хабарын кешке айтармын. Мундай
дипломатты екнпн 6ipi устай бермейдт гой. Бтз
жолаушыдан бурын колындагы жупне назар
аударамыз.
Агенттердщ тштндеп ен OKKici аула сыпырушы
болып icTeitriH Икрам ака болатын.
— К,уп болады. бзтм жаксы танитын торт-бес
45
алкапттарым бар. Соларды да жегейш. BipaK, олар бтз
сиякты октметке теин жумыс 1стейд1 дейсщ бе? “Ой,
атака налет, цу шал!” — дей жаздап ялш -пстеген
Михаил тос калтасынан 500 тенге суырып берд!.
Кэсшкерлер мен саудагерлердщ арасындагы “коз
— кулагы” — CepiK езшщ лепкесшде екен. Михаилды
Kopin куанып Kerri.
— Ой, ага, келгенвдз мундай жаксы болар ма? Ала
салык инспекциясыпдагы досыцыз кавды iurin бодцы.
Bipece O3i келш, 6ipece ойелш жтберш кунара 6ip
коньягымды алып кетедь Мына лопкеш мулде жауып
тастамасам , титл...
— Оны коя тур. Крлдагы шаруа гой. Шешермтз.
Сен мынадай дипломатты Гиреулщ колынан кэрген
жоксыц ба?
CepiK узак ойланды.
— Корген сияктымын. Естме туспей турганын
карашы?.. К,удай-ау, ктмнщ колынан корддм... Ой,
алла-ай...
— Ойыца туесе, телефон сок... — дед1 Михаил
кетуге ынгайланып...
— Ага, кошенщ карсы бетшдеп лопкент кордвдз
бе? Менщ жаца KopinuiepiM. Соцгы кезде саудам
журмей калды. Клиентгертм солай карай барады.
Комегщтз кажет.
— Жарайды. 83ip кол тимейдь Кейштрек... Тек
менщ шаруамды умытпа.
Выдай шыга Михаил “yh!” — деп демш терец алды.
Тос калтада жаткан он мыц доллар кеудесш Kyiiaipin
барады. Махандар ipi азаматтар гой. Кдзакстандагы
атак-беделт кандай. Tinri уцинтшш Мацат
Назарулыныц адамы дсйдс Халык айтса калт айтпайды.
Астрахань каласынан конакка келген кайынагасы
бупн кайтпакшы. “Шохасын” подьездщ алдына -ripen
Койып, екшпй кабатка ыцылдап котершгент сол едт,
келшшеп eciK ашып, кутит тур екен.
— Ту-у, кайда журсщ? Ага Keinirin калам деп
алацдап отыр.
— Улгерем/з, бойбппе...
46
К,оцыр шабаданын Kipe Gepic дал, зге койып,
тык,ыршып отыр.аи к,айынагасы орнынан ыршып
турегелд!.
— К,аз!р Сэке, бес минутке сабыр ет1ц1з.
Келшшегш ертш ас уйге юрген Иманбаев багана
жумыс кабинепнде санап, болек буып койган жет1
мын долларды жубайыныц колына устатгы.
— С1зге деген сыйлыгым.
— Рахмет, — дед! кез! жайнаган аксур келшшек.
Михаил дипломатты ашып, шпилей костюм-шалбар
мен койлекй “симон” галстугш суырып алды.
— Муньщ не?
— Тсс... — деп Иманбаев дел!зге шыкты — Соке,
мынау менщ 6ip-eKi морте киген ки!мдер!м epi, с1зддн
иыгыцызда журсш...
V
Мария Араловна. 1952 жылы казанда Талдыкорган
облысы, Андреевка ауданы, “Jlenci” совхозында
дуниеге келген. Ei.iiMi жогары. Алматы Халык
шаруашылыгы институтыныц экономика-жоспарлау
факультета бтрген. Ею баласы бар. Н. каласындагы
“Сауда” акционер.™ цогамыныц президент!.
Шаштараздан оралган Мария подьездщ алдында
турган шетелд!к машинаны анадайдан байкады.
Онсызда айнадай бои жалтыраган келшн шуберекпен
сурткпптеген казак жптй муны Kopin, бойын тактед!.
— Сэломегаз бе? С!з Мария Араловнасыз ба?
- Ие.
— Мен! шеф жгбердг
“Ну, Макат Назарулы...” — деп шггей риза болып
калган Мария коз киыгымен журпзуплнщ де ycri-
басын шолып шыкты. Галстук тагып шетелд!к сен
улпомен кшнген ж!г!т коз тоярлыкдай сымбатты екен.
— Ес!мщ!з гам? — дед! Мария кол сагатына карап.
— Нуртай.
— Меш жиырма минуттай кутуодзге тура келедг..
— Бупннен бастап менщ бастыгым с!зс!з, Мария
Араловна, — деп Нуртай аксия кулдг
47
— Саган машина келдц кордщ бе? — дед1 Анна, —
жэне анау-мынау машина емес, мерседес. Жарайсыц
Мария Араловна!
Анна мен Мария мектепте 6ip класта окыган тату
курбылар-тугын. Екеу1 ею капала турса да жуптары
жазылган жок. Бала-шага, отбасыларымен араласып,
6iTe кайнасып кеткен. Алматыга келген сайын Мария
Анна мен Владимир Ивановичтщ ушне туседг
Владимир Иванович тургын уй баскармасында
ютейдк Аня болса, соцгы 6ip жылдан 6epi шетелге
шыгып тауар окелш, сауда-сатгыкпен айналасады.
— MyraniM болып куш бойы мектепте журш, 500
тенгеге зар болган кундергмд! ойласам, каным
кайнайды. К,аз!р рахат, — дейд1 Аня — Володя мен
Сергейд! мен асырап отырмын.
— Сен бупн жайма базарынды кой, — деген
тацертец Мария, — бупн екеум!з кала аралап,
дукендерге юрешк. Ею-уш куннен соц кайтамын.
Айдар менгЭльза уйде жалгыз калды.
— Борис бар емес пе? Келш туратын шыгар.
— Эй, соны койшы, — деп курсдпдд Мария, —
Ажырасканыма куанамын Уш жылдан 6epi оз!мнщ
де, балаллрымггыц да кулагы тыныш.
— Мынауыц былай дурыс адам ба?
— Макат Назарулы ма? Kim бигсш. Ею айдан 6epi
кыр сонымнан калмай жур. Осы сапарга киылып
шакырган соц, келгспм. Эрг cei-ii де сагындым.
Мария мен Аня сыртцы ecixxe беттегенде телефон
шырылдады.
— Мунысы им болды екен тагы да? Батана сен
шаштаразга кеткенде жйттщ коцырау шалган.
— Онда esiM алайын... Трубканы котерген Марияга:
“Алло, — дедг жумсак коцыр дауыс, — Владимир
Ивановичтщ потер! ме?”
— Ио.
— С1з жубайы боласыз ба?
— К,аз1р... — Мария Аняга ым какты, - сеш
шакырады.
— Мен ci3.ui тындап турмын, — дед! Аня, — Ио.
48
Жок,- уйге келмеда. Юм деп айтайын? Км, юм дейсдз?
Аияныц бул кубылысын жамандыкка жорып
Марияныц журен аузына тыгылды.
— Володя ЕИрдецеге ушырап кдлмап па?
Аня трубканы алаканымен жауып басын шайкады:
— К,агаз бен калам берпп... Ио, ио, айта беродз... Уил in
телефоны дейслз бе? Жаксы, келсе айтайын...
— Саган не болды, — дед! Мария телефон
жанындагы креслога отыра кеткен курбысына.
— Ештеце де... Жай ешейш... Мария колындагы
кагазды жулып алды. Доптер парагына айбак-сайбак
жазылган сандардан баска ешнэрсе коре алмаган сон,
тынысы жи!леп ентптп отырган Аняныц иыгынан
туртп.
— Сергеева, айтсаншы...
Аня ундемедЕ Марияныц колындагы кагазды
алып, кол сомкес1Не салды:
— Володя келсш... Ох, сумырай!
EKi-уш сагат бойы дукендерд! аралаган Мария
Аняныц жан-дуниесшдеп толкынысты ацгармай
калмады. Кулегеш сезшец курбысы ежелп акжаркын
калпын жогалтып алгандай. Бул бетше пктеп караса
болды, козпг алып кашып, кумгпжи бередЕ Tinri дукен
аралауга кулкы жок сиякты. Курбысыныц кец!л-куй!
буган да эсер етпей коймады.
— Уйге кайтайык, — дегешне Аня карсылык
бвдцрмедЕ Мария Нуртайга алгысын айтты.
— Мен осында боламын. Шеф кешккхн с!здерд!
фазендага алып келесщ деп тапсырган.
— Кешке дейш боссыц, — дед! Мария кулш.
— Болмайды Мария Араловна. С!здерд! осы жерде
кутемш. К1м бпгед! мумкш кажет!м болып калар.
“Ох, Макат Назарулы... Алматыдагы жтттерщп
де езпцз сиякты айтканынан кайтпайтын табанды
екен” — деп ойлады Мария.
— Сен жол жур!п келдщ гой. Шаршаган шыгарсыц.
Б!раз демал, — дед! Аня, — Мен уй щаруасымен
айналысайын.
Мария диванда жатып, кешеп сетт! eciHe алды.
4-30910
49
Макат Назарулын облыс орталыгынын тургындары
жаксы бшедк Кеше де, буггн де ел назарынан тыс
калмаган ipi ennipic 6ipnecTiriHiH басшысын былайгы
журт ‘Чекер” деп мактасады. Бурын салтанатты
жиындар мен облыс белсендыер) можшштершде
президиум торпгде каскайып отыратын азаматпен
жакын танысып, араласып-кураласудыц peTi
келмеген. Жалпы, Мария табигатында устамды жан.
Мшезшщ TiKTiriHen бе, O3in бйетш ер-азаматтар
артык-ауыз езм-калжын айтуга имени! турады.
Осыдан ею ай бурын облыс okimi, Макат Назарулы
жоне тагы да 6ip-eKi басшы азаматтар бар, Алматыга
жиынга келген. KeiiJKiciH облыс эюммц усынысымен
жерлестер болып Медеу жактагы “Самал”
мейрамханасында бас коскан. K,a3ip колында билш
бар адам оцаша отырыстарда адамдык бетпшш г'ш онай
жогалтады гой. Б1раздан сон мунын адам екенш
умыткан оюм еркектердщ козшше:
— Бупн мешмеп боласыц, — деген ет> кызарып
канталап кеткен коз!мен ппш-жеп. Мария бйепнен
сыйпамак болган жундес колды кагып ж!берген.
— Тшвдзд! тартып сойлешз, — дед1 ашуын ipKe алмай.
— KiM.ti басынасыз?! Бастык корсе аягына жыгыла
кетепн жэлеп кой дейыз бе мегп? Турвдзге каранызшы,
корыс-батпактан шыккан шошка тор1зД1с)з!
Володя мен Анянын уйше таксимен кайткан Мария
ертенВДе жиыннын жалгасына карамай Н.каласына
ушты. “Meiuii, — деген шггей бекпйп, — коп болса
кызмепмнен босатар. Онын есесше арым таза”.
Арада 6ip-eKi кун отп ме, отпел) ме, кабылдау
болмесшдеп хатшы кыз:
— Мария Араловна, егздщ кабылдауынызга Макат
Назарович келш отыр, — дегенде сенер-сенбешн
бшмеген.
К,олында 6ip кушак ryni бар Макат Назарулы
жаркылдап куле сойлеп юрдк
— Салеметстз бе, Мария Араловна? Халыныз калай?
Мына заманда ойел туги еркектщ колынан келмейтш
ерлпсп егз жасадыныз. Сол ушш рахмет азге. Анау
50
куш Алматыдагы ынгайсыз жагдайга бола KeinipiM
сурай кедд!м.
— Ci3«i Леонид Петрович яаберда ме?
— К,удай сактасын, — дед1 Макат Назарулы. —
Мына соз!шз ауыр тидк Мен Kici сэлемш таситын
адамга уксаймыи ба?
Макат Назарулымен жеке таныстыгы осылай
басталган. Марияга акылды, сабырлы еркектер
унайтын. Бул жагынан келгенде Макат Назарулы
озгелерден би!к турды. Араларындагы жылы карым-
катынастыц кайда барып прелерш inii сезедк
Махаббат, сез1м туралы оцпме ол! айтылмаса да,
Мария iuiKi толкынысын сабырга жещцрген. “Heci
бар, — деген сан-сакка жупрген ойын бектп. - Уш
жылдан 6epi басым бос. Балалар болса eni жас. Мына
к,иын заманда суйешш-препцнщ болгандыгыныц
артык,тыгы жок. Eipeynin отбасын бузайын дегеннен
аулакпын. КелдеНец 6ipeyre урынганымша, Макат
Назарулы сиякты саликалы азаматпен кездесш
турганым дурыс кой”.
Султанды баска купсге ж!берш, екеу! оцаша
калганда, конип катты кобалжыган. Булар пойызга
тунп сагат 10-да мшген. Макат Назарулы устел
устше коньяк пен 6ip корап шоколад койды.
— Мария Араловна, — деген жшт агасы. — Мен
ci'jre гашыкпын. Жо-жок ботен ойга жорымацыз. Тек
дурыс тусййщз. С1зге айтпауыма да болар ед1, 6ipaK...
шыдамым жетпедь Менщ жасымда гашык болдым
деу cisrc кулкип болып кершер. Tirni ез1М де ынгайсыз
куйдемш. Амал кайсы...
Екеуара орб1ген оцпме тац саргайып атканша
жалгасты. Макат Назарулы да, Мария да балалык
шак, жастык кездерт туралы айтып, оцпме арнасы —
OMip туралы ойларга ауыскан.
EipiH-6ipi толыц таныгысы, 6inrici кеп ынтыккан
eKi адамныц кощл жарасымы тез уйлестк
Макат Назарович бул жолы да Мария кутпеген
бшктен коршдк Журекжарды niidpiHe 63i лом-мим
деп Tic жармаганнан кейш, к¥шактауга да, cyfticyre
51
де умтылмады. “Жаксы адам” деп totti елее
кушагында жатып, Мариянын коз! ininin Kerri..
...“О, кудайым!” деп абыржыган Анянын мазасы
кашкан. Манаты коцырау шалган коцыр дауыс
Кулагынан кетер емес. Расымен сол ма екен, олде
фамилиясы уксас 6ipey ме? Бар болгыр Володя да
жумысынан келмей койщы. Булар б!р-б!р!н кайдан
танпды екен? EipaK еркек итпн журмейтш жер! бар
ма? Eip ботелке арак iince, сонын езш достыкка
санайтын сандалбайлар гой. Аня мен Марияныц
уйлер! корил еда. Булар оныншы класта окьш журген
жылы кыс катты болды. Акпан айында ак тутек боран
согып, таулы аймактын бауырындагы селоны кар
тумшалап тастаган. Экес! трактор бригадасынын
бригадир! болатын. Bip кун! кешю апак-сапакта окес!
тулып киген б!реуд! ертш келда.
— Манька, — дед! шешесше айкайлап, — куйеу
баланды кутш ал. Ленинградтык студент коршед!.
— Eerip-ay, мунысы им? — деп шешес! орныиан
турган. — Мундай кун! Kici жолаушылай ма екен?
— Мен кетпм. Мына iprefleri улкен жолдыц
бойында кешеден 6epi автобус батып жатыр. YcireH
жолаушылар бар.
Экес! тулып киген жолаушынын аркасынан какты.
— Тулыпты шеш, куйеу бала. Баскаларга кажет
болып калар. Кдлыцдыгын осы уйде. — Марияны
Kesi шалып калган окес! карк-карк кулд!. — Ойбай-
ау, 6ip емес, ек! калывдык кутш отыр гой сен!.
Жолыц болады екен, жптг!м.
Бейтаныс жолаушы тым жука ки!н!пт!. Устшде
жука пальто, аягында ботенке.
— ¥лым-ау, какаган кыста жаланаш жургешц не? —
Шешес! ею колын кеуцесше койып “all” урды. — Аягывды
шешпе, кел, пешке жакывда. Аня, орывдык бер.
Бидай онда казак ж!гт бозбаланыц KopiKrici екен.
Киген кшм! де жунттай.
— Метис болуы керек, — деда Мария кулагына
сыбырлап.
— Метис емеепш, — деп пешке тенш отырган жтт
52
мойный бурды, — оке-шешем ауылдыц казактары.
Ulemeci мырс етш парады.
— Сол керек сендерге. К,азактыц суду жштш
кермеп пе едщдер?
Боран бес кун бойы удей согып, толастамады.
Балтакескен елгезек, ершбейтш шаруакор екен.
Ергесше-ак шешесппц кой дегенше болмай, окесппц
шолак тоны мен есю пимасын киш алып, мал сугаруга,
шоп салу сиякты жумыска араласып кегп. Бурын
Мариянын уйше бул жш баратын, Балтакескен пайда
болганнан бер! енда онын келу! жшледв Ленинградгык
студента оке-шешес! “Боря” дейтш.
Аула нишде Боря eKeyi мал сугарып жатыр едц
Марияныц окес! Арал Файзрахманов келд1.
— Эй, балам, ceHi арабша бслед! деп кенже
цызымнан естцпм. Сол рас па?
— Рас, аксакал. Ленинградтагы шыгыс тыдер!
институтыныц екшпп курсында окимын.
— Сен онда колыц калт етш босаганда бщдакше
Kipin шыкшы. Соцгы кезде коз1м булдырап, opimepni
ажырата алмайтын Kopin куйге ушырадым.
Аня “ана Kici не дейда?” деп Борядан сурап еда, ол
Арал Файзрахмановичпен арадагы ецпмеш каз
калпында айтып берда. “Мына кыздын кулыгын кара,
— деп Аня Марияга тацгалды. — 03i уйше шакырута
уялып, окесш жумсайды, о?”
Файзрахмановтын уйше Балтакескенмен бул да
барган. Мария бар Toyip кивдн бойына inin, жасанып
алыпты. Муны Kopin кысылып калды. Арал аксакал
мен Мунира апай дастархан жайып, кутш отыр екен.
— Келшдер, алдымен тамак tain елденш алайык,
— деда Марияныц OKeci.
Файзрахмановтардыц кенжеш Энуар тентек,
киямпурыс бала-тугын. Балтакесксннщ костюмшщ
омырауыцда жылтыраган значокка KO3i туси.
— Анау не?
— Тоске тагатын белп гой...
— О не белп? — Арал аксакал да елец ето.
КСРО спорт шебершщ 6c.ni ci.
53
— К,ай турден?
— Самбо Kypeci...
— Балам-ау, сен эзщ онды бала болып шыктыц
гой. Палуанмын де . Жен-ак. Улкен жарыстарга
катысып кордщ бе?
— Кенес Одагынын жасэсшр1мдер арасындагы
женшпазы болдым.
— OripiK айтасын, — дед1 Энуар, кайдагы
чемпион? Беспе, мактаншак?
Ерке ул “кой” деп косанжарлана урыскан эке-
шешесш тындамай эршелене тустг
— ¥рлап алган шыгарсыц!
Манадан 6epi темен карап сызылып отырган Мария
Энуарды шымшып алды.
— Сен кыз неге шымшисыц, — деп eKipin коя
берген шалдуар тентек екесшщ ту сыртына тыгылды
— Сен сен мына мактаншакты жаксы кэресщ! Аня
eKeyi мал сугарганда терезеден ылги мелиш карап
турасыц гой, OTipiK fleini?..
Боря шайга шашалып, кызарандап калды. Мария
тарп бэлмеге карай умтылган. Дастархан басында бул
да отыра алмай курбысыныц сонынан uiecri.
Мария TiK мшездЬ тыд! болавын. Кара коздер!
ушкын атып, аккуба жуз! дуылдап муныц мойнынан
кушактай алды:
— Ой, Анечка, какой позор! Ну, Анвар дурак...
Что теперь скажу родителям!
Eipa3 уакыттан соц ауызгы белмеден конырланган
эуез ест1лд1. Боряныц макам MSHepi буган да унады.
— Кандай ютап окып отыр?
— Татардыц халык эпосы “Epire”, — дед! Мария
кулагын Tirin.
Сол куншц ертецшде тац карацгысында OKeci
Боряны автобуска алып кетштд
— Жол ашылыпты. Мына 6ip газет киындысы мен
тос белгйй Энуар Файзрахмановка берпдзш! деп
табыстады.
Боряныц кетш калганын естхгенде Мария жылап
жгбердг Абырой болганда, шешеы уйде жок едь
54
— Жындымысыц, неге жылайсын?
— Мен... мен оны суйемш гой, Аня! Суйемпг!
Курбысын калай жубатарын битмей саскалактаган
муныц есйге Боряныц аманаты туей.
— К,ойшы енд|. К,оя туршы!.. Ол мына сэлемдемеш
Энуарга бер деген екен.
Газет киындысы Боря туралы макала болып шыкты.
Омырауына алтын алка таккан жас життц суреп
кездерше оттай боп басылды. “Джигит из Казахстана”
деп макаласынг такырып койган ленинградтык тйпш
Балтакескен Халыков туралы ыстык сезтммен
жазыпты.
— Мектенй он бес жасында бтршп. Бтзбен жасты
екен гой. Жейм екен, — деп дабырласцан ею курбы
ац-тац болсын...
— Аня, — дед1 Мария — сен бул жайында
уйдеплерге айтпашы. Газет пен тос белй менде болсын.
Осыдан кейш Мария катгы эзгердк Кектемге карай
курбысыныц махаббатын кластастарыныц 6opi eci iii
6i.iji. Tiim ауылдагы атышулы сойкан Пашка, Павел
Коренчук та Мариядагы газет киындысын сурап алып
окып: “Oho” деп басын шайкаган.
Макала мен “КСРО-нщ спорт шеберГ’ значогы —
Марияныц бойтумары едк Кдйда барса да ез!мен 6ipre
алып журсйн.
Мектеп бшрген соц exeyi Алматыга аттанган. Бул
педагогика институтыныц, Мария Халык
шаруашылыгы иститутыныц студенттер! болганда,
селодан узынкулак аркылы 6ip хабар жетй. Боря
Мария екеуш 1здеп келген екен. Булардыц окуга
тускенш естш. коп юдфмепй.
Кездесудщ сот! 1970 жылдыц 1 кацтарында гана
тустк Ол да OMip екен-ау!
1973 жылдыц кэкек айыныц аягында оншакты
кунге суранып келген Боря уйлену тойын 3 казан
кунше белплеген-дг Cepi ж!йт содан кейн ушты-
куйлт гайып болган. Мария екеу! оны 1здеп
Ленинградка да барды. Ешк1м ештеце бйтмейдЁ
Кдйгыдан кан жуткан Мария байгус тамыз айында
55
Борис Селивановой куйеуie шыкты. Бул окиганы
муныц 031 6ip кун калганда 6ip-aK 6umi.
— Дент дурыс па, Боряны кутпедщ бе?
— Енд1 маган оныц атын айтушы болма, — деген-
д( Мария, — онда сен меш, мен ceHi умьпуга тшстз.
Борис Халыков Алматыга желтоксан айында
оралды. Бул ол кезде жас мамандардыц
жатакханасында туратын.
— CeHi 6ip офицер кутш отыр, — дед1 — вахтер
байка, Анечка ею сагатка гана мурсат беремш.
Борис-ri кергенде аузына соз туспей кысылды. Ол
да Tic жарып ундемедк Б1раз унбздактен кейш Аня:
“шай кояйын!” деп ело Борис колынан устай алды.
— Мария кайда?
— EopiHe озщ кшелгсщ. Уоде кайда? Сертщде
негып турмадыц? Оныц Kaaip куйеу! бар.
Жас адамныц козшдеп KacipeT кандай
коркынышты. Аня “мама” деп калай шыцгырганын
байкамады.
— Keniip, — дед! Борис быепн босатып, — кеш ip.
Усйидеп шинелпв memin, кителшдеп медалш
корсегп:
— Мынау “Ерлпт ушш” медали Кордщ бе?
Бул корыкканнан басын изедв Алдында турган
031 быет1Н Боря емес, мулдем жат адам сиякты.
Кителш сыпырып тастаган жтт енд! шалбарыныц
белбеуш агытты.
— Боря... мынауыц маскара гой. — Булжацдормен
сыртка кашты.
— К,ызым-ау не болды.
— Валя апай... Валя апай, — дей берд) вахтер
кемшрге жабысып — Милиция... жок, aopirep
шакырыцыз. Кез алдымда жынданып кетп.
— KiM? — деп енд! Валя апайдын урей ушты, —
Алло, милиция...
Кргамдык ToprinTin сакшылары кас пен коздщ
арасында жетш келда. К,имылдары арсын-курсш ей
милиционердщ ыгын тасалап, Валя апай мен бул да оз
болмесше сактана юрген. Борис ппкишшец отыр екен.
56
— Оу, товарищ, это же не баня? — деп Kesi
бакырайган казак, сержант тутыгып калды. — K'im,
юм пышакдаган!
Борист!ц оц жак аягы докемен шандып
байланыпты.
— Сакта к¥Дай, — деп Валя апай улкен 6ip
кумэнмен коз тастады.
— Ешюм де пышактаган жок, жолдас сержант, —
дед! Борис сулесок пшинмен. — Москвадагы оскери
госпитальдан таяуда гана шыктым. Ага лейтенант
Халыков. Mine к¥жаггаРым-
— Медал!ц!зд!ц куэл!п бар ма? — деп екшш!
милиционер алга озды. Сержант пысыктык косетш,
куэл!кт! Бористщ колынан кагып алды.
— Халыков Балтакескен... Аса мацызды
мемлекетт!к тапсырманы орындау барысында
керсеткен жанкиярлык ерл!п уш!н. KeuiipiM
сураймын, жолдас лейтенант... Мына вахтерден 6ip
б!лмест!к oTinri. Жарацызды байлап жатырсыз ба?
Мумюн дор!герл!к комек кажет шыгар?
— К,ажет! жок. Суйген кызым куйеуге win кеткен
соц, куй!нгенд!ктен болар... Ес!кт! жаба турыцыздар
мен кишш алайын.
Сержант Валя апайды ала коз!мен атып ж!бере
жаздады.
— Жацагы жаралыныц kim екешн б!лес!з бе?
Москвадагы Орталык КГБ-ныц ок!л!. Бейб!т кезде
улкен ерл!к жасаган батыр! Ал, с!з... Валентина
Трофимовна б!зд1 маскаралай...
Осы кезде Борис коршдг Oi<i к¥п"КУ- Бетшде 6ip
тамшы кан жок.
— Сау болыцыздар.
Ек! милиционер “Сау болыцыз” деп бас шулгып
жатканда, бул Бористщ KipniriHe ею тамшы жас иинш
турганын байкап калган...
Бул кездесуд! Марияга айтпаган-ды. Тпгп Борист!
корд!м деген де жок. Кейш бул уйльбаранды болган
кездер!нде он бес жасар Айдарды корш, журен тагы
шаншып ауырган. Оц жак касы мен кабагыныц
57
арасындагы мец, Kipniri, узын цалыц шашы... мен
Борис Халыков баласымын деп тургандай едт...
Сол соттен бастап Аня Мария мен Халыковтыц,
ишкентай Айдардын алдында эз!н юнол!мщ деп
санайтын.
Телефон шылдыры Анна Сергееванын ойын белш
Ж1бердн Владимир Иванович.
— Жумыска телефон согыпсьщ гой.
— Мария тацертен бупн конацкд баратынымызды
ескертш ед1 гой. Кешпспей кел... Володя... — Аняныц
коцглш oyeCTiK жецд1 — K,a3ip...
Телефонды котерш ас уйге алып келген Аня енд!
сыбырлай сейледй
— Ceni Халыков деген 6ipey 1здедк
— А, Балтакескен Халыкович па, онымен жаца
сейлеспм.
— Оны кайдан танисыц? Жарайды... Келген соц
айтарсыц?
Мария оянып кете ме деген каушпен, Аня телефон
трубкасын коя салды.
VI
Жуман Акбергенов. 1947 жылы 14 мамырда Алматы
каласында дуниге келген. Б1л1м1 жогары. Алматы Халык
шаруашылыгы институгыныц царжы факультетш цызыл
днпломмен бтрген. 1969 жылдан 6epi банк жуйесшде
цызмет icTen келе жатыр. 1992 жылдан Акционерл1к -
коммерциялык банкт!ц терагасы. Вйел! жумыс
ктемейдБ Уш баласы бар.
К,азакстан омзршдеп соцгы саяси озгерклер Жуман
ушш кутпеген киындыктар тугызган. Бугшпсш емес,
ертецпсш ойлайтын сарыпс банкирд!ц Жогаргы
Кецесте басшы кызмегге болган суйеупп адамы цаз1р
жумыссыз отыр. “Мумкш будан да жогары орынга
барып калар” — деген жубаныш умт акталмады.
Иесше уйренген иттщ Т1рл1пндей гумыр кешкен оз!
сиякты орта буынды басшылар мундай “ит
ЖПМДиоКН” катты коркатын. Паналайтын калка,
58
KipcriH колтык болмаса, ертен далада калуын оп-онай.
Кудай овдай корлыктан сактасын. К,абылдауына Kipe
алмай, юрген куннщ озвде кредитке колы жетпеген
“фирмачтар” ертен муны жундей тутпесше кем кеп1л!
Ал, айткан буйымтайы жерде калган O3i денгейлес
opiypni бедел иелер! ондай кун туса, муны Алматыга
сыйгызбас! Жаксылыкка сенбесе де, жамандыкка
комы иланады. Таяуда 6ip таныс журналист “K,a3ipri
заманга бешмделу ушш адам озшщ адамгерпшпк
принциптершен бас тартып, каскырлар
кауымдастыгынын табиги занымен OMip cypyi керек.
Эйтпесе, аштан олесщ, багын жанса — Tipi олж,
Кайыршы боласын” деген. Онын бул сез! кокейге
конды. Жалпы, журналист-ерш “ой, соларды койшы”,
деп менсшбейтш бЬйшжештер, олардын сезгмталдык,
ангаргыштык касиеттергн багаламайды. Жер
сЁлкшердщ алдында ит пен мысык уйден кашады
лейтгн галымдардыц niKipi рас болар. Ал,
журналистердщ Konnii.tiri саяси езгерютерда алдымен
сезш, соган тез бешмделедт “Ел1м, халкым” деп жш
“окситш” eKi-уш касканы оз басы жаксы тапиды.
Ауылда отырып аш курсак бола бастаган сол елшщ,
халкынын мунын жоктап макала жазды деймгсщ?
Жок, “елгм, халкым” деп койып, шортандар жузш
журген колден шабак аулагапдай ауылдын okimih
немесе карасы баягыда ошкен, кошш кеткен,
сотталган, icTepi тергеуде жаткан “бурынгыларды”
сынайды. ByriHri куннщ шындыгын айтуга аузымыз
куйе ме деп коркактайды. Б1рак, булардпа де акыл.
Келешек кунпрт, ел жым-жырт уакытта оз бастарына
поле шакырып нес! бар? Элйтпн артын багып, мына
дурбеленшн анысын андыган Жуман “Клмге
барамын? Ендп-i нем им болады?” деп басы катып,
ойланып-толганып жургенде, Макат Назарулынын
ойда жокта хабарласуын жаксылыкка жорыды. Tinri
“сабакты ине сэпмен болса ип едГ’ деп куанып калган.
03i баскаратын банкттн ipi клиенттершщ 6iperefti
болып саналатын ipi ortnipic ошагынын басшысы
Макат Назарулын республиканын саяси ом1ршен
59
жаксы хабардар сешмд) Kicuiep “Ханнын” адамы деп
есептейд). Шетел банктершде валюталык есеп — шоты
бар улкен акционераi к когамныц дацкы каз)р Европа,
Азия елдерше де жеткен. Макат созге саран, туйык
адам. Ылетшдер “достыкка адал, сергке бер)к” деседк
— Жуман Акбергенович, ci зге Сандак келш тур,
— дед) хатшы келшшек.
— KipciH.
Жуманныц eciri ек)-ак адамга оркез ашык болатын
Eipinnrici — каз)р жумыссыз отыртан саяси кайраткер,
eKiniitici — Сандак-
— TipjiiK калай?
— Жаксы, Жуке. Оз/йц арканызда журш жатырмыз.
Жуман жымиып таска басылган ек) кагазды
Санлакгын алдына тастады.
— Eipiniiti т)з)м таяуда б)зден кредит алгандар.
Г.кппшсше карызын кайтармай жургендерд) жаздым.
Тек, шу шыкпасын.
— Тусшл)м, Жуке.
Сандак KericiMeH Жуман iiinci байланыс жуйесппц
Кызыл туймесш басты.
— Валя, кофе дайындашы. Сонсон мен)
)здегендерге жок деп айт.
- Эбен Кдлиевичке ше?
— Оган да
Эбен Кдлиулы муй)з) карагайдай мыктынын 6ipeyi
ед). Жогары Кейес тарасымен, колма-кол хабарласып
хал-жагдайын бшген.
— Жуманбысын? — деп риза болып калган. —
Уакытша узш)с кой. К,айта б)р есептен жаксы болды.
Жумыстан кол тимей шаршап жур ед)м... б)раз
демалуга cenriri тип тур.
Б)рак Эбеннщ “демалысы” созылып барады-ау. Озшен
кызмет) томен депутаттар жайлы орынга жайгасып
жаткавда мына к)с)шн уй туткыны тор)зденген хал)
Жуманнын умптн сиыркуйымшакгатып ж)берд). Муныц
алдындагы Жогары Кенес таралгавда, Эбен Кдлиулы
буйтш зорлана кулш, жасымаган. Кдрагайдай мушздщ
Кагылуы каз)р оп-оцай...
60
Макат Назарулынын етепнен устау керек деген
пгепймге Жуман тацертец келген. “Ханнын” адамы
екенд!г!не коз! жетсе, ойланып-толганудыц кажет!
жок. Онда кудайдыц берген!. EKi жеп биге шыгады.
Ойткен!, муныц кураторы болуына Макат Назаровичтщ
реп жок- Оныц оз “шаруашылыгы” бар. Демек, сен! Mi e
Kipce... “Ханныц” O3i пкелей бакылау жасайды.
Валя кофе экелш берде
— Рахмет, — дед! хатшы келшшекке, — Сергей
келсе уйге барсын, Эсияга комектесер. Мен улкен
Kicinin кабылдауына барамын. К,абылдау мумюн
узакка созылатын шыгар. Уйге оз!м жетермш.
Сагат 4-ке он минут калганда Жуман банктен
шыкты. 500-ini маркалы кара мерседест!ц алдыцгы
eciriH Султан ашып койыпты.
— Салеметсгз бе, Жумеке?
— Tip iiK калай?
— Жаксы.
— Жаксы екен! келйтцнен корили тур.
— Шефке ук!мет сыйлады, — деп Султан
мактанышын жасыра алмады, — Бар-жогы елу гана
шакырым журштн Жогары Кецестеп К,алиевтщ
машинасы дейдк..
Жуман селк ете туст!. “О, сорлы Эбекен... сорыц
кайнаган екен-ay” деген аянышка уксас 6ip сез!м
санасын тгпш отп.
VII
Жумыстан оралган Владимир Иванович душ
кабылдап, пыскырынып-туппйршш узак жуынды
— Мына байгуска б!рдеце коршген бе? — деп Аня
куйш-nicTi. — Тусте уйге келмедк Шай койып, тамац
беретш б!реуд! тауып алган гой сыцайы. Сагат 4 болмай,
уйге келе сап, ваннага Kipin кеткенше Караганда...
— Куйеу болса Володядай болсын, — дед! Мария
кулш, — Бупн кун ыстык емес пе? Оз| де костюм!-
н!ц сыртынан куртеше киш алыпты. Пысынамай
Кайтсш?!.. К,айта сен!ц мундайыц жок ед! гой,
картаяйын дегеибклц?
61
Khimih ауыстырып жсцш кищген Владимир
Иванович ас уйде жайылган дастарханды Kopin,
ыскырып гибердь
— Бул енда естидг 45-ке келсе де о.'й бала сиякты.
Ыскырганы Heci?
— Же-жо, Анечка, кудай унпн бупн урыспашы.
Бгздщ тургын уй баскармасы кала бойынша ец улгш
ужым атанып, акшалай сыйлыкка ие болдык.
— К,аншадан тиш? — деп калды Аня.
— Ею жуз елу тенге
— Жет!ст!рген екен ..
— Мария курбыца кой десевдш. Еститпйм ылги
ceric. Осы жолы буган меш мыктап тапсырып
кетпесец, жагдайым мушкет.
— Аня, догар eHfli, — дед! Мария кабагын
шыткансып, — Вовикке THicne!
— Айдар калай, Эльза калай? — дед! Владимир
Иванович коньяктын тыгынын ашып жатый.
— Эльза мектепте. Сабагы жаксы. Мугал1мдер1
мактап кояды. Айдар киын болып тур. К,аз!р тортшпп
курста гой. Окуын тастаймын дейда. Откен жолы
Макат Назарулы да сейлескен. Ол бизнеспен
айналыс, кемек берейш дейдп
— Назаровичщ юм?
— Ой, кеппр, Володя... Сен бшмейсщ... Менщ
досым...
— EyriH кореец. Крнакка шакырып отыр, — деда
Аня Владимир Ивановичтщ буйршен туртш. — Созд!
болме.
— Айдардыц жагдайы солай, Володя. Мумюн
онымен сен сойлесерсщ.
— Борис не 6iTipin жур...
— Бористщ тербиесш коргевдпе кой... Аузы аракган
босамай лейлш журген жок па? Айдар каз>р катты
озгердг Ундемейдь Ею уш рет блреулермен тебелескен
гой деймш, кекала койдай болып келедг Сурасам
ештеце айтпайды.
— Е, азаматтыц проблемасы бар де... Сен оны
жазгы демалыста б!зге ж!бер. Менщ Балтакескен
62
Халыков деген досым бар. Отставкадагы
подполковник. Жауынгер офицер. Омырауындагы
наградаларын керген адам козш ала алмайды. —
Владимир Иванович Аннага бурылды, — Багана саган
телефон соккан Халыков. Танысканымызга терт-бес
ай болды. Нагыз жптгтщ султаны. Оз) татып алмайды.
Атак — абырой, бедел! кандай? Ха—ха, оган кыз-
келшшектер, scipece бгздеп Кунсулу сумдык гашык...
— Жап аузынды, мылжыц! — дед) Анна.
— Жындымысыц, багана оз)ц емес>ricin,
Халыковты кайдан бглесщ деп сураган. Егер Айдарды
Балтакескенмен таныстырсам гой...
— ©й, кок мылжыц! К,оясын ба, жок па ендг!
— Мария, — дедг Владимир Иванович. — Ештеце
тусгнсем буйырмасын. Аняга не болган? Мумкш, сен
бгпетш шыгарсыц? Ырдене айтсацшы?
— Аня бакырмашы, — дед) Мария сумдык калжырап,
шаршаган кейшпен, — Володяны тындайык—
Мас орындаушынын колындагы сырнайдай
дарылдап отырган Владимир Ивановичтщ inii кылп
ете туст). Б)рденен), б)рдеце болганда да аса кымбат
аяулы норсен) булд)ргеп)п сездг Б)рак, шепнер
шектен о-rin кетшт). К,арсы алдындагы Мариянын бет)
— жузшен танбаланып кэршген кайгы колецкес)нен
оз) бшмейтш тагдыр кас)рет)шц элдекашан умыт
болган елесш Tipi.rrin алганын кеш байкады.
— Менщ бетен ойым жок еда гой, кыздар-ау. Бар
юном — Айдарды жаксы адаммен таныстырайын
деген ак — адал ииет)м гана. Халыков тумысынан
педагог бои жаратылган Kici. Еркекп еркек кана тани
бшедг Ол озгеше адам. Оныц OMipre кезкарасы,
рухани тазалыгы ерекше. Tiirri, 03iM кызыгамын.
— Ойсл) кандай адам? Бала-шагасы бар ма?
— Ой, Мария, кайдагы эйел? Сурбойдак. Оз! коп
nieniuiin сойлемейдг Сарац сезшен укканым бул
ауыр жараланып, Москвадагы эскери госпитальда
жатканда суйген кызы куйеуге шыгып кеткен.
— Мулдем уйленбеген бе? — дед! Аня сенер-
сенбесш бглмей. — Бул мумюн емес кой.
63
— Коцглдес! бар шыгар, — деп косанжарланды
Мария.
— Сендердщ осы дендерж дурыс па? — деп
Владимир Иванович ашулана бастады. — Элде меж
акымак кылгыларын келе ме? Телефонын берейш,
уйленбеущ мумкш емес кой, кецглдесщ бар ма деп
оздерщ суравдар.
— Володя...
— Кетщдерпп-ей opi!
Владимир Иванович к,олын 6ip-aK сглтеп турып кета.
Залдан теледвдар сойлеп, олдеб!р сазды оуен еепддд
Ун-гуншз отырып калган ею курбынын ецсесш o.ii
тыныштык езш-жаншып бара жаткандай. Будан opi
тозуге Аняныц шыдамы жетпедг
— Мария, — дедц — булыгып, — 1973 жылы
желтоксан айында ол ceHi 1здеп Алматыга келген...
Москвадагы госпитальдан суранып шаккан екен.
Акымак басым, онысын кайдан бгпешн.
Аняныц оцпмесж сабырмен тыцдаган Мария
сагатка карады. “Торт жарым... EKi сагаттай
уакытымыз бар, улгерем!з” деп ойлады Мария.
— Тур, Аня, кетпк, дед! Мария.
— Эл) ерте емес пе.
Владимир Иванович диванда теледидар Kopin
отырган. Табалдырыктан еюпндей аттаган Мария:
“Володя!” дегенде селк ете калды.
— Жайшылык па?
— K,a3ip Халыковка телефон сок. Уйшде болса,
адресш жазып ал. Соган барамыз. EipaK, 6i3 туралы
Tic жарма.
— Мария, OMipi ecirin ашпаган адамга...
- Володя, — дед! коз шарасы жаска толып
молтыдеген Мария, — Балтакескен Халыков —
Айдардыц гуган океш.
VIII
Алматыныц жогаргы жагындагы ну карагайдын
ортасындагы уш кабатты коттедж Макат
Назарулынын кутханасы. Ол бул турагын сырт кездщ
64
сугынан кызгыштай корып устайтын. Астанадагы бул
уйш эйел) де бгпмейд). Корген емес. К,аланыц еск)
орталыгы Толебаев кошесшдеп уш болмел) пэтердщ
юлтш устаганга мэз ейел) байгустыц хан сарайындай
уй)м)з бар-ау деген ой капершде жок,- Кудайдан
кейшп сыйынары “Ханга” да сезд)рмеген. Корсетсем
Кызганышын оятып алармын деген Kayin
сауысканнан сак Макат Назарулынын коцгп
карауылы icneTTi. Нуртай бастаган уш жщт пен
жалгыз басты Полина Сергеевна иелге етш жаткан
бул мекенге Султан екеушен баска жан келмейдк
Полина Сергеевна мен жптггер кожайынды базардан
оке ле-pi келгендей куана карсы алып, мэре-сэре болып
калыскан. Султан олардыц оркайсысына айлык
жалакылар таратып, базарлыктар yjtecripni.
Султан “банкир Жуман Акбергеновты осында
алып келесщ” деген кожайынга “мунысы Heci?”
дегендей ацтарыла караган.
— Ce6e6i бар. KefiiH б)лес)ч, — дед) Макат кунк
erin. — Артист) озщмен 6ipre ала кет. Уйде кутсш.
Артист — Эбш деген ж)пт. Театр институтын еюнш)
курстан тастап кеткен. Сонысына карамай тула бойы
тунып турган талант. Ocipece, 6ip тыцдаган адамныц
дауысын айнытпай, макам-монер)н)ц накышына
дешн келт)р)п сала бередк
Еюнш) кабаттагы атшаптырым залга жасалган
дастархан 6ipiKripuiin койылган ею узын устелдщ
белш кайыстырып лыкылдап тур. Ресторандардын
мэз)р)нен табыла бермейин неб)р кымбат тагам
турлер) коздщ жауын алады.
— Жарайсыц, Полина Сергеевна...
Жасы отыз 6ipre келген эдем)ше эйел куанышын
жасыра алмады. Куйеу) мен сепз жасар кызы
Душанбедег) кыргында елген каралы жес)р, кайгылы
ана дожайынга адал бергтген кутупп едг
— Озге унаса ризамын.
— К,аз)р магап 6ip Kici келед). Оны томенп
кабаттагы кабинет)мде кабылдармын. Сактыкт?,.
корлык жок, асханадан ею орын эз)рлеп кой.
5—30910
65
Жуман Акбергенов Макат туралы ой-ппбршщ
ушкары ал! дойекс!з екендапн енда тусшдт. Озен деген!
— кол, тобе деген! — тау болып гпыкканына тацданып,
кайран калды. К,арсы алдында отырган толыкша
казактын К,азакстанныц болашактагы кожайындары-
ныщ 6ipi болатындыгына епгб!р куман! калмады.
Жумыс кабинетпйц кабыргаларына !л!нген ею
картинанын озьак ен кем! 6ip жарым миллион доллар
туратындыгы кунды дуниен! танып уйренген коз!
б!рден шалды.
— Жуман, — дед! Макат мамык креслога шалкалай
комиип — оз!цд! бупнг! кездесуте шакырганым —
улкен 6ip к!сшщ айтуымен болып отырганын сенен
жасыргым келмейд!. “Ханныц” командасында жумыс
!стеуге калайсыц? Маган бер!лгеп тапсырма — соны
биту.
Мундай ашык энпмен! кутпеген Жуманныц
аузына капел!мде соз туспед!. Самай тамырлары
солкылдап, басы айналып, коздер! карауыткандай
болды.
— Ол KiciHin оз усынысы ма? — дед! сенбсгендей.
— Иэ ма, жок па? — деп такылдады Макат
Назарович.
— Ол Kici маган сентм артса... — Жуман иыгын
комдап, ек! колын жайды. — Бул улкен бакыт кой,
Маха...
Макат устел успндеп радиотелефонды колына
алып, кара туймелерд! басты.
— Алло...
— Макат, сенб!с!н? — дед! таныс дауыс. — Негып
хабарласпай жатырсыц? Акбергеновке жолыктыщ ба?
Не девд!?
— Келютг
— Та-а-ак... Оз! былай сен!мда жпгг кой деймш...
Казакстаннын келешеп уппн !скер, бипмд! мамандар
б!згс ауадай кажет.
— Эрине.
— Та-ак... Сен онда ол жптп! бурсйун! мешн
кабыдцауыма алып кел. Оз! былай... аузына бер!к жтт пе?
Ьь
- Ио.
— Байк.а, ертещ сен!м!м!зд! актам алмаса, алдымен
сен жауап бересщ. Менш, кабылдауыма келетппн жан
баласы сезбесш. Муны мен, сен ушеувпз гана бшешк.
Значит. 13 мамыр куш... сагат 10-да...
— К,уп болады.
— Токтай тур. Маган 6ip апта мерз!мге 6ip таякдпа,
алты нол1 бар жасыл кагаз тауып бере аласыц ба?
— Апыр-ай, ертерек, тым курыса кеше айтпадыцыз
ба? Мен б!лмед!м гой. Жшттерден сурап корешн...
— Егер тапсац, ертен кешке уйге жетк!з. Eip апта
мерз!мге.
Телефонная гудок есплд).
— К,ап, — дед! Макат Назарулы бекер телефон
соккан скем дегендей киналып.
Жуман “Ханнын” дауысын жазбай таныды. “Не
деген сырга бер!к адам”, — деп Макат Назарулын
жана коргендей боп бажырайып калганын кештеу
ацгарып бойын жиып алды.
— Апырай, Жуман, — дед! Макат — Енд! кайтпм?
ЕкТуш кун мерз!мге 6ip миллион доллар соманы
тауып беруге комектессенш!. Устеме акшасымен
кайтарайын. Уятка калмасам етп...
— Корешк, — дед! Жуман. Бойын куаныш сез!м!
кернеген банкир кайтуга асыкты.
— Дэмге карамадын ба? — деп Макат бэйек бонды.
— Жок, рахмет, Маха. Амандык болса, сенб! кун!...
Султан айдаган кара мерседес какпадан
шыгысымен, кожайын Телебаев кошеындеп петерге
телефон сокты.
— Жарайсын, Эб!л. Ертен мын доллар сыйлык
аласыц. Келес! байланыска сагат сепз жарымда шык.
IX
Ес!к к°чырауы “Кдсиетп согыс” эншщ эуешмен
кумб!рлей жонелгенде, ас уйдщ еденш жауып жаткан.
— EciK ашык. Kipe бер, Владимир Иванович, —
дед! айгайлап, аяк тыкырынан уйге б!рнеше адамнын
к!рген!н ангарган Балтакескен “булар 1м болды
67
екен?” деп дсмпзге шыкканда абдырап турган
Владимир Ивановичи корд!. Арт жагында 6ip-eKi
эйелдщ сулбасы карауытады.
— Кегшрщздер, — дед! десантшылардын шолак жец
майкасымен жургенше кысыльш — Мен... “К,удай-ау
мынау соньщ коздер! гой... Кдйдан жур...” Тае мусшдей
боп калшиган Балтакескен колындагы шуберектен
соргалаган судын аягына тамшылаганын сезген жок.
— Салеметсщ бе?
— Мариямысыц?
— Осип тура берес!ц бе? — деп Владимир
Ивановичи турткен толык ойелд! сид! таныды.
— Аня... Анна Николаевна... Залга карай отпцздер...
Владимир Иванович шынында да негып турсыз?
Ею ойелдщ алдында майка, шортымен жартылай
жалацаш турганына уялып, ваннага сып бердк Мария
мен Аняны енД1 кайтып коремш-ау деген ой уш
уиыктаса тусше кгрмеген Балтакескеннщ журек тусын
6ip шаншу туйреп erri. Окшпп пе, окпе ме, otaeyip
коципн сыздаткан ауыр шер аузы ашылган ecKi жарадан
бетер жан-дуниесш шыркыратып экетш барады.
“Мария мен Аняны енд! кайтып кермесем екен” деген
Ti/reii т!лс!з коркыныштан, белпси урейден туган.
Бумырынын жеке, озше гана тон бакытын аяк асты
кылып, табанымен таптаган тагдырдын алгашкы жэне
сонгы соккысы алгашкы махаббатын елирш кеткен.
Бала кезшен тэкаппар, намыской ед!. Дуниеде оз!
кулай суйген, кудайдай сенген, кунэдан пок
перпптенщ алдап кету! — жалпы эйел атаулыга деген
сеншш елирген. Сагын сындырган. 1973 жылдын
желтоксанында кошеде келе жатып балаша солкылдап
жылаганы — соцгы жылауы екенш кайдан бшсш.
Ауганстанда каза болган карулас достарынын, он еюде
6ip гул! ашылмаган кыршын жастардын ом!рд! кимай,
Киналгандарын сан мэрте Корее де, коз!нен жылт eiin
6ip тамшы жас тамбаган. Жылагысы келмегевд!ктен
емес, жылай алмагандыктан.
— Балтакескен, кайда жогалып кетпн? Ештецегс
оуре болма.
68
— Кдйр, Владимир Иванович... — Октан, оттан
кайтып кормеген Балтакескен беймезпл конактар
отырган кец, жарык залга журексшш юрд).
— Аня менщ жубайым, — дед1 Владимир
Иванович. — ©уре болма, 6i3 асыгыспыз. Еду грамм
болса... Ой-бай!... Аня, осы турткенщд! койшы,
кабыргамды сындыра жаздадын гой.
— Келш калган екенсвдер. Кур ауыз шыккандарыцыз
ырымга жаман... — Ойда жокта сылтау табылганына
куанган Балтакескен ас уйге кета.
0йел1нен сескенген Владимир Иванович шетеддйк
гарнитурдыц кггап соресше турган улкен суретке
барып уцицп.
— Моссаган, Подгорныйды карандар! Аня, осыныц
аты-жош им едц умытып калыппын... — Соредеп
cypeni колына устап, устел басына кайтып келда —
оц жагындыгы лейтенантты карандар. Ой, мынау
б1здщ Айдар гой!
— Ty6i тускен шелектей дацгырламасан, сенщ пшц
кебе ме?
— ©... иэ... — Владимир Иванович артык кеткенш
TyciHin, аузын жаба койды.
Мария элп суретке шукшиган. Балтакескен...
Омырауында орден, эдце медаль жаркыраган уыздай
жас офицер буган карап молд1реп отыр. Алгашкы
махаббаты... ©MipiHe гумырлык кара тацба салган
бакытсыз махаббаты бейкунэ пшпнмен карайды.
“Арал Файзрахмановтыц кызы еюкабат болып
калыпты” деген есектен коркып, Борис Селивановгыц
стегшен устады. EHeci байгус жаксы адам боп кездесть
Нерестенщ атын Айдар деп койганда карсылык
жасамады. Айдарын алты жаска дейш олпештеп багып-
какты. Кечин Эльза дуниеге келдь Балтакескенд!
умытуды тагдыр муныц мацдайына жазбапты. Айдары
ержеткен сайын туган экесше уксап, типт Марияныц
O3i “Боря” деп калатын. EHeci кайтыс болган соц,
Селиванов онер шыгара бастады. “Сен муны гамнен
таптын?” дейтш болды. Селиванов кол жумсаса, бул
Колына октау алып ececiH ядбермейтш. Акыры,
69
Селиванов жещлдк EipaK, оны жецген Мария емес,
арак eni.
— Есщде болсын, Борис, — дейтш куйшген сэтге
— мен ceni балалардыц океы деп аяймын. Tiirri, баска
ойелдер кусай, козще шоп салмасам, ол ceni
суйгендтм емес, еркекпк намысынды сыйлаганым.
Сен соны ук!
