ҚАЛссауи атыңдағы Халыкдралық
Қазақ-Түрік университеті
А.Абуов
А.Түрсынбаева
Диалектикалык, логика
Түркістан 2003
ББК 87.22
Д 44
Айдар Абуов "Диалектикалық логика" понінен философня мамаңпығы бойынша студенттерге арналған оқулық. - Түркістан, 2003.- 59 бет.
І8Ви 9965-697-08-6
Қүрастырғандар: ф.ғ.д„ профессор А.Абуов оқытушы
I Іікір жазғандар: I Ірофессор Ш.Севержан
Ф.ғ.к., профессор О.ІІүскдбаев
ББК 87.22
„ 0301040100 00(05)-03
І8ВК 9965-697-08-6
© Аіідар Абуов, 2003
Түсініктеме
Үсынылып отырған оқу-әдістемелік құрал "Диалектикалық логика" пәні бойынша шығарылып отыр. Диалектика обьективтік дүниенің тұгастығын, үздіксіз дамуы мен өзгеруів бейнелейтін заңдар мен категорияның ғылыми системасы болғандықган, бүл жинақга диалектикалық заңдылықгар, категориялар мен принциптердің функционалдық ұғымдық мазмұны ашылып көрсетілді.
Бүл оқу құралының міңдеті — диалектианы жан-жақты талдап, онын әдістерін айқыңдау. Диалектиканың адамның ойлау кдбілетіндегі, қоғамдағы табиғаттағы, даму процесіндегі құпнясын байкдтып, студентгерді диалектикалық тұрғыда пайымдауға, дұрыс үғынуға жетелеу. Бұл окулықга тек Гегельдік ойлау жүйесі ғана кдмтылғандықгаіқалдағы уақытта диалектика, таным теориясы және болмыс үндестігін көрсету алға қойылып отыр.
3
Мазмүны
I тарау Диалектикалық ойлау немесе Гегельдік ойлау
1.	Диалектиканың тарихи типтері
Антикалық диалектика.
Классикалық диалектика.
Диалектикалық логика.
2.	Диалектика категориялары.
Категориялар ұғымының тарихы.
Жекелік, ерекшелік және әмбебаптық.
Мазмұн мен форма.
Қажеттілік пен кездейсоқгық.
Себеп пен салдар категориясы.
Мүмкіндік пен шындық.
3.	Гегельдің "кіші логикасы".
Ойдың обьективтікке бірінші катынасы.
Ойдың обьективтікке екішиі катынасы.
Ойдың обьективтікке үшінші катынасы.
II тарау Болмыс логикасы.
1.	Сапа.
Болмыс.
Барлықгағы болмыс.
Өзі үшін болмыс.
2.	Мөлшер.
Таза мөлшер.
Анықталған мөлшер.
Дәреже.
4
3.	Өлшем.
Өлшем ұғымы.
Өлшемсіздік.
ІІІ-тарау Мән логикасы.
I.	Таза рефлективтік анықгамалар.
Барабарлық.
Айырмашылық.
Негіз.
Тіршілік.
Зат.
2.	Құбылыс.
Құбылыстар дүниесі.
Мазмұн мен форма.
Қатынас.
3.	Иіындыктық.
Шындықгық туралы.
Субстанциялық қатыиас.
Себептілік кдтынас.
Өзара өрекет.
IV тарау ¥ғым логикасы.
1.	Субьективтік ұғым.
Үғым.
а)	сапалық пікір.
б)	рефлективтік пікір.
в)	қажеттілік пікір.
¥ғым пікірі.
5
2.	Түжырым.
Сапалық тұжырым.
Рефлексия тұжырымы.
Кажеттілік тұжырымы.
3.	Обьект.
Механизм.
Химизм.
Телеология.
4.	Идея.
Өмір.
Таным.
Ерік.
Абсолюттік идея.
6
Диалектикалық логика немесе Гегельдік ойлау.
Диалектикалық ойлау диалектикалық танымның нақгы болмысы, заттардың, құбылыстардын өзіндік даму логикасын бейнелейді. Диалектика — дамудың қайнар бұлағы, қозғаушы күші үнемі қозғалыста болатын обьективтік шындықгың өз ішінде, яғни ироцестердің өзіндік жаңғыруы, әркдйсысының өзіне тән карама - кайшылықга болуы және онын шешілуі деп білді.
Акикат дегеніміз козғалыс. проиесс. Нақгылыктың ішкі кдйиіылықгары дамудың қозғаушы күші. Накгылықгыи қозғалысы диалектикалық пронестің барлық байлығын көрсетеді. Қайсыбір философия болмасын ол тарихи нақгылы доуірдің өзіңдік санасынын бейнесі болады.. Философия немесе ой тарихын зерттеу үшін диалектиканың негізгі таным принниіггерін естен шығармау керек, олар: абстрактіліктен нақгылықка өрлеу тәсілі, логикалық пен тарихилықтың бірлігі, жеке, ерекше және әмбебаптық диалектикасы, кайшылық пен даму, нақгылы тарихилық принциптері.
Абстрактілік пен иакгылықгың диалектикасы карама-қарсылыкгар мен бір-біріне көшу диалекгикасының бір түрі. Таным нақгылықган абстрактілікке, абстракгіліктен нақгылықка өтетін күрделі карама-кайшылықгы диалектикалық процесс.
Нактылыкгын накты болуы — ол көптеген анықгамалардың жиынтығы, демек көп жақгылықгын бірлігі.
Накгылықгың нақты болуы — ол көнтеген анықгамалардың синтезі, олай болса, алуан түрліліктің бірлігі болып табыддаы.
7
Логикалық пен тарихилық диалектикасы абстрактіден нақгылықкд өрлеудің жүзеге асқан қажетті формасы. Логикалық пен тарихилық бірлігі дегеніміз абстрактіден нақтылыққа өрлеудің логикалық процесінің нақгылы тарихилығы. Логикалық деген, жай сөзбен айтқдн да, дұрыс бейнеленген, түсі иілген тарихилық. Ал ойлау туралы ғылым дегеніміз басқа ғылымдардың бәрі сияқгы тарихи ғылым.
Ойлау неден басталады? Ойлау бастамасы 1-нәрсемен тікелей немесе жанама түрде байланыста болады, сонымен бірге ол ешнәрсеге кдтысты болмайды, бірақ осылай ойлау бастауы дәлелсіз, мұмкін емес, соңдықган бұл тәсілдер өзінің жалғаңдығын дәріптейді. Бастама дегеніміз логикалық бастама, сондықган ол өз еркіндегі, өзіндік мәні бар ойлау. Бастама абсолютгі, немесе сол сияқгы бара-бар мәпді абстрақгы бастама болуы қажет, ол сөйтіп, ештеңені алдын ала жорамалдамайтын, бір-нәрсеге жанама түрде себеп болмайтын, кдңдай да болса негізге сүйенбейтін болу керек, керісінше, ол өзі барлық ілімнің негізі болуы керек. Сол себепті ол өзін-өзі тікелей айқындауы керек.
Алға өрлеу дегеніміз кері кдйту, бастаманы тудыратын, жасайтын одан тәуелді бастапқы немесе акикат негізге оралу. Бастау дегеніміз аяқгау, аяқтау дегеніміз жаңадан бастау. Логика өзі негізінде, тегінде, шын мәнінде таза болмыстан бастайды. Бүл таза болмыс өзіне кдйта оралған, өзін мәлімдейтін, білдіретін таза білім бірлігі немесе осы бірліктен өзге формадағы, таза болмыс мазмүны болып келетіп білім.
8
Гегель өзінің логикасын болмыстан бастайды, ал болмыс өзін жоқган немесе ештеме емес ретінде ашады. Бүл ештеме нақгы болмыс - қдлыптасуға өтеді, ал оның нотижесі накгы болмыс, яғни болмыстың неғұрлым жоғары, неғұрлым толыскан формасы болып табылады. Накгы болмыс сапаға өтеді. сапа мөлшерге өтеді. Ал өзіндік болмыста жетілмеген қарама-қарсылыкгарлың алғашқы бара-барлығы бар, олар қандай да болса бір-процесте, кдндай да болса І-ұғымда болады.
Өзінің "Философия тарихынан лекцияларында” Гегель философия тарихында логикалық пен тарихилық диалекгикасын бастама үғыммен үйлестіре, байланыстыра категорияларды зерттеген философтарды атап өтеді. Элей философтары "болмыс" (Парменид) пен "ештеме" категорияларының эквивалентгерін зерттеді. "Қалыптасу" категориясы Гераклит философиясының түйіні, ал Демокрит іадеянын логикалық дамуы сатысын "өзі үшін болмыспен" байланыстырады. Платон "мон" категориясын зерттесе, ал Аристотель философияда түңғыш рет "үғым" категориясына дейін көтерілді. Неоплотанизм "нақгылы идея” ұғымын үсынып. ежелгі философияның даму кезеңін аяқгайды. Бүкіл орта ғасыр философиясы дамуының негізгі "мән" мен "формадді рефлексия (ойлау)" қарама-карсылығында болды. Жаңа заман философиясында Декарт "субстанция"мен "сананың" пайымдылық сатысына жетті, ал Спиноза "субстанция" категориясының дамыған түрін берді. Кант пен Фихте фнлософиясы "өзіндік сана” мен "субьектпвтік" категориясын зерттеді, өзіндік сана өзінің өзіидік сана екенін түсініп, әлі де болса субьективтік формадағы даму сатысынан шықпады.
9
Шеллинг субьект пен обьекгінің "абсолюттік барабарлық" немесе "парасат" сатысына жетті. Гегелвдің өзі және оның философиялық жүйесі абсоюттік білім, “абсолюттік ақиқдт" түріндегі бүкіл дамудың нәтижесін берді.
Таным тарихы дегеніміз — таным шындығы, ал логика болса танымның мәні, танымның заңдары. Ол өз жүйесін танымның тарихи даму процесінде сырттан енетін кездейсоқ эмпирияның нәтижелерінен тазартып отырады. Логика — таным тарихының туындысы, бірак бүдан логика таным тарихыпың артынан қосарланып жүретін қосымша деген корытынды шықпаиды. Лоіика таным тарихынын ен мэнді мазмүнын білдіріп. тарихтын жүйелі мағынасын ашады. Тарихилықгың теориялық, логикалық бейнесін анықтау үшін зерттеліп отырған түгастыкгың бастапқы "клеткасын" тауып алу қажет. Ал оны логикалық тұрғыдан талдаудың басты белгілері — оны даму үстіңде, өздігінен қозғалу - өзгерту үстінде жан-жақгы зерттеу, ой-түжырымдары мен ақикаттың нактылығы жөніндегі принпиптерді негізге алудан түрады.
Ақикатты тануда ойлау логикасы адамзат ойлау тарихымен жалпы алғанда бірыңғай дәл келеді. Тарихилық қүбылыстың тарихын бейнелейді, ал логикалық онын теориясын береді. Тарихилықгың логикаға катынасы даму пронесінің өзіндік нәтижесіңе катынасын көрсетеді.
Жеке адам санасының туғаннан бастап есейгенге дейінгі дамып, жетіліп калыптасу процесі бүкіл адамзаттың акыл ойының жетілу тарихын кыскаша кайталайлы. сол сияқты жеке адамның дене қүрылысының (онтогенез) дамып жетілуі де адамзаттың 10
(филогенез) кдлыптасуының негізгі кезенлерІнің кыскаша кайталауы болады.
