Гурдзибети Борис
Зæдæлески
Нана
Ир
Владикавказ, 1999

Гурдзибети Борис Гадзоевич
Редактор В.О.Колити
Творчество Б.Г.Гурдзибеева хорошо
известно читателям. В даппый сборник вошли
произведепия, паписаппые автором в разпые
годы. Место человека в обществе, быть
полезным людям, сиротская доля, вот осповшле
мотивы сборпика. Автор высмеивает хапуг,
алчность. корыстолюбие.

Ерун си мæ хуæрæ Сари рохс ном.
Автор.

ЗÆРДИ РОХС
(раздеурд)
Мæ цæститæбæл уайуй: Сатæг гьæурæ —
бупи уæззау къахдзæфтæй фæццæуй бæзæр —
хуглæг. Идардæй кæсгæй — цауæйнон. Хæстæг—
мæ ба —Барис Гурдзибети. Финсæг æма жур —
налист. Уæззау зунди хецау æма лæмбупæг
адæймаг. Мади губунæй устур курдиадæ раха —
стаг ци адæми æхсæн цæруй, уой æпæкæрон
уарзтæй уарзуй. Кæун кæми гьæуй, уоми кæуй,
ходуи ку гъæуа, уæдта уомæй зæрдæбуидæрæй
иеке иихходдзæиæй..
Æвзонг лæппо ма адтæп, уæд базонгæ дæн
æ хæццæ. Кустои райони газет "Коммунисти",
Барис ба адтæй Дигори райони медгъуддæгти
хайади хецауи хуæдæййевæг. Дæсни юрист æма
слестгæнæгæй баскъуæлхтæй, æ фиццаг æр —
мæгутæ дæр газетти фæрстæбæл уæхæн те —
митæбæл уионцæ: "Тæрхоидони залтæй" "Сле —
стгæнæги блокнотæй". Фал куд фæстæмæ, еци
темæ искъуидæг æй Гадзой фуртæи æма газет
"Растдзинади", журналтæ "Мах дуг" æма "Фи —
1\иуæги" иннæ мухури оргæити фæззиидтæнцæ
Ь ^уæрæхътæ, лирикон æма сатирикорн радзур —
5

дтæ, повеллитæ æма миииатюритæ.
Кустæй ку бафæллаидæ, еу усмæ ин уолæ —
фупи фадат фæцæй, зæгьгæ, уæд æй хæдзари
цирагъи рохсæй дæр иекебал иссеридæ. Æ ца —
уæйоп топп райсидæ æма сæхемæ Сурх Диго —
"рæмæ æ фиди уæзæгмæ, æ фæлмæн мади къо —
памæ. Берæ фæццауæн ^одта, берæ кæсалгæ
фæййхæста, берæ къумтæ басгарста Гурдзи —|
бети финсæг. Уарзуй æма зоиуй æрдзæмæ игъ — I
осуи, лæдæруй ин йе’взагæй, æстæфуй ин æ алли-
фезмæлд æма удзæл дæр. Æ уадзимисти хъай —;
тартæ — хумæтæг адæм, æрдзæ, гъæди сирдтæ.*
Устур æргом æздахуй историкон цаутæмæ,!
Иристоии уæлдайдæр ба Дигоргоми евгъуд до — \
гæмæ. Уомæн æвдесæи æ таурæхътæ "Задæ—!
лески Напа", "Седапти хуæртæ"... /
Барис æй дæспи лирик. Зопуй адæймаги
зæрдæмæ никкæсуи, лæдæруй ип æ медхъур —\
дохæитæ. Æрхæсдзæыæн æрмæстдæр цубуэд
миниатюрæ: п
"Уæхæп зæгьгутæ дæр мии фæууй: "Даз
сумпæг къæсбæл устур зæрдæ нæ кæпис. Уомæн
æ| рæстæг раги раевгъудæй. Цæмæипæ æй
баййсвис нæуæг азгъуистæй, нурма уæхæи
хæдзари ка цæруй?" |
О, базæропд æй мæ къæс, базурсаст цæр -|
гæсау æикъардæй кæсуй фалдзости уæладзу*
6

хæдзæрттæмæ.’Е мæ еунæггади гъар гьæццол,
мæ седзæр уоди цæхгун цæстисугти сауæдонæ,
ухери гъудити астъоиæ. Куд имæ исесон мæ
къох, ме’пæ хъаури мæ зуймон уазалæй ка хиз —
ста, сæрди мæ хори араугæ тунтæй ка гъæуай
кодта?
Дзорунцæ мин, дзорунцæ... Мæ рист зæрдæ
мин цæхæрбæл фезонæг кæнупцæ æма хъур —
дохæии æртæхтæ сагъæси артмæ лæдæрсуицæ.
Мæ сабидоги киунугæ, мæ еунæггади феппарз,
куд имæ исесон мæ къох? Царди æнахатир
скъолайчкæми бахсистæн, уомæй иæбал мæ
гъæуй" куд зæгъои?
Ме’взонггади циртдзæвæн, лæууæд, цæ —
Рæд".
...Уæ размæ Гурдзибети Бариси нæуæг ки —
уиугæ. Æз æй куд æхцæуæн зæрдæй бакастæн,
сумахæн дæр уой зæгъуй мæ зæрдæ. Ку æй ба —
кæсайтæ, уæдта ке иæ фæррæдуйдзинайтæ, е
ми федарæй æруагæс кæпуй.
Æгъузарти Саукуй.
с ^^^^Э^^^**»< "^
7

ÆЗ БА...
Батухсун хатгай. Мæхецæн еу рауæн бу —
нат нæбал фæййеруи, катай мæбæл бафтуйуй.
Фæгъгъæуй мæ æпхус, фал... Ка мæмæ æрба —
дара е ’нхуси усхъæ?.. Неке мин фæззонуй мæ
уоди гъенцъун, ме ’иæ лæурст бæлдтити уодхар
мæхецæй æидæр. Æз ба уæд мæхе меднимæр,
мæхе хæццæ гьæбесæй фæххуæцуи. Реуи хурфи
исистæг гьудити бурдæни мæхемæ иад фæйй —
агорун.
О, ци зии гургъахъ фæидаг æй. Адæймаги
уæлтæмæп моицтæ си авгин дзаумайау кæми
ниппурх, ииффалгæрон уодзæиæицæ, е зии ба —
зонæн æй. Æз ба ’й уæддæр агорун, цæуи го — (
рæй — гормæ æ фæсте. Бастадаæп, ииффæллад
дæн — уæддзср цæуи.
А*Ш&2к
8

ЗАДÆЛЕСКИ НАНА
(тауæрæхъ)
Дигоргом. Æрмæст æ алæмæггаг фæуу —
индæ, айнæгдор хонхи тегьтæ, дсдснæгæй æм —
бæрзт игуæрдæнтæ, фонсхезæн сæрвæттæ,
бæрзондæй хауæг уорс дзигко æхсæрдзæитæ,
фæтæн тæрних къулдуити дæлбазуртæй игу —
рæг ирдцæстæ сауæдæнттæ, æносоп цъæх да —
рæсæй фæлуст иæзи бæлæстæ, иуæпггæ рæу —
æггæнæг сатæг ахъуз æвдадзи хуасæ, фæсос
гьæлæс, æвзестæ æнгæс сауæртæ иæ хоиуицæ
сæхемæ. Уомæн берæ æфсæштæ ес. Æиæбуп
сæрисæфæи кæмтги дудзигьæр, хъутасгьæлæс
мæргьти зæрдæскъæфæг зартизæлтæ, Къæ —
рæугом, Лæбодай æносои цъетсти æрттивд,
фæхстæй толæг дорти гæбар —губур. Ирæфи
дони цæхъалтæ, зæрдæ æма цæститæп, ниф —
фиисуимæ дæр зип ка æй, уæхæи циуавæрдæр
æхсицгоидзийпадæ дæдтуй адæймагæп, изæд —
бадæп бупат дæр, æвæццæгæп, уомæп иссæй:
Ами ес Уасгергий, Дигори изæди, Хæпæзи
Уацеллай, Нарти Сослапи, Уæхъæци Узунæги,
Гулæри Габопи, Допифарси Туххæссæг, æма
Фпдæр ковæндæиттæ. Ке пом си ие’римистаи,
9

уоцæй уотæ ка зæгъа, мæн ном ку иссирдтайй —
айтæ, уæд уин æз хуæздæр хуæрзти бацудæй
пæ, уонæн ба табу уæд.
Хуæпхбæстæ рагæй — æрæгæмæ дæр мæ —
гурти римæхсæн буиат адтæй. Хумæтæги си
ие’рфусуи кодта Задæлески нæртон Нана дæр.
Будури гьæути цæрæг дзиллити Алсахъ —Те —
мури æстьегъæг æрдоиггæ бупцагъд ку ник —
кодтонцæ, сæ цæрæибуиæттæбæл ба сии арт ку
бандзарстоицæ, уæд ма си ци æнагъом сабитæ
байзадæй, уони хæццæ Нана æ фæндаг радар —
дта Дигоргоммæ. Цудæй будурæй гьæдæмæ,
гьæдæй хуæпхтæмæ. Æнæхуæргитæ, æдонуг
æма дарæсгъæуагæй уæззау фæндæгтæбæл
фæццæугæй сæ, бонигои хори араугæ туптæ
сугътоицæ, æхсæвæ ба син гьæди уомæл зæн —
хæ, хуæп^ти уазал дунгæ сæ уодтæ æрдойæй
иæрæгдæр кодта. Ехдзагъд талатæ, ирдгæмæ
змæлæгау, дзедзурой кодтонцæ. Сæ тæрегьæд—
мæ кæсгæй цæтисуггæ адæймаги нæбал фар —
стонцæ, ставд цæппозуртæй æгъзалдæнцæ ро —
стæбæл, уæргутæ доизонуг кодтоицæ зир — зир
сæбæл бацæфстæй.
О, се’пагъом иуæнгтæ ииффæллад æпцге,
цæстисуг къанæуттæй цудæй седзæрæй бай —
зайæг Алайиаг сувæллæнтти цæститæй. Нæ
кудтæй æрмæст, мади цъухæй сæмæ ка исдзур —
10

дта, еци разагъди силæстæг Æрцагъæсти Рох —
санæ. Хъæбæр æй кæд фæндæ адтæй гъар цæ —
стисугæй æ масти туппуртæ ислигъз кæнун,
уæддæр ин уомæи фадуат п’адтæй. Ци сабити
бæриæхсти бацудæй, уопæй æй иæ евдалдæй
æхо уоди гъезæмæрттæ æма уæхеритæбæл
сагъæс .кæнунмæ, хатгай —еу æ рист зæрди
хæкъурцц æ хъурæй исхауидæ, фал е усми рæ —
стæг уидæ, зинтæй, фал æй пиппихъуæридæ
фæстæмæ. Тæссаг иæдтæбæл фæццæуии фæ —
сте æппуифæстаг Рохсаиæ æрбахъæрдтæй Ди —
горгоммæ. Æ седзæрти хæццæ æрфусуи кодта
Морги адаги. Ами æ цæстæ æрхуæстæй агор —
гæй нæйергæ бунатбæл—Морги лæгæтбæл.
Абоии дæр æй еци помæй хоиупцæ Дигоргоми
цæргугæ. Гъæди хурфи, хуæнхаг æдзæуæг тæс —
саг иæдтæбæл фæццæупи фæсте куд нæ бауо —
дагъай адтайуонцæ æпагьом сабитæ, зæихæ сæ
асхемæ æлваста. Се’стоиг дæр си феронх æй.
__"Ех! Есгæд ма адгин хуссæгæй дæ хай
райсæ!" — Алке дæр си еци усми æрмæстдæр
уобæл гъуди кодта. Фал уомæп уæи п’адтæй,
уазал лæгæти сæ айиæг дортæбæл фунæй кæ —
иуц бауадзæ, уæд си сæумæй беретæ сæ къæх —
’гæбæл пæбал ислæудтайдæ, ка ма ислæудтай —
Аæ, етæ дæр сæйгитæ, нæфæразгæ кæпгæй.
Уомæ гæсгæ гьудæй листæп бакæпунмæ фæ —
11

салæ æрæмбурд кæпуп. Фæллад æма æнæху—
æргæ сувæллæнттæ дæлгом —уæлгæмттæ код —
тонцæ, фал си Нана лигьстæ хузæй ку ракурд —
та, цæмæй фæсалæ æмбурд кæнунмæ фæккæ —
сонцæ, уæд сабити баргьопдæртæ бавиалдтоицæ
сæ хуссæиуат бацъапп кæнунмæ.
Æпагъоптæ ба, сæ мадæ фæстæмæ æ бу —
натмæ кæмæп нæбал æртахтæй, уæхæн зумар —
гъи цъеутау лæгæти къуми бакъупхæ æнцæ.
Уоиæмæ фенгаст уогæй Наиа æ медбунати цав —
ддорау лæугæ байзадæй. Сабити цæстити
мæтъæл каст æма ехæпхуз цæсгæмтти уиндæ
ин æ зæрди ауиндзæптæ къумух кардæй цума
есге лух кодта, уоййау, гьæрзæгау райгъустæнцæ
æ дзурдтæ: "Уæ бафхуæргутæн уæ тæрегьæд сæ
фæсте æфтудæй фæххæтæд, бæдоли адæ ба
макæд базонæптæ. Уæлеуоп дунейи царди ху —
арздзийнадæ макæд фæууинæптæ, мæрдти ба
æицойиæ. Сæ адгин бæдæлтги уиндæмæ сæ били
цъæрттæ хуæргæ фæццæрæптæ, са фæууину—
пи фадуат ба сæ макæд фæууæд, е син мæ ху —
æздæр арфæ". Сабитæ Рохсапи цæстисугтæ ку
фæууидтонцæ, æ зæрдхъурмæ æлгьиститæ ин
ку ф(егьустонцæ, уæд, цъеугин каркбæл æ бæ —
дæлтгæ куд æрбатсголтæ упцæ, уотæ ибæл æр —
батумугъ æнцæ. Алке дæр си архайдта сæ
еумæйаг мадæ, сæ седзæр уодтæ син æ зæрди
12

1*ьарæй ка батавта, е1Щ Напамæ хæстæгдæр ба —
лæуупмæ, æ фæллад бауæрбæл бамбæлупмæ.
__"Уæ мæ минкъий хортæ, мæ уод уæ сагь —
æсæй артау фунук ку« кæнуй, сæумоп æртæхау
ба исусгæ, зæрди ести æма дзиппи нециæй ку
цæруи мæхуæдæг дæр, уæд...
"Нана, нæхе дзæСЙех Наиа, мах дип ку ра —
устур уæн, уæд нæмæ алцидæр уодзæнæй, æр —
мæст нæ Маммай æфсæдтæй идард, хъæбæр
идардмæ фæххонæ". (Маммай худтонцæ Ал—
сахъ —Темури æфсæдти хецауи)^ Кæрæдзей
цъухæй дзурдтæ есгæй æма лигъзтæ кæигæй
курдтонцæ Нанайæй.
— Мæ зæрдæ уин хуæрунмæ дæр нæ бав —
1ъау кæндзæнæн, мæ уод уæ фæхъау фæууæд,
фал силгоймаг ку дæн — иуæнгги тухæй æнæхъ —
аурæ, нифсæй дæр мин царди фарнæ уоййасæ
устур хай ку иæ бакодта, фал Хуцаумæ берæ
хуæрзтæ ес, кæд иæ буптон исæвд нæ фæк —
кæнидæ, цалинмæ мæ цæститæй кæсон, уæдмæ
дзæгьæл нæ уодзинайтæ. Сумах мии ку бай —
раэзайтæ, уæд уомæй хуæздæр хуарз цæрди
фариæй коргæ дæр неци кæнуп, феропх уинæ
мас берæ гъезæмæрттæ бæргæ, фал уæхæи
амонд Хуцау кæми дæдтуй.
— Хуцау алци дæр уинуй, алци дæр зоиуй,
ка ибæл æууæнда, ка ин кова, ка си кора, еци
13

зæнхон мæлуйнæгтæн алкæдаæр фенхус кæ —
пуй, — байгъустæй лæгæтмæ пæлгоймаги гъæ —
лæс. Наиа пæ’хизта æ дзурдтæн дзуапп, æма
æнæнгъæлти нæлгоймаги дзурд фегъосгæй, е’р —
гом раздахта дзорæг æрдæмæ.
Лæгæтмæ æрбахезæни æ цæстæ æрхуæ —
стæй ниллæггомау, фал бæзæрхугтæ арæзт уорс
закъæ зæронд лæгбæл. Уæларвæй дор æрхау —
æгау имæ фæккастæй Нанамæ, ауæхæн æд—
зæуæг буиати дигорон æвзагæй дзорæг налгой —
маги фæууиндæ, æма цума алайиаг нæлгоймаг
æ царди боии фиццагдæр аци усми фæууидта,
уойау имæ сæццæ кæсæ кæнгæ байзадæй. Раст
цума æрбацæуæг, æнæзонгæ нæдгоймагои ка
æма кæцæй æй, ци зæрди уаги хæццæ æрба —
цудæй еци бæрæггæнæнтæ æ æн^ъирдтæ фæ —
тæн тæриих æма фæлорс тæнуадæлттæбæл
финст адтæнцæ. Зæронд лæг, берæ царди æн —
зтæ фæстегæй ка фæууагъта, е силгоймаги цæ —.
ститæмæ кæсгæй, уайтагъдаэер базудта Нанай;
бæлдæ æма ин дзуапп равардта.
— Ме’рбацуд дæмæ дессаг ма фæккæсæд
фудæмбæлæг нæ дæи, фал аци æдзæрæг лæ —
гæти алфамбулай адæм æзмæлгутæ ку æрæс —
тæ’фтæн, уæд мæхе æрбайстон аци ’рдæмæ
ка’пцæ, уой базоиуни сæрæппонд. Будурæй
нæмæ тухгии лæгъуз æверхъау хабæрттæ игъ —
14

усуй. Алсахъ —Темури æфсæдтæ, дан, дор —
дорбæл, гъæдæ ба гъæдæбæл нæбал пиууагь —
тонцæ. Нæ гъæутæ нин зинги амæттаг бакод —
топцæ. Нæ нæлгоймаг фæсевæд дæр уордæмæ
фæффæдес æпцæ, æма си иур цалдæр боии неци
хабар ес. Уони сагъæсæй æгас коми адæм дæр
катай кæнæн. Æхсæвæ нæбæл бон нæбал кæ —
иуй, бон ба изæр, — сæ азари ахæсти бафтудан.
—Æцæг хабæртгæ уæмæ æрбайгъустæй. Ци
лæги иом загътай, æ кой авд дæлдзæпхи фæу —
уæд. Цума мадæ — фидæй дæр иæ, фал дори гу—
бупæй рантæстæй, уоййау зæронд, сувæллои не
’взарунцæ æ балберæгътæ. Уодæгас алайиаг
уипун сæ нæ фæидуй. Сæ иадбæл, сæ цæстити
рази ка фæууй, уони бунцагъд кæнупцæ. Нæ
цæрæибунæттæ нин фунук фестун кодтонцæ,
тогуарæн рæстæг иæбæл никкодта æма ма ци
фæууæн? Нæ муггаг исæскъуиунмæ нин сæ
къохтæ бафест кодтонцæ. Не’гъæстæ буитои куд
фесæфа, æвæд ку фæууæн, уомæй истæссаг æй.
Уомæ гæсгæ сæ ихæлд хæдзæрттæ, гьæугæ —
рæитти, гьæди къохти фусти дзогау æрæмбурд
кодтон æма нæ фæндаг хуæнхтæрдæмæ радар —
Дтаи, Нæ фидлдæлтæй сувæллонæй уотæ игь —
°сгæ æрцудтæн, хуæнхтæ мæгурти римæхсæп
бупат æнцæ, зæгьгæ. Нæдтæбæл æиæхуæргæ
^ма адонугæй ци фудæбæнттæ æма уæхеритæ
15

бавзурстан, уони, ка иæ уарзуй, етæ сæ фуни
бахусгæй дæр ма фæууииæнтæ. Нæ бунæттæй,
сугьдæнтти уæлдæйттæй цИ хуæруйнаги мортæ
рахастап, етæ нин цанæбæрæги фагæ адтæнцаё.
У3.йтагъддæр нæ хурдзиптæн сæ бунæй рохс
исуагътан. Еу Хуцау нæ исафта, иннæ ба ма нин
æихус кодта, æма иæ зин рæстæг фæззæг
æрæййафта. Гъæдтæ, æрдозтæ, хуæнхтифæх —
стæбæл цæугæй, иæ надбæл арæх æмбалдан
гъæддаг рæзæбæл. Кæми æхсæрæ, гъæддаг
кæрдту, фæткъу, сау иæмуг, скъелду эема уоиæй
иæхе срхæфстан. Нæ сугъд уæзæгæй иæхстæр
кæпгæй, нæхе бафæдзахстаи лæгти изæд,
Мади — Майрæн æма будури идаугутæбæл, æма
сип табу уæд, зинтæй, фал уæмæр раервазтап
тугьди цæхæрæй. Æз си мæхуæдæг еугур хæд—
заруат бадæп, мæ сæри хецау, мæ еунæг биц —
цеуæй мæ къохтæ бахснадтон. Агъуд берæгътау
тæтæйрæгтæ æхсæвæ æпафони æрбагьузтæицæ
пæ хæдзарæмæ, æма дæ балгъетæг уотæ... пæ
хæдзари тоги зæйæ райвулдæй. Арсак —мæ
цардæмбал, сæ хæццæ бæргæ истох кодта, лæ —
гæй —лæгмæ фæггъæбесæй æнцæ, фал етæ
берæ, е еунæг, цалдæрей си мæрдтæмæ барви —
ста, фал ин æхе дæр сæ кæрдти фийтæбæл иси —
стопцæ. Тогцъух сирдти амæттаг бацæй еци
æхсæвæ пæ еунæг дæр. Лæгсирдти дзæмбутæй
16

уодæгасæй куд раервазтæп, уобæл ма нур дæр
дес кæиуп. Гъуди ма ’й кæиун, Арсакки ку ра —
мардтоицæ, уæд си суей уолæфæнтæ куд иийй —
ахæстоп, фал уой фæстс ци фæддæп, уомæн ба
абони дæр неци зопуп. Дугкаг бои изæрæй мæхе
æрлæдæрдтæп, иæ гьæугæроп ци æхсæрæ къо —
гæртæ ирæзуй, уоми. Мæ аллифарс теголæй
лæудтæнцæ цалдæр зонгæ гъæугкаг силгойма —
111, уæдта сувæллæштæ. Кæми дæн — сæ ку ба —
фарстон ,уæд мип дзуапп равардтопцæ:
— Кæми дæ,'уобæл иæ мабал фæрсæ, фал
пдарддæр ци кæпгæ æй, уобæл лæмбуиæг æр —
узубанди, æртæрхон кæпæп,. ие ’гъæстæ буп —
юндæр цæмæй нæ фесæфа зæпхи цъарæй,
уомæн ести фæрæзпæ æргъуди кæнæн. Мах,
>сæбæл адæм, ци фæцап, уой фæцаи, фал пе —
’рæзгæ фæсевæди ба багьæуай, бафæсвæд кæ —
!'ун гъæуй.
Еци медæхсæвæ пæ, нæ гьæугкæгтæй ма
>одæгас ка байзадæй, етæ хуæруйпаг, дарæ —
’ ^й баефтонг кодтоицæ æма...
— Цйдæр зæгьун ма ’й фæид’адтæй, фал
с1°й æ цæстисугтæ нæбал бафарстопцæ, райгь —
Устæй æ хæкъурццæй кæуп.
— Нур мæпæ уæ рази дæи, æз ехдзагъд
°золасæ, ме ’мбæлцæштæ ’ базурсаст цъеутау,
^пæрæв^уд, æггху^^æуаг^-Сш-аипгхуг’тцшйй —
Зак.1628

сргути син некебал раййевдзæнæй, фал сæм-
с’нхуси къох ка бадара, се’рæзгæ зæрдит:
схагьодитæ сии æ лигъз цъухи дзурдæй ка æр
тайуи кæиа, етæ ба Устур Хуцауи хуарзæихæ
хайгии уæнтæ, — бафтудта ма æ дзурдтæб
Напа æма фæрсæги каст бакодта æрбацæуæ]
зæроид лæги цæсгоммæ.
— Æгайти дæр ма седзæр сувæллæитт
махбæл исæмбæлуп кодтай, — æ гъудити халэё
раиивапста зæроид лæг. Нур Хуцау ци загъа, |
уодзæнæй. Нæ фиддæлтæй уæхæи æмбссоид
бейзадæй: Тъæухуар берæгъи амондæй, гьæуи
цæргуги амоид фулдæр æй", Кæдимайди ба иии
ие’сæвдмæ ка бæллуй, е æхуæдæг хауæггаг
фæууидæ æма хауллий хатт фæккæнидæ. Хат-1
гай есгæмæн цирт ка фæкъкъахуй, е æхуæдæ,
ингæни амæттаг фæууй. Хуцаумæ берæ хуаЬр
зтæ ес, се’сæвд сии нæхе цæститæй цалиим
фæууинæи, уæдмæ иии бæрзонди бадæг адз
мама радтæд! Æхсарæ, иифс æма хъаурæй нае
фæсевæд хомух иæ’нцæ бæргæ, фал æгæр ку-|
иауæггаг аи, æма не’стур бæллах уой медæгй
æй. Куд пæмæ æрбахабар æй, уотемæй, иæ саг-4
сор 1угьдоитæ устур бæгьатæрæй тохупцæ АлА
сцхъи æфсæдти иихмæ, фал, даи, знæггæ уота^
берæ æицæ æма си алайпаги цæфæй мардæй
ка’рхауй, уой буиатифопдз — дæс февзуруй’
18

Уопиау мах дæр уотæ борæ ку уаййаиæ, уæд
сип айфонмæ сæ хауæггаг ледзæггæг фæккод—
тайоицæ, сæ ледзæггаг ба хауæггаг. Алантæмæ
тухгæпæг цæугæ иæ, фал æрмæст се’скоййæй
дæр авæдæитæ кæниуопцæ, фал иæ мартъий
схау иæ тæпæгбæл фсййафтопцæ, ци иæ тæ —
тæр æма манголтæ ис;гæиæг кодтопцæ, ци ба
атæ, фал...
-Цæй, дзурдтæ дзубаидитæбæл дæ нид-
дардтоп, мæ зæроид сæр уойбæрцитæ берæ
пæбал ахæссуй, æидæр, сувæллæнггæ стонг æма
уазал ке æицæ, е мæ зæрдæй куд фæццох æй,
- æ сæр æхецæй æиæ аразий тилд бакодта зæ -
ропд æма е’ргом лæгæти дуарæрдæмæ раздах —
та. Нуртæкки уæмæ ссге зиидзæпæй, фал бал
син уопи фæззиидмæ æртдзух бакæиæ, "Цæр-
дхузæй æртхуз хуæздæр", мæнгæн иæ зæгьи —
уоицæ пæ фиддэелтæ, æрбайгьустæнцæ ма зæ -
роиди дзурдтæ цæугæ — цæуи.
Зæронд лæг фæййаууои æй нæзи бæлæс —
ти æхсæи, уæддæр ма Наиа ба æ фæсто кастæй.
Кæдæй-уæдæй æ рсумæ пифси хори тунæ ба —
кастæй. Æпæзопгæ зæропд лæги дзурдтæ си
пифс бауагьтопцæ, æ зипгхуст цардæмбал æма
биццсуи зии дæр цума фæддæррæуæгдæр æй,
уотæ имæ факкастæй, цума фæллад дæр п’ад—
таой, уоййау бавиалд*^ сувæллæнчтæн листæп
19

кæнуимæ. Миикъий рæстæг ма рацудæй æма
лæгæти бацæуæни арти сурх æвзæггæ стæрæгау
кодтоицæ лæгæти æгомуг айпæг дори фæрстæ,
Сунæллæнттæп со’пæхъаурæдæртæ тарф фу —
пæй бацæпцæ, баргъопдæртæ ба гур-гурæй
содзæг артмæ сæхо тантопцæ. Басурх æпцæ сæ
цæсгæмттæ, кæд сæ ходупгьæр нæ райгъустæй,
уæдлæр цæбæлдæрти сæ модастæу Азубапди
кодтонцæ.
— Напа ба хуссæг сабитæ æма артмæ сæхо
таиæг сунæллæптти астæу рацо-бацо коАта.
Кæмæп æ Аарæси скъултæ баш’æштæ кæииАæ,
кæмæп ба зæрлитæ æнардта.
— Бабухсотæ, мæ мипкъий хортæ, ари кул
гьæр кæнуй, уотæ пæ цæиуй, тагьд рæстæги по-
’зпаги пæ æидонроу цæргæстæ фæссордзæ-
пæпцæ æма...
— Напа, æма кæми æпцæ иæ æфсæироу
цæргæстæ нур, тагьмæр цæмæппæ пиммаруп —
цæ, пæ хæдзæрттæ пип ка басугьта, нæ нийй-
оргути пин ка маруй, уопи?
Напай дзурл фæуупмæ пæ бангъæлмш
кæсгæй, бафарста арти фарсмæ балæг сунæл —
лæ1птæй оу.
• — Кæми æнцæ, дæрæи кæиупцæ Тимури
æфсæдти, :гагьд сии сæ буидзарæ исæскъупд —
зæпцæ æма бабæй фиццагау æнæ маст, æнæ
20

хъопццæй цардзииан—дзуапи ип раиардта Напа,
-Мадта мæп дада дæр знæгги маруй? дуг-
каг хатт райгьустæй фæрсæги дзурд.
— Гъо, гьо, мæ хор, тохгæ кæпуй дæ дада,
борæ зипаргь дарæстæ æма дин гьазæптæ æр -
бахæсдзæпæй æ хæццæ,
— Мæнæи дæр, мæ дада берæ цидæртæ
æрбахæсдзæпæй, — райгъустæй фæрсæги
(|)арсмæ бадæг кизги цъæхспаг гьæлæс дæр,
- Мæпæп дæр, мæпæп дæр, оугурæй дæр
æмгьæлæсæй ниййазæлд^нцæ лæгæти хурфи
сæ дзурдтæ,
- Гъо, гьо, уæ оугуремæн дæр уæ дадатæ
бсрæ дарий дарæстæ æма алли дзæбæх хуæ-
руйпæгтæ, гоготæ æрбахæсдзæпæпцæ, - зæр-
дхъурмæй сии дзуаии рааардта Напа. Æ мед-
пимæр ба, сувæллæпттæ æй куд иæ фсгьус-
тайуоицæ, уотсмæй хурфæмæ дзорæгау загьта:
Не’зпæгтæп дæр хуæздæр лæвæрдтæ мако æр -
бахæссæд. Нскæдбал уæмæ фæззипдзæпцæ,
мæгурдæйрæнæ» уæ дадатæ. Сæ бастъалæгбæл
сæ хори хай ранигулæд, сæ ахсгиаг бæдæлггæй
соз къохтæ бахсиæнтæ. Амопдагор фæххæтæп-
тæ, æма ибæл макæд исцурæвæрæ уæптæ. Ци
адæми тæрсгьæди бацудæнцæ, уони тæрегь —
æдæй ба пиййсрæг, хоуони адæ макæд базо —
пæптæ...
21

Берæ рæстæг нæбал рацудæй, уæдта лæ -
гæти дуармæ фæззиндтæй цалдæр æригон сил-
гоймаги, кæмæп æ усхъитæбæл дувазуг хурд-
зип, кæмæн ба æкъохти къæстæитæ, аллиху-
зои тухтонтæ. Наиа, уони фæууингæй æ буна-
тæй куд фæгæпн кодта, уой зонгæ дæр "æ ба -
кодта,
- Ка ни иуазæгдæр æй, уой Хуцау дæр иæ
равзардзæиæй, фал сумах иур мах къæсæрбæл
арлæудтайтæ æма иæмæ модæгмæ рацотæ, -
загьта Наиа æма æрбацæугутæй алко дæр æ
хъурй никкодта. Фуд боп, фуд уац æрхæссуй,
сумах дæр ма фудæбоии бафтудтап, фал махæи
дæр хуæздæр фæрæзнæ нæййес æма иии ха -
тирæй фæууæд.
- Цитæ дзорис. Уæ хъалбопæй хуæихаг
лæгæтти ке пæ рахау-бахау кæитæ, уой алко
дæр зоиуй - фæсмоигоидæй фæццæрæнтæ уæ
бафхуæргутæ. Мах дæр хуæздæр боитæ но’рво-
тæи, нæ хæдзардартæ тугъди будури æпцæ, фал
иæбæл уæддæр тог ба нæ уаруй. Нур фæззæг
æй, хæдзарæмæ хæссæи рæстæг, æрцæтгæ кæ -
иун гьæуй зумæгмæ сог, фопсæи хуаллаг æма
уойбæрцæ куститæбæл нæ силгоймаг уодтæй иæ
хъаОртæп. Нæлгоймаг алкæдд^Р нæлгоймаг æй,
уой иуæигги хъаурæ æма силгоймаги тухæ еу
иæ’ицæ æма... Хуарзæй уин иæ бои неци ’й, фал
22