Мария киналган кезшде Балтакескен Халыковты
каргап-алейпн. Кадай суйсе, солайжек корда. Eip гажабы,
жылдар еткси сайын жек Kopyi арта тусп. ИНркш, 6ip
корсем-ау, бегше туюрсем-ау деп киялдайтын. EipaK,
бугш... Ех, Аня... тым болмаса, Айдардыц к!шкене
кез!нде айтса гой, ошпенддак уы ой-санасын
муншалыкты уламас еде Мария бугш коцивн каратастай
кылып катырган шер-шемен!мен, o3i жазыксыз
куцщрген Балтакескенмен коштасуга келдд
— Айыпка буйырмасаныздар, колдан келгеш осы
болды.
— Будан артык не керек? — деп даурыкты Владимир
Иванович, — арак пен коньяк, шампаныц бар... Ойдойт
деген, кара уылдырык пен Кызыл уылдырык, м)не
кызык... селем бердак, тегйздщ пэдишасы — беюре балык!
Аня Марияныц кулагына сыбырлады: “Мына
жынды тагы кутыра бастады. Ана жакка апармай озш
тастап кетсек кайтед1?! Эйтпесе уятты адамдардыц
алдында маскара кылады?”
— Владимир Иванович, озщтз алдырыпжгбервдзпп...
— К,ымбатты Балтакескен, — дед! Владимир
Иванович. — Eiti6ip ескертуаз уйгме баса-коктеп Kipin
кедац деп corin жамандай корме, жаркыным. Бул арада
менщ тук катысым жок. Мына ею генерал алдына
салып осында айдап келдт Эрине, Иван Сусанин
сиякты буларды жер сокгырып кетутме болар еда, оган
ар-ожданым жзбермедт..
— Володя, — дед! Мария оныц киялап бара
жатканын кауштенш — руксат болса, мен б!р ауыз
соз айтайын. Содан кешн, 6i3 кайтайык. Крнакка
шакырып, кутш отырган жер бар.
— EpiKTepini3 бшеш, — дед! Балтакескен.
70
Оныц утвдег! салкындык Марияныц коципн
аяздай карыды. TiKciHin калса да, сыр бермей
шыдастык жасады.
— Балтакескен, — деген Марияныц ун!не болар-
болмас л!р!л араласкан, — 6i3 бугш жиырма ею
жылдан кейш кездесш отырмыз. Бул да тагдырдыц
мандайымызга жазганы шыгар. ¥зак жылдар мен ceni
eni6ip непзс!з каргап-сыептн. Сол уппн кеш!р!м
сураймын. Аргымнан кеш болса да !здеп келгенйад!
бугш Анядан сстццм. Куйеуге шыгар алдында сешц
атынды ауызга алушы болма, аузыца алсац, достыктан
айырыламыз деген оз!м ед!м. Достыгымызды
сактагысы келген курбыныц еш KiHoci жок.
Щынымды айтсам, саган кош бол деп айтуга келл!м.
— Мария Араловна, — дед! Балтакескен,
самайынан бетше тускен тыртыгы кып-кызыл бои
талаурап — С!з каз!р менш конагымсыз. Сондыктан
да менщ сыпайылык сактауыма тура келедк Эйтпесе,
мен! Kapran-cineyre шздщ кандай хакыцыз бар деп
сураудыц рет! келш-ак тур...
— Халыков жолдас, с!з шамшыл екепс!з гой, —
деп Марияныц жанары жарк ете тусп. — Сол кезде
мен! кацгытып тастап кеткенщз...
— К!мд! юмнщ тастап кеткенш жаксы б!лем!з.
— Мен! опасыз деп айыптагыцыз келе ме? — дед!
Мария ышкынып, — Пэкппмнен айырып, еюкабат
кылып, ушты-куйл! жогалып кеткен юм? Bip ауыз
хабар айтып, хат неге жазбадыц? Аня екеум!з
Ленинградка барып, 6ip ай !здед1к. Согыс кез! емес,
бейбгт уакыт ед! гой. йшмде уш айлык балам бар-
тын. Тез арада куйеуге тиш, Алматыдан карамды
батырганнан баска не калып ед! маган?
Айтылган соз — атылган ок- “Бекер айттым-ау”
деген ок!н!ш iuiiH оттай жалап, бармагын ттстед!.
Балтакескен калшиып катты да калды. Кесек суду
жуз! топырак тустеиш сшейш отыр.
Владимир Иванович пен Анна Николаевна ею
оттыц ортасында калгандай. Акырын басып, сыртка
карай жылыстады.
71
Оз ойымен O3i арпалысып, мацайында юсшщ бар-
жогын умыткан Балтакескеннщ тур-тулгасына
Мария урлана карады. К,артаймапты. Самайы мен
беттне тускен тыртыгы кокбурыл таргкан калыц буйра
шашы болмаса, баягы кдлпынан озгермептк
— Балам бар екен гой... — деп куб)рлеген.
Балтакескен жан киналысын жасыра алмады. — Мария,
тым болмаса сыртынан 6ip рет корутме бола ма?
— Ол сенщ бул ом)рде бар-жогынды бымейш гой.
Фамилиясы Селиванов. Оган юммш демекш)с)ц...
— Сенщ отбасьщныц шыркын бузбаймын. Оган
сен, Мария. Тек сыртынан корсем, маган сол да
Канагат.
— Отбасымньщ шыркы онсыз да бузылган. Куйеугм
екеум)здщ ажырасканымызга уш жылдай болды.
АйДардан Kimi Эльза деген кызым бар. Заманньщ бет-
алпепн озщ де керш турсыц, тек Айдар угшн коркамын...
Балтакескеннщ кабагы flip ете каллы.
— 1ше ме?
— Бымеймш, — дед! Мария жалтарып — озщ неге
уйленбедщ?
Жас гумырым аттьщ жалы, туйенщ комында
отп. Оган муршам келд! ме? Енд! каз)р кеш сиякты.
— Ешюммен... — Мария кызарып кетп. — Айыпка
буйырма. Ei3, эйелдер орнорсеш бшуге oyecni.3 гой.
— Онда турган не бар? — дед) Балтакескен мулдем
жайбаракат пшлнмен, — Кейде болады. Еркек еместн
Мына соз журепне окгай кадалган Мария орнынан
ТУРДЫ.
— Мен кайтайын, кош бол!
Балтакескен карсы болмады.
~~ К,охц бол, Мария.
X
Толганай мен Ом)рбай Теирздщ оншен 6ip
сумдыктыц болганын айткызбай укты.
— К,удайым-ай, сактай гор, — дед) Толганай 6ip
бума акшаны колына устаган куй), бауырынан коз
72
алмай, — Сен б)зден 6ipiiopcejii жасырып турсыц гой.
Б)зге туктщ де кажет) жок. Сет мен балалар аман
болса болды.
— Тацертец корген дипломат пен акшаны умытыцдар.
Балалар битмесш. Бул окиганы ушеумвден баска жан
баласы сезсе, онда мен сендерге жокпын. Мет олт)ред1.
— Сен озщ Kici тонаганнан саусыц ба?
Толганайды шошындырган куд)к жездес)
Ом)рбайдыц да кокешне уялапты.
— Мен мойыныма алайын. Турмеге сен кеткенше,
оз)м барайын, — дед) жездес). — Бала-шагамды асырай
алмай масыл боп жургенше... Сен бол масаи, булар
кундерш калай коред)?
— Эке-шешемнщ аруагымен ант берейш. Еппомд)
тонаган жокпын. Урлык жа, ш пгп.тым :ы бшесшдер.
Пойызда дипломаттарымыз ауысып кеткен, ауысып! Бул
— мафияныц акшасы. Олар мен екешмд) бымейд). Егер
бше калса, басывды кеседд. Тек ауыздарьща ие болывдар.
Баска баска, апа-жездесшщ озш ешуакытта сатпай-
тынына Tenia имандай сенед) Багана Балтакескен
агасынын уйшен кабат-кабат кагазга орап алып
шыккан дипломат жшпен айкыш-уйкыш буулы куй)
босагада жатыр.
Уйге сыймаган Теюз кепшсш Сер)кке барды.
Лэпкесшщ касындагы юсыердщ карасы кундепден
молдау екен. Мойыны сорайган кытай сырасынын
бетелкелершен босаган жэппктер таудай боп уйипп
жатыр. Курстас досы орындык койып шылым nierin
отыр екен. Куйгелек мшез) уппы-куйл) гайып болган.
ГПппн) ток. Жан алып, жан 6epin жумыска к)р)скен
ad сатушы колды-аякка турмай дедектеп жур.
- Коршбей кетгщ гой? Б)р жакка барып кайтгыц ба?
— Жок. Ауырып калдым — дед) Тещз Балтакескен
аганыц создерш ойына алып. — Озщ калайсьщ?
— Иншалла, — деп Серж маркайып, касын керд),
— Крргастагы кеденнщ житггер) 10 тенгеден жуз мыц
ботелке кытай сырасын берд). 34 тецгеден сатып
жатырмыз. Озщ ше?
Бизнест) коя туруга келш тур. Лэпкемдг,
73
машинамды сатып Ж1бергем. Ендд жумыс гзлемесем
болмайтын сиякты.
— Еспгем, — дед! CepiK немкурайды тындап.
— Bip аптага он мыц тецге карыз бересщ бе?
— K,a3ip озщ корш турсыц гой, — деп CepiK кез.екте
тургандарды нускады, — Ертец кед.
CepiK кенет ойына б!рдеце тускендей муны
тоцтатып алды.
— Tenia, мен осы сешц колыцнан агылшын
дипломатын корген жокпын ба?
— Жок, — дед! журеп лушлдеп согып.
Жайшылык па?
Шам жарыгы туспейтш колецкелеу жерде турганы
абырой болды. Эйтпесе, кипыжыктап калганын
CepiKTin байкамауы мумкш емес едд.
— OjTtciiiri. Онда кошедеп б!реудщ колынан корген
шыгармын.
Оне бойын суык тер жауып кеткен. Teni'yii белгклз
урей CepiKTin лэпкесшен алып кашты.
Талгат досы 6ip жартыны жалгыз O3i орталап iniin,
унжыргасы Tycin отыр екен.
— К,айдан журсщ? — деп ыгысып, касынан орын
бердг
— Ел жумыс icTen жатканда, сенщ демалганыц
калай? — дед! Тец1з тацданып.
— Б!здщ ншм!зде акыл тапкан сен болдыц.
Буйткен жумысы курысын! Мына лэпкеш сатпасам,
такыр музга отыратын TypiM бар. Кел... айтпакшы
сен iuineiini екенсщ гой...
Жуз грамды кылк етюзген Талгат, езуше гпылым
кыстырды.
— Хал нашар, Тешз. Сацлак келш Kerri.
— O.3i ме?
— Тацданатын туп жок. Алгаш рет келгегц гой,
мынды оз колыммен санап берд!м.
Нокерлер! турганда Сацлак 031 журш акшажинады
дегенге иланбады.
— Мен мастыкпен айтып отыр деме. Бугш калада
6i3 бишейтш улкен 6ip окига болган сиякты. Тецгеш
74
алмай доллар жинап жургендерше Караганда “сходняк”
ететш Topisji. Kopmi лэпкедеп xspic Эдиктен уш мыц
алыпты. Мейрамханалар мен казинолар жиырма мен
елуден толеп жатыр дейдг Муртгы бастаган 6ip топ
бгздщ кошедеп “негрлердГ (усак сауда жасайтындар
— автор) тазалаганын o3iM корд!м.
Улкен жиналыстар мен теледидардан гана
коршетш Сацлак кошеге шыкса, эрине, бул тепн
емес. “Кудай сактады. Балтакескен агама барганым
кандай жаксы болган. Эйтпесе...”
Кештетш уйгне кайткан Тец1з бейтаныс
жолаушыныц дипломатынан кутылуга асыкты.
XI
Макат Назарулынын котерщю коцш-куш Мария
мен Анна Николаевнага катты эсер erri. Хан
сарайындай соулетп уйдщ сэн-салтанаты, дуние-
жийазы Шайаризада ертепсшдей тацгажайып сез!мге
боледг EyriHri отырыстыц гул, — кожайынныц O3i
болды. Сыпайы эз!л-калжыцымен, шынайы
создер!мен ею курбыныц жан-дуниесш баурап алды.
К,ырык адамдык Kiini-ripiM банкетке лайык мол
дастарханныц басындагы торт адамныц 6ipeyi гана
ежелп дагдысынан жацылып, мына думанга емш-
ерюн араласа алмай тартыншактап отыр. Ол —
Владимир Иванович. Жаркылдай сойлеп, каркылдап
кулш аузын жаппайтын оныц ундемеуш Мария мен
Анна сыпайылыкка сайган.
Алгашкыда уй иесй: “Владимир Иванович,
кысылмацыз. Оз ушщздегщей сезщпцз . Еркек
емессгз бе, рюмканыц тубшде арак калдырганыцыз
не?” — деп бойек болып, конакжайлык танытты.
1шшген арак шарап пен корсетшген курмет ею
ойелдщ кошлдерш маркайтып, киялдарына канат
бтрген.
— Курметп достарым, — деда Макат Назарович.
— Менщ шакыруымды жерге тастамай, уйме
келгендервдзге ризалык бвдцремш. Мария Араловна
— бдадщ каладагы аса сыйлы адам. Сырты мен цщ
75
Gip/teii суду мундай эйелге жасалган курмет катан
да кем Tycin жатады. Жок, cis кысылмацыз, Мария
Араловна. Мен oTipiK мактауды унатпаймын. Бул
мешц журекжарды niKipiM. Мен cisre, cisflin
молд!реген жан-дуниenisie, бшк адамгершшшщзге,
TinTi кайталанбас сулулыгыцызга бас иклш
еркектердщ 6ipeyi ганамын... К,арапайым халык кейде
613Дi орынсыз жазгырады. Ipi кызметтеп басшыларды
ipi алаяктар деп гайбаттайда. Арамызда ондайлар бар
шыгар. EipaK... Оз басым ipi лауазым несшей repi
Koiii.n адал карапайым жандарды жогары багалаймын.
Осы кезде колында радиотелефоны бар Султан
коршдп
— Рафу етвдздер... Макат Назарулы, премьер-
министр cirpii сурайды.
Макат Назарулы конактардан кеипр'м отшгендей
болар-болмас басын изеп, телефонды колына алды.
— хывдап гурмын.
— Макат Назарулы, — деп самбырлады ныгыз
дауыс. — Уйге шакырсам келмейс1з. Менен кайдагы
6ip достарыцызды артык коргснпцз калай?
— К,айдагы емес, менщ жакын достарым гой. Оган
ренжтмещз. Багана кемекшпрзге ескерткенмш.
— Жакын достар дец!з... Eip моселе жетнде с1збен
акылдассам ба деп ед!м. Жараиды онда колыцыз
босаганда хабарласарсыз. Сау болыцыз...
— Сау болыцыз!
— Султан, — деп Макат Назарулы мол денеымен
касында турган жптгке бурылды. — Eirpi мен!
мазаламандар.
Мария мен Анна Николаевнаныц коздершен
танданыс пен кызыгушылык байкаган Макат Назарулы
аткан огыныц нысанага доп тигенш блрдеп се.зд!.
— Руксат болса. мен coaiMpi жалгастырайын, —
дед! ол — Егер издер карсы болмасаныздар, осы тосты
Мария Араловнаныц денсаулыгы ушш, балаларыныц
бакыты ушш котерешк!
“Эйел! кандай бакытты жан! — деп Марияныц
коцнпие кызганыш юрдп — Баскалардыц жолы
76
болгыш-ак,. Мынадай еркек мавдайына буйырган
ойелдщ арманы бар ма? Жумысына тиянакты.
Ортасына сыйлы. Ешк1мге жалтактамайтын б)рбеткей,
эди азаматгар каз)р саусакпен санарлыктай гана емес
пе? Талгамы кандай! Уйд)ц айналасындагы бау-
бактын 031 неге турады! Гулдерд! жаксы коремш деп
багана o3i айткдн жок па? Гулд) сую — тазалыкты,
сулулыкты сую! Ел киемд) кабыргага ысе, Макат
Назарулы еденге салады. Белги) суретпплердщ
туындыларынан коллекция жинау... кай еркектщ
Колынан кел едi? 03i бшетш еркектердщ копшшйт
арак iniin, кысыр эцпмемен уакыт отк)згенге мэз.
Эх, Макат Назарулы, ертерек негып кездеспед)к?”
— Макат Назарулы, — дед) Владимир Иванович,
— келес) тост — кетер аяк болсын. Уйде баламыз
жалгыз калып ед). Алацдап мазам кете бастады.
— К,айда асыктыцыздар? Сагат ол) тогыз болган жок.
- Владимир Ивановичтщ мына соз) Мария мен
Анна Николаевнаныц да тобесшен жай туиргендей
болды.
— Володя, — деп алдымен Мария шыр ете туст).
Сергей кппкентай бала емес кой. Неге асыктыц?
— Расында да уакыт ол) ерте. Аландаудын жон)
жок сиякты — деп кожайын комек куткендей Анна
Николаевнага караган.
— Макат Назарулы, — дед) Владимир Иванович,
— коц)л)ц)зге ауыр алсацыз да айтайын, с)з
коркынышты адам екенс)з!
0м)р) мундай соз есттмеген кожайын сурланып
кетт). Бет-пердес)н сыпырып алгандай кайарлы ашу
)ркгпдеген толык жузше тацбаланып шыга келген.
— Володя! — дед) ек) ойел) естер) шыгып.
“Мынауыц б)р хайуан гой, — деп тиаянд) уй иес).
— Аузына келгенш коку)и карашы. Эттец, Мария
мен эйелщ болмаса...”
— Жазыгым жок ед). Мен) катты жоб)рлед)щз-ау
Владимир Иванович. Крнаксыз, айтканынызды ек)
етпейш. Анна Николаевна екеущ)зд) Нуртай жетюзш
салады.
77
— Мария да б)збен кайтады, — деп Владимир
Иванович орнынан турды. — Тускен уш — бйзд1К1
ед) гой. Ертен кайла конса O3i 6i;ie;ti.
Марияныц eKi бет) ду ете калды. Бул соз Володя
емес, баска 6ip жакын адамныц аузынан шыкса,
сазайын тарттырар ед). Он тогыз жылдан 6epi Анядан
кешнг) кимас досы, жакын жанашыры болган
азаматтыц бетше! t алуга уялды.
— Макат Назарулы, — дед) ек) еркектщ арасындагы
соз таласын орш)тк)с) келмей — Мен де кайтайын.
Анна Николавна мен Владимир Иванович
машинага отырып жаткан кезде. Макат Марияны
оцаша алып шыкты.
— Мария Араловна, мен с)зд) суйемш, — дед)
буындары д)ргпдеп.
— Мен де... — Мария окшесш котерш Макат
Назарулынын ерншен суйд). — Ертен де кун бар гой.
Володяга ренж)мец)з. Ол — жаксы адам.
Семьяларымызбен узак жылдар бойы араласып
келем)з. Озд) бугш Gipiiinii рет кор)п отырган сон
жоне эйелодздщ бар екешн б1лгенд)ктен кызганган
болар.
К,онактарын узатып салган Макат Назарулы
Султанды шакыртты.
— Не хабар бар?
— Миша телефон сокты. 1з кесуд) бастаган екен.
Дипломатты экеткен жшт таксиге отырмапты. Ею-
уш кунде Бишкектен хабар келер дейд).
Кожаный ырза кейшпен басын изед).
— Банкирд) уйшщ жанына Tycipin кеткем. Ол б)рак
уйше к)рмей, Сацлактыц казиносына барыпты.
Асанныц хабарлауынша, Санлактар оз нуктелершен
алым жинап жаткан коршед).
Кожаный жымиды.
— Mine, куанышты хабар. Акшага ертец сен
барасыц. Нуртай кел)с)мен оган ескерт, бугш ерте
жатып пемалсын. Ертец жумыс коп. Асанга айт, ецд)
козге тусе бермей,1 ушнде болсын. К,онак шакыра
ма, конакка бара ма, оз) бшер. EipaK, жаман айтпай
78
жаксы жок, op баскан кадамын куэландыратын
Kicirep дайындасын. Yitui жшттерге жинат.
YiniHini кабатка лифНмен котершген Макат
Марияныц кетш калганын шындап о Ki нд i. Осы
ппркшнщ не сикыры барын тусшбед). Кун откен
сайын кумары артып, дщкес) куриды. Елесш ойынан
куа алмай киналатын болды. Тур-тулгасы, сейлеген
cosi, кылыгы оцаша калса-ак коз алдында келбендеп
турып алады.
Ак мамык тосекке коз! тускенде inii удай ашысын.
— Полина! — дед) дауыстап.
Аняныц туйшш ундемеушен сескенген Марияныц
куд)г) алдамады.
— Хайуансыц! — деп табалдырактан атгасымен
Владимир Ивановича жакка салып ж)берд). — Атау
керепд! iniKip!
- Аня'
— Мама! — деп ара тускен Мария мен Сергейдщ
кушагында булкынган Аня коз жасына epiK берсш:
— Сен гамсщ Макат Назарулынын касында?
Улкен басымен сонша кшпрейш, елпшдеп кызмет
жасаганда айткан рахметщ осы ма? Муныц достары
оцкей алкаштар. Уй баскармасынын бастыктыгынан
жогары оспей жургенщ осы 6ip ит мшсдщнен.
Ун-туняз залга Kipin кеткен Владимир Иванович
ас уйге газетпсн оралды.
— Акымак катындар! — дед) т)стенш — Мэ, мына
газетт) окыпдар. Премьер-министр кеше Казахстан
делегациясын баскарып Скандинавия елдерше ушып
кеткен. Окыцдар деймш, Финляндиядан кейш ресми
сапармен Швеция, Норвегияга барады. Сонда ол
Макат Назарулын кай жердеп уйше шакырып отыр,
Швецияга ма, элде Норвегияга ма? Мумкш,
Финляндиядагы Казахстан елшпнпнен телефон
соккан шыгар.
Ас уйдеп устелге басын койып солкылдап отырган
Анянын касында турган Мария газетке уцгад).
79
— Мынау не деп тур, рас па? — деп Аня басын
Korcpfli.
— Рас екен, — дед! Мария — б!рак онда не тур?
Мактан суймейпн, eripiK айтпайтын еркек бар ма
каз!р?
XII
Балтакескеннен уйкы кашты Кок тысты ютапша-
дагы жазуларды кайта-кайта окыган сайын коз!
туманданып, ойы адаса бердк Сырт адамныц TyciHyi
киын жумбак создер жолбарыстын жымындай
шиырлы екен. Сырын ашпайды. BipaK сез!кт!. “Хан”
деген лакал ат жаксы таныс. К,азакстанныц когам-
дык-саяси ом!р!ндсп белпл! тулга.
Жогары лауазымды шенеунпс. К,ойын кггапшаныц
иес! “Ханныц” оз адамы екендптне Балтакескеннщ
ешкандай кумон! калмады. Шстелдлк банктердеп
жабык есеп-шоттардагы сома колем! де тым комакты.
Муны сескенд!рген осы ед!. Keceyi узын, колы
куймейт!н KiciHin кимылы сиякты. Кдй мемлекетпц
болмасын басты байлыгы — халык кой. Халык аш-
жалацаш болса, келешек калай болмак?
К,азакстан тоуелс!зд!к алып, дербес мемлекет
болып, кек туын желб!реткенде Балтакескен Ресейден
туган елше оралган. Улкен кии!, коргжасы бар ел
боп куанган сол кундердщ болашакка деген умт
мен сен!м! кандай ед!?! Ал, каз!р ше? CcniMi азайып,
умт жодшкерш, бала-шагасына 6ip жапырак нан
тауып беруге зар болган халыктын ынта-ж!гер!н кум
кылган, куш кайратын кор кылган ат тебелпадей
аткамшерлер емес пе?
Б!р гажабы, булар !штей ырылдасып, 6ipiH-6ipi
кундеп, авдып аяктан шалып арпаласып жатса да,
карапайым халыктыц алдына барганда ауыз жаласып
кетед!. Bip кораны кузеткен уялас иттер сиякты.
Сырттан бетен 6ipey жакындаса болды, 6epi б!рдей
шоуглдей ypin жуптарын жазбайды. Б!рен-саран
батылы жетш, ыкпаган Kici болса, бас салып ондырмай
талайды. Оздер! осы б!р каргыбау таккан ит
80
TipjiiKTcpine карамай, бас-басына би болгысы келш,
KiciMciHCTiivtepiH кайтесщ? Аруак сыйлаган казактыц
осал жерш де бгледг Бгле турып, кулак если коз
кермеген сумдык icTepre барады. “Поленшеке”
бупнпнщ Абылайы, “тугеншеке” осы заманныц
Кдбанбайы, тары 6ip “...екец тэуелс1з К,азакстанныц
Теле би|” десш, 6ip-6ipiH марапаттай женелгенде, “ей,
алла, о, касиетщнен айналайын жарыктыктар, ездерщ
кеппре кор!ндер” деп жаганды устайсыц. Sp аймактыц
“Абылайлары” калыц елдщ камы емес, кара бастыц
камын койрек куйттеп, капиталист болсам деген
арманныц соцында жур. “К,абанбайлар”
рэкетерлердщ колын бастап, “Толе билер” сакалы мен
соз1Н сатып, газет-журналдар мен радио,
теледидардыц босагасын сыгалап сандалбай ирлйс
кешуде... “Бозторгай басына, турымтай гусына” деген
заманныц беййт кунде ел басына тууы — олп
“Абылайлар” мен “Теле билердщ” Kecipi. Б1рак,
Абылай, Толе би, К,абанбай сиякты аруакты
бабаларына тартып туган каншама уландарынан
К,азакстанныц айрылып калганын, ей, ешк1м
епгуакытта бгле алмас. Сауда-сатгыкпен айналысып,
урлык жасап, кайыр сурап кешеде журген балаларды
коргенде, соны ойлап, журеп канжылайды.
Ауыр ойдыц HipiMiHe малтыгып, койын ютапшаны
парактап отырган Балтакескеннщ коз1 сия туспеген
парактардыц арасынан тагы 6ip жазуды шалып калды.
Тацертец байкамаган. “Мария. 46.05.91. А.С. 12мамыр.
Ли - А.С.Владимир Иванович Суриков, т.бшу керек.
19.00. Кеппа ушакка 6ip билет. Марияга”. “Мария,
Владимир Иванович Суриков” деген таныс ес1мдерд1
мына кггапшаныц 1шшен ушыратуы Балтакескенд!
дагдартып тастады. К,айта окыды. Мария, Владимир
Иванович Суриков... “Токта, асыкпа...” деген пик!
дауыс осы арада туйсшне белп бердь К,ойын
кггапшаныц neci Мария мен Владимир Ивановичтщ
танысы болып шыкпасын. Мамандык дагдысынан
болар. Балтакескен кездейсок сэттглжтерге куменмен
карайтын.
6-30910
81
Бупн он 6ipiHiui мамыр... Онекю ертен- Балтакескен
оуежавдьщ аныктама бюросына конырау шалды.
— Ертен Н. каласына канша рейс бар?
— Екеу, — деда аныктама бюросындагы кезекпд —
Алгашкысы тацсртецп 9 -да. Ек!нш!с! кешк! сагат 19-да.
Кабыргадагы сагатка карап сдд тунг! он жарым
болып калыпты. Ыцгайсыз болмас па екен деп
кобалжыган Балтакескен “шешшген судан тайынбас”
тоуекелге бел байлады. Мариянын дауысын жазбай
таныды. “Телефонды O3i алганына Караганда б!реуд!
кутш отырган болды-ау” —деп ойлап улгермеда:
— Макат Назарулы, бул с!з бе? — деген куанышты
ун кулак тубшен сыцгыр ете тусп.
— Жо—жок, мен Балтакескенм1н, — дед!
саскалактап, — Мезплдаз уакытга мазанды алганымды
кегшр. Сенен 6ip нэрсе сурайын деп ем.
Мария унс13 калды.
— 46.05.91. сенщ телефон померит бе?
— Онын саган не кажет! бар? Екеум!зд!ц арамыз-
дагы оцпме...
— ... Баягыда бггкен, — дед! Балтакескен сезш болт
Мен баска моселемен телефон согып турмын. Сен
ертец кайтушы ма ец?
— Жок, — деп енд! Мария абыржыды.
— Ли дегенд! бшесщ бе?
— Сен не деп жумбактап турсыц? — Бойын жиып
алган Мариянын ун! каткыл шыкты. — Мен 6ip
адамныц хабарласуын кутш отырмын.
Дыц- ц деп гуитдей женелген трубканы Балтакескен
колына устаган куй! ацырып калды.
Намыстанса да, Марияга ренжудщ агаттыгын
тусшш, “оз!ме кажетт! ек! норсен! бищм гой” — деп
!штей ез!н-оз! жубаткан ол олп жазуга кайта
шукигиды. Демек, 46.05.91 Марияныц телефон
нем!р!. Эр созд!ц теркшш тану аркылы онын
магынасын ашуга умтылды. Мария... Телефон HeMipi
А. С. 12 мамыр. Владимир Иванович Суриков... Ойлан
Халыков, ойлана тус... Телефонын биту керек.
Марияга кешк! ушакка билет алу керек. Сонда калай,
.82
Мария кайтпаймын деген жок па? 12 мамырда
Н.каласына ушак кешк! сагат жетще ушады. А.С.Бул
ею бас spin кандай магына беред1? Балтакескен ез
ейынан е31 шошып кеттг Айдар Селиванов емес пе?
Ли— Айдар Селиванов. Ли юм?
Балтакескен телефон Кулагина жармасты.
— Мария, бул мен. Ли деген кандай кызмет
1стейд1?
— Сен уакыттыц канша болганын бглесщ бе?
— Егер трубканы тагы да тастай салсац, онда мен
уйге барамын, — дед! Балтакескен — Тусшссцпп,
маган ете кажет.
— Милиция капитаны... Тагы да сурагыц бар ма?
— Сен ертецге, кешю рейске билет алып бер деп
ешюмге колка жасаган жоксьщ ба?
— Жок.
— Рахмет. Енд1 мазаламаймын. Жаксы жатып,
жайлы тур.
Балтакескеншц кещлш аландаткан куда к улгая
тусп. Мария... Телефон HeMipi. 12 мамыр. Айдар
Селиванов. Милиция капитаны Ли — Айдар Селиванов.
Владимир Иванович Суриковтыц телефонын быу
керек. Демек, койын ютапша neci бул телефонды
битмейдг Кешке сагат жетуте Марияга билет алу керек.
Марияньщ ертец кайтпаймын деуше Караганда... Жок,
мумкш емес! Айдар деген овдан шок басып алган юсщей
ыршыган ургедек кецш тиянак таппай, секем алдырган
алл кудапне кайтып орала берда. Ертец он скипа мамыр
куш... Айдар не болуы мумкш? Ли... милиция капитаны
Ли... Балтакескен асыгып-ycirin ютапшаны алгашкы
бетшен кайта парактады. Хан... 200 (, акпан... 38,0
(—Леонид Петрович... Швейцария, Берн. Жабык
есеп-шот... Сома... Греция... Афины... 50 мыц тонна
жун... Жуман Акбергенов — 50 (... Ли! 29 кекек. 2,5
(.Милиция капитаны Ли... Ею жарым мыц доллар...
12 мамыр... Милиция капитаны Ли мен студент
Айдар Селиванов арасында не болуы мумкш?
Марияга билет кешю рейске... Б1рак, оныц e3i будан
бейхабар! Демек, Айдарга... 6ip катер тенш тур!..
83
Балтакескен epi кабинет, spi oai уйыктайтын
белмеге барып, жазу устелшщ жогаргы тартпасынан
ертурл! адрестер жазылган калын дептерш алды.
Н.каласында ага сержант Александр Паль туратын.
Биыл кыста келшшегш ертш осында болып кеткен.
— Саша!
— Солемстт бе? Кдйдан...
— Уйден телефон согып турмын, — дед Балтакескен.
— Ертен мен1 еуежай басынан кутш ал. Ушак
Алматыдан танертен тогызда ушады. Аяк астынан
6ip тыгыз шаруамен бара жатырмын.
— Ол жагынан кам жемевдз.
— Саша, саган Селиванов деген фамилия ештене
айтпай ма?
— Жок, — деда Александр 6ipa3 ойланып.
- Араловна ше?
— Мария Араловна ма? Б1лемш. “Сауда” акционер-
Л1К когамынын президент!. Жайша сурадыныз ба9
“К,арай гор, президент екен гой” деп Балтакескен
танданып калды.
— Жайша сурадыцыз ба? — деп самбырлады
Александр.
— Сен аныктама бюросынан кай кеше, кандай
петерде туратынын аныктап б!л. Содан кешн 46.05.91
деген телефон HeMipiH жазып ал. Не жумысыгаю, не
уйнпю болуы мумюн Мария Араловнанын Айдар
Селиванов деген улы бар. Мен сол азаматты KepyiM
керек. Eip гана каушм: ертен мен жеткенше, оньщ
6ip жакка кетш калуы да ыктимал.
— Саспаныз. Жптггер бар гой. Eipeyai карауылта
коярмын.
— Ал, жаксы, Саша. Ертен кездескенше!
ХШ
Кектем, жаз айларында Икрам ака жумыска тангы
бестен шыгады. Озшс бектлш бершген аулалар мен
кеше белшпйн тазалыгы — тургын уй баскармасынын
аудандык б!рлестптндеп баска аула сыпырушыларга
84
улй-енеге мысалы рейнде жш айтылатын. Отыз
жылдан 6epi сыпыргыштарын айырбастаганы болмаса,
жумыс орнын 6ip рет те ауыстырган емес. Былтыр
алпыс жылдык тойын этап еткенде бастыгы Владимир
Иванович: “Икрам Дадаевич, курметй ецбек
демалысына шыгу ойыцызда бар ма?” — деп сураган.
“Егер орным 6ipeyre кажет болып турса, шыгайын.
EipaK маган салсацыздар, ондай ойым жок” — деген.
Кдршадайынан ецбекке араласып, ертелькеш тыным
кермей дагдыланган Икрам ака кол кусырып
отырганды жек керейн. ¥лдары сауда жасайды. Eapi
уйленген. Кудайга шукгр, баспаналары бар. Бала-
шагалы. 03i кснжсймен турады. KeMnipi CKeyinin
зейнетакылары алты мыцга жетш жагылады. Кундуз
какпа алдында отырып темекьарак сатып табатын
табысы жэне бар. Мына жумысыныц да айлык
акшасы жогары. Сейз мыц уш жуз елу тецге. Espi
жаксы. К,абыргасына бататын жалгыз уайымы —
кснжсй биыл сауда жасап журш тутылып калган.
Курамында наркотик бар доргдормекпен усталган.
Шашылды, шабылды. “ Турмеге кетй-ау” деп eci
кейп жургенде, подполковник Иманбаев кол ушын
берген. Акшасын 6epin, кутылдым ба деген. EipaK,
олай болмай шыкты.
— Аксакал, — деген муны оцашалап. — Жасалган
aKTiHi жок кылу — оцай нэрсе деп ойламацыз. Олай
етсем, ертец <>31М1пц жауапка тартылуым мумкш.
Сондыктан мына актпп asipme ез колымда устай
турамын. EipaK, epynire карулы дсй.д казак. Маган
ci3 де кол ушын 6epini3. Отыз жылдан 6epi аула
сыпырады екенсдз. Былайгы ел байкай бермеййн
талай-талай окигалар ciздiц кез алдыцызда ейп
жатады. Сол керген-бшген, есйгендеродзд! маган
айтып турсаныз да жетедг Муны ci3 бен 6i3 гана
бшейн боламыз. Бегде жан сезбейдь
Балапаны ушш кус екеш кус та шырылдап отка
туспей ме? Амалы жок, кс.щсксн. Содан 6epi Иманбаев
ат 1зш суытпай уйше жш кед ед i. Будан мардымды
ештене есймесе, кенже улдын кыстагы хикаясын сез
85
арасына елсус1з кыстырып, б1рдеце дэметедк Кудды
сулпс сиякты! Сул1к арам канынды ауыртпай сорса,
Миша бала адал терщнщ акысын бивдртпей алады.
Икрам ака ею кабатгы агаш уйлердщ терт-бес емен
ескен ауласындагы орындыкка пзе буккен. Тацгы
уйкы кушагындагы аула жым-жырт. 26-уйден
шыккан жалгыз кара Икрам аканы елец етюздк Ke3i
жги Kspi жецш кишген жпптщ колтыгындагы ак
буманы б1рден байкады. “¥ры емес пе?” деп
куджтенген. Жан-жагына алак-жулак етш караган
жтт уйд1 айналып кезден таса болды.
Бул уйде юмдер турушы ед1? Марфа кемшр, аксак
орыс, куйеуш былтыр кеше бузыктары пышактап
елпрген жестр ейел, койдан жуас казак xiriri
Ом|рбай... Жацагыжтт Ом5рбайдын балдызы гой. Аты
юм сдл бар болгырдыц?! Ту-у, Тевдз... ие, сол. Умытып
кала жаздаганын карашы. Икрам ака e3i сыпыратын
уй аулаларыныц тургындарын тугелге жуык 6ijicfli.
Kenniiniri мунымен амандасып журедк Кезден таса
болган жптгпц кайтуы да тез болды. “ Крлтыгындагы
бумасы кайла кеткен?” деп ацырган аула сыпырушы
елден соц барып санын сокты. “Ой, антурган,
бумасын керпп ауладагы кокыс салатын TCMip
жешжтерге апарып лактырган екен гой”.
Икрам ака кокыс устшдеп буманы сыпыргыныц
сабымен inin алды. Ка.п асынан бэгасш суырып, Ж1бек
жпггерд! киып, кагазды жыртып ед1, су жаца дипломат
кезше оттай басылды. Кеше Иманбаев керсеткен
дипломат дел осындай болатын.
* * *
Иыгынан 6ip ауыр жук тускендей болып, бойы
жениейш калган Тсц!з душ кабылдап жатканда,
жездес! eciK тыкылдатты.
— Телефонга шакырады.
Асыгыс суринш, туки халатыныц белш журе
байлады. Тацгы алтыда коцырау шалган юм болады
скен? Балтакескен агасыныц дауысын сстпсндс
барып, журеп орнына тусп.
86
— Мен аякастынан Н.каласына журстпг болдым.
Сен бугш Владимир Иванович Суриков деген Kicire
жолык. 16 тургын уй баскармасынын бастыгы. Кеше
сойлсспм. Сепзде сен! кутедк
— Кдшан келес!з ага?
— Коп бегелмесвдн. 0зщ абай бол.
Апа-жездес! жиендер!мен дастархан басында
отырганда Тевдз улкен жацалык. айтты:
— Мен келес! дуйсенбщен бастап жумыска
шыгамын.
— К,айда? — деп 0м!рбайдын кездер! атыздай
болды. — Лопке ашасыц ба?
— Жок, — дед! Тевдз кул!п, — аула сыпыратын
шыгармын.
Толганай эпкес! куанганынан жылап ж!берд!.
— Соныц дурыс, кулыным. Адал ецбек кой,
эйтеу!р. Аштан елш, кештен калмаспыз. K,aaipri
уакытта бас амандыгынан кымбат норсе жок.
Владимир Иванович Суриков акжаркын, мшез!
ашык Kici екен.
— Тевдз Медетоввдн де. Балтакескен Халыковтьщ
бауырысыц гой. Дурыс, !н!шек. Алматы каласындагы
ец жауапты мекемсге келш отырсыц. Кез!нд! неге
бакырайтасын? Сенбейсщ бе? Онын бекер. Ac iniin,
аяк босатарлардын артын жауып, етепн кымтап
отырганымыз OTipiK пе? Егер б!з забастовка жасасак.,
Алматы каласы б!р-ак кунде шац мен кокыска толып,
жадап-жудеп калады. 0т!р!к деш!?! Оне, кердщ бе,
ейтш айта алмайсын. Б!л!мщ жогары деп естццм. Коне,
кандай жумысты калайсын?
— Маган 6opi6ip, Владимир Иванович...
— Филологтыц аула сыпыруына укшет руксат етш
отыр. Маган орынбасар болсац кайтед!? Мен
басшылардыц алдында есеп беремш, сен халыкпен
сойлесесщ... Ойлануга уакыт сурап текке еуре болма.
Йошек. Дипломыцныц кеппрмесш окелш, арызынды
жаз. Дуйсенбгден бастап жумыста боласыц.
“Жалган дуние” деген сездщ теркМн Тевдз толык
тусшбей журшп. Бул создан магынасын совды жылдар
87
ашып бердг 0з басынан еткен сан алуан жагдайлар
муны ерте сссйгп. Б1рде аш, б1рде ток журш, егейлш
таныта бастаган ом1рдщ киындыгына карамастан,
енес1 жерш кеткен кулындай олермендпске уйрендг
Баска, козге Teyin жатса да сут кернеген желшнен
6ip емш калу — арманы. Сез1М сенш акша же pin
турган бупнп дуниенщ шындыгы адамдардын да жан
дуниссш жаланаштап ксттт. Ец сумдыгы сол,
максатын кункерш камыныц ionipcriHCH аспаса,
елдщ келешеп, болашагы деген би1К угымдар
сайкымазактын аузынан шыккан арзан сезге уксап
турады. CepiKKe асыгып жеткен Тешз досыныц
ойбайлап отырганынын устшен шыкты. Kenieri
токмешл CepiK емес, барынан журдай боп тоналган
CepiKTin бет-аузы ашу мен ызадан, дорменаздпсген
кисандап, шашын жулып, басын тебелейдг
— Эй, окендй.. О, жеттс-жеп бабанды!.. Жегенщ
ас болмай, тас болгыр!.. Тамагьщнан етпесш, бала-
шагацныц коз жасы кеппесш!..
Тсн'гз кулш жтбере жаздап озер шыдады. Осы CepiKTin
диплом жумысыньщ такырыбы: “Кдзактыц каргыс
создерГ’ болатын. Комиссия терагасы, карт академик
CepiK сейлеп бергенде, сслдтр шашы тк турып:
“К,арагым-ай, кайдагыны кайдан тауып алгансын?!
Тебе куйкамызды шымырлаттын гой!” деп токтатып
койып, комиссия мушелерше козэйнегшщ устшен
сузите караган: “мына жптггщ каргысы оте катты екен.
Бесик бага коймасак, 6ip полеге ушырармыз”.
Сол есше тусит жымиган едц кушп-шскен CepiK
буган жармасты:
— Неге жепсш моз боласыц! Тунде Сацлак келш,
он мыц долларды тартып океттг Саган берер 6ip
тиыным жок.
— Мен оган кулген жокпын. Диплом жумысыц
ойыма тусш кетп...
CepiK колын сттгсдк
— Ой, сен де 6ip! — Кенет быепнен шап 6epin устай
алды: — Тешз, а, Тевдз... Сенщ 6ip мыкты агац бар
дсй.й гой. Сен мстп сол KiciMeH таныстыршы. Сацлак-
88
тардан ceHi 6ip рет куткарыпты деп Талгат айткан.
Сол Kici 6i3re “крыша” болсын. Мына Сацлак сиякты
жалмауыз емес шыгар.
— Ол Kici Kasip жок — дед1 Тещз, — жолаушылап
кеткен.
Тещздщ бул созш “жарайды” деп TyciHreH CepiK
оп-согге озгерш жымыц етп.
— Саган не болды, жаца гана жылап отыр едщ
гой.
— Сацлакты мен де катырдым. Алымды сомкемен
жинап жур екен. Он мыц долларды кезшше санап
6epin, 6ip мыцын жымкырып калып ем, алацдап
турып андамады. Семкеге 6ip-aK урып, журш кетт!.
— Сенен ол шыгады, — дед! Tenia iniin тартып.
— Жан беру оцай ма? — CepiK сылкылдай кулдд.
— Мэ, ею жуз доллар. Eip аптадан кеппкт!рмсй
кайтарасыц. Тещз-ей, тек олп агацмен сойлссуд!
умытпашы!
XIV
Айкара ашылган тор коз терезеден желтген тау
самалы кец кабинет Мне тацгы ауаныц жупары мен
сирень iticiH буркш тур... Кун ceyneci кeздi арбап,
бау-бактыц intiiotc сайраган кустар уш жацгырып
жасанган жасыл дуниенщ шаттыгын жырлайды.
Турленш-толкыган онше Макат Назарулыныц
6epini коцгл! ж1бгмеда. Улкен icTiH, басталган сэтшде
босансуга болмайды. Марияныц тунде осында конып
калмаганына шумршйпк еткен. Эйтпесе, колына
кедерп, аягына оралгы болады екен. Кенет... Лиге
берген тапсырмасы ойына тусть Ен;й соныц кажет!
бар ма екен деген дудамалды ой санасында жылт ете
калып, тез eurri Mefcii баласы аркылы езше ici Tycin
жатса, онда турган ештене жок. К,айта тит жаксы.
Ашса алаканында, жумса уысында устамай ма? Eip
окпен ею коян атып уйренген Макат Назарулы
Марияны кешга рейспен Н.каласына аттандыруды
алдын-ала ойластырып койган. Билет! дайын. Ойткеш,
ертец муны “Хан” кутедь “Ханныц” ойында не барын
89
юм бндсш, егер алда-жалда муны дем алуга шакыра
калса, Марияны калай жетектеп барады? Ол сырт коз
тупл, оз! жаксы танитын ею адамныц басын 6ip жерге
коспайды. Сондыктан да бойын уйретпей жатып,
бауырып бхрден суытса, суду ойелдщ екпелеуд мумкш.
Манадан унОзддпмсн мысын курткан телефонга
пл бггп. Эбгл.
— Санлак жана гана машинасына отырды. 1штен
кур кол шыкты.
— Сен алыска узама. Нуртай саган барады.
TyciHiKTi. Жуман Акбергеновке ендд хабарласуына
болады.
Макат Назарулы б рак, асыкпады. Оз1 гана
отыратын жумсак креслонын он жак томенп
капталындагы конырау туймесш басты. Еспеген бас
корсеткен Султан мен Нуртайга карсы алдынан орын
нускады. Оздсршс тсОлс караган кожайынныц
козкарасы кандай oMip болады деп отырган ею жтгп
кара макпалмен тысталган диванга шегелеп
тастагандай. Муныц шын моншдеп билтшц
куддрстш осы екеу гана бкзсдд. Быгенддктен адал.
Султанды opi комскпп. opi оккагар етш оз касында
устаганына, мше, бес жыл. Сыр алдырмай келе жатыр
едд, кеше гана оцбай суршдь Сонысын сезе ме,
аягынын басына карап, юбдрпктей бсрсдд. Бурынгы
ныгыздыгынан айрылып калган.
Нуртайды тауып окелген осы Султан. Бет nintiin
зиялы азаматка уксайтын сымбатты жптгпн
Лирбаянына кызыккан. Рязань оскери оуе-десант
училищесппц тулегц Совет Армиясынын ага
лейтенанты. Таулы Кдрабахтагы согыска жалдамалы
есебшде катыскан. 1сше ете укыпты, катал тортштщ
Кулы. Ею жылдан 6epi Алматыдагы осы уйш кутш-
устап отырган топтын бригадир!. К,ожайын алдында
езшш ешкандай кшораты жоктыгынан ба,
кимылында ерюнд1К бар.
Соншама соманы жумыс кабинетшде сактау оцай
болып па, Жуман байгус астынан су шыккандай
тыкыршып ерец отыр екен.
90
— Султанды тез!рек жбервдз. Дайын.
— Рахмет, Жуман, “ер мойнында кыл аркан
inipiMec”.
— Тустен кешн сейлесерм!з. Маха... Мен ете
асыгыс ед1м.
Енселерш тпсгеп, езшщ аузын баккан Султан мен
Нуртай тас тушн болып, комданып алыпты. Коншне
кудж юрген кожайын томенп ернш жымкыра пстеп,
ойланып калды. Улкен соманы карызпа берген Kici
колхат сураушы ед!. Жуман ойтпсдг Неге буйтп?
Буган сенген! ме? Он мыц емес, жуз мыц емес,
миллион долларды ешб!р колхатсыз Kici колына
устатуга дот; калай барды?
— Султан, — дед! Макат Назарулы. — Сен акшаны
алысымен, банктен шыгуга асыкпа. Австрияга
Ж1бср1лген тауардыц акшасы б!здщ есепшотка туси
ме екен, соны аныкта. Сандактыц жпптер! i3 Kecyi
мумюн. Сондыктан Эбгл машинаныц юлтш Нуртайга
6epin, сен!мен синил кабаттагы вестибюльде
жолыгады Акшаны жене мерседестщ к!лтщ Эбшге
бер. Озщ 6ip сагаттай сонда богелш, таксимен
кайтарсьщ.
Султанды сыртка шыгарып ж!берш, кожайын
Нуртайга сынай карады.
— Ец улкен жауаикерппл|к сенщ мойнында. Сен
осы биыл нешйшп курста окисыц?
— Терт1нгшгп бтремш...
“Бул енпменщ бупнп тапсырмага кандай катысы
бар9” деген Нуртайдьщ козшдеп сурауды жауапсыз
калдырган кожайын сол ецкейш, акырын сойледк
— Банкирге кудщм бар. К,аз!р Султанды сезге
тартып, магнитофонга жазып алуы мумкщ. Таспа
жазуды ол жумыс кабинепндеп сейфке сактамайды.
Уйше, тек уйше апарады.
— TyciH.iiM, — дед! Нуртай.
***
Султанды асыга куткен Жуман Акбергеновтыц
бойын мазасыздык билед!. Журек тусы томен тартып,
91
fler6ipi кашты. Бурын мундайы жок еда, кабылдау
белмесшен тыкыр cctlicc, елен етш кулагын тйедг
Жумыс устелшщ аяк салатын куысында турган
дипломаттын бурышы т!зесше тиген сайын, элдеюм
бомба койып кеткендей селк ете калады. Дегенмен
Сандак ерлсдт
Демек, ертен-.. Оз тагдырында улкен esrepic
болатынын жан-тошмен сезшген Жуман тунде де
уйыктай алмай шыкты. Есш-дерп “Ханмен” болатын
кездесуде. Уйге ксл|с!мсн, схршкенщ корабындай
кппкентай магнитофондагы жазуды ен кем! он марте
тындаган шыгар. “Акбергеновке жолыктын ба? Не
девд1?.. Оз! былай ссшмда жтт кой деймш...” — деген
“Ханныц” дауысы кулагын ел) шулатып тур. Ocipece,
“Кдзакстанымыздын келешеп ушш icKep, бглхмд!
мамандар бгзге ауадай “кажет” деген соз! кандай! Экес!
маркум “Осы Жуманым ескен сон, ел бглетш азамат
болады”, — деп сабагын уздпс окитын улын айналып-
толганып отыратын. Hlenieci жарыкдык такуалыгы бар
Kici еда: “Тек, тит-кезщ тиеда, ейтеу!р Tipi болсын”, —
деп шырылдайтын. Ертен... Кдбылдаудан шыгысымен
Кецсайдагы зиратынын басына барып кайтайыншы.
Кузден 6epi кол тимей кетп.
— Солс мете гз бе, Жуман Акбергенулы...
— О, Султан, кел терлет, жогары шык.
Дипломат Султан жакка карай сыргыды.
— Макат Назарулы сураган сон, мына 6ip миллион
долларды жптгтсрдсн алуга межбур болдым.
К,олхаттын кереп жок. Макат Назарулына сенемш
гой. Ею-уш кунде кайтарасындар гой.
— Эрине, — дед! Султан.
— Султан, бул кеп акта. Макат Назарулынын ез
колына табыс ет. Айрылып калып маскара болма.
Санап ал...
— О, не дегенодз. Жуман Акбергенулы — Султан
шошып калды — Санаганым уят болар... Руксат
болса, мен...
— Сау бол, Султан.
...Жуман магнитофонга кулак тур да Анык
92
жазылыпты. “Шетел дуниесшщ сапасы белек кой”
деп тамсанган Жуман кара корапшаны тос калтасына
сайды.
Кдбылдау болмсс! кацырап бос тур. Валяны багана
Сацлак келердщ алдында Министрлер Кабинетше
жумсаган. Кабинетшщ eciriH жауып, кабылдау
белмесше несие бол!м!нщ бастыгын шакыртгы.
— Осында бола турыцыз, — дед! орта жастагы
ойелге, — Мен он бес минутке уйге барып келешн.
Лк “Волганьщ” (панде ютап окып отырган Сергей
кпабын жалма-жан жаба салып машинага от алдырды.
— Уйге.
Жуман туратын уйдщ ауласындагы кол!к коятын
орын булардыц подъезшен сол киыстау ед!.
— Осында кут, — дед! Жуман сагатына карап —
Мен он-он бес минут кана бегелермш.
Жуманныц потер! уипнш! кабатта болатын. Эр
этажда ек! потер гана орналаскан соулетт! уйден
коныс оперген Эбен К,алиулы ед!. EipiHuii кабат пен
екшпп кабаттыц аралыгында алацкайга кетергле
бергенде жоп ры кабаттан тусш келе жаткан бейтаныс
жптгп корд!. Б!рак ‘ бейсауат жан мунда кайдан жур”
деп шошынып улгермед!...
Ек! кастыц арасынан кадалган коргасын ок
банкирдщ бас суйегппц ми сауытын талкандап кетп.
К,абыргага шашыраган коймалжыц суйык заттыц ми
екенш шамалаган Нуртай екшпп рет ок шыгармады.
“Саудасы бггт!” дед! куб!р етш. Ею колын жайып
ж!берш шалкалай сулаган елпег! аттап етш, теменге
карады.
Ешк!м кершбейдг Демш терец алып, басын б!р
жагына кисайтып тыц тындады. Тыкыр еткен дыбыс
жок. Мацк ет!п к¥мыгып шыккан тапаншаныц
мылкау ушн уй !ш!ндег!лер ест!меген сиякты.
Тапаншасын жалма-жан арткы ышкырына кыстырып,
Колдарымен курбандыгыныц калталарын актара
бастады. 1здегенш он жактагы жан калтадан тапты.