Жалпы алғанда. бастаманы анықгауда логикалық пен тарихилық бір-біріне барабар, сәйкес келіп диалектикалық бірлікте кабысып отырады да керісінше бір-бірімен кдрама-карсылықга болуы мүмкін. Тарихилық дамудағы обьекгінің теориясынын кілті болса, ал логикалық сол теорияның өзін бейнелейді.
1.	Диалектиканың тарихи типтері.
Философия тарихьпіда оның диалектикалық тарихи классикалық 3-формасын атаи өтуге болады.
1.	Антикалық диалектика.
2.	Классикалық иеміс диалектикасы.
3.	Диалектикалык (матерналистік) логика.
Антикалық диалектика.
Антикалық диалекгика өзінің классикалық формасын ежелгі грек философиясында алады. Оның бірнеше түрлері немесе типтері болды
Антикалық диалектика типтері:
1.	Стихиялы обьективтік табиғат диалекгикасы немесе оған сүйенетін таным диалектикасы.
2.	Антикалық мағынадағы диалектика, яғни диалектиканы айтыс, тартыс, сұхбаттасу өнері деп түсіну. Ақикатты карама-қарсы пікірлер мен
II
көзкдрастардың тоғысуы, кдқгығысуы аркылы анықгау немесе айтыста, тартыста карсыласты жеңу өнері.
3.	Негативті немесе терістеу лиалектикасы.
4.	Гцпостастық (гр.мән, субстанция) үғымдар диалектикасы. яғни таным процесінде заттар, қүбылыстар мен үғымдардың кейбір жактарына, кдтынастарына, қасиеттеріне, белгілеріне ерекше мән беріп, оларды дербес мәңдік рстінде кдрастыру.
Стихиялы диалекгика барлык көне грек философтарына тән бола тұрып, алғашқы милеттік натурфилософтарда пайда болды. Бүл диалектика өзінің оң формасын Гераклитте, ал теріс формасын Элеаттарда сақгады.
Фалестің, Анаксимандрдың, Анаксименнің, Ксеіюфанның, Гераклиттің, Эмпедоклдың және баскалардың шығармалары "Табиғат туралы" деп аталып, натурфилософиянын негізгі мәселесі ретінде архэ, яғни бастама, бастау болып табылатын.
Гераклит (б.д.д. 540-475 ж.ж.) алғашқы рет "логос" термшіш қолданды. "Күңгірт" философ отты, жалынды — мәңгі тірі бастама. өмірдің кдйнар көзі деп түсіңді. Өмір дегеніміз жану, демек ол дегеніміз өшу. Гераклиттің "дүние барлығы өзгерісте, барлығы ағымда дегенді біддіреді. Бір өзенге екі рет түсуге болміійды, өйткені ағымдағы су өмір сияқгы жаңарып, өзгеріп түрады.
Элеаттардың терістеу диалектикасы. Опың өкіддері — Парменид, Зенон.
Парменид (б.д.д. 340-470 ж.ж.) "барлық уакьггта тек мәнділік бар немесе мәнділік дегеніміз болмыс, бірақ бейболмыс жок деп ойлау немесе айту керек" — дейді. Парменид "ойлау мен болмыс" дегеніміз бір нәрсе деп айткан.
Зенонды (б.д.д 490-430 ж.ж.) Аристотель диалекгиканы ойлап табушы деп атаған. Зенонның атакты апориялары (гр. қиыншылық, аң-таң болу) "Дихотомия". "Ахилл мен тасбака", "Жебе", "Стадион", "Жалпы дәлелдеулер" және т.б. кеңінен танымал. Апория дегеніміз пгешілмейтіп кдйшылық. Зенон козғалыс үғымының қайшылық екенін көрсетті, ұғымдар логикасында қозғалысты айқындау мәселесін қойып, шектілік пен шексіздік, үздіктік пен ұздіксіздік моселелерін кдрастырды. Қозғалыста кдйшылыкгы тауып, Зенон қозғалыстың өзін шыңдық емес, алдамшы қүбылыс деп гүсініп, қайшылық бар жерде, акиқат жоқ - дейді.
Сократ (б-д.д. 470-3999 ж.ж.). Антикалық мағынадағы диалектика мен гипостастық ұғымдар диалектикасы Сократтан басталады. Ол ойдың тууын оңайлату, жеңілдету үшін сұрақ беріп, оған жауап алу арқылы ақикдткд жету өнері, "майевтика" - "кіндік інеше" өнері деп білді.
Диалектика - кдрама-карсы көзқдрастар мен пікірлер кдқгығысы арқылы акикатты тану, ал үғымдардың ақикдт аныкгамасып ғылыми сүқбатгасу, айтыс әдісі арқылы айкындауға болады деп көрсетті.
Сократ диалектикасын Платонның "Лахес" — ержүректік, "Хармид" — ізгілік, Типпий" - сұлулықгы кдрастыратын диалоггарындағы үғымдардан аңғаруға болады.
12
13
Платон (б.л.д. 428-348 ж.ж.) диалектика деп ұғымдарды анализдеу мен синтездеу, талдау арқылы ақиқи мәндер — идеяларды, ойдың төменгі үғымдардан жоғарғы ұғымдарға қозғалысын, өтуін көрсететін логикалық әдісті айтады. Ол алғашкыда идеялар мәңгілік, өзгермейді, қозғалмайды деп гүсінді. Платон өзінің "Парменид”, "Тимей", "Теэтет", "Той" және т.б. диалогтарына карама-карсы ұғымдардын барабарлық идеясын: болмыс пен бейболмыс, қозғалыс пен тыныштық. пайда болу мен жойылуды дамытты. Сөйтіп, Платон диалектиканы былай ұғынды:
1.	Полемикалық, айтысты сұхбаттасу өнері,
2.	Үғымдарды дихотомиялык (екіге) бөлу арқылы ақикатқа жету құралы деп
түсінді.
3.	Қарама-карсылық ұғымдардың өзара бір-біріне өтуі немесе бір-біріне
айналуы деп көрсетті.
Аристотель (б.д.д.	384-322 ж.ж.) өзінің "Топика",
"Риторика", "Софистикалық жалғаннамаларында" диалектиканы былай түсінді:
1.	Ықгимал білімдер методы немесе софистикадан өту, оны жеңу әдісі.
2.	Ғылыми немесе философиялық зерттеулер методы.
3.	Біз кағидалардың, жағдайлардын дүрыстығына, айкындығына қолданатын долелдеу әдісі.
Классикалық неміс диалектикасы.
Классикалық неміс философиясының өкілдері ойлауцың диалектикалық құрылымын анықгады.
Иммануил Кант (1724-1804) диалектиканы көрініс, логикасы деп ұғыңды, сонда жалпы логика каноннан (ережеден) органонға (құралға) айналғанда ол диалектика болып қалыптасады. Кант гносеологиялық мәселелерді талдауда ой-пікірлердің, ақылдың кдйшылығын, аіггиномияларын ашты. Парасат антиномиясы дегеніміз дүниені шартсыз бүтіндік мәселе қойғаңда парасатгың өзімен өзінің қдйшылықка ұшырауы, тезис пен антитезистен тұратын ойлау формасы.
Канттың атақгы таза парасатының 4-антиномиясын келтірейік.
I.	Тезис: Дүниенің уақытта басталуы бар немесе кеңістікте шектелген; Антитезис: Дүние уакытга басталмайды немесе кеңістікте шекарасы жоқ.
II.	Тезис: Кез-келген күрделі субстаниия жай бөлшекгерден тұрады; Антитезис: Дүниедегі бірде-бір күрделі субстанпия жай бөлшектерден тұрмайды. дүниеде жай зат жоқ
III.	Тезис: Қүбылыстарды түсіндіру үшін еркін себептердің болуы қажетті; Антитезис: Ешқандай да еркіңдік жоқ, дүниедегі барлық қүбылыстар табиғат зандарына төуелді.
IV.	Тезис: Дүниенің себебі ретінде шартсыз қажетті бір күш бар; Антитезис: Дүниенің себебі ретінде дүниеде де, одан тыскары да ешкандай да абсолютгік күш жоқ.
14
Құдайдын бар екенін дәлелдеуге болмайды, бірақ оның жоқ екенін де дәлелдей алмайсыз.
Иоганн Фихте (1702-1814) - өзіндік сана "Меннің" диалектикасын ашты. Ол өзінің методын антитетикалық деп атады. ”М+ен" дегеніміз "Мен" деген тезистен басталады, сонан кейін "Мең" субьекті өзінің кдрама-қарсысы "Мен емеске”, обьектіге ұйғарады, одан соң "Менде" "Мен” немесе "Мен-емес" бір уақытта бірігіп, антитезис синтезге айналып, бастапқы цикл қайталанады.
Тезис: "Мен” дегеніміз "Мен”
Антитезис: "Мен", "Мен еместі" ұйғарады.
Синтез: "Мен де" бір уакдпта "Мен" және "Мен-емес" берілген.
Фридрих Шеллинг (1775-1854) тұңғыш рет болмыс пен ойлаудың, субьект пен обьектің барабарлық диалектикасын қарастырды. Ол идеалистік табиғат диалектикасын, трансценденталдық идеализм. біртұтастықтың қосарлануы, оң полярлык пен теріс полярлыктың күресін зерттеді.
Шеллинг абсолюттік "Мен" өзінде екі карама-карсы күшті тартылыс пен тебілісті сақгайды дейді.
Георг Гегель (1770-1831) диалектиканы дамулың жалпы теориясы немесе танымның жалпылық әдісі деп түсінді. Өмір мен дамудың мәні болып есептелетін жалпылық кайшылық принцнпі — Гегельдің диалектикасының арқауы болды. Ол айналамыздың бәрі кайшылықкд толы, кайшылық заттардың мәнін гүсіндіреді, кез-келген қозғалыс пен дамудың негізінде кдрама-кдрсылықгардың бірлігі мен күресі жатыр деді.
16
Диалектикалық логика
Диалекгика затгардың өзіңдік қозғалысы, оиың ішкі кайшылықгарының негізінде болып келетін шындықгы тану теориясының методы.
Диалектиканың негізгі принциптері:
1.	Абстрактіліктегг накгылыкка өрлеуі:
2.	Логикалық пен тарихилық бірлігі;
3.	Ақиқаттың нақгылығы.
Диалектиканың типтері:
1.	Обьективтік диалекгика — обьекгивтік дүние диалекгикасы.
2.	Субьективтік диалектика - ұғым, ойлау диалектикасы.
3.	Негативтік немесе терістеу диалектикасы.
Диалектиканың функциялары:
1.	Теориялық функциясы: а) даму теориясы, б) әмбебаптық байланыс теориясы, в) кайшылык теориясы.
2.	Методологиялық функциясы.
3.	Дүниеге көзкарастық функпиясы.
Фридрих Энгельс (1820-1895) Гегелвдің "Логика ғылымьГ еңбегінің үш бөлігін диалектиканың үш заңы деп карастырды: 1. Болмыс туралы ілім. - Мөлшер өзгерістерінің сан өзгерістеріне өту заңы.
