/
Текст
ŁĄCZ Y
NAS PIESN
FRANCISZEK JASIONOWSKI
ŁĄCZY
r
NAS PIESN
PODRĘCZNIK WYCHOWANIA MUZYCZNEGO
DLA KLASY VII
Okładka i ilustracje
Ulffłah-a Furmanik
Nuty sztychował
Józef Rynczak
Redaktor
Halina Grabowska-Cienkowska
Redaktor techniczny
Lubomir Grodzicki
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne — Warszawa 1974
Wydanie X. Nakład 162 000+180 egz. Ark druk. 9. wyd 7,86
Zamówiono dnia 3. IX. 1973 r. Podpisano do druku w październi-
ku 1973 r Druk ukończono w styczniu 1974 r. Papier offsetowy
kl. V. 70 g. 86x122. Z 3543/73 D-5/704. Cena zł 7. —
Prace przygotowawcze: Zakłady Graficzne im. M. Kasprzaka
w Poznaniu
Druk i broszurowanie. PZGraf. RSW ,,Prasa-Książka-Ruch’
Wrocław
1. PIEŚŃ młodości
Muzyka: Kazimierz Serocki
Słowa: Jan Gałkowski i Tadeusz Urgacz
Pogodnie, w tempie marsza
2. Je - szcze
3, Nie - chaj
wal-ka jest przed
na-szą pieśń u -
WTC
tam
2. -rą- cy
3. wsta-je
lu - du gniew
dzień we krwi
świt na nie-bic szkar-ła -
dla was tak-że, to - wTa -
3. -rzy-sze,
wi - ta śpiew
wol - nych dni
w skwar-ny u - pał
nasz zwy - cię - ski
bły - śnie słoń-ce
1-3. Na - sza pieśń
we-so - ło dzwo-ni we_so» ło
3
i
1-3. dzwo-ni
Na-sza pieśń
mło-do-ści pło-mień, mło-do.ści
po-go-dny dzień
zy_ znej
Po nauczeniu się pieśni ze słuchu przy pomócy nut zaśpiewajcie
z taktowaniem nazwami solmizacyjnymi gamę Fa-major z zasto-
sowaniem grup rytmicznych występujących w pieśni.
Wykonując pieśń zwróćcie szczególną uwagę na rytm pieśni
części drugiej, gdzie występują wartości punktowane.
4
UKŁADANIE MELODII DO TEKSTÓW
Jak wiecie z nauki języka polskiego, wyrazy składają się ze
zgłosek, z których jedną wyróżniamy wymawiając ją głośniej od
pozostałych, np. w wyrazach: ,,złote południe” akcentujemy
w pierwszym wyrazie zgłoskę „zło”, a w drugim — „łu”. Zgłoski
akcentowane zaznacza się kreseczką poziomą: —, zaś nie akcento-
wane łukiem np „Złote południe”.
Przy układaniu melodii do tekstów musicie pamiętać, aby ak-
centy muzyczne zgadzały się z akcentami wyrazowymi tekstu.
Akcenty muzyczne, jak wiecie, znajdują się na pierwszej części
taktu, np.
Przy grupowaniu parzystym wartości rytmicznych zawsze
pierwsza jest mocniejsza, druga słabsza, np.
i J J J J । 1 J ।
przy grupowaniu trójkowym pierwsza jest mocniejsza, następne
dwie słabsze, np.
§ m g
Przystępując do układania melodii, musimy na wstępie ustalić
właściwy rytm pieśni. Właściwy, tzn. taki, aby akcenty językowe
zgadzały się z akcentami muzycznymi. Po ustaleniu rytmu i ryt-
micznym przeczytaniu tekstu układamy melodię.
Oto tekst z zaznaczonymi akcentami wyrazowymi.
Złote południe,
Gwiezdne mam noce,
-----
Przed domem studnia,
W sadzie owoce.
Leopold Staff Pogoda
5
Oto same akcenty wyrazowe:
Akcenty wyrazowe narzucają nam szereg schematów rytmicz-
nych, z których przykładowo podajemy dwa:
J
- mem
J lj J J lj J'J
dnie, gwie-zdne mam no ce, przed
J IJ J J IJ J #
dnia, wsa-dzie o - wo - ce.
Zło -
te po - łu - dnie,
- ce, przed
do - mem
stu - dnia,
iJ J>J)J
gwie-zdne mam no
2. FONTANNA NA RYNKU
Umiarkowanie szybko
Muzyka: Jan Maklakiewicz
do - my wzniósł, to jest
2. - cho - mych scho - dach ścisk i gwar, mkną tram-
3. -dzie - lę da ka - pel - mistrz znak, wnet do -
rąk!
most,
tłum.
Chwa-li rąk tych
Tu na ryn - ku
i. dzie - ło ra - do - snych, mło - dych
2. -wa - je przez tu - nei
3. -ko - ła e - stra - dy
i przez
m - śnie
13
ba-wią się dzie - ci we-
więc brzmi sre - brzy - sty fon -
do-cho - dzi z da - la fon-
i.trud fon - tan - ny ja-sny plusk,
2. ka - żdy ka - mień pio-snki
3. ze - gar zro - gu dzwo-ni
szybciej wesoiu
wart,
w takt,
D
2.-tan ny głos. 1-3. Tra-Li - la,
3,-tan-ny szum.
tra - la - la,
1-3. la! Fon-tan-na na ryn-ku pio-sen-kę tę gra! Tra-la-
la - la tra-la - la, la - la! 1.2. Śpiewam przy
pra - cy i
3. Spie-wam z fon - tan - ną i
3. Gdy w nie-
Jan Adam Maklakiewicz (1899—1954) komponował utwory na orkiestrę,
m. in. koncert wiolonczelowy, skrzypcowy, symfonię oraz balet „Złota kacz-
ka” (temat z legend starej Warszawy). Napisał również wiele pieśni chóral-
nych i solowych, w tym także dla dzieci i młodzieży. Znany jest cykl jego
„Pieśni mariensztackich’’ o odbudowanej Warszawie, z których jedną jest
„Fontanna na rynku”. .»
Po przerobieniu ćwiczeń spróbujcie nauczyć się samodzielnie
z nut szesnastu taktów pieśni. Dalszą część pieśni opanujcie ze
słuchu przy pomocy nut.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie solmizacją z nut gamę Do-major
rozszerzoną o trzy stopnie ponad górną tonikę (do dźwięku Ja)
i o dwa stopnie poniżej dolnej toniki (do dźwięku la) oraz dźwięki
trójdźwięku stopnia I.
i u ui iv ui u i
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie nazwami solmizacyjnymi nastę-
pujące zestawienia różnych stopni gamy z toniką.
do re do mi fa mi sol mi la sol la si
do mi sol do sol mi
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie gamę Do-major ry tmizowaną
opartą na rytmie występującym w pieśni. Zauważcie, że gama ta,
podobnie jak pieśń, rozpoczyna się przedtaktem od trzeciej części
taktu przy ruchu ręki w górę.
Zaśpiewajcie nuty szesnastu taktów pieśni nazwami solmizacyj-
nymi z taktowaniem, początkowo w tempie zwolnionym. Po opa-
nowaniu melodii zaśpiewajcie tę część ze słowami.
Kto z was umie grać na gitarze lub akordeonie, niech spróbuje
posługując się oznaczeniami literowymi znajdującymi się nad pię-
ciolinią zaakompaniować zespołowi śpiewających kolegów. Wtedy
pieśń zabrzmi ładniej.
PRZYPOMNIENIE I ROZSZERZENIE WIADOMOŚCI TEORETYCZNYCH
Z KLAS POPRZEDNICH
Jak wiecie, pieśń „Fontanna na rynku” zbudowana jest z dźwię-
ków gamy Do-major.
Wszystkie gamy majorowe są zbudowane według pewnego sche-
matu, wzoru, w którym są określone miejsca półtonów i całych
tonów w obrębie oktawy. Taki wzór nazywa się w języku mu-
zycznym skalą majorową. Ze schematu graficznego skali majoro-
wej widzimy, że półtony znajdują się między stopniami III i IV
Skala
majorowa
---vin—
oraz VII i VIII, a całe tony między pozostałymi
stopniami, a więc między: I—II, II—III, V—VI,
VI—VII.
Układ ten możemy przedstawić graficznie
w położeniu pionowym lub poziomym.
—iv—
—iii—
—ii—
—i—
Skala majorowa
II III IV V VI VUVI1I
Skala, jak widzicie, nie przedstawia konkret-
nych dźwięków, lecz tylko ich układ; gdybyśmy
dopisali przy stopniach nazwy dźwięków, byłby
to już obraz gamy majorowej.
W praktyce muzycznej dźwięki są uporządko-
wane od najniższego do najwyższego, mają swoje
nazwy i stanowią tzw. szereg podstawowy.
Przedstawiamy go wam w postaci klawiaturki
fortepianowej i w postaci drabinki graficznej.
Dźwięki szeregu podstawowego przedstawiają
tylko białe klawisze, czarne klawisze nie należą
do szeregu podstawowego.
zakres dźwięków śpiewanych, w kl.VII
do re mi fa sol la si do1 re1 mi1 fa1 sol1 la1 si1 do2 re2 mi2fa2sol2 la2 si2
Podstawowy
szereg dźwięków
Zamieszczona klawiaturka przedstawia tylko
część szeregu podstawowego, bo zaledwie 3 okta-
wy (spośród wszystkich ośmiu).
Zauważcie zaznaczony zakres dźwięków uży-
wanych w śpiewie w szkole podstawowej (od
a małego do fis dwukreślnego).
Od każdego dźwięku możemy zbudować gamę
majorową. W tym celu I stopień skali majorowej
tak zestawiamy z klawiaturką pomocniczą *, aby
wskazywał dźwięk (jego nazwę), który ma być
toniką. Pozostałe stopnie wyznaczą wszystkie
dźwięki należące do danej gamy.
Postawcie I stopień skali majorowej na wa-
szej , klawiaturce pomocniczej na dźwięku c‘
i odczytajcie nazwy dźwięków, które wskazują
dalsze stopnie skali. Zauważycie, że wszystkim
stopniom odpowiadają dźwięki szeregu podsta-
wowego, tj. białe klawisze.
♦ Na końcu podręcznika znajdziecie rysunek klawia-
turki pomocniczej i dwóch skal: majorowej i minorowej.
Są to wasze pomoce naukowe. Wytnijcie go i naklejcie
na karton, używajcie na każdej lekcji. Przechowujcie kla-
wiaturkę w podręczniku.
11
Następnie postawcie I stopień skali majorowej na dźwięku g,
który ma być toniką gamy G-dur. Jak nazywa się dźwięk odpo-
wiadający VII stopniowi skali? Jak widzicie, dźwięk ten należy
wziąć spoza szeregu podstawowego. Będzie miał nazwę literową
fis. Dźwięk ten na pięciolinii zaznaczamy krzyżykiem przy kluczu
na miejscu dźwięku f (na piątej linii).
Gdy postawicie I stopień skali na dźwięku d (d to tonika gamy
D-dur) wyniknie potrzeba uzupełnienia gamy dwoma dźwiękami
spoza szeregu podstawowego, które się nazywają fis i cis i są za-
znaczone krzyżykiem na pięciolinii przy kluczu: na piątej linii
i pod czwartą. Sprawdźcie, jakie dźwięki będą należały do gamy
D-dur.
Sprawdźcie, jakie dźwięki będą należały do gamy Fa-major?
Jak nazwiecie dźwięk IV stopnia gamy — hes czy b?
Krzyżyki i bemole stawiane na początku pięciolinii dla określe-
nia gamy, z której dźwięków została zbudowana melodia pieśni,
nazywamy znakami przykluczowymi. Mówimy również, że znaki
przykluczowe określają tonację pieśni.
Gama
Do-major
Jak już wiecie, nazwy dźwięków powstałych
z podwyższenia tworzy się przez dodanie końców-
ki is, a z obniżenia stopnia przez dodanie końcówki
es (z wyjątkiem dźwięku a-as i h-b).
Wskażcie miejsca następujących dźwięków na
rysunku graficznym gamy Do-major.
12
3. NIESIEMY WIAN
Umiarkowanie
Pieśń ludowa z Krakowskiego
Wg Oskara Kolberga
we-dle o-gro-da,
we-dle o-gro-da,
wi-dzą to lu-dzie,
1. Nie - sie-my wian
Pra-wda, prawda,
1. wyj-dzie go-spo-darz,
2. za na-szym wieńcem
czy-li to pra-wda,
gro-ma-da i - dzie,
&
czy- li to pra-wda,
wi-dzą to lu-dzie,
1. czy-li to pra-wda, wyj - dzie go-spo-darz, czy-li to pra-wda.
2. wi-dzav to lu-dzie, za na-szym wieńcem gro-ma-da i-dzie.
Oskar Kolberg (1814—1890) to wielki polski etnograf1 2, miłośnik i zbie-
racz pieśni ludowych. Kolberg podróżując latami po Polsce wysłuchał
i zapisał wiele tysięcy pieśni ludowych. Ocalił od zapomnienia dzieła
bezimiennych twórców przekazywane potomności przez wiele pokoleń.
Ci anonimowi autorzy słów i melodii to ludzie prości, którzy tworzyli
i Etnograf — uczony badający kulture ludową.
swoje śpiewki o przyrodzie, o swojej pracy i o swym życiu. Odwieczna
ludzką tęsknotę za muzyką i śpiewem zaspokajali jak umieli — sami
tworzyli.
Dziś, w dobie muzyki mechanicznej, sytuacja wygląda inaczej. Pieśń lu-
dowa przeżyła swój złoty wiek i stopniowo zanika ustępując miejsca innej'
Nie pożwólmy jednak jej zginąć. Nie wstydźmy się jej śpiewać. Jest piękna
Spróbujcie przypomnieć sobie i zaśpiewać piosenki własnego re-
gionu: np. obrzędowe weselne i żniwne oraz taneczne, buntowni-
cze i inne.
Przyjrzyjcie się nutom tej pieśni i określcie jej tonikę, takt,
miarę taktu, wartości nut.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie triadę w rytmie drugiego taktu
pieśni nazwami solmizacyjnymi w postaci melodii, a następnie
podzielcie się na trzy grupy i drugie ćwiczenie zaśpiewajcie wol-
no, z taktowaniem, na trzy głosy. Wsłuchajcie się we współbrzmie-
nie trójdźwięków triady. Jak wiecie, triada to trzy trójdźwięki:
stopnia I, IV i V
do mi sol
fa la do
sol sl re
do sol mi
Głos 1
Głos II
Głosili
Takie współbrzmienie trzech dźwięków nazywa się akordem.
Ćwiczenie. Nauczcie się tej pieśni samodzielnie z nut:
jako wstępne ćwiczenie zaśpiewajcie z taktowaniem gamę
Do-major oraz dźwięki trójdźwięku I stopnia w rytmie występują-
cym w tej pieśni,
14
c d e f g a h c
VIII V III 1 ____ _______________
r Ahj i.bp-H
do sol mi do
c g e c
— odczytajcie nuty pierwszych pięciu taktów pieśni jako stop-
nie gamy Do-major,
— odczytajcie nuty całej pieśni nazwami literowymi, a nastę-
pnie solmizacyjnymi,
— zaśpiewajcie melodię pieśni zgłoskami solmizacyjnymi z ta-
ktowaniem początkowo w tempid wolnym, potem żywiej.
Nazwy odległości muzycznych pochodzą z języka łacińskiego:
pryma („primus” — pierwszy) — to odległość powstała z powtó-
rzenia tego samego stopnia,
sekunda („secundus” — drugi) — to odległość między dwoma są-
siednimi stopniami,
tercja („tertius” — trzeci) — to odległość od stopnia I do III,
kwarta („ąuartus” — czwarty) — to odległość od stopnia I do IV,
kwinta („ąuintus” — piąty) — to odległość od stopnia I do V,
seksta („sextus” — szósty) — to odległość od stopnia I do VI,
septyma („septimus” — siódmy) — to odległość od stopnia I
do VII,
oktawa („octavus” — ósmy) — to odległość od stopnia I do VIII.
pryma sekunda tercja kwarta kwinta
seksta septyma oktawa
15
Wskażcie sekundy w takcie 1 i 2 tej pieśni. Zwróćcie uwagę
jaka jest odległość dźwięków e-f i f-g. Odległość między e i f
stanowi półton i nazywa się sekundą małą, a odległość od f
do g — cały ton i nazywa się sekundą wielką. Wskażcie w za-
pisie pieśni sekundy wielkie i małe. Które z nich mają kierunek
wznoszący się, a które opadający?