CipiHKe корабындай магнитофонды койнына суцгтп,
резецке колгаптарын шешт!. Сонсоц аягын еппен
93
басып, баспалдакпен томен тускен. К,орыкканы —
6ipiHiiri кабаттагы потерлерден 6ipey-Mipey кездейсок
шыгып кала ма деп ед!. Eciri ашык подъезде 6ipa3
юд!р!п, ycTi-баеын коз киыгымен шолып опт. К,ан
даты шашырамапты. Аяк кшмдер! де таза. Уысына
кыскан резецке колгаптарды сыгымдай устап сыртка
шыкты. Кун шуагы беккен кеч аула мулгш тур. Отыз-
кырык кадамдай жердеп ак “Волганын” жургйзупlici
кпап кызыгына тусштк Сырткы дуниенщ хабарын
мулдем умыткан. Жан-жагына мойын бурмай,
аяндай басып кете барды.
XV
Жасыл желекке малынган тыныш кешенщ
бойындагы ак уйге караган сайын журеп ерекпи
согып, жан-дуниесж окМшке уксас ауыр сез!м
сыздатты. Халыктьщ еулет! ез!мен 6ipre бггкен шыгар
деп ойлайтын Балтакескен евд! осы уйде менщ улым
турады-ау дегенге сене алмай отыр.
— TeMCKini жш тартады екенс!з, жолдас
подполковник, — дед! Александр Паль. Эуежайдан
кут!п алганнан 6epi ауыз жаппай сейлеген аугандык
ардагер бурынгы командирдщ бойындагы 6ip esrepicri
кештеу андаган. Коп сурактарыньщ жауапсыз калып
жатканына мон бермеп ед!, 6ip сагат бойы зарыгып
турганда Халыковтьщ лэм-мим деп Tic жармауы o3i
бЬтмейтш жумбак сырдыц ушыгын ангарткандай
болды.
— Ушнде екен! анык па? — дед! Балтакескен
шыдамсызданып.
— Хасеннщ солай дсгенщ озвдз де естпен жоксыз
ба? Tinri ес!к алдында турып шылымымды тутатып
алдым дед! гой.
“Ой, куппк, шылым шегед! екен гой” деп
Балтакескен басын шайкады.
Шетк! подьездщ алдында турган ак “Москвичтщ”
номер! 19-74-т! 1 ол! кермеген баласыньщ туган
94
'"ылымен сэйкес келуш кездейсоктыкка жорымады.
Бул ном!рд! алуга шешесппц бедел!н салуы да
ыктимал гой.
Кенет... уйкы кермей кызарган аялы кездерппц
KipniKTepi д!р ете калды. Подъезден коршген бойшац
буйрабас бозбаланыц тулгасы кезше жылыушыраган.
“Атпалдай азамат болыпты-ау”...
— Соцынан глесш отыр — дед! Александрга.
Таныс емес кешелермен куйгыткан 19-74 номсрл!
“Москвич” каланыц шыгыс жак шет!не карай
ойысты.
— Тусш!кп, — дед1 Паль — саяжайга карай тартты.
Кдланыц сыртына шыккан тас жоддын бойымен
уш-терт щакырымдай жер журген соц буларды
“милиция” деген жазуы бар “Жигули” басып озды.
— Мына Ли кайтед!?! — деп Александр тамсанып
койды. — Тагы юмд! шырылдатады екен... Асыгуы
тегш емес.
— Ли деймкщ? — дед! Балтакескен жалт карап.
— 19-74! 19-74, токтацыз! — деген ащы дауыс
кулактарын жарып ж!бере жаздады. Ею жуз кадамдай
алга узап барып токтаган “Москвичке” ентелей
жупрген кеспелтек денел! милиция офицер! парадка
шыккандай ак колгап киш алыпты.
— Подлянка! — деп Балтакескен айгайлап Ж1берд!.
— Тез!рек, Саша!
Булар келш жеткенде милиция офицер! Айдар
Селивановты “Москвичтен” ею уш кадамдай аулак
жерге тургызып койып, оз! машина салонын актарып
жаткан.
— С!здер дер кез!нде келдпцздер, — дед! шымыр
денел! капитан, — милиция капитаны Ли. Мен каз!р
акт жасаймын. Соган куо рет!нде кол коясыздар.
Бардачоктан наркотик табылды.
— Не дсйаз, кайдагы наркотик!
Балац ж! пт “Москвичке” умтыдды.
— Мумюн кант шыгар, — деп капитан оскырына
кулд! — Кэне, коне 6epi алып шьщшы, мына юсглер
де кореш!
95
Ашык турган бардачокка колын соза бергем
Айдарды Балтакескен жулып алды.
— ¥стама колыцмен!
— Азамат ci3 кгм боласыз? — деп милиция капита-
ны кобурасыныц туймесш агыта бастады.
— Подполковник Халыковпын. Сез1ме сенбесец,
рациямен хабарласып, наряд шакырт.
Ли не icTepiH бшмей саскалактап, колгабынын
сыртымен мандайын cypiri.
— Бардачокта наркотикке уксас пакет жатыр.
Мумкш Селивановтын бутан катысы жок га болуы
мумкш. EipaK, тексеру парыз. Мен бул пакегп алып,
сараптан отюземш. Егер колтацба аныкталса...
Eci шыгып кеткен милиция капитаны бардачоктагы
пакет алып, тайып бердд. Бурын мундайды кермеген
Александр Паль мен Айдар 6ipa3 уакыт естерш жия
алмай, мевдрейш турып калысты.
— Мынау 6ip ит екен гой, — деп Саша жерге
тутардь — Бплщ xcirirrcp мафиядан Ли коркынышты
деупп едг Жазыгы жок адамды теп-тепс жерден
cypiinipc жаздаганын карашы.
Айдар e3iHe-o3i келе алмай sni cineffin тур.
Балтакескеннщ журен ауырып Kerri. К,ол созым жерде
турган улын кушагына кыса алмай корланды.
— Эй, гншгек, есгщц жи, — деп Александр бозбаланыц
аркасынан какты, — 6ip катерден аман калдын. Ой,
мына кызыкты кара! Ой, сайтан алгыр, сен бпдщ
командирден аумайсьщ гой. Туыс екенс!здер гой. О.
кудайым, жолдас подполковник, босе cis кеше Мария
Араловнаны сураганда, ойыма неге келмеген!
Айдар Селиванов пен Балтакескен Халыковтыц
кездер! ушырасып калды. ©Mipre бейкуно
кезкараспен, тазалыкпен, кызыгушылыкпен
карайтын нурлы коздер мен тагдыр талкысыныц,
OMip — eniMHin арпалысыныц бейнсп, от жалыны
шындаган отты жанар 6ip-6ipiMCH бетпе-бет келш,
KipniK какпай узак карасты.
— Айдар Селиванов, — дед! бозбала алаканын
усынып.
96
— Балтакескен Халыков.
Мушзденш кеткен каткыл кол суйсп балгын
жастыц саусактарын устацкырап калды.
— Слздср таныс емесс1здер ме? — деп Александр
Паль, TinTi тацыркады.
— Слзге рахмет, — дед1 Айдар Балтакескенге. —
Атыцызды есте сактау киын екен. Фамилияцыз
Халыков кой. Умытпаймын.
— Капитан Лимен бас араздыктарьщ бар ма еда?
— Eipiiniti рет кездесу^м.
— Саяжайга кетш барамысыц? — дед1 Александр
унс13 калудыц ретш таппай.
— Ио. Багана уйге 6ipey телефон сокты. Экем
саяжайда катты ауырып жатыр деп. Соган асыгып
барамын.
“Экем” деген соз Балтакескенге ауыр соккыдан
кем тиген жок.
— Жолыц болсын жи гам — деп Александрдын
ма пинасына карай аяцдады.
Саша мен Айдар Селиванов онпмелесш 6ipa3
турды. Балтакескен оларга карамауга тырысып, кезш
жумды. “Ио, — дед1 нитей куйзелш — Мариями
дурыс. Багып-каккан oKeci турганда, мен окец ед!м
деп не бепммен айтпакпын. К,айта бшмегет жаксы”.
— Уйге кетпк, жолдас подполковник, — деп
желпшген Саша оцгтме бастады, — Бул келхсшдз тшт1
кызык бодды-ау ез! Олы жтт civti сурайды. Е, 61зд1,
аугавдыктарды бупнп мурынбоктар кайдан Tycincin!
Kici елпрпш жендеттер дейттан кайтеров? Ондайда
зыгырданыц кайнайды. Осыдан уш жыл бурын 6ip
лектордыц тумсыгын бузып, он бес кунге жатып
шыкканым бар. Эй, дегешмен, Лид! катырдьщы?. Тура
кинодагыдай. Мен оз!м ошм бе, TyciM бе деп ол! сенбей
келсмш. Ал, 6ipaK, алл жптт С1зден аумайды-ау, аумайды.
Балтакескен калай курсшгенш байкамай калды.
— Ол менщ улым гой, туган улым!
Агызып келе жаткан машина аударылып кала
жаздап, жол шстпгс дешн бураландап барып, open,
тузелдк
7—30910
97
* * *
Икрам аканыц кокыс жошшнен тауып алган
“олжасы” Иманбаевты Тевдзге шыгарды.
26-уй, 6-шы пэтердщ уй иелер! подполковникт!
жатыркай карсы алды. Михаил Иманбаев абыржып
калган уй иелерше кызмет куашпн корсетп.
— TipKey белые! мен тел кужаттарды тексерш
журм13, — легенде барып коцыдер! жайланган ерл!-
зайыптылар телкужаттары мен пэтерд!
жекешелещпрген пркеу кагазын алып кр1ип, колына
устатты.
— Тешз Медетов кайда? — дед! т!ркеу кагазындагы
ymiiniti фамилияны саусагымен туртш.
— Уйде жок. Тацертец жумыска орналасамын деп
кеткен.
— К,ашан келедд?
— Б!лмейм!з.
— Саскалактайтын ештене жок. Бэр! зацга сэйкес,
— деп уй иелерш жубата сойлеген Иманбаев
кужаттарды кайтарып бердг — К,аз!р “сешм” телефоны
эр ауданда бар. Крцырау шалып, жалган мэл!мет
берупплер кун сайын кебейш барады. С!зд!ц
потсрлсрпцзлс самогон кайнатады деп белпедз 6ipey
хабарлап едг Ондай адамдарга уксамайсыздар.
— Кудай сактасын, — деп Ом!рбай мен Толганай
жагаларын устаган.
— Тецгз келсе, мен! кешк! жетьсепзге таман кутан.
Толкужатын оз коздммен кору!м керек.
— Айтамыз, — дест! уй иелер!.
Кел!к милициясына Б!шкектен келш тускен
хабарламада угшнгш тортшш! купелерде болган
жолаушылардыц тур-тус! туралы кыскаша сипаттама
бар екен. Жолаушылар пойызы жолсертнщ кергенш
умытпайтын касиетше тонн болды. Макат Назарулы
мен Султанды дэл суреттепт!. Оныц есесше Тец!з
Медетовтыц (егер гюйыздагы жолаушы сол болса)
сырткы niiitiniitc онша мэн бермеп ед!м дейт!. Содан
ба, аккуба, талдырмаш денел! деумен шектелштй
Мундай жалпылама болжаммен !здеген к!с!нд! танып
98
кор! Муны кызыктырган дерек — тертшпп жолаушы
ойел екен. Жасы отыз бес-кырыктар шамасында,
“Просто Мария” фильмгндеп Мария сиякты деген
сытемеге ден койды. Макат Назарулынын жеке
басыныц жанама купиясы Михаилга ой салды. Эр
мамандык иесшщ озпгс тон дагдысы, олспдпт бар
емес пе? Кецы1нде Макат Назарулынын елге жумбак,
OMipiiiiii калтарыс-кыртысын неге актарып кермеске
деген кумарлык оянды. К,олына кездейсок тускен
мына машмет кожайын жайында ен алгашкы дерек
болгандыктан ба, “Просто Мария” деген сездщ астын
Кызыл сиямен баттитып сызып койыпты. Мунымен
токтамады. Хабарламадагы болжам-кесюндеменщ
тусына Макат Назарулы, Султан деп жазып, сурак
белплерпг конжитты. Неге ойтп, оз! де бшмейдк
Иманбаев Султанга кызганышпен карайтын. Бул
юм, Султан юм? К,ызмет жагына келгенде —
милиция подполковнип акционерлгк когам президен-
тнпц кемекипсшен 6ip саты жогары тур. Ал, турмыс
жагдайларында Султанныц MiHreHi — мерседес,
муныц астында Жигули; ол акшалы, бул...
Муныц ойын окып отыргандай осы кезде Султан
хабарласты.
- Жацалык бар ма, басеке?
— Бар, — дед{ Иманбаев хабарламадагы Султан
деген жазуды Кызыл сиямен корщауга алып.
— Крнакуйдщ карсысындагы бакта кутемгн.
Султаннын бул ce3i кытыгына тидг “Махаца
елжтегею. Кдрай гор муны езпгше менсшбейдг Бграк,
бармаска амал жок”.
...— Мынау бгздгц дипломат, — деп Султан
кожайынныц жол сапарда алып журепн дуниесгн
бгрден бас салды. — Ьшндепка кайда?
— 1здсп жатырмын, — дедг Иманбаев, — кызмет
бабын пайдалану KayinTi. Сондыктан, кеше
кацгыбастарын гске костым Акшасыз ешюм аягын
аттап баспайды гой. Кеше он Kicire алты мыц тецгеден
акша бергем. Дипломатты вокзал мацынан таптык.
Ана жйтгп табу куш болып тур. “Он Kicire. алты
99
мыц тецгеден... От!р!к айтады, хайуан!” — деп
кЬкшген Султан ашуын арен тежедт Кржайынныц
алдындагы “кунэсш” жуу ушш бэрше тезуге тура
келедт
— Eip мыц ба Keperi...
— Ертец кеш Б1шкекке аттанам. Пойыздыц
жолсертн ко.пк милициясы рейске шыгармай устап
отыр. Сонымен бетпе-бет тыдесудм керек.
Бул сэзге Султан иланды.
— Кдйдагы алк,аштарыцды айтканыцша, ссылай
демейсщ бе? Муныц жен, Уш мьщ доллар жетед!
гой...
— ?!
— Артыгымен жетеда, — деп Султан ез сурагына
O3i жауап кайтарды. — Эли жптгп тауып маган
керсетесщ. Содан кешн боссыц. К,алганын ез!м
реттеймш.
***
“О, сорлы мент! Алганы аз болгандай, тагы да
саудаласкысы келедП” — деп бак, шпндеп орыцдыкка
жалгыз калган Султан кетш бара жатып Иманбаевтын
соцынан жшркене к,арады. Артына ацдушы к,оюга
болар едт EipaK,, к,ожайынныц сешмд! адамыныц
сыртынан бак,ылау жасауга батылы жетпедт Кржайын
бул эрекетш баск,аша Tyciiryi мук!н. Оз бетщше шеплм
кабылдау деген сез, к,ожайынныц бедел^н
мойындамаумен пара-пар.
Мак,ат Назарулынын кас-кабагьгнан Султан бугш
6ip жацалык,тыц боларын сезген. Банктен оралгацда,
Нуртай мен Эбш де уйде екен. Кржайын муны жеке
к,абылдап, оцаша сойлесп.
— Султан, сеш Алматыга жумыскд ауыстыруды
уйгардым, — деген Макат Назарулыныц cosi “Султан,
сен олдщ” дегендей болып есплдЕ К,ожайыннан
басканы кутсе де, мундай шеппмд! кутпеген. К,асынан
алыстау карауылга uiiny екенш жак,сы бшетш муныц
бас Tepici салбырап, унжыргагы тусш кеткен.
100
— Алматыда 6i3 ушш колайлы жагдай туды.
Президенттщ Жарлыгынан кейш эр турл! топтар
жарыкдан к,ашк,ан таракандардай шдерше Kipin,
бассаугалап жатыр. Кэшеде журген уак-туйек
“алтылыкдарды” ауыздыкдау сенщ колыцнан келедг
Жэне бул улкен icTi жанаша уйымдастыру керек. Естш
отырсыц ба, жанаша! Буган кабшетщ жетедг Мына
уй Алматыга Karnin келген куннен бастап сенщ
иелптце кешедг Мерседес те ceHiKi. Есеп шотьщ бэлек
болады. Алгашкы жарна есебшде era жуз елу мыц
доллар беремш. Е1уртай мен (Эбпцц Н. каласына алып
кетемш. vbipre сенщ менппк уйцде гурар. Ойткеш,
оларга ега-уш ай демалу кажет.
“К,андай ак,ылды адам! Сыртк,а шашау сыр
шыкпасын деген сак,тыгын карашы” — деп бул
шешгмнщ мэн-жайын енд! тусшш, муныц эцше к,ан
жупрген.
— Полина Сергеевна касьщда калады. “Булбул”
мен “Лазоныц” цасына era сешмд! жгпт кос. Абайла,
куйрыгында коцыраулары болып журмесш. Асанды
“жылы орнынан” козгама.
“Булбул” — тутыгып сейлейтш Иван Захаров деген
“аугандык,” . “Лазо” — жазда уй кузетш, цыста от
жагатын жптт.
К,ожайынныц ceHiMi Султанга канат берген.
Нуртайдын мшдей Алматыдагы алакандай жерд!
кузетш кожайыцды карсы алып, кутш алу мен гана
шектелетш. Озше тапсырган icriH жауапкерпшпп сол
сешмнщ Kenuii едг
XVI
03iH Айдардыц досымын деп таныстырган
бейтаныс жшттщ хабары Марияны есшен тандыра
жаздады. Era окпесш колына алып уйге жеткен
Владимир Иванович ботадай боздаган Марияны кэрш
eci шыгып кетп.
— Ой, Володя, менщ Айдарым... — деп мойнына
асылган Марияныц не деп турганын тусшбей, коздер!
жапактап “койсацшы, кой, Tipi ме 03i?” — дей бердр
101
— Милиция камап тастапты Машинасынан
наркотик табылыпты, — дед! Аня
— Енд! кайттык, — деп абдыраган Владимир
Иванович Марияныц колдарын босатуга эрекеттецд!.
— Жгберш!, мен эуежайта телефон согайын...
Владимир Ивановичтщ жакындауын кутш
тургацдай кара телефон безыдеп ап жэнелин...
— Владимир Иванович, солеметаз бе?
Макат Назарулынын даусын таныган Суриков ты
катпады, трубканы Марияга усынды.
— Ой, Макат Назарулы...— Мария агыл-тепл кэз
жасына epix берда — Улкен кайгыта душар болдым
той. Айдарды туткынлапты. Досымын деп 6ipey
телефон сокты. К,удай ушш кол ушын 6epiHi3iui.
Крйдым. Жыламаймын. Тек, кэмектесе кервдзш!. Иэ,
кайтамын. Жок, эуре болмацыз, билет эз!м!з
аламыз... Жаксы. Уйге телефон согасыз ба, Рахмет
азге.
— Кемектесет!н болды ма? — дед! Аня
тагатсызданып.
— Оз! жиналыста отыр екен. Узипске шытыпты.
Журпзуцпсш билетке ж!берет!н болды. Эуежайта сол
кэлшпен бар дед!. Оз! кайта жиналыска к!рмекпп.
Тунге таман уйге хабарласам дед!.
Владимир Иванович ундемед!. Марияныц сезш
естшен де жок. Оз ойымен эз! эуре болып “Айдар
кацдай халде?” деп уайымга берыгепдв Аяк астынан
кубылган замана езгерклн кабылдамаган адамдардыц
6ipi Суриков болатын. Бар утымы карапайым жандар-
дыц ортасында этш келе жаткан Владимир Иванович
саясаттан бойын аулак устайтын. Жумыстан баска
6Liepi жок жанныц ез nudpi шпнде ед!. Кецсе емес,
кеше ем!р!н!ц кыр-сырын жет!к бглгендштен ол
саясаткер атаулыныц сезше сенбейтш. “Ертен, ертен”
деп басталатын ертегниц туб! жаксылыкка
апармайтынын де сезедп “Иеиз уйдщ ит! осырак”
дейтш казак мэтелшщ карапайым шындыгына кдйран
калады. К,аз!рп замана келбетш, котам ем!рш баскаша
тусщцру мумкш емес. Айдарды бала кезшен жаксы
102
коретш. (Эке-шешесше уксамай осетш де бала болады
екен-ay деп, opi танданып, opi суйспгш журупп еда.
Сорлы баланыц 6ip буиieci гшгнде болганы ма? Кэшеде
кацгып журген жастарды баудай Tycipin, жалмап
жаткан дерт — кокнер мен кара сораныц пщетт онсыз
да куйзелген халыктын ергенп кашрет! гой! “ bi аде бэр!
жаксы!” дейтшдер бушцршш сэбилердщ келешепн
жутсам деп кемеш коркылдап бара жаткан кара уйык
курдымныц бетш келпр сезбен буркепс! келеда. Ен
ауыр кылмыс осы гой. Цалыц елдщ Kinoci не? OKiMeTi
мен уюметше сенген! ме?
— Володя, — дед! Аня, — Эльзага телефон сокшы.
Байгус баланыц журеп ушып, шошып отырган
шыгар. Марияны бупн кайтады деп айт.
Владимир Иванович эуел! эуежайдын аныктама
бюросына конырау шалды.
— Н.каласына сагат 19-да ушатын рейске билет
бар ма екен?
— Жарты салон бос, келш алуынызга болады. Кэцип
жайланган Суриков Мариянын yftiHiH телефонын
терд!. Ар жактан трубканы ер адам катера!.
- Бористсщ? — дед! куанып Kerin — Эльзаныц
касында екенсщ гой.
— Володя, агай, бул мен гой, Айдармын.
Владимир Ивановичтщ аузынан соз туспей каллы.
— Сенбадн? Кдшан босатты?
— Тусшбед!м...
— Сен! милиция туткындады деп досын
хабарлапты. Шешен байгус жылап-eHipen, жол журуге
жиналып жатыр.
— Досым дейаз бе, кандай дос? Мен! ешюмде де
туткындаган жок.
“Мынау не деп тур?" деп ацырган Владимир
Иванович “Мария!” деп айгай салды, — муцда кел!
Айдар уйде екен”.
Элдекгм eciK коцырауын басты. Бейтаныс казак
xiriTi.
— MeHi Макат Назарулы ж!берд!. Mine, Мария
Араловнанын билет!. Машинада кутемш.
103
Bip жапырак кек кагазды ттркене YCTafaH
Владимир Иванович eciKTi кайта жауып, дэл!зде
турып калды. Марияныц атына жазылган билет кеше,
11 мамыр кун1 алыныпты.
* * *
Болган окиганын мэн-жайына Айдардын ез
аузынан каныккан Мария баласын тергеуге алды.
— Ол не дед!?
— Кзмда айтасыц, мама?
— Халыковты.
— Мен аты-жен!мд! айткан кезде, Халыковпын
дед!. Аты киын екен. Есвде калмады.
— Баска ештене деген жок па?
— Жок.
— Мен туралы ше?
— EciMe тус-ri, — деда Айдар, — Лимен араларывда
сшкандай басараздык жок па еда деп сурады.
— Лимен? Олп айтып отырган милиция офицер!
Ли ме?
— Иа. — Мама, — дед! Айдар, — сенщ не ойлап
отырганывды б!лем!н. Лиге 6ip ауыз сез айтушы
болма. Онда мен! мулдем куртасыц. Ли —
коркынышты адам. Ол Назаровка жумыс icTeivti.
— KiMi e? — деп Мария от бузылып кетп, — Макат
Назарулы ма? Лидш Макат Назарулына кандай
катысы бар?
— Б!здщ каладагы мафияныц бастыгы Макат
Назаров.
Н.каласыныц байыргы тургыны Мария Араловна
жана заманныц ел OMipiHe кара куйындай кенеттен
келш кил!ккен ектнше карсы турудыц мумкш
емесппн б!рден тусшген. К,олынан келгенше, шамасы
жеткенше тыныс-пршипктщ эуешне бешмделуге
тырысгы. Eip Toyipi, баягыдан билж басывда отыргандар
коммерция, бизнеске ауысып, еюнш!, yiuiHini буындагы
шенеушктер еюмтипктщ, калалык, облыстык
маслихаттардын пзпндерш колдарына устап калды.
104
Пролетарлардыц б!рл!пне Караганда, бил!к
басындагылардын били! елдекайда бер!к болып шыкты.
Ор кезенде эр турл! сауда мекемелерш баскарган Мария
Араловнаны олар жатыркамаган. К,упия ктер!не
араластырмаса да, жумыс бабындагы буйымтайын жерге
тастамайды. Эйтсе де сынаптай кубылтан заманда 6ip
суйен1ш-т1ректщ кажегппн сезсдй К,аз!рп сэтте
кызметген кету — балаларынын келешепн белден басып
6ip-aK сызу екендшн сезедЕ Сезгенд!ктеи ауыр
турмыстын бейнетш болкпесе де, балаларын аякка
тургызуга жэрдем беретш жанашыр дос !здеуге бекиген.
Ол дос Макат Назарулы деп нитей уйгарым жасаган-
ды. Алматыда сейлескенде комекгесемш деген жок па?
Ею сэйлемейпн касиеттн кала журтшылыгы ацыз
кылады. Мейл! мафияныц бастыгы бола берс!н.
К,олынан к келетш атак-абыройы бар басшыныц
кайсысыньщ колы таза каз!р?
Гярак, Балтакескеншц к-эрекет! жумбак. Kenieri
сездерше Караганда бупнп окигадан хабары болган гой.
Оны 1здеп табуы керек. Баласына тонген кауш-катерд!
б!ле турып, анасынан жасыруга кандай хакысы бар?
Гярак, оны кайдан пдсйд!, калай табады?
— Жанындагысын танисын ба? — дед! Айдарга
мойнын бурып.
— Аты Саша гой дейм!н. С!зд! бшед!. Келптнщ номер!
00-15. Бесшгш маркалы “Жигули”.
— Саша?..
Александр Яковлевичте машина жок. Сыра
заводынын директоры Александр Абрамовичей!
“Волга”. Александр...
— Паль емес пе? Толыктау келген каскабас жгпт.
“Аугандык”.
Айдар иыгын кикан етюздк Б!лмейм!н деген!.
Александр Паль болуы мумкш деп ойлады Мария.
Ею жылдай “Береке” мейрамханасында буфетпп
болып ктеген. Сезшен ж!пт. Б!рак, басынан сез
асырмайтын кызба. Мейрамханага келген ею мае
жпттп e.TjMiiti етш сабап, жумыстан сол уш!н куылган.
Буйрыкка оз! кол койган. Балтакескенд! де
105
"аугандык” дед! гой. Kim б!лед! эскери борыштарын
6ipre OTeyi эбден ыктимал.
Телефон аныктамалыгынан Александр Пальдщ
телефонии Мария киналмай тапты.
* * *
Милиция кызмепндеп он жылдык тэж!рибес!нде
алгаш рет сэтс!зд1кке ушыраган Ли жанын кояр жер
таппай аласурды. Айдар Селивановка к,ак,пан
кургацдагы максаты — мурынбок, немеш жай гана
урктп-коркыту ед1. Назаровтыц тапсырмасы солай
болатын Аяк астынан сап ете калган бейтаныс
подполковники алтыншы белхмнщ немесе КНБ-ньщ
ага офицер! ме деп, абыржып калган. Алдын ала
жоспарланган !ст! бакылауынан шыгарып алган
капитан бул сэтс!зд!ктщ карымтасын кайтармаса,
эз!не тенген кауш-катерден кутылмасына кэз! жетп.
Пальд! койшы, оныц жарасы жец!л. Бала-шагасы бар
адам - кол-аягы байлаулы адам. Тек, олп “аугандык”
подполковниктщ кез!н жою керек. Эйтпесе ез!
куриды. Н. каласындагы белгип “авторитет” “Экейге”
Лид! epiKcia алып келген осы урей-тугын.
— О, бастыкты да конак репнде кабылдайтын кун
туган екен гой б!зге, — деп “Экей” азамат деген
аныктауышты мулдем умыткан кейшпен орнынан
турды. Турмеден шыккан 6ip жылдыц цшнде “ез
шаруашылыгын” калыпка келпрпт алган “Экей ’’ каз!р
жекеменппк мейрамхананьщ иеск К,ылмыскерлер
олемше “коркау” деген лакай атпен жаксы мол!м
Лид! inn-ей унатпаса да, кызметш сыйлайтын. Лидщ
буйымтайын шггей тындаган “Экей”.
— “Дымкыл” кке epiKri табыла кояр ма екен? —
деп кабагын шытты.
Ли колындагы пакет устел устше койды. Эки
кылмыскер колын созган жок. Куны артып турган
кымбат дуниен! коз!мен аймалап б!раз турды да:
“керей!к” — дед!...
...Iniin алган Сашаны уйшде калдырып,
106
Балтакескен Марияннане таксимен келдТ Тэрт
кабатты ак, уйдщ алдыцда жете бере, багана Айдар
шыккан подъездщ жарыгы жалп етш сенгеншен
кешл! секем алды. Inri тарамыстай тартылып,
колдарынын булшык еттерш босаткан Балтакескен
сол аягын сал алга ж!берш, тецселш тур. К,ара тунекп
кэз!мен TiHTin, тын тындаган. Карацгылыкта коз
емес, кулак 1зш1л. Ал, кимылсыз, козгалмаган
адамнын тыныс-дем! тез сыр бередт Подъез шпилем
болар-болмас пысылды кулагы шалган Балтакескен
жолын торуылдаган 6ip емес, eKi адам екенш андады.
Шыда, шыда, Халыков! Куткен адам сабырсыз
болады.
— “Кдсапшы” — деп сыбырлады бейтаныс ун, —
“Кувалда” кайда жур?
Ту сыртынан есттпген олс!з тыкыр молшерл! жерге
дейш таяп келген кезде, Балтакескен он аягыныц
окшесше отыра калып, жарты айналым жасап шыр
айналды. К,атты серпшген сол аякгыц табан кыры
ентелеп тоне берген бейтаныстыц жглшпппн сарт
етюздт Бакырган ащы дауыс ауланы басына котерген.
Подъезден атып шыккан екеудщ кэзге комактылау
ipici бул ойлаганнан repi жылдам екен, жарк еткен
пышак жуз! алкымын орып тусе жаздады. Булардыц
жол торыган жай тонаушылар емес екешне коз! жстш,
ещц аянбады. Ек! саусагын тарбита созып, алпамсадай
дэудщ кабагынан урды. Кездерш аша алмай екгпшмсн
алга лыксыган алып дененщ пшнен тиген сол колы
кабырганыц астына дешн барып, былк ете калды
“Ojt.ti-ay, сорлы!” дегенше болган жок, бушр тусынан
шыга келген екшпи каракшыныц сштеген
пышагынан арен жалтарды. Кдбыргасын сырып эткен
канжардын кайта урылуына мумкшддк бермей,
жундес колдыц бшегшен шап 6epin, он колымен
карынан мыти устап темен карай тартып калды.
Топшысынан уршыгы тайып шыгып, иыгы салбырап
калган бандит:
— Агажан-ай, аяцызшы! — деп жылап ж!бердт Жас
житт екен.
107
— Юм жумсады ceinep/ti?
К,азак жтт жерде сули i г жаткан ею сертне карады.
К,оркын тур. Онын мундай жорыкка алгашкы рет
шыгуы екенш сезген Балтакескен аягы сынганныц
кулагынан шап бердт
— Км Ж1берд1 сендерд!?
Боргклен урып аламыз деп ездер! оцай олжа кэрген
алматылыктын колындагы эз пышагын керш,
“Кувалада” шошып кетп.
— Ушке дешн санаймын. Айтпасац, кулагын мецде
калады. Eip, ек!...
— “Окей” — дед! Кувалда.
— Табандарынды жалтыратуга он минут беремш.
Ауладагы тебелестерда жарыктарын oniipin койып
терезелершен тамашалаган ак уйдщ тургындары
калыпты т!рл!ктер!не кайта кэшт!. Перделер!
кымтаулы белме терезелер! шам сэулесхмен
нурланып, теледидарлар хеке косылды.
EciKri ашкан Мариянын жан даусы шыкты.
— Мен баска б!реулер гой деп Айдарды жтбермей
койсам... Уст!-басын кан гой. Кэне, ваннага жур.
Эльза, бэлмеден шыгушы болма
Балтакескеннщ ынгайсызданганына карамай
Мария оны ваннага суйрегецдей гып гарпздь
— Кейлегщд! шеш...
— Мен О31М.
Мария тыцдамады. Пышак «in жыртып кеткен
шолак жен кейлепн дар етк!зш как айырды. Алкым
тусы мен кабырга етше уйыган канды кэрш, Мария
Timi урейленд!.
— Айдар, иод экел! Сен негып турсын, шалбарыцды
да шеш. Жарацды жуып тазаламаса болмайды.
К,олына иод кутысы мен макта устаган Айдар
жуынатын бэлменщ табалдырыгынан аттай 6epin,
состиып турып калды. Халыковтын жаланаш
денесшдеп еск! жаракат хздершщ кэпт!пне кайран
калган. Егер эз кэз!мен кермесе, мундайдан адамнын
Tipi калуы мумкш емес деп сенбес ед!
— Сен негып аузыцды ашып анырайып турсын?
108
— дед! Мария баласына — Жаралы болган Kici кермеп
пе едщ? К,олыццагыны 6epi экел!
Селивановтардыц уйшлеп кешю шай унс1з шплд!.
Айдар мен Эльзаныц кезк,арасынан кысылган
Балтакескен алдындагы кесесше уц!ле бердь К,имыл-
козгалысы ургедек. Онын устше батана Мария
болмай зорлап кипзген жаца футболка TiriciHeH
сегшердей боп тырсылдап тур.
— Ci3 спортшысыз ба? — дед! Эльза. Балтакескен
он-он б!рдеп кыз баланыц сурагына не деп жауап
6epepiH б!лмей к,алды. Эйтсе де, улкендердщ
арасындагы унскз.йктен iuii пыскан Эльзаныц меселш
кайтаргысы келмей:
— Иэ, — деда.
— Б!здщ уйде де “КСРО спорт шеберппц” тес
белпс! бар.
Айдар к,арындасыныц соз!не жымыц ете калды:
— Мен 6ipiHini класта ок,ып жургенде сондай
жетондарды мектепке татып бару сэн болатын. Бдздщ
кластагы балалар окелершщ, аталарыныц тес белпсш
татып мактанганда, мен уйге жылап келш, концерт
койгам. Сонда гой, мамамныц базардан “КСРО спорт
шеберГ’ деген значок сатып экеп бергеш...
Осы кезде дэл!здеп телефон шылдыр ете тусп.
— Саша шыгар мен! жогалтып алган, — деп
Балтакескен елен етп. Трубканы кетерген Айдар:
“Мама, — дед! — сеш Мак,ат Назарулы шакырады”
Мария телефонды алып залга кетп. Асуйге оралган
Авдардыц кабагьщдагы юрбщд! Балтакескен б1рден
байкады. Макат Назарулы деген eciMfli осымен еганпп
рет ecryi. “Мариянын кошлдес! осы емес пе екен?”
К,ызганыш сиякты 6ip етюр сез!м журепн т!лш етп.
— С!здщ балаларыцыз бар ма? — дед! Эльза.
Балтакескеннщ мацдайынан суык тер бурк, ете
тустт.
— Мен... мен уйленбеп ед!м... — деп алдындагы
шайын тегит алды.
— Неге уйленбедщз?
— Мен... мен...
109
— Суйген кызыныз сида тастап кета ме? — деп
такымдады Эльза.
— Эльза, койсацшы агайдын мазасын алмай, —
дед! Айдар кдрьщцасына.
— Сен кызыксын Айдар, — деп Эльза ренжш
калды, — Сурауга болмай ма? Онда турган не бар?
Ал, менщ бшпм недель Суйген кызыцыз свда неге
тастап Kerri?
— Тастаган жок, — деп Балтакескен шынымен
састы. Озше opi ыцгайсыз, opi ауыр тиер эцпмеден
басын калай алып кашарын бшмей, кара терге
малшынды, — К,алай десем болады? Мен согыста
болып жараланып жаткагща, ол куйеуге шыгып кета.
— Эйелдер iiniiuje ондай опасыздар болады, — дед!
Эльза ересек адамдарша.
— Неге? Ол... ол опасыздык жасаган жок. Онын
аягы ауыр болды. Онын устше мен хабарласып,
кандай жагдайда жатканымды айта алмадым...
— Ол эйел кайда? Мумкш баланыз Tipi шыгар...
Балта кескеннщ аузына кум куйылды. К,аршадай
сэбидщ кэципн калдырмайын деп отырып, жан
жарасынын аузын тагы да байкамай тырнап ашып адды.
Эльзага “кой” деп айтуын айса да Халыковтыц юм
екенш Айдар да 6birici келген -то. Оз! б!летш, эз! кэрш
журген адамдардан дараланып туратын 6ip касиет!
бар. Ол кандай касиет? Оны эз! де тап басып айта
алмады. Кэз алдында жаны куйзелш, кайгы-кас!рет!н
жасыра алмай отырган Халыковтыц !шшдсг! жумбак
сырдын тепн eMecririH сокыр туйсжпен тусшда.
Кернект!, кэр!кт! еркектщ келбетз кез тоярлыктай.
Самай шашы бурыл тарткдны болмаса, аса сымбатты.
Оц! жас кершед!. Сейте турып уйленбеу! ..
— Айдар, Эльза, — дед! ас уйге гарген menieci, —
Шайларынды iruin болсацдар, залга барыцдар. Менщ
Балтакескен Халыковичпен оцаша сейлесет!н сэз!м
бар.
— Мария, — дед! Балтакескен, — Не айтпагыцды
бигемш. Сен менен, кудай ушш, ештене сурама.
Маган сн кымбат нэрсе Айдардын oMipi.
ПО
— Сен менен неге жасырдын?
— Кеше ештене бшмейтшмш. К,аз!р де бхрнэрсеге
кез1м жетпей тур.
— Ол не нэрсе?
— Лид! Айдарга айдап салган к!м? Сол адамды
бигсем...
— Мен бигемш, — дед! Мария салкындылыкпен,
— Макат Назаров. Осы каладагы ен ipi кэсшорыннын
басшысы. Оган Айдар емес, мен керекпш. Ол мен!
суйедг.. Сондыктан да оны аядым. Борш уйымдас-
тырган сенс!н деуге тшм бармады.
— У1г! — дед! Балтакескен, — ешуакытта ойтш
айтушы болма оган. Ал мен туралы Tic жарма.
— Коркасын ба?
— К,орыкпаймын. EipaK, Айдар мен сен!.. —
Балтакескен к'1д1рд] — ... жоне Эльзаны бул icKe
араластыргым келмейдг
— Сен! тусшу оте киын. Жумбак сейлейтш
болыпсьщ.
— “Bip e.ti аузына ек! ел! какпак” коятын кун
туган жок па? Оз!нд!, балаларыцды сакта, Мария.
Бугши окиганы муллем умыт, есщнен шыгар.
— Кел!ст!к, — дед! Мария, — сен бупн ешкайда
бармайсыц. Осывда конасыц.
XVII
Соцгы уакытга теледидар мен артурл! газеттерден
repi халык арасында бедел! арткан “узынкулактын”
“банкирдг уйшщ подьезшде атып олттршт!” деген
кезекп хабары Алматы журтшылыгына жай огындай
жылдам тарады. К,ылмыстык топтар арасындагы
кантопстер, жекелеген бизнесмендердщ елпрыу!
сиякты канды окигалар К,азакстан астанасы ушш
жаналык емес ел!. Б!рак, Жуман Акбергенов —
банкирлердщ шнндег! ен алгашкы курбандык
болгацдыктан бул кастандыкка айрыкша мэн бершд!.
— К,аладагы “авторитеттер" бупн кешке бас косады
деп ест!д!м, — дед! Талгат.
— Олпрген к!м деп ойлайсын? — деп сурады Тещз.
111
— Сырттан келген “конактардын” 6ipeyi шыгар.
Эйтпесе алматылыктар булай суыт жиналмас едк
Талгат кэп нэрседен хабардар жптг. Кезщде бокспен
айналысып, университет жеюмпазы да болтан. Eipax.,
топты жарып, улкен спортка шыга алмады. Бесшпй
курстап кейш бизнеспен айналысты. Кэше сершершщ
арасында аса беделдх болмаса да, анау-мынау
“алтылыктар” мацайына онша жуый коймайтын.
Тешз алгашкы кадамын жасаган кезде колынан
келсе, коргаштауга тырысатын досыныц жаксылыгын
умытпайды. Жас кэсшкерлердщ канын тесней сорган
Жоранын жшттер! Тешздх ею рет ojiiMini етш сабаган.
YmiHiiii жолы осы Талгат жалгыз эз1 кеп ара тускен.
Коптщ аты кэп кой. Итше тешблеп, есшен тацдырган.
К,анжоса боп талып калган Талгатты кешеге
лактырып тастап, Тешзд! Жоранын жекеменппк
ушшн “ямасына” (жуынды толтырылган казан
шункыр) белшен батырып, ею колынан жшпен
байлап асып койган. К,ара кушке мытым емес Тсц1з
шыдамады. Барын берш кутылды. Жарнасын да
уакытында толей бастаган. Тек, Балтакескен агасына
жолыккан куш гана, ел кэзше кэршбейтш “азапты”
прлпстен азат болды. Банкир Жуман Акбергеновтыц
эл1М1 туралы хабарды Тешз бейтарап кабылдады.
Санлактын жацдайшабы Кэкеш колтыгына су буркш,
031 делдалдык жасап, Акбергеновтен алты миллион
тенге несие акша алып берген. “Ауызбастырыкка”
тогыз жуз мыц тецгесш кагып алды. Алты жуз мын
— банкирге, уш жуз мын Сацлакка кеткенш кейш
бшдк К,алган акшага oriM/ti тауарлар экелш,
айналымнан эжептеу!р пайда Tycipin cjii, Акбергенов
пен Сацлак “откат” деп кайта ауыз салган. Содан
жагдайы оналмады... Oii жеккеретш исшн ojiJmi
Тс1цзд| еюудай сез!мдс калдырды. “Сол керек!” деп
табаламады, “обал болды-ау” деп аямады.
Халыкты кыскан нарык адамнын езш кейшге
ысырып, кызмет-мансабын алга шыгарды. Бхрде
жиеш Балымныц казак тип дэптершен “Папам —
курылысщы. мамам — титнпп, ал нагашы агам —
112
Бизнесмен” деген сойлемд! окып: “Ой, сен сауатсыз
екенсщ гой, бизнесмен сезш бас эршпен жазганыц
не?” — деп кешген. Жиеш сонда “сенщ езщ не айтып
турсыц?” дегендей буган сауатты адамныц хат
танымайтын карацгы Kicire мус!ркей караганыцдай
коздерш багжитсын.
— Bis бизнесмен, миллионер, банкир, акционерлпс
когамыныц президент! деген создерд! бас эршпен
жазамыз.
— Халык кайарманы деген созда ше?
— Эрине, Kimi эршпен. Батыр, кайарман, талым,
жазушы деген атаулардыц магынасы онша терец емес
кой.
— Эй, сендерге казак тгпшен к!м 6epin жур O3i?
— Рабига апай каз!р мугалима емес. Жайма базарда
сауда жасайды. Ол шнщ орнына ецбек сабагыныц
мугал1\п Hopic береди Ой, бгздщ агайдыц жумысы коп.
Opi сантехник, opi мектептщ кузетипск.. Бас opin,
Kimi эрш сейлемнщ магынасына карай жазылуга тшс
деп сол Kici айткан.
Тещз кайтш сэз таластырмады. Эрюм O3i бшетш
шындыгына имандай уйыган заман гой. Оган не
дерсщ?.. BipaK, сэби аузынан шыккан созд! умыта
алмады. Bopi де рас екен. Акта деп журш, мон
бермептк Енд! ойлап караса, OMipre Жуман
/ дбергенов болып келген жан иеи, жарык дуниеден
Банкир болып аттаныпты... Уйдеплерден милиция
подполковнигшщ келш кеткешн естп-ен Teni3
Балтакескен атасы ескерткен кауштщ булты басына
ушрше бастаганын б1рден тусшген. Уй iniiH o6irepre
салмай, не де болса “кужат тексерушМ” сыртга кутш
алмак боп бекшдг
Подъез алдындагы агаш сэкще отырган Тещз конто
кулазып, оз тагдырымен бетпе-бет кездесер сэттщ тууын
кугп. К,ашканмен куткармайды. К,арсыласканнан
пайда жок- Eip миллион доллар жуз Тетздш кунына
татитын сома. “Бгпмеймш” десе, ттон кеседд кормедтм
десе, козш агызады. Кдгналмай акта тауып жургецдер,
Kici баласын кинауга шебер. Эггец Балтакескен агачыц
8-30910
113
жокдыгы... Дорменаздисген жылагысы келд! Кебероген
epiinepiir жалап койып, куб!рлсд1:
Жагама к,олдыц тигенш,
Жалгыздык, сенен кэремш.
Жамаулы киш кигешм,
Жарлылык,, сенен кэремш.
Адтамберуп бабаныц зарын жараткан иесх еспген
шыгар: ис1 казактыц Адтамберд! жырауы, батыры,
данагей карты боп дуниеден эти. Муныц око пн бул
сиякты мывдардыц оксптн ecrip кулак бар ма? (Эр
отбасыньщ эз уайымы оз±нде болып отырган катыгез
кезец Отан деген угымныц уыкгарын сыкырлатып,
сындыргалы турган жок па? К,алталы адам — канатгы
кус. К,анатгы кустьщ карымы кец. Мухит асып кетсе
де пана табады. К,анатсыздар кайда барады?
— Солем бердш, бауыр, — деген жумсак ун
Тегцздщ шарк урган ойын болш ж1берд1 Жас Moamepi
кырыктан аскан жптг агасы касына келш т(че буки.
— Сен Тецхзсщ гой. Мен милиция подполковник
Михаил Иманбаевпын. Мше куэлтм. Окы.
Куэлхкке коз жупрткен Тещз, бейтаныс кклнщ
бетше тура карай алмай:
— К,улагым свде, — дед! мщпрлеп.
— Мен бэрш де бшемш. Сенщ кшэц жок- ¥рлап
алмаганьщ рас Оны дуние жогалткандардьщ оз! де
мойындап отыр. Алган дунисн! иесше кайтару керек.
— Мен оны 6ip танысымньщ саяжайына тыгып
койгам. Ол Kici ертец келедц — дед1 Тещз. — Ертен
жумыс орныцызга оз!м апарып берешн.
— Жумыска дейсщ бе? — Подполковниктщ
дауысынан элдебхр абыржу байкалды, — Оныц каже-п
бола коймас. Акт жасап, куэлар шакырып, оз басына
артык шаруа тшеп кайтесщ? Темхржол вокзалы ма,
баска жер бола ма, oirieyip тауып алдык деп ол жагын
эз!м реттеймш. Келхспк кой.
— Макул, — дедх дымы курып.
114
— Ертен элп танысьщ келш, дуниещп алсац, мына
телефонга хабарлас. Байк,а, к,асыцда ешюм болмасын.
Подполковник Иманбаев аяк, астынан к,алай сап
ете калса, кету! де солай тез болды. “Алдайды.
Жумыска келме, куолерд! шак,ырып к,айтем!з деп
шыр-пыр болуында кулык, жатыр. Жалгыз кел дейд!
гой. Тапдан екен ак,ымак,ты!”
Тевдз такси устал Талгатка кайта барды. Ол “Негып
келпштей бердщ” деген жок,, бетше 6ip карады да
к,ойды. Уак-туйек сауда жасаган ею-уш адаммен
есептескен соц, бутан мойын бурды:
— К,ацдай проблема?
Бул сезшщ аягын жутып, шолак сэйлейтдн
Талгаттыц “шаруацды айт” дегеш.
— Маган тапанша керек. Огымен.
XVIII
Балтакескен кезш ашк,анда, белме iini жап-жарык
екен. Айдар орнынан турып кетштЕ Корпе, жастыгы
кэршбейдь Созылмалы кресло-тесек жинаулы тур.
Тацга дейш KO3i шшбей ой кушагында жатып, эбден
ci лес! каткандыктан ба, к,атты уйык,тады.
— Ояндьщ ба? — дед! Мария eciKii жартылай ашып.
— Тацертецгшк ас дайын. Балалар кутш отыр.
Орыцдыктын аркалыгына ипнген шалбары мен
шолак, жен жана ак. кейлектщ утпстелгенш кэрш,
Балтакескеннщ тула бойын жылы 6ip сездм баурады.
Уйдщ, ошак басынын жылылыгын кермеген оган
бул сез!м тансык ед!...
Жуынып-шайынып дастархан басына келгенде
Эльза буган жымыццай к,арады:
— С!з уйык,тап жатып Айдар, Айдар деп айгай
салдыныз...
— Эльза, — дед! Мария ашуланып, — сен осы
кдйдагы жок,ты кайдап шыгарып отырасын?
— Мама менщ епрж айтпайтынымды б!лесщ гой.
Сен танертен дукенге кеткенде агайдьщ айтайлаганы
рас. Айдар екеум!зжетш барсак, уйкысырап жатыр екен.
115
Балтакескеннщ беттн жалын шарпып, ертгей кьтзарды.
KepeciHi мына такылдаган ку кыздан кердт- ау
— Мама, — дед1 Айдар жимия кулш, — Эльзаныц
сезше неге сонша мэн бересщ? Онда турган не бар?
Агай да уялып калган торгди.
Айдар бетшен каклаганга Эльза тшт! еркшсшдг
— Агай, — деп еркелей сэйледа шолжыц цыз —
Ci3... элп суйген кызыцызды газет аркылы неге !здеу
салмайсыз? Балацыз Tipi болса оны да кэрер едпиз...
Мария бул жолы уцдемедг Бул унстзддктщ артында
“не айтар екен?” деген эйелге тэн цумарлык бар-тын.
— Арада коп жылдар этш кетп гой, Эльза, — дед!
Балтакескен агынан жарылып, — Баламды !здеп
табармын да. EipaK,, оган к!мм!н деп айтамын?
Андаусызда бейкунэ жастыц журепн жаралап алсам,
не !стеймш?
“Озгермепт!, — деп ойлады Мария. — O ripiK айтуды
уйренбептк Сол к,алпы 'Гунде койнында жаткан
Эльза Балтакескеннен еспгенш айтып, Кулагина маза
бермеген. “Мама, — деген — Ыздщ Айдар мен конак
агайдыц судыц ек! тамшысындай уксастыгын
байкадыц ба?”
EciK коцырауы узак, шырылдады. До.йзге шыккан
Мария элдеюммен куб!рлесш сейлесш, 6ipa3 бэгелд!.
“Сен неге келе бересщ?” “Мен балаларыма келд!м”
деген уздпс-узд!к сездерд! кулагы шалган Балтакескен
келген кгсщщ Марияныц бурынгы куйеу! екенш
ацдады.
— Уйде конак бар екен гой, — дед! сол кызулау
бейтаныс, — Танысып кояйык. Мен Борис
Селивановпын.
— Балтакескен Халыков.
Муныц бепне сузглш караган Борис Селиванов:
— Мен сен! таныдым, — дед!. Балтакескен каз!р
балардыц кэзшше еткен куннщ коламтасын кэщрсгге
ме деген каушпен Селивановтыц бшегшен шап бердг
Тем!рдей салалы саусактарымен жуан бглект!
шецгелдей бурш: “Борис, — деп ттстене сыбырлады,
— мен де сен! таныдым. Екеу!м!з эм!р сурген ересек
116
адамдармыз гой. Еркек емесщз бе? Уш рет контузия
алган маган Караганда сенщ жуйкец элдекайда
мыкты шыгар. Оцаша сейлесешк”. Айдар мен Эльза
ас уйден акырын жылыстап шыгып кетп. Мария
отырган орнынан козгалмады.
— Баланды !здеп келдщ бе? — дед! Борис ысылдап,
— Мария екеущ менщ ом!р!мд! курттъщтар---
— Марияда жумысыц болмасын, аузынды жап!
— К,оргаштайсьщ, э...
— Мария туралы жаман сэз айтуга хакыц жок.
Балаларьщныц анасы.
6ц! жан шошарлыктай болып тут!ккен
Балтакескеннщ кездершщ уясына кып-кызыл кан
толгандай. Мария да, Селиванов та сескешп калысты.
— Ал, Айдар туралы жумган аузыцды ашушы
болма. Ол сенщ балац. Маган Айдардыц жер басып
Tipi жургеншщ де куанышы жетедй
— Б!лег!мд! босатшы, — дед! Селиванов
ауырсынып.
XIX
“Ханныц” кабылдау белмесшдеп осы 6ip кара арык
эйелд! Макат Назарулы унатпайтын. Bip жылдан 6epi
ит эуреге тусит, цаншама айла-шаргы жасап бакса
да, кешлМц к!лт!н таба алмады. Усынган
сыйлыктарын кабылдамай кайтарып тастаган.
Бастапкьща комсынган шыгар деп, анау 6ip кездеп
келклнде бриллиант жуз!к сыйлаган. Алды гой дейс!з
бе, кайта: “Макат Назарулы, бул мекеме менщ уй!м
емес, ал ыз конак емесс!з. Мунда келсещз кызмет
бабымен келес!з. Сондыктан да бул мырзалытъщыз
орынсыз”, — деп, бетшен алып тастаган. “Ой, экенд!...
— деп ппшен катты куйшген — “Куннщ бепне куле
карасац, дамбалына жамау сурайды деген... Мынаныц
телтпин карай гор!” Амал канша пшнен тынып,
ашуын сабырга жендтрген
— Апыр-ай, Олия Мэмбетовна, с!з менщ усынган
Колымды кагып, тагы да уялттьщыз-ау, — деп
кулгенсщЕ OripiK ыржиганын тыржиган тур! ойплеп
117
койды ма, эйел кейшндеп маймыл: “Мундай
кайырымдылыгыцызды кошедеп кембагалдар мен
кайыр сурап тенпреген жет1М-жес!рлерге жасамайсыз
ба?” — десш.