2.	Мән туралы ілім - Қарама-карсылықтардың кұресі мен бірлік заңы.
3.	¥ғым туралы ілім . Терістеуді терістеу заңы.
Мөлшерлік және сапалық өзгерістерінің өзара ауысуы.
17
I
Гегелы "Сапа дегеніміз жалпы алганда. болмыспен бара-бар, тікелей анықгалғандық". Сапа — затгың ішкі елеулі байланыстары мен қасиеперінің тұрақты жүйесі, оның тіршілігімен тікелей байланысты болатын анықгылығы. Запың сапасы оның шектілігімен тепе-тең, әрбір запың өзіне тән сапасы болады. ал сапаның өзгеруі сол запың түбірлі өзгеруіне әкеледі.
Сөйтіл сапа нәрсенің бірлігін, біртүтастығын, қайталанбайтындығын, оның салыстырмалы тұрактылығын, қажепілігін, өзімен өзінің бара-барлығын көрсетеді.
Мөлшер — дүниедегі запар мен қүбылыстардың бір-тектес қасиеперінің қатынасын, бір-тектес шамалардың қатыиасын, кеңістік пен уақыпағы сапаның сақгалуын бейнелейтін ұғым.
Гегель: "Мөлшер дегеніміз жалпы алғанда болмыска талғаусыз алынған аныкталғандық" немесе “алынған сапа”.
Мөлшер запың біркелкілігін, біртектілігін, бірдейлігін олардың ұқсастығын, үйлестігіи білдіреді, сондықган олармен кобейту және азайту, бөлу және қосу және т.б. операциялар жасалынады. Мөлшер заттың даму дәрежесі жағынан немесе оган тән қасиепердің интенсивтілігін, сол сияқты оның шамасын. көлемін көрсетеді. Мөлшер санмен белгіленеді.
Кррама-карсшыктардың бірлігі мен крйшшығы.
Барабарлық запың, қүбылыстың өзіне-өзі тең болуының шегіне жеткен формасын бейнелейтін ұғым.
Үқсастық дегеніміз барабарлықгың бір-моменті, көрінісі.
Айырмашылық - кез келген қубылыс пен процестің қажетті түрін, олардың ішкі қайшылығын, дамуын сипаттайтын
18
ұғым. Бір нәрседе бар белгілердің өзге нәрселерде жоқ болып шығуы негізінде жасалатын салыстырмалы сипапама. Барабарлық пен айырмашылық тығыз байланыста болады, барабарлық айырмашылықга болады, айырмашылық арқылы анықгалады. Біз барабарлықгы анықгағаңда әруақьгпа айырмашылықты ойлаймыз. Дұниедегі тұрақгылық пен өзгерістін бірлігі — барабарлық пен айырмашылықтың өзара қатынасыньпң қажепілік негізі, оларды бір-бірінен бөліп, жеке карастыруға болмайды, олар өзара алмасып, ауысып отырады.
Қарама-кдрсылық	дегеніміз қүбылыстардағыі,
нәрселердегі сәйкессіздіктің, үйлесімсіздіктің шегіне жеткеы формасын бейнелейтін ұғым.
Кдйшылық дегеніміз карама-қарсылықтардыы диалектикалык қатынасын, олардын өзара әрекепесуінің бірлігі мен күресін бейнелейтін үғым.
Кдйшылық қажепі қүбылыс, ол болмыс пен санада пайда болып, калыптасып, дамып жетіліп, сөйтіп өзінің шешіміяг табады. Кдйшылық айырмашылықган туып, дамудың нэтижесінде қдрама-кдрсылықкд айңалады.
Қайшылық дегеніміз - қозғалыстың, дамудың - өзіндік даму түріндегі көрінісі.
Терістеуді терістеу заңы.
Терістеу- даму процесінің анықгалған моментін сипапайтын ұғым. Треістеуде бір нәрсені жоққа шығарғанда, ол өзгеге айналады, сонымен бірге ол өзіңде аныкталған мағындда сақгалады. Даму процесінде терістеу сақгалмаса, ешқандам жаңаның паңда болуы мүмкін емес. Диалектикалық терістеу
19»
дегеніміз шығармашылык, жасампаздық терістеу, ол дамудың моменті немесе негізі болып табылады. Бұл терістеу кдндай да болмасын жаңалықтың, жаңа, неғұрлым жоғары жетілген формалардың пайда болуыныц алғышарты болып табылатын терістеу.
Диалекгикалық терістеудің негізі, мацызды ерекшеліктері:
1.	Өзінде сақғау, герістеудің бірлігі немесе басқаша айтканда дамудын моменті мен шарты:
2.	Дамудағы жалғастырушылық немесе баскаша айтканда ескі мен жаңаның байланысының моменті.
Терістеуді терістеу процесін Гегель "Тезис" (дамуцың бастапқы пункті) - "антигезис". (бірінші терістеу) — синтез (терістеуді терістеу) деп бейнеледі. Терістеуді терістеу процесін бейнелеу дамудың түзу сызық түрінде емес, соңғы нүкгесі бастапқы нүктесімен сәйкес келетін шеңбер формасында болады.
Сойтіп қарама-қарсылыктың бірлігі мен қайшылық дамудың кайнар көздерінің себебін айқындайгын болса, мөлшер өзгерістерінің сапа өзгерістеріне өзара ауысуы даму механизмін бейнелесе, ал терістеуді терістеу дамудың тенденциясын, бағыты мен формасының нәтижесін көрсетсді.
2.	Диалектика категориялары туралы Категория үғымының тарихы
Категория (гр. "пікір айту", "шешім, көрсету, белгі деген сөздері") шындықгық пен танымның, затгар мен қүбылыстардың неғүрлым елеулі, мәнді жақгарын, белгілерін, қатынастарын, байланыстарын, бейнелейтін жалпы үғым, ойлау формасы, таным 20
сатысы. Категориялар болмыс пен танымдағы даму мен қозғалыстың заңдылықгарын бейнелейтін үғымдар.
Философия тарихынла ең алғаш категорияларға теориялық анализ, талдау жасағандар Платон мен Аристотель.
Платон бес категорияны карастырды — мәнділік, қозғалыс, тыныштық, барабарлык және айырмашылық. Ол категорияларды болмыстың бейнесі емес. керісінше, бірінен-бірі туындайтын идеяның көрінісі дейді.
Аристотель "Категориялар" деген еңбегінде категориялар болмыстың елеулі жалпы жақгарын бейнелейді деп 10 категорияны кдрастырды, - мән, мөлшер, сапа қатынас, орын, уақыт, жағдай, күй немесе калып, өсер және күйіну.
Кант категорияларды пайымның априорлық формалары, "өзіндік зат" дүниесін сипаттайтын, танымдағы субьеқгің ойлау жүйесін, қүрылымын зерттеді. Ол 12-категорияны 4-топка бөліп, әрбір топтар арасында диалектикалық байланыстың элементтері бар екенін байқады:
1.	Сапа — шындық, терістеу;
2.	Мөлшер — бірлік, көіггік. бүгіндік:
3.	Қатынас — субстанция және қасиет, себеп пен саддар, өзара өрекетгесу;
4.	Мораддық - мүмкіндік пен мүмкінсіздік, шындық пен шыңдықсыздық, қажетгілік пен кездейсоқтық.
Канттың категориялары тәжірибені ретке келтіретін ойлауцың мызғымас, өзгермейтін формалары.
Гегель жүзге жуық категорияларды қүрастырып зерттеді, анықгады. Оның тамаша мысалы ретінде "Ғылыми логикасын” 21
атауға болады. Гегель категориялардың бір-біріне өтуін, олардың субординациясын, диалектикалық байланысын. олардың даму принципін ашты.
Диалектикалық логика тұрғысынан алғанда категориялар:
1.	Обьективтік шындық бейнесі.
2.	Дүниедегі қүбылыстарды бейнелеудегі мәңді жалпылау.
3.	Категориялар өзінің кдлыптасуында алынады.
4.	Категориялар бірі мен бірі озара байланыста, бір-бірінен туындайды, бір-біріне себепші болып шарттасады.
5.	Категориялар кджетп түрде шындықгың заңцылықгары болып табылады.
6.	Категориялардың гносеологиялық немесе танымдық маңызы бар.
7.	Категориялар таным процесіндегі даму сатысы, кезеңі.
8.	Категориялар үилесімді, икемді, ғармониялық дамитын жүйе.
9.	Кагегориялар логикалық пен тарихилықгың диалекгикалық бірлігі ретінде қарастырылуы керек, яғни таным процесінде категориялар калай пайда болды, қандай ізгілікпен зерттеледі және т.с.с.
10.	Категориялардың методологиялық функциясы. Категориялар білімнің тірегі, сүйеніші, түйіні, практиканың өзі категорияларды қажет етеді.
Жекелік, ерекгпелік жәие өмбебаптық.
Дүниені тану, ой қозғалысы жекеден ерекшеге және ерекшеден ең жалпыға, әмбебаптыққа көтерілу жолымен, сондай-22
ақ керісінше, ең жалпыдаи ерекшеге және ерекпіеден жекеге өту жолымен жүреді. Бұл категориялар шындықгың кажетті байланысы, жағы, қатынасының бейнесі болып табылады.
Жекелік (даралық, бөлектік) деп кеңістік пен уақыттағы салыстырмалы дараланған, оқшауланған. дискеретгенген, шектелген нәрселердің, қүбылыстардың, заттар жүйесінің өзіндік сипатын, қайталанбайтыңдығын, олардың айырмашылығын бейнелейтін үғымды айтады.
Ерекше жекелік пен әмбебаптық арасындағы орталық буын ғана емес, ол сонымен бірге бүтіндік шеңберіндегі оларды біріктіретін бастама да болып табылады. Таным процесінде жекелік пен әмбебаптың қарама-кдрсылығы ерекшелікке алынады, шешіледі, сонда ерекшелік әмбебаптықгы оның жекеліктегі байлығын, ал жекелікге оның әмбебаптықпен бірлігін көрсетеді.
Әмбебаптықтың ерекшеге және жекелікке қатынасының диалектикасы Гегельдің логикасында жан-жақгы талданды. Әмбебаптық жекелік пен ерекшелікгің диалектикалық бірлігі арқылы анықгалып, соның нәтижесінде ғана ол ерекшелік пен жекеліктің бар байлығын өз бойына сініріп. жинакгайды.
1. Абстрактілі әмбебаптык - пайымдау мен түсінікте бейнелейтін барабарлық, үксастық сияқгы жеке заттарға тән және бірдей ортақ қдсиет. Канттың "пайымдық ұғымы”.
2. Накдылы әмбебаптық - әртүрлі немесе қарама-кдрсы күбылыстардың қажетті ішкі байланысьшың ұғымда
23
бейнеленуі, олардың бір-біріне айналуы. Гегельдің "парасатгылық үғымы".
Ж-Е-Ә-индукция
Ә-Е-Ж-дедукция
Мән мен қүбылыс
Мән — затгың, нәрсенің, құбылыстын басты. ішкі. салыстырмалы тұракты жақгарын бейнелейтін ұғым. Мән нәрсенің ішкі мазмұнын көрсетеді оның әртүрлі және қайшылықты барлық формаларының болмысын бейнелеңді. Мән құбылыстың жаратылысын, табиғатын анықгайды,кез~келген жүйенің даму теиденциясын, өзгешеліктерін, түбегейлі байланыстарын, қайшылықтарын бейнелейтін ішкі заңдылықгар.