Ćwiczenie. Przepiszcie następujące przykłady do zeszytu
i podpiszcie nazwy podanych odległości.
Przypomnijcie sobie uwagi o układaniu melodii do podanych
słów (str. 5) i ułóżcie melodię do następującego tekstu.
Władysław Broniewski Odlot bocianów
Stadem krążą już bociany
Ponad wsią rodzinną.
Odlatują w kraj nieznany,
Bo im tutaj zimno.
J |J J J J J |J J i ।
□la-dem krą-żą już bo-cia- ny po - nad wsią ro - dżin - ną.
J-JljjjJllJiJ Jn
u - dla-tu - ją w kraj nie-zna-ny, bo im tu-taj zi - mno.
Przykłady rytmu do zastosowania w pieśni.
ihl j ।j>|j j#।
sta-dem krą - żą już bo-cia-ny po-nad wsią ro-dzin - ną.
M4.4 j j iJ j 11
0-dla-tu - ją w kraj nie-zna-ny, bo im tu - taj zi-mno.
I
POLONEZ WARSZAWSKI
Umiarkowanie
Muzyka: Tadeusz Sygietyński
Słowa: Jerzy Ficowski
1. Cho - ciaz ty - le wświe-cie miast, wię - cej niż na
2. Gdzie jest ta - ki dru - gi wiatr ? Gdzie jest ta - ki
G g 5 F f C G gm_________B
* J Jij—Q ' W -
1. nie - bie gwiazd, tu naj - pię - kniej pły - nie czas, naj-
2. mło - dy świat? Gdzie od ty - lu, ty - lu lat jest
।K Im i— i AMW m *
1. -bliż - sza ser-cu jest War - sza - wa.
2. na - szych serc go - rą-cych przy- stań ?
1. -dej - dzie stąd,
2. o - bcych mórz,
Łączy nas pieśń
dro - gi jest nam
tyl - ko tu - taj,
Nikt juź nie o -
Nie nad brze-giem
ka - żdy kąt,
‘U. już,
wa
za-ul
nie Wi
sza - wa znów
słoń - ca blask
de-czniej, naj-we
w sre-brnej rze - ki nur-ty
ser
zu - nue - my
pię - kniej - sze
bez słów,
szych miast
dm
a
zf//l
D d
| Zakończenie
33 F ł C
Cho - ciąż wświe-cie
2. w jej spo-koj-ną pa - trzy wo - de.
ty - le miast, wię-cej niż na nie - bie gwiazd, tu naj-plę-kniej
pły - nie czas, naj - bliż - sza ser - cu jest War - sza - wa.
Tadeusz Sygietyński (1896—1955) — kompozytor, dyrygent i pianista —
zasłyną] jako twórca i organizator Państwowego Zespołu Pieśni i Tańca
„Mazowsze”, założonego w 1948 roku.
Dzięki gruntownym studiom nad polskim folklorem muzycznym prze-
niknął do głębi styl pieśni ludowej, co wyraźnie widać w utworach skom-
ponowanych specjalnie dla „Mazowsza”. Piosenki z repertuaru „Mazow-
sza” znane są na całym świecie. „Kukułeczka kuka” śpiewana jest w wie-
lu językach obcych. Ostatnie pieśni Sygietyńskiego „Ukochany kraj”
i „Polonez warszawski” weszły do repertuaru każdego chóru szkolnego.
Polonez jest to dostojny taniec staropolski w takcie trzymia-
rowym, tańczony na dworach królewskich i szlacheckich. Taniec
ten wykształcił się z tańca ludowego zwanego „chodzonym”, któ-
ry znany był w Polsce już w wieku XV.
Formę instrumentalną poloneza uprawiali m. in.: Michał Kleo-
fas Ogiński i Karol Kurpiński. Niedoścignione w pięknie są pi-
sane na fortepian polonezy Fryderyka Chopina, a na skrzypce
polonezy Henryka Wieniawskiego. Postarajcie się usłyszeć te
W polonezie najczęściej występują podane niżej rytmy; wy.
klaszczcie je.
i j: .n l frin jo 11 -mi
n; j j nn j
Które z powyższych grup rytmicznych występują w „Polone-
zie warszawskim”?
Zwróćcie uwagę, że akcenty w polonezie występują często na
drugiej części taktu.
Po nauczeniu się pieśni przy pomocy nut wskażcie jej tonikę.
Posługując się klawiaturką pomocniczą odpowiednio zestawio-
ną ze skalą majorową (przypominamy, że I stopień skali majo-
rowej powinien być ustawiony na dźwięku fa) wymieńcie nazwy
literowe gamy Fa-major.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie gamę Fa-major rozszerzoną do
V stopnia poniżej toniki dolnej oraz dźwięki trójdźwieku fonicz-
nego z nut. Jak wiecie, dźwięk powstały z obniżenia IV stopnia
o półton nosi nazwę literową b. Zmianę tego dźwięku zaznaczamy
przy kluczu bemolem na trzeciej linii.
u iii iv v vi vnvinvn vi v iv iii u
, . , VIII VII
fa sol la si do re mi fa mi re do si la sol fa mi
VI V VI VT1 VU1
re do re mi fa
ni
III V VIII
. V VUI VIII V VIII
ja a do do fa la do fa do la fa do fu
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie z taktowaniem gamę, rY j-rój-
ną według pierwszego taktu pieśni, a następnie dzwi.
dźwięku tonicznego.
20 -
VIII V VIII
fa fa fa la la la do do do do do do fa la do la fa do fa
vin vu vi viii
fa sol la si do re mi fa mi re do si la sol fa mi re do re mi fa
Określcie nuty pierwszych sześciu taktów pieśni jako stopnie
gamy Fa-major i zaśpiewajcie je nazwami solmizacyjnymi wol-
no, z taktowaniem.
Ćwiczenie. Nazwijcie nuty taktu 6 nazwami solmizacyj-
nymi. Wskażcie odczytane dźwięki gamy Fa-major na klawia-
turce pomocniczej odpowiednio zestawionej ze skalą majorową.
Jakie są kolejne odległości między tymi dźwiękami? Zauważcie,
źe kasownik przed nutą si unieważnia poprzedni znak bemol. Za-
śpiewajcie kilka razy te dźwięki nazwami solmizacyjnymi, a po-
tem ze słowami („płynie czas, naj...”).
li
21
Utrwalcie poprawne intonowanie tego trudnego odcinka me-
lodii. Zaśpiewajcie całą pieśń z taktowaniem.
Pieśń tę postarajcie się wykonać z akompaniamentem akordeo-
nu lub gitary.
5. WARSZAWIANKA 1905 r.
Autor melodii nieznany
Słowa: Wacław Święcicki
Tempo marsza
i mf K
Śmia-ło pod-nieśmy sztandar nasz w górę,choć burza wro-gich
ży-wio - łów wy-je, choć nas dziś gnębią si - ły po - nu - re,
chociaż nie-pe-wne ju-tro ni-czy-je. 0, bo
ca - łej lu-dzkości
to ha - sło świę - te, pieśń zmartwychwsta-nia,
to try- umf pra - cy, spra-wie-dli-wo-ści, to zo - rza wszy - stkich
17 ....
lu - dów zbra-ta - nia.
Na-przód,War-sza-wo, na wal - kę krwawą,
świę-tą a pra-wą, marsz,marsz,Warsza-wo! Ńa-przód,War-sza -
na wal-kę krwawą, świe-tą a pra-wą, marsz, marsz, Wars za-wol
Słowa „Warszawianki 1905 r.” napisał w 1879 roku wieloletni więzień
Cytadeli Warszawskiej, Wacław Święcicki (1848—1890).
Podczas rewolucji 1905 roku pieśń odegrała rolę polskiej „Marsylianki”.
Pieśń należy śpiewać w tempie żywego marsza.
Bojowy charakter pieśni powinien być podkreślony starannym
wykonaniem rytmu. Niemal wszystkie takty pieśni oparte są na
następującym schemacie rytmicznym:
J -fij J
1^- -
Szczególnie dokładnie należy wykonać figurę złożoną z ósem-
ki z kropką i szesnastki.
Ćwiczenie. Po usłyszeniu całej pieśni zaśpiewajcie od
ostatniego jej dźwięku (toniki e) trójdźwięk I stopnia.
Zwróćcie uwagę, że brzmi on inaczej niż trójdźwięk majorowy.
Zapamiętajcie jego melodię, która różni się od trójdźwięku ma-
jorowego budową i nastrojem. Jak określicie ten nastrój?
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie teraz ten trójdźwięk w inny spo-
sób, tak żebyście mogli usłyszeć trzy dźwięki trójdźwięku brzmią-
ce jednocześnie. W tym celu podzielcie się na trzy grupy. Niech
każda grupa osobno zaśpiewa solmizując melodię swojego głosu,
a później śpiewajcie razem.
Grupa I
Grupa II
Grupa III
23
w takcie 2 słyszycie współbrzmienie trzceh dźwięków, które
w muzyce nazv>» si* akordem.
Oto trójdżwięk w postaci melodii i w postaci akordu.
O, CZERWONY SZTANDAR
Autor melodii i słów nieznany
Słowa polskie: Bolesław Czerwieński
Nu - dej - dzie je - dnak dzień za -
Nie -sie on ze-msty grom, Ui - du gniew,
wol-no-ści rzu - ca-jąc
24
„Czerwony sztandar" to historyczna pieśń rewolucyjna Słowa pieśni na-
pisał w r 1881 poeta lwowski. Bolesław Czerwieński (1851—1888). na wzór
tekstu francuskiej pieśni rewolucyjnej łrLe drapeau rouge" (czyt le drapo
rui) z czasów Komuny Paryskiej. Melodię francuskiej pieśni komunardów
przerobił nieco w 1881 r Jan Kozakiewicz „Czerwony sztandar ’ śpiewano
w Warszawie jut od r 1883 W latach 1905—1907 pieśń ta stała się hym-
nem Polskiej Partii Socjalistycznej.
Melodia pieśni zaczyna się od przedtaktu na czwarty ruch rę-
ki. Śpiewając pieśń z taktowaniem przy pomocy nut, wykonajcie
dokładnie rytm taktów 15 i 16 do słów: „Niesie on zemsty grom,
ludu gniew”.
Ćwiczenie Wymieńcie nazwy literowe i solmizacyjne sze-
regu dźwięków, z których zbudowana jest pieśń, i nazwijcie to-
nikę i dźwięki trójdźwięku fonicznego. Zaśpiewajcie solmizacją
trójdżwięk toniczny wznoszący się i opadający.
Bębenek
Talerze
Trójkąt
n
spo - tkał
wo - dzlą
po - le,
WOJSKO, WOJSKO
Muzyka: Teodor Rutkowski
Słowa: Edward Fiszer
d D D d H
Tempo marsza
~ “ d H
przez miej-sld gwar
ja - no - wski bór
Przez ci-chą wieś
nas
ni o-gnia huk
)rzez dzień i na; przez blask i
nor-we - ski fiord, Ca - ssi - na
źoł-nier-ski - los wo - bro- nie
ni bom-by grom nie zmie - cie
mrok
szczyt
stój
nas
gdy pa-da deszcz,
u - no-sił nas
gdy ży-wioł wre,
Bo i-dzie.sro
13cl A
gdy pie-cze zar
Mie- re - 1 nurt
gdy' to-nie brzeg
- dkiem polskich dróg
mo-to-ry hu - czą,
-, a nad Ber-li - nera
ani-fi - bią płyń z po -
przez mia-sto, wieś, przez
I
I
wuj-sko, !wo-i chło-pcy, Pol-sko
Zakończenie
marsz, marsz, marsz!
Pieśni nauczcie się ze słuchu przy pomocy nut.
Najpierw słuchając melodii pieśni oraz patrząc w nuty spró-
bujcie wyklaskać jej rytm.
Porównajcie melodię i wartości rytmiczne taktów 17 24 oraz
33—36 Zauważcie, że w drugiej grupie taktów występują wartości
rytmiczne o połowię mniejsze niż w pierwszej i dlatego tę samą
melodię śpiewa się dwa razy szybciej.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie z taktowaniem gamę D-dwr w ryt-
mie pierwszych szesnastu taktów pieśni w następujący sposób.
a) bez uwzględnienia pauzy początkowej i łuków,
b) z pauzą ósemkową na początku oraz z łukami łączącymi po
nuty z ósemkami.
28
Śpiewając pieśń z taktowaniem wytrzymujcie należycie war-
tości rytmiczne powstałe z połączenia lukiem.
Pod nutami widzicie partyturkę przeznaczoną dla instrumen-
tów perkusyjnych. Zagrajcie rytm każdego z osobna instrumentu
perkusyjnego według zapisu nutowego, a następnie zaśpiewajcie
pieśń z pełnym akompaniamentem rytmicznym.
Praca samodzielna
Napiszcie podane nuty na pięciolinii w tonacji C-dur (zapisując
te nuty na pięciolinii pamiętajcie, że począwszy od trzeciej linii
kreseczki nut powinny być zwrócone na dół) i zaśpiewajcie je
solmizacją. Usłyszycie melodię znanej wam pieśni. Jaki jest jej
tytuł?
v v v IV 11 III VI VI VIII vu vi v
U J .bj |J J J)J J>|„ I
1 1 II l
vn vn vn v vi vu vin vui vn v v v vi nr m
J J AhAhlJ J J Al J>|„ ।
29
S. W.^RSZAW^IANKA 1831 r.
Muzyka: Karol Kurpiński
Słowa: Jan Franciszek Kazimierz Delavigne
Grzmij-cie, bę - bny, ry - czcie dzia
da - lej,
1. dniem wskrze-sze - nla był. Wgwia-zdę Pol - ski 0
Wie-dzie hu - fce wol - nosc,
1.-dzie-ją pod - nie - ca - ny
na -
Leć, nasz
pa-trząc lot swój w nie - bo wzbił,
try-umf bły-ska w o - strzu pik.
chwa - ła,
3
wo - ła do nas zgor-nych
2. Or - le, w gór - nym pę - dzie, sła - wie, Pol - sce, śwla - tu
13
stron: po-wstań,Pol - sko, skrusz kaj - da - ny, dziś twój
2. służ ! Kto prze - źy - je, wol - nym bę - dzie, kto u -
żyj swo-
1. try-umf al - bo zgon! ..
2. -rnie-ra, wol . nym już. ’• 81HeJ’kto Po-Iak>na ba - ^ne-ty,
30
i. 2. -bo-do, Pol - sko, zyj. Ta-khn hasłem cnej po-dnie-ty, trą - bo
1.2. na - sza, wro - gom grzmij,
trą- bo na - sza, wro - gom grznąj!
Poeta francuski, Jan Franciszek Kazimierz Delavigne (czyt. Delawin)
(1793—1843), na wieść o wybuchu powstania listopadowego napisał wiersz
pt. „Warszawianka”. Melodię skomponował Karol Kurpiński (1785—1857),
kompozytor i dyrygent opery. Przekładu dokonał Karol Sienkiewicz (1793—
1860). Po raz pierwszy „Warszawianka” została wykonana 5 kwietnia
1831 r. w Warszawie w Teatrze Narodowym pod dyrekcją kompozytora.
Słowa pieśni nawiązują do francuskiej rewolucji lipcowej 1830 r. Pier-
wotna oryginalna wersja w taktach 5-9 brzmiała następująco: „w tęczę
Franków orzeł biały patrząc lot swój w niebo wzbił. Słońcem lipca pod-
niecany...”
Podczas uczenia się pieśni ze słuchu przy pomocy nut należy
zwrócić uwagę na rytm punktowany występujący w tej pieśni,
który nadaje jej żywy i bojowy charakter. Szczególnie więc do-
kładnie powinniście wykonać grupy rytmiczne z wartościami
punktowanymi.
Zwróćcie uwagę, że pieśń rozpoczyna się od przedtaktu. Na
którą miarę taktową zaczniecie śpiewać?
Sprawdźcie, czy w pieśni występują wszystkie wartości ryt-
miczne podane niżej.
31
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie solmizacją gamę D-dur> trój
dźwięk toniemy oraz trójdźwięki triady.