мæпæ гьар æхсир, цигъди мортæ æма нæхемæ
хулуццаг инсадæй губæрггæй ба сувæллæит-
тæмæ фæккæсæ, кунæг хуæрдгуи иæ’нцæ, уой —
бæрцæ даргъ уæззау нæдтæбæл ка фæццудæй,
сци сувæллæпттæ, зæгъта æрбацæуæг силгой -
мæгги хестæр, астаугкаг кари нарæг астæу сау
хелæ силгоймаг æма æхсирæйдзаг дууæ къæс —
тæни арти фарсмæ хæстæг æривардта.
— Уæ сабитæ уæхе зæрди фæпдои бай-
рæзæитæ, ауæхæн уигæг бои, тухст рæстæг
уæбæл макæдбал искæнæд. Аци седзæртæп ци
хуæрзти цотæ, уони ба уии Устур Хуцау авд
хæтти фулдæрæй бафедæд. Мæхе бои уии бан —
хус кæиун иецæмæй æй. Мæ бон æрмæстдæр
раарфæ кæнун æй, æма арфæгонд уотæ, ирæ —
зеег ке хæдзари ес, уомæи д^æбæхæй байрæ —
зæнтæ, бæлццон кЪемæй ес’уонæй ба сæ хæд—
заорттæбæл æнæиез, сæрæгасæй исæмбæлæитæ.
— Арфæгонд уо, арфæгоид. Сæумæй ма дæ
рабæрæг кæндзинаи, — загътопцæ æрбацæуæг
силгоймагтæ æма сабур къахдзæфтæ кæнгæй
леегæти дуарæй рахизтæицæ.
— Хуцау, табу дæхецæн, мæ сабитæбæл мин
хуарзауодæн кæнис æма дин уорс галтæй фæк —
кувдæуæд. Мадимайрæи, ду ба сувæллоп лæг —
гæиæг дæ æма аци седзæрти дæ пазрæбуи ба —
кæиæ, — уотæ дзоргæй, силгоймæггæ ци хунтæ
23

æрбахастонцæ, уопи артмæ хæстæгдæр ’æвæ 4
рунбæл батумугь æй. Стонг седзæртæ уайтагь-г
ддзер æрбатеголæ æпцæ сæ уарзои Напабæл.
Райгьал кодтоицæ фунæйгæнæг сабити дæр, æм&
ма, кæдæй уæдæй нæуæг дугьд гьар æхсирæй
адгии хуппитæ кодтонцæ. , л \
Æрбацæуæг силгоймæгтæ кæд сæ хуитаб
цигьди мортæ æма хъæбæрхуари инсадæй гу-*
бæрчтæ худтопцæ, уæддæр æихæст уотæ п’ад—,
тæй/Хъуæцæмæ соргонд фиди адгин тæф дзигц
кодта уолæфæптæ. Цæхгуп, ипгии цигьди агь —
азиау гумбулти уиндæй адæймаги били дæнттæ
уадæицæ, Уæрас къумæл ба æвзаги дæгьæлтæ
ласта. Хуæрзадæ æхсæвæр бахуæруни фæстс^
кæдæй —уæдæй сабити цæсгæмттæбæл мсд—!
билти худт дæр фæббæрæг ай, райгъустæй сæ
дзахъула, сæ дзубанди. Наиайæн дæр æ зæрдзе!
фæррохсдæр æй, еуемæй ибæл ами цæргутæ
уотæ зæрдираййæй ке исæмбалдæнцæ, ишю-|
мæй ба сувæллæнттæ бунтои æнкъард гьудитй
ке иæ раиигьулдæпцæ, фал ма идзулун дæр кс
зопуицæ, уой туххæй. Минкъий рæстæг ма ра —
цудæй, æма лæгæти арт æрнидæи æй. Фæллад
бæлццæнтæ ба сæ Наиай аллифарс фæлмæЦ
листæнбæл адгин хуссæгæй сæ хай истонцæ.
24

XXX
Сæумæ. Хор а ’зæлдагæ тунтæ рæдауæй
раииванста æрдзи гъæбесмæ. Хонхи тсгътæ,
фæббор уæвæг бæлæсти сифтæртæ, фопсхе —
зæитæ сæ тарф фупæййæй райгьал æпцæ. Сæхс
æртайунцæ сс’посон цирагьдар хори 1ъар лæ-
фиптгæй, сæ мсдбилти идзулуицæ.
Сæ хъутас гьæлæстæй заруицæ мæргьтæ.
Морги адагæ сæ цийпи удзæлæй æмтьæлланг
кæнуй. Далæ дæлийау коми æвзсстæ роиау ка
зиннуй, еци Ирæфи доп ба сии æ æнгъсзгæ
сугæпдзои уолæити азæлдæй фæрсаг кæпуй. Еци
афоии Нана раистадæй æ листæнæй. Райвазта
е’уæпгтæ, нурма æицад æпцойнæй ка фупæй
кæнуй, еци сувæллæштæбæл æ цæстæ рахаста,
медбилти фæлмæи худт бакодта æма уайсахатг
лæгæти дуармæ фæццæуæг æй. Будури бæсти
райгурдæй, хор боии хуæихтæ идардмæ кæд
фæууинидæ, æндæр сæ... Нур æй царди уæззау
уавæртæ, хуæихтæ сæ гъæбеси ку бамедæг код —
тонцæ, уæд æ десæп кæрон иæбал адтæй. Уотæ
рæсугъд æма алæмæттаг адтæнцæ, уой зопгæй
сæ раздæр, кизгæ уогæй дæр, бабæрæг код—
тайдæ, фал....Кæсупæй дæр пе’фсастæй хуæп —
хаг æрдзи иивтæмæ. Уæлæ Уазай хоихи усхъ —
25

æбæл æхе фæллад бæлццоиау ка æршщойпæ
кодта, еци мегьи цъопп фæууингæй ба си æ
цæсти каст нæбал æма нæбал иста, цæмæидæр
гæсгæ имæ сæ уавæр æмхузон фæккастæй. Ра —
уолæфæ, рауолæфæ, мæ хор, æхсæви æидæр —
хцæ дæ æпæхæдзарæ, думгæ арви гъæбеси
фæррадавæ бадавæ кодта, æ циргь судзийнæ
æхсииæнтæй дæ байсидта, дæ уод дин бах-
сидта, æма... еци дзурдтæ си куд исхаудтæнцæ,
уой зонгæ дæр иæ бакодта.
Кæдмæ кастайдæ, кæдмæ уагътайдæ æр -
дзи рæсугъАдзинæдтæй æ мондæгтæ. Хуцау æ
зонæг, еу усми фенгаст æй, лæгæти бакомком-
мæ Задæлески гъæуæй ци дзæвгарæ адæми
къуар æрбæцæйцудæй, уопæмæ.
- Хуцау, хуарз хабар хæсгутæ сæ фæк—
кæиæ, исдзурдта Напа æ меднимæр æма сæмæ
лæмбупæг кæсуибæл фæцæй. Бунтон ку æр-
бахæстæг æнцæ, уæд син се’хсæп бафæсмард-
та, æзинæ изæр сæмæ фиццагдæр ци зæронд
лæг æрбацудæй, уой, æма сии хуæруйнаг ци
силгоймæггæ æрбахастоицæ, уони.
- Куд хæстæгдæр имæ кодтонцæ, уотæ
имæ цгьустæй, ци дзурдтоицæ, е дæр.
- Е силгоймаг иæй, фал æнæ базур зæн-
хои изæд, æ гьостæбæл æрцудæй циуавæрдæр
нæлгоймаги гьæлæс. Цума сци дзурдтæ дзорæг
26

ко хонуй изæд, уæхæн силгоймаг ка æй? Æ зæрди
къуми дæр н’адтæй, еци иомæй Напайæп æхо
кс хоиунцæ, е.
- Зæнхоп изæд æцæг зæпхон изæд, ци
ииййсргутæи исæитæстæй, стæ ма кæд уодæгас
æнцæ, уæд сæ цæуæти хæццæ кæрæдзей хор -
тæй æфсес уæнтæ, кæд рохс дуисйæй рахсцæп
æицæ, уæдта дзенети бадæнтæ.
- Силгоймагмæ уойбæрцæ устур иифс,
хъаурæ разиндзæнæй, о ми мæ фупи бахусгæй
дæр нæ байрагæс адтайдæ, мæхо цæститæй æй
мæхуæдæг ку пæ фæууидтайнæ, уæд. Дзорæ —
гæп, ма зæрди цидæр зæгъуи адтæй, фал Нанай
лæгæти дуармæ лæугæ фæууипгæй ба, нецибал
загьта.
— Дæ сæумæ хуарз, пæ зииаргъ иуазæг.
Дæ иæуæг фусуиуати куд рарвистай де’хсæвæ,
рæвдаугæ гьæлæсæй ип салам равардта æрба —
цæуæг къуари хестæр, æзииæ изæр æй фиц-
цагдæр ци зæропд лæг бабæрæг кодта, о.
Æгас нæмæ цотæ, иæ зæрдæхæлар фусун -
тæ, æма Хуцауи хуарздзинæдтæй хайгии уотæ,
- дзуапп равардта Наиа æма ма æ дзуртæбæл
бафтудта,
— Хатир бакæитæ, иæ боц хсстæртæ, пæ
фиддæлти æгъдæутти сæрти ко рахизттæи,
уомæй. Алайиаг æгьдаумæ гæсгæ æз сумахмæ
27

гьæуама уайсадга^ кæпоп, æиæ сæрбæггæнæй
рацæун дæр мии уæ цормæ пс’мбæлуй, æма ма
уи сухатт дæр ма хатир корæг дæп, æфсæрмд —
застæй дзуапи равардта æрбацæугутæн Наиа.
— Арв куд цæва, уотæ цоппай киндæуй, —
зукъуртæ къæдзæ хуæцæп лæдзæгбæл æ къохти
арми тъæпæптæ æддæгуæлс æривардта æма
уопæбæл æхс æрæнцойнæ’кæнгæй бафснпай-
дта зæропд лæг. Æма нидæп, фал рæвдаугæ
гьæлæсæй æ гъудити къубулойпæ идарддæр
раниванста.
— Ду, махæн æрмæст иуазæг иæ дæ, мæ
хор. Ду махæп пæ сувæллæшти мадæ дæ. Аци
æпагьомтæ дæу куд æнцæ, дæу зæрдæ сæбæл
куд рссуй, мах дæр сæбæл мипкъийдæр нæ
мæтæ кæнæи. Етæ æицæ иæ кæстæртæ, нæ
фсдæи. Кæстæр пæмæ ку нæбал ирæза, уæд
исæвдмæ цæуæи, æма иæ устур кадгип Хуцау
уæхæн гьуддагæй хизт уадзæд. Ду Мадæмай —
рæпи ихæстæ райстай дæхсмæ, ци рæсугьд гьу —
дитæ райгурдæй дæ зæрди, уопи царди рауад —
зуп дæ арми бафтуйæд. Мах дæр иæхс иæ суварс
кæиæн, иæдæр иæ зопундзийпæдтæбæл, нæ —
дæр, ба дарæс æма губупи хуаллагæй. Еунæгæй
ду дæр исци ракæндзæиæ, арвæй уæхæп дор
ма’рхауæд, адæм æмхузонæй сæ падæй кс нæ
расуварс кæпонцæ. Цæстæбæл ци уиидæуй,
28

уомæй пæ цардæуй, æмхъаурæ æма æмзупд ку
уæи, уæд гьæуама фæууæлахоз уæи зипдзий —
пæдтæбæл. "Цард цæуй æма фарнæ æ хæццæ
хæссуй", — мæш’æп нæ зæгьиуопцæ иæ фид —
дæлтæ. г
- Æз уии уæ хуæрзтæ хатуигьоп дæр иæ
дæи. Еума хатт дæр æй зæгьуп. Еу Хуцау нæ
исафта, иппæ ба пæбæл сумахти фомбæлуп
кодта... Гъо, æрмæст уи уæ бсрæ хуæрзти
уæлæнхасæн оу гьуддаг корæг дæи...
- Зæгьæ, зæгьæ Наиа! Ду ци зæгьай, æма
мах ци нæ бакæндзинан, кæд дæ пæ уодтæ гьæ -
унцæ уæддæр, дæ фæхъау фæууæитæ.
- Уæ уодтæ ма бсрæ æпзти æиæ фидби-
лиз уæптæ, уæ цард уæхо зæрди фæпдоп уæд,
фал уи Хуцауæй корæгау, коруп мæ уæраги
сæртæбæл дæр æрлæудзæпæп уæ рази, о æр-
мæст аци суаæллæиттæ сæ пиййоргутæй сæ
къохтæ ко бахсиадтонцæ, уой куд нæ базопоп —
цæ. Нур уопæй уотæ ма сæ фиддаолтæ уодæгас
æпцæ, зпаги дæрæн кæпунцæ, сæ пиййоргутæ
абони ку пæ, уæдд^ор сæмæ исон, иппæбои кс
фæззиндзæнæпцæ, уобæл сæ зæрдæ фодарæй
дарупцæ. Уадзæ, ма со’пагьом зæрдитæ уæд—
дæр æигьæлдзау уоицæ. Æпгьæлдзау иæ фæл —
лайуй, уæдмæ ирæзгæ дæр бакæпдзæнæицæ,
боптæ дæр расвгьуйдзæпæй, æма мастæи пиб —
29

бухсунмæ фæддæр - федардæр уодзæнæпцæ,
-Уоци курдиадæ; æихæстгоид ко уодзæ-
иæй, уобæл дæ зæрдæ дарæ, мах дæр дори гу—
буиæй иæ рацудан, маддæлтæ, фимэзлтрей рай -
гурдан, æрмæст нур ба мах фæидоимæ дæр
байгьосæ.
— Фарнæ уæмæ байгъосæд, мæ ссдзæрти
мип æрмæст евгьуд æхсæви ке барæвдудтайтæ,
о дæр æхуæдæг устур гъуддаг æй. Ци мип фæ -
цайуопцæ, æстоиг æма ехæиæй. Нур ба ма уæр-
тæ адгип фунæй кæиунцæ, зæгьетæ уæ фæн -
дон, ка ’й баихæст кæпа, е ба æз.
— Мах гьæуи цæргутæ, иæлгоймагæй —
силгоймагæй æхсæвæ —боимæ тæрхæпттæ
фæккодтаи. Кæптæй-кæсæгмæ бахъæрггаи,
æма су упаффæ рахастаи. Унаффæ ба уæхæн.
Седзæр сабитæ Задæлески гьæуи хæдзæртгæ -
бæл байуарæи, мах ци къæбæр хуæрæн, ци дои
ииуазæн, уомæй æпæ хай иæ уодзæиæнцæ, нæхе
сувæллæиттау сип нæ зæрди гьарæй хай кæи —
дзипан. Ду сæ мадæ, мах ба де’ихусгæигутæ
уодзипаи - балхий кодта зæроид лæг æ гьуди
æма фæрсæги каст бакодта Наиамæ.
— Сумах ци минкъий рæстæг зонун, уомй
уи >устур арфиаг дæн. Мæ рист уод уæ уæ
фæхъау фæууæд, æрмæст мии уæ рæсог æиæ —
козбау цæстикаст дæр нифси мæсуг æй. Мас
30

устур фудти гъар гьæццол, мæ берæ гьезæ —
мæртти размæ фенцойиæ æма фæстæмæ фæк—
касти федар цæгиидзитæ, æз —уæ цагьайраг,
сумах... фал мин бахатир кæптæ, уæ еци фæп —
донбæл аразий дзуапп радтун мæ бои иæ бау—
одзæй. Ниййерæги иомæй мæмæ ка’сдзурдта,
мадæ кæмæи разагътои, етæ фæкъкъуæрдтæ
уонцæ, уой, тæрсуи мæ зæрдæ ку иæ бауорама,
уæдта уии æргом ку зæгьои, уæд уæхæп гьуд-
даг æрцудæй, зæгьгæ, уæд зæрдазæф фæуу-
одзæиæи, ацал-ауал бони мæ коми комидза-
гæй ке фæххастои, мæ сау цæстисугæй ке фех—
сиадтои, мæ бауæри гьарæй ке фæгъгьар код—
тои, уони ме’ной къолбæрзæй æма æикъардæй
ку фæууипон, уæд... Уæд... æ зæрди ма адтæй
ести зæгъуи, фал... райгьустæй æ хæкъурцц æма
æ цæсти сугтæ сæрфуибæл батумугь æй.
Æрбацæугутæй еу хъипп, еу сум иеке цъу —
хæй исхаудтæй, кæмæидæрти ба сæ гьифсуп
се’хсæнæй райгьустæй.
- Фæууæд уотæ, Наиа. Ду дæр дæхерди -
гоиау раст дæ. Дæ рагьи ци устур уаргь раргь-
увтай, уой кæронмæ рахæссуи дæ арми куд
бафтуйа, уæхæи амонд ба дии Хуцауи зæрдæ
базæгьæд. Е’нхуси усхъæ дæмæ ка бадара, етæ
ба мах. Нæ хæдзæрттæ—дæ хæдзæрттæ, иæ
гьæугкæгтæ ба дии ииййергутæ, æнсувæртæ,
31

хуæртæ. Неке дæбæл балæкъуп кæидзæнæй
о’рфуггæ, пæхуæдтæ цæмæй цæрæн, цæмæй
уотæхсæп, уонæй дип, пæййсс нскæд нсцæмæй
зæгьдзипан.
— Табу Устур Хуцауæн. Аци ссдзæрти уотæ
ка бабоц кодта, дзæбæх æнæпсзæй фæццæрс —
тæ, ирæзуйпаг, уи кæмæ сс, уæхс зæрди фæн —"
доп исгъомбæл уæптæ, мæи зæрдæ ба сии
лæгьузæй кс зæгьуй, с мæхс уоди уæд.
— Тобæ, тобæ, мах дæ нæхс бийпойпагбæл
ку пимайæн, дæу фæпдои нæ Хуцау уадзæд...
Ду ба мах фæпдоп, уæд пи бипдзæ къумæли дæр
кс пæ бахаудзæнæй, уобæл дузæрдуг пæ кæ —
пæи, фал æрмæст дзубаидитæбæл фæцан, су —
вæллæшти ба ссхуар ко гьæуй, е ии ’иронхуати
райзадæй, исдзурдта ма зæронд лæг æма æ
фæйнæфарс лæугутæмæ къохæй раамудта, уæ
гьуддаг кæптæ, зæгьгæ.
Бсрæ рæстæг пæ рацудæй æма лæгæти
рацæуæпи пæзи бæлæсти хораууои сгалладау
цъæх зæлдæбæл æрбацæугутæ, сæ хæццæ ци
фæрзсу æрбахастопцæ, уонæй рафиигæ код—
топцæ. Хсстæрти размæ фиртопи сæр, бæрзæй
æма зæрдæ. Сувæллæпттæп дæр раст цума
уæдм!æ æпгьуд адтæй, уотæ Напай аллифарс
къуихæй лæудтæицæ. Еу каст æрбацæугутæмæ
кодтонцæ, иинæ каст ба идзаг фиигæмæ.
32

— Цæттæ фингæмæ Сослан дæр нæ лæ —
удтæй, — зæгьта зæронд лæг æма фипги сæрæй
æ бунат æрахæста. Сæхе æруагьтонцæ фин —
гити аллифарс нæлгоймæгтæ, силгоймæгтæ æма
сувæллæпттæ дæр. Еу усми æрбацæугутæ æма
фусунтæй еу дзурд дæр пеке цъухæй исхауд—
тæй. Игъустæй æрмæст сæумон ирдгæмæ змæ —
лæг цъæх нæзити къалеутæ æма уорс бауæр
бæрзæ бæлæсти сугъзæрийни хузæ райсæг
сифтæрти нидæи сæбар —субур . Уотæ зиндтæй
цума æгомугæй лæууæг Уорс хонхи тегътæ дæр
сæхе æрцæттæ кодтоицæ, зæронд лæг иуазгу —
тæн ци дзордзæнæй, уомæ игъосунмæ. Мæр —
гътæ дæр сæ зарунæй багьос æицæ, бæлæсти
цъонггитæй цæмæдесæй кастæнцæ лæгæти
размæ бадæг седзæртæ, гьæуи цæргутæмæ. Æма
куд нæ кодтайуонцæ дес дæр. Ацал—ауал аизи
фæзи уой бæрцæ адæм æмбурдæй иекæдма
фæууидтонцæ. Фал еци æдзæм, æнæдзоргæ
рæстæг берæ нæ рахаста. Задæлески гьæуи хе —
стæр Текъой — фурт сæр — сæргæигæ хъæбæр —
хуари бæгæнийæй идзаг синоп райста, æ бадæн
бунатæй фестадæй, æ буйпаг ходæ æ фарсмæ
Аæууæг идзагдармæ балæвардта æма райдæдта
ковун:
—Дуней радтæг, дуиейи дарæг, ие’скæпæг
^ма ие’сфæлд^сæг устур кадгин еупæг Хуцау,
33
ЗЗак. 1628

табу дæхецæн. Ковæн дæмæ, корæн ди, нæ
кувд дæмæ хуарзæй фегъусæд.^не’ртæ къе —
рей, нæ бæгæний къос, нæ нивонд нин адги —
нæй, радгинæй, нæ кувд ба барст æма æхцæ —
уæнæй райсæ. Мæнæ нæ къæсæрбæл æрба —
хизтæй иуаЗгутæ, уæларвон изæдау хуæрз —
конд æма адæмуарзон силгоймаг Нана, æ
хæццæ æрбахудта фудæзнаги фидбилизтæй
æнæхæдзарæ, æнæ рæвдауæгæй ка байзадæй,
еци сувæллæнтти, нивгун къах нæмæ æрбай —
вæрæнтæ. Æ зæрди гъарæй сæ ка батава,
уомæй ба Хуцау исарази уæд. Сугъзæрийнæ
базургин Уасгерги син æнхусгæнæг уæд. Ди —
гори изæд, Хæнæзи Уацелла сæбæл хуарзæй
баауодæнтæ. Сæ бафхуæргутæ, фæсмонгон —
дæй фæцц&рæнтæ, бæдоли адæ, пиййерæги
уарзтæй æнæ хай уæнтæ. Сафа, уæлæрвон
Сафа, ду Хуцаумæ цæуæг дæ, нæ кувд нип дæ
хæццæ фæххæссæ, аци седзæр сувæллæнттæ
де’уазæг: Хуцаубæл сæ бафæдзæхсæ. ХуарЗ —
дзийнадæй син махæй ка феронх æй, уой ба
дæхуæдæг бафтауæ æма æ’й барст æма æх —
цæуæиæц райсун кæнæ.
— Аммен^з, амменæ, Хуцау зæгъæд, æд
устур æд мйнкъий исдзурдтонцæ фингæбæл
бадгутæ. Фингæбæл бадгутæй саухелæ къæс —
хур биццеу райахуста ниуазæнæй, къеретæй
34

еуемæй йскомидзаг кодта æма фæстæмæ æ
бунати исбадтæй,
Еу кувд иннæ.кувди æййивта, æма ци изæд,
идауæги ном не/ссирдта фипги хестæр. Рай —
дæдта Устур Хуцауæй æма кæрон искодта фæп —
дагсар сесаннæ Уасгрргийæй. Цидæр изæди ном
идсирдта, уони иуазæг бакæнидæ седзæр су —
вæллæнттæ æма сæ еумæйаг мадæ Наиай.
— Мæнæн сумах рази дзорун дæр не’мбæ —
луй, æма уи устур хатир корæг дæн, мæнбæл*
унаффи барæ дæр нæ уайуй, фал ци мæрдти
æнцæ, уоми дæлдæр ниххауæнтæ, фицод^дæр
тугъд адæймагмæ марæн кард ка исиста. Авд
дæлзæнхи фæууæнтæ, нæ артбæл иин уазал дои
ка рауагъта, етæьНуртæккæ мæнæн мæ дзу —
банди уоб^ел.нæ уодзæцæй, кæд мии дзурди
барæ дæдтетæ, уæд — æфсæрмдзаст æма æц-
къардæй загъта Нана.
— Куд нæ, куд нæ, зæгъæ дæ зæгъуйиаг,
Нана. Ду абонæй фæстæмæ махæн иуазæг нæ —
бал дæ, фал нæ бийнойнаг дæ, иæ сувæллæшти
уарзон мадæ, — бафеппайдта фжнги хестæр.
Нана оу усми æ къæхти бунмæ фæккæсгæй, арф
зæрди бунæй ниууолæфгæй зæгъта:
—Дзорунмæ дæсни нæ дæн, еумæ хатг дæр
æй зæгъун, мæнæн мæ дилгоймаг уодæй, иæ
кадгин æма курухон хестæрти рази дзорун не —
35

’мбæлуй —зонун æй, бæргæ, фал мæ зæрдæ
дуййех кæнуй, мæ масти дзæкъоли туппур хæс —
сун мæ хъаурæ нæбал æй, мæ уодæгас&й аци
мæгур сувæллæнттæбæл ести фидбилиз ку æр —
цæуа, уæд мæрдти дæр дугкаг мард кæндзæ —
нæн, ци цæсгомæй æрлæудзæнæн мæ æдзард
цардæмбали размæ, ци хузи, исраст кæндзæ —
нæн мæхе нарти кæнти сæ ниййергути рази.
Зинг зæгъунæй ком нæ содзуй, æвдæнæ кæми
фæууй, уоми мæрдон кирæн дæр æнæ уæвгæ
нæййес. Уæ разæй ку бацæуон мæрдтæмæ, уæд
мин сæ æвæгæсæгæй ма ниууагътæткæд нарти
дуйнейи ести ес, уæд уин уоми дæр уæ Хуæрз —
тæ нæ феронх уодзæнæн хуарзауодæн уæбæл
кæндзæна^н. Уæхуæдтæ царди зин уаргъ хæс —
сетæ, æз ба уин æй никкиддæр фæууæззаудæр
кодтон, уæ фæлмæн медбилти бахудт, уæ зæр—
дигъал цæсти каст цалинмæ цæрон æма цæ —
ронцæ аци сувæллæнттæ, уæдмæ дæр нæ.фе —
*ронх кæндзинан. Мæ бон уин хуарз фæуун неци
æй, æгæр мæгур &а сумах æгкаг ’арфиаг дзур —
дтæ иссерун дæр ма арми не’фтуйуй, фал уин
мæ бæсти Устур Хуцау раарфæ кæнæд. Абони
нæбæл ци зин рæстæг æркодта, уæхæн догæ ба
нæ каестæртæбæл макæдбал искæнæд. Не’знаг
бæрзæй саст æма иуонг æмпулдæй фæххæтæд.
Кæд... — фæндадтæй мæ æй цидæр зæгъун, фал
36 *

æ зæрдæ æрбаунгæг æй æ цъухи дзурд нæбал
бадтæй æма еци катайгæнгæ —урдуг лæугæ
байзадæй.
— Фусунæй, дæр æма иуæзæгæй дæр, еци
нивæмæ кæсун æнæцæсти сугæй неке бафæ -
разта, бауомæл аенцæ се’гасемæн даер сæ цæ-
ститæ,
-Тæрсгæ ма кæиæ, мæ зæрдааг, цаестæ-
бæл ци уиндæуй, уомæй нæ цардæуй, Мах ма
син сæ киндзæхсæвти дæр бабатдзинан, ду ба
дæхе,м Нæ, нæг Нана еци гьуди дæ сæрæй ра-
гæлдзæ,,,
Ка рамæла, мæгур е фæууй, уодæгæстæ ба
алкæддæр сæхецæн царди фæидитæ фæккæ-
нуицæ,
* * *
Нана æма Дигоргоми цæргути æнхусæй сæ
бонтæ æрвистонцæ алайнаг седзæр сувæллæп -
ттæ. Боитæ, мæйтæ, куд фулдæр евгъудæнцæ,
уотæ лигьдæнттæ дæр сæ зин иæдтæ, сæ гье -
зæмæртгæ иронхдæр гæнгæ цудæнцæ, Хаттæй -
хатт Морги лæгæтæй райгъусидæ сувæллæнти
игьæлдзæг стуф, ходун гьæр дæр, Н’адтæнцæ
хуæрдæ, дарæс гьæуагæ. Уæхæп бон, нæ ра-
37

евгъудайдæ, синхаг гъæути цæргутæй сæмæ
косарт, сгарди хæццæ есге кæд не ’рцудæй.
Æхцул сæбæл хастонцæ еугурæй дæр. Арæх
сæ рабæрæг кæниуонцæ Задæлески гъæуи
уæлбилæ Уорс хонхи дæлбазур, гьæдиндзæри
фæзи хорнигулæп фарс барзонд айнæгбæл
арæзт мæсуги цæрæг Седанти авд æнсувæри
æма æртæ хуæри дæр. Куд фæззæгъунцæ: сæ
коми комидзаг дæр син не’вгъау кодтонцæ.
Уæхæп сирд иæ рамардтопцае, сувæллæиттæн
хай кæмæй не’рхастонцæ. Æртæ хуæри Хор —
ческæ, Ацирохс æма Рохсанæ ба. Нана æма су —
вæллæнтти хæццæ æхсæвгæйттæ байзайуон —
цæ. Цæттæ син кодтонцæ хуæруйнаг, æхснад—
тонцæ, æмпъузтоицæ син сæ дарæс. Сувæл—
лæнттæ сæбæл уотæ исахур æнцæ, æма æртæ
хуæри, дууæ æртæ боии ку иæ фæззинниуоп —
цæ, уæд æрхунбадт кæпиуоицæ, мæсуг æрдæ —
мæ искæсæ —искæсæ кæнгæй. Арæх син ра —
бæрæг кæииуонцæ сæ цæрæи мæсуг дæр. Сæ
æфхуæрд уодтæ син ке барæвдудтайуоицæ, уой
зоигæй сæ сæ къæхтæ уордæмæ æиæзипадæй
исхæссиуонцæ.
* * *
Нана — Рохсанæ бæдолгуи каркау седзæр
сувæллæнттæбæл æхсæвæй боыæй æ арми
38

дардта, æиа уони æ цъухмæ адгин комидзаг нæ
бахаста, дарæс ба а бауæрбæл некæд бамбæлун
кодта., Есге си нæфæразгæ кæнуй, зæгъгæ, уæд
æхсæвæ бонæй æ разæй нæбал цæуидæ. Кæр —
даогутæй ба бунæттон адæми фæрсгæй æхуæ —
дæг хуастæ цæттæ кодта æма... Еу загъдæй, сед—
зæр сувæллæнттæн æрмæст сæ ниййергути пæ
раййивта, фал ма син лекъиреуæг дæр кодта.
Задæлески хуæнхрæбуни ци кæрдæгутæ ирæз —
тæй, уонæй ка ци нез дзæбæх кæнуиæн бæз —
тæй, уобæл æй фæрсун нæ гъудæй.
Ралæудтæй зумæг. Æрдзæ æхе батухта уорс
пæлæзи. Баймир æй мæргъти зарун. Фиццагау
нæбал игъустæй уоми хæсдзæф уайæг цæугæ —
дæнтти уолæпти сосæг сæбар — субур дæр, еха —
рæнгити буни сæхе бааууон кодтонцæ.
Кæд рæстæг уазал хаста, уæддæр Нана æ
"цæуæти" хæццæ тухст нецæмæй æййафтон —
цæ. Бунæттон цæргутæ син афойнадæбæл æр —
цæттæ кодтонцæ сог, хъæбæрхуар, мæнæуи ин —
сад, картоф æма æндæр продукттæ. Фидæгь —
зæл, уорсагæй дæр сæ иливд нæ уагьтоицæ. Нæ
уагътонцæ, фал будурæй, Алсахъ —Темури лæг —
сирдтæ алайнæгтæн ци хъицудæштæ ниуазун
кодтонцæ, еци хабæрттæ игъосгæй ба бунæт —
тон цæргутæ уонтæ хъел æма сæргубурæй цу —
дæнцæ. Нана дæр хуæздæр уавæри н’адтæй.
39

