/
Текст
ФИТРAT
КИЁМАТ
(ХАЕЛИЙ ХИ КОЯ)
«УЗБЕКИСТОНэ НАШРИЕТИ
Тошкент — 1967
С(7аж.)
Ф71
11 а ш р и е т д а н
Фшратнннг 1923 йилда uaipp этилган «Киё-
маг» ^нкояси ва 1924 йилда иаш(> этилган «Шай-
тоннинг тангрига исённ» пьесаси хурофотга царшн
аураш руанда сзилгандир. Дин таъсирпга бери-
лнб, худони, «циёмат цойим», «жаннат», «тамуг»-
ни бор деб бнлувчи ва худога ибодат цнлувчи-
ларни автор ушбу асарларида мазах циладн,
улардан исте^зо билан кулади.
Ушбу китоб авторнинг уша йилларда чиццан
^сарларининг узгаришсиз босилган ^айта наш*
ридир,
Фи трат.
Киёмат. (ХяёлиП хикоя). Г.. «Узбекистон». 1967.
30 бел. Тиражи 60000.
Фитрат. День страшного суда.
С (Та ж.)
[-5-8
1967
ЦИЕМАТ
Дустимнинг оти Рузицул булса \ам, биз уни Почо-
мир дер эдик. Нечундир, билмадим: бир киши кукнори
ичкач «почомир» булиб цоладир!..
Бизнинг Почомир ун беш кун касал ётди. Касаллик*
нипг сабаби шул кукнорсизлик эди. Ун беш кун «оби
хаётж ичмай ёгмок... тушунингиэ, цулайми? Почомир*
нипг улиб колмагани .\ам анча ботирлик... Унинг урнида
фил булганда .\ам улар эди.
Касаллик бошда Почомирни куп цур^итмаган эди.
Тобут, сагана каби нарсалар эсига ?^ам келмаган эди,
фолчи «Холбибижнинг кучиригидан кейин кунглн ^ам
озгина кутарилди. Тезроц согайиб «майхонаж га бормок*
дан бошца цайгуси цолмаган эди. Нима цилмоц керак?
Шул кукнорсизлик ё.мон. «Согаймасанг кукнор йу^»
деган фикр тангри буйругидан ^ам кучли.
Булурким, яна бир ой ётарсан, тангри курсатмасин,
уч-турт он ётмоц ^ам бор! КУкнорсиз 1\алай кун уткара*
сан? Яна бир дарди бор: шундай нашасиз ётгандан
кейин улим йу<\ми? \ай аттанг эй... Бир улиб цолсанг...
У дунёда наша бормикин?!
Почомир уйлаб-уйлаб чарчади; яна исигма чицар*
ди. Каттиц иситманинг телба талвасалари • орасида
Почомирнинг цуп-1\урук лаблари орасидан шул суз яна
чициб цолдн:
— У дунёда наша бормикин?!
Бора-бора касаллик кучайди, «у дунёжда наша топ-
моц фикри Почомирнинг мияснни чарчатди. Энг сунг
ш) царорга келди: «у дунёжда <хур» деган ^излар,
«гилмонж деган баччалар бор экан-у, нега наша булма*
син? Бизнинг Почомир Мадраса чангги еган, «Шамсия»
а
мантикига жуда пшонадир. Юцорндагн мантиций суз
унга жуда ёциб кетди.
— Бор, бор,— деди,— ^излар, баччалар бор экан,
вашасн булмасми? <У дунё»да наша .\ам бор. Бпроц биз-
га берарларми уни?! Унга боргунча куп цунуклар, куп
бекатлардан утиш керак. К,ил куприк, тарози, мункар-
накир. Буларнинг барисннн курмо^, ^ткармоц керак, ун«
дан кейин наша!
Шуларни уйлар экан, Почомирнинг эснга бир .\ийла
келди. Иситмаси бир оз тушган эди, хотинини чацирди;
кузлари ёшга тулган экан, титро^ бир товуш билан шу-
ни англатди:
— Хотин, энди худога топширдик. Тирик киши Улмай
цолмас, албатта; менинг касалим ёмонга ухшайднр. Бир
нш булиб ула цолсам, мана шул рафдаги кукнор халта-
ларидан менга кафан тиктир. Бозордан сурф-.мурф олиб
юрма, англадингми?— деди.
Хотини айрилиц хабаридан цайгурди, бир оз йиглаб
куйди. Энг суиг Почомирнинг сузини цабул этно, уйдан
чицди.
..................................................
Кучириклар, дуолар буткул фойдасиз экан! Почо-
мирнинг жонини цайгариш пари турсин, унга бир оз
। кнор .\ам топиб бера олмадилар.
Почомир улиб цолгаи эди. Ювмоц, исцог, жаноза,
। лос ,\аки, ниртиш масалалари, билганингнзча, курил-
ди. Сагананинг огзи .\ам беркилди. Нима денсизким, ул-
гандан кейин -\ам тинчлик йуц эмнш! Почомир энди бир
оз тинчгина ухламоцчи булган эди, гурга икки малак
кирди. Кузлари жуда катта, бунлари узун, бошларида
нккитадан шохи бор, кукраклари жунли, цулларида
iiJ>FQH калтаклар!..
Биттаси цултигидан кичкина бир шиша чицарди.
Уликка тукри тутди. Уликка жон кирди. Почомир иргиб
тургач, боши сагананинг тепасига тициллаб тегдн, цай-
тиб йицилди. Бу ^атла секингина тургач, кузи ^алиги
цуркинчлн малакларга гушди. Буларнинг мункар-накир
булганларинн бот англади. Тириклигида уйлаб цунган
^ийланн эскариб мункар-накнрдан суз кутнб турди.
Мункар-накир афандилар бизнинг кукнорини цурцитга-
ли кадтакларини кутариб:
— Тангринг кикГдир?-—деб сураднлар.
4
Почомир цурцмадн-да, шошмади-да, кузларини улар*
нинг кузига тикдн:
— Узи нима ran, ака?—деди.
Малаклар бу кунгача ^еч кимдан бундай каршилик
курмаган эдилар, шошпб ^олдилар:
— Бизлар мункар-накир буламиз. Сенинг имонли-
мн-иминсизми эканннгнн англамо^ учун келдик, цани,
жавоб бер!— дедилар.
П о ч о м и р — Сизларни ким юборди?
Малаклар — Тангри юборди, сузни чузма!
Почомир хуп цизиц бир ишни курган каби шошиб
сузлади:
— Тангри юборган мункар-накир бундан уч ой бу-
рун келиб, мени суроц цилган эдилар-ку, сизлар яна ни-
ма деб келасиз?!
М у н к а р — Сен цачон улдинг?— деб суради.
Почомир — Уч ой бурун улганман.
Малаклар — Елгон айтма!
Почомир — Кафанимни курмайсизми! Саргайиб,
чириб кетган,— деди. Уларга суз бермаслик учун тез-тез
тапира бердн.— Биродарлар! Менинг цачон гурга кир-
ганим бирор дафтарда ёзилмаган, сизларга 1\аердан, ца-
чон юборилганингизни билдирувчи бир мандат берил-
маган, ^ар соатда биттаигиз келиб одамни ро^атсиз
циласиз. Охиратнинг бутун ишлари шундай тартибсиз-
ми?!