Қүбылыс мәнді паш ететін, айқындайтын сыртқы көріністі бейнелейтін үғым. Қүбылыс накды уақиға, шындықгың сыртқы бейнесін, заттың қдсиетін. процесті білдіретін белгілі бір мәннің өзіи-өзі айқыңдап, көрінуінің формасы.
Жалпы дүниені тану дегеніміз құбылысстан мәнге карай іздену. зерттеу. Мән үғымы мазмүн үғымына үксас. онымен тығыз байланысты. бірак оған барабар емес. Егер мазмүн берілген затгың барлық элементтері мен нроцестерінің жиынтығы болса, ал мән зягтың түрақгы мызгымас. нақгы жағын көрсетеді.
Мазмұп меи форма.
Мазмұн дегеніміз белгілі бір загтар мен құбылыстарды қүрайтын элементтер мен процестердің жиынтығы, олардың байлаиыстарының даму кайшылықгары мен тенденцияларының 24
бірлігін бейнелейтін үғым. Мазмұн дегеніміз элементтер байланысының және олардың өзара әрекеттесунің біршама тұрақгы айқындылығы, оның түрі мен құрылымы.
Форма (лат. "түр'’, "сырт"-деген сөздерді білдіреді) дегеніміз мазмүнның өмір сүру тәсілі, оның құрамы, сыртқы көріну өдісі. Форманы кдзақ тіліңде пішін, калып, түр деп те атауға болады. Мазмұн мен форма қандай да құбылысқа болмасын іштей тән, онымен тығыз байланысты, сондықган оларды бір-бірінен бөліп алуға болмайды. Тек пішіңді калыптасқан белгілі бір формасы бар мазмұн ғана болмақ.
Уакыт. жағдайға байланысты бір-мазмұн әр-түрлі формада дамуы мүмкін. Философия тарихында форма мөселесі былаіі қарастырыдды:
I 1. Форма және материя (Аристотель)
2. Форма және мән (Лейбниц)
3. Форма және қүбылыс (Кант)
24	4. Форма және мазмұн (Гегель)
X Форма мен мәннің мазмүнымен байланысы. Мән | дегеніміз жалпылық пен қажеттілік, ол мазмұн тек кдна жалпылықты емес. сонымен бірге жекелікті де, ерекшелікті де қамтиды.
Кджетгілік нен кездейсоқгык,
Кджеттілік қүбылыстардың ішкі мәнінен туатын түрақты байланысты бейнелейтін үғым.
Кездейсоқтық затгар мен қүбылыстардың тікелей мәнінен тумайтын, олардың елеусіз, жеке, сыртқы байланысын бейнелейтін ұғым. Қажетгілік пен кездейсоқгық заттар мен 25
құбылыстардың өзара байланысының бір-бірінсіз өмір сүре алмайтын екі полюсі. Белгілі бір жағдайда екі категория барабарлықга болады: Кджетгілік дегеніміз кездейсоқтық және кездейсоқгық дегеніміз кажетгілік. Басқаша айтсақ, кджетгілік, әрине, кездейсоқгық емес, керісінше, кездейсоқгық кажетгілік емес, бірақ шынайы таза қажеттілік те, кездейсоктык та жоқ. Кездейсоқгық қажеттіліктің көріну формасы ретінде және оның қосымшасы ретінде өмір сүреді.
Кездейсоқгық бар жерде зандылык, кажетгілік те бар. Қажетгілік тек кездейсоқтық арқылы өмір сүреді. Кездейсоқтық түпкілігіңде кджеттілікке бағынады. кджеттілікке апарып соғады. Қажетгілік пен кездейсоқтык сонымен бірге әр-түрлі қатынастарда орын алмастырып, бір-біріне айналып, даму процесінде диалекгикалық сипатын нақтылы байқатады.
Гегелы "мүмкіндік пен шындықгың бірлігі дегеніміз кездейсоқгық".
Себен нен салдар.
Басқа бір құбылысты өмірге келтіретін құбылыс - себеп болып табылады, ал себеп әрекегінің нәтижесі салдар болады
Себептің негізгі белгілері:
1.	обьективтік
2.	жалпылық
3.	қажеттілік
4.	кеңістіктегі үздіксіздік
5.	уақытгағы толассыздық. үздіксіздік.
Себеп пен салдар байланыстарына іштей қажеттілік тән. Себеп пен салдар байланыстарына іштей кджеттілік тән. Белгілі 26
бір жағдаңда себеп кажетті түрде тек белгілі бір саддарды туғызады. Гегель: "әрекет жасамайтын себеп, себеп емес", - дейді. Өзара әрекетгесу шындыкгағы "құбылыстардын. өзгеруінің ішкі себебі болып табылады". Өзара әрекеттесу процесіңде себеп пен салдар орын ауысуы мүмкін, себеп салдар болады, ал салдар себеп болады, ол басқа салдарды туғызады. Аристотель себептіліктің 4-формасын қарастырды:
1.	Материялық себептер	Лапластык метафизика детерменизм
2.	Тудырушы себептер
3.	Формалдык себепер	Классикалық неміс философиясы
4.	Максаттык себептер
Философияда себеп пен салдар қүбьглыстарына байланысты мынадай үғымдар кездеседі:
Детерменизм (лат. "анықгаймын" деген сөзі) — обьективтік дүниедегі құбылыстардьгң, ойлаудың жалпы себептілігі жөніндегі ілім. Индетерминизм — детермиинзмге қарама-қарсы, дүниедегі құбылыстардын занды байланысьгн, себептілігін теріске шығаратын ілім. Телеология дегеніміз детерменизмді идеологиялық тұрғыдан терістеу, дүниедегі барлық құбылыстардың мақсатқа сәйкестігі туралы ілім, яғни "мақсаткд көздейтін бастама".
Мүмкіндік неи шыңдық.
Мүмкіндік дегеніміз әлі болмаған, бірақ белгілі бір жағдайларда пайда болытг, шындықка айналатын құбылыстарды бейнелейтін ұғым. Мүмкіңдік — болар нәрсенің, жаңаньгң
27
потенциальды күйіңдеғі болмысы. Мүмкіндік шындықтың даму моменті, обьективтік заңдылыктардың әрекетінің саддары. Шындық дегеніміз жүзеге асқан мүмкіңдік. Шындық дегеніміз дәл осы уақытга, осы мезетте өмір сүріп тұрған, тіршіліктегі күбылыстармен нәрселердің, дүниенің бір сәтін, кезеңін бейнелейтін ұғым. Гегелы "Мүмківдік дегеніміз шыңдыкгын абстрактілі кезеңі ғана, ал шындық дегеніміз - өмір сүру, болмыс, мәнді қүбылыс" — дейді.
Мүмкіндіктің түрлері:
1.	Абстрактілі немесе формалды мүмкіндіктер дегеніміз белгілі жағдаңда жүзеге аспайтын, әйтеуір мүмкіншілігі бар мүмкіңдіктер. Абстрактілі мүмкіңдікті мүмкін еместікпен шатастырмау керек. Мүмкін еместік ешкдшан жүзеге аспайды, ол шындықкд, обьективтік зандылықгарға қайшы.
2.	Реалды мүмкіңдік дегеніміз өзінің жүзеге асуына барлық кджетгі шарттары мен жағдайлары бар мүмкіндік. Даму процесівде абстрактілі мүмкіндік реалды мүмкіндікке өтуі, ауысуы, айналуы мүмкін.
3.	Нақгылы мүмкіндік дәл осы шақга, дәл қазір шыңдыққа айналуына обьективті жағдайы мол мүмкіндік.
3.	Гегельдің кіші логикасы.
Гегелвдің ғылыми философиясы үш бөлікген тұрады:
28
1.	Логика - өзінде және өзі үшін болатын идея туралы ғылым.
2.	Табиғат философиясы - өзінің өзге болмысында болатын идея туралы ғылым.
3.	Рух философиясы - өзінін өзге болмысынан өзіне қайтып оралатын идея туралы ғылым.
Гегельдіц логикасы жалпы обьективтік және субьективтік болып бөлінсе де, шын мөнінде үш бөліктен тұрады:
1.	Болмыс логикасы
2.	Мән логикасы
3.	Үғым логикасы
Диалектикалық - "спекулятивтік" — логиканы негіздеу. Логика дегеніміз таза идея туралы ғылым, яғни ойлаудың абстракгты стихиясындағы идея туралы ғылым. Логика — ойлау туралы ойлау. Гегель ойлаудьщ обьективтікке үш түрлі кдтьшасын қарастырады.
Ойдың обьективтікке бірінші кдтынасы.
Ойлауцың обьективтікке бірінші кдтынасы ретінде Гегель Канткд дейінгі өзінің аяқталуын Лейбництік — вольфтік философияда табатын "бүрынғы метафизиканы" қарастырады. Бұл "кдрапайым ойлау бейнесінде" Гегель бүрынғы метафизиканың шектелген ойлау деңгейіне көңіл бөледі. Ол метафизиканың ойлау дәрежесі "не-немесемен" шектелген, яғни дүниенің шегі бар, немесе ол шексіз, міндетті түрде екеуінің біреуін қабылдау керек. Гегельдің ойынша "мегафизика" үғымы ойлау немесе таным әдісін емес. тек таным нәрсесін, мәнін ғана сипатгайды. Бүл жерде Гегель дәстүрлі Аристотель метафизикасына кдрсы 29
емес, керісінше жаңа формадағы ғылыми метафизиканы, яғни "ғылыми логиканы" жасау керек дейді.
Гегель диалектикалық ойлау әдісін. абсолюттік идеализм жүйесін карастырумен жалғастырды.
Ойдың обьективтікке екініиі кдтынасы.
"Бұрынғы метафизика" шыңдыкган қол үзіп, нақгылы маңызы бар тәжірибелік білімге мән бермеді, сөйтіп ойдың обьективтікке екінші қатынасы, "эмпиризмге" қатынасы пайда болады. Эмпиризм ақиқдтгы ойдың өзінен іздемей, тәжірибеден, сыртқы жөне ішкі берілген дүниеден іздеді. Гегель Эмпиризңді екі мағынада қарастырды: біріншіден, экспериментгік, тәжірибелік жаратылыстанудың философиялық аспектісі ретінде; екіншіден, сонымен тығыз байланысты материалистік философия. Эмпиризмді сынай отырып Гегель, оның кейбір жетістіктерінде атап өтеді, өйткені эмпиризм шындықга бар болу керек және бар танымды кдрастырды. Сезімдік кдбылдау, материалистік сенсуализм ойлаудың бір көрінісі, сәті.
Эмпиризмнің іштей жойылуы, өзіндік терістеуі сезімдік тәжірибеге негізделген Юмның ойлау әдісінде байқалады. Сонымен қатар эмпиризмді жеңуде Канттың "сыншылдық" философиясының да манызы зор.
Ойдың обьективтікке үшіиші кдтьшасы.