9. WOJAK
Niezbyt szybko
Muzyka: Fryderyk Chopin
Słowa: Stefan Wit wieki
1. Rży mój. gnla-dy, zle - mię grze-hie, puśćcie,czas już, czas!
2. Z wiatrem,z wiatrem, niech drżą wro-gi, krwawy stoczym boji
P
i. Cie-bie,oj. cze, ma-tko,cie-bie, sio-stry, żegnam was! Cie-bie,oj-c »
Ra-źni, zdro-wi wrócim z drogi, z wiatrem, ko-niu mój! Ra-źni,zdr
32
i.
2.
ma-tko,cie-bie, sio-stryt żegnani wasi Żegnam,żegnam wasi
wrócim z drogi, z wiatrem, ko-niu mój! Z wiatrem, ko-niu mój!
Twórczość Fryderyka Chopina (1810—1849) urzeka swym pięknem każde-
go. Jego koncerty fortepianowe, etiudy, walce, mazurki, scherza, ballady,
nokturny i polonezy, a wreszcie sama jego osobowość — nie przestały być
źródłem Inspiracji twórczej nie tylko dla muzyków', ale również dla wielu
poetow i pisarzy.
Jarosław Iwaszkiewicz tak oto wyraża swój zachwyt dla wielkiego
dzieła Chopina:
„Wrasta ono w życie narodu coraz bardziej i coraz głębiej, a my odkry-
wamy w nim coraz nowe bogactwa i coraz bardziej potrzebujemy, aby
było z nami. Ta muzyka żyje z nami i walczy wraz z nami. I jest tęczo-
wym mostem między Polską a światem Jest tego świata ozdobą i war-
tością, świat ten nam tłumaczy i wyjaśnia, jak każda w*ielka sztuka A sztu-
ka Chopina to nasza największa sztuka”.
Jarosław Iwaszkiewicz Chopin
Zauważcie, że melodia pieśni rozpoczyna się od dźwięku ja,
tzn. od I stopnia — toniki. W pieśni nr 11 („Sprzeczka ") rozpo-
czyna się od dźwięku do, który w tonacji F-dur jest V stopniem.
Pieśń nr 12 („Kołysanka”) rozpoczyna się od III stopnia. Zauważ-
cie więc, że pieśni rozpoczynają się najczęściej od któregoś
z dźwięków trójdźwięku fonicznego, tj. od stopnia I albo III,
albo V. Sprawdźcie to na innych pieśniach.
Ćwiczenie. Nazwijcie dźwięki 7 taktu pieśni i zaśpiewaj-
cie je. Jakie odległości one tworzą?
Ja mi fa fa* sd/ re
Utrwalcie poprawną melodię, śpiewając ze słowami takt 7 i 8
Nazwijcie i zaśpiewajcie tylko pierwsze nuty taktu 1, 2, 3 i 4
Zwróćcie uwagę, że każdy następny takt rozpoczyna się o sekundę
wyżej od poprzedniego, tzn. od dźwięków /
ze w pierwszych trzech taktach powiada
melodyczna coraz to wyżs2ym st.
Taka powtarzalność ’
gresja może występować w melodii ?«.-
wtanym przykładzie _ lub onad.l.™, e ~ »k » oma.
*°’ s'- Zauważ-
sama figura
w melodii nazywa się p
„ . , ' w mr wznoszacei sit> *
wianym przykładzie — lub opadającej. ~
- oczytajcie nazwy solmizar^ino •
czterech taktów pieśni i wskażcie klawisze, które Jno^T*1
tym dźwiękom. odpowiadają
I II III IV V VI VIIVIII
b
(do re mi) fa sol la si» do re nu fa
31
1O. JEDNA CI
OohĆ wolno, spokojnie
1. Je-dna ci ja, je - dna,
2. Pój-dę ci ja, pój - dę
3. Mu-zy-czka nam za - gra,
Pieśń ludowa śkiska
-
w po - lu,
- n-czkx,
gmj-cic,
jak gru-sze-czka
do swe-go Kilt
mu-zy-kan - ci,
nie
tu
syn
me ma mnie,
2. on mnie po - ża
3. a wy, szwar- ne
zz
po- ża - ło - Mać ko - mu.
Ja - ko ma - mu - li - czkj
na nas spo - glą - daj - cie.
Ćwiczenie. Po nauczeniu się pieśni zaśpiewajcie od dźwię-
ku a, który tu jest toniką, gamę minorową la-minor, zwaną rów-
nież a-moll. Zauważcie, że gamę tę można zaśpiewać w dwojaki
sposób:
a) bez krzyżyka na stopniu VII — górna pięciolinia,
b) z podwyższeniem stopnia VII — dolna pięciolinia.
Gama a-moll pierwotna VI1 Vlu vn11
Ftne
ni
chodź - cie,
przo - do -
przo - do -
wi - wat,
wni - cy,
wni - cy,
hu - tnik!
Wi - Wat
2.
3.
Hej, gór - ni - cy,
Hej, gór - ni - cy,
gór - nik
Muzyka: Stanisław Hadyna
Słowa; Zdzisław Pyzik
Układ: Franciszek Jasiunowski
się
zapisu na dolnej — minoro-
Zaśpiewana według zapisu na górnej pięciolinii nazywa si
gamą minorową pierwotną, według
wą harmoniczną.
Porównajcie budowę tych gam
i określcie:
— ilość i miejsca półtonów,
— odległość od stopnia VI do
VII,
— odległość od stopnia I do III.
Gama minorowa harmoniczna
w muzyce używana jest częściej
niż minorowa pierwotna. Zbudo-
wana ona jest według skali mi-
norowej harmonicznej.
Porównajcie skalę minorową
harmoniczną (moll) ze skalą ma-
jorową (ciur), którą już dobrze
znacie, i określcie w nich:
— ilość i rozmieszczenie półtonów,
— odległość od stopnia I do III,
— jakie sekundy są między stopniami VI i VII?
między I—III stopniem odległość półtora
Gama
la-minor
pierwotna
Gania
la-minor
harmoniczna
Bębenek
Talerze
1. po - słu - chaj - cie z na - mi, jak spie
2. mu - szę was po - chwa - lić, da - li -
3. my się • 1 - no śmia - M. da - li -
4. Wi - Wat, twar - de rę - ce! Daj - cie
. ra - li
ście nam
ście nam
wę - gla,
Skala minorowa ma
tonu czyli
Skala
minorowa
harmoniczna
----VIII--
----VII---
Skala
mąjorowa
---VIII---
----VII---
----VI
------III------
—-11-—
Skala majorowa ma od I—III stopnia
odległość dwóch całych tonów, czyli
tercję wielką.
Zapamiętajcie, czym się rożni skala
minorowa harmoniczna od majorowej:
— małą tercją między stopniem I HI.
— sekundą zwiększoną między stop-
niem VI—VII,
— ilością półtonów
niem.
Wskażcie w nutach
nie podwyższony oraz
i ich rozmieszcze-
pieśni stopień VII
podwyższony.
gor - ni -
bry wę - giel,
bry wę - giel,
cie
ra - zem z hu - tni - ka - mi.
nie chce nam się pa - lić.
do - brzc nam się pa - li.
daj - cie co - raz Wię - cej!
Hej, hu-tid-cy, przo-do-wni-cy, do-brą stel to~ - pi '
" ‘ przo-do-wni-cy, nie gor-szcle się,
wy-dzi-wia-li, ni-by się kłó . C1 _
_ t - cle,
chło - py,
Gę-bo-wa-li,
2.
3. Hej, hu-tni-cy,
Grzechotki
ca - ło- wa - li,
zwa-szej sta-li,
czort nie zła-mie
ra-zem pi-wo
Jak te kło-sy
pie-ron jej nie
pi - li,
wźy - de,
sto - pi,
po-tein zaś się
2. gną się bel - ki
3
Zwróćcie uwagę, kto jest kompozytorem tej pieśni. Co wiecie
o Państwowym Zespole Pieśni i Tańca „Śląsk”? Kto jest jego
założycielem? Jakie znacie pieśni z repertuaru „Śląska”?
Przyjrzyjcie się zapisowi pieśni. Określcie takt i rytm. Za-
uważcie, że część pierwsza pieśni (8-taktowa) ma przy kluczu
bemol b i kończy się w 8 takcie nutą f, która jest toniką pierw-
szej części pieśni. Część druga ma przy kluczu dwa bemole b
i es, toniką pieśni jest b, a zatem druga część pieśni napisana
jest w tonacji B-dur, tzn. dźwiękami gamy B-dur. Po zaśpiewa-
niu trzech zwrotek wracamy do początku pieśni i śpiewamy czwar-
tą zwrotkę do ósmego taktu, nad którym jest napis „Fine”, co
znaczy „koniec”.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie następujące ćwiczenie, a potem
spróbujcie nauczyć się z nut pierwszej części pieśni. Zwróćcie
uwagę, od którego stopnia gamy zaczyna się pieśń.
f a c c
Dalszej części • pieśni nauczcie się ze słuchu przy pomocy nut.
Zwróćcie uwagę na wyrażenia gwary śląskiej: „dziouchy, syn-
cy”. Postarajcie się wyjaśnić ich znaczenie.
Jak już wiecie, znak przy kluczu oznacza takt czteromia-
rowy (*). Natomiast znak.zwany alla breve, oznacza, że pieśń
należy wykonywać szybciej, zmniejszając wszystkie wartości nut
o połowę. Należy więc śpiewać dwie ćwierćnuty na jeden ruch
ręki — jako ósemki. Taktujemy wówczas w dwumiarze.
Pieśń tę spróbujcie wykonać, dzieląc się na dwie grupy: hutni-
ków i górników, z akompaniamentem instrumentów perkusyj-
nych.
Porównajcie charakter tej pieśni z pieśnią „Jedna ci ja”. Do
której z tych pieśni można zastosować określenie: rzewna, we-
soła, spokojna, żywa?
Nrnr<.*i
39
c w i C « e D i • Prwptartr podany rytm do zeszytu nutowe«.
a następnie napisu ic na pięciolinii położonej niżej wartofci nut
wynikające 1 połączeń nut lukiem. u
Wyklaszczee lub wystukajcie ten rytm głośno licząc
Utene melodię do tekstu
Buchają tarem paleniska.
Surówka płynie, lakry ciska
Hutnicy1 Młoty niechaj walą,
By się te la 10 stało stalą
Władysław Broniewski Żelazo
Aby uzgodnić akcenty muzyczne z wyrazowymi. musimy do-
broć odpowiedni schemat rytmiczny W podanym przykładzie
zaczyna się ar. przed taktem.
Zanim przestąpicie do układania melodii, głośno wyrecytujcie
tekst z taktowaniem w podanym rytmie. Na którą miarę taktową
przypada przed tak P
1 «h^.b|J J J J iJ J T-h-h-hlJ J J j,1
Łt-rcra pu - k - ni-ska, su-ru-*U pł)-n)e,
J J rJM J J J J I J J V jWU j JJ ii’ I
cł- ska. Hu4rń-rj. MłMy nw-duj f byaię ta -1*“10 *
» 5
Prac u snmodi|p|ni
Gdy zaśpiewacie podane nuty zgłoskami aoimlZBcyjnym^
uwzględniając właściwą wysokość q.| *an>-h df* teków usły-
szycie melodię pieśni ludowej ze $lqskj Njptrtrie n* pięciolinii
(w zeszytach nutowych) w tonacji ( -d; r podane tu nuty i pod-
piazcie następujące słowa tej picami
U Komarów wer<?.’e, hci. bej wv*eie
Winka mają niewiele hej, hr). niewiele
Zaśpiewajcie tę piosenkę 7 taktowaniem
1 KO LYbANKA
Murjk । brAATiKzei Schubert
41
Scb^bm -1CB) I* ».t\l • R(> ijIm I <M> łr-
»u J<nrvifHycŁrw«ł — uuay pn»dt wtcyinrim Jakr tw \i j . vj • 4. i* , -a
r ł> —pantar errl— farupttM
Krl.< tatowa to t/powi dii Myta roMilycwio farma mw om Ltau-
Cla I i wiat •* »n<trniy arfyrty aajcMtnto) tp*r *»p<m»a<tantt a ui»
»rh iv.4<ych * »3bta e*m»t iknrnj x Bwrcwrm
PrMcW»M Mofcrrl Ufud <AoU W ^c<n)«h pHuł HM: p*<ŁaJ
<kceJ{>jr^«*l < tr-rJonu KaJbarMMrj znana ><t Uw . S <4a ^u»«'
Pata tym nap tal rlM ulw-or^w forwp anem r<rb enńrataytfc kaclai ra:v.
muayfcl bał««OTrv) I kaflMeaMej
Muiyka SctoPert* a4macxa «X ^.r:a7tu mrk^r jnakoa I UryonMi
Spiekając pietT. la aryttacUr. rr km ojca >) m.< kxU> bu-
dn mditrój pogodny OłirrUGk charakter tej ery jr-t
ona napnana w majone, ny m* norie?
Po naucirrdu m< Uj ptedEJ v.ymrr . na-wy Jt- n w< dfu^~
ków gamy Sol-major | tró)di»7c*u toniaHrijn, waka/uj^c cdjx>-
w-rdnie kia w Hic na klawiatura pomnenkrn j (pnryjx<n;n<my
tc 1 atoplcń akaU majorowe) poarm rn :r:a)dcn*ae at<t na drv» K
ku g). Jak naxywa)< dWdęk} taonacr póJt^jny w ganik Soi-
Cwictcnlr Zaaptcway t narwami aolrrirnryjnjrrd naatę
pujao* rritawtrnla s k<uk<
Cwłtltnlf ZaipirwajLW nwtodk pKMu na ?|l ar WU
a taktowaniem, prry nym pr^mllcirtr takty parryik (2 4 4, H).
kontynuując mrtad>< „w myt li" Za>f*cw ajt k nw wlb$ drugi n»r
pnrmlkn^ ukty ntaparryatc
Juką odkttaM dwie mtatnie nuty w takcie 1 | 6’ jak
iic taks odległość muryczna nazywa?
W których taktach pte*ni na jeden ruch ręki przypadają czte-
ry dlwiąki* Jak Mę te wartości nazywająT Jak pisze się poje-
dynczą SBMMrtką*
Poatarejoe mc ualysreć tę piękną kołysankę z akompaniamen-
tem fortepianu
Owicie me Zalewajcie podane nuty z taktowaniem na-
twud aałralaacymymL a następnie na zgłosce* „la *.
prawną intonację melodii 6 taktu
Utrwalcie
i śpiewając ją na samogłoskach „u*’, „o”>
,.a’\ „e". Wy-
konajefe- *olno cały takt na jednym wydechu
Zaspiewajoe melodię pieśni mormorando
0 wicienie Zaśpiewajcie solmizacją ćwiczenie i zakończ-
C!r‘ I 1 Tl zdanie muzyczne właściwym dźwiękiem
Te dwa zdania muzyczne tworzą okres 8-taktowy.
zrUnK muzyczne nazywa się poprzednikiem, drugie nast^pnł {€m
^'probujejr uzasadnić te nazwy
44
Ćwiczenie Ułóżcie własną melodię drugiego zdań U według
podanego rytmu nu zgłosce . lu *. a następni* zaśpiewajcie całość
solmizacją
14. KAC ZOH
Me lodię pieśni tworzą dźwięki gamy ę-moll u obrębie oktawy
od V stopnia dolnego do V górnego; tomka piesm znajduje się
w środku tego szeregu
Określcie, ktorego stopnia trojdżuięki tworzą nuty taktów 11
12 oraz 9. 10?
45
solmizacyjnymi trój-
nazwami
g-7noll
V VDI
46
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie
dźwięki triady w tonacji g-moll.
Zaśpiewajcie gamę Sol-minor (g-moll) na
2 głosy nazwami solmizacyjnymi, a potem na zgłosce „la”. Naj-
pierw *auczcic się dokładnie melodii każdego głosu oddzielnie,
a następnie po podzieleniu się na 2 grupy zaśpiewajcie tę gamę
dwugłosowe
n ni fsn/ do mi ku/ mi do
es es c d fis a fis d # d h
Zwróćcie uwagę, że dwa bemole przy kluczu mogą oznaczać
tonację B-dur (np. pieśń nr 16 „Polonez towarzyski”) lub g-moll
(np. pieśń „Kaczor”).
Te same więc znaki przykluczowe mogą oznaczać dwie tonacje:
majorową lub minorową. Właściwą tonację poznajemy przeważnie
po dźwięku końcowym pieśni.