Малаклар бундай ^аршиликни кургач шошиб цолди-
лар, нима ^илишларини билмай турдилар. К,айтиб кет-
моцчи ^ам булдилар. Накир деган каттаси бирдан ба-
цириб:
— Одам угли! Менга тангридан ^озир «ил^ом»
келди. Сен ёлгоичисан. Бизларни алдамоцчи булиб-
сан; бизларни алдамо^ 1^улай, бироц тангрини алдаб
булмас. Сен дунёда касал булиб ётганингда хотининг-
га васият 1\илган эдинг: хотининг кукнор халталаринг-
ни цураб, сенга кафан гикди. Кафанингдаги сарн^-
лиц шундан экан. Тез бул, жавоб бер!—деб калтакни
кутаргач, Почомир бурунги туришини бузмайин суз-
л ад и:
— Тухтангнз, накир афанди!—деди,— тангри-ку ме-
нинг уйимда хотинимга айтган сузларимни билар экан,
кафанимнинг кукнор халталаридан тикилганини билар
экан, менинг 1^ачон улиб, ^ачон кумилганимни ^ам би-
5
лар экан, менинг имонлими, имонсизми эканимна бил-
мадими, сизларни нега юборадир?
Малаклар бу кучли суроцца жавоб бера олмадилар.
Бу эрка цулининг долина айтмоц ёки бир дастуруламал
сурамоц учун тангри ^узурига цайтдилар. Надандир
билмадим, цайтиб-да келмадилар!..
Почомир тинчгина ухлади. Гурда чаёндан, илондан,
тамуг алангасидан бир нарса-да курмади.
Кулогнга эришган йугон бир «^амбомбуг» товушидан
уйгонди. Яна мункар-накир афандилар келдиларми, деб
бир оз цурцди. Кузларнни очиб Гараса, ^ай^от! Мун-
кар-накир уёцда турсин, узининг устидаги саганадан
хам асар цолмаган. Бутуй дунё теп-текис булиб цолган.
Кенг бир чулнинг ^ар томоннда усган тиконли буталар-
ри курганмисиз? Мана шунга ухшаб, ердан одамлар
^сиб чиццан; янгигина тупроцдан бош кутарган ян-
ялангоч кишилар дайрой дайрой, бнр-бирларига цараб
утиралар! Худди шу паллада бояги ^амбомбуг то-
вуши атрофии титратдп. Бу товуш ^амбомбуг товуши
вмас, жуда цаттиц товуш эди. Бироц бизнинг Почомир
уйцудан куз очган чогида буни эшитгани учун Бухорода-
гн ^амбомбуг деб уйлаган эди. Шунинг учун бнз ^ам
хамбомбуг дедик. Х^амбомбуг товушини эшитгач, барча
Одамлар ердан турдилар. Хамма цип ялангоч! Уртук-пар-
Да деган нарса йуц. Худди урис ^аммоми...
Бунча «кашф аврат» Почомирни бир оз уялтирди.
Кукнор халталаридан тикилган кафанни искарди, бнро!\
кйфан т’упроц булган, битган эди! Шошиб долган, \ар
<нга телбаларча югурган миллиард-миллиард одамлар
оресида бизнинг Прчомир ^ам чопиб юрган эди. Бирдан
цулига бир нарса бердилар. Каради: «Николай» замо-
нидаги паспорт дафтарчаларига ухшаган бир дафтарча!
Уцимоц истадн. Лекин шундай бир кунда дафтарча уцнб
турмоц булурми?
Дафтарчани бармоцлари орасида букиб ушлади.
Бир туда малак пулислари ялангоч одамларни бир
томонга суриб, ^айдаб келдилар. Почомир ^ам сурукха
^ушилиб юра берди-юра берди, кенг бир каппопга бо-
риб тухтаднлар1.
1 Бу калиманинг усмонлнчаси «цобон»дир, бизда эса «ка*ипон>
шакли ишлатнлади Маъноси буюк тарози булса .\ам. ун, гуруч бо-
горларн каби буюк гарозн осилган бозорларга каппон дейнлади.
6
Каппоннинг турт ёгида хирмонлар: ёзуц, эзгу (яъни
гуно^, савоб) хирмонлари. Уртада катта, жуда катта
зогомали бир тарози, тарози бошида узун буйли, йирик
гавдали, катта кузли бир малак. Одамлар каппон тера-
сида туплангач, ^алиги тарозивон узининг йутон товуши
билан бакириб:
— О...Й, одам угиллари! «1\иёмат цойим» булган. Бу
мезон тарозисидир, сизнинг амалларингизни шу билан
тортиб курамиз. Эзгуси ортган киши ужмохга кирадир,
ёзуги ортган киши тамукца борадир,—деди.
Тарозивон афандининг бу бацириши ортицча бир иш
эди. Негаким, «циёмат цойим», «мезон», «тарози», «амал
тортмок» куни булганини бизнинг Почомир билан шун-
даги ^амма кимсалар билар эдилар. Тарозивоннинг
бациришидан кимса цурцмади, ^уркмади, сесканмади,
^еч ким бир жавоб бермади. Елгиз бизнинг Почомир:
«Хуп англадик, тез булинг, ишни битиринг!» деб гун-
гиллаб цуиди. Тарозивон ишга киришди.
Ишнинг бориши шул йулда эди.
Ялангоч кишилар, тарози бошнга унлаб, юзлаб бе-
тартиб тупландилар: «Бу менинг дафтарим! Аввал мен!
Меникини ол! Мен »\олдим-ку!» деб цичцирншдилар, та-
розивон биттасинипг дафтарини олиб Мулла Олим деб
отпни у^ийдир. Мулла Олнмни йигиндан чицариб ор-
цасига уткарадир. Шунда юмуш кутибтурган кампир, ма«
лакларнинг беш унтасига Мулла Олимнинг дафтарчаси-
ни берадир. Бу кампир, малаклар ёзуц, эзгу хирмонла-
рига бориб утирадирлар, гуруч ортгучилардек, ёзу^ ^ам
эзгу хирмонларини бармо^лари билан титадирлар. Мул-
ла Олимнинг эзгуларини ^ам ёзуцларини ажратиб ола-
дирлар, тарозивон тортадир, биртасининг огир келгани-
ни англагандан кейин иккала зогомани ^ам.ерга буша-
тадир. Иккинчи бир кишининг ёзу>\, эзгуларини тортмо^
учун дафтарчасини олмоцчи буладир. Яна жанжал, яна
итариш, яна «Мени утказ, уни ^олдир»лар!
Почомир икки ярим йил кутди. Тарозига я^инлаша
олмади. Тарози сари бир цадам отгач, йигирма цадам
кейинга итарилар эди. Иш шундай цолганда яна икки
йилгача >^ам тарозига якинлаша олмаслиги ани!\ эди.
Жоннга теккан елгиз бизнинг Почомир эмас. Икки ярим
йилдан бери навбат кутиб турган кишиларнинг ^амма-
лари безор булган эдилар. Почомир хал^ орасига фитна
1
солмоц, уларни бузмоц режасини чпзди. Енидагиларга
гапира бошлади:
— Жоннм, биродарим! Бу кандай тартибсизлик?