Хебæрагæй райзадæй, зæгъгæ, уæд æй æ цæ —
стисугтæ нæбал бафæрсиуонцæ. Оххай, сувæл—
лæнттæ’й кæугæй ку бафеппайуонцæ, зæгъгæ,
æхе уæхæн усми баауон кæнунбæл æрхайдта.
Фал уæддæр æрцæуйнфг ка уа, уомæп
æнæрцæугæ нæ фæууй. Цæмæй тарстæнцæ, е
æрцудæй Дигоргоми цæргутæба?А дæр. Уалд—
зæги фиццаг бонти мед$оммаафæххабар,кип —
дæй, Алсахъи æфсæдтæ комидумæгмæ æрбахъ —
æрттæнцæ, зæгъгæ. Агъуд берæгътау, дан, са —
бур цæрæг дзиллити тог къанæуттæй уадзунцæ.
Сау гъæди арф кæмттæ дудзигъæр кæнупцæ
ледзæг адæми кæун æма гъæрзунæй. Фæсевæд
æрбацæуæи иæдтæ бæргæ æрахæстонцæ, сагъ—
адахъи фæдтæ æма сæбæл бæрзоид тегътæй
дбрти цæндитæ æгъзалдæнцæ хонхи лæгæтмæ,
арф адæгтæмæ. Нæ си феронх æнцæ Нана æма
седзæр сувæллæнттæ дæр. Задæлески гъæуи
иæлгоймæгтæ цалдæремæй фæззиндтæнцтæ
Нанай цæрæнуат лæгæтмæ, æма ’й æд сувæл —
лæпттæ раефхастонцæ æдасдæр бунат "Сауи
лæгæтмæ". Лæгæтмæ еуемæй æнцон бацæуæи
пæдтæ н’адтæй, иииемæй ба цийфæнди бæр —
зопд тегьæй кæсгæй дæр ин æстæфæи н’ад—
тæй. ^æрзонд фæццæуæг ставд нæзи бæлæстæ,
хонхи къæбуртæ æй хизт дардтоицæ фæрсаг
цæстингасæй. Агоргæй нæ ергæ бунат знагæй
40

хе багъæуай кæнунмæ.
Дигоргоми цæргутæ цæмæй фæттарстæн —
цæ, уой сæ сæр баййафта. Алсахъи æфсæдти еу
хайи балхон Мамай æд æстъегъæг, тухæййесæг
дукъахуг сирдти хæццæ байахæста æгас ком дæр.
Агъуд берæгътау кардæлвæстæй цудæнцæ гъæ —
уæй гъæумæ, хæдзарæй хæдзарæмæ. Сæ них-
мæ минкъийдæр ка исдзоридæ, уони цагьтон -
цæ. '’Æнæбасæттонтæй" уæ зонунцæ уæ син-
хон адæми хæттитæ, фал уин уæ муггаг мах
исæскъундзинан, æгæр дæр ма басæтдзинайтæ,
тагъд уæ цæрæн бунæттæ, уæ цæуæитæ, уæ
хæтæн нæдтæ хъамил кæрдæги буни фæууод—
зæнæнцæ, адтайтæ æма пæбал уодзинайтæ,
дзурдтонцæ етæ къæл—къæлæй ходгæ. Уæ тъанг
уин уæ тъиллиумæ бахъæртун кæндзинаи, æма
уой фæсте ба сумахæй тухгиндæр маке уæд.
Хуарз æма гъæути цæргутæй беретæ афойна —
дæбæл сæхебæл дуæрттæ исæхгæдтоицæ. Сс —
даити æнсувæртæ дæр мæсугмæ бæцæуæптæ
æрфедар кодтонцæ æма сæбæл уордиги дортæ
зилдтонцæ, æхстонцæ сæ сагъæдæхътæй, уоте —
мæй сæ еугъæуæгтæ кодтонцæ. Куд нæ мæст —
гун кодтайуонцæ тухгæнгутæ Седаитæмæ, фал
ци сæ бон адтæй. Седантæ æнæмбаргæ н’ад —
тæнцæ, раздæр æрцæттæ кодтонцæ, хуæруй —
паг, дои, тохæн æрмæг, æма сæ æндæмæ цæуи
Ц 41

пецæмæ гъудæй. Мамайæн бонæй —бонмæ æ
масти дзæкъолæ дунсгæ цудæй, тумбул къохæй
сæмæ æртхъерæн кодта.
—Додой мин уæ сæр кæнуй, стонгæй уæ
уæддæр ниммардзæнæн, уæ цæхгæртæ согæн
ку басодзайтæ, уæ мезунцъаг пиуазупи уалдæн —
гæ уæ ку æртæрон, уæдта ма мип кумæ летд—
зинайтæ, уе гъæстæ уии тогæй нихснæидзæн.
Фал куд фæззæгьуицæ: донмæ фæрæтæй
лæборæгау адтæицæ се’ртхъерæнтæ. Цæйбæр —
цæ кæрздæр сæмæ æвзиста, уой бæрцæ ип Се —
дантæ ба фулдæр фидбилизтæ аразтоицæ. Ма —
май æппун фæстаг исфæндæ кодта Седаитæ —
бæл хийнæй рацæун, бунæттон цæргутæй æ
еубæстон адæмбæл гадзиратгæй ка рацудæй,
уопæй сæмæ кедæрти мийнæвар — мийнæвар —
бæл æрветуи байдæдта.
— Мæ нихмæ мабал лæууетæ, нурмæ ци
адтæй, уой адтæй, ме’фсæддæп мин ци фидби —
лизтæ искодтайтæ, уой дæр уии хатир кæпуи
æма уæхе радтетæ мæимæ. Арси хæццæ кæр —
дту цæгъдæн пæййес, абони пæ, уæддæр уæ
исон — иниæбон мæ къохмæ гъæуй, æхма уе’дар —
ддæри царди мæтæ бакæнтæ. Ку уæ фæпдæуа,
уæд ’уæ тументи хецæуттæй ниввæрдзæнæп æма
хуæдцаергæ цард кæндзииайтæ. Мæнæн тух —
гæнæг тухæ ку нæ кæиуй, кæд æй ;тгг.оггæ нас
’ 42

кæнтæ, уæддæр æи уинетæ уæ цæститæй. Кæ —
цæй кумæти æнцæ нæ зæнхитæ. Нæ арци нихмæ
пурма пекæмæп бацæй æрлæуун æ бои. Сума —
хæй лæгдæртæ æма æхсаргиндæр адæмтæ мæ
размæ сæ уæраги сæртæбæл æрлæудтæицæ.
Фуси гъуни æхсæукъæ цæйбæрцæ ахедуй, су—
мах дæр уомæй фулдæр зиаи ие’рхæсдзииайтæ
мæ адæмæн, фæлтау мæмæ байгъосетæ, уæ
зæрдæбæл æрлæуун кæнтæ уæ фиддæлти æм —
бесоид "Сабур уæс дууæ мади бададта". Мæ —
иæй, ме’фсæдтæй, арв пæруи ку нæ æндеуй,
маргъ ба иæ сæрти ратæхун, уæд...
Æма сæмæ ци хузи сайæп пистауæитæ нæ
кодта, уæддæр къæрттæй цъола нæ рагæлстоицæ
Седанти æисувæртæ.
Мах дæлбарæ некæд адтан, уæдта цагъ —
айраг уимæ гъавгæ дæр иæ кæиæи. Дæллæй дæ
бæхгинтæ, уæллæй ба дæ фестæгутæ. Цалипмæ
нæ цæститæ уиноицæ, пæ бауæрти ба тог зел —
дох кæна, уæдмæ пæ бæрзæйтæбæл цагьайраг
къæлæт æркæнун нæ бауатдзинан. Нæ фид —
дæлтæ дæр есгæмæ губуиидзагбæл ихуæрсти
иекæд хадтæнцæ. Мах — сæ цæуæт дæр, — иæ
сæрмæ æрхæссуйнаг нæ аи. Ци сабур уæсити
кой кæнис, етæ ба, сæ адæмбæл комдзæуæг ка
рацудæй, етæ æпцæ, æма син сæ фудракондд —
зийиадæн Усггур Хуцау тæрхонгæпæг уæд. Фуд
43

лæг æма фудбон берæ нæ хæссунцæ. Сумах дæр
есге фудмæ бæллетæ, феронх айтæ Хуцау,
изæдтæ, идаугутæ æма уæ сæ фудæнхæ басод—
зæд—рафæдзæхсиуонцæ сæмæ алли хатт дæр.
Уæхæн дзуаппитæй æ тог бæргæ ирадæй, дзурди
усмæмæ фур мæстæй æ цæсгом цалдæр хузе -
мæй раййевидæм, ку саугьолон радаридæ, ку ба
сæитсурх,
- Мæ къохмæ ку æрбахаудайтæ, уæд уин
сабур уæситæн ци миутæ фæккæиунцæ, уой
бæргае базонун кæнинæ, хуардта сæмæ æ
къæнкъуитæ бæргæ, фал.,,
Гъæдтæ, хуæнхаг лæгæттæмæ фæлледзæг
адæм, æд нæлгоймаг, æд силгоймаг тох иса-
мадтоицæ æнæхонгæ тухгæнгути нихмæ, Нæ —
лгоймæггæ еу æма дууæ хатти мæлæтдзаг тохи
пæ бацæуиуонцæ сæ хæццæ, берети си барви —
стонцæ мæрдтæмæ, Силгоймæгтæ дæр дзæгь-
æл бадт нæ кодтонцæ -тохæг адæмæи хуæруй —
наги гьудааг кодтонцæ, æмпъузтонцæ син сæ
дарæс. Баргьондæртæ ба сæхе ехуарæгау нигь-
залиуонцæ тухгæнгутæбæл, Мамай æнæдæпд
байрагау æхецæн еу рауæн бунат нæ ирдта,
къæс — къæс кодта æ дæндæгутæ, алли дор, алли
хонки дæлбазурæй дæр сæмæ мæлæт ке кас -
тæй, уобæл цæф сирдау гьæрзтæй, фур мæс —
тæй арвмæ асинттæ æвардта,
44

— Алантæ нæ, фал дæлуймæнттæ, — еци
дзурдтæ еу хатт æма дууæ хатти нæ загъта æ
мæстгуни. Мадта Æрцагъæсон Нана дæр уæхæн
тухст дзамани æнцад нæ бадтæй. Седзæр су —
вæллæнтти хуæруйнагæй ку бафсадидæ, дарæ —
сæй сæ ку исефтонг кæнидæ, уæд хуæнхаг
къахвæндæгтæбæл цудæй еу адагæ, еу комæй
иннемæ, знаги нихмæ ка исхъазауат кодта, уони
æ цъухи фæлмæн дзурдæй разæнгард кодта сæ —
ребари сæраппонд тохмæ. Бафæдзæхсидæ сæ
Дигори изæдтæ, идаугутæбæл. Лæгти изæд, Ма —
димайрæнбæл. Етæ дæр ибæл уотæ æхцул ха —
стонцæ æма æ еу фæзиндæй иннæ’æрбацудмæ
æргъæцмæ нæбал \уæциуонцæ. Борæмæлгъæ
уалдзæги æрцудмæ бæллæгау бæлдтæнцæ æ
уиндæмæ. Маёнæ баба^й нур дæр æхе цаёттæ —
гонд хуæруйнæгти хæццæ æрбацудæй "Тæд—
зæн лæгæти" римæхст тугъдонтæмæ. Ами æр —
баййафта Текъой —фурти дæр. Æрбацудæй, фал
кæд иннæ хæттити дæр игъæлдзæг нæ уидæ,
уæм^р аци хатт ба бунтон æнкъард адтæй.
Мæтхуз —æ цæститæ, дзæндæл —æ фезмæлд,
цидæр уæззау сагъæс ин æ зæрдæ ке æвдæр —
зта, е бæрæг адтæй æ фиццаг бакастæй дæр.
Еци гьулдаг æнэе æрæстæфгæ нæ фæцæй Текъ —
ойти зæронд лæг дæр.
— Ностæ, цума дин цидæр нæ фагæ кæнуй,
45

цидæр маст дæмæ ке’ййес, уобæл дзорæг æй дæ
цæстити каст. Кæд дæбæл ести фудхабар исæм —
балдæй, уæд æй махæй дæр ма б&сос кæнæ.
Уæззау гъуддаг еунæг уодæн зиндæр хæссæн
æй, нæ бон ци уа, уомæй мах дæр нæхе нецæ —
мæй раласдзинан, — ниллæг хъурæй загъта е. —
Ци ма нæбæл æрцæуа фуддаёр фудæн. Нæ бу—
дури цæргути нин ингæнти амæттаг бакодтоп —
цæ аЦИ ГЬæддаг сирдтæ..Сæхе загъдау нин не —
’гьæстæ тогæй нихснадтовцæ, тоги зæйтæ нæ-
бæл рауагътонцæ. Е дæр сæмæ æнгъæд нæ
фæккастæй æма нин ами дæр нæ фæсевæди
бунцагъд кæнунцæ. Арони мæбæл хабар исæм —
балдæй, дæлæ, дан, Комидумæги нæ фæсевæ —
дадй цалдæр фæммардæй. Уони хæццæ уæртæ
Гуæсæгъай еуйæг фурт дæр. Æ кизгон сау сæр
уомæн ниттухта, уой номæн цудæй æ къæх —
тæбæл, нур ба... Ци фæууодзæнæй зæронд уосæ,
æ цæугæ мæсуг, æ лæугæ хоихæй æ къохтæ ку
бахснадта.
— Бæдоли адæ макæд базонæнтæ, сæ
ниййергутæ, сæ есге кизгуттæ син æгасцæуай
макæд зæгъæнтæ. Амондагор фæххæтæнтæ,
ергæ ба ’й макæд искæнæнтæ, е син мæ хуæз —
дæр>арфæ. Æма Хуцаумæ е дæр æнгъæд ыæ
фæккастæй, æма æверхъау фупти амæттаг ба —
дæн. Уæдæй нурмæ мæ уод æ кеми нæма æр —
46

цудæй, мæ къæхтæ фæддонзопуг унцæ мæ буни.
Дæ —дæ —дæй, нур еци фун æцæгæй дæр æ
къæхтæбæл ку рацæуа, уæд... Цума Седанти
мæсугæй æртæ бæлæуи ратахтæй Ирæфи дон
æрдæмæ. Дæ размæ Задæлески гъæу æма Лæ —
гæти æхсæн ци фæзæ ес, уоми ба сæбæл æф-4-
сæнцъух цæргæстæ сæхе ниццавтонцæ. Бæлæ —
утæ ма сæхе бæргæ тилеф кодтонцæ, фал син
пæбал бантæстæй, етæ æртæ, тогцъухтæн ба,
нимæдзæ.дæр н’адтæй. Дæ балгъетæг уотæ,
уайтагъддзер син сæ пъакъу ракалдтонцæ. Се —
данти бийнонти цидæр устур æнамондзийнадæ
хезуй æма сæмæ ци мадзалæй фегъосун кин —
дæуа, уобæл сагъæстæй æрхотуг кæнун.
, Адæймаг билæй хаугæй синдзи къотæр —
бæл дæр фенхус æнгъæл фæххуæцуй. Хабар
фегъосгæй кæд къæрцгъосдæр уиуонцæ, æма
фидбилизи амæттаг цæмæй нæ бауонцæ, мæ уод
уобæл бæргæ гъарун, фал дзæгъæли. Алсахъи
æфсæдтæ нур цалдæр къуæрей мæсугбæл те —
голæй лæуунцæ. Цъеу батæхун дæр имæ нæ
уадзунцæ, кæд æ хурфи цæргутæ æнæхуæргæ
æййафун ку райдайуонцæ; уæд знаги къохтæ —
мæ сæхе барвæндонæй радтиуонцæ зæгъгæ.
Æрмæст æй æ фæндæ фæссайдта, Седантй
фæйнæгфарс æнсувæртæ не’рзонуг æнцæ тух —
гæнгути къæхти буни . Знаги хинæйдзаг зæр —
47

дæвæрæн дзурдтæбæл нæ баууæндтæнцæ.
— Кæд нин мæлгæ æй, уæдаæр гъæуама
тохгæнгæй рамæлæн, — загътонцæ етæ.
* * *
Æхсæвæ. Арв æмæхгæд бæзгин сау мегъ —
тæй. Донласт дивилдун дарæсти думæггагау
ауигъдæй лæудтæнцæ Морги адаги сæрмæ. Æр —
дзæ фæллад бæлццонау тарф фунæй бацæй. Еу
сибирт, еу стуф некæцæй игъусуй. Гъе, æрмæст
рæстæгæй — рæстæгмæ уалæ Уæллаг гъæдинд—
зæри, гъæди къохæй райгъусуй уги æнкъард
уаст, фал е дæр уайтагъд зæнхи|скъуди нихха —
уæгау фæттар уй фалдзæсти мæйдари сау са —
суги гъæбеси. Берæ рæстæг нæбал рацудæй æма
цæгатæй уолæфЗег думгæ æ хæццæ хæссун
райдæдта уаруни листæг æртæхтæ. Еу цубур
загъдæй, уæхæн рæстæги æ куй гъæунгæмæ
#неке расордзæнæй, зæгъ^æ, кæмæй фæззæгъ —
унцæ, уæхæн фудæхсæвтæй еу адтæй. Гъе,
уæхæн тар æхсæвæмæ æнгъæл кастæнцæ Се —
данти бийнонтæ дæр. Нур æнæгъæнæ дууæ
мæйи си æндæдуармæ некебал ракъахдзæф
кодта. Мæсуги топпæхсæн цъæстæй ци уинун —
цæ, æндæр сæ алфамбулай ци цаутæ, ци ха —
48

бæрттæ цæуй, уонæн ба неци зонунцæ, сæ мæ —
суги аллифарс знаг ци уодæгас, æндоп рæхис
райтигьта, е син уæхæн фадуат нæ лæвардта.
Бæргутæ базонунмæ еци тар —талинги сæ да —
рæстæ, бузуртæ, дивилтæй раййевгæй рацу —
дæнцæ Седанти æртæ хуæри: Ацирохс, Рохса —
нæ æма Хорческæ. Æнсувæртæ бæргæ цудæи —
цæ, фал силгоймæггæ æнæгурусхæ’дæр уод —
зæпцæ, зæгъгæ, не’сфæндæ адтæй сæ фидæ
Седани. Хестæри унаффæбæл кæстæртæ уæлдай
нецибал загътонцæ æма æнгъæлмæ кæстæнцæ
сæ хуæрти æрбаздæхтмæ. Хуæртæ аууæиттæ
аууæнти фиццагдæр бабæрæг кодтонцæ, Нана
æд седзæртæ ци лæг&ти цардæй, уой. Лæгæти
цъеуæзмæлæгбæл сæ цæстæ ку не’рхуæстæй,
уæд куд нæ батухстайуонцæ, æма сæ фæидаг
радардтонцæ Задæлески гъæуæрдæмæ. Радар —
дтонцæ, фал нæ фæффæндараст æнцæ, гъæу —
мæ æнхæст нæма бахъæрдтæнцæ, уотемæй сæ —
бæл хæрхæмбæлд фæцæнцæ Мамайи лæгсир —
дтæй цалдæр. Рафæрсæ — бафæрсæ кæнун æма
фудрæстæги уæ хæдзæртти цæмæннæ бадетæ,
зæгъгæ.
— Мæнæ Хæиæзи гъæуæй ан, цудаи За —
дæлескæмæ æма иæ надбæл рарæдудан. Берæ
ракæнæ —бакæнити фæсте сæбæл баууæнд —
тæицæ æма сæ рауадзуи фæндæ искодтонцæ.
49
4 3ак.1628
*)

— Цæугæ уæ хæдзæрттæмæ, фал ма уæ
ауæхæн фудæхсæви дзæгъæл рацо — бацо кæн —
гæй ку æрахæссæн, уæдта додой уæ сæр кæ —
нуй, — загътонцæ син карзæй.
Кизгуттæ сæ медзæрдæ исцийпæ кодтон —
цæ, æрмæст сæ цийнæ берæ нæ рахаста. Ма —
майи сæрхуарти хæццæ нæхеуонтæй ци хъозон
адтæй, е сæбæл комдзæуæг рацудæй. Æртæ ху—
æри ку фæййеуварс æнцæ, уд син радзурдта, ке
рауагътонцæ, етæ хумæтæги хуæнхаг силгой —
мæгтæ нæ, фал Седанти æртæ хуæри ке æнцæ,
уой. Тогмондаг сирдтау хуæртæбæл сæхе ниц —
цавтонцæ, æма сæ æсхуститæ гæнгæ, бони æр —
барохсмæ дæр нæбал бангъæлмæ кастæнцæ,
уотемæй Мамайи размæ балæуун кодтонцæ.
Мамай æ медбилти хийнæ худт бакодта — кæ —
дæй—уæдæй ибæл мæйдар æхсæви хор бака —
стæй, саг фæрæтмæ æрцудæй. Седанти хуæртæ
æ размæ ку фæууидта, уæд æ реуи æ сау зæрдæ
уалдзигон уæриккау искафта:
— Нур æнæсæттон Седанти хъал æнсу —
вæртæ, уæ мæсуги федар дуæртти дæгъæлтæ мæ
къохи æпцæ, хъæбæр уæ ку нæ фæпдæуа, уæд—
дæр сæ райгон кæндзинайтæ. Уæ уæрæги сæр —
тæбæл уæ ка æрлæуун кæна, е ба æз мæхуæ —
дæг, гъуди кодта æ медзæрдæ.
— Нæ разæй цотæ æма уæ мæсуги дуæр —
50

ттæ байгон кæпæнтæ уе’нсувæртæ, кæд ма уæ
уæ цард гъæуй, — бæлæдæруп сии кодта æ
фæндон.
— Нæ фидаæлтæ хефидхуартæ н’адтæнцæ,
еци фæткæ мах дæр нæ иийхалдзипан. Не’псу —
вæртæбæл комдзæуæг ци боп рацæуæн, еци бон
пæ къæхти буни зæихæ раскъуиæд—нæ кой, пæ
гъæр дæр кæми нæбал фегъуса, уæхæи арф
коммæ куд ниххауæн —адтæй сæ дзуапп киз —
гуттæн. Карзæй æртхъерæитæй ку неци уадæй,
уæд сæмæ исласта æ лигъз æвзаг, зинаргъ лæ —
вæрттæй сип зæрдитæ æвæрдта, фал...
— Сæ тог æвзестæ æма сугьзæринттæбæл
иекæд æййивтоицæ нæ фидаæлтæ, мах ба уони
цæуæт ан, æма уæхæн гъудааг нæ сæрмæ хæсгæ
дæр не’ркæпдзинап, фæлтау нæ мæрдтæ хойтæ
æма сирдти амæттаг фæууæитæ, сумах фæн —
донæн "гъо" зæгъуни бæсти.
— Мадта уæ хойтæ æма сирдти амæттаг ка
бакæна, е ба æз мæхуæдæг. "Фуд гъупæй дæр
гъаст æма æнæ гъуиæй дæр гьаст", — е алайпаг
æмбесонд æй. Уæдаæр мæбæл лæги фидхуари
ном исбадтæй. "Мамай æрбацæуй", зæгьгæ, уæ
сувæллæнтти дæр мæ иомæй тæрсун кæиуи ку
райдæдтайтæ, Уæ кæри —кæронггаг дæр мæ пом
гъæрзгæй куд дзора, æз уин уæхæп миутæ ба —
кæндзæнæн, уæ тог уип доиæн баниуаздзæп, уæ
51

фид ба кæр,.л:<ч;;ау мд.^на:^ ^ахутфдъæиæп,
бупсугьд, æвæстаг уæ фæккæпдзæпæн, фур
мæстæй æ сæтæ калгæй ма ралæхурдта дукъа —
хуг берæгъ æма фæдздзурдта æ фæсдзæуипт —
тæмæ...
Седаити æпсувæртæ пæбал фæууидтонцæ
сæ уарзон хуæрти рæсугъд цæсгæмттæ, пæбал
сип фегъустопцæ сæ азæлгæ цъухи дзурд. Морги
фæзи сæбæл ранигулдæй сæ царди хор. Сил—
гоймагмæ къох исесуи цæрæибопи дæр æгадæ
адтæй Дигорæмæ бæргæ, фал знаг знагæй, цæй
фæткæ цæй æпдæр.
Седанти хуæрти фудхабар фегъуста Напа
дæр, фал син сæ мæрдои цæсгæмттæ фæууи —
иуп æма сии фæстаг фæидараст зæгъун ба æ
арми иæ бафтудæй. Æ фæсте иур цæйбæрцæ —
дæр рæстæг фæдагорæг куйтау ка зелуй, уопи
къохи барвæндонæй куд бакодтайдæ. Æхсæ —
вæй —боиæй æ сау цæстисугæй æхе æхспадта.
Устур Хуцау изæдтæ, идаугутæмæ кувта, курдта
си, цæмæй адæми тæрегьæдæй фуд æзиаг ха —
уæггаг фæууа. Исревæд æицæ сæ хуæруйиаги
æвæрæптæ дæр, стопг æвзаруп байдæдтонцæ
сувæллæштæ, фал... Уæдмæ гьæди зайæг рæзæ
цæтгæ’ кæпуп байдæдта, фæззипдтæй иииæгь,
сау пæмуг, скъелду, дзæдурæ æма æидæртæ.
Æпæргъуди и’адтæй Напа. Раздæр басгаридæ
52

рæзæгун бунæттæ, уæдта сæмæ фæххопидæ
сувæллæшти æма сип уотсмæй се’стоиг ироих
кæиуи кодта. Уæдмæ лæседæ кæпун райдæдта
æхсæрæ дæр, исцæттæ æнцæ фæткъу, кæрдтуй
гагатæ дæр, æма син уæд бустæги дæр фенцои
æй. Кæрдту, фæткъу, æхсæри нæппитæ стоиг
хуæздæр састонцæ. О, хуæздæр, састоицæ,
стоигæй рамæлупæй тæссаг пæбал адтæй су—
вæллæнттæн. Изæрæй —еу ку бамбурдиуопцæ,
сувæллæнттæ сæ листæпи сæхе ку бакъолæ
, кæниуоицæ, уæд Напа ба Дигори изæдтæбæл
бафæдзæхсидæ æ седзæрти.
’Тъæухар берæгъи амондæй, гьæуи цæр —
гути амопд фулдæр æй, еци æмбссонд æ къæх —
тæбæл рацудæй. Еу изæр уæхæп тæркъ — къæвда
рацудæй, æма æндæмæ сæр радарæп дæр и’ад—
тæй. Куд фæззæгьунцæ: Арв æма зæихæ кæ —
рæдзей хуастопцæ. Дои адæгти гулфæптæ кодта,
— ласта æ хæццæ æгьазиау устур дортæ. Сæ
гæбар — губурæй гьостæ къуру кодтонцæ. Бо —
иæрдæмæ ба Задæлески сæрмæ Уорс хонхæй
устур, хъæбæр устур фæсхъæ рахаудтæй. Æ
падбæл цидæр адтæй дорæй, бæласæй, уони æ
буни баниурста. Æ æмæттаг бацæицæ Мамайи
лæборæг æрдоштæ дæр, уонæн дæр уоми ад—
тæпцæ сæ фоиси цæрттæй коид цатиртæ, Сæ
фулдзер зæйи буни фæцæицæ, ка ма си раер —
53

вазтæй, етæ ба медæггаг дарæсти сонт ратæ —
хæ — батæхæ кодтонцæ фалдзости тегътæбæл.
—Аланти æлгьиститæ,,се'зæдтæ, идаугути
фудæнхæ мæбæл æрцудæй, — дзурдта е ка —
тайтæ кæнгæй. Алантæ нæ, фал дæлуймæнттæ,
мæ сæр ма си æнæ фидбилизæй ку раервæзи —
дæ, сæхуæдтæ мин ме’фсæдтæ гагадзагъд ник —
кодтопцæ, нур ба мæбæл сæ уæларвон тухтæ
дæр исфæлхæттæпцæ æма ледзгæ, ледзгæ ар —
дигæй, мæрдти дæр ме’нæуинон фæууотæ,
Алаптæ. Уæ муггаг исæскъунун адтæй мæ зæрди,
фал... Уæхецæн дæр æма уæ изæдтæн дæр мæ
хæргутæ фæлдист фæууæнтæ, — зæгьта ма е,
æма дугкаг бон сæ хауæггаг ледзæггаг, сæ лед—
зæггаг ба хауæггаг фæцæй, уотемæй коми
фæуурдуг кодтонцæ.
Медкоми цæргутæ сæ реутидзаг исуолæф —
тæнцæ, сæ цийнæн кæрон нæбал адтæй, фур
цийнæй кæрæдзей хъуритæ кодтонцæ, гъæу—
æй —гьæумæ цийии хабар хæсгутæ тундзгæ
уадæнцæ. Нана дæр уæхæн хуарз хабар фегъ —
осгæй, уайтагъддэер æ раздæри цæрæнбунати
æрбалæудтæй æ седзæрти хæццæ. Морги лæ —
гæтæц райгъустæй Нанай æма сувæллæнтти
ходун гъæр, цийни удзæл.
-Нæ фудфунтæ уæ губуни, фудфæндæг —
тæбæл фæццотæ! Сæ царди зинг кæмæн баху —
54

сун кодтайтæ, еци фæсевæд, Седанти хуæрти
тæрегъæдæй, додой кодта раевгъуйæг лæги —
фидхуарти фæсте Нана. Е, æрмæст Седанти ху —
æрти циртдзæвæнтæмæ кæсгæй ба æ цæстисуг
нæ уорæдта. Фæсмон кодта, фун ку фæууидта,
уæд сæмæ цæмæннæ фæххабар кодта цийфæн —
дий зин уавæрти дæр æртæ хуæри кæд адзали
æмæдтаг пæ фæцайуонцæ. Ци гæнæн ма ад—
тæй, топпи цъухæй ратæхæг содзгæ фатæи фæ —
стæмæ здахæи куд иæбал ес, уотæ ка æрцудæй,
еци фудракæндæн дæр исрастгæнæн нæбал ес.
Арф, æнæдзæбæх кæигæ гъæдгомæй байзадæй
Нанай зæрди дæр Седанти æдзард хуæрти мæ —
лæт. Æ гъар цæстисугæй син еу æма дууæ хатти
нæ бауомæл кæнидæ сæ цирти дортæ.
Фал уæмæр нæ фиддæлтæ куд зæгъиу —
онцæ: "Мæгур, сау ингæни сикъит кæбæл ник —
калунцæ, е фæууй, — цæрæг уод ба æхецæн
царди фæрæзнитæ фæккæнуй. Нана дæр еци
фæткæ нæ раййивта. Задæлески гъæуи цæр —
гутæ ин сæхе рази хæдзарæамад бакодтоицæ
æма гъæугкæгтæбæл нимад æрцудæнцæ мадæй,
седзæрæй. Цæрæг уоди ци гъæуй — байрæзтæн —
цæ сувæллæнттæ. Ци хумзæнхи хай син радех
кодтонцæ, уой гъуд кæнунгъон фæцæнцæ. Дзу—
бур, галти сæрбонсбæл хуæцæг сæхуæдтæ ис —
сæнцæ. Карстонцæ цæвæгæй хуасæ, хъæбæр —
55

хуар, мæнæуи хумтæ — æхсирфæй. Еу загъдæй,
сæ фæрсаг æнхус нæбал гъудæй. Нæ феронх
æпцæ се’схæссæг Нанай хуарздзинæдтæ, зи —
паргъ дзаумайау æй имонау дартонцæ. Сæ
цъухмæ къæбæр хæсгæй, дои ниуазгæй дæр
Хуцауæй курдтонцæ; Нана, дзæбæх, æнæнезæй
нин фæццæрæ. Мади хуæрзтæ нурма некæци
бадолæ бахатта, — мах уобæл архайдзинан, кæд
нин баитæса, уæд. Дæ берæ хуарздзийнæдтæ дии
Ирæфи донæй дæр федунгъон ие’содзинан, фал
нин кадгип Устур Хуцау уæхæи амонд радтæд,
æма дин сæ куд бафедæн. Уæхæн усми Нанай
цдесгомæй медбилти худт нæбал хецæн кæни —
дæ, еугаййæй сæ æ хъури ниттохидæ. Цийии
цæстисугтæй сæ нихснидæ. Адæймаг æ карæ —
мæ ку исхъæртуй, уæд æрдзæ æхеуон фæййа —
горуй. Нанай хæдзари дæр исарæх æнцæ кии--
дзхундтитæ æма кизгæрвиститæ. Аланти су —
вæллæнттæй æргом адзалæй ке баергъæв код—
та, етæ нур хецæн бийнонтæй цæрунцæ фæй —
нæ рауæнеми. Мамай ке муггаг скъудта, етæ
æвæстаг нæ фæцæнцæ, нæхе зæрдхалар æма
зинтæн фæразон Нанай устур лæгигъæди фæр —
ци. Æ байзайæггæгтæ ин æ ном изæди ном дзо —
рæгау дзорунцæ, ковунцæ ин, зарунцæ ибæл
зартæ. Напай хабæрттæ махæй хуæздæр зо —
нунцæ Уазай хонх, Уорс хонхи тегьтæ, Морги
56