Неміс классикалық философиясындағы тікелейлік білім туралы ілімі ойлаудың обьективтікке үшінші қатынасы болып табылады. Тікелейлік білім туралы ілім философиядағы иррационаддық - фидеистік бағыттың көріну формасы, философияны дінге қызмет еткізудің жолы еді. Гегель бүл ілімнің 30
философияға кереғар екенін дәлелдеп. танымдағы тікелейлік пен жанамалықгың диалектикалық бірлігін. философиялық ойлаудың дінге тәуелсіздігін көрсетеді.
"Логиканыц" үш сатысы:
1.	Пайымдық, немесе "метафизикалық",
2.	Теріс-парасаттылық немесе "диалектикалық".
3.	Оң-парасатгылық немесе "спекулятивтік".
Гегельдің логикасы диалектикалық триадаға негізделген. яғни тезиспен антитезиске, одан синтезге отіп, қайтадан жаца триаданың тезисіне ауысып отыратын "ұғымның" өзіндік дамуы туралы ілім.
II тарау. Болмыс логикаеы
Болмыс дегеніміз тек өзіндей ұғым; бұл ұғымды анықгаудың өзі мәндік аныктау, өзінің айырмашылығында бір-біріне қатысты алғанда олар өзгеде. және олардың диалектикалық формадағы кейінгі аныктамасы дегеніміз өзгеге өту. Осы кейінгі анықгама дегеніміз сонымен бірге сырткд шығу, яғни өз мәніндегі ұғымның ашылуы және сонымен бірге болмыстың өзіне шолуы, оның өзіне кдрай терендеуі.
Болмыс өзіңде 3-баспзддақгы қамтиды: сапа, мөлшер және өлшем. Сапа дегеніміз ең аддымен болмыспен барабар алынған анықгалғандық , сонда бір нәрсе сапасын жоғалтса, онда ол өзінің бар болуынан айырылады. Мөлшер дегеніміз, керісінше болмыскд сырттай келетін, оған талғаусыз алынған анықгалғандық. Болмыстың 3-ші баспалдағы — осы екеуінің бірлігі, өлшем, яғни мөлшерлік анықтылығы болады және олардың ұлкен немесе кішілігі олар үшін талғаусыз; бірақ 31
сонымен бірге осы талғаусыздыктың өзіндік шегі де бар, яғни оның бұзылуы (одап әрі көбейгенде немесе азайғанда) заттың бар болуының жойылуына әкеледі.
1.	Сапа.
Болмыс.
Таза болмыс бастаманы күрайды. өйткені болмыс дегеніміз сонымен бірге және таза ой, немесе аныкталмаған жай тікелейлік, ал бірінші бастама бір норсемен жанамалана да. аныктала да алмайды.
Егер біз болмысты абсолюттіктің предикаты деп айтсақ, онда біз абсолюттіктің бірінші дефинициясын аламыз: абсолюттік дегеніміз болмыс. Бұл ойдағы ең бастапқы, ең абстракгты және ең кедей дефиниция! Болмысты қолмен ұстап білуге де, көруге де, байқауға да, елестетуге де болмаіады, өйткені ол таза ой, сондыкдан бастаманы құрайды.
Осы таза болмыс дегеніміз таза абстракция, демек абсоютгі терістеулік, егер осыны тікелейлікте қдрастырсақ онда ол ештеме. Осыдан абсолютгіктің 2-ші дефинициясы — ештеме шығады.
Сөйтіп, таза болмыс пен ештеңенің мәні бір, ал олардыц бірлігі - калыптасу. Кдлыитасу — болмыс пен ештсңенің акики көрінісінің нәтижесі, өйткені ол олардың бірлігі; ол болмыс пен ештеменің тек бірлігі ғана емес, сонымен бірге олардың өзіндік мазасыздығы; болмыс пен ештеменің айырмашылығы олардың өзінде қарама-кдрсылықта сақгайды. Ештемеде өзінде болатын болмыс-калыптасу.
32
Барлықгағы болмыс.
Барлықгағы болмыс дегеніміз тікелей анықгамалары ғайып болған болмыс пен ештеменің бірлігі, сондықтан олардың арасындағы кдйшылық та жойылған - олардың бірлігі дегеніміз тек кана олардың моменттері. Нәтиже дегеніміз алынған қайшылық болғандықтан, ол өзімен жай бірліктегі формалық, ягни оның өзі әйтеуір бір болмыс, бірақ терістеу немесе анықгалғандықты сақгайтын болмыс; өз моменттерінің біреуінің формасында болатын, болмыс формасындағы калыптасу болып табылады.
Барлықгағы болмыс дегсніміз анықгалғандык болмыс, ол дегеніміз тікелейлік немесе мәнді анықталғандық-сапа. Ол өзінде өзінің осындай анықталғандығындағы рефлексияланған барлықгағы болмыс дегеніміз барлықгағы — мәнділік, бірдеңе.
Сапа дегеніміз жалпы алғанда болмыспен барабарлықгағы тікелей анықгалғандық. Молшер дегеніміз де болмыстың аныкталғандығы, бірақ енді онымен барабарлықгағы тікелейлік емес, керісінше болмысқа сырттай, талғаусыз алынғандық. Бір норсе өзінің сапасы арқылы өзінде болады, ал өзінің сапасын жоғалта бастаса өзінде болудан, нәрсе болудан айырылады. Сапа дегеніміз шын мәнінде шектілік. соңғылық категория.
Өзі - үшін — болмыс.
Өзі - үшін — болмыс өз озімен катынаста алғанда -тікелейлік, ал терістеудің өз-өзімен терістеудің өз-өзімен қатысында алғанда ол - өзі - үшін — мәндік, түгастық, біреу - өз-өзінде ажыратылмайтын, сондықган өзгені өзінен тысқары шығаратыңдық. Өзі-үшін-болмыс дегеніміз аякгалған сапа және 33
өзінің идеадды моменттері түрінде өзінде болмыс жөне барлықгағы болмысты сақтаңды. Осы жерден немістің алыну деген сөзін кдрастырайық. Біріншіден, адыну дегеніміз терістеу, шығарып тастау, жою; екіншіден, алыну дегеніміз-сақтау, тоқтату, ұстау. Осы сөздің қос мағыналылығы кездейсоқ емес.
2.	Мөлшер.
Таза мөлшер.
Мөлшер дегеніміз таза болмыс, болмыстың өзімен барабарлықта емес, керісінше алынған немесе талғаусыз анықгалғандық. "Шама" дегеніміз мөлшерді білдірмейді. өйткені ол анықгалған мөлшерді бейнелейді. Математика шаманы әдеттегі көбейту немесе азайту ретінде кдрастырады. Мөлшердің мысалдарына таза кеңістік, уақьгг, материя т.б. жатқызуға болады.
Өзімен тікелейлік кдтынаста алынған мөлшер немесе баскдша айтсақ, өзімен өзі тенділік тартылымдағы берілген ұйғарудағы анықгалған мөлшер дегеніміз ұздіксіз шама, ад өзгеде алынған, өзінде біреудің анықгалғандығын сақтайтын мөлшер -дискреттік шама.
Анықгалмаған мөлшер.
Анықгалған мөлшер немесе шектелген мөлшер деи өзінде өзге анықтамаларды қоспайтын, мәнді берілгендікте аныкгалғандықгы сакгайтын мөлшерді айтады. Анықгалған мөлшер дегеніміз мөлшердің барлықтағы болмысы, ад таза мөлшер, керісінше, болмысқа, ад дәреже болса - өзі - -ұшін — болмысқа сәйкес келеді. Анықталған мөлшер сан тұрінде анықталады.
34
Анықгалған мөлшер өзінің дамуы мен толық анықгалмағандығын санда табады. Сан өзінің элементі ретінде — бірді дискреттілік моменті жағынан өзінің сапалық моменті түрінде көптілікке және үздіксіздік моменті жағынан — бірлікте сақтайды.
Таза болмыс <------------> Ештеме
қалыгтгасу н ч Пайда болу ◄-------------► жойылу
Барлықгағы болмыс
Гегель логикасыиың алғашқы екі триадасының категориялары
Тезис	Антитезис	Синтез
өзінде	өзге үшін	өзі үшін
тікелейлік	жанамалану	өзіндік жанамалау
барлық	алынған берілгендік	кдйта оралу
өзінікі	жатсыну	еркіндік
анықгалмаіандык	шектілік немесе " мағынасыз"-шексіздік	Ақиқи шексіздік
Гегель триадасының моменттерінің сипаты.
35
Сан үғымын анықгау дегеніміз көптілік пен бірліктің анықгалғандығы, ал санның өзі осы екеуінің бірлігі. Санмен әр-түрлі операциялар жасалуы мүмкін — есептеу, санау, нөмірлеу, көбейту, азайту, квадратқд, дәрежеге шығару, дәрежесін табу немесе т.б.
Дөреже.
Анықгалған мөлшердің өзінің бүтінмен барабарлығының шекарасы, өзіндегі көптүрлі ретінде ол экстенсивті шама. бірак өзінде, жай анықгалғандық ретіңде ол интенсивтік шама немесе дәреже. Үздіксіздік пен дискерттік шамалардың экетенсивтік және интенсивтік шамалардан айырмашылығы — алғашқылары жалпы мөлшерге катынаста, ал екіншілері — шекараға немесе мөлшердің аныкталғандықгығына қатынаста болады. Экстенсивті және интенсивті ерекше түрдегі шамалар емес, керісінше экстенсивті шама интенсивті болуы мүмкін дәл сол сияқты интенсивті шама экстенсивті болуы мүмкін. Интенсивтік шама немесе дәреже өзінің үғымында экстенсивтік шамадан немесе анықгалған мөлшерден айырмашылығы болады.
3.	Өлшем.
Өлшем туралы.
Өлшем дегеніміз ең алдымен тікелейлік түріндегі сапалық анықгалған мөлшер; ол дегеніміз барлықгағы болмыс немесе кейбір сапамен байланысты алынған анықталған мөлшер. Өлшем сапа мен мөлшердін бірлігі бола тұрып, сонымен бірге аяқталған, тиянақгы болмыс. Мысалы: күн жүйесі дегеніміз еркіндік өлшемінің патшалығы. Өлшемде сапа мен мөлшер бірлікге 36
болғаңдықган, олардың айырмашылығыңда тікелейлік түрде бблады.
Өлшемеіздік.
Өлшемсіздік дегеніміз ең аддымен өзінің мөлшерлік табиғатына байланысты өлшемнің өзінің сапалық анықталғаңдығының шегінен шығуы. Бірақ осы өлшемсіздік дегеніміз сонымен бір өлшемдік. Осы екі бір-біріне өту, яғни сападан анықталған мөлшерге және осы соңғыдан қайтадан сапаға өту, шексіз прогресс түріңде елестетілуі мүмкін - өлшемнің өлшемсіздікте алынуы немесе өзіндік қайта қалпына келуі.
III тарау. Мән логикаеы.
Мән дегеніміз берілген ұғым түріндегі ұғым: мән санатындағы анықгамалар өз-өзіңде әлі рефлекцияланбаған. тек кдна салыстырмалы анықгамалар, сондықган бұл жерде ұғым әлі өзі үшін елес.
Абсолюттік дегеніміз мән. Мән дегеніміз өзіне-өзі енген, шомған болмыс, яғни өзімен жай қдтынаста болатын мән дегеніміз терістеуді терістеу түрінде берілген, өзімен өзі өз езіңде жанамалайтын қатынас.