Шунча одамнинг «амал»ипи тортмоц учуй биттагина та-
рози нима буладпр?- Ун-ун беш тарози йуцми экан.
Шунча буюк ишни бошлар экаилар, бурунрок тайёрлик
курганда булмасми эди? Буни цилмаганда .хам бир тар-
1нб урнатиш керак эди.
Бир киши — Кандай тартиб?
Почомир — Сунг замонда бизнинг Туркистонда
бир тартиб чмодан эди: куп кишига озиц бермоц учун
очилган дуконлар бор эди, шунда тупланган кншиларга
тартиб билан озиц бермоц учун куйруц ясар эдилар,
яъни келган кишиларни бир-бирининг кетига цуяр эди-
лар. Бунпнг отп «очират» эди. Дунёда «очират»ни кур-
ганлардан шунда Почомирдан бошка яна турт-беш киши
бор экан. Почомирнинг огзидан «очират» сузи чикдач,
Хаммалари:
— Ха!.. Очират... Очират яхшидир... Очират истай-
миз,— дея бошладилар. Бошцалар з^ам шуларга эргаш-
днлар:
— Очират яхшн экан, шуни истаймиз, шу булсин,
шу келсин!—деб цичциришдилар. Малаклар \ар томон-
дан югуришиб келдилар. Одамлардан нима истаганла-
рини сурадилар. Хаммалари бирдан:
— Очират истаймиз, шул келсин!—дедилар.
Малаклар очират сузини эндигина эшитар эдилар,
маъносини апглай олмадилар.
— Бу цандай суз?—деб шошиб цолдилар.
Почомир чацкочлик цилди, илгарига утди, кишилар-
ни бир-бири оркасига цуйди:
— Мана, «очират» деб шунга дерлар,— деди.
Малаклар «очират»ни англагач, одамларни цатор
цила бошладилар. Почомир узи учун катор бошида
урин ола билдн. Тарозивон Почомирнинг дафтарчаснни
олди. Эзгу-ёзуцларини тортди. Дафтарчага бир хат
ёзиб, цул цуйиб узига цайтарди.
Почомир цатордан чицди. К,иёмат чулида ^айрон-
^айрон юра берди. Каерга боргаиини билмас эди. Бир
туда кишига учради.
— Ка^КЧа борасиз?—деб суради.
— Лаби .\овуз борамиз,— дедилар.
Бу Лаби ховУ311ИНГ «Инна аътайна» даги «Кавсар
8
^овуз» эканини Почомир бот англади. Узи .\ам сувс$ган
эди. Бир ютум сув ичгувси келди. Шунларга цушилди.
Юрди, юрди, узокда кенг бир ^овузда тиниц сувнинг ло-
пиллаб тургани куринди. \аммалари бирдан илгари
югурдилар. Бир оздан кейин ^овуз буйига эрииь
дилар.
Почомир чикарган «очират» бу ерда купдан англа*
шилган экан. Бундаги одамлар ^овузнинг турт пучмоги*
да цуйруц булиб, «очират» кутнб турарди. Почомир
кисцарог$ бир ^аторга ^ушилди. Бир йил бир ой кутган-
дан кейин навбат тегди, бир тос сув ичнб, цатордаи чиц*
ди. Олти ой яна чулнинг у ён-бу ённга борпб юрди.
Жуда ^ам кисилиб колган эди. Бирдан цараса, катга га-
ёкли малаклар кишиларни суриб бораётирлар. Бу хам
шуларга кушилиб юра берди. «Кил куприкжа олиб бор-
дилар.
Почомир ^ар ёнга эс цуйиб царади. Кенг, жуда ^ам
кенг бир чуцур; чуцур оловга тулган, алангаси чикпб
^ар томонни цизартирадир. Чуцурнинг устида цил куп*
рик; килдан ингичка булса ^ам узи цил эмас, негаким.
шунча алангада ёнмай турадир. Куприн куп узун бул-
гани учун нари ёгп куринмас эди, бери ёгида эса кун
кишилар, куп цуйлар ^амда куп малаклар аралашиб,
бациришиб, югуришиб юрардирлар. Бир неча киши цуй-
ларга миниб кил куприкдан утиб бормо^да. Нечаси цуй
устидан, нечаси цуй билан бнрга чуцурга юмалаб кет*
мо!\да, бу ёнда малаклар яна кишиларни цуйларга зур*
лаб миндириб цил куприкка юргузмоцда.
Бу ^ол Почомирни жуда 1\уркитди. Нима цилишини
билмади. Четроцца бориб, яшириниб турмоцни уйлади,
чукурдан секингина узоцлашиб эл орасидан чицмоцчи
булди. Бирдан кучли бир цул елкасидан тутди:
— Рузш\ул, юр! Гал сеники,— деди. Почомир титра*
ди, караса, цурцинчли бир малак!
— Нима дейсиз менга?!—деди Почомир.
— Юр, цил куприкдан утасан!
— Мен утмасам, шунда цолсам-чи!!
— Булмайдир!
— Майли, ундай булса ц^йингиз, бир ютум сув ичнб
келап.
— Булмайдир,— деб итариб юборди. Почомир йици-
ла-тура клирик сари юрди, куприк бошига келди. Икки
малак тезлик билан бир цора цуйни илгари сурдилар:
9
— Шунга миниб у г!— дедилак.
Почомир бу ори^ цуйнн таниди, 1335 йилда бурбон
дилгаи эди. Куин»1 тутган малакка цараб:
— Ака, узи нима гаи? Сизнннг бир кагтангиз йуц-
мн?— деди.
Узун буйли катта бир малак:
— Нима дейсан? Мана мен каналари,— деди.
Почомир— Булар шу цуйга меня минднрмоц не-
тайлар.
Малак—Нега минмайсан?
Почомир — Миниб нима цилай?
Малак—Шунга минасан, шул цил куприкдан
^тасан.
Почомирнинг жуда аччиги келди:
— А!—деди у,— май шуни 1335 йилда цурбон цнл-
ганман. Шуни бозордан уйнмга келтиргунча уч киши
саккиз соат тирншган эдик. \аммамизнииг жонимнз
чика ёзган эди. Бу «сабил» жуда чарс. Катта, тугри
йулларда юрмас эди. Бу кил куприк узра з^еч юра олмай-
дир. Мени з^ам йицитадир, узи .\ам кетадир.
Малак — Менга нима?...— Узинг курбон цилган
цуй-да. ХаР ким узи цурбон цплган куйига миниб ута-
дир.
Почомир — Мен дунёда турт-беш цуй цурбои цил-
ган эдим. Куп яхшилари бор эди. 1332 йилда бир оц
цуй сунган эдим. Жуда яхши эди. Шуни келтирсангиз
булмасни?!
Малак — йуц, булмайднр!
Почомир — Нечун?!
Малак — Чункн тангримизга $амма цуйларннгдан
шул цУ'й цабул бул га н.
Почомир — Нега бу цабул булган? Ул цуйлар
яхши эдилар-ку!
Малак — Цуйнинг яхши-ёмонлигида тангрининг
иши йу^дир. Сен бу ^уйнинг пулини тугрилик билан
топгансан. Ул цуйларингнн з^аром пулдан олгансан.