лæгæти айиæгдор фæрстæ, фал уонæн ба дуй —
пей фарнæ нæргæ цъух нæ равардта æма нæ
иæртон силгоймаги хабæрттæй берæ фæлхæнтæ
æрдзи сосæг æвæрæпти æнæвнæлдæй байза —
дæпцæ. Гъулæггаг æй бæргæ, фал...
^^^ч
57

НИЙЙЕРÆГИ КЛТЛЙ
Рæсугъд уалдзигон сæумæ. Дзæгæрæг æф -*
тауæг рæзæ бæлæстæбæл, мудибиндзитæ сæм -^
бубæл æмбурдгæнæгау, къупхæй тегол пæрЧ
пæр кæнунцæ. Сæ базурти дув—дув фæндури
цагъди зæлтау гьостæн цидæр фæлмæн æхцæ -*
уæндзийнадæ дæдтунцæ, зæрдæн ба фæскъ-^
æвда хори тунтау æхсицгондзийнадæ. Уонæй
фæстаг не’зайунцæ зарагæ мæлгъæвзаг мæр-?
гътæ дæр. Кæрæдзей хæццæ ериси бацæуæгау
се’рдзон сæдтæнон фæндуртæй цæгъдунцæ,
еузагъдæй, æрдзæ æ медбилти ходуй, идзулуй’,
Уодæгас деденгутау адæм æмизмæлд кæнунцæ
нæ минкъий сахари гъæунгти. Сæ цийни уд—
зæлæй фалдзæстæ азæлунцæ. Не’дз^Ауйдæ æр -?
мæст адæмæй хебарæ лæууæг дууæ силгойма -|
ги. Сæ еу ниллæггомау тæнтъех силгоймаг са —
ударæги дарæсти. Æнзти берæ нимæдзæ хо —
рæмбæрæгæй зиннунцæ е’нхъирдтæ фæллад
цæсгомбæл. Цæстити æнкъард æнгæс мадзора
æвдесæидарæй зиннуцæ æ уæззау хъисмæтæн.
Æма куд нæ, æ сау сæрæй, уорс дадалити уæн —
гæ еунæгæн фæббадтæй седзæргæсæй, е мин
рацæра, е рахуæрайæй уæззау кусти æ ург-~
бунтæ нифтудта, адгин комидзаг æ цъухмæ не —
58

кæд исхаста, лигъз дарæс æ бауæрбæл некæд
бамбæлун кодта. Фал... нæбал исæздахтæй фи —
дибæсти тугъдæй. Дугкаг, рæстæмбес кари си —
лæстæг—гъæунги цæуæг адæмæй фиццаг ба —
касти нецæмæй хецæн кæнуй. Æнæдзоргæй,
уайсадæг киндзау зæронди рази сæргубурæй
лæууй. Рæстæгæй — рæстæгмæ æ киртæ сæр —
бæттæни кæронæй расæрфуй æ цæститæ, бæ —
рæг адтæй, æнæстуфæй ке кæуй, уе. Рацæргæ
силгоймаг Азау, мæ раздæри синхаг, куд ибæл
раеуварс кодтайнæ, бацудтæн сæмæ хæстæг...
— Цо мæ хор, цо, дæ рунтæ мæ губуни, дæ
бæдæлттæ дæхе фæндон байрæзæнтæ, мæн
фæндонæй син фудæй ке зæгъон, е ба мæхе
æнамонд уоди уæд, — исдзурдта ма æ размæ
лæууæг силгоймаги æрдæмæ кæсгæй зæронд,
æма æ цæстисугтæ сæрфунбæл батумугъ æй.
Рандæй силгоймаг. Усми рæстæг æма ма зæр —
дрист гъæлæсæй æ дзурдтæбæл бафтудта: Ма
мæбæл бæходæ, аци силгоймаг мæ еунæгæн
курдуати байзадæй, мæ тæнæг фæрстæ ин рай —
хæлонцæ, æма гæди баласæ ирдгæмæ базмæ —
лæгау, æ медбунат бадзой—дзой кодта. Бадзой —
дзой кодта — мæнæн бæ æ уæхеримæ кæсгæй —
мæ цæстисугти æртæхтæ цæстихаутæбæл
ауиндзæгæй райзадæнцæ. Мæхецæй дæр сæ кæд
сосæг кодтон, уæддæр мæбæл комдзæуæг ра —
59

цудæнцæ. Æнсу, мæ буиати æпдæри дæр пас
бафарстайуопцæ. Зæрдрист, уодæхсид ниййе-г
рæги гъепцъуи уингæй, е’фхуæрд хъисмæти ка~
дæнгæмæ игъосгæй, неке фæллæудтайдæ æнæ
искæугæ. Мæп дæр ниййерæг ниййирдта, дорй
губунæй ку ыæ раптæстæн.
КА ЗÆГЬДЗÆНÆЙ... *
Æгомуг æрдзи реубæл уодмедæг цæрæ-Ч
гойтæ ку фæззиидтæй, уæд уони’хсæи рантæ-^
стæй адæймаг дæр. Тæккæ рæсугъддæр æма
æмбаргæдæр фæлдесонд. Æргьуди кодта зипг,"
дорæй искодта дзæбокæ, æма фæрæт. Идардмæ
æхсунмæ сагъæдахъ, — цæрон, уотæхсони сæ --
раппонд. Уæддæр нæ фесавдæй æ тасдзийнадæ^
Абони дæр цæруй адæймаг, цæруй, зæнхи
бауæрæй рахецæи кодта атом —æхе иихмæ.
Уотемæй ба раздæри адæймаги гьæддаги но —
мæй зонæи, мах ба космосмæ тæхгутæ. Ка
’зæгъдзæй —ка ни ’й гъæддагдæр?
— Ка... Кæд нæбал тæрсдзинан цæрунæй.
60

ÆРДЗИ ФÆСМОН
Арв пæруй... содзгæ æхседæрфтæ рæд —
)согьдуй æрдзæбæл. Саугьæди бæлæстæй еу æ
амæттаг фæцæй. Иссугъдæй арт. Тæссаг æй, уой
азар æ сиихоити дæр ку басодза, ку сæ нирхо —
1уг кæна, уомæй. "Дуйней дзæгъæл нæй" —
мæнгæп нæ зæгъуй пæ фиддæлти эембесонд.
Тæрк къæвда рацудæй. Ниххорх кодта арти æв —
*æгтæ. Адзалæй фæййервазтæй гъæдæ. Арв
фæсмоигонд фæцæй æ миутæбæл, æ масти
цæхæр ииххуссуи кодта æхе цæстисугтæй.
Ниххусун кодта... фал, зæихон мæлуйнæг —
гæ, ци фæууæп мах? Нæ цъухæй ци соит,
æнæрцæф гъудитæ ратæхуй, уони ма ци фæ —
рæзпæй раздахæи фæстæмæ — содзгæ издиау,
зæрди изгау хъæматæй ка пæхсуй. Куд ма син
байгас кæнæи сæ гъæдгæмтгæ — фудæнхæд —
зийнади скъæрнæг цæмæй ииххуссун киндæуа.
Нæхецæй аразгæ æй! Тог, тогæй не’хснадæуй,
игъусуй мæмæ кедæр гъæлæс. Цума ка уа?
| Сагъæси бацудтæн. Фарнæ, фарнæ дæи мæ хор,
дзуапп бабæй мип равардта æнæзонгæ нæлгой —
маг. Æгас цо, фарпæ! Галеу гъудитæ кæмæ ес —
раст надбæл сæ ниввæрæ.
61

УАРЗТ ÆМЛ ФУДÆНХÆ
Цæститæ зæрди дуар фæххоиунцæ. О,
фæххонунцæ, æз дæр æй уотæ тергади кодтон,
уотæ гъуди кæнинæ, фал... Еске кизги хæццæ
нæ цæститæ кæрæдземæн раги равардтонцæ
аразий дзуапп. Æнæ сум, æнæ козбауæй, æх—|
сицгон дзубандитæй æртад бауæрæн куд æх—!
сицгон фæууй, уотæ нæ Уарзти гъарæй хъури —|
тæ, батæ кодтан. Нæ Уарзти æцæгадæбæл ни
гурусхæ некебал кодта, фал... |
Зæрдити фæндон ма си ке гъудæй, е ба ни!
феропх æй. Æнæрцæф еунæг фуд æртæх иин
нæ Уарзти гур — гур арт ниффалгæрон кодта, æ
изгæ карди фийбæл æй уалдзигон фестау бай —
сидта, къаппæ — къуппи дедеигутау æй зелгæ
думгæ ниххæлсуй кодта. Зуймон коми тулфау
байдудæй, байсустæй æрдзи уозгæ гьæбеси. Нæ
Уарзт ба фæццо æма мабал æрцой фæндагбæл
ниффардæг æй.
62

УАРЗТИ ДУДЗИГЬÆР
Нæ уалдзигон уарзти дзæхæрадонæ дзæ —
гæрæгæй æмидолæ адтæй. Уæд нæхе махæй
хъалдæр, махæй нивгундæр арви буни неке æн —
1ъæл адтан. Хори кизгуттау цæститæ æрфгути
буни ходгæ кодтонцæ, амондгун гъудитæй сæ
къахи фийтæбæл кафтонцæ, уæлтæмæп гъу —
дити базуртæбæл ба тæхгæ.
Фал... Фæливд нези карз уаруп нæ дедеи —
гутæ ницъцъæлæ, нидаæрæн кодта. Нæ уарзти
бæлæу æндæри усхъæбæл æрбадтæй. Æз ба...
Сайди меттъæфилтæ хъурми салд зæнхæмæ ха —
уицæ. Дæ мæнгæ дзурдлæвæрди зæрбатук мæ
æхсид уоди астъонæй фæттахтæй, кæмидæр сау
мегъти æхсæн финдзæгъзæлæнтæ ниццæй. Æз
ба æ фæсте сæццæ кæсæ кæнгæй байзадтæн.
Хуæрзбон, ниммии хатир кæнæ, Хуцау иæ кæ —
рæдземæн нæ равардта’, — дудзигъæрæй мæмæ
игьусунцæ æ дзурдтæ.
АхЗ&Яз^
63

ЦÆМÆН?
Кадæр залиаг калм марги гьæстæ кс æй,^
уой туххæй æй ниммардта, иннетæ ибæл!
ауодунцæ, марггин ке $ей, уомæ гæсгæ. Царди|
фæтгæ: еуæй — еуетæ маргæй уоди хуасæ фæл—^
десунцæ, ипиетæ æвдадзи хуасæй марг аразун —
цæ.
Цийнæ æма маст еу цæсти къурфæй лæ —
дæрсунцæ. Уодхæссæг æма царддæттæг еу ав —
дæпицæмæн ирæзунцæ. Цæмæн?
ХУЛРЗДЗИЙНЛДÆ
Биццеу, зæнхæ дæр рæвдуд уарзуй —æ
зæрди худти ии макæд бацо, арæх мæмæ зад
æфсертæ сæ цæститæ иикъолунцæ, сæ сæртæй
мин ииллæг æрковуицæ. Мæ зæрди гъар мæмæ
здæхуй зад æфсертау. Хуарздзийнадæ зæнхæ
дæр ие’ронх кæнуй. Не’ронх кæнуй.
64

ЕУНÆГИ МАДÆ
Госе æ кизгон сау сæрæй, уорс дадалити
уæнгæ æ еунæг биццеу Хъурманæн седзæр —
гæсæй фæббадтæй. Æ сæри хецауи фæсмæрдæ
е адтæй æ зæрди фенцойнæ, æ уодуорамæг фе —
дар цæгиндзæ. Мæ еунæг цæра, мæ еунæг рай —
рæза — еци дзурдтæ ма æ.фуни дæр арæх ис —
дзоридæ. Багъомбæл æй Хъурман — уæддæр
имæ’’биццеу’’номæй дзурдта. Дзурдта, фал...
хъисмæти азар æй басугъта, æнæнгъæлти,
æвеппайди ниййерæги еунæги фидбилизи азар
басугъта. Уæлмæрди циртитæ еу фулдæр ба —
цæнцæ. Мадæ —ци ма ин байзадæй зæрдиха —
лæн гъарæнгитæ кæнунæй уæлдай!
— Неци! Кудтæй, — æ цæстисуг сах къæв —
дайау, ставд æртæхтæй ивулдæй æ фæллад цæ —
ститæй. Даргъ æма зæрдресæн гъарæнгитæмæ
ихалдæнцæ гъæдтæ, дортæ.
Гъар, содзаггаг сугтæй исустæй æ масти
дзæкъолæ, идудæй сæ хæццæ æ хъисмæтæй
æфхуæрд уоди цæхæр дæр. Дзой—дзойгæнгæ
арæх бæрæг кодта æ еунæги сау ингæн. Де —
денгутæй фæлуст æй дардта уони рохс, тæнæг
билтæй имæ æ медзæрдæ ракæсидæ æ еунæг
65
5 3ак. 1628

бæдолæ — кæсунæй сæмæ не’фсастæй. Не’фса —
стæй... æфхуæрд ниййерæг иснæуæг кодта æ
еунæги цирти фарс.
— Фунæй кæнунцæ фæрсæй —фæрстæмæ,
фал... Ка ма садазæнæй абонæй фæстæмæ цар —
дгъæуагæ еунæги æносон фусунуатбæл деден —
гутæ? Бæдолæн ка бакæндзæнæй мадеуæг?
Неке! Мадæн ба æ бæдоли ка раййева —уæхæн
дугкаг уод æрдзæ нæма æргъуди кодта. Гъу—
лæггаг æй бæргæ, фал...
А&&2&К
КА СИ РАСТДÆР ÆЙ?
Биценон бабæй аци сæумæ æ галеу къах —
бæл ислæудтæй. Уæд фæххауй æ цъухæц алли
каколатæ. Мæнæ нур дæр кедæр æ сау æлгъи —
стити ухсти фийбæл арауй:
— Адæм дин дæ мардбæл ци незæй нæ
бамбæлонцæ, уомæй фæттæппæлæнгæ уо!..
Ставд ехи къæрттитæ бауæрбæл сæхе ху —
айæгау радзагъта фудæлгъисти дзурдтæ. Еци
рæстæги гъæунги фæццæйцудæй рæстæмбес
66

кари нæлгоймаг. Ци фидбилиз ин ракодта, ци
фудимела ибæл никкалдæй, Хуцау æ зонæг. .
— Мæн куйти хуæруйнаг бакодтай, дон дæр
мæ нæбал ласуй, фал дæ мæ рамæлæтбæл лигъ—
сти сæр нæ гъæудзæнæй, уæлæбæл ни еу дæр
нæ байзайдзæнæй, сау сикъит —нæ гобан, нæ
нивæрзæн, еци уатæй ни раледзæн некæмæн
ес, — ниллæг гъæлæсæй загъта нæлгоймаг æма
сабур къахдзæфтæ кæнгæй раевгъудæй æ над—
бæл.
Дууæ хъаугъагæнæгемæй еу гъæуама
фæрнгундæр уа...
Силгоймаг зæнхæмæ кæсгæй байзадæй...
Æрæгйау тар фуннæййæй фегъал уæвæгау æ
медбунат кинау низзилдæй, æ сæрбæл къох^и
арми тъæпæнтæ февардта æма гъæрзæгау ра —
лæхурдта:
— Дæдæдæй, ци бакустон, мæ гъæлæсæй
сау хелæгтæ ку фæккалдтои, куд фæццох æй
мæ зæрдæй, мæхе дæр мæрдтæмæ цæуп гъæуй
е, фал... мæ цъухти нези ку фæббадтæн, цæх —
гæртæ согæн ку ниффастон, нур ма... — исдзур —
дта ма æлгъетæг æма æ билтæ рахес къохи æн —
гулдзитæй бахуаста.
—Атæ æнцæ анхосгин...
— Етæ дæр ци æнцæ, уой æнцæ, фал уонæн
сæхе дæмун гъæуй, цъух ке кæрда, е алкæд
67
5*

дзоргæ нæ фæууй,— гæдзи буни сойнæ ес, —
æрбайгъустæй ма имæ нæлгоймаги дзурд.
Ка си растдæр æй?
^*&®8&к
ЗАРДТОНЦÆ, КАФТОНЦÆ
Устур æзмæлд бабæй ес аци изæр пæ син —
хæиттæмæ. Æхцагинтæ æма æрдæг бæгънæг
силгоймæгтæ зарунцæ, кафунцæ, æвзаги дæгъ —
æлтæ ласунцæ, зæгъгæ, кæмæй фæззæгъунцæ,
уæхæн фæрзеуæй æмидолæ фингити аллифарс.
Зæрдæскъæф музыки зæлтæ гъостæ араунцæ.
Сæ дзиппитæ æхцайай идзаг, сæ губунтæ æф —
сес, куд нæ хауоыцæ хæпполти, сæ къахи буни
гъæмпи халæ дæр нæ сæттуй. Уарзт æма царди
уæлтæмæн монцтæ кæрæдзей коми тæфæй ра —
суг кæнунцæ, хъуритæ, батæ æгæрон. Къæрæз —
тæ, дуæрттæ кæрз игон, дзæбæх зиннунцæ
гъæупгæмæ. Бæргæ аци гъæунгæбæл цуд ку нæ
фæцайнæ, фал... Мæ цæститæ дæр куд ницъ —
цъундæ кодтайнæ. Неке си бафæсмардтон, æхе
68

хузæн си некебал адтæй. Сæ цæсгæмттæ зи —
наргъ нивæфтуд агувзити æрттивд æма рохсмæ
æрхихуз райстонцæ.
— Берæгътæ æнккæтемæй дæр къубур
гъостæ. Уæхæн уавæрти адæймаг æхе мадæй
райгургæ бæдоли дæр зинтæй базондзæнæй. Æз
ба сагъæсти ранигъулдтæн, мæхебæл нæ, æх —
цай цъимарæй ка нихъулуй, уонæбæл. Изæдти
кæстæр адтæн, сайтæнтти хестæр ба исдæн —
исдзурдтон нидæнгомау мæхецæн. Æвæдзи мин
æгæр гъæр рауадæй...
— Нæ, рæдуйис мæ лимæн, адæми еу тæ —
разæбæл ма барæ, рæстуодтæ фулдæр ан, син —
дзи къотæр деденгути астæу дæр исирæзуй, уотеё
æнцæ аци губунæй хъалтæ дæр, æрбайгъустæй
мæмæ циуавæрдæр æнæзонгæ нæлгоймаги
дзурд. Ракастæн дзорæгмæ, фал... Нæ фæллæ —
удтæй дзурдмæ — раевгъудæй. Нæ фæллæудтæй,
фал æ хееццæ ба исарази дæн. Бæласæбæл саст
къадотæ дæр ке фæууй, е ми æдæуагæ байра —
гæс æй. Етæ ба зардтонцæ, етæ ба кафтонцæ.
Æз ба...
ÆЗ&Я&к
69

ФЫДЫ УÆЗÆГ
Фыды уæзæг, райгуырæн къæсæр, мæ раг—
бонты авдæн... Мæ райсомы хурыскаст, мæ
изæры хурныгуылд дæр демæ зæрдæйæ баст сты.
Ууыл ныр дæсгай азтæ рацыд. Уæдаæр мæ
зæрдæйы арф фæд ныууагъта дæ уарзон сурæт.
Сурæт — ныййарæг мад, уарзон адæймагæй
фæзагъдæуы, æмæ мын уыдонæй хъауджыдæр
нæ дæ. Нæ сæгæйдзаг къæс, йæ сисамад цæн —
хъа дуртæ дæр мын бумбули базæй фæлмæн —
дæр сты. Нæ уæлхæдзар — фыдæлтыккон уайæг
суадон. Цал хатты дзы састон æнтæф боны мæ
дойны. Уæнгрогæй мæ кæдаæридаæр фæнда —
раст кодта мæ уисын бæхыл. Æнæсым, фæлмæн
сатæг уылæнтæй мæм йæ къухтæ тилæгау кодта.
Хохаг нарæг, æвадат уынгтæ... Ахæм дур,
ахæм зæххы гæбаз дзы нал баззад, мæ бæгъ —
æввад къахы туг кæуыл нæ акалд.
Фыдæлтыккон мæсыг. Кæуылты у, кæу—
ылты! Йæ цъуппмæ кæсгæйæ, мæ бинаг быз —
гъуыртæ худ иу æмæ дыууæ хатты не’рхаудта.
Кæдаæр, бахъуаджы сахат, рагфыдæлтæ сæ сæ —
рибардзинад хъахъхъæнгæйæ се’знæгтыл суд—
• згæ нæмгуытæ цы хуынчъытæй згъæлдтой,
уыдон абон бæллæтгы бадæнтæ систы. Ахстæттæ
дзы скодтой æмæ рæстæгæй — рæстæгмæ рай —
70

хъуысы сæ базырты иугæндзон пæр — пæр. Ны —
хасы дойнаг дурæй —бандæттæ.-Изæрыгæтты,
куыстæй уæгъд бонты хъæубæсты куырыхон
лæгтæ сæ рæстæг кæм æрвыстой. Цы мæлгъ—
æвзаг уыдысты! Цы диссаджы фыдæлтыккон
таурæгътæ кодтой! Мах, сабитæ, хъусынæй сæм
не’фсæстыстæм. Уалдзыгон, боны фæцъцъæ —
хæй изæры талынгмæ, хъустæ арыдтой хъуытас
хъæлæс булæмæргъты зарджытæ.
Уый рæджы уыд, сабидуг дард кæмдæр
рæстæджы тары аныгъуылди. Кургæйæ нæу сæ
фæстæмæ раздæхæн, уый æрдз йæхæдæг рад—
жы сныв кодта. Махæн, зæххон мæлинæгтæн
нæ бон у æрмæст рагбонтæн сæ мысын.
Цалдæр азы нал уыдтæн мæ фыдæлты
уæзæджы. Саби йæ ныййарæджы фæзындмæ
æрхъæцмæ нал хъæцæгау, æз дæр йæ фенын —
мæ бæллын æрмæст йе’скойæ дæр зæрдæ ца —
вæрдæр æхсызгон хъыдзы кæны. Банысангонд
рæстæджы, мæ цахъæн Аланимæ дыууæйæ нæ
фæндаг адардтам нæ рохуат фыдыуæзæгмæ.
Рохуат фыдыуæзæг, уæдæ йæ цы номæй сху—
ындæуа. Кæдаæр нæ фыдæлтæ ам цæргæ хæргæ
хæдзæрттæй цардысты. Цины уынæр дзы æх —
сæвæй —бонæй никуы уыдыстæм хуымæтæд —
жы нæ фæзæгъынц "хыдыр æвзагæй хуыздæр
зоны". Нæ дыууæ дæр сидзæртæй хæрз æры —
71

гонæй баззадыстæм, æмæ рагæй дæр кæрæд —
зийы хуыздæр æмбæрстам. Нæ цин, нæ хъыг
дæр иумæ уыдис. Ныр дыууæйæ дæр астæуккаг
кары стæм. Сæххæст нæ бирæ бонты бæллицц.
Мæнæ нæ цæстыты раз нæ рагбонты авдæн, нæ
фыдæлты уæзæг. Кæддæр цард цæджинæгау
кæм æхсыстис, уый федзæрæг. Фыдæлттыккон
мæсыг, хæдзæртты хæлмзæгтæ, кæрæдзимæ
мадзурайæ кæсæм. Мæнæ уый та, фыццаг боны
рухс кæм федтон, уыцы хæдзаруат, хъамыл
кæрдæджы бын фæцис.
Æвæдза, æгомыг дуртæ дзурын зонынц,
зæгъгæ, уæд кæрæдзийæн бирæ цымыдиссаг
хабæрттæ фæкæниккой.
Мæнæ уый та суадоны быдыр. Мæ уисын
бæхы хъазæн. Цас дзы фæтезгъо кодтон пор —
тийы фæстæ. Изæрæй иу мæ къæхтæ мæ ком —
мæ нал кастысты. Хосгæрдæг ас лæгау иу ныф —
фæлладтæн. Хатгай иу æхсæвæр бахæрын дæр
къухы нал бафтыдис. Хуыссæг иу мыл фæтых.
Фæлæ та хурыскасты ацы ран мæ тъупп фæ —
цыдис. Ногæй та сæгуыты цæстау сыгьдæг су —
адон, мæ уисын бæх æмæ порти. Кинонывау ныр
уыцы бонтæ мæ цæстытыл уайынц, фæлæ... Нæ
сйвтой ныл сæхи æрмæст зараг мæргътæ. Кæд—
дæрау нын сæ зарджытæ кæиынц. Иу дурæй
иннæмæ тæхгæйæ сæ аив зарджытæ кæнынæй
72

не’нцайынц. Æмæ дзы цы нæ мыггаг маргъ ис:
будæмæргь, чъырттын, зæрватыкк, дзывылдар...
Нæ къæхты цур дæр абадтысты, цымæ нын
уымæй æгасцæуай зæгъынц. Адджын тæфгæ —
нæг алыхуызон лыстæгкъубал дидинджытæ нын
хохаг рог уддзæфмæ кувæгау кæнынц, зад кæр —
дæгимæ куы иуырдæм райвылынц, куы иннæр —
дæм. Нывæфтыд гауызау йæ бакаст, йæ фенд.
Нæ сабидуджы цæуæнтæ, хæтæнтæй нæ
мондæгтæ систам. Риу уæлмонц хъуыдытæй дзаг
уæвгæйæ нæ фæндаг адардтам нæ фыдæлты
уæлмæрдыл. Ам у Аланимæ нæ ныййарджыты
æнусон бынат. Мæнæ фæрсæй — фæрстæм лæ —
ууынц сæ ингæнтæ. Кæрæдзимæ къулбæрзæйæ
кæсæм. Никуы федтам кæрæдзийы, сæ къухæй
адджын комдзæгтæ нæ хордтам, се’лхæд дарæс
нæ буарыл не’скодтам, сæ хъарм хъæбысты ни —
куы абадтыстæм. Хъысмæт нæ дыууæйæн дæр
уыцы амонд нæ радта. Зæрдæйæн уæддæр цы —
дæр æхсызгондзинад дæтты, сæ цыртыты дой —
наг дуртыл бандзæвд дæр. Дурау бынтон уазал
не’сты, æвæццæгæн нын уымæй дæр тæригъæд
кæнынц, сæ буары хъармдзинад сæм фæхæццæ
кодтой.
Нæ фæндаг ракодтам фæстæмæ кæддæры
хъæуы бынатмæ. Фæлæ диссаг, цалдæр санчъ —
ехы кæнын дæр нын нæма бантыст, афтæ нæ
73

размæ уæлмæрды кæрон февзæрд сæгуыт йæ
лæппынимæ. Лидзгæ нæ, дзыхълæуд фæкодтой
æмæ дисгæнæгау не’рдæм кæсынц. Æвæццæ —
гæн, адæймаг никуыма федтой... æз сæм мæ
дыууæхстон фæцарæзтон. Нæ фезмæлыдысты
уæмæр сæ бынатæй,
— Ма фехс, дыууæхстон йæ къухтæй ра —
цахсгæйæ карзæй загъта Алан,
— Цы хабар у, æви сойджын физонæгæй
дæ гуыбын фæрисдзæн, — дисгæнæгау æй ба —
фарстон æз.
—Ахæм сойджын физонæг мæн ницæмæн
хъæуы, ноджы карздæрæй сдзырдта Алан.
—Æппын ницы, уæддæр æй нæхæдæг бав —
зæрстам сидзæрдзинад.
— Мады амарай, цы фæуыдзæн йæ лæп —
пын, искуы тугдзыхты амæдтаг... Лæппыны ама—
рай, æмæ йæм дæ къух куыд батастаид, ахæм
æнæхъару æрдзон сфæлдисондмæ топпы кæ —
сæнæй акæс, уым цас лæгдзинад равдисдзынæ.
—Аланы уайдзæфтæм мæ бынаты цавд—
дурæй лæугæйæ баззадтæн. Алан мын раст кæй
дзырдта, уый бамбæрстон бæргæ, фæлæ ма цы
загътаин. Дыууæхстон æруагътон.
\ — Бахатыр кæн, ахæм уавæры мæ никуы —
уал фендзынæ, — Алæнæй хатыр ракуырдтон.
Мæ мидзæрдæйы та ме’нæсæрфат мийыл фæс —
74

мон кодтон фæлæ... Топпы дзыхæй ратæхæг
судзгæ нæмыг ма фæстæмæ чи здахы?
УОТÆ’Й НУР ДÆР
Содзгæ изди тоги хæццæ хъуритæ кæми
кодтонцæ, талингæй рохсмæ над карди комбæл
кæми цудæй, уарзт æма фудæнхæ еу цъимарай
кæми нигъулдæнцæ, у0цИ зиндонæй раерваз —
тæй Мухарбег. Æрфестæг æй фиди къæсæр —
бæл. Æрфестæг æй,~фал... царди фудæвзарæн
уолæнтæ æй сæ уæлнихтæ исистонцæ. Баай —
дагъ æй æ цардæмбалæй — гъæди халонау æнæ —
фæххуæцæг. Мæрдтæй уæлдай ибæл хор кас —
тæй. Уонтæ бæрзонд æма сæр ниллæгæй æр —
виста æ бонтæ. Йе ’ригони зинаргъ æма уарзон
кæмæн адтæй, еци синхонтæ, хеонтæй ирон —
хуати райзадæй. Райзадæй æма уазал зуймон
æхсæви æнæарт хæдзари къæсæрбæл æ уоди
зинг ниххустæй. Некебал ин фегъуста æ фæс —
таг дзурд. Кæд ма æ сæйгæ кизгæн еститæ
зæгъун æ зæрди адтæй — нæбал ин бантæстæй.
Нур æ мæрдон кири бæлццон арæзтæй лæу —
75

уй’— нæхстæрбæл æй. Æрцæуæг дзиллитæ мæр —
дадзи истунцæ æ сæргъи. Еу цæстисуг си неке
цæстæй хауй. Кæуй, дзиназуй æрмæст æ сæй —
гæ кизгæ. Уомæн рамардæй, уомæн ракалдæй
æ федар цæгиндзæ. Содзаггаг цæстисугтæй æх —
снуй æхе, лигъз кæнуй æ масти туппуртæ. Мæ-
гурæн æ уодæгас мæгур, дууæ мæгури ба æ мард.
Уотæ адтæй нурмæ дæр, уотæй æй абони дæр.
МАДÆ
Хатир мин кодтай мæ сæнтдзæф миутæ.
Уайдзæф бакæнун мин кæми гъæуидæ, уоми дæр
мæ рæвдудтай, тавтай мæ дæ зæрди гъарæй. Нур
нæбал дæ, рандæ дæ де’носон бунатмæ. Æз ба
ци адтæн, уомæй байзадтæн. Æнæ сæрæн мæ
дзурдтæ, сæрхъæн мæ миутæ... Уайдзæфтæ мип
содзунцæ мæ цæститæ, æхсинунцæ мæ зæрди
уедæгтæ, содзин цъаси ласунцæ мæ уод. Ду
нæбал дæ, æз ба цæрун... Цæрун æма нæ мæ-
лун.
76