— Мен Ленин емесшн гой, — деген аузына баска
сез туспей саскалактап.
Онашада ретш тауып “Ханга”: “Элия Мэмбетовнаны
кайдан тауып алгансыз? — деп ед!, ол мырс етш кулш:
“Твдн табам деп эуре болма. Мундай адамныц орны
менщ кабылдау белмем. Хатшысы адал бастыкгьщ
оз! кандай болмак, а! Сен, Макат, баска жерде
жасайтын пысыктыгыцды кой. Оныц бул жерге
журмейд!” — деп тыйым салган.
Келгенше жарты сагаттан асып барады, “Ханныц”
кабылдауына Kipe алмай зарыгып отыр. Озшщ бар-
жогын елемей кецсе жумысымен айналыскан (Элия
Мэмбетовамен б!р бэлмеде уакыт етюзу Назарулы
ушш адам айткысыз азапка айналды.
“Хан” К,азакстаннын когамдык-саяси ом!ршле
жарк eTin шыгып, жалт eTin сэнш кететш
жулдыздардьщ катарына жатпайтын. Теледидар мен
радио, газет-журналдар аркылы халыкка “танылатын”
Keft6ip саясатшылар мен шенеушктердщ олерменда
дертшен бойын таза устайды. Макат онын осы
касиетше кызыгады. Кецседен кецсеге, кабинеттен
кабинетке жылжып келе жаткан кызмет жолы
б!ркелк!. “Ханныц” ом!рбаянын Tini атцы 6ip жас
журналистщ Айдыц колецкел! жагына тецегенш ecryi
бар. Оны “Ханныц” O3i айткан. Ренжшей, кайта
рахаттана кулш: “Ойыньщ KO3i бар, эсетш жтт екен”
— деп сырттай разылык бвдцрген.
Соцгы жылдары сэнге айналган ортурл! телема-
рафоцдарда бул да 6ip рет катысып едг Н.каласына
келген кызмет сапарында “Хан” катты урыскан.
— Куйзелш отырган халыктыц журепне жол
таптым деп ойлайсыц ба? К,айта, мыц адамныц
кызганышын оятып, миллиондаган журтшылыктыц
аузына “мынау да мафиози екен” деген сэз салып
6epin, езще-эзщ жау тапкан жоксын ба? Беретшвдц
118
насихаттамай, керсетпей бер; егер еркще коймаса,
орынбасарларыцныц 6ipeyiH ж!бер...
Иэ, “Ханды” тындаган адам кателеспейд!.
Тьщдамагавдар эздерше саяси кер казады.
— Kipimia, — дед! Элия Мамбетова.
К,абак астынан сузмген ею кездщ не сикыры
барын кайлам, “Ханныц” алдына келгенде Назарулы
жылан арбаган торгайдай еркгндптнен айырылып
калады. Усынган колына болар-болмас тиген уш-
терт саусак салем алганыныц ишараты еда.
— К,ол тимей жатыр, — дед! “Хан” самаркау унмен,
— Тустен кейш президенгпц кабылдауына барамын.
Мунысы “асыгыспын” деген!.
— Жумыс ауырлап барады. Жумысшылардыц
айлык жалакысын уакытында берудш ез! киындап
кетт!...
— Оны несше тэштштейсщ, — дед! “Хан” сезш
болш, — Ток етерш айт.
— Облыс эюм!н!ц каб!лет-мумк!нд!пн езщ!з
б!лес!з...
— Оган иегш кышымасын... Ол заселен! тек
президент кана шешедг
Назаров “мен каз!р президент емеспш гой” деген
емеур!нд! б!рден укты. Сондыктан да умггтенш
“Ханныц” аузын баккан.
— Сен оз!ц баскарып отырган энд!р!ст!н iniKi
шаруашылыгын тартшке келт!р. Жаца премьер-
министр б!ркатар ipi кэсшорындардыц жумысын
гексеруге комиссия шыгармак. Бул сузпден аман
этсец, кешнпин керерм!з. Мумюн, парламентке...
сайланып каларсыц. Мумюн, жаца уюметтщ
курамына усынармыз. Сен расында да, 6ip орында
узагырак отырып калдыц. “Акпаса су сасиды,
ойламаса ми сасиды” дегенд! естш пе ец?
К,абылдау мерз!м!шн бггкешн тусшген Макат
басын шулгыды.
— Сен! уйде жецгец кутш отыр Kipin шык- Мец
ескертш койгам.
119
XX
Барахолканыц мацайындагы шолак кешелердщ
6ipii tin бойында салынып жаткан курылыс алацы бшк
бетон дуалмен коршалган c/ti. Манайда Tipi жан
Kopii (бейд|. Элп 6ip oaip/te тор коз дорбасын шарапка
сыкап толтырган ею алкашты бет-аузы шшген
шалабурыл мае кузетпи тем.р какпадан пике карай
енпзш алган-ды. Осы араны кездесуге колайлы деп
подполковник Иманбаевтын O3i тандаган.
Келпс атылып жаткан улкен кошенщ бул тусында
аяддама жок. Ту сырты туйык. Жигулцдщ арт жагын
кошенщ туйык бетше Tipen койган Михаил
мацдайша айнектен кырык-елу кадамдай кегцетйяг
шолып отыр.
Тут бойы уйкысы шала болып, доцбеюшп
шыккан Иманбаев 6ip шеппмге келген-дг Макат
Назарулына миллион долларды бермецде Подполков-
никпк шен не Tempi?! Tinri генерал болса да, мундай
байлыкка колы жете ме? Жок. иыгына ока тагып,
айлык акшага карап ит йрлиспен eMip сургенше,
стет пзкага шыгып, калган гумырын рахатпен етюзбей
ме? Макат Назарулы мен Султанга берер жауабы
дайын. Дипломаттарын кокыс жошшнен гапканы рас.
EipaK, 1здегеи адамы ушты-куши жок. Таптырмады.
Аты-жеш туги, тур-тусш де б|лмейд|. Tinri,
EiniKCKreri жолсержтщ O3i есше сактамаган. Бул
Шерлок Холмс емес кой. Султанныц xiriricpi кол
кусырып отырмаганын бул да бгиедп Семейдеп
конакуйге келш токтаган алматылыктардьщ т'гамш
алып, оларцы тексерш, жанталасып жаткандарынан
хабардар. Кеше Вахид “дипломат устаган жгит
KOjriKTepiiwe отырмады ма?” деп элдеюмдердщ сурау
салып жургендерш жетюзген. Эрине, Макат
Назарулы ез адамдары аркылы да банк жуйесш де
бакылауга алып, сузп кояды. Meiuii, вдссш... Акша
колына тисе, бул да iapcyiit жалгастыра бередг Ал,
миллион долларды езше экеле жаткан бозекпеден
Kayi гпе । (бе iifli...
... Кездесу белпленген жсрд| Тегцз жаксы бшедг
120
Жездес! Ом(рбай тас калаушы болып icrciiTiit
курылыс-монтаж баскармасыныц жумысшылары
койма салып жаткан жерге жиеш Талым eKeyi
Кыстыгут келген болатын. Айлык акшанын есеб!мен
жумысшыларга кант пен ун босаткан кезде, осы
жерден ею капты колшанага салып, алып кайткандары
бар. Талым болмаса киналады екен. Барахолканыц
бутр тусынан шыгатын тете жолды сол керсеткен.
Спортшылар устайтын кара сэмкесш иыгына аскан
Тегцз барахолканыц iniiiuicri доретханалардыц арт
жагындагы дуалдыц куысынан сып 6epin, буралац
сокпакпен Тупиковая кешесше беттедг
Алматы аспаны туйшп, тунерш алган. К,арыны жер
сызардай боп шермиген кара кошкыл булттардыц
бауыры дым буркш, сызданып тур.
Толганай опкеа бупн тацмен 6ipre таласа турып,
шелпек пклрген. Осыдан он 6ip жыл бурын, он упiiiг г тт i
мамыр куш... кигз уйде шай iinin отырган ерлТзайыпты
Койшылар Медет пен Жэмилага жай тускен-дг..
Кектен нур жауса, ырыздык боп саналатын сол
6ip коктемнщ алгашкы жацбырында ата-анасынан
айрылып зар ещреген ез даусын кайта естшендей
болды...
— Эке! Ала! — деп ацыраган он уш жасар бала
шацырагы куйреп ортасына тускен оз yiniteit e3i
шошып, котан шпнде мацырап урпскен койлардыц
арасына тыгылган...
— Эй, сен кай жактан келш калдыц?
Кдруына жармаскан Иманбаев муныц иыгындагы
сомкеш керш, жолаушы отыратын алдыцгы еецстщ
ойнепн томен Tycipe бастады. Тец|.з 1ркгпмедТ
К,ойнынан тапаншасын суырып алып, суп-суык TeMip
шуршпеш жайлап баскан кезде, кара аспан как
айрылгандай болып, кун куркзреп, найзагай
жаркылдады.
Жалт бурылып, келген iaiMcit Kepi жупрген Тегцз
тапаншаны дэретханага тастап,
— Эй, болсацшы, туте! Тауар су болды гой...
— Жинал, жинал деймш!
121
— Эй, автобустын кезепне жупр...
— Такси уста! — десш, eci шыгып дурлшкен елдщ
inline араласып кетп.
... Шелектеп куйган кара несердщ астында калып,
малмандай боп малшынган Kopi-жастыц су
айгыздаган жуздерше ол шошына карады. Турмыс
таукымстшен кез жасы соргалаган жылаулы журттыц
арасына адасып KipreH жокпын ба деп сескенш
Калган... Eipey жеюнен тартты. К,арына жасыл
шуберек байлап алган толык ойел буган шаптыгып
сойлеп тур.
— Ей, Ж1ПТ, немене бурын-сонды Kici кермеген
6enTipiKTCit жалгыз езщ состпып турсын? Ко нце
карашы... Коне, билет ал!
II бОЛ1М
viiiPi жок, кекжАл
I
Александр Пальдщ машинасы “Мушз бен туяк.”
мейрамханасынын алдына келш токтаганда, “экей”
кабинетшщ терезесшен кошеге карай турган. К,ара
шалбар, шолак жен ак кейлек киген алматылыкты
самайынан бетше дейн айшыктанып тускен
тыртыгынан таныды. К,анша айтканмен косшкой емес
пе, капитан Лизин кесюндемес! дол болып шыкты.
“Экейдщ” коцит куш пос болатын. К,асапшы мен
Кувалданын жоне ана cyri аузынан кеппеген сэры
урпек балакайдын кешеп тапсырманы орындай
алмаганын тунде есйген. К,асапшыныц тунде
сейлеуге муршасы келмегенджтен, хирургия белiMi-
Hip eriiimi палатасындагы Кувалдамен ей ттлдестг
— Экей, — деген гипстелген аягын жшке асып
койган ceitiM/u cepiri, — мынауын катты жацгак.
Шагылмайды. Жоне мулдем бетен адам.
Муны “ботен” деген сез катты ттийщирген.
- КНБ ма?
— Жок, — деп Кувалда басын шайкады. — КНБ
болса менттерге, не ез адамдарына хабарлар едБ
К^мылына Караганда ерекше дайындыктан еткен.
Торга “Альфада" кызмет icreren сиякты. К,айта б!зд1
Tipi жтбердг
Tenia жаяу оскершщ запастагы офицершщ шюрше
иланбаска лажы калмады.
— Экей, — дсгсн Кувалда кетуге жиналган муны
кдартш. — Ол ертен Ciare баруы мумкш. Байкаймын,
жанын олжа Kepin, басын саугалайтын адам
кершбейдк Бул арада Балакайдын жазыгы жок.
Айткан — мен...
Бумырынын он алты жылын турмеде отюзген окей
сонгы KeciKTi мерз1мшщ ею жылын отеуден ерте
босатылды. Жогарыдагылардын уйгаруы солай болды.
Солардын сэлемш жетюзген Пахан:
123
— CeHi еркшдште кеп жумыс кутш тур. Eia.yin
бауырларымыздын жагдайы мушюл. Ортак. казынага
тусетш жарнаныц мелшер! кемш барады.
Сыбагамыздыц ком акты yjreci спортшылар мен
“секъюритилсрдщ” калталарында калып жатыр. Умгг
сенде. Шаруашылыкты тэртшке келир, — деп
шыгарып салган.
Тоуелаз Кдзакстанныц азаматы Сергей Петрович
Корецкийдщ уйымдастырушылык кабшетше ум!т
арткан тас галамныц билеупп тобынын аныктама
дереп ecKipin калган екен. Дуние белю аякталыпты.
Акша куйылатын табыс кездер] тугел дерзок
бакылауга алынган. Экей, ocipece, xcpiiaiKii шенеу-
шктердщ, кэсшорын басшыларыныц алымдылыгына
тан калган. К,азакстан мемлекеПшн болашак
буржуиларынын fleiii солардыц ет жакын туыстары
болып шыкты. Биыл кыста елсустздсу 6ip фирманыц
тамырын басып керген. К,удай сактасын! Тайыз су
гой дегеш, Байкал кол! сиякты теренше зэюр бойламас
туцгиыктын O3i екен!
Тубшде су neci Сулеймендей болып облыс огам!
жатканын керш, бас саугалап open кутылган. Амал
жок, лай судан шабак аулагандай, базар мен кешеде
журетш усак бакалшылардын есебшен нопака
айыруга тура ке.тд'е Епдит умгг — кайта белюте. К,айта
6ojricri бастайтындар — казан кулагын устагацдар.
Байлыкты Mice тутпай, кудайлыкка умтылатындар.
Буларга тек соны куту гана калды.
Экейдщ кецгпшдеп 6ip туйтюл — белпшз
алматылык пен капитан Лцдщ арасында не болганын
быу едк бкшппке орай оныц cirri трепел!.
EciK сарт етш ашылганда, экей езшщ тагы 6ip улкен
агаттык ж!берш алганын сездк EipaK, ецщ кеш едк
KoMCKiirici Горилланы ект саусагымен мурнынан
Кысып жетектеп к!рген алматылыкты керш:
— Бул не бассыздык? — деп Сергей Петрович
кабагын тундр — жекеменшш мейрамханага, менщ
жумыс кабинеПме баса-кектеп руксатсыз Kipyre
кандай какыныз бар?
124
Былк-сылк еткен Горилланы босагадагы
орындыкка отыргыза салган Балтакескен, муныц
карсы алдындагы креслога келш жайгастыд
— Лиге каншага сатылдын?
0м!рдщ талай еткелек сынынан еткен Экей
капел!мде аузына сез туспей, кызарып кета. ©т!р!к
айтып, келпрсп-енда унатпайтьн. Жалтару — жасык
пен арамныц ici. TiK сейлеп, туйглш келген
бейтаныстын сырын эз!р б!лмейдк Кшэрэт! кургыр
кемейше кылтанактай боп кадалып турган жок па?
Оныц устше элп сез туп-тура ондыкка тиген-дй
Ментпен ауыз жаласты деген хабар тас галамда! ылар
дыц Кулагина тисе, езше ешкандай кеппрш болмай-
тындыгы айдан анык.
Экей мец-зец болып езше e3i келе алмай отырган
Гориллага иек какты:
— Бар табаныцды жалтырат! Галяга айт, шэй
экелсш...
Балтакескен ундемедй
Экейдщ бтмге бет бурганын iminen Tepic кормедй
Буган кереп — капитан Ли. Там-тум болса да, ofireyip
б!р дерек ала алса, о да олжа. Крлына тускен койын
кггапшаныц иесше карай i3 салатын Ли екецдШне
кумэш жок-
— Шэй алыцыз, — дед! Сергей Петрович. Шынын
айтса, Экейдщ мундай колайсыз куйте душар болуы
алгаш рет. Кеше гана ез! о.'имге байлаган kicimch бупн
шай iiriin отыруы... “Эй, иттщ баласы-ай” — деп Лид!
сыбап алды. 0з!ме де сол керек. К!мн!ц к!м екешн
бшп алмай, тепе жерде суршгешмд! карашы.
— Keinip, бауыр, — дед! жец!л курешш, — менен
6ip б!лмест!к етп. Эзэз!л созге epinniH.
— Маган Ли керек.
Металдай каткыл дауыс Экейдщ inii-бауырын
муздатып Ж1берд!. Жок, Кувалда кателеспепт!. Мынау
шынында да ботен адам. Жарык дуние мен тас галамда
ез! керген пенделерге уксамайды. Жат Kiel. Ойыншы
емес. Ойын буркемелеп он кубылатын оларды жазбай
таниды. 0л!мнен аман калган гасшщ бойында не
125
6ejirici.3 урей, не буырканган ыза, кек болады. Урей
— сактандырса, ашу— арандатады. Бастапкыда осы
eKi cesiMHin болар-болмас нышанын керем бе деп
домеленген. Онысы бекер екен. Ад сейлеп, агынан
жарылмаска амалы калмады.
— Ли туралы ештене айта алмаймын. Ол — мент,
мен — кешеп кылмыскермш. Арамызда дэнекер
боларлыктай байланыс жок; Дос та емесшз. EipaK,
жау да болгым келмейдс Буйымтайьш айтканы рас.
Жасырмаймын, дуниеге кызыктым. Opi сескендлм.
Бас тартсам туптщ тубшде, кундердщ Kyitiitpe
карауылга O3iM шшер ед!м. Лиге “коркау” деген лакап
ат тегш танылмаган. Андыганын алмай коймайды.
Tiperi де мык,ты.
— Макат Назаров кой, — дед! Балтакескен. Сергей
Петрович Корецкийдщ кабагы flip ете калды. Сонда
да сыр бермей созш жалгастырды.
— EipaK, жптгтерге “дымкыл юке” бармандар деп
ескерткем. OjiiMmi етш сабасандар да жетер дегенмш.
Ойткеш, Ли 6ip окпен eKi коян атып уйренген
окюшн O3i. Менщ бар бйггешм осы. Алып, косарым
жок. Ал, en,;ti баска да сурактарьщ болса, оны Лцдщ
езше коярсыц.
Мен ез борышымнан кутылдым дегендей боп
аркасын кенге салган Экейдщ жузше Балтакескен
барлай карады. К,ылмыс олемшщ сэры Tic сырт-
тандарыньщ копшшп еюжуздшкп жек коредт EipiH
6ipi сату булардыц арасында сирек кездеседг Эйтсе
де кайта КУРУ, демократия сиякты когамдык
сшюшстер тас галам кожалыгын да айналып кете
алмаган. Кецес оюмепшн жетшс жылдык
каншецгелшде кезш ашып буынын беюткен турме
тургындарынын жазылмаган зандылыктар ережеш
сырткы OMipfliii думпучмеи бузыла бастаган. Kepi
шегелдер мен еркегарек жастардыц арасына жш
тускен. EcKi мен жацаныц Kypeci тас камаудыц
калыпты ripjiiiiiте езгерютер енпзген. Ол озгерктердщ
козгаушы купи — билш ушш талас, акша ушш
арпалыс epi. Ойткеш, Корецкийдщ бойындагы
126
устамдылык — туа 6iTTi мшез емес, коршаган орта
калыптастырган касиет.
— Мен Лиге барар ед!м, — дед! Балтакескен
шылымын тутатып, — Одан корыкпаймын. EipaK,
ол саган жауыгады. Ыме салган сен дейдг Онымен
Кырги-кабак болудыц тшмыздйш озщ де б!лесщ.
Онда екеуще оргак 6ip гана бтм бар. Ол — менщ
кез!мд! жою. Сенщ жтттерщ пышак жузшдеп канды
жалап жургендер болса, мен окпан тубшдсп канды
Лзесшен кешкен казакпын. Бул iciiii маган тшмсйдпт
— екеум!здщ арамыздагы кактыгыс капитан Лидщ
назарында болады. Демек, оган мен! турмеге женелту
он онай. Болымсыз норсеге бола арандагым келмейдк
Ойткеш, менщ басыма кумарткан Ли гой. Ендеше,
кумарткан нэрсесше колын ез! созсын. Сондыктан
мен осы арадан, оз алдыннан кайгамын. Tinri мунда
келгешмд! сенщ адамдарын умытсын. Менен сыр
шашау шыкпайды, Саган 6ip гана буйымтаймен
келд!м. Маган Лидщ ен элс!з жер! керек. Соны б!лсем
болды.
Экей мырс erri. Бейтаныс алматылык буган унап
Калды. Жеке басынын шаруасына богден!
араластыргысы келмейпндйще ini! жылыды. Озще
сенед! де. Озвде сешмд! Kicire им кызыкпайды, им
суйсщбейд!? Айтып отырганы — жон сез. Ли екеущщ
арасына тусщ нес! бар? Y-СТаскан екен — населен!
оздер! шешсвд.
— Лцдщ осында купил потер! бар. Накты мекен-
жайын ешк!м бглмейд!. Эйел! — орыс. Балаларымен
6ipre Россияга кошш кеткен. Ушнде ез! турады. Ал,
купил пэтерш баска б!реудщ атына зандастырган
сиякты.
Балакайдыц айтуынша, орталык гастрономнын
мацайынан терт-бес рет тун карацгысында корит.
Экей алматылыкты орнынан турыи, кабинетшщ
ес!г!не дейщ узатып салды.
— Екеум!з аса б!р колайсыз жагдайда кездесйк.
Tinri танысуга да мурша болмады. Ес!мщ им?
— Борис.
127
— Мен Сергей Петровичтн. Егер б!зд!ц калага
дом айдап тагы да кеде калсан, эркашан eciriM ашык,
— дед! Балтакескеннщ колын спгюлей кысып.
“Эй, дегенмен оз! нагыз кекжал екен. Yffipi жок
кекжал. Муныц басын бэйгеге тгккен адам оз басынан
айрылар”.
II
Подполковник Иманбаевтыц кездейсок казага
ушырауы Макат Назаровты есенпретш кетт1. Tinri
шотып та улпрмед!. Тосын хабар тебесшен жай
TycipreH. К,орКыныш артынан келд!. Алматыныц
кайдагы 6ip тукшршдег! шолак кошенщ бойында, ез
машинасынын нпшдс елген! калай? Онда не !здеп
барды? Аткан юм?
Михаилдьщ кастаскан Kicici болса, ол буган айтар
ед! гой. Назаров ез карамагындагылардыц купиясы
болуын каламайтын. Шефтщ бул одетш бгтстш олар
да ештеце жасырмайды. Tint! ейелдер!мен реююссе
де буган букпес!з айтады. Макат Назаровтыц
юшкентай империясынын булжымас кагидасы —
бастык бэрш де бшуге THicii. Букпес! бар багыныш-
тыга бул жерде орын жок.
Султанныц мол!мдеушше, Иманбаевка жасалган
Каставдык Алматы калалык iniKi !стер баскарма-
сындагыларды дагдартып тастаганга уксайды.
“Сол ш!рк!ншн арты таза ма екен?” деген ойдан
сескешп калды. Егер, таза болмаса ше?
Жо-жок, буган ешк!м шыга алмайды. Михаил
Иманбаев ел аузына !л!пп журген тэж!рибел! !з
кесушшердщ 6ipi болып саналады. Tirni, анау 6ip кезде
теледидар плппсше берген эцпме-сухбатын ез! керш,
ойы — анык, сез! — жатык подполковники разы
болган. Онын езше жумыс !стейт!шн ешюм де
б!лмейд!. Тек, Султан гана... Султан да аузында
Кулпы бар жптг. Совда Иманбаевка келген ажалдын
елппс! юм? К1м ж!берд!? Колды болган кек тысты
койын ютапшасы есше туссе, Макатгын жонаркасы
128
муздайды. Жалпы, кырсык атаулы сабактас келедг
Нуртай мен Эбкт.'п осы калага окелш орналастыр-
ганы сол ед1, капитан Ли келш жеткен. К,;шы суйык
Катпа кара коркып-уркуд! Ri.TMcynti еда. fler6ipi кетш,
делбе болган жылкыдай елеуреп алыпты.
— Макат Назарулы, — деген eci шыгып, — элп
Селивановтыц коргаушы камкоры бар екен.
Подполковник. Аугандык кершедк
— Селивановыц юм?
— Мария Араловнанын улы ше?
1стщ мон-жайына каныккан Макат Лвдщ сезше
сенер-сенбесш бйлмей басы катты. Еайыптан пайда
болган подполковниктщ Марияга кандай жакындыгы
бар? К,азак болса, туыстыгы жок. Коцигдеш деу
кисынсыз. Егер танысы болса, кашан, кайда танысып
жур? Бул да Ty6i бос долбар. EipaK, Марияныц уйше
конып шыкты деген соз кызганышын ояткан.
Жанын жегщей жеген мына 6ip суйк!мс!з сезгмнен
журепн калай арашаларын бишей отырганда,
Алматыдан Султан хабарласкан...
У стел устщдеп кецсе кужаттарын колымен Kepi
ысырып, Макат Назаров Мариянын жумыс орнына
телефон сокты. Ешюм жауап бермедк Амал жок,
кабылдау белмесше коцырау шалды.
— Мария Араловна бар ма екен?
— Ол Kici бупн жумыста болмайды.
- Ауырып жатыр ма? — дед! Макат абыржып.
— Ушнде конагы бар...
Макат Марияныц уйше хабарласуга окталды да,
ол райынан тез кайтты. Ширыккан кезшде шугыл
птсппм кабылдап уйренген ол жадырап сала бердк
Уйше баруым керек. Егер конагы — Ли айткан
подполковник болса, сонымен танысады. Opi Мария
CKeyiitiH арасында байланыс бар ма, жок па, соны
аныктайды. Мария демекпа... Мойнына асылып,
ерншен суйген кылыкты ойелдщ не сикыры бар,
К¥Дай-ау... Кун еткен сайын кумары артып, жан
дуниесш жумбак 6ip сез!м жаулап бара жаткандай...
9-30910
129
Ill
Мария osi KoirjiKKeit уйрешшкп OMipiite, коцыр-
жай, Tipjririite жаца леи, жаркий жацалыктыц келе
жатканын сезедк Сезщген сайын тула бойы б!р ысып,
6ip суып, коцип кобалжиды.
Тагдырдыц тартар сыйы не? Ол — жумбак. Жумбак
дуниенщ журекп арбайтын сикыры бар. Жас емендей
сулу, сымбатты жттпен 6ipre отквген кыз дэуреннщ
екшпш, OKciri коп. Жас Балтакескенге деген назынан
OKireci, KeniipiMiHCH Keri басым. EipaK, дастаркан
басында отырган мацгаз азаматка не десш?!
Шарасы улкен аялы кара кез! окта-текте тупыз
Карасудай туцгиык тартады. Мунлы кэзкарасы
ондайда Tijrcis, мылкау шердщ келецкесше уксап
кетедг Бэлгам, буган солай кершетш шыгар.
Балтакескен мен Бористщ кездейсок кездесушен
соц, Мария Халыковтыц кгсшптне ден койган. Борисп
корламаганына куанды. Ол кстЮмсн Селиванов:
“мынауыц нагыз ер гой” деген. Балалардьщ кезщше
айтты. Олар да Балтакескенге ini тартып калган
сиякты. Ocipece, Эльза.
Ержеткен бала емес пе, Айдардыц niKipi пшнде.
Эйтсе де бупн конактардыц арасында Балтакескеннщ
де болатынын естш, колды-аякка турмай зыр жупрш
колгабыс жасаган.
Крлыида гул шоты бар Балтакескен бугш жасарып
кетштк Сутке шомылгандай аппак. Костюм-шалбары,
кейлеп, аяк KHiMi, шулыгы, кол орамалы 6opi 6ip
туст). Эйелдер жагы. ocipece езшш орынбасары болып
гстейтш жас кыз Галина:
— Пальдщ жанындагы гам? К,андай коргки еркек!
— деп ah урды.
Марияныц меймандары отбасыныц ежелп таныс-
тары болатын. Олар Балтакескен мен Палий жатыр-
камады. Тез та табысып, 6ipi-6ipiMeH ецпмелер!
жарасканда, аяк астынан Макат Назарулы сап ете
тустт Алдын-ала ескертпей, шакырусыз кел.йм-аудси
Кысылып-кымтырылмады. Еркш.
— Отыра бервдздер, — дед! ол жаркылдай кулш —
130
Мен бул уйге конак емеспш. Бугш Мария Араловнага
кызметгшмш. — К,олывдагы гул!н Марияга усынып
турып, шеп етюзш ерншен суйд|. Ей бет! ду етш
абыржып калган келшшек, колында ею бума базар-
лыгы бар Нуртайды сил! байкады.
— Сэлеметйз бе, Мария Араловна, — дед! ол басын
изеп.
— Е1уртаймысыц? Кашан келдщ?
— Бул кайнын ецд! осы каланьщ тургыны, — дед!
Макат токмейй ппшнмен, — Менщ жаца кемекппм,
Мария шындап састы.
— Не гып турып кеттпцздер? Макат Назарулы,
Нуртай терлетщвдер!
Маскара-ай! Терде Балтакескен отырган жок па
ед!?! Халыков диванга, Александр Пальдщ касына
ыгысып, оныц орнына Макат Назарулы барып
конжиды.
Kici танып уйренген жт кез бас конакты баска
журттан б!рден айырып таныган.
— Слз айыпка буйырмацыз, — дед! Балтакескенге
бурылып, — Уй иесшщ сезш жерге тастауга болмайды.
— Окасы жок, — дсп бас конак езу тартты.
— Макат Назарулы, — дед! Мария, — Таныс
болыцыздар. Балтакескен Халыков. Менщ жерлейм.
К,асында Саша отыр. Александр Паль. Балтакескен
екеу! ауганда 6ipre болган.
Ауган деген сез Макдтты елец етюзд!. бздерш ¥лы
Отан согысыньщ батырларынан кемб!з деп санамай-
тын еркеуде аугандыктарды жек керупп ед! К,ит етсе,
мен кан текты деп кеуцесш ургылап, кездер! китар-
ланып шыга келетш терт-бес кызылкоз заводында
жумыс ютеген. К,айта Кецес одагы таратылган соц, уйым
курып жецгпдж талап етш, кызылкешрдек болып
журетшдер ш!лдщ богындай шашылып кеткен. Бул да
yh деп, сол кезде елп пэлекеттерден кутылып тынды.
Замана тез! юмд! туземеген? Кун! кеше гана Кецес
еюметшщ колжаулыгы болгандар буг!н акшалылардыц
колшокпарына айналып, тышканшылап кун керш
жур, omeyip...
131
Отырыс узаган сайын ел кызды. Елд! терде отырып
баскаруга эбден теселген Макат Назарулы, дастаркан
басындагыларды уршыктай yffipin, мецгерш экетп.
Онысына Мария дон риза. Келген конактьщ кецщщ
болганына не жетсш! Нуртай да Kici жатыркамайтын
Ж1,!т екен. Макат Назарулынын кекешндепсш кас-
кабатынан бшп, журтшылыкка кызмет жасап жур.
Асаба эзгп-калжыц, ойын-кулкппц дуымен
ацгармапты. Саша жупрмек Халыковтыц рюмкасына
минералды су куяды екен.
— Муныц жарамайды жигам, — деп Макат
Назарулы Пальге туйле карады. — Бул сендерге ауган
согысы емес. Кзмнен сактанасындар? Жок, бауырым,
бул уят норсе. Бул арада душпандар емес, тоуелстз
К,азакстанныц бейбп азаматтары отыр.
— Матан iniyre болмайды, — дед! Балтакескен. —
YniiHini контузиядан кейш доршерлер тиым салган.
— Ол KiciHi кинамацыз, — деп косанжарланды
Саша, — мен iniin отырмын гой.
Макат мырс eni.
— Дурыс. Сыралгы од!с. Ок пен отка алдымен
солдаттарын айдап салып, артынан бойтасалап
жылжитын кецес офицер!Hiц кулыгын бшем!з,
шырагым.
Сашаныц кездер! жыпылыктап, TUii тутыкты.
— Ci3... С1з не дедщцз-з?
Мына кергеназдщ сурагы Макат Назарулынын
шамына гиду
— Не еспсен сол, — дед! шалкайып.
— Саша койсаншы, — деп Балтакескен басу айтты.
Басынан сез асырмайтын намыской жптт бурынгы
командиршщ ескертуше токтамады.
— Сен... сен не-е бстсесщ? — дед! Назаровка
шукшиып.
Дастаркан басындагылар жым болды. Макат
Назаровтыц бетше 6ipey т!к карапты дегенд! ешк!м
еспмеген. Ал, оныц бстшен алу, оган сук саусагын
шошайтып сен деп сейлеу...
Макаттын жып-жылтыр толык жуз! талаурап кетп.
132
— Маган сен дейтш дережеге жеткен жоксыц,
мурынбок!
— Сен менщ командир!мд! корлама. Ол бизлщ
алдымызда журдс Экемхздей болды. Мен оны емес,
ол MCHi... б1зд| коргады. Оныц денесшдеп жаракат-
тарды кердщ бе? Бас штабтыц окка ушын елген ага
офицерш емес, жаралы солдатты цоршаудан алып
шыкканы ушш оган батырдыц алтын жулдызын
бермедк Ал, сен оны корлагыц келедг..
— Саша! — лед! Балтакескен, — саган не болды?
Тоцтат! Дастаркан шыркын бузба! Макат Назарулы,
ci3 де сабацызга тусщз.
Кез! шоктай жайнаган Халыков Макаттыц
аржагында турган Нуртайга карап, басын шайкады.
— К,олынды калтацнан ал, жйтпм. Кецип тузу,
ниеп ак адам конакка карумен келмес болар.
Мына сезден меймандар гана емес, Мария да
шошып калды. Жан-жактан анталаган кездердщ
сугынан сескенген Нуртай:
— Мен Макат Назарулыныц кемекппс! гана емес,
epi оккагарымын. Руксат кагазым бар, — деп
кум!лжщ1.
Баскаларды койшы, Марияныц алдында беделш
Tyciprici келмеген Макат мына колайсыз жагдайдыц
шрбшш жуып-шайгысы келдк
— Keniipini.3.Tep Беке! С!здщ жулдызсыз батыр
екенпизд! кайдан быешк. Кше сенде, Саша. Жацагы
жарнаманды сел ерте айтсац гой, мундай кемпгипкке
жол бермес едж. Глзде не жазык бар? Теледцдар мен
газет-журналдардыц 6epi б|.злщ ескер Ауганстанда
бала-шагамен согысты, жазыксыз елд! кырып-жойды
деп жар салган соц, иланганымыз рас. Ал, еид|
Курметт! конактар, сез кезегш жулдызсыз батырга
берсек!
Мария ернш ттстеда. Не, Макат Назарулы, есенд!
Ж|бермедщ! К,ыжылыц емес, Kerin бардай катты
кетгщ. Аямадыц. Бупнп бас косудыц базары осымен
таркайтын шыгар. Ендт умгт Балтакескенде. Муны
133
аяса, адал ниетш сыйласа, сез ereciH ушыктырмас.
Балтакескеннщ коз1 шешесшщ колтыгына тыгы-
лып, жанары жаутавдаган юшкентай кызга тускен.
— Эльза, — дедц — маган Айдардьщ гитарасын
экелш берпд.
Алты шектен майда коныр мунлы еуен ыршып
шыкты. Сым пернелерден соргалаган okciktI сез
журек кыльш тербеп, жанды уйытып баурап барады.
Жди меня, и я вернусь.
Только очень жди.
Жди когда наводят грусть
Желтые дожди...
Ащы айгайы, шырылдаган 6e6eyi жок оуез/и ун
кулакка жагымды, жумсак екен. OMipre деген
махаббат пен сагыныш кана эн кударетш мойындата
алады.
Айкаскан кара KipniKTepi элпнде гана жалт-жулт
еткен жанарды журт назарынан келегейлеп жасырып
калган. Жан киналысын, журек зарын баскаларга
керсетк'кл келмеген сиякты. Бурыл юрген буйра кеки!
терппген мавдайына жабыскан кесек niniinai сулу
жуздз Балтакескенге ойелдер кызыга, еркекгер жагы
кызгана карады. Кдраган сайын, эрк!м кецы естелптн
ойша парактайды.
Жди когда из дальных мест
Писем не придет.
Жди, когда уж надоест
Всем, кто вместе ждет.
Марияга жакын да болса алые, алые та болса жакын
Балтакескен Халыков коркынышты бола бастады.
Умыта алмаса да жек керген, кыз гумырыныц
Каргысын аркалаган алгашкы махаббатын эткен
куннщ курдымында калды деген. Келмеске кеткен-
дердщ санатына коскан.
“Алматыда бекер 1здеп барган екенмщ” деп екщщ
134
Мария. Олген се:ямн!ц прглмеыне, катайган кощлдщ
жаблмесше сенген.
Соцгы куплер! жан-дуниесше сыналап гарген
беймазалыкты калай, неге жориды? Ниетш жаксы-
лыкка карай бургысы-ак келедй EipaK, к!м бшеда?
Келешепне к!сшщ KO3i жеткен бе? Оны киял гана
болжайды.
Макат алматылык конактан каутптенейш деде
Сырты сыпайы болганмен, iini 6epini Topis/ri. Элп
сезше айылын жимады-ау. Tinri, Кулагина да кыстыр-
мады. Муны Kici екен демед! гой. Макат уппн
утылыстын ipi, усак дейттн ojilucmi жок. Онбай сурщ-
гегпне ызалы.
Назары 6ip сет Мариянын касына кеп п'че буккен
бозбалага ауды. Cipo, улы болар. К,асы-кез1, киылган
epiM жасты кенет... шырамытты. Ой, мынау к!мге
уксайды? Моссаган! Кекешндеп кудйспц курмеу! енд1
шешщщ.
Эн аякталды. Тындаушылардыц кошемет!
Балтакескещн уялтып тастады. Мадак-мактанга
уйренбегеш Kopinin тур. Жуз! бал-бул жанган Галина
устаз алдындагы шэюрт баладай колын кетердк
— Асабага айтар oriniiiiiM бар. Руксат етсещз, мен
жулдызсыз батырдын, атаксыз аннпнщ касына
отыргым келедг
— Ого! — деп ел ду ете калысты. “Пэлекетш карай
гор!” — дептамсанды Макат денем толыктау, одем!ше
Кызды KO3iMeH iinin-жеп. Созш унатпаганымен,
усынысы кекейшс конды.
— Егер Мария Араловна руксат берсе, карсылыгым
жок. Ойткен! epKiMfli езшщ лайыкты орнына
отыргызу уй иесйац мшдетг
— Руксат, — дед! Мария сыр бермей. ¥ шып-конган
орынбасарыныц жениггекгптн жактырмаса да, ойына
6ip арамдык Kipfli. Халыков езш калай устар екен?!
MiHe3i ашык акжаркын кыз Балтакескенмен
шушркелесш кетп.
— Мен сгзге озщвдц км екенйцщц айтып берейш бе?
— Айтыцыз.
135
— Уйленбеген сурбойдаксыз. Уакытыцыздыц деш
ер адамдардын ортасында отед|. Эйелдерге кеп
кырындамайсыз. Демек, конакта сирек боласыз.
Жасыцыз отыз алты-отыз жетще..
— Жетьсепз жаска жасартып жхбердвдз...
— Менщ болжамымда !ш!нара катс.гйктсрдщ
болатындыгын мойындаймын. Мысалы, мен cisai
алгашында кылмыс элемшдеп кернекп тулгалардьщ
6ipi деп ойладым.
— Нел!ктен?
— Ол купил. — деп Галина сьщгырлай кулд!.
— Оу, Боке! — дед! Макат Назарулы кешген
Kiciflefi кабагын Tyiiin. — Сзздер Мэскеудщ “Eip
кергеннен кулай сую” телехабарында отырган
жоксыздар гой...
Балтакескеннщ кез алды туманданып кетть Кез!
жасаураган Галина, жыркылдап кулген Нуртай, жек
корш суык караган Мария, ац-тац болган Айдар мен
Эльза, конактар ак туманнын арасына сщш барады...
“Сабыр ет! — дед! iniKi дауыс. — Макатка кереь осы
емес пе? Дастаркан шыркын сен бузсац, ертец
Марияныц, балалардыц бстшс калай карайсыц?
К,апынды кайтарамын деп, жазыксыз жандардыц
кеципне калу Tycipin алсац, кайтесщ? Сабыр ет!”.
Куйшген казактыц “отырсам опак, турсам —
сопак” дейтни осы шыгар. Отыра берсе, Макат
арацдатпай коймайды, турып кетсе — корыкты деу!
ыктимал. Озш зор, езген! кор санап, аяктыга жол,
ауыздыга сез бермеу казак шенеушктершщ аузы
кисык аталарынан калган мурасы. Олардыц осал жер!
де осы Копии назарында болсам дейтш басшыларды
eripiK колпаштап, жынды кылып жгберетш оз ортасы.
Эйтсе де, Макат ондай акымакка уксамайды. К,айта
эдю-айласы мол суцгыла кершед!. Куйтыркы сезбен
кик!лжщнщ коламтасын Кайта-кайта урлетюзш
отырган — кызганыш. Будан Марияны кызганады.
К,онактар кайтуга жиналган кезде, Макат
Назарулы орнынан турды.
— Сау болыцыз, Беке, — дед! езу!не темек!
136
кыстырып жатып. Балтакескен шыдамады. 1штен
тынып, шыныккан жуйке авдаусызда сыр бердь
— Ханта берш жзберепн солемдсмсц жок па efli?
— Клмге?
Оттытын жагып, темеюсш тутаткалы жаткан
Макат саусатын кущирш алды.
— Меш шыгарып саласыздар, — деп Александр
Пальд! колтыктап алган Галинаны керш, Мария
Балтакескенд! оцашалап алып шыкты. Ашулы. Ас
уйде ыдыс-аяк жуып жаткан Эльзага да карамады.
— Сен мунда катын 1здеп келш пе едщ?
— Мария...
— Аузынды жап, оцбаган. Тым болмаса балалардан
уялсац еттП
— Не деп турсьщ? — дед! Балтакескен саскалактап,
— кайдагы катын?
— Мама, — деп Эльза да шыр ете калды, — Агайды
жазыксыз куйд|рмесецш|... Галина апайга унап
калганына бул Kici юнел! емес кой.
— Улкендердщ сезше араласпа... — деп кызын
тыйып тастаган Мария, ызаныц уытынан жылап
ж!бере жаздады. — Бул кала саган Алматы емес, ер
тун сайын 6ip желептщ койнында жататын. Бар,
каранды батыр! Кершбе кез!ме!
Осы кезде еспстен Айдар коршда.
— Агай осында екен гой. Саша мен Галина еик
алдында кутш тур.
— ¥лым, — дед! Мария, — оларды езщ шыгарып
сал. Халыковка кешеге шыгуга болмайды. Масайып
калды.
— К,алайша? — деп ек! кез! атыздай болган
Айдардыц аузы ашылып кетт!. Балтакескен кулш
ж|берд|. Жымыц ете тускен Эльза Tepic айналды.
Кулюге булыгып, ею иыгы булк-булк етед!.
Залда жалгыз шошайып отырган Макат Назарулы
Марияга i.aecin келе жаткан Балтакескенд! керш:
— Сен ел! кетпегенсщ бе? — дед!.
— Мен ж!бермед!м, — деп Мария дастаркан устш
жиыстыра бастады. — Елдщ кезшше емш-еркш
137
сойлесе алмадыцыздар. Сырласкыларыцыз келсе,
будан колайлы сот бола коймас, сдздерге.
— Ханды кайдан танисыц? — дед! Макат.
— Ол Kicini кулл! К,азакстан бгпедт
— Оныц рас, — деп Макат басын изедь — Озщ
Кайда ктейсщ?
— Оскери зейнеткермш.
— О, б|здей емес, жан тыныштыгын куйттеген Kici
болдыц той. Сатан рахат. Кдзакстапныц келешепн
зейнетакы мелшер1мен саралайтындардын сапын-
дамын де.
— Келешектщ камын жеп, сендердщ карык кылып
жургендерщ шамалы. К,ысыр оцпмеш кайтемтз,
Макат Назарулы. Ана Ли легенд! Айдардыц соцынан
неге салып койдыц? Соны айтшы.
Эртурлт тагамдарды подноска салып, кетуге
ьщтайланган Мария epiKci3 Ki/iipfli.
— Муныц жала! — деп Макат Назарулы шоршып
TycTi. — Марияныц алдыцда...
— Айдар — менщ улым. Мен елеем артымда калар
жарык дуниедеп жалтыз i3iM. Лидщ не тстемек
болганын быесщ бе? Оныц машинасына наркотик
салынтан пакет тытып, Айдардыц мойнына ауыр
Кылмысты ймек болды. Сен жалтарма. Саган айтар
cosiM кыска. Улкендердщ арасындагы былтанышты,
лас ойынга баланы араластырма. Кудай ушш, Айдарта
тшепе. Егер ти1сед| екенещ, екшбе. Жо-жок, мен
коркытудан аулакпын. К,асыцдаты кемекппц
бурынгы десантшы офицер сиякты. Егер, Рязань
училищесш бтрген болса: “Вожак” деген лакай атты
естущ бар ма? — деп сурауды умытпа!
Элпнде тана icin кеуш тырситан Макат Назарулы-
ныц жеЛ1 шыккан доптай болып, болбырап, босап
Калганын Мария б!рдеи ацдарды.
— Ештеце тусшсем буйырмасын, — дед! Макат
бойын жазып. — Мен кайтайын. Мария Араловна...
Дегенмен, конагыцыз кызык адам екен. Таныска-
ныма куаныштымын.
138
IV
K,a3ipri заманныц сырты тыныш болганмен, inii
6yjriK. Тырнак астын eitfli кеулеп келе жаткан
куб1рткщей козге коршбегенмен капиталист^
Когамта бет бурга,, кауымды кан каксатып жатыр.
Жас адам жылаганды ар корсдг Tici шыкырласа да,
тютенш турьш, ертещне сенедс Ертен де кун бар гой,
деп жубанады. Боршен киыны, кушренген коршщ
кезшен аккан сора жас екен. Барып муц шагатын
мекеменщ жоктыгын акырзаманга балайды. Куш-
куаты кем юсйц корген куш курысын. Азын-аулак
зейнетакысын потеракы мен ас-суына жетюзе алмай
зарлаган бейбактар уй баскармасына улардай шулап
келгенде, Тефздщ тобе шашы т!к турады. Баска
Кызметкерлердщ етт уйренген бе, былк етпейдь
К,аргап-сйеген журтка карсы сез де айтпайды. Бума-
бума кагаз бен шырылдаган телефондардьщ арасында
куйбендеген ттрлптнен туншп, бастыгына бартан.
— Е, бауырым, мунын жарамайды, — деп Владимир
Иванович шарасыз кейшпен ей колын ею жакка
жайган. — Гяздщ жумыс ежелден сопай. Бастыктар —
балга, халык — тос, демек 6i3 тем,рм,з. Иленуге,
жаншылуга тура келедс Сеш бул жумыстан босата
алмаймын.
Ею ий тусш, мойны салбырап кабинетше юргега
сол ед, кабылдау белмесшен Фая апайдын даусы естщда.
— Тещз Медетулы, с,з, е ею адам келш тур.
— KipciH, — деда Тешз.
— Пол,, басекецд! кара!
— К,утты болсын! — десш Талгат пен Сергк табал-
дырыктан аттады.
— Кдйдагы бастык? — деп Тени колын сзлтед,. —
Ею-уш куннен 6epi жындыханада жургендеймш.
— Дегенмен кабинетщ жаксы екен, — дед! Серпе
— Айлыгын ожептоугр шыгар. Мунда калай келш
калдын?
— Агай гой орналастырган. Жалакым алты мын—
— Жаман емес. Кезш тапсан, келденен KipiciH де
комакты болар, — деп CepiK тамсанып койды, f.
139
— Оздерщ калайсыцдар?
— К,аланыц йдшде дурбелен басталды, — дед!
Талгат. — Сацлактарга 6ip тыкыр таянды-ау деймш.
Жптттер “сендерге ешюм келген жок па?” деп жи!
сурайды. Topisi мыкты бэсекелес пайда болган
сияк.ты. Рас болса, Н. каласынан Султан деген келшп.
Екппп катты дейдг Кэтерме сауда жасайтын ею базар
сонын карамагына копппт!. Журт Жора соныц
колтыгына барып паналапты деп жур.
— Сандактарга ел! келе коймас, — деп Сертк кумэн
бщщрдй — Бтршшщен онын жптггер! кеп. Еюншщен,
банктерд! уысында устаган юсш!ц билш шекстз.
Акша юмде болса, куш сонда. Ойткенц каз!р акшага
борш сатып аласын.
— Егер, мен бпрдене тусшсем, осынын бар! бос
ауре, — дед! Талгат, — халыкта акша жок болса,
бизнесщ Де токтайды Тауарынды юмге сатасын?
Муныц аягы жаксылыкка апармайды.
— Тэкен каз!р эк! мет саясатына, мафияга карсы
оппозициялык кэзкараста, — деп CepiK сылк-сылк
кущи, — туб! партия курып, Кдзакстанныц когам-
дык-саяси ем!р!ндеп елеул! тулгага айналуы мумкш.
Тен!з-ей, айтпакшы, агайыцмен мен! кашай таныс-
тырасын? Оз! осында ма?
— Келгенше ек!-уш кун болды, — дед! Тен!з. —
EipaK, ол Kici сен ойлагандай квештщ адамы емес.
CepiK томсарды. Тещзге жалтактай береди С)рэ,
таныстыргысы келмей отыр деген ойда болуы керек.
— Талгат екеушд! де таныстырамын, — деда досына
жаны ашып.
— Муныц милициядагы агасын атып кетп гой, —
деп Талгат CepiKTiH бшегш кысып койды. — Содан
6epi жуйкес! жукарып жур.
— К,айдагы ага? Подполковник демесец, ол да
кандыкол каракшы болатын. Тойымы жок ед!, кайга
сауап бодцы. Маган “крыша” болып жарьггканы шамалы.
Тешздщ imi-бауыры муздап Kerri. “Сен Серйске
сырынды кеп аша берме, осы пэлен агентураныц
тыцшысы гой деймш” деген Талгаттыц сезше сенер-
140
сенбесш бшмей журупп едк Босе, баягыда дипломат
туралы сураганы бекер емес.
CepiK сагатына карады.
— Мен асыгыспын. Кездесу1м бар.
Жпттердщ устше Владимир Иванович Kipfli.
Абыржулы.
— Тевдз, — дед! Суриков. — TepiiHini уйдщ CKiinni
потерпите жалгызипкп ¥лы Отан согысынын мугедеп
турушы еде Сол байгус onin калгаи-ау деймш.
Зейнетакы таратушы уш кун бойы уйше Kipe
алмапты. Жана гана милициядан телефон сокты.
Тургын уй баскармасыныц окип келсш дейдк Сен
барып кайт.
Терт кабатты уйдщ Kipe берклнде 6ipa3 адам nipinin
тур. Ага лейтенант Тевдздщ куэлшн тексердй
tKiHini пэтердщ есйтн бузып ашканда, KyjiiMci nic
op тустан ентелеген вдсшердщ колкасын кауып,
кызык кору ушш жиналган кергш-колацньщ
копнили! кейш серпщщ.
— Байгус-ау, елш калыпты-ау, — деген Ky6ip-
сыбыр Тевдздщ де аягын тусап тастагандай болды.
— Ктрпцз, — деп ага лейтенант муны алга салды
Жак жундер! урпиген, овд жудеу кожайын ас уйдщ
едешнде шалкасынан жатыр. Сол колымен койлегшщ
омырауын каусыра бурш алыпты. Коздер! алайып, аузы
ашылып кетшт!. Он колында 6ip уз!м нан.
— Сорлы-ай, аштан ел!пт! гой, — деп боздады
толык ойел, карсы туратын Kopniici.
— Журектен кеткен, — дед! ага лейтенант танауын
тыржитып. EipaK, оны тындаган ешюм болган жок.
“Олпт... аштан элптп”... “колында 6ip уз!м нан...”
деген дакпырт кошеге карай лап койды. Тешз
ттркендт. Ойына подполковник Иманбаев тускен.
Екеушщ таласы — 6ip миллион доллар ед! гой. Ойтсе
де, бул жанын олжа керген. Onrici келмеген. Аш
болсын, ток болсын жарык дуниеде жер басып журпс!
келген. Балтакескен агасы муны солай жубаткан.
“Сен атпасац ол сен! жок Кылар ед!. Сен Kici ojnipfliM
деме оз ом1р!м,д коргадым деп ойла” деген. Кдлалык
141
газетге жарияланган Иманбаев туралы азанаманы да
окыган.
“К,ылмыскер колынан каза тапкан, KipniiKcis...
тоуелстз Казакстанныц каЬарман улдарыныц 6ipi...
KeiiiHri жастарга yjiri боларлык азамат” муны неге
innd icTep бедны! емес, ел козшен таса, о цанга жерге
шакырды?
— Слзге не болды? — деп ага лейтенант иыгынан
турттг — Корыкпацыз... Ол! адамнан келш-кетер
кауш жок. K,a3ip “жедел жэрдем” шакыртып, акт
жасаймыз.
Тешз бен Талгат ipip карацгысында кайтты.
Фашизмнен Европаны азат еткен карт майдангердщ
жиып-терген байлыгы он ею тенге болып шыкты.
Ею жинак ютапшасында бес мын сом кецес акшасы
бар екен. Онысы согыста алган терт медалтнщ кусгпк
кагаздарындай кунсыз дуниеге айналыпты.
— Талгат,.— дед! Тешз, — а, Талгат. Егер, сенщ
миллион долларыц болса, не тетер едщ?
Талгат кулдг
— Миллионды кайтесщ? Елу мыц доллардыц O3i
колыма тисе, жараткан иеме кун сайын кулшылык
етер сд!м. Жиырма мыцына баспана мен колтк сатып
алсам, калган отыз мыцга он жылга дейш алацсыз
OMip cypyiMe жетпей ме?
— Шын ба? — деД1 Тешз тацыркап.
— Кднагат карын тойгызады, ашкозддк басынды
жойгызады.