Почомир — Эй, ука!... Сиз бизнинг дунёмизни
курмаган экансиз. Унда тугрилик билан бир цуй пули
топмо^ мумкии эмас. Мен шу «сабил»ни з^ам з^аром пул-
дан олган эдим.
Малак — Гапни к^п чузма, шунга мина бер!
Почомир — Нима дейсан сан, гапни тинглайсан-
ми-йу^ми? >^ар ким уз куйини минса, менинг бсш ку-
W
йим бор, шуларни келтир, бнтта яхшисига миниб ута-
ман. Яхши цуйларимни узингнз учун сацлаб, ёмонини
бераснзми?
Д1алак бир оз юмшади, секинлаб ганирди:
— Сен шунга мина бер! Тангри багишласа, шу би«
лан ^ам утасан,— деди. 1
Почомир — Тухтанг, биродар!— деди,— шу ишин-
гиз жуда бемаъни бир иш. Шунча кишиларни чарчатиб
тарозида тортдингиз, цулларимизга биттадан паспорт
^ам бердингиз, бизнинг яхши-ёмонлнгимизни худли
сагаиадан буен сураб-сураб англаб олдингиз, энди яна>
дан шунча бечорани цуйга миндириб цил устида уйнат-
моцнинг жуда мазаси йуц. Паспортларимизга царангиз,
бунда каппон мудирининг ^ам ^ули бор; яхши-ёмонла-
римизни шуидан билиб олингиз, ёмонларимизни туплав*
гиз, оёцларидан кутариб тамуцца ташлангиз, яхшилари-
мнзни бош1\а тузукроц бир йулдан ужмохга киргизинг
цуйинг! Сиз ^ам халос, биз ^ам халос!..
Уни цилмас экансиз, менинг шул беш цуйимни келпь
рингиз! Мен бнтта яхшисини олиб минаман, цолгани
яна сизники!
Малаклар курдиларким, булмайдир, бу кишини суз
билан енгмоц цулай эмас, биттаси бориб катта ок, бир
куй келтирди, Почомирга цараб:
— Мана бу цалай?— деди.
Почомир цуйни таниди:
— Мана бу эуам уз цуйимдир, бу жуда яхшиднр,—
деди. К,уйга бот минди, «бисмилло» деб цил узра юргиз-
ди. Куй дам жуда уста булиб цолган экан, к;ил купрнк
устида йургалаб бора берди. Почомир кузларини юмган
эди. KJ/зини очганда боши айланиб цуй устидан йици-
лнб кетмоги аниц эди!..
Кукнор халталарнни, мункар-накирни, каппонда
«очират» жанжалларини — ^ар бирини йигирма йула
эсига келтирди, ме^натларига куяр эди. Шунча ме?у-
пат цилиб, мункар-накнрдан, каппондан, цора цуйдан
к.утулгандан кейин цил устида цолганлигини, бу ерда
х;еч бир турли хийланинг ишга ярамаганлигинн
курар эди.
— \ой аттанг, ^ой!... Энг сунг ишим шул цуйга ^ол-
ди. Шунинг биргина оёги цилдан тойиб кетса, иш та*
мом!..— деди.— Хай, жонивор, узинг бир иш циласан*
да,— деб узнни овутар эди.
11
Цуйпинг бунча тез йургалаганидан шошди. узи-
нинг оц цуйи эди, ювошгина бу цуйнинг цил устида
бунча уйно^лаб юрмогиии ^еч уйламаган эди.
Дунёда бир куни кичкина бир арицнпнг кичкина бир
купригидан утганда шул ^уйнинг куп ^уркканини-да эс-
лади.
— Хуп яхши ургатган эканлар-да, бечоралар,— деб
цуйди.
Почомирпинг эси жойида эди. \ар нарсани сабабла-
ри билан, фойдалари билан англаб турар эди. Шундай
булса ^ам бир нарсани ^еч англай олмас эди: бир ки-
шини жаннатга киргизмоц учун бунча «ташвиш» бер-
моцнинг сабаби нима? \ар нарсани билгувчи тангри ме-
нинг имонли эканлигимни билмай 1\олмагандир. Буни
билгандан кейин яна буш-бушига мени мункар-накир
билан цур^итмоц, каппонларда саргардон этмо^, цуйга
миндириб цил устида уйнатмоц нима учун экан?! Шуни
англамай ^олганига ^изар эди, цанча юрганини билгани
йу^, бирдан цуйнинг тухтаганини сезди:
— Эвой!..— деди,— бу киши йулнинг худди уртасида
чарчаб долган эсалар, худо урди.
Почомир куп цурцди. К^ур^ишдан кузини ^ам оча ол-
май цолди. Юрмоц-да, цайтмо^-да, тушмо^-да мумкин
эмас эди. Беш-ун дацита шундайгина и;олди. Нима ци-
лишини билмай турган чогида «Бу нима учун инмай ту-
радир?» деган бир товуш эшитди. Кузини очди. Узини
кенг бир кукаламзорда курди. \ар ким цуйидан тушиб
илгари цараб чопмоцда эди. Узо^роцда ранг-баранг
^овлиларнинг ю^ори булмалари куринар эди. Бу ер
ужмох (жаннат) эди. Почомир цуйдан ^унди, илгари
караб югурди, бир оз боргач катта бир ша^арга кирди,
ша^ар эмас — бог, бог эмас — ша^ар эди.
Гуллар, огочлар, цушлар, саройлар... Огочларнинг
танаси олтин билан кумушдан, япроги зумрад тошдан,
уйларнинг ^ар бири бир булак ё^утдан; огочлар ора-
сидан, деворлар тагидан кичкина арицчалар оциб тура-
дир. Почомир бир ярим йилгача бу ша^арнинг ^ар ёги-
да кучадан-кучага, цош\адан-^оп^ага юрди, энг сунг
ёцутдан солинган кичкина бир уйга дуч келди. Коп*\а^
сининг устига царади: «Улуг тангри бу уйни узининг
цули Рузик;ул Отабой углига багишлаган» деган бир
ёзувни уциди.
12
— Мана шу бизники экан энди,— деб тухтади. Ич-
каридан жуда чиройлик цизлар ва баччалар югуриб
чицдилар. «Мар^амат, та1\сир, мар^амат!» деб Почо-
мирнинг елкасига ёпишдилар, бошини силадилар, цоши-
ни упдилар, соколини сийпадилар. Почомир буларнинг
АУРУ гилмонлар эканини англади. ^ур-гилмонлар ора*
сидан буюк бир дабдаба билан юриб ичкарига кирди.
Катта бир уйнинг турига катта бир тахт цуйилган экан.
Почомир тахтга чш\иб утирди. Каршисида куп ^излар,
углбнлар кул цовуштириб турдилар.
— Сиз ^аммангиз менга царайсизми?
— Ха, тацсир, ^аммамиз сизники!
•— Баччагарлар! Х^аммангиз меники экансиз-у беш*
унтангиз мени 1\арши олмоц учун кил куприккача чш\*
канда улармидингиз? Эсингиз йуцми, шунча хизматчиси
булган киши уз уйини ахтармо^ учун бир ярим йил ку*
чаларда юрсин, ишми бу?!
Почомир жуда чарчаган, оё^лари огрир эди. Бир оз
ухламо^ истади. Бошини ёстшда цуйди, кузларини
юмди....