МЕ’СТЪАЛУ
Сæрдигон изæрти арви цæсгомбæл ирд
цæстæ стъалутæ пæррæститæ кæнун ку рай —
дайуонцæ, уæд мæ уод мæ цæстæ уонæмæ кæ —
сун уидæ. *
— Кæсунæй сæмæ не’фсæдинæ. Еу уæхæн
изæр дин Дзиццай æнай —æной ку бафæрсинæ.
— Уотæ ку фæззæгьупцæ, алкæмæн дæр,
дан, арвбæл æ номбæл стъалу ес?
— Цума си мæн уон ба кæци æй, ци ама —
лæй æй базонон? Мæ дзуаппæн мин Дзицца еци
фæдбæл дзуапп нæ равардта. Цума мæ фиццаг
хатт уидта, уоййау мæмæ къахæй сæрмæ лæм —
бунæг фæккастæй, уæдта æнкъард æма нидæн
гъæлæсæй загьта:
— Мæгурдæйраг, цæй стъалу дин ес дæу —
æн арвбæл, зæнхæбæл дæ дууæ къахемæн бу —
нат ку нæййес, уæд. Седзæр — еунæгæн е’стъ —
алу дæр мæгур, æхуæдæгга дууæ мæгури. Фиди
фурт, мади бæдолæ кæмæн нæййес —мæгури
зæрдæ фунтæй хъал, дæу хузæыттæй фæззæгь —
унцæ. Дæуæн де’стъалуй хай дæ лæхъуæи фидæ
адтæй... Цидæр зæгьун ма æй фæндадтæй, фал
æ дзурдтæ фемир æнцæ, æ хæкъурцц куди гьæ —
беси.-Æз ба гæди бæласæ думгæмæ дзой —дзой
кæиæгау, лæугæ байзадтæн мæ медбуиати. Бай —
77

задтæн лæугæ... Уæдæй абони уæнгæ кæсгæ
кæнинæ æхсæйвон арвмæ, фал си ме’стъалуй
хай ба нæбал агурдтон. Æ нæййесбæл ма бауу—
æндун кодта Дзицца.
ÆРУАГÆС МИ КÆНУЙ
(Этюд)
Адтæй сæрдигон бон. Хори содзгæ тунтæ
зæнхи уæлцъарæ уæлгъæдæй сор кодтонцæ.
Уæхæн æнтæф бонтæ махмæ арæх нæ фæууй,
æма нур æнахурæй адæм гузавæ кодтонцæ,
ауæхæн æнхъуæт ма цалдæр бони рахаста, уæд
нæ рауæни ан, зæнхæй ци тиллæги таутæ ис —
кастæй, етæ бунтондæр сæ хози бампулдæнцæ
æма...
Гъе, уæхæн араугæ бони мин гъуддаги
фæдбæл цæугæ рауадæй гъæдрæбуни гъæутæй
еуемæ. Ами тæвдæ минкъий фæлмастдæр ад—
тæй, уомæн æма гъæуæн æ тæккæ бæрæг ас —
тæу устур хуæнхаг дон цæуй. Иннемæй ба гъæди
сатæг цæйдæрбæрцæ уæлдзæндæр кодта хори
тунти тæвдæ. Фал уæддæр адæймаг сатæг бунат
78

агурдта. Мæ балци ци хæдзарæмæ адтæй, уой
тургъæмæ бацудтæн. Бонхуарззæ^ъун æма ра —
салан — келантæ кæнуни фæсте, мæ бацуд цæй
фæдбæл адтæй, уой туххæй мæ тауси халæ ра —
ниванстон. Дзоргæ—дзорун тургъи æттæгуæле
цурхт согтæбæл мæхе банцойнæ кодтон. Бан —
цойнæ кодтон фал... Мæ еу фæккасти къæхти
буни мæ цæстæ æрхуæстæй агъазиау дууæ —
æртæ цæнгæриней дæргьæн сау хелагæбæл, ма
медбунат хъазмузау хæрдмæ куд фесхъиудтæн,
уой зонгæ дæр нæ бакодтон æма æрмæст схъе —
угæ нæ, фал еци фидбилизи рауæнæй тъæбæр —
ттæй ралигъдтæн, цæмæй æй ниммарон, уæхæн
къуæцæл агоргæй. Минкъий рæстæги фæсте
æхе рæвæйни хузæн тумбул тугьд ка скодта, уой
сæргъи арæнсæни æрлæудтæн Гъа, нур них—
хæфт кæнон, уотæ, хæдзари хецау хъæбæрæй
исдзурдта: ма’й рамарæ. Хелагæ æй — дзуапп
ин равардтон æз. О, хелагæ æй, фал нæ тургъи
берæ æнзти цæруй, неци фидбилиз хæссуй.
Уадзæ æма цæра. Е тæссаг хелагæ нæй, уомæн
æ марг æхе гъæуай кæнуни туххæй æй, некæ —
бæл æй барæдзæгъддзæнæй, гъигæдарæг æй
ку нæ уа уæд, загъта хæдзари хецау æма ма æ
дзурдтæбæл бафтудта:
—Ду марæн лæдзæг кæмæ исистай, е нæй
тæссаг. Адæймаги ном хæсгæй æ марг е’мхузон
79

уодгоймæгтæбæл ка калуй, æгас дуйней ра —
нихъуæрунмæ ка гъавуй, берæ æхцатæ æма
мулкитæй бафсес кæмæн нæййес—тæссаг етæ
æнцæ.
Исарази дæн æ хæццæ...
ÆНÆБАРИ ЕНЦЕГ
Адæми æфсæрмæ берæ æй. Адæймаги нæ
фæнддзæнæй, циртмæ уодæгасæй хезæгау ин
зин уодзæнæй гъудд.аг, уæддæр, уоххай есге
мæбæл ку бахода, уомæй тæрсгæй бар — æнæ —
бари дæр аразий дзуапп радтуй. Уотæ рауадæй
мæн ме’нæхъаурæ, æнæфæххуæцæн доги’ен —
цегæн" ка райста, уони хабар дæр. Кæсалги
уарун бони феппарз куд æхсицгон фæгъгъæуй,
уотæ гьудтæн æз дæр мæ фусунти. Кедæр сед —
зæр, æнæбакæнæг къæбулайау дзæгъæл уодмæ
сæ тæлæнтæ куд хастайуонцæ. Æнхусгьон дæр
ма ку адтайнæ... Мæнæй зæгьæг ми н’адтæй æма
кæмæ бакъолæ кодтайнæ мæ æхсид уод, мæ
дзæгъæл еунæги сæр ке гьæбеси багьар код —
тайнæ. Мæ "фусунтæ" мæ æрмæст цъухи
80

"фæлмæн" дзурдæй нæ рæвдудтонцæ, ме’стонг,
ме’донуг мин уозгалди мæстхалуг цæстити
бæгъеттæй састонцæ, рæдауæй мин си хай код—
тонцæ! Калм бетъинайæй тæрсæгау си мæ уод
авдагæрци лигъдæй бæргæ, фал кумæ? Некæми
мæ неке хизта. Некæми... Есгæд мæбæл иуазæг
ку бафæрсидæ. Ка æй? — Неке... уæртæ... цæт —
тæ уидæ сæ дзуапп. "Неке æма" уæртейæй’’мæ
цард.
Хæлаури сау туни, ахæст биндзау мæ тæп —
пæстæ цагътон, фал...
Раевгъудæнцæ еци бонтæ, батадæнцæ рæ —
стæги тари. Нæуæг карст кæрдæг хори содзгæ
тунтæмæ байдуйæгау бæмпулдæнцæ сæ хози —
ниффардæг æнцæ фæццо æма ма’рцой надбæл,
æз ба уони имисгæй сæ фæсте сæццæ кæсæй
кæсун. Оххай, фæстæмæ ку’рбаздæхонцæ —
тæрсун. Мæхецæн нæ, еци туни ахæсти си мæ —
нау æндæр мæлуйнаг ку бахауа, уомæй цæуй
мæ биз — биз. Тæвдæ басæй ка бастъæла, е уазал
донæй дæр басодзунæй тæрсуй. Макебал ба —
содзæд, æз ци арти басугъддæн, уоми. Маке —
бал... Æнæбари енцег унæй нæ устур Хуцау ба —
хезæд. Бахезæд!
81
6 3ак.1628

НИСТАУÆН
(новсллæ)
Раги байзадæй Хъудæберди идæдзæй. Æ
цардæмбал Госгай хæццæ берæ æнзти кæрæд—
зей цæра, ду рахуæрай, ду радараййæй фæц —
цардæнцæ, фал...
Нæ дарæг зæнхæ æ федар дуар рахгæдта
Госебæл. Рандæй, фæстæмæ раздæхæн фæтгæ
кæцæй нæбал ес, еци дуйнемæ. Цæуæт син нæ
рацудæй æма æ бийнойнаги мæлæти фæсте
Хъудæберди гъæди халонау зæрдристæй æр —
ветуй æ бонтæ.. Синхонтæ, хеуонтæ се’нгæс да —
рунцæ, фал ин а дæр æ еунæгдзийнади сау
мегътæ байдуйунæн пеци фæрæзнæ дæдтуй.
Æвæстаг нæлгоймаги рсуи’нæбал тайуй сагъ —
æси ехи къæртт. Адæймаг æ царди хорнигулæн
фарсмæ ку ракъолæ уй, уæд берæ цæбæлдæрти
фæуунцæ æ сагъæстæ, евгъуд бонтæ арæх
фæллæуаруй æ уони сарсийнæй. Хуарзæй,
лæгъузæй ци бакодта æ царди бонти, уоми еу
хатт æма дууæ хатти нæ фæуурзацауæ кæнуй.
Евгъуд бонтæн фæстæмæ раздахæн ке нæбал
ес, уой дæр æнæзонгæ нæ фæууй, фал...
Еци фæтгæ Хъудæберди дæр нæ раййивта.
Ци гъудитæ, ци фæндитæ райгурдæй æ зæрди,
— Хуцау æ зонæг. Æрæги мин еу сæрдигон
82

æнтæф бони мæ хæдзари дуар æрбахуаста.
Синхæнттæ нæ ан, гъе æрмæст куд еу гъæуг—
гæгтæ.. —нæ фиддæлтæ хуæнхбæсти еу рауæн
кадæ радæй, кæрæдзей уарзгæй фæццардæн —
цæ, æма уомæ гæсгæ мах, сæ цæуæт дæр, еци
хуарз фæткæ нæ фехалдтан, кæрæдзей ций —
нæбæл цийнæ кодтан, зиани рæстæги дæр, кæ —
рæдземæн нифси мæсгутæ адтан, æма ан абони
дæр. Ан, фал мæмæ Хъудæберди аци хатт ци
курдиади хæццæ æрбацудæй, е ба мæ берæ
цæбæлти расагъæс кæнун кодта, æма куд нæ,
райгурæн уæзæг уарзон ке æй, уой зудтон, зо —
нун æй абони дæр, фал... Бунтон уотæ зинаргъ
æй, уобæл ба гъуди дæр некæд ракодтон. Кæ —
рæдземæн изæрхуарз æма æгас цæуай зæгъуни
фæсте, мæмæ Хъудæберди фæрсæги каст æр —
бакодта, къахæй сæрмæ мин цума мæ уæр —
хЧæ æма ма дæрхцæ барста, уоййау, фæййеу
фй нæ цæсти каст.
— Еци æнгаси нæ равзурстон нæдæр фу —
\æнхæ, нæдæр ба цийни нисан, фал æй цидæр
*аегъун ке фæндуй, е ба бæрæг адтæй.
— Ма мæбæл баходæ, æппун фæстаг хур —
1)аемæ дзорæгау нидæн гъæлæсæй загъта е. Ци
\зуапп ин равардтайнæ? —Бакатай кодтон мæ
^сдбунат, фал мæ цъухи дзурд пæбал бадтæй.
^Урухон Хъудæберди мин мæ уавæр фæууин —
83
6*

гæй æ медбилти фæлмæн баходгæй бафеппай-*
дта:
т Мæ хори хай, мацæбæл гузавæ кæнæ, æз
дæмæ неци корæг æрбацудтæн, æз мулкитæ æма
æхцати фæдбæл цæуæг некæд адтæн, Цæру —
нæн ци æмбæлуй, уомæй мæмæ фулдæр уа,
уæхæн зæрди хатт мин нæййес.
Гъе, æрмæст еунæг, æнæпеке, æнæфæх —
хуæцæг зæронд лæг дæн, æма мæмæ курдиади
каст æрбакодта, æцæг аци хатт сагъæсхуздæр,
æнкъарддæрæй. Амæй размæ кæд еумæ арæх
æмбалдан, уæддæр æй ацихаттæй мæтхуздæ —
рæй некæд фæууидтон. Мæ зæрди адтæй ба —
фæрсун, уотæ тухст хузæ ин цæмæн ес, уобæл.
Фал нæ банифс кодтон, е мæ фиди карæн, æз...
ци нæ фæууй, миййаг, имæ гъулæг ку фæккæса
мæ фарст.
— Идæрддæбæл ма ци дзорун, цæгæрсæр
еугæр æ ходæ ку исесуй, уæд æфсæрми нæбал
фæккæнуй. Мæн хабар дæр уотæ æй —идард —
дæр ниванста æ гъудити халæ. Еу хатт дæр ма
ди корæг дæн, — ма мæбæл баходæ, мæ хори
хай. Дæуæй æндæр мæхе кæмæ бакъолæ кæ —
нон, мæ мæгури таустæ кæмæн ракæнон, уæхæн
хеуон мин нæййес, раги си бахснадтон мæ
къохтæ седзæрæй. Ма дууæ æнсувæри æма
æртæ хуæрей дæр сау сикъит æ сау сасугæй
84

Ъаги нимбарзта. Æз сæ цауддæр æма æнамон —
лдæр — уæлæбæл ме’нгæрттæмæ тайгæй фæц —
цардтæн. Мади бæдолæ, фиди фуртæй раги
рартæсттæн. Мæн æй, зæгъгæ, зæгъæг мин неке
,'адтæй, мæ цардæмбал Госгай дæр ма ме’на —
монддзийнадæ басугътаг е дæр æ афонæй раз —
дæр ниффардæг æй е’носон хæдзарæмæ. Æз ба...
Дзæвгарæ рæстæг нецибал исдзурдта, æппун
фæстаг равналдта æ хæлафи рахес дзиппæмæ
æма си уорс хæцъели тугъдæй цидæр тухтонæ
исиста. Æз бадес кодтон мæхе меднимæр, фал
дзоргæ неци искодтон. Мæ хор ракæнай, ами
устур мулк нæййес, сæ хецау дæр некæд адтæн,
ами ес нæ хуæнхбæсти мæ ниййергутæ, æнсу—
вæртæ, хуæртæ нигæд кæми æнцæ, еци уæл—
мæрдти сигит. Зонун æй, ма мард мин уони
фарсмæ ка банигæна, уæхæн тогхæстæг мæ —
нæн нæййес. Уæдта ма мин ме’стæгдар буду—
рæй хонхмæ фæлласонцæ, е дæр ке гъæуй,
уодæгасæй ку неке... уæд ма мæ мард ба ке гьæ —
уй. Нур дæмæ мæ фæндæ куд фæккæсдзæнæй,
уой нæ зонун, мæ цард абонæй исонмæ иссæй,
кæд нæбал райгъал уодзæнæн æма мæ уæлеуон
ихæс кæд рахецæн кæндзæн, е хæстæг æй, æма
Аин уойсат кæнун, мæ циртбæл мин бапурх
кæндзæнæ аци сигити урзидзаг, нарти кæнти
кæд ести фæткæ ес, уæд си уотæ бунтон дзæгьæл
85

куд нæ уон. Мæ ахил уоми æнцæ еугурæй дæр,
æз ма си фудæвзарæнтæ кæнунæн байзадтæн
рохс дуйнебæл æма... Тагъд мæ сæ размæ гъæ —
уй æма си хецæн куд нæ уон, уотæ мæ фæндуй.
Сæ уæлмæрдти сау мæрæ ме’носон цæрæни
уæлиндзæбæл уогÆй кæд... Зæгъун ма æй фæн —
дадтæй цидæр, фал æй зæрдхъурми хæкъурцц
бакъулумпи кодта, æма æ уойсати дзурдти бæ —
сти æ фæлладхуз цæститæй, мæллæг æма æн —
хъирттæ ростæбæл хонхи фæхстæбæл тугул—
дортæ зелæгау æрзæйæ кодтонцæ цæстисуги
ставд æртæхтæ.
—Æнæ ниндæй дæхе рагацау кири ку нив —
вардтай?
—Æз бæргæ нæ банигæдтон мæхе, фал мæ
æндæр нигæнæг фæцæй, хъисмæт мин раги
рахаста æ тæрхон æма... *
Ци ма загътайнæ, цардæфхуæрд нæлгой -;
маги зæрдæ ме’нарæхст дзурдæй ку байагайой,
уомæй тæрсгæй дзуапп радтунæй мæхе бахиз -г
тон, фал мæ сагъæссаг гъудитæ ба сæ уæлнихт**
исистонцæ. Цард алкæмæн зæрди фæндон ке
нæ фæууй, уой раздæр дæр зудтон, фал ий
еуæй —еуетæ ба æ хуарздзийнæдтæй бунтоН
æнæхай фæуунцæ. Уонæй сæ еу мæ размæ ис-г
тадæй. Æ уойсат ин ке банхæст кæндзæнæН||
уобæл ин дзурд равардтон. Хуæздæр хуарзд-^1
86

зийнадæ фæуун ин еци усми мæ цанси нæ баф —
тудæй. Æнеу мæ хъæбæр ку фæндæ адтайдæ,
уæддæр ин мæ бон ци адтæй! Адæймаг, дан,
дуйнейи рохсмæ рацæугæй æ нивæ æ хæццæ
рахæссуй. Æз ба нивтæ иуарæг нæ дæн. Уæлæмæ
дæр, дæлæмæ дæр зæнхон мæлуйнаг.
РÆСТÆГ
Рæстæг! Раевгъуйун æнгъæл дин нæ фæ —
ууæн. Абонæй исонмæ, исонæй иннæ бонмæ
æмгъудтæ фæккæнæн—ду ба де’носон фæн —
дагбæл æнæстуфæй æнæнгъæлти ниффардæг
уис. Мах не’нгъудти хуст тъæригъоси æрхо —
тугмæ сæццæ кæсæ кæнгæ, нæ медбунат цавд
дортау лæугæ байзайæн. Растдæр зæгъгæй ба
байзадан. Дон рандæуй, цæхуарæ ба байзай —
уй —еци æмбесонд махбæл æрцудæй Цардан
социализми доги, дзурдтонцæ нин нæ абони
рæсугъд цард не’сонмæ хицæ кæндзæнæй.
Æууæндтан уæхæн дзоргутæбæл æма æнгъæл
кастан, зардтан, иллæлæй кодтан. Махæй хъал —
87

дæр ма кæми адтæй: коммунизми бæрзæнд—
тæмæ цæугæй тогуомæнти бахаудтан — нæ имæ
исхъæрдтан. Æмбес надбæл финдзæгъзæлæнтæ
ниццан. Уæддæр нæ уæгæ нæ ниммардæй, де —
мократтæ исæнцæ нæ туруса хæсгутæ. Нæ ев —
гъуд догæмæ тоггини цæстæй ракастан.
Рагæлстан, пъедесталтæй раздæр æнзти
Хуцауæн ковæгау кæмæн кувтан, изæдти но —
мæй кæмæ дзурдтан, уони циртдзæвæнтæ, сæ
номбæл цидæр гъуддаг баст адтæй, уони сау ху —
арæнтæй исхурстан. Етæ фид, демократтæ
кард — куд сæ фæндуй, уотæ сæ лух кæнунцæ.
Мæрдтæ дзоргæ нæ кæнунцæ, уодæгæсти
ци фæндуй, уой фæлдесунцæ. Фæлдесунцæ,
æхцай хуæнхти цъонггæй нæмæ кæсунцæ.
Уæддæр нæ цард нæ фæххиццагдæр æй. Фæц —
цалх ан аргъауæнтæ, мæзгиттæ, дзиуæрттæ
аразунбæл—ихæлдтити исцалцæг кодтан, уæд—
дæр нæ фæррæвдзæдæр æй цард. Цæмæн
уотæй? Æхца, мулк царди идонæбæл кæми ху —
æцонцæ, уоми рæстдзийнадæ мард æй. Талин —
гæй рохсмæ бæллæн, рохсæй талингæмæ ба
цæуæн. Æнгъæл дзæгъæл нæй, фæззæгъунцæ.
Æнгъæлмæ кæсдзиан. Ма рагъигæ уотæ нæ ку —
стф(æллад, мастæфхуæрд дзиллитæ. Æнгъæлд —
зау нæ фæллайуй. Нæ фæллайуй æнгъæлдзау.
88

ЦАРДИ ÆЛХУЙНÆ
Мæ сагъæсти æлхуйнæ пернау зелуй.
Къæхти бунæй уолæфти перæнгон ибæл æ зел—
дохи сундакъæй здухсуй. Агъазиау тугъдонæ си
исирæзтæй кинæнгæс уæдæртæ æ цъонгбæл
саргъбад æркодта —боз æй æхецæй, сæрустур
æй æ бунатæй — идзулуй. Рагæй дæр берæ уарзта
бæрзондæй ниллæгмæ кæсун. Æ дæллæй æ уод
æрдойæй нарæгдæр кæмæн иссæй, еци сау сун —
дакъи уæхеритæ æ гъудий дæр нæ’нцæ. Æл —
хуйни гъезæмæртти коми тулфæ адгинæй
уолæфуй, сæттуй си е’донуг. Гал ку ниммæла,
уæд ин фид хæрхæ, уæрдун басæдта, уæдта ин
сог. Уæлдай Зæрди нез цæмæн кæна æхецæн.
О, уæхæн уæдæртæ цал æма цал цæруй
не’хсæн дæр? Донмæ нæ скъæрунцæ, фæстæ —
мæ нæ æнæ донæй здахунцæ. Нæ барзонди ба —
дæг хецæуттæ зæрдирай æнцæ сæ цардæй. Æма
куд нæ, сæхеуон сæхе, сæ дæлдæрти циййес
еумæйаг —арази миутæй. Бæрзонд сæ цæрæн —
тæ, зинаргъдæр сæ уæледарæс, адгиндæр сæ
раскъауйнаг —куд нæ уонцæ, уæд арази сæ цар —
дæй. Фал... тæссаг æй, къолæфсой ласгути ма —
сти дзæкъолæ ку фæтътъæпп уа, уомæй. Надæн
уæрхцæ дæр ес æма дæрхцæ дæр — æгæрон неци
æй. Дуйней дзæгъæл нæй. Æппун фæстаг тæ —
89

регъæд дæр ес. Анхосгини бунати ма мæ нив —
вæретæ. Ма ниввæретæ...
ЦИЙНИ ЦÆСТИСУГГÆ
Мæ минкъий хортæ бабæй бамбурд æнцæ
нæ къæси. О, къæси, хæдзарæ ’й куд исхонон —
ниллæг тугур, лацамарз пец, хæдзари хурфæ ка
исаййев кæнуй, уæхæн дзаумæуттæй фæлуст
дæр нæй. "Дæ хуссæн куд уа, дæ къæхтæ дæр
уотæ радаргъ кæнæ’’ — еци æмбесонд мæнбæл
æрцудæй.
Мæ фæрæзнæ куд амудта, уæхæн астъонæ
син исбидтон, уæддæр гъæздуг, бонгинбæл ни —
майун мæхе. Фæрсаг, адæгони, хеди тæф нæ
кæнунцæ æ сумпæг~фæрстæ, гъузæггагæй
амалгонд си неци æрцудæй. Фудцъулузæй дæр
мæхе къохти фæллойнæй исирæзтæй. Фалуæд—
дæр амондгун дæн: еума хатт дæр æй зæгъун,
мæ минкъий хортæ ку бамбурд унцæ, æма етæ
сæ кæрæдзебæл ку фæттабедзæ кæнунцæ, зæр —
бдтуг æ бæдæлттæн хуæруйнаг дарæгау, сæ ад—
гин комидзæгтæ кæрæдземæ ку фæгъгъарун —
90

цæ, уæд æз ба мæхемæ амондгунти амондгун —
дæр фæккæсун. Мæ сор къæбæр мæ хъури ху—
æздæр фæццæуй, цийни базурти сатæг ирдгæ
мин мæ ростæ фестæ^уй, зæрдигъал уарзти
цæстисугтæй ба ме’донуг ниссæттун.
О, ниссæттун, мæ с&бидоги зин бонти æдо —
нуг. Етæ, мæ цæуæт кæрæдземæн адгин хъу—
ритæ æма батæ ку фæккæнунцæ, уæд æз ба.
Нæ, соцъа нæ фæккæнун, есгæд дæр ма
ниййерæгæн бæдоли амонд гъулæг æй. Хицæ
сæмæ фæккæнун, фал, мæбæл мæ цæстисугтæ
комдзæуæг рацæунцæ. Æз уони кари гъæди ха —
лонау еунæг адтæн, кедæр фæсдуар æнæбари
енцег адтæн. Кедæр уозгалгæ цæсти каст мæ
бауæри иннердæмæ хизтæй, æнæ тог, æнæ
гъæдгом æнæуингæ ностæй мæ бауæр сихир —
найау хорхуфийнæ адтæй. Хуцауæй арази, абони
мæн къæсæй дæр цийни удзæл игъусуй. Цийни
цæстисугтæ ростæбæл цæпгтозуртæй зелунцæ.
Цийнагбæл цийнæ кæнун федауй. Мæ кæддæ —
ри рист зæрдæ æма фæллад иуæнгтæ уарзти
гъармæ идзулунцæ. Идзулунцæ.
^тж
91

САУДАРÆГ УС
Æнкъард йæ цæсты каст, уæззау йæ къахы
райст. Сæры хилтæ — мит урс. Кæддæры нарæг
астæу—фидауц гуыр æркъæдз. Раздæры сырх
уадул рустыл сæ фæд ныууагътой царды фыд
бæнттæ, фенцъылдтæ, змисы уылæнтау æрлæ —
бырдтæ. — О, зæй йыл рацыд. Хахуырты заха,
иугоймаджы азарæй басыгъд. ныртхутыг, фæлæ
нæ ахуыссыд йæ зынг. "Адæмы знаг" разынд йæ
сæры хицау. Уыцьд номæй уасыдысты уымæ дæр.
Абон... фæлæ ма йын чй раздахдзæн йе ’знад—
жы" номæй йæм куы н<эема дзырдтой, уыцы дуг.
Чи йын ратдзæн, чи нæ райгуырд, уыцы лæп —
путæ, хæрæфыртты. Сæ сурæттæ йæм аууæт —
тæй зынынц. Азæлдæй йæм æрбайхъуысынц сæ
ныхæстæ. Зæрдæ хъæрзы, нал æй фæрсыпц
масты цæссыгтæ, рустыл зæй кæнынц. Зæй кæ —
нынц. Саст дидинæгау —сæр æркъул. Кæддæры
маст ын рæхойы йæ заердэе, хъæдгомæй баззад.
О, цас стут,, цас, уыцы дудгæ хъæдгæмттæ.
Цас... Чи сæ байгас кæндзæн?
>*а®&2к
92

ФÆДЗÆХСТ
Уæртæ гъæунгти фæццæуй нарæг астæу
федауцæ гургин, саухелæ дæргъæлвæс æригон
силгоймаг, æ фарсМæ цæуй, æртæ — цуппар анзи
кæбæл цæуй æ хæццæ цæуæги бакастæй хæл—
дех ка бакодта, уæхæн хъури æгънæгау хуæр —
зконд бицце^—æрдзæ æ реубæл уарзондæрæн
ке рафæлдиста, еци дууæ уоди — ниййерæг æма
æ бæдолæ цæунцæ.
Цæунцæ, цæстити фæлмæн каст æма мед—
билти идзулдæ|1 кæрæдзей рæвдаунцæ. Нийй —
ерæгæй игъаугидæр биццеу алли рамбæлæг
цæуæги дæр æхе барæнтæбæл баруй, æхе
æнæтæрегъæд^ æнæ хæран уоди цæститæй
сæмæ кæсуй,
— Цæмаэй зонуй, ку байрæза, уæд абони
сæ ци хуарæнти уинуй уони хурст æмæ æндæр
цæсгомæй ке зиндзæнæй, уой. Æдзæстуарзон —
дзийнади карз )\умгæ, хахурти уазал зумæг; берæ
æхцати адгин!марги фудæнхæ ин æ зæрди
уедæгти тогæй^ се’донуг ке сæтдзæнæнцæ, уой.
Тухгиндæр æдухи кæми æмпурсуй, бонгиндæр
мæгурдæри цар стъегъунбæл кæми нæ ауæр —
дуй, еци мæнгæ дуйнейи арти ке фицдзæнæй,
æ масти содзгæ тулфæ, зæнхæмæ мæтъæл гъар
93

æнадæ æртæхтæй ке лæдæрсдзæнæй, уой. Фал
ма гузавæ кæнæ — фæдзæхсун дин, мæ кæстæр.
Уæлдæр дин ке таус ракодтон, æрмæст, уонæй
нæ тæдзуй царди нивæ. Уонæи æндæр ма рæ —
сог, рæстод уодтæ дæр берæ цæруй зæнхи ре —
убæл. Багъæуаги усми дæхе кæбæл банцойнæ
кæнай, дæ фæллад, фудæнхæй салд иуæнгтæ ке
коми тулфæмæ батавай. Мæгур, æдухæй дæр ди
мах æй зæгъæг ка уодзæнæй, уони фарсмæ цо,
етæ ци тунæ нивæндонцæ, уомæй еу халæй
æнкъарæ дæхе æма нæ фесæфдз^енæ, нæ бай —
дуйдзæнæ фæззигон фæсалау. Нур ба бал ирæ —
зæ, идзулæ, æнæмæтæ сабидогæй дæ мондæг —
тæ есæ. Дæ есгæди амондгун имисуйнæгтæ уод—
зæнцæ дæ аци бонтæ. Байрæзæ дæ ниййерæги
фæндон.
НИЙЙЁРÆГИ ФИНСТÆГ
Айфиццаг ме’ригон доги финст бонугтæ —
мæ кæсгæй, мæ цæстити рази фæсуарун хори
цæст^æ ракæсæгау, февзурстæй, æнзти берæ
нимæдзæ æ фæд кæбæл ниууагъта, æ фиццагон
94

сæнтуорс хузæ, борæнгæс тар кæмæн радардта,
уæхæн финстæг. О, евгъуд рæстæги уацхæссæг
ке адтæй, уобæл дузæрдуг нæ кодтон. Нæ мæ
фæссайдта мæ гъуди. Е адтæй мæ зингхуст
ниййерæги уоди комуолæфт æ уарзти киунугæ,
финста мæнмæ, æ еунæгмæ, æфсади рæнгъити
ку службæ кодтон, уæд. Æхсицгон, цидæр гъар
ирдгæ мин мæ ростæ æстардта. Хузцуд гæгъ—
æдий усми рæстæги мæ цæстити разæй æр —
байсавдæй, æ бунати февзурстæй мæ кустфæл—
лад зæрдрист.седзæргæс ниййерæги цардæгас
сорæт.
— Биццеу, ести ма ди фæрресуй, куд цæ —
рунцæ нæ бæдæлттæ? Рæубазур ирдгæмæ бæ —
\аси сифтæрти сир — сир райгъусæгау гьостæ —
бæл рауадæнцæ мæ фæлмæн мади зæрдесгæ
дзурдтæ. Дууæ цæсти мин нæбал фагæ кодта
^æсунæн, дууæ —игъосунæн. Æ æнхъирдтæ
'А’оорних, хорсугьд ростæн нибба кæнунмæ мæ
|>илтæ фæцъцъопп кодтон... Æгомуг гæгъæдий
[аеппæлмæ сæццæ кæсгæй байзадтæн. Цæсти
раутæбæл ауиндзæнæй лæудтæнцæ, реуи ар —
Фзей ратæдзæг сугтæ, рист зæрдæ ба е’рхуни
реуи фæйнæгбæл банцойнæ кодта æхе. Æнгь —
^лмæ бæргæ кастæн Дзиццай фæззиндмæ, —
Фал...
Райдæдтон финстæг аргьаун: "Æнæнез уо,
95

