ANDRZEJ LESZEK SZCZĘŚNIAK
HISTORIA
dla klasy VIII
WARSZAWA
WYDAWNICTWA SZKOLNE I PEDAGOGICZNE.

Tichmaict
Dmtncie
j	»«“*	“
L. Sempoliński. Ł Uchymiak. WAF
Reaktor Ltch Omul
Rektor techniczny Krynyna MOmika
SS?S ' "“•“Oicae,
Wydanie trzecie
Nakład 250 000+220 cgŁ
PnZ--------- 10 x >975 r.
‘api-rZT^ „ ‘’C?niU 1,76 '
'u^wx,22“'
I. ODRODZENIE SIĘ PAŃSTWA POLSKIEGO 1918—1921
1. TWORZENIE NIEPODLEGŁEGO PAŃSTWA POLSKIEGO
— Jaki program rozwiązania sprawy polskiej głosiły polskie ugrupo-
wania polityczne przed wybuchem I wojny światowej?
— Jakim przemianom uległ stosunek walczących mocarstw do sprawy
niepodległości Polski w czasie trwania I wojny światowej?
— Wymień polskie formacje wojskowe z okresu I wojny światowej.
Sytuacja międzynarodowa w końcowym okresie wojny.
Wraz ze zmianami zachodzącymi na frontach I wojny światowej
wzrastały nadzieje Polaków na odzyskanie niepodległości. Dążenia
do odzyskania niezawisłości, wielokrotnie ponawiane w latach za-
borów, zaczęły pod koniec wojny przybierać coraz bardziej realny
kształt, wysuwając się na pierwszy plan w życiu narodu polskiego.
Możliwości samych Polaków były jednak zbyt małe, aby urzeczy-
wistnić te dążenia. Ponadto część społeczeństwa sądziła, że odbu-
dowa Polski możliwa jest jedynie w oparciu o któreś z państw za-
borczych. Sąd taki był całkowicie błędny, gdyż w wypadku zwy-
cięstwa państw centralnych ziemie polskie znajdujące się pod za-
borem austriackim i pruskim nie byłyby przy ewentualnej odbudowie
państwa polskiego brane w rachubę; zaś w wypadku zwycięstwa
koalicji, Rosja nie zgodziłaby się na powstanie Polski niepodległej
traktując sprawę polską jako swój problem wewnętrzny.
Dopiero rozpad trzech mocarstw zaborczych i obalenie ich
władzy na ziemiach polskich stworzyło odpowiednie warunki do
walki Polaków o niepodległość. Ponieważ zwycięstwo odniosła Ententa,
której członem była carska, a potem bufżuazyjna Rosja, dlatego
jedynie obalenie caratu, a potem Rządu Tymczasowego mogło uni-
cestwić jej zaborcze dążenie wobec Polski.
3
eiazał proletariat rosyjski. Deklaracja Piotro-
Problem ten JJ* *6w Robotniczych i Żołnierskich z marca
grodzkiejBady *7 * ko)U aneksji i kontrybucji z 8 listopada I
1917 roku, dek" [ Rady Komisarzy Ludowych z 29 sierpnia
,917 roku oraz a	rozbiorowych Polski były wy- '
19,8 rOk“i °enści władzy radzieckiej dla narodu polskiego i stwier-
^^przeczałne prawo Polaków do odbudowy Polski nie-
Kitka państw centralnych oraz ruchy rewolucyjne w Niemczech, I
Austrii i na Węgrzech, które także doprowadziły do obalenia monarchii
wtch państwach, stworzyły dalsze możliwości odbudowania nie-
podległego państwa polskiego. Rozwój wydarzeń w Europie Wschod-
niej i Środkowej oraz nacisk międzynarodowej opinii publicznej
spowodowały, że większość rządów państw burżuazyjnych przy-
chylnie ustosunkowała się do sprawy polskiej i uznała powstające
po latach niewoli państwo polskie.
W styczniu 1918 roku prezydent USA T. W. Wilson wygłosił
orędzie pokojowe mówiące m. in. o konieczności odbudowania
niepodległego państwa polskiego, które obejmowałoby tereny za-
mieszkane przez Polaków i które posiadałoby dostęp do morza.
Francja, na której terytorium tworzyła się od czerwca 1917 roku
armia polska, zaczęła upatrywać w przyszłej Polsce swego sojusznika.
Anglia zaś, bojąc się zbytniego wzrostu znaczenia Francji na konty-
nencie i zbyt wielkiego osłabienia Niemiec, godziła się na powstanie
niepodległej Polski, ale sprzeciwiała się odebraniu Niemcom Górnego
Śląska i Gdańska i przekazania ich Polsce.
Ponadto państwa kapitalistyczne uważały, że Polska .oddzielać
e rew°lucyjną Rosję od reszty kontynentu europejskiego.
menie niepódlpolnym :	ewolucyjne. Gorące p S
Pojawienie sie 1 .tęsknotf 23 wlanym państwem spowodowały
niczych forma'"° ,’e woiny światowej szeregu polskich ochot-
sprawę odzvskTniaWO,SkOWyCh’ Tworzon(> je więc, łącząc z nimi
nych, jak w R0Sj- • ni^>dle&łości, zarówno u boku państw central-
Zjadnoczonyrh ' ^ranci‘ dokąd przybywali ochotnicy ze Stanów
ł^aowepanu:’ ’ Wioch. Zawsze żywe nastroje niepodleg-
0 K*e wojny. Nada I . ^6w nasiliły się znacznie w końcowym
tza a się wreszcie okazja, aby po długich latach
niewoli wywalczyć wolność. Marzenia o niepodległej i zjednoczonej
Polsce, pielęgnowane przez całe pokolenia, mogły się reraz urzeczy-
wistnić.
Pod wpływem wydarzeń międzynarodowych i panujących w spo-
łeczeństwie nastrojów, nawet współpracująca dotychczas z okupan-
tem Rada Regencyjna wydała 7 października 1918 roku odezwę do
narodu, głoszącą, że powołany zostanie do życia rząd niepodległej
i zjednoczonej Polski złożony z przedstawicieli wszystkich warstw
społecznych, a reprezentanci Polaków w parlamencie austriackim
oświadczyli, że uważają się odtąd za obywateli państwa polskiego.
Równolegle z nastrojami niepodległościowymi nasiliły się dążenia
rewolucyjne ruchu robotniczego, aby przyszła Polska była państwem
wolnym i demokratycznym.
Rozbrajanie zaborców. Rozprzężenie panujące w państwach'
centralnych umożliwiło Polakom zbrojne wystąpienia. Już w począt-
kach października w Lubelskiem, Kieleckiem i Zagłębiu Dąbrow-
skim nastąpiły pierwsze udane próby rozbrajania okupantów przez
Rozbrajanie
żołnierzy niemieckich
w Warszawie
w listopadzie 1918 roku
5
, X Phkkiei Organizacji Wojskowej i uczestników istniejących
członków P Jskich formacji wojskowych.
W *w^iJe rozwoju wypadków do akcji włączyła się także ludność
'ina nie biorąca początkowo udziału w poczynaniach wojskowych.
Sda 31 października 1918 roku legioniści, z rozwiązanych za od-
mowę złożenia przysięgi zaborcom Legionów Polskich, znajdujący
się w Krakowie, oraz oficerowie i żołnierze Polacy z załogi krakow-
skiej rozbroili wojsko austriackie. Kraków był wolny, a za jego przy-
kładem poszła Małopolska i Śląsk Cieszyński.
W Warszawie oddziały Polskich Sił Zbrojnych i Legii Akade-
mickiej, składającej się ze studentów, wspomagane przez ochotników
rozbroiły znaczną część załogi niemieckiej, odebrały jej artylerię
oraz obsadziły stacje kolejowe, składy broni i amunicji. Znajdujące
się w Królestwie oddziały niemieckie, kierowane przez rady żoł-
nierskie i objęte coraz wyraźniej ruchem rewolucyjnym, rozbrojono
bądź skłoniono do dobrowolnego złożenia broni i szybkiego wyjazdu
do Niemiec. Część polskich ziem była już wolna.
Tworzenie lokalnych ośrodków państwowości polskiej.
Wykorzystując rozprzężenie panujące wśród zaborców, Polacy zaczęli
organizować własną administrację. Najwcześniej, bo już 19 paź-
dziernika 1918 roku powołana została Rada Narodowa dla Księs-
twa Cieszyńskiego, jako tymczasowa władza. Stworzono ochot-
niczą cję, której zadaniem było zapewnienie bezpieczeństwa
Z. u™ W «*• dni	» października
dar.:™” l “ Krak™ Powala Polska Komisja Likwi-
™C“°“T z»"=ld ziem polskich zaboru austriackiego.
’e’ “SBly d™	władzy - w Ge-
Galicji polskie ^°WSta^-W PrzemJślu- Komisja powołała na terenie
1	tworzenie za-
E^tbMun su zbrojnych.
dla odradzające^ r* P° S^eg0 w Lublinie. Największe znacze-
centralne z uwaei na i** P^^owości polskiej miały jednak ziemie
®>ści ludności polskie^ rP° oż,enie 1 skupienie na ich terenie więk-
,egenc>ina. Fakt utwórz °rma}ną wladz? sprawowała na nich Rada
1116 cieszyła się Ona M1,f'Cnia przcz Niemców spowodował, że
6	an,em sP°!eczeństwa i jako taka nie mogła
odegrać roli centralnego rządu. W tych
warunkach ugrupowania lewicy niepo-
dległościowej zdecydowały się na utwo-
rzenie w Lublinie w dniu 7 ^stopada
1918 roku, Tymczasowego Rządu
Ludowego Republiki Polskiej.

Lewicą niepodległościową nazywano stron-
nictwa polityczne i organizage dążące do przy-
wrócenia Polsce niepodległości i głoszące pro-
gram reform społecznych. Zaliczano do niej:
Polską Partią Socjal-Demokratyczną, Polską
Partię Socjalistyczną, Polskie Stronnictwo Lu-
dowe „Wyzwolenie", Polską Organizacją Woj-
skową i inne.
Ignacy Daszyński
Na czele nowo utworzonego rzą-
du stanął przywódca Polskiej Partii
Socjal-Demokratycznej — Ignacy Daszyński, a władzę nad
wojskiem otrzymał Edward Rydz-Śmigły — dowódca Polskiej Or-
ganizacji Wojskowej.
Rząd ten ogłosił utworzenie demokratycznego państwa polskiego
oraz zapowiedział przeprowadzenie szeregu reform społecznych,
jak: równouprawnienie polityczne wszystkich obywateli, 8-godzinny
dzień pracy, upaństwowienie lasów, a w dalszej kolejności upań-
stwowienie niektórych gałęzi przemysłu i reformę rolną. Zapowie-
dziano również powołanie do życia sejmu ustawodawczego, wyło-
nionego drogą demokratycznego głosowania.
Rząd lubelski nie zdołał jednak roztoczyć swojej władzy na teren
całej Polski. Istniał on zaledwie kilka dni.
TEKST POMOCNICZY
Proklamacja Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej
1924 r., Ł BO)
[...] Ludu Polski! Polski chłopie i robotniku!
Jeżeli chcesz zająć należne ci miejsce w rodzinie wolnych narodów, jeżeli chcesą
sam być gospodarzem na swojej ziemi, to musisz w swoje ręce ująć władzą w Polsce,
ch niepodległej i zjednoczonej Ludowej Rzeczypospolitej
musisz sam budować gma
Polskie)- . .. tasz temu wielkiemu a świętemu zadaniu, z polecenia
W przekonaniu, a sp sffonnictw b Królestwa i Galicji ogłaszamy się za Tym-
ludowych i socjalistyczny	Sej-mu ustawodawczego władzę
czasowy RfądJ''“!'?^e obejmujemy, ślubując sprawować ją sprawiedliwie ku dobru
całkowicie  niepodz‘ „0 skiego, nie cofając się jednak przed surową i bezwzględną
i pożytkowi ludu ip	w Polsce w!adzy demokracji polskiej. Jako
^Ld ludowy polski postanawiamy i ogłaszamy poniższe prawa, obowią-
ód —	v
1) Państwo polskie, obejmujące sobą wszystkie ziemie, zamieszkane przez lud
polski z własnym wybrzeżem morskim, stanowić ma po wszystkie czasy Polską Re-
publikę Ludową, której pierwszego prezydenta obierze Sejm ustawodawczy; [...]
5)	z dniem dzisiejszym ogłaszamy w Polsce całkowite polityczne i obywatelskie
równouprawnienie wszystkich obywateli bez różnicy pochodzenia, wiary i narodowości,
wolność sumienia, druku, słowa, zgromadzeń, pochodów, zrzeszeń, związków zawodo-
wych i strajków;
6)	wszystkie w Polsce donacje i majoraty ogłaszamy niniejszym za własność pań-
stwową. Dla przeciwdziałania spekulacji ziemią będą wydane osobne przepisy;
7)	wszystkie lasy, zarówno prywatne, jak i dawne rządowe, ogłaszamy za własność
państwową, sprzedaż i wyrąbywanie lasów bez specjalnego zezwolenia od chwili ogłosze-
nia niniejszego dekretu jest wzbroniona;
8)	w przemyśle, rzemiosłach i handlu wprowadzamy niniejszym ośmiogodzinny
dzień roboczy; [...]
Ludu Polski! Wybiła godzina twego czynu. Weź wielkie dzieło wyzwolenia twej
ziemi, przesiąklej potem i krwią twych ojców i praojców w swe spracowane, mocne
dłonie i przekaż następnym pokoleniom wielką i wolną, zjednoczoną Ojczyznę. Stań,
jak jeden mąz, do czynu, nie poskąp wielkiemu dziełu wyzwolenia Polski i pracującego
w niej człowieka ani mienia, ani ofiar, ani życia.
d ZlT braIn'e narody: litewski, białoruski, ukraiński, czeski i słowacki wzywamy
ozgodnego z nami współżycia i wzajemnego wspierania się w wielkim dziele tworzenia
Wu wolnych i równych narodów.
Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej:
ĆWICZENIA
ofa^^ny? WZt0St MStt0,6w nieP°dleglośdowych i rewolucyjnych w końcowym
3. GdzfeTSedy0
4 > wskaż na mapie)? p’erwsze lokalne ośrodki państwowości polskiej (opowiedz
Republiki Polsktó^Kma«,PrZ>dStaWil spoIeC2eństwu Tymczasowy Rząd Ludowy
5‘ ^namapi^^^l na jego czele?
t2cmy51, Lublin. e S e‘ Kieleckie> Zagłębie Dąbrowskie; b) Cieszyn, Kraków,
2. POWSTANIE RZĄDU CENTRALNEGO I JEGO PIERWSZE DEKRETY
Objęcie władzy przez Józefa Piłsudskiego. Po wybuchu
rewolucji w Niemczech, z więzienia w Magdeburgu zwolniony został
Józef Piłsudski — były działacz PPS i organizator I Brygady Legio-
nów Polskich walczących u boku Austro-Węgier. Fakt, że Pilsud.sk.
został aresztowany przez Niemców za odmowę złożenia im przy
sięgi na wierność oraz poprzednia działalność rewolucyjna spowodo-
wały wzrost ''ego popularności. Wielu Polaków uważało Józefa Pił-
sudskiego za człowieka nadającego się do kierowania odradzającym
się państwem polskim. Dlatego w dniu 14 listopada Rada Regen-
cyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę jako Naczelników.
Państwa, którą miał sprawować do chwili zebrania się sejmu. Pod-
porządkował mu się również rząd lubelski i Polska Komisja Likwi-
dacyjna w Krakowie. W ten sposób powstał rząd centralny, obejmu-
jący swymi wpływami znaczną część ziem polskich.
Władze państwowe organizowały się wśród ostrej walki stron-
nictw politycznych. W kilka dni po objęciu władzy Piłsudski mianował
premierem Jędrzeja Moraczewskiego, działacza PPSD. Nowo utwo-
rzony rząd był rządem koalicyjnym, to jest złożonym z przedstawi-
cieli kilku najsilniejszych stronnictw, ale bez udziału endencji, która
go zwalczała, i SDKPiL.
Rząd Moraczewskiego zorganizował władzę centralną i admi-
nistrację w terenie oraz wprowadził niektóre z zapowiadanych u-
przednio reform (ośmiogodzinny dzień pracy, ubezpieczenia choro-
bowe, minimum płacy, inspektoraty pracy, nadzór nad źle gospo-
darującymi zakładami przemysłowymi). Ustawy te miały być zapo-
wiedzią dalszych reform.
Gdy minęły obawy, że może dojść do rewolucji w Polsce, Pił-
sudski pod naciskiem klas posiadających odwołał rząd Moraczewskiego,
a misję utworzenia nowego powierzył w styczniu 1919 roku Igna-
cemu Paderewskiemu, związanemu z Narodową Demokracją.
Walki na kresach wschodnich. Granice Polski nie były jednak
ustalone. Wszyscy byli zgodni co do tego, że ziemie zamieszkane
wyłącznie przez Polaków powinny należeć do Polski. Natomiast
do terenów zamieszkanych przez ludność mieszaną, zgłaszały pre-
tensje inne narodowości. Na przełomie października i listopada
9
Piesze posiedzenie gabinetu Ignacego Paderewskiego
doszło w Przemyślu do walk z nacjonalistami ukraińskimi, którzy
organizowali tam własną władzę cywilną i wojsko.
Oddziały ochotników przybyłe z Krakowa na pomoc ludności
polskiej przechyliły wynik walki na stronę polską. Tereny Galicji
Wschodniej natomiast, zamieszkane w większości przez ludność
niepolską, zostały prawie w całości opanowane przez Ukraińców.
W tym też czasie rozpoczęły się walki o Lwów. Władze austriackie
nie chcąc oddać miasta Polakom ułatwiły przejęcie go przez Ukraiń-
ców. Zamieszkała we Lwowie polska ludność cywilna przy pomocy
żołnierzy polskich z armii austriackiej rozpoczęła walkę o włączenie
Lwowa do państwa polskiego. Walki na ulicach miasta i w jego oko-
licy toczyły się przez trzy tygodnie i dopiero przybyłe z pomocą
oddziały regularne wojska polskiego opanowały Lwów. Jednak na .
terenie wschodniej Galicji przez długi jeszcze czas trwały walki.
Powstanie Wielkopolskie. Sytuaęa Polaków w Poznańskiem
wiem^^21116 tnJdnieisza.niż w Królestwie. Stacjonowały tam bo-
bojowa D™6 Slły nie™eckie> które zachowały pełną sprawność
rzył korzystni0 Wy^?ch nien“eckiej rewolucji listopadowej stwo-
W Początkach	rozw°iu polskiej działalności narodowej.
Dzielnicowy któ 18 rOkU Zebral w Poznaniu polski Sejm
kiego w skład od rad Wa^ włączenie ziem polskich zaboru prus-
Wego się państwa polskiego. Wybrana przez
Powstanie wielkopolskie
ten sejm Naczelna Rada Lu-
dowa miała między innymi or-
ganizować polską administraqę.
Początkowo nie zamierzano wal-
czyć z Niemcami, łudząc się na-
dzieją, że konferencja pokojowa
załatwi sprawę granic. Niemcy
jednak nie czekając na pokojowe
uregulowanie sprawy, rozbudo-
wywali organizacje o charakterze
wojskowym, wymierzone przeciw
ludności polskiej. W dniu 27
grudnia w czasie uroczystości
poznańskich, odbywających się
na cześć niepodległości Polski
i przyjazdu z Paryża wybitnego pianisty i działacza politycznego
— Ignacego Paderewskiego, bojówki niemieckie wystąpiły tak
brutalnie, że Polacy chwycili za broń. Po krótkiej walce oswobo-
dzony został Poznań. W ciągu paru dni powstanie rozszerzyło się
na prawie całą Wielkopolskę, a dowództwo naczelne objął generał
Józef Dowbór-Muśnicki. W wielu miastach i miejscowościach Wiel-
kopolski tworzyły się samorzutnie oddziały powstańcze i w krwa-
wych walkach z Niemcami wyzwalały kraj. W połowie lutego 1919
roku całe Poznańskie było wolne. Powstanie wielkopolskie zakoń-
czyło się zwycięstwem Polaków.
Powstańczy
karabin maszynowy
na stanowisku
Sejm Ustawodawczy. W styczniu 1919 roku przeprowadzono
pierwsze w wolnej Polsce wybory do Sejmu Ustawodawczego.
Wzięło w nich udział ponad 20 partii politycznych, głoszących różne
programy społeczne. Największą liczbę głosów uzyskał prawicowy
Związek Ludowo-Narodowy (nowa nazwa endenqi), następnie
Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” i Polska Partia Socja-
listyczna. W sejmie partie prawicowe połączyły się z partiami centrum
uzyskując w ten sposób bezwzględną większość głosów (ponad
50%). Mniejszości narodowe uzyskały 12%.
Komuniści w wyborach nie wzięli udziału. Walczyli oni o umoc-
nienie Rad Delegatów i liczyli, że zwycięstwo rewolucji doprowadzi
do likwidacji sejmu i rządu burżuazyjnego. W związku z tym nawoły-
wali masy pracujące do bojkotu wyborów sejmowych.
Wybory do sejmu początkowo nie objęły Wielkopolski i Galicji.
Odbyły się tam one dopiero pół roku później.
Na pierwszym posiedzeniu 10 lutego 1919 roku sejm uchwalił
tzw. małą konstytucję. Była to krótka ustawa o naczelnych władzach
państwowych mająca obowiązywać aż do wejścia w życie przyszłej
konstytucji Rzeczypospolitej. Władzę Naczelnika Państwa sejm
powierzył nadal Józefowi Piłsudskiemu, a na stanowisku premiera
rządu polskiego zatwierdził ponownie Ignacego Paderewskiego.
Naczelnik i rząd byli odpowiedzialni przed sejmem za sprawowanie
swego urzędu.
Polska stała się republiką burżuazyjno-demokratyczną, tzn.
o takiej formie ustroju państwa, w którym najwyższe organa władz
państwowych (parlament, rząd, prezydent) są wybierane przez ogół
obywateli bądź bezpośrednio, bądź przez jego przedstawicieli.
Konstytucja gwarantuje podstawowe prawa obywatelskie, ale prze-
szkodą w osiągnięciu rzeczywistej równości społecznej jest prywatna
własność środków produkcji (fabryki, kopalnie, huty’).
Szerzej o powstaniu wielkopolskim w 191S—1919 r. pisze Piotr Łossowsld w ksi4Żcc
Zbrojny czyn ludu Wielkopolski. Warszawa 1970.
13
tekst pomocniczy
z W.I* o wyzwolenie Wielkopolski
ęPMa w pi^- ** ' W“rS""'a '”3' Ł
1 W niedzielę 5 stycznia (1919) o godzinie 7 rano porucznik Cyms, otrzy-
JL' w nocy od komendanta Straży Ludowej Eckerta dokładne dane o rozlokowaniu
S niemieckich, trzema kolumnami uderzył na Inowrocław.
Do godziny 10 zdobyto większą część miasta. Niemcy obwarowani w koszarach
. czerwonych i na dworcu, nie poddawali się, krwawo odpierając ataki. Do godziny . 1
po południu wrzała bezskuteczna bitwa. Celem uniknięcia ofiar, powstańcy przystąpili
do oblegania koszar, wstrzymując dopływ światła i wody. Pozbawieni łączności, Niemcy
wywiesili wreszcie białą chorągiew. Sporządzono warunki kapitulacji i pod eskortą
odstawiono rozbrojonych do Złotnik. Inowrocław został oswobodzony, stając się ośrod-
kiem zbrojenia nowych sił, formowanych pod nazwą 1 Pułku Grenadierów Kujaws-
kich [...]
Zapal, jakim promieniował cały powstańczy ruch w Wiclkopolsce, był również
udziałem patriotycznych Polek. Przykładem tego były Polki z Inowrocławia, które
na wieść o mającym nastąpić ataku na miasto, [...] w ciągu jednej nocy zorganizowały
akcję odżywiania walczących [... ] Jakże zdumiony byl żołnierz, gdy w czasie zupełnego
zapomnienia o wszystkicm, pomimo kul i niebezpieczeństwa, docierały do niego panie
ze stacji żywnościowej, pokrzepiając słowem i chlebem. Ten jeden dzień działalności
w szeregach walczących, zapisany został jako najpiękniejsza karta wspomnień z walki
o wolność Inowrocławia. (...)
ĆWICZENIA
1. Dlaczego władzę powierzono Józefowi Piłsudskiemu?
4 Jak doszło do utworzenia rządu centralnego??
3- Jak przebiegało wyzwalanie Wielkopolski?
p™.ya, Lwó,: w p„mń. Mopolskę.
3. RUCH ROBOTNICZY U PROGU ISTNIENIA II RZECZYPOSPOLITEJ
— Jak rozwijał się ruch robotniczy na ziemiach polskich pod koniec
XIX wieku?
— Czym różniły się programy PPS i SDKPiL?
Partie robotnicze w Polsce. Równocześnie z tworzeniem się
jednolitego państwa polskiego wzrastało ożywienie działalności
politycznej wszystkich warstw społeczeństwa. Aktywne wystąpienia
mas ludowych poważnie przyczyniły się do powstania Polski jako
republiki burżuazyjno-demokratycznej. Masowe demonstracje i strajki
robotników oraz liczne wystąpienia chłopskie świadczyły o wzroście
świadomości mas ludowych.
Pod wpływem masowego udziału robotników i chłopów wzma-
gała się działalność lewicowych partii politycznych. Dotyczyło to
przede wszystkim Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), która
posiadała duże wpływy wśród robotników. Utworzyła ona własną,
konspiracyjną organizację bojową — Pogotowie Bojowe PPS. Kie-
rownictwo PPS opowiadało się za stworzeniem republiki demo-
kratycznej, w której zostałyby przeprowadzone dość rozległe reformy
społeczne i gospodarcze: powszechne i równe wybory do jedno-
izbowego parlamentu, upaństwowienie niektórych działów gospo-
darki, wprowadzenie 8-godzinnego dnia pracy oraz ubezpieczeń
społecznych. Jednocześnie jednak kierownictwo PPS starało się
zahamować narastające wśród klasy robotniczej wrzenie rewolucyjne
i wrogo odnosiło się do Rosji Radzieckiej.
Część aktywu PPS głosiła konieczność walki o republikę socja-
listyczną.
Najbardziej rewolucyjną część klasy robotniczej reprezentowała
Socjal-Demokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL)
oraz PPS-Lewica. Głosiły one hasła wałki o zwycięstwo rewolucji
proletariackiej w Polsce i solidarność z Rosją Radziecką. Pod wpły-
wem doświadczeń rewolucji rosyjskiej jesienią 1918 roku przystąpiły
do tworzenia rad.
Rady Delegatów Robotniczych w Polsce. Jako pierwsza
powstała 5 listopada 1918 roku Rada Delegatów Robotniczych w Lub-
linie, a nieco później w Dąbrowie Górniczej i Sosnowcu. W listo-
15
, . „„0M na terenach wyzwolonych ziem polskich
padzie i e™T*tów Robotniczych. Rady te w dużym stopniu
ponad sto Rad V s się spolecznego i gospodarczego,
powołały nawet silę zbrojna proletariatu - Czerwoną
“oSnięcia proletariatu fabrycznego zachęciły do walki, robot-
ników Snydt. wystąpili oni przeciw obszarmkom ząda)ąo na-
leżnych im praw i dzięki masowym demonstracjom i strasom osrąg-
neli pewne sukcesy, polegające na zabezpieczeniu warunków pracy
i płacy poprzez podpisywane corocznie umowy zbiorowe. .
Do walki przeciw obszarnikom włączyli się również chłopi mało-
rolni, którzy w wielu miejscach rozstrzygnęli na swoją korzyść spory
serwitutowe, tj. wyrąb dworskich lasów oraz wypas bydła na dworskich
łąkach. Najbardziej zdecydowanie wystąpili chłopi w powiecie tar-
nobrzeskim, dzieląc w listopadzie 1918 roku ziemię obszamiczą
i zmuszając władze do zmiany administracji. Wydarzenia te określono
mianem Republiki Tarnobrzeskiej. Na jej czele stanął ksiądz
Eugeniusz Okoń i dowódca milicji ludowej, Tomasz Dąbal.
Utworzenie Komunistycznej Partii Robotniczej Polski.
W dniu 16 grudnia 1918 roku doszło do zjednoczenia SDKPiL
i PPS-Lewicy i powstania Komunistycznej Partii Robotniczej
Polski. (KPRP).
Kierownictwo tej partii uważało, że powstająca w Polsce repu-
bhka burżuazyęno-dcmokratyczna me będzie w stanie zmienić grun-
towne położenia klasy robotniczej i wobec tego proletariat powinien
prowatoc walkę o zwycięstwo rewolucji socjalistycznej, gdyż do-
piz>™?ll! p*1' wyzwolenie społeczne i polityczne. KPRP
wotami ” E“°pie, Środkowej nastąpi szybkie zwycięstwo re-
rodZe a	,'ÓZ°!'Ch ““""dowości stworzy jedną, wielką
Dlatego’ KPRp238 2paknie.Potrzeba wytyczania granic państwowych,
tytznych nonni.1116 a, cpnla®a ^ssel narodowych i ogólnodemokra-
<1"	wiets2ości proletariatu. Od pierwszych
"“'i i sprze-
jaka wytworzyła . wyzysku. Jednak sytuacja wewnętrzna,
^ięstwu reWolUcji SJaSj^j ZiemiaCh polskich> nie sprzyjała
16
RHDY DELEGH1ÓW ROBOTNICZYCH
OKRĘGU SOSNOWIECKIEGO.
Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!
Pólcgłyi n za sprawę robotniczći
— C Z E & < ' !
Strona tytułowa organu Rady Delegatów Robotniczych w Sosnowcu
Historia — 2
______
	,«* z ruchem robotniczym w Polsce w pierwszych dzie-
0 problemach	jeg0 czołowych przedstawicieli Adolfie Warskim
r0b0tniCZei WaTSZaWy' Wa™ 19M
TEKST POMOCNICZA
Wyjątki z Manifestu KPRP
(Gastw Mirkowi: ITypin lAurycn'. Warszawa 1958, s. 8®.
Dwie partie: Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy i Polska Partia Socja-
listyczna (Lewica), połączyły się w jedną Komunistyczną Partię Robotniczą Polski,
która wzywa Was pod swój sztandar walki o dyktaturę proletariatu, o rewolucję socjalną.
Pod tym sztandarem zjednoczyły się obie partie w chwili, gdy w całej Europie
pękają wiązania państw kapitalistycznych, a proletariat walczy o zdobycie władzy, aby
na gruzach starego świata wyzysku i ucisku budować świat nowy, na własności socja-
listycznej, na wolności i braterstwie oparty. Połączyła nas jedność zadań, które dziś
stoją przed klasą robotniczą [...]
Robotnicy! Dwie wrogie, nieprzejednane potęgi starły się z sobą. Z jednej strony
kapitaliści i ich rządy, które w swej chciwości zysków i zaborów rozpętały międzyna-
rodową rzeź ludów i w ciągu czterech i pół roku wojny zalewały świat krwią i pożogą.
Z drugiej strony rewolucyjny proletariat, który musi wyrwać władzę z krwawych szponów
kapitału, jeśli chce siebie i ludzkość całą wyzwolić z tego stanu dzikości i okrucieństwa.
Robotnicy! Pytamy Was: W tych olbrzymich zapasach między barbarzyńskim
kapitałem a wyzwalającą świat rewoluq'ą — po czyjej staniecie stronie? [...]
Jeśli nie chcemy, by nas zakuto w nowe kajdany, musimy rozpalić w Polsce własną
rewolucję, zburzyć panowanie burżuazji, zdobyć władzę dla Rad Delegatów Robot-
niczych.
Rzuciliśmy hasło tworzenia w Polsce Rad Delegatów Robotniczych miast i wsi
w niezłomnym przekonaniu, że staną się organem walki szerokich mas proletariatu,
rraraw klasom burźuazyjnym, łączącym się z międzynarodową kontrrewolucją, niechaj
robotniczej, ramię w ramię z socjalistyczną Rosją i z rewolucyj-
nym proletariatem wszystkich krajów (...)
ćwiczenia’
i Do czego	ppS-liS? °dradZania Się państwa Polskieg»?
j P°'SCe lad dek8a,ÓW tOb°^
program działania przyjęła KPRP?
4. WOJNA POLSKO-RADZIECKA.
GRANICE POLSKI NA WSCHODZIE
Przyczyny wybuchu wojny. Wielu politycznych działaczy
w Polsce było zdania, że w skład państwa polskiego winny wejść
ziemie sprzed rozbiorów. Nie było to słuszne, ponieważ większość
tych ziem zamieszkana była przez obce narodowości. Piłsudski nato-
miast dążył do podporządkowania sobie Litwy, Białorusi i Ukrainy
i stworzenia federacji (związku, unii) tych państw z Polską. Sądził
on, że powstałe w ten sposób państwo federacyjne, składające się
z narodów posiadających świadomość wspólnych losów państwo-
wych, będzie dostatecznie silne, aby przeciwstawić się wrogom ze-
wnętrznym. Chodziło mu szczególnie o przeciwstawienie tych państw
Rosji Radzieckiej. Kiedy plany federacji okazały się nierealne wobec
sprzeciwu ludności Ukrainy, Białorusi i Litwy, Piłsudski postanowił
przy użyciu siły przesunąć granice Polski daleko na wschód. Spo-
tkało się to z poparciem polskich nagonalistów i właścicieli ziem-
skich posiadających dobra na wschodzie. Wiosną 1919r oku oddziały
polskie rozpoczęły działania wojenne i zdobyły Wilno i Lidę, wypie-
rając stamtąd Armię Czerwoną. W ciągu dalszych miesięcy Polacy
zajęli znaczny obszar ziem kresowych wraz z Mińskiem Biało-
ruskim, dochodząc do Berezyny i Dźwiny. Latem ofensywa polska
w Galicji Wschodniej dotarła poza Kamieniec Podolski, a na Wołyniu
do Zwiahla i rzeki Uborci.
Z pokojowych propozyq'i rządu radzieckiego Piłsudski nie chciał
skorzystać.
Wiosną 1920 roku przeszła przez Polskę szeroka fala antywojen-
nych strajków i wieców. Rząd skierował przeciw strajkującym robot-
nikom wzmocnione jednostki policji i wojsko.
Wyprawa Piłsudskiego na Kijów. Po upadku burżuazyjnej
republiki ukraińskiej jej przywódca ataman Semen Petlura prze-
szedł wraz z częścią wojska na stronę Polaków. W kwietniu 1920
roku Józef Piłsudski rozpoczął ofensywę na Kijów, chcąc oderwać
Ukrainę od Rosji Radzieckiej. Wojska Polskie zajęły duże tery-
toria wraz z Kijowem, lecz ludność Ukrainy nie poparła atamana
19
JK że «» i nim wrócą obszarnicy polscy. W tym
"**2Czerwona skoncentrowała znaczne siły i przeszła do
“““^aa Armia konna pod wodzą Siemiona Budionnego
SXie przez front na tyły wojsk polskich zajmujących Kijów
je do odwrotu. W miesiąc później Armia Czerwona rozbiła
font polski na Białorusi. Rozpoczął się na całej linii odwrót wojsk
polskich. Coraz bardziej dawał się odczuć brak rezerw i sprzętu
wojskowego w kraju zniszczonym kilkuletnią wojną. Latem 1920
roku Armia Czerwona dotarła na przedpola Warszawy.
Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski w Białymstoku.
Wraz z wkraczaniem Armii Czerwonej aktywizował się polski ruch
rewolucyjny. W końcu lipca 1920 roku w Białymstoku rozpoczął
działalność Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, który miał
pełnić funkcję tymczasowego rządu proletariatu. W skład jego weszli
wybitni działacze rewolucyjni — Feliks Dzierżyński, Julian Mar-
chlewski i Feliks Kon. Komitet oddał zarząd zakładów przemysło-
wych komitetom fabrycznym i utworzył milicję ludową. Jednocześnie
Julian Marchlewski
Feliks Dzierżyński
20
powstawały terenowe Komitety Rewolucyjne będące lokalnymi orga-
nami władzy. Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski działał do
20 sierpnia 1920 roku.
Końcowy etap wojny. W czasie zbliżania się pod Warszawę Armii
Czerwonej sytuacja międzynarodowa i wewnętrzna Polski skompli-
kowała się bardzo. W wielu krajach Europy rewolucjoniści demon-
strowali pod hasłem: „Ręce precz od Rosji”. W Czechach i Gdańsku
robotnicy utrudniali przewóz amunicji i broni zakupionej we Francji,
a Niemcy planowały zbrojne rozstrzygnięcie problemu granic z Polską.
Wśród państw koalicji przeważało zdanie, że Polska nie zdoła się
obronić. Na żądanie pomocy ze strony Polski, zaofiarowały swe po-
średnictwo, o ile Polska zawrze z Rosją Radziecką zawieszenie broni
i zrezygnuje z ziem leżących na wschód od Bugu. Do wykonania
tego projektu jednak nie doszło.
W Polsce utworzono Radę Obrony Państwa, która przejęła
niektóre uprawnienia Sejmu Ustawodawczego. Powołano też rząd
na czele z Wincentym Witosem i Ignacym Daszyńskim, obsadzając
część stanowisk rządowych działaczami z partii lewicowych. Miało
to świadczyć o jego ludowym charakterze. Uchwalono też szybko
ustawę o reformie rolnej, aby odciągnąć od rewolucji masy chłopskie.
W wyniku zastosowania szeregu nadzwyczajnych środków oraz
wykorzystując nastroje patriotyczne i wzrost obaw przed utratą
świeżo odzyskanej niepodległości wzmocniono siły zbrojne i uzys-
kano pomoc w sprzęcie wojennym z Francji i Anglii. Jednocześnie
Naczelne Dowództwo przygotowało kontrofensywę, w wyniku której
Armia Czerwona zmuszona została do odwrotu. W miesiąc później
wojska polskie doszły do linii Zbrucz—Dzisna. Działania wojenne
toczyły się jeszcze do początków października. Obie strony wyczer-
pane wojną zdecydowały się na zawieszenie broni i zawarcie pokoju.
Traktat ryski. Granice Polski na wschodzie. Wojna polsko-
-radziecka zakończona została podpisaniem w dniu 18 marca 1921
roku traktatu pokojowego w Rydze. Stanowił on, że granica między
Polską a Rosją Radziecką i Ukrainą biec będzie od Dźwiny ku po-
łudniowi na zachód od Mińska, a na wschód od Łunińca przez
21
Ostróg d. Zbn.cz. i Zbruczem do Dmcsnu. Obydw.e .nony yrzeUy
“'^Sd0^’^" '™zh “** “KWSkiCh
, Wilnem zajętym wcześniej przez wojska polskie.
Skutki wojny. Działania wojenne trwające dwa lata poważnie
wyczerpały zasoby gospodarcze kraju, zniszczonego przez wojnę
światową i odbudowującego dopiero swój niepodległy byt, a tysiące
Polaków straciło życie w tej niepotrzebnej wojnie. W skład państwa
polskiego weszły duże obszary zamieszkane przez Ukraińców i Biało-
rusinów, co stało się jedną z głównych przyczyn uniemożliwiających
pełne unormowanie stosunków Polski ze Związkiem Radzieckim.
Prowadzenie działań wojennych na wschodzie spowodowało również,
że zaniedbana została sprawa granic zachodnich. Gdy Armia Czer-
wona podchodziła pod Warszawę, w lipcu 1920 roku, na Mazurach
odbywał się plebiscyt ludności, który miał zadecydować o przynależ-
ności tych ziem do Polski. Głosowanie przebiegało bardzo dla nas
niekorzystnie. Wschodnia polityka Piłsudskiego zaciążyła również
ujemnie na sprawie odzyskania Śląska (patrz tekst pomocniczy na
str. 22—23).
TEKST POMOCNICZY
Z artykułu w „Robotniku” * w sprawie polityki wschodniej rządów polskich.
27 lipiec 1920 rok
„J*l”yPoU“d°niepodległego bym,suły
dń! już radoe.o	PlerWSZa na zapomnieniu swych historycznych,
I” byĆ W ” l»nll*Ł
»	h4,0ilS poif^' ” ",dl’ !' Nitrować Ul pljdzi ziemi
* 1 «*" "® »»
n*h[. .j	“'•tan'* ~ mbotnlcy i chłop! myil, ; „oj,
* ..Robotnik" _	.
a	°	"”1	Pinii
Nikomu nie śniłoby się kwestionować prawa Polski do Górnego Śląska, gdyby go
posiadała dzięki wysiłkowi jego własnych mieszkańców. Nawet Niemcy z łatwością
zgodziliby się z faktami dokonanymi. Nie przyszło im przecież do głowy kwestionować
w Wersalu prawa Polski do Poznańskiego.
Bez półtorarocznej wojny, bez ruiny finansowej powstałaby Polska, obejmująca
wszystkie ziemie o przeważającej ludności polskiej i miałaby znacznie mniej wrogów
niż dzisiaj.
Polskie klasy posiadające wybrały drugą drogę. Polskę chciałyby mieć wielką pod
względem obszaru, nie zastanawiając się ani na chwilę, czy „wielkość” ta pogodzić się
da z istotnym rozwojem Polski, jako państwa nowoczesnego i czy w ogóle da się urze-
czywistnić ze względu na splot najsprzeczniejszych interesów Polski, jej sąsiadów
i państw Zachodu [...] Gdzie zaś miano do wyboru kraj o ludzie polskim, lub kraj
o polskich obszarnikach, tam bez wahania podporządkowywano pierwszy drugiemu.
W rezultacie wszystko uzależniono od dobrej woli wielkiej czwórki sprzymierzeńców,
a interesy polskich robotników i chłopów na kresach zachodnich usunięto na drugi
plan, wobec interesów szlachty i duchowieństwa na Litwie, Białej Rusi i Ukrainie.
Polskę wciągnięto w długotrwałą wojnę z Rosją, wysysającą wszystkie jej soki
życiowe [...]
Pierwszym skutkiem było przegranie z kretesem plebiscytu na Warmii i Mazurach.
Pocieszają nas, iż był on z góry przegrany. Tymczasem Niemcy twierdzą, iż niektóre
powiaty, jak Niborski* i Sztumski mogły być już obecnie przez Polaków zdobyte i tylko
klęski wojenne i bezład panujący w kraju na skutek wojny, przyniosły im zwycięstwo
ĆWICZENIA I PYTANIA
1.	Jakie były przyczyny wybuchu wojny polsko-radzieckiej?
2.	Co wiesz o działalności Komitetu Rewolucyjnego Polskiego?
3.	Jakie były postanowienia traktatu ryskiego z 1921 roku?
4.	Jakie były skutki wojny polsko-radzieckiej ?
5.	OSTATECZNE USTALENIE GRANIC POLSKI
Sprawa Śląska Cieszyńskiego. Na Śląsku Cieszyńskim,
Spiszu i Orawie mieszkała ludność o świadomości narodowej polskiej,
czeskiej i słowackiej.
Utworzona najwcześniej na ziemiach polskich Rada Narodowa
Księstwa Cieszyńskiego zawarła w dniu 5 listopada 1918 roku układ
* Niborski — obecnie nidzicki.
23
. k.™ w którym ustalono, * zamieszkane przez Polaków
Sdzom polskim, aż do ustaleni, grantcy wspolnte
oddane z«aM Czechosłowacji. Wykorzystuje zaangazowatue
Srakach z Ukraińcami oddziały czeskie mespodztewatue
r iZ stycznia 1919 roku uderzyły na Sląsk, za)*- Bogunun 1 Cle-
szvn i posunęły się ku Wiśle.	. ,
Sytuacja uległa zmianie, kiedy do pomocy wojsku przybyła lud-
ność cywilna. Z jej udziałem wojska polskie zatrzymały Czechow
pod Skoczowem i poczęły wypierać ich na zachód. Wówczas sprawą
tą zainteresowały się państwa koalicyjne i za ich pośrednictwem
zawarto układ, w myśl którego Cieszyn pozostał przy Polsce, a za-
chodnią część Śląska oddano Czechom aż do czasu ostatecznego
ustalenia granicy polsko-czeskiej. Nastąpiło to w okresie późniejszym.
Polska otrzymała ostatecznie wschodnią, rolniczą część spornego
terenu. Także na Orawie i Spiszu oznaczono granice bez przepro-
wadzenia plebiscytu.
Postanowienia traktatu wersalskiego w sprawie polskiej.
Wyzwolenie Wielkopolski przez powstańców nie oznaczało jeszcze
ustalenia granicy z Niemcami. Miało to nastąpić dopiero na kon-
ferencji pokojowej w Paryżu, na której interesy polskie reprezen-
tował Ignacy Paderewski i Roman Dmowski. Dążyli oni do włą-
czenia w skład państwa polskiego całości ziem byłego zaboru prus-
kiego. Stanowisko Polaków popierała Francja, której zależało na
osłabieniu Niemiec; natomiast Anglia była temu zdecydowanie
przeciwna, bojąc się zbytniego osłabienia Niemiec, a wzrostu wpły-
wów Francji na kontynencie.
Po długich debatach i przetargach przyznano ostatecznie Polsce
bez warunków jedynie większość obszaru Pomorza Gdańskiego,
okolice Działdowa oraz wyzwoloną już wcześniej Wielkopolskę.
Z Gdańska utworzono Wolne Miasto pozostające pod kontrolą Ligi
^odów. O losach Górnego Śląska, Warmii, Mazur i Powiśla zade-
cydować miało głosowanie ludności.
J01Skę.’ p0dobnie iat “a mniejszych państw,
on suwerer^	.”"atmu mniejszościowego”. Ograniczał
nośó obcym	Krytorium > *wal moż-
pieki nad mniejszościami narodowymi.
24
Plebiscyty na Warmii, Mazurach i na Górnym Śląsku.
Zgodnie z postanowieniami traktatu wersalskiego Polska i Niemcy
rozpoczęły przygotowania do przeprowadzenia plebiscytu na te-
renach Warmii, Mazur, Powiśla i Górnego Śląska. Tereny plebiscy-
towe obsadzone zostały przez wojska koalicji, które w większości
odnosiły się przychylnie do Niemców. Niemcy wykorzystali dogodną
dla siebie sytuację i przy pomocy bojówek (uzbrojone oddziały cy-
wilów działające nielegalnie) rozpoczęły zastraszanie ludności. Gro-
żono śmiercią każdemu, kto będzie głosował za Polską. Napadano
na polskich działaczy i masakrowano ich za to, że uświadamiali
Mazurów i uczyli czytania polskich książek. Rząd polski zajęty wojną
na wschodzie nie udzielił Polakom zamieszkałym na terenach ple-
biscytowych należytej pomocy. Głosowanie na Warmii, Mazurach
i Powiślu odbyło się 11 lipca 1920 roku. Polska plebiscyt przegrała.
Powrócił do nas tylko mały skrawek ziemi na prawym brzegu Wisły,
na wprost Gniewu.
Jeszcze przed wejściem w życie postanowień traktatu wersalskiego
ludność polska na Śląsku, nie mogąc znieść ciężkich rządów nie-
mieckich, porwała za broń i w sierpniu 1919 roku wybuchło pierwsze
powstanie na Śląsku. Wojsko niemieckie dysponujące znaczną prze-
wagą liczby i uzbrojenia, szybko uporało się z powstańcami.
Lepsza nieco sytuacja wytworzyła
się dla Polaków, gdy po ratyfikagi
(zatwierdzeniu) traktatu wersalskie-
go przybyła komisja mocarstw ko-
alicyjnych, a wojska koalicji obsa-
dziły cały Śląsk, aby umożliwić
spokojny plebiscyt. Niemcy nie dali
jednak za wygraną, a ich zbrojne
bojówki napadały na Polaków. Wy-
stąpienia niemieckie nasiliły się latem
1920 roku, gdy wydawało się, że
Armia Czerwona zajmie Warszawę.
Doprowadziło to w sierpniu
do ponownego powstania śląskiego.
Miało ono ten skutek, że komisja
koalicyjna zabezpieczyła lepiej rów-
nouprawnienie ludności polskiej.
Józef Grzegorzek — organizator
i przywódca I powstania śląskiego
25
Powstańczy oddział marynarzy, dowodzony przez legendarnego kapitana Roberta Oszke
(w skórzanej kurtce)
20 marca 1921 roku odbył się na Śląsku plebiscyt. Za zgodą
państw koalicji Niemcy sprowadzili specjalnymi pociągami blisko
200 tys. osób, które wprawdzie urodziły się na Śląsku, ale tam nie
mieszkały. Ludzie ci oddali swe głosy za Niemcami. W sumie Niemcy
uzyskali przeszło 700 tys., a Polska 480 tys. głosów. Większość głosów
za Niemcami padła głównie w miastach, gdzie istniały większe sku-
piska ludności niemieckiej. Powiaty wschodnie i okręgi przemysłowe,
w których przeważali polscy robotnicy i górnicy, głosowały za Polską.
Trzecie powstanie śląskie. Po zakończeniu plebiscytu roz-
poczęła się walka o podział Śląska. Niemcy uważali, że korzystny
nich wynik głosowania upoważnia ich do zajęcia całej ziemi
śląskiej. Mieli oni poparcie Anglii, która chciała, aby Polsce dostały
się tylko dwa powiaty: pszczyński i rybnicki. Spowodowało to wybuch
kich P™ ma’a 1921r2^H jrzeciego, największego z powstań śląs-
-S; stancy optowali prawie cały óbszar Górnego Śląska,
26
Powstania śląskie
Przedstawiciele Ententy na Górnym Śląsku, 1921 rok
odpierając ataki Niemców sprowadzanych coraz liczniej z Rzeszy.
Wówczas na pomoc Ślązakom pośpieszyli ochotnicy z całej Polski.
łącznie po stronie polskiej walczyło około 25 tys. powstańców do-
wodzonych przez podpułkownika Macieja Mielżyńskiego, a potem
przez podpułkownika Kazimierza Zenktellera. W pierwszym okresie
walk powstańcy odnieśli szereg sukcesów, zajmując znaczny obszar
Śląska. Do większych miast jednak nie wkraczali, ponieważ stały
tam oddziały koalicji.
Rząd polski w Warszawie nie mógł otwarcie pomóc powstań-
com, ponieważ zabraniały tego postanowienia traktatu wersalskiego.
Natomiast Niemcy nie licząc się z żadnymi ograniczeniami wysłali
przeciw powstańcom oddziały regularnego wojska. W czasie nie-
mieckiego przeciwnatarcia doszło do krwawych walk o Górę Św.
Anny. Bohaterstwo powstańców zadziwiało nawet wrogów. Jeden
zoficerów niemieckich, pamiętający piekło bojów pod Verdun,
we ,Cp	zdobycie Góry Św. Anny było niemniej okropne i krwa-
owstancy bronili się jak „piekielne maszyny, działając auto-
28
matycznie, w jakimś transie przedśmiertelnym. Oto jeden z tych
wcielonych diabłów — wspomina uczestnik — przebity bagnetem,
rzucił się jeszcze na grupę silnych jak tur Bawarczyków i trzech
zabił kolbą, nim sam skonał”.
Po dwóch prawie miesiącach walk udało się komisji koalicyjnej
doprowadzić do rozejmu, a państwa koalicji nie mogąc między sobą
dojść do porozumienia w sprawie Śląska, oddały ją do decyzji Ligi
Narodów i orzeczenie jej bez zmian już potem przyjęty. Dzięki
walce Ślązaków orzeczenie to było dla Polski znacznie korzystniejsze
od dawnych projektów angielskich i żądań niemieckich, chociaż
nie uwzględniało wielu słusznych praw Polski. Oprócz powiatów
pszczyńskiego i rybnickiego — które przedtem proponowała Anglia
— otrzymała Polska część powiatu raciborskiego, znaczną część
obszaru przemysłowego z Katowicami i Królewską Hutą oraz znaczną
część powiatu lublinieckiego i Tarnowskich Gór. Niestety, na te-
renach zagarniętych przez Niemcy znalazło się kilkaset tysięcy Po-
laków i kilka dużych miast — Opole, Gliwice, Zabrze i Bytom.
Dla tych Polaków walka się jeszcze nie skończyła.
Powstania śląskie byty pięknym przejawem patriotyzmu i bo-
haterstwa ludu śląskiego walczącego o przyłączenie do Macierzy.
Przez długie lata niewoli pielęgnował on obyczaje i język ojczysty,
a w dniach próby zdał z honorem egzamin polskości.
Pierwszy oddział Wojska Polskiego wkracza do Katowic
29
„ „d,.	a* • M,kl m
TEKST POMOCNICZY
Wspomnienia powstańca śląskiego
faiHch. Katowice 1957, a. 97)
r i Nastała niedziela 19 sterpnia 1920 roku. W Katowicach [Niemcy] zaczęli
„Jzać demonstrację. Napadając na Polaków podpalili i zdemolowali siedzibę Pol-
Skiego Komisariatu Plebiscytowego. Wtedy też został zamordowany przez tłum Niem-
ców'doktór Mielęcki. Wojsko francuskie było bezradne [...] Na wieść o napadzie
Niemców i zamordowaniu Mielęckiego posypały się straszne groźby i żądania odwetu.
W nocy został rozbrojony posterunek policji w Janowie i zaczęło się II powstanie.
W poniedziałek został na znak protestu ogłoszony strajk. Teraz, kto miał jeszcze jaką
broń ukrytą z I powstania, wyciągał ją i po południu razem z powstańcami z Szopienic
ruszyliśmy na Mysłowice, gdzie stacjonowała cała sotnia policji Sipo [niemiecka policja
bezpieczeństwa]. Miasto zostało wnet zdobyte. Więzienie opanowano i broń rozdano
[...] Policja Sipo została zlikwidowana, a na jej miejsce na całym obszarze ple-
biscytowym powstała policja plebiscytowa. Więc, aby bronić sprawy polskiej podczas
plebiscytu, zgłaszali się powstańcy do nowej policji, która była pod komendą aliancką.
[...] Nastgmego dnia włoska piechota wyszła do ataku na powstańców, gnając
przed sobą poprzednio aresztowanych Polaków. Myśleli, że w ten sposób pokonają
powstańców. Przed miastem były pola i łąki, za którymi się rozciągał las, a na jego
skraju leżeli powstańcy. W tyralierze szła piechota włoska gnając przed sobą Polaków.
Pułkownik angielski rozkazał artylerii francuskiej ostrzeliwać pozycje powstańców.
Zahuczały więc armaty, a granaty szły hen daleko za powstańcami w las. Gdy Włosi
się zbliżyli, powstańcy otworzyli ogień z karabinów maszynowych, nie raniąc nikogo
z cywilów. Na odgłos strzałów ci padli na ziemię. Włoska piechota, która już miała
straty w zabitych i rannych, zaczęła razem z bojówkarzami niemieckimi uciekać do
miasta, ścigana przez powstańców. Równocześnie odbyło się natarcie od strony dwor-
ca, który wnet został zdobyty. Gdy powstańcy dotarli do starostwa, gdzie urzędował
angielski pułkownik, rozpoczęły się pertraktacje. Miasto poddało się powstańcom,
kcz był jeden warunek, że powstańcy z bronią przez miasto mieli nie przechodzić.
Ruszono Więc wokół miasta dalej na Kalinów, Rozmierkę i Górę Św. Anny.
Z poezji powstańczej
Nie zlożym broni, choćby stu mocarzy
Przeciw powstańcom swój wydało sąd!
Praw naszych deptać niechaj się nie waży
Żaden parlament, żaden sejm, ni rząd!
Żaden paragraf z waszych „mądrych” Ksiąg
Raz wziętej broni nam nie wydrze z rąk!
W jarzmo niewoli nie powrócim więcej,
Nigdy tej ziemi nie dostanie wróg!
W gruz ją zamienim, gdyby z bronią w ręce
Paść trzeba było, plącąc święty dług!
Baczność żołnierzu! Męstwo w sobie twierdź!
Nie zlożym broni! Zwycięstwo lub śmierć!
ĆWICZENIA
1.	Jak doszło do ustalenia granicy na Śląsku Cieszyńskim?
2.	Jakie były postanowienia traktatu wersalskiego w sprawie polskiej?
3.	Dlaczego Polska przegrała plebiscyt na Warmii i Mazurach?
4.	Jakie były przyczyny wybuchu trzeciego powstania śląskiego; omów jego przebieg
i rezultaty.
5.	Jak oceniasz postawę Ślązaków?
6.	Dlaczego Anglicy popierali żądania niemieckie w sprawie Śląska?
n. PIERWSZE LATA NIEPODLEGŁOŚCI, 1921-1926
6. RZECZPOSPOLITA POLSKA — REPUBLIKĄ BURŻUAZYJNO-DEMO-
KRATYCZNĄ
Obszar i ludność państwa polskiego. W 1922 roku ukształ-
towane zostały ostatecznie granice odrodzonego państwa polskiego.
Ich ukształtowanie było dla Polski bardzo niekorzystne. Nieregularny
kształt, nadmierne wydłużenie niektórych części, wąski dostęp do
morza oraz brak naturalnych granic zmniejszyło możliwości obronne
nowo powstałego państwa. Miało to duże znaczenie, ponieważ są-
siedzi ówczesnej Polski nastawieni byli do niej wrogo. Niemcy nie
mogły pogodzić się z utratą ziem zaboru pruskiego; Litwa żądała
oddania jej Wileriszczyzny; do Czechosłowacji miała Polska pretensje
o Zaolzie; natomiast na stosunkach ze Związkiem Radzieckim za-
ciążyła niedawno zakończona wojna i włączenie w skład państwa
polskiego części Ukrainy i Białorusi. Jedynie z Łotwą i Rumunią
nie było zadrażnień: z tą ostatnią Polska zawarła sojusz obronny.
fZ1/] Polacy
Ukraińcy
Białorusini
§§§! Niemej
1^9 Inni
Struktura narodowa
mieszkańców II Rzeczypospolitej
Obszar państwa polskiego wynosił około 388 tys. kma. Na tery-
torium tym mieszkało 27 min obywateli. W okresie następnych lat
istnienia II Rzeczypospolitej liczba ludności, dzięki dużemu przy-
rostowi naturalnemu, zwiększyła się do 35 min (1939),
Mniejszości narodowe. Obszary, które weszły w skład państwa
polskiego zamieszkane były przez ludność różnych narodowości.
Taki układ stosunków narodowościowych był dla Polski bardzo
Historia —
33
niekorzystny. Ukraińcy i Białorusini zwarcie zamieszkujący duże
•bseary mieli poczucie odrębność narodowej i me chcieli należeć
do państwa polskiego, Niemcy mniej Uczni, ale podburzam z ze-
wnątrz dążyli do oderwania od Polski znacznych terenów; natomiast
Żydzi, mieszkający głównie w miastach i miasteczkach rozrzuconych
po całym kraju byU zróżnicowani społecznie i politycznie. Część
z nich starała się o uzyskanie autonomii (samodzielności) w gra-
nicach państwa polskiego. Wszystko to stwarzało dodatkowe trud-
ności i przysparzało Polsce wiele kłopotów. Z drugiej strony poza
granicami Polski znajdowało się wielu Polaków, którzy z różnych
przyczyn nie mogU się znaleźć w Ojczyźnie. W samych Niemczech
liczba ich szacowana była na około półtora miliona osób.
Konstytucja marcowa. Dnia 17 marca 1921 roku Sejm
Ustawodawczy uchwalił konstytucję, czyU zasadniczą ustawę nor-
mującą podstawy ustroju państwa. Była to pierwsza w odrodzonej
Polsce konstytucja — zwana od miesiąca, w którym ją uchwalono —
marcową. W myśl jej postanowień najwyższą władzą w kraju był
parlament składający się z sejmu i senatu. Do Sejmu Ustawodaw-
czego posłów wybierać mieli wszyscy obywatele po ukończeniu
21 lat, a do senatu po ukończeniu 30 lat. Wybory do senatu odbywały
się w kilkanaście dni po wyborach do sejmu. Senat mógł wywierać
wpływ na uchwały sejmu.
W wyniku wyborów w 1922 roku w sejmie na ogólną liczbę
444 posłów, 87 mandatów piastowali przedstawiciele mniejszości
narodowych. Wojskowi praw wyborczych nie posiadali.
Obie izby parlamentu — sejm i senat — w czasie wspólnych
obrad zwanych Zgromadzeniem Narodowym wybierały raz na siedem
lat głowę państwa, czyli Prezydenta Rzeczypospolitej. Prezydent
miał prawo mianowania premiera i ministrów oraz reprezentował
państwo na zewnątrz. Władza wykonawcza spoczywała w rękach
rządu, czyli Rady Ministrów, odpowiedzialnej przed sejmem. Sejm
w razie potrzeby mógł dokonać zmiany rządu lub zmusić do ustą-
pienia poszczególnych ministrów.
biste °nSMUt?a marcowa gwarantowała obywatelom wolność oso-
Jednak?™	nP- Prawo do oświaty i pracy,
(fabryk hut kn^i-TuTT^ ustroJu wszelkiej własności prywatnej
V bryk, hut, kopalń, banków) stwarzało dogodną sytuację dla bur-
34
Pierwsze posiedzenie sejmu, 10 lutego 1919 toku
żuazji. W praktyce najuboższe warstwy społeczeństwa były zależne
ekonomicznie od klas posiadających i przez to z prawdziwej wolności
mogły korzystać tylko w ograniczonym zakresie.
Zabójstwo prezydenta Gabriela Narutowicza. Zgromadzenie
Narodowe na posiedzeniu w dniu 6 grudnia 1922 roku obrało pier-
wszym prezydentem Rzeczypospolitej profesora Gabriela Naruto-
wicza. Był to człowiek cieszący się dużym autorytetem w świecie
nauki i szczerze oddany pracy nad odbudową kraju. Nawet posłowie
mniejszości narodowych oddali na niego swe głosy. Po wyborze
nowego prezydenta dotychczasowy Naczelnik Państwa, Józef Pił-
sudski, złożył władzę cywilną, zachowując stanowisko szefa Sztabu
Generalnego i przewodniczącego Rady Wojennej.
Wybór na prezydenta działacza o postępowych przekonaniach
nie był na rękę stronnictwom prawicowym, a szczególnie Związkowi
Ludowo-Narodowemu, który skupiał w swych szeregach klasy po-
siadające. Głosił on hasła nacjonalistyczne (skrajnie narodowe)
35
Prezydent Gabriri Narutowicz i marszałek lózef Piłsudski
i twierdził, że urzędu prezydenta Rzeczypospolitej nie może objąć
człowiek, do którego wyboru w poważnej mierze przyczyniły się
głosy mniejszości narodowych, a także posłów z ugrupowań demo-
kratycznych i lewicowych. W atmosferze rozpętanej nagonki pro-
pagandowej dokonano w dniu 16 grudnia 1922 roku zabójstwa
Gabriela Narutowicza. Pierwszy prezydent sprawował władzę zaled-
wie kilka dni.
Następnym prezydentem Rzeczypospolitej wybrany został Sta-
nisław Wojciechowski, a premierem mianowano generała Włady-
sława Sikorskiego.
TEKST POMOCNICZY
Itoc^po.pom.i FoUklel « 17	1K, „k„
frAfcn, * „aM „ uMt WaraMwa I962j J2 , H)
“«»»dd »».
ustroju
1 sP°le«nościom ochronę ich mienia ‘ J°ręCZa wszystkim mieszkańcom, instytucjom
’ tch mienia, a dopuszcza tylko w wypadkach ustaw, przewi-
36
dzianych zniesienie lub ograniczenie własności, czy to osobistej, czy to zbiorowej,
ze względów wyższej użyteczności, za odszkodowaniem. [...]
ĆWICZENIA
1. Opiaz na podstawie mapy przebieg granic Polski, ukształtowanych do roku 1921.
2. Wskaż na mapie tereny wchodzące w skład państwa polskiego, z których utratą nie
chdeli pogodzić się sąsiedzi Polski.
3.	Podaj w przybliżeniu; jak przedstawia! się skład narodowościowy państwa polskiego.
4.	Do czego dążyły mniejszości narodowe?
5.	Jakie były główne postanowienia Konstytucji marcowej z 1921 roku w zakresie:
a) organów państwowych, b) praw obywateli.
6.	Jakie siły społeczne przyczyniły się do zamordowania prezydenta Gabriela Naru-
towicza? W jakiej sytuacji politycznej się to stało?