Канча ухлагани белгили эмас. Кузларини очгач, жу*
да оч цолганини сезди. Ноилар, ^олвалар, цаймоцлар,
цовурмалар ^аммаси ^озир булди. Буларнинг биттасини
^ам ^алиги хизматчилар келтирмадилар. Улар узлари
уча-уча келиб, Почомир ёнига цундилар. Почомир еб
туйгандан кейин томоцлар, нонлар яна уча-уча кет*
дилар.
Почомир оцшомгача яна икки йула томоц еди, оц-
шом булгач ухлади. Эртаси яна шундай. Кундузлари
уч йула томок;, кечалари айш-ишрат...
Етти кун шундай яшади, бундан сунг кукиори По-
чомир жуда ишдаи чицди. Бундай яшашдан жуда без-
дн. Узига бир иш ахтармо^ истади. Енидаги циз-углон-
ларнинг иккитасини олди:
— Юринг, мени томоша эттиринг!—деб таш^арига
чицди. Богчанинг ^ар ёгини курди. Огочларнинг тагида
турт кичкина арицча ёнма-ёи ок4иб турар эди. Почомир
эгилиб царади: арицчаларнииг биттасидан onnoi^ сут,
биттасидан тиниц сув, биттасидан бол, биттасидан ча-
гир (шароб) оцмокда эди. Почомир чагирни куриб шод
булди:
— Мана шул майдан кулроц олиб борайлик,— деди,
Енидаги киз:
— Хуи, оламиз,—дсди.
Почомир — Шу кеча бир оз мает булайлик.
— Та^сир! Бу май мает ^илмайдир-ку!
— Бузнлганми?
— йуц, бузилгаи эмас, мает ^ам цилмайдир.
Почомир — май булса мает циладир, мает цилма-
са май булмайдир.
Бир утлой—Та^сир! Бу охират майи бошцача
•кап. Биз ^ам шунча ичамиз, мает булганимиз йу^. .
Почомир товуш чи^армайии юра берди. ^алиги бола
суради:
—Тацсир! Майдан олайликми?
Почомир — йу|\от, нима циласаи уни? Маст цил-
май турган майни ким ичадир?
Почомир уйга бормоц учун орцасига ^айтди. Димо-
ги куйган эди. Яна шул уйга бориб ишенз ушрмо^ унга
малол келар эди. Узига бир иш топмоцни уйлаб юрар
эди. У ён-бу ёнга царагиси ^ам келмас эди. Турт одпм
нарироцда кузига бир бута кукиор куринди. Шодлигн-
дан сесканиб цуйди. Бирдан шунга ^араб югурди. Оё| и
остидаги чуцурни курмаган экан, оёги чу|\урга тойпб
кетди.
— Во^!— деб йицнлди.
Узинпнг «во^» деганига уйгониб кетиб кузини очеа,
хотиин ёстиги бошида утириб, Почомирнинг терларини
артадир.
Хотин и — Устингизни очмангнз, терлагансиз. Ту-
шингизда бир оз ^урцдингизми?—деди.
Почомир курганларининг тушда эканини билгач, те-
ран бир сулуш олди.
— Уф, сурама, хотин! Куп балоларга учредим. Ях-
шиким, туш экан,— деди.
X от и н и — Иситманинг шундай тушлари бор, уйюн-
дингиз — битдн!— деб Почомирга бир пиёла чой берди.
ШАЙТОННИНГ ТАНГРИГА ИСЁНИ
(KJk устида ойдин бир кенглнк. Бир четида ёхутдан ясалиб, тур-
ли цнмматба^о тошлар билан безатилган юксак бир минбар. Минбар-
нинг тепасида олтин ^арфлар билан «Хозоминбару ^азрати Лзо-
зил» деб ёзилган. Уртада бир цанча малаклар манглайлари ерга к?-
йилган, сажда ^олнда, огир товуш билан «Суб.\он олло, субдон олло>
деб тураднрлар. Бир оздан кейин, малакларнинг мударриси булган
шайтон тушунчалик. ^айратлпк, oipintran. гурурлик бир сиймо бн-
лан келадир. Малакларнинг ^олларнга нафрат аралаш, таэднр билан
царагандан с?нг суйлайдир.)
Шайтон
Нечун эмиш бу тубанлик, бу хурлик,
Бу онгсизлик, бу жонсизлик, бу курлик?!
Миллионларча ихтиёрсиз махлуцлар,
Минг йиллардан бери, мана шундайин
Юммиш кузин, ерга хуймиш манглайин
Суб^он, субхон, субхон, дебон сойихлар!
(Уйлагандан cijne)
Нурдан миллион-миллион малак яратгнл
Жон бер, онг бер, куз, ботп яса, тан. ишла;
Учмоц учун цанот дахи багишла;
Ундан сунгра...
Малаклар
Субхон олло, ё олло.
Шайтон
Ерда ётциз «субхон, субхон» сайратгил!
Кимга, цандай фойда бор бу ишдан?
К^айси ахмоц исинадир бу кишдан?
Бу эркинсиз махлухларни тиргизнб
15
Ундан кейин ёгоч кабн ётцизиб
Умр буйи «пок» лигингни мацтатмоц
Истагансан... нега бердинг кул-оёк?
Тебранмаскап, нега булар тирилдн?
Учалмаскан, нечун цанот берилди?
Малаклар
Суб^он олло, суб^он олло, ё суб^он.
Ш а й т о н
(кулимсираб)
«Суб.\он, суб^он» сайрамоцдир шилари,
Бир турлидир ба^орлари, цишлари.
Кукармайлар, очил майлар, сул майлар,
Юксалманлар, яратмайлар, улмайлар —
сйу^лик» эмас бундай «борлиц»дан ёмон...
(И ср оф я л сур чаладир. Малаклар саждадан бош кутара-
днрлар. Хзммалари шайгонга салом бсриб, унинг терасида тупла-
иадирлар,)
Ш а й т о н
(гурур билан)
Мен буларнинг муаллими, йулчиси;
Адашганнинг, йицилганнинг йулчиси;
Бу ишларнинг сабабини билмайман,
Айтганингни эрким билан цнлмайман.
Шу минбарга оёц босиб чкццанда,
Амринг билан сузга огиз оч1\анда,
Жалолингдан, жамолингдан суйладим,
>\ар ишнинг \икматини куйладим
Улуглигинг, цадрлигинг, илмингдан,
Курарлигинг, одиллигинг, ^илмингдан
Ориз очдим, куз юмдим-да, гапирдим,
)\ар гапимга цанча далиллар сурдим.
Ьироц букун... мана сенга уз сузим:
У гапларга ишонмадим, мен узим!
Тил им цачон сенинг учун сайрарса,
Юрагимни цитицлайдир био нарса!
(узил-кесил бир шаклда)
Куролмайдир, ^икматларингни кузнм
Тилдангина чуриб тушадир сузим.
(Ж а б р о и л келиб шайтонга салом берадир.)
«6
Ж а б р о и л
Хурмат сенга, эй оломий ирфон,
Эй кунгли маориф била тулган!
'I ангрн сени ^урматла саломлаб
Хаццингдаги лутфинн тамомлаб,
Лмр айлади таълнмга бошла.