биццеу! (мæ минкъиййæй ме’сустурмæ дæр мæ
еци номæй худта) Куд цæуй дæ службæ мæ
зæрди’нцойнæ? Мæ зæрдæ дæбæл дарун, дæ
зингхуст лæхъуæн фидæ дæр æ гъудааг аер —
дæгбæл некæд уагъта, е’мгæрттæй фæсте зад—
дæр уа, уой æ сæрмæ нæ хаста æма... Ду ба уой
уоди æрх;ьез дæ æма дæмæ мæ зæрдæ некæд
фехсайуй. Гъе, æрмæст арæхдæр финсæ. Цал—
дæр бонц ди хабар ку нæ фæууй, уæд мæхецæн
еу рауæн бунат нæбал фæййерун, катай мæбæл
бахуæцуй, мæ хори хай мæбæл баталингæ уй.
Ду ба...
Ду ба... Кæддæр, еенæзинг тъæригъосмæ
кæсæгау уæлæнгæйтти ци дзурдтæ бакастæн,
уонæбæл абони хъурмæй лæдæрсунцæ цæс —
тисугтæ." Гъе мæ коййæй стугути ирæзтæй, мæ
уиндæмæ æ билицъæрттæ хуардта, сойин ци —
рагъау тайгæ кодта, æз — йе’нгъæлдзау ба фин —
стæг ниффинсунмæ дæр зийнадæ кодтон. Æ сау
дзиккотæй мæ сагъæсæй еци рæстæги цал исо —
урсæй, цæсгоми æнхъирдти нимæдзæ цæйбæр —
цæ фæффулдæр æнцæ, Хуцау сæ зонæг. Мæ
евгъуд бонти рæдудбæл абони фæсмони арти
идуйу, инæфун, æрмæст æй Дзицца нæбал
уинуй. Е нæмæ нæбал æрбацæудзæнæй, мæ —
’нæн мæ над æ размæ. Ниййерæг бæлсагæ æй
бæдолæн. Ниббабæй мин хатир кæндзæнæй аци
хатт дæр. Мæ зæрдæ ибæл дарун.
96

ХОРТÆ
Мæ рагфиддæлтæ рабадтæнцæ се’носон
зæппæдзтæй. О, дуйнейи фарнæ, арази дæн
дæуæй! Уæлдæфи фæлмæн уоддзæф мæмæ
зир — зир гæнгæ æрбахаста сæ дзурдтæ: Æгас цо,
нæ байзайæггаг! Уæ бонтæ хуарз! Дзуапп син
равардтон æз дæр. Хъоппæгъцæстæ сауæдонæ
сæ цийни цæстисугтæ — ниссастон си ме’донуг.
фиддзелтæ æма сæ байзайæггаг, лæуунцæ сæ
еумæйаг къæсæрбæл. Уинунцæ сæ кæрæдзей
хортæ.
РÆСТДЗИЙНАДÆ
Æнсанстонцæ дæ сæуæндони арти, фал нæ
рамардтæ. Рæстдзийнадæ! Кодтонцæ дæбæлха —
хуртæ, æвардтонцæ дин дæ цъухбæл цъотта. Нæ
байзадтæ, уæддæр æгомугæй, нæ бафунæй дæ.
Уæлахездзау дæ абони.
— Фæндараст кæнæ. Æхсæвæ арви реубæл
мегьи пъæсту неке феппайуй, фал арвбæл со —
дзæд еунæг стъалу —уинæн æй не’гас’дæр.
Рæстдзийнадæ! Рæстдзийнадæ — æ ном!
97
7 Зак. 1628

ГЪÆР
Арæх фæззæгъунцæ..» Гъæр мæрдтæмæ
дæр игъусуй.
— Мæнгæ дзурд... Цал хатти фæццудтæн.
Дзиццай ингæнмæ, цал хатти дзубанди кодтон
æ хæтдзæ. Нæбал мæмæ райгъустæй е’стуф дæр.
Нæ имæ фегъустæй мæ гъæр... Не’гъусуй...
Дзицца мæмæ нæ фæззиндтæй, нæ фæззинд—
тæй.
НИЙЙЕРÆГ
Ниййерæг, дан, æ нæбали дæр хуæрзауо —
дæн фæккæнуй æ цæуæтбæл. Йе’носон хæд—
зарæмæ рандæуй еунæгæй. Цæрунмæ ке рад—
туй, бони рохс кæмæн балæвар кæнуй, уони æ
талингæ уатмæ нæ фæххонуй. Æма цæруй æ тог,
не’ронх кæнуй æ ном.
Ниййерæг! Сугъзæрийнæ талатæ исуадзæ,
кæд ци уарзон фæлдесонд дæ|
А^Ш^Ч
98

МÆГУРГОРИ МÆЛÆТ
Уартæ бабæй мæгургор фæццæуй сахари
устур гъæунги сæргубур æма уонтæ хъелæй,
æ къегъура хурдзин æ къохи, уотемæй. Къæвда
рæстæги донласт мегъти думæггæгтау æ
дивилдун дарæстæ зæбæлттæ кæнунцæ. Цубур
æма уæззау æ къахи’фсæрст.
Фæззигон цазæ бонау æнкъард æма
талингæ æ цæстингас. Цæуй, некæмæ кæсуй,
неке хæццæ дзоруй. Æнеу дзоргæ дæр кæмæ
кæна. Æ фалдзæсти цæугутæй, нур ацал—ауал
анзи æфсес æй, сæ дзагъолæ уозгалдæй.
— Нæ дзæбæхтæ мæлунцæ, ани ба адзал
дæр нæ есуй, нур дæр имæ фетхалдта цæугæ —
цæун еу билтæхурст бæрзондкъелтæгун
рæстæмбес кари силгоймаг. Фегъуста æй,
агъазиау тугулдортæ уой уоди къæндонæмæ ке
æгъзалдæнцæ, уой дæр зудта, фал...
Хæфсау æ хъур донæйдзаг, ци дзуапп ин
равардтайдæ. Ци æ бакаст, ци ба æ
лæгигъæдæ —уæлæмæ дæр дæлæмæ дæр
æнæфæххуæцæг æнæнеке, феце, мæрдтæй
игъаугидæр ибæл хор кæсуй, уæхæн хæрхæбæл
кæнуйнаг нæлгоймаг. Æрахаста базармæ
бацæуæни æ бæриггонд бунат, æ хизин,
растдæр зæгъгæй ба, æ "хæзнадонæ",
99
Т

æрæвардта æ размæ, ами æнцæ æ циййес æ
дивили бузуртæ, хуæруйнаги булухитæ — кæд
ма син хуæруйнаг исхонун æмбæлуй, уæд. Цъæх
гъуна æмбæрзт дзол æма фиди мортæ
кæрæдзебæл борæмæдзау нидаæвдæг æнцæ, сæ
фиццаг хузæй сæмæ нецибал ес. Ци кувд, ци
хисти ин сæ балæваркиндæй — Хуцау сæ
зонæг. Бадуй, бадуй, мадта ци кæна, цæрæг уоди
хуæрун æма дарун гъæуй. Бæргæ фæкковуй æ
къæбæр ахуадгæй, дон ниуазгæй дæр Хуцауæй
адзал, фал имæ игъосæг нæййес. Ци бæрæг
æй, кæд, миййаг, уомæй дæр байронх æй. Уæртæ
ин æ хизинмæ циуавæрдæр цæуæг цалдæр
æвзестæ æхцай ниггæлста. Уингæ сæ нæ
фæккодта, фал сæ зæлланг æ гъостæбæл
æрцудæй. Уайтагъд си æ сау мелæ — æнæхснад
къохтæ рауагъта. Урзацауæй сæ æрæсгарста
æма... Е’змæлд, æ цæстингасбæл нæдæр цийнæн,
нæдæр æндæр ести нисан фæббæрæг æй.
Минкъий фæстæдæр ба сæ дзæгъ—дзæгъ
исигъустæй æ дивилдун дарæстæй еуей
дзиппæй. Исигъустæй, фал... Усми рæстæг ма
рацудæй æма мæгургор æ бадгæ бунати
медхъурдохæн кæнуй. Æ фалдзæстæ, цума сæ
фиццаг хатт уинуй, уоййау, сæмæ сæццæ кæсгæ
кæнгæй байзайуй. Бæрæг æй, цæбæлдæр
медхъурдохæн кæнуй, реуи галеу фарсбæл рахес
100

къохи арми тъæпæн райвæруй, ци бæрæг æй,
миййаг, кæд æй æ зæрдæ гъигæ даруй, ци
бæрæг æй? Кæд æй æ нези фæдбæл есгæмæн
ести зæгъун фæндуй, дохтури æнхус æй кæд
гъæуй, фал кæмæн радзора æ зæрди хæртæ,
уæхеритæ? Уойбæрцæ цæуæг адæмæй имæ
е’нгæс неке даруй, цæбæл тухсис фæрсæг æй
ку нæййес. Ци кæна мæгур æнæхæдзарæ,
хаулли, æ æхсид уод ке иуазæг бакæна, ка имæ
бадара е’нхуси къох. Берæ нæбал рацудæй, æ
медбунат æрфæлдæхтæй, архайдта ма æ бауæри,
игæнттæ æ дивилтæй бамбæрзунмæ, фал е дæр
æ арми нæбал бафтудæй, æ тæссонд æма фудхуз
цæнгтæ æ дууæ фарсемæ саст бæласи
къалеутау уæгъдæ хаудт æркодтонцæ, рацалх
æй рохс дуйнёййæй.
Мæгурæн йе’гас еу мæгур æ мард ба дууæ
мæгури. Уоййасæ устур базари уæвгутæй еу
дæр — ци’рцудæй,- зæгъгæ, æ размæ нæ
балæудтæй, æ цæун дæр сил^еке фæссабурдæр
кодта.
— Хуцауæй боз, еу минкъийдæр
фæцæнцæ, — фегъустæй се’хсæнæй
Циуавæрдæр силгоймаги æхсгæ дзурд.
— Еугæйттæй кæд фæууодзæнæнцæ,
Уомæн дзуапп дæдтæгау ралæхурдта æндæр
Ааргъдзикко, нарæг фадуггин нæлгоймаг. —
101

Уæддæр æй мæрдтæмæ æнæ федистæ æма
уайдзæфтæй рауадзетæ, æ хъисмæтæй
æфхуæрд уод ин мабал æвдирзетæ, бауайдзæф
син кодта лацамарз дарæсти æнæдаст,
рæстæмбес кари нæлгоймаг. Рандæй нур
базардзаути цæстикиндзæ е’носон дуйнемæ, æ
талингæ хæдзарæбæл æй есге æмбæлун
кæндзæнæй. Дуйнейи рохсмæ кæугæй
фæззиндæй, æгæуæг; фæллад æма мæгургори
номи хæццæ ба æ сикъити хайбæл
æрæнцайдзæнæй. Нæ райгурдæй бæргæ,
фецейæй, фал... Багъæуаги ин мæн дæ зæгъæг
нæ фæцæй æма... Итигъд будури еунæгæй
ирæзæг бæласау думгæн е’рхауæни уотемæй
батар кодта æ царди бонтæ. Уæдта ибæл
æфсонæн есге еу цæстисуги æртæх ку
æргæлстайдæ, кæд æ мæрдтæмæ нæд уæмæр
урухдæр адтайдæ, фал æй уæхæн амондæй дæр
Хуцау нæ фæххайгин кодта.
— Цард, ци гъолон æма æнахатир дæ.
Еуетæн сæ фагæй фулдæр, иннетæн ба сæ
уалдзæг зумæг, сæ зумæг ба зиндонæ.
С^ЗД*$б4<?27~*
102

ЦИЙНÆ КÆНУН
Уæртæ бабæй нæ синхонтæмæ гуппгъаст
ес, фæндури зæлтæ, къохæрдзæф æма
игъæлдзæг зарти удзæлæй къуру кæнунцæ
гъостæ. Адгин фæрзеуæй идзаг фингитæ
æртастæнцæ зæнхæмæ — билидæндтæ сæмæ
уæйунцæ.
— Цæститæн æхсицгон, губунæи
нигкидæр зæрддагондæр. Мæрдти бæсти нæ дæ,
ниммарæ си дæ цъæдæ, сæттæ си де’донуг.
Арæх сæмæ фæууй уæхæн изæртæ, игъæлдзæг
бонтæ.
— Сæудегер æй сæ хæдзари сæрбонс
æма... Кæмæ ес, е æ фиди фидæн дæр догъ
фæууадзуй, — уотæ адтæй раги дæр, уотæ æй
абони дæр. Фæлдемæни агурд бакодтонцæ мæн
дæр, сæ хонæг мин æрбахуаста мæ ниллæг
къæси дуар, фал... Мæнæн цубур царди мæ цуд
изолмæ, уонæн.,. Нæ фид еу аги ку исфица, нæ
басæ уæддæр не’схæлæмулæ уодзæнæй.
Уæддæр. Етæ нæуæг ирæнттæ, æз... нæ
зонун сæудæгери куст не’сахур дæн аслан
дзаума зинаргъдæрбæл уæйæ кæнун, уæддæр
Цæрун. Мæхе хеди тæф кæнунцæ
ме’скъауйнæгтæ, мæ дарæс. Мæ рацуд фæндон.
Æнафони æрбадзорæгмæ дæр æдасæй ракæсун,
103

кедæртау мæ дуæрттæ синдзæхгæд нæ
фæуунцæ, æхсæндзаума агоруни сæр мæ нæ
багъæуй, Етæ æхсæрдзæцтæ, æз сауæдонæ. Етæ
астугути ирæзунцæ сæ берæ мулкитæбæл —
æз мæ рæстдзийнадæбæл.
ЛÆУУÆД
Уæхæн зæгъгутæ дæр мин фæууй. Дæ
сумпæг къæсбæл устурзæрдæ нæ кæнис. Уомæн
æ рæстæг раги раевгъудæй, цæмæннæ æй
баййевис нæуæг азгъунстæй, нур ма уæхæн
хæдзари ка цæруй?
О, базæронд æй мæ къæс, базурсаст
цæргæсау æнкъардæй кæсуй фалдзости
уæладзуг хæдзæрттæмæ.
Е мæ еунæггади гъар гъæццол, мæ седзæр
уоди цæхгун цæстисугти сауæдонæ нæ,
уæхериаг гъудити астъонæ. Куд имæ исесон
мæ къох ме’нæ хъаури мæ зуймон уазалæй ка
хизта, сæрди мæ хори араугæ тунтæй ка гъаеуай
кодта. Дзорунцæ мин, дзорунцæ... Мæ рист
зæрдæ мин цæхæрбæл фезонæг кæнунцæ —
х,ъурдохæни æртæхтæ сагъæси артмæ
лæдæрсунцæ. Мæ сабидоги киунугæ, мæ
104

еунæггади феппарз’, куд имæ исесон мæ къох.
Царди æнæхатир скъолай кæми бахсистæн,
уомæй, нæбал мæ гъæуй куд зæгъон!
— Ме’взонгзди циртдзæвæн, лæууæд,
цæрæд.
СОДЗУЙ
"Курес сугъдæй, къæлмæг ба ходæгæй
мардæй". Фал и арти æвзæгтæ æхе сæ сурх
гъæдазоли Ку батухтонцæ, уæдта æ кир —кир
хæкъурцц кудæй раййивта. Раййивта, басугьдæй,
е’рхотуг ин æнæхæдзарæ думгæ фалдзæстæбæл
пиппурх кодта. Уотæ рауадæй мæ кæддæри
къæбæр лимæн Хæпсихъой хабар дæр. Устур
бунати косгæй, æхецæй курухондæр лæгбæл
неке нимадта. Бæрзонд трибунæй дзоргæй "Æз"
райдайидæ "æз’’ — æй фæууидæ. Бæсти бекъæ
æма коми дæгъæл кастæй æхемæ. Лæгæй лæги
тæф цæуа, зæгъгæ, устур дзурд кæнунбæл нæ
аурста. Æ нихмæ маци исдзорæ, таппи азар дæ
бакодтайдæ. Æ уод æ цæстæ, æ хæццæ фембæлд
упæй си ка тарстæй, уонæмæ кæсун. Нур æй
иссæребарæ кодтонцæ æ кустæй, Хæпсихъой
хузæн богъолий ка даруй бæрнон бунати.
105

Сæргубур æма уонтæ хъелæй хæтуй. Раздæр
си ка тарстæй, уонæй нур хезуй ахуæдæг æхе.
Къæлмæг нæбал идзулуй — содзуй æхуæдæг
дæр. Цалх дæндаггай зелуй. Уæрдун кæми
кемабæл рабадуй, кæми ба кема уæрдуни,
мæнгæн нæ зæгъуй нæ фиддæлти аембесонд.
Содзуй Хæпсихъо дæр, æхуæдæг ци арт
бандзарста, уоми.
САГЪÆССАГ ГЪУДИТÆ
Алкæддæр мæ мæ саби догæ æхемæ
фæххонуй. Фунæй уон, игъал, уæддæр еци
бонтæмæ мæ тæлæнтæ фæххæссун,
Фæффæндуй мæ мæ кæддæри ръазæн фæзи,
мæ къахдзæфтæбæл æрзелун. Мæ минкъий æма
фехсуд, æма цола иуæнгтæн æгæр устур дæр
ма к’адтæй, еци зурнæй зилд авдæнæ рауозун.
Æма еци бонтæмæ адæймаг бæлгæ дæр куд нæ
кæна, уæд имæ цардæн æрмæстдæр æ хорфарс
фæззиннуй. Цæгат, æма ма си мæскъитæ,
сæрисæфæн адæгтæ кей йес, е æ
фæсонæрхæги дæр нæ фæууй. Еци кари
адæймаг нæма фæззонуй, раст æма
хæрандзинадæ кæрæдзей куд февдирзунцæ,
106

уой. Соцъа незг æма хахурти сау хæлдур ин
нæма фæцъцъируй е’нæтæрегъæд уоди
тогдадзинтти тог. Æвæдзи имæ нæ бæлд дæр
уой туххæй æй,
Фал... Æндæр цæсгон ес берæ бонти
цардæн. Æз дæр уонæн сæ еу дæн. Эх! Нур ма
æцæгæй дæр еци рæстæги рацæрæ. Мæгури
зæрдæ фунтæй хъал. Багъигæ дæн, бастадтæн,
губунæй хъал æма зæрдæмæгур нифссаст,
цубур къох адæми тæрегъæдмæ кæсунæй.
Еуетæн æгæр берæ, иннетæн æгирид^æр неци.
Цæмæн уотæ æй? Уæззау царди мæрмзогæнтти
гъарæнгæмæ игъосунæй ресуй, къинсуй зæрдæ.
Æви ба аци сæрзелæггун мæнгæ дуйнейи æгæр
берæ ке цæрун, е æй ацхоссаг. Ци’ргъуди
киндæуа, куд базонон æцæгдзийнадæ?
БÆРГÆГ ФАЛ...
Æдта ду æрдзи уиндæй де’фсес куд нæ
зонис. Фадуат дин фæцæй, уæд уайтагъддæр
донгон, кенæ гъæди къохи бамедæг уис.
Хуæргæй, дзоргæй дæр де’нгæс æдзохдæр
хуæнхтæ, гъæдæ, кенæ цъæх арвмæ фæууй.
— Уæхæн зæгъгутæ мин еу æма дууæ
хатти н’адтæй, æма нæййес абони дæр. Адæймаг
107

æ нези хатт æхуæдæг хуæздæр фæззонуй. Хуарз
æй ниттергади кодтон æз дæр. Æрдзæ æрмæст
мæ саби доги авдæнæ н ’адтæй. Мæ уодлæууæн,
мæ седзæр уоди гъар гъæццол дæр ма (уидæ).
Есге хæдзари, есге дзæгъæлттæй ку басодзидæ
мæ тæлфгæ зæрдæ, уæд е уидæ се’ронхгæнæн
цилле изæлу, уой уиндæй ниллигъз кæнинæ мæ
ресагæ бауæри масти туппуртæ. Æрдзæ мæ
некæд нецæмæй багъолон кодта, мæ аллифарс
дзиллитæй уæлдай. Æмхузон нæбæл таведзæ
кодта, бонгин æма седзæри æрмæст е рæвдауй
æнхузон. Катæ —кутитау адæми мæгур æма
гъæздугæй уарзон æма нæ уарзонæй не’взаруй.
Уæлдай козбау миутæ некæмæн кæнуй. Уæхæн
фæткæ адæммæ дæр ку уайдæ бæргæ, фал...
ЦÆМÆН УОТÆ ÆЙ?
Адæймаг æхе уоди фæрци йе’уæнгти
хъаурæй ци фæрæзнæ исаразуй, йе ин уæлдай
цийнагдæр фæууй.
— Цийнагбæл цийнæ кæнун федауй, мадта
куд.
— Куд нæ идзулдайуонцæ мæ ниййергутæ
деер — истугути ирæзтæнцæ, гъолахъи фæрдути
хуЗæн биццеу нин райгурдæй, дзурдтонцæ
108

ходæзмолæ кæнгæй. Фал сæ амондгун рæстæг
берæ нæ рахаста.
Хъисмæт сæбæл комдзæуæг рацудæй.
Кæрæдзей фæдбæл рандæнцæ фæццо æма
ма’рцой надбæл. Сæ зæрдити æрхъез, сæ уарзти
фæрдут ке худтонцæ, е ба кедæр фæсдуар
цæстисуги цæхгун донæй е’донуг сæтгæ
байзадæй. Берæ ма фе’нгъæлмæ кастæй æ цард
ратгути фæззиндмæ, фал... Кæронггаг, нæ
гъæугæ дзаумайау ин царди изгæ хъама æ
рæвдуд цох зæрдæ æ цирагъ нихтæ æвдирзта.
Сау æрхæнтæй лæдæрсгæ тоги æртæхтæ ин
тар кодтонцæ æ цæститæ. Бийнонти уозгалд каст,
зуймон уазал думгау, содзинттæй нæхстæнцæ
бауæри. Уæддæр цардæй, уæддæр байрæзтæй...
Хумæтæги — еу нæ зæгъиуонцæ нæ фиддæлтæ:
"Ка рамæла — мæгур е фæууй, цæрæг уод ба
байрæзуй æма æ царди унаффитæ фæккæнуй.
Мæнбæл дæр царди фæткæ нæ фехалдæй.
Цæрун адæми рæнгъити. Архайун, уæддæр
мæхе уод ке бавзурста, мæхе цæститæй ке
фæууидтон, мæ гъостæй ке фегъустон, еци
Уæззау бонтæ байронх кæнунбæл фал...
Æнæтайгæ ехи къæрттæй байзадæнцæ-
ме’нкъард гъудити гъæбеси, не’ронх кæнунцæ.
Цæмæн уотæ æй?
109

ÆРДЗИ ГЪАРÆНГÆ
Сау гъæди æрДозее.- Цъæх фæлуст ставд
зæнгæ бæлæстæ уайсадæг киндЗйтау теголлæуд
кæнунцæ кæркæ — мæркæ деденгутæй æмйДблæ
фæзи æллйфарс, Сæрди бонти æрдзæ ами
бунтон æгомуг фæууй. Нæ си фенгъезуй цауæн,
гъæди куст кæйун, Æма топпи гæрах æма
адæми дзæнсахъ кæми не’гьуса, уоми ба æнæ
стуф фæууй. Гъе, æрмæст си бон æрбарохсæй
тарталинги уэёйгæ ба æнæсцохæй фегъусуй
мæргъти, зæрдæн æхсизгондзинадæ дæттæг
зарти зæлтæ. Сгумей дон син æ уорс дзигко
уолæнти еугæндзон уолæнти цæхъалтæй
фæрсаг ку фæккæнуй, хуæнхаг фæлмæн
ирдгæмæ бæлæсти сифтæртæ æрдзæй
кæнунбæл ку батумугъ унцæ, уæд ма уомæй
æхцæуæндæр ци уа цæрæг уодæн. Адæймаг
дзæнæтон цади исмедæг уй, базуртæ ибæл
базайуй. Уæхæн алæмæтон, аргъæутги дзоруйнаг
фадуати ке нæ бафæнддзæнæй æ фæллад
исуадзун. Нæ базийнадæ кодтан мах дæр
цалдæремæй. Нæ хæццæ ци æскъауйнæгтæ
райстан, уони ставд тæрсæ бæласи хораууон
ци фингæгон рацъапп кодтон, уобæл
æривардтæн. Уæхæн рауæн ухстбæл
фезонæгæн æнæун куд ес. Цæхæрмæ тæдзæг
110

нард фиди адгин тæф адæймаги уолæфæнтæ
дзихъи кодта, æвзаги дæгъæлтæ ласта... Еци усми
нæ бакомкоммæ адагæй æрбайгъустæй топпи
гæрах — ниййазæлдæнцæ фалдзостæ. Уой
хæсдзæф, махæй цалдæр къахдзæфи изолдæр
уæларвæй дор æрхауæгау февзурстæй нæ
гъæдти цæрæг сирдти федауцæ,
хъоппæгъцæстæ, хъæндзал иуонг æма
хуæрзконд гурæ рæубес. Ледзгæ бадзой—дзой
кодта, нидæн гъæлæсæй цалдæр хатти бауаста
æма кæрдæгбæл æрфæлдæхтæй. Æрхъан æй,
галеу иуонæй тæдзæг тогæй æ алифæрстæ сурх
радардтонцæ. Радардтонцæ, адзал æрхæссæг
топпæхсти азæлд нæма банцадæй. Сергæ дунгæ
аэй æ рæубазуртæбæл хæссуй еу адагæй
иннемæ, еу комæй иннæ коммæ. Æрдзи
гъарæнгæ дудзигъæрæй игъусуй сау гъæди
сæрмæ. Æрдзи гъарæнгæ, æндæр номæй æй
куд исхонæн, кæуй, дзиназуй, æ уарзон
исфæлдистади исæфтбæл. Кæуй, дзиназуй, фал
мин ка ратдзæнæй мæ фарстæн дзуапп.
Адæймаг æма сирд, —ка си сирддæр æй?
С^ЗДЗф^^ч’’Э
111

САГЪÆС
Фæрнæ уæмæ бадзорæд, нæ зинаргъ
хестæртæ, æвзигъд кæстæртæ. Еу гьуддаг мин
рагæй æвдирзуй мæ зæрдæ, берæ фæббухстæн,
берæ фæггæдзæ кодтон, фал... Бæттæн ивазгæй
ин еу уæхæни æнæ ратонун нæ фæууй.
Раскъудæй мæ фарсти куреси къæлмæг. Уæ
фарнæ рæстæгмæ хуссæд. Адæймагæн цæуæт
ку рацæуй, уæд сæбæл æнæ мæтæ кæнун
нæййес, царди фæтгæ уотæ адтæй, уотæ æй,
æма ма æй æз дæр куд раййевдзæнæн. Царди
фæндæгтæ берæ æнцæ, уонæй алкæмæн дæр
æхца фарнæ, æхе ирисхъæ ес. Æз сагъæси
бацудтæн, кæцибæл сæ рарветон, кæбæл си
фæццæудзæнцæ кæронмæ. Аци сæрзелæггун
дзамани син ци фæндаг байамонон, абæлти
цотæ, кæбæлти сæ рафæндараст кæнон.
Рæстдзинади над син ниййамонон, æма
мин сау халæнтти æмæттаг ку фæууонцæ, сæ
мæгури гъевтæ æууелгæ ку фæццæронцæ,
уомæй син тæрсун.
Сæудегертæ исуотæ син зæгъон, æма
адгин маргæй ку фегъæстæ уонцæ — берæ
æхцати фæдбæл ку рацæуонцæ, сæ дзиллæ, сæ
ахил, адæймагдзинадæ ку феронх уонцæ.
Мæрдтæмæ нæ гъæуй нæ еугурей дæр.
112

Уордæмæ мæмæ еци хабар ку нийгъуса, уæд
дугкаг мард кæндзæнæн. Сагъæс мин æхсинуй
мæ зæрди ауиндзæнтæ, исусуй бауæри тог.
Рæстуодæй цæрун хуæздæр æй. Æрветун сæ
еци надбæл.
СЕДАНТИ ХУÆРТÆ
(тауæрæхъ)
Дигоргом. Гъæдиндзæри фæзæ. Уоци
иомæй æй худтонцæ нæ фиддæлттæ, уотæ æй
хонунцæ абони дæр æ фалдзости æрцæрæг
Хæнæзæ, Задæлески гъæуи цæргутæ дæр.
Гъæдиндзæр. Æ ном æ уæле æй — фингау лигъз
будур, идæрдтæбæл низзилдæй Сурх —хонхи
дæлбазур. Анзæн æ али афони дæр адæймаги
цæсти каст æхемæ æздахуй. Уæлдай зæрдæ —
мæдзæутæдæр ба уалдзигон бонти фæууй. Еци
афони фæзæ киндздзон кизгау æхе ку
исфæлундуй аллихузон нарæг къобалæ тæнæг
билæ пъерф деденгутæй, уæд æрмæстдæр кæсæ
ма кæсæ. Дууæ цæсти нæбал фæффагæ
кæнунцæ æ рæсугъд фæлгонцмæ фæлгæсунæй.
Дзæгъæли хумæтæги æй нæ равзурстонцæ
сæхецæн цæрæнуатæн Седанти устур æма
кадгии мутгаг дæр. Ами æрдози кæрони бæрзонд
113
8 3ак.1628

айнæгбæл.исамадтонцæ тауæрæхъти дзоруйнаг
мæсуг. Куд фæззæгъунцæ: æ ходæй æ сæр
бæрзонддæр. Адгæй имæ асийнæбæл æрмæст
еунæг бацæуæн. Уæди дзамани хе багъæуай,
бааууон кæнунмæ æндæр уæхæн æдас бунат
зин иссерæн адтæй. Уой уæлæнхасæн мæсугæн
æхе фæлгæсæн къæрæзгитæй кæсгæй имæ
фалдзæстæ арми тъæпæнмæ кæсæгау
зиндтæнцæ. Знаг сæ алфамбулай фæззиндтæй,
зæгъгæ, уæд ин æ ледзæггаг хауæггаг
фæккæниуонцæ, æ хауæггаг ба ледзæггаг. Еу
дзурдæй, Седанти авд æнсувæри æма æртæ
хуæрей цæрæнуати сæрти маргъ дæр æдасæй
нæ тæхидæ. Знаги рæстæг ку искæнидæ, уæд
се ’нсувæртæй фæстагдæр нецæмæй изаиуонцæ
се’ртæ хуæри Хорческæ, Ацирохс æма Роксанæ
дæр — топпæй ’хсгути хæццæ топпæхсæг
адтæнцæ, саздахъæй æхсгути астæу ба
саздахъæй æхсгутæ. Мадта Седанти
нæлгоймæгтæ сæ зад игуæрдтæнтæ ку
кæрдиуонцæ, уæддæр æртæ хуæри се’мист
кодтонцæ сæ цæвгутæ, сæ иуæнгти фезмæлд
мæгураудæр нæ уидæ сæ нæлгоймаг мади
бæдæлтти фезмæлдæй. уæддай дессагдæр ба
фæскуст мæйрохсмæ къæрццæмдзæгъд гъасти
сæ къахи фийтæбæл ку кафиуонцæ, симдбæл
ку æрхуæционцæ, уæд уидæ. Дала фæндури
114

зæрдесгæ зæлтæ æма къохæрдзæф
бонивайæнтæмæ нæ банцаидæ. Сурх хонхи
тегъæ, æносон цъæх дарæс нæзитæ сæмæ
сæццæ кæсæ кæнгæ еу æма дууæ хатти нæ
байзайиуонцæ. Некæд багузавæ æнцæ
фæрсаггæнæгбæл дæр. Далæ арф коми абохгæ
цæуæг Ирæфи уорсдзикко уолæнтæ, уалæ
Толосги коми сатæг ахъуз ба сæ фæрсатæнгутæ
уиуонцæ. Уиуонцæ... еу дзурдæй сæмæ цард æ
медбилти худтæй. Мæгурæй нæ
барæвдауиуонцæ се’уазæги хай дæр. Иуазæг —
Хуцауи иуазæг, еци дзурдти хæццæ
æмбалдæнцæ алкæддæр сæ дуармæ æрлæууæг
бæлццæнттæбæл. Нард фуси фид, хъæбæрхуари
кæрдзин син хуæрунмæ, уæрас къумæл æма
сæрсæргæнгæ сау бæгæни ба ниуазунмæ.
Еу цубур загьдæй, Седанти хуарзи кой, сæ
лæгигъæдæ, се’уазæг уарзондзийнади хабар
идæрдтæбæл игьустгонд адтæнцæ.
О, идæрмæбæл райгъустæй сæ кади кой,
фал... Еу бон комбæсти цæргутæбæл
исæмбалдæй æнамонд хабар. Æрбампурстонцæ
сæмæ Шахи æфсæдтæ. Нæлгоймæгтæ,
силгоймæгтæ сæ нихмæ хъæзуатон тох бæргæ
исамадтонцæ, фал сæ тухтæ æмхузон н
’адтæнцæ. Шахи æфсæдтæ, дидинбиндзитау
æнæнимæдзæ, нæхе алайиæгтæ ба кæд нифсæй
115
8*