7.	ODBUDOWA KRAJU ZE ZNISZCZEŃ WOJENNYCH
Zniszczenia wojenne. Przez ziemie polskie przebiegała granica
trzech zaborów, będąca jednocześnie granicą walczących mocarstw
z okresu I wojny światowej. Wycofujące się z Królestwa wojska
carskie zdemontowały urządzenia przemysłowe i wywiozły je w głąb
Rosji. Z kolei ponad 3 lata trwająca okupacja niemiecka doprowadziła
do ogołocenia kraju ze wszelkich dóbr materialnych mogących służyć
do prowadzenia wojny. Grabiono wszystko co przedstawiało jaką-
kolwiek wartość, nawet dzwony kościelne i różne odpadki (złom,
kości itp.). Oszczędzając lasy w Niemczech wycinano całe kompleksy
leśne w Polsce; zabierano chłopom bydło, nierogaciznę i wszelkie
produkty rolne. Doprowadziło to wieś do zupełnej ruiny.
Niepowetowaną stratą dla gospodarki krajowej tyła dewastacja
kolejnictwa. Około 63% dworców uległo zniszczeniu w czasie działań
wojennych, a tabor kolejowy wywieźli Niemcy. Ponadto zburzonych
zostało 368 dużych i 2 tys. małych mostów. Unieruchomienie tran-
sportu odbiło się dotkliwie na życiu gospodarczym odradzającej się
Polski.
W nieco lepszej sytuacji znalazł się zabór pruski. Niemcy sądząc
że tereny te zatrzymają w granicach swego państwa traktowali je
jak ziemie własne. Zaskoczeni powstaniami w Wielkopolsce i na
Śląsku nie zdążyli wywieźć urządzeń przemysłowych, zabrali na-
37
tomiast wszelką dokumentację, aby w ten sposób sparaliżować polską
czasie działań wojennych zniszczonych zostało wiele zabu-
dowań w miastach i wsiach, pozbawiając dachu nad głową dziesiątki
tysięcy ludzi.
W takim to stanie Polska wkraczała w swą drugą niepodległość.
Trudności w scalaniu trzech terytoriów pozaborczych.
Odradzające się po latach niewoli państwo polskie natrafiło u progu
swego istnienia na szereg poważnych trudności. Ziemie polskie przed
wybuchem pierwszej wojny światowej wchodziły w skład trzech
różnych organizmów państwowych i były z nimi zrośnięte gospodarczo.
Dość dobrze rozwinięty przemysł w Królestwie pracował na potrzeby
dalekowschodnich rynków rosyjskich; przemysł Śląska dostosowany
był do gospodarki niemieckiej; Poznańskie służyło jako zaplecze
rolnicze dla uprzemysłowionych zachodnich Niemiec, natomiast
Galicja Wschodnia i tereny leżące na wschód od Bugu były gospo-
darczo bardzo zacofane. Kolejnictwo dostosowane było do potrzeb
państw zaborczych i z chwilą odzyskania niepodległości wystąpił
problem budowy sieci kolejowej łączącej terytorium Polski w jedną
całość.
W każdej dzielnicy panowały inne prawa, istniała inna admini-
stracja terenowa, inna organizacja szkolna i inni? nieco obyczaje,
przyzwyczajenia, a nawet sposób myślenia. W dzielnicach wschod-
nich analfabetyzm był zjawiskiem powszechnym: óuży natomiast
procent ludzi umiał czytać i pisać tylko w języku zaborców, gdyż
taki język obowiązywał w urzędach.
Lata pierwszej wojny światowej były okresem bujnego rozwoju
przemysłu w państwach walczących i wprowadzania szeregu udosko-
naleń technicznych. Ziemie polskie, na których toczyły się walki,
w tej rewolucji przemysłowej udziału nie wzięły. Powiększyło' to
'“T ,1	<W dystans dzielgcy nas od najbardziej rozwi-
Wb krajów. Długotrwały stan wojny o granice uniemożliwił
Sdro ‘““‘T, U”aSi ” Pr°blemy gospodarczego,
obarczone Mt^s w—'m** raOme"tu odzyskania niepodległości
nawo ..2	Wch rozmiary przetaczaj
częściom byłych ™ń? ,d^gl Popisane ziemiom polskim jako
” byłych państw zaborczych oraz długi zaciągnięte na uzbro-
38
jenie i utrzymanie armii. Utrudniało to poważnie rozbudowę i dalszy
rozwój kraju.
Inflacja i reforma walutowa. Zniszczenia wojenne, wy-
datki na prowadzenie walk i narastające trudności gospodarcze spo-
wodowały spadek wartości pieniądza. Pusty skarb państwa zmuszał
rząd do drukowania coraz większej ilości banknotów. Polepszało
to sytuację tylko chwilowo, ponieważ pojawienie się nadwyżki pie-
niężnej powodowało natychmiastowy wzrost cen. Podwyższone ceny
wymagały z kolei podniesienia płac. Doszło do tego, że za jedno kurze
jajko płacono 80 tys. marek polskich (do roku 1924 taką nazwę
nosiły polskie pieniądze).
Skutki inflacji (tak nazywamy wprowadzenie do obiegu nadmier-
nej ilości pieniędzy bez odpowiedniego zwiększenia masy towarowej
na rynku) najbardziej dały się we znaki ludziom pracy. Ich dochody
rosły znacznie wolniej niż ceny. Wykorzystać to jednak potrafili kapi-
taliści. Brali od rządu na rozbudowę fabryk duże pożyczki w walucie
wartościowej, a zwracali taką samą sumę, ale w walucie zdewaluo-
wanej.
W takiej sytuacji w grudniu 1923 roku powołano nowy rząd
z Władysławem Grabskim na czele, składający się ze specjalistów
w poszczególnych dziedzinach. Na jego wniosek sejm uchwalił
zwiększenie podatków; poczyniono także oszczędności w budżecie
państwa. W 1924 roku dokonano zmiany waluty. Wprowadzono
nową jednostkę monetarną, zwaną „złoty”, którego wartość równała
się 1,8 min dotychczasowych marek.
Przeprowadzenie reformy pieniężnej, bez uzyskania na ten cel
pożyczki zagranicznej, było osiągnięciem ogólnonarodowym. Ustał
wzrost cen, a płace ludności pracującej polepszyły się.
Budowa Gdyni. W myśl postanowień traktatu wersalskiego
Wolne Miasto Gdańsk obowiązane było umożliwić Polsce korzysta-
nie z portu morskiego. Władze Gdańska ulegające wpływom Niemiec
nie przestrzegały jednak tego porozumienia. Utrudniały na każdym
kroku handel Polski z zagranicą i szykanowały urzędników i oby-
wateli polskich na terenie miasta. Dla Polski dostęp do morza sta-
nowił „okno na świat” i był niezbędny do prawidłowego rozwoju
gospodarki narodowej.
Chcąc usamodzielnić naszą gospodarkę morską, już w 1920 roku
39
Widok portu w Gdyni w pierwszych latach budowy
postanowiono rozpocząć budowę własnego portu. W ciągu kilku
lat na miejscu małej osady rybackiej Gdyni, wyrosło nowoczesne
miasto i wielki port morski, który w 1933 roku przewyższył obroty
Gdańska, a w 1939 był największym portem na Bałtyku i dziewiątym
w świecie.
Jednocześnie z budową portu handlowego zbudowano bazę
marynarki wojennej na Oksywiu.
Rosnąca w szybkim tempie Gdynia stała się triumfem polskiego
wysiłku organizacyjnego, polskiej myśli technicznej i pracowitości
robotnika.
Osiągnięcia pierwszego okresu odbudowy. Jednym z naj-
pilniejszych zadań po odzyskaniu niepodległości była odbudowa
kraju ze zniszczeń wojennych. Rozwój gospodarki wymagał dobrego
stanu sieci transportowej. Dlatego też najwięcej uwagi poświęcono
w pierwszej kolejności budowie bezpośrednich połączeń kolejowych
między poszczególnymi dzielnicami. W 1921 roku oddano do użytku
Ł ,	1”?C’ Warszaw« z Uznaniem, a w kilka lat późnie!
bX	a “ lak Z”™ maSistrala węglowa. Naprawiono
częto^nodcrnizapd ”°™ wszystkle zniszczone wojną mosty i rozpo-
mM'r“zaqę najważniejszych tras drogowych.
Jednak zacofanie gospodarcze odziedziczone po zaborcach i ka-
pitalistyczny ustrój hamowały w poważnym stopniu twórczy wysiłek
narodu.
Szkolnictwo. W okresie zaborów oświata w Polsce rozwijała
się nierównomiernie. Najgorzej przedstawiała się ona w zaborze
rosyjskim, gdzie przeważały szkoły jednoklasowe i tylko część mło-
dzieży była objęta nauczaniem. W zaborze pruskim stan oświaty
przedstawiał się lepiej, lecz szkoła była narzędziem germanizacji
Polaków. W zaborze austriackim, gdzie panowała największa swo-
boda, nędza mas ludowych w praktyce uniemożliwiała rozwój szkol-
nictwa.
W rezultacie Polska odziedziczyła po zaborcach katastrofalny
stan oświaty. Około 40% ludności było analfabetami, a budynki
i urządzenia szkolne, i tak nieliczne, zostały w czasie działań wojen-
nych zniszczone całkowicie lub zdewastowane. Brak także było ogrom-
nej liczby nauczycieli.
Już pod koniec wojny społeczeństwo polskie dobrowolnie opo-
datkowało się na cele szkolne, zaś samorządy lokalne podejmowały
uchwały o budowie nowych szkół.
W kilka miesięcy po odzyskaniu niepodległości odbył się pierwszy
zjazd nauczycielstwa polskiego, na którym postulowano wprowadze-
nie powszechnego i obowiązkowego nauczania w zakresie szkoły
powszechnej dla wszystkich dzieci bez względu na narodowość
i wyznanie. Postulat ten uwzględniła Konstytucja marcowa.
Szybko rozwijało się szkolnictwo podstawowe, średnie oraz
wyższe. Oprócz istniejących już uczelni powstało kilka nowych:
Uniwersytet Poznański, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego
w Warszawie, Uniwersytet Wileński im. Stefana Batorego i Akademia
Górnicza w Krakowie.
Nad rozwojem oświaty w niepodległej Polsce zaciążyło jednak
w poważnym stopniu zacofanie gospodarcze. Odczuła to szczególnie
wieś, której dzieci zmuszone były uczęszczać do szkół niżej zor-
ganizowanych (przeważnie czteroklasowych) o zawężonym programie
nauczania.
W sumie jednak, społeczeństwo polskie, rozumiejąc znaczenie
oświaty w budowaniu nowoczesnego państwa, dokonało w tej dzie-
dzinie wielkiego kroku naprzód.
41
tekst pomocniczy
O budowie portu w Gdyni
(20-ka. hmumto# o Odrodzeni, limitowany Kurier Codzienny. Nr 54. Kraków 1939)
[...] Budowę rozpoczęto od tymczasowego portu wojennego i scluomska dla
rybaków. Wykonawcami byli oficerowie z admirałem Porębskim i komandorem Swir-
skirn, którzy zdecydowali o wyborze i budowie oraz objęli kierownictwo. Budową portu
kierował następnie inż. Wenda. Wkrótce wyrosło z morza molo konstrukcji palowej,
za którym można już było przycumować. Pierwsze prace były bardzo ciężkie, gdyż
i mieszkańcy Gdyni w liczbie tysiąca i wielu ludzi w Polsce nie wierzyło w czyn na
morzu. Ci, którzy port tworzyli, i d, którzy go budowali, nie byli pewni, czy któregoś
dnia nie będą cofnięte kredyty, a cala robota nie będzie wstrzymana. Wytrwano jednak-
że na stanowisku mimo dężkiej sytuacji, w której kaprysy żywiołu i trudności techniczne
Stopniowo na morzu poczęła rosnąć biała linia falochronów z przylegającymi do
niej ramionami mola. Morze poczęło się wdzierać się gwałtownie w głąb lądu, zalewając
drogi, zagrody i pastwiska. Potok Chyloński zmienił swe ujście skróciwszy bieg. Nie-
bawem tam, gdzie dotychczas można było spotkać nielicznych letników zbierających
kwiaty bagniskowe, zakołysały się na falach morza olbrzymie dragi ssące, krypy i ho-
lowniki. W stronę Jastarni wywożono wykopaną ziemię. Jednocześnie na brzegu wyrosło
miasto baraków i domów, w których mieszkali inżynierowie i robotnicy pracujący przy
W dniu 8 sierpnia 1924 roku Marynarka Wojenna uznała, że roboty,są dość za-
awansowane, by gwamatować postój w każdej porze roku. Dowództwo floty przenie-
siono tedy z Pucka do Gdyni, na razie do wynajętych prywatnych budynków, gdyż
własne dopiero rozpoczęto budować.
'. /ednocześnie do Portu poczęły zawijać statki handlowe różnych państw, zrazu
nieśmiało i niechętnie, gdyż o Gdyni rozgłaszano celowo wieści, niekoniecznie dla nas
przyjemne. Najlepszą jednak reklamą dlą Gdyni było amerykańskie tempo robót por-
wych, zakroj-onych na olbrzymią skalę, oraz wzrastający obrót handlowy drogą morską
z«iązK-u z ówczesnymi trudnościami na granicach lądowych.
ĆWICZENIA
\ ££££’ **• p,ń’“!
4.	Na'^LlP°Stb 20513111 Ona Przezwyciężona?
5-	Jakie znasz°ÓSt ZnaC“”iC bUd0Wy pOrtu w Gdyni?
6' Na i*e trudni C^f™E° OkreSU Odbud0"T?
trafiono przy odbudowie polskiego szkolnictwa >
42
8.	POŁOŻENIE KLASY ROBOTNICZEJ I CHŁOPÓW
Położenie klasy robotniczej. Trudności jakie napotkało pań-
stwo polskie w początkowym okresie swego istnienia odbiły się nie-
kofzystnie na sytuacji materialnej klasy robotniczej. Ciężkie warunki
mieszkaniowe występujące już przed wojną, pogorszyły się na skutek
zniszczeń wojennych. Wielodzietne rodziny robotnicze zamieszki-
wały najczęściej, jednoizbowe mieszkania bez podstawowych urządzeń
sanitarnych. Niedożywienie i złe warunki higieniczne powodowały
wzrost zachorowań na różne choroby, a szczególnie na gruźlicę.
Ciężka sytuacja .bytowa robotników pogorszyła się jeszcze bardziej
w okresie inflacji. Ceny wzrastały znacznie szybciej niż zarobki,
obniżając tym samym stopę życiową mas pracujących. Wywołało
to niezadowolenie klasy robotniczej, która w walce strajkowej szu-
kała wyjścia z trudnej sytuacji. Do największych wystąpień robot-
ników doszło w listopadzie 1923 roku w Krakowie. Nastąpiło krwawe
starcie z policją i wojskiem. W wyniku strajków nastąpiła krótko-
trwała podwyżka zarobków robotniczych. Dopiero po przeprowa-
dzeniu reformy walutowej w 1924 roku sytuacja materialna mas
pracujących nieco się polepszyła.
Walka chłopów o reformę rolną. Na wsi polskiej panował
głód ziemi. Uwłaszczenie chłopów w trzech zaborach tylko częściowo
zaspokoiło potrzeby wsi. Chłopi mieli nadzieję, że w niepodległym
państwie ich żądania będą zaspokojone. Rewolucyjne wystąpienia
w 1918 roku spowodowały, że sejm uchwalił wytyczne przeprowa-
dzenia reformy rolnej, a w roku 1920 ustawę o reformie. Przewidy-
wała ona przymusowy wykup ziemi obszamiczej przez państwo
i przydzielenie jej chłopom. Do realizacji tego jednak nie doszło.
Reformę uchwalono w momencie, gdy do Warszawy zbliżały się
wojska radzieckie. Bojąc się rewolucyjnych wystąpień chłopów po-
czyniono im duże ustępstwa. Jednak po zakończeniu wojny obszar-
nicy uniemożliwili wprowadzenie ustawy w życie.
Walka o reformę toczyła się jednak bez przerwy w sejmie i na
terenie całego kraju. Rosło napięcie rewolucyjne na wsi; coraz więcej
chłopów domagało się radykalnego rozwiązania sprawy rolnej.
W tej sytuacji po długich sporach sejm uchwalił nową ustawę o re-
formie rolnej, ogłoszoną w grudniu 1925 roku. Przewidywała ona
43
Demonstracja 1-majowa na placu Grzybowskim w Warszawie
parcelację nadwyżek ziemi w folwarkach liczących ponad 180 hek-
tarów w Polsce centralnej, a ponad 300 na kresach wschodnich.
Majątki przechodzące na przemysłowe metody produkcji mogły
zatrzymać do 700 hektarów ziemi. Ustawa ta była znacznie korzyst-
niejsza dla obszarników niż ustawa z 1920 roku.
W wyniku przeprowadzania reformy zmniejszyły się nieco fol-
warki, lecz właściciele ich wzmocnili się finansowo otrzymując
pieniądze za rozparcelowaną ziemię. Skorzystali też na tym i bogatsi
chłopi, których stać było na zakup gruntów. Nadzieje biedoty po-
zostały niespełnione. Czekała ich jeszcze długa walka o sprawiedli-
we społeczną.
Robotnicza Poi urewolucyinych- Komunistyczna Partia
nielegalnie. lesienia raomentu swego powstania działała
jako legalna organŁ™ 2	Udzial w ^0™** do sejmu
pod nazw, Związek Proletariatu
44
Miast i Wsi i uzyskała dwa mandaty. W pół roku później Kongres
Rad Zakładowych Górnego Śląska wybrał jednolitofrontowy (skupia-
jący działaczy partii lewicowych) zespół — „Komitet 21”, który
kierowany przez działacza KPRP Józefa Wieczorka wezwał w 1923
roku robotników do strajku generalnego. W ślad za robotnikami
Górnego Śląska zastrajkowali górnicy Zagłębia Dąbrowskiego i Kra-
kowskiego, uzyskując znaczną podwyżkę płac.
Jesienią 1923 roku odbył się II Zjazd nielegalnie działającej
KPRP. Na zjeździe tym partia uznała 'konieczność podziału wielkich
majątków między bezrolnych i małorolnych oraz stanęła na stano-
wisku obrony niepodległości i suwerenności Polski, twierdząc, że
trwałą niepodległość państwową może dać narodowi polskiemu
tylko zwycięstwo rewolucji. Dzięki temu KPRP rozszerzyła swe
wpływy i pozyskała nowych sojuszników. W 1925 roku odbył się
III Zjazd, na którym KPRP zmieniła nazwę na Komunistyczna
Partia Polski (KPP).
W miarę zaostrzenia się sytuacji na wsi, następowała radykali-
zacja ruchu chłopskiego. W Polskim Stronnictwie Ludowym „Wy-
zwolenie” doszło do rozłamu, w wyniku którego powstała pierwsza
w Polsce rewolucyjna partia chłopska — Niezależna Partia Chłop-
ska. Głosiła ona hasła walki o podział ziemi obszarmczej bez wykupu,
o upaństwowienie lasów, fabryk i banków oraz o prawo mniejszości
narodowych do samookreślenia. Jej przywódcy uznawali także
konieczność współpracy z KPRP.
TEKST POMOCNICZY
Fragment Deklaracji politycznej Niezależnej Partii Chłopskiej
(.Materiały tródlowe do historii polskiego ruchu ludomgo, t. II «tr. 114)
[.,.] Ziemia, ta naturalna podstawa wyżywienia się ludzi, nie może być własno-
ścią tych, którzy sami na niej nie pracują, używają jej za narzędzie do sprawowania
władzy politycznej i do wyzysku gospodarczego. Przeprowadzenie gruntownej i na-
tychmiastowej reformy drogą wywłaszczenia obszarników bez odszkodowania i odda-
nia ziemi w ręce małorolnych i bezrolnych — to zasadniczy warunek złamania wszech-
władzy obszarniczej, to warunek rzeczywistej demokratyzacji żyda oraz dobrobytu
mas wiejskich . J
45
Lekturę uzupełniającą ukazującą działalność polskiego sejmu stanowi praca Andrze-
ja Ajnenkiela: Sejmy i konstytucje w Polsce 1918—1939. Warszawa 1968
Wiele skomplikowanych problemów politycznych i społecznych w okresie odzyskania
niepodległości omówiła Bożena Krzywobłocka w książce Stanisław Dubois'. Warszawa
1969	/
ĆWICZENIA
I. hta Mo położenie kl„, robotntae| p„ ,ekoo™»
Ł Mo, wybrali robotnicy, .by uyek.ż Mp„,t pynj/
4' K	' "&"”y '"tei '
III. BUDOWA SOCJALIZMU W ZSRR.
SYTUACJA MIĘDZYNARODOWA W EUROPIE
PO PIERWSZEJ WOJNIE ŚWIATOWEJ
9. ZWYCIĘSTWO WŁADZY RADZIECKIEJ W WALCE Z OBCa
INTERWENCJĄ. UTWORZENIE ZSRR
Walka z kontrrewolucją 1 interwencją mocarstw kapi-
talistycznych. Tworząc pierwszą w świecie władzę robotników
i chłopów, młode państwo radzieckie narażone było na wiele nie-
bezpieczeństw. Zagrażali mu wrogowie wewnętrzni i zewnętrzni.
Obszarnicy i kapitaliści rosyjscy, którzy dotąd posiadali pełnię władzy,
nie chcieli pogodzić się z jej utratą. Mocarstwa wojujące obawiając
się, aby rewolucja nie przeniknęła do ich krajów i bojąc się utraty
zysków, jakie czerpali z lokaty kapitałów w Rosji carskiej postanowiły
przyczynić się do zdławienia rewolucji.
Pierwszej napaści z zewnątrz na Rosję Radziecką dokonała armia
niemiecka w lutym 1918 roku. Jej atak na Piotrogród (Leningrad)
został odparty przez robotników i nowo sformowaną Armię Czer-
woną. Wówczas to do akcji wkroczyły państwa Ententy. Francuzi
wysadzili desant w Murmańsku, a Japończycy we Władywostoku.
Do nich dołączyła Anglia, Stany Zjednoczone i szereg mniejszych
państw.
Jednocześnie przeciwko władzy radzieckiej wystąpiły armie
pod dowództwem carskich generałów. (W odróżnieniu od Armii
Czerwonej, tych którzy przeciwko niej występowali w wojnie do-
mowej nazywamy „białymi”). Wspólnie z wojskami interwencyj-
nymi zbliżały się one ze wszystkich stron w kierunku centrum pań-
stwa. Na terenach zajętych przez wrogów tworzono lokalne rządy
kontrrewolucyjne.
47
Oddział Armii Czerwonej w
marszu
Największe nasilenie zbrojnej interwencji miało miejsce w 1919
roku. Od Uralu szła na Moskwę armia admirała Kołczaka, od po-
łudnia armie generałów Denikina i Wrangla; na północy generał
Judenicz doszedł do Piotrogrodu.
Władza radziecka zorganizowała do obrony wszystkie swoje
siły. Tysiące komunistów wstąpiło do armii. Komitet Centralny
partii kierowany przez Lenina potrafił zmobilizować masy robot-
ników i chłopów do ogromnego wysiłku i poświęcenia. Oprócz wal-
czącej na frontach Armii Czerwonej, na tyłach interwentów i biało-
gwardzistów wybuchały powstania i tworzyły się oddziały party-
zanckie. Zaangażowanie się w walkach mas ludowych zaczęło przy-
renach^n13^’ Stopn‘owo ©dnoszono zwycięstwa na różnych tę-
koniec	ro'<u zbbw’bowano armię Denikina, a pod
wojna z Xk£kUw/W^Clil?n0Wan0 następną groźbę, jaką stanowiła
tocznie w 1922 roidotnowa ’ interwencja zakończyła się osta-
u> po wyparciu Japończyków z Dalekiego Wschodu.
48
Władza radziecka walcząca z wieloma wrogami w niezwykle
trudnych warunkach odniosła zwycięstwo. Walka o istnienie robot-
niczo-chłopskiej republiki cieszyła się poparciem ludzi pracy na całym
niemal świecie. Dokerzy odmawiali ładowania broni wysyłanej prze-
ciw Armii Czerwonej; buntowały się oddziały kierowane na front
radziecki, a w wielu krajach tworzyły się komitety pod hasłem:
„ręce precz od Kraju Rad”.
Odbudowa gospodarcza kraju. Przez osiem lat na terenach
byłego imperium carskiego toczyły się walki (1914—1922). Ponad
siedem milionów ludzi straciło w nich życie. Ogromnym zniszcze-
niom uległ cały kraj. Spalone domy, zrujnowane fabryki, nie obsiane
pola stały się przyczyną wielkiego głodu i nędzy.
W tych warunkach władza radziecka przystąpiła do odbudowy
gospodarczej kraju. Zgodnie z twierdzeniem Lenina, że: Socjalizm
to tuladza radziecka plus elektryfikacja, Rada Komisarzy Ludowych
zatwierdziła plan elektryfikacji Rosji. Przewidywano budowę 30 wiel-
kich elektrowni o łącznej mocy półtora miliona kilowatów.
Historia —
49
w 1921 roku z inicjatywy Lenin, ogłoszone zostały zasady Nowej
Ekonomii Polityki (NEP). W celu P^ego wykorzyslmua wszyst-
kich rezerw gospodarczych pozwolono na okresową dziahlnosc małych
przedsiębiorstw kapitalistycznych oraz zezwolono <Wnym wy-
twórcom (chłopom, rzemieślnikom) na wolną sprzedaż nadwyżek
swoich towarów. Przyczyniło się to do szybszego rozwoju kraju.
Stopniowo odbudowano zniszczone w czasie wojny zakłady produk-
cyjne i domy mieszkalne oraz przystąpiono do upra\vy porzuconych
odłogiem póL	/
Powstanie Związku Socjalistycznych Kepublik Rad. Rosję
carską nazywano „więzieniem narodów”. Podbite przez carat kraje
i narody pozbawione były elementarnych praw politycznych. Nowa
władza radziecka już u progu swego istnienia wydała dekret o „samo-
stanowieniu narodów”, czyli o prawie decydowania każdego narodu
— zamieszkującego dawne imperium carskie — o swojej przyszłości.
W okresie rewolucji powstał szereg samodzielnych republik, w któ-
rych władzę przejęli robotnicy. Każda z tych republik oddzielnie
narażona była na obcą interwencję, której nie byłaby w stanie po-
wstrzymać.
Jednym ze sposobów walki z ruchem rewolucyjnym w Rosji,
była stosowana przez państwa kapitalistyczne blokada gospodarcza
i polityczna. Uważano, że władza radziecka pozbawiona jakiejkolwiek
pomocy z zewnątrz, nie zdoła odbudować kraju, a rozruchy wygło-
dzonej ludności dopomogą w jej obaleniu.
W tych warunkach wszystkie republiki radzieckie postanowiły
się zjednoczyć i w 1922 roku doszło do utworzenia Związku Socja-
listycznych Republik Radzieckich. Spotęgowało to siłę i możliwości
rozwoju młodego państwa.
Powstanie m Międzynarodówki. Po zwycięstwie rewolucji
w Kosił i w okresie rozwoju ruchów rewolucyjnych w szeregu krajów,
miSJ	™™zenia jednolitej organizacji, która prze-
wodziłaby walce komumstów na całym świście. W tym celu w 1919
Ei	a m- KPRP- N* m Międzynaro-
o Biuro Wykonawcze, które za siedzibę obrało Moskwę.
50
TEKST POMOCNICZY
Z obrad XII Zjazdu Rosyjskiej Komunistycznej Partii
(KPZR w rezolucjach i uchwałach zjazdów, konfermcji, porudzeń plenarnych KC. Warszawa 1956 t. I a.
824—825)
[...] e) by organy republiki i obwodów narodowych składały się przeważnie
z ludzi miejscowych, znających język, warunki życia, zwyczaje i obyczaje tych narodów;
f) by wydano specjalne ustawy gwarantujące swobodę używania języka ojczystego
we wszystkich organach państwowych i we wszystkich instytutach obsługujących
miejscową ludność innych narodowości i mniejszości narodowe — ustawy, które by
z całą rewolucyjną surowością ścigały i karały wszystkich winnych naruszania praw
narodów, a zwłaszcza praw mniejszości narodowych; [...]
ĆWICZENIA
1.	Jakie siły społeczne w Rosji dążyły do zdławienia Rewolucji Październikowej?
2.	Na czym polegała interwencja przeciwko Krajowi Rad i czym się ona zakończyła?
3.	Jaką rolę odegrali komuniści w walce o utrwalenie władzy radzieckiej?
4.	Co wiesz o działalności Lenina?
5.	Na czym polegała polityka NEP?
6.	Jakie znaczenie miało powstanie Związku Socjalistycznych Republik Rad?
7.	W jakim Celu utworzono III Międzynarodówkę?
10. POCZĄTKI BUDOWNICTWA SOCJALISTYCZNEGO W ZSRR
Śmierć Lenina. 21 stycznia 1924 roku międzynarodowy ruch
komunistyczny poniósł ciężką stratę. Zmarł Włodzimierz Lenin,
który całe swe życie poświęcił walce o sprawiedliwość społeczną.
Był on wszechstronnie uzdolnionym człowiekiem. Pisał dzieła
z zakresu nauk społecznych, ekonomii i filozofii oraz potrafił w pra-
widłowy sposób wcielać w życie teoretyczne osiągnięcia nauki.
Opracował program walki o zdobycie władzy przez proletariat i przy
pomocy zorganizowanej przez siebie partii potrafił porwać maśy
ludowe do największej w dziejach rewolucji. Po jej zwycięstwie
kierował pierwszym w świecie państwem mas pracujących. Wło-
dzimierz Lenin będąc człowiekiem pracowitym i skromnym zyskał
sobie sympatię i szacunek milionów prostych ludzi. Robotnicy
51
Związku Radzieckiego chcąc uczcić jego pamięć, masowo zaczęli
wstępować do partii, której szeregi zwiększyły się dzięki temu o 240
tys. osób.
Po śmierci Włodzimierza Lenina na czele partii stanął Józef
Stalin. Zaczął on osiągnięcia państwa przypisywać wyłącznie sobie
i o najważniejszych sprawach decydował sam, łamiąc przez to za-
sady demokracji wewnątrzpartyjnej. Zjawisko takie określamy mią-
nem kultu jednostki.
52
Pierwsze pięciolatki fundamentem budownictwa socjalis-
tycznego w ZSRR. Po odbudowaniu kraju ze zniszczeń wojennych
Związek Radziecki przystąpił do planowego rozwoju gospodarki
narodowej. Cały przemysł znalazł się w rękach państwa i dlatego
— w przeciwieństwie do krajów kapitalistycznych — możliwym się
stało skupienie środków i wysiłków na budowie najbardziej potrzeb-
nych gałęzi przemysłu. W tym celu zespół uczonych opracował
pięcioletni plan przebudowy gospodarki narodowej, który realizo-
wano w latach 1929—1932.
Wielki zapał i entuzjazm mas pracujących spowodował, że
pierwszą pięciolatkę wykonano w cztery lata i trzy miesiące. Po-
wstało wiele olbrzymich na skalę światową zakładów, np. zakłady
metalurgiczne w Magnitogorsku na Uralu, zagłębie węglowe w Kuź-
niecku, największa w tym czasie w Europie stacja hydroelektryczna
na Dnieprze — Dnieprostroj, wielka fabryka traktorów w Stalin-
gradzie, zakłady aluminium w Dnieprozawodsku i wiele innych.
Zwiększyła się znacznie produkcja najważniejszych wyrobów prze-
Tempo wzrostu globalnej produkcji przemysłowej w ZSRR w latach 1921—1940
Wykonanie w latach 1932 —1937 następnego planu pięciolet-
niego zwiększyło dwukrotnie produkcję przemysłową Związku Ra-
dzieckiego. W ciągu obu pięciolatek rozwinięto gałęzie produkqi
53
Kanał Bialomorski, zbudowany w latach 1932 - 1933, skrócił drogę wodną między
Leningradem a Morzem Białym o ok. 4 tys. km.
nieznane w Rosji carskiej. Stworzono przemysł budowy maszyn,
samochodów, kombajnów, samolotów, turbin, generatorów; rozbudo-
wano produkcję metali kolorowych i zbudowano wielkie zakłady
chemiczne.^Związek Radziecki stał się mocarstwem przemysłowym.
Kolektywizacja rolnictwa. Sukcesy osiągnięte w przebudowie
i rozbudowie przemysłu zachęciły władze radzieckie do dokonania
daleko idących zmian w rolnictwie. Na miejsce wielu drobnych
gospodarstw prywatnych postanowiono stworzyć wielkie gospodarstwa
spółdzielcze — kołchozy i gospodarstwa państwowe — sowchozy.
W dużych gospodarstwach łatwiej jest prowadzić gospodarkę pla-
nową, odpowiednio nawozić glebę i szeroko zastosować maszyny
rolnicze, a tym samym zwolnić dla potrzeb przemysłu dużą liczbę
zbędnych na wsi rąk do pracy. Jednocześnie państwo mogło rozpo-
rządzać nadwyżkami żywnościowymi, które przeznączono dla miast
i na rozwój przemysłu. Socjalistyczna przebudowa rolnictwa za-
kończona została w końcu lat trzydziestych.
<a,vR01aJ’artii komunistycznej w budowie socjalizmu. Wielkie
cesy Związku Radzieckiego zawdzięczać należy w dużej mierze
54
jego partii komunistycznej. Pod jej przewodem dokonano zwycię-
skiej rewolucji i odparto wojska interwentów i białogwardzistów.
Partia organizowała masy do odbudowy zniszczonego kraju i kiero-
wała układaniem i wykonywaniem wielkich planów gospodarczych.
Rzucone przez nią hasło wprowadzenia powszechnej oświaty spot-
kało się z ogólnym uznaniem i przejawiło się w burzliwym rozwoju
szkolnictwa wszystkich szczebli — od szkolenia analfabetów, aż
po wyższe uczelnie. Partia komunistyczna, wytyczając kierunki
rozwoju i organizując społeczeństwo do socjalistycznej działalności,
spełniała kierowniczą rolę.
Dzięki osiągnięciom uzyskanym w różnych dziedzinach, a szcze-
gólnie w rozwoju przemysłu, wzrosło znaczenie ZSRR w świecie.
Państwa imperialistyczne, liczące początkowo na szybki upadek
pierwszego socjalistycznego państwa, zaczęły kolejno nawiązywać
z nim stosunki handlowe, a potem dyplomatyczne.
ĆWICZENIA
1.	W jaki sposób masy pracujące ZSRR uczciły pamięć Lenina?
2.	Jakie były najważniejsze osiągnięcia pięciolatek w zakresie rozbudowy przemysłu?
3.	Na czym polegała kolektywizacja rolnictwa w ZSRR?
4.	Jaką rolę odegrała partia komunistyczna w budowie socjalizmu w ZSRR?
11.	SYTUACJA MIĘDZYNARODOWA W EUROPIE
W LATACH DWUDZIESTYCH
— Jakie były gospodarcze następstwa I wojny światowej?
— Jakie były postanowienia traktatu wersalskiego w sprawie Niemiec?
— Na czym polegała działalność Ligi Narodów?
Nowy układ sił. Po I wojnie światowej sytuacja międzynarodowa
uległa zasadniczym zmianom. Na wschodzie Europy powstało
pierwsze socjalistyczne państwo, które po zwycięskim odparciu
obcej interwencji i przerwaniu blokady gospodarczej zyskiwało
coraz bardziej na znaczeniu.
W wyniku Walk niepodległościowych oraz warunków stworzo-
nych przez rozpad monarchii zaborczych i Rewolucję Paździer-
nikową, Polska i Litwą odzyskały utraconą w końcu XVIII wieku
55
Europa po traktacie wersalskim
niepodległość; powstały nowe państwa, jak Finlandia, Estonia
sIaSu?”2 Ut™rzone zosta!y dwa wielonarodowościowe państwa
W w * n e*®chosłowacja i Jugosławia.
ie rytania osiągnęła z wojny największe korzyści dzięki
56
zniszczeniu niemieckiej potęgi na morzu oraz przejęciu większości
niemieckich kolonii w Afryce przez co stworzyła potężne imperium,
ciągnące się wzdłuż całego Czarnego Lądu. Umocniła także swoją
pozycję w rejonie Bliskiego Wschodu, czerpiąc korzyści z obfitych
źródeł naftowych tam występujących.
Francja, która poniosła główny ciężar wojny, stała się najpotęż-
niejszym mocarstwem na kontynencie europejskim. Jej potencjał
przemysłowy osiągnął trzecie miejsce w świecie po USA i Anglii.
Zawiedzione z wojny wyszły Włochy uzyskawszy niewielkie
tylko skrawki terytorium nad Adriatykiem. Zaborczość swoją sta-
rały się skierować na tereny afrykańskie, łudząc się nadzieją powięk-
szenia posiadanych tam kolonii.
Zwycięskie państwa Ententy starały się osiągnąć korzyści przy-
znane im w traktatach pokojowych. Mimo wygranej wojny nie zo-
stały zlikwidowane sprzeczności występujące między zwycięskimi
mocarstwami. Utrata dla gospodarki kapitalistycznej wielkich ryn-
ków zbytu i ogromnych zasobów naturalnych Rosji, spowodowała
zaostrzoną walkę monopoli o surowce i rynki zbytu na pozostałych
obszarach świata. Do współzawodnictwa przystąpiły na szeroką skalę
Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, wzbogacone na dostawach
wojennych.
Ruchy faszystowskie w Europie. Po zakończeniu pierwszej
wojny światowej państwa Europy Zachodniej musiały przystosować
swą gospodarkę do pokojowych warunków. Zwolniono do cywila
wiele milionów niepotrzebnych już żołnierzy i zaprzestano produkcji
sprzętu i materiałów wojennych. Spowodowało to wzrost bezrobocia
i nędzę mas pracujących.
Najostrzej sytuacja ta wystąpiła we Włoszech, gdzie liczba bez-
robotnych doszła do dwóch milionów. W takich to warunkach po-
wstała Włoska Partia Komunistyczna, która organizowała robotni-
ków do walki o swe prawa. Nasiliły się demonstraqe i strajki, a ro-
botnicy zaczęli przejmować kontrolę nad wielkimi fabrykami Sta-
nowiło to zagrożenie dla panowania włoskiej burżuazji.
Jednocześnie byli żołnierze, którzy po zwolnieniu z wojska nie
mogli nigdzie znaleźć pracy, utworzyli związek kombatantów
(tzn. współtowarzyszy broni), na którego czele stanął Benito Musso-
lini. Jako dobry mówca potrafił zjednywać sobie ludzi, obiecując
IW
Benito Mussolini na try-
bunie. W czasie przemó-
wień przybierał pozy
cesarzy rzymskich, nie do-
strzegając w tym własnej
śmieszności
im wskrzeszenie świetności dawnego imperium rzymskiego i całko-
wite zlikwidowanie nędzy i bezrobocia. Obiecywał robotnikom kon-
trolę nad fabrykami, chłopom — ziemię, a drobnym handlowcom
ochronę przed wielkimi kapitalistami. Hasła te były tylko obietni-
cami, które miały wprowadzić w błąd ludność pracującą i odciągnąć
ją od partii komunistycznej. Rozumieli to doskonale wielcy przemy-
słowcy, bankierzy i obszarnicy i udzielili Mussoliniemu dużej pomocy
finansowej, dzięki której mógł on przekształcić związki kombatantów
w oddziały zorganizowane na wzór wojskowy, umundurowane w czar-
ne koszule. Nazwano je oficjalnie faszystowskimi, od słowa fasci
(czytaj: faszi) tzn. związek.
Od tej pory faszyści rozpoczęli akcję zmierzającą do objęcia silą
władzy w państwie. Przeciwników swoich — komunistów i socja-
listów — mordowali skrycie lub groźbami zmuszali do zaprzestania
postępowej działalności. Początkowo niedoceniani i lekceważeni
przez partie lewicowe stali się faszyści groźni dla sił postępu, tym
bar^iej, że władze włoskie przez palce patrzyły na ich poczynania.
• • ę ^22 roku wykorzystując długotrwały kryzys rządowy, uzbro-
ją11. zorganizowali „pochód na Rzym”. Mussolini wkroczył
CZt miasta i z rąk króla włoskiego otrzymał urząd pre-
58
miera. Zaraz potem rozwiązał parlament i ogłosił nowe wybory,
w czasie których jawnie łamane były zasady praworządności. W póź-
niejszym czasie zrezygnowano z przeprowadzania wyborów, a człon-
ków parlamentu mianowała Wielka Rada Faszystowska. Faszyści
rozwiązali wszystkie (oprócz własnej) partie polityczne i związki
zawodowe, powołując na ich miejsce tzw. syndykaty, do których
przymusowo należeli pracownicy i pracodawcy.
Faszystowskie rządy Mussoliniego oparte były na sile i bezprawiu.
Przeciwników politycznych skazywano na długie lata więzienia, zamy-
kano w obozach koncentracyjnych 1 ib skrycie mordowano. Ruch
robotniczy został całkowicie zdławiony. Skrajna reakcja włoska
odniosła zwycięstwo.
Również w Niemczech utworzona została partia typu faszystow-
skiego. Należeli do niej m. in. drobnomieszczanie oraz byli żołnie-
rze z formacji ochotniczych, którzy brali udział w tłumieniu powsta-
nia robotników niemieckich i powstań śląskich. Przyjęła ona nazwę
Narodowo-Socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej — NSDAP
(skrót pochodzi od nazwy w języku niemieckim). Narodowi socjaliści
głosili, że „siła stanowi prawo”, a naród niemiecki, jako naród wy-
Pochód propagandowy hitlerowskich bojówek, 1929 r. Takie pochody kończyły się
zwykle brutalnymi napaściami na przeciwników politycznych
»™>y powiat	Prtb«
Ń	nie powiodła si. a Hiiiera
skazano na więzienie.
Polityka mocarstw zachodnich wobec Niemiec. Zawierając
w 1919 roku w Wersalu traktat pokojowy z Niemcami mocarstwa
zachodnie chciały zapobiec odrodzeniu się zaborczości niemieckiej.
Kiedy jednak pokonane Niemcy nie wydawały się już groźne, między
państwami zwycięskimi wystąpiły poważne sprzeczności. Anglia me
chciała zbytnio osłabiać Niemiec, widząc w nich silę zdolną powstrzy-
mać pochód rewolucji proletariackiej na zachód. Ponadto bała się
zbytniego wzrostu wpływów Francji na kontynencie europejskim
oraz wydawało jej się, że osłabione Niemcy nie spłacą odszkodowań
wojennych.
Francja żądała, aby spłacanie odszkodowań odbywało się w szyb-
kim tempie. Kiedy Niemcy nie wywiązywały się z przyjętych zo-
bowiązań, wojska francuskie i belgijskie zajęły w styczniu 1923
roku Zagłębie Ruhry (czytaj: Rury) pod pretekstem czuwania nad
wydobyciem i rozdziałem węgla. Jednocześnie Francuzi szukali
sojuszników wśród państw Europy Środkowej (Polska, Czecho-
słowacja, Rumunia, Jugosławia).
Niemcy uzależniali spłaty odszkodowań wojennych od rozwoju
własnego przemysłu i uzyskania w budżecie państwowym nadwyżek.
W tym celu Stany Zjednoczone i Wielka Brytania pomogły im w cał-
kowitej przebudowie i unowocześnieniu przemysłu. Stopniowo
złagodzono także ciężkie dla Niemiec warunki traktatu wersalskiego.
Rozłożono spłatę odszkodowań wojennych na dogodne raty, a Stany
Zjednoczone przyznały Niemcom wysoką pożyczkę na rozwój przemy-
słu. Oprócz pożyczek państwowych otrzymały Niemcy pożyczki z ame-
rykańskich i angielskich banków. Suma tych pożyczek stale wzrastała
osiągając blisko połowę wartości wszystkich kredytów amerykań-
skich przeznaczonych dla Europy. Od tej pory przemysł niemiecki
zaczął się szybko unowocześniać i rozbudowywać, stając się wkrótce
największą w Europie zbrojownią.
Kiedy w 1922 roku doszło w Rapallo do zawarcia umowy ra-
dziacko-niemieckiej, której celem było wyjście z izolacji politycznej
oraz przerwanie blokady gospodarczej Związku Radzieckiego, pań-
60
Karykatura przedstawiająca
zagrożenie Polski
po traktacie w Locarno
stwa zachodnie bojąc się zbliżenia obu tych krajów gotowe były
przywrócić Niemcom równorzędną pozycję polityczną.
Locarno (1925). W październiku 1925 roku w szwajcarskiej
miejscowości Locarno przedstawiciele Niemiec, Belgii, Francji,
Włoch i Anglii podpisali traktat, w którym Niemcy potwierdziły
i zagwarantowały nienaruszalność ustalonych w traktacie wersalskim
wschodnich granic Francji i Belgii, odmówiły natomiast uznania
granicy z Polską i Czechosłowacją. Oznaczało to, że Niemcy będą
w przyszłości dążyć do zmiany tych granic, a tym samym do wojny
na wschodzie. Mocarstwom zachodnim wydawało się, że w ten sposób
doprowadzą w przyszłości do wystąpienia Niemców przeciwko
Związkowi Radzieckiemu.
61
o Polakach - żołnierzach rewolucyjnej Armii Czerwonej - można dowiedzieć
się z książki Andrzeja Noskowskiego Czerwony Pułk Warszawy. Warszawa 1967
TEKST POMOCNICZY
Cele niemieckiej polityki zagraniczej określił w 1925 roku minister spraw zagra-
nicznych Rzeszy Gustaw Stresemann
(W. Balcerak: PoŁb’ polityka latranitzna nobtc układów tokarskich. Przegląd wchodni 1959, or 6.
Ł 263)
[... ] Niemiecka polityka zagraniczna ma moim zdaniem trzy wielkie zadania do
spełnienia w najbliższym czasie: po pierwsze, załatwienie sprawy reparacji [odszkodo-
wań wojennych] w sposób znośny dla Niemiec i zapewnienie pokoju, będącego prze-
za granicą, ochronę tych 10—12 milionów rodaków, którzy pozostają teraz w obcych
krajach pod obcym jarzmem. Trzecim, wielkim zadaniem
jest zmiana granic wschod-
nich: odzyskanie Gdańska, polskiego korytarza (Pomorza] i korektury (poprawienia)
granic)' na Górnym Śląsku. Na dalszym planie stoi przyłączenie niemieckiej Austrii.
ĆWICZENIA
1.	Przedstaw sytuację zaistniałą we Włoszech po zakończeniu I wojny światowej.
2.	Do czego dążyli faszyści włoscy?
3.	Jaką formę rządów wprowadził we Włoszech Mussolini?
4.	Z kogo rekrutowała się NSDAP i jakie hasła głosiła?
5.	Czym różniło się stanowisko Anglii i Francji w kwestii niemieckiej ?
6.	Jakie zmiany nastąpiły w polityce mocarstw zachodnich wobec Niemiec?
7.	Jakie były poslanowicnia traktatu w Locarno i co się za nimi kryło?
62
IV. POLSKA POD RZĄDAMI SANACJI 1926—1939
12.	DYKTATURA JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO
— Jakie były postanowienia traktatu wersalskiego w sprawie zachod-
nich granic Polski?
— Jak przedstawiała się gospodarka polska w momencie odzyskania
niepodległości?
— Przypomnij działalność Józefa Piłsudskiego w okresie I wojny
światowej.
Sytuacja międzynarodowa Polski. Odzyskując niepodległość
po pierwszej wojnie światowej, Polska musiała przystosować się do
istniejącego układu politycznego, jaki zapanował w Europie.
Przyjazne stosunki z dwoma tylko sąsiadami — Rumunią i Łotwą
— nie zapewniały bezpieczeństwa i zmuszały do szukania sojuszu
daleko poza granicami kraju. W 1921 roku Polska zawarła z Francją
sojusz wojskowy wymierzony przeciwko Niemcom i starała się o uzy-
skanie francuskiej pożyczki. Podpisanie przez Franq'ę układu w Lo-
carno podważyło wartość tego sojuszu. Milcząca zgoda państw za-
chodnich dana Niemcom na ewentualną rewizję granic z Polską,
postawiła nasz kraj w trudnej sytuacji politycznej. Stało się jasnym,
że Niemcy, które nie chciafy pogodzić się z przebiegiem swej granicy
wschodniej będą się przygotowywać do zbrojnej rozprawy z osamot-
nioną politycznie i słabą gospodarczo Polską. W latach dwudziestych
nie mogły jeszcze dochodzić swych wątpliwych praw drogą wojny,
szukały więc innego sposobu, aby zmusić Polaków do wyrzeczenia
się części swych ziem. Rozpoczęły wtedy wojnę gospodarczą, która
polegała m. in. na przerwaniu importu węgla z Polski, obłożeniu
wysokim cłem polskich towarów i udaremnianiu różnymi sposobami
63
Prezydent Stanisław Wojciechowski (w środku) udaje się na miejsce złożenia kamienia
węgielnego pod budowę Instytutu Radowego
umów handlowych, jakie Polska zawierała za granicą. Uważali,
że w ten sposób zdezorganizują polską gospodarkę i zmuszą do
przyjęcia podyktowanych przez siebie warunków.
Po początkowych niepowodzeniach Polacy wyszli jednak z tej
walki zwycięsko. Rozbudowali Gdynię, uniezależniając się tym
samym od Gdańska i dróg niemieckich i wprowadzili w gospodarce
pewne zmiany, które pozwoliły na wywóz naszych towarów do szeregu
innych krajów.
Niepowodzeniem natomiast zakończyły się zabiegi o uzyskanie
długoterminowej pożyczki amerykańskiej dla utrzymania kursu zło-
tego. Amerykanie w tym samym czasie nie skąpili jednak pożyczek
Niemcom.
Przewrót majowy. Równolegle z pogorszeniem się między-
naro owej sytuacji Polski, pogorszeniu uległy stosunki wewnętrzne,
narakteryzowajy się one wzrostem niezadowolenia szerokich mas —
ę ™bomiczą przeładowało bezrobocie i nędza, a chłopi bezsku-
»e domagali s„ przeprowadzenia sprawiedliwej reformy rolnej.
64
Rzemieślnicy oraz drobni kupcy okazywali niezadowolenie z nie-
unormowanej sytuacji politycznej i gospodarczej, w wyniku której
ponosili straty. Drobni i średni urzędnicy znajdowali się pod stałą
groźbą zwolnienia z pracy, co powodowało ich niechętny stosunek
do nietrwałych rządów.
Obserwując nasilanie działalności partii rewolucyjnych wielka
burżuazja doszła do wniosku, że system rządów parlamentarnych
nie zdoła zabezpieczyć jej panowania.
Klasy posiadające niezadowolone z działalności Władysława
Grabskiego doprowadziły do upadku jego rządu. Po kolejnej zmianie
gabinetu rządowego w kraju rozgorzała walka o władzę. W wyniku
porozumienia zawartego między Narodową Demokracją a Polskim
Stronnictwem Ludowym „Piast” stworzono koalicyjny (wspólny)
rząd, na którego czele stanął Wincenty Witos. Rząd ten nie zdołał
uzyskać poparcia mas pracujących, szczególnie klasy robotniczej.
W kraju panowało niezadowolenie, a sytuacja była coraz bardziej
napiętą. Część działaczy politycznych chciała, aby władzę powie-
rzono człowiekowi „silnej ręki”, tzn. takiemu, który potrafiłby na-
prawić sytuację wewnątrz kraju i stawić czoło grożącemu niebezpie-
czeństwu ze strony Niemiec.
Wykorzystał tę sytuację Józef Piłsudski, który od 1923 roku
pozostawał na uboczu rozgrywających się wydarzeń i czekał na
okazję ponownego powrotu do władzy. Jako twórca Legionów i Na-
czelnik Państwa w pierwszych latach niepodległości, cieszył się po-
pularnością wśród znacznej części społeczeństwa. Teraz w krytycz-
nych dniach zażądał ustąpienia rządu Witosa i na czele oddanych mu
oddziałów wojskowych wkroczył od strony Pragi do Warszawy.
Wojska rządowe stawiły opór i w mieście rozgorzały walki trwające
trzy dni. Rząd nie otrzymał z głębi kraju odsieczy, ponieważ kolejarze
na wezwanie PPS i KPP celem poparcia Piłsudskiego ogłosili strajk
powszechny i nie przepuścili transportów wojskowych wiernych
rządowi.
Przewrót majowy całkowicie poparło „Wyzwolenie” i Stronnictwo
Chłopskie, sądząc, że Piłsudski rozprawi się z endecją i będzie zwal-
czał nadużycia. Nawet Komunistyczna Partia Polski wezwała robot-
ników do strajku, aby poprzeć wystąpienie Piłsudskiego przeciw
rządowi wielkiej burżuazji, uważając, że dzięki temu uda się wyko-
rzystać zamach do dalszej aktywizacji mas ludowych.
Historia - 5
65
Wypadki majowe w Warszawie. Stanowisko artylerii na ulicy Mokotowskiej
W wyniku niepowodzeń wojsk rządowych oraz obaw przed prze-
kształceniem się tych walk w rewolucję społeczną, rząd Witosa
podał się do dymisji. Uczynił to również prezydent Wojciechowski.
Józef Piłsudski nie przyjął wyboru na stanowisko prezydenta;
wysunął jednak swego kandydata, wybitnego chemika, profesora
Politechniki Lwowskiej — Ignacego Mościckiego. Nowym pre-
mierem został również wskazany przez Piłsudskiego Kazimierz Bartel,
także profesor Politechniki Lwowskiej.
W ten sposób zakończył się okres rządów parlamentarnych.
Od tej pory władza w Polsce zaczęła przybierać formę dyktatury
opartej na wojsku.
Walka Piłsudskiego z sejmem. Po zamachu majowym fak-
tycznym kierownikiem państwa stał się Piłsudski. Dążył on do wpro-
wadzenia w Polsce rządów silnej ręki, czyli dyktatury. Głosił hasło
~~~a£^J£drowięnia__(cz54i sanacji) stosugków_jgJPolsce. Uważał
’ & przyczyną rozprężenia i wielu trudności są rządy parlamen-
66
Plakat nawołujący do
wzięcia udziału
w wiecu organizowa-
nym przez PPS-
- Lewicę w Krakowie
», P. S. LEWICA.
W niedziele 12 czerwca 1927 r.
o scdilnle 5o-el pned południem
na placu przy HI. moście il.SS.2X
WIELKI
WIEC LUDOWY
i-porujdklem <UieHrurm:	 •
i .Polityczna i gospodarcza sytu&ds
w kraiu.	.
2: Wałka z drotyzną i bezrobociem.
3 Klata robotnicza wobec rzędowego
projektu ubeioieaeA społecznych.
Ktfłrtukiiw.AiiiineiCawlILMiyaL
Towarzyszki ł Towarzyszę! Przybywajcie
ńuuiówdh Przybywajcie wszyscy!	•'
KOMITET WYKONAWCZY ’
’	• P. P. S. LEWICY.
.........—-
tarne. Dlatego zaraz po przewrocie przystąpił do ograniczania roli
sejmu w życiu politycznym. Najważniejsze stanowiska poobsadzał
oddanymi mu ludźmi, szczególnie z kół wojskowych i w krótkim
czasie po dojściu do władzy porozumiał się z wpływowymi w Polsce
obszarnikami i wielkimi przemysłowcami. Wkrótce stało się jasnym,
że nadzieje, jakie pokładały w nim partie lewicowe — PPS i KPP —
nie zostaną spełnione.
Piłsudski nie zamierzał współpracować z partiami politycznymi
i znacznie ograniczył ich działalność. Chcąc jednak oprzeć się na
szerszej bazie społecznej, utworzył nową partię pod nazwą Bez-
partyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR). Miała ona
67
skupiać w swych szeregach wszystkich, którzy godzili się z działał-
nością sanacji.
Słowem sanacja określano potocznie obóz piłsudczykowski rządzący Polską od
przewrotu majowego w 1926 roku do września 1939 roku. Sanację popierali obok daw-
nych legionistów i członków POW również przedstawiciele wielkiego kapitału i kon-
serwatywnego ziemiaństwa.
Centrolew i sprawa brzeska. W 1928 roku odbyły się wybory
do sejmu. Około 1/3 głosów uzyskały partie lewicy i centrum zamie-
rzające obalić rządy sanacji w drodze parlamentarnej, to jest przez
głosowanie przeciw rządowi na forum sejmowym. Aby tego dokonać,
należało zjednoczyć swe siły. Dlatego też sześć stronnictw sejmowych
doszło do porozumienia i stworzyło blok, zwany Centrolewem,
w skład którego weszły: PPS, PSL „Wyzwolenie”, PSL „Piast”,
Stronnictwo Chłopskie, Narodowa Partia Robotnicza i Polskie Stron-
nictwo Chrześcijańskiej Demokracji. Domagały_się one poszanowania
prawa i konstytucji, ustąpienia rządów sanacyjnych oraz poprawy
położenia materialnego mas pracujących.
29 czerwca 1930 roku stronnictwa Centrolewu zorganizowały
w Krakowie Kongres Obrony Prawa i Wolności Ludu pod hasłami
ustąpienia rządów dyktatury Józefa Piłsudskiego oraz utworzenie
konstytucyjnego rządu opartego na zaufaniu społeczeństwa. Kongres
zakończył się wiecem z udziałem około 30 tys. osób, który stał się
potężną manifestacją polityczną. Kolejnym etapem działalności Cen-
trolewu były wyznaczone na wrzesień wiece i manifestacje w wielu
miejscowościach.
W odpowiedzi na to sanacja rozwiązała sejm, a przywódców
Centrolewu aresztowano i osadzono w więzieniu wojskowym w Brześ-
ciu nad Bugiem, gdzie stosowano wobec nich brutalne represje.
Nowe wybory do sejmu, które odbyły się jesienią tegoż roku, prze-
tnegały w atmosferze nacisku i terroru i zostały w dużej mierze sfał-
UZł'Skal	81'0'™’. «> przyczyniło się do
dyktatury Piłsudskiego i sanacji
odbył się proces, w wyniku którego
nie zostały wnlu kllkuletn‘eg0 więzienia. Partie Centrolewu
ograniczono.	rozwiązane, ale ich działalność poważnie
68
TEKST POMOCNICZY
Z przemówienia oskarżonego w procesie brzeskim doktora Uebermana z PPS
(Kaleta P. Proco 11 wifbnida brzakich przed lądem chruomym w tPanzawie. Cieszyn 1932, s. 312)
[...] My, jako przedstawiciele stronnictw ludowych, domagaliśmy się poszano-
wania prawa. Dlatego widzieliśmy naszą rolę w parlamencie skończoną. Postanowiliśmy
zwrócić się do wyborców.
Postanowiliśmy odpowiedzieć narodowi, dlaczego nasza rola już skończona.
Postanowiliśmy żądać od mas, aby w demonstracjach dały do zrozumienia, że to
nic jest walka między Piłsudskim a sejmem, a walka o prawa zasadnicze obywateli.
Postanowiliśmy powołać lud na ulicę, lecz nie dla rcwoluqi, ale dla demonstracji
pokojowej. Taką demonstracją miał być kongres krakowski [...]
Mówi się tu, że występowaliśmy przeciwko prezydentowi Rzeczypospolitej. Jest
to nieporozumienie. Partia rządowa też mówi, że Prezydent jest monarchą z Bożej
łaski. Nie jest on monarchą z Bożej łaski. Gdyby nie wola takich prostaczków, jak nas
tu 11 obecnych, prezydent Rzeczypospolitej nie byłby prezydentem. On jest wynie-
siony wolą współobywateli i posłów i dlatego istnieje odpowiedzialność moralna pre-
zydenta przed wyborcami, jako wyobrazidela narodu. W republice podchodzi się do
prezydenta nic jak do monarchy, lecz jak do pierwszego obywatela. Tak przewiduje
Konstytucja. Przewiduje ona ewentualną kamą odpowiedzialność prezydenta za czyny
występne, za pogwałcenie konstytucji, za zdradę kraju. Że można prezydenta wyrzucać
armatami, nie jest w konstytucji przewidziane, ale natomiast możliwość złamania przez
prezydenta przysięgi jest uwzględniona [...]
ĆWICZENIA
1. W jakiej sytuacji międzynarodowej znalazła się Polska po traktacie w Locamo?
2.	Na czym polegała wojna gospodarcza z Niemcami i czym się ona zakończyła?
3.	Jakie czynniki umożliwiły Józefowi Piłsudskiemu dokonanie zamachu majowego?
4.	Jakie siły społeczne poparły zamach majowy?
5.	Na czym polegały rządy sanacji?
6.	Czego domagały się partie Centrolewu?
7.	Jak postąpiła sanacja z przywódcami Centrolewu?
13. KRYZYS GOSPODARCZY NA ŚWIECIE I W POLSCE.
GOSPODARKA POLSKI W LATACH TRZYDZIESTYCH
Wybuch światowego kryzysu gospodarczego. Po prze-
zwyciężeniu trudności okresu powojennego gospodarka w krajach
kapitalistycznych przeżywała okres rozwoju. Nie trwał on jednak
długo. W 1929 roku nastąpił spadek produkcji przemysłowej w całym
świecie kapitalistycznym. Zmniejszyły się znacznie obroty handlowe,
a wiele przedsiębiorstw zostało zrujnowanych. Z fabryk, które prze-
stały pracować, zwalniano masowo robotników. Bezrobocie osiąg-
nęło niebywałe rozmiary. Ponad 26 min ludzi pozostawało w świecie
kapitalistycznym całkowicie bez pracy, a wielu pracowało po 4, a na-
wet 2 dni w tygodniu. Spowodowało to ogólną nędzę świata pracy.
Kryzys w przemyśle i handlu stał się również przyczyną kryzysu
w rolnictwie. Zmniejszył się popyt na artykuły spożywcze i na su-
rowce przemysłowe pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Ucier-
Strajk robotników wielkich stalowni w stanie Ohio w USA, 1933 rok
70
pieli na tym najbardziej drobni rolnicy,-natomiast wielcy właściciele
ziemscy, aby utrzymać wysokie ceny towarów po prostu część z nich
niszczyli. I tak w Brazylii palono kawę pod kotłami parowozów,
a w Stanach Zjednoczonych wylewano do rynsztoków tysiące litrów
mleka i topiono w oceanie zboże. Jednocześnie miliony ludzi cier-
piało nędzę i głód.
Charakterystyczną cechą wielkiego kryzysu był upadek drobnych
przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych, a wzmacnianie się wielkich
monopoli.
Światowy kryzys, który był oznaką rozkładu ustroju kapitalis-
tycznego, trwał w krajach uprzemysłowionych do 1933 roku, zaś
w krajach rolniczych jeszcze dłużej. Jedynie Związek Radziecki
znajdował się poza jego zasięgiem.
Wzrost zależności gospodarki polskiej od obcego kapitału.
II Rzeczpospolita od początku swego powstania była państwem
kapitalistycznym. W rękach prywatnych znajdowała się większość
fabryk, kopalń i transportu. Chcąc ożywić gospodarkę rząd nakła-
niał zagranicznych kapitalistów do budowania w Polsce zakładów
przemysłowych. Zaciągano również za granicą pożyczki co uza-
leżniało nasz kraj od obcych państw. Próbował temu zaradzić w 1924
roku Władysław Grabski, kiedy to reformę finansową oparł na we-
wnętrznych zasobach gospodarczych.
Obcy kapitał w Polsce w 1927 roku
Po przewrocie majowym wiele przedsiębiorstw przemysłu pol-
skiego wstąpiło do międzynarodowych zrzeszeń kapitalistycznych,
uzależniając się tym samym od silniejszych partnerów. Również
na terenie Polski powstawały wielkie zrzeszenia przedsiębiorstw,
w których decydującą rolę odgrywali obcy kapitaliści. Na Śląsku
71
dwa takie zrzeszenia: Wspólnota Interesów Górniczo-Hutniczych
i Huta „Pokój” — utworzone przy poparciu kapitału amerykańskiego
— wytwarzały około 70% stali i ponad 40% koksu w Polsce. Inne
zrzeszenie Polskie Kopalnie Skarbowe na Górnym Śląsku było
w połowie własnością kapitału francuskiego, w Polsko-Brytyjskiej
Spółce Okrętowej miał udział kapitał angielski, a Polska Akcyjna
Spółka Telefoniczna znajdowała się w rękach Szwedów. W 1932
roku obcy kapitał zainwestowany w Polsce był dwukrotnie wyższy
niż roczny budżet państwa.