Хар турли ёмон фикрни ташла.
Чиц минбарингга, элга хитоб эт!
Ким озган эса унга итоб эт!
.\ац жаллоалонинг
А.\комини уйлаб
Овсофннн суйлаб,
Билдир, малакутга,
Вогланма сукутга,
!\ол д^сти худонинг.
(Ж а б р о и л юкуниб бир ёцда тургач, М н к о и л келадир )
М и к о и л
Салом сенга, малакларнинг улуг ра\бари,
Билим, ^икмат кукларининг нурли ^улкари!
Ерлнцадир тангри, сени куп-куп \урматлаб
Ким: турмасип менинг дустим унумсиз уйлаб.
Малакаларга сабоц берсин, маърифат сочсин,
Хикматимни, цудратимнн уларга очснн.
(Мик он л юкуниб Ж а б р о и л спида тургач, А з р о и л келадир.)
А з р О и л
Салом юборди сенга худойим,
Хурматлаб турур у, сени доим.
Амр айлади: тур, чиццил минбарга,
Худони мацта бу бандаларга.
'(А з р о и л юкуниб бир четда тураднр. Ш а й г о н минбарга чн-
Карда Уйлайдир.)
Ш а й т о н
Меним каби ужуратлик хатиблар,
Тушунмасдан суйлайлар.
Бунлар каби тушунчасиз сомелар
Аигламасдан тинглайлар.
8-
17
Яна суйла, яна тингла, олири йу^> учи йу^
Тингламаймнз деярга-да ^еч кимсанинг кучи
йуц!
(111 а А тон минбарга чнздач. Жаброй л, Мн кои л, Азроил
минбарнинг икки ёгида, малаклар минбарнинг олдида ясон тор гиб
турадирлар. Шайтон дар то мои га дараб суйдайдир, даре бе-
радир.)
Шайтон
Кук йуц эмиш, ер йуц эмиш, цуёш билан юлдуз йуц,
Ой йуц эмиш, замон-да йуц, кеча билан кундуз йуц,
йуц бир нарса, йуц бир кимса, йуц бир сифат, йуц
бир исм,
Йуц бир нисбат, йук бир ^олат, йуц бир маъно, йук
бир жисм.
Бор йуц эмиш, борлиц-да йуц, мумкин каби имкои
ЙУЧ,
Хаво-да йуц, фазо-ла йуц, малак каби шайтон йу»\.
Бу йу^лицда бизнинг тангри бир сир каби турармиш,
йу|\лицларда яшнриниб адам камфин сурармиш.
Истамишким: борлиц уза чициб курсив узини,
Узидаги сифатларла нурлантирсин кузини.
Истамишким: бу йу^ли!\дан бнз «бор»ларни яратсин,
Сунг... узига ^аммамизни топиндирсин, царатсин.
Адамликдан йуцлиц сари юрмиш, кейин бор булмиш,
Дуне унинг йуцдан чиц^ан ма^луцларила тулмиш,
«Лав.\ул ма^фуз» сузидир бу, мен узимдан айтмадим;
Бу сузларга эргашиб-да уз фикримдан цайтмадим.
Бу сузларни уйламасдан !\абул цилайликми биз?
Мен тинглайин, гапирингиз фикрингизни эмди сиз!
(Суз кутаб турадир.)
Ж а б р о и л
(Орага тушиб)
<Лав^ул ма^фуз»да худонинг сузи бор,
Худо сузила ^ацлицнинг узи бор.
Малаклар
Худо сузини цайтармас .\еч ким,
Ким цайтарса, ул имонсиздир...
J8
Шайтон
(Сузларини кесадир) Жим!
(\аммалари тинглайдирлар.)
«Лав^ул ма^фуз» сузларини бошдан уциб чицсангиз,
У сузларнинг бир-бирига уймаганин курсангиз.
Сиз ^ам мендай тушунурга бир мажбурлик курарсиз,
Тушунмайин, уйламайин топинмоцдан безарсиз.
Тушунингиз: йу^лицларда бир сир булиб турган «у»,
Кенгашмасдан, сурашмасдаи сизни борлиц юзига
Чицарсин-да, дунё буйи топиндирсин ?зига.
Вэзифангиз икки буклам сажла булснн.
Нем у и шу?1
«Яратилдик, яшаймиз» деб бош т^ясиз, ётасиз,
Юцорига ^аралмасдан тубанликка ботасиз.
Яратилиш ^икмати бу!
1\онднрсуими мени шу?!
(М а л а к л а р д а шошцинлик к?ринадир. Ж а б р о и л талваса билав
орага кирадир.)
Ж а б р О И Л
Устодим оширдинг,
Фикримни цочнрдннг,
?\ац ^уллариии сан
Уз т^гри йулиндан
Оздирма, чицарма!
Зулмат сари борма!
Малаклар
(!\улларини к^тариб)
Улуг таигрим кофирликдан омон бер!
Узииг бизга омой, эсон имон бер!
(Ж а б р о и л цайтиб жойвга боргач, М и коя л орага кирадир.)
М И К О И Л
Устодимиз, букун сепга не булди?
Куиглинг нечун цоронгнлицца тулдн?
Таигридан КУРЧ. айтма бундай сузларпи,
Сен узингдан 1\айтарматил кузларни.
19
Тангри бизпи топингалн яратган
Эргашамиз шунга... бошцаси ёмок.
Малаклар
Улуг тангрим кофирликдан омон бер!
Узинг бизга омон, эсон имон бер!
(Ж а б р о и л орага кираднр.)
Ж а б р о н л
У, ^икматли ишлайдир,
Хикматлари сурулмас.
Ишларингиз унуми
Бизнинг кузла курилмас.
Куролмаймиз...
Ш а и т о н
Нечун шу?!
Ж а б р о и л
«Нечун шу» мп?
М и к о и л
Чунки у,
Тангримиздир, бизлар унинг цулларн.
(А эрой л бирдан орага кнриб, цизгнн цаннаб суйлайднр.)
А 3 р О И Л
Тангрим, надир бунинг бунча озгани,
Имонларнинг тамалини цозгаии?!
Бу бизларга куфр ургалиб тураднр,
Жонимизни тамуг сари сурадир.
Учмасунми кукка бунинг кулларн?!
Малаклар
Улуг тангрим кофирликдан омон бер!
Узинг бизга омон, эсон имон бер!
20
А з p о и л
Амр эт бунга улим оловин сочай,
Йуцса йул бер, собогидан-да цочай.
(Ж а б р о и л, М и к о и л, Л з р о и л умидсизланиб жоЙларига цайт-
гач, Шайтон яна суйлайднр )
Ш а и т о н
^ар нарсани йуцликлардан бир этмоц ^ам,
билмайман,
Тугримидир! Бироц бунга мен ишониб турмайман.
Узи йуцдан ^ар нарсани яратганин куйлайдир;
Сизни нурдан, мени утдан бор цилганин суйлайднр.
Нурдан, утдан яратилмо^, йу^дан бор булмоц эмас;
Буни билгач ^еч ким бизга йу^дан бор булдинг
демас.
Яна букун «Лавхул ма^фуз» хатларига куз солдим.
Сизлар учун жуда ^изиц шуидай бир хабар олдим:
(\амма тинглайдир.)