нифсгундæр, иуонгæй хъаурæгиндæр адтæнцæ,
уæ,ддæр састи бунати байзадæнцæ.
Коми цæргутæ уæддæр сæ уæраги
сæртæбæл не’рлæудтæнцæ нæхонгæ иуазгути
къæхти буни. Æ къохи тохæнгарз, дор
райсунгъон ка адтæй, еци адæм фæллигъдæнцæ
хуæнхаг лæгæттæ, тар гъæди фемæртгæмæ æма
уордигæй мæлæт хастонцæ се’знæгтæн. Шахи
æфсæдтæн сæттун нæ бакумдтонцæ Седанти
авд æнсувæри æма æртæ хуæри дæр, нæ син
райгон кодтоыцæ сæ мæсгути федар дуæрттæ
уордигæй сæбæл топпадзагъд æма дорадзагъд
исамаиуонцæ.
Шах æ фур мæстæй бæргæ лæбурдта е
’нгулдзи фидаæмæ, ху^бул къохæй сæмæ додой
кодта, фал... Æрвиста сæмаё фæдæсмотгутæ,
комдзæуæг цæутути, радтетæ уæхе мæ къохмæ
æма уин хатир уодзæнæй, ме’фсадæн мин ци
фидбилизтæ æрхастайтæ, еци фудмиутæ,
фæдзахста сæмæ, лигъстæ син кодта. Фал имæ
уæддæр нæ байгъустонцæ Седанти
фæйнæгфарс æнсувæртæ. Цагъарæй æности
цæруни бæсти сæребарæбæл мæлæт хуæздæр —
уотæ уидæ алкæддæр сæ дзуапп Шахи
думæстæртæн.
Куд фæстæмæ, Седанти æнсувæртæн
кунæг кæнун байдæдтонцæ сæ фæрзеу æма
116

дони æвæрæнтæ, уæддæр нæ раййивтонцæ сæ
фæндтæ. Фæстаг тоги æртæхи уæнгæ дæр тох
кæндзинан знаги нихмæ, загътонцæ етæ...
Еу кæми адтæй, уоми тар æхсæвæ никкодта.
Адæймаги цæсти есге е’нгулдзæ цæвуй, зæгъгæ,
уæддæр ин фæууинæн н’адтæй. Уæд Седанти
æнсувæртæй сæ хуæртæ курдтонцæ, цæмæй
син барæ радтонцæ мæсугæй æндæмæ
рацæунмæ, кæд дон дæр фййамал кæниуонцæ,
мæсути фаддзос мард Шахи æфсæдтæй тохæн
дзаумаубæл дæр фæххуæст уианæ, зæгъгæ.
Æнсувæртæ не’сарази æнцæ хуæрти
фæндонбæл. Уомæн уæн нæййес, загътонцæ
карзæй, фал си æгæр æма æгæр ку курдтонцæ,
уæдта син æппун фæстаг аразий дзуапп
равардтонцæ. Силгоймæгтæ æнцæ æма сæбæл
Шахи æфсæдтæ кæд сæ цæстæ
не’рæвæриуонцæ, уоци нифсæй.
Хорческæ, Ацирохс æма Роксанæ сæ
дарæстæ зæронддæртæй раййивтонцæ æма
ранигъулдæнцæ æхсæви тари. Ранигъулдæнцæ,
фал хæрхæмбæлд фæцæнцæ Шахи æфсади
хъалауртæбæл. Лигъд силгоймæгтæ ан,
Задæлескæмæ нæ хæдзæрттæ, нæ бийнонтæмæ
цæуæн, дзурдтонцæ фæдфæлевæнтæ кодтонцæ,
фал сæмæ игъосæг нæ фæцæй. Еци медæхсæвæ
сæ балæуун кодтонцæ Шахи размæ. Шахи цори
117

дæр æртæ хуæри сæхе неци зонæг, неци
уинæгæй бæргæ æвдистонцæ — лигъд
силгоймæгтæ ан, дзурдтонцæ, æмгъæлæсæй,
фал. Шахи фарсмæ лæугутæй еу разиндтæй
нæхе комбæстаг, знаги къелтæстæрæг æма сæ
е исгъæр кодта, Седанти хуæртæ æнцæ, зæгъгæ.
Уотемæй ба еци комдзæуæг берæ хæттити
мийнасæ кодта Седанти мæсуги. "Нæ мади
къохæй ци фæрзеу бахуардтай æма ци ниуæзтæ
баниуазтай, етæ дин тог æма рондзæй дæ
фæрстæй ракæлæнтæ, мах æма нæ комбæсти
цæргути тæрегьæдæй. Дæу ци мадæ ниййердта,
е ба ди æ къохтæ бахснæд", — ракалдтонцæ
сæ маст гадзирахаттæй рацæуæгбæл.
Ракалдтонцæ сæ маст, фал Шах æма е’фсæдтæн
ба фур цийнæй сæ къæхти буни гъæмпи халæ
дæр нæбал састæй, кæдæй — уæдæй Седанти
федар мæсгути дуари дæгъæлтæ нæ къохи
бафтудæнцæ, зæгъгæ.
Сæ разæй ракодтонцæ Ацирохс, Хорческæ
æма Роксани, бадзоретæ уæхе номæй уе
’нсувæртæмæ — мах уæ хæццæ ан, уой ма ской
кæнтæ, уотемæй, загътонцæ син етæ, Сæ зæрди
æдтæй æнсувæртæбæл сайдæй рацæун. Фал
син Седанти хуæртæ сæ фуд фæндтæ
уайтагьддæр базудтонцæ æма Шахæн æргом
дзуапп равардтонцæ: "Мах хевид хуартæ некæд
118

адтан, не’сувæртæ нæ фæрци уæ къохти
бафтуйуонцæ, уæхæн гъуддаг нæ сæрмæ не
’рхæсдзинан. Нæ фимæлтæ дæр кæрæдзебæл
комдзæуæг некæд цудæнцæ, еци федар фæтгæ
мах дæр нæ фехалдзиан, комдзæугути номи
хæццæ цæруни бæсти кадæбæл мæлæт
хуæздæр, — загътонцæ етæ карзæй.
Рахесæй, галеуæй син ци нæ кодтонцæ,
метæй мæсгутæ син аразтонцæ, сугъзæрийнæ,
æвзестæ гъосицæгтæ, къохдарæнтæй син сæ
зæрдæ æлхæдтонцæ, уæдл,эер къæрттæй — цъола
на рагæлстонцæ, не’нсувæртæ, нæ аланти намус
уæййаг некæд адтæй, агоретæ æндæртæ, æ тог
е’стæг æрттевгæ бибитæбæл ка баййевдзæнæй,
æндæр уæхæн адæми муггаг.
Еци дзурдтæ фегъосгæй, Шахи маст æ
мæстдони исирадæй æма æ сæтæ калгæй
ралæхурдта: "ци бони хуарзмæ ма æнгъæлмæ
кæсетæ æви æй уæ цæститæй нæма
фæууидтайтæ, уе ’смотæнтæй æй нæма
басмустайтæ — уæ кæрон æрхъæрттæй,
сæрустур алантæ. Мæ къæхти буни айтæ,
уæдаæр уе ’сæфтбæл иæма æууæндетæ! Тагъд
рæстæги аци бунæтти алайнаг дзурд нæбал
райгъусдзæнæй. Кувтайтæ, табу кодтайтæ
Дигори изæдтæ, Хæнæзи Уацеллайæн æма уин
ци фенхус æнцæ, уомæн уæхуæттæ æвдесæн.
119

Етæ дæр нур мах фарс æнцæ, еу уæлахезæй
нæ устурдæр уæлахезмæ хонунцæ.
— Нæ дзиуæрттæ, изæдти кой кæнуни
аггаг нæ айтæ æма. сæ ма дзоретæ. Цæстæбæл
ци уиндæуй, уомæй нæ цардæуй. Цард цæуй
æма фарнæ æ хæццæ хæссуй, кæдима— идиба
уæ Дигори изæд æма Хæнæзи Уацеллай
фудæнхæ фæууидæ, уæ хæдзæрттæбæл куд
нæбал исамбæлайтæ, уæхæн амонд ба Хуцау
радтæд, — никки карздæрæй дзурдтонцæ
кизгуттæ.
Шахæн хуæрти дзуапп гъулæг куд нæ
адтайдæ æма фæгъгъæр кодта: "Тагъд сæ мæ
цæстити разæй фæддунд кæнтæ, сæ маргæйдзаг
уодтæ син исæскъунетæ, сæ мæрдтæ ба син
нæ куйти амæттаг бакæнетæ, алайнаг кизгутти
фиди хуæрдæй сæ губунтæ нæ
фæрресдзæнæнцæ.
— Седзæрæй байзайæг сабитæ, æнæ —
дарæг фæууæг ниййергути тæрегъæд уæ фæсте
æфтуд фæууæд, æхсæви уин хуссæг ма уæд,
бонæ ба æнцойнæ — Алайнаг кизгутти фидæй
ци куйтæ хæссунмæ гъавис, етæ ба уæ
мæрдтæн фæлдист фæууæнтæ, е уин нæ
хуæздæр арфæ.
Шах æ фæндæ нæбал раййивта. Сæ къохæй
мæрдтæмæ бацудæнцæ Седанти æртæ хуæри.
120

"Тæрегъæд дори губуни дæр нæ лæууй".
Дугкаг æхсæвæ рацудæй сах къæвда. Арв æма
зæнхæ кæрæдзей хуастонцæ, уарундон
къибилай комæй калæгау, калдæй. Уазал дони
æртæхтæ æхснадтонцæ Седанти æдзард хуæрти
тогахурст цæсгæмттæ. Бонæрдæмæ ба бæстæ
гæбар —губур фестадæй. Раскъудæй Седанти
мæсуги цæгат фарс бæрзонд фæццæуæг Сурх
хонхифарс. Раскъудæй æма æрхæ æ буни
пинниурста Шахи æфсæдти, хуæрти æлгъист
сæбæл æрцудæй. Тухгæнгутæн сæ мæрдтæ æнæ
ивæрд æнæ цæститæбæл хуæцæгæй æрхи
амæттаг фæцæнцæ. Уæдæй нурмæ еци бунат
хонунцæ "Ихæлд".
Седанти æртæ хуæрей ба медкоми
дзиллитæ Задæлески гъæуи бакомкоммæ, Дигори
изæди ковæндонмæ хæстæг кадæ радæй
банигæдтонцæ. Ниссагътонцæ син
циртдзæвæнтæ лæгæнбæрцæ къæйдортæй.
Кæд æма кæд адтæй еци æнамонд хабар,
уæддæр сæ абони фæлтæр не’ронх кæнунцæ.
Сæ циртити рæзти рацæугæй син нæлгоймæгтæ
сæ ходтæ исесунцæ, силгоймæгтæ ба син, рохсаг
зæгъгæй, гъар цæстисугæй бауомæл кæнунцæ
сæ уазал цирти дортæ.
121

ХÆНÆЗОНИ ÆРДОЗÆ
Хæнæзон. Уоци номæй хонунцæ
Дигоргоми цæрæг дзиллитæ аци æрдозæ. Æ ном
æ уæле æй, кæддæр ами медкоми Хæнæзй
гъæуи цæргутæн сæ уотæртæн бунат адтæй }
Таухуæрæнти, зуймон гъист бонти сæ фонс амй
ефхастонцæ. Мæ фидæн дæр си къæсамаД
адтæй, ами рарвиста æ æвзонги бонтæ фонси
хæццæ тохæнтæ кæнгæй. О, ами рарвиста æ
царди фулдæр бонтæ. Аци фæзи æвæдзи уæхæн
зæнхи гæппæл, уæхæн дори цæндæ нæ
байзадæй, æ хеди æртæх кумæ не ’ртагъдæй,
æ къах кæми не ’рæфсарстæй.
Нæ байзадæй, е рандæй хуæрз æригонæй
е ’носон хæдзарæмæ. Мæн, æ еунæг бундори
арæх фæххонунцæ сæхемæ æ цæуæнтæ, æ
хæтæнтæ.
Сæумон хорискаст æма æй изæйрон
зæрæхсет кæми æййвфтонцæ, еци бунæттæ,
гъолон уарзтæй уарзун æз дæр, мæ уоди’
мондæгтæ си уадзун, не’фсæдунцæ цæститæ сæ
уиндæй. I
Мæнæ бабæй кæддæрау абони дæр мæ
гъостæбæл æрцудæй "Бахæргъау" - цъеуи
асæст гъæлæс. Æрлæудтæй мæ зæрдæбæл, аци
122

маргъи туххæй мин нæ синхонти зæронд лæг
Беслæн ци тауæрæхъ радзурдта, е.
Раги, хъæбæр раги, дан, æрцудæй еци
хабар. Цардæй æма адтæй еу мæгур лæг. Æнæ
мадæ, æнæ фидæ, æнæ хеон. Зæнхи реубæл
мæн æй, зæгъгæ, кæмæй зæгътайдæ, уæхæн
хеон ин неке адтæй. Гъомбæл кодта есге
фæсдуæртти. Гъама мæ фæстаг, цомамæ
фиццаг, уотемæй æрвиста æ бонтæ. Ирæзгæ
уодæн еу доги æнæ байрæзгæ ци амал ес.
Байрæзтæй — ихуæрстити нимæдзæ еу фулдæр
бацæй. Есге фонси æргъæутти фæсте цæугæй
къуæхтæ кодта е’взонг царди бонтæ. Фал бабæй
ибæл ами дæр æ хъисмæт гадзирахаттæй
рацудæй. Еу фæззигон цæзæ бони æ бæхæрæ —
гъауæй дзæвгар фæкъкъуар æй. Зæнхæ цума
сæ буни раскъудæй, уоййау думд—дæлингæ
фæцæнцæ. Ихуæрст биццеуæн æ байуантæ
æркалдæнцæ, æ сæрмæ æнæкæрон арв имæ
арви тъæпæнæй устурдæр нæбал зиндтæй,
дувудон фуди бахаудтæй. Æ хецаумæ фонс
гъæуаггинтæй ку нискъæра, уæд ин æ
бауæрбæл гæрзин æхсæй ке æрцæудзæнæй, е
ин æнæ зонгæ н’адтæй. Ма ниццæуа, æма е ба
дугкаг мардæрцуд, æндæр кумæ бацæуа, ка æй
байуазæг кæндзæнæй, сау гъæди халонау
123

еунæг, æнæфæххуæцæг ку æй, ка фæууодзæнæй
æ фарс?
— Неке...
Æмæ уæд хорнигулæнмæ æхе рахатта,
байгон кодта æ реутæ æма нидззиназта. Уæ
Устур Хуцау, ду мæ исфæлдистай, ду бауагътай
уод мæ бауæри. Цардæй гъезæмарæй уæлдай
неци бавзурстон хуарзæй. Игон бауæр æма
бæгъæнбадæй есге фæсдуæртти рахау —бахау
кæнгæй рарвистон мæ саби бонтæ. Мæ
байрæзти дæр минкъийдæр хъицудæндтæ нæ
ниуазун. Ме’сон дæр амондгундæрæй нæ уинун.
А мæ уод æй, æма мин æй куд равардтай, уотæ
мин æй есгæ дæр ракæнæ.
Кæми иссердзæн æз уой бæрцæ фонс
ме’лдарæн... æмæ хæкъурццæй никкудтæй.
Хуцаумæ фегъустæй æ дзурд. Лæг æ
медбунатæй æрбадунд æй, æ лæууæн бунатæй
ниппæр = пæр кодта æнахур листæг сау пакъу
маргъ "бæхæргъау" "бæхæргъау" уасгæ. Нур
тъмитьмай догæй абони уæнгæ агоруй е ’сæвд
бæхæргъау. Гъарæнги дзурдтæй дудзигъæрæй
азæлунцæ сау гъæди арф унгæг кæмтти,
сæрисæфæн айнæгути тегътæбæл. Аци бунæтти
рафецауæг бæлццæнттæй "бæхæргъауи"
зæрдхъурмæ уаст фиццаг хатт ка фегъосуй,
уонæй æнæ бафæрсгæ неке фæууй. Кæмидæр
124

фæндаггон фæдздзæгъæл æй æма... Мæн
уæхæн фарст радтун некæми багъудæй — хуæрз
æригонæй дæр аци рауæнти еу æма дууæ хатти,
миййаг, ку нæ адтæн. Хуасдзаутæн донхæссæг
уогæй ин фегъустон æ тауæрæхъ дæр. Уæдæй
абони уæнгæ берæ бонтæ, берæ æнзтæ
раевгъудæй, берæ рауæнти раййивта æ
цæуæнтæ Сгумей дон, фал... Нæ фендæрхузон
æй æрмæст фæзи уиндæ. Кæддæрау æ
аллифарс ирæзуй, ставд зæнгæ тæрсæ, тæгæр
æма фæурæ бæлæстæ. Æрдозæ уæлдай
рæсугъддæр ба сæрдигон бонти фæууй,
аллихузон, цъæх, уорс, сурх деденгутæ хæрхæ,
ка сæ банимайдзæнæй — е ’цæг цæсгом уæд
равдесуй, хæрдгæ худтæй бид горцъейау
адæймаги цæстикаст æхемæ здахуй. Сгумей
дони уолæнти еугæндзон сæбар —субур, цъæх
дарæсæй фæлуст бæлæсти сусу—бусу адæймаги
уæлмонц, уæлтæмæн гъудитæбæл æфтаунцæ.
Эх! Цард ци хуарз дæ — дзорунцæ се ’нæстуф
зирзирæг гъæлæстæй. Мæн дæр алкæд сæхемæ,
æвæццæгæн, уой туххæй фæххонунцæ.
Фæххонунцæ, æз ба си мæ фиди къахдзæфтæ
фæййагорун. Æрдзи гъæбеси ке байдудæнцæ, е
ми не ’руæгас кæнуй. Дудзигъæрæй мæмæ
игьусуй æ рист уоди гъæрзун, æ фæллад уоди
пæтун — ниффæрсаг ин кæнунцæ Сгумей дони
125

уорс дзигко уолæнтæ æма "бæгъæргъау" æ
зæрдхъурмæ уастæй.
КАТАЙ
Мæ хуарз æнгарæ Георгий хæццæ нæмæ
еу маргъи дууæ базурей номæй дзурдтонцæ нæ
синхбæсти цæргутæ, арæх ке хæццæ æмбалдан,
етæ. Æма куд нæ. Æхсæвæ фунæй кæнуни
рæстæгæй æндæр кæрæдземæй некæд цох
кодтан. Тогхæстæг дæр æййафтан æма еу
цæсгоми цæститау æндаг бакастæй кæрæдзей
цæрмæстъигъд кæд нæ бакодтан, уæддæр нæмæ
фиццаг фæууинди ба цидæр æмхузæндзинæдтæ
ес. Гъе, æрмæст уоди гъæдæй бунтон фæйнæ
хузти ке ан, е ба фæстаг рæстæги бунтон
ирддæрæй рабæрæг æй. Æма куд нæ, æхцагинти
хæццæ ин еу хæдонæ дæр æгæр урух иссæй.
Æ уæледарæс дæр кæмити фæззинаргьдæр æй,
кæмити, фембæлгæй дæр мæбæл фиццагау
нæбал бауозæлуй, ку фæдздзоруй, уæддæр
æрмæст дæр æ берæ æхцати таус фæккæнуй.
Мадта æрмæст фæстаг рæстæги хуæдтолгитæй
цал раййивта, е дæр дессаг æй, уæлбекъон —
126

имонау силгоймаг уæледарæс усмæн
æййевæгау, сæ еу-иннемæй зинаргьдæр æма
рæсугъддæрæй æййевуй. Адгин марг берæ
æхцай уацари бахаудтæй, мæнбæл фæууæлхонх
æй, абони мæ гъенцъун уобæл нæй. Нæ, соцъа
имæ нæ кæнун, мæ уодигъæди уæхæн ацъагъуæ
некæд адтæй. Мæ катайи сæр æндæр æй,
растдæр зæгъгæй ба "крутойти" нимæдзæ
бабæй еу фулдæр ке фæцæнцæ, уобæл æй мæ
медхъурдохæн, мæ мæтæ, мæ гъенцъун.
ÆХСÆВИ УНÆР
(Цауæйнони финститæй)
ДИГОРИ сау гъæдæ. Идардæй кæсгæй дæр
дессаги рæсугъд федауй. Æрмæст æ еу
фæууиндæ дæр циуавæрдæр æхсизгондзинадæ
æфтауй адæймаги зæрди, фал уæлдай дессагдæр
ба, хæстæгдæр имæ ку бацæуай, уæд æй.
Бæрзонд фæццудæнцæ ставд тæрсæ, фатхъæдæ,
тæгæр, фæрæ бæлæстæ. Хуæрзконд федауцæ,
сæ сифтæртæй фæлуст хехтæ сæумон кенæ
изæйрон ахъузмæ: денгизи уолæнтау рауолæн
кæнунцæ. Арф сæрисæфæн кæмттæ, талингæ
мæскъитæй æвзургæ цæугæ — дæнттæ хæл —
127

хæлгæнгæ уайунцæ размæ листæг цæхуарæбæл
цæстисугау рæсог æма ирдæй. Сау гъæди
фæсалгун æрдозтæ, деденæггун хуасгæрцитæ.
Ци ма уæ уомæй рæсугьдаæр! Кæсæ æма сæмæ
кæсæ, дæ реуидзаг фæндон уолæфæ рæуæг
æма кæдзос уæлдæф.
Уæлдай дессагдæр ба æ цæрæгойтæ’нцæ,
хатгай си бон изæрмæ фæрразелæ —базелæ
кæндзæнæ, фал неци, цума си æппундæр
цæрæгой дæр нæййес, æрмæст зарагæ маргъæй
уæлдай уотæ, хатгай ба уайтагъд дæ цæстæ,
райахæсдзæнæй ледзæг хутæ, тарст сæгуттæ.
УÆХÆН рæстæги дæ лæгигъæдæ æма
дæхуæдæг, куд исарæхсай, уотæ фæххайгип
уодзæнæ ’Фсатий фонсæй. Мæнæ ’мах
цалдæремæй исраст ан,- Æхсинцъиаги ком ке
хонунцæ, уобæлти. "Æнæсæр" дони
билгæрæнтти цалдæремæй æрбадтан арæсæни.
Мæнæн, куд къуари кæстæрæн, цæугæ рауадæй
се’гасемæй идарддæр æма бæрзонддæр. Ци
рацудайдæ, ка’й зонуй, уæдта мæ* дæллаг
фарсæрдигæй цалдæр æхст гъæри фæццудæй.
Æз мæ фалдзостæмæ ракæсæ — бакæсæ
ракодтон, æма мæ цæстæ ку нецæбæл
æрхуæстæй, уæдта тагъд — тагъдæй мæхе
ни^ййистон, æхст ци’рдигæй фæццудæй,
еци’рдæмæ, æма фæууидтон:
128

Арс æ хъæболи алли фарс разел —базел
кæнуй, æма цидæр æнахур зæрдæресæн богъ —
богъ бакæнуй, æ бæдолæ æ размæ хæмпæлбæл
æ тоги’вдулдæй, хатгай —еу æй размæ
гæлдзæгау ракæнидæ æ къембурæй, фал кæми:
цалдæр хатти ма æ гæндзæхтæ батилдта æма
басабур æй, æрмæст ма æ дууæ иуоней астæуæй
тог пурх кодта æма фалдзостæ тогæй хурста,
мадæ ба æ размæ хъурдохæн кæнгæ хæстæг
бацæуидæ смуститæ кæнгæ, ку ба æ алли
фарсмæ ракæсæ —бакæсæ ракæнидæ. Æз мæ
хъримаг сабургай исистон æма ’й бадардтон
мадæ арси ’рдæмæ. Еци рæстæги мах фенгаст
ан кæрæдземæ. Еци цæсти каст абони дæр мæ
зардæй нæ цох кæнуй: раст уодесæг адæймаг
æ марæгмæ куд ракæса, еци хузи. Сурх
хъоппæгъ дууæ цæсти, фудæнхæй се ’дзаг
уогæй, æдзинæг кастæнцæ ме’рдæмæ.
Цæвæ й, цалинмæ дæмæ æхуæдæг нæма
балæбурдта, уæдмæ — фегъустæй мæмæ кедæр
дзурд. Æз дзæвгарæ рæстæг цавддорау фæддæн
æма ци кодтайнæ, уой нæбал зудтон. Фал
уæддæр хъримаг ба не’руагътон. Гъе нур имæ
мæнгæ ралхъевон, зæгъгæ, уотæ ба арс æ
фæстаг дууæ къахебæл ислæудтæй æма
ме’рдæмæ æхе рахадта, нæуæгæй бабæй
зæрдресæн богъ —богъ никкодта, раст цума ми
129
9 Зак. 1628

коргæ кодта, мæ уарзон хъæболи мин ку
рамардтай, уæд мæн æнцад цæмæннæ ниууадзис
мæ рист зæрди хæццæ. Æ дууæ раззаг къахей
дзæмбутæй ба æ гъунгун цæсгомæй гъунтæ
пъæстутай æртонидæ, фал уæмæр ме’рдæмæ
ба еу гæпп дæр не’рбакодта.
— Цæвæй, ци имæ кæсис! — фегъустæй
бабæй дзурд, — дæу хъримаг рæвдзæдæр æй,
æндæр ибæл рауæни ку нæ рауайа, уæд нæ
хути хафт никкæндзæнæй, — бафтудта ма æ
дзурдтæбæл мæ фæсте комæй исхезæг
Аслæнбег. Арс ба уæддæр лæудтæй æ
фæстæгутæбæл æма ме ’рдæмæ богъ —богъ
кодта, раст цума дзурдта: "Ци куст мин
бакодтайтæ, мæ уарзон бæдоли мин цæмæн
æрбабун кодтайтæ".
— Ци фæнди дæр фæууæд, æз æй æхсун,
— исдзурдта Аслæнбег æма сампали къæбар —
къубур иссæун кодта. Æз Аслæнбегæй
ракурдтон, цæмæй æй ма фехса. Ци ма рацудæй,
ка й зонуй, уæдта арс æрлæудтæй æ къæхтæбæл
æма дзалгъæди фæййаууон æй, е стуф ма
дзæвгарæ рæстæги игьустæй, уотемæй. Уæдмæ
еутуремæй дæр бамбурд ан æ^а нæ амæттаги
алли фарс æртеголæ. ан. Еует[æ мæн фудгин
кодтбнцæ, дугкаг дæу байтамал&зинади туххæй
рандæй, зæгъгæ.
130

— Тæрегъæд кæнис, уæд цауæни дæр ма
цо( - бауайдзæф кодтонцæ мæнæн, фал син
гъуддаг Аслæнбег лæмбунæгæй ку радзурдта,
уæдта мæмæ фæффæлмæндæр æнцæ.
Уæдмæ хор рафтудæй. Мах дæр рараст
ан идардаæр, фал хæстæгдæр æрдозтæй еуемæ
ку æрхъæрдтан, уæд ме’мбæлттæй еу фæндон
бахаста: "Заманай дзæнæти рауæн^ ами
бакæнæн æхсæвеуат".
— Æрмæст æрдзи рæсугъддзинадæмæ
гæсгæ дæр æмбæлуй, исарази ан еугурæй дæр.
Не ’хсæвеуати бунатæй цалдæр сардзини
уæлдæр ставд тæгæр бæласи бунæй цæстисугау
расогæй сур —сургæнгæ уадæй сауæдонæ.
Цалдæр минуттей фæсте хускъæ согæй арт
гур —гурæй цæфстæй. Сурх цирени ’взæгтæ
хæрдмæ ивазтонцæ æма идудæнцæ арви
гъæбеси, сæ фæсте хъуæци уорс къубулæнттæ
уадзгæй. Уæдмæ искалдæй фезонæги æхцæуæн
тæф дæр.
Фæсæхсæвæртæ. Æрсабур æй æрдзæ. Нæ
аллифарси гъæддон бæлæстæ æгомугæй
лæуунцæ, æрмæст æхсæви ахъузмæ нидæн
сæбар — субур кæнунцæ сæ хускъæ къуæцæлти
къæрццитæ æма æхсæйвон цъеуи уаст
"бæхæргъау", "бæхæргъау", зæгъгæ.
Еци афони, æхсæви тари нæ гъостæбæл
131
9*

рауадæй цидæр æнахур унæр, кæуни хузæн.
Нæ хуссæг идардмæ фæллигъдæй æма деси
бацудан, ци уа, зæгъгæ. Уæд нæмæ нæ къуари
хестæр фæдздзурдта: æз æма Аслæнбегмæ: "Уæ
абони рæдуд исраст кæнтæ, уотæ загътайтæ,
арсæй тæрсгæ нæ фæккодтан, фал ин тæрегъæд
фæккодтан, нур бабæрæг кæнтæ еци унæр æма
ин æ бæрæг æрхæссетæ".
Мах, унæр ци ’рдиги цудæй, еци’рдæмæ
рараст ан, кæд зин сахат ескæци цауæйнонбæл
æркодта æма æнхусмæ дзоруй, зæгъгæ. Берæ
нæ нæбал гъудæй нæ абони’хсæн бунатмæ, уотæ
нæ гъостæбæл рауадæй зонгæ арси богъ — богъ,
абони ин æ хъæболи кæми рамардтан, еци.
рауæнмæ æрбацудæй мадæ æма раст цума æ
бæдоли æрбайсæфтбæл кудтæй, уæхæн цидæр
æнахур зæрдæагайæн богътæ кодта. Нæ бон
адтæй æ фехсун, æ рамарун, фал бабæй ин
батæрегъæд кодтан æма æнæстуфæй рацудан
не’хсæйвон бунатмæ. Не’мбæлттæн еци хабар
ку радзурдтан, уæд нæ хестæр Хъамболат
сабургай исдзурдта: "Æцæгдзинадæй арс æй
сирдти муггагæн сæ тæккæ зундгиндæр".
Уæдæй рацудæй дзæвгарæ рæстæг, фал
æз ба абони уæнгæ арсмæ мæ хъримаг нæбал
исистон.
132

ДОДТАНИ САЙТАН
(Сатирикон радзурд)
Фæстаг рæстæги Додтан æ кеми ке нæй,
е æрмæст æ цæсти каст нæ, фал æ къахи
æфсæрстбæл дæр æргом бæрæг æй. Мартъий
мæйи асæст бонау æнкъард æма фæлладхузæй
тæнуадæлтти сæрмæ, уорс халас æфтуд æмраст
æрфгути бунмæ хуст тъæригъоси æрхотугау
мæлдзой æнгæс æвдесунцæ æ дууæ мудхуз
цæсти —æ хебæлæмвæрсгæ кир —кир дæр
пæбал игъусуй. Мадта фиццагау сæрбæрзондæй
дæр нæбал цæуй. Цума си устур зинаргъ
дзаумау фесавдæй ма уой агоруй, уоййау
сæргубур æма иуонтæ бæрзондæй еу къах
дукъахæй уозгæ æфсæрст кæнун байдæдта.
Рамбæлæг дæр имæ кæд æхуæдæг исдзора,
схзндæр бонхуарз дæр некæмæбал дзоруй. Цума
ци фуди мелæ æ бæллах ниввардта Додтанбæл.
Ци фидбилиз ин æркалдта æ байуантæ?
Зæрдæмæ никкæсæн фæтгæ нæййес, ци маст
ин хуæруй æ уоди,уой, ка ’й зонуй, фал... Адæм
|ййдæнæ æнцæ. Кæд Додтан æхуæдæг æ зæрди
|соеæг ристи дуар некæд некæмæн райгон кодта,
Уæддæр æй лæдæргутæ ба фæцæй. Æ цæстити
Мæтхуз каст æма ибæл е’уæнгти тухæзмæлд
^омдзæуæг цæунцæ æма куд нæ... Додтан
133