Kryzys w Polsce. Kryzys dał się we znaki najsilniej najbied-
niejszym państwom systemu kapitalistycznego, a więc i Polsce. Za-
cofanie gospodarcze, brak zapasów surowców, niemożliwość prowa-
dzenia skutecznej walki konkurencyjnej na rynkach światowych
oraz zależność Polski od zagranicznych monopoli spowodowały
spadek produkcji do 54% w stosunku do roku 1928. Obcy kapitaliści
ograniczając swą produkcję zamykali przede wszystkim te fabryki,
które znajdowały się na terenie Polski. Zatapiano kopalnie węgla,
Spadek produkcji przemysłowej
w Polsce w okresie kryzysu
a robotników usuwano na bruk. W 1932
roku liczba oficjalnie zarejestrowanych
bezrobotnych wynosiła w Polsce ponad
pół miliona. Część z nich dostawała
wprawdzie zasiłki od państwa, ale
w wysokości niewystarczającej na u-
trzymanie rodziny.
Najostrzej jednak kryzys odczuli
rolnicy’. Ceny produktów rolnych spa-
dły blisko o połowę, a wzrastało za-
dłużenie z tytułu spłacania rat za ku-
pioną w czasie parcelacji ziemię i na-
rzędzia rolnicze. Wiele gospodarstw
chłopskich zostało zrujnowanych. Mło-
dzież wiejska nie mogła nigdzie zna-
leźć dodatkowej pracy, a nawet ci,
którzy od dawna już pracowali w mie-
ście, wracali w okresie kryzysu na
wieś, powiększając ukryte bezrobocie.
Kryzys w Polsce trwał aż do roku
72
1935, po czym zaczął stopniowo się zmniejszać. Ograniczono bez-
robocie, ruszyła produkcja przemysłowa, a sytuacja na wsi pole-
pszyła się nieco.
Budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego. Rząd polski
doszedł do wniosku, że przyczyną wielu kłopotów gospodarczych
i zacofania kraju, jest słabe uprzemysłowienie. Zwiększenie liczby
fabryk pozwoliłoby na zatrudnienie wszystkich bezrobotnych, a tym
samym zapobiegłoby antyrządowym wystąpieniom mas pracują-
cych. Za rozbudową przemysłu przemawiały także względy obronne.
Początkowo zamierzano wprowadzić w życie czteroletni plan
gospodarczy, który stworzyłby warunki do systematycznego uprze-
mysłowienia kraju i zatarcia różnic między bogatymi i biednymi
dzielnicami. Gdy okazało się jednak, że na realizację szeroko zakro-
Centralny Okręg Przemysłowy
73
jonego planu brak jest odpowiedniej ilości pieniędzy, zdecydowano
się na budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP), którego
centrum stać się miał Sandomierz. Za lokalizacją COP przemawiało:
znajdujące się na tych terenach bogactwa naturalne, duża ilość siły
roboczej z przeludnionych wsi i oddalenie od granic z Niemcami,
co na wypadek wojny miało duże znaczenie.
Mimo skąpych środków finansowych dokonano wówczas dużego
wysiłku gospodarczego. Wybudowano między innymi fabrykę obra-
biarek w Rzeszowie, hutę w Stalowej Woli, fabrykę silników Pań-
stowych Zakładów Lotniczych w Mielcu, fabrykę syntezy chemicznej
w Dębicy, elektrownię wodną w Rożnowie oraz największą i najno-
wocześniejszą w Europie fabrykę nawozów azotowych w Mościcach
pod Tarnowem. Rozbudowano też zakłady przemysłu zbrojeniowego
w Radomiu i Starachowicach.
Zarówno COP, jak i inne zakłady przemysłu zbrojeniowego po-
szczycić się mogły dużymi osiągnięciami technicznymi. Skonstruo-
wano i rozpoczęto seryjną produkcję doskonałego, średniego bom-
bowca typu „Łoś” i myśliwca PZL P-24; produkowano także nowo-
czesne działa przeciwpancerne i przeciwlotnicze oraz broń pancerną,
a w opracowaniu znajdowały się amfibie na gąsienicach (pływające
czołgi) i działa samobieżne. W sumie jednak produkcja były za mała,
jak na potrzeby naszej armii, a ponadto pewne ilości sprzętu wojsko-
wego eksportowano za granicę.
Budowę COP przerwał wybuch drugiej wojny światowej.
TEKST POMOCNICZY
O stosunku międzynarodowego kapitału do Polski
(Kapitały oba u Polico. Materiały i dokumenty. Warszawa 1964, s. 92)
Fragmenty pism radcy handlowego Poselstwa RP w Paryżu donoszącego rządowi
polskiemu o stosunku kapitalistów zachodnioeuropejskich do Polski.
[...] Finansjera francusko-międzynarodowa uważa, że Polska będzie musiala
porozumieć się z Niemcami i że Polska jest obecnie przeszkodą w porozumieniu się
między Niemcami a Ententą. Koła te sądzą, że Polska będzie musiala zrezygnować
z korytarza i Pomorza, zawrzeć unię z Litwą, której bankierzy angiclsko-niemieccy
w pewnym momencie zamkną kredyty, i drogą tą uzyskać przez Kłajpedę pewny do-
nych ITk^ 'X,"dy dopiero przyjdzie moment dla inwestowania kapitałów zagranicz-
“ esach i eksploatacji na wielką skalę lasów kresowych
74
Finansjera francusko-międzynarodowa nie udzieli żadnych kredytów przemysłowi
i handlowi polskiemu, a w pierwszym rzędzie przemysłowi tekstylnemu, przemysłowi
śląskiemu itd., ale dopóty, dopóki wycieńczenie organizmu gospodarczego polskiego
nie wytworzy sytuacji odpowiedniej dla rozpoczęcia działalności międzynarodowego
syndykatu bankierów, który zostanie ad hoc [do tego] utworzonym celem objęcia orga-
nizacji i kontroli produkcji polskiej. [...]
ĆWICZENIA
1.	Jakie były objawy światowego kryzysu gospodarczego?
2.	Jak przebiegał kryzys gospodarczy w Polsce i co przyczyniło się dodatkowo do jego
zaostrzenia ?
3.	Jakie znaczenie dla Polski miała budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego?
4.	Wylicz znane ci osiągnięcia techniczne przemysłu zbrojeniowego II Rzeczypospolitej.
5.	Spróbuj uzasadnić, dlaczego w warunkach II Rzeczypospolitej nie był możliwy
pełny rozwój gospodarczy.
14. WALKA LEWICY POLSKIEJ O DEMOKRACJĘ
— Jakie znasz rodzaje władzy w państwie?
— Co to jest republika burżuazyjno-demokratyczna?
— Jaka forma rządów istniała w Polsce^w latach,
Konstytucja kwietniowa i jej charakter.^Stopniowe przej-
mowanie całkowitej władzy przez sanację znalazło również odbicie
w nowej konstytucji, którą ogłoszono w kwietniu 1935 roku. W myśl
jej postanowień na czele państwa stoi prezydent, w którego „osobie
skupia się jednolita i niepodzielna władza państwowa”. Jego zwierzch-
nictwu podlegają: sejm, senat, rząd, siły zbrojne, sądy i kontrola
państwowa. Za swoje czyny prezydent miał ponosić odpowiedzialność
tylko „wobec Boga i historii”.
Ograniczało to znacznie uprawnienia władzy ustawodawczej
— sejmu i senatu — na korzyść władzy wykonawczej — rządu.
Na dodatek od 1935 roku partie polityczne nie miały prawa wysu-
wania kandydatur wyborczych, a mógł to robić tylko okręgowy
komisarz wyborczy mianowany przez sanacyjne władze.
Konstytucja kwietniowa uchwalona została niezgodnie z do-
tychczasowymi ustawami, gdyż nie osiągnięto w sejmie prawidłowej
75
większości głosów. UttwaWa ona władzę sanacji i pozbawiała po-
stępowe partie wpływu na losy kraju.	_
W niedługim czasie po podpisaniu konstytucji zmarł Józet Pił-
sudski, a wewnątrz obozu sanacji rozgorzała walka o władzę. W obliczu
zagrożenia Polski ze strony Niemiec, zwalczające się odłamy doszły
do porozumienia, w wyniku którego prezydent Mościcki podzielił
częściowo swe uprawnienie z generałem Edwardem Śmigłym-
-Rydzem mianowanym w 1936 roku Marszalkiem Polski.
Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem został rozwiązany,
a na jego miejsce stworzono Obóz Zjednoczenia Narodowego,
który głosił nacjonalistyczne hasła. Była to próba zjednoczenia pol-
skiej prawicy przeciw ruchom postępowym.
Dla przeciwników politycznych utworzyły władze sanacyjne
obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Za podstawę umieszczenia
w tym obozie na okres trzech miesięcy wystarczyło orzeczenie władz
administracyjnych. W praktyce pobyt więzionych dowolnie przedłu-
żano. Warunki życia w Berezie Kartuskiej były bardzo ciężkie;
więźniów bito i znęcano się nad nimi w różny sposób.
Ruch robotniczy w walce z sanacją. W okresie kryzysu nasi-
liły się wystąpienia klasy robotniczej przeciwko rządom sanacyjnym.
Główną formą walki był strajk okupacyjny. Aby nie dopuścić do wy-
konywania pracy przez ludzi wyłamujących się z zasad solidarności
(łamistrajków), robotnicy porzucając pracę nie wychodzili z fabryk.
Ta forma walki otrzymała później nazwę „strajku polskiego”. Straj-
kujący oprócz żądania poprawy warunków bytowych wysuwali
również hasła polityczne, jak: przywrócenie demokratycznej konsty-
tucji z 1921 roku i zagwarantowanych przez nią praw obywatelskich,
zmianę kierunku polskiej polityki zagranicznej i nawiązania współ-
pracy ze Związkiem Radzieckim.
Już w okresie kryzysu rozpoczęły się wystąpienia bezrobotnych
żądających zatrudnienia. Popierali ich pracujący robotnicy organi-
zując strajki. Począwszy od roku 1931 akcja strajkowa rozszerzała
się na cały kraj. Za uczestnictwo w strajkach władze sanacyjne gro-
ziły sądami doraźnymi, co nie powstrzymywało robotników od sto-
sowania tej formy walki. Oprócz pracowników wielkich zakładów
n^^n5-SvWyCh d° stra’ków Przystępowali także pracownicy komu-
> ja* np. dwukrotnie warszawscy tramwajarze. W 1932 roku
76
Protestacyjny pochód PPS
strajkowało kilkadziesiąt tysięcy robotników na południu Polski oraz
odbył się w całym kraju strajk protestacyjny przeciwko rządowym
próbom zmiany ustawodawstwa socjalnego. W następnym roku
Polska znalazła się na pierwszym miejscu pod względem natężenia
i wielkości ruchu strajkowego, wyprzedzając nawet takie kraje, jak
Anglia i Francja.
Do największych wystąpień strajkowych doszło w roku 1936
w Krakowie i Lwowie. Policja rozpędzając strajk okupacyjny w kra-
kowskiej fabryce „Semperit” użyła broni. Doszło do ostrych walk
ulicznych. W wyniku starć z policją było wielu zabitych i rannych.
W odpowiedzi na to w Krakowie ogłoszony został strajk powszechny
oraz odbył się demonstracyjny pogrzeb zabitych robotników. Wzięło
w nim udział ponad 30 tys. osób uczestników w tym liczne delegacje
z całego kraju. We Lwowie strzelano do manifestantów z karabinów
maszynowych, co spowodowało dużą liczbę śmiertelnych ofiar.
Łącznie w całej Polsce strajkowało w tym okresie ponad 650 tys.
robotników.
77
Rola Komunistycznej Partii Polski. Popierając w 1926 roku
dojście Piłsudskiego do władzy KPP popełniła błąd. Szybko jednak
wycofała się z niego i przeszła na pozycje walki z dyktaturą. Skutecz-
ność tej walki mogła być zagwarantowana tylko wtedy, gdyby udało
się zjednoczyć wszystkie postępowe siły społeczeństwa. Zalecały
to postanowienia VII Kongresu Międzynarodówki Komunistycznej.
W warunkach rozwijającej się masowej akcji antysanacyjnej doszło
do okresowego zaniechania waśni między KPP i PPS, w wyniku
czego obie partie zaprzestały walki między sobą i częściowo współ-
działały w masowych wystąpieniach proletariatu.
KPP dążąc do stworzenia w Polsce frontu antysanacyjnegó
wystąpiła z żądaniem umorzenia wszystkich długów ciążących na
gospodarstwach chłopskich, podwyżki płac, amnestii dla więźniów
i emigrantów politycznych, rozpisania demokratycznych wyborów
oraz zawarcia przez Polskę paktu bezpieczeństwa ze Związkiem
Radzieckim.
Hasła te znalazły w społeczeństwie żywy oddźwięk, zachęcając
do walki o swobody demokratyczne. KPP stała się organizatorem wielu
wystąpień klasy robotniczej.
W 1938 roku ciężki cios spotkał polski ruch robotniczy. Biuro
Polityczne III Międzynarodówki podjęło uchwałę o rozwiązaniu
Komunistycznej Partii Polski pod niesłusznym zarzutem prowadzenia
niewłaściwej działalności. Wiele lat później, w 1956 roku, Komu-
nistyczna Partia Polski została całkowicie rehabilitowana (oczysz-
czona z niesłusznych podejrzeń).
Komuniści polscy pozbawieni kierownictwa nie załamali się
i prowadzili dalej walkę o wyzwolenie społeczne.
Strajki chłopskie. W 1937 roku doszło do masowych wystąpień
i strajków chłopskich, szczególnie w Polsce południowej, gdzie pa-
nowała największa bieda i przeludnienie wsi. Stronnictwo Ludowe
proklamowało 10-dniowy strajk chłopski pod hasłem przywrócenia
chłopu w Polsce praw do życia, a krajowi ładu, porządku i bezpie-
czeństwa. Chłopi buntowali się i odmawiali dowozu żywności do
miast.
do man?S'e imienia strajków policja używała broni strzelając
estantow i niejednokrotnie niszcząc ich dobytek. W star-
78
Strajk chłopów w po-
j wiecie mińskim.
MIŃSK MAZOWIECKI. A— -..j ,	BrtP |
i toków, który za zadnie pojtaw-i jóbją wvw*!e?.®!e ’ -'J
i : władz tniejsk n rajzkj «?,•	h. W w» <«.
tu zwróci! ł><* !(> Majt’?-ra'’t .. Miiuka,
:	obzuienin ojł.r. ?•>-•. - ni‘i i-ęratko-
, wcgo. Jf.igTstra: przez fri«>..... : ie	RoxiU-
. fawi dadnei odl^wi^Ui. wnb-c czeg.,. zgodni* z to
! powioJzią. KasiiM wy^.ic-ył ,;-a	. i nśj-a, jako
dzień wwlkiego miajtęci.-,--?;> jarmarku'—
chłopów.
Istotnie w dniti iy:n s.y - h!;.; ’ w zronjjnlerjo
‘ swych własnych interesów : pośftjszsd wczwsaHi Ko. 
. mitetu, nie rjawiii na :,\nnar\.
I Ń’a rynek jr*--. !ę trik-, i- .. .4 •  furmanek
1 p-zrkupniów. j>-v>xa‘,-,•• ży-ló-r. a tę> ł>yló piliejl,
‘ciąjmiętcj ra ten dzień i. ca?' • powiatn. te r* ctó-
j d$ furmanką przypadał policjant do pilnowania.
N» drogach prowńd^ęy^h >ió mi-its. csśWaJl do-
 ’.«jaęi Knmjtefu i infrrrmowaH -chłopów o atrajku.
,,W rwwtfkti z-tent	-Mą-r*owałs t> ókófcj ktflrw
| jednak nlewsłocznie wj^i^sęzżno.
' T»U zasw.weni.i chłopów? Rnie-.-Tas--* prótekuły
policyjne, zrohiooo i^h ńo.. z ęt'rxo w «ame*-tyfkt*
wsi Brzozą,r--. 14.	'
. , Mimo płrpwkM se' etruazy władz ?-rajk oałko
S	wicie-,5j« udkrr.-y .l.nlwy^cSł**-po^rnnywuuw hę.l
::	<łp <s;< >ł. edy rar^M MJti-ka pnetyri «d-
 : powie-Jni® ulgi.	•
Po wtrajk j w dniu 4 h. m. Kórni'®* wrrdai naw*
ód«.sw% wzy-,n iąrą- do das«iej. ww^f-Tiej akcji stra^.
’ >*
Doniesienie prasy o strajku chłopskim
ciach z policją straciło życie kilkudziesięciu chłopów, kilkuset zostało
rannych, a wielu aresztowanych.
Po kilku miesiącach fala rewolucyjna opadła na skutek niesko-
ordynowanych wystąpień robotników i chłopów oraz przemocy
stosowanej przez sanację. Kierownictwo PPS odmówiło poparcia
wystąpieniom chłopskim przez powszechny strajk klasy robotniczej,
a KPP osłabiona aresztowaniami nie była w stanie sama zorgani-
zować takiego strajku.
Działalność postępowej inteligencji. Do wałki przeciwko
sanacji włączyły się także postępowe środowiska inteligenckie. Utwo-
rzono Ligę Obrony Praw Człowieka i Obywatela, która skupiała
w swoich szeregach ludzi różnych przekonań politycznych, zjedno-
czonych ideą obrony praw demokratycznych i godności ludzkiej.
Na czele Ligi stał wybitny pisarz i działacz PPS Andrzej Strug.
Dzięki działalności Ligi popartej przez znaczną część społeczeństwa,
władze sanacyjne zwolniły około 3,5 tysiąca więźniów politycznych.
W maju 1936 roku odbył się we Lwowie Zjazd Pracowników
Kultury, który stał się manifestacją w obronie postępu i sprawiedli-
wości społecznej. Wiele organizacji skupiających inteligencję opusz-
czało obóz rządzący i przechodziło na pozycje walki z sanacją.
Miało to duże znaczenie w kształtowaniu świadomości całego spo-
łeczeństwa.
TEKST POMOCNICZY
Fragmenty oświadczenia KC Komunistycznej Partii Polski z lipca 1935 roku
(Konstytucje, sejmy i wybory w Polsce przedwrzeinimoej. Warszawa 1952, s. 199 i n.)
[.] Wystąpienie proletariatu otwiera drogę do urzeczywistnienia szerokiego
antyfaszystowskiego frontu ludowego. Ani na chwilę nie wolno osłabić walki [...]
Jako platformę akcji raz jeszcze proponujemy: bezkompromisową walkę o obale-
turi^ u sana^inej kliki ciemiężców ludu i podżegaczy wojennych, obalenie konsty-
ków'-d°r ynaC*' wyborcze'; woln°ść słowa, prasy, zgromadzeń, stowarzyszeń i straj-
uwolnierie PraW° wyborcze do se’mu * senatui zniesienie Berezy Kartuskiej,
nienie narodom” W. pol"ycznych- zniesienie wszelkiego ucisku narodowego, zapew-
.rata,	mwsOdd, piiw . wotaoici.
80
juszów wojennych z Niemcami i Japonią, podpisanie paktu wzajemnej pomocy [paktu
wschodniego] z ZSRR; przywrócenie ustawodawstwa społecznego i ulżenie doli bez-
robotnych przez zasiłki i zorganizowanie wszelkich robót publicznych, przez opodat-
kowanie na ten cel kapitalistów i obszarników; umorzenie długów bezrolnym, mało-
rolnym i zrujnowanym średniakom; zniesienie wszelkich opłat drogowych i mostowych;
bezzwrotne zapomogi w pieniądzach i naturze głodującym chłopom; zniżenie cen wy-
robów monopolowych o 50 proc.; powszechne bezpłatne nauczanie, wprowadzenie
zasady nauczania w szkole państwowej w języku ojczystym dzieci [...]
ĆWICZENIA
1.	Na czym polegały zmiany formy rządów w Polsce wprowadzone przez konstytuqę
z 1935 roku?
2.	Jakie siły społeczne sprawowały władzę w Polsce po śmierd Józefa Piłsudskiego
i kto je reprezentował?
3.	Czego domagała się klasa robotnicza i jaką formę walki zastosowała przedw rządom
sanacyjnym?
4.	Do czego dążyła KPP i jaką rolę odgrywała w walce postępowej części społeczeństwa
z sanacją?
5.	Jak walczyli o swe prawa chłopi?
6.	Co wiesz o działalności Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela?
15. SZKOLNICTWO, KULTURA I NAUKA
W II RZECZYPOSPOLITEJ
— Na czym polegała akcja wynaradawiania Polaków w zaporze
pruskim i rosyjskim?
Wprowadzenie powszechności nauczania. Po odzyskaniu
niepodległego bytu, blisko 2/5 ludności zamieszkującej Polskę,
było analfabetami. Społeczeństwo nasze rozumiało, że odbudowa
i rozkwit kraju zależeć będzie w dużej mierze od stanu oświaty,
która kształtuje świadomość obywateli. Dlatego też wprowadzony
został powszechny obowiązek szkolny, w myśl którego każdy oby-
watel w wieku od 7 do 18 lat obowiązany był pobierać naukę w siedmio-
klasowej szkole podstawowej, lub na kursach dokształcających
ogólnych bądź zawodowych. Wypełnianie obowiązku szkolnego
uzależnione było jednak w praktyce od wielu czynników. Przez cały
Historia — o
81
okres międzywojenny nie udało się wszędzie pobudować pełnych
siedmioklasowych szkół podstawowych i dlatego duży procent
młodzieży w praktyce nie kończył siedmiu klas. Również ciężkie
warunki materialne, szczególnie młodzieży wiejskiej uniemożliwiały
uczęszczanie do szkoły (brak zimą butów, pomoc rodzicom w pra-
cach polowych itd.). Na wielu wsiach nauka ograniczała się do ukoń-
czenia 4 klas.
Do szkoły średniej można było przejść po skończeniu sześciu
klas szkoły podstawowej. Dzieliła się ona na czteroletnie gimnazjum
i dwuletnie liceum i miała za zadanie przygotowanie młodzieży do
studiów na wyższych uczelniach. Wiele szkół średnich pozostawało
w rękach prywatnych, a wysokie koszty związane z uczęszczaniem
do nich, znacznie ograniczały możliwości kształcenia uboższej mło-
dzieży. Liczba ogólnokształcących szkół średnich była zresztą w ogóle
zbyt niska, jak na potrzeby społeczeństwa.
Również szkolnictwo zawodowe nie było dostatecznie rozwinięte.
Jego rozwój uzależniony był od ogólnego rozwoju przemysłowego
kraju.
Rozwój różnych form działalności oświatowo-kulturalnej.
Nauka w szkołach nie wystarczała do szerzenia oświaty w szerokich
masach ludności, zwłaszcza mniej zamożnej. Dlatego z inicjatywy
społecznej powstało szereg instytucji o charakterze oświatowym,
rozwijających wśród społeczeństwa różne formy działalności kultu-
ralnej. Instytucje te uzupełniały działalność państwa i organów samo-
rządowych. Tworzono rozmaite kursy, między innymi także dla
analfabetów, wygłaszano odczyty oraz zakładano biblioteki i czy-
telnie.
Spośród licznych instytucji kulturalno-oświatowych działających
w II Rzeczypospolitej, wymienić należy: Towarzystwo Szkoły Lu-
dowej, Towarzystwo Czytelń Ludowych w Poznaniu, Polską Macierz
Szkolną, Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej
„Wici” i Organizację Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetów Ro-
botniczych. Uniwersytety ponadto organizowały w całym kraju
popularne wykłady naukowe, jako powszechne wykłady uniwersy-
tec ie. Niemałą rolę w podnoszeniu kultury wsi odgrywały tzw.
kiSS^ W'e,skie Ptzygotowujące młodzież wiejską do pracy
82
Rozwój wyższych uczelni i nauki. Warunkiem rozwoju kul-
tury narodowej i prawdziwej niezależności państwa jest własna
nauka o wysokim poziomie. Po utworzeniu sześciu nowych było
łącznie w Polsce 13 państwowych szkół akademickich, to jest wyższych
uczelni mających prawo prowadzenia badawczej i twórczej pracy
naukowej oraz przygotowania młodzieży do zawodów wymagają-
cych naukowego opanowania pewnej gałęzi wiedzy i samodzielnej
pracy w jej zakresie. Oprócz tego istniały 3 prywatne szkoły typu
akademickiego. Łącznie posiadaliśmy przed wojną 28 wyższych
uczelni, kształcących w swoich murach w 1938 roku — 49,5 tys.
studentów.
Badania naukowe, przeważnie o charakterze praktycznym, pro-
wadziły osobne instytuty naukowe oraz towarzystwa naukowe, zaj-
mujące się badaniami we wszystkich dziedzinach wiedzy i publikujące
liczne wydawnictwa naukowe. Największym spośród nich i rozwi-
jającym najszerszą działalność była Polska Akademia Umiejęt-
ności (odpowiednik dzisiejszej Polskiej Akademii Nauk).
Nauka polska w zakresie matematyki, fizyki, socjologii i filozofii
należała do czołówki światowej. Historycy polscy toczyli naukowy
spór z rewizjonistyczną nauką niemiecką na temat przeszłości Polski
i polskości ziem zachodnich. Prowadzono także potajemne wykłady
historii ojczystej dla Warmiaków i Mazurów, znajdujących się pod
panowaniem niemieckim.
Rozwój techniki, W rozdziale 13 była mowa o osiągnięciach
polskich inżynierów w zakresie budowy kbnstrukq'i lotniczych.
Wymieniony tam bombowiec „Łoś” uznany został w świecie za
rewelacyjną maszynę. Na wystawie lotniczej w Belgradzie w 1938
Średni bombowiec „Łoś”
83
roku zdobył on pierwsze miej-
sce, dystansując samoloty nie-
mieckie, brytyjskie, francuskie
i włoskie. O jego zakup ubie-
gało się 6 krajów. Możliwości
produkcyjne przemysłu - pol-
skiego były jednak zbyt małe,
aby zaopatrzyć naszą armię
w dostateczną ilość samolotów.
Skonstruowano także bar-
dzo udany prototyp samolotu
myśliwskiego, który jednak nie
zdążył wejść do seryjnej pro-
dukcji przed wybuchem wojny.
Na listę polskich wynalaz-
ków należy wpisać beztłokowy
silnik spalinowy, opatentowany w międzynarodowym biurze patentów.
Żadna z wytwórni nie zainteresowała się tym wynalazkiem i dopiero
po H wojnie światowej, gdy wygasły prawa patentowe, zachodnio-
niemiecka fabryka wypuściła próbną serię samochodów zaopatrzo-
nych w ten silnik. Konstrukcja Polaka Różyckiego nie doczekała
się realizacji w Polsce.
W 1922 roku wybudowana została w Bemowie pod Warszawą
potężna transatlantycka radiostacja nadawcza, utrzymująca łącz-
ność ze statkami na dalekich morzach, a w cztery lata później roz-
poczęła nadawanie audycji dla ludności pierwsza polska radiowa
stacja nadawcza — Warszawa I.
Na rok przed wybuchem wojny rozpoczęto w Polsce próby na-
dawania na odległość i odbioru audycji telewizyjnych.
Również na krótko przed wojną trzej polscy inżynierowie —
jako jedni z pierwszych — skonstruowali doświadczalny silnik od-
rzutowy.
W okresie międzywojennym wiele osiągnięć polskiej myśli tech-
nicznej nie mogło doczekać się pełnego wcielenia w życie. Na prze-
sz odzie temu stanęło zacofanie gospodarcze kraju i wybuch II wojny
84
Literatura i sztuki plastycz-
ne. W okresie zaborów literatura
i sztuka polska stały się główną osto-
ją kultury i odrębności narodowości
polskiej, kształcąc język i budząc
myśl narodową. Wielu pisarzy tego
okresu działało nadal w Polsce nie-
podległej. Do najwybitniejszych z
nich zaliczyć należy Stefana Że-
romskiego, Władysława Reymonta,
Stanisława Przybyszewskiego, Wa-
cława Sieroszewskiego i Jana Kas-
prowicza. Wartość ich dzieł doce-
niana była także za granicami kraju,
czego dowodem może być przyz-
nanie Władysławowi Reymontowi
najwyższej światowej nagrody li-
terackiej — nagrody Nobla.
Stefan Żeromski
Oprócz wymienionych, w Polsce międzywojennej tworzyło wielu
innych, wybitnych i postępowych pisarzy; jak: Kazimierz Przerwa-
-Tetmajer, Zofia Nałkowska, Marin
Dąbrowska, Andrzej Strug, Tadeusz
Boy-Żeleński, Leon Kruczkowski, Zo-
Maria Dąbrowska
fia Kossak-Szczucka, Władysław Bro-
niewski, Julian Tuwim, Leopold Staff
i wielu innych. Postępowa ich twór-
czość przyczyniła się do budzenia świa-
domości społecznej i odgrywała ważną
rolę w szerzeniu zamiłowania do dba-
łości o kulturę języka polskiego.
W celu opieki nad rozwojem lite-
ratury i twórczości literackiej powoła-
no Polską Akademię Literatury.
Ważną rolę w rozwoju kultury naro-
dowej odgrywały teatry i towarzystwa
muzyczne. Wśród ludności wiejskiej
szerzył ją Związek Chórów Włościań-
skich i Związek Teatrów Ludowych.
85
Do rozwoju i uprzystępnienia sztuk plastycznych (rzeźby, malar-
stwa) ogółowi społeczeństwa przyczyniło się w dużym stopniu Towa-
rzystwo Sztuk Pięknych w Warszawie i Towarzystwo Przyjaciół
Sztuk Pięknych w Krakowie. Do najwybitniejszych postaci teatru
z tego okresu należeli: Ludwik Solski, Mieczysława Ćwiklińska, Ste-
fan Jaracz, Juliusz Osterwa, Jerzy Leszczyński i Leon Schiller, w twór-
czości muzycznej największą sławą cieszyli się Karol Szymanowski,
Ludomir Różycki i Grzegorz Fitelberg.
Lektura uzupełniająca dc rozdziału 14
Stanisława Jarecka: O równy start. Szkic z dziejów ZMW RP „Wid" 1928—1948.
ĆWICZENIA
1.	Jakie znaczenie dla kraju miało wprowadzenie powszechnego nauczania I
2.	Jakie formy działalności oświatowej i kulturalnej rozwinęły się dzięki inicjatywie
3.	W jakich dnrdrinach wiedzy nauka polska należała do czołówki światowej?
4.	Co wiesz o rozwoju polskiej techniki? Wymień największe osiągnięcia.
5.	W 15 rozdziale wymienionych jest wiele nazwisk literatów i artystów tworzących
w okresie II Rzeczypospolitej. Na podstawie wiadomości zdobytych na lekcjach
języka polskiego, scharakteryzuj twórczość dowolnie wybranych.
86
V. EUROPA PRZED WYBUCHEM DRUGIEJ WOJNY
ŚWIATOWEJ
16.	FASZYZM W NIEMCZECH
— Jakie stanowisko zajęli socjaldemokraci niemieccy wobec wybuchu
pierwszej wojny światowej?
Poparcie partii hitlerowskiej przez wielki kapitał. Siedząc
w więzieniu, po nieudanej próbie objęcia siłą władzy w Monachium,
napisał Hitler książkę pt. Mein Kampf (czytaj: majn kampf — moja
walka), w której ogłosił światu cele narodowosocjalistycznej partii.
W skrócie przedstawiały się one następująco:
—	należy dążyć do zniesienia wszelkich powinności i ograniczeń,
jakie narzucił Niemcom traktat wersalski;
— Niemcy zamieszkują mały obszar i brak im „przestrzeni
życiowej”, dlatego trzeba dokonać podbojów w Europie i zdobyć
kolonie na innych kontynentach;
—	naród niemiecki jest narodetr panów i jako taki powinien
panować nad innymi narodami, szczególnie słowiańskimi, które
należy podbić lub wyniszczyć;
—	wszyscy Żydzi, jako rasa niższa (podludzie), powinni ulec
całkowitej zagładzie; taki sam los spotkać miał marksistów.
Wśród burżuazji i drobnomieszczaństwa rozgoryczonego prze-
graną wojną i trudnościami gospodarczymi hasła te znalazły wielu
zwolenników. Szczególnie jednak przypadły one do gustu wojsko-
wym, dla których rozbudowa armii oznaczała karierę oraz właści-
cielom wielkich fabryk, mającym nadzieję na zdobycie surowców,
rynków zbytu i taniej siły roboczej. Dlatego też dopomogli oni Hit-
lerowi wyjść z więzienia i przeznaczyli duże sumy pieniędzy na rozwój
partii hitlerowskiej.
87
Rok 1931. Hitler w otoczeniu przywódców partyjnych, z których wiciu w walce o władzę
później kazał wymordować
Terror bojówek faszystowskich. Wzmocniona finansowo
partia NSDAP zyskiwała coraz więcej zwolenników. W celu roz-
prawiania się z przeciwnikami politycznymi stworzono specjalne od-
działy szturmowe — SA, oraz oddziały dla ochrony wodza i pom-
niejszych przywódców, znane z okrucieństwa, morderstw i grabieży
— SS (skróty niemieckich nazw). Zaczęły one wcielać w życie
„prawo pięści” głoszone przez Hitlera. Demolowano sklepy żydow-
skie i lokale komunistyczne, a postępowych działaczy bito pałkami
lub mordowano skrycie. Bojówki faszystowskie brutalnie rozpra-
wiały się ze strajkującymi robotnikami i wszystkimi, którzy nie
chcieli się pogodzić z ideą narodowego socjalizmu.
Dojście Hitlera do władzy. W czasie wielkiego kryzysu, który
szczególnie ostro wystąpił w Niemczech, niezadowolenie mas pra-
cujących doszło do zenitu. Wykorzystał to Hitler, który zapewniał
88
-1 niemiecki, ze po dojściu do władzy zlikwiduje bezrobocie
ukróci samowolę wielkich monopoli i zapewni społeczeństwu do^
brobyt. Potajemnie zaś, wszedł w porozumienie z wielkimi przemy-
słowcami i obiecał, że w zamian za poparcie go w wyborach roz-
prawi się z ruchem robotniczym.
Ta podwójna gra spowodowała stały wzrost liczby posłów hit-
lerowskich w sejmie Niemiec.
W styczniu 1933 roku Hitler został mianowany przez prezydenta
Paula Hindcnburga kanclerzem (premierem) Rzeszy Niemieckiej.
Po otrzymaniu władzy politycznej rozpoczął bezwzględną rozprawę
z komunistami i socjalistami niemieckimi.
Podpalenie Reichstagu. Dla uzasadnienia przed światem-
brutalnego postępowania, hitlerowcy podpalili gmach Reichstagu
(taką nazwę nosił niemiecki parlament) w Berlinie i oskarżyli o to
komunistów. Jednocześnie aresztowali około 10 tys. działaczy ko-
munistycznych i innych przeciwników politycznych, osadzili ich
w obozach, a partii komunistycznej zakazali działalności,
Stopniowo uległy rozwiązaniu wszystkie partie polityczne, a ma-
jątek ich przeszedł na własność partii hitlerowskiej — NSDAP.
Palenie przez hitlerowców książek postępowych pisarzy, maj 1933 rok
89
Przywódca niemieckiej
klasy robotniczej
Ernest Thaelmann
W więzieniu
Po śmierci prezydenta Hinaenburga w 1934 roku, Hitler ogłosił
się fuhrerem (czytaj: firerem), czyli wodzem państwa i narodu nie-
mieckiego. W ten sposób stal się nieograniczonym władcą — dyk-
tatorem.
Obozy koncentracyjne. W Niemczech zapanował terror. Znie-
siono niezawisłość sądów i zorganizowano tajną policję — gestapo,
której zadaniem było tępienie przeciwników Hitlera. Za najmniejszy
sprzeciw aresztowano i osadzano w więzieniach lub obozach koncen-
tracyjnych, gdzie więźniowie skazani byli na powolne wyniszczenie.'
Młodzież niemiecka wychowywana była w nienawiści i pogardzie
dla innych ludzi. Okazywanie ludzkich uczuć i litości wobec mę-
czonych, uważane było za hańbiące. Zapłonęły w Niemczech stosy,
na których palono książki postępowych pisarzy, a ludzie kultury
i nauki masowo emigrowali za granicę.
Z faszystowskim terrorem podjęła walkę, osłabiona aresztowaniami
i działająca w podziemiu Komunistyczna Partia Niemiec. Po uwię-
wo.U Ernesta Thaelmanna (czytaj: Telmana) na czele jej stanęli:
Wilhelm Pieck (czytaj: Pi) i Walther Ulbricht.
90
TEKST POMOCNICZY
z rozmowy między Adolfem Hitlerem s prezydentem senatu Wolnego Miasta
Gdańska Hermanem Rauschningiem
(Tt/uiy tródlowe... PZWS, Warszawa 1961, nr 55 «, 19)
(...; Mamy obowiązek wynaradawiania, tak jak mamy obowiązek odpowiedniej
opieki nad ludnością niemiecką. Musi być rozwinięta technika wynaradawiania. Zapyta
pan co to znaczy wynaradawiać! Czy chcę zniszczyć cale narody. Tak, na to mniej
więcej wychodzi. Natura jest okrutna, dlatego i my musimy być takimi. Gdy poślę
kwiat młodzieży niemieckiej w stalową burzę przyszłej wojny, nie czując najlżejszego
żalu drogocennej niemieckiej krwi, która zostanie przelana, czyż nie będę miał wtedy
prawa zniszczyć miliony przedstawicieli malowartościowej, rozmnażającej się jak ro-
bactwo rasy. Istnieje wiele sposobów, by niepożądany naród doprowadzić do wymarcia
ĆWICZENIA
I.	Jakie hasła głosiła niemiecka partia narodowosocjalistyczna?
2.	Komu się one podobały?
3.	Skomentuj zwrot „prawo pięści” i odpowiedz, jak stosowane ono było w Niemczech
przed dojściem Hitlera do władzy.
4.	W jaki sposób Hitler doszedł do władzy?
5.	Jakie metody stosowali hitlerowcy w stosunku do komunistów i innych przeciwników
politycznych ?
17. ZABORCZA POLITYKA NIEMIEC HITLEROWSKICH
— Do czego dążyły Niemcy przed pierwszą wojną światową?
— Przypomnij postanowienia traktatu wersalskiego wobec Niemiec.
— Jaką polityką prowadziły mocarstwa zachodnie wobec Niemiec po
pierwszej wojnie światowej?
Zbrojenia niemieckie. Umocniwszy swoją władzę rozpoczął
Hitler realizację programu ogłoszonego w Mein Kampf. Cały prze-
mysł niemiecki przestawiony został z produkcji pokojowej na produ-
kcję sprzętu wojskowego bądź materiałów potrzebnych do prowadzenia
wojny. Okazało się, że fabryki samolotów pasażerskich miały przy-
gotowaną dokumentację do wytwarzania samolotów wojskowych, a fa-
bryki traktorów do budowy czołgów i dział samobieżnych. Wyszło
91
Montaż silników do produkowanych masowo samolotów szturmowych
również na jaw, że wiele statków morskich przeznaczonych rzekomo
do transportu towarów, było w rzeczywistości okrętami wojennymi;
wystarczyło dokonać tylko niewielkich przeróbek.
Rząd niemiecki urzędujący przed rokiem 1933, liczył się jeszcze
z postanowieniami traktatu wersalskiego i dlatego potajemnie przy-
gotował się do przyszłej wojny, natomiast Hitler, nie licząc się z żad-
nymi ograniczeniami rozpoczął jawnie wielkie zbrojenia.
W Niemczech modne się stało hasło: „Armaty zamiast masła”.
Oznaczało to, że należy ograniczać wszelkie prywatne wydatki,
a uzyskane w ten sposób oszczędności przeznaczać na zbrojenia.
Rozwój przemysłu zbrojeniowego i budowa wielkich autostrad
pozwoliła na zlikwidowanie bezrobocia, co zwiększyło autorytet
Hitlera.
U^_1935 roku wprowadził on w Niemczech obowiązkową służbę
wojskową? Oznaczało to wielokrotne powiększenie dotychczas ist-
niejącej stutysięcznej armii zawodowej i przeszkolenie wojskowe
wszystkich młodych ludzi.
Wypowiedzenie układów lokarneńskich przez Niemcy.
ie chcąc wiązać sobie rąk żadnymi umowami międzynarodowymi
92
Niemcy wystąpiły z Ligi Narodów i wypowiedziały jednostronnie
układy zawarte w 1925 roku w Locarno z państwami zachodnimi.
W zestawieniu z powiększaniem armii i gwałtownym zbrojeniem się
było to równoznaczne z groźbą, że granice zachodnie III Rzeszy będą
zmienione przy użyciu siły.
Remilitaryzacja Nadrenii. Zachodnia, uprzemysłowiona część
Niemiec — Nadrenia miała być obszarem zdemilitaryzowanym,
to znaczy nie mogła być — w myśl postanowień traktatu wersalskiego
— obsadzona wojskiem. Nie wolno tam było budować żadnych umoc-
nień ani koszar. Miało to zabezpieczyć zachodnich sąsiadów III
Rzeszy od nagłej napaści.
Rozzuchwalony bezczynnością państw zachodnich Hitler rozkazał
w 1936 roku wkroczenie armii niemieckiej do Nadrenii. Początkowo
sądzono, że Anglia i Francja ostro się temu przeciwstawią i nakazano
oddziałom hitlerowskim wycofanie się z powrotem w razie jakiegoś
starcia. Wszystko jednak odbyło się spokojnie i Nadrenia została
obsadzona wojskiem.
Aneksja Austrii. W programie podboju świata, przyjętym przez
partię hitlerowską, pierwszym etapem miało być „zjednoczenie”
w jedno wielkie państwo wszystkich ziem zamieszkanych przez
Niemców. Ponieważ mieszkali oni w wielu krajach europejskich
oznaczało to zagarnięcie części lub całości tych państw.
Na rozkaz z Berlina hitlerowcy austriaccy zaczęli organizować
demonstracje, napady na policję, dokonywali mordów, aby wywołać
zamieszanie i spowodować wkroczenie wojsk niemieckich dla obrony
rzekomo prześladowanych narodowych socjalistów.
W marcu 1938 roku armia niemiecka wkroczyła do Austrii i przy-
łączyla~fen~l<raj do Rzeszy. Zagarnięcie wysoko uprzemysłowionego
kraju zwiększyło znacznie potencjał gospodarczy i militarny Niemiec
oraz stworzyło dogodne warunki do dalszych podbojów.
Liga Narodów nie zdobyła się na żaden protest, a rząd angielski
w cztery dni po niemieckim najeździe uznał likwidację państwa
austriackiego. Okazało się, że słabe państwa nie mogą liczyć na
gwarancje brytyjskie. Wkrótce potem zabór uznały inne rządy Europy.
93
Monachium 1938 r. Haniebne ustępstwa mocarstw zachodnich nie uratowały pokoju,
lecz zachęciły faszyzm do dalszych agresji
Układ monachijski. Po zajęciu Austn w bardzo niebezpiecz-
nej sytuacji znalazła się Czechosłowacja. Została oskrzydlona z trzech
stron, a zamieszkująca ją mniejszość niemiecka (tak zwani Niemcy
sudeccy) jawnie zaczęła przygotowywać się do zbrojnych wystąpień.
Działająca na tym terenie partia hitlerowska dostała rozkaz rozbicia
Czechosłowacji od wewnątrz. Po kilkumiesięcznych demonstracjach,
walkach uzbrojonych bojówek z policją i wojskiem, hitlerowcy su-
deccy zażądali zgody na stworzenie w obrębie Czechosłowacji włas-
nego państwa.
Jednocześnie prasa i radio w Niemczech rozpętały wielką akcję
propagandową, głosząc całemu światu o rzekomym okrucieństwie
Czechów, którzy znęcają się nad „biednymi” Niemcami. Były to
oczywiście wiadomości nieprawdziwe, mające posłużyć jako pretekst
do najazdu na Czechosłowację.
| W końcu września 1938 roku w Monachium zebrali się przed-
stawiciele Niemiec, Włoch, tranqi i Anglii) aby zadecydować o losie
Czechosłowacji, której wysłanników nie wpuszczono nawet na salę
obrad. Wydano wyrok, który skazywał państwo czechosłowackie
na zagładę, w przeciągu 10 dni Czesi mieli oddać Niemcom duże
94
obszary nadgraniczne razem ze znajdującym się tam całym mająt-
kiem narodowym i fortyfikacjami wojskowymi.
Układ monachijski okrył hańbą rządy Anglii i Francji i świadczył
dobitnie o tym, że mocarstwa zachodnie nie chcą wywiązać się z pod-
jętych zobowiązań i w obawie przed Hitlerem pójdą na dalsze. ustęp-
stwa. Miały one nadzieję, że kosztem małych państw uda im się
zaspokoić zaborczość Niemiec i skierować je przeciwko Związkowi
Radzieckiemu.
W okresie zagrożenia Czechosłowacji rząd radziecki dążył do
zorganizowania jej obrony, pod warunkiem udziału Francji sprzy-
mierzonej z Czechosłowaqą. Państwa zachodnie nie zgodziły się na
<o sądząc, że uda się uwikłać w wojnę sam Związek Radziecki.
Upadek Czechosłowacji. Utrata Sudetów stanowiących natu-
ralną i dobrze umocnioną granicę pozbawiła Czechosłowację jakiej-
kolwiek możliwości stawienia oporu Niemcom. W marcu 1939 roku
Wojska hitlerowskie butnie maszerują w Pradze w celu zastraszenia jej mieszkańców
95
Hitler wezwał do Berlina prezydenta Czechosłowacji Emila Hachę
i pod groźbą zbombardowania Pragi, wymusił na nim zgodę na na-
tychmiastowe włączenie Czech i Moraw do Rzeszy Niemieckiej.
Jednocześnie armia hitlerowska wkroczyła na te tereny, zagrabiając
ogromną dość doskonałego sprzętu wojennego i największy w Europie
Środkowej potencjał przemysłowy. Ze Słowacji stworzono małe
państewko uzależnione od Niemiec. —
Lektura uzupełniająca
Tadeusz Szafer: Przewrót hitlerowski w
Niemczech. Warszawa 1967
Stanisław Rzeszowski: Pod znakiem Rodła. Opowieść z dziejów i walk Polaków
w Szczecinie w latach 1918—1939. Warszawa 1970
TEKST POMOCNICZY
Fragment noty radzieckiej z 18 marca 1939 roku do ambasadora niemieckiego
[...] Rząd Radziecki nie może uznać włączenia Czech oraz — w tej lub innej
formie — Słowacji do Rzeszy Niemieckiej za usprawiedliwione i zgodne z ogólnie
przyjętymi normami prawa międzynarodowego i sprawiedliwości dziejowej oraz zasadą
samookreślenia narodów.
z.aaniem rządu radzieckiego działania rządu niemieckiego nie tylko nie usunęły
niebezpieczeństwa dla pokoju światowego, lecz przeciwnie, stworzyły i rozszerzyły
to niebezpieczeństwo, zakłóciły równowagę polityczną w Europie Środkowej, powięk-
szyły czynniki wpływające na stan napięcia już wytworzony w Europie i wymierzyły
nowy cios poczuciu bezpieczeństwa narodów (... ]
ĆWICZENIA
I. W jaki sposób przygotowywali się Niemcy do wojny jeszcze przed dojściem Hitlera
do władzy?
2.	Dlaczego Niemcy wypowiedziały układ lokameński i co to oznaczało?
Jak zareagowały Anglia i Francja na remilitaryzację Nadrenii ?
4.	Jak doszło do zaboru Austrii?
5.	Jakie były skutki podpisania układu w Monachium?
o- Kto podejmował próby walki z zaborczością Hitlera?
96
18. FRONT LUDOWY I PRÓBY WALKI Z FASZYZMEM W EUROPIE
Front ludowy w Europie. Rozszerzanie się faszyzmu w wielu
krajach europejskich zmobilizowało partie lewicowe do przeciw-
działania. Zrozumiano wówczas, że rozbicie panujące w ruchu ro-
botniczym umożliwia faszystom krwawe rozprawianie się z komu-
nistami i postępowymi działaczami innych partii. Coraz częściej
dochodziło do współpracy między socjalistami i partiami komu-
nistycznymi. W 1934 roku jednolitofrontowa akcja klasy robotniczej,
kierowanej przez partię socjalistyczną, uniemożhwiła próbę zamachu
faszystowskiego we Francji. Współdziałanie sił demokratycznych
w Europie spowodowało zwolnienie z więzienia hitlerowskiego, przy-
wódcę Komunistycznej Partii Bułgarii, Georgi Dymitrowa, oskarżo-
nego bezpodstawnie o udział w podpaleniu Reichstagu.
W tej sytuacji odbył się w 1935 roku w Moskwie VH Kongres
Międzynarodówki Komunistycznej, na którym wysunięto ideę
jednolitego frontu klasy robotniczej oraz potrzebę walki o skupienie
we froncie ludowym wszystkich sił demokratycznych.
III Międzynarodówkę Komu-
Jednolity front klasy robotniczej — zalecane przez
nistyczną wspólne działanie partii komunistycznych i socjalistycznych przeciwko nie
bezpieczeństwu faszyzmu i groźbie wybuchu nowej wojny.
Front ludowy — wspólne działanie wszystkich demokratycznych i patriotycznych
sił (w tym również jednolitofrontowych) na rzecz obrony systemu parlamentarnego
i swobód demokratycznych oraz obrony zagrożonej niepodległości.
W myśl uchwal Kongresu doszło w 1936 roku do utworzenia
frontu ludowego we Francji, a w Hiszpanii stworzony został rząd
cieszący się poparciem postępowej części społeczeństwa. Podobnie
w innych krajach partie komunistyczne zainicjowały wspólne wystą-
pienia klasy robotniczej. W Polsce KPP dążyła do stworzenia frontu
ludowego razem z partiami Centrolewu.
Kontrofensywa faszyzmu. W 1935 roku, żądne sławy i pod-
bojów faszystowskie Włochy napadły na Abisynię (Etiopia) je- ,
dynę wówczas niepodległe państwo położone we wschodniej.Afryce.
Przy użyciu nowoczesnego sprzętu wojskowego i gazów trujących
Włosi pokonali bohatersko walczących, lecz prawie bezbronnych
Abisyńczyków, a ich kraj zamienili w kolonię. Zarówno Liga Na-
rodów, jak i mocarstwa zachodnie pogodziły się z tym faktem.

97
Armia wioska wkracza do Addis-Abcby podczas brutalnego podboju Etiopii
4,	Jesienią 1936 roku Niemcy i Japonia zawarły sojusz przeciwko.
Związkowi Radzieckiemu, zwany Paktem Antykominternow-
skim (Kptnintemem nazywano Międzynarodówkę Komunistyczną).
W rok później do paktu przyłączyły się Włochy i w ten sposób po-
wstało przymierze trzech imperialistycznych mocarstw dążących do
panowania nad światem. Nazwane ono zostało „osia”, gdyż twier-
dzono, że jest to oś łącząca Rzym-Berlin-Tokio. Nazwy tej używano
potem powszechnie, tak jak w czasie pierwszej wojny światowej
nazwy Ententa.
Wojna domowa w Hiszpanii. W kilka miesięcy po utworzeniu
demokratycznego rządu w Hiszpanii reakcyjny generał Francisco
—Lanco. na czele batalionów marokańskich wystąpił zbrojnie prze-
ciwko republice. W .Hiszpanii rozgorzała wojna domowa.
Napadnięta przez generała Franco Republika Hiszpańska przy-
stąpiła do obrony. Na pomoc jej, przedzierając się potajemnie przez
granicę, spieszyli z różnych stron świata ochotnicy — komuniści
98
i antyfaszyści z wielu krajów. Było wśród nich także dużo Polaków,
m. in. generał Karol Świerczewski — „Walter”. Ochotnicy
tworzyli Międzynarodowe Brygady, z których jedna, składająca
się wyłącznie z Polaków nosiła imię Jarosława Dąbrowskiego. Wsła-
wiła się ona w walkach nad rzeką Ebro i pod Guadalajarą, ponosząc
ciężkie straty. Na ogólną liczbę około 5 tys. Polaków walczących
w Hiszpanii 2 tys. poległo „Za waszą i naszą wolność”.
Z państw europejskich, Republice Hiszpańskiej pomagał tylko
Związek Radziecki, dostarczając drogą morską sprzęt wojskowy
Odjazd ochotników na front w obronie Republiki Hiszpańskiej
99
General Świerczewski —
„Walter” dokonuje prze-
glądu broni w Brygadzie
Międzynarodowej
i zaopatrzenie. Anglia i Francja ogłosiły zasadę nieinterwencji, to
znaczy nie mieszania się zupełnie do toczących się walk.
Skorzystały z tego Włochy postanawiając dopomóc faszystow-
skiemu generałowi Franco przez wysyłanie mu nowoczesnego sprzętu
wojskowego i stutysięcznej armii. Niemcy także oprócz zaopatrze-
nia przerzucili do Hiszpanii Legion Condor (czytaj: Kondor),
który wsławił się niebywałym okrucieństwem, mordując z powietrza
bezbronną ludność i zrównując z ziemią miasta republikańskie.
Faszyzm ujawnił swoje prawdziwe oblicze.
Generał Franco chwalił się, że oprócz czterech kolumn faszy-
stowskich maszerujących na Madryt, na tyłach armii republikań-
skiej działa jeszcze piąta, zakonspirowana kolumna jego zwolenni-
ków. Odtąd dywersantów i szpiegów działających na rzecz państw
faszystowskich zaczęto nazywać „piątą kolumną”.
Wojna domowa w Hiszpanii trwała prawie trzy lata i zakończyła
się klęską sił demokratycznych.
Przewaga faszyzmu w Europie. Bezczynność państw demo-
kratycznych, a szczególnie Anglii i Francji, które chciały skierować
zaborczość niemiecką na wschód, rozzuchwalała coraz bardziej
faszystów. Wszystkie ich dotychczasowe akcje — od wojny w Etiopii
XW7-P° Za’ęcie Czechosłowacji — uwieńczone zostały powodzeniem.
, losną 1939 roku zdecydowały się na dalszą agresję. Hitlerowskie
100
Niemcy zmusiły rząd Litwy do oddania Kłajpedy, jedynego portu
litewskiego, a Włochy zajęty Albanię.
Nie powiodły się próby utworzenia frontu ludowego. Faszyzm
uzyskał w Europie wyraźną przewagę.
TEKST POMOCNICZY
Z walk w obronie Republiki Hiszpańskiej
(Mieczysław Szleyen: Ze wipomnuA dąbrowstaaMw.
„Nowa Kultura", nr 30, 22 lipca 1956 r.)
[... ] Dąbrowszczacy, którzy bili się na froncie madryckim, wywołali furię faszy-
stów po wspaniałym zwycięstwie pod Brihuegą (Guadalajara), kiedy to faszystowskie
radio w Sewilli na wszystkie strony świata głosiło o „bandytach, dowodzonych przez
czerwonego diabła Dąbrowskiego”. W 1937 r. w sierpniu bili się pod Saragossą, wtedy
to w celu przełamania wścieklej ofensywy faszystów parli naprzód — a gdy groziło
im okrążenie, przedzierali się przez linie faszystowskie i podeszli pod same mury stolicy
Aragonii. Natlukli tam niemało niemieckich lotników, telefonistów i saperów, którzy
nie spodziewali się na kilkadziesiąt kilometrów od linii frontu takiego ataku. Brawurą
swą wywołali Polacy wówczas zachwyt dowództwa i narodu hiszpańskiego.
[... ] Polacy uczą się zmagać z niemieckim Legionem Condor, tym samym, który
później w roku 1939 brał udział w napaści na Polskę. Przechodzą drogo okupiony kurs
walki z czołgami, z Messerschmittami [czytaj: Meserszmitami], uczą się od- ,
picrać głębokie rajdy kolumn pancernych i przełamywać próby okrążenia,
które Niemcy stosowali jako klasyczny już manewr w kampanii wrześniowej.
W czerwcu 1938 r. Brygada Dąbrowskiego bierze udział w forsowaniu rzeki Ebro,
jako pierwsza przeprawia się przez rzekę i przełamuje front wroga. Za zbiorowe boha-
terstwo i sprawność w wykonywaniu rozkazów dowództwa — Brygada Dąbrowskiego
i batalion Mickiewicza otrzymują Medalla del Valor [medal za męstwo], najwyższe
bojowe odznaczenie Republiki Hiszpańskiej. Odznaczenie to wyróżniło oddziały pol-
skie spośród wszystkich innych jednostek wojskowych. Odznaczenie takie otrzymała
tylko 129 Brygada Jugosłowian i Czechów [dowodzona przez Polaka, majora Wacława
Komara]...
Przywiązanie do hasła „Za wolność waszą i naszą” okupili polscy ochotnicy krwią
swoich najlepszych. Pod oliwkami, na polach pszenicznych, w gajach pomarańczowych,
na przedpolach hiszpańskich wsi i miasteczek pozostali ci, którzy swym trudem bojo-
wym i swą śmiercią wstrząsnąć chdeli sumieniem narodów, którzy ginęli z okrzykiem:
No pasaran [nie przejdą]...
Messerschmitt — niemiecki samolot myśliwski.
101
ĆWICZENIA
, emu	' k“ *°
2. Co to był Pakt Antykominternowski.
i Ca wiesz o podboju Etiopii?	. .
4 Kto udzielił pomocy demokratycznemu rządowi Hiszpanii.
5’ Co wiesz o udziale Polaków w obronie Republiki Hiszpańskie) ?_
6.	Jaki był udział Niemiec i Wioch w wojnie domowej w Hiszpanii.
7.	Objaśnij znaczenie zwrotu „piąta kolumna .
19.	OSTATNIE LATA POKOJU
— Jakie czynniki zadecydowały o ustaleniu granicy z Niemcami?
— Wymień przyczyny wojny polsko-radzieckiej w 1920 roku.
— Jak ustalona została granica z Czechosłowagą?
Polsko-radziecki pakt o nieagresji. Po pokoju ryskim między
Polską a Związkiem Radzieckim panowały nieufne stosunki. Po-
gorszenie ich nastąpiło w rok później, po zawarciu radziecko-nie-
mieckicgo układu w Rapallo. Polska oparła swą politykę na sojuszu
z Francją i Rumunią. Jak kruche były tego podstawy, wykazał w 1925
roku układ w Locamo, kiedy to właśnie Francja zgodziła się na
skierowanie Niemiec na wschód — przeciwko sojuszniczej Polsce.
Zmusiło to rząd polski do zrewidowania swego stosunku do
ZSRR. W 1932 roku doszło do podpisania między Polską a Związ-
kiem Radzieckim- paktu o nieagresji, to jest rezygnacji z użycia siły
i załatwiania'wszelkich spornych spraw drogą pokojową. Polepszyło
to wzajemne stosunki /między obu krajami i ożywiło kontakty gospo-
darcze i kulturalne. Do pełnej współpracy jednak nie doszło, po-
nieważ Piłsudski głosił politykę równowagi, polegającej na niena-
wiązywaniu ściślejszych kontaktów z żadnym z dwóch sąsiadu-
jących z Polską mocarstw. Miała ona być zabezpieczona dwustron-
nymi paktami o nieagresji oraz sojuszem z Rumunią i Węgrami.
Polsko-niemiecka deklaracja o niestosowaniu przemocy.
Rząd republiki weimarskiej (czytaj: wajmarskiej — tak nazywano
republikę niemiecką w latach 1919—1933) zachęcony przychylnym
102
Prezydent Ignacy Mościcki, minister spraw zagranicznych Józef Beck, marszałek Edward
Śmigly-Rydz, to ludzie, którzy w latach 1936—1939 kierowali państwem
stanowiskiem mocarstw zachodnich uważał, że będzie można wymusić
na Polsce zmianę jej granic zachodnich. Dlatego sprzeciwiał się
wszelkim próbom unormowania stosunków polsko-niemieckich.
Po dojściu Hitlera do władzy sytuacja uległa zmianie^ Łamiąc
postanowienia traktatu wersalskiego, Niemcy naraziły się na izolację
polityczną i w tych warunkach wysunięta przez stronę polską pro-
pozycja unormowania wzajemnych stosunków trafiła na podatny
grunt. W styczniu 1934 roku została podpisana polsko-niemiecka
deklaracja o niestosowaniu przemocy w rozstrzyganiu- spornych'
spraw. Dla Niemców stanowiło to ważny argument propagandowy,
ponieważ unormowali swe stosunki z krajem najbardziej wówczas
przez nich zagrożonym. Rządowi polskiemu natomiast wydawało się,
iż uwolniło to go od stałej groźby przetargu o naszą granicę zachodnią
w stosunkach między państwami zachodnimi a Niemcami.
Dalsze następstwa podpisania deklaracji okazały się jednak dla
Polski niekorzystne. Rząd sanacyjny doszedł do przekonania o mo-
103
carstwowym znaczeniu naszego państwa, traktowanego przez III
jako równorzędny partner. Dlatego propozycia Francji
i ZSRR stworzenia paktu zbiorowego bezpieczeństwa w Europie
Środkowej, została niestety przez sanację odrzucona. W dalszych
latach nastąpiło zbliżenie polskiej polityki zagranicznej do polityki
zagranicznej Niemiec. W tym bowiem okresie zarówno Hitler,
jak i wyżsi dygnitarze niemieccy zapewniali o swych przyjaznych
uczuciach do Polski i niejednokrotnie stwierdzali, że nie roszczą pod
jej adresem żadnych pretensji. Z drugiej znów strony rząd sana-
cyjny nie chciał znaleźć się w sytuacji, w której jako pierwszy musiałby
się przeciwstawić niemieckiej polityce łamania przepisów traktatu
wersalskiego.
Na akcję przeciwniemiecką ze strony państw zachodnich prze-
stano liczyć. Kiedy w 1936 roku armia hitlerowska wkroczyła do
Nadrenii, polski przedstawiciel wojskowy w Paryżu oświadczył, że
Polska gotowa byłaby natychmiast wystąpić przeciw Niemcom, o ile
uczyni to również Francja. Francuzi pozostali obojętni i do wystą-
pienia nie doszło. W tej sytuacji rząd polski starał się utrzymywać
z IU Rzeszą dobrosąsiedzkie stosunki. Do Berlina jeździli dygnitarze
sanacyjni, a do Warszawy hitlerowscy. Prasa polska poddana została
ostrej kontroli; rząd starał się, aby pisano w niej jak najmniej kry-
tycznie o Niemczech hitlerowskich.
Zajęcie Zaolzia. Najtragiczniejszym błędem sanacyjnej poli-
tyki zagranicznej było żądanie zwrócenia Polsce Zaolzia, wówczas,
gdy Hitler gotował się do rozbicia państwa czechosłowackiego.
Wkroczenie wojska polskiego w październiku 1938 roku na Śląsk
Zaolziański nie wywarło wpływu na losy Czechosłowacji, ale dało
Niemcom argument, że nie są jedynymi, którzy nie mogą unor-
mować stosunków z Czechosłowakami. Posunięcia tego nie może
usprawiedliwiać fakt, że w okresie międzywojennym stosunki polsko-
-czeskie układały się bardzo źle. W obliczu wspólnego, śmiertel-
nego wroga należało nawiązać współpracę i wspólnie wystąpić do
walki.
Tworzenie na ziemi polskiej czechosłowackich oddziałów
sa °	przez Niemców Czechosłowacji otrzeźwiło rząd
anacyjny. Zrozumiał on wówczas, że za fałszywe posunięcia poli-
104
tyczne może nasz kraj drogo za-
płacić. Wśród społeczeństwa pol-
skiego panowała atmosfera wro-
gości do hitlerowskich Niemiec
i sympatii dla tych, którzy chcieli
z nimi walczyć. Dlatego też ser-
decznie przyjmowano przedzie-
rających się przez granicę Cze-
chów i Słowaków zdecydowanych
na dalszą walkę, mimo upadku
ich państwa. Ze zbiegłych żoł-
nierzy utworzono na terenie po-
Judniotyej-Bolski-Legion-Gzesko-
-Słowacki,naktórego-czele.stanął
pułkownik Ludwik Swoboda. Le-
gion ten brał potem udział po
stronie Polski w wojnie przeciwko Niemcom. Pomagano również
w przedostawaniu się żołnierzy czeskich, głównie drogą morską, do
Karykatura współczesna,
Hitler usiłuje połknąć kulą ziemską
Francji.