B-du
VUI
jest położona na pięciolinii
Toniką minorowa, jak widzicie,
o tercję małą niżej od toniki majorowej; znaki przykluczowe są
te same.
Rytm pieśni jest jednostajny, kołysankowy, powtarza się tu
stale grupa rytmiczno J J , która jest synkopą. Synkopa,
jak wiecie, jest to wartość rytmiczna akcentowana, powstała
na słabej części taktu i przedłużająca się na część następną.
Pieśń ludowa ,,Kaczor" jest kołysanką śpiewaną przy usypia-
niu małych dzieci. Kołysanki wykonuje się głosem cichym i śpiew-
nym.
Ćwiczenie. Po wysłuchaniu trzytaktowej melodii ułóżcie
własną melodię, również w obrębie trzech taktów, w
rytmie.
ianym
poprzednik 3 taktowy
następnik 3 taktowy
sław
Muzyka: Feliks Rybicki
Słowa: Roman Pisarski
1. blask ja-snej rze-ki świe - cił im w twarz
2. nad ich brze-ga - mi trzy - ma swa straż.
1. nad O - dry brze-gtem znów poi-ski źoł-nierz i poi-ska bron
2. zie - lo-nym brze-glem, znów nad Bał - ty-kłem sło - wiań-ska broń
Przed lat ty-sią.-cem poi - scy ry-ce-rzt
Na - sze znówSlą-sko, na - sze Po-mo-rze
Po lat ty-sią- cu
Znów nad o-drzań skini
sio - wa.
Co wiecie o walkach Bolesława Chrobrego nad Odrą i Łabą?
Po uważnym przeczytaniu tekstu nauczycie się pieśni ze słu-
chu przy pomocy nut.
Zwróćcie uwagę na podobieństwo pewnych fragmentów me-
lodii, np. w taktach 1, 3, 5, 7. Melodia tych taktów jest oparta
na tym samym schemacie rytmicznym. Zauważcie, że melodia
jakby narasta coraz wyżej lub też opada.
Przypominamy, że takie powtarzanie się odcinka melodii na
coraz to wyższych lub niższych dźwiękach nazywa się w muzyce
progresją: wznoszącą się lub opadającą.
4 Łączy nas pieśń
49
azwięKowego pieśni.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie nazwami solmizacyjnymi zesta-
wienia stopni gamy B-dur z toniką.
Zaśpiewajcie z taktowaniem gamę rytmizo
i zaśpiewajcie
Podzielcie się
Zauważcie, ze
dźwięku.
głos drugi śpiewa tylko podstawowy dźwięk trój
na dwie grupy
B-dur.
Ćwiczenie
taktowaniem trójdźwięki triady gamy
15. W KRWAWYM POLU
Żywo
Muzyka: Alfred Bojarski
Słowa: Wincenty Pol
po. szli w bo
1. W knre-wym po - lu
2. 0 - bok 0 - rła
2.wbój bez bro- ni. 1-3. Hu - ha! Krew gra! Duch gra!
3. na - szych sina - gaj 1
1- 3. Hu - ha!
Nie - cliaj Pol - ska
zna, ja - kich sy - nów ma!
1
J
Pieśń ta napisana jest w takcie trzymiarowym i ma formę
mazura, na co wskazują charakterystyczne dla tego tańca gru-
py rytmiczne:
Pieśń ta pochodzi z 1863 roku. Co wiecie z historii o powstaniu stycz-
niowym? Zwróćcie uwagę na symbolikę i skróty poetyckie stosowane w tej
pieśni, np. „W krwawym polu srebrne ptaszę...” (godło państwa na czer-
wonym tle), „Obok Orła znak Pogoni...” itd.
51
Wskażcie 6 taktów pieśni, w których grupy te występują.
Zwróćcie uwagę na akcenty. W których taktach wyczuwa się
akcent na części drugiej, a w których na części trzeciej?
Melodia pierwszych dwóch taktów opiera się na trójdźwięku
stopnia I: do-mi-sol, melodia taktu trzeciego — na trójdźwięku
IV stopnia: fa-la-do. Takt 5 zawiera dwa dźwięki trójdźwięku
stopnia V: sol-si (bez re), takt 7 — sol-re (bez si).
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie następujące stopnie gamy Do-
-major i dźwięki trójdżwięku I stopnia na przemian z tomką
Nauczcie nę pieta! z nut Najpierw solrmzacją zaśpiewajcie
całą Pieśń z taktowaniem w tempie wolnym Po opanowaniu me-
lodii i ałów — śpiewajcie ją w tempie właściwym
Zwróćcie uwagę na aynkopy w Uktach 5. 6, 7 i 8 Co wiecie
o syn kopie 9
52
Ćwiczenie Pnepiazcir podana niżej nuty do zr tzytu. a na-
stępnie napiwcie odpowiednie wartości według podanego wzoru
Wyk łaszczcie ten rytm głośno licząc
1(J POIX)XEZ TOWMtZ Y*KJ
L niecb nas zbra - U
13
łach krew ruim raźniej pły .
jn - ko je-dnej ma-tki ddc - ci
nap na-dzie - ją , tak nam dobrze jak w rodzink
* iniecnnampu ta ja.ko złoUguiank świeci. ’
Ostatnia nuta tej pieśni,«. jest toniką. Widzimy jednak, że przy
kluczu na trzeciej Unii jest bemol, będzie to więc « z bemolem,
a nazwa literowa tego dźwięku będzie b. Aby okreśUć dźwięki
gamy B-dur. ustawiamy I stopień skali majorowej na klawiaturce
pomocniczej przy dźwięku niższym o półton od h.
x^a uważamy, że nie wszystkie dźwięki szeregu podstawowego
odpowiadają stopniom skali. Musimy więc dla stopnia I i VIII
zamiast dźwięku h wziąć dźwięk b, a dla IV zamiast e — es. Wte-
dy wszystkie dźwięki będą odpowiadały ściśle stopniom skali ma-
jorowej.
Ćwiczenie. Odczytajcie nazwy literowe gamy B-dur
Określcie półtony. Odczytajcie nazwy znaków przykłączowych.
niiv V VI VIIVIII
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie gamę B-dur 1 dźwięki
ku I stopnia nazwami literowymi.
trójdźwię-
fr c d es f g a b c d n d cb a gjndcb
Ćwiczenie Zaśpiewajcie
na rytmie poloneza.
z taktowaniem ćwiczenie oparte
u
J
Zaśpiewajcie z taktowaniem nuty czterech
taktów pieśni solmizacją, a następnie ze słowami. Dalszej części
pieśni nauczycie się ze słuchu przy pomocy nut.
Ułóżcie rytm w obrębie okresu 8-taktowego w takcie
stosowaniem następujących wartości rytmicznych.
Zapiszcie ten rytm w zeszytach nutowych
wystukajcie głośno licząc.
i wyk łaszczcie lub
Pleńń ludowa z Mazowsza
u as
13
da - na,
nauczeniem się pieśni z nut określcie, który dźwięk jest
I
4
ko - nioru wo - dy
za - pu - kaj - cle
o-tw’órr, o-twórz,proL-Bz^, pa - nie-nu-uzko,
jech kto in-ny ko-nie wam na-po- i,
ko - ni om uo - dy
za - pu - knj - cte
Stu- ku, pu - ku, pu- ku, w o - kie- na- vzko,
Mo- zeuście wy o -bcy, a nie swu- I
Przed
jej toniką i do jakiej gamy należą dźwięki tej pieśni.
Z zestawienia podstawowego szeregu dźwięków (białe klawisze
klawiaturki pomocniczej) ze skalą majorową (I stopień skali po-
winien się znajdować na dźwięku do) wynika, że wszystkim stop-
niom skali majorowej odpowiadają dźwięki szeregu podstawo-
wego. nie ma więc potrzeby stawiania znaków przykluczowych.
Zaśpiewajcie z taktowaniem melodię pieśni początkowo solmi-
zacją (w tempie zwolnionym), a następnie ze słowami.
36
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie z taktowaniem następujące ćwi-
czenie rytmiczne zgłoskami solmizacyjnymi j na zgłosce „la'
A i
ui
VUJ
Powtarzająca się w ćwiczeniu grupa rytmiczna występuje czę-
sto w tańcu polskim zwanym mazurem
Śpiewając pieśni wyczuwacie, że nie zawsze akcent przypada
na pierwszą część taktu. W niektórych taktach są akcenty na
części drugiej lub trzeciej. Wskażcie je w taktach 3, 5, 8 i 10.
W mazurze występują takie zmiany akcentów częściej niz w in-
nych tańcach polskich
Ćwiczenie. Odczytajcie nazwy solmizacyjne tych nut i za-
śpiewajcie je z taktowaniem
Donć żywo
Była to melodia znanej już wam pieśni „Hej, z góry jadą Ma-
zury”. Wskażcie tonikę tej melodii
57
do re mi fa sol la si
c d es f g a b
zapisana jest innymi
vin v iii
icienic Zaśpiewajcie gamę B-dur i trójdżwięk tonicz^
ny Zestawiając klawiaturkę pomocniczą ze skalą majorową (I sto-
p.iert skali na dźwięku b), wyjaśnijcie, które dźwięki należy wziąć
spor* szeregu podstawowego. Jak one są zaznaczone przy klu-
czu*
£ tui vn n v iv ni n i u ni iv y vi vii vni
U Ja mi re do si
b a g f es d c b
Zauważcie, że mimo iż melodia pieśni
dźwiękami, brzmi tak samo jak w zapisie C-dur. W B-dur śpie-
wamy ją o cały ton niżej. Przy którym zapisie było wam wygod-
niej śpiewać? Dziewczynkom prawdopodobnie w C-dur, a chłop-
com w B-dur.
18. KARĘ KONIE
9
Piesn ludowa z Kieleckiego
1. Ka-re ko - nie, ka - re,
2. Ka-re
ko
szczc
1. ła - dno te
2. ła - dno te
3. za ła - dna
w
4. to mi nie
kiel-can -
kieł - can -
dzie-wczy - ną
do - ró - wna
ki,
ki.
tyl - ko nie - bo -
tyl - ko się ma -
spo- gią- da - ją
kieł - ca - no - cek
lu
o - slem.
- na
oj da - na, oj, da - na
- na,
1. tyl - ko nie-bo - ga - te.
2. tyl - ko się ma - lu - ją.
3. spo-glą-da - ją wszy - scy.
4. klei-ca - no - cek o - slem.
Znajdźcie tonikę w nutach pieśni. Nazwijcie ją.
Ćwiczenie. Zestawcie skalę majorową z klawiaturką po-
mocniczą (przypominamy, że pierwszy stopień skali powinien być
ustawiony na dźwięku sol) i odczytajcie nazwy literowe dźwię-
ków gamy Sol-major oraz dźwięków tworzących półtony.
Ćwiczenia przygotowawcze do nauczenia się pieśni z nut:
zaśpiewajcie gamę Sol-major i ćwiczenia.
soZ la si do rc mi re do sZ la sol fa mi re mi fa sol
g a h c d e d c h a g fis e d e fis , g
sol si re mi re do mi do si do re si do la fa
re re ja sol re fa la sol re fa la do si la sol
Połączone łukiem ósemki wykonujemy łącznie jak ćwierćnutę.
Zauważcie, że w ostatnim ćwiczeniu przy połączeniu dźwięku
drugiego z trzecim w grupie czterech ósemek akcent giupowy
przesunął się z dźwięku trzeciego na drugi i w ten sposób po-
wstała synkopa.
60
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie z taktowaniem na zgłosce „la”
to samo ćwiczenie inaczej zapisane. Wskażcie synkopy.
Odczytajcie głosem pieśń z nut początkowo nazwami solmiza-
cyjnymi, a później ze słowami. Wykonajcie dokładnie synkopy.
Ułóżcie melodię do podanych słów.
A ta zima, zima biała
W polu z lutym tańcowała.
Ej, wiaterku, kumoterku,
Zagrajźe nam do oberka.
Wanda Grodzieńska Zima
Przykładowe rozwiązanie rytmiczne.
OjJ J J i ijjij J
A ta zi - ma, zi-mabia-ła w po-lu złu -tym tań-co-wa - ła.
U J I J J>J J 1J.M J :
1 Ej. wia-ter-ku. ku - mo-ter - ku, za-graj-że nam do o-ber-ka.
Praca samodzielna
Napiszcie podane nuty na pięciolinii w tonacji Do-major, pod-
piszcie pod nimi nazwy literowe i zaśpiewajcie melodię tej zna-
nej piosenki ludowej nazwami literowymi.
i i i ni v u u i v ni iv v viii v v ni
1 J J iJ J U iJ MJ J iJ M
II LI IU IV VI V V III I I I III V II II 1
J W J |J MJ W JIJ JIJ I
6!
Jak widzicie, pieśń „Po cóżeś mnie, matuleńko” pod pięciolinia
z melodią właściwą ma drugą pięciolinię, na której drobnym
drukiem jest podana melodia głosu towarzyszącego. Melodię tego
głosu można grać na skrzypcach lub śpiewać.
Ćwiczenie. Po nauczeniu się pieśni zaśpiewajcie gamę
i trójdźwięk od ostatniego dźwięku pieśni, tzn. od mi, który jest
toniką.
viii vn vi v vi vii vin
mi fa saZ la si do re mi re do si la sol Ja mi re do si do re mi
e fis g a h c dis e dis c h a g fis e dis c h c dis e
VU1 V VIII
mi Sal si mi si mi si sol mi si mi
e g h e h e h g ehe
Słyszycie, ze melodia tej gamy i trójdźwięku tonicznego jest
smętna Jest to gama minorowa zbudowana według wzoru skali
minor
SkaU
Eirurrowa
¥IH--
-VII—
--VI—
--V--
--IV—
Patrząc na obraz graficzny
skali major i minor wymień-
cie:
— kolejne odległości w obu
skalach,
— stopnie zbliżone o pół-
ton,
— porównajcie wysokość
stopni III i VI,
— określcie odległości mię-
dzy stopniami I—HI ora z
VI i VII w obu skalach
6*
Ćwiczenie. Patrząc na zestawienie skali minorowej z kla-
wiaturką pomocniczą (przypominamy, że I stopień skali minoro-
wej powinien znajdować się na dźwięku e), określcie, które dźwię-
ki będą odpowiadały stopniom II i VII? Podwyższenie tych stopni
uzyskaliśmy przez zastosowanie krzyżyka.
Który z tych stopni (fis i dis) został zaznaczony przy klu-
czu. a który wewnątrz zapisu pieśni?
Ćwiczenie Odczytajcie nazwy literowe dźwięków gamy
mi-minor i trójdźwięku tonicznego oraz zaśpiewajcie tę gamę na-
zwami literowymi.
Zaśpiewajcie 8 taktów pieśni nazwami literowymi. W których
taktach pieśni występuje melodia trójdźwięku tonicznego?
Kujawiak — to taniec ludowy w takcie trzymiarowym. Me-
lodia kujawiaka, najczęściej w minorze, jest płynna, spokojna
tańczy się go bez przytupnięć i podskoków.
Ćwiczenie. Przepiszcie nuty jednej ze znanych melodii
kujawiaka do zeszytu, podpiszcie pod nimi nazwy literowe i 77*-
śpiewajcie je.
Ułóżcie melodię do tego czterowiersza.
Po niebiosów oceanie.
Choć nie szumi żagli wtór,
Z wolna sunie w mgieł tumanie
Gwiazd i planet świetlny chór.
Józef Czechowicz. fragment z Demów
Vączy nas pleśń
65
Do słów tych można zastosować następujące wzory rytmu:
1 Ab| J J J J |J J | J) N J J J J J | J) K.
Po nie-bio-sow o - ce^ a - nie, choć nie szu-mi ża-gli wtór, zwoi-m
J J J J | J J | J) J J J J | J | j|
su-nio w mgieł tu - ma-nie gwiazd i pla-net świetny chór.
Praca samodzielna
Zaśpiewajcie solmizacją podany okres 8-taktowy, uzupełnia-
jąc brakujące dźwięki w zdaniu I i II według własnego wyczu-
cia.
Przypominamy, źe pierwsze zdanie nazywa się poprzednikiem,
a drugie następnikiem.
Do danego poprzednika ułóżcie następnik w podanym rytmie.