раздæр устур бун*— ку ^^ æ дзурд ку цуДæй,
УС2Д æ цæститæ дæр ходгæ кодтонцæ, уæхæн
усмæ уидæ æма зинги стъæлфæнтау кæд
æрттивтонцæ. Æ кир — кирæй ин банцайæн
нæбал уидæ, æ косæн уати фæрстæ дудзигъæр
кодтонцæ. Гъе, æрмæст имæ еухатт ка
бацæуидæ,. е имæ дугкаг цуд некæдбал
бакæнидæ, кæд æй гъуддаг уидæ, уæддæр.
Уомæн æма некæд неке гъуддаг исаразта, æхе
æппæлунбæл исбæндæн уидæ, æма бацæуæгмæ
кæронмæ дæр некæд байгъуста. .Устурдæр
æнхус кæмæн бакæнидæ уомæн, ба æ дзуапп
алкæдаæр цæттæ адтæй:,"Еци гъуддаги дин мæ
бон неци банхус кæнун æй, дæ зæрдæ мæбæл
ма раходæд. Уæртæ си мæнæй устурдæр
хецæуттæ ка æй, уонæн ракæнæ дæ хабар. Кæд
мæбæл унаффи бара уайа, уæдта мæбæл дæ
зæрдæ дарæ, дæ фарс ке радзордзæнæн, уобæл.
Еу цубур загъдæй, æхецæн уæлдай сæри нез
некæд кодта. "Алке æ биндзæ æхуæдæг сорæд"
— хебарæй райзайгæй æ меднимæр еу æма
дууæ хатти нæ нитътъæлланг кæнидæ. Æ уод,
æ цæстæ, есге ин цæстæмæ миутæ ку кæнидæ.
Æнæкъелæ цалхау æ "хуæрзгæнæги" æллифарс
разел—базелæй нæбал æфсæдидæ. Уомæн зин
ци адтæй, уайдзæф ин ка бакæнидæ, е ин хъанти
талæуæй аддæр уодаæр Нæ уидæ.
134

— Æхе фудгини бунати æвæрун- некæд
уагъта.
— Ду ба мæнæн бауайдзæф кæнун куд
бандиудтай, æз ка дæн, уой нæ зонис, мæн ами
коммунистон парти ниввардта, æма кæд нæ
разамонгути унаффитæ дæ зæрдæмæ нæ
цæунцæ, уæдта дин æз дæ бунат иссерун
кæндзæнæн, Сибири ма дæу фагæ бунат
разиндзæнæй, мадта гъæдкалæн фæрæти
туххæй дæр нæ бакъулумпи уодзæнæ. Дæ
пъисмо салдæй хъæртдзæнæй дæ бийнонтæмæ,
дæ пъирибæл хуæцун ку нæ зонай, уæд. Хецау
ци нæ кæнуй, мæгур ци нæ бæлсуй, æнхусмæ
бацæуæгæн æ масти дзæкъолæ ниддунсидæ,
уотемæй си рацæуидæ. Уæлдай геруздæр ба
компартий иуæнгтæмæ æвдиста æхе. Æ бацуд,
е’сдзурд æ зæрдæмæ нæ фæццудæй, зæгъгæ,
уæд æй æртхъерæнти амæттаг бакæнидæ.
— Дæу хузæнттæн нæ партий рæнгъити
бунат нæййес. Мæнæ ма фиццагдæр ци Бюро
уа, уоми дин æркæсдзинан дæ гъуддагмæ æма...
Бацæуæг æ зæгъуйнаг дæр нæбал зæгъидæ,
уотемæй ледзæг фæууидæ. Абони еци рæстæг
раевгъудæй. Коммунисттæн демократтæ сæ
базуртæ фæццубурдæр кодтонцæ æма фиццагау
уотæ бæрзæнтти тæхун нæбал æй сæ равгæ,
сæ хъисмæти тæрхонбæл ба уæддæр къох нæма
135

исистонцæ. Уонæй сæ еу Додтан æй. Устур
хецауи хуæдæййевæг уни фæлтау, минкъий
кустуати разамонæгæй косун хайирдæр ке, й,
уой раги ниттергади кодта. Æ уод æ цæстæ -
уæллæй дæлæмæ баргин унаффитæ скъæрун.
Гъе, æрмæст ци нæ уарзуй, — æ æрдæгæууилд
гъудити нихмæ æ.фæндон ка зæгъа, е ин
бугурунæй адтæр —уоддæр нæбал фæууй-
тоггини цæстæй имæ ракæсуй æ æнæбунати
æхсилкъитæй ин æ куст исæнадæ кæнуй, æма
ин æ куст уадзгæ дæр æрцæуй. Додтанбæл ба
уæд базуртæ базайуй, æ геруз зæрдæ хорбадæнй
истæлфуй. Ме’мигиртæй бабæй еуемæй
исуæгъдæ дæн, зæгъгæ, æ медбунат хæпполтй
фæххауй.
Фæххауй, фал фæстаг рæстæги, устур
хецау ин æ кусти аййеппитæ æ цæстæмæ ку
бадардта, уæдта æ байуантæ æркалдæнцæ
Кустмæ бунтондæр æ къох нæбал тасуй, уогæ
си раздæр дæр æхецæн зин нецæмæй лæвардта
кустуатбæл хуæрзæй дæр æма фудæрдæмæ дæр
некæми фæббæрæг æй. Гъе, æрмæст æй аб
бийнойнаг ба уайтагъддæр æристæфтæй.
Раздæр — еу фонси кой дæр ракæнидæ, сее
бунтæ син ниссæрфидæ. Мадта хæдзари æндæр
куститæмæ дæр æнæфæккæсгæ некæд фæцæй,
фал... Фал а — фæстаг дзамани ба бунтоН
136

æндæрхузи æвдесун райдæдта æхе. Æ уод æ
цæстæ хебарæй бадун. Æ къæхти бунмæ æ каст
искæнуй æма дæрхцæ заманти æ сæр нæбал
исхъел кæнуй, цæбæл фæгъгъуди кæнуй —
Хуцау æ зонæг.
— Нæ лæг, цидæр маст дæмæ ес, цидæр
æнахайир гъуддаг дин дæ зæрди едæгтæ
ке’хсинуй, уой инун дæ катайтæй, фал дзоргæ
неци кæнис æма нæдзоргæбæл æз дæр сойин
цирагъау тайун, сæуæндони арти ба содзун. Еу
хатт ин уайдзæфгæнæгау бакой кодта æ
бийнойнаг. Додтан цума рагæй дæр еци
дзурдтæ фегъосунмæ æнгъæлмæ кастæй, уоййау
уазал медбилти худт æ цæсгомбæл фæббæрæг
æй, тæнæг билти æхсæнæй разиндтæнцæ
дæндæгутæ æма нидæн хурфæмæ дзорæгау
райгъустæй æ дзурд.
Эх! Мæ уодлæууæн, мæ уæхерити гъар
гьæццол, еу Хуцау мæ исафта, иннæ ба хуарз
кодта æма мин дæу мæ къохи бакодта — табу
е’стурдзинадæн, уорс галтæй ин ковунгъон куд
исуон, уæхæн амонд ба махæн дæр балæвар
кæнæд... Цидæр зæгъун ма гъавта, фал æ дзурд
фæстæмæ ранихъуардта Додтан. Къæхти бунæй
арф ниууодæфгæй, сагъæсхузæй æ рахесфарс
киунутутæй æмидолæ тæрхæгмæ сæццæ кæсæ
кæнгæ байзадæй.
137
ЮЗак.1628

Силгоймаг æ сæри хецауи тухст уавæрмæ
кæсун нæбал бафæразта æма æ цæстисугтæ
ростæбæл æрзæйæ кодтонцæ.
— Не’нæуарзæнттæ кæуæнтæ, нæ
фидбилизмæ нин ка бæллуй, уони хæдзæртта*
гъарæнгæгæнæг уоститæй макæд исревæд
уæнтæ, гъе син мæ хуæздæр арфæ.
— Амменæ уæд, аменнæ уæд, игъæлдзæг
рæстæг сæбæл макæд искæнæд, фал...
Не’фсийнæ цидæр зæгъун дæ фæндуй, —
зæгъæ, кæдимæ идиба дæ гъæлæсæй
сугъзæринттæ исхауидæ.
— Сæкæр дæ дзухи, раст мæ балæдæрдтæ,
хумæтæги нæ фæззæгъунцæ: Лæг æма уосæ
еу фæрæтгьæдæбæл барст æнцæ, зæгъгæ.
— Раст дæ, фал ми ци гъазис, зæгъгæ дæ
зæгъуйнаг, ду ба кæнтæй кæсæгмæ рахъæрттæ,
æмбесæндтæ мин хæссис. Аци бонти мæхе дæр
нæ уарзун, ци мæбæл мæ’бæрни косгутæ
исфæлхæттæнцæ, мæ уиндæ син тъомурун
фестадæй, мæ дзурд бугурун, ци ба ми райони
хецау æ нихтæ ниссагъта, æмбурдти мæ куйти
хуæруйнаг бакæнуй, дæ куст хуæздæр уагбæл
ку нæ райаразай, уæд дæ бунатæй уæгъдæгонд
уодзæнæ — æртхъерæнтæ мæмæ кæнуй. Уомæй
разгЛæ ци хецæуттæ адтæй, уонæн бæзтæн, а
ба ми фæууидта æ уодесæг, — ралæхурдта æ
138

зæрди хæртæ Додтан. -
- Мæ разæй дæбæл хуарз цæудзæнæй,
мæ уарзон сæри хецау. Берæгъбæл фудбон ку
ракæнуй, уæд куйи къæхти буни дæр ратулуй.
Арв куд цæвуй, уотæ семун гъæуй* еци
æмбесонд макæд иронх кæнæ. Дæ фидæ ци
мæрдти æй, уоми рохсаг уæд, е уæхæн рæстæги
дæуау æ хурфæмæ игъосунбæл некæд фæцæй,
Хецауади билтæ исæрдунмæ дæсни адтæй.
Фæрзеу ба, дæхуæдæг æй мæнæй хуæздæр
зонис, цифуддæр знæгти дæр бафедаун кæнуй,
Раздæри знæгтæ, еу мадæй райгургæ
æнсувæртау бауарзунцæ кæрæдзей.
- Мæ мастбæл мин цæнхæ ку иæ
рæгæнисæ, æнæуой дæр мæ маст мæстдони
нæбал цæуй, кæд ратъæпп уодзæнæй, е бæрæг
нæй, ду ба мин, æз ниххусса, зæгъгæ, дон кæбæл
калун еци артбæл хускъæ къуæцæлтæ æвæрис.
Равзурстон ду куд зæгъис, уотæ дæр, къуар
хатти æй худтон ресторанмæ, фал мин некæд
исарази æй, æ райгурæн бонмæ ма ии
лæвæрттæ дæр балхæдтон, фал ма разæгъай
æма сæ кæд райста, æ дзоруйнæгти дзæкъолæ
райхалдта Додтан.
Мадта ма мæнæ еу фæндæ ес, рагæй дин
æй фæуун зæгьуйнаг, мæ билалгъмæ исхъæртуй,
уæдта æй фæстæмæ ниннихъуæрун, ку иæ
139
10*

мæмæ байгъосай, гъулæг дин ку уа, уомæй
тæрсгæй, мæхе ниффедар кæнун, —загъта
силгоймаг æма Додтанмæ фæрсæги каст
бакодта. Зæгъæ, зæгъæ, ка дæмæ байгъосæ, е
ба æз, зунд нæлгоймагæй силгоймаги сæрбæл
нæй, ке фæндæ си фæррæстмæ уодзæнæй, е
зин базонæн æй, нифси стъæлфæнтæ æ цæсти
кастбæл фæббæрæг уогæй, бафеппайдта Додтан.
— Далæ кæсаёги гъæутæй еуеми, —
рæйдæдта æ дзубанди Фатъимæт (уотæ хундтæй
Додтани цардæмбал) еу дæсни силгоймаг
хонунцæ. Дæсни ба динх дæсни, æ кой
идæрдтæмæ игъусуй. Адæймагæн æ хурфи цал
хæлори ес, уой дæр, дан, базонуй. Киунугæмæ
кæсæгау, рагагъоммæ фæууинуй, адæймаги ци
хезуй хуарзæй дæр æма лæгъузæй дæр, уой.
Дуа, дан, дин искодта, уæ)\ цийфæндий
фидбилизæй дæр хизт уодзæнæ. Кæд мæмæ
игъосис, æма ма Фатъимæт есгæд зæгъдзæнæ,
уæд ма базийнадæ кæнæ. Хуцаумæ берæ
хуæрзтæ ес, æма нин си кæд зæрди фæндон
хай бакæнидæ æма не’нæуарзгути цæститæ фур
соцъайæй исхауиуонцæ. Додтанбæл цума уарун
бони фæсте хор бакастæй, уоййау æ цæсгом
фæррохс æй. Тарф фунæйæй фегъал уæвæгау,
æ сæ^ бæрзонддæр исиста, æ бадгæ бунатæй
цурдгомау фæггæпп кодта æма Фатъимæти
140

æрбахъури кодта.
Ци гъæумæ цæугæ æй, уой бæргутæ мин
лæмбунæгдæр базонæ æма хæстæгдæр бонти
гъæуама еци дæсний къæсæрæй бахезон.
Адæймаг билæй ку фæххауй, уæдаæр ма æнхус
æнгъæл синдзи къотæрбæл дæр ку фæххуæцуй,
е ба уодæгас адæймаг ку æй, куд нæ мин фенхус
кæндзæнæй. Гъе, æцæг раздæр ци коммунистон
партий иуонг адтæн, етæ не’ууæндтæнцæ,
дæснитæ æма къолибадæг уостити
дзубандитæбæл, æма си ци рамбулдтан, уой
фæууидтан не’гас дæр нæхе цæститæй. Æнеу
си цæмæй тæрсун: уæллæй сæ бæхгинтæ,
дæллæй ба сæ фестæгутæ, сæ къахи
æнгулдзитæбæл дæр ма цъухтæ æрзайæд. Ци
сæ фæндуй, уой дзорæнтæ, алке æхе царди
гъудааг хуæздæр зонуй. Æз ци бæласæмæ нæ
хъæртон, е æд бунтæй ракæлæд. Додтан берæ
æнгъæлмæ кæсун некæд уарзта. Цалдæр боней
фæсте бахизтæй кæсгон дæсниадæгæнæги
къæсæрбæл. Хъæдæрттæй фæрсæг, ниллæгутæ
арæзт, сæу цъарæ фæтæн цæсгом силгоймагæн
Додтан æ хабæрттæ сæрæй бунмæ радзурдта.
Райони хецау имæ ци цæстæй кæсуй, уæдта си
ци кустуати косуй, еци косгутæ дæр сæ еминæ
ке фæййидтонцæ е дæр си нæ феронх æй.
Дæсни силгоймаг имæ дæмбунæг игъуста, фал
141

Додтан æ дзубанди ку фæцæй, уæдта цалдæр
хъæдори нæмуги еу арми тъæпæнæй иннемæ
къуар хатти рауелæ - бауелæ ракодта, æппун
фæстаг сæ æркалдта, æма стъоли лигъз
фæсонтæбæл сæ къæбар —къубур райгьустæй,
райдзæхсæн æнцæ. Додтан кæд фæрсуни
сосæгдзинæдтæн неци зудта, уæддæр си æ
цæстити каст ба нæбал иста. Силгоймаг ци
зæгъдзæнæй, уомæ игъосунмæ, тикис мистæ
ахæссунмæ арæсæни бадæгау, цæттæй
лæудтæй. Еу каст силгоймагмæ кодта, иннæ каст
ба хъæдæрттæмæ. Силгоймаг цума Додтани
бухсондзинадæ бæрæг кодта, уоййау дзæвгарæ
рæстæг неци дзурдта, .фудæнæнгæнæгау
хъæдори нæмгутæ æ рахес къохи амонæн
æнгулдзæй рауинæ - бауинæ кодта, цума син
сæ хъæбæрдзинадæ бæрæг кодта, уоййау.
— Дæ гъуддæгтæ бунтон хуæрзтæй нæ
ицæ, дигорон. Æмвæрстæ ци фондз хъæдори
нæмуги лæудтæй, уонæмæ амонгæй загъта
силгоймаг. Атæ æнцæ, ду ке нæ уарзис æма дæ
ка нæ уарзуй, етæ. Мæнæ аци церцуй нæмуг
ба ду дæхуæдæг дæ, сау тьæпæнрос ставдгомау
хъæдорæмæ ниййамонгæй, идармæр кодта æ
дзуб^нди, ка уи ке зæрдихудти бацудæй
фиццагдæр, е нуртæккæ зин бæзонæн æй, фал
уæ астæу ба дон лæкъунæй цæуй. Ес ин исрæсог
142

кæнæн, фал дæ еу цæйбæрцæдæр фæрæзнитæ
исхарз кæнун багьæудзæнæй.
— Фæрæзнитæ исхарз кæнунæй мин ма
тæрегъæд кæнæ, нецæбæл баауæрдзæнæн, гъе
æрмæст, дæ бон æма дæ хъаурæ куд амонуй,
уобæл ма байауæрдæ, дæ хуарздзинадæ дин нæ
феронх кæндзæнæн. Зонис æй, аци
сæрзелæггун рæстæги бунатæй фæххаун ци
амонуй, уой. Бунатæй рацæун дæр ма уоййасæ
зин нæй, адæймаг æносмæ еу рауæн нæ
фæккосуй, фал лæг æ нæуарзæнтти фæндон ке
кæнуй, мæ тухст æма мæ катай уобæл æй.
Дæумæ. дæр мæ еци гъуддаг эербахаста æма...
Еума хатт дæр дин æй зæгъун, мулки гъуадагæй
мин ма батæрегьæд кæнæ, хуарз мин ка фæууа,
уой иронхи бунати амæй размæ дæр некæд
ниууагътон. Нæ феронх кæндзæнæн абсли дæу
дæр.
Ралæхурдта Додтан æма лæмбунæг
нийгъуста хъæдæрттæй фæрсæгмæ. Цума æ
цъухæй ци дзурдтæ хаудзæнæй, етæ дзурдтæ
нæ, фал гæлæбутæ уодзæнæнцæ æма син
фæттæхунæй тарстæй, уоййау.
- Дигорон, еума хатт дæр дин æй
лæдæрун кæнун, ци кустуати косис, уоми
еудзинадæ нæййес, сæ фулдæр хай дæмæ зулун
цæстæй кæсунцæ. Еу анхосæй анхос нæййес,
143

цума си дæхуæдæг дæр æнæ азум нæ дæ, уотæ
амонуй хъæдæртти лæуд. Мæнæ дæ размæ ци
сау нæмгутæ ес, етæ уобæл дзорæг æнцæ.
Косгути æвзарис уарзæнттæ æма нæ
уарзæнттæй æма... Цидæр зæгъун ма æй
фæндадтæй, фал æй Додтан бакъулумпи кодта.
Æз син бæргæ неци кæнун, фал мæ<бæл
исфарс æнцæ, се’гасемæй ахургонддæр ’дæн
абма мин уой ба сæ цæстæ нæ уарзуй, — соцъа
мæмæ кæнунцæ. Соцъа дæмæ си неке кæнуй,
фал сæбæл æвæдзи устуирадæ кæнис æма...
— Додтан ма ци запзтайдæ, уой нæбал
зудта, цума къелабæл нæ, фал синдзитæбæл
бадтæй, уоййау æ медбунат искатай æй,
райгъустæй бадæни къæс —къæс.
— Æз дæмæ æнхусмæ æрбацудтæн
цалдæр гъæуей сæрти, ду ба... æхе нæбал
бауорæдта Додтан.
— Ци æй, уой дин зæгъун, æма тингун ма
кæнæ, фал мæ бон ци уа, уомæй ба Хуцауæн
табу уæд, мæхебæл нецæмæй баауæрддзæнæн,
æма ма æ дзурдтæбæл бафтудта: Абрни бал
нисайнаг æхца ниууадзæ, фал дин фæдзæхсгæ
ба кæнун. Иннæ хатт ку цæуай уæд ,уæ
уæлмæрдтæй еуемæй, уæлдай нæй
кæцифæндийæй дæр уæд. Æригондæр нигæд
марди циртæй хубедзæстидзаг сикъит æнæ
144

æрбахæсгæ ма фæууо. Дугкаг гъуддагæй ба
ардæмæ цæуни агъоммæ, уæ республики сахари
дзиуæрттæй еуеми ес 7 изæдей сорæттæ, ма
базинадæ кæна, фæццо уордæмæ æма си алли
изæдæн дæр хецæнæй исæсодзæ сойин цирагъ.
Цалинмæ, сугъд фæууонцæ, уæдмæ сæ рази
балæууæ, уæдта Хуцау ци зæгъа, е уодзæнæй.
’Дае нæуарзæнттæ сæ галеу миутæбæл
•æрфæсмон кæндзæнæнцæ.
— Хуцау зæгъæд, Хуцау зæгъæд, дзоргæй
Додтан силгоймаги къохти æхцай цъæпæра
фæссагъта. Аци бон цуппæрæн, ’иннае
цуппæрæни дæмæ зиндзæнæн, медбилти
идзулгæй ма исдзурдта е, æма дуарæрдæмæ
фæццæуæгæй. Додтан æ балцийæй зæрдæрохс
уогæй дугкаг бонмæ дæр цæбал фенгъæлмæ
кастæй æ цибæлд^инадæ æй тæккæ еци изæр
балæуун кодта, гъæуи хорнигулæнфарс ци
уæлмæрдтæ адтæй, уоми.
— Кæд раталингæй æй, уæддæр нæ
базийнадæ кодта. Цæй дуар æма цæй æндæр,
ци ниллæг горен ибæл ес, уой сæрти рæуæгæй
басæррæт ласта, уайтагъддæр æ къохти
къохмæрзæни хубедзæстидзаг сикъит æнгом
æрбабæтгæй æ фæд —фæд æндæгорен
февзурстæй. Гъа, нур гъæуæрдæмæ æ фæндаг
радардзæнæй, зæгъгæ, фиццаг къахдзæф куд
145

ракодта, уотæ ин фæсонтæ æрдигæй
циуавæрдæр æнæзонгæ адæймаг æ цæститæ
арми тъæпæнтæй фембарзта. Æвеппайди
гъудддгæй Додтан фæссонт æй — мæ сайтани
хай мæбæл исагьудæй, зæгъгæ, æ бауæр цубур
рæстæгмæ дон фестадæй. Равзурста ледзун дæр,
фал имæ фур тæссæй æ къæхтæ дæр нæбал
игъустонцæ. Кæмæн ци кодтон, райгъустай ма
æ дзурд æма цъæх зæлдæбæл рауæлгоммæ æй.
Æхе ку æрлæдæрттæй, уæд æ фалдзæстæмæ
лæмбунæг фæккæститæ кодта, фал æ цæстæ
ку нецæбæл æрхуæстæй, уæдта сабур
къахдзæфтæй, ранæхстæр æй надбæл. Цæмæй
зудта, Додтан æ сайтани хай ке исхудта, е
уæлмæрдтæмæ хæстæг цæрæг хæдзæрттæй
кедæр си кизгæ ке адтæй, уой. Уоми
фембалдайуонцæ æ уарзон лæхъуæни хæццæ,
талинги æй Додтани хæццæ феййевдзи кодта
æма... Æхсæвæ ибæл мæйи дæрхцæн ниццæй,
боиивайæнтæмæ цъунди гъæстæ дæр нæ
фæцæй. Æ цæститæ ци минкъий рæстæг
фæцъцъундæ уиуонцæ, уоми ба фудфунти
амæттаг фæууидæ. Сайтæнттæ, æвдсæрон
хелæгтæ, тигртæ, стайти астæу исмедæг уидæ
æма^æхе хъурдохæнтæмæ райгъал уидæ.
Сæумæй, кæд цийфæндий æнæхуссæг адтæй,
уæддæр рандæй горæтмæ, æ хуæрзгæнæг
146

силгоймаг ин ци дугкаг уойсат бакодта, уой
æнхæст кæнунмæ. Цанæбæрæг исуайунаг ин
адтæй, æхе хуæдтолги дзиуарæмæ. Дæс сахатти
дæр нæма адтæй, уотемæй рафестæг æй амунд
бунати. Медæгмæ бацæуæни дуари галеу фарс
сойин цирæгътæ ци рацæргæ силгоймаг уæйæ
кодта, уомæй 8 цир^гъи балхæдта, æма
дзиуарæмæ бацæуæн! дуарбæл бахизтæй.
Фиццагдæр æ цæсти каст æрхуæстæй æ къæхти
буни æвдеуи сорæтбæл. Е нивæгонд адтæй
аллихузон хуарæитæй авгау лигъз, æрттевагæ
дорбæл. Æ пака сæригьунтæ, даргъ устур гьостæ,
цæргæси къæбуттау циргъ ’ма губур фий,
дæлдæр-уæлдæр Ьихъир дæндæгути
фудконмзинадæ адæймаги сахецæй æнсонæгау
кодтонцæ. Фал цæмæдæр гæсгæ, цæмæ уой
æхуæдæг дæр нæ зудта .Дрдтан, уотемæй æ цуд
фæссабурдæр кодта, æма имæ куд лæмбунæгдæр
æркæстайдæ, уобæл архайдта. Сайтан сайтан
æй, размæ къелтæ, дарг^ь думæг, æма зулун —
мулун къæхти уиндæй цæнæбæрг
æхцæуæндзийнадæ райстайдæ. Æхе бахæстæг
кодта, изæдти сорæттæ ри фарсбæл адтæнцæ,
уордæмæ. Исасугъта син дæсний амундмæ
гæсгæ цирæгътæ, æма æ рæстæг уæгъдæ куд
нæ тар кæна, уотæ дзиуари хурфи фæрстæбæл
ауигъд изæдтæ, идаугуги ’сорæттæмæ кæсунбæл
147

батумутъ æй. Уотемæй бабæй фенгаст æй
дуаргæрон фудуинд дæлуймони хузæмæ.
— Еу усми рæстæг имæ лист кæсæ
фееккодта, æртæрегъæд ин кодта æма искарста:
Цæй, ци уа, уой уæд, , аци Хуцауи
исфæлдесондæн дæр æ номбæл цирагъ
иссодзон. Адæймагæн хуарз ка фæууодзæнæй,
е зин базонæн æй. Куд исфæндæ кодта, кæнгæ
дæр уотæ бакодта — æвдеуи номбæл дæр
дзиуарæмæ бахезæни галеу фарс къæрази
тæрвазæбæл иссугъдæй цирагъ.,
— Æхецæй боз куд на’дтайдæ Додтан —
æрмæст изæдти ном нæ иссердта, фал бакозбау
кодта Сайтанæн дæр — дæ хуарзæнхæ мæ уæд,
зæгъгæ, ма ’сдзурдта æма... Æ къæхти буни
гъæмпи халæ дæр нæ састæй, уотемæй тæргæ
бæхæй .æрхъæрттæй сæхемæ. Сайтани зæрдæ
дæр ке балхæдта, уой хабар æ бийнойагæн ку
радзурдта, уæд ибæ’л е дæр бацийнæ кодта.
Хуцау дин æй рæстмæ фæккæнæд, сайтан дæр
хуцау исфæлдиста, æма дæ æ хуарзæнхæ уæд,
де’нæуарзæнтти фудæнхæй нæ багъæуай
кæнæд.
— Аменæ уæд, аменæ уæд, — ковæгау ма
ралархурдта Додта æма хуссун афонæ ке адтæй,
уомæ гæсгæ æ дарæстæ ласунбæл фæцæй.
машини берæ рацо — бацо фæккæнуни фæсте
148

фæлладæй уайтагъддæр æ хур — хур иссудæй.
Ци афони адтæй, Хуцау æ зонæг, фал имæ æ
фуни сайтан фæззиндтæй. Ниттабедзæ æнцæ
кæрæдзебæл. Расалан — келанти фæсте имæ
сайтан дзоруй: А дуйнебæл нæ сайтæнтти муггаг
берæ мин æнзти цæрæн, æма ни адæм сæ
уодесæг инунцæ, фудæлгъистæй уæлдай си
хуарзæй неци зонæн, е дæр сæмæ æнгъæд нæ
фæккастæй æма нин нæ сорæттæ сæ дзиуæртти
бацæуæни къæхти буни иснивæ кæнунцæ,
цæугутæ нæ æууæрдунцæ сæ къæхти буни,
листугътæ нæбæл кæнунцæ. Ду ба нин кæдæй —
уæдæй хуарз ракодтай, цирагъ мин исасутътай
мæ номбæл æма дин мæ зæрди хуарз ракæнун
ес. Кæд нæ зийнадæ кæнис, уæд цæуæн æма
мин уæртæ Майху туппури сугьзæринæ æхца
римæхст ес æма дин сæ æз ба балæвар кæнон.
Ихæс æ бафедупæй федауй, æз дæр дори
губунæй нæ рацудтæн, мадæ мæ ниййердта мæн
дæр, дæ хуарздзинадæ дин мæ уæле куд
ниууадзон.
— Сугъзæринæ æхцати коймæ, Додтани
зæрдæ уалдзигон уæр цъæх зæлдæбæл
кæфæгау, реуи фæрстæбæл* цийни тæбар —
тубур искодта æма ин æыæ расагъæс кæнгæй
аразий дзуапп равардта. Цанæбæрæг сæбæл
рацудæй, майтагъддæР балæудтæнцæ сæ амунд
149

бунати. Сайтан еу дори рæбун æ уæраги:
сæртæбæл æрлæудтæй æма æ даргь нихтæи
зæнхæ згелуй. Згелуй, æ уодæй уод кæнуй,
æрмæст доррæбуни сикъитæй берæ искалун æ
æрми не’фтуйуй, æ хед. цæсгомбæл ставд
цæппозуртæй тæдзуй, куст ба размæ нæ цæуй.
Æппун фæстаг Додтанмæ дзоруй: лæг мадзалæн
конд æй, донихулуй ибæл ракæнæ æма кæд
фæффæлмæндæр уидæ зæнхæ, æндæр нæбæл
бон ку æрбарохс уа» уæд нæ фудæбæнттæ
фæдздзæгъæл уодзæнæнцæ, махæн -
æвдеутæн бони рохсмæ нæхе æвдесæн нæййес,
ду æнæ хæзнатæй уæхемæ рандæуай, е ба мæ
нæ фæндуй. Додтан уæлдай нецибал загъта æ
хуæрзгæнæги курдиадæбæл, цурд-цурдæй
балæудтæй дори сæргъи æма...
— Нæ мæмæ цæуй, — тухстухузæй загъта е.
-Лæмаргæ...
— Додтан донхæссæнау æхе фæкъкъæдзæ
кодта, райгъустæй æ !нæтун. Райгъустæй æма
æ донихулуйи гъар æртæхтæ æ бауæрбæл
фендзæвгæй æвваст фегъал æй. Фæййеуварс
ма кодта æ гъæццол1 бæргæ, фал ин е дæр
нецибал фенхус æй. Æрмæст æ бауæр нæ; фал
гобан ма гъæццол дæр бауомæл æнцæ. Сайтан
ибæл сайдæй ке рацудæй, уой ма бæргæ базудта,
сЪал... Тухстæй æ бийнойнаг дæр, къинстæй,
Ьо

катай кодта æ цардæмбали хъисмæтбæл, æгæр
мæгур ма ин хуасгæнæги хуасæ дæр нæ агъаз
кæнуй, зæгъгæ, æ цæстисуг æгъзалдта. Додтан
уæлдай зæрдæзмæлд ба, сæ хуасгæнæг
дæснимæ дугкаг хатт ку фæццудæй, уæд
фæцæнцæ лæгæй дæр æма уосæй дæр. Додтан
ин уæлмæрдтæ æма сайтани сугъзæринтти
хабар ку ракодта, уæд ин силгоймаг æргомæй
загъта: Мæнмæ дин неци хуасæ ес, хинттæ
кæмæн кæнун кæнис, уони рази дæхуæдæг
тæрегъæдгун дæ. Уой Хуцау дæр æнæзонгæ
нæй, æма уой фæндонæй фæкъкъулумпитæ
æнцæ дæ гъуддæгтæ дæр. Æз есге
æнамонддзинадæй некæд неке амонд аразтон.
Нæ еугурей дæр мæрдтæмæ гъæуй, æма
æнанхосæй хинттæ кæмæн искæнон, уомæ еци
дуйнейи ци цæсгом равдесдзæнæн. Нæ, æз аци
гъуддаги де’мфæндаггон нæ дæн. Мæнæ дæ
нисайнаг дæр райсæ æма имæ е’хцати тухтон
æрбадаргъ кодта.
; Додтан уæхæн дзуаппмæ не’нгъæл кастæй,
еу рæстæг æ медбунат лæугæ райзадæй. Къæхти
бунæй арф ниууолæфтæй æма уонтæ бæрзонд
æма сæр ниллæгæй рараст æй æ фæидагбæл.
151

Сдано(в набор 10.02,99. Подписано в печать 2.06.99.
Формат 60x841/16. Бумага тип. №2. Печать офсетная.
Усл. печ. л. 4.417. Тираж 500 экз. Заказ 1628.
Издательство "Ир" г.Владикавказ, пр. Мира 25.
ГПП"Рухс" РСО-Алания, Владикавказ, пр. Коста. 11.