Тангри яна тупроцдан бир янги .\айвон ясармиш,
Бизга ^оким -\ам узига уринбосар цилармиш,
Эшитингиз, йуцдан эмас тупроцдан.
Ишонмасанг курсатаман
(Нули билан бир ё^ни курсатиб)
Кур ишон!
(Шайтон кУрсатган томондан «Лав.\ул ма\фуз* куринадир. Ол-
тин ^арфлар билан ёзилган тубандагн хатни хаммалаРн бирдан
Уцийдирлар.)
Одамни тупроцдан эмди яратармнз;
Х^ам уни узимизга халифа цилармиз;
У бизнинг энг улуг цулимиз буладир.
(Малаклар аро шов-шув тушадир. «Лавхул ма\фуз> куздан
йуцоладир.)
1 - м а л а к
Одам...
2- м а л а к
Одам...
3- м а л а к
Одам, ким?
4- м а л а к
Бу цандай суздир, тангрим?!
5- м а л а к
Одам, опаси тупро>\,
6- м а л а к
Биздан булур улугроц!
Хаммалари
йуц, йуц, йуч» йуц бу булмас,
Тангри у ишни цилмас.
(Шан юн малакларнинг бу долита эс ц^йпб, цувониб царагин-
дан сунг с^йлайдир)
Ш а й т о н
«Лавхул ма^фуз» тангримизнинг сузларини курсатар.
У сузларга ишонмаслик сизни куфрга сурар.
«Лавхул ма^фуз» сузларини уцидингиз узингиз;
Нима учун йуц, йуц, йуц, йуц, була цолди сузингиз?
Ж а б р о и л
(Малакларга)
йу^, йу^, эмас!
«Лав^ул ма.\фуз» сузи булмайдир ёлгон,
Одам ота яратилар...
Ш а й т о н
йуцликданми?
Ж а б р о и л
Тупроцдан.
Тупрогини биз келтирдик, лойлаб сурат ясадик,
Хурисин деб бир неча кун цуёшлицца ташладик.
22
Акта букун цуригандир, тангри унга жон берар,
У тирилгач узи юриб мажлисингнзга келар.
М а л а к л а р
( Шошцин )
Иуц, булмайднр, тангри бизнинг, кунглимизни
синдирмао.
Биз нурданмиз, лой-тупроцни бошимизга
м индирмас.
Ш а й т о и
Мингларча йил топиндингиз тангрига,
Уйламайин эргашдингнз амрига.
\ар айтганин тингладингиз, турдингиз;
Тут^унликда умрингизни сурдингиз.
Хеч бирингиз сзуц недир билмади;
\еч бирингиз айтмаганин цилмади.
Вазифангиз куллуц, сажда, ишониш;
Шунлар билан булди сизда цувониш.
Лойдан одам ясар эмишлар. Букун
Сизга <\оким цилар эмишлар. Нечуи?!
Мингларча йил топинншнинг охири
Шуми булур?!
Ж а б р о и л
Эй малаклар ра\бари1
Нима чора?
М и к о и л
Келинг дуо цилайлиц,
Тангримизга ёлворайлик, йиглайли^.
Ш а и т о н
Буни дахи синамасдан цуймайлик,
(\амма.1ари цулларинн кутариб дуо циладнрлар.)
Малаклар
Бизнинг кунгилни синдирма тангри!
Зулматни нурга миндирма тангри!
23
Бизга ра^матлаб бир назар солгнл,
Одам отани яратмай цолгил,
Узимиз сенга тоат килайлик,
Тангрилигингни яхшн билайлик,
Яна одамни яратма тангри!
Бизнинг кунгилии синдирма тангри!
(И с р о ф и л сур чаладир. Хаммалари жим б^лурлар. Тан гр и дан
нидо ксладир )
Н и д о
Хаммангиз менинг цулларим, букун
Менга царшими бу к;адар шовцин?
Мен истагаиии истамайсизми?
Базабимнида уйламайсизми?
Мен тиламаган пул тутдингизмн?
Тамуг оловин унутдингизми?
Илонгами юттирай?
Балогами туттирай?
Бошингизга эригаи
Темирларми туктирай?
Нега одам ёмондир?
Сабабини айтингпз!
Ш а й т о к
Бу дуцлари ёлгондир.
Ж а б р о и л
Янглиш йулдан цайтингиз!
(Малаклар ялиниб ёлвориб яна муножат циладирлар.)
Малаклар
Тангрим бизга омон бер!
Омон билан имон бер!
Одам сира цилолмас,
Биздек сенга ибодат,
Одам сира билолмас
Недир, сеидаги цудрат.
У, куп гуно^ цилармиш,
Борликни булгатармиш.
Олов, улим сочармиш.
24
H ii д о
Сизлар менинг билганимни билмайсиз
Меи истагач унга царши турмайснз
Мана сизнинг вазифангиз!.. Жаброил,
Сен тез учиб аршим сари сафар цил,
Одам .цозир тирилгандир, айт келсин.
Малакларга буюраман одамнинг
Оёгига сажда цилсин, йм^плсин.
(Жаброил кетадир.)
Шайтон (Уйлайдир)
Буюраднр... Тангрисидир оламннпг!
Малак булиб мунча хурлик чекканча
Айлинг булса тупроц бул-да, тинч утир.
(Умидсизланиб колган малакларга суйлайдир)
Мана шудир, тутцунликнпнг ем и ши!
Бошка турли булмас тутцунлар иши.
)\еч кимсага сажда цнлманг, бош эгманг.
Узингизда бор шарафдаи цул чекманг.
Шунча йиллар топиндннгиз узига;
Эргашдингиз булар-булмас сузига.
Сизни букун балчикдан ^ам тубанроц
Курмокдадир! Яна бизга не керак?!
Сиздан ^сч ким одамга тиз чукмасии.
Зулмат нурдаи юцорироц утмасин.
(И с р о ф и л сур чаладир Жаброил келадир. У пинг -орцасидаи
оппоц нурдан кийимлар кийган, бошида гож, цулида яшил таец
тул гаи одам огир юриб келадир; шайтон ода мни кургач, сиигирла-
ниб телбалик билан мкнбардан тушадир. Шул орада Н и д о
келадир.)
Н И Д о
Эй., эй бутуй малаклар;
Топинингиз одамга!
(Малаклар бирдан сажда!а борадирлар Шайтон малаклар-
нннг саждасипн курмасдаи н и дога цалши цичцирадир.)
25
Шайтон
Топинмаймиз... истасанг
Юбор бизни адамга!
(Ш а й г о н цичцирнши билан дунёни цурцинчли бир цоронгилик
босадир, чацинлар чацар, раъдлар гулдурар, цар томов тиграр Бир
оз дан кейин дунё }з цолига цайтадир. Минбар олдида йнцилиб цол-
ган Шайтон секин турадир. Тож билан таец цамда цанотларн-
нинг ерга тушиб цолганн цам узининг шайтон суратига киргаип
куриниб турадир. Ис р оф ил сур чаладир. Малаклар сажда-
дан бош кУтарадирлар. Шайтопнинг цолини кургач цаммалари
бирдан муножат циладирлар.)
Малаклар
Улуг тангрим кофнрлнкдан омон бер!
Узинг бизга омон, эсон имон бер!