66
20. Z GÓRY JADĘ
Bębenek
Trójkąt
Grzechotki
Pieśń ludowa mazurska
Dość żywo
Układ: Franciszek Jasionówek i
1. Z gó-ry ja-dę, z gó-ry ja-dę, zum, zum, zum,
2. Ty, Ma - ry- siu, chcla~ła-byś mnie, zum, zum, zum,
3. Nie mam wo-li, ni o-cho-ty, zum, zum, zum,
i. zum.
2. zum?
3. zum,
Po-ja-dę ja
Nie mam wo - li,
boś le - ni - wy
do Ma- ry - si,
a - ni my - śll,
do ro - bo - ty,
zum, zum, zum,
zum, zuiu, zum,
zum, zum, zum,
I' Ji J J IJ1 Jl J- J IJlbJJIJ J Jjg
1. zum, da, da-na, po-ja-dę ja do Ma-ry-sl, zum,zum,zum, zum.
2. zum, da, da - na, nie mam uo-11, a - ni my-śli, zum, zum, zum, zum.
3. zum, da, da- na, boś le-ni-wy do ro-bo-ty, zum, zum, zum, zum.
Określcie, do jakiej gamy należą dźwięki tej pieśni? Wskażcie
w zapisie pieśni nuty tworzące trójdźwięk stopnia I i V
5- 67
trójdźwięki
nazwami solmizacyjnymi.
w tonacji
2 nUt solmi^ją, a następnie ze
Zaśpiewajcie melodię pieśni .
cX'r1CZenie’ ZaśPiewaicie trójdźwięki
d0 mi S0‘ f<‘ 1“ <10 SOI Si re .. -
Zauważcie, że niektóre dźwięki triady zapisane
niżej (w takcie 2 i 3). Przeczytajci
dźwięków.
Trójdźwięki stopnia I, IV i V można
staci melodii, lecz w postaci akordów
sol mi do
f są o oktawę
cie nazwy solmizacyjne tych
zapisać inaczej, nie w po-
Te same akordy zostały zapisane na trzech pięcioliniach. Za-
śpiewajcie je.
Głos i
Głos II
Głos III
68
Dotychczas poznaliście odległości * między dźwiękami w po-
staci melodycznej. Poniżej podajemy zapis tych odległości we
współbrzmieniu. Spróbujcie zaśpiewać je dwugłosowo.
pryma sekunda tercja kwarta kwinta seksta septyma oktawa
Zauważcie, które współbrzmienia są zgodne, a które niezgodne?
Jak brzmi sekunda i septyma?
Brzmienie niezgodne nazywamy w muzyce dysonansem,
brzmienie zgodne konsonansem.
Praca samodzielna
Napiszcie podane nuty na pięciolinii w
(C-dur) i zaśpiewajcie je solmizacją. Jest to
zurska. Jaki jest jej tytuł?
tonacji Do-major
ludowa pieśń ma-
V III V VIII VII VI VI v v vi v v ni iii iii v rv
0 .hi
u rv ni u iv iii i ih v
iii ii
VII VIII
«bl J j)lj 7 II
♦ Odległości noszą nazwę „interwałów'* Jest to nazwa zapożyczona
z języka łacińskiego i używana powszechnie w muzyce
69
-*1. PRZY LEC LELI SOKOŁOWIE
Muzyka; Stanisław Moniuszko
^łowa * Jan Czeczot
Układ: Ludwik Heintze
sad,
dwór.
u-
2. Przy-je-cha-ły
so - ko-ło-wie
pa - ny swa-ty
pud wi-śnio-wy
pod no-wiu-chny
70
1,2. la la la la la la la U
1. nudę sa-du
2. mnie ma-tki,
zio - fc
sióstr i
- ne - go
bra - ci,
oj - czy - zny
1. i gnia - zde - czka żal.
2. i oj - czy- zny żal.
Stanisław Moniuszko (1819—1872), jeden z naszych największych kom-
pozytorów, poszedł drogą wyznaczoną muzyce polskiej przez Chopina, tzn
oparł się w swej twórczości na melodiach ludowych. Twórczość Moniuszki
idealnie uzupełniła dzieło Chopina. Chopin wypowiadał się — jak wia-
domo — za pośrednictwem fortepianu, Moniuszko zaś pisał opery i pieśni.
Jest twórcą polskiej opery narodowej.
Pierwszą operą była czteroaktowa „Halka” wystawiona w Warszawie
1 stycznia 1858 roku. Po „Halce” napisał Moniuszko szereg innych oper:
„Flis”, „Hrabina”, „Verbum nobile”, „Straszny dwór”, „Pana" Napisał te:
wspaniałą muzykę chóralną do „Sonetów krymskich” Adama Mickiewicza.
Moniuszko wydal kilkanaście zbiorków pieśni na głos z akompaniamen-
tem fortepianu pt. „Śpiewnik domowy” (razem około 300 pieśni), w któ-
rych znalazły się bardzo popularne: „Krakowiaczek” („Wesół i szczęśli-
wy...”), „Pieśń wieczorna” („Po nocnej rosie...”), „Prząśniczka”, „Znasz ii
ten kraj” 1 wiele innych.
Oprócz pieśni solowych Moniuszko tworzył pieśni dla chórów w ukła-
dach wielogłosowych. Pośród nich najbardziej znane to „Przylecieli Soko-
łowie” i „Postój, piękna gołąbeczko”.
Wszyscy żyjemy pod urokiem muzyki wielkiego kompozytora i chęt-
nie słuchamy jego pieśni i oper.
Przyjrzyjcie się zapisowi pieśni, określcie takt pieśni, tonikę
. oraz powtarzającą się najczęściej grupę rytmiczną.
71
1
?•>'
f'-d"n fSwraon‘Cdna2wan’i
—A 1 u KI IV
Cz4 zesta-
ze skala Się k^wiaturka n
ą rnajorową ([ st_ą porn°cni
i s°lmizaCyjn ?Iei^ skaH na dźw>
S,°P"^ poniżej
neJ i dźwięki
^V!V IV „ .
Wuvn n v vi vu vm
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie nazwami solmizacyjnymi
wierna stopni gamy F-dur z toniką.
zes la-
SZ
różne
uwagę* że -
ósemka została r
Spróbujcie nauczyć się P^"3^^owych taktów najpierw
z nut. zaśpiewajcie solmua^paktowaniem,
wolno bez taktowania, a na ^hu przy pomocy nut.
Dalszej części pieśni nauczy ósemki na dwie
Mn8XlX. “w «- »
,e takt 15 na 2 szesnastki. W
- ozdrobniona na ó mka czwarta
_ isentka trzecia, w tatce 17
72
Śpiewając piesn wykonajcie starannie omawiane wartości.
W miarę możności nauczcie się śpiewać tę pieśń na 2 głosy.
Glos drugi ma melodię trudną, szczególnie w taktach: 17, 18, 19,
gdzie występują liczne półtony — tworzą one jednak z głosem
pierwszym ładne współbrzmienia, warto więc te trudności po-
konać.
Przy pomnijcie sobie znaczenie krzyżyka, bemola i kasownika
Zwróćcie uwagę na włoskie wyrazy umieszczone nad nutami do-
tyczące zmian tempa oraz dynamiki.
allegro — żywo — szybko,
rall. (rallentando) — zwalniając,
lento — powoli,
dolce piu lento — łagodnie, śpiewnie, bardziej wolno,
dim. (diminuendo) — coraz ciszej.
Które części pieśni powinniście zaśpiewać forte, pełnym głosem,
a które piano, tzn. głosem cichym? Które części pieśni należy za-
śpiewać wolniej?
Utrwalając poprawne wykonanie pieśni pamiętajcie o właści-
wym tempie, odcieniach dynamicznych oraz o poprawnej dykcji.
73
2S. ZŁOTA RYBKA
Muzyka: Stanisław Moniuszko
i. whcr-cu mym tę - sknu - tu, na - - iLte - ja i
X zi-mna da - sza wd mnie, ń - iwli kn-u j»»k
3. Do-łem si - nuj uo - <ły zło • la ry - bLi
Ćwiczenie. Po nauczeniu się pieśni wskażcie jej tonikę
i zaśpiewajcie z nut gamę re-minor oraz trójdźwięk toniczny.
I fil V VIII v ni i
n iu iv v vi vii vni vu vi v iv m u
re tkl Ja sol la si do re
powinien się znajdować na dźwięku d).
Jak dźwięk b i <
wym pieśni
nutowego?
Patrząc na zestawienie skali minorowej z podstawowym sze-
regiem dźwięków, powiedzcie, które dźwięki trzeba wziąć spoza
szeregu podstawowego, żeby odpowiadały stopniom VI i VII s a i
minorowej (przypominamy, że pierwszy stopień skali minorowej
powinien się znajdować na dźwięku d). . .
Jak dźwięk b i dźwięk cis zostały zaznaczone w zapisie nu o-
wym pieśni? Który jest przy kluczu, a który wewnątrz zapisu
nutowego? . h
W 11 i 19 takcie pieśni widzimy grupy trzech nut połączonyc
lukiem z cyfrą 3. Oznacza to, że te trzy równej wartości nu y
76
należy zaśpiewać w czasie przypadającym na jedną ćwierćnutę;
tu na jeden ruch ręki. Grupa ta nazywa się triola. Wartość tych
poszczególnych nut jest mniejsza od ósemek, których na jedną
ćwierćnutę przypada dwie, ale większa od szesnastek których na
jedną ćwierćnutę przypada cztery:
-------------1
/ ź ć
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie od każdego stopnia trójdźwięku
fonicznego dźwięk przyległy, o półton niższy, wskazując odpo-
wiednie klawisze na klawiaturce pomocniczej zestawionej ze skalą
minorową, a następnie ćwiczenie z nut na zgłosce „la”.
i iii v viij vn vin v ni vinvnviiiv rv v m ii ni i
VIII VIIVIII
d cis d f a d cis da f d cis d a gis a f e f d
Odczytajcie to ćwiczenie nazwami literowymi.
Zaśpiewajcie znaną już wam melodię pieśni nazwami solmiza-
cyjnymi przy pomocy nut.
Pieśń ta zyskuje na uroku, gdy się ją śpiewa z akompaniamen-
tem fortepianu.
Praca samodzielna
Ułóżcie rytm w takcie * (8 taktów) z zastosowaniem następu-
jących wartości i grup rytmicznych. Napiszcie to ćwiczenie w ze-
szycie nutowym i zaśpiewajcie na zgłosce „la” z taktowaniem.
o J. J J.J ATJ2 JJ33 -17 ii
77
PRZYBYWAJ, PIĘKNA WIOSNO
Pogodnie, dość żywo
Muzyka: Wolfgang Amadeusz Mozart
Autor słów nie znany
Już
dosc tej zi - my dłu
sno, u - ro - czy ze
giej,we-sel - sza i
jj p lJjikrjjJj l
1. ja - kże bę-dzie mi - ło znów na prze-cha-dzkę iść.
2. -de-z wij się, ku - kuł - kot i ty, sko-wron-ku, dzwoń.
79
Wolfgang Amadeusz Mozart (1756—1791) obok Haydna i Beethovena na-
leżał do trójki klasyków wiedeńskich. Już jako dziecko biegle grał na forte-
pianie. Mając lat dwanaście napisał pierwszą operę. Posiadał nadzwyczajny
słuch i niezwykłą pamięć muzyczną. Potrafił z pamięci zapisać dłuższy
kilkugłosowy utwór muzyczny po jednorazowym usłyszeniu. Komponował
z niezwykłą łatwością — po prostu, jakby przepisywał gotową muzykę
z HłowyM.
W ciągu krótkiego życia zdołał napisać ponad 600 kompozycji odznacza
iacych sic wielkim wdziękiem, melodyjnością i bogactwem rytl"u:sy™'
” ’ » koncertów .krwow,* 2S
13 oper (wśród nich najbardziej znan
Czarodziejski Hel”) oraz wiele pieśni
fonii, U ----------
tetów smyczkowych, 43 sonaty,
„Wesele Figara”, „Don Juan”
i utworów okolicznościowych.
Pieśń ta jest napisana w takcie tzn. ze
ósemka. Jest to takt złożony, składający się
miarą taktu jest
z dwóch taktów.
8
8
„„toścl. dwumiarową. ćwlartnuO
Cwierćnuta będzie «'»rt“c1’
z Rrnpkd - pieśni, a P^”'^ z^s^i.
• następni®
80
Melodia pieśni jest pogodna, radosna i zgadza się z charakterem
słów. Po opanowaniu pieśni zaśpiewajcie ją w tempie żywym,
taktując w dwumiarze. Wówczas na pierwszy jak i na drugi ruch
ręki przypadną wartości równe trzem ósemkom.
J)
•h
2
Pieśń dużo zyskuje na wyrazie muzycznym, gdy się ją śpiewa
z akompaniamentem fortepianu.
WIOSNA
Muzyka: Jan Middakiewicz
Tempo walca, śpiewnie Słowa: Rafał Aleksander Skawiński
1. Jak co ro - ku od lat za-kwitł wio - sną znów
2. U - ca - łu - ję bez słów o-kiść wil - go - tną
1. świat Ró - żo - wy kwiat na ja - bło - ni iw słoń - cu
2. bzu bo w ser-cl je - go li - lio - wym doj - rze - wu
6 Łączy nas pieśń
81
sna! We-so-ło dniem i no - cą śpię - wa
82
Przyjrzyjcie się nutom pieśni i zauważcie, że pieśń ta składa
się z dwóch części. Część pierwsza kończy się dźwiękiem d, co
wskazuje, że pieśń zapisana jest dźwiękami gamy Re-major
Część druga pieśni kończy się dźwiękiem g; dźwięki tej części
należą więc do gamy Sol-major.
Posługując się klawiaturką pomocniczą i zestawioną z nią od-
powiednio skalą majorową, powiedzcie dlaczego gama Re-major
ma przy kluczu krzyżyk fis i cis, a gama Sol-ma jor jeden krzy-
żyk fis.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie gamę Re-major w następującym
rytmie. Zwróćcie uwagę, że zaczyna się ona od przedtaktu. Na
który ruch ręki zaczniecie śpiewać?
III IV v VI VII VIII
u. u ^ifTrrrir fr ;|1
fa sol la si do re
Nauczcie się z nut melodii pierwszej części pieśni (24 takty).
Pamiętajcie, że nuty głosu pierwszego mają kreseczki zwrócone
ku górze.
Uczenie się pieśni obejmuje następujące momenty:
— przeczytanie nut pieśni solmizacją,
— śpiewanie pieśni solmizacją z taktowaniem,
— sprawne wymawianie tekstu,
— śpiewanie melodii z tekstem, taktując.
Drugiej części pieśni nauczycie się ze słuchu przy pomocy nut.
Zauważcie, że głos drugi pieśni ma melodię równoległą do gło-
su pierwszego o tercję lub o sekstę niżej. Przy takim układzie
głosów mówimy, że głos drugi wtóruje głosowi pierwszemu.
Spróbujcie dobierać wtór do znanych wam pieśni.
Postarajcie się pieśń „Wiosna” wykonać z akompaniamentem
akordeonu lub gitary.
8.3
6*
Ułóżcie melodię do dwuwiersza
Kołysanki
Pieśń ludowa kurpiowska
cze
śnie
sme
cze
VIII
VUI
czte- ry po
jak kwia-tu
Do tekstu tego można zastosować następujące rytmy
choć to je-szcze wcze-śnie. Wżdy.
W ogródku cichutko, choć to jeszcze wcześnie
Wzdychały, szumiały kwitnące czereśnie.
Józef Czechowicz
Pieśni tej nauczycie się z nut.
Zaśpiewajcie gamę Sol-major oraz dźwięki trójdźwięku I sto-
pnia. Zauważcie, że w zapisie gamy Sol-ma jor (G-dur) tonika
znajduje się w środku szeregu nut. Dźwięk najwyższy re — to
V stopień nad toniką, najniższy — to V stopień dolny.
J
ci - chu - tko
bór wy - so-kień-ki
ma-tu - li dłu-żej
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie solmizacją odcinek
głosy w następujący sposób: k 8 y na dwa
najpierw wszyscy zaśpiewają nuty głosu
mi skierowanymi ku górze),
pierwszego (z kreska-
- potem głosu drugiego (nuty z kreskami skierowanymi ku do-
a w końcu — dwugłosowo.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie solmizacją na 2 głosy ćwiczenie
zawierające melodię pieśni.
GłotUl aoZ bul la la hol
mi ilu ro ul la ilu
Zaśpiewajcie melodię pieśni z nut z taktowaniem solmizacją,
a następnie ze słowami.