Егер болмыс мәннен бөлек алынса, оңда ол беймәнділік, мәнсіздік деп аталады. Бірақ мән дегеніміз өзіңдегі болмыс, ол өзінде өзінің терістеулігін, өзге нәрсемен кдтынасын, жанамалығына ие болғанлықган мәңді. Сондықган ол өзіңде өзінің беймәнділігін өзінің бір көрінісі ретінде біддіреді.
37
1. Таза рефлективтік анықгамалар Барабарлық
Мән өз-өзінде көрініспен жаркырайды, немесе мән дегеніміз таза рефлекция; сөйтіп ол дегеніміз тек өзімен кдгынас, бірақ тікелейлік қатынас түрінде емес, рефлективтенген қатынас, мән дегеніміз өзімен өзі барабарлық.
Бүл барабарлық дегеніміз формалық немесе пайымдық барабарлық, өйткені оны айырмашылыктан абстракциялайды жөне сактайды. Сөйлемнің субьекті ретіндегі абсолютпен байланысты барабарлық былай айтылады: абсолют дегеніміз өімен-өзі барабарлық. Бұл пікір қосмағынасы: абсірактгы пайымдық барабарлық және өз өзіндегі нақтылық түріндегі барабарлық. Екінші мағынада алғанда, барабарлық дегеніміз алдымен негіз, сонан соң шын мәніңде ұғым.
Барабарлық дегеніміз ең алдымен болмыс, бірақ тікелейлік анықталғандығы алынған түрдегі болмыс, сондықтан идеалдық түрдегі болмыс.
Аиырмашылық.
Айырмашылық дегеніміз тікелейлік айырмашылық, айырым яғни өз-өзіндегі, өз түрғысында айырмашьиіықтағы айырмашылық және өзінің өзгеге кдтынасына немқүрайлық, сөйтіп озіне деген сырттайлық, тысқарылық.
Барабарлық дегеніміз айырмашылық және сол сияқты айырмашылық дегеніміз барабарлық.
Неғіз.
Негіз дегеніміз барабарлық пен айырмашылықтын бірлігі, ол айырмашылық пен барабарлыктың ақиқаты, өзі-өзіне-38
рефлексия деген сол сияқты өзгеге де рефлексия және керісінше. Негіз дегеніміз тоталвды, жаппай берілген түрдегі мән. Негіздеу заңы былай айтылады: “Барлық нәрсенің өзіндік жеткілікті негізі болады.”, яғни бір нөрсе өзінің болмысын өзгеге табады, ол дегеніміз өзімен барабарлық түрдегі оның мәні. Бұл дегеніміз сонымен кдтар өз өзіне абстрактты рефлекс емес. ол өзгеге рефлексия. Негіз дегеніміз өз өзінде мәнді мәңділік, мән дегеніміз мәңді түрдегі негіз және ол бір нәрсенің негізі болғанлыкган, өзге нәрсенің негізі болып тұрып негіз болады.
Тіршілік.
Тіршілік дегеніміз өз-өзіне рефлексия мен өзгеге рефлексияның тікелейлік бірлігі. Ол дегеніміз соңдықган өз-өзіне рефлексияланған және сонымен қатар бір уақытта өзгеде көрінетін тіршіліктегі анықгалмаған көптілік ретіңдегі өзара тәуелділік дүниесі және негіздер мен негіздеулердің шексіз матасуын, қүрайтын салыстырмалы тіршілік болып табылады. Негіздер өз мәнінде тіршілік болып табылады және тіршіліктегілер барлық жағынан алғаңда әрі негіздер, әрі негізделгендер болады. Тіршілік деген сөз бір нәрседен шыққанды, пайда болғаңды көрсетеді және тіршілік дегеніміз негізден пайда болатын, жанамалаудан алыну арқылы қалыпка келетін болмыс.
Зат.
Зат дегеніміз негіз бен тіршіліктің анықгамаларының бірліктегі дамуының берілгендік тұріңдегі тоталвдығы. Өзінің моменттерінің бір жағынан алғанда - өзгеге рефлексия — ол өзінде айырмашылықга, сол анықгамалар бір-бірінен 39
ажыратылады; олар өздерінің өз-өзіндегі рефлексиясын өздерінде емес, заттарда табады. Олар затгардың қасиеті “иелену” сөзінде көрініс табады.
Зат сонымен, материя және формаға бөлінеді, олардың әркайсысы заггықтың тотальдығы және өзі үшін дербес өмір сүреді. Бірақ, оң түрде болатын анықгалмаған тіршілік болатын материя өзгеге рефлексияны тіршілк ретінде қалай сақтаса өзіндегі болмысты солай сақгайцы, осы екі анықтамалардың бірлігі ретінде оның өзі форманың тотальдығы болып табылады.
2.Күбылыс.
Құбылысгар дүниесі.
Мон құбылуы керек. Оның өзінде көрінуі дегеніміз оның тікелейлікге алынуы, ол өз-өзінде-рефлексия ретіңде түракты. орныкты тіршілік (материя), ал форма дегеніміз өзгеге — рефлексия, өзінде алынатын (өзін алатын) орнықты тіршілік.
Құбылатындықгың тіршілікге болуы, оның орнықіылығының тікелейлікте алынуында және орнықтылык дегеніміз өзінің моменттерінің біреуі ғана. Форма өз-өзінде орнықгылықгы материяның немесе материяны өзінің анықгамаларының бірі, ретінде сақгайды. Күбылатындық, сөйтіп, өзінің негізін материяда өзінің мәні ретінде, өз-өзінде-рефлексияда, өзінің тікелейлігіне қарама-қарсылықта табады, бірак сондықган құбылатындық өзінің негізін тек форманың өзге анықгалғандығында табады. Оньщ осы негізі дегеніміз сол сияқгы құбылатындық, сөйтіп, құбылыс орнықгы форманың шексіз жанамалауында және демек, сол сияқгы орнықгылықгың 40
жоқтығыңда алға жылжиды. Осы шексіз жанамалану дегеніміз сонымен бірге өзімен қатынастың кейбір бірлігі, және тіршілік тотальдық пен құбылыстар дүниесіне, рефлексияланған шектіліктер дүниесіне жайылады өрістейді.
Мазмұн мен форма.
Құбылыстың өзімен қатынасы, сөйтіл, анықгалған түрде, өз өзіңде формаға ие, және ол оған осы барабарлыкта ие болғандықган, ол оған мәңділік орныктылыкта ие болады. Сөйтіп, форма дегеніміз мазмұн, ал өзінің дамыған анықгалғандығында ол дегеніміз құбылыстар заны. Форма өз өзінде рефлексияланбағаңдықтан оған құбылыстардын теріс моменті кіреді, дербессіздік пен өзгерушілік — ол дегеніміз немқүрайлылық, сыртқы форма.
Форма мен мазмүнның қарама-қарсылығын кдрастырғанда мына жәйтгі естен шығармау керек — мазмүн бейформалы емес, форма бір уақытта. бір мезгілде мазмұнның өзінде әрі сақталады, әрі оған сыртгай қдтынаста болады.
Бейформалық мазмүн деген болмайды, дәл сол сияқгы бейформалық зат та болмайды. Мазмұн өз мәнінде тек дамыған форманы сактағандықган мазмүнға ие.
Тікелей қатынас дегеніміз бүтін мен бөліктердің қатынасы; мазмүн дегеніміз бүтіңдік жөне өзінің қарама-қарсылығы, бөліктерден түрады. Бөліктер бір-бірімен ажыратылады және дербес. Бірақ олар бөлікті тек өздерінің бір-біріне барабарлық қдтынастарында қүрайды немесе баскаша айтсақ. олар бірге алынғаңдықган бүтіңді құрайды. Бірақ осы бірге дегеніміз қарама-қарсылық және бөлікті терістеу.
4!
Мәңді катынас дегеніміз анықгалған қүбылыстың мүлде әмбебап әдісі. Тіршілікте болатыңдардың бәрі қатынаста болады. Қатынас арқылы тіршіліктегі нәрсе өзі үшін абстрактгы емес, тек өзге де, бірак осы өзгеде бола түрып, ол өзімен кд гынаста және кдтынас дегеніміз өзімен катынастың бірлігі.
Бүтін мен бөліктердің кдтынасы ақикдтгы емес, өйткеңі оның ұғымы мен шындығы бір-біріне сәйкес емес. Өз үғымындд бүтін деп өзінде бөліктерді сақтайтынды айтады. Бірақ, егер бүтің шын мәнінде өз үғымында берілсе, онда ол бүтін болуцан каладм.
3. Шындықгық
ІІІыидықгық туралы.
Шыңдықтық дегеніміз тікелейлік болып қалыптаскан моң мен тіршіліктің немесе ішкі мен сыртқы бірлігі. Шындықгы та€іу дегеніміз шыңдықгың өзі.тікелейлік сыртқы тіршілікте болғандықтан, тек сонда ғана мәнді болады.
Шындықгық Аристотель философиясының принципін қүрайды; бүл, бірақ, әдеттегі тікелейлік барлықгағы шындық емес, шындықгық түріндегі ңдея. Аристотельдің Платонға карсы дауы, оның Платонның ңдеясьш тек күш, куат деп атауында жәңе осыған карсы екеуіңде бірдей мойыңдайтын жалғыз ақикатты әрекет деп карастыру, яғни өзіп толық сырггай корсететін ішкілік түрінде карастыру және сондықган ішкі мен сыртқынын бірлігі немесе шындықгық түрінде үғыну.
Тек бір ғана мүмкіндік түрінде бағаланатын шындықгьгқ дегеніміз кездейсоқгық бір нәрсе, және керісінше, мүмкіңдіктің өзі дегеніміз тек кездейсоқтык.
42
Субстанциялық кдтынас.
Кджеттілік дегеніміз өз өзінде абсолюттік барабарлыкқа ауысатын процесс.
Өзінің тікелейлік формасында ол дегеніміз субстанциялық пен акциденциялықтықтың қатынасы. Осы катынастың абсолютгік барабарлығы дегеніміз субстанция, ол қажеггілік ретінде осы ішкі тіршілік формасының терістігі, сондықган өзін шыңдықгың түрінде үйғарады.
Субстанция дегеніміз акцңденциялардың тотальдығы, онда ол олардың терістеулігі түрінде ашылады, яғнн абсолюттік қуат түріңде және сонымен бірге барлық мазмүндардың байлығы түрінде ашылады. Субстанциялык дегеніміз форманың абсолюттік қызметі мен кажетгіліктің қуаты мен жалпы мазмұн дегеніміз тек осы процеске жататын момент қана, яғни форма мен мазмұнның абсолюттік бір-біріне айналуы.
Себентілік қатынас.
Субстанция дегеніміз себеп, өйткені, ол бір жағынан акциденциялыққа өзінің қарама-қарсылықга өз-өзіне рефлексияланған және сөйтіп, ол бастапқыдан зат, ал басқа жағынан алғаңда, ол сонымен бірге өз-өзіне рефлексияны немесе өзінің жалау мұмкіндігін алады, өзінің терістеулігі түрінде өзін үйғарады және сөйтіп, әйтеуір бір-орекетгі, әйтеуір бір шыңдықгы туындатады, ол соңдықтан тек берілгендік, алайда әрекеттену проиесінің ықпалымен сонымен бірге және кажетті шындык.