V
К,абарман К^уанышев. I960 з >шы Жамбыл облысы,
Шу каласында дуниеге келген. 1981 жылы К,азак
Мемлекетпк университетшщ зац факультепн бптргеи.
К,ызылорда, Алматы облыстарында тергеугш, аудандык
прокурордыц комекппс), облыстык прокуратуранын ага
Tepreyinici болып жумыс тстеген. 1994 жылдан
К,азакстан Республикасы Бас прокуратурасыныц
Tepreyinici. Ш-сыныпты зан Кецеспдсь
Подполковник Иманбаевтыц жумбак oniMi туралы
142
icTin Tyiiini шиелешсш Kerri. Туйык шолак кошенщ
бойында турган “Жигулид!” ею-уш адам корген.
К,урылыс алацындагы ею кузетпп мен сол кошеде
туратын ойелдщ айтуына Караганда, ол манайда
бейсауат ешюм журмеген. Тпгп, кол! кт in шпнде
адамныц бар-жогын ацгармаган.
Моштп дуйсенб! куш жумыска келген курылыс-
шылардьщ бригадир! байкап, милицияга хабар берген.
Маркумныц колынан эткен ортуртй кылмыстык
ic'iepfli сузш шыкканмен, “ой, мынау кастандык
жасады-ау” дейпн кумондт Kici табылмады.
Иманбаевтыц 6ipey/ri куткеш анык. BipaK, К1мд1?
Алдьщгы еспотц ойнегш esi TycipreH. Медициналык
сараптама соны куолещцредк Жакын жерден атылган
ок оц жак коз суйегш талкандап кеткен. Женит
машинаныц сырты, eciK жактауы мен ойнекте
ешкандай is калмапты. Демек, милиция
подполковник езше кастандык жасалады деп
кауштенбеген. Айгак боларлык деректщ жоктыгы,
Иманбаев байланыс жасаган агентураныц
тыцшыларымен жуздесуге можбур еткен. Мииистрл! к
тарапынан руксат алган Куанышев eKi адамныц
тусш!ктемесше ден койды. Bipi — Вахид деген
журпзупп де, eKiHinici — CepiK дейтш бизнесмен.
Иманбаевтыц кара туси агылшын дипломатии
устаган жплтл isfleyi, CepiKKe келш: “Осындай
дипломатты ешюмнщ колынан корген жоксыц ба?”
деп сурауы тергеупп киялын op Typjii болжамдарга
жетелеген. Танданганы — “мен! тонады”, “тонал-
дым”, немесе “дипломат жогалттым” деген арыздар
ешкайда пркелмеген. Тпгп ботйм кызметкерлер!
бастыгыныц ойтпт is кесш жургеншен мулдем
бейхабар болып шыкты. Мойитщ тос калтасынан
шыккан Бппкек котик милициясыныц Красноярск-
Бппкек пойызыныц жолаушылары туралы
хабарламасына К,а1тарман айрыкша мои бердт.
Маркумныц Кызыл сиямен TycipreH “Макат
Назарулы”, “Султан” деген жазуларга сурак белпсш
коюы, “Просто Мария” деген создщ астын сызуы
143
жумбак. Eip гажабы, Бппкек кол!к милициясына
ж^беритген кагаз да калалык пик! ютер баскармасыныц
пркеушен отпеген. Колпе милициясындагы майор
Есжанов та мардымды ештеце айта алмады.
Соныц есесше Макат Назарулынын юм екен! тез
аныкталды. К,азакстандагы ец ipi OHflipicTiK
б!рлест,ктерд|Ц 6ipiHeH саналатын акционерл!к
когамнын президент!. Естушше, жогарыдатылардыц
оз адамы. “Султан — Султан Сешткемелов
Назаровтын бурынгы KOMeKinici, каз!р Алматы
каласынын туртыны. chip жумыссыз. Аныкталмаган
мол!меттер бойынша, б|рлескеи косшорын ашпакшы.
К,а1тарманныц бол!м бастыгы прокуратурада узак
жылдар бойы уздгкелз жумыс [стен келе жаткан егде
Kici ед1. Зейнет демалысына шыгады деген лакаптыц
ел аузында жургенше eKi-yni жыл болды. Кдкта-сокта
жумысы жок момын адам. Аузы ауыр. EipaK icKe
мытым. Ел сыртынан “mere” дейдг Шеге, лесе шеге.
Кабинетш кок тутшмен тумандатып, кашан кореец
де кагазга KOMijiin отырганы. К,озгалмайды-ау.
Бастыктыц кайары, ipi лауазым иелершщ айбын-
айбары ол ушш нол. Алган бетшен кайтпайды. Рас
болса, Бас прокурор оны осы касист! ушш зейнетке
жтбермей, устап отыр деседг “Шеге” — Фермагали
Кереев муны тындап болып, карсы сурак койды:
— Осы Иманбаевтыц O3i кандай адам?
— Орштестершщ айтуына Караганда...
— Оныц бэрш бшемш. - деп Фермагали Кереев
алдында жаткан азанаманы буган карай асырцы. —
Мунда тек ом'1рбаян жазылган. Ал елген адамныц жан
дуниес!, азаматтыц болмысы туралы 6ip ауыз соз жок-
— Мен с!зд1 тусшбел!м.
— Мойптщ калтасынан шыккан алты мыц доллар
кайдан ксл.й?
— Оны KiM 6uiimi, мумкш 6ipeyaeH карызга алган
шыгар.
— Оны мен де бымеймш. Мысалы сен б!реуден
Kaaip алты мыц емес, алты жуз доллар карызга сурап
ала аласыц ба?
144
— К,айдам, — дед! КдЬарман киналып. — Ондай
мелшерде карыз беретш танысым да жок кой.
— Mine, гоп кайда? — деп Фермагали Кереев сук
саусагын шошайтты. — Менщ ойымша Иманбаев —
Курбандык емес, ацшы.
К,урбандыгына какпан курамын деп журш,
капияда, оз! мерт болган. Айтпакшы, уйшен табылган
дипломаттыц медициналык, сараптамасын алдыц ба?
— Ертец дайын болады.
— Соган мукият бол. Сенщ 1сщ ете курделг Тас
болып шиелешскен туйшд! шеше алсак жаксы. Ал,
Макат Назаровты мен жаксы танимын. Мемлекегг'к
мафиянын маргаскаларынын 6ipi.
— Кдлайша?
— Солай, — дед! бол!м бастыгы мунайып, —
усталмаган уры емес. Амандык болса, мына !стщ
барысында езщ де онымен жаксы танысып каларсьщ.
Тек сол кезде сыр берме.
Торлы терезес! тер!скейге караган кппкентай
кабинетше оралган КдЬарман шырылдаган телефонды
кетердг Келштеп.
— Б!реуден карызга акша сурайсын ба, кайтесщ?
Сенсен нанга акша болмай калды.
— Б!зге айлыкты бурсцун! бередЕ Жарайды,
Фермагали агайдан сурап керейш.
— Мен уйге жеткенше дукен жабылып калады.
Нанды озщ ала кел.
“Апырмай, — деп КдЬарман ез ойынан оз! шошып
кетт!. — Осы жумыс ютемейтшдер кундерш калай
керш жур?”
VI
Балтакескен сонына анду тускенш Н. каласыныц
оуе жайында-ак сезген-дг Б!рак, езш шыгарып салган
Саша мен Айдарга ештеце б!лд!рмед!. К,олында
ешкандай жуп жок кара торы ж!г!т булардыц
мацынан yftipinin шыкпай койган. Сол киыстау
турып кез!мен баккан ургедек кимылынан кецип
10-30510
145
секем алган. Аркандаупы атгай алыска узамайды.
Булар журсе, ыеседг Ki/tipce. токтайды.
“Жарайсыц, Макат, — деп миыгынан кулген-дт
- К,уйрыгыма кылжуыр байлагын келген екен. Оны
да байкап кореш к”.
Балтакескендер мшген ушак Алматы эуежайына келш
конганда, капырык ауадан туншыгып, терлеп-
пысынаган жолаушылар кебеже курсак сэры автобуска
лап койды. Кысыльш-кымтырылган кешшлж 6ip-6ipiMeH
иш Tipecin, сендей согылып уйлыгып калган. Аркасын
терезеге берш туп жакта турган Балтекескен мойны
кылкиган таныс бейтанысыныц желкесшен коз алмады.
“Бул неге жалгыз? — деп таныркаган. — Мейл!,
алматылык болсын. Bi рак, улкен калада isiwai кесерлгк
мумкшдйт кавда? Элде ушрл1 коркау алдымда тосып
тур ма? Олай болса, “жолаушынын” мшдеп — меш тек
сыртымнан багып, соларга корсету болды гой. Туспвкп”.
Эуежайга Kipe 6epicTeri аланкайга карай кыт
бурылган автобустын екпш бейкам журтты шу
етюздг К,олымен устайтын таяныш-Tiperi жок орта
тустагы жолаушылар жапырыла лыксыды.
Балтакескеннщ де куткеи! осы болатын. ULiin бара
жаткан 13 кесушшщ желкесшен шап 6epin, тем!рдей
салалы саусактарымен уйкы безш мытып ж!берген...
— Елдг кырамысын?
— Козще карамайсын ба?
— Kici емес, мал тиегендей... — деген шац-шун
айгай автобус еспстерш ашып ж1бергеидей эсер
Калдырды. 1ле-шала:
— Eip жолаушынын журеп кысылып калды! —
деген шу ашьгнган елдш ашу-ызасын оршшп экеткен:
— Дорпер кайда?
— Буларды соттау керек!
Жолаушылардыц алдыцгы лепмен эуежайга KipreH
Балтакескен б i рдей екшпп кабатка котерглген.
©йткеш, жогарыдан теменп жакты бакылау opi оцай,
opi тшмд! efli- Тшвдйпп сол, жолаушыны куткен
адамнын есгл-дерп Kipe беркте болады. Жогарыга
Карамайды. Кутш алушылардын йшнен топтанып
146
окшау тургаи уш-торт жтт Балтакескеннщ кезше
оттай басылды. Мшез-кулкы, сейлеген создер!
баскалардан 613 белекшз деп тургандай. Kyniri рас
болып шыкты. Эуежай кызметкер! мен тагы 6ip
жолаушы колтыктап алган караторы жттт! 6opi
пгуркырасып барып, бас салган.
— Ага, — дед! он-он 6ip жасар бала Балтакескеннщ
жецшеи тартып, — кудай ушш жиырма тенге
берщ1зшк.. Уйде нан алатын акшамыз жок.
Мандай Tepici сыпырылып, 6ip жак кез! кегерген
балакай будан сескенгендей мысык табандап кейш
шегшшектедк Бурын кайыр сурап оуес. енбегенш
жасканшак кезкарасы айгактап тур.
— Bepi кел, — дед! Балтакескен. — К,орыкпа.
Балакай жакындады.
— Ана життгерд! кердщ бе? —дед! Балтакескен
темени жакты нускап. — Солардыц кандай HOMipni
машинага отыратынын 6uiin берсец, ек! жуз тенге
беремш.
— Рас па?
— Офицерлпс шын сэз!м. Элле акпгацды каз!р
телейш бе?
— Жок, ага, — деп балакай сыбырлай сойледг —
Меш ту сыртымнан Босс андып тур. Акшамды 6opi6ip
тартып алады. Келгеннен кейш жиырма тецген!
керсетш, ал жуз сексен тецген! елеус!з жасырып
берес!з...
— Келгспк, — деп Балтакескен баланын басынан
сипады, — маган кереп машинаньщ HOMipi...
Он алты-он жетщег! жас ecnipiM бозбала
Балтакескеннщ касына келш жайгасты.
— Пионера! кайда жумсадьщыз?
— Кдйдагы пионер?
— Мен — Босспын, — дед! мойнындагы алтын
алкасын тузеген дерек! неме. — Естущ бар ма?
— Жок, — Деп Балтакескен шынын айткан.
— (Эуежай менщ территориям. Мундагы кайыршы-
лардын бор! маган алым телейд!. Амиранды еспмегенщ
кызык екен. Topiai, алматылык емессщ-ау. Эйтпесе,
147
быущ керек едг Meni милиция да, алтыншы баскарма
да жаксы битедс Он ею жасымда прокурордын Да
алдын кергем.
— Не ушш?
— Kici елт!ргенмш.
К,аршадай каракшынын мактанышпен айткан
сез1Не Балтакескеннщ туда бойы туриппп кеткен. —
Пионер саган кашаннан 6epi жумыс icren жур?
— Eip апта болды, — деп есшеген Амиран, Нзда
койып сенге кошт), — оны кайда жумсаганынды
айтпадын гой
Озше тэн ортанын OMipinici болып уйренген Амиран
баланыц кылыгы кияпат. Етптн конышынан басатын
ecipiKTep еулеЕнщ Myparepi муны менсшбей мурнын
шуйредг. Ойтетш жой бар. Уйымшыддык пен б1рл!кп
когамнын козгаушы куш! деп бшген карапайым
халыкты жокшылык теггпретш ж!берд1. Эркш каз)р кун
KopicTin камымен эуре. К,ара басын саугалап, казан-
ошакчы жагалап кеткен ецбеккор журтка Караганда,
Амиран баланыц агайындарыныц айдарынан жел ecin
тур. Eipairi бардыц Tipmri бар деген осы. Артында арка
cyftepi болмаса, каракшы бала буйтш сэйлемес едк
Кррыкпаса да, именер ед). Енда не ютемек лэз!м?!
— Амиран, — дед! калтасынан омиянын сыпырып.
— Менде акша кеп. Пионердщ басын босат. Eip-
жолата.
Босстьщ коз! ойнакшып шыга келдг
— Ол кымбатка туседц — дед! сглекейш жутып. —
Дегенмен келкуге болады. Ол ушш “Ауганмен”
сэйлесу керек. Сен езщ мент еместсщ?
— Жок.
— Ендеше, теменп кабатгагы жук коймасына кел,
сонда кутемш...
Он-он бес муйнеттен кейш балакай жегп енткш.
— Алты жуз алпыс алты... Форд-Таурас... Кызыл
TycTi... Балтакескен балага 6ip мыц тенге усынды.
— Кеп Кой, — деп жан-жагына жалтактаган бала
мунайып калды, — мен ci зге айтып ед!м гой. Eepi6ip
тартып алады.
148
— Сенщ атыц юм?
— Балдырган...
— (Эке-шешец бар ма?
— Шешем жок- 9кем бар, — дед! Балдырган жасып.
— 1шед1..
— Жур екеумп жук коймасына барайык, — деп
Балтакескен орнынан турды. Балдырганныц коз!
бакырайып, басын шайкады.
— Онда барманыз, ага “Ауган” — коркынышты
адам. Оган Караганда кайта Босс жаксы, “Ауган” кеше
гана Есет деген баданы зорлаган...
Жук коймасынын шпндеп ушеу Балдырганды
Колынан устап, жетектеп KipreH Балтакескенге
жыркылдап куле караскан.
— A-а, клиентшсщ, — деген десантшылардыц
тельняшкасын киген кыликез доу. — Амиран, ecijcri
жап... Жаца гана естш отыр ед!м. Хош келшсщ.
Тшгамыц жаман емес екен, агасы...
— Сен аугандыксыц ба? — дед! Балтакескен
Балдырганнын колын коя берш. — Мен де ауган-
дыкпын.
— Е, оныц жарамайды, туыскан... Аугандыктарга
тегш тауар босататын кайырымдылык корыныц
президент! гой деймхщ меш?! Мына сЬпмкул да
аугандык... Жок, агасы, бул жерде ондай жещлдпс
журмейдг
— Тур, орньщнац, сука! — дед! Балтакескен зеюп.
- Не-е?
Балтакескеннщ он аягы “Аугандыктын” мац-
дайына тидг Eci шыккан Ол!мкул мен Амиран балада
ен-тус жок.
— Екеущ де тырп етпендер! — деп Балтакескен
“аугандыктын” алабажак жейдесш как айырып
жыртып, устшен шешш алды. — Мынанын ауганда
болтаны рас па?
— Рас, — дед! Ол!мкул, — автобатга екеумгз 6ipre
болдык— Хасан кейш сотгалып, отырып шыкты.
— Сен, кугшк, 6epi кел, — деп Балтакескен
Амиранныц мурнына шап бердг — Kici олт!рл!м деп
149
мактанасыц, о?! Хайуан! Сонынмен коймай, жет!м
балаларга ектемд!к жасагын келед!, о?
Амиранныц конкиган мурнынан к,ан шумектедк
Eip кезде Хасанга жан бггш, жыбырлай бастады.
— Падла, — дед! турмакка талпынып. Балтакескен
Эл!мкулга иек какты:
— Тургыз.
Ею колын жайып ж!берш, ею сершнщ мойнына
асылган “аугандыктыц” eci юрдьау деген кезде:
— Саудаласамыз ба? — дед! Балтакескен.
Доу сарыныц арыны басылып калыпты. Алкынып,
дешге бередг
— Жок, — Деп мщпрлед!. — Алып кете бер.
“Аугандыктыц” ез! кормеген юшкентай Есетке
жасаган зорлык-зомбылыгы канын кайнаткан
Халыков жайбаракат кете алмаган. Хасаннын ек!
бутыныц арасынан ондырмай тепкен.
Ертецшде Балдырганды уйше !здеп барган.
“Хрущев уш” дейтш терт пэтерл!к жатаган уйдщ ею
бэлмел! пэтерщде туралы екен. Пкес! шалабурыл мае.
Не айтып, не койганын оз! де бшмейдк 0м!рге
екпесш айтады. Тагдырын юнолайды. Кершглерш
балагатгап, олдеюмдерд! тглдейд!. Б!рак, озше шац
жуытпайды. “9кес! жок 6ip жепм, menieci жок — шын
жет!м” деп к,азак, калай тауып айткан. Баласына
корган, пана бола алмаган оке юм?
Балдырган N 37-мектепте окыгым келмейд! деп
агынан жарылган. Балтакескен оны тем!ржолдын
мектеп-интернатына орналастырды. Алматы тем!р жол
баскармасыныц оку бол!мшде !стейтш Kopi тенге
бастык бар ед!. Соган бес жуз доллар пара бердк
“Берген емес, алган жомарт” деген кор! шенгенщ
жуз! жылыганда, бул катты корланган. “Сорлы
К,азакстан, — деген жаны куйзелш, — ертенп
келешегщ не болмак? Иес!з уйдщ ит! осырак.
К,иналган кор!, жылаган бала, аракка уланган
азаматгын обалы юмге?”
Алты жуз алпыс алтыншы нем!рл!, кызгылт туст!
“Форд-Таурастын” иесш калалык автоинспекция
150
баскармасындагы танысы аркылы киналмай тапкан.
Асан Бектаев. 1965 жылы тугаи. “Самал” шагын
ауданыныц тургыны.
Сонгы кундердщ 6ipiHe 6ipi уксамайтын кдрбалас
окигалары Балтакескенге тагдырдыц кара булты тагы
да коюланып кеде жаткандай эсер калдырган. Лидщ
какпанына тусе жаздаган Айдар, милиция
подполковнипн елт!рген Тещз, Амиранныц кулак
кесп кулы болып, азаттык алган Балдырган бала...
Ас уйде жападан жалгыз шай iniin отырган
Балтакескеннщ ойын теледидардан коршген таныс
бейне белш жгбердк Социалиста партияныц бурынгы
коз таныс кайраткерг Осыдан ега-уш жыл бурын
оппозицияныц белдх оюлдерщщ б!ршен саналатын.
“Ел!м” деп ец!рей сойлейтш сабаз ед!. Кешнп кездерг
Toyip кызметке колы жетпгп деп естшен. Озг тантык
болганмен. соз! жатык:
“Ел1м1з тыныш... Макроэкономикалык шаралар оц
нэтиже бере бастады .. Балалар бакытты... камкорлык
жасап жатырмыз... Эрине, ептеген киындыктар бар...
Б1рак, бул отпел! кезецнщ уакытша киындыктары...”
VII
Сандак пен Султан сздершщ бакылауынан тыс
бейтарап жерде кездестк Жекеменппк мейрамхананын
кожайыны Ризаодин аканьщ сыйлы конактарыньщ
кездесущ жогары децгейде уйымдастыруга
тырысканы бгрден байкалады. Кун сенб! болса да,
мейрамхананын кеше жактагы ecirine “жабык” Деген
тактайша uiiHirrri. Эле кеде й жаланган кимылдары
обжи eKi жтт дуалы бшк аулага eKi машина енклмен,
темгр какданы жаба койды.
— Ассалаумагалейкум, — деп, меймандарын сыртта
кутш алган орта жастагы кожайын колын кусырып,
басын изедк — Хош келшгаздер!
Дастаркан era жерден жайылыпты. Ризаддин ака
Сандак пен Султанды eciri ашык торг! белмеге
оздырды да, калган .жтдтерд! зад га KiaipTji.
151
— СЬдер осында боласыздар.
Жопшенд! адамнын буйрыгына бастыкпаган тарпан
xirii'iep “мынау не деп тур?” дегендей одырайып-
олыраиып караскан.
— Дышат! — дед! кожайын. — Бер! кел, балам.
Мына жптггерге кызмет жасайсыц. Арак-шарап берме.
Тек, тамак.тандырасыц.
— Лопбай!
Сацлак пен Султан гарген шагын банкет залыныц
безещцрыу! гажап. Тобес!, кабыргалары торт бурышты
айна шаршыларымен одштелген. Жарык, терезелерден
тегыген кун coyjieci жарк-журк. етш козд! арбайды.
Тобедег! аспалы шамдар, торт кабыргага ijriirieir
шырагдандар таза хрусталь. Орта туста суы молллрегеи
хауыз. (Эр устелдщ жанындагы кара туймелерге кез!
тускен Султан мен Сацлак,тыц кудптн Ризаддин
аканыц O3i сейыгг!.
— Бул туймеш бассаныз, ас уйдеп таблодан с!здщ
устелдщ ретпк саны кершедк Даяшыны шацыртып
оуре болмайсыз. Ал, мына есытсрдщ 6ipi — узын дол!з
арк,ылы саунага апарады, eKiHinici — доретхана мен
жуынып-шайынатын жер жоне тыныгатын болмешкк
Мен ас уйде боламын. Егер керепм болып жатса,
калай шацыртуды быеыздер.
К,ожайынды кез кцыгымен узатып салган Сандак,
пен Султан сырты сыпайы, inii жумбак Ризаддин
акамен етене араласып кормегеи-лг Ешюмге алым-
салык телемейтш Алматыдаты санаулы нуктелерцщ
6ipi — осы мейрамхана. Алгашында бул
“шаруашылыкты” оз иелптне алгысы келгендер аз
болтан жок- Таудан, тастан бет! кайтпаган не 6ip
боздактар ек! быепн сыбанып-ак Kipicin efli. Б!рак,
курдым жуткандай солардыц кеб! !з-тусс!з жогалып
Kerri. Олардыц (ппндеп коретш жарыгы барлар кейш
тем!р тордыц ар жагынан табылган. Тас камаудан
жеткен там-тум хабар бул мейрамханага “Бермуд
уштаганы” деген лакан ат берпзген.
Ризаддин акамен Султан Макат Назарулынын
сэлемш жетюзу аркылы таныск.ан.
152
- О. Макан ба? Макавды быем!з. Кдммен кездесем
тесешз де, жагдай жасап, мумюндпс тугызуга даярмын.
Сацлакпен бе? Оны да танимын. Макул. ceiiGi кунге
уагдаласыцыздар, — деп б!рден келкжен-дк
Санлакка усыныс жасаган ез! болгандыктан созд!
Султан бастады. — Жумыс бабымен Алматыга
келгешмнен хабардар шыгарсын.
— Екпшщ жаман емес, — дед! Сандак, — котерме
сауда жасайтын ею базарды канатьщныц астына алып,
бауырына басыпсыц.
Санлактын niKipi еюушты. К,уптаганы, не кын-
жылганы белгкяз. К,уптаса “кутты болсын” айтар ед!.
Кынжылса кыжылы бышер едт Курмеуге келмейтш
кыска ж!птей шолак сойлемд! калай жорырын
бымеген Султан созш сабактады.
— Алматыдагы жиырма базардын касында ек!
шагын базар не тошр!?! Колдщ ею тамшы суындай
емес пе, су басында отырып шэлдегеннен сактасын,
кудайым! Соке, ©зщмен т!лдесуге Макат Назарулы
мен! одейыеп ж!берген сон ол к!с!н!ц солемш
айтайын. Bip шанырактын астына юрмесек те,
канаттасып, пзе косып жумыс !стесек дейдй • Заман
болса мынау. “Адамнын кун! адаммен” деген.
Одактас болсак, олжасыз калмаспыз.
— Алдындагы асын онайлыкпен юм бере кояды
дейсщ. Жанадан ашылган фирмалар мен дукендер
болмаса, есюден келе жаткан табыс коздер! баягыдан
болшш койган. Иелер! бар. Оларды жылы орнынан
козгау — канды кыргынга соктырады. Ол сендерге
де, маган да тимоз. К,анша мыктымын десен де,
кепке топырак шатла алмайсын.
— Соке, мен! дурыс тус!нбед!ц, Ашык
кимылдайтын сотгщ eTin кеткенш жаксы бшемш
Жоне б!зге кеп нэрсе керек емес. Эуежай мен Bipiumi
Алматыныц тем!р жол вокзалын колыма алсам, маган
жетюлисп.
Санлак ойланып калды. Султанны” кездегеш —
Алматыныц ек! б!рдей куре тамыры. Екеуше иел!к
жасаган адамды каланын кожайыны дей бер.
153
Кулашын калай сермейд! о?! Келде жургендерщ жагага
шыгармай су тубше жгбермек. Онысы бола к.ояр ма
екен?!
Оуежай мен тем!р жол вокзалын бул да уысында
устамак болган. BipaK, уысына сыймады. Kynii
жетпедь Одан кейш ол ойынан бас тарткан. Heci бар,
Макат Назаров екеут бактарын сынап кореш. Кумонд!
1ске карсы болып кайтедг К,айта омакасып жатса,
ездерще сауап. Муныц кылы да кисаймайды.
Жумырткадан жун кыркатын Сацлак колайлы corn
кур xiReprici кс л меде
— К,арсылыгым жок. Ол жакгагы оз Ж1пттер1мд1
алып кете (пи. Эрине, жайлы жерден кету оларга оцай
тимес. Менщ багам — ею жуз.
“Ах, атаца налет, — деп Султан ппш жиып алды,
— бул кай тантыганыц?! Эуежай мен BipiHini
Алматыныц тем!р жоч зокзалында сенщ 6ipfle-6ip
адамыц жок efli гой. Элде, кешеде кангып журген
шантрапалардыц барлыгын сырттай оз есебще косып
алып па едщ? Ею жуз мыц доллар сураганда жузшщ
жанбауын караты?!”
— Акта мэселесше менщ кукыгым журмейдк Ол
жагын Макат Назарулы riiemefli, — дед! Султан
жалтарып
Банкир Жуман Акбергеновтыц казасы СанлакКа
ауыр тиген-дг 03i жинап берген миллион доллар
ceniMfli сернсгесшщ тубше жетп-ау деген кудгктен
коцип купи. Макатгыц уйшде болганын маркумнын
оз! айткан-ды. Ажал кайдан дерщ бар ма? Ойтсе де,
Макат Назарулынан кауштенед> Кенге барын салып
ойнайтын тоуекелдщ адамы дегенд! есту! бар.
Жург1зуш1 Вахид белпс!з бщеу атып кеткен
подполковник Иманбаевты Султанмен 6ipre коргенш
будан жасырмаган. Сол менттщ колына дипломат
устаган казак жттш жанушырып 1здегенш бул
кештеу естщк Ал, Ризаддин аканыц булармен кандай
карым-катынасы барынан бейхабар. Соз саптасына
Караганда, Султанмен аралас-кураластыгы бар Kicire
уксамайды. Энсу 6ip куш Жуманныц улес акшасын
154
алуга келгенде, мейрамхана кожайыны, кудай
жолына, Kici хакысына к,иянаты жоктыгын icixteH
дэлелдеген.
— Маркум иманды болсын. Жаксы Kici ед1.
Дышатыма кэмектескет рас. Жаксылыгы о дуниеде
мойныма карыз бола ма деп коркып жур ед!м,
уакытывда келдщ, — деп отыз мыц долларды колма-
кол санап берген.
— Мен ез!мнщ шартымды айттым, — деп Сацлак
кара туймею басты.
VIII
К,арт Тарбагатайдыц 6ip бит Атбасыныц
баурайынан бастау алып, Сасыккелге куятын
Каракол эзеншщ бойындагы Шолпан ауылы —
мэцплпс сагынышы едк Лкен оспейтш шымдауыт
жазыктыц кэгалында, К,остеректщ тогайында,
Бектурган сайында, Ойтас пен Кдмыстыныц курагы
уйыскан ком суларында, Серектаудын Kortnflip
сыемдерхцде балалык шагы калды.
Корген тустей, кутан сагымдай енд! колы жетпес,
6ipaK кецыден кетпес бал дэуреннщ базары мэцгипк
уакыттыц тозанына айналыпгы. Адам - табигат
перзентг Тэшмен жер коректенсе, рухымен как
нурланады. Жарык дуниеде тындырган ici, жаксы-
лыгы мен жамандыгы жердщ устш, аспанныц астын
мекендеген елдщ еынде калады. Аузында журедг
(Эдыетыз ханныц, оды каранын, журтына жаксылык
жасаган уркердей аз шогырдыц, оз жаксысын оз1
олтарген тобырдыц кад!р-касиет1н, циянат-сумдыгын
да багалайтын кейшгi урпак.
Балтакескен елге барыпты. Тау мен дала, озен-
булактар каз-калпында. Жасыл желекке комыш, кун
шуагына шомылган ауыл да оз орнында. BipaK, муны
ешгам танымайды. Tirni, таныстары да мойын бурып
кайрылмады. Сырты суык, inii бггеу огей журт. Кгмсщ
демейдх.
Кдйдан журсщ деп сурамайды. Эуелпде адасып
155
кетпм бе деп ойлаганды. Жок, адаспапты. 0з ауылы.
Шолпан.
К,озыкоштщ булагы мен К,аракол озен1нщ
аралыгындагы шил! жазыкта калыц корым бар едь
Солай бурылды. Аруактарга багыштап куран окып,
зиратгарга тауап кылайын деген-дь Кенет... корым
басынан каралы жиынды корду Есю Шолпанныц
адамдары. Экес1 мен nienieci козше оттай басылсын.
— 9ке, апа! — дед! ышкынып. Шешесл буган карай
умтыла берш, Kiaipin калды. (Экесшен батпады, бшем.
Маркум момын Kici болатын. Биязы десе, Биязы efli,
жарыктык- Балтакескен — Халык пен Биязыныц он
yniiiiiui перзенп. Алдындагы агалары мен опкелерг
жастай шепнешь Eip гажабы OKeci де, nienieci де
оларды аузына алып кэрген емес. Балтакескенд!
“Жалгызым” демейтш. Бул созда ездерх де айтпайтын,
озгелерге де айткызбайтын. IJJenieci байгус, оцашада,
OKeci жокта гана айналып-толганатын. К,атал экенщ
кэзшше “кулыным” деп ем!ренуге батпайтын.
К1ВД1ГШ OKeci балтамен Kecimi. Ырымшылдыгы жок
еду “жылап жургенде керген балацныц eMip жасы
узак болады” — деген Kopi жецгелершщ колкасына
KOHinri, omeyip.
Балтакескен аягын баса алмады. Тула бойынан куш
кеткен.
— 9ке! Апа! — дед! кумыгып.
EeciKTe кундактаулы жаткан шараналар мен аягын
апыл-тапыл баскан собилердщ ортасындагы оке-
шешеге жету арман болды. К,ол созым жерде турып,
маукынды баса алмау. кепе-корнеу киянат екен.
— Бул кш? — дед! 6ip кезде OKeci.
— Мен Балтакескенмш.
— К,улыным-ау, — деп апасы маркум боздап
жыласын. — К,улыншагым-ау, зарыктырганын
Кайткенщ?
— Апа, жыламашы, — дед! Балтакескен абыржып.
— Отан алдындагы борышымды отед!м, оскери
госпитальдарда емлелд|м.
— Борышын не? К,айдагы госпиталь айтып
156
турганыц? Отаныца жау шауып па ед!? Ол кайдан
келген жау? Ел-журт аман ба? Экесшщ ащы
айгайынан... шошып оянды. “Тусам екен гой” дед!
бойы жец!лейш. Белме inii алакеленке, терезеш айкара
ашып тастады. Аспан бозамыктанып, тун бояуы
жукарып, Карацгылыктыц тус! она бастапты. Кок-
жиек тустан сетшеп, сэплейш деп тур. Балтакескен
туст! сирек кэретш. Мундай да тус болады екен-ау
деп тацгалды. Шолпан жакка ат !з!н салмаганына
биыл, мше алтыншы жыл. Жарыктыктар жалгызынан
куран дэметш жатыр ма? Елден, туган жерден кол
узш кету кай 6ip жаксылык дейс!з? Кдлай болганда
да бул теггн емес. Тус демекш!, ауган жершде
кездескен бейтаныс бала солдаттын бейкунэ niniiHi
коз алдына елестед! 1981 жылдыц жацбырлы кузг ед!...
Нангархар элейотт... Баскаларга бар-жогы бел rich, тек
жорык, картасына гана танбаланган Мовлон
кышлагы...
— Ага! — деп шырылдаган дауыс елец етюзген.
Жалт карап едг, узын шинелшщ етепне cypimn-
кабынып, 6ip солдат жупрш келед! екен. Кулагы
калкиган, мойны шидей арык кара бала. Бойы
шынашактай. К,удды мектеп окушысы сиякты.
— Ага, С1з казаксыз гой? Мен! мына жерден алып
кетщ1зпп. (Эке-шешемнщ сепз кыздан кейш керген
жалгыз улымын. Кеше тус корд!м. Олетш шыгармын,
ага. Мен олсем, эке-шешеме обал гой. К,асыцызда
болайыншы. Орысша бымеймш. Мунда казак жок.
— Бауырым, — деген бул иыгындагы жалгыз
жулдызын керсетш, — мен бар болганы майор
ганамын. Сенг бул жерден алып кету колымнан
келмейдк Оныц устше мен барлаушылар ротасыныц
командир!мш. К,ауш-катер сендерге, зенитшшерге
Караганда б!зд! коб!рек айналдырады. “Тус — тулкппц
богы” деген. К,удай сактар.
— Кеппрвдз, ага, — дед! бейтаныс солдат кумшжш.
— Мен коркак емеспш. Тус керген сон, эке-шешеме
жаным ашып...
Автоматы TipceriH согып, жауырыны букшшп бара
157
жаткан кппкентай солдатты аяп кетп. Оны оскерге
алып, орысша ты бымейпцщпне карамай аутанга
Ж1берген оскери комиссариат кызметкерлерш iinineii
сыбап алган.
Сол боздакты ертецше корд!. Мина тусш, талканы
шыккан зенб!рек уясыныц шетшде жатыр екен. Ею
аяты белуардан жок. Tirrri коркып та улгермеген
сиякты. Ойткеш, монтиган момакан жузшде, тон
азабынын, жан киналысыныц isi жок- Оган да шуюр
деген.
Балтакескен фото-альбомнан оке шешесшен 6ipre
тускен еск! суретт! тауып алды. Сыртына
карындашпен “Аякоз. 1965 жыл. 9 мамыр” деп
жазылган. Омырауына “Дацк” ордешшц екеуш
кадагаи карт майдангер оке мен аяулы шешенщ
ортасында KyniMcipen отырган баланыц бакытты
жузше кызыга, к,ызгана карады. Осы сурегп улкейтш
алайыншы деген ой келдк К1м быедг, мумкш Айдарга
сыйлар...
Асан Бектаевгы Балтакескен бгрден шырамытгы.
Н. каласынан келген куш Алматы оуежайында корген.
Тасы орге домалаган Kici орк,ашанда озше-esi cetiiM/ii
болады. Жан-жагына жалтактамайды. Манайын кез
Киыгымен шолып, мазасызданып, ешнорседен
сезштенбейдк
К,ызыл тусп “Фордка” отырган Асанныц 1з1мен
Балтакескен Алматыныц 6ipa3 жерш сузш шыцты.
Банк, ею улкен фирма, казино, конак уй... Ортан
колдай бизнесмендердщ тыныс-'прлплнден
уксастыкк.а танданбады. Олардыц кшм Ki-tici, сез
манер! гана емес, ат басын ripen аяддайтын жерлер!
де ортак, К,онак. уйден кейш Асан EipiHini Алматыга,
ипподром жакка бет алды. Ол мац Балтакескенге
жаксы ганыс. Лесная кошесшде цазактыц улы акыны
Магжан потер жалдап турган. Eipiyap талантгыц
бостандыцтагы ен соцгы мекен-жайы болган
Алматыныц осы 6ip пушпагы бугшп кун! калталылар
мен кызыккумар жастардыц коп келетш орнына
айналган. 0йткеш, иттердщ таласы осы ипподромда
158
отель К,апканда суйек сындыратын жатаган келген
кавдыазу бультерьер, турюменнщ алабайы, тайсалмай
аюга шабатын Кавказ овчаркасы, немклтн каскырмен
шагылыскан mi дейыз бе, нетурш иттер канжоса
болып майданга тускенде, каны кызып, делебес!
козган кырык улттыц баласыныц айгайы, аткумар
казактардыц кикуынан кем туспейдь
Итгердщ айкасы — пайдалы косш. EipaK, иггердщ
тагдыры аянышты. Иестне кыруар олжа тауып бергеш
— адамнан да KaflipJti, ал, таланып, канга 6erin
кыцсылаганын иелер! атып тастайды. “Uni иес!мен
6ipre кина” дейтш казактыц есерсок урпагы да осы
тобырдыц iTitii где жур.
Жок., Асан Бектаев иттер таласын тамашалауга
келмепп. К,ара “Мерседестен” шыгып, Асанмен
кушактасып амандаскан екеудщ 6ipi - “жолаушы”
едь К,асындагы алпамса денел! ж'нттп танымады.
Сойлеп жаткан сол. Ара-тура колын сермеп коады.
Асан мен “жолаушынын” бастары салбырап кеткен.
Бейтаныстыц бет ол петите кейктк бар. Булардын
OMipmici сен болдын гой деп ойлады Балтакескен.
Оттен, создерш тыцдауга мумюндш жок. Кэшенщ
карсы бетшдеп оларды машина эйнепнен гана
бакылаган Балтакескен касында комекппнш
жоктыгына алгаш рет катты екгндг Бул icKe ешювд
араластыргысы келмейдь Обалына каламын ба деп
коркады. Туган ппслндей болып кеткен Тегцздщ Kici
ол-ripyi буган жециг тимед! Перпптедей жаны таза
жшттщ дурыс жолга тусуiне тигектес Мейл!, тенпг
келген кауш-катерден басын арашаласын. Ойтсе де,
адам каны су емес кой. Жаны куйзелш, жуйкеы
жукарган жптгй жубату онайга тускен жок. “Сен
Kici канын мойнына жуктеген жоксын, OMipirmi
коргадын. Ол окиганы мулдем умыт. Есщнен
шыгар”, — деп басу айткан. Басу айтса да Koriini купть
Заман агымы журтгы жокшылык Hipi.viii ге тогыткан
сайын, кайтсем акша табамын, аш болмаймын деп
жанталаскан орекет к!мд1 адастырмайды? Америкадагы
байлардын 6opi кез!нде улкен байлыкка таза кэсйшен
159
емес, баска жолмен жеткен дсйтш пэлсапа Ka3ip
орюм.й эзэзгпдей арбап тур. Ол рас та шыгар. Ьи.пк
аркылы байыгандар, урлык жасап жетмгендер
Кдзакстанда аз ба? Ацкау, ангал, сснпш казактын
Ke6i Kaaip кайыршы болмаса да, кедейлпсгщ курыгына
тусуге жакын. Солженицынмен сырттай сез сайыс-
тырып, Жириновскиймен жыракта жатып жулыскан
кырдыц намыской казагы ез уйшщ шаруасына oni
олак. Зарыгып керген жалгыз перзенпндей тоуелйз-
дИнен баска алданышы жок. Пысыкай кулар муны
жаксы 61ЛСД1. Содан ба, балажан эке-шешенщ шолжан
улындай еркш Ойына келгенш icreii/ii. O3i булдгрген
нэрсесш, озгеге жабады. 1с насырга шауып бара жатса,
алдай салады.
Балтакескеннщ коркынышы — кейшп урпак-
Адамгсрппл!к пен ар-ождан тазалыгын жогалткан
когамньщ перзенттер! ертец юм болып шыгады? Он
мен солын танып улгермеген жастын Kiiioci не?
OMipfli Kepin, от кеткен o3i Kaaip бел тычык Ty6i
булпс TipniuiiK агысында кангалактаган жандар
сиякты, кайда барып, кайдан шыгарын бгпмей калган
жок па? Буган Караганда мына жптггер келешекке
сешммен карайды.
“Жолаушы” Асанньщ колпшс ауысып мшдг
Эуежайга бара ма деген жорамалы бекер екен. “К,ызыл
форд” каланын орталыгына карай Kepi ксттг
Жуйтюген кел1к таскынынын агынына гпескен
Балтакескен арата 6ip машина гана салып, одан коз
жазбауга тырысты.
“Жолаушы” Толебаев пен Кдбанбай батыр кешелерплн
киылысыныц бойынан тусш калганда Асанды кармасам
деген еуелп ойынан тез айныган. Элсш-элсш сагатына
унглш, аягын асыга баскан “жолаушыныц адымын
узартпады. Сонынан цуып жетш, 6i легшей шап бердг
— Селем, жгт.м!
_ ?
— Ko3i бакырайган “жолаушыныц” аузын ашуга
муршасы келмедг
— YiiiH.ii шыгарсац, олд1м дей бер. Кэне анау
160
турган машинага отыр. Соньщ iniin/ic сойлссскпз.
Урсйдсн li.ni байланган сорлы ыркына Koitin,
мурнын тескен тайлактай тайрацдап желе женелдк
“Жигулидщ” арткы ее riH ашып, “жолаушыны”
инке суцгтп Ж|бердй ()3i пзе TyfticTipin жанына
отырды.
— Аты-женщ юм?
— Э об-i-Li, — дед! ол иеп дзрыдеп. — Жутсов...
— Баганагы cepirin им? Асан емес, елп “Мерседес”
мшгенда айтамын.
— Султан.
— Сен не кекештсщ?
— Жо-ок...
— Ендеше, ыныранбай сейле. ТЧлщд! эз!р
кеспеймш Егер, сурак,тарыма дурыс жауап берсен,
тшспеймш. Босатамын. Макат кандай тапсырма бсрд!?
— Cn.oi жптггерге сыртыныздан корсет дед!. Кдм
екенвдзд! б!лг!с! келедк
— Неге?
— Бимеймш. Oirreyip, ол Kicire унамай калыпсыз.
Кдуйтп адам дейдк
— Мундагы бастыгын юм?
— Султан. Макат Назарулыныц Алматыдагы он
колы.
— Асан Бектаев ше?
— Ол бизнесмен. Б!рак, б!зге жумыс icTervii.
— Султан кайда турады?
— “Алматы” санаторшшц мацында Макат
Назарулыныц вилласы бар. “Булбул” мен “Лазо” 6opi
сонда... Жене Полина Сергеевна деген кутуш! ойел...
— Макат маган кандай тор курмакдиы?
— Ол Kici бйзбсн акылдаспайды гой. BipaK, Kopic
капитанныц оздй; козпрзд! жою керек дегешн
кулагым шалып калган. Ондай ой Нуртайда да болган.
Крнацтан Kc.iiciMcn тут бойы уйцы кормей болме
шпнде сеид ел in узак журдк Гксукйз 6ip белмеде
жатамыз гой. Зэрем ушып, мен де уйыктай алмадым.
Оныц каны бузылган. Оган Kici олттру — шыбын
ол-пргенмен 6ipncii. “Банкир сиякты муныц да жанын
и-зочю
161
жайаннамга” Ж|берем1Н деп кезше кан толып
кулшынып ед!, ертещнде Макат Назарулымен
сойлескеннен соц, ол райынан кайтты.
— Банкирщ Жуман Акбергенов па?
— Оны кайдан 6uieci3? — деп Обит сасып калды.
— Жана озщ солай дедщ емес пе?
— Агажан, муны ептктмге айтпанызшы... Бул сездщ
менен шыкканын битее, олар мен! аямайды. блтзредт.
Агажан... жепм едтм...
Обит екстдт. Ек! иыгы кушиып, мойны iuiiHe Kipin
кеткен.
— Мен онсыз да айыптымын... Макан кателпсп
кетшрмейдь Сздсн айрылып калганымды еечтгепде...
Ещр ттш1 шатыстым...
— Сен корсыддама, — дед! Балтакескен, — мен не
ynriH керекпш Макатка?
— К,УДай акы, агажан, сдан бейхабармын...
Мундагы жптгтер с!зд!н пэтер!ц!зд! б!лсе, уйппзд!
тонамакпты. Багана Султан ипподромда б!реумен
кездескен.
— Сенщ уйщ осы Тэлебаев кептеонде ме?
— Менде кайдагы уй, агатай-ау... Маканный
петер!...
— К,ай уй? HeniiHini петер? Телефоны кандай?
— Жуз жиырма жеттншт уй, он бееппш потер,
32-75-71...
-- Немен айналысасыц? Kici тонау ма, урлык па?
Жок элде фирмачпысын?
— Артисгпн. Менщ лакап атым — “артист”. Кез
келген юешщ дауысын айнытпай саламын.
— Солай де... — Балтакескен сенер-сенбесш битмей
ацтарылып калды. — Онын Макатка кажет! канша?
Сен, xiriiiM. GripiKTi судай сапырып отырганнан
саумысын.
Обет катты урейлендё Балтакескеннщ жузшдеп
сеюмоздпеп ол озше шыгарылган уктмдей кабылдады.
— Агажан, имандай птыным. Мен анау кезде
премьер-министр болып та, телефон аркылы
сейлескенмш.
162
— Ердщ ею сойлегеш — елгеш, — дед! Балтакескен
тунжырап, — сем босатайын. EipaK, есшде болсын,
осы ецпмеш таспага жазып алдым. Егер, кылыгыц
унамаса, бул таспаньщ кеппрмесш Макаттьщ езше
жберемш... Егер маган да кызмет керсетш, кол ушын
берсен, онда мен ешкгмге сыр ашпаймын. Озщ осы
Алматыдасын гой.
— Жок, Н. каласындамын.
— КаВДа жумыс кггейсщ?
— O3ip белгкяз. Султаннын ушн Макан менщ
атыма аудармакщы. Телефоны 66-10-08. Макан мен
Нуртай, не болмаса, б!здщ жптгтер меш мзбен 6ipre
Корее, KesiMfli жок кылмай ма?
— Корыкпа. Мен сем сатпаймын. Менщ атымнан
баска адам хабарласар. Бар жптпм, ешкгмнщ кезше
туспей, Te3ipeK кет, бул жерден.
Эбгл тыкыршып, эрен отыр екен, кезд! ашып-
жумганша тайып турды. Тус елетщде уйге оралган
Балтакескен потершщ eciriiiiii туб1нде букшиш
отырган Балдырганды кордг Анаукунп ез! сатып
эперген аспалы семкесш куйрыгынын астына басып
алыпты.
— Сабак каида, батырекеа? Кашып кеткеннен
саумысын?
— Мектепке папам келдй “Ауган” мен Босс
овдырмай сабапты. Мем сурап, !здеген екен. Оларга
ештене айтпадым дейдг Егер олар тагы да келш сабаса.
айтып коюы мумкш. Сондыктан бул мектеп
интернаттан кетш кал кайда окитынывды мен
бишей-ак кояйын деп жылагап сон, С1зге келд!м.
Балтакескен eciKTi ашып жатканда Балдырган
ещреп коя бердг
— Ага, Есет асылып елштг Папамнан естццм.
IX
Казакстан аумагындагы осы 6ip улкен косшорын
кецсесшщ ауа райы Макат Назарулынын кены
кушмен байланысты кубылып турады. Кожайыннын
Кабагыньщ пэстпт сымсыз телефон аркылы кенсе
163
кызметкерлерше жай огындай жылдам тарап, к¥лаК-
танган журт бупн уш кабатты кенсенщ деЛ1здер1не
шыга алмай калды. Eopi де бастыктын кайарынан
каймыгады. Аркалыгы бтк жумсак, креслода тунерт
отырган Макат окта-текте бебеулеген телефондарга
колын да созбады. Eci-flepTi астанамен тхкелей
байланыскд шыгатын ак телефонда. К,ундагына
Кдзакстанньщ елтацбасы салынган ак телефон сан
килы сурактар сапырылыскан санасын уныздтмен
арбайды.
Балтакескен Халыковтыц осал душпан еместтн
мойындауга соцгы ею-уш куннщ окигалары мэжбур
етп. Марияныц алдында муны Kicire санамай, кыцбай
кеткендйтн ep6ip еркекте болатын намыскойлыкка
балаганы бекер екен. Жансак ойлапты. Капитан Лидщ
ce3iHe де коркыиыштын кез! улкен деп
сенщкфсмсген. Кеныше юрген кудйсп Нуртаймен
сейлескеннен кейш гана байкады.
— “Вожак” дейаз бе? — деп кыр мурыныныц
желбезектер! кусырылып кеткен Нуртайдын ойын-
дагы кубылысты бул жактырмаган. — Естутм бар.
Аса каушт! мемлекетпк тапсырмаларды мулпкшз
орындаган аса eKKi агент. Ауганда болган
офицерлердш аузынан тастамайтын диверсия мен
террордыц TSHipici. Оны санаулы адамдар гана бслед!
дейтш. EipaK, юм, кай улттын OKini, эскери атагы
кандай, кайда тугандыгы жумбак. Израилдщ
“Моссад” барлау уйымы мен Пакистанньщ Пешавар
каласындагы ЦРУ орталыгынын канды какпан-
дарына туспей кеткен кекжал.
Нуртайдын сезш унатпаса да, онын жалган
айтпаганына иланды. Бойын урейге жецщрген жанга
сенш ic тапсыруга болмайды. Сондыктан “оны неге
сурадьщыз?” деген Нуртайдын сауалын жауапсыз
калдырган.
Андыган адамынан Эбглдщ кез жазып калуы
кудшн улгайтты.
— Талый калганы Heci, Эбыдщ талма ауруы бар
ма efli? Ендеше, не отгап турсын? Ьдендер, табындар?!
164
— деп зеюген Султаны ею куннен 6epi хабарсыз.
Мекен-жай аныктамалыгьшан Халыковтыц аты- жен!
кездеспедк Макат буган да куйш-nicTi.
EipaK, муныц 6epi эшешн екен. Бупн танертец
Алматыдан Бас прокурордыц орынбасары хабарласты.
— Макат Назарулы, Иманбаевтыц каза
болганынан хабардар шыгарсыз. Аяулы шппек ед}.
Актык сапарга Алматы журтшылыгы курмстисн
женелтп. Б1здеп жтттердщ сез ыцгайына Караганда,
бул кылмыстыц ашылуы негайбыл сиякты. Мар-
кумныц езг соцгы жумысымен спнНмд! таныс-
тырмапты. Ci3 езвдз ешкандай тапсырма бермеп пе
едпцз?
— Жок, — дед! бул не айтарын битмей абдырып. —
О не дегенвдз, кудай сактасын! Жайшылык па?
— Жок, — деп ыцыранды орынбасар. Оныц
ыцыранганынан нитей секем алган. Бурын елпыдеп,
курак ушып туратын жаксы танысыныц мына Kepiryi
жаксылыктыц нышаны емес. Аржагында ауыр салмак
бар. EipaeneHi бйпп, бшгенш булдап белсшсд! де,
кызталак неме? Макат ушш жумбак нэрсе жок- Берш
б!лсем деген кумарлык — келешеюпц к!лт1.
Алдагысын алдын-ала болжап дагдыланган адам акша
мен атак-абыройдан кур калмайды. Оган KO3i баягыда
жеткен. Балтакескен Халыков. Озшщ аты да кызык.
Балтамен шабушы сдц муныю кескен... Теуекел! Ак
телефонный туткасына жармаскан Макат Ханныц
майда коцыр унш еспп катты куанды.
— Макатпысыц?
— Иэ, мен гой. Хал-жагдайыцыз калай? Жецешем
мен балалар аман-есен бе?
— O3ip аман сияктымыз.
— Ci3 Балтакескен Халыков дегендх танисыз ба?
— Оныц юм c;d?
— Осында 6ip уйде дастаркандас болдык. Ci3re не
селем айтасыз дегеннен кейш сураганым гой.
— Танымаймын. Tinri ондай юсшщ жарык
дуниеде бар екендптн сенен если турмын.
165
— Эй, Макат, — дед! Хан ызбарланып. — Маган
айтар сэлемщ бар ма, деп ол неге баскадан емес тек
сенен сурады?
Макат муд!рд!, осыным бекер болды-ау деп екшш
те улгермедц байланыс уз!лш кетп.
“К,ап итт1Н баласы-ай” — дед! бармагын пстеп, —
койын юташпам сенщ кольща тускен екен-ay. Кдп!”
* * *
Александр Пальдщ упднпп перзент! дуниеге келдт
Ер бала! Yйелмелнсуйелмел! ею кыздан кейш керген
MyparepiHe Саша Борис деген ес!мд! уйгарды.
Балтакескен Халыков болса, нес! бар! Азамаггыгы мен
сырт niniiHi 6ip-6ipiHe сай келген командирш тек бул
гана емес. барлаушылардьщ 6epi де жаксы керетш.
Ауганда болган Кецес Одагынын ага офицерлершщ
шлнде рота баскарган жалгыз Халыков ей. Ок-дорш!
шала-шарпы шскеген уыздай жап-жас офпцерлердщ
эскери атагы тез ескенмен, майор Халыковтын шегй
езгермед!. Eipirnni взвод командиршщ орынбасары
ага сержант Паль б!рде полк кеменестершщ жиналы-
сына делегат болып катыскан. Мунын барлаушылар
ротасынан екенш бшген мэскеулш жас полковник
жиналыстан кейш одаша алып калып, кайдагы 6ip
сурактар койып есш шыгарган.