Ułóżcie melodię do następującego tekstu.
Gdy dzień się zaczyna,
Kiedy słońce wschodzi,
Stają przy maszynach
robotnicy młodzi.
Edward Szymański Fabryka
86
Przykładowe rozwiązanie rytmiczne.
i j>J j j i
Gdy dzień się za-czy-na, kie-dy Błoń-cu wscho-dzi,
j ।j)j>j>j j i
sta-Ją przy ma-szy-nach ro - bo-tnl-cy młu - dzi.
1 j ij.j j u j iha j 11
Gdy dzień się za - czy - na, kic-dy słoń - co wscho-dzi,
Jj>j J |J J iMJ J iJ J i
sta-ją przy mu - szy - nach ro - bo-tni - cy mło-dzi.
«O. DO BROM, LUDY
Muzyka: Gaci ino Donlzotti
Marnowo Słowa: Ludwik Mierosławski
1. Do bro - ni, lu - dy, po - wstań - my wraz
2. Tych, co Se - kwa - ny ko - sztu - wód,
bra - tnłą ro - biu
tych, co Wi - »ły
po - daj - my dłoń,
za - le - git brzeg,
R7
i. wień - ceni wol - no - ści
2. niech dzie - wię - tna - sty
o - zdó - biny skroń,
zje - dno - czy wiek.
Gaetano Donizetti (1797—1848) to włoski kompozytor operowy. Niektóre
z jego oper były grywane i znane w Polsce w wieku XIX. Melodia pieśni
Do broni ludy” jest fragmentem opery pt. „Łucja z Lammermoor ma
charakter marszowy, odznacza się dużym wyrazem emocjonalnym i jest
dość łatwa do zapamiętania. Ludwik Mierosławski, jeden z przywódców
powstania wielkopolskiego w 1848 r. ułożył do niej słowa. Śpiewana była
początkowo tylko w Wielkopolsce, potem spopularyzowała się i na innyc i
terenach Polski.
o czym mówi treść pieśni? Co wiecie z historii o Wiośnie
Ludów?
Określcie z zapisu pieśni takt i tonację.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie dźwięki gamy Fa-major i troj-
dźwięku tonicznego.
88
fa La do La fa do fa
f a c a f c f
Melodia pieśni zaczyna się skokiem ze stopnia V (poniżej toniki
dolnej) na I, tzn. na tonikę.
Zwróćcie uwagę, że wiele pieśni zaczyna się w podobny sposób,
np. ,,Polonez warszawski”, „Cichy wieczór”, „Zawitał nam dzio-
nek”, „Przy ognisku”.
Wskażcie w zapisie pieśni takty, w których występuje trój-
dźwięk toniczny o melodii wznoszącej się i opadającej.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie solmizacją trójdźwięki triady
F-dur według schematu rytmicznego pierwszych dwóch taktów
pieśni.
Zaśpiewajcie melodię pieśni solmizacją początkowo w tempie
wolnym, a po opanowaniu melodii i słów w tempie właściwym,
z taktowaniem.
89
Policzcie, ile razy w pieśni występuje dwutaktowy odcinek ryt-
miczny:
J J)JłJ JIJ JjJłJ I
Taki dwutaktowy odcinek nazywa się w muzyce frazą. Dwie
frazy stanowią zdanie muzyczne (cztery takty).
J .MJ J IJ IJ .MJ J IJ J)J)J
fraza fraza
i-------------------------------II_____________________________
zdanie
Dwa zdania czterotaktowe stanowią okres 8-taktowy. Policzcie,
z ilu okresów składa się ta pieśń?
Wskażcie w nutach pieśni frazy, zdania, okresy.
Ułóżcie melodię do podanego czterowiersza:
Maszeruje młodzież szkolna,
Szumi jej sztandarów las.
Niechaj żyje Pierwszy Maja —
Święto robotniczych mas.
Alicja Patey-Grabowska Wiersze
Przykład rytmu muzycznego.
1 J>^IJ J J J IJ J l J>J>IJ J J J I
Ma-sze-ru-Je mło-dzieź szkol-na szu-mi jej sztan-da-row
J1 AhJJ J J |J Ji |I MhWlJ l i
Ina. Nlochaj ży-Je Pie-rwszy Ma - ja swię-to ro-bo-tniczych mas.
90
27. OJCZYZNO JEDYNA !
Muzyka: Mieczysław Krzyński
Słowa: Halma
1. -ki, być ino - że pię - knicj-sze ni - źli nasz, niż nasz.
2. -wna, ma - rze - nia u - skrzy-dta na-szav myśl,nam myśl.
91
Określcie tonację tej pieśni, wartości nut i pauz występujące
w pierwszych taktach. Mimo dość licznych półnut i całych nut
melodię marszową tej pieśni śpiewa się dość żywo Zwróćcie uwa-
gę na znak przy kluczu Takie oznaczenie taktowe nazywa się
„alla breve" i wskazuje, ze wszystkie wartości zapisane nutami
śpiewa się 2 razy szybciej, a taktuje nie w czteromiarze, lecz
w d w umiarze Pieśń mogłaby być zapisana w d w umiarze
Ud
Wyk łaszczcie z liczeniem na dwa ten odcinek cztero taktowy
Od którego stopnia gamy zaczyna się melodia pieśni9
Nauczcie się tej pieśni ze słuchu przy pomocy nut. Słuchając
melodii tej pieśni spróbujcie wyklaskać jej rytm.
Część drugą pieśni można śpiewać na dwa lub na trzy głosy.
Zwróćcie uwagę na dokładne wykonanie taktu 22 i 23r ponie-
waż w melodii głosu pierwszego i drugiego występują kolejne
3 półtony Zaśpiewajcie ton fragment solmizacją, nazwami litero-
wymi, a potem ze słowami
92
93
Śpiewając dwugłosowo refren pieśni zauważcie, że fiłos dr.. •
hrzm! ° tercje niżej. Starajcie się słyszeć te współbrzmienia t 8‘
i tak dostrajać swoje głosy, aby brzmiały czysto. ‘CJ1
Po opanowaniu pieśni na dwa głosy niech cześć
si. łatwej melodii głosu trzeciego (w^efreniejTspSu £
tern aVZdSC trZJ;gt0S0W0' PieŚń można -skonać z akompaniam
tern akordeonu lub gitary
zaspie -
ien-
28. ANIM JA NIE JUHAS
Układ na 2 głosy
1. A-nim ja nie ju - has,
2. A - ni mi nie cię - żko,
a - nim ja nie ba - ca,
a - ni mi nie lek - ko,
94
L sa-ma mi dzie - wczy-na o - wie - czki za - wra - cat
2. i-no mi do mo-jej dzie - wczy-ny da - le - ko.
1. sa-ma mi dzie - wczy-na o - wie - czki za - wra - ca.
2. i - no mi do mo-jej dzie-wczy-ny da - le - ko.
ta została opracowana w układzie dwugłosowym przez
Pieśń ta została opracowana w układzie dwugłosowym przez
Wacława Lachmana, zasłużonego muzyka i chórmistrza.
Po nauczeniu się przy pomocy nut melodii głosu pierwszego
i rugiego zaśpiewajcie pieśń na dwa głosy.
Ćwiczenie. Śpiewając to Ćwiczenie zwróćcie uwaee na sta-
Zaśpiewajcie znaną wam piosenkę góralską „W murowanej
piwnicy” według podanego zapisu ze szczególnym zwróceniem
uwagi na dźwięk fis, który jest charakterystyczny dla tego
utworu.
W mu- ro-wa-nej pi-wni-cy tań - co-wa-li zbój-ni-cy.
. j> jłijiiM1 J
Ka - za-U se pie-knie grać i na nó - zki spo - zi - rac.
Piosenka ta oparta jest na skali góralskiej, której wzór po-
da jemy:
c d e fis g a b
96
29 JEZIORECZKO
Dość wolno Pieśń ludowa białoruska
i. Ój, i wpo - lu je - zio - re - czko,
2. Czy ty sły- szysz pro - śbę mo - ją,
3. Oj, nie bę - dę wy - cho - dzi - ła,
1. tampły-nę-ło wia-de-re - czko. Z so - sno-wych kle-pek,
2. pro-szę,wyjdź,przed chatę swo - ją. Po - patrz, dzie-we-czko,
3. ma-tka mi nie po-zwo-li - ła. Na po - lu zto-bą
i. z dna dę - bo-we _ go,
2. po - patrz, ry - be-czko,
3. dziś nie po-sto- ję,
czyż nie szko-da wia-dra
pły-nie dru-gie wia-de -
bo ja się ma - te-czkl
me - go.
re - czko.
bo - ję.
7 L.u-zy nas piesn
Pieśń napisana jest na dwa głosy. Nuty g knseczkami do góry
śpiewa, jak juz wiecie. gh» pierwszy, z knseczkami na dół '
głos drugi Przyjrzyjcie się nutom pierwszego taktu i zauważcie
te majg one kreaeczkl i ku górze, i ku dołowi. Oznacza to. ze głos
pierwszy i drugi śpiewa te same nuty
Naucane się wszyscy melodii każdego głosu osobno, podzielcie
się następnie na dwie grupy i zaśpiewajcie pieśń dwugłosowa
Postarajcie się dokładnie śpiewać takt 5. Najwyższy dźwięk wn
śpiewa się bez bemola, tzn. e, a nie es
Słyszycie, ze melodia pieśni
jest smętna zbudowana ona
jest z dźwięków gamy minoro-
wej pierwotnej. Ostatnim
dźwięku rn piesiu jest d, które
jest tomką
Ćwiczenie. Wymieńcie
nazwy dźwięków gamy re-mt-
nor pierwotnej, posługując się
rysunkiem graficznym gamy
re-minor pierwotnej
Jak nazywa się VI stopień
tej gamy?
Ćwiczenie Odczytajcie nazwy literowe gamy minorowej
pierwotnej i zaśpiewajcie ją.
Gama pierwotna
VI!
Guma rr • mlr hal mnnkzna
Jak nazywa się gama minorowa z podwyższonym stopniem \ II
Zaśpiewajcie z nut gamę d-moll harmoniczną.
OO. MA MILA MA THNKU
L Ma mi - la nu tm - ku, trn - ku, tro - ku,
2. Ja Lun la mi pty - du, p*j - du, p*j - du,
i. 2. Tra ta la la la ta la la Li Li
Określcie tonację, takt i wartości rytmiczne występujące naj-
częściej w pieśni.
Zaśpiewajcie pieśń solmizacją z taktowaniem.
Po nauczeniu się melodii przeczytajcie słowa w języku cze-
skim* Zauważcie, ze w języku czeskim śpiewa się grupy spół-
głoskowe, np ,,tm”, „hm” itd., czego w polskim języku nie spo-
tykamy Zaśpiewajcie melodię ze słowami 1 i 2 zwrotki.
Ćwiczenie. Aby lepiej zrozumieć znaczenie pauzy ósemko-
wej, która występuje również i na mocnej części taktu lub grupy
rytmicznej, zaśpiewajcie ćwiczenia zamieszczone na str. 100: ćwi-
czenie a) śpiewa cały zespół jednogłosowo, ćwiczenie b) i c) —
w podziale na dwie grupy.
* Słowa polskie:
1 . Miała moja miła dużo tarnin
W garnku je warzyła, w garneczku
2 A ja do niej pójdę, pójdę, pójdę.
O jagody prosić ją będę
9^
foni?' ) pcdany J*it rytm pirrwasych X Uktow pi«*ni orur cyfry
ornaczaj^c* itopnic gamy
ni tv ir
ii
i n ni nr r
Jl7 |J17 I J 7
ni
V ui
7 / 7
Ćwiczenie Napiszcie te nuty we wUacreych miejscach p>ę-
cinlinii według podanych stopni w tonacji D-dur oraz B-dur
Określcie właściwe dźwięki gam w tych tonacjach oraz po-
trzebne znaki przykluczowr, zestawiając odpowiednio klawiaturkę
pomtx*niczą ze skalą majorową
Zaśpiewajcie solmizaeją z taktowaniem napi^an* przez waz nuty
w obu tonacjach
Przeniesienie melodii pieśni (lub utworu muzycznego* z jednej
tonacji do innej nazywa się w języku muzycznym trwpozycją-
101
31. 'JELCZY
I WYJE
DNIEPR SZEROKI
Po woli
Pieśń ludowa ukraińska
Słowa: Taras Szewczcnko
Słowu polskie: Leopold Lewin
cy
ra
chłód,
w dal.
W.
rzc
jąc no
wpo - złe
wy - jo Dniepr sze - ro
nie - sine o po
L wiatr (linie sma
przez gę - siwe chmur
1. -kich, a wgó - ry *»plv - tr/Ji Mę - by
to zid - kał, to aiv chwiał wśród
wód.
fal.
Pieśń napisana jest w tonacji do-minor (c-moll). Pierwsze trzy
dźwięki melodii stanowią trójdźwięk toniczny Porównajcie bu-
dowę tego trójdźwięku z trójdźwiękiem gamy Do-major.
Widzimy tu różnicę na stopniu
stopniami są takie same.
Określcie odległość od stop-
nia 1 do III w obu trójdźwię-
kach; które stopnie tworzą
tercję wielką, a które tercję
małą7 Odczytajcie nazwy lite-
rowe tych stopni. Czy odróżni-
cie te trójdźwięki po usłysze-
niu brzmienia tylko 2 stopni.
III. Pozostałe odległości między
I i III?
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie nazwami literowymi gamę C-dur
i gamę c-moll oraz ich trójdźwięki toniczne.
I li III IV V VI VIIVUI
I II III IV V VI VII VIII
brzmienia tych gam i trójdźwię-
Zwróćcie uwagę na różnice
ków t< nieznych Czy umiecie
noru?
mi-
odróżnić słuchowo major
starajcie si
Ćwiczenie. Śpiewając to ćwiczeni
„ykonywać tekko. nlc tors *2* się wyżMC
Całą frazę objętą lukiem śpiewa się na jednym wydechu pa-
miętajcie więc o nieco głębszym wdechu.
38. WESELI PODRÓŻNICY
Muzyka: Michał Starokadomski
Słowa: Sergiusz Michałków
Przekład: Edmund Hanke
2. (Od)
wda - le - ki, cu-dny
zgoudy, od przy-ja-źni, czy jest lc-psze g
cha-Ii-śmy z pio-scn-ką zda - le-kich,cu- nyc
z u
po
1. kraj,
2. cos?
3. stron,
. śmiechem dłoń mi
nikt nie wpa - da
„ zdro-wić mi - V
ko - cha- ny mój są - sio-dzie,
Ka - żdo- go lu - bi ka-żdy
by wreszcie sma-głą rę - ką
104
daj. Szczę - śli - we na - sze la - ta,
2. w złość. A je-śli nas kto-kol-wiek
3. dom! Sło - ne-czko nam świc-ci - ło,
pio - sen-ka nie.chaj
zo - ba-czy tu czy
po twa-rzy gła-dził
1. brzmi i nie-chaj o-po-wia-da o pię-knie naszych dni.
2. tam, nic złe-gonamnie po-wie i szczęścia ży-czy nam.
3. wiatr, we - so- ło w drodze by- ło, pio - sen-ka bie-gła w świat.
Tra-la-la! Wzię - li-śmy ze so-bąpsa,
i-3. i zie-lo. nu pa-pu-zy-sko, to
to-wa-rzy-stwo.
3. Je-
Nauczycie się pierwszej części pieśni z nut.
Nazwijcie kolejne dźwięki gamy Es-dur wykorzystując klawia-
turkę pomocniczą oraz skalę majorową. Jakie nazwy literowe
będą miały stopnie IV i V?
105
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie nazwami solmizacyjnymi dźwięki
.TZ.X,r“"er”"ei do v s,opn" p°"izei ,M,lkl dol"'»
f es d c b es
v vni
r* g t* g f b es
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie nazwami
ki gamy Es-dur na przemian z toniką.
solmizacyjnymi dźwię-
siz Ja mi sol mi la mi si mi do mi re mi mi yu|
mi re mi do mi si mi
Spróbujcie zaśpiewać melodię przynajmniej pierwszych ośmiu
taktów pieśni z nut solmizacją, a następnie ze słowami.
Zwróćcie uwagę na synkopy w takcie 2, 6, 10 i 14.