TEKST POMOCNICZY
O formowaniu armii czechosłowackiej na emigracji
[...] Od marca (1939) nasze transatlantyki stały się w pewnym sensie transpor-
towcami czechosłowackiej armii.
— Ilu Czechoslowaków mamy na „Chrobrym”?
— Trzystu. Przeważnie oficerowie i podoficerowie wojsk pancernych, technicz-
nych, lotnicy [... ]
Uczestnicy dialogu bez wyjątku aprobowali stanowisko władz. Rząd Rzeczypospo-
litej nie mógł już nie dostrzegać brunatnej chmury od zachodu i południa. Miądzy
innymi, w konsekwencji wzrastającego od chwili kapitulacji Czechosłowacji napiąda
miądzy Warszawą a Berlinem, statki polskie przewiozły do Szwecji lub bezpośrednio
do Francji kilkanaśde grup wyszkolonych żołnierzy, oficerów i specjalistów wojskowych
— uciekinierów z zajętej przez Niemców Czechosłowacji. Oni to formowali kadrą od-
działów wojskowych przy emigracyjnym rządzie Benesza we Francji (...)
105
Ćwiczenia
, T* uU.J.1,' «< polto—lM' P» *" °
Z Dhezw Nimi hlUm».kie ».«< >S«M» “5 » !»*»»  M*l deklaruj,
o niestosowaniu przemocy ?
3.	Jakie były następstwa tego układu?
4.	Skomentuj zajęcie przez Polskę Zaolzia
5.	Jak pomagali Polacy Czechoslowakom, którzy chcieli prowadzić walkę o wolność
swego narodu?
20. SYTUACJA MIĘDZYNARODOWA POLSKI PRZED WYBUCHEM
WOJNY
Rola Polski w niemieckich planach podboju Europy.
Ustępstwa państw zachodnich wobec zaborczości niemieckiej oraz
błędy w polityce zagranicznej sanacji utwierdziły Hitlera w przeko-
naniu, że będzie mógł on sobie podporządkować Polskę. Znając
antyradzieckość rządu sanacyjnego, Niemcy uważali, że uda się go
wciągnąć do współpracy i sojuszu przeciw ZSRR. Do zrealizowania
tych planów potrzebna była jednak zgoda rządu polskiego, ponieważ
droga na wschód prowadziła przez Polskę.
Żądania Niemiec wobec Polski. Wszystkie sukcesy faszystów
osiągnięte w latach 1935—1939 wymuszone były przy użyciu siły,
bądź pod jej groźbą. Dufni w swoją przewagę i dotychczasowe po-
wodzenie, Niemcy stawiali dalsze żądania. Ich minister spraw za-
granicznych, w trzy tygodnie po konferencji w Monachium, za-
proponował ambasadorowi polskiemu w Berlinie wyrażenie zgody
na przyłączenie do Niemiec Wolnego Miasta Gdańska i na przepro-
wadzenie eksterytorialnej (wyłączonej spod polskiej władzy) auto-
strady i linii kolejowej do Prus Wschodnich wiodącej przez polskie
Pomorze. Ponadto Polska miała przystąpić do Paktu Antyko-
mintemowskiego. W zamian Niemcy proponowały przedłużenie
układu o niestosowaniu przemocy z dziesięciu, na dwadzieścia pięć lat.
Przyjęcie niemieckich warunków oznaczałoby odcięcie Polski
od morza i stopniowe spychanie jej do roli państwa wasalnego,
czyli całkowicie uzależnionego od Niemiec.
106
Oddział piechoty polskiej w marszu
Odmowna odpowiedź Polski. Propozycje niemieckie były
nie do przyjęcia. W dniu 19 listopada 1938 roku Polska odpowie-
działa odmownie, godząc się tylko na podjęcie rozmów w sprawie
ułatwienia komunikacji między Niemcami a Prusami Wschodnimi
przez polskie Pomorze, z zachowaniem jednak pełnych praw Polski
na tych terenach.
W połowie marca 1939 roku armia niemiecka zajęła Czechy
i Morawy, a ze Słowacji utworzone zostało państwo całkowicie pod-
porządkowane Niemcom.
Polska znalazła się w wyjątkowo trudnej sytuacji. Oskrzydlenie
z trzech stron zmniejszyło do minimum jej możliwości obronne i do-
prowadziło do otoczenia armii polskiej jeszcze przed rozpoczęciem
działań wojennych.
W tych warunkach minister spraw zagranicznych III Rzeszy
Joachim Ribbentrop, w dniu 21 marca 1939 roku zażądał katego-
rycznie przyjęcia niemieckich propozyqi z listopada 1938 roku.
Odpowiedź polska była jednoznaczna i stanowcza — nie. Naród
107
polski gotów był stanąć do walki o wolność i niezależność swego
kraju, mimo osamotnienia i przygniatającej przewagi wroga. W obli-
czu śmiertelnego niebezpieczeństwa społeczeństwo polskie było
zdecydowane i jednomyślne.
Gwarancje brytyjskie. Rozwój sytuacji zaniepokoił Wielką
Brytanię, która obawiała się zachwiania równowagi politycznej
w Europie. Zdawała ona sobie jednak sprawę, że nieuchronnie dojdzie
i do wybuchu wojny, ale przebiegiem jej chciała sama pokierować.
\ Dlatego w driiu 31 marca udzieliła Polsce gwarancji, to jest zapew-
nienia pomocy w wypadku agresji ze strony Niemiec. Nie była to
jednak chęć przyjścia z rzeczywistą pomocą. Anglicy obawiali się,
że Polska w obliczu niebezpieczeństwa pójdzie na ustępstwa wobec
Niemiec. Brytyjskie gwarancje miały temu zapobiec. Ponadto rząd
Wielkiej Brytanii liczył na uwikłanie Niemiec w wojnę z Polską,
a po pokonaniu Polski ze Związkiem Radzieckim. Sam natomiast
miałby czas na przygotowanie się do walki i odpowiednie pokierowanie
biegiem wydarzeń.
Decyzja Hitlera o napaści na Polskę. Polskie „nie” pokrzy-
żowało całkowicie plany niemieckie. Hitler zrozumiał, że nie uda
mu się zmusić Polski do wspólnego z nim ataku na ZSRR, ani do
bezczynności w momencie agresji na Francję. Był przekonany na-
tomiast, że Francja nie przyjdzie z pomocą napadniętej Polsce.
Zdecydował się wobec tego na zaatakowanie Polski całymi siłami,
a dopiero po jej pokonaniu na wojnę z Francją.
< Dnia 28 kwietnia 1939 roku_Niemcy wypowiedziały jedno-
stronnie, zawarty z Polską w H>34 roku układ o niestosowaniu prze-
mocy, a armia ich zaczęła intensywnie przygotowywać się do najazdu
na nasz kraj. Celem jego miały być nie tylko te ziemie, do których
Niemcy rościli pretensje, ale całkowite zniszczenie Polski.
Rokowania radziecko-francusko-brytyjskie w Moskwie.
W maju mocarstwa zachodnie wysłały przedstawicieli do Moskwy,
aby pod pozorem przeprowadzenia rokowań, a być może i zawarcia
sojuszu ze Związkiem Radzieckim, wymusić na Niemcach skłonność
do ustępstw i uzgadniania swych poczynań z Anglią i Francją. O praw-
ziwym sojuszu z ZSRR ani Francja, ani Wielka Brytania nie my-
108
I fazo wołki	II fozo wołki
Główne kierunki planowanego uderzenia wojsk niemieckich
na Polskę we wrześniu 1939 roku
siały poważnie. Ich przedstawiciele nie mieli nawet uprawnień do
zawarcia jakichkolwiek układów. W drugiej połowie sierpnia roko-
wania zostały ostatecznie zerwane.
Radziecko-niemiecki pakt o nieagresji. Wobec braku jakich-
kolwiek wyników w rokowaniach moskiewskich i w obliczu zagro-
żenia na Dalekim Wschodzie ze strony Japonii, rząd radziecki przyjął
propozycję Niemiec zawarcia paktu o nieagresji. Dnia 23 sierpnia
1939 roku został on podpisany przez ministrów spraw zagranicz-
nych Niemiec i ZSRR. Związek Radziecki zyskał czas na przygoto-
wanie się do wojny. W dwa dni później Anglia podpisała uklaęl
sojuszniczy z Polską.
109
Przewaga militarna Niemiec. W ostatnich dniach sierpnia
armia niemiecka przygotowana była już do najazdu na Polskę. Po-
lacy dopiero na dwa dni przed wybuchem wojny ogłosili powszechną
mobilizację. Wcześniej nie pozwalali na to ich sojusznicy, bojąc się
dać Hitlerowi pretekst do wypowiedzenia wojny. Odbiło się to kata-
POLSKA I	NIEMCY
WOJSKA POLOWE
840 |,S I 2750 tyi.
ARTYLERIA I MOŹDZIERZE
6503 m 32ZSS ki
CZOŁG! CIĘŻKIE I ŚREDNIE
Zestawienie sił zbrojnych Polski i Niemiec. Stan w dniu 1 września 1939 roku
110
strofalnic na całokształcie przygotowań obronnych. Stosunek sił
był dla Polski bardzo niekorzystny. Niemcy były potęgą gospodarczą,
a cały przemysł od kilku lat mieli nastawiony na produkcję wojenną.
Dzięki temu armia hitlerowska była wyposażona w najnowocześ-
niejszy sprzęt bojowy. Możliwości polskie w tym zakresie były
bardzo nikłe. Dla przykładu: w ciągu miesiąca przemysł niemiecki
produkował około ośmiuset samolotów, polski tylko kilkanaście.
Podobnie było i w innych dziedzinach. Liczebnością i wyposaże-
niem armia niemiecka górowała znacznie nad polską.
Do ataku na Polskę skierowano większość sił lądowych i lot-
nictwa oraz całą broń pancerną.
TEKST POMOCNICZY
Z przemówienia Hitlera do dowódców niemieckich w dniu 22 sierpnia 1939 roku
(Tckny tródlowe. .. nr 58, ». 27)
(...) Zniszczenie Polski jest naszym pierwszym zadaniem. Celem musi być nie
dotarcie do jakiejś oznaczonej linii, lecz zniszczenie żywej siły. Nawet gdyby wojna miała
wybuchnąć na Zachodzie, zniszczenie Polski musi być pierwszym naszym zadaniem.
Decyzja musi być natychmiastowa z uwagi na porę roku.
Podam propagandową przycznę wybuchu wojny, mniejsza z tym, czy będzie ona
wiarogodna, czy też nie. W sprawach związanych z rozpoczęciem i prowadzeniem wojny
nie decyduje Prawo, lecz Zwycięstwo.
Bądźcie bez litości. Bądźcie brutalni [...] Prawo jest po strome silniejszego.
Trzeba postępować z maksymalną surowością.
Pierwszy cel to dojście do Wisły i Narwi; nasza przewaga techniczna załamie
nerwowo Polaków. Każda nowa armia polska, która się pojawi, winna być natychmiast
zdruzgotana; ta wojna ma być wojną wyniszczenia.
ĆWICZENIA
1. Jaką miała być rola Polski w niemieckich planach podboju Europy?
2 Jakie były żądania Niemiec wobec Polski?
3'. Oceń postawę narodu polskiego wobec zagrożenia niepodległości.
4.	Dlaczego Wielka Brytania udzieliła Polsce gwarancji?
5.	Co było głównym celem Hitlera w momencie podejmowania decyzji o ataku na Pol-
skę? (patrz również tekst źródłowy).
6.	Dlaczego rokowania radziecko-francusko-brytyjskie w Moskwie zostały zerwane?
7.	Oceń stosunek sil polskich i niemieckich przed wybuchem wojny.
VI. DRUGA WOJNA ŚWIATOWA (1939—1945)
A. WOJNA OBRONNA POLSKI WE WRZEŚNIU 1939 ROKU
21.	NAJAZD NIEMIECKI NA POLSKĘ
—1__września 1939. O świcie pierwszego września 1939 roku
Niemcy bez wypowiedzenia wojny zaatakowali Polskę. Na uśpione wsie
i miasta posypał się grad bomb. Hitlerowscy piraci powietrzni złamali
wszelkie umowy i prawa międzynarodowe; rozpoczęło się barbarzyń-
skie niszczenie zabytków, szkół, szpitali i miast położonych daleko
za frontem.
Natarcie pancernych dywiz;’i niemieckich, wsparte masą zmoto-
ryzowanej piechoty i aktywnymi działaniami lotnictwa, już w ciągu
trzech pierwszych dni doprowadziło do przełamania pierwszej
polskiej linii obronnej. Bitwa graniczna została przez Polskę prze-
grana. Niemieckie czołgi i transportery pancerne wdarły się w kilku
miejscach daleko w głąb kraju. W wyniku tego dywizje polskie roz-
winięte na głównej linii oporu zmuszone zostały do odwrotu, zaś
wojska idące na front, uległy w wielu wypadkach rozproszeniu.
Odwrót sił polskich za linię Bugu, Wisły i Dunajca w obliczu ol-
brzymiej przewagi technicznej przeciwnika okazał się zgubny w skut-
kach. Bombardowane z powietrza, atakowane ze wszystkich stron
przez bardziej ruchliwe oddziały nieprzyjacielskie wojska polskie
ponosiły podczas tych marszów odwrotowych olbrzymie straty
często nie mając nawet możliwości zmierzenia się z wrogiem w ot-
wartej bitwie.
Niemcy podpalali wsie i miasteczka, aby zasygnalizować swoim
lotnikom przebieg linii frontu. Armia hitlerowska już na samym po-
czątku wojny shańbila się czynami, które wywołały oburzenie na
112
Samoloty
Historia —
Jeńcy polscy zamordowani w Ciepielowie przez hitlerowskich żołdaków
całym świecie. Specjalne oddziały idące w drugiej linii wojsk fron-
towych rozstrzeliwały wziętych do niewoli polskich żołnierzy, a także
cywilnych członków organizacji społecznych i harcerzy.
Do walk dywersyjnych na tyłach frontu polskiego włączyła się
aktywnie mniejszość niemiecka, działająca w ramach V kolumny.
Przerażona tym ludność cywilna zaczęła masowo opuszczać swe
siedziby i uciekać na wschód. Drogi zostały zatarasowane uchodź-
cami, co poważnie utrudniało przemarsz wojsk polskich w kierunku
frontu. Korzystali natomiast z tego lotnicy niemieccy, którzy z nie-
słychanym okrucieństwem bombardowali stłoczone masy ludzkie
i ogniem broni pokładowej ścigali uciekających.
Mimo tragicznej sytuacji, jaka wytworzyła się na froncie już
w pierwszych dniach, wojsko i ludność cywilna, wszędzie tam,
gdzie to było możliwe, stawiały zaciekły opór pancernej i zmoto-
ryzowanej potędze niemieckiej.
„Dziwna wojna” na Zachodzie. Anglia i Francja, nasi za-
chodni sojusznicy, na których pomoc tak bardzo liczono, wypo-
wiedziały Niemcom wojnę dopiero w dniu 3 września. Działań
wojennych jednak nie rozpoczęły. Po obu stronach granicy francusko-
114
-niemieckiej, w zasięgu ognia artyleryjskiego, kursowały najspokoj-
niej pociągi, a zolmerze jednej i drugiej strony wygrzewali się na
słońcu i uprawiali ogródki.
Nieprzypadkowo sami Francuzi nazwali to, co się działo wówczas
na „froncie” francusko-niemieckim — „dziwną” lub „śmieszną
wojną”. Pięć milionów żołnierzy państw zachodnich czekało bez-
czynnie na agonię walczącej Polski.
Obrona Westerplatte i Poczty Gdańskiej. Wojna rozpo-
częła się jednocześnie w wielu miejscach. Zaskoczeni znienacka
Polacy bez wahania chwycili za broń i stanęli do obrony kraju. Pięk-
nym przykładem bohaterstwa i poświęcenia była obrona Poczty
Polskiej w Gdańsku. Cywilni pracownicy Poczty przez szereg godzin
odpierali gwałtowne ataki wroga i ulegli dopiero wtedy, gdy Niemcy
miotaczami płomieni zaczęli wypalać budynek. Wziętych do niewoli
obrońców Poczty hitlerowcy barbarzyńsko rozstrzelali.
Po upadku Poczty Polskiej na terenie Gdańska walczyło jeszcze
Westerplatte — mały skrawek wybrzeża, którego załoga składająca
się ze 180 żołnierzy miała za zadanie obronę powierzonego jej odcinka
Niemiecka artyleria ostrzeliwuje Pocztę Polskę w Gdańsku
115
W Ciągu fr-12 godzin, do czasu nadejścia pomocy. Jednak załoga
Westerplatte trwała samotnie na swych stanowiskach.
7 września rozegrała się krwawa bitwa o ten ostatni w Gdańsku
skrawek polskiej ziemi, przeoranej bombami, pociskami armatnimi,
o rumowiska, zwane kiedyś składami amunicyjnymi na Westerplatte.
Po ciężkim ogniu artyleryjskim pancernika Schleswig-Holstein
(czytaj: szlczwik-holsztajn), wszystkich dział lądowych i miotaczy
min nastąpiły jednocześnie ataki od strony morza i lądu. Ale i one
zostały odparte. Niemcy ponieśli duże straty. Jednakże z uwagi
na zupełne wyczerpanie załogi i niemożliwość niesienia pomocy
rannym, obrońcy Westerplatte nie złamani bombardowaniem ani
nie pokonani w szturmie, zmuszeni byli zaprzestać walki na rozkaz
swego komendanta, majora Henryka Sucharskiego.
Na północ od Gdańska trwała nadal walka. Prawie dwa tygodnie
oddziały Lądowej Obrony Wybrzeża wsparte ochotniczymi forma-
cjami Czerwonych Kosynierów utrzymywały rejon Gdyni. Robot-
nicy gdyńscy uzbrojeni w kosy, w śmiałych nocnych wypadach
na wroga, za cenę ogromnych strat zdobywali karabiny. Do 19 wrześ-
nia walczyły ostatnie punkty oporu na Wybrzeżu. Dowódca jego
obrony, pułkownik Stanisław Dąbek, nie mogąc przeżyć klęski,
z rozpacz}’ popełnił samobójstwo.
Bohaterstwo ludności Śląska. Na wezwanie Ojczyzny obok
wojska stanęli weterani powstań śląskich i harcerze. Kiedy armia
niemiecka oskrzydliła od południa i północy zagłębie przemysłowe
i rozpoczął się odwrót polskich oddziałów, dawni powstańcy śląscy g
pozostali, aby nie oddać bez walki swej ziemi. Postawa ich, tym bar-
dziej godna jest szacunku, iż wybierali oni pewną śmierć, wiedząc,
że Niemcy rozstrzeliwują wziętych do niewoli. Mimo to, w szeregu
miast — Rudzie Śląskiej, Nowym Bytomiu, Michałkowicach, Pszczy-
nie, Chorzowie, Katowicach i wielu innych, bohaterscy Ślązacy
stawiali opór odwiecznym wrogom. Walka na Śląsku obfitowała
w epizody niezrównanego bohaterstwa. Po odejściu regularnego
wojska Katowic broniło kilkuset powstańców uzbrojonych tylko
w ręczną broń. Ostatni ich oddział składający się również i z kobiet,
wytrwa aż do 22 września. Rozwścieczeni oporem hitlerowcy wszyst-
nvch ^®ordowa11- Broniących się na wieży spadochronowej ran.'
cerzy zrzucali z kilkudziesięciometrowej wysokości.
116
Hitlerowscy żołnierze
wdzierają się
do polskich mieszkań
Bój pod Mokrą. Tam gdzie wróg napotykał na przygotowane
do obrony regularne oddziały wojska, mimo ogromnej przewagi
doznawał ciężkich strat. Tak na przykład było przy próbie prze-
łamania polskich pozycji pod wsią Mokrą nad gómą Wartą. Pan-
cerna dywizja niemiecka uderzyła na stanowiska Wołyńskiej Bry-
gady Kawalerii wspieranej przez dwa pociągi pancerne. Rozgorzał
krwawy bój, w czasie którego hitlerowcy rzucali do akcji coraz to
nowe siły. Niemiecka dywizja pancerna nie przebiła się przez polską
obronę. Na polu walki pozostało ponad 150 czołgów i pojazdów
mechanicznych rozbitych celnym ogniem polskich artylerzystów.
Żołnierz polski, gdy spotkał się twarzą w twarz z wrogiem, nawet
ukrytym w czołgu, walczył bohatersko nie ustępując na krok, mimo
najcięższych strat własnych. Ogólny wynik bitwy pod Mokrą byj
117
jednak dla strony polskiej niepomyślny. Pancerne zagony wroga
zatrzymane w jednvm miejscu, przedarty się w innym, słabiej bro-
nionym. Wołyńska Brygada Kawalerii musiała wycofac się w głąb
kraju.
Wizna — „Polskie Termopile”. Również na innych od-
cinkach walki żołnierz polski dawał dowody bohaterstwa i gorącego
umiłowania kraju. Na szczególne wyróżnienie zasługuje obrona
Wizny. Niemcy’ zamierzali przedrzeć się przez polskie pozycje nad
Narwią i od wschodu oskrzydlić Warszawę. Napotkali jednak na
zdecydowany opór. Różnica sił dwóch walczących pod Wizną stron
przybrała niespotykane wprost rozmiary’. Przeciw siedmiuset żoł-
nierzom kapitana Władysława Raginisa rzucono około czterdziestu
tysięcy Niemców, posiadających setki czołgów i dział, dziesiątki
samolotów. Pod huraganowym ogniem artylerii wroga, odpierając
ustawiczne ataki, żołnierze polscy ginęli, lecz nieugięcie bronili
powierzonych im pozycji. Milkły kolejno polskie stanowiska roz-
bijane niemieckimi pociskami. Rankiem 10 września, gdy pod bez-
pośrednim ogniem dział skruszone zostały ściany ostatniego bunkra,
nadszedł kres walki. Kapitan Raginis nie oddał się jednak w ręce
wroga. Zginął pozostając wiemy przysiędze, iż powierzonej mu
pozycji nie opuści
Obrona Wizny zasłużyła w pełni na nadaną jej zaszczytną nazwę
„Polskich Termopil”.
___ Bitwa nad_Bzpra._W_no.cy 9 września rozpoczęła się największa
i najkrwawsza bitwa polskiej wojny obronnej, nazwana bitwą nad
Bzurą. Wojskami polskimi dowodził w niej generał Tadeusz Kutrzeba.
Armia „Poznań” uderzyła w bok zgrupowania niemieckiego i przez
kilka dni parła zwycięsko naprzód. Natarcie jednak trzeba było
przerwać, gdyż w międzyczasie Niemcy ściągnęli z innych odcinków
frontu znaczne sity pancerne i lotnicze i oskrzydlili armię „Poznań”
i część armii „Pomorze”. Uderzając od wschodu, od strony Warszawy
odcięli wojskom polskim drogi odwrotu. Odrzucając wielokrotne
wezwania wroga do poddania się, żołnierze polscy raz po raz szli
o ataku, chcąc wyrwać się z okrążenia. Jednak liczebna i techniczna
przewaga wroga były przytłaczające. Samoloty niemieckie bez przerwy
mbardowały i ostrzeliwały polskie pozycje. Płonęły lasy i wsie.
118
Pobojowisko nad Bzurą
Męstwo żołnierza polskiego zadziwiało Niemców i powodowało
panikę w ich szeregach. Desperackie ataki Polaków nie pozostały
bez skutku. Niemcy ponieśli bardzo ciężkie straty, a część sił pol-
skich przedarła się do Warszawy i Modlina. Rzeszta okrążona i zdzie-
siątkowana po wyczerpaniu amunicji dostała się do niewoli.
119
TEKST POMOCNICZY
O kapitulacji Westerplatte
(Wacław Tym: Obrona Wybrzeża a 1939 r. s. 197)
[...] Obrońcy byli całkowicie bezradni wobec coraz silniejszego ognia artylerii
i moździerzy, na który nie było czym odpowiadać. Amunicja była na wyczerpaniu,
ranni — bez opieki.
W tych warunkach i wobec częściowo znanego położenia kraju dowódca załogi
Westerplatte zdecydował się na kapitulację. Generał Eberhardt [dowódca niemiecki],
a następnie kmdr [komandor] Weniger, dowódca „Schleswig-Hoistein’a”, złożyli
majorowi Sucharskiemu gratulacje z powodu dzielności obrony, a w pół godziny później
wręczono mu z powrotem jego szablę z prawem noszenia w niewoli. W chwili gdy
załoga Westerplatte z miejsca zbiórki ruszała w drogę do niewoli, ze strony niemieckiego
dowódcy padła komenda: Achtung [baczność], i biwakujące oddziały wojska i marynarki
niemieckiej przez przyjęcie postawy zasadniczej oddały honory maszerującym jeń-
com [...]
Ćwiczenia
1.	Jak armia niemiecka wykonywała rozkaz Hitlera: „Nie oszczędzać Polski”?
2.	Na czym polegała „dziwna wojna”?
3.	Opowiedz o bohaterstwie Poczty Gdańskiej i Westerplatte.
4.	Jak walczyła ludność cywilna Śląska?
5.	Jaki był przebieg bitwy nad Bzurą?
22.	OSTATNIE WALKI
Walki na południu Polski. Atakowani przez broń pancerną,
bezustannie bombardowani przez lotnictwo, umieli Polacy zdobywać
się na wyczyny, które zadziwiają swym rozmachem.
Przednia straż zdziesiątkowanej 11 Dywizji Piechoty pod do-
wództwem pułkownika Prugar-Ketlinga zaatakowała 15 września
pod Jaworowem znaczne siły niemieckie i w krwawej nocnej bitwie
na bagnety rozbiła doborową, zmechanizowaną jednostkę SS „Ger-
mania ’. Zdobyto dużo sprzętu (w tym około osiemdziesiąt czołgów)
i wzięto setki jeńców.
Wiele miejsc na południu kraju upamiętnione zostało boha-
erską walką Długo bronił się Lwów, którego Niemcy do końca
mog zdobyć. Polacy przekazali go wojskom radzieckim.
120
Żołnierz polski w czasie wystrzeliwania
granatu na pozycje wroga
Obrona Warszawy i Mo-
dlina. Jednakże najbardziej
heroicznym przykładem pa-
triotyzmu była obrona War-
szawy. Rozpoczęła się ona już
8 września, kiedy to pancerna
kolumna niemiecka po przer-
waniu frontu dotarła pod sto-
licę Polski i natychmiast pró-
bowała przez zaskoczenie we-
drzeć się do miasta.
13 września zamknął się
stalowy pierścień oblężenia.
Szesnaście niemieckich dywizji
wspartych silnymi eskadrami
lotniczymi rozpoczęło gwałto-
wne szturmy na Warszawę.
Dla miasta rozpoczęło się pra-
wdziwe piekło. Setki tysięcy
pocisków i bomb zapalających
spadało na domy mieszkalne,
szkoły i urzędy. Lotnicy niemieccy ze szczególną zaciekłością bom-
bardowali obiekty zabytkowe i szpitale z czerwonymi krzyżami na
dachach. Pod ogniem bomb ludność cywilna przenosiła rannych,
gasiła pożary, pomagała wojsku. Na apel prezydenta Warszawy Ste-
fana Starzyńskiego do pomocy zgłaszały się tysiące ludzi ofiarnie
wykonując wszelkie rozporządzenia. Dzielono się ostatnimi zapa-
sami żywności, oddawano dosłownie wszystko, co mogło być po-
mocne w walce. Ze zgłaszających się masowo ochotników utworzono
Robotnicze Bataliony Obrony Warszawy, które z wielkim poś-
więceniem wypełniały obowiązki na najbardziej zagrożonych odcin-
kach.
Kiedy zabrakło żywności i pocisków, a szalejących pożarów
nie było czym gasić dowódca obrony Warszawy generał Juliusz
Rómmel zdecydował się na kapitulację. Nastąpiło to 28 września.
Następnego dnia po upadku Warszawy skapitulował również
Modlin.
121
Obrona Warszawy. Stanowisko ciężkiego karabinu maszynowego przed Dworcem
Głównym, róg Marszałkowskiej i Alej Jerozolimskich
Internowanie najwyższych władz cywilnych i wojskowych
w Rumunii. O świcie 17 września na tereny województw wschod-
nich wkroczyła Armia Radziecka biorąc w opiekę przed Niemcami
zamieszkałych tam licznie Ukraińców i Białorusinów.
Naczelne dowództwo polskie, które już po kilku dniach walk
straciło łączność i kontrolę nad walczącymi oddziałami, zmieniając
ciągle swe miejsca postoju, nie było w stanie kierować działaniami
wojennymi. Nocą z 17 na 18 września przekroczyło dno granicę
Rumunii. Władze rumuńskie internowały (umieściły w odosobnio-
nych miejscach) wszystkich członków rządu i dowództwa, nie ze-
zwalając im na żadną działalność.
Wielu Polaków, zarówno żołnierzy jak i osób cywilnych, prze-
kroczyło granicę węgierską i rumuńską. Spotkali się tam z życzliwym
przyjęciem i pomocą ludności.
122
utworzenie rządu generała Władysława Sikorskiego we
Franeil. Żołnierze z rozbitych polskich oddziałów przekraczali
granice państw neutralnych (nie biorących udziału w wojnie) i stam-
t,d różnymi drogami przedzierali się do Francji z nadzieją na wzięcie
udziału w przyszłej walce.
Pozbawiony możliwości działania w Rumunii rząd polski podał
się do dymisji. Prezydent Mościcki na mocy Konstytucji kwietniowej
z 1935 roku, mianował swoim następcą, przebywającego we Francji
byłego marszałka senatu, Władysława Raczkiewicza. Urząd premiera
powierzono generałowi Władysławowi Sikorskiemu, który 30
września 1939 roku utworzył w Paryżu emigracyjny rząd polski.
Po rezygnacji Rydza-Śmigłego objął Sikorski również stanowisko
naczelnego wodza i niezwłocznie przystąpił do tworzenia armii
polskiej. Ze zgłaszających się masowo ochotników przybyłych róż-
nymi drogami z kraju oraz licznej polonii francuskiej zorganizowano
armię, która w 1940 roku liczyła około 80 tys. żołnierzy.
Ostatnie walki na ziemiach polskich. Kiedy na obczyźnie
formowała się armia polska, w kraju trwała jeszcze wałka. Do 2 paź-
dziernika bronił się półwysep Hel, odpierając zaciekłe ataki
floty, armii lądowej i lotnictwa niemieckiego.
Sformowana na wschodzie Polski, Grupa Operacyjna „Polesie”,
dowodzona przez generała Franciszka Kleeberga przedzierała się
wśród walk na odsiecz walczącej Warszawie. W rejonie Kocka grupa
ta otoczona została przez znaczne siły niemieckie. Po czterodniowej
bitwie toczącej się dla Polaków pomyślnie, oddziałom polskim za-
brakło amuhicji. Wskutek tego musiały one 5 października złożyć
broń.
Partyzantka powrześniowa. Po klęsce regularnej armii pol-
skiej walkę prowadziły ukrywające się po lasach oddziały partyzanckie.
Na Lubelszczyźnie, w Borach Tucholskich, w puszczy Białej
i Niepolomickiej, Białowieskiej i Sandomierskiej, w lasach pod
Augustowem i w wielu innych miejscach Polski żołnierze z rozbi-
tych pułków łączą się w oddziały i wzorem powstańców z 1863 roku
prowadzą wojnę partyzancką. W nieustannych-bitwach z przeważają-
cymi silami wroga oddziały te stopniowo topnieją. Część ich członków
123
Major Henryk Dobrzański — Hubal (w szaliku) w otoczeniu swych żołnierzy
ginie śmiercią żołnierską, reszta zamienia mundur na ubranie
cywilne i rozpoczyna walkę podziemną (konspiracyjną), lub przedziera
się za granicę do tworzącej się armii polskiej.
Do maja 1940 roku walczył w Kieleckiem oddział legendarnego
majora „Hubala” — Henryka Dobrzańskiego, nazwanego przez
Niemców „Szalonym Majorem”.
Najdłużej, bo aż do wiosny 1942 roku bije się w lasach Janow-
skich grupa podchorążego Kosaka. Dotrwała ona do czasu wyjścia
w pole oddziałów partyzanckich utworzonych przez organizacje
konspiracyjne.
Przyczyny klęski i ocena Września. Wojna obronna Polski
we wrześniu 1939 roku zakończyła się klęską. Polityka rządu sana-
cyjnego ułatwiła Hitlerowi okrążenie Polski i pozbawiła nas realnych
sojuszników, jakimi mogły się stać Czechosłowacja i Związek Ra-
dziecki. Pozbawieni naturalnych granic otoczeni zostaliśmy z trzech
stron jeszcze przed wybuchem wojny.
Kraj nasz zacofany gospodarczo nie był w stanie dorównać
iemcorn w ich zbrojeniach. Posiadali oni ogromną przewagę w lu-
ziach i nowoczesnym sprzęcie bojowym, a szczególnie w lotnictwie,
brom pancernej i artylerii.
124
Nasi zachodni sojusznicy - Anglia i Francja - nie wywiązali
się z przyrzeczeń i me rozpoczęli żadnych działań wojennych.
Polska znalazła się w całkowitym osamotnieniu, a mimo tego
stawiła zbrojnie czoło najpotężniejszej wówczas armii i tym samym
położyła kres dotychczasowej bezkarnej grabieży. Zapoczątkowało
to drugą wojnę światową — walkę wolnych narodów przeciw barba-
rzyństwu faszyzmu.
W bojach z Polakami zginęło lub zostało rannych około 50 tys.
żołnierzy niemieckich, stanowiących najlepszy element kadrowy.
Ponadto Niemcy stracili około tysiąca czołgów i samochodów pan-
cernych, blisko 1200 zestrzelonych i zużytych samolotów i ponad
II tys. pojazdów mechanicznych oraz wiele innego sprzętu bojowego.
Wyczerpany został niemal całkowicie zapas bomb i pocisków artyle-
ryjskich. Armia niemiecka nie była przez to zdolna do podjęcia na-
tychmiastowej ofensywy na zachodzie. Francja i Anglia zyskały czas
na przygotowanie się do wojny.
Mimo wyjątkowo nie sprzyjających okoliczności walkę podjął
cały naród polski. Kiedy ogłoszono mobilizację, do szeregów zgłosiło
się więcej osób niż przewidywano. Tłumy ochotników szły za woj-
skiem w nadziei otrzymania broni. Gdy nie było granatów, rzucano
się pod czołgi z butelkami benzyny.
Do walki w obronie ojczyzny ak- Marian Buczek
tywnie włączyli się polscy komuniści. <
Jeden z działaczy KPP, Marian
Buczek, opuściwszy po wielu latach	F	< .
w lę/ienie zginął w walce z najeźdźcą.	s
Oficerowie ofiarnie dzielili losy
swoich żołnierzy. Wojsko Polskie
miało spośród wszystkich walczą-
eych armii w II wojnie światowej	H
najwyższy procent poległych ofice-
rów.	i. • '	/
Zawiodło niestety naczelne do-
. . : : • ; -i
bardzo niekorzystnie na całości walk 
W-nm 19'0 ;.:ii -t l. .. '•	:
tylko dla wojska, lecz dla całego
narodu wielką próbą dojrzałości politycznej, wytrwałości, hartu
i męstwa.
TEKST POMOCNICZY
Rozkaz pożegnalny Dowódcy Armii Warszawa — 29 wrzesień 1939 rok
(Wypisy historyczne .. . s. 135)
Żołnierze Armii „Łódź” i „Warszawa” — obrońcy Warszawy i Modlina.
Przez trzy tygodnie oczy całego świata były zwrócone na was. A serca wszystkich
Polaków były razem z nami, niosąc nam otuchę i głębokie przekonanie, że walczymy
o sprawę najwyższą dla nas, najwznioślejszą, bo o wolność i niepodległość Ojczyzny.
Wasza dzielna obrona stała się natchnieniem świata. Dumny jestem z waszych
czynów i z tego, że Bóg dał mi ten najwyższy zaszczyt dowodzić wami — najlepszymi
Wypełniliście swój ciężki obowiązek sumiennie i bez reszty. Swoim oporem ściąg-
nęliście na nasz front niewspółmiernie przewyższające siły wroga i tym samym nie pozwo-
liliśmy na ich użycie przeciwko naszym sojusznikom, dając im możność przygotowania
Ani jednej naszej pozycji obronnej wróg nie zdołał nam odebrać silą. Nie mogła
nas załamać przemoc wroga. Składacie broń na mój rozkaz, ponieważ uznałem, że dalszy
opór jest bezcelowy i niemożliwy z powodu wyczerpania się amunicji i zapasów żywności.
Przeżywamy ciężkie czasy. Lecz pamiętajcie, że nic wolno upadać na duchu. Nie wolno
dopuścić do załamania się. Bo obecne niepowodzenie jest chwilowe, zwycięstwo będzie
po naszej stronie. I pamiętajcie, że: Jeszcze Polska nie zginęła, póki my żyjemy. I to,
co nam obca przemoc wzięła, siłą odbierzemy.
Ojczyzna dziękuje wam, żołnierze wszystkich stopni, za wasze trudy, za waszą krew,
za waszą niezłomną postawę w tej bohaterskiej walce. Pamiętajcie, że my odejdziemy
z tego świata, lecz sława i pamięć o naszych czynach będzie żyć wiecznie wśród Narodu
Polskiego.
General dywizji Rómmcl,
Dowódca Armii „Warszawa”
ĆWICZENIA
1.	Opowiedz o obronie Warszawy; oceń postawę Jej obrońców.
2.	Jak doszło do utworzenia we Francji rządu polskiego?
3.	Kiedy zakończył się opór regularnych oddziałów Wojska Polskiego?
4.	Dlaczego Polska poniosła klęskę we wrezśniu 1939 roku?
5.	Jakie było międzynarodowe znaczenie Września?
6.	Scharakteryzuj i oceń postawę narodu polskiego w tragicznych dniach Września.
126
B. PODBOJE NIEMIEC, WŁOCH I JAPONII
23. WOJNA W EUROPIE ZACHODNIEJ, PÓŁNOCNEJ I NA BAŁKANACH
Agresja Niemiec na Danię i Norwegię. W kilka miesięcy
po zakończeniu działań w Polsce armia niemiecka powróciła do pełnej
sprawności bojowej. Wówczas Hitler postanowił znienacka uderzyć
na Danię i Norwegię, aby zdobyć dogodne bazy operacyjne do dzia-
łań morskich przeciwko Wielkiej Brytanii i zapewnić przemysłowi
wojennemu dostawy szwedzkiej rudy żelaznej, sprowadzanej przez
norweski port Narwik. Przygotowane w wielkiej tajemnicy zespoły
desantowe na okrętach i samolotach zaatakowały w kilku naraz
punktach Danię i Norwegię. Duńczycy poddali się bez walki, Nor-
wegowie natomiast bronili się dzielnie, zadając Niemcom duże
straty.
Do pomocy Norwegom przybyły oddziały angielskie, francuskie
i polskie (utworzone we Francji). Wysadzone w kilku miejscach
desanty włączyły,się do działań przeciwko Niemcom. Walki toczyły
się wśród ośnieżonych gór i w bardzo trudnych warunkach klima-
tycznych. Większy sukces odnieśli alianci (aliantami nazywano
państwa walczące z Niemcami). jedynie w Narwiku, zdobywając
port i okoliczne wzgórza. W walkach o Narwik wsławiła się polska
Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich pod dowódz-
twem generała Zygmunta Szyszko-Bohusza. W akq‘i brała również
udział i polska marynarka wojenna. We fiordzie koło Narwiku zato-
piony został przez lotnictwo niemieckie wyróżniający się w walkach
niszczyciel „Grom”.
Po ataku Niemiec na Francję wojska sprzymierzonych wycofane
zostały z Norwegii.
Najazd Niemiec na Francję, Belgię i Holandię. W dniu
10 maja 1940 roku armia niemiecka cala silą uderzyła na państwa
zachodnie. Holandia zaatakowana z powietrza przez oddziały desan-
towe, które opanowały lotniska i węzły drogowe, poddała się po
tygodniu walk. Belgom na pomoc pospieszyły oddziały francuskie
i angielskie co przedłużyło o kilka dni opór. 27 maja król belgijski
podpisał kapitulację.
Jednocześnie zmasowane uderzenie pancernych dywizji nie-
127
mieckich przerwało pod Sedanem słabą francuską linię obronną.
Czołgi niemieckie parły teraz całą mocą na północny zachód, osiągając
wybrzeże kanału La Manche. Siły alianckie walczące w Belgii zo-
stały okrążone i zagrożone zniszczeniem. Rozpoczęła się pośpieszna
ewakuacja wojska do Anglii przez jedyny wolny jeszcze port Dun-
kierkę. Przeorawa oddziałów brytyjskich oraz części sił francuskich
i belgijskich odbywała się wśród nieustannych ataków lotnictwa
niemieckiego. Alianci ponieśli duże straty.
Na południowym odcinku frontu Niemcy stosując szybkie ma-
newry oskrzydlające rozbijali z łatwością odosobnione armie fran-
cuskie.
Plaża pod Dunkierką po ewakuacji wojsk angielskich
128
Udział Polaków w obronie Francji. W czasie ataku Niemiec
na Francję w walkach obronnych brały udział również polskie for-
macje wojskowe. W Lotaryngii walczyła 1 Dywizja Grenadierów
Polskich, w rejonie Paryża i nad rzeką Saoną 2 Dywizja Strzelców
Pieszych, a w Szampanii 10 Brygada Kawalerii Pancernej. Ponadto
w składzie wojsk francuskich walczyło szereg mniejszych polskich
jednostek oraz dywizjon lotniczy, który zestrzelił 51 niemieckich
samolotów. Marynarka polska wzięła czynny udział w ewakuacji
wojsk alianckich z Dunkierki. Po upadku Francji części Polaków
udało się przedostać do Anglii, aby w dalszym ciągu prowadzić
walkę z Niemcami.
Klęska Francji. Po ciężkich klęskach poniesionych w pierwszym
okresie wojny przez wojska francuskie droga na Paryż stanęła przed
Historia — 8
129
armią hitlerowską otworem. W- takiej sytuacji faszystowskie Wiochy,
Ucząc na łatwe zwycięstwo i przyszły podział zdobyczy, wypowie-
działy 10 czerwca 1940 roku wojnę Francji i Anglii. Cztery dni
później hitlerowcy wkroczyli do-Paryża. Armia francuska była w sta-
nie rozkładu. Rząd stracił wolę oporu, a nowomianowany premier,
marszałek Petain (czytaj: Petę) — bohater z czasów pierwszej
wojny światowej, poprosił o rozejm. 22 czerwca 1940 roku Francja
skapitulowała. Większą część jej terytorium zajęli Niemcy, a w części
południowej (około 1 /3 powierzchni całego kraju) utworzono pań-
stewko francuskie całkowicie od nich zależne, ze stolicą w Vichy
(czytaj: wiszi).
Nie wszyscy jednak Francuzi pogodzili się z klęską. Wkrótce
na terenie Anglii powstał Komitet Wolnej Francji, którego przy-
wódca generał Charles de Gaullc (czytaj: szarl de gol) zapo-
wiedział kontynuowanie walki.
Bitwa o Anglię. Po pokonaniu Francji Hitler zaproponował
Wielkiej Brytanii pokój. Nowy premier angielski Winston Churchil
(czytaj: łynston czerczil) zdecydowany przeciwnik faszyzmu, pro-
pozycję odrzucił. Wówczas Niemcy postanowiły dokonać inwazji
na Anglię. Było to jednak możliwe dopiero po unieszkodliwieniu
floty i lotnictwa brytyjskiego i uzyskaniu przez hitlerowców bez-
względnego panowania w powietrzu.
Bitwa o Anglię rozpoczęła' się z początkiem sierpnia 1940 r.
Setki bombowców niemieckich bombardowało porty, lotniska, ośrodki
przemysłowe i miasta. Lotnictwo brytyjskie liczebnie słabsze od
niemieckiego rozporządzało jednak lepszym sprzętem. Po trzech
miesiącach Niemcy nie osiągnąwszy zamierzonego sukcesu zrezyg-
nowali z planu inwazji.
Udział lotników polskich w obronie Wielkiej Brytanii.
W walkach powietrznych o Anglię wzięli udział także Polacy, naj-
pierw w eskadrach brytyjskich, a potem już w polskich dywizjo-
nach, wśród których największą chwałą okrył się dywizjon myśliw-
ski 303. Polscy lotnicy wnieśli cenny wkład w zwycięstwo. Z ogólnej
liczby 1733 strąconych samolotów nieprzyjaciela zestrzelili 203
na pewno, 35 prawdopodobnie i 36 uszkodzili. Dopiero teraz, dys-
ponując doskonałym sprzętem, wykazali lotnicy polscy swe wielkie
130
Lotnicy polscy w Wielkiej Brytanii
walory bojowe. Na każdy strącony w walce polski myśliwiec, przy-
padało 9 zestrzelonych samolotów przeciwnika.
We wrześniu weszły do akcji polskie dywizjony bombowe. Brały
one udział w wyprawach bombowców brytyjskich na zgromadzone
przez Niemców w portach francuskich i belgijskich okręty i barki
desantowe.
Wojna na Bałkanach. Do sojuszu wojskowego „osi” (Włochy-
-Niemcy-Japonia) przyłączyły się kolejno uzależnione od nich pań-
stwa — Węgry, Rumunia, Słowacja i Bułgaria. W kwietniu 1941
roku wojska niemieckie, włoskie, węgierskie i bułgarskie uderzyły
wspólnie na Jugosławię i pokonały ją w ciągu 11 dni. Część żołnierzy
rozbitych jugosłowiańskich armii schroniła się w góry i pod do-
wództwem Józefa Broz-Tito, znanego działacza komunistycznego,
rozpoczęła walkę partyzancką.
Po pokonaniu Jugosławii wojska niemieckie uderzyły na Grecję,
która od października 1940 roku skutecznie opierała się najazdowi
włoskiemu. Pod przewagą sił niemiecko-włoskich armia grecka ska-
pitulowała.
131
TEKST POMOCNICZY
O walkach polskich pilotów nad Anglią
[...] Gdy I klucz, a za nim następne skręciły w stronę bombowców i zbliżały się
do nich na pełnym gazie, nastąpiło to, czego należało się obawiać: z góry zleciały Mes-
serschmitty. Lecz zanim mogły zaatakować kapitana Forbcsa j jego dwóch bocznych,
rzucił się przedw nim II klucz z porucznikiem Paszkiewiczem na czele, osłaniając
przednich towarzyszy jakby podniesionym ramieniem... Między jego trójką a kilku-
nastoma Messerschmittami wywiązała się zażarta kotłowanina. Skorzystał z tego chaosu
nie tylko pierwszy, czołowy klucz, lecz i trzeci, porucznika Cemtirzyńskiego, który
bokiem wyminął walczących i nie zaczepiony popędził ku bombowcom, w ślad za ka-
pitanem Forbesem. Tymczasem znurkowaly Messcrschmitty, lecz wziął je na siebie
ostatni klucz, czwarty, porucznika Henncberga.
Tak powstał jeden z najbardziej wstrząsających fragmentów wojny: sześciu myśliw-
ców, walcząc rozpaczliwie o swe żyde, zajadłośdą swą jakby potrajając swe siły, powstrzy-
mywało druzgocącą przewagę wroga. W normalnych warunkach powinni byli natych-
najdziwniejsze. Tak skutecznie paraliżowali nieprzyjacielskie szyki, że stwarzali nieprze-
bytą zaporę, pod którą drugich sześciu myśliwców mogło wpaść z impetem. A równocześ-
nie na czoło bombowców zwali! się cały świeży dywizjon dwunastu angielskich myśliw-
Wyprawa bombowców, wzięta w dwa ognie, nie wytrzymała uderzenia [...].
Zrywając szyki, bombowce zaczęły uciekać jak furiaty. Niektóre w stronę Francji,
inne na oślep, w stronę Irlandii [...] Panika była ogólna i niepohamowana. Wielka
wyprawa Luftwaffe rozpadła się w bezwładne części, jak dało trędowatego [... ]
Po rozbiciu wyprawy, a tym samym jej unieszkodliwieniu, nastąpił drugi, końcowy
okres walki,-a mianowide pościg i tępienie udekającego wroga. W pogoni brały udział
już także i inne brytyjskie dywizjony, jak również sześdu myśliwców, którzy dotych-
czas walczyli z osłoną przcdwnika i jakimś cudem wszyscy szczęśliwie wyrwali się
z uścisku Messerschmittów. Była to osobliwa pogoń, bo wobec kilkakrotnej z początku
przewagi Luftwaffe myśliwcy nie zawsze wiedzieli, kto kogo śdga.
I były to heroiczne zmagania: na rozległej polad kraju, od Londynu aż po brzegi
Kanału, polski myśliwiec raz jeszcze składał ddwody swego niezwalczonego męstwa,
twardej zawziętości i sprawności niepowszedniego pilota — szalał, budził podziw i zwy-
Dywizjon 303 odniósł tego dnia swe najliczniejsze zwycięstwo, bodaj czy nie re-
kordowe dla całego RAF, strącając w sile 12 maszyn w ciągu niespełna kwadransa
K^ucz — jednostka składająca się z trzech samolotów bojowych.
Luftwaffe — wojskowe lotnictwo niemieckie.
RAF — wojskowe lotnictwo brytyjskie.
132
ĆWICZENIA
I.	Opowiedz o walkach w Norwegii i o udziale w nich Polaków. .
2.	Jaki byl udział Polaków w obronie Francji?
3.	Czym zakończyła się ofensywa niemiecka na Francję?
4.	Na czym polegała bitwa o Anglię i jaki był w niej udział Polaków?
5.	Wskaż na mapie kraje podbite lub sprzymierzone z „osią” (według stanu z maja
1941 roku).
24. NAPAD NIEMIEC NA ZSRR.
POWSTANIE KOALICJI ANTYHITLEROWSKIEJ
Początek wojny. Wiosną 1941 roku Niemcy miały przygoto-
wany plan ataku na ZSRR. Na okupowane ziemie polskie zaczęła
napływać coraz większa ilość wojsk niemieckich. Sprawnie działający
wywiad polskich organizacji podziemnych rozszyfrował plany i za-
mierzenia hitlerowskie i przesłał je do Londynu.
22 czerwca 1941 roku, bez wypowiedzenia wojny armie nie-
mieckie, wspomagane przez fińskie, węgierskie i rumuńskie przekro-
czyły granicę, a lotnictwo zbombardowało radzieckie lotniska, dworce
i miasta. Trzy pancerne kliny uderzyły w kierunku Leningradu,
Moskwy i Kijowa. Związek Radziecki nie był jeszcze należycie przy-
gotowany do wojny. Mimo bohaterskiego oporu wojsk radzieckich
armie faszystowskie dzięki zaskoczeniu i przewadze w ludziach
i sprzęcie, parły naprzód. W ciągu kilku miesięcy Niemcy zajęli
Ukrainę, republiki nadbałtyckie i dotarli pod Leningrad i Moskwę.
Do obrony zagrożonej ojczyzny stanął cały naród radziecki.
Koalicja antyhitlerowska. Mimo wielu różnic politycznych
dzielących państwa napadnięte przez faszystów, postanowiły one
połączyć swe wysiłki w walce ze wspólnym wrogiem. W dniu najazdu
na ZSRR premier brytyjski Churchill wyraził gotowość współpracy
ze Związkiem Radzieckim, a w dwa dni później zaofiarowały pomoc
w sprzęcie i surowcach Stany Zjednoczone. 112 lipca podpisana
została .radziecko-brytyjska umowa sojusznicza, la"3Ó lipca _.zawarto~
układ polsko-radziecki. Do'sojuszu tego przyłączyły się Stany Zjedrib-
133
Pierwsze ofiary barbarzyńskiego bombardowania Leningradu, wrzesień 1941 Tok
Radziecka bateria dział przeciwlotniczych na nabrzeżu Newj’, lipiec 1941 rok
134
Wl'.
Radziecki oddział pancerny w ataku. Okolice Moskwy, listopad 1941 rok
czone, a potem i inne państwa. Powstała w ten sposób koalicja, czyli
związek państw sprzymierzonych przeciw faszyzmowi.
Bitwa pod Moskwą. W czasie trwania ciężkich bojów opóź-
niających marsz armii hitlerowskich, dowództwo radzieckie groma-
dziło siły do przeciwuderzenia. Niemcy pewni zwycięstwa rozdawali
karty wstępu na defiladę w Moskwie, którą mieli zamiar urządzić
po zdobyciu, w dniu <7 listopada 1941 roku., Dzieliło ich od Moskwy
tylko 25 kilometrów. Walki o jej zdobycie rozpoczęły się w paździer-
niku i trwały do początków grudnia. Armia Radziecka odparła wszyst-
kie ataki i samaprzesźła do Ofensywy, odrzucając Niemców na froncie,
środkowym o_150—200 kilometrów. Bitwa ta miała duże znaczenie
moralne, udowodniła, że skończył się okres wojen błyskawicznych,
a potężną armię faszystowską można pokonać.
Ofensywa niemiecka w lecie 1942 roku. Po klęsce pod Moskwą
Niemcy zmienili kierunek uderzenia. Postanowili zająć Zagłębie
Donieckie i Stalingrad jako wstęp do okrążenia Moskwy od południo-
wego wschodu oraz do ataku w stronę centrum naftowego na Kau-
kazie.
Po wielomiesięcznym oblężeniu Sewastopola i ciężkich bojach
w rejonie Charkowa i nad Donem, armie faszystowskie dotarły dó
Wołgi i rozpoczęły walki o zdobycie Stalingradu (obecnie Wołgo-
grad). Po dwumiesięcznych szturmach napastnicy zamienili miasto
w stos gruzów i zdobyli większą jego część. Walczono o poszczególne
domy, a niektóre pozycje po kilka razy przechodziły z rąk do rąk.
Żołnierze radzieccy nie dopuścili jednak Niemców do Wołgi.
Kontrofensywa radziecka i klęska Niemców. Dnia 19 listo-
pada 1942 roku skoncentrowane w okolicach Stalingradu znaczne
siły radzieckie przeszły do przeciwnatarcia, oskrzydlając duże zgru-
powanie niemieckie i rumuńskie. Próby przerwania okrążenia nie
dały rezultatów i po dwóch miesiącach walk faszyści poddali się.
Walki o Stalingrad kosztowały Niemców łącznie około 330 tys. żoł-
nierzy, zabitych lub wziętych do niewoli oraz olbrzymią ilość sprzętu
wojennego. W Berlinie ogłoszono żałobę i dokonano symbolicznego
pogrzebu 6 armii niemieckiej.
Rozgromienie wojsk faszystowskich pod Stalingradem
136
Walka wśród ruin Stalingradu
Przełomowe znaczenie bitwy stalingradzkiej. Klęska Niem-
ców pod Stalingradem stała się zwrotnym momentem w dziejach
drugiej wojny światowej. Skończyły się sukcesy faszystów, a ini-
cjatywa strategiczna na froncie przeszła w ręce wojsk radzieckich.
Na froncie wschodnim ważyły się losy wojny. Po bitwie stalingra-
dzkiej ożywił się ruch oporu w okupowanych krajach i wyzwolone
zostały znaczne tereny.
Walka partyzantów radzieckich z okupantem. Na zajętych
terenach radzieckich Niemcy stosowali bezwzględny terror. Ra-
bowali majątek, palili wsie i miasta, a za wszelkie odruchy oporu
mordowali masowo. Wywoływało to nienawiść i chęć odwetu. W la-
sach tworzyły się radzieckie oddziały partyzanckie współdziałające
z regularną armią. Niszczyły one magazyny wojskowe, wiadukty,
tory kolejowe oraz wysadzały w powietrze pociągi wiozące na front
wojsko niemieckie i sprzęt. Oddziały partyzackie atakowały garni-
zony policyjne i staczały walki z jednostkami wojskowymi. Odciągało
to z frontu znaczne siły niemieckie i przyspieszało wyzwolenie kraju.
137
TEKST POMOCNICZY
pod Moskwą w grudniu 1941 roku
13 grudnia 5 armia, współdziałająca z 16 armią, natarła w kierunku na Możajsk.
33 i 43 armie przeszły do natarcia 18 grudnia. Po złamaniu oporu przeciwnika nad
rzeką Nara oddziały radzieckie zajęły Nare Fomińsk i zaczęły posuwać się na Borowsk,
Bałabanowo i Małojaroslawiec.
W wyniku radzieckiej kontrofensywy pod Moskwą niemiecka Grupa Armii „Środek”
w stosunkowo krótkim czasie poniosła klęskę. Rozbite zostały zarówno obie jej grupy
uderzeniowe obchodzące Moskwę, jak i osłaniające ich skrzydła zgrupowania w rejonie
Kalinina i Jelca [...]
W kontrofensywie pod Rostowem, Tichwinem i Moskwą Armia Radziecka rozgro-
miła 56 dywizji nieprzyjacielskich. Wojska radzieckie zdobyły lub zniszczyły pod Mo-
skwą około 2000 dział i moździerzy, ponad 1000 czołgów, 1500 karabinów maszynowych,
przeszło 12 000 samochodów i wiele innego sprzętu bojowego. Resztki, rozbitych wojsk
przeciwnika zostały odrzucone o 150—250 km na zachód od linii zajmowanej przez nie
ĆWICZENIA
I.	Jak rozpoczęła się wojna niemiecko-radziecka?
2.	Kto wszedł w skład koalicji antyfaszystowskiej w pierwszym okresie jej istnienia
i dlaczego?
3.	Jaki był wynik bitwy pod Moskwą?
4.	Co było celem niemieckiej ofensywy w lecie 1942 roku?
5.	Co wiesz o bitwie pod Stalingradem, jakie było jej znaczenie?
6.	Jak walczyli partyzanci radzieccy?
25. WOJNA W AFRYCE I NA DALEKIM WSCHODZIĆ
Wojna na morzu. Od 1 września 1939 roku działania bojowe
toczyły się również na morzu. Rozpoczęły się od ataku na polską
flotę na Bałtyku, a potem objęły swym zasięgiem wszystkie morza
i oceany. Po przegraniu bitwy powietrznej o Wielką Brytanię nasilili
Niemcy walkę przeciwko angielskim połączeniom morskim. Atako-
wali przy pomocy lotnictwa, okrętów podwodnych i jednostek na-
wodnych transporty płynące do Anglii. Wojna na morzu odznaczała
się wielkim okrucieństwem. Piraci hitlerowscy łamali umowy między-
138
Okręty polskie wraz z flotą brytyjską wspólnie walczyły
przeciw hitlerowskim piratom. Ńa zdjęciu polskie niszczyciele
narodowe — strzelali do tonących rozbitków i torpedowali statki
pasażerskie państw neutralnych. W okresie największego nasilenia
Bitwy o Atlantyk, w ciągu jednego tylko miesiąca (listopad 1942)
straty aliantów wyniosły prawie 750 tys. ton, to jest ponad 150 zato-
pionych statków transportowych i okrętów wojennych. W początkach
1943 roku dzięki udoskonaleniu metod walki z faszystowskimi okrę-
tami podwodnymi sytuacja została opanowana i z każdym następ-
nym miesiącem zmieniała się na korzyść aliantów.
Marynarka polska w walce z flotą niemiecką i włoską.
Nieliczne polskie okręty wojenne wkroczyły do akcji z chwilą roz-
poczęcia wojny. Część z nich została zatopiona w czasie bohaterskiej
obrony Wybrzeża we wrześniu 1939 roku. Z torpedowca „Mazur”
artylerzyści prowadzili do Niemców ogień nawet wówczas, gdy woda
sięgała pokładu tonącego okrętu. Niszczyciel „Wicher” i stawiacz
min „Gryf” po stoczeniu zwycięskiego pojedynku ze znacznie sil-
niejszymi od nich okrętami niemieckimi zostały zatopione przez
lotńictwo.
Równolegle z organizowaniem armii polskiej na Zachodzie odtwo-
rzona została marynarka wojenna. W skład jej początkowo weszły
trzy wysłane przed wojną do Anglii niszczyciele — „Grom”, „Burza”,
139
„Błyskawica” — oraz dwa okręty podwodne — „Orzeł i „Wilk”,
które przedarty się z Bałtyku przez blokadę niemiecką. „Orzeł”
pierwszy wykrył inwazję hiderowską na Norwegię przez zatopienie
wielkiego transportowca załadowanego wojskiem i czołgami.
W późniejszym czasie marynarka polska systematycznie zwięk-
szała się o coraz to nowe jednostki i brała udział we wszystkich
pranie ważniejszych operacjach morskich na Morzu Śródziemnym
i Północnym, na Atlantyku i kanale La Manche. Uczestniczyła w słyn-
nej wyprawie na Spitsbergen, której celem było zniszczenie zainsta-
lowanych tam urządzeń i baz niemieckich utrudniających przepro-
wadzanie konwojów (zespół transportowców osłaniany przez okręty
wojenne) do Związku Radzieckiego. W ciągu wojny polskie jednostki
uczestniczyły w osłonie 787 konwojów na Maltę, do Aleksandrii,
Halifaxu i Murmańska.
Do najsłynniejszych polskich okrętów należał niszczyciel „Pio-
run”, który stoczył walkę z 25 razy większym od siebie flagowym
pancernikiem floty niemieckiej „Bismarckiem”; inny niszczyciel
„Garland” wsławił się krwawym, blisko tydzień trwającym bojem
w obronie konwoju płynącego do Murmańska, a okręty podwodne
„Dzik” i „Sokół” dokonywały spustoszeń wśród faszystowskiej floty
na Morzu Śródziemnym.
Łącznie w czasie II wojny światowej Polska Marynarka Wojenna
zatopiła na pewno 17 niemieckich i włoskich okrętów wojennych,
39 statków transportowych oraz zestrzeliła 70 samolotów.
Angielski historyk tak napisał o Polakach: „Że wszystkich flot
Zjednoczonych Narodów żadna nie walczyła lepiej w warunkach
najwyższych trudności operacyjnych, jak Polska Marynarka Wo-
jenna”.
Oprócz okrętów wojennych w walkach brały udział statki Polskiej
Marynarki Handlowej. Przewoziły one transporty wojska i sprzętu
z Ameryki do Anglii oraz na pola bitewne w Norwegii, Europie
Zachodniej, w basenie Morza Śródziemnego i Afryce. Również mary-
narze statków handlowych zasłużyli swą postawą na najwyższe uznanie.
Wojna w Afryce. W 1940 roku Włosi zaatakowali oddziały
angielskie w Egipcie, chcąc zdobyć ważną strategiczną strefę Kanału
Sueskiego i połączyć swą kolonię w Libii ze świeżo podbitą Etiopią.
Mimo przewagi sił i początkowego powodzenia zaczęli ponosić klęski.
140
Afryka Północna. Piechota brytyjska w natarciu na pozycje niemieckie
Wówczas w pomoc im przyszła specjalnie przeszkolona do walk
pustynnych armia niemiecka. Walki toczyły się ze zmiennym szczęś-
ciem, przechylając szalę zwycięstwa raz w jedną, raz w drugą stronę.
W krytycznym momencie faszyści byli już tylko około 100 kilometrów
od Aleksandrii. Pod koniec 1942 roku w Afryce Północnej wylądowały
wojska amerykańskie i wspólnymi siłami wyparto Niemców i Włochów
do Europy.
Udział żołnierzy polskich w obronie Tobruku. W skład
8 Arjnii Brytyjskiej broniącej Egiptu weszła również Samodzielna
Brygada Strzelców Karpackich sformowana na terenie Syrii
pod dowództwem generała Stanisława Kopańskiego. Została ona
przewieziona drogą morską do oblężonej przez Niemców i Włochów
twierdzy pustynnej — Tobruk. Walki toczone były, w dokuczliwych
warunkach Pustyni Libijskiej i przy całkowitym odcięciu od świata.
Obrońcy zyskali nazwę „Szczurów Tobruku” i sławę w całym świecie.