— Халыков мусылмандарга i ш тартады дейд!, рас па?
— Жок, — деген бул кезг бакырайып. — К1м оны
айтып журген.
— Полк командиршщ орынбасары Хачатрянга неге
Кол жумсаганын битесщ бе?
— Схзге калай десем екен, подполковник Хачатрян
6i3 басып алган кышлактьщ катын-калашын аткызып
тастады. Сол кезде алгы шептен майор Халыков
кайтып оралган. Подполковники урып-жыкканы рас.
— Бас штабтын офицер! Коловтьщ денесш жау
колында калдырып, катардагы жауынгер Гайнуллицд!
коршаудан аркалап алып шыкканын калай
тусшдхресщ?
— Жолдас полковник, Гайнуллин жаралы болса да,
166
ripi cfli гой. Оны душпандардьщ колына калай тастап
кстед,
— Сенщ Гайнуллин, ц мыцдаган, миллиондаган
солдатгардыц 6ipi гана. Ал, Колов туралы Америка
мен Батые Европада кандай шу кетеритгенш...
Жас полковник колын 6ip-aK егтгедг
— Бэрше Халыковтьщ O3i кшель Е, бауырым,
командирш жауынгер офицер. Оте устамиы адам.
Бтмдн Ержурек. Оны Мэскеу де битедь Битгендис-
тен, кеп iciHe KeniipiMMeH карайды. Дегенмен, озшщ
жолы ауыр. Генерал Фролов болмаганда, Батыр
агагынан емес, басынан да айрылып калар ма едц
им бысш, Ойтпесе, акыл-eci тузу адам: “Маршал
Брежнев елш жатса да, жаралы солдатгы куткаратын
сд|м” — дей ме?
Коммунист Паль КГБ-ныц полковнипне шошына
кдрады. EipaK, оныц козшен кулю ушкынын Kopin,
“yh” деп коцепи демеген.
К'пикснтай ею кызын енесше табыстап, Н.кала-
сынын базарын аралаган Саша ойда жок жерде
Назаровтьщ жордсмппс|Н жолыктырды. Аты-жош
есшде калмапты. Озше карай кушагын жайып, аксия
кулш келе жаткан жгптген жа чтарып кете алмады.
— Туманный бауыры бергк болсын!
— Рахмет.
— Откен жолы Мария Араловнаныц уйшдсп
эдепйздтме уялып жур ед!м, Саша, кездескенвдз
жаксы болды. Маган жарты сагат уакытывды кисацшы.
Палъ жагдайын айтуга окталып едц Нуртай
сейлетпедг
— Тусшемш, Саша. Тек жарты сагатка. Одан кейш
перзентханага ез!м жетюзш саламын. Менщ жптггерхм
таяк тастам жерде. Мына турган Орталык
гастрономньщ ipiccii i,icii уй. Откен жолы тоц-Tepic
куйде тарасып сд(к, сн;й тым болмаса туманный
денсаулыгы ушш деп жуз грамм iinin табысайык.
— Мейл!, — дед! Саша анкылдаган жптгпц меселш
кайтаргысы келмей.
167
Кесшорын Кецесппц Moxmici кеш аякталды.
Кецестщ тогыз мушсс, устел успцдеп кагаздарын
жиыстырып, тарайын деп жатканда жайлап ашылган
емен еспспн аржагынан Нуртайдыц басы кылтиып
коршдк
— S, Нуртаймысыц? — дед! Макат. — Неге
тосыркап турсьщ. Kipe бермейсщ бе?
— Макат Назарулы, — дед! дауысы жщгшке каскабас
Kici — Менщ буйымтайымды умьпъш кеткен жоксыз
ба? Ер бала емес, кыз баланын кыцкыл-сынкылы кеп
болады екен. Умггтетццрш койып едам, кун сайын
memeci eKeyi кулак етадц жеп мазамды алды.
— Оган аландамацыз, Коке. К,ызыцыздын жолса-
парына KepeKTi каржыны ертец Нуртайдыц колынан
аласыз.
— Рахмет, Макат Назарулы, деп калбалактаган
каскабас елдщ соцынан шыгып, емен eciKTi акырын
жапкавда барып, Макат “уй” дед! демш ерган алып.
— Ертен умытгырмашы, мынаныц кызы шетелге
бармакшы екен. Соган тиын-тебен сурайды. Ею мын
доллар бере сал. BipaK, оз атьща колхат жаздырып ал.
Мен бшмеген болайын. Бул кунде Tipi пендеге сен!м
бар ма?
Кейш б!р кажсимгл е жарар.
Басын изеген Нуртай бастыгыныц шаршаулы
жузше барлай карады. Озшщ келуш асыга куткенш
сезш тур. Оцда да сыр бермейдй Неткен тез!м?!
Суйекке сщген Mines бе, жок элде кысталацы кеп
тагдырдьщ тэсип ме?
— Ешкандай дерек ала алмадык- Tic жармады. Ли
oxeinoyip кинап еда, ол да нэтиже бермеда.
Макат Назаров тунжырап Kerri. Самай тамырлары
бглеуленш, жылтыраган уыз жузше танбаланып кызыл
дактар шыкты. — Солай де... Ол кайда?
— MofliTTi айтасыз ба? Оны Ли ез!м жайгастыра-
мын деп, мен! кайтарып ж!бердк
К,ызганыштьщ кара мысыгы Макаттыц шпнде
кайта мияулады. Халыков бакытты екен. CepiriHiH
168
сеюмш болганы сол бакыттыц 6ip кепип емес пе? bip
жагынан Палый соктй Акымак.! Барып турган
кещенщ езй Мемлекстпк купия емес. кайдагы
б1реудщ мекен-жайын айтпай кдсарысып олгеш Heci?
Алакуйын cesiMHiH HipiMiime малтыккан
Макаттыц Ke3i mSKipT баладай томсарып турган
Нуртайдыц б1рдсце айтуга окталып, Слрак, теуекел!
жетпей турганын бай кап калды.
— Не? — дед| булыгып, — тагы не айтпакшысыц?
— Ei3 “Вожактын” 1зше тусштз. Пальдщ аузынан
шыккан жалгыз ауыз сез сол болды.
X
Балакайдыц эцпмесш Экей ден койып тындады.
Тек, Саша, Палый Лидщ петерше алып келген ж! пт
туралы:
— Кйм? Kim дейспц? Назаровтыц кемекшга... 1м-м,
— деп топпштеп сурады. К,айтып сезш белген жок.
— Назаровтыц кемекппс! кайтып Kerri. Eiраздан
кешн Ли де уйнен шыкты. Саша ел! болса да, Tipi
болса да капитанныц пэтерщде калды.
Сергей Петрович Корецкийдш жонаркасы муздап
Kerri.
Капитан Лиге Александр не уцдн кажет болды?
Жэне бул icKe Назаровтыц комекпйспйц кандай
катысы бар? Ио, бул 6ip кызык жагдай екен. Tirrri
акылга сыймайды. Сонда булар не бол ice алмай жур?
Паль тапкан табысы кунделпсп кункорк камынан
аспайтын усак бакалшы. Ли болса, кызмет бабын
пайдаланып, акшалы жерл! кулык-сумдыгымен,
айбын-айбарымен шырмап алатын сепзаяктыц озь
Ал, Назаровты айтпацыз... Естушше, К,азакстанды
Mice тутпай Ресей жер)ндеп ipi oiiflipic ошактарыныц
акцияларына кол созган алпауыт дейда...
— Саган айтарым, — дсдг Экей Балакайга, —
кдйтып ол мацайга жолама. Аузыца ие бол. Бул 6i:piiH
шаруамыз емес.
169
* * *
Александр Палкин дспссз Н. каласынын орталык
базарыныц iiniwieri кокыс жэпппнен табыдды. Мошт
салынган целлофан каптын уст1не элдегам кугарт
кышкылын куйыпты.
Era жецгл машинамен келш жеткен жедел топтыц
ппшде Н. к,аласына ксапармен келген К,аНарман
Куанышев та бар едт. Жпналган ел мен орштестершщ
карбалас кимылын сыртгай бакылаган К,айарманнын
кенитше сезш тудырган нэрсе — мошттщ баска жер
емес, Орталык базардыц шпнен табылуы еда. К,андай
кылмыскер болмасын канды icri жасыру ушш ен
алдымен O3i гана б i летит колайлы жер тздейдй
К,ылмысты ашу тобы кобше-кеп oniK табылган
жерден 13 кеседг Мундай жер канды птенбер сиякты.
Алгашкы кундер! кылмыскерд! мен-мундалап езше
тартып турады. “Не болып жатыр” екен деген
эуескойлыкка кониин жснд!рмейтш пенде некен-
саяк. Тым болмаса, алыстан орагытып, елеуйз турде
бакылауга тырысады. Ал, мына жагдай озгеше.
К,ылмыс алемшщ купиясын маман ретшде танып-
бглген Кдйарманнын ойын он сакка жупрткен кумин
аса коркынышты едк
Eip кезде быршып терлеген кала прокурорынын
комекпйс! касына кслдй Етженлй толык денем
болбырап демш ауыр алады. Тымырсык ауа тынысын
тарылткандай ырс-ырс eTin, сала кулаш кол
орамалымен беттн, желкесзн суртш, басын шайкады.
— К,ап, мына кырсыкты-ай, — деп киналды yHi
кумыгып. — Басекен бупн облыстагы жкггтермен
6ipre cis.yi кала шепндеп саяжайга алып кетем1з деп
отыр сдг Б1здан жумыс осы гой, Кеке. Ойламаган
жерден 6ip окига килтпп кетедк
— Озщ калай ойлайсын? — де;й КаЬарман жылтыр
каптагы мэйггп зембитге салып жаткандардан козш
алмай.
— Дайындык жумыстарын маган жуктеп ед1, улп-
ремш гой... — деп ыцырси сойлеген кала прокуро-
рынын комекппст Куанышевтын бепне бажырая
170
каоап, жауабы айдалага лагып кеткенш ацгарып, тер!
кайта шумектед!.
— Kcniipiiiia, Коке... Мевде кандай ой болушы ел!.
К,ылмыс opniin барады. Медициналык, сараптаудан
кейш айналысамыз гой.
— Сырт коз сыншы деген. Ci3 не айтасыз?
Енд! КаЬарман 'аныркады. Мынауьщ эпенде
болып журмесш. Сабаздьщ co3i туйенщ кумала
гындай ipi кершедЕ Дегенмен кеннщеп туйтк!лш
жасырмады.
— К,ылмыскердщ зац орнында жумыс ктеген адам
болуы ык,тимал. Ойтксш, i3 жасыру мак,сатымен
айгакгарды, мукият турде жоюы соган саяды. Орине,
мэйгг сырттан экелшген. Целлофан канта кшмнщ
талшыгы калмайды. Ал, куюрт к,ышк,ылын кую,
кэсшк,ой маманньщ сакдыгы. Ен бастысы — каланын
орталыгындагы базарга к,урбандыгын аркалап
экелуге кай к,ылмыскердщ дот! шыдайды? K,a3ip
когамдык тэрттп сак,таудьщ апталыгы журш жатыр.
Кездейсок, торуылдан корыкпайтын юм? Орине езше-
e3i сеюмдг адам.
Бейкам турган кемекпп ыршып кеттЕ К,ол
орамалын калтасына жумарлап cypriTTi де, талтандай
басып жедел топтыц житгтерше бетгедЕ
♦ * *
Балтакескенд! Н. каласыныц еуежайында Мария
мен Айдар кутш алды. К,аны кашып, кукыл тарткан
eni мермер тастай суык. Ей кызарган кездер! гана
Кызыл шоктай жайнап тур. Тастуйш болып ширыгып
алыпты. Онын мундай кезш кормеген Мария йшей
сескенш калса да, сыр бермей карсы журдЕ
— Кдйгына ортаклын, — дед! даусы д!р!лдеп.
Басын изеп жещл курсшген Балтакескен мунын
ту сыртындагы Айдарды Kepin, жуз! сэл-пэл
жылыгандай болды.
— К,алын калай, Айдаржан?
— Солеметаз бе? — деп жаркын амандаскан Айдар
171
Балтакескеннщ колындагы шабаданга жармасты. —
Журщ!з, маган берщ!з.
Булар оуежай алдында турган келшке жайгаскан
кезде, журпзуш! сураулы жузбен Марияга к.арады.
— Уйге тарт, — дед! Мария. — Б!здщ уйге.
Балтакескен б|рдсце деуге окталып ел i, мавдайшадагы
айнага уншген Марияныц коздсрше жанары ушы-
расты.
— Bi3 Сашанын ушнен келе жатырмыз. Кешеден
6epi сондамын. Маркумньзд актык сапарына керек
жабдыктардын борщ дайындап койдык,. Урмел!
оркестр уш сагаттан кешн болады. ПЛркеудщ кюитерщ
де шакырттык. Сен жолдан келдщ гой, жарты сагаттай
тыныгып ал.
Ойга шомып дастаркан басында супесок отырган
Балтакескеннщ алдына Мария аузы ашылган ботелке
окелш койды.
— Саган Сашадай cepiriHfli жогалтудыц ауыр
екенш тусшемш. Жазмыштан озмыш жок деген осы.
Кдйтесщ, 6opi тагдырдьщ ici.
Аска тобеп шаппаган, жаны жаралы Халыковты
Мария кинамады. Сашанын казасын кеше O3i
телефон аркылы еспрткен болатын. Муны
шошындырган Балтакескеннщ борщ куш бурын
естш-бшгендей: К!м олпрген? деген сауалы едг
— Оны кайдан битдщ? — деп абыржыган Мария...
Балтакескен жуз грамм арактан тартынбады. К,ына
бел рюмканы устел устше койып: “Мен кшм
ауыстырайын” деп орнынан турды. Халыковтыц езш-
O3i устай бшетш касиетщ бгпегш-д!. Б!рак, кайгыны
кайыспай котеретш epniriH Мария енд! таныды. “Тым
болмаса, коз жасын Torin алсайшы”, — деп куйзелд!
шггей. - “Озше жещл болар ед! гой. Ой, Халыков,
Халыков! Ocrin журш 6ip кун! морт сынасын гой мына
кайсарлыгыцмен! ”
Оскери кшм киш, орден-медальдарын омырауына
саусылдата тагып торг! белмеден шыга келген
Балтакескенд! Мария танымай кала жаздады..
Емендей шымыр, суцгак тулгасы мушеленш, кездщ
172
сугын езше тартып екетердей боп сулуланып алган
сымбатгы подполковникке epi кызыгып, opi кызгана
карап сшейш турып калды.
— Б!здщ дестур ссылай, — дед! Балтакескен
ынгайсызданып. — Сен дурыс тусш. Бул мактан ушш
емес, карулас досыма деген сонгы кУРмеп’м...
Урмел! оркестр аза эуенш аныратып коя бергенде
бет тактайы жок табытта жаткан Александр Пальдщ
жансыз денес! карулас достарыньщ иыктарында
калкып келе жатгы. К,аралы шеруд! Балтакескен
бастады. Крлында Сашаныц улкен фотобейнесг Жисг i
кара лентамен эдштелген суреттен ем!рге гашык жас
ж!пт аксия кулш карап тур. Жарык дуниенщ
куанышы риясыз кулюсшде... Жауынгерлж медальдар
тагылган юшкентай жастыкшаларды бауырына
кысып, маркумнын ею юшкентай кызы унс!з жылап
КСЛСД)...
Шолак кешенщ бойымен !лб!ген жуз каралы
адамнын кайгы-кашрстш келпсгер nipLnreH улкен
дацтылдын бойындагы шулы прпишк елец кылар
емес. К,арама-карсы ушыраскан журпншыер мештке
емес, суретке увдледг Кейб!реулер! кос булд!ршшд!
аягандай бастарын шайкайды. Б!летш Kici ез
гумырыньщ 6ip парагын уакыт жел! ушырып
екеткендей киналады. Бглмейпн Kici... туб!, маган да
6ip келер тагдырдыц тезьау деп ойланады.
Балтакескеннщ мандайына тырс етш суык тамшы
тамды. Жанбыр жауайын дед! ме деп басын кетерген. О,
тоба, кек жузшде шеюм булт жок. Кун ашык. Журеп
шым етш, сол жак кеудесш 6ip шаншу туйреп отп. Жан
— дуниеге конак дегенд! ecryi бар. EipaK адам рухы
жыламайды гой. Бул не болды екен сонда? Олдс Kici
колынан азаппен олген иесш кия алмай, кекге адасып
журген шыбын жанньщ 6ip тамшы коз жасы ма?
Мария Саша маркумнын конакасысын асханада
ез!рлеткен. 03i аяк ушымен т!к турып, кызмет жасап
жур. Окта-текте Балтакескен/ц коз киыгымен багып
кояды. Халыковтыц унйздтнен шошиын дед!.
Айналасындагы журтта ici болмай, тон-торыс куйде
173
туйыкталып алган. Муллем бегде Kici тэр!зд1 Сонысы
унамайды. Мана Айдарды шакырып алып: “Оксцнщ
касында отыр. Бул казанын оган оте ауыр тигенш
байкаймысын? — деген-д! “Камни дсйсщ?” — деп аузы
ашыльш, Kipniri жыпылыктаган улынын сурауына мен
бермей, “Йемене, кулагын тосан ба ед!? Экеннщ
касына...” — деп барып, тшн тютеген. Ацдаусызда
айтылып калган сездщ байыбына кештеу мэн 6epin,
озше жаудырай караган баласынын алдында уятган бега
куй!п кеткен. “Халыковтын, — деда тементшкгеп, —
оган iniyre болмайды гой. Денсаулыгы кетермейд!”.
Эрюм маркум жайлы жылы лебйз бтлдтрш, жапа-
тармагай сойлеп жатканда, 6ip-eKi мерте Балтакескен
мен Айдардыц касына барган.
— Сен ештене демейсщ бе? — деген казакшалап.
— Керерм1з, — деп Балтакескен ещушты жауап
Кайьгрды.
Александр Пальд! актык сапарга шыгарып салып,
жер бесакке белеп кайткандардын шпиле Макат
Назаров та бар едт Мария оныц бул келклн паркы
бшк адамгершипкке жорыган. Tipi ксзйщс пенде
ппркш тус шайыспай тура ма? К,удай тек кектесш,
жауласканнан сактасын!
Конакасы устшдс Макат Назарулы бул кутпеген
келелт 6ip сез козгады. Маркумныц отбасына, агайын-
туыстарына копит айта келш: “Элеумет! — дед! даусы
санк eTin. — Баздщ арамызда Сашанын командир!
Отан утшн кан кешкен ержурек кайарманымыз
Балтакескен Халыков мырза отыр. Мен Бекенмен,
Саша маркуммен, Мария Араловнанын ушнде таяуда
гана танысып елтм. Сум ажалга не шара! K,aflipni Беке,
бул кайгыдан бупн мше ci3 де кан жутып отырсыз.
“Кдйгыны белюсен азаяды, куанышты белкхец —
кобейсд!” демеутш ме ед! халкымыз. Bi3 сол утшн
келд1к. Болган !ске болаттай бер!к болыныз!
Маркумнын жаны жаннатта, топырагы горка болсын!
Халыков мтз бакпады. Tim i MC3ipeT те быдармедк
Тас му-ci идей сазарган калпы отыра берда.
Еддщ алдына ыстык ас келш, шанышкы, пышак
174
сылдыры шыга бастаганда Балтакескен дол!зге беттед!.
Мария асхана директорымен 6ipre аспаздардыц
касында журген. Балтакескенд! коз! шалып калып,
сонынан куып жсттк
— Сен к,айда барасын? — дед! танданып.
— bip адамга телефон согуым керек.
Мария директордыц болмесш ашып берщ.
— Сен ренж!мсссц eciK алдында тура туршы, —
деп киылды Халыков. — Бейсауат адам успме
юрмесш.
Сергей Петрович Корецкий жумысында екен.
Муны дауысынан танып: “Ио, кслд! деп еспгем.
Шиеттей бала-шагасына обал болды. Озгм жерлеу!не
бара алмадым. Аралас-цураластыгы жок адамнын
ушне барып тобе корсету!м ынгайсыз гой. Онын
успне маркУмныЦ казасына байланысты алып кашпа
сез кебей)П Kerri. К,аз!р к!мнщ аузына какпак
коясыц? — деп жылы сейлестт
— Петрович, — дед! Балтакескен. —
Жаксылыгыцды ею дуниеде умытпаймын. Б!рдеце
битетш болсац, ептгеце жасырма. К!м деп ойлайсын?
Телефон желганщ бойында унс!зд!к орнады. Bipi
киналып, eKiHinici умггтенш, екеу! де екудай сез!мнпц
шр!мщде туншыкгы.
— Маган корген адам айтты, — дед! 6ip кезде
Корецкий, — Назаровтыц жаца комекппс! тортжул-
дыздыц купия потерше маркумды epTin барыпты.
Содан кайтып шыкпады дейд!. Еспген кулакта жазык
жок. Хош сау бол.
Балтакескен сыртка шыкканда Мария ccix алдында
тосып тур екен. Жалгыз. К,абагында к!рбщ бар.
Сез!мтал ойелдщ ccairi де ушкыр болады.
— Сен!ц бул калада танысыц бар ма ед!? — деп
су рады.
— Мен еркекпен сейлеспм, — дед! Балтакескен
каткыл унмен. — Маган кемепц кажет.
— Крлымнан келсе комектесейш.
— Бупн Айдар мен Эльза баска уйге конса
кайтед!?
175
— Нахал! — дедг Мария булыгьш.
XI
Эдуард Георгиевич Ли. 1965 жылы Алматы
каласында дуниеге келген. Экеа Ли Гунь — 1968 жылы
Кытайда атылган кецес барлаушысы. IHeureci Елена
Ивановна Бельская 1969 жылы колж апатынан казага
ушыраган соц терт жасынан Семей каласындагы
жеНмханада тэрбиеленген. Караганды Жогаргы
милиция мектебшш тулеп. Зскери атагы капитан.
Н.облыстык кылмысты гздеу баскармасыныц ага
инспекторы. Эйел1 мен ек! баласы 1995 жылдан 6epi
Ресейде турады,
Бупнп куннщ кат-кабат оцигалары Лиге жецш
тимедй Танертец баскарма бастыгына жумыстан
босатыцыз деген арыз жазып, апарып берген-дк
Шаршап-шалдыкканы решнен бсппйп туратын
дшкос подполковник арызына кол коймай, катты
ренжпеп.
— Муныц не? Кеше гана Алматымен телефон
аркылы тщдеспм. Кужаттарын министрдщ алдында
жаткан коршедг. Ею-уш кунде саган майор шенн
беру жешндеп буйрыкка кол койылады деп кутш
отырмыз. Сен сиякты iCKep маманды жумыстан
босатып коя берсем, ертен oaiwe соз келмей ме? Жок,
арызына кол коя алмаймын.
— Ахмет Сэрсенулы, — дедг бул жалынып, —
эйел!м мен балаларым Ресенде, ата-енемнщ колында
турып жатыр. Мен осындамын. Сонда калай
болганы? Жумыс, жумыс деп, олардан айырылуым
керек пе?
Бастыгы кумитжщ]. “Апырай, о?” — деп куцкьтдсп,
тыкыршып мазасы кетп.
— Ендеше былай келгсешк. Орталык базардан
табылган мэйггке калалык прокуратура кылмыстык
ic козгады. Прокурордын кемекппсгнщ соз
емеурМнен ангарганым, бул 1ске бурын органда
цызмет !стеген адамньщ катысы болуы мумкш деп
176
кул|'ктснсп'н сияк,ты. bi зли; баскармадан жедел
топтыц курамына ceni енпземй. Содан кейш гана...
— Подполковник муныц арызын Kepi ысырды. —
Руксат.
К,ала прокурорыныц кемекшкй капитан Лщц жылы
шыраймен карсы алды. O31 алып-ушып 6ip жакка
асыгып отыр екен. Co3i кыска болды.
— Эдуард Георгиевич, Саздщ мшдетщз — учаскелпс
инспекторларды уйымдастырып, каладагы тургын
уйлерш, потерлерд! телкужат тексеру деген желеумен
ею-уш куннщ шпнде учаскелж шаршылар бойынша
сузш шыгу. Qcipece, жалгызбасты ер адамдар туратын
жоне жалга беритген потерлерд! мукият кддагалацыздар.
Ли мына сштсмс — багыттан катты сескендг
Кылмысты ашу мак,сатында к, у рыл гаи жедел топтын
артында TOxipuRc.ii, TereypiH/ii куштщ турганын сездг
1здеу багытынын туйыкка Нрелмей, бгрден i3
кесушен шошынайын дедг К,ай жерде, к,алайша
агатгык жгберш, мулт кеттг? Борш асыкпай-саспай,
ойлап тшкен e3i емес пе?
Кдсында куо болган жок,. Бейсауат бегде юсгмен
ушыраспады. Элде, Нуртай ма? Макат Назарулынын
Kici тавдаудан кателссу, мумкш емес. Ширыккан
сайын шиыршыктала берген он турл! ойдын туйил
Назаровтыц алдында шепплдг
— Бас прокуратураныц ага -repreymici Куаиышев
деген калада жур. Б1здщ салбокселерге жан бтрген
сонын акыл-кенес! шыгар. Окасы жок, Kici акылы
Kicire акыл болмайды. Ол да кетер. Kendci келмесе,
кайтарамыз. Келшнен не хабар бар?
— (Лзге дон риза. Заводтыц экономикалык
жоспарлау болгмше орынбасар болып орналасыпты.
Макат Назарулы элп сурауын бул кезде умытып
та улгерген-дк
— Сен Корецкийден коз жазып калма. Ор адымын
кадагалап отыр. Солардын бетегеден бигк, жусаннан
аласа болып бугып калгандарынан куджтенемш.
Егер, мына аугандыктыц казасы туралы козгалган
icrin соцы шулы болып жатса, i.3,Tin багытын сонын
12-30910
177
тобына карай аударып жберу кажет. Аслан бултганып,
кун KypKipen найзагай ойнаганда, жай тарткыштыц
пайдасы тиедл
Эдуард Герргиевич Ли ата-анадан ерте айрылса да,
Кецес оюметшщ аркасында жокшылыкты кормей
осп. Баска тагдырластарына Караганда буган деген
мсмлекет камкорлыгы айрыкша едк Жыл сайын
жазгы демалысын Артекте немесе К,арашай-
Балкардагы Домбай демалыс ушнде етюзетш. Оныц
себебш кейш бгддг Кэмелетпк жаска толып, тол-
кужатын алганда ултынын кытай емес, Kopic деп
жазылганын керш, сунгыла бала 6ip сырды inline
туйген. EipaK, Мемлекетпк К,аушс1зд1к Комитетшщ
сурыптау сынагынан ете алмады. К,ытай тонн
мецгеруге кабитеп жетпеген, epeci тар, 6uiiMi тайыз
xacocnipiw К,арагандыныц Жогаргы милиция
мектебше жогары оргавдардын араласуымен арен
кабылданган.
Назаровпен келшшеп Валя аркылы танысты.
Назаровтын заводында жоспарлаушы экономист
болып штейтш Валентина кылтын-сылтыцы жок icKep
ейел. Бала-шагасынын Ресейге коныс аударуына
себеппп болган Макат Назарулы.
— Шетелдж инвестиция деген даурыкпа оцпме,
— дегенда Назаров булардыц у й in де отырып, —
Америка мен Еуропаныц алпауыттары акшаларын
желге шашатын акымактар емес. Сондыктан да оз
басым оларга сенбеймш. К,удайга шук!р, сонгы ею-
уш жылдагы табысымыз ежептоутр сома. Eir.'d тек,
соны уксату керек. Еуропа бамилершен жабык есеп-
шот ашып, оган салым салу да баянсыз TipniK. Онда
ерте ме, кеш пе Интерполдыц курыгына 6ip иинузд
хак- ~ Bi3 ушш ец тилщц жол Ресей енеркэшбшщ
табысы мол салаларына каржы аударып, акцияларын
сатып алу. Сол ушш Валяга коныс аударуга тура
келедй Елге сезпс тудырмас ушш, сен бес-алты айдан
кейш кошесщ. Ток етерш айтсам менщ Ресейдеп
шаруашылыгыма бас-коз болатын екеущ!
Сол correri куанышы ani басылган жок- Едит
178
езенМц жагасындагы каланын орталыгындагы терт
болмел! поте pi козше жумактай кершген. Ата-енес1
кала тубшдеп деревнядан уй сатып алды. Жеке
турады. Терт-бес кунге суранып барган Эдуард
К,азак.станга ерен кайтты. К,айткысы жок, ед1,
Назаровтыд кэрше ушырап каламын ба деп
корыккан.
К,аланын учаске инспекторларына тапсырма 6epin,
жумыста inip карацгысына дейш бегелген Ли орталык
универмаг касындагы петерше жолай Kipin шыгуга
бел байлады. Ею-уш куннен 6epi жоламаган. Бупн
Kyni бойы журен суылдап, канды сойканнан i3
калмады ма екен деп, кецшне алан юрген. бткен
жолы ваннанын пшн жуып-тазалауга муршасы
келмсген-дк Журеп аткактай согып тула бойын суык
тер басты. TeMip ecitcriH санылауына юлтп озер сугып,
колы flipUnen берекес! кеткен. Жарыгы жок пэтердщ
карангы дол1з4ндс Александр Пальдщ eneci купи
тургандай урейлешп, сырткы eciKTi жартылай ашык
калдырган куИ Kipe6epicTeri кабырганы сипалады.
Электр шамына жарык ж!берепн туйметп басып
улгермсд!, кыл мойыннан кылыштыц кырындай боп
тиген зшмауыр соккы кызылды-жасылды соуле
ойнаган тупс>з тунгиыкка карай атып жгбердг..
EciH жиса ваннада кырынан жатыр. Он аяты мен
сол колын артка кайырып байлап тастапты.
Шумсктен сыздыктап аккан суык су самайын шылап
лснес1 жартылай сута малшыныпты. Озше тоне карап
унмген KiciHi алташында танымады. Козш бутан
буалдыр туман 6ipTe-6ipTe сетлгенде барып
шырамытты. EipaK, аты-женш ойына Tycipe алмады.
— Сашаны не ушш елттрд1цдер?
Крркыныштан tlt гана байланбайды екен, акыл-
ес те адасып калады екен. Элп сауал санасына жсткен
жок- Шынымен елдам бе деген niepni ексйстщ
туткыпы болган Tyftciri ттркендЕ Коз уясын
шымырлаткан ыстык жасты KipniKrepi кетере алмай
жыпылыктап кетп.
— Kcniip, — дед4 ынырсып.
179
— Сашаны не ушш елт!рд!цдер?!
— Сенщ Алматыдагы мекен-жайыц керек болды.
Тек сол ушш. Айтса, елпрмес едак.
— Кдсыцдагы сер!пц им?
— ?!
— Неге ундемейсш? — деп алматылык суык
жымиды. — Назаровган коркасыц ба? Кемекцпс!
Нуртай екеущд! Kici enripyre жумсаган сол гой.
Сашаны осы уйге Нуртай eprin келдг Содан кейш
eui6ip жазыгы жок жанды екеущ 6ipirin кинадыцдар.
Пышак емес, б!збсн жумыс гстепсшдер. Маркумныц
алма салган торкоз дорбасы да ас уйде калыпты.
Алдымен арак 6epin, сый-курмет жасапсыц.
Рюмкаларыц мен жартылай пшлген арак кумырасы
устел устшде тур.
Ас уй мен мына жуынатын белмедеп кан дактары
Саша маркумдаю гой. Айгак боларлык гзщд i жою ушш
келдщ бе?
— Ио... жок, — деп жанталасты Ли. — Мен емес,
Нуртай юнел!. Паль келгенде мен тупю уйде тыгылып
отырганмын. Нуртай оны ас уйде урып жыккан кезде
б!р-ак шыктым. Тек, содан кейш... Б!зд! колыма
устаткан Нуртай...
— Сен ейтш акталма. Кунэн ауыр. Ею мын доллар
ушш Айдар Селивановка шантаж жасамак болган сен
eMecnicin? Bip топ басксссрд! маган айдап салган юм?
Эдуард Лидац кез! бейтаныстыц колына тускен.
РсзенКе колгап киш алыпты. “Оддам” дед! мылкау
урей тынысын тарылтып. Муныц жылт-жылт еткен
карашыктарын баккан бейтаныс тагы да езу тартты.
— Кердш бе? — деп шомылатын астаушаньод
ксмерше аягын койды. — Аяк ки!м!мн!ц сыртынан
целлофан шулык кигенмш. Сондыктан да, мен ушш
кам жемей о дуниеге алацсыз аттануыца болады.
Саша маркумга кипзген жылтыр кебпиц мсмц де
кодеме жарады. Залдагы тутас орамнан Kecin алдым.
Ал, куюрт кышкылы куйылган ею флакон езще
буйырыпты.
— Ci3re не керек? — дед Эдуард Ли туншыга
180
жылап. — К,улыцыз болайын. Тек касык. канымды
ез1ме киыцыз. EKi балам бар. 0з1м жепмханада
тербиеленгенмш. 0Mip сурпм келещ.
— Жен сезге енд! кештщ, — деп алматылык спорт
костюмппц тескалтасынан терт бурышты кара таспа
суырды. — Сен маган Назаров туралы бътстшщд!
айтасын, мен сол жаксылытыцнын бодауына
жеркеншт, лас ттрлтнд! озще сыйлаймын. Келклтк пе?
Капитан Ли басын изедп 0л1м мен ем1рдщ
арасында, жанушырган eKi аякты коркаудын
улымасын Балтакескен таспага жазып алды.
— Енд! соцгы сауалыма жауап бер. Бул iCTi
журпзетш топтыц жетекппс! юм?
— К,алалык прокурордын KOMCKinici Бей!сов.
Балтакескен сататына карады. Тунг! он б!рден уш
минут кетштт
— Уйипц телефонын бигесщ бе?
- 65-11-05.
Халыков еденде жаткан шуберект! алып, Лилщ
аузына жумарлап тыгып ж!берд! де, мана капитанныц
куртешсНшн калтасынан алган юсен бшезхктщ 6ip
жагын оныц он колына, еюнш! жагын су агатып
шумектщ тубше салды.
— К,имылдасац суга туншыгып елесщ, тыныш жат.
Телефон туткасын кала прокуроры кемекипсшщ
оз! котерщ.
— Бейсов тывдап тур.
— Революция аланы, он бееншп уйдщ тогызыншы
потер!нде Александр Пальд! елттрген кылмыскер
жасырынып жатыр. Арнаулы топпен озпаз келсейз,
кылмыска катысты айгактардын бэр!н табасыз.
Александр Паль осы потерде олпршген.
— Qflipici калай?
— Революция алацы. Он бесшпи уй. Тогызыншы
потер. Жиырма муйнетте жетш улгермесейздер,
кылмыскерден айрылып каласыздар.
— С1з юмс!з?
— Кдзакстан Республикасынын азаматымын.
181
XII
— Балалар кайда? — деда Балтакескен.
— Озщ емес пе, олар бупн уйде конбасын деген.
Айдар досынын уйше кетп. Эльзаны Галинага
ж1бердам. Тамак ппесщ бе?
— Тебепм болмай тур.
Балтакескеннен уйкы кашты. К,арацгы белменш
тебесшен салбыраган аспалы шамныц кемескшенш
бо,31и1лт тарткан хрусталь салпыншактарына кезш
кадап, диван-керуетге тыпыр етпей cipecin жатыр.
“Keniip, Саша”, — дейдд кубйрлеп. — Мен ушш мерт
болган аяулы бауырым, кеппре гор. Кд'ныкерщнен
кегщд! ала алмадым”.
Капитан Лид! елпрмек болган райынан калай
кайтканына ез! де тан- К,олы калтырап, журен
д!р!лдеген жок. Жауыздыгын да кеппрмедь Арам
канына колымды былгап кайтемш деген ой да емес
муны токтаткан. Ок пен оттыц арасында кан кешкен
газиз басы жаралы журен кез келген жан иесшде
болатын урейд! умыткалы каша-ан! EipaK, сол петерде
Ли екеушен баска тагы 6ip адам жургевдей есерден
ел! айыга алмады. Оны шыгып бара жатканда айкын
сез!нд!. Tinri жуынатын белменщ естнен болар-
болмас тускен сызат сеулешц жарыгынан уркш,
карангы белмелердан бурыш-бурышына уйыскан кою
колецкеге ущле карап: “Саша, сенб!с!ц?” деп калган
жок па? Сержант Александр Паль аккецш ж!пт ед!.
Аугандагы сотые талайдыц титыгына жетш, жуйкесш
жукарткан. Жукарган жуйке адамгершипк пен ар-
инабаттан тез айырылып калады. Не 6ip момын
жптгтердщ канды кыртыннан кейш ел! душпанныц
мейтн корламак болып, кездерше кан толып
жырткыш кейшне юргенш ез! талай кордь Саша
маркумнын ондай огаш кылыгын байкамады.
Кдрулас доска деген жанашырлык камкорлыгы, !стщ
жец!л жагьша жупрмейпн кентерлпт, б!рбеткей
табандылыгы к!мда болса да, озше баурап туратын.
ЕлеуПз ердщ мавдайына жазылган мундай тагдырды
к!м болжапты? Жокка жуйр!к жетпейд!. Тагдырдыц
182
жазуынан Tipi пенде кутылмайды. Окшпшг! ел!м.
К,иянаты сумдыц каза. Тонмен жан киналып
ажырасканда адам рухыныц адасып xypyi де обден
мумкш гой. Рухтыц орны кокте. К,уныкерлер! жер
басып жургенде, рухтыц кокке уша алмай пенделердщ
арасывда канатсыз кустай шырылдап цалып Keryi де
ыктимал. Балтаскескеннщ коцепи куддк жайлады...
Кенет, залга жапсарлас белменщ eciri ашылды. Мария
кулэпарасы бар тукп ак халатын кымтанып алган.
— Сен не гып уйыктамай жатырсыц?
— Уйцым келмейда, — дед! Балтакескен. Мария
касына кеп т!зе букп.
— Менщ де мазам болмай тур. Неге екенш б!лмеймш,
журепм орекпи бередк Сен кайда барып кайтгыц?
Балтакескен жалтарды.
— Кошеде журд!м.
— Борис, — дед! Мария курсшш. — Сен менен
кудай уш!н ешнорсе жасырмашы. Сатаны к!м
ojnipi eiiiH сен бклесщ гой. Оны мен конакасы устшде
сезгенмш. Эйел журепн алдау мумкш емес. Ештеце
айтпай-ак кой. Сен... сен оны ojnipin кеддщ бе?
— Ki мд!? — деп Балтакескен басын жастыктан
жулып алды.
— Сатаны елпрген каюшерд! айтамын.
— Жок-
— Шын ба? — Мария Балтакескенд! бас салып
кушактап, eiiipeii коя бердк — Кудай бар екен гой.
Сен кгамдерщд! ауыстырып осы уйден шыкканда,
жараткан иеме жалбарынып ед!м. Осы каладан Kici
Канын мойнына жуктемей аттанса екен деп linen ед1м.
Тоуба, Тоуба! Босе, сен овдай емес едщ. Озгермепсщ.
Сен!м!м мен! алдамапты.
К,ойсацшы, Мария, не деп кетт!ц?
Балтакескеннщ салалы саусактары омырауына бетш
басып жылаган ейелдщ шашына тилд.
— Багана eciM шыгып жур!п, Айдарга сен! экец
деп байкамай айтып койыппын. Сол ацгырттыгыма
катты ОК1НД1М. Крлына KiceH салып, сен! туткындап
жатса, байгус бала не ойлар, ед!?! Эх, Борис, сенщ
183
кандай асыл адам екеншд! мен гана бшемш гой. Олар
Кайдан битсш!
Балтакескен кулш жзбердк Мария басын котердт
Жаска толы коздер! жалт-жулт етедг
— Неге кулесщ?
— Асыл адам дегенще...
— Саган opi кызыгамын, spi жаным ашиды.
К,ызыгатыным — ешгамге уксамайсыц. Жаным
ашитыны — сенщ Kaaipiruii мына заманда кзм бшп
жатыр? Kiwi е керексщ? Ел-журт, халык сеш танымай-
ды. Ойткеш, oMipiH Кдзакстаннан тыс жерде огн. Ал,
уюметке сенен repi Назаровтар каЛрлг Turn, Ka3ipri
когам ушш Халыковтан ropi бакыр басты ойел,
ортанколдай косшорын басшысы менщ соз!м
елдекайда опмдт Тусшесщ бе?
— Меш окец деп айтканда бул coairuii Айдар калай
кабылдады?
— К,алай кабылдаушы ед!?! Koa. tepi бакырайып Tic
жармады. Ол да сен сиякты. 1ш1не туйш, iiniHCH
тынады. Аузы ауыр.
Луп-луп соккан оз журепнщ дурсипн Балтакескен
анык естцц. Алпыс ею тамырын шткен була сез1м
буырканады. Тула бойы кыз-кыз кайнап, коктрепн
куаныш кернед]. Айдар естшп! Экесшщ им екенш
Айдар еспген екен! 1ппмде кететш niepiM гой деген
uepini сырыныц купиясын кеш болса да анасынан
быген екен, Халык маркумныц немересй
Балтакескен Марияны кос колымен котерш алып
бауырына кысты. Ah урган кос коюректщ ыстык
лебшен кеберскен ею ерш кытыксыз айкаласып,
буынсыз тщцер бал жаласты. Емендей еркект! елж!ретш,
eMipeHTin; дпп берпс ойелд! кезыз куаныштан агыл-
тепл жылаткан лоззатты дуниенщ тылсымына KiM
бойлаган?.. Адам Ата мен Хауа Ананыц ею урпагы
канатты перпптелерге айналып, кокке ушты.
— К,айда бара жатырмыз? — деп тартыншактады
нозш nepiniTe.
— Жур, бшкке самгайык, — дед! cepiri. — Жасын
ойнаган булттардан да жогары котерыейпс
184
— Басым айналды.
— Шыда. К,орык.пай маган tree.
Осы кезде жалыны кекп шарпнп зула" кете жаткан
Кун куймес! керщдт
— Ортенпт кетпеймтз бе? Кднатымыз отка шарпыл-
са кайтекиз? Олдтм! — деп шыцгырды незтк перйпте.
Жок, олмедт К,оркуы бекер екен. Балкыганмен,
куймедт. К,ызуын керш, кызыгын алды. Булар Кун
куймешмен шарпыскан сетте, жацкаланып ушкан
кып-кызыл шоктар жулдыз шотырындай жаркырап,
шашылып жатты... Незтк перйпте шаттанды. Бурын
не гып битмегенмпт, бурын не гып керсетпедщ бул
кереметп деп, серптне буртиып, наз айткысы келген.
Бтрак, оган мурша кайда? Кок жузйт еркгн шарлатан
шадыман сетгщ узакка созылуын плетен. Сол плегше
жетп. 1цкэр сез1мнен басы айналып, канаты талып,
дел-сал болып шаршаган сэтте еркелеп пл катты:
— Кдйтайыкшы, жаным...
Cepiri бул жолы да сырбаздык танытты. Оцмевдег
озеуремедй Kenicri...
...Балтакескен жуынып-шайынып келгенде, диван-
керуеттщ мацайын колымен шарлап куйбевдеген
Мария ак сейсеппен омырауын келегейлеп, кымсы-
нып калды:
— Менщ халатымды кайда жтбергенсщ?
— Бас жатында...
— Tepic карай туршы, кшнш алайын.
EKeyi тан атканша коз гшедй
* * *
— Макат Назаров капитан Лидщ туткындалганын
кала прокурорынан еспдг Етене араласып кетпесе де,
екеушщ сез тамырлыгы бар едй Жекеменплк келп ите
Кажстп 6ip белгпек тздеп танертец кецсесше соккан.
Оныц езт утшн болымсыз буйымтайын колма-кол
шешш берген Макат сез арасында Н. каласын
дурлйспрген окиганын беталысын немкурайды сурай
салган-ды.
185
- К,ылмыскерд1 усгадык, — деп маркайды кала
прокуроры. — Капитан Ли болып шыкты. Бултарт-
пайтын айгактарымыз колымызда.
— Адам аласы шпнде деген созге калай сенбейсщ?!
— дед! бул басын шайкап. — Эйе.’й биде жумыс ктеген.
К,ылмысты ауыздыктайтын юсшщ кылмыскер болып
шыгуы сумдык кой. Тергеуд! озщ журпзесщ бе?
— Жок, кемекппм Бешсовке жуктед!м. Зул
шынында да аса ауыр кылмыс. Тергеу 1сш Бас
прокуратура оз бакылауына алды...
Прокурор кетклмен Макат Нуртайды шакыртты.
— К,алай ойлайсыц. Лиге сенуге бола ма?
— KiM бшптг..
— Сактыкта корлык жок. Онымен тодесу кажет.
* * *
Аяк астынан тап болган мына сотыздш Эдуард
Лид! сен соккан балыктай есецнретш кегп. Не ютеп,
не койганын оз! де бишейдг Ойы шым-шытырык-
Б!рдеце Tycirice буйырмасын. К,ауырт, карбалас
окигалардыц лепнде адасып жур. К,оркынышты тус
Kopin жаткан сиякты. Топастанып калган туйспл 6ip
Kayirni сезпт оянгысы, сижшгйл келеднак- EipaK, оган
шама жок. Суйретшген кур cyjirepi гана. Айдаганнын
алдына тусш сойлегеншц аузына карайды. 0зш
каумалаган коз таныс ккигердщ тым болмаса 6ipeyiniH
созш уксайшы!
Тек, тем!р eciKTi, тор коз терезел! камакка Kipri3-
генде барып, санасына сацылау гарген. Ен басгысы,
мунын 6opi тусшде емес, оцшдс болып жаткан
окигалар екенднш туйсшдл. Тутылганы шындык-
Кутылудын кандай жолы бар? Болюм, Макат Назаров
кол ушын берер
Тус ауа булар жаткан камакка жана “тургын” келш
косылды. Жасы жетшстен аскан белгип баукеспе.
Лакап аты — “Кряншык”. Акшасы бар адамдар кеп
журетш базар, дукен сиякты нуктелерд! торуылдайтын
алаяк- Кешеде керген Kici сыртынан ардагер деп ойлап
калатын жуз! жылы, тур-тулгасы зиялыга уксайтын
186
Михайл Невзоровтыц не 6ip ерекет-к.имылдары
кылмыскерлер арасына ацыз ооп таратан. Аузынан
ак кебпс агызып “талый" жатып, бойек болган жан-
ашырларыныц калтасын тазалап кететш кудыц O3i.
Bip рет езше уюм шыгарган сотты он жылдан кейш
жазалап, кепн кайтарганын eciyi бар. Он жыл аз
уакыт емес. Жоне жылына жуздеген icTi карайтын
сот кай кылмыскердщ беншшнш жадына сактасын?!
Журегш устап кысылып калган ¥лы Отан согысы-
нын ардагерше дориерлш кимек шакырып, “жедел-
жордемге” отыргызып жiбepгeн аккоцы байгус
тоскалтасындагы партбилетщен айырылып калганын
кейшнен 6ip-aK бглген...
Невзоров бутан кец1л де аудармады. Тор жактагы
тосскт! иемденген уйелмендей караны туртызып
жгберйг, купцы ез уйше келгендей шалжиып жатып
алды.
— Кдлдарыц калай, улдарым?
— Жаксы, жаксы, — десш камакгагылар желшшсш
калысты.
— Kepin турмын, — деп есшедд “Кряншык”. —
Сендерге айтар екелпс есиет!м. тортпгп болындар.
Эдуард Ли енпбмге жоламай, тагдырластарынан
бойын аулак устауды жен корген. Сондыктан да
Невзоров пен баскалардыц ецпмесше кулак коймай
бейтарап отырган.
— Сен 6epi келгш, — дед! “К,ояншык" 6ip кезде
сук саусагын шошайтып. Ли козгалмады. Баскалар
елец eTicin кулактарын Tire калып ед!. Невзоров зек!п
тастады.
— Не гып уд!рейд!ндер? Олдс борщ де тыцшы-
мысывдар?
Жарыктан кашкан таракандардай еак жакка карай
ыгысып кеткен торт-бесеудщ ундер! emin, жым
болысты. Мунтаздай боп кишген шалдыц купи
бгтегщде емес, созшде екенш олар жаксы быетш.
Невзоровтыц niKipi турмедеНлер ушш соттыц
укймшдей деген сыбысты Лидщ де кулагы шалтан.
Акыры шыдамады. Оз аягымен барды.
187
— Саган Sip жас жшт солем айтты, — дед! “Кран-
тык” куСпрлеп. — Бупн тунп сагат он жарымда
Бейкговке жолыгамын деп арыз айтып, кайтсе де
SipiHini кабатгагы тергеу белмесшде болатын болсын,
— делг. Бейюовпен жуздессен, Алматыдан келген
прокурорды шакыртыныз деп талап коясыц. Сол адам
келкймен, оз1ц дурыс деген тусйпктеменд! жазып
бересщ. Бул iCTeit ол хабардар кор,нед| Жогарыдагылар
солай келюпгп Солем айткан — Нуртай.
Кенет Невзоров: “Бар opi!” — деп акырып жабердг
Селк ете тускен Эдуард Ли шепншектеп кетп. Элг!
сезге сенер-сенбесш бйлмей ацырып калган-ды.
Эрине. Макат Назарулынын далага тастамайтынын
бигедк Ал, Н.каласында Нуртайды танитындар саусак-
пен санарлыктай аз. Демек, “Кряншыктыц” сезше
иланбаска амал жок.
Невзоров буларда коп кщрмедг Bip-eKi сагаттан
Keirin оны сыртка шакырды.
— К,ош-сау болыцдар, улдарым, — деп коштасты
кеныд! карт. — Дом тартса, ол! талай кездесерм!з.
“Баска поле тыден” деген. Сендермен екйуш сага-пай
6ip камакта 6ipre отырганымды естер!цнен
шыгармавдар. Ocipece, сен тывдап ал, секи i л бет. (Жас
молшер! кырыктын жуан устшдеп толык Kici ддрыдеп
Keni). 0зщ мулла коп сейлемегенмен, тергеуininin
алдында тин memwin кетедл-мыс деген хабардан
кулагдармын Сайрасац, тглвдц кесйг аламын. Уктыц
ба?
* * *
Алпысыншы жылдары салынган ею кабатты Kipniin
ущин тебесшде Нуртай узак жатты. Брезент сулыкты
жайып тастап, екпетшен шекелеген куй! карама-
карсы беттеп уакытша камау уйшщ ушшпп терсзесш
авдыган.
Тунде керетш дурб!мен карацгылык тумшалаган
кулзкт! жерлердщ калтарысын шолып шыкты.
Терезенщ тем!р торы жуан болганымен, тор кез
188
шаршыларыныц колем! жудырык сиятындай кен екен.
Bip кезде самаладай боп жарык жанды. Комендантгын
шаруашылык женищеп орынбасарыныц iтер делер м
жууга окетемтз деген! рас болды.
Терезеге жакын келген Лид! Нуртай жазбай
таныды. Айлауылдын 6ipeyi сыртка шыгып, екшппс!
штте калды. IniTerici устел устшде телефонга
шукшиып, куйбевдеп жатыр.
“Ие, сот!” — деп куб!рлед! Нуртай. Кдрауылында
улкейтгаш шынысы бар мергендердтц бесатарын
бауырына кысып, уцгыныц уясына уш ок салды.
0зше карап Te.™ipin турган Лищц кецстрпт тор кездщ
ортасындагы кшткентай кентстжке дал келд!...
Шуршпен! жайлап, жумсак басты. Манк еткен
мылкау унд! O3i де сстлмсд!. Ли байгусты терезеге
мунша жакын тур-ау деп ойламаган. Терезе
жактауына асылып калды. Bip колы серейш сыртка
шыгып Kerri. Шашы жалбырап кимылсыз калган
басына тагы ек! окты жепелдемете жлбердк
брт сещдрпштердщ баспалдагымен щк етш аула
пшне тускен Нуртай уй-уйлердщ арасымен жылыстай
бердг
Журт бул уакытта кешеге сирек шыгады. Кундйзгт
жокшылык тувде адамды аямас зорлык-зомбылыкка
айналган. Элд! елс!зд!, арсыз арлыны тонайды.
Ургедек журт уйшен калай шыксын. Бейсауат
журпншип кермеген Нуртайдын коц!л! жайланды.
К,ала прокурорынын комекппс Бейкювтщ eni куп-
ку. ЖуреНшц шайлыкканы алак-жулак еткен
кезшен, жуйешз сезшен керптш тур.
— Апырай, Коке, 6ip ажалдан катдык- Ci? бен 6i3;ii
Кудай сактады. Эйтпесе...
Терезе жактауы мен болменщ шине карай сугына
Kipren бет тактайындагы кан дакз арына уц!лгсн
Кдйарман Куанышев 6ip кезде уакытша кама/ уй.тц
бастыгы мен Лид! тергеу белмесше жеткйзген eKi
сержантка бурылды.
— Окига калай болды?
— Эдуард Георгиевич Лид!... танимыз гой... — дед!
189
милиция майоры. — Тунг! он жарымда кезекгш
шакырткан соц келд!м... “Маган оппккен
кылмыскерлердщ уйымдастыруымен мынадай кке
тап болдым. БеМсов пен Бас прокурордыц октане
жазбаша тусппктеме беремш. Соны хабарла”, — деген
соц, Бейковке телефон соктым. Ол Kici руксат берщ.
— Мунца неге экелдщдер?
Майор ойланып калды. Бхрдецеш ойына Tycipe
алмай киналган тор!зд!.
— Айтпакшы, O3i айтыпты... Оцашада жазайын...
Тергеу белмесше апарывдар дед!. Бар болтаны осы...