Әрекет себептен ажыратылады, әрекет дегеніміз өзі
берілгендік. Себептілік өзара әрекеттестік қатынасқа өтеді.
43
Өзара әрекет.
Өзара әрекеттегі айырмашылык түрдегі сакгалатын аныктамалар дегеніміз;
а) өзінде бір нәрсе; бір жағы кдлай себеп, алғаш бастапқы. активтік, пассивтік және т.с.с. болса, екінші жағы да дәл солай болады. Өзінің тікелейлігі салдарлы себеп, бір тұрғыда алынғанда пассивті дегеніміз берілгендік және әрекет.
Осы өз-өзімен таза алмасу дегеніміз сөйтіп ашылған, немесе берілген, кажеттілік. Кджеттіліктің байланысы дегеніміз барабарлық және ішкі мен жасырын барабарлық, өйткені ол шындықтағы деп саналатын затгардың барабарлығы, бірақ олардын дербестігі дәл осы қажетгілік болу керектік.
ІҰ-тарау Үғым логикасы.
Пайымдық логикада ұғым әдетте жай ойлау формасын айтады, дәлірек айтсак жалпы елестетуді қарастырады, сөйтіп ұғым бос және абстрактгы болып табылады. Ал іс жұзінде барлығы керісінше: ұғым дегеніміз барлық өмірдің принципі және сондыктан, сонымен бірге біртұтастық нақтылық, ол өз өзінде болмыс пен мәннің идеалдық бірлігін сакгайды, демек осы екеуінің барлық байлығын сақгайды.
Үғым логикасы мына түрлерге бөлінеді:
1.	Субьективтік немесе формалық туралы ұғым;
2.	Обьективтік .немесе тікелейлікте анықгалган туралы ілім.
3.	Идея туралы, субьект-обьект. ұғым мен обьективтік бірлігі туралы, абсолюттік ақиқат туралы ілім.
44
Субьективтік үғым. Үғым.
Үғым өзінде мынаны сақгайды;
1.	Өзінің анықгалғандығының өзімен-өзі еркін тендіктегі түріндегі әмбебаптық моменті;
2.	Өзімен-өзі таза тендікте кдлып қоятын әмбебаптық, аныкгалғандық, ерекшелік моменті;
3.	Өзінде — және - өзі - үіиін — анықгалған және сонымен бірге өзімен барабарлықгағы немесе әмбебап болатын әмбебаптық пен ерекшеліктік анықгалғандығының өз-өзіне-рефлексиясы, өзімен терістеулік бірліктік түріндегі жекелік моменті.
Үғым абстрактгы үғым болса да, бірақ нақгылық, дәлірек айтсақ, субьект түріндсгі бүкіл нақгылық.
45
абстрактіық сапа емес, ол субьекгі өзгемен қдтынаста болатын пікір.
1.	Субьект, жекелік дегеніміз кейбір әмбебаптық.
2.	Осы арақатынаста ол өзінің жекелігінен көтеріледі. Бұл кеңею дегеніміз сырттай кеңею, субьекгивтік рефлексия аддымен анықгалмаған ерекшелік (партикулярлық пікірде).
3.	Кейбірі дегеніміз әмбебаптық; сөйтіп ерекшелік әмбебаптыққа дейін кеңейеді, немесе баскдша айтсак, субьектің жекеліктігімен анықгалған әмбебаптық дегеніміз барлығының жиынтығы (жалпылық, әдетгегі рефлективтік әмбебаптық).
Кржеттілік пікір (мөн).
Өзінің айырмашылығындағы мазмұнның барабарлығы түріндегі қажетгілік пікір.
1	Бір жағынан, предикатга субстанция немесе субьекггің табиғатын, нақтылық әмбебаптық - текті сақгайды; ал баскд жағынан — осы әмбаптық өзінде тағы да және анықгалғандықгы (терістеу түрінде) сақталғандықган ол өзінде айрықша мәнділік анықгалғандық - түрді сақгайды, бұл категориялық пікір.
2	. Өзінің байланысты осы екі жақ дербестік шындық формаларын алады, оладың барабарлығы дегеніміз тек ішкі барабарлық және сондықган, олардың біреуінің шындыкгығы дегеніміз сонымен бірге оның болмысы емес, ол өзінін болмысы; бұл гипотетикалық пікір.
48
3	Егер осындай ұғымның сырттайлануында бір уақытга іштей барабарлық берілсе, оңда өмбебаптық дегеніміз тек, ол бірін-бірі жоятын жекеліктерде өзімен барабарлықга; осы әмбебаптықгы өзінің екі жағы деп санайтын пікір, оның немесе сонымен бірге ол кдлай болса, бұл да солай дегеніміз тек — бұл пікір дизыонютивтік пікір. Әмбебаптық алдымен тек ретінде болса, енді шеңбер түрінде оның түрі анықгалған және оның тоталвдығы берілген.
Үғым нікір.
Ұғым нікірі өзінің мазмұнында жай формадағы тоталвдық, тиянақгы анықталған әмбебаптық ұғымға ие. Субьект 1) жакыннан кдрағанда өзінің әмбебаптығына қатысты алғандағы өзінің предикаты ретінде ерекше барлыкгағы болмыс рефлексиясына ие жекелік — осы екі аныктамалардың келісуі не келіспеуі: жақсы, ақикдт, дұрыс және т.с.с. Бұл — ассерторикалық пікір.
Ассерторикалық пікір дегеніміз субьективтік партикулярлық, сондықган пікір 2) тек проблематикалық пікір. Бірақ 3) обьективтік партикулярлык субьекте берілген, яғни ол конститугивтік келбетте болғандықган. Ол — аподикгикалық пікір.
2.Тұжырым
Түжырым дегеніміз ұғым мен пікірдің бірлігі; ол дегеніміз пікір формаларының айырмашылықгарының кдйтып оралғандағы жай барабарлық түріндегі ұғым, және ол пікір, өйткені ол сонымен бірге шындықта, дәлірек айтсақ өзінің 49
аныкгамаларының айырмашылығында берілген. Түжырым дегеніміз нарасатгылық және барлык парасаттылық.
Тікелей тұжырым деп, ұғымнын анықгамасы абстрактты бола тұрып бір-біріне сыртгай кдтынаста болатын тұжырымды айтамыз, сонда екі шеттілік — жекелік пен әмбебаптықка ие боламыз; осы екі шеткілікгі ұйлестіретін орталық ұғым дегеніміз тек абстрактты ерекшелік болып табылады.
Сапалық түжырым.
Сөйтіп бірінші тұжырым дегеніміз барлыктағы болмыс тұжырымы немесе сапалық тұжырым. Оның формасы Ж (жекелік) — Е (ерекшелік) - Ә (әмбебаптық), яғни субьект ерекшелік тұрінде әмбебаптық анықгамамен кейбірлік сапа арқылы ұйлеседі.
Барлықгағы болмыс тұжырымы дегеніміз ұғымның өзінің шенберінен неғұрлым кең тұрде шығуы болып табылады.
1.	Ж-Е-Ә формадағы тікелейлік тұжырым арқылы жекелік әмбебаптықпен жамаланады жоне осы қорытындыда әмбебаптық тұрде берілген. Сөйтіп, жекелік субьекг ретінде өзі әмбебаптық бола тұрып енді екі шеткі терминдердің бірлігі және олардың жанамалануы болып табылады; бұл тұжырымның екінші фнгурасын береді:
2.	Ә-Ж-Е. Бұл екінші фигура бірінші фигуранын ақикдтын береді, ол дегеніміз жанамалану жекелікте болып өтіп, сөйтіп өзі кездейсоқгык екенін көрсетеді.
Екінші фигура әмбебаптықгы ерекшелікпен үйлестіреді. Сөйтіп, әмбебаптык ерекшелікпен үйлестіреді. Сөйтіп, 50
әмбебаптық ерекшелік түрде осы қорытыңдьща берілген, демек, шеткі термиңдерді әкеледі; Бұл тұжырымның үшінші фигурасы:
3.	Е-Ә-Ж
Түжырым фигураларының обьективтік мағынасы, жалпы алғанда, барлық парасаттылықгың үигтік тұжырымында болып табылады, дәлірек айтсақ, оның әрбір мүшесі әрі шеткі, әрі жанамаланған орталықта болып табылады.
1.	Жекелік - Ерекшелік - Әмбебаптық (Ж-Е-Ә)
2.	Әмбебаптық - Жекелік — Ерекшелік (Ә-Ж-Е)
3.	Ерекшелік - Әмбебаптық - Жекелік (Е-Ә-Ж)
Гегелвдің ойынша философиялық ғлымньщ өзі де үш бәлікген түрады: логикалық идея — табиғат — рух. Табиғат бүл жерде ен алдымен орталық, үйлестіруші мүше. Табиғат, бүл дегеніміз тікелейлік тотальдық, өзін осы екі шеткі мүше — логикалык жанамаланғаңда ғана рух болады.
Екіншіден, бізді нндивидуалды, белсеңділікте білетін рухымыз да сол сияқгы орталық термин, ал табиғат пен логикалық идея шеткі мүшелер болып табылады. Тек рух ғана табиғатга логикалык идеяны таниды және сөйтіп табиғатгы оның өзінің мәніне дейін көтереді.
Дөл сол сияқгы, үшіншіден, логикалық идеяда орталық термин болып табылады; ол дегеніміз рухтында және табиғаттың да абсолюттік субстанциясы, әмбебаптық, бәрін меңгеру.
Рефлексия түжырымы
Егер орталык термин: 1) Субьекттің абстрактты ерекше аныкталғандығы емес, бірақ сонымен бірге және барлык жекелік нактылы субьекттер, олар осы аныкталғандыққа ие, сонда біз
51
жиынтық түжырымды аламыз. Ерекше анықгалған субьектке ие барлық жиынтыкгар түріндегі үлкен алғышарт, орта термин болады, оның өзі осы үлкен аліъш.арг тиесілі болатын қорьпындыны үйғарады. Сондықган ол мынаған сүйенеді, 2) орталық термині жекеліктердің а.б,с/і жөне т.с.с толық жиынтығы түріндегі индукнияга. Бірақ тіқелейлік эмпирикалық жекелік әмбебаптықтан ажыратылаіі.іпльқгаи, ол толыкгықгы бере алмайды, сондықган индукция 3) анаюгияға сүйенеді, оның орталық термині жекелікте болады, бірақ өзінің мәнділік әмбебаптығында, оның тегінде немесе мәіщілік эмбебаптығында, болады.
Кджетгілік тұжы^ымы
Бүл тұжырым, абстрактты анықгалғаңдыққа байланысты, рефлексия түжырымы сияқгы өзінің орцдық термин жекелікті алғаңдай, өзінің орталық термині ретінде әмбебаптыкты алады. Кейінгі тұжырым екінші фигураның формасыңда болады, ал біріншісі - үшінші фигураның формасыіща болады. Сонда: 1) категориялық түжырым — анықгалған тектік немесе түрлік мағынасындағы ерекшелік дегеніміз жанамаланған анықгама; 2) гипотетикалық түжырьгм — тікелейлік болмыс, мағынасыңдағы жекелік, ол дегеніміз жанамалаушы және жанамаланушы болыл табылады; 3) дизьюнктивтік тұжырым, өзінің ерекшеленуінің тоталвдығы түріндегі және жекелік түріндегі ерекшелік, жоятын жекелік түріндегі жанамалаушы әмбебаптық
52
З.Обьект
Механизм
Обьект дегеніміз өзі обьектте алынатын, айырмашылыкқа немқүрайды болатын тікелейлік болмыс.