Ćwiczenie. Podzielcie się na dwie grupy i spróbujcie, głoś-
no licząc, wyklaskać rytm występujący w pierwszych dwóch tak-
tach pieśni według podanego wzoru.
raz i dwa i
raz i dwa i raz i dwa i
Na tle dwóch środkowych ósemek wyraźnie słyszycie synkopy
106
ZESTAWIENIE GAM BEMOLOWYCH
gamy majorowe
gamy minorowe (harmoniczne)
i ii m rv v vi ni viii
/ g a^b c d e f
d-mull
es f g as b c d es
g-niull
i n iii nr v vi vn vm
c-moll
I II El IV V VI VU VIII
Zauważcie, że tonika gamy minorowej leży o małą tercję niżej od
toniki gamy majorowej, mającej tyleż znaków przykluczowych.
Ułóżcie melodię do podanych słów. *
Przyszło lato, wszędzie zieleń,
Zbliża się wakacji czas.
Czeka nas radości wiele:
Morze, góry, rzeka, las.
Franciszek Jasionowski Wakacje
Przykłady rozwiązania rytmicznego.
3 JJiJ J|J J|J Jji J J|J J|J J |J i
Przyszło la - to, wszę-dzie ziu-leń, zbli-za hc uu - kii - Cji cza>.
i JJiJ JiJ Ji) Ji# JJ|J JiJ JihJi
Cze-ka nas ra-do-ści wie-lei mo-rze, gó-ry, rze-ka, tas
iw j j JiLmJ j j j iJ # m
Przyszło ki - to, wszędzie zie-leń, zbliża się wa-ka-cji czas. Cze-ka
j j j j iJj j 'W J J J i3 11
nas ra-do-^cł wio - le. mo-rze, gó -1), rze-ka, Lis.
»
Spróbujcie ułożyć słowa dalszych zwrotek.
107
33. CICHY WIECZÓR
a pod la-sem,pod ol - szo-wym
le - ci e-cho od ol - szy-ny
słychac rże - nic het.
po-lem peł - nym ru».
.Muzyka: Zygmunt Noskowski
i. Si-wy ko - nik tam się pa-sie, si-wy ko-nik mój -.
2. A mle-slą-czek ci - cho wsta-je, li - pa sy-plc kwiat -.
1. Ci-chy wio-czór juz za -
2. Si-wy ko-nik rży po
1. Jest tam łą-czka z dro-bną
2. Cu-dna, cu-dnu nv< tu
tra - wką, jest kry-ni - czny
lo - tnla, cu-dnyjcst na^z
Zygmunt Noskowski (1846—1909) zasłyną! jako kompozytor i pedagog
Działalność jego przypada już po śmierci Moniuszki. Wychował liczny za-
stęp muzyków, m. in. Mieczysława Karłowicza, Karola Szymanowskiego,
Grzegorza Fitelberga. Napisał poemat symfoniczny „Step*, który miał być
uwerturą do projektowanej, a nie napisanej opery „Ogniem i mieczem”
Prócz tego pozostawił uwerturę koncertową „Morskie Oko”, symfonie „Od
wiosny do wiosny” i „Z życia narodu” oraz znany „Polonez elegijny”.
Z pieśni najpopularniejsze są: „Krakowiak” („Skowroneczek śpiewa )
1 ..Stach’* (..A jak poszedł król na wojnę. .”).
Napisał również kilkadziesiąt pieśni do słów Marii Konopnickiej wyda-
nych w zbiorku pt „Śpiewnik dla dzieci”.
Muzyka tych piosenek idealnie zespolona ze słowami stanowi dzieło oiv
giaalne o nieprzemijających wartościach artystycznych Kazd , hor J1
stara się mieć w swym repertuarze którąś z piosenek ze ,, pieun
dzieci’.
Pieśni nauczycie się ze słuchu przy pomocy nut h<viza-
Pełną uroku pieśń śpiewajcie, zgodnie z nastrojem na c
, głosem cichym (piano) i śpiewnie ( ega
.ysiłku sarfta-
następny. Zwróćcie tez uwagę na dos
oszczędne gospodarowanie wy ec nU
akompaniamentem
cej letniej nocy
raźnie wymawiając słowa.
Śpiewajcie lekko, bez w
z jednego dźwięku na
nie głęboki oddech i
starajcie się pietó tę wykonać z
lub przynajmniej usłyszeć ją z płyt.
HO
k ni zagniewajcie Jako ćwiczenie głosowe
Podczas uczenia się pieśni } „ na„
melodię taktu 3 i 4 na zgłoskach „nu . „no , „
N.zwljcle ostatnią nutę pieśni. Czy ple« zakończył, sic 'onik,'
Ćwiczenie. Z.śpiew.jcie nazwami zolmizacyjnym, na.tę-
pujące zestawienia stopni gamy D-dur z tomką ,
Przyjrzyjcie się nutom pieśni. W jakim takcie napinana
pieśń? Jaka wartość jest miarą taktu7
jest
Ćwiczenie Podzielcie się na dwie grupy i głośno licząc
wyklaszczcie lub wystukajcie rytm pierwszych czterech taktów
pieśni.
Na dolnej pięciolinii widzimy rytm głównoczęściowy wyrażony
ósemkami, które są miarami taktu.
Porównując wartości w obydwu pięcioliniach wskażcie takty
o rytmie rozdrobnionym, rozszerzonym i mieszanym
111
Ćwiczenie. Przepiszcie do zeszytu podany rytm główno-
częściowy według podanego wzoru. Łuki oznaczają sumowanie
wartości miarowych, krzyżyki ich rozdrabnianie na dwie równe
wartości.
wzór
Ćwiczenie. Zapiszcie gamę C-dur umieszczając na każdym
stopniu gamy rytm jednego taktu w następujący sposób:
itd.
Po napisaniu gamy zaśpiewajcie ją z taktowaniem
112
34fc. W LESIE
Muzyka: Zygmunt Noskowski
2. A ty, czar - ny le - sie,
3. U - de - rzy - ły dc - szcze,
B i m zy nas pieśń
113
Po nauczeniu się pieśni zwróćcie uwagę na jej tonikę, którą
jest dźwięk a.
Posługując się klawiaturką pomocniczą i skalą majorową
odczytajcie nazwami solmizacyjnymi i literowymi dźwięki gamy
La-major.
Zauważcie, że gama La-major (A-dur) ma trzy krzyżyki przy
kluczu, Re-major (D-dur) — dwa krzyżyki przy kluczu, Sol-major
(G-dur) — jeden krzyżyk przy kluczu.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie z nut dźwięki gamy La-major,
trójdźwięk I stopnia oraz triadę.
Zauważcie, że trójdźwięk I stopnia występuje tu dwa razy: na
dolnej tonice oraz na górnej tonice.
na czar-nia - we te je-ży - ny. Pój - dziem, pój - dzicm
i czer-ni - ce, i je-źy - ny. A skąd - że je
te czer-ni - ce, te je-ży - ny, w do - bry, bło - gi
1 Ul V III I
la do ml do la
a cis e ds a
la sol fa ml re do si la
a gis fis e d cis h a
I II IU IV V I Ul
V III I
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie nazwami solmizacyjnymi ćwicze-
nie oparte na dźwiękach triady A-dur według rytmu 11 i 12 tak-
tu pieśni.
Określcie, którego stopnia trójdźwięk występuje w 11, 15 i 19
takcie pieśni.
8*
115
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie melodię końcowego fragmentu
pieśni.
Ułóżcie melodię do następującego tekstu.
O, jak cudnie tu dokoła,
Pełno kwiatków wznosi czoła,
We mchu miękkim nogi toną.
Świeżo wszędzie i zielono.
Maria Konopnicka W lesie
Przy tworzeniu melodii do podanego tekstu można zastosować
następujące rytmy:
corf 'W
J J।J J।JJ J।J JiJ JiJ Ji
0, jak cu-dnie tu~^ do-ko-ła, peł-no kwia-tów wzno - si czo-ła,
J JlJJllJ
we mchu miękkim no-gi to-ną, świe - żo wszę - dzie i zie-lo-no.
ZESTAWIENIE GAM KRZYŻYKOWYCH
gamy majorowe
G‘dur i n ni rv v vi vn vru
gamy minorowe (harmoniczne'
D-dur
i u ni rv v vi vn vm
cl e ffc^g a h cis d
i u m iv v vi vuVui
i ii ni iv v vi vnvm
a h cis d e fis gis a
lis-moll
ffsgisa h cis d cis fis
Zauważcie, że tonika gamy minorowej leży o małą tercję niżej
od toniki gamy majorowej, mającej tyleż znaków przykluczowych.
Które pieśni śpiewaliście w wymienionych tonacjach?
117
Dość żywo
1. Niech wę - dru - je z na-mi
2. Kos
Muzyka: Adam Suzin
Słowa: Halina Pietrusiewiczowa
zie - leń pod sto-pa-mi,
szczy-gieł w gąszczu śpie-wa,
/
/ *
35, Z PIOSENKA, PRZEZ LAS
za - gwi-zdże z drzewa,
2. stu - ka wgó-rze, w tym naj - mil- szym chó-rze śpię - wać
118
nie wy-przedzaj nasi
Goń-my, goń-my ży-wo pio-snkę
1.2. żar - to-bli-wą, śmia-ło na-przód wszyscy wraz -I
Pieśń ta należy do trudniejszych ze względu na liczne półtony
występujące w melodii. Dlatego też niektóre fragmenty trzeba
będzie wielokrotnie powtarzać, aby dokładnie opanować melodię
Po przyswojeniu melodii i słów pieśni zaśpiewajcie powoli nuty
taktu 1 i 3. Melodia postępuje tu półtonami w dół.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie ćwiczenia najpierw tylko z nut,
a potem wskazując odpowiednie dźwięki na klawiaturce pomoc-
niczej.
c h c e dis a g fis g c h c
do si do mi re mi sol fa sol do si do
g Jls g e dii e C h c c
sol fa sol mi re mi do si do do
119
Jak widzicie, w 6, 14, 18 i 22 takcie pieśni są synkopy ćwierć-
nutowe, które powstały z połączenia dwóch ósemek, występują-
cych na słabej i na mocnej części danej grupy rytmicznej.
Zauważcie przesunięcie się akcentu z części trzeciej mocnej na
drugą słabą grupy czteroósemkowej.
Ćwiczenie. Do podanego następnika ułóżcie poprzednik
w rytmie proponowanym lub innym.
Ml MJ MMW
I I Uf J U p JI J>Uj.l । U
poprzednik . . następnik .
Zaśpiewajcie solmizacją cały ten okres ośmiotaktowy.
Praca samodzielna.
Napiszcie podane nuty na pięciolinii w tonacji C-dur. Podpiszcie
ich nazwy literowe, a potem zaśpiewajcie je nazwami literowymi.
Usłyszycie melodię znanej wam pieśni. Zaśpiewajcie ją solmizacją,
a następnie ze słowami.
iii i iii v IV iii u i v v v ni V VIII VI v IV iii
1 JUJ IM |J 1 iMI iM |MM>|
CCC c e g f e d c g g g e g c* a g f e
n u n u iv vi v iv ni n i i i i ui y ry ni u i
JUJIM IJUJU M IM IMIJ > li
d d d d f a g f « d ccc c e g f « d °
120
36. PRZY OGNISKU
Umiarkowanie
Muzyka: Wiesław Siewierski
Słowa: Czesław Janczarski
wie-czór się
2. Niech pły-nie nasz młody śpiew i w wiel-ką pieśń u -
2. -ra - sta. Niech lo - ci zew, bra- ter - ski zew, przez
t zbie - ra się
2. wio - ski i
la - su od po -
dr u -
przez
1. 2. -la - ny o - gni- sko rzu - ca blask
i pły - ną
Śpiewając tę pieśń zauważyliście, że melodia pierwszej części
(8 taktów) różni się nastrojem od melodii części drugiej. Melodia
części pierwszej składa się z dźwięków gamy sol-mrnor, części
drugiej — Sol-major.
121
Ćwiczenie. Po zakończeniu
ćwiczenie wskazując odpowiednie
pieśni zaśpiewajcie następujące
stopnie na rysunku graficznym
w tonacji Sol-major
Trójdźwięk
1-----sul
w tonacji sol-minor
Trójdźwięk
minorowy
d-----V—U
na I stopniu
majorowy, ma
na I stopniu tercję małą.
literowe pierwszych dwóch nut w 4 i 10 tak-
rysunku, jaką odległość tworzą te nuty.
Jak widzicie, pierwszy trójdźwięk,
tercję wielką, drugi — minorowy ma
Wymieńcie nazwy '
cie pieśni. Sprawdźcie na
Widzimy, że dźwięki g-b tworzą odległość tercji małej (półtora
tonu), zaś g-h tworzą odległość tercji wielkiej (dwa całe y).
Zwróćcie uwagę na rodzaj taktu tej pieśni.
6 oznacza, że każdy takt zawiera sześć miar
należy taktować w dwumiarze. Na każdy ruc rę i
wartości rytmiczne równe trzem ósemkom.
122
37. ZASZUMIAŁ GAJ
Tempo walca
Muzyka: Kazimierz Guzikowski
Autor słów niefilany
pa - stu - szku, pio-sen-kę graj. Graj, mi -łą pio-sen - kę,
Za-szu-miał, za-szu-miał zie-Io-ny gaj. A ty nam
graj -! 0 po-lach i ga - jach pio-sen-kę graj I
A graj - że nam, graj! 0 po - lach i ga-jach graj!
Wymieńcie nazwy literowe gamy B-dur posługując się klawia-
turką pomocniczą odpowiednio zestawioną ze skalą majorową.
Odczytajcie nazwy dźwięków tworzących półtony.
123
Ćwiczenie.
B-dur rozszerzoną
dźwięk I stopnia.
Zaśpiewajcie nazwami solmizacyjnymi gamę
o pięć stopni ponad tonikę górną oraz trój-
i u in iv v
VI
i n ni iv v iv in u i
—y111 -. Ł o .._vuivn vi y iv ni n i
Ćwiczenie. Określcie nuty pierwszych czterech taktów
pieśni jako stopnie gamy B-dur i zaśpiewajcie je nazwami lite-
rowymi i solmizacyjnymi.
Ucząc się pieśni zwróćcie uwagę na wykonanie trzeciego taktu
od końca. Odległość między pierwszą i drugą nutą tego taktu, jak
juz wiecie, nazywamy oktawą; fa górne śpiewajcie lekko, bez wy-
siłku i forsowania gardła.
Wskażcie w nutach pieśni, gdzie występują prymy, sekundy,
tercje, kwarty, kwinta, seksta, oktawa. Jakiej odległości brak
w pieśni?
Ułóżcie melodię poprzednika i następnika według
rytmu rozpoczynając melodię jednym z dźwięków trojdzwię
tonicznego. ....
3H. HYMN DO BAŁTYKU
Dość żywo
2. Stra - żni - co
3. Płyń, poi - ska
Muzyka: Feliks Nowowiejski
Słowa: Stanisław Rybka-Marius
słoń - ce
na - szych
flo - to,
ple - ści
poi - skich
płyń na
la - zur,
gra - nic,
kran - ce,
* I JJiJ. fr r
1. łódź na-sza pły - nio wświa-ta dal. Z o - krę - tu du - mnie
2. juz zda-Ia brzmi zwy- cię-ski śpiew. I nie od - da - my
3. po-wi-ta cię u - cho-dźca, brat. Twa fla - ga du - mnie
poi-ska fla - ga u-śmie-cha się do zło - tych fal.
cię, Bał - ty - ku, za-mie-nisz pier-wej ty się w krew t-3.1
niech po - wie - wa i woLność, sła-wę nie - siew świat.
Nam
1-3. bę - dzlesz
-,1.2.Bo o twowo-dy sznia-ra- gdo-we
3.Bo do- pro-wa-dzisz do roz-kwi-tu
1.2. pły - no - ła krew i
3. poi - skie-go lu - du
na - sze łzy. Bo o twe wo - dy
zło-to sny. Bo do - pro-wa-dzisz
21
1.2. szma - ra - gdo- wo pły - nę- ła krew 1 na - sze
3. do roz-kwi-tu pol-skio-go lu-du zło - te
łzy
sny
Feliks Nowowiejski (1877—1946) — kompozytor ziemi
autor „Roty” i
warmińskiej —
i „Hymnu do Bałtyku”. Obie te pieśni rozeszły się szybko po
Polsce? pierwsza w r. 1910 po uroczystościach grunwaldzkich w Krakowie,
druga w r 1920 po odzyskaniu dostępu do morza. Feliks Nowowiejski
napisał również szereg pieśni opartych na tematach pieśni ludowych ka-
szubskich, warmińskich i śląskich. Koroną twórczości Nowowiejskiego była
opera „Legenda Bałtyku”.