— Сержант Кривонос дал!зге шыккан соц, мен
устел устше кагаз бен калам койдым. Кене | телефон
шылдырлады. “Лид! окелдщдер ме?” — дед!. “Ио”, —
дед!м. “Ендеше, бет!н кошеге каратып, терезенщ
алдына тургыз. Б!з он муйнетте жетем!з”, — дед!
КдНарман мен Бешсов топелтек сержантка “К!м?”
деспт тенш барды.
— С!з, — дед! саскалактаган сержант Бейюовке. —
С!зд!ц дауысыцызды танымай не кара басыпты мен!?
— К,алайша? Мен?! Жала жапканыц ушш сотка
кетесщ! — деп бажылдаган Бешсов жыларман болып
топелтек сержанттыц жагасына жармасты.
— Крйыцыз! — дед! Кдйарман зицц дауыспен. —
С!зге не болган?!
— Жога деймш. Мынау сумдык кой тшт!. KiciHi
куйд!руш. Бара-бара Лида де мен атып елт!рд! дер.
Оршеленш, ызадан жарылардай болып езеуреген
прокурордыц кемекппсше карап турып К,а1гарман
Куанышевтыц inii-бауыры муздап кети. Мына
кылмыс — анау-мынау топтыц колынан келмейтш
ic. Тэуекел! мен тэж!рибес! уштаскан еккыердщ
орекет!. Озше-ез! сенгендердщ кимылы. Бастарына
Kayin тенсе бас жутатын ушрл! коркаудын жанкешт!
шаоуылы Аянбайды, езген! аямайды.
КдЬарман кокейшдеп каушн комешнде ipiKri. Осы
кылмыс ашылмай калады-ау деген кудшн сыртка
шыгармады. Оз! тацертец Алматыга ушпак- Билет!
калтасында. Бупн кешк!с!н Бас прокурордыц
190
орынбасары: “Ертец жумыс орныцнан табылатын
бол’’, — деген-д1. Амандык, саулыгы жок телефон-
дагы кыска тщдесуден кешн Фермагали агасына
конырау шалды.
— К,айт десе, кайтасыц, — дед! бо.йм бастыгы, —
демек, элдекгмге сенщ юсапарда жургенщ унамай
калган. BipaK, орынбасардын меш аттап оту! кызык
екен. Еажа-ап.
Кереевпц лексиконындагы бул сездщ магынасы
езгеше екендшн бшетш. Бтлгенд.ктен пшн тарткан.
Шалдын шамыркануы тегш емес. Лауазым, атактан
ыкпайтын бастыгыныц шатак мшез! сезшде емес,
шегедей юшде жатады.
Бурк-сарк еткен Бейюов сабасына тустт
— Аспан кулап жерге туссе де, жер тулап аспанга
шыгып кетсе де, табамын, — деп ширыккан кала
прокуроры комекппсшщ жан айгайы КдИарманнын
да журепне жеткен. К,ызбалыкпен айтгы демейдд.
Шын C03i, Белш бекем буган ккшщ niKip.' BipaK
нэтижеы калай болмак? Сол жагы кумэндг Ойткеш,
оз уйщнщ ipreiacbiH копарып буза алмайсыц.
ХШ
Шынысы калыц козойнекп Kicire Тешздщ ковди
толмай, комсына карады. Инелпсгей гамиген кайыс
Кара. Шашы аппак- Тым жупыны кишген Еск1 улгще
ттлген костюм-шалбары катып-семген катпа
денесшен сыпырылып тусердей болып колп-колп етед!
Окшес! жекнригген кисык табан туфли! канша
майланганмен коне.-iiiiri жасыра алмай жудеп тур. Осы
Талгат та кызык. Ею-уш куннен 6epi: “Тешз деймш, а,
Тешз, мен 6ip агаймен таныстым. Басы бар гой, бас
емес, алтын койма, банк, компьютер... Егер, оз1\нзгс
жумыс !стетсек бар гой, байлыкка шаш-етектен
кенелем1з”, — деп ызывдап, кулак етш жеп койган.
— Зейн Кудышев боламын. Оздщ ешмвдз Тешз
гой. Талгат сырттай таныстырган.
Тешз козгалактады. Уй баскармасыныц iprecimeri
кафеге б.агдна уш адамга дастаркан жайыцдар деп
191
алдын-ала заказ берген да. Ецщ сонысына еюнш отыр.
Оз басын кутш журе алмаган адам к!м;п жарылкдр
дейсщ?
— Ага, — деда Тевдз жаца таныстын тамырын басып
кермек болып. — Ci3 карем болмасацыз, мен б!рдеце
алдыртайын. Содан кешн...
— Мен карсымын, — деп Зейш К.удышев ей
колын тебесше койып шыр ете тусп. — Б1ршш1ден,
аузыма татып алмаймын. Еюншщен, арак араласкан
жерде берекел) ецпме болмайды. Бизнес коц!л куйдщ
вуешне емес, есеп кисаптыц дурыстыгына жупнеда.
Куцышевтщ леб!з! кокейше конса да, езше ani
сеюцюремеген Teni.3 “не 1стей\пз?” дегендей Талгатка
мойын бурды.
— Ci'vtep жассыздар, — дед; Зейш агай. — Жас
адамда жиер-кайрат мол. Opi уакыт ыздерге жумыс
icTeiifli. Замана osrcpiciite бешмделу бйздщ буыннын
шуде 6ipeyiHin гана цолынан келедг Ойткеш,
калыптаскан кезкарас пен кундсл1кт1 -lipiriijiiK
дагдысынан кол узу — жасы улгайган адам ушш оте
ауыр. Адам езшщ сешмшен бас тартса, рухани
дагдарыска ушырайды. Bip гасырдыц ппшде халыктьщ
ой-санасына, турмыс-пршипгше когамдык дамудыц
Каншама карама-кайшылыкка толы думпулер!
сумдык сипянктер жасады. Жиырмасыншы гасыр —
адамзат тарихындагы ец алапат гасыр. Ленин, Сталин,
Хрущев, Брежнев, Горбачевтар бшпк басында болган
кезевдердан ец басты Kaciperi неде деп ойлайсыз?
— Зеке ага, — деп Талгат сезге килнеп. — Ci3
мулдем баска ецпмеге жетелеп барасыз гой. Кдясг.гр
кецесп кайтскйз, icKe кешейпс
Зейш Куцышев 6ipa3 уакыт yrici.3 калды. IniTeri
зар-запыраннан ani де болса журеп лобып, локсып
отырган Kiene уксайды.
— Кегшрпиздер, — деда солден кейш басын кэтерш.
— Менйа куйшгеннен шыккан сез гой. “Халкым",
“ел!м” деп анкау халыктыц неОбе-нопакасынан кун
керетш куларга кектенемш. Сол плрюндер онсыз да
сорлап отырган елд! арбап-алдамай-ак, “мешц
192
байыгым келедк Бала-шагамды, туган-туысымды,
жемпктес сыбайластарымды жарылкагым келедл
Сендерд! содан кешн ойлайын”, — деп ашык
айтпайтындыгына ашынам.
— Зеке, — дед! Талгат жалынгандай.
— Болды, Талгатжан, мен койдым.
Зешн К,удышев конетоз былгары папкасынан
туптелген кагаз суырып алып, Тещздщ устелшщ
устше койды.
— Менщ барым осы, — дед! уяц унмен. — “Ауыл”
атты аймактык елеуметпк экономикалык багдарлама.
Жумсалатын шыгын, алынатын ошм, пайда молшер!-
нщ есеп-кисабы осыныц ппшде. Унаса, хабарлчсасыз-
дар. Б!рак, естерпрзде болсын, бул енд!р!с жуйес!.
Кдтырма кагазбен капталган колжазбаны
парактаган Тец!з:
— Ага, — дед! аптыгып, — мына багдарламацыз
уш тшде жазылган ба?
— Терт т!лде. Кдзак, орыс, нем!с, агылшын
тшдерщде.
— К!мге аудартгыцыз?
— 0з!м жаздым, карагым. Мен кезшде Мескеуде
Катушевой карамагында Халыкаралык. экономика-
лык карым-катынастар саласы бойынша жетекш!
маман болып кызмет !стегенм!н. Экономика гылымы-
ныц кавдидатымын.
— Солай ма9
...Тешзден уйкы каппы. “Ауыл” атты багдарлама
KiiniripiM окулык тер!зд! екен. Tuii жатык. Ойы анык.
Автор кургак киялдыц жетепнде кетпепт!. Ен
бастысы бупнп куннщ шындыгы, экономикалык
киындыктар мен елеуметпк дагдарыстардьщ тамырын
тап баса отырып, белгип б!р аймак денгейшде ауыл
шаруашылыгы ешмдерш енщрудщ колайлы багыты
тавдап алынган. Есеп-кисаптыц непздемес! де накты.
©HUipic технологиясы гана емес, алынган ошмдерд!
калай сатудыц уш тармактан туратын кестес! де
жасалыпты.
Уш жылдан 6epi ертурл! децгейдеп ек!мщ!л!ктер
14—30910
193
мен министрл!ктердщ табалдырыгын тоздырган
белricia галымныц жанкепгп хикаяларын Кудышев
кеткеннен кейш Талгатган еспген Kici енбегш ка.лр
юм канамайды? EipaK,, б^реудщ ойын урлау, биикт!
багдарламасын колынан жулып алып cinipin кету
сияк,ты киянаттыц бар екендтн сезбептк Талгат
айткан ецпмелер ертепге уксайды. Сену киын.
К,азак,стан колемпщег! атышулы eKi фирманыц
к1нд1к sKeci — Зейш К,удышев дегенге калай
иланасыц?
— Олардыц жаргылары мен бизнес жоспарларыныц
тупнускаларын агайдыц колынан керд!м. TinTi, 1991
жылы Н. деген “устазым Зейш Кудышевка” деп
зергерлш жазумен алтын сагат сыйлапты, — дед!
Талгат куйш nicin.
— К,ойшы?! — деген бул жагасын устап. — Рас па?
— 0з кстаммен корд1м. Олп Н.-нщ Зейш агайга
жазган хаттарымен де таныстым.
Н. — Кдзакстан мемлекетшдеп белгнп тулгалардыц
6ipi. Келешегшен ел умгг кутш журген жас саясатшы
— UJoKipri Н. болса. устазы негып азып-тозып жур
евдеше?
- Оны бншедам, — деп Талгат та тосылган.
Тешздщ киялы киянды шарлады. Зейш агайды
eprin ауылга кетемш дед! нитей беашп. Тек,
Балтакескен агамен акылдасу керек. Ол Kici карсы
бола коймас. Мумкш Талгат та ерер. К,аладагы ешк!
емер •прлжвд келешеп жок- Кун еткен сайын усак
кесштщ opici тарылып келедк
XIV
Н.каласынан келш конган ушактыц штурманы
Султанныц жакын танысы еда. Эуежайга Kipe 6epic
eciKTin алдында кутш алды.
— О, Султеке, селем, — деп жаркылдай амандаскан
ашац ж!пт Макат Назарулынын селемдемесш табыс
етш, диспетчерлш бсипмге асыкты.
— Рахмет, — дед! Султан жадырап, — мумкш, туск!
тамакты Sipre '"iepMi.3
194
— Келеы жолы. Бупн кол тимес.
Штурманды ко.ймсн узатып салган Султан жалма-
жан пакетпц орауын ашты. Уш сурет. Ушеушде де
десантшылардыц кшмш киген подполковник таспага
тартылыпты. Омырауы саусылдаган ордендер мен
медальдар... К,аралы жиывда туырыген бе, калай!..
Дегенмен, esi Kcnicii, керкем жшт кершедт Екшгш
суретке Султан узагырак уШ-ТШ. Самайдан бетше
дешн осылып тускен тыртыгын кара Бесе. 6ip емес,
ею емес, неге уш сурет десе себеб! бар екен гой.
Жук коймасына апаратын баспалдактыц успнде
“Лазо” кутш турган. Султан асыкпады. “Лазоны”
жанай eTin, телефон-автоматтан келшшдеп телефонга
конырау шалды. “Булбулдыц” кекештенген дауысын
естш: “Мен гой, — дед!, — орнывда бол!” Сейлеп
турып мацайын кез киыгымен шолган Султан
куд!ктенерл!ктей ештеце байкалмаган сон, пакетт!
“Лазонын” колына устатты.
— Кеп саудаласпа. Келшсецдер, жогарыдагы
ресторанга шакыр. Асан екеум!з сонда боламыз. Б!збен
канаттас устелге отыруга тырыс. EipaK, б!зд!
танымайсыц.
Ресторавда адам сирек. Асан ейнек кабырганын
тусынан орын алыпты. Бул орын Султанга унады.
Ушу аланы алаканында жаткандай кез алдында.
К,ыбырлап козгалган ушактар мен жыбырлаган
жолаушылардыц лепнде толас жок.
Султан кеудесш керш кец тыныстады. 1стш
беталысы жаман емес. Тек, кудай т!л-кезден
сактасын.Соцгы аптаныц шпнде б!раз шаруаныц басы
Кайрылды. Ею кетерме базардыц устше жене ею
базар, 6ip конак уй, уш жагармай станциясын колына
ковдырды. Эуежай басындагы лепкелер де сет! туссе
ею-уш кунде ездерше етпек. Тем!ржол вокзалы
женшде улкен 6ip бастыгына Kipin шыкты. Кет epi
демед!. К,олк win кушагын да жая коймады.
Ойланайык, керешк дещц. “Ага, айлык улесодз
осынша сома” дегеюнде шоршып, шошынбады.
Демек, кемей! бос. Мейл!, ойлансын-толгансын.
195
Бугшге дейш алып келген улесшен бул усынган
сомачыц эдде кайда комакты екендшн жылтыцдап
кеткен кос карашыгы айгактап койды. Султан
шенеушктердщ алс1з жерш жаксы бшедд. Бшгенджтен
KGHUii ток. Султекец ка'йр Санлагыцды куйысканына
кыстырмайды да. К,ара куштщ заманы етш барады.
K,asip акыл мен айланыц абыройы асып тур. Салпы
етек саясат пен бос белбеу, былжырак демократияныц
аркасында улан-асыр байлыктыц ncci болгандар Kaaip
текпрдей тертш пен катал завды кара халыктан бурын
кажет eTin отыр. Тертш пен зац аздыц деулетш
ашынган коптен коргау ушш керек. Макан, Макат
Назарулы кам, Сацлак кам? Макан — айдын кел,
Сацлак — шалшык су. Копшипк 6eri тынык келдщ
тубшен коркады. Ал, шалшык суга к!м тас
лактырмайды?
Ойга шомган Султан Маканды, Макат агасын ез
гумырыныц TeMip казыгына балайды. Ол Kiciiiin
касында еткен жылдары — OMip мектебя Topisai Кургак
акыл KiMrc aopi? Тербиенщ улкеш — теки адамныц
жанында журш ел гану емес пе? Эр адамныц 6ip жаксы
касиетш кедесше жарататын Макацдай болу кайда-а?
Капитан Лидщ туткынга алынып, уакытша камау
уйшдс каза болганын eciiieii соттс, есшен тана
жаздаган. Макат Назарулыныц ез! тщцескен. “¥мыт.
Араласкан адамыц емес. Валентинаны жумыс бабында
гана билесщ. Ресейге кешкен! рас. BipaK, кай калада
турады, кайда жумыс штсйдц сдан бейхабарсыц”.
"¥ктым”, — деген, ¥кпайтын Heci бар? Ли озше-оз!
уюм шыгарган. Ертец бул да тутылса, Эдуардтыц кебш
киедг Ол занды. “Эбыдщ кателшн тез арада тузет”,
— дед! Макан — Эйтпссе...” “Тусшшм”, — деген. Оз
бастарына улкен 6ip кауштщ тенгенш тусшгею рас.
“Эйтпесе” дейтш ек! ушты niKip Макацныц аузынан
шыга бермейд!. Демек, Халыков деген паленщ кезш
жоймаса болмайды.
Ею кун бойына тургын уй баскармаларыныц
басшыларына ез! барып жолыгып: “Балтакескен
Халыков деген агамды он жылдан 6epi таппай журмш.
196
Мекен-жайын бшуге кол ушын берсещз”, — деп
Алматыныц торт-бурышын аралаган ды. Ондай адам
мулдем жок болып шыкты. Tinri, сайлаушылардыц
да TiaiMiHeH таба алмады. Тек, бйр-ак рет Сурков па,
Суриков па 6ip орыс азаматы “Халыков деймз ое?
К,ай жерде туган?” — деп карсы сурак койтанда,
катты домеленш: “Осы алматылык. Ауган Согысы-
ныц ардагерг Би1сец!з, мекен-жайын айтыцызшы.
Мен узак жылдар бойы Н. каласыцда турган iHiciMin.
Мына мыц доллар суйнширз”, — деп eKi KO3i
шырадай жантан. Олдебпр кагаздарды актарган
алпшц жауабы баскаша болды
— Жок, ол емес-ау деймш. Халыков Отан
согысыныц ардагерп Таяуда кайтыс болган жалгыз-
басты майдангер, — деп меймецкелесш.
Окасы жок. Халыков Алматыда болса 6epi6ip
таппай коймайды Суреп колта тид1 Он, тит, жуз
Kicire акша берйт жалдаса да innerin журш устайды.
1з кесуда “Лазота” тапсыртан. Алматыныц “алтылык-
тарын” ол жаксы биледп TinTi, жалдамалы Kici
o/iripyiiiiHi де тауып койдым деген.
Дегенмен, Лидщ калай тл'ткындалганы жумбак.
Жас болса да ыспар едк Маканнан сурауга батпады.
Егер, Ли Tipi болса сурар ед!. BipaK, оныц олАннен
Нуртайдыц колтацбасын б!рден сезш, жым болган.
Валентина байгус не куйде екен каз!р?! Кугпмкез,
ток балтыр келшшек ез курбыларына уксамайтын.
Жумыс, уй деп кана журепн icKep ейелдщ абырой-
бедел! баска кызметкерлерден 6ip саты жогары
болатын. “Эйелден багым жанды”, — деп Эдуард
маркум да жш айтатын. Кдйран, Макан?!
Султан мырс eni. Валентина екеушщ ашыналыгын
бул Ресейге барган сапарында 6ip-aK бпцц гой. Муны
Мескеуге калдырып, ез! Волга бойындагы калага
аттанып кеткенде, конакуйдеп телефонды кузетш
торт кун отырган жок па? Ал, осыдан кейш ейелге
сешп кор?!
Манадан 6epi муныц ойын белмей, ез!мен-ез!
туйыкталып алган Асан аягынан туртп.
197
“Лазоныц” касындагы бейтаныс екеуддц жастауы-
ныц сыкпыты “мен каракшымын” деп айналасына
жар салып тургавдай суык екен. Жоне онысын eai
мактаныш керетш сиякты. Керш! устелге жайгаспай
жатып-ак: “Боксснд! opi тартсацшы”, — деп Асанга
соктыга сейледЕ
— Амиран! — дед! дау сэры.
“Лазо” жымыц етш, Султанга 6ip карап койды.
XV
“Ayratt” мен Амиран iiiip тусе жатаган уйдщ
жанына келш токтады. Шарбактары жулынган аласа
коршаудыц аржагындагы юшкентай терезеден елс13
жарык сыгыраяды
— Уйщде екен огймпк, — дед! Амиран аксия кулиг,
— Karip алып шыгамын
Уыздай уйыган тыныштыкты ойбайлаган дауыс
как айырпы. Ара-тура баркыраган Амираннын ун!
мен тарсыл-гурсиг дыбыстан шолак кошенщ бойын-
дагы жарыктар жалпылдай сен!п, ауласывда журген
б!рен-саран уй иелер! ес!ктер!н таре жауып,
тумшаланып бекшш алды.
— Мынау кайтед!, — деп мазасызданды “Лазо”, —
каз!р ментгер жетйт келш журмесш.
— Келмейд!, — дед! алдыциы орыддыкта отырган
“Ауган” темек!с!н кушырлана сорып. — Олар
алкашты кайтеш?! Олпрйг тастасац да !здемейдк
Бет-аузыныц дал-дулы шыккан шала мае казакты
алдына салып айдап Амиран жетп.
— Тым болмаса аяккшм!мд! кйейшпи, — деп
жалынады маскунем.
— Тез, к!р машинага...
Жасканшак сорлы Амиранныц ом!рш ек! етпед!.
Крлындагы сулпсш тумсыгына тосып ыцк-ыцк етедг
— К,айда барамыз? — дед! “Лазо”. Амиран
калтасынан канжар суырып, жалт-жулт еткен суык
жузш маскунемшц буй!р!не пред!.
— CuiiMTiriimi кайда жасырып койып едщ? Коне,
жолды корсет.
198
— Бишеймш, — деп кумыкты маскунем. Жылап
отырганы, ия болмаса мурнынан шумектеген канта
туншыкканы белrici j, дауысы босец.
К,азак, тем!ржолыныц мектеп-интернатыныц
к.арауытк.ан сулбасына жакындаган сэтте-ЧЛазо”
жарыкты оппрд!.
— 1шке к'фмейм13 бе? — деп дегб!рс!зденд! Амиран.
— Болмайды, — дед! “Лазо”, — козге Tycin калуы-
мыз мумкщ. Баланы ездерзн алып шыгыцдар.
Маскунемге жан 6ini.
— Балдырганды кайтесщдер?! Баламда не акыла-
рыц бар?
— Oniip унщдд — деп ысылдады Амиран. — Балан
маган акша дарыз.
— Ол... мендей емес. Ол адал бала. Ол маган
тартпаган. Ол маркум nienieci сиякты.
Амиран екелж ceaiMi оянган сорлыны кулак,-
шекеден салып жлбердг Басы арткы есштщ ейнепне
согылган маскунемнщ серен ете калган колы
“Лазога” гиш кетп. Манадан 6epi осы ексузмен бекер
байланыстым-ау деп oxine бастаган “Лазо”:
— Жгггтер, мына турлерщмен менщ тапсырмамды
орындай аласывдар ма? Элде, зокщщ кетергенашз
дурыс па? — деп, зш тастады.
— Саспа, жерлес. Оган куменщ болмасын, — дедд
“Ауган”
— Амиран, ананы ал да, баласына барындар. Байка,
артык шудыц кажет! жок.
Маскунемдi колтыктап бара жаткан Амиранныц
ту сыртынан уц!ле караган “Лазо” басын шайкады.
— Eip аяккшм! жок байгустан ел тупл баласы да
шошиды гой. Сен де барсацшы артынан.
— Амиран ез iciH бшед!, — деп гщренд! “Ауган”. —
Менщ “м линамньщ” жнггтер! ецшец ыгай мен
сыгай. Не, берген авансывды уайымдап отырмысыц?
Саспа, ол мше к>с калтамда тур. Eip шетш де ic бггпей
жумсамаймыз. Б!з...
Баж ете тускен ащы дауыс “Ауганга” сезш
аяктатпады. Уйдщ бурьшшнан щпн буге устаган
199
Амиран ШЫК.ТЫ. CypiHin-жыгылардай болып енкендеп
келедг..
— У-у... падла! — деп коркаудай кьщсылайды. —
Кдпыда... кашып Kerri... Ауган! Ауган!
“Ауган” машина ecirin ашып сыртка шыта
бергенде, каракусына прелген суык TeMipflin
унгысын сездп
— Акшаны тастап кет, сука, — дед! “Лазо” пстенш,
— колыцнан келмейтщ (ске неге уеде бересщ?
Эйтпесе, борсыган миыцныц кулпаршасын шыга-
рамын.
Тес калтасындаты доллар бумасын салон шине
тастаган “Ауганныц” ricrepi шыкыр-шыкыр етп.
— Ei.3/(i келпшен тасуывда гэп бар екен гой, падла.
Тапсырмацды орындасымен KO.'iiMia./ii жоймак ойыцды
не гып ерте айтпадыц?
— Бар, ана сумелегпад влш калмаса ауруханага
жетюз. Тек, ecncri жабушы болма.
“Ауган” Амиранга жете алмады. Ею жауырыннын
оргасынан урган кумалактай коргасынныц тепкнй
омакастырган.
— Боктыц кабы! — деп шырт туюрген “Лазо”
Машинасына от алдырды.
Бурын Султан турган уйдщ дацгарадай кец
белмелер! ЭЫл ушш тар капаска айналды. Enceci
кетерммейдг Ойына урланып Kipren урейдщ
колецкес! улгайган сайын жанын коярга жер
таппайды. Уйкысы шала. Аска табсп жок. Нуртай
жумыска кетклмен бейнетаспага жазылган шетелдж
киноларды кызыктап кору mi ед!, казф одан да
жалыкты. Ерюндпт шектеулi ас та тек ортаныц т!рлщ
коципне татымсыз болады да турады.
Cepnbirici келедг-ак. EipaK, онысы узакка
бармайды. Иыгын езш, туда бойын жаншыган ауыр
ce3iM б!раздан кейш кара терге rycipefli. Бунин
барлык кешеп жоктыктыц жыртыгын бутшдесе де,
аш жалацаш журген жепмдшмен 6ipre кымбат
дуниеш жогалтып алгандай. Длматыдан келклмен осы
200
6ip елен-алац куйге ушырады. Эуежай басындагы
окигапы к.айта-кайта тэптпптеп сураган Нуртай гана.
“К,алай болды, айтшы?” — деп, кем! он марте сураган
шыгар. Бул айтады, ол тындайды. Бул айтады да
элденеге мунаяды, ол тындайды да ойга шомады.
Акыры ашуланатын болды. Эбы 6ip нэрсеге тан.
Толебаев кошесшде озш тергеуге алып тыпырлаткан
бейтаныс юсщен сескенш, коркып калса да, б!рте-
6ipTe олп азаматка деген 6ip жылы ce3iM журепнде
калып к.ойыпты. Жакындыгы жок, жат адампыц ic-
кимылын жаулык, орекет деп кабылдамаганы калай?
Алгашкы куплер! телефонный коцырауынан каша-
тын. Tinri, Макат Назарулы: “Уйге конырау шалсам,
телефонды алмайтынын не?” — деп 6ip-eid рет кейшен
«с. EipaK, алматылык хабарласпады. Тым-тырыс.
Кейде аулада жургенде телефон шырылдай калса, жан
ушырып жупргп жетсд!. Бул уйге конырау шалатындар
Макац, Нуртай, Султандар гана.
Сонгы кундср! KO3i 6ip норсеге жегп. Е, кушрсг.
кутит! Алла, муныц кутш жургеш... сол адамныц
хабары екен! Жепмханада оскен Эбглдщ Tyci ылги
6ip сарынлас болып келетш. Кунд!з коп ойлагащцга
ме, тусшде муны 1здеп 6cjn ici3 6ip туысы келш
туратын. Ер тулгалы сымбатты жшт “Мен Эбглдщ
агасы ед!м”, — деп жепмхаианыц табалдырыгынан
аттай бергенде, кушагын жайып кустай ушатын.
Аржагы тангажайып хикая. К,ызыгы таусылмайды.
Айтса, аузынын суы куриды. Кейде сабак устшде
кормеген туысыиа, бымейтш агасына хат жазушы ед!.
“Ешюмге айтып койма, менщ агам бар. Жиырма бес
жылдык эскери кызметте”, — дейтон жакын
достарына. Олар иланатын. “Эбглдщ офицер агасы бар
екен”, — деген куб!р-сыбырды кулагы шалып калса,
журен шым етш, сагыныштан коздер! жасаурап коя
6epymi едк Жатар алдында “жаксы тус корсем” деп
жараткан иесше жалбарынудан жалыкпайтын.
Институтка окуга тускенде еке-шешесшщ гам
екенш белуге талаптанып. орекет жасап корде EipaK,
одан нотиже шыкпады. Тастанды екенше коз! жеткен
201
соц, колын 6ip-aK сштеген. Эйтсе де белпаз, бейтаныс
аганыц тусшде коре-пн бейнесш умыта алмады. Макат
Назарулымен 6ip уйлену тойында тамада болтан
кезшде танысты. Домбыра тартып, эн салатын
онершен ropi, богде адамдардыц дауысын айнытпай
келпретш кабале-пне cyitciiircii ipi заводтыц бас
директоры обалы не керек, бауырына тартты.
Жагдайын тузеп, жокшылыктан кутылган Эбы
окуын ойланбай тастады. K,a3ip зац институтыныц
yiuinnii курсында сырттай окиды. Мамандык
тацдауынг Макац комектестй Иншалла, жиган-
тергеш де жок емес. Непзп мшдсп — газет, журнал
окып, теледидар кору, радио жацалыктарын тыцдау.
Осы Макаца керек-ау деген хабарлармен Назаровты
таныстырып, ксйбмр саяси-элеуметпк моселелерге
шолу жасайды. Окта-текте Макацныц жеке
шаруаларын тындырады.
Жаны киналып, басы ауыратындай жумыс жок.
Макацнан алатын шайлык акшасы министрдщ
айлык жалакысынан артык- 1стщ сэтше карай
берглетш комакты улестщ молшер! де оте жогары.
Дегенмен, токшылыктыц KeKipiK аздыратыны
Topisfli, жан тазалыгы тез юрлейтш жумыстан
жершущ де оцай сиякты. Акшаны кимайсыц.
Томага-туйык ттрлпспц таувдметш де ойлайсыц. Тец
курбымен сырласып, ел-журтыцныц арасында емш-
cpKiii журе алмаган Kici кик гумырдыц кызыгы
кэне? Аш курсак бостандык пен карны ток
кулдыктыц кайсысы кымбат, кайсысы каддрлз?
Макац мен Нуртайдыц эмцлмен алматылыктыц
1зпге тускенде мундай niKip ойында жок едк
Кинолардан корт, ютаптардан окыган шытырман
окигалы жумбак ом|рддц сурлеуше мен де шыктым-
ау деп катты толкыган. Толкып турып, менщ iciM
— ак деген сешмге имандаи уйыган. Бул —
КаЬарман, ол - каской. Ашык айтпаса да iiitiiten
солай ойлаган. Муны кулшыцдырган да сол сешм.
Эйел тупл ер адамныц назарын озше аударатын суду
жттпц сымбатты KecKinin корт, бул оны KOiiiii
202
кылмыскердщ бет пердесше жорытан. Эуежайда
естнен танып калганда намыстанбады. Оз1н
каумалаган Султан мен жшитердщ абдыраган
ппшндерше жалтак-жалтак карап, KOHiri кылмыскер
деген ойга бекш, канкуйлы каракшы екендптне
кумэнданбады. К,аскырдан коз жазып калган 6ip топ
ацшыныц кикуга каны кызган коцш кушндей
кызылтанау сез!мге бул да жел1ктй Толебаев
кошесшде тутылган кезде жарык дуниеден татар
дэм!м таусылган екен деп торыкканы рас.
К,орыкканы соншалык, Tinri тип байланып кала
жаздаган жок па? Соцыпап не айтып, не койганын
O3i де бымейдг Есшде калганы — ол муны аяды.
Оган Keperi бул емес. Макат Назарулы болып
шыкты. Аягын олтек-тэлтек басып Макацныц
Толебаев кошесшдеп иеаз пэтерше кетпшмен eci
ауыскан адамдай жыркылдап куле берген. Макац
— кожайын. Султан мен Нуртай -% бор|басарлар.
Osi мен баска жптгтер — каскыр туггл тулш алып
ауызданбаган дурегейлер. YflipiMeH арсылдап,
азуларын бптеп жалгыз кокжалды куып келе
жатырмыз десе... ой, Алла-ай, оз.тсрш алдына салып,
пл дери । салактатып, Нрсектерш киярдай болып
соцдарынан кугын салган сырттан кокжалдыц O3i
екен!
Капитан Ли туткындалды дегенде Макац мен
Нуртай жандарын кояр жер таппай катты саскан.
Обилдщ KO3i ондайды калт ж1бермейдц Олар
сезд!рмеуге тырысса да, ссздт Сезгенш бццйрмей, бул
да кулыкка кошкен. Ацкау, ацгал ппшнмен, олардыц
куцкыше араласпады. EipaK, олардыц аузынан
шыккан шашау созд! opi-6epi куйбецдеп журш-ак
кагып алды. Мэн-жайга каныккан сайын коцш
тукшршде жаткан купия сырдыц сол комеск!
узштер^н ойша жалгап, Балтакескен Халыковтыц
булыцгыр бейнесш киялымен аршып, танып бшуге
талпынды. Нобайы: Макац б!рдеце жогалткан. Оны
элп Халыковтан Kope/ii. Халыковтыц Алматыдагы
пэтерш епппм битмейдй Паль дстендд сол уппн
203
олпрген. Лид! милицияга аяк-колын байлап отизген
сол Халыков. Ал, Лидщ козш жойган Нуртай. Нуртай
сид! Айдар Селиванов дегенд! кармасак дейд!. Eipax.,
бутан Макан карсы Соны улкен айтай-шу болады
деп конбейд!.
...Эб!л Нуртайдан катты коркады. Сезтм атаулыдан
журдай. Суык. Кекш!л. Екеушщ танысканына б1раз
болды. Алматыда да, каз!р Н.каласында да 6ip
шанырактын астында турып жатыр. Дос болып
сырласып кормепп. Bip-eKi рет созге тартыг „ерш ед!,
кабатын туйш: “Аз бнлссц, коп жасайсыц”, — деп
тыйып тастаган. Анау 6ip кезде “Муй!з бен туяк”
мейрамханасына жастардыц сауык кешше 6ipre
барган-ды. Варганы курысын, туциип кайткан. Узын
бойлы, аккуба суду кызга муныц да коцгп кеткен.
Устелдерш 6ipiKTipin жеке дастаркан жайган ок-
он бес кыз бен ж!г!ттщ ортасында туган айдай
толыксып отырган аруга суктанбаган адам кем де
кем шыгар. Коркш булдаган кыздын токаппарлыгы
да керемет. Обит тупя, Эбыдщ экеандей ж'тптерге
де пыскырмады. Кулюс! суык. Соз! ipi. Нуртай биге
шакырды. К,ыз бас тартты.
— Аналар кайтканша отырамыз, — деген Нуртай
пстенш. Тун ортасы ауа мейрамханада туган кун
кешш тойлаган олп топ пен шошайып Нуртай екеу!
гана калган. Bip кезде Нуртай орнынан турды.
— К,айда барасын? — дед! бул шошып.
- К,ыс артынды!
Екшндеп барган Нуртай элггпердщ арасынан
аккуба КЫЗДЫ суырып алды. Карсылык жасамак
болган б!р-ек! ж!гггп пистолет дум1мен урып, отырган
орындарында кылжитты. Тапаншаны корген
жастардын зэрелер! зор туб!не кетш, жумган
ауыздарын аша алмады.
— Сен сайкал, — дед! Нуртай кэрленш, — юмд!
мазак кыласын? Осы арада жанынды жайаннамга
жзберешн бе?
Сулу кызга Эбшдщ де жаны ашыган. BipaK, карулы
Нуртайга кой деуге батылы бармады.
204
— Kcntipini3... — деп коз жасы моншактаган
коргансыз бойжеткен калш-калш eTin Нуртайга
К.ОЛЫН СОЗЫП СД1, ОЛ ИЛ1КПСД|.
— KemipiM/ti Нзерлеп турып сура, каншык-
Ойтпссс, ею бутыцпыц арасынан атып кстемш...
Буларга кызмет корсетш журген даяшылар in
аузынан сыгалаган суырдай болып, ас уй жактан шыга
алмай калган.
К,ыз байгус пзерледг..
Нуртай Н. каласыныц коцыркай TipntijiiiiH
жатыркап, жатсынбады. Суга баткан тастай ciicii.
Султан араласкан органы бгрден игерш, мецгергп аяды.
Макат Назарулынын жэрдемшкд деген кызмет! сырт
коздщ сугынан сактайтын буркешш кана. Бул nipixti ici i
cn;d кайтып шыга алмайтынын Эбы де бдаеда. Еюнщ
6ipi бас сугып Kipe алмайтын туйык omipitin epexeci
солай. Санаулы пенделердщ ешшсше буйырган азапты
жумактан, рахатты тамуктан куткаратын куддрет 6ipey-
ак. Ол — Алланыц ак олдм'1. BipaK, Алланыц ак o.iiMi де
жуздщ 6ipeyiriiH гана мандайына жазылган бакыт.
Эйтпесе, капитан Ли сиякты андаусызда жаза бассац,
сонын кебш киесщ. Yiiipni коркау кансыраган уяласын
калай талап жеп койса, муныц да cepiKTepi олардан кем
туспейдг Ушрден саяк кетсен — олгенщ. Сондыктан
Эбыге жан олжа. Бала кезшде актер болсам деп
армандайтын. Онердегд табынар nipi — маркум Энуар
Молдабеков суд. Бет лпшнш кубылтып, корермен
кауымга тур-тулгасын гана кызыктатуды максат еткен
ксйб!р эртктердщ багы жанганда, жан дуниесд
жаркылдап, бауыры суык булттын озшен жасын
суырып, жанып, жаныгып ойнайтын ipi талантдъдц тумса
тагдырын “эй, осынымыз обал болды-ау, киянат
жасадык-ау”, — деп ойлаган юм бар?!
Азамат Эбгпдщ пшцде бала Обгпддц арманы оксида.
Театр институтын тастап кеткенше окшслд. Кдгялсыз
адам — канатсыз кус. Атакты Энуардыц озшдей бола
алмаса да, тагдырын кайталапты. К,айталапты дегеш жай
соз. Tinri болар-болмас уксастыктьщ оз in де
айырмашылык жатыр. Муныц арманын олтдргсп
205
жокшылык. Кдялыньщ канатын кайырган — езшщ
табансыздыгы, катарымнан калмасам деген корсе-
кызарлыгы. Кереуетшщ тусындагы кабыргага i лишен
актер агасынын улкен сурепке караган сайын,
мандайы кен маргаска азаматтын муц уялаган ойлы
кездср! “солай, бауырым!” деп тургандай.
Зан кызметше кулкы жок. EipaK, Маканный
уйгарымына карсылык биццрмедп Кржац айтса,
кулдык демеске лажын бар ма? Эйтпесе, Нуртай
екеушен кавдай зангер шыгады? Бул — алаяк, ол —
Kaniinep... Эбш курсшдг Калыц кабыргалар мен бшк
тебе енсесш басып, мысы курыган жйтгпн журепнде
дерт бар. Озш chccjii уй/пц iirrin/tc ергежейлщей
ссзп гi 11, кппкентайлыгына корланады. Акшадан баска
кызыгы жок ойсыз ем!рдщ туткыны болганына опык
жейдг Телефон Tinci3. Кдбыргадагы сурет унс13.
Кулагы тикяз телефовда, коз! жансыз суретте.
— Ага, — дед! Эбгл табынган nipiniii бейнесше
пзерлей жупнш. — Аруагыцнан айналайын асыл ага,
прщей тозакка туспм гой. Кунэм жойкын. Тэубама
Kejieiiiii. К,уткар мещ мына кулдыктан!
* * * 4
“Лазонын” сэтсвдшне Султан “К,ап!” деп куйшсе
де, куолардын коз1 жойылганын ecTin, бойы жецглейш
калды. Багынышты KicbiepiH узын аркан, кен тусау-
мен устауды Маканнан уйренген. Решили де,
ризалыгын да бщщрмей:
— Озще танылган лакап атывды актапсын, —дед!,
— кол111ПД1 гаражга кой да, осында бол. Енда калага
шыкпайсыц.
Маканный кол астындагы кызметш моншаныц
от жагушысы болып бастаган “Лазо” ез кшэсш
мойыпдагандай дедекгеп сыртка женедщ.
Полина Сергеевна мен “Булбул” азык-тулж окелу
yiniH калага, орталык базарга кеткен-дг Аула
сыртынан бешлдеген машинанын дауысы Султанды
eKiHini кабаттагы лоджияга алып шыккан. Konirin
гараж-бокска шрпзген “Лазо” xyripin барып,
206
какпаны ашты. Аптыгып келген Асан екен. Аддын
ала хабарласпай аяк астынан сап ете тускешне
Караганда мацызды 6ip шаруасы болганы гой.
— Ассалаумагалейкум, Султеке! — дед! Асан
теменп жактан басын йп.
Султан билптнщ ку/прстш алдымен моиындаган
осы жтггг. Тин майда. Iciiic де укыпты. Султанга
Нуртайдан repi Бектаев жакын. Билт бар адамныц
i3iH басып окшелеген серптнен кауштену! занды. Ор
казбаган кунде де, 6ip суйем жогары турган
бастыгыныц орнынан дэметедг Султан мен Асанныц
арасында Нуртай тур. Оны Асан сиякты акылды
жптгпц ссксрмеу! акылга сыймайды.
Ею колын окпесше алып асыгып жеткен Асанныц
жацалыгы Султанныц тобесше жай тус!рда.
— Рас па? —деда селк етш. — Сацлактыц оз! айтты
ма?
— Султеке. — деп Асан касын керд!. — Карта ойнап
отырганбыз. Сацлактыц колы журдг Ею рет мизер
ойнаганда, Жуман Алдабергеновтыц орнына
тагайындалган банкир “Сэке, озвдз нагыз кэсшкой
екендаз?” — деп ед!, Сацлак “Мен! ойыншы дейс!з.
Егер, Балтакескен Халыковпен кездессец!з, карта
ойыныныц кудайымен кездест!м дер едодз”, — дед!.
— Ио... — дед! Султан ентелеп. — Оны кайдан
таниды?
— Ол жагын айтпады. Б!рак, элг! Халыковтыц
мактауын жетк!зд!. Сацлакты тыцдасацыз,
К,азакстанныц Рэмбосы сол сиякты Банкир де 6ip
олермен кор!нед!. Таныстырсацшы деп жата
жабыссын. Сацлак уэде бердг “1здеп корейш, егер
хабарласудыц сот! туссе, алдагы сенбще Халыковты
шакырамын”, — деп калды.
— Адрес!, телефоны...
— Б!лмейм!н. Мен ауыз ашпадым. Tinri бул
эцпмеге араласкысы келмеген кладей оз!мд! бейтарап
устадым.
— Азаматсыц! — дед! Султан суйсшш. —
Топыраш тобырдан сен оздыц1
207
XVI
Балтакескен Н.к.аласынан Алматыга таксимен
кайтты. Александр Пальдщ досы Хасеннщ
жекеменппк колтмен жолаушы таситындыгын
Н.каласына алгаш келген сапарынан быетш-дк
— О не дегенодз, Боке, Слз.тсн акша алып маган
не KopiH/ti? Саша маркумнын аруагынан уят емес
пе? Жок, Ci3ju тепн апарамын, — деп тапауыныц
ушы тершш шыжалактаган жйттке Балтакескен басу
айткан...
— Сен кызбаланба. Меш алдымен мукият тындап
ал. Ауганстандагы кыргыннын Kopiiiiieii шыккан
азамат екешцд! Сашадан есту!м бар. Сенгещцктен
6ip сырымды сеншен боллск|м кслсдг Сатаны
капитан Ли жалгыз елпрген жок. Онын cepiri оте
Kayinri. Лидщ козш сол жойды. Сен менен им деп
сурама. Бгпмегенщ жаксы. Мен1ц ацдуда болуым
эбден ыктимал нэрсе. Сондыктан ею-уш жолаушы
ал. Тым болмаса б!реуд! таи. Ерте ме, кеш пе, олар
сенщ колтцмен Алматыга жеткен!мд! бшмей
коймайды. Сол кезде сен, айналдырады. Кдсында
куоц болмаса сенбейдг Эр сезщщ тексерещ. Сашадан
айрылып, аузымныц 6ip куйгеш жетсдл маган.
Алматыга баратын жолаушыларын осы каланын
тургындары болсын. Олармен коп саудаласпа. Айткан
багасына келш. Мына бее жуз долларга Алматыдан
бала-шагана базарлык аларсыц. Клиент тапсан,
Мария Араловнанын уйше хабарлас. Мен сонда
боламын. Колюне кай жерде отыратындыгымды
езще сол кезде айтармын. Жол бойы сойлеспеймгз.
Ал, аман-есен Алматыга жетсек, уйге шакыра
алмайтынымды осы бастан ескертш кояйын.
— Эй, иттер-ай! — деген Хасен. Аузынан баска
соз шыкпады. Б1рден тусшда.
Балтакескен ушш ен ауыр сот Мариянын уйшен
аттану болды. Баласынын анасына, алгашкы
махаббатына не айтпакшы? Некес1з жардыц тесепне
жиырма ею жылдан кегли жатамын-ау деп ойлаган
жок. Оныц да ойында ондай шюрдщ болмаганына
208
кэм!л сенеда. “Адамныц ойынан Алланыц OMipi купт”
деген, бвлюм, осы шыгар. Адаскдн тагдырлар кайта
табысты. Ажыраган кушакгар кайта кауышты. EipaK,
мэцпге ме? Оган коз! жетпейдЕ К,ушагында куйш-
жанган эйелдш акылдылыгына кез! жетт!. Айдар мен
Эльза тацертен уйге оралганда: “Халыков, бупн
Алматыга кайтпайсыц. Егер, балалар сурай калса, солай
дсрсщ!” — деп аузына соз салган. EipaK, олар сурамады.
Мария екеу! Сашаныц уйше согып, маркумнын кара
жамылган xectpiH зират басына ертш барган.
Ертецшде кешюсш Хасен хабарласкан.
— Ею адам баратын болды. Апалы-сщлип ойелдер.
Улкен! заводта жумыс ктейд!. Екшшкл усак квсшкер.
Ертемен жолга шыгамыз. С!зд! кай жерден алып
кетешн?!
К,аланы жаксы бшмейтш Балтакескен циналып
калып c/ri, тыгырыктан Хасеннщ эз! алып шыкты:
— Мария Араловнанын уйшщ жанындагы нан
дукеншщ жанында турыцыз. Тацгы жетще сол жерден
алып кетемш..
Мариямен бчрге отгазген уш тун! ШаЬаризаданыц
ертепсшдей. EipaK алган лэззатыныц эсерш
келешепнщ кумош алавдата бердЕ Асау журектщ
аптыгын суык акыл басады. Ерлгзайыитылардыц
отбасындагы ортак гумыры ушш 6ip махаббат аздык
етсдЕ Купал тагдырдыц сынынан сургнбей ету ушш
максат 6ipniri кажет. Ерк!нд!кке бойы уйренген
Балтакескен Марияныц ор мшезш жатсынбайды.
MiHe3ci3 адам корлыкка да конб!с. Кррлыкка кону
— бацытсыздыктыц улкен!.
Ойда жокта yiiipjii коркаумен бетпе-бет келген
Халыковтыц аланы — ез басыныц амацдыгы емес,
жакындарыныц тагдыры. Олармен жалгыз
арпалыскан жаксы. Oai уш in озгелерлщ курбандыгын
каламайды. Оган кукы жок- Куйрыгына шала
байланган оз! гана олмейдц орман-отанын, in-
мекенш де ертейд!. Бул адам гой. Озщ куткен
кауымга кайгы-кас!рет экелсе, бейкунв жандардьщ
каргысын аркалап, коз жасына калмай ма?
14-лот о
209
Жумарлантан ак тосек пен аяулысын кимай
аттанган Балтакескеннщ киналысын Мария баскаша
тусшген.
— Екеушз де жас емесшз. Кррыкпа, мен сатан
жабыспаймын. Ешкандай iniKi ece6iM жок- Тек,
Айдарды умытпа. 03reHiKi емес, ез урпагыц. Экей
екенйий бкпед!, хабарсыз кетпе. Ат i3iH салып тур.
Байкаймын, балалар да сатан бауыр басып калды. Оз
даулст1М13 жетсдт К,олымнан келгенше саган да
комектесермш.
Осы туста Балтакескен жымиды.
— Неге кулесщ? CeHi осы босагага байлап кояйын
деп отырган ешюм жок. CoypiK екенщд! бглемш.
— Мария, бар болгыр-ау, не деп кетпц? — деп
кызарактаган келшшектщ бглепн алаканымен
сипаган.
— Coypirin не? Meni баска б1реудщ койнынан
суырып алгандай сойлейсщ-ау Teri. Сен сурадын, мен
айттым. Ол откеншц enniici. Мен eripiKTi жек коремщ.
K,a3ip KOKeiiiMflcriiii айта алмай кумглжш отырсам,
оныц ce6e6i сен ойлагандай емес. Мен жиырма 6ip
жасымда согыска кепп, елше o.ii кайтып оралмаган
Tipi мунлык сияктымын. Ел-журтыма, ет жакын-
дарыма “мен орталарыца кайтып ксл.им" деп жар
салгым келетйццпн жасырмаймын. Kim бгледа, мумюн
ондай кун туар. Мария, сен урейленбе. Мына кужат-
тар сеиде болсын. Егер мен алда-жалда хабарсыз
кетсем, ашып окырсыц...
— Болды, ундеме! — деп Мария муныц аузын
басты. — Олай деуге аузыц калай барады?
...Жол, жол... Мац дала мен усак шокылы
кыраттарды шиырлаган, езен-суларды асып еткен
узак жол таусылар емес. Дггтеген жер!ме жетпей
тынбаймын деп кайсарлыкпен кулшынган кара
сауыр жолдыц успнде Балтакескеннщ кеципн ой
тутелеп, откен куншц елес1 мен келер куншц
киялшыл умт жагаласып жарысып кследд.
210
* * *
Фермагали Кереевтщ жен сиггеу!мен К,аЬарман
TCMipxoji мектеп-интернатыныц мацайьшан усталган
кьглмысксрмси бетпе-бет сейлесп.
— Арак, ппетппм рас, — дед! жак, жуй урпиш кеткен
жудеу туткын. — Ойслтм кайтыс болганнан кейш
in ikLi i к ке салындым. Жалгыз балата кдмкорлык жасай
алмадым. Амиран каракшыга Балдырганымды 6ip
жарты кызыл шарапка бола куллыдка саттым. Жок,
дурыс тусшщз, кун сайын 6ip жартыга. “Ауган”,
Ол1мкул, Амиран yrneyi эуежай басында 6ip топ балата
кайыр сурататын. Баламныц Есет деген жолдасы сол
хайуандардьщ мазагына шыдай алмай асылып олдг
К,айта Балдырганымныц мандайында багы бар екен.
Олп тыртык бет, аты к!м едь.. иэ, Балтабай, жок...
Балтабек... умытыппын... эйтеу!р соган уксас... тек
Балтасы гана естмде калыпты... Тыртык бет дейттшм
самайынан темен тускен тыртыгы бар, эйтпесе коркем
жтт... Сол тап болып, мектеп-интернатка
орналастырды...
— Амиран мен “Ауган” баланызды неге irvic/ti?
— Олар баламды емес, тыртык бегл гздсд! гой. Оз1
тебелесюш дейд!. Жук коймасында ана уш кэззапты
урып кетштт. Балдырганды эйтпесе, олар олсе ж!бсре
ме? Маган келш акыл айтты. Акымак Kici акыл
айтканды жек корс/ti. Мен де жек корддм. BipaK,
Балдырганым оны аузынан тастамайды. Амиран уйге
машинамен келштг Мен iinin отыр ед!м, итше тепюлеп
KOJiiKTepine отыргызып алды. Tirrri 6ip туфлшмд! киюге
мурша бермедг Жолда, жок. астапыралла, интернаттыц
жанында Амиран меш тары да урды.. Озш кызу едам.
Осылар Балдырганымды ojnipre.'ii жур-ау деген ойдыц
миыма калай кслгснш бйлмеймш. Интернаттыц
ауласына rape 6epicre Амиранныц канжарын колынан
жулып ал- ш пшнен салып xi6epreiiiм гана еамде. Ал,
“Ауганды” мен олпрген жокпын. OMipi колыма
мылтык устамаган кюмш. Timi, армияда курылыс
батальонында кызмет егпм.
— Журпзушйп танисыз ба?
211
— Жок.. Мен онын желке тусыпда отырдым.
— Колжтщ маркасы кандай?
— Кудай ак,ы сстмдс калмапты. Мен автобустыц
озше сирек мшемш.
— Ci3 тергеуппге берген жауабыцызда, олар
балацызга жанашыр болып, камкорлык жасаган KiciHi
е.тпрмскип efli дспсп. Оны немен дэлелдейс!з?
— Долелдсгсгп ncci? Амиран айтты. Балан сонын
уйш корсетсе, 6ip жэппк арак. коямын дед! Мен оган
сснбед|м. Жок,, Kici олйремш дегенше емес, 6ip жэппк
арак коятындыгына. Ол айткан созшен оцай танатын
жигт. Сол кылыгын бетшс басып ед!м, соккыга
жыкты.
Балдырганды К,а11арман мектеп-интернаттан тапты.
Ага тэрбиепп орта жастагы казак oiicjii куэлшн
коргеннен кейш “ой, Алла!” деп курсшш алды.
— Сондай маскунем экеден мундай зерек бала
туады дегенге сену киын. Оку уздап. Балдырганды
баска балаларга улп етем!з. K,a3ip шакыртайын. Сэби
жаны ПО31 к кой. Тек, абайлап сойлесераз...
Балдырган тэрбиепп апайы мактаса, мактайтындай
бала екен.
Mirieai ашык. Такылдап тур.
— Агай, Ci3 милициянын бастыгысыз ба? Мен де
улкейгенде милициянын бастыгы боламын. Алматыда
(Ярде 6ip бандит калдырмаймын. Бэрш устаймын.
“Ауган” мен Амиран, Эл1мк.ул сияктыларды алшандатып
журпзбеймш. Спз Балтакескен агайды танисыз ба?
Халыков Балтакескен. О-о, ол KiciHin орден-медаль-
дары коп. Милицияда сондай Kicinep неге гстемейд!?
Кеше 6ip машина милиционер келш, мына бурышта
meMiniKe, темей, сагыз сатып отырган апайларды
тыркыратып куганда, соны ойладым. Егер, ол
гасглердщ С1здерд1 ,<.apr-an-cinciciiin еспсещз гой, тебе
шашыцыз TiK турар сдл. Агай, б|з;цц интернаттыц
жанынан eKi адамныц oniri табылыпты гой..