Обьект 1) өзінің тікелейлігінде дегеніміз алдымен обьектген тысқары, немесе барлык аныкталғаңдык. Айырмашылықгың бірлігі түріндегі обьекг дегеніміз құрамалық, агрегат және өзгеге әсер ететін, сыртқы қдтынас болып қалатын әрекет; бұл — формалық механизм. Обьектгер осы кдтынаста және осы дербессіздіктегі дербестікге, бір-біріне сырттай кедергі жасауда қалады.
Ж — Е - Ә, осы тұжырым үштелген тұжырым. Дербессіз обьекггердің қиынсыз жекелігі, мұнда формалық механизм өзін үйіндегідей сезінеді, сонымен бірге сырттай әмбебаптық болып табылады.
Химизм
Химизм дегеніміз обьективтік категориясы, оның көбінесе бөліп кдрастырмай, механизмге қоса карастырады және осы қосуды “механикалық қатынастар” деген жалпы айдармен әдетте мақсатқа лайықгылық катынасына карсы кояды.
Химиялық процесс өзінің нөтижесінде шеткі мүшелерін бейтараптықга сақтайды және шеткі мүшелер дегеніміз өзінде бейтараптық. Обьекгивтілікгің рефлексиялық катынасы түріндегі химизм өзінің, алғы шарты ретінде обьекттердің талғаусыз емес табиғатымен бірге және олардың тікелейлік дербестігіне ие болады.
53
Химиялық процесс дегеніміз және шектелген, шартгалған пропесс. ¥гым әлі осы процестін ішкі жағында және өзініц өзі -үшін — болмысының тіршілігіне келе алған жок. Бейтараптық нәтиже процесс өшеді және оған түрткі болатын бастама одан сыртта жатыр.
Телеологая
Мақсат дегеніміз үғым, тікелейлік обьективті терістеу арқылы еркін тіршілікке кіретін, өзі - үшін — мәңді үғым. Ол субьективтік мақсат ретіңде анықталған, өйткені бүл алдымен терістеу абстрактты және сондықган обьективтік оған тек қарсылықта болдды.
Мақсаггың жүзеге асуы дегеніміз өзін-өзінің субьективтігінің өзгесі етіп, және обьекгивтендіріп. субьективтік пен обьективтіктің айырмашылығын алатын, тек өз өзімен ғана үйлесетін және өзін сақгайтын мақсатгың жүзеге асуы.
Тікелейлік түрінде алынған телеологиялық қатынас дегеніміз жақыннан қдрастырғанда сыртқы мақсатқа лайықтылық және үғым обьекгке оған алғышарттық тұрде қдрсылықга болады.
Телеологиялық кдтынас дегеніміз тұжырым, онда субьектнвтік мақсат оған сыртгай болатын обьективтілікпен екеуініңде бірлігі болатын орталық термин арқылы үйлесуі.
4.	Идея
Идея дегеніміз акиқат, өйткені ақиқдт обьективтіктің идеяға сәйкестігі болып табылады, бірақ сыртқы нәрселердің менің елестетуіме сәйкестігі емес; соңғысы дегеніміз Мен. осы адам, өзімнің дүрыс елестетуім дегеңді білдіргеннен өзге ештеңені білдірмеңці-54
Идея абстрактгы емес, бірак өз өзінде мәнді накгылыкда, өйткені ол еркіндік, өзіндік анықгауыш, демек. өзін шыңдыккд анықгайтын ұғым.
Идея парасат түрінде танылуы мүмкін. одан кейін субьект — обьект идеалдық пен реалдық, шекгілік пен шексізлік, жан мен тән бірлігі түрівді, өз-өзівде өзінің шывдығына ие болатын мүмкіндік түрінде, табиғаты тек тіршілікте ғана үғынылатын түрівде, және де идеяда пайымнын барлық катынастары сакгалады, бірақ олар овда өздерінің шексіз қайта оралу мен өздерінің барабарлығывда сақталады.
Идея дегеніміз өзі диалекгика, идея дегеніміз мәңгі шығармашылык. мәңгі өмірлік және мәңгі рух. Идея процесс 'гүрівде өзінің дамуында үш сатьщан өтеді. Идеяның бірінші формасы дегеніміз өмір, яғни тікелейлік формадағы вдея. Оның екінші формасы болып жанамалау немесе ажыратылу формасы болып табылады, бүл дегеніміз таным түріңдегі идея, ол қосарланған бейледе көрінеді, теориялық идея және пракгикалық идея бейнелерінде көрінеді. Таным процесі өзінің нәтижесівде айырмашылықга байыған бірлікті қдйта кдлпына келтіру болып табылады, бүл үшінпіі форманы — абсолюттік идеяны береді. осы логикалық процестің соңғы сатысы сонымен бірге нағыз бірінші сатысы және өзі арқылы мәвді саты болып табылады.
Өмір.
Тікелейлік вдея дегеніміз осы. ¥ғым кейбір денедегі жай түрівде жүзеге аскдн. оның сыртгайлығына қатысты алғанда жан дегеніміз өзімен тікелейлік арақатынаста болатын әмбебаптық.
55
Өмір мәңді түрде алғанда тірі мәніс, ал өзінің тікелейлік жағынан алғанда ол “осы” жекелік тірі мәніс.
Тірі мәніс дегеніміз тұжырым, оның моменттері өз-өзінде сонымен бірге жүйелер мен тұжырыңцар- Олар бірақ, әрекетгегі түжырымдар, процестер және тірі мәністің субьективтік бірлігінде олар тек бір процесті көрсетеді. Тірі мәніс дегеніміз сөйтіп. үш процестен өтетін өзімен өзінің үйлесетін процесі.
Бірініпісі. өзінің ішінде жүретін тірі мәніс процесі. Екіншіден, бірак ұғым пікірі еркіндік түрінде өзінен обьективтікті дербес тотальдық түрінде босатады және тікелейлік жекелік түріндегі тірі мәністің өзімен теріс кдтынасы оған кдрсы тұратын бейорганикалық табиғаттың алғышартын қүрайды. Үшіншіден, тірі индивидуум өзінің бірінші процесінде субьект және өз өзіндегі ұғым түрінде болып келсе, екінші процесте өзінің сыртқы обьективтігін ассимиляциялайды, және сөйтіп, өз өзінде реалдық анықгалғандыкты ұйғарады.
Таным
Шеттілік таным: айырмашылықтағы дегеніміз алдынан таьылғанға оған қарсылықгағы мәнділік, сыртқы табиғаттың немесе сананың алуан түрлі фактілері дейтін алғышарттан туындай отырып, ол 1) жақыннан алғанда өзінің қызметінің формасы формалык барабарлык немесе әмбебаптықгың абстракпиясына ие болады. Бүл қызмет, әрекет дегеніміз берілген нақгылықгың ыдырауы, оның айырмашылықгарының оқшаулануы және оларға абстракггы әмбебаптықгың формасын алу болып табылады. Бұл — аналитикалық метод.
56
Шектілік танымның дәлелдеудегі қажеттілікті тудыруы дегеніміз аіщымен субьекгивтік парасат үшін арналған сыртқы қажеттілік. Бірак осы қажетгілікке шектілік тануым өзінің бастапкы һүктесі мен алғышаргтарынан алыстайды. сөйтіп шектілік танымның мазмұны табылғаңдық пен берілгендік болады. Кджеттілік өз мәнінде өзіңде өз өзімен қатынаста болатын ү*ъім болып табылады. Сөйтіп, өзіндегі субьективтік идея өзін-Дегі және өзі-үшін анықталған, берілмегеңдікке және субьекг ретіңдегі оған имманентгікке келеді. Ол ерік идеясына өтеді-
Ерік
Ерік максатты өзінікі деп біледі, ал интелект дүниені шындықгагы ұғым түрінде түсінеді. Дүниенің шынайы мәнін өзінде және ©зі үшін мәнді үғым күрайды, ал дүние дегеніміз, сөйтіп. өзі ңдея.
Игідік ақиқаты, сөйтіп теориялық және практикалық идеялардыц бірі ретіңде берілген, осы бірлік дегеніміз обьективтік дүние өзіңде және өзі үшін идея сонымен бірге өзін мақсат ретінде мәңГі үйғарады және өзінің шындығын шығармашылық аркылы та(5атын өзінде және өзі үшін игілік болып табылады. Бұл озіне айырмашылықган қайтып оралған және танымның шектілігі ^Қоне үғымның әрекеті рқасында онымен барабарлыкта болып кдлыптасатын өмір дегеніміз спекулятивтік немесе абсолюттіқ идея.
Абсолютгік идея.
Су^ьекгивтік және обьективтік идеялардың бірлігі ретіңдегі ңдея дегеніміз идея ұғымы, ол үшін идея барлық 57
анықгамаларды өзінде қамтитын обьект, нәрсе. Осы бірлік дегеніміз, демек, өзін-өзі ойлайтын жоне дәл өзін ойлаудағы ойлау, логикалық идея ретіндегі абсолюттік және толық ңдея. Абсолюггік ңдея ең аддымен практикалық және теориялық идеялардын бірлігі бола түрып. сонымен бірге өмір ңдеясы мен таным идеясының бірлігі болып табылады. Олардың бірлігі мен ақиқдты өзінде және өзі үшін мәнді, демек, абсолюттік ңдея.
Метод дегеніміз сыртқы форма емес, мазмұнның жаны мен ұғымы. Өзі үшін мәнді идея өзімен бірлікте алынған жағынан карастырғанда меңдеушілік және мендеушілік ңдея дегеніміз табиғат. Болмыска ие болған идея дегеніміз табиғат.
58
Пайдаланылған әдебиеттер
1	. П.В.Алексеев, А.В.Панин. Теория познания и диалектика.
М.,91
2	.Қ.Әбшіев. Философия . Алматы,94
З	.Нүрғалиев А. Философиялық сөздік. Алматы, 96
4	.Д.П. Горский . Очерк диалектической логики. М.,78
5	.А.П.Шептулин. Предмет диалектической логики. М.,84
б	.Гегель. Наука о логике. М.,70
7	.И.Д.Андрееев. Диалектическая логика. М.,85
8	.Қариев. Даму. Алматы.,
9	. Әбішев Қ., Әбжанов Т. Философия траизхындағы танмы геориясы және метод проблемасы. Алматы,90
10	Э.в.Ильенков. Диалектическая логика. М..84
П.Категории диалектики нхразвитие и функции. Киев,80
12	.П.В. Копнин. Диалектика как логика и теория познания. М.,73
13	.Диалектическая логика. В 4 Т. Алматы ,86
59
Пшіімі 57x82 1/16, Кдғазы офсеттік. Таралымы 300 дана. Тапсырыс N29.
487010, Түркістан қаласы, Университет қалашығы, бас ғимарат Тел: 8 32533 41144, Факс: 8 32533 41450
Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық кдзақтүрік университетіне кдрасты “Түран” баспаханасында көбейтілді