Obrona Tobruku na tyłach frontu trwała osiem miesięcy: Polacy
walczyli tutaj prawie cztery miesiące w okresie największego nasi-
lenia walk- Utrzymanie twierdzy przez tak długi okres zahamowało
141
Oddział kawalerii Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich w Tobruku
ofensywę państw „osi” i umożliwiło wykonanie wielkiego przeciw-
uderzenia Brytyjczyków.
Po wyzwoleniu Tobruku Brygada Karpacka poszła w pościg
za nieprzyjacielem i stoczyła pod miejscowością El Gazala zwycięską
bitwę, przełamując włoski front i biorąc do niewoli blisko 2 tys.
jeńców i wiele sprzętu wojskowego. Następnie uczestniczyła w zdo-
byciu pustynnej twierdzy Bardu, gdzie sprzymierzeni wzięli do nie-
woli znaczne siły włosko-niemieckie.
Atak Japończyków na Pearl Harbor. Dnia 7 grudnia 1941 ro-
ku silny zespół japońskich okrętów wojennych podpłynął niespostrze-
żenie pod Pearl Harbor (czytaj: Perl Harbor), wielką bazę wojskową
USA na Hawajach. 350 samolotów japońskich, startujących z lot-
niskowców, uderzyło na lotniska i stacjonującą w porcie amerykańską
flotę Pacyfiku. Nalot trwający blisko dwie godziny spowodował
bardzo wielkie straty. Zniszczonych zostało 5 pancerników, a 3 po-
zostałe poważnie uszkodzono, zatopiono szereg mniejszych okrętów
wojennych oraz zniszczono większość z 400 posiadanych przez USA
w tym rejonie samolotów. Wyłączyło to całkowicie z walki na okres
kilku miesięcy amerykańską flotę Pacyfiku.
142
Zbombardowana flota amerykańska w Pearl Harbour
W cztery dni po ataku japońskim na Pearl Harbour, Niemcy
i Włochy wypowiedziały Stanom Zjednoczonym wojnę.
Przebieg walk na Dalekim Wschodzie. Głównym celem wo-
jennym Japonii było opanowanie Azji Południowo-Wschodniej
z jej wielkimi bogactwami naturalnymi, a potem stopniowy podBój
całej Azji. Pierwsza faza walk była dla Japończyków bardzo pomyślną.
Opanowali oni potężną bazę angielską w Hongkongu, Indochiny,
Półwysep Malajski i najpotężniejszą twierdzę, morską świata —
Singapur. Po rozbiciu floty Sprzymierzonych w wielkiej bitwie na
143
Morzu Jawajskim opanowali Indonezję, Filipiny, Birmę i potarli
do granic Indii. Zapewniło im to panowanie na całym obszarze
Azji Południowo-Wschodniej.
W połowie roku 1942 w wojnie na Pacyfiku nastąpif przełom.
Do akcji weszła nowo zbudowana flota amerykańska, która w wielkiej
bitwie powietrzno-morskiej pod Midway (czytaj: Midłej) zadała
Japończykom poważne straty. Po półrocznych krwawych zmaganiach
o Wyspy Salomona Amerykanie przejęli inicjatywę wojenną.w swe
ręce i zaczęli, stopniowo odzyskiwać utracone tereny.
TEKST POMOCNICZY
Z walk „Garlanda” w obronie konwoju płynącego do Murmańska
(Jerzy Pcrtck: Wielkie dni malej floty. Poznań 1967, s. 289)
Z [...] pięknych, niewinnych obłoków i chmurek wprost od słońca wypadła
nurkując pierwsza szóstka junkersów-88 (niemieckie samoloty bombowe), potem druga,
trzecia, czwarta, piąta, szósta, siódma... przestałem liczyć.. Słupy wody i dymu wy-
miejscach konwoju. Jakiś statek został trafiony na samym początku tego ataku i zapalił się.
jasnym, bezdymnym płomieniem. Ludzie skakali do wody lub spuszczali się po linach
oczu na jednym wydarzeniu. Sceneria zmieniała się .nazbyt szybko. „Garland” strzelał
ze wszystkich.dział, wielokrotnie odzywała się broń maszynowa okrętu, gdy Niemcy
przelatywali dość blisko. Nurkowali zaś tego dnia jeszcze śmielej i zniżali się do 50—
100 metrów.
Sutek idący w tyle najbliżej kolumny konwoju wyrzucił nagle rakietę i zaryczał
przyrywanym basem. Torpeda. Jak delfin, idący pod wiatr, pluszcząc po wodzie, szła
złowroga ryba stalowa w kierunku miasu sutków. Wiele z nich zrobiło nagły zwrot.
Tymczasem junkersy nie próżnowały. Detonacje bomb wstrząsały powietrzem
raz po raz, zlewając się w przeciągły grzmot artylerii z kontrtorpedowcówi krążownika
pomocniczego...
Niszczydel (kontrtorpedowiec) — szybki, dobrze uzbrojony, średniej wielkośd okręt
wojenny, przeznaczony do wykonywania różnorodnych zadań.
ĆWICZENIA	...	, '
1.	Na czym polegała wojna na morzu?
2.	Opowiedz o udziale Polaków w walkach na morzach i oceanach.
3.	Co wiesz o walkach Polaków w północnej Afryce?
4.	W jaki sposób włączylksię do wojny Japończycy?
5-	Jaki był przebieg walk na Dalekim Wschodzie?
144
c. WALKA POLAKÓW 0 ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI'
26. HITLEROWSKA POLITYKA WYNISZCZENIA NARODU POLSKIEGO
— Jaki byl cel najazdu hitlerowskiego na Polskę-w 1939 roku>
— 3ak\ byl program partii hitlerowskiej w odniesieniu do ludów sło-
wiańskich?
Podział okupacyjny ziem polskich. Po zajęciu Polski Niemcy
dokonali podziału naszych ziem. Pomorze, Wielkopolskę, Śląsk
oraz część województwa warszawskiego, łódzkiego, krakowskiego
i kieleckiego przyłączyli do Rzeszy. W późniejszym czasie włączyli
do niej także województwo białostockie.
Z pozostałej części województwa' warszawskiego, kieleckiego,
krakowskiego oraz ziem położonych między Bugiem a Wisłą (Lu-
belskie, Rzeszowskie) utworzyli jednostkę administracyjną o nazwie
Generalne Gubernatorstwo (GG). W dalszej przyszłości, po
wyniszczeniu ludności polskiej, i te ziemie mieli zamiar włączyć do
Niemiec. Stolicą Generalnego Gubernatorstwa został Kraków, po-
nieważ Warszawa uznana była przez Niemców za „niebezpieczne
miasto”. Naczelną władzę w GG sprawował mianowany przez Hitlera,
Hans Frank, zacięty wróg Polaków.
Wysiedlenia. Z zagrabionych ziem Niemcy postanowili usunąć
większość ludności polskiej, a pozostawić na razie tych, którzy byli
potrzebni do pracy w przemyśle i rolnictwie niemieckim. Masowe
wysiedlanie rozpoczęło się jesienią 1939 roku i miało następujący
przebieg: nocą do miasta lub wsi wkraczały specjalne oddziały nie-
mieckie i usuwały z mieszkań Polaków, dając bardzo krótki czas na
ubranie się i spakowanie osobistych rzeczy. Cały sprzęt gospodarski,
przedmioty wartościowe i inwentarz pozostać musiał na miejscu.
Wypędzonych ludzi ładowano do bydlęcych wagonów często odkry-
tych i wśród śniegu i deszczu przewożono do Generalnej Gubemii,
gdzie pozostawiano ich własnemu losowi. Często przez wiele tygodni
przetrzymywano całe transporty w tzw. obozach zbornych, w których
nie zaspakajano nawet najbardziej podstawowych potrzeb wysiedleń-
ców. Te rozmyślnie nieludzkie warunki powodowały dużą śmier-
telność wśród wysiedlonych, głównie wskutek chorób zakaźnych.
Historia —’ in
145
Wysiedlonym z pomocą przychodziła miejscowa ludność polska.
Do opróżnionych w ten sposób mieszkań wprowadzali się Niemcy
przywożeni z głębi Rzeszy, przejmując cały majątek pozostawiony
przez Polaków.
Planowe wyniszczenie narodu polskiego. Celem hitlerowskiej
polityki było całkowite zniszczenie narodu polskiego. Miało ono
przebiegać w kilku, etapach. Po wkroczeniu hitlerowców do Polski,
już w pierwszych dniach września dokonano w szeregu miast ma-
sowych mordów, rozstrzeliwując Polaków według uprzednio przy-
gotowanych list. Szczególnie głośnym echem odbił się mord w Byd-
goszczy dokonany już 9 września oraz egzekucja 107 Polaków w Waw-
rze pod Warszawą (grudzień 1939).
Ze szczególną zajadłością przystąpili Niemcy do niszczenia inte-
ligencji polskiej, a głównie nauczycieli i naukowców. Hitler oświad-
czył: „Warstwy, uznane przez nas obecnie za kierownicze w Polsce,
należ}' zlikwidować; co znowu wyrośnie, należy wykryć i w odpo-
wiednim czasie znowu usunąć”. Aresztowania, wywózki do obozów
koncentracyjnych i mordowanie inteligencji polskiej przybrało już
w jesieni 1939 roku masowy charakter i trwało przez cały okres oku-
pacji.
Ludność polską Niemcy zmuszali do niewolniczej pracy, wywożąc
ją masowo na roboty przjanusowe w głąb Rzeszy oraz zatrudniając
na terenach okupowanych. Warunki panujące w niemieckich zakła-
dach wykorzystujących przymusową silę roboczą doprowadziły do
szybkiej utraty sił i zdrowia. Polacy, których nie wysiedlono z zagra-
bionych ziem, zostali zamienieni w parobków w swoich niedawnych
gospodarstwach. Pozbawiono ich przy tym wszelkich podstawowych
praw ludzkich.
Terror. Od grabionych i mordowanych Polaków żądali Niemcy
bezwzględnego posłuszeństwa i aby je zapewnić stosowali przemoc
i bezprawie. Podejrzanych o opór karano biciem, torturowaniem,
zsyłaniem do obozów zagłady lub śmiercią na miejscu. Ze szczególnym.
okrucieństwem oprawcy hitlerowscy zmuszali rodziny mordowanych
do przyglądania się egzekucji. W przypadku wykrycia współpracy
z partyzantami dokonywano pacyfikacji wsi, to jest palenia wszystkich
zagród i mordowania całej ludności.
146
Obóz koncentracyjny w Oświęcimiu
Celem zastraszenia ludności i zrealizowania polityki wyniszczenia
narodu polskiego Niemcy coraz częściej ’ dokonywali zbiorowych
mordów. Egzekucje odbywały się na ulicach, placach lub w odosob-
nionych miejscach, gdzie masowo przywożono więźniów. Cala Polska
pokryła się mogiłami.
Obozy koncentracyjne. Jedną z form wcielania w życie polityki
wyniszczania były obozy koncentracyjne. Na terenie ogrodzonym
kolczastymi drutami, przez które przepuszczano prąd elektryczny,
znajdowały się baraki zapełnione więźniami. Więźniów pozbawiano
wszelkich praw, głodzono, bito i zmuszano do pracy ponad siły;
byli oni skazani na zagładę. W pierwszej kolejności mordowano nie-
zdolnych do pracy. Obozów koncentracyjnych było w sumie kilkaset.
Trudno dziś ustalić dokładnie liczbę ofiar. W największym z nich,
w Oświęcimiu-Brzezince zginęło około czterech milionów ludzi
różnych narodowości. Do największych obozów koncentracyjnych
na ziemiach polskich, oprócz Oświęcimia, należał Majdanek pod
Lublinem. Stutthof (dziś Sztutowo) pod Gdańskiem i Treblinka
147
nad Bugiem; pa terenie Niemiec: Buchenwald, Dachau, Mauthausen
i’Ravensbriick (czytaj: Ravensbrik). W tym pstatnjm .dokonywano
na więźniach potwornych doświadczeń. Oprawcy hitlerowscy njg znali
ludzkich uczuć.
Zagłada Żydów. Pierwszym etapem w zaplanowanym przez
Niemców wymordowaniu Żydów, było odosobnienie ich w wydzie-
lonych częściach miast, zwanych gettami. Getta powstawały w wielu
miastach i miasteczkach. Zgromadzona tam ludność cierpiała nędzę
i głód. Masowo szerzyły się choroby i wzrastała śmiertelność, szcze<
golnie wśród niedożywionych, najbiedniejszych warstw. Za próbę
wyjścia z getta karano śmiercią.
Poczynając od najmniejszych, przystąpili hitlerowcy do likwidacji
gett przez wywożenie Żydów do obozów koncentracyjnych, gdzie
mordowano ich trując gazem w specjalnie do tego przygotowanych
komorach.
Ogółem wymordowali Niemcy w Europie ponad pięć milionów
Żydów. Hitlerowcy szczycili się tym twierdząc, że „problem żydowski
został rozwiązany”.
Ratowanie ludności żydowskiej. Celem niesienia pomocy Ży-
dom zamkniętym w gettach i obozach, bądź ukrywającym się poza nimi
utworzyło polskie podziemie specjalną organizację pod nazwą Rada
Pomocy Żydom, która dostarczała żywności, ubrań, leków i po-:
trzebnych dokumentów oraz przechowywała uciekinierów.
Dzięki ofiarności całego społeczeństwa udało się uratować od
zagłady około 100 tys. Żydów. Kosztowało to jednak wiele ofiar,
ponieważ Niemcy rozstrzeliwali całe rodziny polskie ukrywające
ludność żydowską.
Niszczenie dorobku kulturalnego narodu polskiego. Ze
szczególną zawziętością przystąpili Niemcy do likwidacji kultury
polskiej. Zamknięto szkoły wyższe i średnie, a w podstawowych za-
kazano nauki- historii, literatury ojczystej, geografii i wychowania
fizycznego. Wszystkie wartościowe książki miały być oddane na prze-
Hńał, a rja ich miejsce chciał okupant wprowadzić tylko takie, które
sławiłyby „wielkość” III Rzeszy. Zamknięto polskie teatry; muzea
ograbiono, a ich zawartość wywieziono do Niemiec (m. in. zrabo-
148
wano ołtarz Wita Stwosza z kościoła Mariackiego w Krakowie),
Zniszczony został Zamek Królewski w Warszawie i wiele pomników
kultury narodu polskiego. Hitler powiedział: „Zniszczcie narodowi
zabytki i pamiątki historyczne, a przestanie on istnieć”.
Eksploatacja gospodarcza. Ziemie polskie traktowali Niemcy
jak własną kolonię, z której w szybkim tempie należy zagrabić wszystko
co się da. Chłopom zabierano artykuły rolne i bydło, nie licząc się
wcale z potrzebami głodującej ludności. Wycinano lasy, wywożono
surowce przemysłowe i wszystko co mogło stanowić jakąkolwiek
wartość dla przemysłu wojennego (nawet dzwony kościelne).
Ludności polskiej przydzielono karty żywnościowe, na które
można było dostawać tylko drobną część tego, co potrzebne było do
utrzymania się przy życiu. Powodowało to wycieńczenie organiz-
mów i zastraszający wzrost chorób. Wszelkie indywidualne próby
zaopatrywania miast w żywność karane były bardzo surowo, a za
niewykonywanie przez chłopów obowiązku dostawy bydła oraz pro-
duktów rolnych stosowali Niemcy wysyłanie do obozów koncentra-
cyjnych lub karę śmierci.
TEKST POMOCNICZY
O wysicdlaniach na Zamojszczyźnle
(Z dririów or/ia t-°bki<eo. Wanzawt 1959 j, 240)
[...] W Lubelszczyźnie akcja eksterminacyjna trwa nadal szczególnie w pow.
zamojskim i lubelskim. Liczba wysiedlonych przekroczyła już 100 tysięcy osób [...]
Dotychczas odeszło już kilkadziesiąt transportów młodzieży na roboty do Rzeszy
Specjalnie tragiczny jest los dzieci (od pół roku do 12 lat) są one oddzielane od rodziców.
Były wypadki zastrzelenia matek za chęć oporu i obrony. Los tych dzieci nie jest jeszcze
dokładnie znany. Część ich jest jakoby kierowana do Rzeszy do „obozów wycho-
wania rasowego” [...]
Po oddzieleniu dzieci, pozbawieni całego dobytku, wysiedleni są kierowani do obo-
zow przejściowych w Ghclnue, Zamościu, w ILubicszowic i in. gdzie zajmują
dawne baraki po jeńcach sowieckich. Ludność sąsiednich powiatów żyje w ustawicz-
nym lęku oczekując na swoją kolej. Element młodszy ucieka masowo do lasów, gdzie
organizuje się. Wszystko to wprowadziło taki chaos w Lubelszczyźnie, iż administraqa
niemiecka nie może sobie dać rady i bezradnie patrzy na wytworzoną sytuację. Jedyną
jej reakcją jest bezmyślny terror i roztrzcl iwanie za najmniejszą próbę oporu [...]
149
ĆWICZENIA
1.	Co to była Generalna Gubernia?
2.	Jak odbywało się wysiedlanie ludności polskiej z teranów włączonych do Rzeszy?
3.	Na czym polegało planowe wyniszczenie narodu polskiego przez Niemców?
4.	Jakie formy terroru stosowali Niemcy wobec społeczeństwa polskiego?
5.	Jak Polacy pomagali ludności żydowskiej?
6.	Dlaczego hitlerowcy ze szczególną zajadłością niszczyli dorobek kultury narodu
polskiego?
7.	Na czym polegała eksploatacja gospodarcza ziem polskich i jaki miała cel poli-
tyczny?
27. RZĄD POLSKI NA EMIGRACJI I JEGO DELEGATURA W KRAJU
— Jak doszło do powstania rządu polskiego na emigracji w 1939 roku?
Obóz londyński. Rząd polski, który w 1939 roku powstał w Pa-
ryżu, po klęsce Francji przeniósł się do Londynu, aby stamtąd pro-
wadzić dalej walkę z Niemcami. Premierem jego pozostał nadal
generał Władysław Sikorski przeciwnik obozu sanacyjnego. Człon-
kowie jego rządu rekrutowali się z czterech partii politycznych —
Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa
Narodowego (endecja) i Stronnictwa Pracy, które cieszyło się oso-
bistymi względami Sikorskiego.
Wszystkie podporządkowane rządowi londyńskiemu partie poli-
tyczne na emigracji i w kraju oraz oddziały wojskowe mu podległe,
nazywamy „obozem londyńskim”. Obóz londyński nie był jedno-
lity i reprezentowane w nim były różne kierunki polityczne.
Stronnictwo Ludowe — powstało w 1931 roku z połączenia „Wyzwolenia”, „Piasta”
i Stronnictwa Chłopskiego; występowało przeciw rządom sanacyjnym i konstytucji
1935 roku.
Stronnictwo Pracy — utworzone w 1937 roku z połączenia Narodowej Partii
Robotniczej i części Chrześcijańskiej Demokracji; uprawiało działalność o charakterze
antysanacyjnym i antyniemieckim.
Rząd ten stał na stanowisku, że w przyszłej, niepodległej Polsce
będzie zachowany ustrój kapitalistyczny, inny jednak niż byl przed
wojną. Zamierzano przeprowadzić, co prawda w ograniczonym za-
kresie, szereg reform społecznych. W polityce zagranicznej rząd lon-
150
Władysław Sikorski podpisuje dcklaraqę o polsko-radzieckiej przyjaźni
i wzajemnej współpracy
dyriski opierał się na sojuszu z państwami zachodnimi. Jego wrogi
stosunek do Związku Radzieckiego uległ zmianie w chwili wybuchu
wojny radziecko-niemieckiej. 4 grudnia 1941 roku została podpi-
sana polsko-radziecka deklaracja o przyjaźni i wzajemnej współpracy.
Delegatura rządu londyńskiego w kraju i podporządkowa-
na jej Armia Krajowa. Rozbicie armii polskiej we wrześniu 1939
roku nie zakończyło walki z Niemcami. Jeszcze w, czasie działań wo-
jennych powstało szereg tajnych organizacji o charakterze wojskowym,
których celem była walka o niepodległość. Największa z nich, Służba
Zwycięstwu Polski (SZP) powstała w oblężonej Warszawie 27 września
1939 roku. Współtwórcą jej był między innymi prezydent Warszawy
Stefan Starzyński. SZP przemianowana została po dwóch miesiącach
na Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), który miał być jedyną w kraju
organizacją wojskową i skupiać ludzi o różnych przekonaniach poli-
tycznych. Dowódcą ZWZ mianowany został generał Stefan Ro-
wecki-Grot.
Działalność ZWZ zmierzała do
stworzenia w kraju podziemnego
wojska, które byłoby zdolne do wy-
wołania w sprzyjających warunkach
powstania i oswobodzenia Polski.
Do prowadzenia walki zbrojnej przed
wybuchem powszechnego powsta-
nia wydzielono specjalny pion bo-
jowy pod nazwą Związek Odwetu
(ZO).
Duża ilość istniejących w kra-
ju organizacji zbrojnych (w paź-
dzierniku 1939 roku było ich już
ponad sześćdziesiąt) utrudniała uje-
dnolicenie podziemnej armii. Roz-
kazem naczelnego wodza generała
Sikorskiego wszystkie one miały
się podporządkować Związkowi
General Stefan Rowecki—Grot
Walki Zbrojnej. Powstałe ze scalonych oddziałów podziemne wojsko
polskie przyjęło na początku 1942 roku nazwę Armii Krajowej
(AK). Scalanie trwało przez okres całej okupacji i nie objęło wszystkich
działających w kraju ugrupowań zbrojnych.
Armia Krajowa — podobnie jak ZWZ — dążyła do przygotowania
podziemnego wojska na okres powstania powszechnego, w którym
udział mieli wziąć wszyscy żołnierze, natomiast do walki bieżącej
z okupantem wydzielono specjalnie przeszkolone oddziały pod nazwą
Kedyw (skrót od: Kierownictwo Dywersji).
Do Armii Krajowej należeli ludzie o różnych poglądach politycz-
nych zjednoczeni wspólnym celem walki z Niemcami. Działalność
AK uzależniona była od polityki rządu londyńskiego i wraz z nią
podlegała różnym przemianom.
Bataliony Chłopskie. Na wsi polskiej największe wpływy po-
siadało Stronnictwo Ludowe, które utworzyło zbrojną organizację
pod nazwą Bataliony Chłopskie (BCh). Dzieliły się one na oddziały
obrony terenowej i oddziały liniowe. Te ostatnie podporządkowane
zostały dowództwu Armii Krajowej. Komendantem BCh został '
działacz ludowy Franciszek Kamiński.
152
Aimia Kra,o™ , Bą.ąhuny Chłopskie podlegały Delegaturze
k'a,™e™ P^^wicielsh™ „,d„ londyńskiego ra czek
...S,al w‘8“; P'“	” taiu funkcją zastępcy premiera
urzędującego w Londynie. Do organizowania oporu szerokich warstw
społeczeństwa me wchodzącego w skład AK i BCh Delegatura po-
wołała Kierownictwo Walki Cywilnej, zajmujące się opieką nad
więźniami, tajnym szkolnictwem, pomocą wysiedlanym itp.
Armia generała Andersa w ZSRR. Zawarta 30 lipca 1941 roku
umowa polsko-radziecka przewidywała utworzenie na terenie ZSRR
armii polskiej. Dowódcą jej mianowany został generał Władysław
Anders. Początkowo armia ta miała liczyć 30 tys. żołnierzy, lecz duży
napływ ochotników spośród Polaków przebywających w ZSRR spo-
wodował przeszło dwukrotne przekroczenie tej cyfry. Już w listopa-
dzie 1941 roku gotowa była do walki jedna dywizja. Dowództwo
radzieckie chciało ją od razu wysłać na front, gdyż sytuacja była
bardzo trudna, lecz generał Anders był zdania, że. dopiero po dopro-
wadzeniu do gotowości bojowej następnych dywizji, armię polską
będzie można użyć do walki. Powstały na tym tle zatarg był podsy-
cany przez Anglików, którzy chcieli, aby armia polska broniła ich
nafty na Bliskim Wschodzie. Doprowadziło to w rezultacie do wypro-
wadzenia przez generała Andersa, wróżącego szybką klęskę wojsk
radzieckich, około 80 tys. żołnierzy polskich z ZSRR do Iranu. Krok
ten odbił się bardzo niekorzystnie na dalszych stosunkach polsko-ra-
dzieckich, a droga żołnierza polskiego do kraju znacznie się wy-
dłużyła.
Śmierć generała Sikorskiego. Dnia 4 lipca 1943 roku walczącą
Polskę spotkał ciężki cios. W niewyjaśnionych do dziś okolicznościach
zginął nad Gibraltarem, powracający z inspekcji oddziałów-polskich
w Afryce i na Bliskim Wschodzie, generał Władysław Sikorski.
Był to dobry żołnierz i człowiek całym sercem oddany Polsce. Mimo
popełnianych w polityce błędów rozumiał on, że kraj nasz musi
szukać porozumienia z ZSRR.
Kilka dni wcześniej gestapo aresztowało w Warszawie komendanta
Armii Krajowej, generała Stefana Roweckiego-Grota. AK straciła
dzielnego żołnierza i zdolnego organizatora.
Gen. Sikorski z wizytą u prezydenta USA Roosevelta w Białym Domu
Nawrót do polityki antyradzieckiej. Po śmierci Sikorskiego
w rządzie londyńskim uzyskali przewagę politycy wrogo ustosunko-
wani do Związku Radzieckiego. Hołdowali oni zasadzie politycznej
„dwóch wrogów” i uważali, że w toczącej się wojnie Związek Radziecki
i Niemcy winny się jak najbardziej wykrwawić, przez co staną się
skłonni do przyjęcia narzuconych im warunków.
Wiosną 1943 roku nastąpiło zerwanie stosunków dyplomatycznych
polsko-radzieckich. Jedną z przyczyn było nieustępliwe stanowisko
rządu londyńskiego wobec problemu granic wschodnich. Uważał on,
że w skład państwa polskiego powinny wchodzić również tereny za-
mieszkane przez ludność niepolską.
O żołnierzach polskich walczących na frontach Północnej Afryki i Zachodniej
fcuropy piszą; Hieronim Lewandowski, Stanisław Szlenks Były flory... Na szlaku
~ jednostek Polskich SU Zbrojnych na Zachodzie w okresu drugiej wojny Światowej,
y/mzawa 1971
154
tekst pomocniczy
Fragment instrukcji Związku Walki Zbrojnej
(TeAuy MMom... nr 60 >. 26)
W tymże czasie [listopad 1939] Komitet Ministrów dla Spraw Kraju uchwalił
podstawową instrukcję określającą zasady organizacji pracy w sprawach kraju, która,
jest jednocześnie statutem Związku Walki Zbrojnej.
a)	Przez skupienie, w związkach konspiracyjnych jednostek najstaranniej dobranych
pod względem charakteru, odwagi, miłości ojczyzny, poziomu moralnego i ideowego
stworzyć ośrodki czynnego oporu narodowego przeciwdziałającego załamaniu się sił
moralnych polskiego społeczeństwa.
b)	Współdziałać w odbudowie państwa polskiego na drodze walki orężnej. Z chwilą
wkroczenia do kraju wojsk polskich tworzonych na obczyźnie organizacja ta ulega
rozwiązaniu i wstępuje do szeregów armii regularnej.
ZWZ jako ośrodek dyspozycji wojskowej na terenie kraju jest organizacją jednolitą,
jedyną, działającą na terenie kraju i nic może być w żadnym wypadku, związkiem kilku
organizacji pokrewnych.
ĆWICZENIA
1.	Z kogo składał się „obóz londyński”?
2.	Jak powstała Armia Krajowa?
3.	Jak oceniasz przejście do Iranu Armii Polskiej utworzonej w 1941 roku na terenie
ZSRR?
4.	Jaki obrót przybrała polityka rządu polskiego na emigracji no śmierci Władysława
Sikorskiego?
28. POWSTANIE POLSKIEJ PARTE ROBOTNICZEJ PRZEŁOMOWYM
MOMENTEM W HISTORII POLSKI
— Dlaczego doszło do rozwiązania KPP?
Komuniści w Polsce po klęsce wrześniowej. Po rozwiązaniu
Komunistycznej Partii Polski w 1938 roku komuniści polscy pozba-
wieni jednolitego kierownictwa działali w małych grupach. W czasie
wojny z Niemcami walczyli w szeregach armii polskiej, dając dowody
męstwa i patriotyzmu. Po upadku państwa polskiego część z nich
znalazła schronienie na terenach ZSRR, gdzie włączyła się do dzia-
łalności politycznej i społecznej. Pozostali w kraju, po okresie zała-
mania, przystąpili do pracy w podziemiu. W 1940 roku z małych
155
grup powstała organizacja „Młot i Sierp”, która utworzyła oddziały
zbrojne pod.nazwą Czerwona Milicja. Po ataku Niemiec na ZSRR
działalność komunistów polskich znacznie się nasiliła. Aktywizuje
się szereg lewicowych ugrupowań, jak: Stowarzyszenie Przyjaciół
ZSRR, Front Walki Za Naszą i Waszą Wolność, Związek Walki
Wyzwoleńczej i inne.
Lewica socjalistyczna RPPS. W Polskiej Partii Socjalistycznej
po klęsce wrześniowej nastąpił rozłam. Wielu członków nie podzielało
poglądów kierownictwa i uważało, że walkę o wyzwolenie społeczne
należy prowadzić wspólnie z komunistami. W okresie okupacji lewi-
cowi socjaliści utworzyli Robotniczą Partię Polskich Socjalistów
(RPPS), która wystąpiła z obozu londyńskiego i po okresie przemian
w jej kierownictwie nawiązała współpracę z ruchem komunistycznym.
RPPS zorganizowała siłę zbrojną do walki z okupantem pod nazwą
Milicja Ludowa.
Powstanie Polskiej Partii Robotniczej. W połowie 1941 roku-
Komitet Wykonawczy III Międzynarodówki zmienił swe stanowisko*'
w stosunku do polskiego ruchu komunistycznego. Postanowiono
Marceli Nowotko
zjednoczyć działające w kraju ugru- s
powania lewicowe w jedną, silną
organizację. W tym celu, w końcu
grudnia wylądowała na spadochro-
nach w okupowanej Polsce Grupa
Inicjatywna, składająca się z doś-
wiadczonych działaczy rewolucyj- 
nych. W styczniu 1942 roku byli
członkowie KPP utworzyli Polską
Partię Robotniczą (PPR), w skład
której weszły działające dotychczas ~
oddzielnie organizacje lewicowe.
Pierwszym sekretarzem Komi-
tetu Centralnego Polskiej Partii Ro-
botniczej został Marceli Nowotko,
były działacz SDKPiL i KPP. Po
jego skrytobójczym zamordowaniu 
w końcu 1942 roku, pa czele partii
156
stanął Paweł Finder, inżynier chemik. Działalność jego na tym sta-
nowisku trwała około roku. W listopadzie 1943 roku został areszto-
wany przez gestapo i osadzony na Pawiaku, a w kilka miesięcy później
zamordowany. Po aresztowaniu Findera sekretarzem partii został
Władysław Gomułka.
Program działania PPR. Od momentu swego powstania
Polska Partia Robotnicza dążyła do zjednoczenia wysiłków całej
klasy robotniczej w walce o niepodległość Polski. W pierwszej odezwie
ze stycznia 1942 roku, czytamy: „W tej decydującej chwili przed ca-
łym narodem staje zagadnienie zjednoczenia wszystkich sił do walki
z okupantem na śmierć i życie, zadanie utworzenia frontu narodo-
wego do walki o wolną, niepodległą Polskę (...)”.
Równocześnie z walką _ o niepodległość prowadzona być miała
walka o wyzwolenie społeczne. Polska stać się miała ojczyzną ludu
pracującego miast i wsi, krajem, gdzie nie będzie nędzy i wyzysku.
W sposób dokładny zasady polityki partii omówione zostały w listo-
padzie 1943 roku, w Deklaracji Programowej PPR O co wal-
czymy? Dokonano w niej oceny przedwojennego ustroju Polski,
ostro krytykując rządy sanacyjne za błędną politykę zagraniczną
i wyzysk mas pracujących. W przyszłej, ludowej Polsce, wielki prze-
mysł, banki i transport miały być odebrane prywatnym właścicielom
i stać się własnością całego narodu, a ziemia należąca dotychczas
do obszarników zostanie podzielona między małorolnych chłopów.
Najuboższe warstwy ludności miały mieć zagwarantowane rzeczywiste
prawo do pracy i szeroki dostęp do nauki.
Deklaracja głosiła dalej, że wszystkie ziemie polskie muszą być
włączone do państwa polskiego. Powrócą do Macierzy stare ziemie
piastowskie nad Odrą i Bałtykiem wynaradawiane i germanizowane
przemocą w okresie porozbiorowej niewoli i okupacji niemieckiej.
Na terenach wschodnich zamieszkanych w większości przez Ukraiń-
ców i Białorusinów, sama ludność zadecyduje o przynależności
państwowej. W okresie powojennym odrodzona Polska zacieśni so-
jusze z Anglią, ZSRR i Stanami Zjednoczonymi i weźmie udział
w organizowaniu bezpieczeństwa i odbudowy gospodarczej Europy.
Ważną rolę przypisywała Deklaracja wszechstronnej współpracy
i ułożeniu dobrosąsiedzkich stosunków między Polską i Związkiem
Radzieckim.
157
Utworzenie Gwardii Ludowej. Przystępując do wcielania
w życie hasła o wyzwoleniu narodowym Polska Partia Robotnicza
utworzyła demokratyczną organizację bojową pod nazwą Gwardia
Ludowa (GL). W skład jej weszły oddziały wojskowe lewicowych
organizacji podziemnych, młodzież robotnicza i chłopska, jeńcy
radzieccy, zbiegli z niemieckich obozów i Żydzi, którzy wyrażali chęć
walki. Gwardia Ludowa podjęła różnego rodzaju akcje zbrojne wy-
mierzone przeciwko okupantowi, największy jednak nacisk położyła
na działalność partyzancką. Pierwszy oddział GL wyruszył do walki
w maju 1942 roku z Warszawy w lasy tomaszowsko-piotrkowskie
pod dowództwem studenta Politechniki Warszawskiej Franciszka
Zubrzyckiego („Małego Franka“). W niedługim czasie oddziały takie
powstafy w całym kraju.
Związek Walki Młodych. Polska Partia Robotnicza utworzyła
również organizację pod nazwą Związek Walki Młodych (ZWM)
skupiającą młodzież z różnych środowisk lewicowych. Zetwuemowcy
pełnili funkcje-łączników i kolporterów (roznoszenie prasy podziem-
158
nej), brali udział w akcjach politycz-
nych i bojowych oraz organizowali
samokształcenie. Pierwszą przewo-
dniczącą ZWM została Hanna
Szapiro-Sawicka („Hanka”), a
po jej aresztowaniu Jan Krasicki
(„Janek ”). Oboje zginęli w czasie
okupacji.
Utworzenie Krajowej Rady
Narodowej. PPR rozwijając walkę
zbrojną, przystąpiła także do orga-
nizowania cywilnej administracji
podziemnego państwa. Z jej ini-
cjatywy, przy współudziale lewico-
wych grup RPPS i ludowych, pow-
stała w końcu grudnia 1943 roku
w Warszawie Krajowa Rada Na-
rodowa (KRN) — podziemny
ośrodek władzy ludowej w Polsce.
Przewodniczącym KRN został Bo-
lesław Bierut. Na pierwszym po-
siedzeniu w nocy z 31 grudnia na
1 stycznia 1944 roku KRN wysunę-
ła program walki o niepodległą, de-
mókratyćzną Polskę Ludową złączo-
ną braterskim sojuszem z ZSRR.
W całym kraju zaczęto tworzyć
rady narodowe różnych szczebli —
zalążek władzy ludowej.
Powołano również Armię Lu-
dową (AL), w skład której oprócz
GL weszły organizacje wojskowe
partii biorących udział w tworzeniu
KRN. AL rozwinęła na szeroką ska
Hanka Sawicka
Janek Krasicki
: walkę partyzancką, zwłaszcza
przeciw transportowi okupanta oraz dokonywała wielu akcji odweto-
wych. Naczelnym dowódcą Armii Ludowej został generał Michał
Rola-Żymierski.
159
- w początkach 1944 roku dowództwo AL przystąpiło do scalania
luźnych oddziałów partyzanckich w brygady sformowane na wzór
wojskowy'. Umożliwiło to skuteczniejszą walkę z policją i wojskiem
niemieckim. Bardziej skuteczną działalność AL rozpoczęła prowadzić
od chwili otrzymywania zrzutów broni od Polskiego Sztabu Party-
zanckiego, działającego na terenie oswobodzonym przez Armię Ra-
dziecką.
TEKST POMOCNICZY
Fragmenty z pierwszej odezwy PPR. Styczeń 1942 roku
[... ] Polska Partia Robotnicza nawołuje wszystkich, komu droga jest sprawa nie-
podległości i wolności narodu polskiego, dó tworzenia i wzmacniania wspólnego frontu
narodowego i do nieprzejednanej walki z niemieckim najeźdźcą faszystowskim.
Polska Partia Robotnicza wzywa do walki o wolną i niepodległą Polskę, w której
niogodzinny dzień pracy, prawdziwe ubezpieczenie społeczne i wolność
której ziemia polska należeć będzie do polskiego chłopa, w której istnieć
będzie dla wszystkich, o Polskę, która zapewni narodowi chlcb, wolność i pokój.
Rodacy! Bracia! W naszych rękach spoczywają losy narodu.
Każdy z nas na swoim posterunku powinien być żołnierzem walki o wyzwblenie
i spełniać do ostatka swój obowiązek patriotyczny.
Należy wszelkimi środkami dezorganizować bazy i siłę zbrojną naszego wroga
na jego tyłach: udaremniać przewóz hitlerowskich wojsk i sprzętu stajennego; nisz-
czyć mosty, wykolejać pociągi, podpalać cysterny i składy wojskowe okupantów, sabo-
tować przede wszystkim produkcję broni i amunicji oraz wszystkiego, co ma służyć
Rodacy! Naszym świętym obowiązkiem jest niesienie wszechstronnej i jak najwy-
Popierajde ze wszystkich sił zbrojne wystąpienia przeciwko armii faszystowskich
Niech drugi front powstanie na tyłach armii hitlerowskiej.
Wzmacniajcie ze wszystkich sił solidarność bojową naszego narodu... Do boju!
Do walki o Wolną i Niepodległą Polskę! Zwyciężymy!
Polska Partia Robotnicza
160
Fragment hymnu Gwardii Ludowej napisanego przez Wandę Zicleńczyk
My, ze spalonych wsi,
My, z głodujących miast —
Za głód, za krew
Za lata lez
Już zemsty nadszedł czas.
Naprzód więc, Gwardio, marszl
Świat plonie wokół nas —
1 zadrży wróg,
I zginie wróg
Z ręki ludowych mas!
ĆWICZENIA
1.	Jaka sytuacja istniała w polskim ruchu komunistyczny
2.	Wymień, znane ci organizacje lewicowe powstałe na 2
1940—1941.
3.	Jak doszło do powstania Polskiej Partii Robotniczej?
4.	Jaki program działania przyjęła PPR?
6.	Na czym polegała działalność członków ZWM?
7.	Kiedy powstała KRN i jaki byl jej program?
8.	Jakie znaczenie dla rozwoju ruchu partyzanckiego miało powstanie Armii Ludowej?
29. NARÓD POLSKI W WALCE Z OKUPANTEM
Walka cywilna. Zapoczątkowana już w pierwszych dniach oku-
pacji walka podziemna narodu polskiego objęła swym zasięgiem
wszystkie podstawowe dziedziny życia politycznego, gospodarczego
i kulturalnego, Jedną z pierwszych jej form byl bierny opór społe-
czeństwa wobec wszystkich poczynań niemieckich. Znajdowało to
swój wyraz w uchylaniu się od wszelkiej współpracy z okupantem,
krytyce i ośmieszaniu jego zarządzeń, świadomym przekraczaniu
zakazów ustalonych jego przepisami, zrywaniu oficjalnych ogłoszeń,
prowadzeniu propagandy przeciwko „nowym porządkom”, słuchaniu
i rozpowszechnianiu, często nawet w formie ulotek, wiadomości ra-
diowych podawanych przez radiostacje alianckie.
Historia — 11
161
Typowy obrazek z warszawskiej ulicy w czasie okupacji. Obiekty niemieckie były oto-
czone drutem kolczastym i strzeżone przez wartowników. Akcje polskiego podziemia
sprawiły, że hitlerowcy czuli się bezpieczni tylko w umocnionych budynkach
Wielką rolę w organizowaniu walki narodu odegrała prasa pod-,
ziemna, redagowana przez liczne organizacje polityczne i wojskowe.
Wydawana w tysiącu siedmiuset tytułach i powielana w dziesiątkach
tysięcy egzemplarzy, prasa ta informowała o rzeczywistej sytuacji na
frontach wojny, podtrzymywała ducha w narodzie i uodparniała go
na terror niemiecki; wzywała do walki z wrogiem i informowała o jej
wynikach. Prasa podziemna wydawana była także w języku niemiec-
kim i przeznaczona dla żołnierzy na froncie wschodnim. Niemcy
dowiadywali się z niej o bezprawiu, jakiego dopuszczają się hitlerowcy
na terenach okupowanych, o bombardowaniu miast niemieckich
przez aliantów i o karach, jakie spotkają zbrodniarzy faszystowskich
po zakończeniu wojny. Wywierało to duży skutek i podrywało wiarę
niemieckiego żołnierza w słuszność prowadzonej przez niego walki.
Działalność ta nazwana została „akcją N”. Powoływały się często na
nią rozgłośnie zagraniczne.
162
Tajne nauczanie. W odpowiedzi na zlikwidowanie przez Niem-
ców polskiego szkolnictwa wyższego i średniego oraz poważne ogra-
niczenie kształcenia na poziomie podstawowym, nauczyciele polscy
zorganizowali masowe tajne nauczanie. Kierowała nim Tajna Or-
ganizacja Nauczycielska (TON), utworzona już w początkach
okupacji. Podziemne nauczanie zorganizowane zostało na wszystkich
poziomach. Tajnym nauczaniem historii, geografii polskiej, literatury
w starszych klasach szkół podstawowych objętych było ponad milion
dzieci. Wpajano im miłość do ojczyzny gnębionej przez wroga, po-
czucie godności narodowej i przygotowywano do pracy w przyszłej,
niepodległej Polsce. Zajęcia odbywały się często w domach prywat-
nych, w stodołach lub w miejscach gwarantujących możliwość szyb-
kiego ukrycia się w razie niebezpieczeństwa. Za udział w tajnym nau-
czaniu groziło wywiezienie do obozu koncentracyjnego bądź tortury
zakończone w wielu wypadkach śmiercią.
Zorganizowano także tajne nauczanie na poziomie szkoły średniej.
W całym kraju powstawały podziemne gimnazja i licea, w których
wykładowcami oprócz nauczycieli, była także inteligencja polska
z różnych zawodów. W końcowych latach okupacji w podziemnych
szkołach średnich kształciło się około 100 tys. młodzieży.
Od początku okupacji była też prowadzona tajna działalność
w zakresie szkolnictwa wyższego. Uniwersytet Warszawski w 1940
roku skupiał zaledwie 387 słuchaczy, a w 1944 już 2176 słuchaczy.
W Stolicy działała oprócz tego Politechnika Warszawska, Wolna
Wszechnica Polska oraz Uniwersytet Ziem Zachodnich, powstały
z inicjatywy wysiedlonych profesorów Uniwersytetu Poznańskiego.
Poza Warszawą rozwinął swą działalność Uniwersytet Jagielloński,
Instytut Pedagogiczny Związku Nauczycielstwa Polskiego oraz
prowadzona była oświata na poziomie wyższym w środowisku lwow-
skim i wileńskim.
Tajne nauczanie prześladowane i surowo karane przez Niemców,
rozwinęło się W potężny ruch obrony kultury narodowej, nie mający
sobie równego w innych krajach okupowanych Europy.
Sabotaż w przemyśle i rolnictwie. Jedną z form walki z oku-
pantem niemieckim był sabotaż. Polegał on na mało wydajnej pracy
w fabrykach, psuciu narzędzi, maszyn i urządzeń, niszczeniu różnymi
sposobami surowców. Sabotaż wykonywano w sposób nie pozwalający
163
ńa' wykrycie przyczyny zniszczeń. I tak W 1941 roku na terenie Ge-
neralnej, Guberni'ponad 40% wszystkich parowozów nie nadawało
się do użytku z powodu nadmiernego „zużycia” się ich części, spo-
wodowanego dolewaniem do wody specjalnych środków żrących.
Źle zahartowane lufy armatnie rozrywały się po kilku strzałach, a sil-
niki lotnicze „z niewiadomych przyczyn” zacinały się w powietrzu,
powodując katastrofy. Sabotaż w przemyśle stosowany był na szeroką
skalę i powodował nieobliczalne w skutkach straty dla armii nie-
mieckiej.
W rolnictwie głównym zadaniem było ukrywanie właściwych
rozmiarów produkcji i dostarczanie w kontyngentach (przymuso-
wych bezpłatnych dostawach) artykułów gorszych i w mniejszej
ilości. Uzyskane w ten sposób nadwyżki przeznaczone były dla gło-
dującej w miastach polskiej ludności.
Masowy sabotaż był także powszechnie stosowanym środkiem
walki przez Polaków wywiezionych na przymusowe roboty do Nie-
miec.
Udział młodzieży w walce. Najliczniejszą organizacją młodzie-
żową działającą w antyhitlerowskim podziemiu były Szare Szeregi,
czyli konspiracyjny Związek Harcerstwa Polskiego. Pracę podziemną
rozpoczęło ZHP od pierwszych dni okupacji i prowadziło ją do końca
wojny. Szare Szeregi m. in. stosowały „mały sabotaż”, to jest wykony-
wanie na murach napisów Polska Walczy, Polska Zwycięży, Hitler
kaput, rysunków (np. swastyka na szubienicy), ulotek oraz gazo-
wania kin, z których dochód przeznaczony był na niemiecki fundusz
wojenny.
Młodzież starsza Szarych Szeregów zgrupowana była w Grupach
Szturmowych (GS) i brała czynny udział w akcjach bojowo-dywer-
syjnych.
Poważny udział w'walkach z okupantem niemieckim miał Związek
Walki Młodych, który od początku swego powstania angażował
się czynnie do akcji bojowych. Oddziały ZWM dokonały dziesiątków
zbrojnych wypadów, przy czym wielokrotnie były to akcje uderzające
w czuły punkt niemieckiej machiny wojennej — w transport.
Z członków ZWM stworzono także konspiracyjny batalion im.
Czwartaków, którego żołnierze wsławili się wieloma czynami bo-
jowymi w okresie okupacji i w czasie Powstania Warszawskiego.
164
„Cudowna broń” niemiecka — V-2
Wywiad. Do największych osią-
gnięć polskiego wywiadu konspira-
cyjnego należało rozpracowanie nie-
mieckich planów i rozmieszczenia
wojsk przed uderzeniem na ZSRR
w 1941 roku; wykrycie i dokładne
oznaczenie miejsca produkcji rakiet
V-l, co pozwoliło Anglikom na
zbombardowanie fabryki oraz roz-
szyfrowanie tajemnicy „cudownej
broni”, przeznaczonej do zagłady
Londynu — rakiety V-2. Jedna z,ta-
kich rakiet została przez polski wy-
wiad przechwycona i w częściach
wysłana do Anglii.
Polski wywiad wykrył również ukryte bazy niemieckich okrętów
podwodnych i rozmieszczenie w całej okupowanej Europie zakładów
lotniczych Focke-Wulfa. Jedne i drugie zostały zbombardowane.
Dywersja. Wyższą formą walki polskiego podziemia z okupantem
była dywersja. Wydzielone z organizacji bojowych kilkuosobowe
grupy dywersyjne, składające się ze specjalnie przeszkolonych ludzi,
wysadzały w powietrze pociągi wojskowe, linie wysokiego napięcia,
atakowały posterunki niemieckie, podpalały magazyny, składy broni
i amunicji oraz wykonywały cały szereg różnorodnych akcji bojowych.
Po wykonaniu zadania członkowie oddziału chowali broń i rozchodzili
się do domów. Dywersja stosowana była szczególnie tam, gdzie nie
istniały możliwości tworzenia oddziałów partyzanckich (np. w mias-
tach lub terenach bezleśnych).
Najgłośniejszymi akcjami wykonanymi przez Związek Walki
Młodych były: wykolejenie w nocy 26 września 1943 roku pociągu
towarowego na odcinku Warszawa—Wawer; wysadzenie 21 paź-
dziernika 1943 roku wojskowego pociągu urlopowego między Otwoc-
165
kiem i Śródborowem, gdzie zabito i raniono kilkudziesięciu hitle-
rowskich oficerów; wysadzenie 7 grudnia 1943 roku pociągu
towarowego ze sprzętem wojskowym między stacjami Międzylesie
i Radość, co spowodowało wybuch pożaru, który zniszczył prawie
cały skład pociągu. Ponadto oddziały ZWM dokonywały akcji odwe-
towych na niemieckie lokale, jak „Cafe Club” (drugi zamach), gdzie
zginęło lub odniosło rany kilkunastu oficerów hitlerowskich oraz
na „Bar Podlaski”, do którego mieli wstęp tylko funkcjonariusze SS
i policja niemiecka. Wybuch plastikowej bomby (plastik — materiał
wybuchowy) spowodował wówczas śmierć 16 hitlerowców i zranienie
dalszych trzydziestu.
Do najbardziej znanych akcji dywersyjnych wykonanych przez od-
działy Szarych Szeregów należą: Odbicie więźniów pod Arsenałem
(w Warszawie) w dniu 26 marca i pod Celestynowem 19 maja 1943 roku,
rozbicie niemieckiej strażnicy granicznej w Sieczychach w powiecie
Ostrów Mazowiecka, 20 sierpnia tegoż roku; seria wysadzeń nie-
mieckich pociągów z wojskiem i sprzętem wojennym, dokonana na
przestrzeni lat 1943—1944, oraz wykonywanie wyroków śmierci
na najbardziej zbrodniczych i brutalnych gestapowcach. Największy,
Kolejny transport ludności warszawskiego getta do obozu śmierci
światowy rozgłos zyskała likwidacja w dniu 1 lutego 1944 roku kata
Warszawy i wielu miast Europy, generała SS Franza Kutschery.
Powstanie w gettcie. W kwietniu 1943 roku w gettcie war-
szawskim wybuchło powstanie. Żydowska Organizacja Bojowa chwy-
ciła za broń, aby walczyć o istnienie i godność ludzką. Hitlerowcy
rzucili do walki oddziały SS, które paląc i wysadzając w powietrze
poszczególne domy likwidowały ich obrońców. Po stłumieniu po-
wstania w gettcie warszawskim Niemcy wymordowali pozostałych
przy życiu Żydów.
W okresie przygotowywania się Żydowskiej Organizacji Bojowej
do powstania, Polacy zaopatrywali getto w broń, amunicję i środki
potrzebne do walki. Gdy powstanie wybuchło kilka polskich grup
bojowych (z GL i AK) przeszło na teren getta i walczyło wspólnie
z Żydami.
TEKST POMOCNICZY
O odbiciu więźniów pod Arsenałem
(Aleksander Kamiński: Kamienie na
1957, «. 143)
Szofer widocznie coś zrozumiał, gdyż dodaje gazu i zamiast wjechać w Nalewki skręca
na lewo w Długą. Za późno! Z chodnika wyskakują przed auto młodzi ludzie; szkło
tłuczonych butelek pryska znad maski samochodu objętej w jednej chwili płomieniem.
Szofer instynktownie naciska hamulec, auto zatoczywszy krzywy łuk, posuwa się wolno
koło Arsenału Warszawskiego. Z płonącej szoferki wyskakują dwaj gestapowcy, od strony
Nalewek biegnie zaś oficer SS. Oficer ten biegnie tam, gdzie stoi oddziałek granatniczy
Alka. SS-man zdążył już wyjąć pistolet i krzyczy coś po niemiecku. Alek powoli i ze
spokojem bierze go na cel i strzela. Hitlerowiec pada zabity.
Gestapowcy, którzy wyskoczyli z auta, zaczynają nerwowo i chaotycznie strzelać;
odpowiadają im polskie strzały. Z pobliskich ruin wyrywa się ostra seria pistoletu ma-
szynowego. Po paru minutach na jezdni, tuż koło więźniarki, leżą trzy postacie w mundu-
rach niemieckich, jeden z leżących pali się. Pali się też znieruchomiały przy kierownicy
szofer. Strzela uważnie i spokojnie już tylko jeden z gestapowców, który wyskoczył
z auta. Kule pistoletu maszynowego hitlerowca biją po filarach Arsenału, za które
skoczyła w tej chwili grupka atakujących wraz z Zośką. Młodzi ludzie zaczynają go-
rączkowo strzelać w gestapowca. Na próżno! Jest doskonale ukryty. Ostrzeliwuje się
spokojnie i rozważnie. Jakiś mocny typ. Mijają bezcenne sekundy. Okropna rzecz;
impas w walce; w walce, gdzie każda chwila zwłoki grozi stronie polskiej uicobliczalny-
167
. „„„	» W,Mes.	<0.™ i te ,T,,;
mi następstwami- Kr>^
gestapowca-	ś nienaturalnym głosem. Jak rzuceni prądem clektryra.
- Naprzód I W	towarzysze. Sion dopędza Zośkę. Zaciął mu si.
nym wyskaku), tcr“	. tolet) repetuie. Inni strzelają w biegu. Niemiec nie wy.
sten. Zośka wyrywa	się j chowa za samochód, gdzte dosięga go kula jednego
tnymuje psychicznie, zrywa -
1	płonące drzwiczki szoferki - nikogo. Ktoś inny szarpie p!ótno
.n^Tścią™ trupa konwojenta-gestapowca. Alek otwiera ty ł więźniarki. Onie-
2	tyłu wozu iw .njowie „ucaj, się teraz gwałtownie, gniotąc leżącego n3
» Pól POS»™«»	M'””'1"' D°P”° gd’
p“. WT-otay*	' W™.	“»*)»
na czworakach przez ławki Rudy.
— Jest! Jest! — wrzeszczy ucieszony glos. — Jest Rudyl •
ĆWICZENIA
i.	Na czym polega walka cywilna? Jakie jej formy stosowali Polacy?
2.	Co wiesz o tajnym nauczaniu? Jakie znaczenie miało ono dla Polski?
3.	Jakie formy sabotażu stosowali Polacy w przemyśle i rolnictwie? .
4.	Jakie znasz ważniejsze osiągnięcia polskiego wywiadu konspiracyjnego?
5.	Jaka była postawa młodzieży polskiej w latach okupacji ?
6.	Na czym polegają działania dywersyjne? Podaj przykłady.
30.	DALSZY ROZWÓJ RUCHU OPORU W POLSCE
Rozwój partyzantki. Inną formą walki z najeźdźcą i okupantem
był ruch partyzancki. Pierwsze oddziały partyzanckie powstają na
ziemiach polskich w początkach 1941 roku. Należą do nich „Ję-
dnisie”, oddział bojowy organizacji „Odwet”, działający na styku
województwa kieleckiego i krakowskiego; grupy partyzanckie Tajnej
organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, rozwijające zbrojną dy-
Px™C1W lmi0m komurukacji i łączności na Pomorzu. Po na-
się lewir ‘em,ecJJna ZSRR ruch Partyzancki się aktywizuje. Tworzą
sława Buc7^'°v k^ne: na Podlasiu pod dowództwem Łady-
bia”. ZW7 ef°’ W lubelszczyźnie pod dowództwem „Jastrzę-
zadań dywersji* ”Zwiiizek °dwetu” organizację do specjalnych
168
Partyzanci z oddziału im. Romualda Traugutta
Wyjście w pole pierwszego oddziału GL (patrz temat nr 28)
rozpoczęło nowy etap działalności polskiej partyzantki. PPR zjedno-
czyła działające dotychczas w rozproszeniu lewicowe grupy bojowe,
stawiając sobie za główny cel wzmożenie walki partyzanckiej, w niej
bowiem widziała najbardziej skuteczną formę szkodzenia okupantowi.
Ilość oddziałów partyzanckich Gwardii Ludowej szybko zaczęła
wzrastać. Ich ożywiona działalność stała się przykładem i zachętą
dla innych organizacji wojskowych i potwierdzeniem słuszności
tezy głoszonej przez PPR, że najlepszą odpowiedzią na terror niemiecki
jest odwet i wzmożenie walki zbrojnej.
Po klęsce niemieckiej pod Stalingradem ruch partyzancki przybrał
na sile. Zwiększała się nieustannie ilość oddziałów i wzrastała ich
aktywność bojowa. O rozmiarach naszej wojny partyzanckiej może
świadczyć fakt, że latem 1944 roku na ziemiach polskich walczyło
łącznie około 150 tys. uzbrojonych partyzantów AL, AK, BCh.
169
Szczątki hitlerowskiego pociągu wojskowego
Bitwa o szyny. Przez ziemie polskie przebiegały najważniejsze
linie zaopatrzeniowe frontu wschodniego. Jednym z głównych zadań
Polski Podziemnej było utrudnianie dostaw sprzętu, żywności i po-
siłków dla armii niemieckiej. Gwardia Ludowa, a potem Armia
Ludowa stawiały to za naczelne swoje zadanie i uderzały w niemiecki
transport wszędzie, gdzie było to możliwe.
Ogółem, żołnierze Polski Podziemnej — AL, AK, BCh i innych
mniejszych ugrupowań zadali Niemcom duże straty. Wysadzili w po-
wietrze ponad 1,2 tys. pociągów, podpalili około tysiąca pociągów
oraz uszkodzili na postojach wiele tysięcy wagonów i parowozów.
Przerwy w ruchu trwały w sumie dziesiątki tysięcy godzin. Miało to
ogromne znaczenie dla przebiegu działań na froncie wschodnim (patrz
również temat nr 29).
Walka z żandarmerią niemiecką i wojskiem. Rozwój walki
partyzanckiej, która stawała się powszechną formą działalności wy-
zwoleńczej narodu, spowodował, że już w czerwcu 1943 roku ziemie
polskie uznane zostały przez hitlerowców za obszar objęty wojną
partyzancką. Oznaczało to wprowadzenie stanu wyjątkowego i skie-
rowania do walki z Polską Podziemną znacznych sił.. Oprócz specjal-
170
nych, zmotoryzowanych brygad policyjnych Niemcy zaczęli coraz
częściej używać przeciw partyzantom wielkich jednostek wojska,
ogołacając przez to front.
Polacy, prócz likwidowania wyższych funkcjonariuszy SS i gestapo,
atakowali strażnice graniczne, posterunki policji i żandarmerii,
rozbijali obławy niemieckie, wykonywali wyroki na szpiclach i straż-
nikach więziennych. Stanowiło to poważne zagrożenie tyłów frontu
wschodniego.
Siły niemieckie zaangażowane do walki z polskim ruchem oporu
i zabezpieczające zaplecze frontu wschodniego, dochodziły do 950 tys.
uzbrojonych ludzi. Jest to więcej niż liczyła Armia Polska we Wrześniu
1939 roku.
Dokumenty niemieckie mówią, że ich wojska frontowe ponad
tysiąc dwieście razy brały udział w walkach z polskimi partyzantami;
policja i żandarmeria znacznie więcej. Cyfry te najwymowniej świad-
czą o sile polskiego oporu.
Oddział partyzancki otrzymuje proporzec
171
Obrona ludności przed pacyfikacjami i wysiedleniem.
W odwet za pomoc udzielaną partyzantom, przechowywanie jeńców
radzieckich i Żydów lub niedostarczanie kontyngentów, Niemcy
pacyfikowali całe wsie, mordowali ludność, a zabudowania palili.
Pod koniec 1942 rolni przystąpili oni do realizacji tzw. general-
nego planu wschodniego, którego pierwszym etapem miało być
wysiedlenie ludności polskiej z terenu Zamojszczyzny i osadzenie
tam kolonistów niemieckich (patrz tekst pomocniczy na s. 149).
W obronie ludności Zamojszczyzny wystąpiły oddziały zbrojne
Polski Podziemnej — GL, BCh i AK. Szeroko zakrojone działania
partyzanckie przez swą masowość nabrały charakteru powstania.
Oddziały powstańcze likwidowały posterunki policji, niszczyły trans-
port i jego urządzenia, atakowały obiekty gospodarcze oraz parali-
żowały działalność administracji niemieckiej. Jednocześnie zaś ewa-
kuowały ludność z zagrożonych wysiedleniem wsi i dokonywały akcji
odwetowych na miejscowości zajęte przez kolonistów niemieckich.
Walki w obronie Zamojszczyzny toczyły się przez kilka miesięcy.
Doszło do dużych bitew m. in. pod Wojdą, Zaborecznem, Dzie-
172
rążnią i Józefowem. Polacy ponieśli poważne straty, ale hitlerowcy,
mimo iż byli wspomagani przez ukraińskich faszystów, zmuszeni
zostali do zaprzestania akcji wysiedleńczej.
Na uwagę zasługuje fakt, że w obronie ludności Zamojszczyzny,
walczyło kilka radzieckich oddziałów partyzanckich, które powstawa-
ły początkowo ze zbiegłych z niewoli jeńców, potem również przy-
chodziły zza Bugu.
Wielkie boje partyzanckie AL, AK, BCh. Już w 1943 roku
doszło na Lubelszczyźnie, Kielecczyźnie i we wschodniej części
województwa łódzkiego do wielkich działań przeciwpartyzanckich
przeprowadzonych przez Niemców przy użyciu policji i wojska.
Wraz ze zbliżaniem się frontu wschodniego do granic Polski,
oddziały partyzanckie łączyły się w duże jednostki bojowe, aby sku-
teczniej zwalczać przeciwnika. W lutym 1944 roku rozpoczęły na
Wołyniu w rejonie Włodzimierza i Kowla długotrwałe walki oddziały
AK współdziałając z partyzantką i frontowymi wojskami radzieckimi.
W maju dochodzi pod Rąblowem do wielkiej bitwy oddziałów AL
i partyzantów radzieckich z przeważającymi siłami niemieckimi.
Po przerwaniu okrążenia część partyzantów przeszło do Lasów
Janowskich (na Lubelszczyźnie). Tam rozegrała się następna wielka
bitwa partyzancka. Skoncentrowane siły partyzanckie oddziałów
radzieckich, AL, AK i BCh w sile ponad 3 tys. ludzi zaatakowane
zostały przez zgrupowanie niemieckie liczące 25 tys. żołnierzy. Kilku-
nastodniowc zacięte walki rozgrywały się kolejno w Lasach Lipskich,
Janowskich i Puszczy Solskiej, zakończone ostatecznie wyjściem
większości oddziałów partyzanckich z okrążenia.
U schyłku lipca 1944 roku oddziały AL, AK i partyzantów
radzieckich toczyły w Lasach Parczewskich z hitlerowcami ciężkie
boje, aż do momentu podejścia czołowych jednostek wojsk radziec-
kich.
Na Kielecczyźnie zgrupowania AL stoczyły z Niemcami wielkie
bitwy pod Ewiną, w Lasach Suchedniowskich i pod Gruszką. Od-
działy AK walczyły w tym czasie w lasach Złoty Potok, pod Szewcami,
Radkowem i w Lasach Przysuskich.
Do dużych bitew partyzanckich doszło również na Podhalu
i we wschodniej części województwa warszawskiego oraz w rejonie
Puszczy Kampinoskiej.
173
Walka
z okupantem hitlerowskim
Republika Pińczowska. W końcu lipca 1944 roku na oczyszczo-
nej od okupanta południowej części województwa kieleckiego doszło
do utworzenia małego partyzanckiego państewka — Republiki Pin*
czowskicj. Utworzona ona została przez działające wspólnie oddziały
AK, AL i BCh wsparte przez dwa czołgi radzieckie, które przedarły
174
się przez front. Republika Pińczowska stała się symbolem wspólnej
walki żołnierzy Polski Podziemnej ze znienawidzonym wrogiem.
Polski Sztab Partyzancki. W maju 1944 roku na terenie ZSRR
powstał Polski Sztab Partyzancki, którego zadaniem było udzielenie
wszechstronnej pomocy walczącym oddziałom polskiej partyzantki.