— Иэ, — дед! баланын созш боле алмай тосылып
турган — Амиран Багдасарян жэне Хасан Завгаев
дстендср/п 6ipey олпрш кетшп.
212
Балдырганныц коздер! жыпылыктап кетп, Олпнде
гана ерюн сейлеп, жайран каккан жас оркеннщ
жайтац жуз! yciK урган жаукдзывдай солып калыпты.
Дip-flip етедг
— Сол жагдайга байланысты Балтакескен ага на
жолыгайын деп efliM.
— Ол Kici мунда емес, — деп шырылдады eci
шыккан бала. — Балтакескен агай терт-бес куннен
6epi Н.каласында. Саша деген досы кайтыс болып,
соныц жерлеуше кеткен. Ол Kici Алматыга KcjiiciMCH
маган хабарласамын деген. Тацертец уйше телефон
согып ед!м, ол жауап бермедь
— Саша дегенщ Александр Паль ма?
— Б1лед1 екеншз гой. Сол. Аганы Мария Араловна
деген Kici кутш аламын деген. Демек, эл1 келмеген
екен гой. Бэсе, Балтакескен ага ешуакытта алдамайды.
Сенбесещз, телефон согыцыз.
К,айарманды мукият тывдаган Фермагали Кереев
Кызыл жолагы бар папканы жайлап ашты.
— Танысып кой. Балтакескен Халыков.
Тыртыгы айшыктанып сэл кырынан Tycipiaicn
жалацбас подполковниктщ кескш-бейнесшде 6ip
бекзатгык бар екен.
— Хасан Завгаевтын калтасынан табылды. Лакал
аты “Ауган”, — дед! 6ojiim бастыгы. — Озщ не
тындырдыц?
К,аИарман маскунем кылмыскер мен Балдырган
баладан еепгендерш ортага салгавда, Кереев орнынан
турып барып TeMip сейфп ашты.
— Созшд! узбе. К,улагым сенде, — дед! буган ту
сыртын 6epin. Олдсб|р кагаздарды актарып o6irep. Eip
кезде 1здегенш тауып, устелше орадды.
— Бажап. “Барлыкжол Урымга апарады” дегендей,
icriH Tyiiini Н. каласында жатыр. Макат Назаровты
пгдетпей акнкатка коз жетк!зу!м!з киын. Орекец —
Кереев Бас прокурордыц орынбасарын сыртынан
осылай атайтын. — Иманбаевтын iciH кыскартындар
деп отыр. itaipi e 6ip айга мурсат алдым. Бул ец соцгы
мумкшдй1М13. Ал, Балтакескен Халыковка келеттн
213
болсак, ол туралы мэл!мет жоктыц касы.
Аугацдыктардын уйымында, оскери комиссариаттыц
ссебшде ондай адам пркелмеген. К,ол ушын берген
Бимади. EipaK., оныц да 6inepi аз. EcKi достыгымды
булдап, болар-болмас дерек алдым. К,онаев атындагы
кошенщ 93-Hii уйшде, он Gipinnii пэтерде турады.
Борис К,азакбаев. Нетып аузыц ашылып kctti?
Шешесшщ фамилиясы К,азакбаева. Мемлекегпк
купияны жария етпеудщ амалынан тутан сактык кой.
Кецес Одагы кулаганмен, кезшде кайармандык
корсетш, ср.шк жасатан елеуаз ерлер арамызда oni де
жур. EipaK, мына Халыковтыц татдыры аянышты. Бул
— кешепнщ адамы.
...Куаныш Фермагали агасыныц, “Шегенщ”
Бимади досын 6ip-exi марте коргсн-д!. МемлскстгЗк
К,ау|пс13д1К KoMHTCiiiiin кадр баскармасында узак
жылдар бойы жумыс ктеген отставкадагы полковник.
Бастыгы екеушщ жубы жазылмайды. Жума куш тус
ауа Кереев тыкырши бастайды. Кейде муны дукенге
жумсайтьшы бар.
— Ею жартылык Кызыл шарап экелш бсршт Бупн
кездесу. Олп Бимади тек шарап капа inte/ti. Балемнщ
озш 6ipa3 дырылдатып турып соймасам, — деп ек1
алаканын ыскылап отырады. EKi достыц ермсп —
преферанс Sip гажабы араларына Kici коспайды.
— YiniHini — Иван жаксы, — дсй.д “Шеге” — бвлщ
сыбагамызды цпгейдо Акша сурамайды. Дауласпайды.
Tinri, рахат.
Eipде Кереев балаша мэз болып, рахаттанып сылк-
сылк кулгп отыр екен.
— Утысьщыз ipi болды ма? — деп сураган Куаныш.
— Айтпа деймш. Оцбай утылды Бимади. Бакандай
жуз тецге!
— A-а... —деп Куаныш 6ip rypni жасып калган.
“Осы шалдар кызык,— деген пшнен, — жуз тецгеш
утыс деп. TypiHe карасац, лотереядан жещл машина
утып алган Kici тэридГ’.
“Шеге” Бимади досын аузынан тастамайды. Казак
баласыныц шйндс Бимадидей бипмдц парасаттьг
214
азаматты сирек кортам. Kiciniii кандай! — дегенп-т
талай рет кулагы шалган...
— Куаныш, — дед! Кереев муныц ойы болййп
отырганын авдагандай,— Халык,ов туралы ешгамге
Tic жарма. Орекец мен жокта со ii шакырта калса абай
бол.
* * *
Орталык автовокзалдан тусит калган Балтакескен
Мария аркалатып жтберген сомкеш кетерш улкен
кошеш кестп orri де, котик устады. Шам жамыраган
мезпл. К,ызылды-жасылды оггар жаркыраган кешга
Алматы беттне опадалап жаккан Kopi кыздай
тозыцкыраган оцш журт кезше устамайды. Жалт-
жулт eTin жалтара бсрстй. Журпзутш жол бойындагы
шуканактардан кашкалактауга тырысса да, сауыры
жамау котпеден шыгып кете алмайды. Жаца котик
солк ете калган сайын, ши-бауыры колк етш эттдеюмда
сыбап кояды.
Владимир Иванович пен Аня Балтакескендт к¥шаК
жая карсы алды. Марияныц сэлемдемесш бере салып
кайтамын гой деген. Жтбермедй Ocipece, Аня pciixi.ti.
- Б!здщ уйдщ eciriH 6ipiHiiii рет ашып турсыц.
Муныц жарамайды.
Суриковтардыц отбасы Балтакескенге унады.
Владимир Ивановичпен былай да таныстыгы бар
Халыков “киянда жур дегенщ — касыцнан табылады”
деген орыс мотелшщ шындыгына ден койды. Эйтпесе,
сырлас досынан “Жубайыц ктм сдт?” деп сурауына
болар еда гой. Kenieri Аня, бупнп байсалды, байыпты
бойбштс Анна Николаевнаныц кимылы еркш. Кабагы
ашык. Ею сезппц 6ipi — Мария. Мария — акылды.
Мария - эйелдщ аруы. Мария...
— Ол сенщ козщмен Караганда, — деп Владимир
Иванович калжыцдамак болып e;ti, карап отырып
басына пэле ттлеп алды.
— Володя, — дед! Аня зшденш. - Кудай тагалам
саган кашан сабырлы мшез берета екен? Елдщ еркеп
картайганда ацыл токтатып...
215
— Жас ксз1млс конбаган акылды эл! куып устай
алмай журген жокпын ба? Борис екеущ
комектеспесендер, хал мушюл.
— Ой, кулайым-ай, — дед! Аня таусыла сойлеп. —
Муныц аузына жуз грамм тисе, ботелкеден шыгып
кеткен жын сиякты.
— К,ойдым, — деп Владимир Иванович бас
саугалауга кошт!. Аня жок эред!к сэтте: “Сен! б!р
туысыц !здеп жур”, — деп калды Суриков. Елец еткен
Балтакескен мэн-жайга каныккан соц, Владимир
Ивановичтщ соз сипатына карап Султан-ау деп
щамалады.
— Тсц13 калай, жаца жумысын мецгеретщ тур! бар
ма?
— Жаксы ж!г!т. Б!рак, еркш журш, оз бет!нше
карекет жасап уйренген жас кой. Oaip кондие койган
жок. Эйтсе де шаруасына укыпты. К,ызметтег!лерд!ц
бэр! сыйлайды. Оз!м жаксы коремш. Кейде сен екеум!з
талпынган жастыц талабына тусау салып койган
жокпыз ба деп кудпсгенемш.
— Мумюн, — дед! Балтакескен карсылык
б!лд!рмей.
— Ал, сен! неге !здеп жур? Акикатымды айтсам,
элп туысыцнан секем алдым. Коз! урыныц козшдей
токтамайды. Соз! суык, жур!с! суыт. Кдйдагыны
казбалап сурап, басынды ауыртпайын. Б!рак саган
кол ушын беруге мен эркашан дайынмын.
XVII
Кенбай Досаев. 1939 жылы тугаи. Белпл! мемлекет
кайраткерлершщ 6ipi. Былым докторы.
Шенеушктер арасындагы лакая аты “Хан”. Ек!
баласы, терт немерес! бар.
Санаулы Kictnep болмаса, былай ел бые бермейтш
буркггпц уясындай журт козшен жырак жаткан тау
боктершдеп мемлекегпк саяжай — Кенекецнщ коп
жылдан 6epri кутит конысы. Бар-жогы бес-ак
болмеден туратын кос кабатты уйдщ суйеп жец!л.
Би!кт!п Kici бойындай !ргетастыц табаны таудыц
216
жынысымен тутасып кеткендей. К,иып салган борене
кабыргалардыц xiii бшшбейдн Enceci котерыген
сайын к.ыздын жиган жупндей ыкдпамдылыгымен
коз тартады. Кенекен O3i кормеген шебердщ агаштан
туйш туйген oHepirie ojii тэнтГ Бул саяжайдын
ipreciHeH тебе шатырына дейшп орнек сулулыгында
6ip мш болсайшы?! Кей уйдщ шатыры кокырайган
тар калпактай жел секса уша жаздап, жацбыр жауса
суын соргалатып, додегенщ сорын кайнатып, ыза-
суын уйдщ кабыргасына жинаушы еда. Ишагаштыц
eKi басындай epHeyi кайкы шатыр жацбырдыц суын
токтатпайды, титанмен капталган жиек-жулгелер!
жан-жакка кашыртып ала жонеледг Осы саяжайды
соккан шебер Америкада туып-оскен иммигрант
Легенд! есту! бар. Ол кезде к!м еда деп казбалап сурауга
муршасы болды ма? Тек, кейш гана, когам жацарган
кезде уй турмысына мен беретш едет тапты.
Баскаларды кайдам, Кенекен оз бойындагы осы 6ip
e;icyci3 озгергстерге карай капитализмге кадам бассак
баскан шыгармыз деп калады. Эйтпесе, кецес
оюметшщ байыргы ntei icyi liiinc шаруакорлык кайдан
Kcjicin. Саяси уран жайлаган санасын турмыстыц
усак-туйек l ip.iii i билейд! деген ой уш уйыктаса тусше
Kipin пе? “Отан от басынан басталады” деген
угымныц шындыгына KO3i желт. Кецес Одагы к¥лап,
Кдзакстан тоуелшздж алып, тэй-тэй баскан oJiiapa
мезгглде келешек калай болар екен деп аландаганы
да рас. Аскак мурат, асыл максат калыц елд| уыздай
уйытып, умтн ояткан-ды. Горбачев floyipiiicu 6epi
сендей согылыскан халык сотлей тынды. Кок
байрагы желб!реген улттык мактаныш ссзвп казак
баласын мае кылды. BipaK, би.йк бар жерде мэцгт
олмейтш апнарат-оюмшипк уясы той кызыгына,
куаныш буына алданбады. Билзк пен байлыктыц
етене жакындыгын алдымен сезгендердац 6ipi O3i сдй
Ссз/и де, тоускслдш жел кайыгын замана желшщ
багытына карай салды. Сэтше карай коптщ Koaiii
байлаган туманнан ертерек оттп алганы абырой болар
ма? Журттан жырылып шыгып, iain жасырды. Tirni,
217
эр кадамын андып отырган opiiiTeCTepi де андамай
калды. Бугшп ом!рдщ кунгей! мен теркжейш б!рдей
шолган адам гана муратына жетпек. Муныц Мураты
— оз эупетшщ колын ушпакка жетк!зу. Элдеюмдер
сек1ЛД1 Нух пайгамбарга еллктемсд!. К,айык кана
отетш жерге кеме салмады. Ал, кеме салып, оган оз
бала-шагасын гана тиеп жанталаскан не 6ip жайсан
каз!р кандай куйде? Коб! кайырлап калган жок па?
Айдарынан жел ескен аздын артынан аныраган слдщ
каргысы куалап жур. Кдргыс октан жаман. Ок 6ip/ri
жалмаса, кдргыс жет! урпагына дейш жетедь Кенекен
сол ссбспт! бала-шагасын бизнеске жолатпады. Катал
экенщ катан талабы — окы, бшм ал. Оз!нщ тандауы
тек eKi-ак адамга тускен. Макат Назаров пен
Ризаддин Ахметжанов. Eipi — KO3i, erii intici — кулагы.
Казакстан компартиясыныц Орталык Комитетпиц
аппараты К,осаев ушш де OMip мсктеСл болды Бул
мектеп уш кдгиданы санасына cmip/ti: п!к!р!нд! iirrrc
сактау, icinc тындырымды болу жэне жаркылдап журт
козше туспеу.
— Кенеке, руксат болса, мен кайтайын, — дед!
манадан 6epi унс13 отырган конак- Ризадиннщ бар-
жогын умытып кеткен К,осаевтыц он! жылыды.
Саудагердей алымды. сопыдай адал cepiriH жаксы
коредн К,ыска coaiiic коп маглумат сыйгызатын
касиетш багалайды. Макаттай езбе емес, екшеп
датады.
— Келгенще рахмет, — дед! Хан. — Олт! Сацлактын
тамырын басып кор. Кошенщ куларындай емес, ел-
журтка танылып кдлган атагы бар ж!гп кой, гам б!лед!,
туб! 6ip кодене жарап калар.
Соз кад!рш б!лген адам емеуршд! б!рден тусшед!.
Ризаддиншн кезшде жалт етш жанып-сонген сэуле
“уктым” деген ишараттын ушкыны ед!. “Оттен, казак
емес”, — деп Хан !шшен екшш кала бердт Кейде б!р
кемд|ктщ олкы дуниесш адамнын баска 6ip касиет!
толыктырып турады. Ахметжановтын артыкшылыгы
Kiel тануында. Ом!рден керш, коципне туйгенш
ойында гана устамай, мшез-кулкына да cinipin, озш-
218
O3i тэрбиелеп келе жаткан Kici. Кенекен сол касиетше
риза. Адам болмысынын азып-тозуы болдым-
толдымнан басталады. Ойсыздык. - - жанды аздырады,
кимылсыздык. — тэщц тоздырады.
Аула шпнде opi-6epi аявдап журш, Ризаддин
айткан соцгы жацалыктарды ой елегшен отюзген Хан
eKi нэрсеге мэн бердь Алгашкысы — Макат
тежрепндеп беймазалык. Сыбыр-куб|р шыкпаса да,
ay6ipi есплмесе де “эй, осылар бгрлсцсгп булдгргсп
жок па екен?” деген кудж-кумон журектщ басын
алып тур. Бутына ж!берген бала KO3i бакырайып, Т1Л1
байланып 6ipaybiK улкендердщ кас-кабагын багушы
едк Назаровтыц откен жолы “бэленшекенда танисыз
ба?” — деуйген сескешп калган. К,ашаннан 6epi
екеушщ арасында сэлемппге Kici журш еда? Ол кай
сасканы?
Олп Султан деген бурынгы жэрдемписшщ
Алматыда баска жумысы жоктай олдек!мд{ ia/reii
сабылуына жол болсын? Бул не жумбак? Улкен icsce,
ортак максатка тонген Kayin-катер болса, Макаттын
ец алдымен жупрш жетер коргаушысы O3i емес пе?
Демек, туйткиг осы жерде. Макат пен Ризаддиннщ
колдарындагы байлыктын токсан процент! KpcaeBTiKi.
Басканыц кол сугуга какысы жок. Оны екеу! де бшедь
Турмеде жаткан туткынныц бостандыктан умт бар.
Ал, байлыктын рахатын керген ккэде кожайыннан
кол узу деген ой болмайды. Ондай ой санана сацылау
тауып юргенше, у iinin олгенщ жаксы. Макаттын
жанталасы баска. Баскан гзшен ши шыгарып алганга
уксайды.
— Е, Макатжан, — деп дауыстап Ж1бер;п Кенекен,
— тоцгагьп । жасырган баладай кашанга дейш шыдап
багар екенсщ?!
Ханнын ойындагы екшгш туйткиг Сацлакка бай-
ланысты болатын. Ел-журтка мэшЬур жптгп коптен
6epi сырттай багып, сынап журепн. Рэкетпен калай
айналысканынан хабардар Ko3ci3 cpniiiii, акылдан
кенделптн де байкап, багамдайды. Баскага бгщцрмей
бауырына тарткысы келедьак- Урдажык кимылдыц
219
замены етп. Оцай олжага дэшккен бупнп куншн
барымташыларына ею-ак, жол калды. Алгашк,ысы —
каракшылыктан бас тартып коцторгай куй кешу.
Соцгысы — наркобизнес. Екеуше де урындырмай,
адаскдн бейбакдарды жол айырыгынан алып шыгу
esi сиякты санаулы адамдардыц гана колынан келедк
Сацлакты Ризаддин аркылы узын аркан, кец
тусаумен устаса утылмайды.
Шолак жен кейлепнщ тес калтасындагы радио-
телефон бебеулей женеддг Олия Мэмбеткызы. Беделда
казак, басшыларынын 6ipeyi — ецпме-сухбат етюзуге
ниет tuiflipin, тглек айтыпты.
— Ертен сагат онда кабылдайын. Бдрак, ке.пст,
демещз. Слзге айтар буйымтайым, сол басылымнын
кандай кажет-муктаждыгы бар екешн ез тара-
пыныздан аныктап, маган жарты беттей мелдмет
даярланыз. Сухбаттан бас тартты деп ренждмесш. Тым
болмаса, 6ip-eKi меселет шешш беруге колгабыс
жасайык.
К,осаев кулдмсдредк Жаналыгы болмаса да жанга
жайлы тиетш хабар. Сонгы уш-терт жылдыц йшнде
бдрде-бдр басылымга сухбат берген емес. Тшек
б1лд1рушглер кеп. Рай бермеген озк Аты-жеш ресми
хабарларда гана аракщдк ушырасса, сол да канагат.
Умытпаса, былтыр гой деймш, белпл! 6ip жазушы
ci:vu'n саясаткерлк тулгацызды халыкка танытсам
деймш деп буйымтайын айткан. Риясыз ойына ccH.ii.
Жылы шыраймен кабылдап:
— Е1иетвдзге рахмет. Бдрак, мен сиякты шенеушк-
тен repi, Кдзакстанныц келешеп жастар туралы, урпак
тэрбиеи жайында калам тербецгз. Халыкка сол
пайдалы, — деп шыгарып салган. Жазушы мен акын
журек пен сездмнщ кулы гой. Кении босап, капы
толкыган.
— Апыр-ай, адаспаган екенмш. Улкен сез
айттыцыз. Азамат екенсдз, — деп эсерлешп, муныц
колын кайта-кайта кысып, журекжарды жылы лебдзш
акдарып кеткен. 1ле-шала бала шагасыныц кептптн
ескердп. Алматыныц орталыгынан уш бел мелi петер
220
берпздг Ец гажабы, арам ойы жок алп азамат муныц
ыкыласына иланды. Дегенмен, акын-жазушылар —
ерекше адамдар. Kicuiiri томен дегендершщ ез>
патшаныц алдында гана емес, халыктыц да алдында
кшпрейш ту рады. Озшсн басканы мойындамауга бар,
6ipaK ел десе еляареп коя береди
Кенекец соган кайран. Баягыда есю Алматыныц
миллионер! Ыскакбай Еабдуалиев саудадан тускен
жылдык пайданыц ею жарым процента жепм-жеырге
садака гып таратады екен дегенд! естуг бар еда. Озпнц
кызмет бабы карапайым халыкпен араласуды
кетермегещцктен алдына келш калган (лрднекип
зиялы кауым окидерше кол ушын 6epy;ii парыз
санайды.
Шыр-р ете калган радиотелефонная манадан 6epi
O3i куткен адамныц дауысы естицц.
— Кенеке, бул мен гой мазалап жаткан, — деда
Бас прокурордыц орынбасары. — Иманбаев дегеннш
ici курделенш барады. Шалыгы Назаровка да тиетш
сиякты. Олпнде гана менде бол!м бастыгы полковник
Кереев болып шыкты.
— Бул 1ске Макаттыц кандай катысы бар?
— Кереевтщ кудхктенш ртырган ец басты адамы
рол.
— Солай ма?
* * *
— Мен ауылга кетемш. Шолпанга Зейш агай да
баратын болды. Талгат та KWiicin отыр.
Жуз1 бал-бул жанып нурланган Тедазда Балтакескен
узактыцдады. Сезш бол медь Устел усинде буркырап
жаткан кагаздарды ек! марте окып шыккан.
Азып-тозган ауылдыц турмысын тузеймш, шаруа-
шылыгын котеремш деп кулшынган бауырынын
созшен ropi ниетше, ыкыласына коцпп кулап отыр.
Оз|'мпшцпк1 тц ец сумдык кесапаты озгеге киянат
жасаткызады. Оз иелтндеп акшаны игипкп кке
жаратам деген жастыц талабы Балтакескен иыгындагы
221
ауыр жукп женгадеткендей болды. Акшаньщ абыройы
асып, адамныц цаддр! кашцан мына ojiiapa кезенде,
тунектен жарыкка карай талпынар жол — бэлюм
Тешз баланын тацдауы болар.
— Ага, — деп Тец1з бугежекгеп калды. — Айтканым
—айткан, миллион доллардыц жартысы Седла. Мен
ез улеымд! Зейш агай жасаган “Ауыл” багдарламасына
жумсасам деймш.
Балтакескеннщ куткеш осы едк
— Сен асыкпа, — дед! ол, — Талабьщды куптай-
мын. Мына багдарламац менщ де кекейше конады.
Мувдай келешеп бар icieH мен де сырт калмаймын.
BipaK, бул багдарламаны жузеге асыру ушш де
банктен несие акша алу керек. Сонда гана б!зден
ешим кудйсгенбейдк
— Олар, — деп Тещздщ KipniKTepi жыпылыктап
кетп,— б!зден устеме акы сурайды гой. Арадагы
делдалдардьщ озьак канымызды сорып, ceлiмiздi
сыгып алмай ма?
— Багдарламанын техникалык-экономикалык
непздемес! бес жуз мыц долларга есептелген.
Кдйтарым мoлшepi ею жыл. Б13 умггаз кке бел буып
отырган жокпыз. Егер, банки сырт айналып етсек,
“булар муншама каржыны кайдан тапты”, — деп,
б1рден карауылга пинем1з. Несие акшаны алудын
жолын ез1м ойластырармын.
Сырткы eciKTiH конырауы екеуш де елец етюздп
— Ассалаумагалейкум, — дед( орта бойлы кумгс
шашты егделеу Kici. — Мен Бас прокуратурадан,
Фермагали Кереев деген боламын. Ci3 Балтакескен
Халыковсыз гой. Слзден руксат болса, озодзбен
танысайын деп келдам.
— Торлетвдз, — acai Балтакескен тацыркап.
— Уйде конак бар екен гой, — деп бейтаныс
орнынан котергпген Тецвдщ колын алды. — Оцпме-
лерйцздщ шыркын бузып жзберген жокпын ба?
— Жок, о не дегенвдз? — деп Балтакескен орындык
усынды. — Тещз лей-пн мешн шппепм. "Ауыл” атгы
ецщркгпк багдарлама алып келпт. Соны талкылап,
222
каржыландыруга акшаны кайдан табамыз деп
басымыз катып жаткдвда келдпдз.
— С1з бизнеспен айналысасыз ба? — деп енд!
Кереев тацыркдды.
— Акыл — жастан деген. Ондайым жок сдл, б!рак
бауырымнын талабы ойыма козгау салып отыр.
— Танысуга бола ма?
— Еркодз бгпслн.
Тешз бейтаныс Kici мен Балтакескен агасыныц
ежелден таныс адамдардай шушркелесш кеткешне
тан- гамаша боп, состиып турып калган.
— Мен кайтайын, ага. Кешшрек хабарласармын,
— дед! куыстанып.
Тешз KericiMeH Балтакескен Кереевке барлай
карады.
— Кофе ппем!з бе, олде шай кояйын ба?
— Кофе дурыс болар, — дед! ол басын кетерместен.
— К,ызыл шарап болса да карсылыгым жок.
Ас уйге KipreH Балтакескен ел! ан-тац. “Аты-
жошмд!, туратын жер!мд! кайдан бгпед!? Неге !здеп
келд!?” Еск! кезтаныстарымныц пшнде мундаи адам
болса, шырамытар ед!м гой. М!не, кызык. Дегепмен,
ез! байыпты Kici коршед!”.
— Боке, — дед! б!р кезде Бас прокуратураныц
кызметкер! торг! белмеден дауыстап, — мынау 6ip багалы,
КУВДЫ багдарлама екен. Озшд!к куны да арзан коршед!.
Балтакескен мырс етп.
— Мумкш. С!з де б!здщ топка косыларсыз.
— Оган кызмет бабы руксат етпейд!.
Ас уйден дастарканга келш пзе буккен Кереев
шылым шегуге руксат сурады.
— Тарта бернфз, — дед! Балтакескен. — Мен де
шегемш.
К,онак ipi TicrepiH жаркыратып аксия кулд!.
— Мен де шегемш дед!н!з бе? Ор!птестер!м мен!
сыртымнан Шеге дейд!. Боке, мына поле кайдан жетш
келд! деп отырган шыгарсыз? Себебш айтайын.
Фермагали Кереев тоскалтасынан сурет алып,
Балтакескеннщ алдына койды.
223
— Лакап аты “Ауган” Хасан Завгаевтын юймшен
табылды. Темтржол мектеп-интернатынын жанында
Завгаев пен оныц cepiri Багдасарянды белгюгз 6ipey
олпрш кетштг Танушы ма едодз?
— Бгпемш, — дед) Балтакескен. — Bip рет кездес-
кенмш.
— Жалган сейлемейпнщзге коз1м жетп. Балдырган
деген балакайды булардыц канды шецгелшен жулып
алганыцыздан хабардармыз. Bia/iei i деректер бойынша
“Ауган” мен оныц cepirin 6ipey С13Д1 елйруге жалдаган
сиякты. Ол ойы жузеге аспаган соц, булардан ез!
кутылган. Мына сурет Н. каласында тустргпген.
— К,анды кейлек досым Александр Пальдщ азалы
niepyiruie тустрглгенш жобалап отырмын.
— Мен 6ip нэрсеге кайранмын, — дед! Кереев
темек! тукылын eniipin жатып, — Пальдщ obimi к:,мге
кджет болды? Не кылмыскер емес, не бупнг! заман-
ныц алпауыты емес, куба коцыр Tipxiri бар адамныц
OMipiHe жасалган кастандык eni6ip кисынга келмейдг
Отыз жылдык тэж!рибеа бар мен де дал осындай
тыгырыкка т!релермш деп ойлаган емеспш. Сенсещз
гл!к жок. С!зд!ц козпцзд! жоймак болган эрекет пен
капитан Лидщ казасына байланысты окиганыц
сабактастыгын туйсшемш.
— Капитан Лид! олп'рген Kici усталды ма?
— Жок, — Дед! Фермагали Кереев. — Бул кылмыстыц
да купия сырыныц ашылуы ецш негайбст. Жасыратыны
жок, бастапкыда стзден кудйсгенш ед!м. EipaK, ол
ойымнан тез кайтгым. Ойгкент, Лид! олпрмек ниетвдз
болса оны Бейюовтыц колына тапсырмай-ак, ез
пэтершде жайгап кетер едпдз гой, Боке. Лидщ жеццеп
куралайды кезге ататын мерген. Ерте ме, кеш пе ол
екеущтздщ 6ip жолыгарыцыз ыктимал. Мен сол
кездесудщ алдын алып, езидзбен танысуга бел байладым.
— Ендеше, таныстыгымыз ушш алып коялык, —
деп Балтакескен бокалын котердт.
— Назаровпен кептен 6epi таныссыз ба? — дед!
Кереев кызыл шараптан сал тушырканып.
— Н. каласында б!р уйде дэмдес болганым бар.
224
Айтпакдпы, Макат Назарулы Саша маркумныц
конакасысына да кеддь
Балтакескен конагыныц ойланып кдлганын сезш,
к,арсы сурак койды:
— Оны неге сурадыцыз?
— Е, Боке, неге дерпцз бар ма, кэсхби дагды гой.
Б1здщ бигмекке кумартуымыздыц аржагында колец-
кеге KOiiii уйретккл келш Ki/iipreH кклнщ сактыгы
жатады.
Фермагали Кереевтщ туспалын Балтакескен бгрден
тусшдт Капитан Лидщ Назаров туралы айткандары
жазылган таспаныц кеппрмесш жатын белмеден алып
кеддй
— Мынау KeniipMeci. Тупнуска ез1мде. EipaK, бул
таспа жазудын кедеге жарауына кумощцмш.
— Ыктимал, — дед! Кереев юшкентай корапшаны
алып жатып. — Мына алдыцызда жаткан тшдей
кагазда менщ телефондарым корсетгпген. К,ажет
болып жатсам, хабарласарсыз. EipaK, сак болыцыз,
Беке. Сгздг коргайтындай менде ешкандай мумюндж
жок-
XVIII
Сандак кеглей куннщ куанышты осершен айыга
алмай отыр едг Крлында бшйп жок адам ырымгпыл
келедт
К,иялы ушкыр кощлдщ кейде 6ip болмагпы нэрсеге
елегзитпп бар. Кдйыры жоктан деметесщ. Саугасы
жоктан умггтенесщ. Ею удай сейм канды шр!мдей
кесапатты. К,ол-аягынды жшсгз байлап малтыктырып
кояды. Kyni кешеге дейш келешеп куцпрт болатын.
Маркум Жуман Акбергеновтщ жумбак oniMi есецп-
ретш кеткен. Eip айдай озшен-ез! куыстанып, белпйз
коркыныш кешеге шыгармай, жан саугалап жасы-
рынып жаткан-ды. Keaeci ок меш табар деп шошыган
жптгтерш жан-жакка женелтш, келер KayirrriH i3iH
кеспрдь Олдеюмдердщ аузын бастырып, тыц
тындатты. 1ле-шала подполковник Иманбаев каза
тапканнан кейш гана ковдлш демдедк Менттщ
15—30910
225
Макат Назарулына кызмет ктейтпин емк-емк
еститш. Макат — ете Kayirrri бесекелес. Туйеш туп мен
жутатын алпауыт. Жуман маркум солай дейтщ.
Алматыга Султан келгел! ол сездщ шывдыгына кез!
жегп. Айгай-шусыз, атыс-шабыссыз ак, iprecin
кецейтш, мен мыктымын дейтш бесекелестерш
ыгыстырып келедк Оз тобындагы ежет жптттер
“колымызды кусырып отыра берем1з бе?” — деп
дыцдылдаса да, текепреске бармады. Сескенген.
Оныц устше олар да муныц иелптвдеп жерге басып
KipreH жок,. Олшздеу керпилерш бодан кылып,
булармен бейтарап карым-катынас орнатты.
Макат Назарулыныц езхмен кездеспей, Султанды
Ж1беру! дедумдипп. Ризаддин аканыц дэнекерлптмен
еткен жуздесу соныц дэлелЁ Сацлакка “семи тецщ
Султан, сонымен сейлес” — деген айбар-туспалы.
Бала емес кой, б!рден тусшдк Содан кешн, O3i
кершбейтш, баскан i?.i бипнбейтш Ризадпин аканыц
дастарканынан еы-уш марте дем татты. Жылы
ушырап, жымия сейлейпн йсшщ конакжайлыгын
cepiKTepi баскаша тусшген. “Салык салып, алым
телетсек кайтедр’ деп калгандарды тагы да ез!
токтаткан. “Ау, сонда калай болганы?! Олген
банкирлерге жиып берген миллион долларымыз желге
упггы. Майлы жшктщ басын Султанныц жйггтер!
KeMipin, мужш отыр. Bi3 юмнен кембтз? — деп
шулаган шиборшерше азуын акситып айбар шеккен.
— Босып жургендервдй бастарынды коскан им?
К,удайларыцды умытайын деген екеншндер! Бгпек
сыбанып, куш керсететш баягы кун келмеске кеткен
K,a3ip акыл мен айланыц заманы. Соны тусшетш
уакыт жеткен жок па, ещпец мигула! Асыгымыз
алшысынан тусш, айдарымыздан жел ecin турган
кездщ езшдс сол курдымнан коше айналып кашпау-
дпы ма едхк?!
Ризаддин аканыц конакжайлыгы кеше муны
К,осаевтыц кабылдауынан б!р-ак шыгарды. Сарац
сойлейтш сабырлы Kici екен.
— Сырттай аты-жешце каныкпын. Ризаддин
226
досым да мактауьщды жетк!зд1 Еймш.гй ел Gincyii,
царагым. Игшкт! icneH айналыс. Жастарды баулы,
Toyip кызметке орналастырайын. Ризаддин ардылы
хабарласып тур, айналайын, — деп сезш к,ыск,а
кайырган. Жуман маркумнын колы жетпеген Хан-
нын алдын коремш деп ойлап па ед1?
К,олын ушпакка жеткдзген Ризаддин акасына
сырын айтты.
— Жуманга миллион доллар жинап 6epin пе едщ?
— деп ол абыржып калды. — Кенекен суратып па?
Савдак осыным бекер болды ма деп секемденгенше
болган жок, ет! кашкан тарамыс саусактар битегше
жабысты.
— Маркумнын айтуы солай едк
— Ei3 акиретпк достармыз, — дед1 Ризаддин.
Кез! мониторга Tycin кеткен Сандак кабылдау
болмесшен Балтакескецвд керш, селк ете калды. Бул
кайдан жур? Кеше келсе, бэлюм куанар еда. Бупн...
eni6ip адаммен сейлесуге кулкы жок. YcTiiie баса-
кектеп KipreH кылыгын унатпагандай керенау
кимылмен:
— A-а, Балташ ага, — деп ыцыранды. — Мен 6ip
жакка барайын деп...
— Онда журе сейлесейк.
— Жарайды, келш калган екеназ...
— Сенен кемек сурай кел;йм, — дед! Халыков. —
Маган банктен несие акша алуга жердемдес.
— Оу, ага, мен банкир емеспш гой.
— Маган Караганда колыцнын узын екеш oiipiK
пе? Bip ташектерге уэде берш едпт. Thicti кужат-
тардын 6opi дайын.
— Анау... баягы бауырыцыз ба?
— Сол.
Сандак ойлангацдай кабагын юржитп.
— Балташ ага, бул оз1 абыройсыз шаруа. Несие
акша алу ушш пара беру керек. Бул 6ip. Екшпцден
алган акшаны ол бауырыцыз кайтара алмай жатса,
cia екеум!з уятка каламыз.
— Пара беру колымнан келмес. Ал, банктщ несие
227
акшасын мерз!М1Нде кайтаруга е31м кепы болайын.
Сандак, ызаланды.
— Ой, ага, <лзде айтады екенсв-ау. К,алтасында кек
тиыны жок юсшщ бос ce3i юмге керек?
Аялы коздер! кун соулесщ бойына дарытпаган
жылтыр м узд ай жалт етш, Балтакескен унс!з шыгып
журе бердк
Оныц ту сыртынан туйые караган Сацлак мурнын
шуйрш. “Кетсец кете бер, атаца нэлет. Сенщ заманыц
баягыда еткен. Одде кандай болуын! О, нес! ей?!”
Кемешне кептелген 1ркес-пркес ызаныц ызбарлы
Уотты, манагы тетп киял мен токмешл ce.'iiMiii ipirin
барады.
Ойсыз ic опык жепзедк Тус ауа Ризаддин акамен
жолыккан Сацлак еюнш калды.
— Балтакескен Халыков деген сенщ жакын таны-
сыц бар кершедй Сол жптгп калай керсем екен?
Оцпмелесу шарт емес, тек сыртынан байкасам болар
ед1, — дегенде не дсрш бымей тосылган.
— Кеудесше нан тскен 6ipey, — деп келе жатыр
epi, ыцырсып асыкпай сойлейтщ Ризаддин ака басын
шайкады.
— Б|'зге oopi мал!м. Оныц озш жек кореец де, 6i3re
eTipiK айтпа. Жалган сез — жаудыц ерекеп. Жаулык
жасаганды кеппрмейм1з.
Сацлак жарылган жацгактай морт сынды.
Балтакескенмен соцгы рет калай жуздескешн жасыр-
мады.
— Ол агацныц етшшпн орындауга тура келедк
Муны аксакалдыц тапсырмасы деп бы. Ертеннен
калдырмай несие акша алу женшдеп кужаттарын
менщ колыма типз.
XIX
Ризаддин Ахметжанов. 1940 жылы Алматы
каласында дуниеге келген. 1964 жылы Алматы Халык
шаруашылыгы институтын б1прген. Мемлекетпк
К^ау1пс!зд1к Комитетпцц Мэскеудеп дайындык
228
орталыгыныц тулей. Эскери шеш подполковник. ¥зак
уакыт шетелде iccanapaa болган. 1984 — 1991 жыддар
аралыгында К,азакстан Компартиясы Орталык
Комитетшщ 1с баскармасыныц жауапты кызметкерк
1991 жылдан 6epi косшкер.
Макат Назаровка Ризаддин Ахметжанов иптей
кызганышпен караушы еда. Казахстан енеркэс1бп<деп
ipi монополистке айналган акционерлж когамныц
презвдентшщ eciMiH журтшылык жаксы бгпетш. Tirrri,
болашак, премьер-министр!м1з дейтш сэуегейлердщ
талайын ез коз^меи кердк Кимылы кесек. Теуекелдщ
адамы. Аукымы кен iciepre алымды. Ол касиетш
apimecTepi де мойындайды. Ocipece, батылдыгын айт.
Естушше Ресей кесшксрлершщ арасында улкен
беделге ие.
Ризаддин бакталастыктан бойын аулак салган.
Сынык суйем болса да Макаттыц езшен биж турга-
нын бгледа. Bip ел1 аузына ек! елг какпак койганныц
аркасывда болар, эзгрге упайы тугел.
Макаттыц тобындагы дурбелеши алдымен e3i
сезген. Сезсе де Ханга tic жармады. Асан Бектаев
аркылы анысын авдыды. Онын да биип мандытканы
шамалы. Ойтсе де Макат тобыныц кимыл-козгалы-
сын кезшен таса кылмауга тырыскан. Ханныц
алдывдагы онпменщ емеурш-туспалын ацдаган соц,
еркш кимылдады. Асан айткан соцгы магаметгерда
ой сарабынан отказе келш, Сацлактыц тамырын басты.
Макат Kici елйруге бел байласа, бул кадамныц
аржагында катерл! купия жатыр. Балтакескен
Халыков. Жан-жагын буалдыр туман буркемелеген
бейтаныс мулдем жумбак жан болып шыкты. Ол
туралы вигам ештене бшмевдт Timi ecKi таныстары
да, иыктарын комдап, бас шайкаудан аса алмады. Бул
жумбактыц шешуш алдымен ез! 6inrici кслсдг Ол
ушш Султанныц xirirrepi мен бейтаныс Халыковты
бетпе-бет кездеспру керек. Мейл!, 6ipi елш, 6ipi
калсын. Одан озше келер кудш жок- Кайта коципн
мазалаган суракка жауап алады. Санлакты соган
пайдаланбак.
229
— Мен 6ip битместйс жасаппын. Балташ агадан
банкке кажеттт кужаттарды алып бер. Кемектесейш,
— деген Сацлактыц селемш Tenia жепоздк
Балтакескен кужаттарды Тецтзге беруш берсс де,
артынан ойланып калган. Сацлак сиякты данк пен
байлыктын буына масайган “жаца казактардыц” ез
райынан тез кайтуы кисынга келмейдьак- Тешзден
кужаттарды алысымен, ертен кешк! сагат сепзде
офишме жалгыз O3i келсш деуг кудптн Tiirri кушейткен.
Анау-мынау KiciHi кезше итмейтш токмешл жптгтщ
езше 6ip тиын пайда туспейтш 1ске кулшынуы, баска
бгреудщ кенеымен жасалган ерекет скешне шубесг
калмады. Балтакескен Н. каласына телефон шалды.
— Эбгпмклн?
Аргы жактан телефон туткасын кетерген адам бграз
уакыт унс!з калды да, тутыгып барып тгл катты.
— Салеметпз бе?.. Мен С13Д1 таныдым.
— Нуртай кайла?
— Жецгп кел!кпен бупн Алматыга Kerri. Сгздг
елпруге бара жатыр. Ендг кайтып маган хабарлас-
паныз. Мен есеп-кисабымды айырысып, ертен
Мескеуге жол журмекшн. Окуымды жалгастырамын.
Ирш болыныз, ага.
Балтакескеннш жонаркасы муздап Kerri. 0л!мнен
корыккан жок, ел аман, журт тынышта Kici колынан
олемш-ау деген ойдан жаны турники. Жарык
дуниедеп жан иесше езгрейглдщ 6ip келерг хак.
Ажалдан кашып кутылган Kici жок.
Шылымын шепп отырып, ойга шомды.
* * *
Тун ортасы ауа уйшен шыккан Асан Бектаев
машинасына от алдырып, ciuri козгала бергенде, он
жак капталындагы eciK сарг етш ашылып, касына
6ipey келш жайгасты. Бурын-сонды мундай
басынушылыкты кермеген ол шошынып та улгермедй
— Асеке, жол болсын, — дед1 бейтаныс. — Мен
230
ездерщ 1здеп журген Балтакескен Халыков боламын.
Бул арадан тел'рек козгалайык.
— К,айда?
—’’Алматы” санаторий! жактагы Макат Назаровгыц
вилласына.
Багдаршамдары сенген кошелердщ ек! жагына
карап алактап келе жаткан Асанныц ойын сезгендей
Халыков мырс етп.
— Умггтенбе. Кеше торпбшщ сакшылары каз1р
уйкы кушагында. Егер алда жалда 6ipey токтата
калса, онда ез обалыц езще. Ойланбай атамын.
— Менщ балаларым бар гой, — дед! Асан
саскалактап. Балтакескен еспмегенсщк
— Нуртай келд| ме?
— Келдк Султан екеу! шакырган соц...
— Титл жаксы. Онда менщ басыма Макат ттккен
бэйгеш озщ олжалайсыц. Б1рак, ертецп кеппа сагат
сепзге белпленген Сацлактын офисшдеп кездесу
кейшге калдырылды.
— Неге?
— Саган айткан жок па ед1?
— Ризаддин ака ма?
— Онын Юм тагы?
Асан абдырады. Аузынан авдаусызда шыгып кеткен
созге екшген сыцайлы.
— Мумкш Ризаддин аканыц им екешн айтарсьщ,
— деда Балтакескен жайбаракатшнйнмен. — Ойткеш,
кемедегшщ жаны 6ip емес пе? Екеуъоз де ажал аузына
Kerin барамыз. Олардыц казгр маган жаудыратын
огынан сен де, сенщ мына “Форд-Таурасыц” да аман
калмацды.
— Айтайын, бори! айтайын, Беке... Тек мем осы
арадан Tycipin кетвдз. Yйгс жаяу кайтамын. Машинасы
курысын... Ризаддин Ахметжанов та Ханныц адамы.
Спдщ Санлактыц офисше келетшщ!зд1' сол Kici айткан.
Султанга мен хабарладым. Ризаддин ака Макан,
Макат Назаров сиякты Ханныц... Кенбай Крсаевтыц
шаруашылыгын журпзедк Бгпетйщер оны бурынгы
КГБ-ныц офицер! дейда.
231
Балтакескен колындагы тапаншаныц окшантайын
суырып алып, Асан Бектаевка усынды.
— Уста мынаны...
— Агатай-ау, атылып ел дегенппз бе? Балаларым
бар гой.. К,асык, канымды оз1ме киыцызшы...
Тапаншаны колына устаган Асанныц бет-аузы
кисандап кетп.
— Окшантайы жок, тапаншамен калай атылып
елмексщ? Коне, niypinneni бас. Mine, жпгг. Енд1 оз!ме
бер. Бул каруда сети саусактарынныц isi калды.
Муны сарапшылардыц топмен айтканда айгак дейдк
Ал, Асеке, радиотелефоныц бар ма? Бар болганы озще
жаксы. Султан мен Нуртайга конырау шал. Жанармай
бтп калды де. Оздер! жетон.
Булар токтаган жер ек! жиепн калып карагай
кемкерген бурылыс болатын. Манайында уй жок,
иен жолдыц уст1. Асан Бектаев Балтакескеннщ
айтканын булжытпай орындады.
— К,аз1‘р кслед1, — дед! мацдайынан суык тер
шумектеген байгус.
— Кнтгт! тастап кет. Озщ осы жолдыц бойымен
ешкайда бурылмай жаяу Kepi кайт. Сен калага
жеткенше мен де улгерш каламын. Мумюн келшпин
озще табыстармын. Радиотелефонныц оз1рге саган
кажет! болмас Оны да калдыр.
Эрец шыдап отырган Асан карангылык кушагына
сщш, каша жонелдё
К,арсы беттен кор!нгсн жарыцты байкасымен
Балтакескен “Форд-Таурастыц” апаттык белпеш 1ске
Косты. Жука биялай киген колдарыныц саусактарын
сытырлатып укалап, мацдай алдындагы каракоцыр
шыныга ущлдг
Бес-алты кадам жерге сыргып келш токтаган
“Мерссдестен" екеу шыкты. Султан мен Нуртай.
Балтакескен алые жарыктыц тетин басканла,
ентелеп келе жаткан олар коздерщ колегейлеп, к!лт
токтады.
— Б1з гой, денщ дурыс па? Жарыкты ourip, — дед!
Султан зекш Обжи Нуртай костюмшщ жалгыз
232
туймесш агытып улгерген. Балтакескенге де Keperi
осы едк Элп 6ip эз!рде жол жиепнен сындырып алган
таяк.пен он жак eciicri итерш ашып, O3i журпзупп
жактан сыртка умтылды. Табаны жерге тиер-
тиместен-ак., атылган октан он жак, ойнектщ кул-
паршасы шыкканын естпен.
Нуртай самаладай жарык,тын аукымынан кетш
улгермептк Не болганын тусшбей мещрейт турган
Султанныц ту сыртына карай жылыстап барады екен.
Депесш енкиген Султан тасалап, тек жаркыраган
мацдайы гана ашык, калыпты. Балтакескен пгуршпеш
басты. Кулап бара жаткан Нуртай колындагы талан-
та тагы да атылды. “Ах!” деген Султан кескен
теректей омырылып кулагапда барып, Балтакескен
оныц кездейсок мерт болганын тусшген. “О, сорлы!
— деп басын шайцады, — шыр етш дуниеге келгенде
мандайыца Нуртай огынан мерт болу жазылган екен
гой”.
XX
Ризаддин Ахметжановтыц жумыс куш тацгы алты
жарымнан басталатын. Бупн де сол дагдысымен
мейрамхаиага ерте келген. Кузетпп жйттер какпаны
ашып жатцанда, мунтаздай боп кишген маргаскд ж!гп
агасы келш амандасты.
— С1з Ризаддин Ахметжановсыз гой.
— Болсак болармыз, — дед1 Ризад дин сыр бермей.
— Меш сырттай бглетш коршешз. Балтакескен
Халыковпын.
—Суретщ1зд1 коргенмш, — дед! Ризаддин жалтаруга
ыцгайсызданып.
— Менщ лакал ccimim “Вожак”.
Ахметжановтыц ею коз! мандайына шыга жаздады.
Жеттсшпп жылдардыц аягы, сексешнпп жыддардыц
басында аты анызга айналгаи адамды... Балтакескен
Халыков деп юм ойлагаи? Араб елдерМн 6ipiti;icti
ец атышулы билеупиш ажал тырнагынан куткарган
epairiH Мэскеудеп КГБ-ныц жогаргы мектебшде
еспген.
233
— Боке, — дед! Ризаддин шын пеййлмен ею колын
кеудесше кусырып. — Алланыц атымен ант етешн,
адап кецггпммен, ыстык. ыкыласыммен Cirri демге
шацырамын. Тым болмаса, 6ip шыны аяк, кофе
inieffiK...
Дастаркан успндеп эцпмеш Балтакескен бастады.
— Сиге Асан Бектаев деген жтт хабарласкан
жок па?
— Жок, — Деп Ризаддин елец erri, — оган не болып
калды?
— Ештеце де. Келйш “Дубок” мейрамханасыныц
мацына калдырып кегли. Макат Назаровтыц комек-
niici Нуртай деген каракшыны атып олтгрген мен.
Б1рак карудагы колтацба Асацщкг Султан Нуртайдын
огынан мерт болды. Оны сарапшылар аныктай жатар.
— Астапыралла, — дед! Ризаддин ею алаканымен
бетш сипап.
— Реке, — деп Балтакескен Макаттын койын
ютапшасын устел устше койды. — Мынаны Назаров-
ка табыс стерт. Eip досымды накактан omipin,
коркауларын cirri менщ соцыма салганнан не тапты9
Мына койын доптер менщ колыма кездейсок тусп.
Ол адам да урлап алмаган. Жогалтып алгап Назаров-
тын 031. Мен шаршадым. Алгашкы кезде жаца тарлкке
бастыкпай, согыста негып олмедхм ден окшупп ел1м.
Eit,ri eMip сурпм келедг Соны жетюзщз... Ойтпесе...
Ризаддин Ахметжанов алдында отырган азамапыц
жан куйзел!сш журепмен сездг Откен гумыр — узш
тастап журе беретш шепрткенщ куйрыгы емес.
“Ой. Макат, — деп iniiHCH шошып отырган, —
ланыц б!зге де тие жаздапты-ау”.
  Кешк! сагат сепзде Сацлактын офис1нде
жолыгайык, Боке. Ол бауырыцызга буйымтай айткан
екенсГз, оны шсшгпген моселе деп есептещз. Макат-
тын жауабын да сол кезде ecTipcia.
234
* * *
Макаттыц кек тысты койын ютапшасын парактап
болганша Кенекен eKi марте валидол тушрпппн
тгтппн астына салды.
— Акымак, — дед! Хан ызбарланып. — Кдвдай
акымак! К,удай-ау, мундай акымакты керсемпп!
К,ап-кара болып туппп, телефонга жармасты.
— Макдтпысын? Ачкаусыма, тусшбейтш neci бар!
Мше, менщ алдымда жатыр. 1990 жылдын 5 к,аза-
нында бастапсын. Мына шетелдеп ею есеп-шотынды
мен негып бглмеймш?! Идиот!
Eki шш кушиып, enceci Tycin кеткен К,осаев
Ризаддинге шаршаулы жузбен карады.
— Олп барлаушын бул койын дэптердщ кеппрмесш
жасатуы мумкш бе?
— Одан кау!птенбещз. Бул кецседе ттркелген ресми
кужат емес кой. Жеке адамнын жазбасы. Тупнуска
жок жерде. коппрме айгак бола алмайды. Онын устше
Халыков бптмге мойын усынып келдп Макатпен
татулассам дейдк
— Сен езщ оган сенесщ бе?
— Халыков мулде баска ортанын адамы. Ол —
жауынгер. Оз! не тшспеген адамга соктыкпайды. Жау-
ласкапымен жагаласып оледт Оте тэж1рибел! маман.
Онын орнында баска Kici болса, элдекашан-ак б!здщ
органдардын назарыпа глпскен болар едт
Хан тунжырады. Ризаддиншн сезше сенер-сенбесш
бглмейдт Ой TyKiiip'iuieii кудптн канша жасыргысы
келгенмен, онын кобалжуын Ахметжанов б!рден сездг
— Ол ешюмге кызмет гстемейдг
— Лайым солай болсын деп теле. Сен одан кез
жазып калма. Сырласпасац да, сэлемщ узитмесш.
Несие акша жошнде банкке 03iM тапсырма беремш.
Ал, Макаттыц кателп! сксумглс де сабак белуга тшс.
* * *
Балтакескен ваннада Балдырганнын кшмдерш
жуып жаткан. EciK ашкан Балдырганды корш,
Фермагали тацыркап калды.
235
— Оу, батыр, сабак кайда?
— Демалыска шык,тым.
— Солай де... Агац уйде ме?
— Терлетвдз, ага.
Фермагали Кереев:
— Сенбы1ктщ устшен шыгыппын-ау,— деп
ыцгайсыздавды.
— Ок.асы жок, — дед! Балтакескен сулпмен
колдарын суртш. — Кувде келш жаткан жоксыз гой.
— Ой, кайдам. Евд! кунара болмаса да, аптасына
бгр рет жолыгаи,ш мумюнджке ие болдым. Бупннен
бастап мен де зейнеткермш.
Осы кезде бэлмедеп телефон безыдей женелдт
— Кдлааралык байланыс, — дед! Кереев.
— Борис, — дед! аржактагы ойел кумыга жылап.
— Мариямысын? Не болып калды?
— Маскара болдым... Балаларга, ел-журтка не
беймд! айттым.
— Мария... айтсацшы...
— Менщ... менщ аягым ауыр.
— Мен бупн келемш. Кайтсем де жетемш. Мария.
Балтакескеннщ кезш буалдыр туман тумшалады.
Жанарынан узыген жалгыз моншак тамшы жас
буырканган жан дуниесшщ т1лс!з айкайы болатын.
236
МАЗМУНЫ
Kepi бауыр дуние (Кит)...................3
Жалгыз 6елт1р1к.........................30
Y й ip i жок кокжал....................123