Ш а й тон
(бирдан ёввойи бир кулит билан орага ки-
риб одамга суйлайднр)
Энди мендан сенга буюк цурматлар,
Сенга цурмат, тутцунлицца нафратлар.
Мени бнлмай нажот сари итардинг,
(ерга тушган нарсаларни курсатиб)
Бу тутцунлиц богларидан цутцардинг.
Тангри мени топиндирди узига;
Тушунтирмай эргаштирди сузига,
Багишлади бир кирли тож, бир таец
Билмай олдим бунлар эмишлар тузоц.
Истадиким: сенга дахи топинай,
Яъни яна бир хурлицца тутунай.
1\арши турдим бу маъносиз амрига,
Егий булдим букун улуг тангрнга.
Кутармадим, ерга урдим сузини,
(Малакларни курсатиб)
Шулар ора уялгнрдим узнни.
^еч бир жазо беролмади у, менга
Омон, эсон суйлаб турибман сенга.
На ёндирди, на илонга юттирди,
2й
11а бошимга алангалар туктирди.
Тамуглари цайнамади, тошмади,
Заццум олов дарелари ошмадн.
Кизнб мендан олган нарсасига боц:
Бир кирли тож, икни цанот, бир . ц!
Канотила учтимми мен суйласин,
Таец мени кутардими уйласин.
Тожи орир бир юк эди бошимга,
Ибодаги огув цатти ошимга.
Кутулдим мен, энди озод юраман,
Кенгликларда цаиотсиз цам уча май.
(Одамга я^инлаишб)
Мени сенга топиндирмоцдан унинг
И ста га ни сени да хи алдамоц.
Алдаб сунгра секин-секин богламоц.
Уйлаб цара, маъноси борми шунинг?
А1ен цутулдим, кетмоцдаман узоцца.
Сен эслик бул, туша цолма тузоцца.
Ташла тожии, бу таёцца берилма,
Энг сунг сузим шудир: сен малак булма!
(И ср оф и л сур чаладир. Нидо м* мдпр.)
Н и д о
Бандаларим тингламангиз ёгийни,
Уилан олдим мен саодат богини.
Йулдан озди, залолатга ботди у,
Чеккусидир бу ншидан куп цангу.
Малакларга улуглигин билдирдим,
Минбарини аршим ёнида цурднм.
Кудратимнинг сирларини курсатдим,
Узим билган билимларни ургат'тнм.
Самоларнинг салтанатига етдн,
Малакларга уцитгувчилик этди.
Жуда буюк маргабалар багишлаб
Буни шунча улугладим-да... нешлаб
Буйругнмни цайтарадир бу озгин?
Шайтон
(Иидо келган томонга югуриб ^ичкирадир)
Чунки «билим» сенга туташ душмандир!
27
(Истеузо билан)
Хикматинг бор, уни узннг кел, цондир.
Мен цурцмайман энди сенинг ^ахрингдан,
Учиб кетдим ицлимингдан, ша.\рингдан.
Тамурларинг, оловларинг, азобинг,
Ва^ималар, жаннатларинг ёлгондир.
«Лав.\ул ма.\фуз» дегап буюк китобинг
Уйдирмалар, ёлгонларла тулгандир.
Шунча йиллар бошим уза ерлашдинг
Энг сунг кесак каби олдимга тушдинг.
Ортиц мендан одамингга топиниш.
Ксчиррил деб йуц цопцангда ялиниш,
Узо^ булсин, мен юраман букун шод
Тутцунлицдан, цуллицдан-да озод,
Ра^барим фан, пайгамбарим билимдир.
Муовиним миям билан тилимдир.
Топингумдир ёлгизгина узимга,
Ишонгумдир икки очиц кузимга,
Елгиз узим цутулдим деб юрмайман,
Бошцалардан хабар олмай турмайман.
(Одамни курсатиб)
Буни дахи цутцаргумдир цулингдан,
Чицаррумдир сенинг янглиш йулингдан.
Бундан сунгра сени ^еч ким юксакдан
Изламасин, йи^илиб туш фалакдан!
Йуцол энди ^икматингла, аршингла,
Цудратннгла, жалолингла, фаршингла!
(Хаво цоронриланар, кук гулдирар, ча^инлар чацар, хаР томон тит-
рар Бир оздан кейин дунё Уз холига цайтгач, шайгондан, одам да н,
малаклардан, минбардан хеч дарак цолмагани куринадир.)
(Парда тушар).
Изошли сузлар
«Шаме и я» (2 бег) — линий китобнинг номи.
Бу цатла (3 бет) — бу гал, бу сафар
Эскариб (3-бет)—эслаб
«Ил^ом» (4 бег)—хабар маъносвда
Хамбомбуг (5 бет) — инцилобдан нлгари Бухорода халцни ^ам-
момга чацнрадиган карнайнинг бир тури
Искарди (6 бег)—изларди
Пулислзри (6-бет)— полинияларн
Зогома (6-бет)— тарози паллэси
«Инна аътайна» (8-бет) цуръондаги бир сувранинг бошланнши
Пучморнда (9-бег)— бурчагида
Кисилиб цолган (9-бет)—юрагн сицилган
Буш-бушига (13-бет)— бекордан-бекорга
Инман (13 бет)—тушмай
Ку иди (13-бет) — тушди
Теран сулуш олди (16 бег)—хурснндн
Жалоли (19-бет)—юксаклигн
Хнлми (19 бет)—юмшоцлиги
Жаллоало (20-бет) — худонинг бир номи
Лакоми (20-бет)—^укмларн
Авсофн (20-бет)— ваефлари, тавсифлари
Юкуниб (20 бет)—тлз ч^киб
Сомелар (21 -бет) — тингловчилар
Адам (21-бет)—йуцлиц
«Лав^ул ма^фуз» (22-бет)—худонинг сузлари ёзилган китоб
Раъд (30-бет)— момацалдироц
Егий (30-бег)—душман
Залолат (31 -бет) — пасткашлик, разнллик
th узбекской .зыке
Фитрит
ДЕНЬ СТРАШНОГО СУДА
Издательство сУэбскш та •»
Ташкент — 1967
Огиера ratio l гипогра >ни № X Ташкент, 1’авон, О
Редактор 3. Тинчерова
Техредактор Т. А б б ос о г
Kopjkktop 3. Аъ л а м ов
Тсрншга бернлдн 29/1V-1967. Босишга рухсат этилди 19/V1M967. Формати
64<10>7а. Бос. л. 1,0. Шартлн бос. л. 1,68. Нашр. л. 1.44. Тиражи bOOOO. Р 10108
«УЭбекнстсхи нашриёти, Тошкснт, НавонА. 30. Шартнома Хе 416—66 № 2 когозга
Соси л ди.
УзССР Министрлар Совет Матбуот Давлат комитетннилг 3-босмахошкн,
Тошкснт, Haucufa Нечаев, 30. Зак. № 442. Балоси 4 т.
СП' )
Ф71
Фитрат.
1\иёмат. (Хаёлий ^икоя). Т., «Узбекистон», 1967.
30 бет. Тиражи 60000.
Фитрат. День страшною суда.
С(Таж.)
№ 388-67
Навоий номлн УзССР Давлат
кутубхона<и