Ćwiczenie. Zaśpiewajcie solmizacją dźwięki gamy Sol-ma
jor i trójdźwięku fonicznego.
1 II ni IV V VI V IV 1U * 1_________________________L_
Ćwiczenie. Po nauczeniu się pieśni odczytajcie nuty pierw-
szych sześciu taktów cyframi jako stopnie gamy Sol-major, a na-
stępnie' zaśpiewajcie tę część pieśni nazwami solmizacyjnymi.
W pieśni są trudne odcinki melodii. Należy utrwalić poprawną,
czystą intonację tych fragmentów, śpiewając je na samogłos-
kach, np.:
Śpiewając samogłoskę „e” starajcie się nieco szerzej rozsunąć
szczęki, przez co nabierze ona ciemniejszego, szlachetniejszego
brzmienia.
W podobny sposób można opracować melodię taktu 14 i 15 oraz
od 20 do końca pieśni.
Zwróćcie uwagę na piękne słowa pieśni, starajcie się je wyma-
wiać wyraźnie, właściwie akcentując.
127
uwagi do Ćwiczeń głosowych
uwagę. że ładny X - ™ "7 JT
w ŚDiewiP — ♦ 1 czy to w mówieniu, czy szczególnie
. samo ważny, jak poprawne wyrażanie się
zy poprawne pisanie. A zatem radzimy wam, abyście zaintereso-
wali się własnym głosem, poznali jego zalety i wady. Poprzez
wytrwałe i często przeprowadzane ćwiczenia, które podaje-
rny, możecie uszlachetnić jego barwę, wzmocnić siłę jego brzmie-
nia i zwiększyć jego sprawność techniczną, potrzebną przy wy-
konywaniu pieśni. Ćwiczenia te należy wykonywać przy każdej
okazji, a więc np. dla rozśpiewania się na początku lekcji czy za-
jęć chóru, przed występem, a szczególnie podczas nauki pieśni, gdy
spotkacie fragment melodii, której ładne wykonanie nastręcza wam
ia na celu wyrobienie głosu na dżwię-
i: • tzw. głosu głowowego na
------ .. n celem ćwiczenia części III lest
górnych odcinkach skabg Idlowowego , dtwięków górny*
„ie ładne] barwy g g skan waSzego głosu.
- 2 j wyrównanie brznue a mianowi.
" pamiętajcie o bardzo Warnę। 1
de °bp" “Z “«•»
Su powięź "* rW"MUeW”
Bardzo ^„.„gloaek "S"
trudności.
Ćwiczenia w części I mają .
kach średniej wysokości, w części
przeniesienie
na niższe i
cle‘ o postawie 1 oddechu.
głosek, a sz * palnie i sw
dolna szczęka n t
szerzej »la ’ P
__ skupione-
128
Pamiętajcie, żeby podczas śpiewu mięśnie szyi i gardła były
zawsze rozluźnione, a głos wydobywał się swobodnie i naturalnie.
Dla zachowania należytej higieny narządów głosowych i ogól-
nego zdrowia powinniście:
— zachować w czystości jamę ustną, myć zęby, w razie potrze-
by płukać gardło środkami aseptycznymi,
— pamiętać, że bardzo szkodliwie działa na głos nagłe oziębie-
nie gardła — śpiewanie wówczas jest szczególnie niewskazane,
— wietrzyć klasę przed lekcjami, lecz jej zbytnio nie wyzię-
biać.
ĆWICZENIA GŁOSOWE
129
9 Łączy nas pieśń
INSTRUMENTY MUZYCZNE
tepian (rys. 1) należy do instrumentów strunowych klawi
azowych, którego struny wprawia sio w drganie prze?„de™Z
w klawisze. Prototypami fortepianu były: klawlkord, klawesyn
irginał i szpinet Różnice między nimi polegają na sposobie So-
zenia strun i wydobywania z nich dźwięku. W XVIII wieku Włoch
Bartolomeo Chnstofori, wprowadził system młoteczkowy, pozwa-
lający wydobywać dźwięki „forte” i „piano” - w zależności od
części zewnętrznej jest kla-
konstruktorzy fortepianów to Bluthner, Bech
Rys. 1
siły uderzenia klawisza - stąd nazwa fortepian. Forte^an to duże
Lm młoteczkowy i pedałowy - w części zewnętrznej jest
wiatura.
Najbardziej znani
stein, Pleyel i Steinway.
134
Instrumenty dęte drewniane
Flet (rys. 2) to prosta drewniana piszczałka z licznymi otwora-
mi bocznymi, które zamyka się lub otwiera za pomocą mechaniz-
mu szeregu klapek. Dźwięk wydobywa się przez zadęcie w otwór
znajdujący się z boku w górnej części instrumentu. Podczas gry
72 cm
Rys. 2
trzyma się go w pozycji poprzecznej, inaczej niż fujarkę. Dźwięk
fletu jest łagodny, miękki, śpiewny. Flet należy do instrumentów
o dużych możliwościach technicznych i dlatego powierza mu się
często w orkiestrze partie solowe. Należy do najstarszych instru-
mentów i w pierwotnej postaci był już znany w starożytnej Grecji
i Egipcie.
135
Obój (rys. 3) to również, drewniana rura rozszerzająca się stoż-
kowato ku dołowi i zakończona małą czarą głosową. Z boku ma
liczne otwory głosowe, które zamyka się i otwiera za pomocą
dźwigni i klapek. U wlotu instrumentu osadzony jest po-
dwójny stroik składający się z dwóch trzcinek, które nie przy-
legają ściśle do siebie — pomiędzy nimi znajduje się wąska szcze-
lina, przez którą przechodzi prąd powietrza z ust grającego do
instrumentu. Dźwięk oboju jest jasny, jakby o zabarwieniu noso-
wym. Podczas gry obój trzyma się w pozycji pionowej.
67 cm
Hys. 4
Klarnet (rys. 4) ma kształt rury drewniani
xkrx“m podobny iak:
przylega pojedynczy stroik. Dźwięk klarnetu jest dźwięczniejsfy
soTowe]S2y 00 dŻWiękU Oboju- Występuje często jako instrument
•7 •
140 cm
Rys. 5
Fagot (rys. 5) składa się z dwóch przylegających do siebie rur
o łącznej długości ponad dwa i pół metra. Dłuższa rura zakończona
wąską czarą głosową zwróconą do góry tworzy wylot instrumen-
tu. W krótszej rurze, tj. u wlotu instrumentu, osadzony jest
w cienkiej wygiętej rurce 'metalowej podwójny stroik.
Na fagocie można wydobywać dźwięki niższe od omawianych
poprzednio instrumentów, o brzmieniu ciemnym, miękkim Uży-
wany bywa w orkiestrze dla wywołania efektów charaktery-
stycznych, może podkreślać nastrój komizmu lub też powagi, na-
wet grozy.
Saksofon (rys. 6) wprawdzie zbudowany jest z bla_y^ 1^_
swoją budowę i sposób powstawania d ę
do grupy instrumentów dętych d™ianyC^p^a
g kielichowato wygiętym wylocie. Mecha
stroik podobny jak u klarnetu. Dzwię
względu na
czany jest
kształt wielkiej fajki o
nizm klapek i pojedynczy
136
Rys. 6
ma jaśniejszy od klarnetu, a miękkość brzmienia zachowuje rów-
nież w dźwiękach wysokich. Używany głównie w muzyce jazzo-
wej (czyt. dżezowej) i tanecznej. Budowany jest w różnych wiel-
kościach — od małych sopranowych do dużych basowych.
I
SPIS TREŚCI
Pieśń młodości* — Kazimierz Serocki
F dur (Fa major), Gama. Rytm punktowany. Zasady ukła-
dania melodii do tekstu: akcenty wyrazowe i muzyczne.
Fontanna na rynku — Jan Maklakiewicz
• • • •
C-dur (Do-major), 4< Nauka pieśni z nut. Gama i trójdźwięk
toniczny. Zestawienia stopni z toniką. Rytm pieśni.
Przypomnienie i rozszerzenie wiadomości teoretycznych:
skala majorowa, gama majorowa, podstawowy szereg dźwię-
ków, nazwy oktaw, sposób wykorzystania klawiaturki po-
mocniczej, funkcja krzyżyka i bemola — ich nazwy, znaki
przykluczowe, tonacja.
Niesiemy wian — pieśń ludowa z Krakowskiego
C-dur (Do-major), Trójdźwięki triady jako akordy. Śpie-
wanie pieśni z nut. Nazwy odległości muzycznych. Sekunda
mała i wielka.
Polonez warszawski — Tadeusz Sygietyński
3
F-dur (Fa-major),^. Polonez: jego pochodzenie i rytm. Gama
i trójdźwięk toniczny. Postęp półtonowy. Funkcja kasow-
nika.
Warszawianka 1905 r. — Autor melodii nieznany .
e-moll (mi-minor), 1 Rytm pieśni. Trójdźwięk minorowy
w postaci melodii i akordu.
Czerwony sztandar — autor melodii nieznany .
G-dur (Sol-major).*. Przedtakt. Gama i trójdźwięk toniczny.
Pieśni wyróżnione należą do repertuaru obowiązkowego.
7. Wojsko, wojsko — Teodor Ratkowski..........................26
D-dur (Re-major)Ą. Rytm pieśni. Gama.
8. Warszawianka 1831 r. — Karol Kurpiński .... 30
D-dur (Re-major) Ą. Rytm punktowany. Przedtakt. Wartości
nut i pauz Gama. Trójdźwięk toniczny. Triada.
9. Wojak — Fryderyk Chopin....................................32
F-dur (Fa-major), & Rozpoczynanie pieśni I, III lub V stop-
niem gamy. Progresja.
10. Jedna ci ja — pieśń ludowa śląska...........................35
3
a-moll (la-minor), 4. Budowa gamy minorowej pierwotnej
i harmonicznej. Tercja mała i wielka.
11. Sprzeczka — Stanisław Hadyna................................37
F-dur (Fa-major)t (£ Znaki przykluczowe. Fine. Takt alla
breve. Przekształcanie rytmu głównoczęściowego.
12. Kołysanka — Franciszek Schubert.............................41
4
G-dur (Sol-major), Gama i trójdźwięk toniczny. Zesta-
wienia stopni gamy z toniką. Szesnastki. Zdanie i 8-taktowy
okres muzyczny. Improwizowanie melodii 4-taktowego na-
stępnika do podanego poprzednika.
13. Kaczor — pieśń ludowa z Mazowsza............................45
3
g-moll (sol-minor), Triada. Gama minorowa i majorowa
o tej samej ilości znaków przykluczowych. Synkopa. Impro-
wizowanie melodii 3-taktowego następnika do podanego
poprzednika.
14. Straż nad Odrą — Feliks Rybicki.............................48
B-dur (Sib-major), * Progresja. Zestawienia stopni gamy
Z toniką. Gama i dźwięki triady — dwugłosowo.
15. W krwawym polu — Alfred Bojarski............................51
C-dur (Do-major). |. Ćwiczenia przygotowawcze do naucze-
nia się pieśni z nut. Synkopa. Przekształcanie rytmu roz-
drobnionego. < 0Q
Polonez towarzyski - Stanisław Ignacy Rączka
B-dur (Sib-major)^
loneza.
53
4* Gama i trójdźwięk toniczny. Rytm po-
17- Hej, z góry jadą Mazury - pieśń ludowa z Mazowsza . 56
C-dur (Do-major),* Rytm i akcenty w ma2ur2e Transpo_
wd° tOnaCil B'dUT' Gama 1 tróidżwi<* toniczny
W D*Uu.Tł
18. Karę konie — pieśń ludowa z Kieleckiego .... 59
G-dur (Sol-major). Gama. Nauka pieśni z nut. Synkopa
ćwierćnutowa.
19. Po cóżeś mnie, matuleńko — pieśń ludowa z Kujaw 62
e-moll (mi-minor), ®. Gama i trójdźwięk toniczny. Budowa
skali minorowej. Kujawiak. Improwizowanie melodii 4-tak-
towego następnika.
20. Z góry jadę — pieśń ludowa mazurska........................67
C-dur (Do-major), Triada w postaci melodii i akordu.
Odległości we współbrzmieniu. Dysonans i konsonans.
21. Przylecieli Sokołowie — Stanisław Moniuszko ... 70
2
- F-dur (Fa-major), Gama i trójdźwięk toniczny. Analiza
rytmiczna fragmentów pieśni. Zestawienia stopni gamy z to-
niką. Nauka fragmentu pieśni z nut. Terminy muzyczne po-
chodzenia włoskiego.
74
22.
23.
78
w dwu-
81
24.
140
przyklu-
nut Pró-
Złota rybka — Stanisław Moniuszko......................
d-moll (re-minor), Gama i trójdźwięk toniczny, Triola.
Przybywaj, piękna wiosno — Wolfgang Amadeusz Mo-
zart ..................................................
C-dur (Do-major),. Takt złożony. Taktowanie
niiarze.
Wiosna — Jan Maklakiewicz , . . •
D-dur (Re-major), Gama D-dur i G-dur. Znaki
czowe w tych tonacjach. Nauka fragmentu pieśni z
by dobierania głosu drugiego.
25. Leciały gąseńki — pieśń ludowa kurpiowska . . 85
2
G-dur (Sol-major),^. śpiewanie dwugłosowe ćwiczeń i pieśni.
26. Do broni, ludy — Gaetano Donizetti............................87
F-dur (Fa-major), C. Gama i trójdźwięk toniczny. Triada.
Analiza budowy pieśni: fraza, zdanie, okres.
27. Ojczyzno jedyna — Mieczysław Krzyński .... 91
F-dur (Fa-major), Taktowanie w dwumiarze. Śpiewanie
refrenu pieśni na głosy.
28. Anim ja nie juhas — pieśń ludowa góralska .... 94
3
G-dur (Sol-major), Śpiewanie na dwa głosy. Skala gó-
ralska.
29. Jezioreczko — pieśń ludowa białoruska.........................97
A
d-moll (re-minor), Śpiewanie pieśni na dwa głosy. Gama
re-minor pierwotna.
30. Ma mila ma trnku — czeska pieśń ludowa .... 99
o
C-dur (Do-major), Analiza rytmiczna pieśni: pauza ósem-
kowa. Transpozycja fragmentu pieśni do D-dur i B-dur.
31. Jęczy i wyje Dniepr szeroki — pieśń ludowa ukraińska . 102
3
c-moll (do-minor), Gama C-dur i c-moll, ich trójdźwięk!
toniczne i triady.
32. Weseli podróżnicy —Michał Starokadomski . . . .104
o
Es-dur (Mib-major), Gama. Zestawienia stopni gamy na
przemian z toniką. Synkopy. Zestawienie gam bemolowych:
majorowych i minorowych.
33. Cichy wieczór — Zygmunt Noskowski..........................108
D-dur (Re-major), q. Uwagi o interpretacji pieśni. Rodzaje
O
rytmu.
34. W lesie — Zygmunt Noskowski.................................H3
A-dur (La-major), .. Znaki przykluczowe. Gama, trójdźwięk
toniczny i triada. Zestawienie gam krzyżykowych: majoro-
wych i minorowych.
141
35. Z piosenką przez las — Adam Suzin......................
C-dur (Do-major), 4« Postępy półtonowe. Synkopa. Improwi-
zowanie melodii 4-taktowego poprzednika.
118
36. Przy ognisku — Wacław Siewierski................................12]
g
g-moll (sol-minor), Trójdźwięki toniczne gamy g-moll
i G-dur Taktowanie w dwumiarze.
37. Zaszumiał gaj — Kazimierz Guzikowski..............123
125
Nowowiejski .
38.
trójdźwięk toniczny.
142
128
129
134
Uwagi do ćwiczeń głosowych
Ćwiczenia głosowe
Instrumenty muzyczne
G-dur (Sol-major), Gama
B-dur (Sib-major), 4» Półtony. Gama i trójdźwięk toniczny.
Odległości stopni w melodii pieśni. Improwizowanie melodii
poprzednika i następnika.
Hymn do Bałtyku — Feliks
•z