Drogą lotniczą dokonywano w umówionych miejscach zrzutów
broni, amunicji, lekarstw i środków opatrunkowych oraz przerzu-
cano do kraju grupy desantowe mające zasilić oddziały partyzanckie.
Na czele Sztabu stanął generał Aleksander Zawadzki.
Oddziały Armii Krajowej zaopatrywane były częściowo przez lot-
nictwo sojusznicze z Zachodu.
ĆWICZENIA
I.	Co wiesz o pierwszych oddziałach partyzantki konspiracyjnej? Wskaż na mapie,
gdzie one działały.
2.	Jakie znaczenie dla rozwoju partyzantki miało powstanie Gwardii Ludowej?
3.	Przeciw komu kierowały główne uderzenia oddziały Polski Podziemnej?
4.	Jakie siły zaangażowali Niemcy do walki z Polską Podziemną?
5.	W jaki sposób broniono ludność cywilną przed pacyfikacjami
6. Wskaż na mapie miejsca wielkich bitew stoczonych przez partyzantów polskich.
7. Jakie zadania miał Polski Sztab Partyzancki?
3L WOJSKO POLSKIE W ZSRR
Jakie były losy Armii Polskiej utworzonej w 1941 roku w ZSRR?
Związek Patriotów Polskich. W kwietniu 1943 roku przeby-
wający na terenie ZSRR komuniści polscy utworzyli Związek Patrio-
tów Polskich (ZPP), na którego czele stanął Alfred Lampe i Wanda
Wasilewska. ZPP zwrócił się do rządu radzieckiego z prośbą o po-
zwolenie na organizowanie armii polskiej, która wspólnie z wojskami
radzieckimi walczyłaby o wolność ojczyzny. Było to zgodne z (życze-
niami Polaków, których liczne skupiska znajdowały się w ZSRR.
ZPP prowadził również szeroką akcję kulturalno-oświatową.
175
uirnnn
176
177
Przysięga I Dywizji Piechoty
Organizował polskie szkoły i domy dziecka, wydawał polskie podręcz-
niki i opiekował się Polakami przebywającymi w ZSRR.
Utworzenie I Dywizji im. Tadeusza Kościuszki. Na prośbę
ZPP rząd radziecki udzielił przychylnej odpowiedzi. Rada Korni-
sarzy Ludowych podjęła uchwalę, zezwalającą na utworzenie polskiej ag.
dywizji piechoty. Jako miejsce jej formowania wyznaczono Sielce
nad rzeką Oką, do których masowo zaczęli napływać ochotnicy, re- .. •
krutujący się z Polaków mieszkających w ZSRR. Broń, umunduro- g
wanie i instruktorów oraz część kadry dowódczej dostarczył Związek
Radziecki. W przeciągu dwóch miesięcy dywizja im. Tadeusza M
Kościuszki, została sformowana i przeszkolona. Dowódcą jej miano- jS
wano pułkownika Zygmunta Berlinga. 15 lipca 1943 roku, w rocznicę -4
bitwy pod Grunwaldem żołnierze polscy złożyli przysięgę.
W skład dywizji oprócz piechoty wchodziła artyleria, broń pan- J
cerna i eskadra lotnicza. Była to jednostka odpowiadająca wymogom 3
nowoczesnej wojny.
178
Bitwa pod Lenino. 12 października 1943 roku Dywizja Pie-
choty im. Tadeusza Kościuszki otrzymała pierwsze zadanie bojowe:
przełamanie linii obronnej nieprzyjaciela w pobliżu białoruskiego
miasteczka Lenino. Po kilku godzinach obustronnie krwawych walk,
Polacy zdobyli ważne punkty obrony niemieckiej. Pierwsza bitwa,
choć okupiona dużymi stratami, zakończyła się zwycięstwem dywizji.
Kościuszkowcy zdali egzamin bojowy. W ciągu dwudniowych
walk oddziały polskie przełamały pierwszą pozyq’ę wroga, wdarły
się od 1,5 do — 2,5 km w głąb jego obrony, zdobyły szturmem wzgó-
rze i wieś Połzuchy i — co najważniejsze — zdobyty teren utrzy-
mały. Polacy zabili ok. 1500 hitlerowskich żołnierzy i oficerów,
329 wzięli do niewoli. W ręce polskie wpadła duża ilość broni, amu-
nicji i sprzętu wojskowego.
179
Ale historyczne znaczenie bitwy pod Lenino oceniać należy nie  ,
tylko liczbami ilustrującymi straty zadane nieprzyjacielowi. Dla
nas, dla narodu polskiego, miała ona przełomowe znaczenie. Ozna-
czała bowiem zwycięstwo koncepcji politycznej polskiej lewicy, I
komunistów, którzy widzieli drogę wyzwolenia Ojczyzny w walce 3
przeciwko faszyzmowi niemieckiemu u boku Armii Radzieckiej.
Była to najkrótsza i najrealniejsza droga. Ona doprowadziła do zwy-
cięstwa. Po raz pierwszy w drugiej wojnie światowej na froncie I
wschodnim, tam gdzie decydowały się losy tej wojny, a więc i Polski,
pojawił się żołnierz polski. Odtąd sprawa polska na arenie między-
narodowej zaczęła kształtować się na nowych podstawach. Polskie
siły demokratyczne z komunistami na czele zamanifestowały światu,
że biotą sprawę walki o Polskę we własne ręce. Dzień 12 paździer- S
nika — data bitwy pod Lenino — został uznany za święto Wojska
Polskiego.
I
Dalszy rozwój polskich sił zbrojnych w ZSRR. Duży napływ
ochotników do Sielc spowodował, iż rząd radziecki zgodził się na
sformowanie większej jednostki — Korpusu Polskich Sił Zbrojnych, I
a w marcu 1944 roku Armii Polskiej. Organizowanie i szkolenie
Armii Polskiej odbywało się w pobliżu granic Polski, aby wykorzystać '
możliwości mobilizacyjne wyzwolonych terenów Zachodniej Ukrainy,
zamieszkanych częściowo przez Polaków.
Dywizje 1 Armii Wojska Polskiego otrzymały imiona polskich
bohaterów narodowych: 2 DP — Henryka Dąbrowskiego, 3 DP —
 Romualda Traugutta, 4 DP — Jana Kilińskiego. Natomiast 1 Bry- £
gada Pancerna imię bohaterów Września — Obrońców Westerplatte.
Artyleria przeciwlotnicza 1 Armii stoczyła z lotnictwem niemiec-
kim swój pierwszy krwawy bój w obronie transportów wojskowych, .]
stojących na stacji kolejowej Darnica pod Kijowem. Strącono 5.sa-
molotów, lecz zniszczeniu uległa część transportu.
Ważną rolę odegrała artyleria polska, wspierająca Armię Ra-
dziecką przy zdobywaniu niemieckich umocnień nad rzeką Turią
i Bugiem. Pokonanie tych przeszkód otworzyło drogę na ziemie
polskie.
180
TEKST POMOCNICZY
Bitwa pod Lenino
Bitwa ta była pierwszym bojem stoczonym przez 1 Dywizję Piechoty. O jej rozpo-
częciu opowiada jeden z żołnierzy:
[... ] W gorącym blasku łuny wschodziło rumiane słońce. Jak gdyby na powitanie
dnia bitwy huknęły, stęknęły, załomotały działa różnego kalibru. Rozpoczęło się po-
tężne przygotowanie artyleryjskie, którego sygnał dala salwa „Katiusz”. Zagrały jedno-
cześnie haubice, armaty, moździerze, tworząc jeden ciągły, nieprzerwany, potężny
grzmot, w którym brzmią! wyraźnym echem przeciągły szum pocisków, mknących
z wyrzutni „Katiusz”. Dym rozbłyskany płomieniem, przetkany iskrami zasłonił po-
ranne słońce.
Ogień pokrył cały obszar obrony nieprzyjaciela. Dwugodzinne przygotowanie
artyleryjskie wymagało natężenia wszystkich sił artylerzystów.
— Za swabodnuju Polszu — agoń! — zabraniały przy pierwszych strzałach komendy
radzieckich oficerów.
— Za wolną Polskę — ognia! — wołali na swoich stanowiskach Polacy.
A potem grzmiały już tylko gromko rzucone słowa: — Agoń! — Ognia! — Agoń! —
Ognia!
Nacierających Polaków faszyści przywitali ogniem z dział i moździerzy. Pociski
wyrywały z szeregów zabitych i rannych. Piechota nie zatrzymała się jednak. Żołnierze
otworzyli ogień w marszu i nie schylali się, szli naprzód, by wyjść spod obstrzału arty-
lerii i moździerzy wroga, by jak najszybciej dotrzeć do jego okopów!...
[... ] Gdziekolwiek ruszy piechota — dzielnie wspiera ją artyleria — „bóg wojny”.
Z tyłu biją ciężkie działa wszelkiego kalibru. W szykach piechoty posuwają się działa
lekkie, które artylerzyści ciągną nie szczędząc wysiłku. Mimo chłodu pot ścieka z czół,
zmęczenie dławi, zapiera oddech. To nic! Naprzód! Naprzód!
ĆWICZENIA
1.	Jaką działalność przejawiał Związek Patriotów Polskich?
2.	Jak doszło do utworzenia 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki?
3.	Jakie znaczenie miała bitwa pod Lenino?
4. Objaśnij zwrot: „najkrótsza droga do Polski”.
5. Jak przebiegał dalszy rozwój polskich sił zbrojnych w ZSRR?
181
D. POWSTANIE POLSKI LUDOWEJ. ZWYCIĘSKIE
ZAKOŃCZENIE WOJNY
32. ZAŁAMANIE SIĘ PANOWANIA NIEMIECKIEGO W EUROPIE
Kapitulacja Włoch. Po pokonaniu sił niemiecko-włoskich
w Afryce wojska Sprzymierzonych wylądowały w lipcu 1943 roku
na Sycylii. Posiadając wielką przewagę w ludziach i sprzęcie oraz
mając do czynienia z przeciwnymi wojnie żołnierzami włoskimi,
alianci szybko posuwali się naprzód; jednocześnie rozpoczęli przy-
gotowania do lądowania na półwyspie włoskim. Prośbie Mussoliniego
o pomoc Niemcy odmówili.
W tej sytuacji na rozkaz króla Mussolini został aresztowany,
a nowy szef rządu, marszałek Badoglio (czytaj: Badolio), w tajem-
nicy przed Niemcami rozpoczął rokowania z aliantami, w wyniku
których podpisano układ o zaprzestaniu działań wojennych. Równo-
cześnie wojska alianckie wylądowały na Półwyspie Apenińskim.
Dnia ,8 września 1943 roku- Włochy skapitulowały. Niemcy zdą-
żyli jednak wcześniej obsadzić wybrzeża włoskie, stawiając lądującym
wojskom amerykańskim i angielskim silny opór. Jednocześnie oddzia-
ły niemieckie przystąpiły do rozbrajania Włochów.
Bitwa o Monte Cassino. Jesienią 1943 roku front we Włoszech
zatrzymał się na tzw. Linii Gustawa zbudowanej w oparciu o natu-
ralne przeszkody, jakimi były wysokie i niedostępne grzbiety górskie.
Próba obejścia tej przeszkody nie powiodła się.
W styczniu 1944 roku rozpoczęły się walki o przełamanie Linii
Gustawa w rejonie wzgórza Monte Cassino. W długotrwałych i krwa-
wych zmaganiach brały udział dywizje angielskie, amerykańskie,
francuskie, nowozelandzkie i hinduskie. W maju zadanie zdobycia
Monte Cassino powierzone zostało 2 Korpusowi Polskiemu do-
wodzonemu przez generała Andersa. Dnia 18 maja, po tygodniu
zaciętych walk Anglicy przełamali niemiecką obronę w dolinie rzeki
Liri, a Polacy zdobyli Monte Cassino. Droga na Rzym stanęła
otworem.
Bitwa o Monte Cassino była wielkim i pięknym czynem bojowym
żołnierza polskiego i jako taka pozostanie na zawsze w naszej historii.
Dal temu wyraz dowódca wojsk sprzymierzonych we Włoszech,
182
Polacy zatykają sztandar na szczycie Monte Cassino
generał Alexander, w odezwie dla Polaków: „Był to wielki dzień
sławy dla Polski, kiedy zdobyliście tę warowną fortecę, którą sami
Niemcy uważali za niemożliwą do zdobycia... Żołnierze 2 Korpusu
Polskiego! Jeżeliby mi dano wybierać między żołnierzami, których
bym chciał mieć pod swoim dowództwem, wybrałbym was, Polaków!”
Po przełamaniu Linii Gustawa, wojska 2 Korpusu Polskiego kon-
tynuowały dalej walki z Niemcami, zdobywając Pescarę, Anconę
i Bolonię.
Utworzenie drugiego frontu we Francji. Postępy wojsk ra-
dzieckich na początku 1944 roku skłoniły państwa zachodnie do
utworzenia drugiego frontu w Europie.
Dnia 6 czerwca 1944 roku, po silnym bombardowaniu lotniczym
i morskim, wielka flota inwazyjna składająca się z przeszło 2 tys.
statków handlowych oraz około 4 tys. łodzi i barek wysadziła na
wybrzeżu Francji duży zespół wojsk alianckich, wyposażonych
w pływające czołgi i nowoczesny sprzęt. Całość operacji osłaniało
183
Czołgi polskie na ulicach włoskich miast
700 okrętów wojennych i silne lotnictwo. W ciągu 12 dni milionowa
armia sojusznicza znalazła się na kontynencie europejskim i rozpo-
częła natarcie. W dwa miesiące później lądowanie nastąpiło również
na południu Francji. W przeciągu sierpnia oswobodzona została
prawie cała Francja, a w początkach września Belgia.
Walki wojsk polskich na Zachodzie. Wśród wojsk alianckich
lądujących na plażach Normandii była również polska 1 Dywizja
Pancerna pod dowództwem generała Stanisława Maczka. Jednym
z pierwszych jej zadań było przełamanie obrony niemieckiej armii
pancernej oraz wspólnie z jednostkami kanadyjskimi zamknięcie
okrążenia nieprzyjaciela. Dywizja z dużymi stratami przerwała główne
pozycje niemieckie i po zdobyciu szeregu umocnionych miejscowości
i odparciu licznych kontrataków, odcięła Niemcom jedyną drogę
odwrotu koło miasta Falaise (czytaj: Falez). W ciągu sześciu dni
bardzo ciężkich walk, podczas których Niemcy próbowali przerwać
pierścień blokady, Polacy wytrzymali całą furię dwustronnego ataku
dwóch korpusów SS, zadając im ogromne straty w ludziach i sprzęcie.
Po bitwie pod Falaise dywizja wzięła udział w pościgu za Niem-
cami przez Francję, Belgię i Holandię, wyzwalając szereg miast
m. in. Ypres (czytaj: Ipr), Gandawę, Axel i Bredę. 1 Dywizja Pancerna
swój zwycięski szlak bojowy zakończyła zdobyciem niemieckiej bazy
morskiej — Wilhelmshaven.
Straty zadane Niemcom przez 1 Dywizję Pancerną wynosiły:
około 260 czołgów i dział pancernych, około 1 tys. różnych pojazdów
184
mechanicznych, 13 samolotów, 9 bomb latających. Dywizja wzięła
ponad 18,5 tys. jeńców (nie licząc oddanych Amerykanom w czasie
pierwszych walk). Straty niemieckie w zabitych są trudne do usta-
lenia; były jednak one ogromne.
W połowie września 1944 roku, została zrzucona wraz z wojskami
angielskimi na teren Holandii, polska 1 Samodzielna Brygada Spa-
dochronowa. Po dziewięciu dniach krwawych walk o opanowanie
mostów na rzekach i kanałach w okolicy Arnhem, brytyjska dywizja
została zdziesiątkowana i wycofana poza linię frontu. Walczący z nią
wspólnie i osłaniający jej odwrót Polacy, również ponieśli duże
straty.
Wielką sławą okryło się na Zachodzie polskie lotnictwo. Po wal-
kach w obronie Wielkiej Brytanii (patrz temat nr 23) dywizjony
polskie brały udział w bitwie o Atlantyk (patrolowanie, stawianie'
min, osłanianie konwojów, bombardowanie okrętów wroga, ratow-
nictwo), w nalotach bombowych na Berlin i ośrodki przemysłowe
Lądowanie wojsk sprzymierzonych na plażach Normandii, czerwiec 1944 rok
185
w Niemczech, walczyły nad północną Afryką i Włochami oraz doko-
nywały zrzutów broni i zaopatrzenia dla Polski Podziemnej.
Ogółem Polskie Siły Powietrzne w oparciu o Wielką Brytanię
zestrzeliły i uszkodziły 1192 samoloty nieprzyjaciela, 190 bomb
latających, zniszczyły kilka tysięcy pojazdów mechanicznych i wa-
gonów kolejowych, zniszczyły lub uszkodziły około 200 różnych
okrętów, statków, barek i łodzi niemieckich.
Zamach jia Hitlera. W obliczu zbliżającej się nieuchronnie
klęski grupa wyższych oficerów niemieckich postanowiła przejąć
w swe ręce władzę w Niemczech, zawrzeć z państwami zachodnimi
odrębny pokój, a całość sił skierować przeciwko ZSRR. W związku
z tym dokonano zamachu na Hitlera. W czasie narady sztabu nie-
mieckiego, w głównej kwaterze („Wilcze Gniazdo” koło Kętrzyna)
wybuchła bomba podłożona przez jednego z zamachowców. Zamach
się nie udał, a Hitler odniósł tylko lekkie obrażenia. Wszystkich
186
uczestników spisku w liczbie kilku tysięcy, wymordowano w okrutny
sposób.
Kapitulacja Rumunii i Finlandii. W wyniku zwycięskiej
ofensywy radzieckiej przełamany został front niemiecko-rumuński
w Mołdawii i Besarabii oraz otoczone, a następnie zlikwidowane
znaczne siły niemieckie. W sierpniu 1944 roku nastąpiło zerwanie
przez Rumunię paktu z Niemcami i wypowiedzenie im wojny.W nie-
długim czasie podobnie postąpiła Bułgaria i Finlandia.
TEKST POMOCNICZY
Z walk o Monte Cassino
(Melchior Wańkowicz: Monte Caumo. Wanzawa 1953. nr. 231)
[... ] W dolince, która dzieliła batalion od „Widma”, ognień niemiecki położył
pokotem czołową 3 kompanię. Jej resztki wsiąkły w nadciągającą 2 kompanię, która
pluton szturmowy podporucznika Matulewicza. Tuż za nim.
Wszelakiego [... ] Niemcy zastosowali podstęp. Na każdym schronie ukazał się Niemiec,
dawał serię ze szmajsnera, obsypywał atakujących gradem „paluszków” (materiał
plastyczny ze spłonką) i uciekał. Bunkry- milczały; zatajone załogi miały przypuścić
atak ku dalszym bunkrom i wziąć pluton we dwa ognie.
Podstęp się nie udał.
Starszy strzelec Lipnicki, jedyny, który ma sprzęt specjalny, skierowany jest na
największy bunkier. Chociaż ranny już, dopada go jednak z miotaczem ognia; usmażył
w nim pięciu Niemców.
Celowniczy Gudanowski, ranny, dobiega do innego schronu, wciska lufę elkaemu
w strzelnicę, miota się obłąkanym strachem załoga, zieje na wszystkie strony elkaem —
Strzelec Zalewski pięciu granatami ręcznymi wytlukł trzeci schron [.. -1 Wytłukli
wszystkie dziewięć bunkrów, które mieli przed sobą. Wzięli odwet za kompanię 3 [...]
ĆWICZENIA
1. W jakich warunkach doszło do kapitulacji Włoch?
2. Co wiesz o bitwie o Monte Cassino?
Jak przebiegało utworzenie „drugiego ftontu"
Co wiesz o udziale polskich żołnierzy w walkach na Zachodzie?
Dlaczego oficerowie niemieccy Urządzili zamach na Hitlera?
187
33. NARODZINY POLSKI LUDOWEJ
Utworzenie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego.
Dnia 20 lipca 1944 roku wojska radzieckie i polskie przekro-
czyły Bug. Pierwszym miastem polskim wyzwolonym spod oku-
pacji hitlerowskiej był Chełm. Tu właśnie Krajowa Rada Na-
rodowa pełniąca dotąd rolę podziemnego sejmu powołała pierwszy
robotniczo-chłopski rząd w Polsce — Polski Komitet Wyzwolenia
Narodowego (PKWN). Przewodniczącym PKWN został Edward
Osóbka-Morawski, a dowództwo nad wojskiem otrzymał generał
Michał Rola-Żymierski.
W skład PKWN wchodzili działacze lewicowych partii oraz bez-
partyjni, którzy chcieli współpracować z ruchem komunistycznym
Po wyzwoleniu Lublina PKWN przeniósł tam swoją siedzibę
i przystąpił do organizowania administracji terenowej i życia gospo-
darczego odradzającej się Polski. W dniu 26 lipca został on uznany
przez rząd radziecki za legalną władzę polską. W końcu grudnia
Polscy artylerzyści podczas przeprawy przez Bug
188
1944 roku PKWN przekształcił się w Rząd Tymczasowy Rzeczy-
pospolitej Polskiej.
Manifest PKWN. 22 lipca 1944 roku PKWN wydał do narodu
polskiego słynny Manifest lipcowy, w którym nakreślone zostały
podstawy ustrojowe wyzwolonej Polski, zapowiedziane głębokie re-
formy społeczne, które zmierzały do likwidacji w naszym kraju rządów
obszarnictwa i wielkiego kapitału.
Jako naczelne zadanie Manifest wysunął przed narodem koniecz-
ność wzmożenia wysiłku w walce o całkowite wyzwolenie Ojczyzny
i pokonanie Niemiec hitlerowskich.
Manifest stwierdził, że jedynym legalnym źródłem władzy w wy-
zwolonej Polsce jest Krajowa Rada Narodowa oraz powołany przez
nią rząd ludowy — Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Zapo-
wiadał on także wprowadzenie nowej konstytucji, gwarantującej
wszystkim obywatelom — bez różnicy wyznania, rasy i narodowości —
równe demokratyczne prawa.
Manifest zapowiadał unarodowienie przemysłu, podział gospo-
darstw poniemieckich i obszamiczych między bezrolnych i mało-
rolnych chłopów. Wielkie przedsiębiorstwa przemysłowe, handlowe,
transportowe i lasy, do czasu uchwalenia nowej ustawy, przeszły
pod tymczasowy zarząd państwowy.
Manifest opierał podstawy naszej polityki zagranicznej na trwałym
sojuszu i przyjaźni ze Związkiem Radzieckim. Wszystko co w przesz-
łości dzieliło oba nasze bratnie narody — radziecki i polski — miało
być raz na zawsze usunięte.
Rząd ludowy wskazywał w Manifeście, że granice odrodzonej,
ludowej Polski trzeba oprzeć na zasadzie: ziemie polskie — Pąlsce,
ziemie ukraińskie, białoruskie, litewskie — radzieckiej Ukrainie,
Białorusi i Litwie. Rdzennie polskie, piastowskie ziemie nad Bałty-
kiem, Odrą i Nysą Łużycką miały wrócić do Macierzy.
Manifest PKWN był więc dokumentem posiadającym niezwykle
doniosłe znaczenie dla dalszych losów Polski. Jego postanowienia
stwarzały przesłanki dla skierowania rozwoju Polski na drogę budow-
nictwa socjalistycznego.
Przeprowadzenie reformy rolnej. W krótkim czasie przystą-
piono do realizacji zasad głoszonych w Manifeście. W początkach
189
mahifest
00 NARODU POLSKIEGO
Polacy w Kraju i na emigracji!
Poiacy w niewoli niemieckiej!
RODACyi
Powrót delegacji KRN i Rządu Tymczasowego z narady moskiewskiej,
czerwiec 1945 rok
września 1944 roku PKWN wydał dekret o reformie rolnej. Na skraw-
ku wyzwolonej Polski przystąpiono do rozdzielania ziemi obszarniczej
między małorolnych chłopów. Parcelacji podlegały majątki o powierz-
chni powyżej 50 hektarów oraz należące do Niemców bez względu
na ich wielkość.
Dużą rolę w dzieleniu ziemi obszarniczej odegrało wojsko dostar-
czając mierniczych i chroniąc komisje parcelacyjne przed atakami
ze strony zbrojnego podziemia.
Po wyzwoleniu w 1945 roku reszty ziem polskich, reformą rolną
objęte także zostały tereny między Wisłą a Odrą i Nysą, z tym jednak
że na Pomorzu i-Śląsku parcelowano majątki o powierzchni powyżej
100 ha.
Dzięki reformie polepszyły się znacznie warunki materialne
wielu tysięcy rodzin chłopskich.
Dekret o utworzeniu ludowego Wojska Polskiego.\21 lipca;
Krajowa Rada Narodowa uchwaliła dekret o połączeniu Armii Lu-
191
Chłopi otrzymują akty
nadania ziemi
dowej w kraju z Armią Polską w ZSRR w jednolite Wojsko Polskie.
KRN przyjęła zwierzchnią władzę nad wojskiem, mianowała generała
Michała Rolę-Żymierskiego Naczelnym Dowódcą Wojska Polskiego-
a jego zastępcami generałów Zygmunta Berlinga i Aleksandra Za-
wadzkiego.	'	c ""	~
Ogromną pracę podjęto nad rozbudową polskich sił zbrojnych.
W sierpniu PKWN wydał dekret o mobilizacji do służby wojskowej
ludności wyzwolonych obszarów. Mimo propagandy kierownictwa
obozu londyńskiego, do ludowego wojska zgłaszały się tysiące ochot-
ników. Wkrótce przystąpiono do tworzenia 2 Armii Wojska Polskiego.
Trzonem jej miały być w zasadzie związki i oddziały, które zaczęły
się już uprzednio organizować w ZSRR. Dowódcą 2 Armii WP mia-
nowany został generał Karol Świerczewski.
Rozbudowa armii była zadaniem niezwykle trudnym, ponieważ
wyzwolona część kraju, tzw. Polska Lubelska, obejmowała zaledwie .
20% obecnego obszaru Polski i była bardzo zniszczona rabunkową
gospodarką okupanta oraz działaniami wojennymi. Mimo tego sze-
regi wojska rosły szybko.
Pomoc w uzbrojeniu, wyposażeniu i organizacji nowych jednostek
uzyskaliśmy od Związku Radzieckiego.
Lektura uzupełniająca
Wacław Lang: Na szlaku walk ludowego Wojska Polskiego. Warszawa 1973
192
TEKST POMOCNICZY
Z Manifestu lipcowego PKWN
(Markowski Gustaw: ITypiry hulorycm. Warszawa 1953,
[• • 1 Krajowa Rada Narodowa i powołany przez nią Polski Komitet Wyzwolenia
Narodowego uznają, że uregulowanie granicy polsko-radzieckiej powinno nastąpić
w drodze wzajemnego porozumienia. Granica wschodnia powinna być linią przyjaznego
sąsiedztwa, a nie przegrodą między nami a naszymi sąsiadami [...] Trwały sojusz
z naszymi bezpośrednimi sąsiadami, ze Związkiem Radzieckim i Czechosłowacją,
będzie podstawową zasadą zagranicznej polityki polskiej, realizowanej przez Polski
Komitet Wyzwolenia Narodowego.
bardziej pogłębi przyjaźń i utrwali sojusz z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi
Ameryki Północnej. Polska dążyć będzie do zachowania tradycyjnej przyjaźni i so-
juszu z odrodzoną Francją, jak również do współpracy ze wszystkimi demokratycznymi
państwami świata.
Polska polityka zagraniczna będzie polityką demokratyczną i opartą na zasadach
zbiorowego bezpieczeństwa [... ]
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego sprawuje władzę poprzez Wojewódzkie,
Powiatowe, Miejskie i Gminne Rady Narodowe i przez upełnomocnionych swych przed-
stawicieli. Tam, gdzie Rady Narodowe nie istnieją, demokratyczne organizacje obowią-
ludności Polaków patriotów, niezależnie od ich poglądów politycznych [...]
Jednym z najpilniejszych zadań Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego
będzie na terenach oswobodzonych odbudowa szkolnictwa i zapewnienie bezpłatnego
nauczania na wszystkich szczeblach. Przymus powszechnego nauczania będzie ściśle
przestrzegany. Polska inteligencja zdziesiątkowana przez Niemców, a zwłaszcza ludzie
nauki i sztuki, zostaną otoczeni specjalną opieką. Odbudowa szkól zostanie natychmiast
podjęta [...]
Fragment wiersza S. Aleksandrzaka
Lipcowe słońce srebrzyło kosy,
kładł się pokotem zloty łan żyta,
kiedy drogami szła z wojskiem wolność
i Manifestem Lublin rozkwitał...
Tętnił radością dzień Manifestu
sen o wolności w czyn się zamienił,
czytano głośno słowo za słowem:
— dla ludu teraz wolność i ziemia.
ĆWICZENIA
1.	Jaką rolę spełniać miał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego i przez kogo zo-
stał utworzony?
2.	Jaki program działania ogłosił PKWN w Manifeście lipcowym?
3.	Jakie znaczenie dla chłopów miała reforma rolna? Czym różniła się ona od reformy
z 1925 roku?
4.	Kiedy utworzono ludowe Wojsko Polskie i kto wszedł w jego skład?
34. POWSTANIE WARSZAWSKIE
Plan „Burza”. Kiedy stało się jasne, że wyzwolenia Polski
dokonać może Związek Radziecki bez udziału mocarstw zachodnich,
a siły Armii Krajowej nie wystarczą do pokonania potężnej armii
niemieckiej, toczącej się przez ziemie polskie w odwrocie na zachód,
Komenda Główna AK zrezygnowała z planu powstania powszechnego,
a opracowała tzw. plan „Burza”. W sensie wojskowym przewidywał
on w miarę odwrotu Niemców i przechodzenia Armii Radzieckiej
przez terytorium Polski (rozumiano przez nie również Zachodniej
Ukrainy i Białorusi oraz Wileńszczyznę) zespół kolejnych wystąpień
zbrojnych, zmobilizowanych uprzednio oddziałów poszczególnych
okręgów AK.
Cele „Burzy” były dwojakie: z jednej strony walka z Niemcami
i samoobrona przed wyniszczeniem ludności polskiej przez cofa-
jących się hitlerowców, z drugiej zaś, występowanie dowódców AK
i kierowników tajnej organizacji cywilnej w roli gospodarzy wobec
okraczającej Armii Radzieckiej.
Rząd emigracyjny liczył, że wystąpienie oddziałów AK i ujaw-
nienie się ich dowódców bądź to doprowadzi do nawiązania z nimi
współpracy przez władze radzieckie, a więc do faktycznego uznania
przedstawicieli tego rządu na terenach zajmowanych przez Armię
Radziecką, bądź też spowoduje konflikt, do którego wmiesza się Wielka
Brytania i Stany Zjednoczone.
Tak ujęty cel „Burzy” krył w sobie duże niebezpieczeństwo dla
narodu polskiego, przede wszystkim zaś dla szeregowych żołnierzy
194
Armii Krajowej. Groził pchnięciem oddziałów AK do zbrojnego
starcia z Armią Radziecką ze wszystkimi wynikającymi stąd następ-
stwami. Żołnierze AK nieświadomi tego przystępowali do wykony-
wania swych zadań z pobudek patriotycznych (patrz temat nr 29
i 30). Po przejściu frontu wielu żołnierzy Armii Krajowej wstąpiło
w szeregi ludowego Wojska Polskiego, część zaś nie ujawniła się
i pozostała nadal w podziemiu.
Polityczne przyczyny wybuchu powstania warszawskiego.
W ramach wielkiego uderzenia wojska Armii Radzieckiej wkroczyły
do Polski. Po przekroczeniu Bugu dotarły one wraz z I Armią WP
do Wisły i po forsownym marszu musiały zorganizować zaplecze.
Niemców w Warszawie ogarnęła panika, szybko jednak opanowana
przez znaczne wzmocnienie sił nowymi dywizjami Wehrmachtu
i SS.
Na terenach wyzwolonych KRN powołała do życia Polski Komitet
Wyzwolenia Narodowego, który rozpoczął działalność jako polski
rząd robotniczo-chłopski.
W tej sytuacji Komenda Główna AK uznała, że jedyną możli- Q
wością uratowania władzy dla rządu londyńskiego będzie opanowanie
Warszawy przez Armię Krajową i niedopuszczenie do wyzwolenia
miasta przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie. W wy-
zwolonej w ten sposób Stolicy zaistniałyby warunki jawnej dzia-
łalności rządu londyńskiego, który powitałby Armię Radziecką
jako legalna władza polska. W związku z tym komendant główny
AK, generał Bór-Komorowski, za zgodą Delegata Rządu na Kraj,
Jana Jankowskiego, ale bez porozumienia z aliantami, dał rozkaz
wszczęcia powstania w Warszawie.
Działania zbrojne rozpoczęły się dnia 1 sierpnia 1944 roku,
w godzinach popołudniowych uderzeniem naprędce zmobilizowanych
oddziałów AK na umocnione pozycje niemieckie w Warszawie.
Natarcie to nie przyniosło jednak spodziewanych wyników. Powstańcy
nie zdołali opanować w sposób całkowity śródmieścia Warszawy,
mostów na Wiśle, ani utrzymać w swym ręku głównych arterii ko-
munikacyjnych. Większe sukcesy osiągnięto na Starym Mieście oraz
częściowo na Woli, Mokotowie i w Śródmieściu mapka na s. 199)
Już w pierwszych dniach walk powstańczych do akcji wkroczyła
ludność cywilna.
Do tłumienia powstania ściągnęli Niemcy znaczne siły wyposa-
195
Warszawscy powstańcj
żonę w broń pancerną, lotnictwo, ciężką artylerię i miotacze pło-
mieni. Pierwsze wielkie natarcie skierowane było na Wolę bronioną
przez miejscowe oddziały AK i AL oraz przybyłe im do pomocy
oddziały specjalne Kedywu. Mimo miażdżącej przewagi ognia po-
wstańcy bronili się niezwykle bohatersko, hamując marsz niemiecki
w głąb miasta, ponosząc przy tym jednak olbrzymie straty.
Rozkaz wydany wojskom niemieckim przez Himmlera brzmiał.
„Każdego mieszkańca należy zabić, nie wolno brać żadnych jeńców.
Warszawa ma być zrównana z ziemią i w ten sposób ma być stworzony
odstraszający przykład dla całej Europy”. W myśl tego rozkazu
samoloty i artyleria niemiecka systematycznie niszczyły miasto og-
niem bomb, pocisków burzących i zapalających. Żołdacy niemieccy
na opanowanych przez siebie terenach Woli rozpoczęli straszliwą
rze ludności cywilnej, rabując jej mienie oraz dopuszczając się okrop^
nych gwałtów. Bezbronnych mieszkańców Woli, bez różnicy Plcl
196
i wieku spędzali hitlerowscy oprawcy na wyznaczone miejsca maso-
wych egzekucji, gdzie wszystkich rozstrzeliwano, a ciała palono. Nie
oszczędzono także rannych i chorych oraz służby szpitalnej — lekarzy
i pielęgniarek. W ciągu dwóch tylko dni — 5 i 6 sierpnia 1944 roku —
zginęło w ten sposób na Woli około 40 tys. osób.
W tym samym czasie Niemcy opanowali także całkowicie inną
dzielnicę Warszawy— Ochotę, skąd po krótkich walkach szczupłe
siły AK wycofały się i przeszły do lasów chojnowskich. Również
na Ochocie żołdacy hitlerowscy i faszyści generała Własowa wymor-
dowali tysiące mieszkańców.
Po opanowaniu Woli i Ochoty rozpoczęły się, trwające około
trzech tygodni walki o Stare Miasto. Powstańcy bronili się zaciekle
i niezwykle bohatersko, walcząc wśród ruin doszczętnie zburzonych
domów. W walce przeciwko powstańcom Niemcy używali wszystkich
dostępnych im rodzajów broni, stosując w szczególnie barbarzyński
sposób lotnictwo bombardujące, ciężką artylerię, miotacze płomieni
i czołgi. W czasie tych ciężkich sierpniowych walk zginął od bomb
warszawski sztab Armii Ludowej.
Obrońcom Starego Miasta brakowało broni, amunicji, wody, żyw-
ności oraz lekarstw dla tysięcy rannych. W tej sytuacji dowódz-
Czołg hitlerowski
ostrzeliwuje
barykadę powstańczą
197
™„ „„„state nakazało ewakuację oddz.alow ze Starego Miasta
kanałami * Śródmieścia. Na Starówce pozostała jednak ludnoSĆ
teina i ciężko ranni żołnietze, którzy dostali się w ręce rozbestwię,
nych żołdaków hitlerowskich. Podobnie jak na Woli i Ochocie, również
na Starym Mieście większość rannych oraz duża ilość osób cywilnych-
została wymordowana, resztę zaś zapędzono do specjalnego obozu
w Pruszkowie, gdzie dziesiątkowały ją głód i epidemie.
Na pomoc walczącej Warszawie. Najpoważniejszym źródłem
dopływoi broni i amunicji dla powstańców były zrzuty z powietrza.
Dokonywało ich nocami lotnictwo brytyjskie, polskie i południowo-
afrykańskie startujące z baz we Włoszech oraz lotnictwo amery-
kańskie startujące z Anglii. Loty z południowych Włoch, których
trasa w obydwie strony wynosiła około 1500 kilometrów, okupione
zostały wielkimi stratami.
Począwszy od 14 września prawie co noc dokonywały zrzutów
nad Śródmieściem, Mokotowem i Żoliborzem radzieckie „kuku-
ruźniki” (małe dwupłatowe samoloty). W tej akcji pomocy lotniczej
Warszawie brały udział także samoloty polskie — 1 Pułku Lotnictwa
Myśliwskiego „Warszawa” — spełniające zadania osłonowe. Zrzuty
radzieckie dały walczącym około 100 ton żywności i około 50 ton
broni i amunicji.
10 września ruszyło natarcie wojsk radzieckich i polskich, w wy-
niku którego wyzwolona została Praga — część Warszawy znajdująca
się na prawym brzegu Wisły. Zaraz też przystąpiono do udzielenia
pomocy powtańcom. Pod osłoną ognia artylerii radzieckiej i polskiej
zza Wisły, żołnierze 1 Armii WP przeprawili się na Czerniaków na
pontonach i łodziach z pomocą żołnierzom Armii Krajowej i Armii
Ludowej walczącym w okrążeniu z przeważającymi siłami niemiec-
kimi. Po ośmiodniowych ciężkich walkach żołnierze I Armii podzie-
lili los powstańców, ginąc na przyczółku lub ratując się wpław przez
Wisłę. Podejmowano jeszcze próby wysadzenia desantu na Wybrzeżu
Kościuszkowskim i w rejonie Żoliborza, ale i tu siły niemieckie były
zbyt duże i ataki polskie zakończyły się niepowodzeniem.
Upadek powstania. Po upadku Czemiakowa Niemcy w ciężkich
walkach zdobyli Mokotów i Żoliborz i przystąpili do ataku z czterech
stron na ródnueście. Po wyczerpaniu amunicji i żywności sytuacja
198
Powstanie warszawskie
Barykada na skrzyżowaniu ulic Marszałkowskiej i Wilczej
powstańców stała się rozpaczliwa. W tych warunkach dalszy opór
był niemożliwy. Dnia 2 października 1944 roku dowództwo Armii
Krajowej podpisało akt kapitulacyjny. Żołnierze powstania poszli
do obozów jenieckich, ludność cywilna musiala opuścić Warszawę.
W czasie 63 dni walk zginęło około 16—18 tys. powstańców i ponad
150 tys. osób spośród ludności cywilnej, w większości wymordo-
wanej przez Niemców. Warszawa zapłaciła cenę krwi za politykę
rządu londyńskiego.
Straty niemieckie wynosiły około 26 tys. żołnierzy i około 200 znisz-
czonych samochodów pancernych i czołgów. Ponadto zaangażo-
wanie do walki z powstańcami znacznych sił niemieckich miało duże
znaczenie dla sytuacji na froncie.
Zniszczenie lewobrzeżnej Warszawy przez hitlerowców.
Miasto zostało zrujnowane. Tysiące budynków uległo zniszczeniu
już w czasie walk, tysiące zniszczyli Niemcy wypalając i wysadzając
w powietrze w październiku, listopadzie i grudniu 1944 roku. W zu-
pełną ruinę obrócono Stare Miasto; bardzo ucierpiał też Czerniaków
200
i północna część Śródmieścia. Doszczętnie zniszczono co najmniej
40% domów mieszkalnych w Warszawie wraz z majątkiem ruchomym
wartości miliardów przedwojennych złotych. Większość pozostałych
domów wymagała odbudowy lub remontów. Ponad 90% budowli
zabytkowych przestało istnieć. Ogień strawił wiele budynków wyż-
szych uczelni, bezcenne zbiory naukowe 14 bibliotek, dwadzieścia
kilka świątyń różnych wyznań. Wielowiekowy dorobek kultury stolicy
Polski legł pod gruzami miasta.
TEKST POMOCNICZY.
Z pamiętnika żołnierza Armii Krajowej o walkach w powstaniu warszawskim
(,Pami(tnik iobiitrzy baonu „Zofka". Warszawa 1957. s. 94)
[...] Ostre serie karabinów maszynowych wzdłuż ulicy. Widać wyraźnie, jak
świetlne pociski znaczą tor swego przelotu. Chwilę stoję jak inni niezdecydowany.
Ktoś pierwszy zorientował się w sytuacji. Czołgi! Za mur! Czołgi posuwają się
ulicą między murem cmentarza a Gęsiówką, trzepiąc z kaemów.
Kuba przy bramie cmentarza krzyczy: Piaty! Piaty! [granatniki przeciwpancerne].
Szykujemy się do rzutów granatami. Kołczan pędzi szybko z wielką wiązką handgra-
natów [granaty ręczne], widać nie chce stracić okazji.
Daleko rzucać! Daleko rzucać! — ryczy obserwator na murze cmentarza. Od-
dzieleni murem nie widzimy, co się dzieje na ulicy. Wybuchają pierwsze granaty. Po-
tworny huk. Odnoszę wrażenie, że ziemia się kołysze. Widocznie walą gamony [granaty
przeciwczołgowe].
nic dolatuje do środka ulicy. Czuję, że tym rzutem zupełnie się skompromitowałem.
Pali się! Dosyć! Nie rzucać więcej!
Wybiegamy na ulicę. Dostrzegam piata na stanowisku, skierowanego w stronę
placu Kercelego.
Czołg stoi na torach tramwajowych obok zwalonego słupa trakcyjnego, na który
wpadł w popłochu. Oglądamy go ciekawie, kilku wchodzi do środka. Anoda wypróbuje
cekaem strzelając z uchwytu do strzelać przeciwlotniczych... Czołg wydaje nam się
kolosem, ślady wybuchów granatów na klapie wieżyczki mają wygląd niewielkich wgnie-
ceń. „Zupełnie jak od dmuchnięcia w miękkie ciasto” — przychodzi mi na myśl po-
równanie.
Dowiadujemy się, że drugi czołg uciekł w przeciwnym kierunku, lecz trafiony
pociskiem piata w tył wieży u samej podstawy zleciał z niewielkiego nasypu przy Mi-
reckiego i wbił się w mały domek stojący poniżej ulicy. Mówią nam, że ten czołg to
robota oddziałów osłonowych sztabu pułkownika Radosława
201
F„sm<„ł
Żądamy amunicji
Tu zęby mamy wilcze, a czapki na bakier,
Tu u nas nikt nie plącze w walczącej Warszawie,
Tu się Prusakom siada na karku okrakiem
I wrogów golą pięścią za gardło się dławi...
Hallol... Tu serce Polski... Tu mówi WarszawaI
Niech pogrzebowe pieśni wyrzucą z audycji.
Nam ducha starczy dla nas i starczy go dla was,
Oklasków też nie trzeba. Żądamy amunicji!
ĆWICZENIA
Oceń polityczne przyczyny wybuchu powstania warszawskiego.
Jak postępowali faszyści z bezbronną ludnością cywilną?
Opowiedz o bohaterstwie walczących powstańców.
Kto, i w jaki sposób pomagał walczącej Warszawie?
5. Jaki był bilans powstania ?
35. WALKI ARMII RADZIECKIEJ I LUDOWEGO WOJSKA POLSKIEGO
O WYZWOLENIE ZIEM POLSKICH
Walki na przyczółku warecko-magnuszewskim. W końcu
lipca 1944 roku wojska radzieckie sforsowały w kilku miejscach Wisłę
i utworzyły na jej zachodnim brzegu przyczółki, m. in. w rejonie
Magnuszewa.
Po stoczeniu wielkiej bitwy pancernej na przedpolach Pragi,
Niemcy postanowili zlikwidować przyczółek magnuszewski, oba-
wiając się, że może z niego wyjść główne uderzenie wojsk radzieckich
na Warszawę, Łódź i Kielce. W tym celu pośpiesznie ściągali najlepsze
swe jednostki. Zawrzały zacięte walki, w których zaciekłość ataków
niemieckich szła w zawody z męstwem obrońców.
W najbardziej krytycznym momencie, kiedy niemieckie czołgi
przerwały front radziecki w okolicach Studzianek, do boju wkroczyła
polska 1 Brygada Pancerna im. Obrońców Westerplatte.
Prosto z przepraw wiślanych poszli Polacy do ataku, wspierani przez
piechotę radziecką. Kilkudniowe zacięte walki z doborową niemiecką
202
Przeprawa czołgów przez Wisłę na przyczółek warecko-magnuszewski
dywizją pancerną „Herman Goering” zakończyły się zwycięstwem
Polaków. Niemcy ponosząc krwawe straty zostali odparci. Przyczółek
uratowano, a bitwa pod Studziankami należy do najpiękniejszych
kart historii Wojska Polskiego.
W czasie, kiedy polscy pancemiacy gromili wroga pod Studzian-
kami dywizje piechoty 1 Armii broniły przyczółka od północy, a lot-
nictwo ludowego Wojska Polskiego przeszło chrzest bojowy nad
Warką.
Wyzwolenie Pragi. Gdy większość sił 1 Armii walczyła na
przyczółku magnuszewskim 1 Dywizja Piechoty im. Tadeusza Koś-
ciuszki została przerzucona pod Pragę, aby wziąć udział w walkach
o jej wyzwolenie. Dnia 10 września rozpoczęło się wielkie natarcie
polsko-radzieckie na niemieckie wojska zgrupowane w trójkącie
Wisła—Bug. Po czterech dniach ciężkich walk wyzwolona została
prawobrzeżna część Warszawy — Praga. Natarcie zatrzymało się
jednak na linii Wisły, ponieważ hitlerowcy wysadzili w powietrze
203
Żołnierze
1 Armii Wojska Polskiego
na przedpolach Pragi
wszystkie warszawskie mosty. Po dojściu do Wisły 1 Armia podjęła
zaraz próby udzielenia pomocy powstańcom, (patrz temat nr 32).
Ofensywa zimowa i wyzwolenie Warszawy. 12 stycznia
1945 roku, na przestrzeni od Karpat do Bałtyku ruszyła wielka ofen-
sywa armii radzieckich i Wojska Polskiego. Długo przygotowany
niemiecki system obrony rozleciał się w przeciągu kilku dni. Dnia
17 stycznia wojska polskie oswobodziły Warszawę i poszły w pościg
za cofającym się nieprzyjacielem. Dzięki szybkości natarcia wojsk
radzieckich, jak również taktyce rozrywania obrony wroga i okrążania
zgrupowań jego wojsk, ocalało od zniszczenia wiele miast polskich,
zwłaszcza Kraków z bezcennymi zabytkami kultury polskiej oraz
przemysłowy Śląsk, a także Łódź, Częstochowa i inne.
204
W pościgu za uchodzącymi oddziałami niemieckimi, żołnierze
1 Armii Wojska Polskiego wśród zamieci śnieżnej i mrozu, pokonywali
w marszu do 50 km dziennie. Po zdobyciu lewobrzeżnego Torunia,
Bydgoszczy i Złotowa, osiągnęły oddziały polskie rzekę Gwdę. Za
nią rozciągały się już umocnione pozycje obronne nieprzyjaciela
znane pod nazwą Wału Pomorskiego.
Bitwa o Wał Pomorski. Gdy wojska radzieckie dotarły do Odry,
na Pomorzu pozostał)' znaczne siły niemieckie, które mogły zaata-
kować front od tyłu. Zniszczenie ich było możliwe dopiero po przer-
waniu pasa umocnień, ciągnącego się wśród bagien lasów i jezior
na szerokość ponad 30 kilometrów. Zadanie to przypadłe 1 armii
WP. Walki o przełamanie Wału Pomorskiego trwały od końca stycznia
do początków lutego i odznaczały się wielką zaciętością. Hitlerowcy
broniący się w betonowych bunkrach, zdawali sobie sprawę, że sta-
Walka o Wal Pomorski
nowią poważne zagrożenie dla wojsk szykujących się do ataku na
Berlin. Polacy wiedzieli, że od ich zwycięstwa zależy powodzenie
przyszłej ofensywy. Po szeregu krwawych bitew — pod Podgajanti,
Jastrowiem, Nadarzycami, Mirosławcem, Borujskiem — Wal Pomorski
został przełamany, a zwycięskie jednostki polskie ruszyły w pogoń
za nieprzyjacielem cofającym się w kierunku morza.
Wyzwolenie Kołobrzegu. Ofensywa polsko-radziecka ku morzu
doprowadziła do pocięcia pomorskiego zgrupowania Niemców na
części i kolejnego ich niszczenia. W pasie natarcia 1 Armii WP leżał
Kołobrzeg, zamieniony w twierdzę i broniony przez duże siły nie-
mieckie, wspomagane przez artylerię marynarki wojennej i lotnictwo.
Walki o Kołobrzeg, trwające 11 dni, miały niezwykle krwawy przebieg,
Polacy zmuszeni byli zdobywać poszczególne umocnienia, domy
i ulice. Była to jedna z najcięższych bitew stoczonych przez polskie
wojsko w okresie II wojny światowej.
Udział ludowego Wojska Polskiego w wyzwalaniu ziem polskich
206
Orka na Dolnym Śląsku w 1945 roku
W tym czasie oddziały radzieckie przystąpiły do likwidacji wiel-
kiego zgrupowania wojsk niemieckich otoczonych w rejonie Gdyni
i Gdańska. W wyzwalaniu tych miast wzięła także udział polska 1 Bry-
gada Pancerna. Na uwagę również zasługuje fakt, że polscy harcerze
dostarczyli radzieckiemu dowództwu plany niemieckich pól mi-
nowych wokół Gdyni i Gdańska, co znacznie ułatwiło atak.
Polska przejmuje w posiadanie Ziemie nad Odrą i Bał-
tykiem. Po dotarciu do Odry żołnierze 1 Armii wbijali polskie słupy
graniczne, podkreślając tym samym, że dawne piastowskie ziemie
powracają do Macierzy. Dnia 18 marca 1945 roku odbyła się w wyzwo-
lonym Kołobrzegu uroczystość symbolicznych zaślubin Polski z mo-
rzem, podkreślająca trwałość naszych granic i związków z Bałtykiem.
Prawie natychmiast po wyzwoleniu Polacy zaczęli zagospodaro-
wywać odzyskane tereny. Żołnierze przystąpili do uprawy pól, od-
budowy mostów, sieci kolejowej, elektrowni. W ślad za wojskiem
jechały na zachód kilkudziesięcioosobowe grupy operacyjne, których
zadaniem było zorganizowanie na tych ziemiach administracji polskiej
i zabezpieczenie ocalałego z działań wojennych mienia, a w szczegól-
ności zakładów przemysłowych. Była to trudna i pionierska praca,
207
wykonywana niejednokrotnie w czasie trwania działaj'wojennych
a po ich zakończeniu utrudniana przez grasujące bandy hitlerowskie’
Układ polsko-radziecki. Ścisłe współdziałanie polsko-radzieckie
rozpoczęło się od utworzenia w ZSRR 1 Armii Wojska Polskiego.
Braterstwo zrodzone potem na polu walki njiało być umocnione rów-
nież w czasie pokoju. Zapowiadała to Deklaracja listopadowa PPR,
a potem Manifest lipcowy PKWN. Jeszcze w toku działań wojennych
— 21 kwietnia 1945 roku — doszło do podpisania w Moskwie
układu między władzami Związku Radzieckiego a Rządem Tymcza-
sowym PRL. Obydwa państwa zobowiązały się do ścisłej współpracy
zarówno w czasie wojny, jak i po jej zakończeniu. Deklarowane
współdziałanie dotyczyło prowadzenia walki aż do zwycięstwa, a po
zaprzestaniu działań wojennych obejmować miało pomoc gospodarczą,
wymianę kulturalną i handlową.
Układ ze Związkiem Radzieckim zapewniał Polsce bezpieczeństwo
i stwarzał korzystne warunki rozwoju.
TEKST POMOCNICZY
O walkach na przyczółku wareckim
(Z dziejów wojny wyzwoleńczej narodu polskiego — 1939—1945. Warszawa 1959, s. 293)
Osiem dni walczyła 1 Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte na przyczółku
wareckim. Młodzi polscy żołnierze, których zdecydowana większość była pierwszy raz
w boju, wygrali spotkanie z doborowymi jednostkami pancernymi wroga, zahartowa-
nymi w licznych zbójeckich wyprawach wojennych. W tych walkach brygada straciła
61 zabitych, 192 rannych i 4 zaginionych, straty hitlerowców wynosiły 1500 ludzi,
a więc były sześciokrotnie większe od poniesionych przez Polaków. W sprzęcie Polacy
stracili 27 czołgów, z których 9 udało się ściągnąć z pola bitwy i wyremontować. Niemcy
stracili 40 czołgów i dział pancernych [...]
Fragment wiersza Józefa Prutkowskiego
Hallo! hallo! hallo! hallo!
Nic nie słychać, tylko wystrzały.
Pluszcze za nami Wisła.
Hallo! hallo! Tu Michał Okurzały,
Telefonista.
208
To nieprawda, że śmierć straszna,
Choć my nieraz z nią „wstrieczalis w stiepi”.
Ale dla Polski każdy przecież trwa
Do ostatniej kropli krwi.
Hallo! Hallo! Okurzały raportuje ostatni raz.
Wąż niemiecki fizylierów już barierę lamie.
Hallo! hallo! Już czas,
Wszystkie baterie — ognia! Na mnie!
ĆWICZENIA
1.	Opowiedz o walkach 1 Brygady Pancernej na przyczółku magnuszewskim.
2.	Jak przebiegało wyzwolenie Pragi?
3.	W jaki sposób udało się uratować od zniszczenia szereg polskich miast?
4.	Co wiesz o walkach o przełamanie Wału Pomorskiego?
5.	Gdzie jeszcze walczyła 1 Armia Wojska Polskiego w czasie ofensywy zimowej ?
6.	Jak odbywało się przejmowanie Ziem Zachodnich i Półnconych?
7.	Jakie znaczenie dla naszego kraju miało zawarcie układu polsko-radzieckiego?
36. KONIEC WOJNY W EUROPIE
Udział 1 Armii Wojska Polskiego w walkach o Berlin.
Wielkim sukcesem żołnierzy polskich w drugiej wojnie światowej
i jednym z większych w naszych dziejach był udział ludowego Wojska
Polskiego w operacji berlińskiej uwieńczonej zdobyciem stolicy III
Rzeszy.
Dnia 16 kwietnia 1945 roku rozpoczęło się potężne natarcie wojsk
radzieckich i polskich na ostatnią hitlerowską linię obronną, ciągnącą
się wzdłuż Nysy Łużyckiej i Odry. W ciągu trzech dni przerwane
zostały w wielu miejscach umocnienia niemieckie, a zgrupowanie
berlińskie ich wojsk rozcięte na dwie części.
1 Armia po sforsowaniu Odry pod Siekierkami oskrzydliła
Berlin od północy i stoczyła wielką bitwę z silną grupą wojsk nie-
mieckich idących od północy na odsiecz miastu. Po odparciu odsieczy
hitlerowskiej Polacy uderzyli na Łabie, gdzie w dniu 3 maja spotkali
się z nacierającymi od zachodu wojskami amerykańskimi.
Historia — 14	209
Przeprawa czołgów polskich przez jeden z kanałów na terenie Niemiec, kwiecień 1945rok
Budziszyn i walki na Łużycach. Południowe skrzydło nacie-
rających na Berlin armii radzieckich osłaniała m. in. 2 Armia Wojska
Polskiego, która po przerwaniu niemieckiej obrony nad Nysą Łużycką
parła na zachód w kierunku Drezna, zdobywając po drodze szereg
umocnionych miast.
Szybki pościg spowodował nadmierne rozciągnięcie się nacie-
rających na dużej przestrzeni wojsk radzieckich i polskich. Wyko-
rzystali to Niemcy, których silne ugrupowanie wojskowe — większe
od całej przedwojennej armii polskiej — znajdowało się jeszcze w re-
jonie Sudetów. Uderzyli oni klinem pancernych dywizji w bok roz-
ciągniętych kolumn polskich i radzieckich, próbując w ten sposób
otworzyć sobie drogę do oblężonego Berlina. Zaskoczone jednostki
polskie i radzieckie przeszły do obrony. Rozgorzał szereg zacię-
tych walk, szczególnie w okolicach Budziszyna. Do boju włączyły
się polskie czołgi zawrócone spod Drezna. Straty po obu stronach
były znaczne, lecz Polacy zatrzymali ostatnie wiclkie^agiaJpowanie
niemieckie śpieszące na odsiecz Bcrlinowu-^®^’8^
W czasie gdy główne siły 1 Armii WP parły na zachód, a 2 Armia
210
walczyła na Łużycach, wojska radzieckie okrążyły hitlerowską sto-
licę i rozpoczęły zacięte walki o jej zdobycie. Decyzją dowództwa
naczelnego Armii Radzieckiej do walk o Berlin skierowano również
1 Dywizję Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, część artylerii polskiej
i saperów. Jednostki polskie w pełni wykonały powierzone im za-
danie i po zdobyciu części miasta spotkały się pod Bramą Branden-
burską z nacierającymi z przeciwnego kierunku żołnierzami radziec-
kimi. Dnia 2 maja 1945 roku Berlin został zdobyty, a na jego gru-
zach zalopotaly flagi: radziecka i polska.
Decyzja dowództwa radzieckiego użycia do walk w Berlinie jed-
nostek polskich była wyrazem zadośćuczynienia i sprawiedliwości
dziejowej, należnej narodowi, który pierwszy stawił opór agresji
hitlerowskiej i krwawił przez długie lata okupacji. Był to jedno-
cześnie wyraz przyjaźni i braterstwa broni z krajem zwycięskiego
socjalizmu.
Udział ludowego Wojska Polskiego w operacji praskiej
i wyzwoleniu Czechosłowacji. Po zaciętych walkach obronnych
Sztandar radziecki nad zdobytym Berlinem
W rejonie Budziszyna, Armia Radziecka i 2 Armia Wę>j&a pol.
uderzyły w kierunku południowym, aby zlikwidować Ostat?°
wielką armię niemiecką znajdującą się na terenie Czechosłowat?’
Hitlerowcy stawili zacięty opór wojskom radziecko-polskim, ch
oddać Amerykanom jak największą ilość sjf i terytorium. Łud/r
się oni, że dojdzie do zatargu między dotychczasowymi sojusz^
kami _ Związkiem Radzieckim i USA./
Wojska polskie pokrzyżowały te plany i szybkim marszem jed-
nostek pancernych rozcięły siły niemieckie, a następnie je zlikwido"
wały, polskie czołgi w pościgu za nieprzyjacielem dotarły do pół-
nocnych przedmieść Pragi czeskiej, wyzwalanej jednocześnie od strony
południowej przez wojska radzieckie.
Po drodze żołnierze polscy wszędzie byli witani radośnie przez
ludność czeską. Z okien i balkonów zwisały flagi radzieckie, polskie
i czechosłowackie. Na ulicach miast i miasteczek tłumy ludzi ra-
dośnie wiwatowały na cześć wyzwolicieli.
Marszalek hitlerowski Keitel podpisuje bezwarunkową kapitulację III Rzeszy
Kapitulacja Niemiec. 30 kwietnia 1945 roku w oblężonym Berli-
nie popełnił samobójstwo największy zbrodniarz wszystkich czasów
wódz „tysiącletniej” Rzeszy Niemieckiej — Adolf Hitler. Zwłoki
jego oblano benzyną i spalono. W dwa dni później, 2 maja skapitu-
lowała załoga Berlina licząca 130 tys. żołnierzy.
Upadek Berlina oznaczał klęskę Niemiec. W tym samym dniu
skapitulowały wojska niemieckie we Włoszech i południowej Austrii,
a 5 maja w północnych Niemczech, w Holandii, w Danii. Tegoż dnia
rozpoczęły się rozmowy dotyczące bezwarunkowej kapitulacji Nie-
miec. 9 maja 1945 roku podpisany został w Berlinie przez przed-
stawicieli niemieckich sił zbrojnych w obecności reprezentantów
sił zbrojnych ZSRR, USA i Wielkiej Brytanii akt bezwarunkowej
kapitulacji Niemiec.
Zakończyła się trwająca pięć i pół roku wojna w Europie.
TEKST POMOCNICZY
Z walk o zdobycie Berlina
jednego z gmachów. Wyższych pięter nie można było zdobyć, gdyż hitlerowcy zarzu-
cili klatkę schodową granatami i ostrzeliwali się z okien. Chorąży postanowił wziąć
hitlerowców podstępem. Część kompanii zaczęła mocno otrzeliwać okna budynku,
a w tym czasie chorąży osobiście wdarł się na pierwsze piętro domu, gdzie rzucił dwa
granaty do jednego z pokojów, zajętego przez Niemców. Zaniepokojeni wybuchem
hitlerowcy z wyższych pięter wybiegli na klatkę schodową, aby zobaczyć, co się stało.
To wystarczyło. Zaterkotały serie naszych peemów, kilku zabitych hitlerowców zleciało
w przepaścistą głębię klatki schodowej. Reszta Niemców zdezorientowana i przestra-
szona, poddała się do niewoli.
(.. .] Przed jednym ze skrzyżowań żołnierzy przydusil do ziemi piekielny ogień
karabinów maszynowych bijących wzdłuż ulicy. Znów przeszkoda, którą trzeba było
usunąć za wszelką cenę. Kapral Lewczyczyn i szeregowy Giedrowicz zaczęli skradać
się do ziejącego ogniem bunkra. Krok za krokiem, współzawodnicząc ze śmiercią, po-
suwali się żołnierze do celu. Wreszcie doszli. Bunkier został zarzucony granatami.
Cekaemy umilkły. Batalion mógł nacierać dalej [...]
213
Takich epizodów było w czasie walk o Berlin dziesiątki. Odwaga^	'1
zimna krew i przytomność umysłu były tam równie potrzebne, jak , Spryt Żolrtfei
Tam gdzie nie mogli nic zrobić piechurzy, wzywano radzieckich cz f-0"”' ' ton
lerzystów. Wspólnymi silanu robiono przejścia i pododdziały dalej szły lub
Przodu [ j
Zdobycie Berlina, wiersz Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego
Więc nie zginęła — i nie zginie!
Wolność — żywym, chwała temu, co padnie!
Za krew bliskich przelaną niewinnie
W pierś Berlina — stalowy bagnet!
Za ruiny, za mord, za zgliszcza,
za zbielały śród kaźni włos —
jeszcze jeden śmiertelny wystrzał,
jeszcze jeden żelazny cios!
ĆWICZENIA
1.	Opowiedz o udziale Polaków w operacji berlińskiej:
a)	w walkach o oksrzydlenie Berlina,
b)	w bojach pod Budziszynem,
2.	Które jednostki Wojska Polskiego brały udział w zdobyciu Bćrlina?
3.	Jakie to miało znaczenie dla żołnierzy polskich?
4.	Co wiesz o udziale 2 Armii WP w operacji praskiej ?
5.	Jak i kiedy doszło do kapitulacji Niemiec?
6.	Jak podzielono pokonane Niemcy?
37. KONIEC WOJNY NA DALEKIM WSCHODZIE. POWSTANIE ONZ
Przystąpienie ZSRR do wojny z Japonią. Po klęsce Niemiec
i zakończeniu działań wojennych w Europie tylko na Dalekim Wsc
dzie trwaty jeszcze walki. Japonia, mimo niepowodzeń, wciąż ieSZCZ
daleka była od kapitulacji i ciągle łudziła się nadzieją szczęs we
dla niej zakończenia wojny. Japończycy nie liczyli na rozgronue
Stanów Zjednoczonych i Anglii. Sądzili jednak, że mocarstwa
chodnie nie będą miały dostatecznych sił, aby zmusić Jap0™<c
bezwarunkowej kapitulacji, co pozwoliłoby jej nawet na zatrzy
mektórych zdobyczy.
Dla odniesienia szybkiego zwycięstwa konieczne było P1^-
214
pienie Związku Radzieckiego do wojny, rozgromienie japońskich
sił lądowych i okrążenie Japonii ze wszystkich stron. Japończycy
stawiali niezwykle zacięty opór i chociaż walka była beznadziejna
walczyli dosłownie do ostatniego tchu.
Dowództwo amerykańskich sił zbrojnych wobec tak silnego oporu
odwlekało inwazję na Japonię. Usiłowano nalotami zmusić Japoń-
czyków do zaprzestania wojny. Lecz mimo wielkich strat poniesionych
wskutek nalotów, Japończycy odrzucili propozycję bezwarunkowej
kapitulacji wysuniętą 26 lipca 1945 roku przez rządy USA, Anglii
i Chin. Wobec tego zachodnie mocarstwa zwróciły się do ZSRR, by
zgodnie z uprzednio przyjętymi zobowiązaniami przystąpił do wojny
z Japonią. Rząd radziecki wyraził na to zgodę i przyspieszył przygo-
towania wojenne.
Zrzucenie bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki.
Tymczasem rząd amerykański postanowił użyć przeciw japońskiej
ludności cywilnej nowego, strasznego środka zagłady — bomby
atomowej. Prezydent USA Harry Truman oświadczył: „Jeżeli oni
Hiroszima po wybuchu bomby atomowej
(Japctoycy) nie przyjm, obecnie naszych warunków, m
po«,e.rza deszczu zagłady, jaktcgo dotąd świat
nic widział”-	,
Dnia 6 sierpnia 1945 roku została rzucona przez lotnictwo
n-kańskie bomba atomowa na Hiroszimę. Od jej wybuchu zJ*'’
około 100 tys. ludzi nie licząc rannych. W dwa dni później
wypowiedzeniu Japonii wojny przez ZSRR, Amerykanie zrzucili d P°
bombę, tym razem na Nagasaki. Zginęło ponad 40 tys. ludzi
z historyków amerykańskich tak określił to wydarzenie: „Tak wie
zatriumfowała nad mądrością, zwierzę w człowieku 'nad tym colu^
kie”.	'
Kapitulacja Japonii. Po wystąpieniu ZSRR przeciw Japonii
wojna szybko dobiegła końca. Już pierwszego dnia działań wojska
radzieckie przełamały silnie umocnione pozycje japońskie w Man-
dżurii i przeszły do pościgu.
Dnia 14 sieipnia rząd japoński ogłosił kapitulację. Jednakże
wojska japońskie w Mandżurii jeszcze przez kilka dni stawiały opór.
Podobnie było rt innych odcinkach frontu. Dopiero 2 wrześnią
gdy delegacja japońska podpisała akt bezwarunkowej kapitulacji
ustały działania wojenne.	r ' ’
Druga wojna światowa dobiegła końca.
Powstanie Organizacji Narodów Zjednoczonych. W kwiet-
niu 1945 roku jeszcze w toku działań wojennych rozpoczęła się w San
Francisko (czytaj: San Franczisko) międzynarodowa konferencja,
której celem było stworzenie Organizacji Narodów Zjednoczonych
(ONZ). Jej uprawnienia i zasady działania określone zostały Kartą
Narodów Zjednoczonych, podpisaną przez 51 państw, w tym
i przez Polskę.
Do najważniejszych zasad prawa międzynarodowego, zawartego
w Karcie Narodów Zjednoczonych należą: pokojowe rozstrzyganie
sporów międzynarodowych, poszanowania niezależności państw,
rozwijanie przyjaznych stosunków między narodami na zasadzie
równouprawnienia i samookreślenia narodów, umacnianie zasady
poszanowania praw człowieka i zapewnienia wszystkim podstawowych
swobód oraz prowadzenie współpracy międzynarodowej w dziedzinie
ekonomicznej, społecznej i kulturalnej.
Najważniejszymi organami ONZ jest Zgromadzenie Ogólne,
Rada Bezpieczeństwa i Sekretariat. Siedzibą ONZ stał się Nowy
Jork.
TEKST POMOCNICZY
Deklaracja Rządu Rzeczypospolitej Polskiej w związku z podpisaniem Karty
Narodów Zjednoczonych
W chwili podpisania Karty Narodów Zjednoczonych Rząd Polski uważa za swój
obowiązek oświadczyć co następuje:
[...] Rząd Polski ocenia w należyty sposób system bezpieczeństwa zbiorowego, usta-
lony w Karcie Narodów Zjednoczonych i gotów jest w miarę sił swoich współpracować
z innymi członkami tej organizacji nad utrzymaniem pokoju świata i odbudową po-
myślności i dobrobytu narodów, które ucierpiały wskutek barbarzyństwa najeźdźcy
niemieckiego; uważa jednak za konieczne podkreślić z całym naciskiem, że o fle chodzi
o pokój w Europie, to da się on utrzymać wtedy tylko, gdy będą spełnione dwa nastę-
pujące warunki.
217
.. ricnnan » >'* «™“w >“*	8™»c Pol®, .
„ J, „c^ .•'<«!"> wnta*^ *
damie i Moskwie.	...
2) Drugim warunkiem jest oparcie ustroju wszystkich państw europeislt, .
jak najszerszych podstawach demokratycznych, z równoczesnym wyeii^***1. °»
wszelkich ośrodków faszystowskich, które, o ile by pozostały, byłyby źródłem groźn,'n'
perturbacji politycznych i prędzej czy późnie; mogłyby spowodować wybuch n^ch
kataklizmu wojennego.	cs°
ĆWICZENIA
1.	Na co liczyła Japonia kontynuując beznadziejną walkę?
2.	W jaki sposób starali się Amerykanie zmusić Japonię do kapitulacji?
3.	Jakie były skutki działania bomb atomowych zrzuconych przez Amerykanów na
Hiroszimę i Nagasaki? Jak oceniasz to wydarzenie?
4.	Jakie znaczenie miało przystąpienie ZSRR do wojny z Japonią?
5.	Jaki byl cel powstania Organizacji Narodów Zjednoczonych?
38. SPRAWA NIEMIEC. USTALENIE ZACHODNIEJ GRANICY POLSKI
Konferencja w Jałcie. W lutym 1945 roku, kiedy zwycięstwo
nad Trzecią Rzeszą było już bliskie, szefowie rządów Wielkiej Trójki—
Stalin, Churchill, Roosevelt (czytaj: Ruzwclt) — spotkali się w Jałcie
na Krymie, aby uzgodnić postępowanie w sprawie Niemiec. Ustalili z
oni, że Niemcy poddane zostaną okupacji, w której weźmie udział
również Francja. Osiągnięto także porozumienie w sprawie ukarania
po wojnie niemieckich zbrodniarzy wojennych, likwidacji hitlerow-
skiej partii i armii niemieckiej. Postanowiono również, że Niemcy
będą musiały płacić odszkodowania wojenne.
O zamiarach Sojuszników wobec Niemiec mówi komunikat
końcowy opublikowany 11 lutego: „Naszym niezłomnym zamiarem
jest zniszczenie niemieckiego militaryzmu i narodowego socjalizmu,
i stworzenie gwarancji, że Niemcy już nigdy więcej nie będą mog
zakłócić pokoju świata.
zdecyd°wani rozbroić i rozwiązać wszystkie niemieckie
kr Z ro’ne: raz na zawsze zniszczyć niemiecki sztab genera
miJb Wiel°krOtnie doProwadzał do wskrzeszenia militaryzmu mg
leg°> usunąć lub zniszczyć wszelkie niemieckie urządz 9
218
wojskowe; zmesc lub poddać kontroli wszelkiego rodzaju przemysł
niemiecki, który mógłby być użyty do produkcji wojennej, ukarać
sprawiedliwie i szybko wszystkich zbrodniarzy wojennych oraz wyeg-
zekwować odszkodowania w naturze za zniszczenia dokonane przez
Niemców; [.. .] Nie leży w naszym zamiarze zniszczenie narodu
niemieckiego: jednak wtedy tylko, gdy narodowy socjalizm i mili-
taryzm zostaną wykorzenione, będzie nadzieja na stworzenie warunków
przyzwoitego życia dla Niemców i danie im miejsca w społeczności
narodów.”
W Jałcie podjęto również decyzje odnośnie naszych granic. W tej
sprawie komunikat głosi m. in.: Szefowie trzech rządów uważają,
że wschodnia granica Polski powinna biec wzdłuż linii Curzona z od-
chyleniem od niej w pewnych okolicach od pięciu do ośmiu kilo-
metrów na korzyść Polski. Uznają oni, że Polska powinna uzyskać
istotny przyrost terytorialny na północy i na zachodzie. Uważają
oni, że we właściwym czasie trzeba będzie zasięgnąć opinii nowego
Polskiego Rządu Tymczasowego Jedności Narodowej co do wielkości
tego przyrostu oraz że ostateczne ustalenie zachodniej granicy Polski
będzie odroczone do konferencji pokojowej.
Konferencja w Poczdamie i jej postanowienia w sprawie
Niemiec. Po zakończeniu działań wojennych do Poczdamu koło
Berlina zjechali się szefowie rządów trzech mocarstw, by uregulować
wiele spraw powojennych, wśród których problem niemiecki zajmował
naczelne miejsce.
Mimo że wojna się skończyła, uważano iż dalsza współpraca wiel-
kich mocarstw jest niezbędna dla bezpieczeństwa i pokoju na świecie.
Uczestnicy konferencji doszli do porozumienia w sprawie stwo-
rzenia w Niemczech warunków uniemożliwiających odrodzenie się
armii i ponowienie agresji ze strony Niemiec. Zdecydowali podjąć
kroki, ażeby Niemcy już nigdy więcej nie stały się groźbą dla swych
sąsiadów.
Sojusznicy stwierdzili, że będą dążyć do tego, by dać narodowi
niemieckiemu sposobność do przyszłej budowy swego życia na pod-
stawie demokratycznej i pokojowej. Niemcy zostały podzielone na
cztery strefy: radziecką, amerykańską, angielską i francuską i poddane
okupacji. Celem okupacji: rozbrojenie Niemiec i pozbawienie ich
przemysłu wojennego, likwidacja partii faszystowskiej i organizacji
219
Konfcrcnga w Poczdamie. Siedzą od lewej: Churchill, Truman, Stalin
z nią związanych, ukaranie przestępców wojennych oraz osób, które
brały udział w planowaniu lub wykonywaniu przedsięwzięć faszys-
towskich.
Postanowiono również, że Niemcy będą płacić odszkodowania
za zniszczenia dokonane innym narodom.
Odra i Nysa Łużycka zachodnią granicą Polski. W Poczdamie
podjęto także decyzję dotyczącą zachodnich granic Polski. Szefowie
trzech rządów — po wysłuchaniu postulatów delegacji polskiej —
postanowili, że tereny na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej oraz
nad Bałtykiem powrócą do Polski. Dotyczyło to również Warmii
i Mazur oraz obszaru byłego Wolnego Miasta Gdańska.
W 1945 roku cofająca się armia hitlerowska zagarnęła z sobą
większość niemieckich mieszkańców tych ziem. Pozostali, w ilości
prawie trzech milionów, mieli zostać — zgodnie z decyzją trzech mo-
carstw — przesiedleni w głąb Niemiec. Takie samo postanowienie
zapadło również odnośnie Niemców mieszkających w Czechosłowacji
i na Węgrzech.
Uchwały konferencji poczdamskiej przewidywały, że formalne
zatwierdzenie zachodnich granic Polski nastąpi dopiero na przyszłej
InH er.enc^. P°k°jowej, jednak decyzja wielkich mocarstw o usunięci
na n«SC1 niernieckie) z terenów polskich oznaczała faktycznie zgo
Wr t do Polski, starych, piastowskich ziem.
220
Podział okupacyjny Niemiec po II wojnie światowej (We wrześniu 1949 roku z połą-
czonych stref okupacyjnych: amerykańskiej, brytyjskiej i francuskiej utworzono Re-
publikę Federalną Niemiec, a 7 października 1949 roku na terenie radzieckiej strefy
okupacyjnej powstała Niemiecka Republika Demokratyczna)
TEKST POMOCNICZY
Fragment sprawozdania z Konferencji 3 Ministrów Spraw Zagranicznych
w Poczdamie 24 lipca 1945 r. z udziałem delegacji Polski
(Włodzimierz T. Kowalski: Walka dyplomatyczna o mitjtu PolM w Europie. Warszawa 1967, s. 724).
[...] Minister Molotow: Uważam, że sprawa granic polskich jest kwestią wagi
historycznej. Ma ona ogromne znaczenie historyczne nie tylko dla Polski i jej sąsiadów,
lecz także dla całej Europy. Uregulowanie wschodnich granic polskich na konferencji
krymskiej było rezultatem zgody między Polską a Związkiem Radzieckim jako sąsia-
dami.
Zachodnia część Ukrainy i Białorusi została nam przez Polskę przekazana. Dla-
tego my poczuwamy się do szczególnego obowiązku wobec Polski, jeśli chodzi o jej
granice zachodnie. Nie mówię tu nic nowego ani dla przedstawicieli Anglii i Stanów
Zjednoczonych, ani dla Polski. Czuję się zobowiązanym podtrzymać żądania Polski,
221
ź, to jest kwestią sprawiedliwości. Związek Radziecki
d^ecia’jej granic nad Odr, wr. z Szczecią i
nU £' i na czasie. Na zasadzie sprawiedliwości Niemcy powinny te ten! ’’«»•
"1' Pokki Takie rozwiązanie uważam za leżące w interesie Europy i strs*i<
ta rzecz ro»~-	pj i caleg0
Walce Polaków o wolność i niepodległość w latach drugiej woiny światowej I
cono wiele publikacji zarówno w serii „Biblioteczka historyczna” jak i „Szkice z S'***’’-
Polski" wydawanych przez WSiP
Karol Mórawski: Katowiccy harcerze. Warszawa 1974
Bożena Krzywobłocka: Warszawski wrzesień. Warszawa 1974
Franciszek Bogacki, Józef Romanowski: Obrona Poczty Polskiej w
szawa 1976
Tadeusz Jurga: Bitwa nad Bzurą w 1939 roku. Warszawa 1967
Tadeusz Jurga: Druga wojna światowa zaczęła się w Polsce. Warszawa 1970
Włodzimierz Kowalski: Obrona Modlina. Warszawa 1967
Gdańsku. War.
Stanisław Okęcki: Ruch partyzancki w Polsce 1939—1945. Warszawa 1968
Halina Rudnicka: Janek Krasicki. Warszawa 1972
Wojciech Sulewski: Żołnierze trzech strzał. Warszawa 1972
Wojciech Sulewski: W puszczy na bagnety. Warszawa 1970
Elżbieta Centkowska: Na tajnych kompletach. Warszawa 1974
Bogdan Hillebrandt: Związek Walki Młodych. Warszawa 1976
Zdzisław Hardt: W wyzwolonym Lublinie. Warszawa 1971
Karol Mórawski: Od Lenino do Berlina. Warszawa 1973
Wojciech Giełżyński: Zagony krwią wywalczone. Warszawa 1969
ĆWICZENIA
1-	Jakie plany w stosunku do Niemiec powzięli szefowie wielkich mocarstw na kon-
fereopi w Jałcie?
2.	Jakie były postanowienia konferenqi poczdamskiej w sprawie Niemiec?
4 lak" h postanowien'a konferencji poczdamskiej odnośnie granic Polski?
'e yspozycje wydali szefowie wielkich mocarstw odnośnie Niemców zamieszku-
Wych ziemie polskie, czechosłowackie i węgierskie?
222
VII. POLSKA I ŚWIAT PO DRUGIEJ WOJNIE ŚWIATOWEJ
39. POWSTANIE ŚWIATOWEGO SYSTEMU PAŃSTW
SOCJALISTYCZNYCH
Powstanie europejskich państw demokracji ludowej. W cza-
sie trwania drugiej wojny światowej, na terenach okupowanych przez
Niemcy ożywiła się działalność partii komunistycznych. Występowały
one czynnie przeciw okupantom, a w krajach współpracujących
z Niemcami, jak Węgry, Rumunia, Bułgaria, Słowacja — także
przeciwko własnym rządom. Tworzyły oddziały partyzanckie i or-
ganizowały zalążki podziemnej władzy ludowej. W miarę zbliżania
się frontu wschodniego do Europy Środkowej i Południowo-Wschod-
niej, oddziały komunistyczne nawiązały bezpośrednią współpracę
z Armią Radziecką i pomagały jej w wyzwalaniu własnych krajów.
Po przejściu frontu, komuniści wspólnie z innymi ugrupowaniami
demokratycznymi przystąpili do budowy aparatu państwowego.
Proces ten odbywał się w walce ze wstecznymi siłami, które dążyły
do przywrócenia ustroju kapitalistycznego.
Proces zdobywania władzy przez siły postępowe w poszczególnych
krajach przebiegał niejednolicie. Najpierw z „osi” wyłamała się
Rumunia, która w okresie II wojny światowej była sojusznikiem
Niemiec. Jej wojska uczestniczyły w agresji na ZSRR, a jedna z armii
została rozbita w „kotle stalingradzkim”.
Komuniści rumuńscy występujący przeciw faszystowskiemu rzą-
dowi znajdowali się w trudnej sytuacji. Ich działalność była łatwiejsza
do wykrycia niż w krajach okupowanych.
Latem 1944 roku Armia Radziecka w wyniku wielkiej operagi
wojskowej dotarła do granic Rumunii. W wyniku tego powstały
warunki, w których rumuńskie siły demokratyczne, kierowane przez
223
partię komunistyczną, mogły obalić dyktaturę marszałka łona Anto-
nescu (czytaj; Antonesku) i wycofać kraj z koalicji faszystowskiej.
Utworzony w końcu sierpnia nowy demokratyczny rząd wypowiedział
Niemcom wojnę. Odtąd armia rumuńska współdziałała z Armią Ra-
dziecką, walcząc o wyzwolenie Węgier i Czechosłowacji.
Po zakończeniu wojny komuniści nasilili walkę o przeprowadzenie
reform gospodarczych i społecznych. Pod ich kierownictwem masy
ludowe doprowadziły do kolejnej zmiany rządu, by wreszcie w 1947
roku ustanowić republikę ludową. Zrealizowano zapoczątkowaną
wcześniej reformę rolną, zracjonalizowano przemysł i banki.
Wypadki rumuńskie wywarły wpływ na sytuację w Bułgarii,
która należąc do „osi” była w stanie wojny z Anglią i USA,- okupo-
wała część Jugosławii, lecz do wojny z ZSRR nie przystąpiła.
Od 1941 roku komuniści bułgarscy podjęli organizację partyzantki
i doprowadzili do utworzenia antyfaszystowskiego Frontu Ojczyź-
nianego.
Pod wpływem kapitulacji Rumunii rząd bułgarski wycofał się
z szeregu sojuszników Niemiec hitlerowskich, jednak pozwalał na
ewakuację ich wojsk z Bałkanów. W tej sytuacji rząd radziecki wy-
powiedział wojnę Bułgarii, lecz do działań wojennych nie doszło,
ponieważ 9 września faszystowski rząd bułgarski został obalony. Nowy
rząd stanął po stronie koalicji antyhitlerowskiej i wypowiedział wojnę
Niemcom.
W referendum odbytym we wrześniu 1946 roku zwyciężyli
komuniści. Powołany przez nich gabinet rządowy na czele z Georgi
Dymitrowem — proklamował Bułgarską Republikę Ludową
oraz przeprowadził upaństwowienie przemysłu i banków.
Do bloku państw faszystowskich należały również Węgry,
których wojska uczestniczyły w napaści na ZSRR. Jednak klęski
ponoszone na froncie wschodnim spowodowały podejmowanie prób
zerwania z Niemcami i wycofania się z wojny. Chcąc temu zapobiec
hitlerowcy w marcu 1944 roku wkroczyli na Węgry i przy pomocy
licznej na Węgrzech mniejszości niemieckiej (około 600 tys. osób)
oraz węgierskich faszystów dokonali masowych aresztowań zwolen-
ników porozumienia z aliantami. Próba wyłamania się spod wpływów
„osi” dokonana w październiku 1944 roku przez Horthy’ego
(czytaj: Hortjego) zakończyła się przegraną. Niemcy utworzyli
całkowicie podporządkowany sobie rząd z faszystą Szalasim na czele.
224
We wschodniej części Węgier wyzwolonej przez wojska radzieckie,
przeciwnicy faszyzmu utworzyli w grudniu 1944 roku Rząd Tym-
czasowy z Belą Dalnoki Miklosem na czele. Rząd ten wypowiedział
wojnę Niemcom i poprosił aliantów o zawieszenie broni. Przystą-
piono do organizowania nowej armii, która nie zdążyła jednak wejść
do walki. W 1945 roku uchwalona została radykalna reforma rolna,
upaństwowiono kopalnie, a w rok później proklamowano republikę.
Po zwycięstwie wyborczym w 1947 roku bloku partii lewicowych
dokonano nacjonalizacji banków i wielkiego przemysłu, uchwalono
trzyletni plan rozwoju, a po zjednoczeniu w 1948 roku węgierskiego
ruchu robotniczego rozpoczęto kolektywizację wsi.
*
Najsilniej rozwinięty nich partyzancki kierowany przez komu-
nistyczną partię rozwinął się w Jugosławii. W górzystych terenach
komuniści jugosłowiańscy pod przewodnictwem Józefa Broz-Tito
zorganizowali partyzancką armię narodowowyzwoleńczą skupiającą
w swoich szeregach znaczne siły. Partyzanci jugosłowiańscy walczyli
z Niemcami oraz. faszystami chorwackimi, którzy pod opieką nie-
miecką utworzyli wasalne państwo — Chorwację. Oddziały generała
Partyzanci jugosłowiańscy
Historia -
Tito z»p.tryw»= •»* Przez	ata-ckie w br„ń ; „
teńaly wojenno drogo pow.errzno (przez zrzuty z samol'
a pod koniec wojny równrez drogą morską.	"«»),
Po opanowaniu przez partyzantów części kraju utworzono Jr
dowv Komitet Wyzwolenia Jugosławii, który spełniał roi.
sowego rządu ludowego. W 1945 roku Jugosłowianie wstóK
z Armią Radziecką dokonali wyzwolenia kraju. Po odmfa^ **
ności umorzono w Jugosławii koalicyjny rząd, w skład którego ota
komunistów weszli także przedstawiciele emigracyjnego jugoslawiai.
skiego rządu królewskiego.
Po zwycięstwie w wyborach powszechnych komuniści przeier
całkowitą władzę. Proklamowana została Federacyjna Ludowa Re
publika Jugosławii, na której czele stanął dowódca partyzantów t
Józef Broz Tito.
Podobnie jak w Jugosławii, również w zajętej przez Niemców
Albanii rozwinął się ruch partyzancki kierowany przez komunistów
z inicjatywy których utworzono w 1944 roku Tymczasowy Rząd
Demokratyczny. Po wyzwoleniu Albanii przez wojska radzieckie
komuniści wzmocnili swe wpływy i doprowadzili do utworzenia
w 1946 roku Albańskiej Republiki Ludowej. Próba angielskiej inter-
wencji w obronie sil reakcyjnych została udaremniona.
Dłużej przebiegał proces walki o zwycięstwo władzy ludowej
w Czechosłowacji. Po upadku państwa w 1939 roku, na emigracji
w Paryżu rozpoczął działalność Komitet Narodowy, który po klęsce
Francji i przeniesieniu się do Londynu przekształcił się w czecho-
słowacki rząd burżuazyjny kierowany przez Edwarda Benesza. Rz?
ten uznany przez wszystkie państwa walczące z Niemcami, zawar
w 1943 roku układ o przyjaźni i współpracy ze Związkiem Radziec
kim- Na terenie ZSRR doszło do utworzenia czechosłowacką
jednostek wojskowych, których głównymi twórcami byli komum sci-
Jednostki te pod dowództwem generała Ludwika Svobody wzi
Potem udział w wyzwoleniu Czechosłowacji.	-je
sierpniu 1944 roku wybuchło na terenie Słowacji pow
Przeciw Niemcom i faszystowskiemu rządowi księdza Józela
Do partyzantów kierowanych w poważnej mierżą przez komunistów
dołączył! zoimeize rządowego wojska słowackiego. W powstaniu
słowackim uczestniczyło także wielu Polaków. Po dwóch miesiącach
krwawych walk powstańcy wycofali się w góry i stamtąd prowadzili
walkę do czasu nadejścia Armii Radzieckiej.
W kwietniu 1945 roku w wyzwolonych Koszycach rząd czechoslo-
wacki zapowiedział utworzenie ludowo-demokratycznego państwa
oraz przeprowadzenie reformy rolnej i upaństwowienie przemysłu.
Dyktatura proletariatu wprowadzona została w Czechosłowacji
dopiero w lutym 1948 roku, kiedy klasa robotnicza wystąpieniem
swoim udaremniła próbę prawicowego przewrotu. Pod przewod-
nictwem Komunistycznej Partii Czechosłowacji utworzono rząd
ludowy, na czele którego stanął Klement Gottwald.
W krajach, gdzie władzę przejęli w swe ręce komuniści, przepro-
wadzone zostały podstawowe reformy umożliwiające ?njesienie nie-
równości społecznej. Ziemia obszamicza podzielona została między
małorolnych chłopów a wielkie zakłady przemysłowe, zaś banki
i koleje stały się własnością narodową. W ten sposób na drogę budo-
wania ustroju socjalistycznego wkroczyła Polska, Czechosłowacja,
Rumunia, Bułgaria, Węgry, Albania oraz Jugosławia. W 1949 roku
dołączyła do nich Niemiecka Republika Demokratyczna. Wszyst-
kie te kraje, które rozpoczęły u siebie budowę podstaw socjalizmu
nazywamy krajami demokracji ludowej.
Zwycięstwo rewolucji socjalistycznej w krajach południo-
wo-wschodniej Azji. Walkę o wprowadzenie w Chinach ustroju
demokracji ludowej rozpoczęła Komunistyczna Partia Chin już
w latach dwudziestych. Burżuazja chińska chcąc zachować władzę,
godziła się na obcą pomoc utrzymującą kraj w zacofaniu i zależności
gospodarczej od obcego kapitalizmu. Przeciwko temu wystąpili
komuniści i w Chinach rozgorzała krwawa wojna domowa, przerwana
najazdem Japonii w 1937 roku. Wówczas nastąpiło zawieszenie broni
w celu wspólnej walki z najeźdźcą.
Po kapitulacji Japonii, w Chinach rozpoczęła się na nowo wojna
domowa, która mimo pomocy dla burżuazji ze strony USA, zakori-
227
• „riwtwem chińskiej Armii Ludowej. Resztki noi„„
“'.‘t^uSZyeh wraz ze swym przywódcą Czang KąLSa?*
w“|sk ih, sic na wyspie Taiwan, na której przebywają po(J ?‘'m'
ftaę Sonów Zjednoczonych. Dnia 1 października 19® r™’
ogłoszone zostało powstame Chińskiej Republiki Ludo,*?
która odtąd odgrywa dużą rolę w układzie sil politycznych na świeci?
Inaczej nieco potoczyły się losy Korei. Wyzwolona w 1945 roku
przez wojska radzieckie i amerykańskie spod panowania Japończyków
podzielona została na dwie części. W północnej, we wrześniu 1948
roku, ogłoszone zostało powstanie Koreańskiej Republiki Ludowo-
-Demokratycznej (KRLD); natomiast w południowej władzę
utrzymała burżuazja znajdująca się pod opieką Stanów Zjednoczo-
nych.
Wietnam, po wyzwoleniu spod okupacji japońskiej, otrzymał
w 1945 roku niepodległość. Francja początkowo uznała ten fakt,
lecz w 1946 roku rozpoczęła wojnę o przywrócenie panowania nad
dawną swą kolonią. Rozgorzała wojna kolonialna, w wyniku której
Francuzi ponieśli klęskę, lecz Wietnam podzielony został w 1954
roku na dwie części: Wietnamską Republikę Demokratyczną
i tzw. Wietnam Południowy. W Wietnamskiej Republice Demokra-
tycznej władza należy do ludu, natomiast w Wietnamie Południowym
rządziła do niedawna burżuazja i obszarnicy pod ochroną Amery-
kanów, którzy zajęli miejsce Francuzów. Ludność Wietnamu Po-
łudniowego dążąc do zjednoczenia kraju, utworzyła Narodowy Front
Wyzwolenia Wietnamu Południowego, który po latach walk z agre-
sorami wiosną 1975 r. objął władzę.
Rewolucja socjalistyczna na Kubie. Dążenia rewolucyjne
ogarnęły także i Półkulę Zachodnią. W 1959 roku wybuchła na Kubie
rewolucja, w wyniku której obalony został dyktator Fulgencio Balista,
zależny od kapitału amerykańskiego. Kubańczycy pod wodzą Fidela
Castro przeprowadzili reformę rolną i unarodowili przemysł. Dzięki
tym reformom naród kubański uniezależnił się od obcego kapitału
i rozpoczął budowę podstaw socjalizmu.	.
Zwycięstwo rewolucji kubańskiej zapoczątkowało proces wyzwala
ma się uciśnionych narodów Ameryki Łacińskiej spod wyzys u
obcych monopoli.
228
Współpraca krajów socjalistycznych. Państwa demokracji
ludowe, w momencie swego powstawania były krajami zacofanymi
gospodarczo, a ponadto zniszczonymi wojną. Ich odbudowa i dalszy
rozwój stały się możliwe dzięki wzajemnej współpracy i wszechstron-
nej pomocy udzielanej przez Związek Radziecki. Umacnianie się
władzy ludowej w tych krajach doprowadziło do powstania świato-
wego systemu socjalistycznego, który obejmuje 14 państw o podobnym
ustroju społecznym. Kraje socjalistyczne zajmują obecnie czwartą
część terytorium kuli ziemskiej, a zamieszkuje je prawie 1,2 mld ludzi.
System socjalistyczny odgrywa ważną rolę w kształtowaniu losów
całej ludzkości.
TEKST POMOCNICZY
Apel w obronie pokoju (fragment)
My, przedstawiciele partii komunistycznych i robotniczych, zebrani w Moskwie
na Międzynarodowej Naradzie, zwracamy się do narodów świata, do wszystkich ludzi,
niezależnie od ich przekonań i poglądów politycznych, z apelem o podjęcie wspólnych
działań w imię obrony i umocnienia pokoju.
Walka toczy się o rzecz najważniejszą — o przyszłość ludzkości. W pierwszej
połowie naszego stulecia dwie wojny światowe pochłonęły ponad 70 milionów istnień
ludzkich, starły z powierzchni ziemi tysiące kwitnących miast i wsi. Złowrogi grzyb
pociągnąć za sobą trzecia wojna światowa, gdyby imperializmowi udało się ją rozpętać...
Zwracamy się z apelem
do ludzi pracy — robotników, chłopów i inteligencji, do działaczy kultury i nauki,
do wszystkich, którzy chcą uratować i pomnożyć owoce pracy i twórczych wysiłków
ludzkości;
do matek i ojców, troszczących się o przyszłość swoich dzieci;
do młodzieży i studentów, dążących do zrealizowania swych szczytnych planów
i marzeń oraz gotowych poświęcić siły i energię zapewnieniu rozkwitu swoich krajów;
do członków parlamentów, do działaczy państwowych i politycznych, zaniepoko-
jonych losami swoich narodów;
do partii politycznych, związków zawodowych oraz organizacji i ruchów społecz-
nych;	_____
do wspólnot i organizacji religijnych, do wiernych różnych wyznań;
do uczestników ruchów obrońców pokoju i kampanii antywojennych;
do wszystkich mężczyzn i kobiet —
by żądali położenia kresu agresji Stanów Zjednoczonych w Wietnamie, by żądali
wycofania wojsk amerykańskich oraz poszanowania praw suwerennych narodu wiet-
namskiego, by żądali niezależności, wolności i pokoju dla Wietnamu:
229
te « H"** nu,sp“" T”" r	I' ”«**
b, „loyll « «d“is	। wokolenitou, o
,TO!teh równych «*, »	“I”””	p™, ko,„.
„™.ort» p>nwl.kMb •	b-bw ».« w A&yoe Polud™
om rasdpi un>, gd»e WWW, R» '•“>' » u™d“« opradbinych reżto,6„
wysługujących się obcym monopolom;
by wzmogli wysiłki w walce o całkowite urzeczywistnienie pokojowego współ-
istnienia [...]
Moskwa 1969.
ĆWICZENIA
1.	Z kim walczyli komuniści w krajach okupowanych i współpracujących z hitlerow-
skimi Niemcami ?
2.	Jakie podstawowe reformy społeczno-gospodarcze przeprowadzali komuniści po
objęciu władzy?
3.	Jakie kraje nazywamy krajami demokracji ludowej ?
4.	Jak przebiegała walka o wprowadzenie demokracji ludowej w Chinach, a jak w Wiet-
namie?
5.	W jakich okolicznościach doszło do zwycięstwa socjalizmu na Kubie?
6.	Co wiesz o współpracy krajów socjalistycznych?
40. ZSRR PO DRUGIEJ WOJNIE ŚWIATOWEJ
Wzrost międzynarodowego znaczenia ZSRR. Druga wojna
światowa stała się dla Związku Radzieckiego okresem wielkiej i po-
myślnie zakończonej próby. Armia Czerwona rozbijając połączone
wojska państw faszystowskich dotarła do Łaby i wyzwoliła całą Europę
Środkową i Południowo-Wschodnią, a następnie przyczyniła się w za-
sadniczy sposób do pokonania Japonii. Dzięki temu wzrosła pozycja
Związku Radzieckiego w świecie i stało się jasnym, że bez jego udziału
nie będzie można rozwiązać żadnego z wielkich problemów powojen-
nego świata.
Powstanie bloku państw demokracji ludowej i szeroka z nimi
współpraca wpłynęły również dodatnio na wzrost znaczenia ZSRR-
Odbudowa kraju ze zniszczeń wojennych. Straty poniesione
przez Związek Radziecki w drugiej wojnie światowej były olbrzymie.
230
Najbardziej tragiczną była śmierć blisko 20 min obywateli radzieckich
poległych w czasie działań wojennych, zagłodzonych w obozach
jenieckich oraz masowo mordowanych przez hitlerowców.
Wycofujący się faszyści niszczyli za sobą wszystko, chcąc w ten
sposób opóźnić natarcie Armii Czerwonej i odbudowę kraju. W wyniku
najazdu zburzonych zostało 1700 miast i ponad 70 tys. osiedli i wsi
oraz około 32 tys. zakładów przemysłowych. Liniami kolejowymi,
które zniszczyli lub uszkodzili wycofujący się Niemcy, można by
półtora raza opasać kulę ziemską.
Natychmiast po przejściu frontu przystępowano do odbudowy
zniszczeń. Nie było to jednak łatwe, ponieważ cały prawie przemysł
nastawiany był na produkcję wojenną. Dopiero po zakończeniu
wojny odbudowa ruszyła pełną parą. Już w 1948 roku rozmiary pro-
dukcji przemysłowej w ZSRR osiągnęły poziom przedwojenny.
Odbudowano w pierwszym rzędzie zakłady przemysłowe, szkoły
i koleje. Nieco wolniej przebiegała odbudowa zniszczonych miast
i rolnictwa, lecz i tu wkrótce ślady wojny zostały zatarte.
Rozbudowa gospodarki narodowej ZSRR. Równocześnie
z odbudową przystąpiono w Związku Radzieckim do zakrojonej
na szeroką skalę rozbudowy całej gospodarki narodowej. Powstało
wiele nowych zakładów przemysłowych, szczególnie na Uralu i Sy-
berii w Azji Środkowej i Zakaukaziu. Wybudowano olbrzymie elek-
trownie wodne na Wołdze i rzekach Syberii oraz wielki kanał między
Wołgą a Donem, łączy on drogi wodne między morzami: Czarnym,
Kaspijskim, Bałtyckim i Białym.
Szczególny nacisk położono na rozwój przemysłu ciężkiego,
będącego podstawą rozwoju całej gospodarki narodowej i potęgi
militarnej Kraju Rad.
Gwałtowny rozwój stwarzał zapotrzebowanie na wielką liczbę
wysoko kwalifikowanych specjalistów: naukowców, inżynierów, agro-
nomów itd. Spowodowało to szybki wzrost szkolnictwa średniego
i wyższego. Szczególną opieką otoczono szkolnictwo wszystkich szcze-
bli oświaty dorosłych.
Również działalność kulturalno-oświatowa podjęta została w Związ-
ku Radzieckim na szeroką skalę. Masowa produkcja aparatów ra-
diowych i telewizyjnych pozwoliła na podniesienie poziomu rozrywek
kulturalnych wśród szerokich rzesz ludności. Elektryfikacja wsi,
231

Traktory i kombajny na polach kołchozów
budowa wielu świetlic i domów kultury oraz działalność kin i teatrów
objazdowych pozwoliły na zmniejszenie różnic między ludnością
wiejską a miejską w zakresie zaspokajania potrzeb kulturalnych.
Zagrożenie z zewnątrz spowodowane „zimną wojną” (patrz
str. 247) odbiło się niekorzystnie na sytuacji wewnętrznej w ZSRR.
Wiele nakładów inwestycyjnych poświęcono na podniesienie obron-
ności kraju, co z konieczności zmuszało do podejmowania odgórnych
decyzji. Zrodzona z zagrożenia atmosfera podejrzliwości, jaką ota-
czał się Józef Stalin, doprowadziła do usunięcia z żyda politycznego
wielu zasłużonych działaczy.
XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego.
Bardzo ważnym wydarzeniem w międzynarodowym ruchu robot-
niczym był XX Zjazd KPZR, który odbył się w lutym 1956 roku
W Moskwie. Potępił on kult jednostki i podjął uchwały zmierzające
do likwidacji błędów i wypaczeń przynoszących szkody zarówno
Związkowi Radzieckiemu, jak i międzynarodowemu ruchowi komu-
233
nistycznemu. Ustalono zasady współpracy pomiędzy wszystkimi
partiami komunistycznymi i robotniczymi na podstawie całkowitej
równości. Podkreślono pełną niezależność i równorzędność we wza-
jemnych stosunkach państw socjalistycznych. Miało to doniosłe
znaczenie dla dalszego pomyślnego rozwoju współpracy krajów
socjalistycznych.
Jednocześnie Zjazd podjął uchwały o wielkim znaczeniu między-
narodowym. Stwierdził, że możliwe jest przechodzenie poszczegól-
nych krajów od kapitalizmu do socjalizmu w drodze parlamentarnej
i jako zasadę przyjął pokojowe współistnienie i współpracę państw
o różnych ustrojach. O zwycięstwie socjalizmu zadecyduje pokojowe
współzawodnictwo obu systemów.
ZSRR na drodze budownictwa komunizmu. Uchwały podjęte
przez kolejne zjazdy partii, a szczególnie przez XXIV zjazd, którego
obrady odbyły się w 1971 roku ułatwiły przyspieszenie wszechstron-
nego rozwoju gospodarki radzieckiej. Większą także uwagę poświęcono
tym gałęziom przemysłu, które produkują artykuły powszechnego
spożycia.
Szczytowym osiągnięciem nauki i przemysłu radzieckiego jest
wykorzystanie energii atomowej do celów pokojowych (pierwsza
w świecie elektrownia atomowa, lodołamacz o napędzie atomowym
itp.) oraz sukcesy w podboju Kosmosu (pierwszy sztuczny satelita
Ziemi w 1957 roku i pierwszy człowiek w Kosmosie — Jurij Gagarin
w 1961 roku) są tego najlepszym dowodem.
W polityce międzynarodowej Związek Radziecki stosuje zasadę
pokojowego współistnienia państw o różnych systemach społecznych,
wychodząc z założenia, że wszelkie konflikty powinny być rozwiązy-
wane na drodze rokowań, a nie wojny.
Konsekwentna walka o pokój oraz pomoc udzielana krajom za-
cofanym gospodarczo, umacniają międzynarodowe znaczenie ZSRR.
234
TEKST POMOCNICZY

wielka nra J	” rOZC,ąKtości	przez Komitet Centralny
wielką pracą nad przywróceni leninowskich norm życia partyjnego, rozwojem de-
mokraci! wewnątrzpartyjnej, wprowadzeniem zasad kolegialności kierownictwa na
podstawie realizacji polityki marksistowsko-leninowskiej, nad doskonaleniem stylu
i metod pracy partyjnej. Walka o przestrzeganie demokratycznych zasad żyda partyj-
nego, przeciwko administrowaniu i kancelaryjno-biurokratycznym metodom kierowa-
nia, o rozwijanie krytyki i samokrytyki zapewniła wzmożenie aktywności mas partyj-
nych, podniesienie odpowiedzialnośd komunistów za sprawę partii, przyniosła nowe
ożywienie polityczne i nową falę entuzjazmu do pracy [...]
ĆWICZENIA
1.	Co wpłynęło na wzrost międzynarodowego znaczenia ZSRR?
2.	Jak przebiegała odbudowa Związku Radzieckiego ze zniszczeń wojennych?
3.	Które gałęzie gospodarki narodowej ZSRR rozwijano najszybciej i dlaczego?
4.	Jakie międzynarodowe znaczenie miały uchwały XX Zjazdu KPZR?
5.	Jakie znasz osiągnięcia nauki i techniki radzieckiej?
41. POLSKA NA NOWEJ DRODZE
Obszar i ludność Polski. Odrodzona po drugiej wojnie świa-
towej Polska znalazła się ponownie w piastowskich granicach sprzed
tysiąca lat. Po ustaleniu w Poczdamie zachodniej granicy na Nysie
Łużyckiej i Odrze oraz Bałtyku, podpisana została w Moskwie między
rządami Polski i ZSRR umowa o wytyczeniu granicy polsko-radziec-
kiej. Oddzieliła ona ziemie rdzennie polskie od ziem zamieszkanych
przez Ukraińców, Białorusinów i Litwinów. Granica ta została
określona zgodnie w zasadzie z propozycjami angielskimi z okresu
po pierwszej wojnie światowej oraz zgodnie ze stanowiskiem trzech
mocarstw, uzgodnionym w 1943 roku na konferencji w Teherany
W późniejszym czasie uregulowany został także problem granicy
z trzecim sąsiadem Polski — Czechosłowacją.
235
Powrót polskich żołnierzy z Francji
W ten sposób określono nowe miejsce Polski w Europie, zapew-
niające naszemu narodowi pomyślne warunki dla rozwoju oraz dla
zagwarantowania bezpieczeństwa i niepodległości naszego kraju.
Na obszarze między Bugiem, Odrą, Bałtykiem i Karpatami, li-
czącymi 312 677 km2, rozpoczęła się wielka wędrówka ludności. Na
Ziemie Zachodnie i Północne zaczęli napływać osadnicy z województw
centralnych i wschodnich oraz repatrianci z ZSRR. W ciągu pier-
wszego roku na terenie tych ziem osiedliło się ponad milion osadników.
Do kraju przybywali Polacy ze Związku Radzieckiego, Francji, Anglii
i innych państw. Wracali zdemobilizowani żołnierze Polskich Sił
Zbrojnych na Zachodzie, emigranci polityczni i ludzie, którzy na
obczyźnie szukali pracy i chleba, a także wywiezieni na roboty przy-
musowe do Niemiec. Zniszczona i odradzająca się Ojczyzna potrze-
bowała ich pomocy.
W 1946 roku Polska liczyła blisko 24 miliony obywateli.
Byli to prawie sami Polacy. Mniejszości narodowe stanowiły
znikomy procent. Polska stała się państwem jednolitonarodowym.
236
Bilans wojny i okupacji. Ze wszystkich walczących w czasie
II wojny światowej państw, Polska poniosła największe procentowo
straty. Zginęło w czasie działań wojennych i zostało wymordowanych
przez Niemców 6 026 tys. obywateli naszego kraju.
straty 22% I
Straty w ludności Polski podczas II wojny światowej (według stanu 1 września 1939 roku)
s™ w	P"“" ’
-=
237
Samochody otrzymane w darze od ZSRR, czerwiec 1945 r
W pierwszym rzędzie odbudowywano mosty, sieć kolejową i zakłady
przemysłowe, a szczególnie kopalnie, huty, elektrownie.
Dużą rolę odegrała w tym pomoc radziecka. Na podstawie pierw-
szego porozumienia gospodarczego z 1944 roku ZSRR dostarczył
Polsce szereg niezbędnych towarów: ropę naftową, mąkę, samochody
oraz wiele urządzeń przemysłowych.
O rozmachu pierwszego okresu odbudowy może świadczyć fakt,
że w końcu 1946 roku osiągnięto już w podstawowych działach prze-
mysłu produkcję z 1938 roku.
Jednocześnie w całym kraju odbudowywano domy mieszkalne,
szkoły, szpitale i urzędy.
Walka ze zbrojnym podziemiem. W wyniku umowy między
Rządem Tymczasowym a działaczami obozu londyńskiego utworzony
został w czerwcu 1945 roku Tymczasowy Rząd Jedności Narodo-
wej. Premierem jego został Edward Osóbka-Morawski z PPS,
238
p.erwszym wicepremierem Władysław Gomułka z Ppr, dn,„.
wicepremierem Stanisław Mikołajczyk, były premier R^du Pofe
W ń Ondy"ie' Jednosci Narodowej uznany został przez wszystki'-
państwa koalicji antyhitlerowskiej.	wszystkie
Pozbawione władzy dawne klasy posiadające nie dały za wygrana
i przy pomocy' różnych metod próbowały odzyskać wpływy w snołe-
czenstwie. Walka toczyła się w dwóch płaszczyznach: na drodze
parlamentarnej i pod postacią zbrojnych napadów na organa władzy
ludowej.
Partie lewicy — Polska Partia Robotnicza, Polska Partia Socja-
listyczna, Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Demokratyczne _
utworzyły Blok Stronnictw Demokratycznych, który stawiał sobie
za zadanie budowę w Polsce ustroju socjalistycznego. Legalnie dzia-
łającym przeciwnikiem Bloku było Polskie Stronnictwo Ludowe
kierowane przez Stanisława Mikołajczyka. Przeciwnicy ustroju
socjalistycznego sądzili, że uda im się uchwycić władzę drogą parla-
mentarną, to jest w wyniku zwycięstwa wyborczego.
W styczniu 1947 roku odbyły się pierwsze po wojnie wybory do
Sejmu Ustawodawczego. Zdecydowane zwycięstwo odniosły partie
Bloku Stronnictw Demokratycznych, zdobywają: w nich około 80%
wszystkich głosów. Utworzono nowy Rząd Rzeczypospolitej Polskiej,
na którego czele stanął premier Józef Cyrankiewicz z PPS. Prezy-
dentem wybrano działacza PPR, Bolesława Bieruta.
Równolegle z walką parlamentarną toczyła się walka zbrojna.
Organizująca się w trudnych warunkach władza ludowa podjąć
musiała walkę ze zbrójnym podziemiem, zarówno obcym, jak i ro-
dzimym.
Polskie podziemie występujące przeciwko władzy ludowej było
bardzo zróżnicowane — od grap, które prowadziły tylko diaMnosc
propagandową, aż po zwykle bandy morduje « chęo zysku Rożne
były też przyczyny, dla których ludzie ci zdecydował. się na indkę
z notyym ustrojem. Pewien procent wśród meh stanowth zdecydo-
Wani przeciwnicy polityczni (byli obszarnicy, kapultset,
ugrupowań prawicowych), dla których nowy ustrir
dUch dochodów i wysokiej
retorami większości wrogich poczynań. ’j; otaesun
wili nieświadomi. byli żołnierze ^^^ePalezmuszo-
woiny oraz ci, którzy walczyć z władzę ludową me ui
239
no ich do tego w imię dochowania przysięgi złożonej na wierność rządo*
wi londyńskiemu. Tłumaczono tym ludziom, że nadal walczą o niepo-
dległość Polski przeciwko nowym „okupantom”.
Zbrojne podziemie kierowane było przez reakcyjne ośrodki pod-
legle w większości rządowi londyńskiemu. Organizacje reakcyjne,
a szczególnie skrajnie prawicowe Narodowe Siły Zbrojne (NSZ)
uważałj', że władzę ludową należy obalić siłą. Dokonywano napadów
na lokalne urzędy państwowe, posterunki milicji i placówki bezpie-
czeństwa; mordowano działaczy politycznych, nauczycieli, a nawet
chłopów biorących ziemię z reformy rolnej.
Walka podziemia przeciwko władzy ludowej była walką kontr-
rewolucyjną, sprzeczną z prawdziwymi interesami narodu i państwa,
była walką antyludową.
Po ogłoszeniu w 1947 roku przez Sejm amnestii, ponad 60 tys.
członków zbrojnego podziemia zaprzestało dalszej działalności, złożyło
przed władzami bezpieczeństwa broń i włączyło się w szeregi pracu-
jącego społeczeństwa. Polska Ludowa darowała im winy. W lasach
grasowały jeszcze bandy rabunkowe, stopniowo likwidowane przez
organa bezpieczeństwa.
Na ziemiach nad Odrą, Nysą Łużycką i Bałtykiem po przejściu fron-
tu pozostały w lasach uzbrojone bandy, rekrutujące się najczęściej z roz-
bitych niemieckich oddziałów SS. Część z nich weszła w skład orga-
nizacji niemieckiej Werwolf (wilkołak) utworzonej na krótko przed
upadkiem III Rzeszy i przeznaczonej do działalności dywersyjnej
i sabotażowej. Bandy Werwolfu niszczyły maszyny w ocalałych za-
kładach produkcyjnych, wysadzały w powietrze urządzenia komuni-
kacyjne, mosty, wieże ciśnień oraz napadały na ośrodki administracji
polskiej i przybywających na ziemie odzyskane osadników, dokonując
na nich mordów. Celem działalności Werwolfu była chęć zdezorgani-
zowania życia na ziemiach nad Odrą, Nysą i Bałtykiem i uniemożli-
wienie zagospodarowania ich przez Polaków. Cel ten nie został
osiągnięty. Po wysiedleniu — zgodnie z uchwałami poczdamskimi —
resztek ludności niemieckiej z tych terenów, bandy Werwolfu stra-
ciły oparcie, a polskie władze bezpieczeństwa dokonały ich likwi-
dacji.
Południowo-wschodnia część Polski stała się widownią krwawych
walk z ukraińskim podziemiem nacjonalistycznym.
W latach II wojny światowej część nacjonalistów ukraińskich
240
poszła na całkowitą współpracę z okunanr™, , 
ci nacjonaliści, którzy współpracowali 2 Niemea^T^C^™
od tc) współpracy stronili, kierowali się w swoim ńJmlS
sadą: „Śmierć Polakom, Żydom i komunistom”. Już od roku”19®
za przyzwoleniem hitlerowców, rozpoczęli oni rzeź Polaków zamiesz-
kujących Wolyn 1 Podole. Organizowana tam polska samoobrona
otrzymywała pomoc m. in. od partyzantki radzieckiej.
Po zakończeniu II wojny światowej nacjonaliści ukraińscy roz-
poczęli walkę przeciwko władzy ludowej, jednocześnie na pogra-
nicznych terenach Związku Radzieckiego, Polski i Czechosłowacji.
Po rozgromieniu ich w krótkim czasie przez radzieckie władze bezpie-
czeństwa, ocalałe resztki wraz z naczelnym dowództwem przeniosły
się na teren południowo-wschodniej Polski, gdzie wzmocniły dzia-
łalność już istniejących band. Nacjonaliści terroryzowali mniej-
szość ukraińską, zmuszając ją do udzielania im czynnego poparcia
w walce o „wielką Ukrainę”, która miała rozciągać się od Morza
Czarnego prawie aż pod Kraków. W szeregach ich organizacji woj-
skowej, zwanej UPA (Ukraińska Powstańcza Armia), służyło wielu
niemieckich przestępców wojennych, najczęściej byłych członków SS.
Również wycofujący się Niemcy dozbroili UPA w nowoczesną broń.
Na terenach południowo-wschodniej Polski, szczególnie w re-
jonie Bieszczad, rozgorzała krwawa wojna. Rozpoczęła się ona
mordowaniem załóg strażnic Wojsk Ochrony Pogranicza, posterun-
ków milicji oraz cywilnej ludności polskiej. Bandy UPA po doko-
naniu napadów chroniły się w gęste górskie kompleksy leśne, gdzie
posiadały doskonale zamaskowane kilkupiętrowe podziemne bunkry.
W walce z nimi zginął w marcu 1947 roku, kierując akcją pod Bali-
grodem, generał Karol Świerczewski. W następnym roku, po prze-
siedleniu ludności ukraińskiej na inne tereny — w wyniku wielkiej
operacji wojskowej zlikwidowano całkowicie nacjonalistyczne bandy
UPA._
Kongres Zjednoczeniowy. Długotrwałe rozbicie polskiego ruchu
robotniczego utrudniało skuteczną walkę z siłami kontrrewolucji.
Po powstaniu w Polsce władzy ludowej zaistniała korzystna sytuacja
do pouczeni, się postępowych partii robotniczych. 15 grudnia IMS
roku rozpoczął w Warszawie obmdy Kongres Ztednoaemowy
Polska Partia Robotnicza i Polak. Partia Socjalistyczna postanowiły
Historia — 1«
241
Otwarcie Kongresu Zjednoczeniowego PPR i PPS
w auli Politechniki Warszawskiej
połączyć się i stworzyć jedną, silną partię marksistowską — Polską
Zjednoczoną Partię Robotniczą (PZPR). Na czele jej stanął
Bolesław Bierut.
Kongres Zjednoczeniowy, a zarazem I Zjazd PZPR, uchwalił
Deklaracją ideową i Statut PZPR, wytyczył generalną linię politycz-
ną Partii. Dokonał także podsumowania dotychczasowych osiągnięć
Polski Ludowej i wytyczył program dalszego jej rozwoju.
Trwające ponad pół wieku rozbicie polskiego ruchu robotniczego
zostało zlikwidowane. PZPR stała się kierowniczą siłą narodu budu-
jącego socjalizm.
Osiągnięcia w rozbudowie przemysłu. Po wstępnym okresie
odbudowy kraju ze zniszczeń wojennych uchwalony został na lata
1947—1949 Trzyletni Plan Odbudowy Gospodarczej Polski.
242
poziomu Przedwoje^go^praSoSe^z^ P0^
mysiej i rolnej z ,,/8 l.KSZ »T
N™ ™*y""°dowei ““ dcalme gospodarcze zim nad <X
Nysą i Bałtykiem z resztą kraju.
mvran3rZyletni Wyk0nany został z “dwyżką. Odbudowano prze-
mysł stworzono nowe jego gałęzie. Rozpoczęto produkcję statków
nowego0^^ * StWOrZOn° Podstawy rozwój przemysłu maszy-
Wysokie tempo rozwoju gospodarczego zostało na pewien okres
przyhamowane wskutek rozbieżności zaistniałych w poglądach
odnośnie metod budownictwa socjalistycznego w Polsce. Część
działaczy partyjnych uważała, że we wszystkich krajach, niezależnie
od ich rozwoju gospodarczego, społecznego i tradycji narodowych,
można budować socjalizm przy pomocy jednakowych metod. Była
to błędna teoria, która doprowadziła do szeregu wypaczeń. Jednak
w następnych latach została ona przezwyciężona.
TEKST POMOCNICZY
Z życia osadników na ziemiach nad Odrą i Nysą
(Z. Dulczewski A. Kwilecka: Z tycia madmtóc na Ziemiach Zadmbńch. Wmzm 1961 n. 17-1D
[...] Jeszcze było jasno gdyśmy doszli do wsi Żórawiny. Wieś nieduża ... Domki
niezburzone. Przy każdym ogródek. Ale nie przywitały nas psy szczekaniem. Ani
jednej kury, ani jednej gęsi nie było widać na podwórku. Nawet kot nie przebiegł nam
drogi [...]	......
W największym budynku mieściła się gmina. Polska, nasza gmina. Administrowana
przez Polaków.
Na środku podwórza gminnego był ułożony z białych kamieni orzeł polski, a czer-
wone pole wysypane cegłą. U drzwi wejściowych wisiah biało-czerwona flaga.
ściskał. Udnosuam wrażone,	o------—	-	. -
PoB Wtedy Ol. Fot™ pny**™*
243
nia było zawsze dla tego, kto najbardziej potrzebował, a nie dla tego, kto daną rzecz
zdobył
W miesiąc po moim osiedleniu się w Żórawinie pracowałam już pełną parą. Za-
częły nadchodzić transporty z repatriantami ze wschodu. Każdego repatrianta trzeba
było umieścić na gospodarstwie. Przyjeżdżały cale rodziny i niemalże z całym dobyt-
kiem. Takim przeznaczało się dom opuszczony przez Niemca [...]
Byli wśród osiedleńców nie tylko repatrianci ze wschodu, ale przesiedleńcy z Kra-
kowskiego, Poznańskiego czy Warszawskiego. Tym nie tylko trzeba było przeznaczyć
gospodarstwo, ale zaopatrzyć w sprzęt, inwentarz żywy i martwy [... ]
ĆWICZENIA
1.	Opisz na podstawie mapy granice Polski ustalone po II wojnie światowej (wyko-
rzystaj także wiadomości zdobyte na lekcjach geografii).
2.	Co wiesz o ruchach migracyjnych Polsce po II wojnie światowej?
3.	Jakie straty poniosła Polska w czasie wojny?
Jak przebiegała odbudowa kraju ze zniszczeń wojennych?
W jaki sposób chcieli przejąć władzę w Polsce działacze prawicowi z PSLr
Co wiesz o walce ze zbrojnym podziemiem?
Jakie było znaczenie Kongresu Zjednoczeniowego?
Na czym polega gospodarka planowa? Jakie były wyniki pierwszego po wojnie
planu gospodarczego?
42. UKŁAD SIŁ W EUROPIE PO DRUGIEJ WOJNIE ŚWIATOWEJ
— Jakie warunki narzucał Niemcom traktat wersalski?
— Jakie były postanowienia konferencji poczdamskiej wobec Niemiec?
Proces norymberski. Jeszcze w okresie wojny sojusznicy uzgod-
’nili, że niemieccy zbrodniarze wojenni zostaną pociągnięci do odpo-
wiedzialności za popełnione przestępstwa, a szczególnie za zbrodnie
przeciw ludzkości.
W związku z tym, na przełomie lat 1945/46 odbył się w Norym-
berdze wielki proces sądowy. Przed Międzynarodowym Trybunałem
Wojskowym stanął szereg zbrodniarzy hitlerowskich odpowiedzial-
nych za mordowanie ludności cywilnej i jeńców wojennych, zmuszanie
do niewolniczej pracy oraz gwałcenie praw i zwyczajów wojennych.
Ogłoszony wyrok skazywał na karę śmierci 12 największych zbrod-
niarzy, a wśród nich marszałka Hermana Goeringa, ponoszącego
winę-za zbrodnie lotnictwa niemieckiego oraz Hansa Franka, kata
244
Zbrodniarze hitlerowscy przed Międzynarodowym Trybunałem w Norymberdze
ludności polskiej w Generalnej Guberni. Siedmiu innych przestęp-
ców skazano na kary więzienia.
Polityka Stanów Zjednoczonych wobec Europy Zachodniej
po wojnie. W czasie trwania II wojny światowej Stany Zjednoczone
rozwinęły znacznie produkcję przemysłową. W 1945 roku wytwarzały
one połowę wszystkich towarów świata kapitalistycznego. Dzięki
rozwojowi przemysłu i wzrostowi potęgi wojskowej międzynarodowe
znaczenie Stanów Zjednoczonych uległo bardzo poważnemu wzmoc-
nieniu.
Przemysł krajów Europy Zachodniej ucierpiał w czasie wojny,
a ponadto niektóre państwa (np. Anglia i Francja) zaciągnęły na pro-
wadzenie działań wojennych wysokie pożyczki, uzależniające ich
gospodarkę od USA.	. . ..
Korzystając z wytworzonej sytuacji kapitalizm amerykan, ki
245
pragnął rozszerzyć także swoje wpływy w Europie, aby w ten sposób
zapewnić sobie dalszy wzrost zysków. Ponadto Amerykanie sądzili,
że podporządkowanie im Europy Zachodniej spowoduje zahamowanie
wpływów rewolucyjnych.
W tym celu opracowano w 1947 roku plan odbudowy gospodarczej
Europy, który miał być zrealizowany przy pomocy amerykańskiej.
Przedsięwzięcie to nazwane zostało Planem Marshalla (czytaj:
Marszala) i stało się poważnym krokiem na drodze do uzależnienia
państw Europy Zachodniej od kapitałów USA.
„Zimna wojna”. Wzrost wpływów Związku Radzieckiego
i powstanie państw demokracji ludowej wywołało poważne zanie-
pokojenie w świccie kapitalistycznym. Premier Wielkiej Brytanii
Churchill wygłosił w 1946 roku przemówienie, w którym wezwał
do utworzenia sojuszu państw anglosaskich przeciw rzekomemu
zagrożeniu ze strony ZSRR. Wzywał on państwa kapitalistyczne do
zwalczania „międzynarodowego komunizmu”, do utrzymania przez
Stany Zjednoczone monopolu na broń atomową (w tym czasie Zwią-
zek Radziecki nie posiadał jeszcze bomby atomowej). Jednocześnie
Churchill oskarżył Polskę o „ekspansję” kosztem Niemiec, próbując
w ten sposób podważyć słuszność zobowiązań i decyzji Wielkiej
Trójki w sprawie granicy na Odrze i Nysie.
Przemówienie Churchilla stało się początkiem tzw. „zimnej
wojny”, którą mocarstwa zachodnie rozpętały w skali światowej.
Wiosną 1947 roku prezydent USA Truman ogłosił politykę „powstrzy-
mywania komunizmu” (tzw. doktryna Trumana), polegającą na
dostarczaniu pomocy wojskowej dla wszystkich reakcyjnych rządów
i rozpoczęciu wyścigu zbrojeń w nadziei utrzymania przez Stany
Zjednoczone przewagi militarnej. W następnych latach USA prowa-
dziły politykę „trzymania świata na krawędzi wojny nuklearnej”
oraz rozpoczęły tworzenie ponad dwustu baz wojskowych na obcych
terytoriach dookoła Związku Radzieckiego i krajów socjalistycznych.
Ponadto zainicjowały montowanie w różnych strefach świata paktów
wojskowych. Równocześnie głoszono teorię „wyzwalania” krajów
demokracji ludowej „spod panowania komunizmu”.
Utworzenie NATO. W ramach polityki montowania przez
USA bloków militarnych powstała w 1949 roku w Waszyngtonie
246
agresywnym mającym przeciwdziałać rozwojowi wpływów soejaS
tycznych w Europie oraz działać zastraszająco na państwa socahs-
tyczne, a w tym także na Polskę.	'
Polityka USA wobec Niemiec. Postępowanie państw zachod-
nich wobec pokonanych Niemiec stopniowo ulegało zmianie Uznano,
że ten bogaty i uprzemysłowiony kraj może zostać wykorzystany
w walce z socjalizmem. Dlatego też w krótkim czasie przy wydatnej
pomocy amerykańskiej odbudowano ciężki przemysł, zaprzestano
ścigania zbrodniarzy wojennych, a wyroki wydawane na byłych
hitlerowców stawały się bardziej łagodne. Coraz częściej na różne
stanowiska w administracji i sądownictwie zachodnich stref okupa-
cyjnych powoływano działaczy byłej partii hitlerowskiej.
Pozwalano^ również na organizowanie się Niemców przesiedlonych
z Polski i Czechosłowacji w związki przesiedleńcze, które za cel
swej działalności stawiały oderwanie od Polski ziem nad Odrą
i Nysą, a od Czechosłowacji Sudetów. Stanom Zjednoczonym
i Anglii chodziło o pozyskanie istniejących w zachodniej części
Niemiec sił odwetowych i wykorzystania ich dla potrzeb swej poli-
tyki.
Utworzenie Republiki Federalnej Niemiec. W styczniu
1947 roku połączone zostały w jedną całość, angielska i amerykańska
strefa okupacyjna, a w rok później z winy państw zachodnich zawie-
szono działalność Sojuszniczej Rady Kontroli, stanowiącej jednolity
zarząd nad okupowanymi Niemcami. Było to początkiem do tworzenia
odrębnego państwa zachodnioniemieckiego.
We wrześniu 1949 roku z trzech stref okupacyjnych — amery-
kańskiej, angielskiej i francuskiej utworzono	“
Niemiec (RFN). Było to pogwalcemem uchwal poczdamskich
i jednym z przejawów „zimnej wojny”.
RMd wbrew wszelkim poprzednim	“ ""J
dowaniu w Niemczech miltaryzmu, państwa mchoctoezmwoMy
RFN na utworzenie armii, zwanej Bundeswehry w które, stanowa
247
Europa po II wojnie światowej
J„™dcó» ob,ęh da™ hitlerowscy oficerowie. W mju I95, , .
a Więc w dziesiątą rotzmcę kapitulacji m R™ R "
Niemiec został, przyjęta do NATO i w króto
głównym ogmwem w Europie.	™ s,ę ,eg0
Powstanie Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Imczei
ułożyły się stosunki we wschodniej części Niemiec. Żwirek S
dziecki, okupujący te tereny, skrupulatnie przestrzega! realizacji
uchwał poczdamskich. Najważniejszym zadaniem było więc zlikwi
dowanie wielkiej własności prywatnej, upaństwowienie banków
koncernów oraz reforma rolna. Program ten już od dawna wysuwały’
lewicowe i demokratyczne siły niemieckie zgodnie z hasłem: „To
co jest wytworem rąk ludu, powinno pozostać własnością ludu”
W odezwie Komunistycznej Partii Niemiec z dnia 11 czerwca 1945 r.
ogłoszono konieczność wywłaszczenia „całego majątku dygnitarzy
hitlerowskich i zbrodniarzy wojennych i przekazanie tego majątku
w ręce narodu”. Niemiecka klasa robotnicza mogła w tej sprawie liczyć
na poparcie Związku Radzieckiego, który uważał, że walkę o demo-
kratyczne Niemcy trzeba zacząć od walki z faszyzmem i kapitałem
monopolistycznym.
Realizując te zamierzenia zwolniono z odpowiedzialnych stanowisk
wszystkich by tych hitlerowców, a na ich miejsce powołano niemiec-
kich demokratów. Rozparcelowano między chłopów wielkie majątki
junkrów (obszarników) pruskich, a banki, transport i przemysł
upaństwowiono. Zlikwidowano w ten sposób klasy społeczne — jun-
krów i burżuazję — które w przeszłości byty symbolem i ostoją nie-
mieckiej zaborczości.
Przemianami, jakie zachodziły we wschodniej części Niemiec,
kierowała Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec (SED — skrót od
nazwy w języku niemieckim), powstała w kwietniu 1946 r. w wyniku
zjednoczenia partii komunistycznej i socjalistycznej. Zjednoczenie
ruchu robotniczego w radzieckiej strefie okupacyjnej miało ogromne
znaczenie. Zlikwidowanie rozłamu przyspieszyło przeobrażenia de-
mokratyczne, utrwaliło przewodnictwo klasy robotniczej w budowie
nowego ustroju.	. . . , ,
W okresie powojennym Związek Radziecki niejednokrotnie wystę-
pował za powołaniem jednego demokratycznego rządu ogólnome-
mieckiego lub przynajmniej za utworzeniem pewnych ogolnoniemiec-
249
kich centralnych zarządów, które miały podlegać Sojuszniczej Ra-
dzie Kontroli Niemiec. Propozycje te jednak zostały odrzucone przez
mocarstwa zachodnie, które zmierzały do utworzenia odrębnego
rządu zachodnioniemieckiego. Ponieważ groziło to trwałym podziałem
Niemiec, zwołano w 1947 r. Niemiecki Kongres Ludowy do walki
o jedność Niemiec i podpisano traktat pokojowy.
W miju 1949 r. Niemiecki Kongres Ludowy zatwierdził konsty-
tucję Niemieckiej Republiki Demokratycznej opracowaną przez
komisję konstytucyjną oraz wybrał Niemiecką Radę Ludową, zło-
żoną z przedstawicieli różnych partii i organizacji społecznych. Rada
przekształciła się następnie w Tymczasową Izbę Ludową w dniu
7 października 1949 r. i proklamowała powstanie Niemieckiej
Republiki Demokratycznej. Szefem pierwszego rządu został Otto
Grotewohl.
Rząd NRD zawarł z Polską w dniu 6 lipca 1950 r. układ w Zgo-
rzelcu, w którym uznał granicę na Odrze i Nysie za nienaruszalną
granicę pokoju i przyjaźni. Między obu krajami rozwijają się coraz
serdeczniejsze stosunki dobrosąsiedzkie, a od 1972 r. otwarte zostały
granice do swobodnej wymiany turystycznej.
Odzyskanie niepodległości przez Austrię. W wyniku zwy-
cięstwa aliantów nad państwami „osi” przywrócono w Austrii re-
publikę demokratyczną, i podzielono ją na cztery strefy okupacyj-
ne: — amerykańską, brytyjską, francuską i radziecką.
W maju 1955 r. mocarstwa okupacyjne podpisały z Austrią trak-
tat państwowy przywracający jej pełną niezależność państwową.
Traktat wyklucza także możliwość politycznego i gospodarczego
zjednoczenia się z Niemcami.
W październiku tego samego roku parlament austriacki uchwalił
ustawę o wieczystej neutralności. Austria, dla zabezpieczenia swej
neutralności, zobowiązała się do niezawierania żadnych sojuszy woj-
skowych i nieutrzymywania na swym terytorium żadnych obcych
baz wojskowych.
Od szeregu lat neutralna Austria prowadzi aktywną politykę
zagraniczną służącą pokojowi i współpracy państw o odmiennych
ustrojach społeczno-politycznych. W stolicy tego kraju, Wiedniu,
odbywają się często międzynarodowe kongresy, konferencje i roko-
250
wania, mają tu siedzibę instytucje Organizacji Narodów Zjednocz
nych i różne organizacje międzynarodowe. Wyrazem uznania^
roli Austrii byl wybór jej obywatela, Kurta Waldheima, na sekretera
generalnego ONZ.
Układ Warszawski. Wobec zagrożenia ze strony imperializmu
i przyjęcia do NATO Republiki Federalnej Niemiec państwa so-
cjalistyczne Europy i Związek Radziecki utworzyły 14 maja 1955
roku obronny sojusz wojskowy, zwany Układem Warszawskim.
Jego zasadniczym celem jest obrona poszczególnych państw, człon-
ków Układu, przed napaścią z zewnątrz oraz utrwalenie pokoju
w Europie. Układ obowiązywać będzie do czasu zawarcia ogólno-
europejskiego układu o bezpieczeństwie zbiorowym.
Nowa polityka wschodnia RFN. Istotne zmiany w polityce
zachodnioniemieckiej nastąpiły po zwycięstwie wyborczym opozycji
w 1969 roku i objęciu stanowiska kanclerza przez Willy Brandta,
późniejszego laureata Nagrody Pokojowej Nobla. W sierpniu 1970
roku został podpisany w Moskwie układ między ZSRR a RFN,
a w grudniu tego roku między Polską a RFN. Niemcy Zachodnie
po raz pierwszy uznały nienaruszalność powojennych granic w Eu-
ropie, w tym także polskiej granicy zachodniej i granicy między
NRD a RFN, oraz zobowiązały się uregulować stosunki między
obydwoma państwami niemieckimi na zasadach pełnego równoupraw-
nienia. W maju 1972 roku, po wielomiesięcznej dyskusji, parlament
zachodnioniemiecki ratyfikował (zatwierdził) obydwa układy. Stwo-
rzyło to podstawę do pełnego unormowania stosunków politycznych,
ożywienia wymiany gospodarczej i naukowo-kulturalnej.
TEKST POMOCNICZY
O powstaniu Bundeswehry
[...] Zachodnie mocarstwa okupacyjne:	5 ^o^dnio po zakończeniu
ich wpływem Wielka Brytania oraz Francja J03«nyni swych stref oku-
wojny... do odbudowy pod względem mdi	socjalistycznego...
pacyjnych jako przyszłej bazy wypadowej przeciw
251
“ pom« F«™, i. (..»«	A««ykan
„„ sd,«™, a«im« - s'”"* Bn^tani, f™«s» - gPot« w
Ln. Po— ’ —“*“ >*’ >»*«»«.)
&W Ann,, „Północ", •«•»=> «=	“”• *»* »	ko^,,
oraz oddziałów wsparcia. W sumie Uczyła ona około 200 000 żołnierzy i była 2do/
w każdej chwili do rozpoczęcia działań bojowych. Zachowano również organy
XI Okręgu Lotniczego wraz z jego związkami (...]
Dopiero wskutek zdecydowanego protestu w dniu 26 listopada 1945 roku przed-
stawiciela Związku Radzieckiego w Sojuszniczej Radzie Kontroli, mocarstwa zachodnie
rozpoczęły przekształcanie tych jednostek w tak zwane Bataliony Robocze, Kompanie
Wartownicze, Niemieckie Grupy Służbowe, Policję Przemysłową, Policję Graniczną
itp. oddziały, których celem była „konserwacja” kadr dla przyszłej zachodnionicmieckiej
ĆWICZENIA
1. Kogo sądzono przed Międzynarodowym Trybunałem w Norymberdze? {
2. Jaką politykę zastosowały Stany Zjednoczone po wojnie wobec Europy Zachodniej?
3. Co to był Plan Marshalla?
4.	W jakim celu utworzone zostało NATO?
5.	Jakim zmianom uległa polityka państw zachodnich wobec pokonanych Niemiec?
6.	Do czego dążą niemieckie związki przesiedleńców ?
7.	Jakie znaczenie ma powstanie i istnienie NRD?
8.	W jakim celu utworzono Układ Warszawski?
4X ROZPAD SYSTEMU KOLONIALNEGO.
PAŃSTWA TRZECIEGO ŚWIATA
Powstanie nowych państw w Azji i Afryce. W okresie trwania
drugiej wojny doszło do zasadniczych zmian w układzie sifha świecie.
W wyniku ponoszonych na lądzie i morzach klęsk (patrz temat
nr 23 i 25) zachwiana została pozycja największych mocarstw kolo-
— Anglii, Francji, Holandii i Belgii. Część ich kolonii
zajęły wojska japońskie, przeciwko którym w szeregu krajów utwó-
FUC^	Państwa wojujące, chcąc zachęcić ludy
Po ite do udziału w walce po swojej stronie, obiecywały im przyzna-
Pewi*ych praw, a nawet niepodległości.
panowan’ ° CZen*U woinY kolonizatorzy próbowali objąć 2
to całi^?e swym’ koloniami. W wielu wypadkach
łowicie niemożliwe. Do walki o swe prawa stanęli
r powrotem
okazało się
partyzana
1945
1958
1970
Proces dekolonizacji Afryki
występujący uprzednio przeciw Japończykom i żołnierze służący
dotychczas w armiach kolonialnych. (O odzyskaniu niepodległości
przez Wietnam, Chiny i Koreę patrz temat nr 39).
W 1945 roku proklamowała swą niepodległość Indonezja, lecz
całkowite uniezależnienie jej od Holandii nastąpiło dopiero po kilku-
letnich walkach. W następnym roku ogłoszona została niepodległość
Filipin.
Do walki o wolność przystąpili także Hindusi. Masowe strajki
i zbrojne wystąpienia zmusiły Anglików do przyznania im w 1947
roku niepodległości. Jednakże terytorium kraju podzielone zostało
na dwie części — Indie i Pakistan. Anglia sądziła, że wykorzystując
waśnie między nowo powstałymi państwami zachowa nadal swoje
wpływy.
W rok później odzyskały niepodległość Birma i Cejlon, dwa
następne państwa azjatyckie.
Do życia obudził się także „Czarny Ląd”. W początkach lat
pięćdziesiątych na kontynencie Afryki były tylko trzy niepodległe
państwa — Etiopia, Liberia i Libia oraz Związek Południowej Afry-
ki — państwo białych osadników.
W 1952 roku grupa oficerów egipskich pod dowództwem puł-
253
Powstańcy algierscy walczący przeciwko francuskim kolonizatorom
kownika Gamala Nasera obaliła króla, przejęła władzę w swe ręce
i uniezależniła Egipt od „opieki” angielskiej.
W następnych latach uzyskały niepodległość: Sudan, Maroko,
Tunezja, Ghana, Gwinea. Największe nasilenie wyzwalania się krajów
Afryki spod ucisku kolonialnego przypada na rok 1960, nazwany
„rokiem Afryki”. Niepodległość uzyskało wówczas 16 byłych kolonii
angielskich, francuskich oraz belgijska kolonia Kongo.
W wielu wypadkach wolność uzyskiwana była za cenę wielkich
ofiar. Tak na przykład naród algierski przez osiem lat toczył krwawą
wojnę z kolonizatorami francuskimi, zanim w 1962 roku odzyskał
niepodległość.
Na wyzwolenie czeka jeszcze czarna ludność cierpiąca ucisk
w Rodezji i Związku Południowej Afryki.
Młode państwa powstałe w wyniku rozpadu systemu kolonialnego
określane są często mianem Trzeciego Świata, w odróżnieniu od
istniejących dwóch wielkich ugrupowań — systemu socjalistycznego
i kapitalistycznego.
Neokolonializm. Uporczywa i konsekwentna walka ludów
koloidalnych o niepodległość wykazała, że utrzymanie panowania
254
w koloniach przy pomocy sily zbmi . . .
liść, nie zrezygnowali jednak z zysków jLdTr,™ "f™"' Imperi-
kolonn. Zmienili tylko metody uost™™ J,.noslh lm Poddanie
acje, ic nowo powstałe taZSZ,’** «ynt-
pokyczek, a w zamian Za L>	s™^* *
w rozwijaniu talach galęzi przemysłu, z których mtóm
tychnuastowe dochody. Wpływa to ujemnie „a dalszy roSX
zacofanych . uzależnia je całkowicie od krajów EpitZ^
a nawę od poszczególnych monopoli. Tak, polityk, Lyw^yTt
kolonializmem.	•*
Polityka interwencji zbrojnej państw imperialistycznych.
Nie wszystkie jednak wyzwolone kraje dają się podporządkować
państwom kapitalistycznym. Gdy nie skutkuje „polityka pieniądza”,
imperialiści wprowadzają do akcji oddziały wojskowe.
W 1956 roku Egipt upaństwowił Kanał Sueski, będący do tej pory
w posiadaniu Anglii i Francji. Oba te państwa, wykorzystując wybuch
wojny egipsko-izraelskiej, pod pretekstem ochrony własnych oby-
wateli i żeglugi na Kanale Sueskim, zaatakowały zbrojnie Egipt.
Do zaniechania walki zmusiła je dopiero interwencja dyploma-
tyczna ZSRR i USA oraz międzynarodowa opinia publiczna.
Nieco inną formę przybrała interwencja zbrojna w Demokra-
tycznej Republice Konga. Po przyznaniu Kongu niepodległości
monopole belgijskie wykorzystały waśnie plemienne i przy pomocy
białych najemników doprowadziły do oderwania się od tego kraju
najbogatszej jego prowincji — Katangi.
Typowym przykładem zbrojnej interwenci państw imperialis-
tycznych była wojna na Półwyspie Indochińskim. Obawiając się wzros-
tu wpływów rewolucyjnych Stany Zjednoczone wprowadziły swoje
siły zbrojne do podporządkowanego im Wietnamu Południowego
i rozpoczęły wojnę z partyzantami walczącymi o niezależność kraju.
Działania wojenne rozszerzyły się następnie na Kambodżę i Laos,
a także częściowo na Demokratyczną Republikę Wietnamu, poprzez
bombardowanie go z powietrza. To kilku latach krwawych . wymę-
czaj,cych lecz bezskutecznych walk Stany Złcdnoezene wjcofaly
swoją armię z Wietnamu Południowego.
255
Agresja Izraela na kraje arabskie. W 1948 roku na części
terytorium Palestyny utworzone zostało żydowskie państwo Izrael.
Od początku swego istnienia dążyło ono do powiększenia swego ob-
szaru kosztem ziem arabskich. Doprowadziło to do wybuchu wojny,
w wyniku której Izrael rozszerzył swe granice, wysiedlając masowo
ludność palestyńską z zagarniętych bezprawnie ziem. Wywołało
to wielkie oburzenie wśród Arabów, którzy nie uznają Izraela jako
prawnie istniejącego państwa.
Po przejęciu przez Egipt Kanału Sueskiego doszło ponownie do
agresji. Tym razem Izrael wspólnie z Anglią i Francją zaatakował
wojska egipskie. Mimo przerwania po krótkim okresie czasu działań
zbrojnych, pokoju jednak nie podpisano.
Wśród Palestyńczyków narastał stopniowo ruch oporu i rozpo-
częła działalność partyzantka popierana przez państwa arabskie.
m,ę<!zy Jordanią a Izraelem przebiegała do czerwca 1967 roku m. in. przez
sroaeK Jerozolimy Na zdjęciu barykada w centrum miasta znajdująca się w pasie neutral-
nym dzielącym obydwa państwa	r
256
Ćwiczenia-palcstyńskich partyzantów
Dało to pretekst doskonale uzbrojonej armii izraelskiej do niespo-
dziewanej napaści na Egipt i Jordanię w czerwcu 1967 roku. Reali-
zując wcześniej zakreślone cele zaborcze wojska izraelskie doszły
do Kanału Sueskiego oraz zajęły arabską część Jerozolimy i ziemie
leżące na zachodnim brzegu rzeki Jordan.
Agresja Izraela na kraje arabskie możliwa była dzięki czynnemu
poparciu Stanów Zjednoczonych zainteresowanych w obaleniu po-
stępowego rządu egipskiego z Naserem na czele oraz przywróceniu
wpływów imperialistycznych na Bliskim Wschodzie. Dużą także
rolę w przygotowaniu napaści odegrała międzynarodowa organizacja
syjonistyczna reprezentująca nacjonalistyczny, burżuazyjny ruch
żydowski, głoszący, że Żydzi powinni stworzyć wielkie państwo Izrael
rozciągające się od Kanału Sueskiego do Eufratu.
Światowa Organizacja Syjonistyczna działa w ścisłym porozumie-
niu ze światowym systemem kapitalistycznym (szczególnie z USA),
zwalcza komunizm i ruchy narodowowyzwoleńcze.
257
ĆWICZENIA
1.	Jakie państwa na terenie Azji i Afryki uzyskały wolność po II wojnie światowej?
2.	Co to był Rok Afryki?
3.	Na czym polega istota neokolonializmu?
4.	Daj przykłady zbrojnej interwencji państw imperialistycznych w wewnętrzne spra-
wy krajów Trzeciego Świata.
5.	Jakie są cele agresji izraelskiej na kraje arabskie i kto umożliwił jej przygotowanie?
44. BUDOWNICTWO SOCJALISTYCZNE W POLSCE NA POCZĄTKU
LAT PIĘĆDZIESIĄTYCH
Założenia planu sześcioletniego. Po usunięciu zniszczeń wo-
jennych i wykonaniu Trzyletniego Planu Odbudowy Gospodarczej
Polski podjęto dalsze zadania. Na Kongresie Zjednoczeniowym*
PZPR uchwalono wytyczne nowego planu na lata 1950—1955,
zwanego planem sześcioletnim. Głównym jego zadaniem było zbu-
dowanie fundamentów socja-J
Dynamika rozwoju przemysłu
w Polsce Ludowej
listycznej industrializacji, czyli
uprzemysłowienia kraju do
tego stopnia, aby Polska stała
się państwem przemysłowo-
-rolniczym.
Największy nacisk położo-
no na budowę przemysłu
ciężkiego, a więc kopalń, hut,
fabryk produkujących maszy-
ny itp. Zakładano wzrost pro-
dukcji przemysłowej 2,5 raza
w stosunku do roku 1949.
Uważano, że rozbudowa prze-
mysłu ciężkiego stworzy wa-
runki do późniejszego szyb-
kiego rozwoju produkcji prze-
mysłu lekkiego, czyli do ma-
sowego wytwarzania artykułów
powszechnego użytku.
258
Montaż wielkiego piec*
Konstytucja PRL. Przemiany, jakie dokonały się w Polsce w wy-
niku reform społecznych, wymagały oparcia ustroju państwa na no-
wych zasadach, które zostały zawarte w konstytucji uchwalonej przez
Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 roku.
Konstytucja określiła wyraźnie charakter naszego państwa:
Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem demokaracji ludowej,
w którym władza należy do ludu pracującego miast i wsi.
Udział ludu pracującego w zarządzaniu państwem ma się odby-
wać przez jego przedstawicieli w Sejmie i radach narodowych.
Państwo ludowe gwarantuje obywatelom szereg praw, jak prawo
do pracy, wypoczynku, nauki, ochrony zdrowia, czynnego udziału
w życiu społecznym przez liczne i różnorodne organizacje społeczne.
Zapewnia też równość obywateli, niezależnie od narodowości, rasy
i wyznania.
Próby skolektywizowania rolnictwa. W początkach lat pięć-
dziesiątych przystąpiono w Polsce do skolektywizowania rolnictwa.
Wielkie gospodarstwa rolne umożliwiają bowiem stosowanie nowo-
czesnych metod w rolnictwie, mechanizację prac oraz wpływają na
poprawę stopy życiowej i warunków pracy robotników rolnych.
Jednak gwałtowny rozwój przemysłu, pochłaniającego ogromne na-
kłady inwestycyjne, oraz konieczność zwiększenia obronności kraju
spowodowały ograniczenie pomocy państwa dla rolnictwa. Również
nakłanianie rolników do wstępowania do spółdzielni produkcyjnych
przy pomocy metod administracyjnych, wobec tradycyjnego przy-
wiązania chłopa polskiego do ziemi, spowodowało, że próba prze-
prowadzenia szybkiej kolektywizacji skończyła się niepowodzeniem.
Część spółdzielni jednak pozostała, Świadcząc o zaletach zespołowej
pracy w rolnictwie.
Osiągnięcia planu sześcioletniego. Plan sześcioletni wyko-
nany został w zakresie globalnej produkcji przemysłowej z pewną
nadwyżką. Wybudowano wiele ogromnych zakładów przemysłowych.
Do największych należy kombinat hutniczy im. Lenina w Nowej
Hucie, wytwarzający dziś sześć razy więcej stali niż wszystkie huty
w Polsce w 1938 roku. Wraz z kombinatem powstało miasto (obecnie
dzielnica Krakowa licząca ponad 100 tys. mieszkańców). Rozpoczęto
budowę huty stali szlachemych w Warszawie, huty aluminium w Ska-
260
Fragment bali montażowej Fabryki Samochodów Osobowych m> Żeraniu
winie, modernizowano hutę im. Bolesława Bieruta w Częstochowie
oraz wiele innych. Rozwinięto przemysł budowy maszyn i sprzętu
motoryzacyjnego uruchamiając i rozbudowując m. in. Fabrykę Trak-
torów w Ursusie, Fabrykę Samochodów w Lublinie i Fabrykę Samo-
chodów Osobowych w Warszawie na Żeraniu.
W okresie planu sześcioletniego został zbudowany wielki prze-
mysł ciężki, stworzono szereg nowych jego gałęzi, jak: przemysł
stoczniowy, samochodowy, budowy maszyn, lub rozwinięto już
istniejące, jak: przemysł obrabiarek, chemiczny, elektrochemiczny.
Polska stała się krajem przemysłowo-rolniczym, posiadającym pod-
stawy do dalszego rozwoju ekonomicznego.
Jednocześnie z przemianami gospodarczymi następowały za-
sadnicze zmiany w dziedzinie oświaty i kultury. Udostępniono
naukę na wszystkich szczeblach dzieciom robotników i chłopów,
udostępniono korzysnmie ze zdobyczy kulturalnych szeraktonu
ogółowi społeczeństwa. Zlikwidowano analfabetyzm i rozbudowano
261
Stocznia gdańska. Budowa kolejnego dzicsięciotysięcznika
sieć szkół podstawowych w miastach i na wsi. Rozwinięto szkolnictwo I
średnie zarówno ogólnokształcące jak i zawodowe. Przeszło dwukrotnie |
podwojono liczbę szkół wyższych oraz rozbudowano szkolnictwo dla
pracujących, poczynając od stopnia podstawowego, a kończąc na
szczeblu akademickim.
Trudności związane z realizacją planu sześcioletniego.
Nie we wszystkich jednak dziedzinach realizacja planu sześcioletniego ||
wypadła pomyślnie. Nie osiągnięto zamierzonego rozwoju przemysłu 3
lekkiego, na skutek czego wystąpiły braki w zaopatrzeniu ludności
w artykuły przemysłowe pierwszej potrzeby. Nie zostały także wy-
konane zadania w zakresie wzrostu produkcji rolnej, której rozw j
był znacznie niższy od zaplanowanego. Wystąpiła dysproporcja
między rozwojem przemysłu i rolnictwem, co odbiło się niekorzystni®
na wzroście dochodów ludności, wynoszącym zaledwie 1/3 zap
nowanej wysokości.
Przyczyną zaistniałych trudności było zaostrzenie sytuacji nuęd2^ ,
262
narodowej (wojna w Korei, zbrojenia RrN onB , ,
Lach USA a ZSRR), eo zorun.io wiedze do”
obronno c. kra,o. Popelnrono także pewne błędy w planowaniu
W związku z powyższym założenia planu sześciotaniem były dw„l
krotnie poprawiane (w 1950 i 1951 roku).
Odbudowa i rozbudowa Warszawy. W procesie odbudowy
i rozbudowy kraju szczególną rolę poświęcono Warszawie. Stolica
nasza była symbolem walki i bohaterstwa narodu polskiego i swą
nieugiętą postawę przypłaciła straszliwymi stratami. W wyniku dzia-
łań wojennych i okupacji zginęło w mieście, w obozach koncentra-
cyjnych i na wysiedleniu około 500 tys. jej mieszkańców. Najeźdźcy
zmienili blisko póltoramilionowe miasto w bezludne rumowisko.
Odbudowa Warszawy. Wznoszenie Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej
Decyzja odbudowy Warszawy i przeniesienia do niej z Lublin '
siedziby władz 'centralnych zapadła na posiedzeniu Krajowej Radv I
Narodowej już w grudniu 1944 roku. Po wyzwoleniu przystąpi^Jj
natychmiast do usuwania zniszczeń i planowej odbudowy, w
obok Polaków uczestniczyli także specjalnie do tego celu oddaj
gowani fachowcy radzieccy.	,	| H
W pracach nad wydźwignięcicm Stolicy z ruin wziął udział cały
naród. Jak Polska długa i szeroka zbierano na ten cel pieniądze i przy,
syłano ekipy do odgruzowywania miasta..
Oprócz budowy zupełnie nowych osiedli mieszkaniowych i gma-
chów użyteczności publicznej, przywrócono miastu pojedyncze obiekty
i cale zespoły zabytkowe zniszczone całkowicie przez hitlerowców
Wobec braku zdjęć i dokumentacji technicznej posługiwano się często
dla ich odtwarzania zabytkowymi obrazami Canaletta i innych ma-
larzy. Jest to zjawisko bez precędensu w świecie, świadczące o wielkim
umiłowaniu przez cały naród swej bohaterskiej Stolicy.
W ten sposób dźwignięto z ruin Stare i Nowe Miasto, królewski
szlak Krakowskie Przedmieście — Nowy Świat — Aleje Ujazdowskie,
Łazienki i wiele innych. W 1971 roku podjęta została decyzja odbudo-
wania Zamku Warszawskiego, powitana przez wszystkich Polaków
z olbrzymim entuzjazmem.
Ważną rolę w procesie odbudowy Warszawy odgrywał nieustanny
rozwój jej przemysłu, którego globalna produkcja w 1963 roku była \
sześć razy większa niż w 1938.
ĆWICZENIA
1.	Jakie były główne założenia planu sześcioletniego?
2.	Jakie znasz osiągnięcia planu sześcioletniego w dziedzinie gospodarczej, oświatowej
i kulturalnej?
3.	Jakie trudności wystąpiły w toku realizacji planu sześcioletniego?
l-	Jak przebiegała odbudowa Warszawy? Czym posługiwano się przy rekonstrukcji
zabytków wobec braku dokumentaq'i technicznej?
5. Jak wygląda Stolica dzisiaj?
264
<5. UMACNIANIE PRAWORZĄDNOŚCI SOCJALISTYCZNEJ
Rehabilitacja Komunistycznej Partii Polski. Jedna z mż.
nych deeyzjj XX Zjazdu KPZR było orzeczenie oezysl^e. 2p
ze wszystkich krzywdzących zarzutów i stwierdzenie, że w 1938 roku
została ona bezpodstawnie rozwiązana. Było to więc równoznaczne
z pozytywną oceną działalności polskich komunistów w okresie
międzywojennym i uznanie ciągłości tradycji rewolucyjnych polskiego
ruchu robotniczego.
VIII Plenum KC PZPR. Po XX Zjeździe KPZR doszło w Polsce
do znacznego ożywienia życia politycznego.
W październiku 1956 roku doszło do zwołania VIII Plenum
KCPZPR, które przeanalizowało politykę Partii z lat 1948—1956
i krytycznie ustosunkowało się do popełnionych błędów. Poddano
również ocenie realizację planu sześcioletniego, wskazując na wielką
jego rolę w procesie socjalistycznej industrializacji Polski.
Podjęto szereg uchwał stwarzających warunki do nieskrępowanej
działalności w dziedzinie gospodarczej, politycznej i kulturalnej.
W marcu 1959 roku obradował w Warszawie HI Zjazd PZPR.
Podjął on uchwałę o dalszym doskonaleniu zasad demokracji socja-
listycznej oraz ustalił założenia planu gospodarczego na najbliższe
lata. W myśl tych założeń nastąpić miał dalszy wzrost produkcji
przemysłowej ze zwróceniem większej uwagi na rozwój rolnictwa
i wytwarzanie artykułów przemysłowych na użytek ludności, jak
również zwiększenie budownictwa mieszkaniowego.
Nowa polityka rolna. Zgodnie z podjętymi uchwałami nastąpiły
daleko idące zmiany w polityce rolnej. Wspólnie ze Zjednoczonym
Stronnictwem Ludowym opracowano nowe założenia, które przewi-
dywały zmniejszenie obciążenia wsi dostawami obowiązkowymi,
rozwój samorządu wiejskiego i utworzenie Funduszu Rozwoju Rol-
nictwa w celu niesienia pomocy gospodarstwom indywidualnym
i rozwijającej się na zasadach dobrowolności gospodarce kolektywnej.
Przyczyniło się to do szybkiego rozwoju produkcji rolnej.
265

Dalsze postępy industrializacji kraju. W latach 1956—1970
realizowano w Polsce trzy pięcioletnie plany gospodarcze. Podobnie
jak w poprzednim okresie, główną uwagę zwrócono na rozwój prze-
mysłu ciężkiego, a przede wszystkim na rozbudowę przemysłu paliw,
elektrotechnicznego, środków transportu, chemicznego i energetyki.
Zwiększono znacznie wydobycie węgla kamiennego, brunatnego
i gazu ziemnego.
Do większych osiągnięć tego okresu zaliczyć należy rozpoczęcie
produkcji uniwersalnych obrabiarek, maszyn matematycznych, sil-
ników okrętowych, dalszy dynamiczny rozwój przemysłu stocznio-
wego, uruchomienie kopalni węgla brunatnego w Zagłębiu Turo-
szowskim i Koninie oraz siarki w okolicach Tarnobrzega. Wybudo-
wano wielkie Zakłady Rafineryjne i Petrochemiczne w Płocku, za-
kłady azotowe w Puławach i Tarnowie, fabrykę włókien sztucznych
„Elana” w Toruniu oraz wiele innych.
W wyniku przejścia na planową, socjalistyczną gospodarkę
Polska Ludowa stała się państwem przemysłowym.
Mimo iż więcej uwagi poświęcono rozwojowi przemysłu lekkiego,
co pozwoliło na lepsze zaopatrzenie rynku w artykuły pierwszej
potrzeby, jak: pralki, lodówki, telewizory, motocykle i rowery, to
jednak produkcja innych podstawowych artykułów okazała się zbyt
mała na zaspokojenie wzrastającego zapotrzebowania. Nie udało się
także zrealizować w pełni zamierzeń w dziedzinie budownictwa
mieszkaniowego.

Izby mieszkalne oddane
do użytku w latach
1950—1970 (w tysiącach)
1945
1950	i»»
267
Morska flota handlowa
pływająca pod polską
banderą (BRT — tona
rejestrowa brutto. Mie-
rzy się nią pojemność
statku, to jest wszystkich
jego pomieszczeń kry-
tych pod górnym po-
, kładem)

Sytuacja wewnętrzna w latach sześćdziesiątych. Sprawom
gospodarczym poświęciły także dużo uwagi dwa kolejne Zjazdy
PZPR, IV odbyty w czerwcu 1964 roku oraz V, którego obrady to-
czyły się w Warszawie w listopadzie 1968 roku. Podjęto na nich
ważne uchwały dotyczące zwiększenia handlu zagranicznego, stwo-
rzenia dużej ilości miejsc pracy dla zwiększonej liczby młodzieży
wyżu demograficznego, rozpoczynającej działalność produkcyjną
oraz dalszego intensywnego rozwoju gospodarczego Polski.
Poczynając od połowy lat sześćdziesiątych, w polityce wewnętrz-
nej występować zaczęło szkodliwe zjawisko polegające na stopniowym
odchodzeniu od zasad demokracji socjalistycznej. Uchwały Zjazdów
nie były realizowane w sposób prawidłowy. Część partyjnego kiero-
wnictwa z Władysławem Gomułką na czele podejmowała decyzje
wagi państwowej bez porozumienia z Biurem Politycznym i Ko-
mitetem Centralnym PZPR. Doprowadziło to do wypaczeń życia
".68
E»^sr^^.ObiaBy
Zaostr"'»l»*ycii |2Sj.
1970 roku do zaburzeń na Wybrzeżu S> *>pr°wa‘ka‘1 w 8™lmu
które; rozmiary udało się ogranie™; .) 7- \ ° praycz™ tragedii,
cydowanej większości	wlaimwej posuwie zda-
~ vn Plmm Kc
Proces Peg^a^Tcz^Zo^o^1™0-
wrsrego udziału mas indowych w dzida “Z
««!£:
ozwój kraju po VI Zjeździe. W latach 1971—1974 Polska
weszła na drogę szybkiego, wszechstronnego rozwoju. Uchwały
VI Zjazdu partu w 1971 roku wytyczyły generalny kierunek, który
w skrócie wyrazić można słowami — „aby Polska rosła w siłę a lu-
dziom żyło się dostatniej”. W ciągu tych czterech lat wysoka dynamika
społeczno-gospodarczego rozwoju kraju stała się zjawiskiem trwałym,
wynikającym z właściwych metod kierowania gospodarką — z jednej
strony, a szerokim poparciem ludzi pracy dla poczynań partii i rządu
z drugiej. Dochód narodowy powiększał się w latach 1971—1974
średnio o 10,2% rocznie, a wzrost nakładów na inwestycje zamiast
planowanych 42% osiągnął 90% zwiększenia w stosunku do poprzed-
niego pięciolecia.
Produkcja całego przemysłu stale rosła w ciągu tych lat prze-
wyższając pierwotne ustalenia planu. W całym pięcioleciu przemysł
osiągnął ponad 70%, wobec planowanych 50% wzrostu, a rolnictwo
dało produkcję przewyższającą o 1 /3 zaplanowane wielkości.
Kraj nasz stał się cenionym partnerem w międzynarodowym
handlu i współpracy kooperacyjnej. Obroty naszego handlu zagra-
nicznego zwiększały się w tym czasie o 21% rocznie. Wzrosła rola
Polski w wymianie z ZSRR i krajami demokracji ludowej, a także
z całym światem.	. .
Okres lat 1971—1974 zyskał sobie w prasie światowej miano
„polskiego przyspieszenia”.
269

TEKST POMOCNICZY
(wyjątki)
[...] W ciągu trzydziestu lat dokonaliśmy rewolucyjnych przeobrażeń we wszyst-
kich dziedzinach życia narodu, rozwinęliśmy siły twórcze i przekształciliśmy stosunki
społeczne. Zbudowaliśmy mocne podstawy socjalizmu. Trzydziestolecie stanowi więc
historyczny etap w naszych dziejach, w którym dokonał się zasadniczy zwrot w losach
narodu. Otworzyliśmy zarazem nowe perspektywy rozwoju naszego kraju, perspektywy
budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego. Dziś już nakreślić możemy przyszły
kształt Polski, który wypełniać będziemy nową, socjalistyczną treścią wciągu następnego
dwudziestolecia. Rysujesię już przed nami coraz wyraźniej wizja Polski tego okresu.
[...] Z perspektywy trzydziestolecia ludowej Ojczyzny widzimy szczególnie wy-
raźnie, jak dalekowzroczna była myśl polityczna, jak słuszny był program partii, która
związała na zawsze losy naszego narodu z socjalizmem, zapewniła Polsce godne miejsce
wśród narodów świata.
[...] Ogromny był wysiłek naszego narodu w ciągu całego trzydziestolecia: po-
czynając od pierwszych dni odbudowy Warszawy przez wielki ogólnonarodowy czyn
lat pięćdziesiątych, budowę Nowej Huty, którą rozpoczęliśmy proces industriahzaqr
kraju, aż po dzień dzisiejszy, po współczesny kształt socjalistyczne) Polski.
Dziś możemy z dumą stwierdzić, że Polska Ludowa w roku swojego trzydziestolecia
to kraj w pełni odmieniony, o potężnym potencjale produkcyjnym i wielkich możliwoś-
ciach twórczych. Nie ma człowieka, nie ma rodziny, nie ma dziedziny życia ani takiego
miejsca na mapie Polski, które nie uległoby głębokim, pozytywnym przeobrażeniom
w procesie socjalistycznego rozwoju naszej Ojczyzny.
[ .11 Każdy obywatel naszego kraju, który w okres.e trzydziestolecia, a zwłaszcza
wistnia się odwieczna sztafeta pokoleń [...]
271
CWICZE-SIA
, XX Zjazd KPZR odnośnie Komunistycznej Partii poi,vi<
wustriaiizacji Polski w latach 1956-1970.
ro,na prtęla po 1956 roku?
Co oznKza z«vt	ptz) sp.eszemc ?
polska w systemie państw socjalistycznych
Przedłużenie sojuszu polsko-radzieckiego. W latach sześć-
dziesiątych Polska Ludowa odnowiła swoje dwustronne porozumienia
j przyjaźni, sojuszu i współpracy z krajami Układu Warszawskiego. '
Odnowione one zostały w związku z tym, że zawarte w pierwszych
latach powojennych dotyczyły okresu dwudziestoletniego i traciły
swą ważność, a także dlatego, że sytuacja międzynarodowa uległa
zmianom.
Dnia 8 kwietnia 1965 roku podpisany został w Warszawie nowy
polsko-radziecki układ o przyjaźni, współpracy i wzajemnej pomocy.
Uwzględnił on dotychczasowe owocne doświadczenia rozwoju sto-
sunków polsko-radzieckich oraz przemiany, jakie nastąpiły w świecie.
Rządy obu krajów postanowiły: „zgodnie z zasadami socjalistycznego
internacjonalizmu, umacniać wieczną i niezmienną przyjaźń, rozwijać
wszechstronną współpracę i udzielać sobie wzajemnej pomocy
w oparciu o zasady równouprawnienia, poszanowania suwerenności
(niezależności) i nieingerowania (niemieszania się) w sprawy drugiej 7
strony”.
Układ polsko-radziecki gwarantuje nienaruszalność granicy na
Odrze i Nysie i stanowi podstawę do dalszego rozwoju wszechstronnej
współpracy w dziedzinie politycznej, gospodarczej i kulturalnej.
Polsk? i? a zagrai“czna Polski Ludowej. Polityka zagraniczna
sojuszu w oparta ,est na trzech podstawowych zasadach:
demokraciH ’ P^J^ni ze Związkiem Radzieckim i krajami -
solidarności z km^ Z siłami socialistycznymi na całym świecie;
pokojowym WcnA^nU-W^2Wala^CJsię * nowo wyzwolonymi oraz
P stmeniu z państwami kapitalistycznymi.
272
Edward Gierek w rozmowie z prezydentem G. Pompidou podczas wizyty we Francji
wrzesień 1972 rok
Od końca lat pięćdziesiątych wzrasta znaczenie Polski na arenie
międzynarodowej. Przyczynił się do tego wewnętrzny gospodarczy
i polityczny rozwój oraz konsekwentnie prowadzona pokojowa poli-
tyka zagraniczna. Duże znaczenie miały polskie propozycje zmierza-
jące do zamrożenia zbrojeń w Europie Środkowej, będące wstępem
do utworzenia strefy bezatomowej, a przedstawione w polskich
planach z lat 1957 i 1963. Duży był również wkład Polski w przygoto-
waniu Konferencji Bezpieczeństwa i Współprac}- w Europie, która
odbyła się w Helsinkach w połowie 1975 r.
Polska bierze także czynny udział we wszystkich pracach Organi-
zacji Narodów Zjednoczonych, zmierzających do rozwiązania naj-
ważniejszych problemów światowych. Jest aktywnym członkiem
międzynarodowych organizacji gospodarczych, społecznych i kultu-
ralnych; współpracuje w dziedzinie nauki i kultury z wieloma pań-
stwami w świecie. Coraz większego znaczenia nabierają rozwijane
przez Polskę dwustronne kontakty międzynarodowe, szczególnie
z krajami Trzeciego Świata i państwami skandynawskimi.
Historia
273
Premier Piotr Jaroszewicz w rozmowie z prezydentem Austrii Rudolfem KirchschlŚge-
rem podczas wizyty w Austrii w 1974 roku
Dalszy rozwój współpracy i wzrost znaczenia międzynarodowego
Polski zależeć będzie w poważnej mierze od rozwoju naszej gospo-
darki oraz od zwartości państw obozu socjalistycznego.
Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG). Bardzo
ważną rolę odgrywa współpraca krajów socjalistycznych zapoczątko-
wana już w pierwszych latach powojennych. Nie ogranicza się ona
tylko do wymiany handlowej, lecz obejmuje również wzajemną
pomoc w industrializacji, tj. w budowie wielkich zakładów prze-
mysłowych i całych gałęzi przemysłu.
W 1949 roku europejskie państwa socjalistyczne przeszły do
nowej wielostronnej formy współpracy gospodarczej. Powołana zo-
stała Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej — międzynarodowa
organizacja ekonomiczna krajów socjalistycznych. Jej założycielami
były ZSRR, Polska, Bułgaria, Czechosłowacja, Węgry i Rumunia.
W późniejszym czasie do RWPG dołączyła Kuba, NRD i Mongolia.
274
czych. Wielkie znaczenie ma koordynacja nl» ? ow S°sPodar-
która pozwala rak planować rozwój poszczególni k^LTw
XiZ™yRWG°ny W ‘
W ramach RWPG działa szereg
specjalistycznych, jak: Wspólny Park
Koordynacji Projektowania Statków,
pracy Gospodarczej i wiele innych.
W 1969 roku odbyła się w Moskwie XXIII Sesja RWPG. Nakreśliła
ona program wprowadzenia w życie scalenia gospodarczego krajów
RWPG. Decyzje te mają być realizowane w najbliższych larach,
Polska jest jednym z głównych twórców tego nowego kierunku dzia-
łania RWPG, związanego ściśle z dalszym rozwojem wspólnoty so-
cjalistycznej.
międzynarodowych organizacji
Wagonów Towarowych, Biuro
Międzynarodowy Bank Współ-
TEKST POMOCNICZY
O działalności RWPG
(Dariusz Fikus: RWPG,/akly... Warszawa 1970 s. Z46)
getycznego — Polska zawarła w 1958 roku. W ramach kredytu (250 min zl dew.) Polska
importowała z Czechosłowacji część wyposażeni dla budującej s.ę kopalniane ma-
szyny i urządzenia oraz artykuły konsumpcyjne trwałego użytku. Spłata kredytu do-
stawami węgla energetycznego nastąpiła w c,ągu 8 lat, po czym przez następne 25 lat
Polska dostarczać będzie Czechosłowacji 2,5 do 3 mhiton węgla l ..]
W roku 1963 Polska, Bułgaria, Węgry, NRD, Czechosłowacja . ZbRR podpisy
wielostronną umowę w spraw.e budowyko^f^ »
Kraje uczestniczące w inwestycji udziehb	eksploatacji złóż.
275
ĆWICZENIA
1. Jakie znaczenie dla Polski ma przedłużenie układu o przyjaźni, współpracy i wza-
jemnej pomocy ze Związkiem Radzieckim?
X Na jakich zasadach oparta jest polityka zagraniczna PRL?
3. Jakie czynniki wpływają na wzrost znaczenia Polski na arenie międzynarodowej-?
Z Jakie są cele i zadania Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej?
47. NAUKA I TECHNIKA W ŚWIECIE WSPÓŁCZESNYM.
CZŁOWIEK W KOSMOSIE
Nauka i technika w dniu dzisiejszym. Począwszy od lat
czterdziestych naszego stulecia rozpoczął się gwałtowny rozwój
nauki i techniki. Państwa walczące dużą wagę przywiązywały do no-
wych wynalazków, które mogły ułatwić prowadzenie walki i zadecy-
dować o zwycięstwie. Dzięki temu wynaleziono radar, „oko” statków
i samolotów, widzące we mgle i ciemności; samoloty odrzutowe,
kilkakrotnie szybsze od swoich poprzedników z lat trzydziestych.
Udoskonalone rakiety, aby za ich pośrednictwem nieść zagładę mias-
tom położonym daleko poza linią frontu. Wynaleziono bądź udosko-
nalono cały szereg mechanizmów i urządzeń znajdujących zastoso-
wanie w różnych dziedzinach życia.
Największym jednak osiągnięciem nauki tego okresu było roz-
szczepienie jądra atomu. Wyzwolona w ten sposób ogromna energia,
wykorzystana została po raz pierwszy do skonstruowania bomb
atomowych, które przyniosły zagładę dwom japońskim miastom:
Hiroszimie i Nagasaki. Po wojnie energię atomową zaczęto wyko-
rzystywać do celów pokojowych. Pierwsza w świecie elektrownia
atomowa uruchomiona została w Związku Radzieckim. Związek
Radziecki zbudował również pierwszy statek o napędzie atomowym —
lodołamacz „Lenin”. W szeregu krajów powstały reaktory jądrowe
umożliwiające wykorzystanie w sposób kontrolowany wielkiej energii,
mającej zastosowanie w przemyśle, technice i medycynie.
Wielkie postępy poczyniła chemia. Tworzywa sztuczne, dzięki
różnorodnym właściwościom, zastępują z powodzeniem stal, szkło,
skórę i materiały włókiennicze.
Medycyna wzbogacona została o szereg leków, dzięki którym
276
walka z chorobami stała sie haM,-  ,
jest przeszczepianie	=eS«i
* sztucznie	°'£“12™ ludzkiego, Ł
Rozwó; elektroniki umożliwił™ u .
Wielu procesów produkcyjnych FoJS’^!'? "WWacj,
orzez kilku zaledwie ludzi.	” ,ab'lki obstagiZie
między dokonaniem
Gwahowny rozwój techniki srmwd™.-! , ,
,«ku. . w-iwu™™. £
dla telefonu 56 lat
Osiągnięcia nauk matematycznych przyczyniły się do skonstruo-
wania komputerów, czyli „mózgów elektronowych’’ odgrywających
większą rolę w badaniach naukowych, gospodarczych i życiu spo-
łecznym.
Nastąpiła również wielka różnica w organizowaniu wszelkiego
rodzaju badań naukowych. Dawni naukowcy i wynalazcy pracowali
samodzielnie i na ogół na własny koszt. Dzisiaj istnieją wielkie in-
stytuty naukowo-badawcze finansowane przez rządy i skupiające
setki, a niejednokrotnie i tysiące specjalistów.
Pierwszy człowiek w Kosmosie. Wielkim osiągnięciem łudź-
kości jest podbój Kosmosu. W US? roku Związek Radziecki wystrzelił
Radziecki statek kosmiczny Sojuz 10. Moment podwożenia go na wyrzutnię
w przestrzeń kosmiczną pierwszego, sztucznego satelitę Ziemi
sputnika. W cztery lata później, tj. 12 kwietnia 1961 roku odbył
podróż w Kosmosie pierwszy człowiek, kosmonauta radziecki Jurij
Gagarin. Na statku „Wostok I” dokonał on lotu dookoła Ziemi w cią-
gu zaledwie 108 minut. Był to ogromny sukces radzieckiej myśli
technicznej.
Lądowanie na Księżycu. W krótkim czasie osiągnięto dalsze
sukcesy w zdobywaniu przestrzeni kosmicznej. Dnia 16 lipca 1969
roku wystrzelono z Ziemi statek kosmiczny „Apollo”, który po pięciu
dniach lotu osiągnął Księżyc. 21 lipca dwaj amerykańscy kosmonauci
Amstrong i Aldrin stanęli na Srebrnym Globie. Trzeci ich towa-
rzysz Collin (Kolin) krążył dookoła Księżyca na statku, którym
kosmonauci powrócili na Ziemię. Myśl ludzka święciła kolejny triumf-
Gwałtowny rozwój nauki i techniki, kryje jednak w sobie wiele
niebezpieczeństw. Człowiek wynalazł straszliwe środki masowej
278
zagłady zdolne do zniszczenia całego świata. Dlatego jedt,™ , ,
„vch zadań naszych czasów jest walka o pokój i ™k0™XB 7‘
byczy techniki dla dobra ludzkość B,dzw ntóż^S
szyć kontrasty występu,,ce na naszej planecie i zapewnić p„ '
warunków bytowych milionów mieszkańców zacofanych komynj
tów, którzy żyją w skrajnej nędzy i umierają z głodu.
ĆWICZENIA
1.	Jakie znasz osiągnięcia nauki i techniki dokonane od czasu wybuchu II wojny świa-
towej ?
2.	Opowiedz, jak przebiega proces zdobywania Kosmosu przez człowieka. Jakie znasz
jego etapy?
3.	Jakie niebezpieczeństwa kryje w sobie gwałtowny rozwój nauki i techniki?
4.	Co jest głównym zadaniem naszych czasów?

CHRONOLOGICZNE ZESTAWIENIE WAŻNIEJSZYCH WYDARZEŃ
Okres 1914—1970
Świat	Polska
1914
Wybuch pierwszej wojny światowej
1916
Akt 5 Listopada. Zapowiedź utworzenia
przez państwa centralne, bliżej nie-
określonego państwa polskiego.
1917
Wybuch Wielkiej Socjalistycznej Re-
wolucji Październikowej.
1918
Zakończenie I wojny światowej	Polska odzyskała niepodległość
Początek zbrojnej interwencji mocarstw Powstanie Tymczasowego Rządu Lu-
kapitalistycznych przeciw Rosji Ra- dowego Republiki Polskiej
dziecklc'	Objęcie władzy przez J. Piłsudskiego
Powstała Komunistyczna Partia Robot-
nicza Polski (KPRP)
1919
Traktat wersalski	Pierwsze powstanie śląskie
Początek wojny polsko-radzieckiej
1920
Plebiscyt na Warmii i Mazurach
Drugie powstanie śląskie
280
1921
Z*”““ ratau	poMq .
Trzecie powsunie Śląskie
1922
Utworzenie Związku Socjalistycznych Re-
publik Radzieckich
Faszyści zdobyli władzę we Włoszech
1923
Inflacja
Wystąpienie robotników w Krakowie
Początek budowy Gdym
1924
Śmierć Lenina	Reforma walutowa
1925
Układy w Locarno
1926
Przewrót majowy J. Piłsudskiego
Powstała partia sanacji BBWR
1929
Początek kryzysu gospodarczego na świede i w Polsce
Powstanie Centrolewu
1932
Zawarcie paktu o nieagresji między Polską a ZSRR
1933
Hitler objął władzę w Niemczech
1934
Polsko-niemiecka deklaracja o niestosowaniu, przemocy
1935
-l* EBopi,	b-M.™
VII Kongres Międzynarodówki Komu- Powstanie OZON
nistycznej wezwał do utworzenia Frontu
Ludowego przeciwko niebezpieczeń-
stwu faszyzmu
281
1936
p_,ek wojny domowej w Hiszpanii Największe natężenie wystąpień klasy
Początek wojiy	robotniczej	__
1937
Największe natężenie wystąpień chłop-
skich
1938
Aneksja Austrii przez Niemcy	Rozwiązanie KPP
fklad monachijski
1939
Koniec wojny domowej w Hiszpanii
Aneksja Czechosłowacji przez Niemcy
Aneksja Albanii przez Włochy
Najazd Niemiec na Polskę — początek drugiej wojny światowej ’
. Anglia i Francja wypowiedziały wojnę Internowanie władz polskich w Rumunii
Niemcom	Generał Sikorski utworzył rząd polski
na emigracji
Powstanie w kraju Związku Walki Zbrój-
1940
Agresja niemiecka na Danię, Norwegię
Francję, Belgię i Holandię
Włochy przystąpiły do wojny po stronie
Niemiec
Niemcy, Włochy i Japonia podpisały
pakt trzech
Bitwa powietrzna o Anglię
Przystąpienie do „Osi” Węgier, Rumunii
i Bułgarii
Początek działań wojennych na Bałka-
nach i w Afryce
1941
Wojska „osi” zajęły Grecję i Jugosławię
Najazd Niemiec i ich sojuszników na
ZSRR
Napad Japonii na flotę USA. Początek
w°)ny na Dalekim Wschodzie
nej i innych organizacji ruchu oporu
Udział formacji polskich w walkach
o Norwegię, Francję i Anglię
Podpisanie w Londynie układu polsko-
radzieckiego
Tworzenie w ZSRR Armii Polskiej
282
Niemcy i Wiochy wypowiedziały wojnę Walki r ..
Stanom Zjednoczonym	Afty- Katpackie’ w PÓInocnej
Bitwa pod Moskwą	’
Powstanie koalicji antyfaszystowskiej
1942
orra.y.7„dlWdI|^WB Poran]e Pdws M
(PPR)	”
Utworzenie Gwardii Ludowej (GL)
Przekształcenie ZWZ w Armię Krajowa
(AK)
Wysiedlania na Zamojszczyżnie
1943
Rozgromienie wojsk faszystowskich pod Powstanie Związku Patriotów Polskich
Stalingradem	(ZPP)
Kapitulacja Włoch. Upadek Mussoliniego Śmierć generała Sikorskiego. Zerwanie
Wiochy wypowiedziały wojnę Niemcom stosunków między polskim
1944
Powstanie Krajowej Rady Narodowej
(KRN)
Przekształcenie GL w Armię Ludową (AL)
Utworzenie I Armii Polskiej w ZSRR
Walki o Monte Cassino	Początek realizacji przez AK planu
..Burza”
Walki Polskich Sił Zbrojnych we Francji,
Belgii, Holandii
L .,v„,drupcgo	W"-*	***
lenia Narodowego (PKWN)
Ogłoszenie Manifestu lipcowego
Wybuch powstania warszawskiego
Przeprowadzenie reformy rolnej
Formowanie 2 Armii Wojska Polskiego
Przekształcenie PKWN w Rząd Tym-
czasowy Rzeczypospolitej Polskiej
Konferencja w Jałcie
1945
Wyzwolenie Warszawy
283
Zdobycie Berlina i kapitulacja Niemiec.
koniec wojny w Europie
ro«°L.	N-"’ Z'td-	Tymcasowcio Rz.du JtJ.
rowM«w o	no-ci Narodowe;
noczonych
Konferencja w Poczdamie
Zrzucenie bomb atomowych na Hi-
roszimę i Nagasaki
Przystąpienie ZSRR do wojny z Japonią
Kapitulacja Japonii. Koniec wojny na
Dalekim Wschodzie
Powstanie Federacyjnej Republiki Ju-
gosławii i Węgierskiej Republiki Lu-
dowej
Początek procesu zbrodniarzy hitlerow-
skich w Norymberdze
Naród wietnamski uzyskał wolność
1946
Powstanie Albańskiej Republiki Ludowej Nacjonalizacja przemysłu
i Bułgarskie; Republiki Ludowej Referendum ludowe
Uchwalenie Trzyletniego Planu Odbudo-
wy Gospodarczej Polski na lata 1947—
1949
1947
Powstanie Rumuńskiej Republiki Ludo- Amnestia dla przeciwników politycznych,
węj	Koniec pierwszej fazy walk ze zbroj-
nym podziemiem
1948
Zwycięstwo socjalizmu w Czechosłowacji Kongres Zjednoczeniowy. Powstanie Pd-
Powstanie Koreańskiej Republiki Ludo- skiej Zjednoczonej Partii Robotniczej
wo-Demokratycznej	(PZPR)
1949
Utworzenie Paktu Północnoatlantyckiego Uchwalenie planu sześcioletniego na lata
(NATO)	1950—1955
Utworzenie Niemieckiej Republiki Fe-
deralnej (NRF)
Utworzenie Niemieckiej Republiki De-
mokratycznej (NRD)
Utworzenie Chińskiej Republiki Ludo-
wej (ChRL)
Powstanie Rady Wzajemnej Pomocy Gos-
podarczej (RWPG)
284
1950
Nrt.
1952
Uchwalenie Konstytucji Polskiej r^.
czypospolitcj Ludowej
1954
Podział Wietnamu na Wietnamską Re- II Zjazd PZPR
publikę Demokratyczną i Wietnam
Południowy
1955
Powstanie Układu Warszawskiego
1956
XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Vffl Plenum KC Polskiej Zjednoczonej
Radzieckiego (KPZPR)	Partii Robotniczej
Upaństwowienie Kanału Sueskiego Uchwalenie planu pięcioletniego na lata
1956-1960
1957
Związek Radziecki wysłał ’ w Kosmos
pierwszy sputnik
1959
Zwycięstwo socjalizmu na Kubie	III Zjazd PZPR. Uchwalenie planu pię-
cioletniego na lata 1961—1965
1960
„Rok Afryki”. 17 państw afrykańskich
uzyskało niezależność
1961
Jurij Gagarin odbył podróż w Kosmosie
1962
IV Zjazd Polskiej Zjednoczonej Partii
Algieria uzyskała niepodległość	.	Uchwalenie Narodowego
pbnu	“ ““
1970
285
1965
Początek interwencji amerykańskiej w In- Odnowienie sojuszu polsko-radzieckiego.
d0ChinaCh 1Qfi,
Agresja Izraela na kraje arabskie
1968
V Zjazd Polskiej Zjednoczonej' partii
Robotniczej. Uchwalenie planu gospo-
darczego na lata 1971—1975
1969
Lądowanie statku Apollo II na Księżycu
1970
Samoczynne automaty radzieckie na Księ-
życu
Podpisanie układu między ZSRR a RFN
o wyrzeczeniu się użycia siły w stosun-
kach wzajemnych
Podpisanie układu między Polską a RFN
potwierdzającego istnienie granicy Pol-
ski na Odrze i Nysie Łużyckiej oraz
wyrzeczenie się użycia siły w stosun-
kach wzajemnych
VII Plenum KC PZPR
1971
XXIV Zjazd KPZR poświęcony dal- VI Zjazd PZPR. Program dalszego
szemu podnoszeniu stopy życiowej na- wszechstronnego rozwoju kraju
rodów radzieckich
1972
Przyjęcie Chińskiej Republiki Ludowej Objęcie ludności rolniczej powszechnymi
do ONZ	ubezpieczeniami społecznymi -
Zlot Młodzieży Polskiej w Katowicach
1973
Wycofanie wojsk USA z Wietnamu Po-
łudniowego
Reakcyjny zamach stanu w Chile
Rozpoczęcie obrad Konferencji w Sprawie
Bezpieczeństwa i Współpracy w Eu-
IV wojna izraelsko-arabska
Rok Nauki Polskiej. Obrady II Kon-
gresu Nauki Polskiej
I Krajowa Konferencja PZPR
1974
Ustawa Sejmu PRL o reformie edukacji
narodowej
1975
Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie
SPIS TREŚCI
I. Odrodzenie się państwa polskiego 1918 —1921............
T).. Tworzenie niepodległego państwa polskiego........
2. Powstanie rządu centralnego i jego pierwsze dekrety
kE A (ĄsLU/f.	J
II.	Pierwsze lata nie łośd 1921—192©.................9......>...<....... 32	7
6.	Rzeczpospolita Polska — republiką burżu
7.	Odbudowa kraju ze zniszczeń wojennych
8.	Położenie klasy robotniczej i chłopów ...
III.	Budowa socjalizmu w ZSRR. Sytuacja międzynarodowa w Europie po
pierwszej wojnie światowej......................-..............
9.	Zwycięstwo władzy radzieckiej w walce z obcą interwenqą .
10.	Początki budownictwa socjalistycznego w ZSRR .........
11.	Sytuacja międzynarodowa w Europie w latach dwudziestych
IV.	Polska pod rządami sanacji 1926—1939 .....................
12. Dyktatura Józefa Piłsudskiego
yjno-demokratyczną ...
43
47

•SSEsEEEfe
 • - ka w II Rzeczypospolitej    »>
A..
ejftroiny ąwiatcwei .(
trzydziestych
14. Walka lewicy ,
IS.^zl^lr^ctwo, kultura Hjauta
V Europa przed wybuchem drugiej
16. Faszyzm w Niemczech..............................
I". Zaborcza polityka Niemiec hitlerowskich...........
18. Front Ludowy i próby walki z faszyzmem w Europie
j9. Ostatnie lata pokoju ..........................
VI. Druga wojna światowa (1939—1945) ..........(SjuTt*?.
A. Wojna obronna Polski we wrześniu 1939 łZ... • -  •
287
B.	Podboje Niemiec, Wioch i Japonii.................................
23.	Wojna w Europie Zachodniej, Północnej i na Bałkanach ............ 127
24.	Napad Niemiec na ZSRR. Powstanie koalicji antyhitlerowskie;.....
25.	Wojna w Afryce i na Dalekim Wschodzie............................ J38
C.	Walka Polaków o odzyskanie niepodległości......................... J4J
26.	Hitlerowska polityka wyniszczenia narodu polskiego............... 14j
27.	Rząd polski na emigracji i jego Delegatura w kraju .............. ljc
28.	Powitanie Polskiej Partii Robotniczej przełomowym momentem w hi-
storii Polski.....................................................
29.	Naród polski w walce z okupantem................................. i61
30.	Dalszy rozwój ruchu oporu w Polsce .............................. j6j
31.	Wojsko Polskie w ZSRR ........................................... 375
D.	Powstanie	Polski Ludowej.	Zwycięskie	zakończenie wojny ....... 282
,32.	Załamanie	się panowania niemieckiego	w	Europie .............. 382
. 33.	Narodziny	Polski Ludowej....................................... Igj
34.	Powstanie	Warszawskie......................................... 194
35. Walki Armii Radzieckiej i ludowego Wojska Polskiego o wyzwo'enie
ziem polskich ....................................................... 202
36.	Koniec wojny w Europie............................................... 209
37.	Koniec wojny na Dalekim Wschodzie.	Powstanie ONZ..............  214
39.	Powstanie światowego systemu państw	socjalistycznych.............. 223
40.	ZSRR po drugiej wojnie światowej..................................... 230
ra,4I.	Polska na nowej drodze ............................................. 235
1	42.	Układ sił w Europie po drugiej wojnie światowej ................... 244
43.	Rozpad systemu kolonialnego. Państwa	Trzeciego Świata.............. 252
44. Budownictwo socjalistyczne w Polsce na początku lat pięćdziesiątycJrT-. 258
(U 45. Umacnianir praworządności socjalistyczne; .	W; I w^265
1 46. Pokka w systemie państw socjalistycznych..................V.......... 272
4^ Nauka i technika w świecie współczesnym. Człowiek w Kosmosie .. 276
Chronologiczne zestawienie ważnicjszjch wydarzeń ....................... 280
' fce-4-^e. U
'VjcL .

Cena zł 17,—