/
Автор: Chechlinski J.
Теги: polska historia polski encyklopedia historia nowożytna i współczesna
Год: 1978
Текст
hymn państwowy
Jeszcze Polska nie zginęła,
kiedy my żyjemy,
co nam obca przemoc wzięła,
szablą odbierzemy.
Marsz, marsz, Dąbrowski,
z ziemi włoskiej do Polski,
za twoim przewodem
złączym się z narodem.
Przejdziem Wisłę, przejdziem Wartę,
będziem Polakami,
dał nam przykład Bonaparte,
jak zwyciężać mamy.
Marsz, marsz, Dąbrowski,
z ziemi włoskiej do Polski,
za twoim przewodem
złączym się z narodem.
Godło, barwy i hymn Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej otaczane
są czcią i podlegają szczególnej ochronie.
♦
(artykuł 104 Konstytucji PRL)
Jak Czarniecki do Poznania
po szwedzkim zaborze
dla Ojczyzny ratowania
wrócim się przez morze.
Marsz, marsz. Dąbrowski,
z ziemi włoskiej do Polski,
za twoim przewodem
złączym się z narodem.
POLSKA
WSPÓŁCZESNA
KOMITET REDAKCYJNY
PRZEWODNICZĄCY
prof. dr hab. Janusz Chechliński
CZŁONKOWIE
doc. dr hab. Wiesław Caban
prof. dr hab. Janusz Górski
prof. dr Kazimierz Kąkol
prof. dr hab. Adam Łopatka
mgr Helena Malawska
prof. dr hab. Mieczysław Michalik
doc. dr Stanisław Styk
red. Kazimierz Wojciechowski
doc. dr Jan Woskowski
REDAKTOR NAUKOWY
prof. dr hab. Janusz Chechliński
POLSKA
WSPÓŁCZESNA
ENCYKLOPEDIA SZKOLNA
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne
Warszawa 1978
RfDAMJYjM WYDAWNICTWA
>*““* Iteu l*h Ck~a. M..u ORuk,. Krv«vn. G«.. Iłlluu Ul„ Ąj
Projekt i op<*rr«* truć gr»thTrx
Striaa bbrprfe>
Ikaaracw do okładki.
Z Srwitfia, £ Sr-sdosun
LUkt^k $r»6cmr
Mc-Um Ifelowdu
Mapki
5nło® GcwmicTH s. 7\ 1> 2U7. 2X7. 292. 335
U »r*b* a TU? k 3», 329
Aaitorz v 'Juana,;.
L <-dL M Gerda. A Hawakj, Z. Jaśkiewicz, A. Kuciński,
D Kwiatki-wia s KraszewAk C. Langda, L. Loźyńiki. Z. Matuszewski,
; Mi-nrk. S Momx. W Ochmo. R. Okoński, A. Piotrowski, t Radkiewicz,
H Rornk A Rounyiiowia, A. Rybczyński. K. Seko, W. Stan,
U Scmsk. Z Srawrsryn. S. Syndoman, M Szyperko, J. Uklejewski.
E. •Jch^rauk.'I Waktak. Z. Wdo w niski, 13. Różyc, E. Wołoszczuk,
W U .tn;ak. T Zacożdziński, A. Zborski, A. Zbraiuecki, L. Zielaskowski,
k Mika zatwierdź*«sa do użytku szkolnego jaki materiały pomocnicze
do *x;nowaŁii obyaatcbkiego
autorzy
RtCEN/FNCI
prof. dr lub. Kazimierz Moczar
prof. dr hab Paweł Bożyk
doc dr hab. Wiesław Caban
mgr Lech Chmiel
dr Wiesław Dobrzycki
mgr Liliana Gajcwska-Jaszczuk
mgr Maria Gcnsler
mgr Krystyna Góra
prof dr hab. Janusz Górski
mgr Janusz Kądziołka
dr Norbert Kolomcjczyk
prof. dr hab. Irena Kostrowicka
mgr Włodzimierz Kryszcwski
prof. dr hab. Adam Łopatka
mgr Mana Majewska
prof. dr hab. Mieczysław Michalik
prof. dr hab. Bogusław Mrozek
prof. dr hab. Jerzy Muszyński
mgr Mieczysław Oibrych
mgr Władysław Olendzki
doc. dr hab. Michał Olędzki
prof. dr hab. Jerzy Piotrowski
prof. dr hab. Wacław Piotrowski
prof. dr hab Jerzy Stembrowicz
doc. dr Stanisław Styk
mgr Teresa Szrettcr
mgr Zbigniew Worwa
doc. dr Jan Woskowski
prof. dr hab. Augustyn Woś
mgr Mc Lnu Bondaruk
d*K dr hab Wiesław Caban
doc dr ZUgmrw Chrupek
prof dr hab Romuald Chwirduk
doc dr lub Ldward Erazmm
dr Eugmimz Gajda
mgr Wanda (»awr’» szewska
doc. dr hab Andrzej Gwiżdź
dr Aridnjpj Karp
dr Zbigniew Kieł miński
doc. dr Romuald Kończy k
mgr Irena Kuczalck
prof. dr hab. Adam Łopatka
mgr Helena Malawska
doc dr hab. Czesław Majorek
prof. dr lub. Bogusław Mrozek
doc. dr hab. Janusz Rulka
dr Władysław Sordsl
mgr Władysław' Urbaniak
SPIS TREŚCI
Część I
Ustrój
państwowy
PRL
Geneza i powstanie Polski Ludowej ........ .................. .................
PRL państwem socjalistycznym..................................................
Prawne podstawy ustroju PRI........................ ..........................
Naczelne organy władzy państwowej.............................................
Najwyższa Izba Kontroli .....................................................
Naczelne organy administracji państwowej....................................
Organizacja i zarządzanie w jednostkach terytorialnego podziału kraju ........
Terenowe organy władzy i administracji państwowej ......................... •
Praworifdnofc’ > wymiar sprawiedhw ki .. ....... -
Ludowe Wojsko Polskie ...........
Milicja Obywatelska .................. •• .................................
r
2ń
31
.V,
46
46
51
5H
7’
KU
Część II
Życie
polityczne
i społeczne
PRL
Społeczeństwo socjalistyczne ..... ............................
Zasady socjalistycznego współżycia.......................... •
Podstawowe prawa i obowiązki obywatelskie
Polska Zjednoczona Parna Robotnicza.......... .......
Zjednoczone Stronnictwo Ludowe StroanMtwo I>cm.4rat>. zne
Front Jedniswi Narodu ...................
Związki zawodowe. Organizacje społeczne i stowazzyocma
Kokioly i zwqxki w yznaniowe w Pob*.e
Organizacje mlod.icżowc w socjalistyczna) Polsce ..............
K9
9'»
KK
113
12b
1*»
I V>
13
Część III
Rozwój
społeczno-
-gospodarczy
PRL
Praca jako p<Khuw.>w y czynnik rozw-i»ju ipoicvznA>-<o*p Janreg ł . ........... LSI
f worzcnie i podział dochodu narodowego ... ....... 15*
Socjalistyczne uprzemysłowienie kraju...................... . . .................. 172
Rozwój i intensyfikacja rolnictwa ,............, .......... . !*<•
Leśnictwo w Polsce ................. —............................................. 3M
Spożycie i łundcl w PRL ....................... .................... .......... .. • 2’*'
Planowanie i zarządzanie .......... . ............ . 21(»
Polityka społeczna ................... . . ♦ .... 225
Zabezpieczenie społeczne w PRL .......... . . 231
Ochrona zdrowia ........................ . . ... 243
Nauka i technika w Polsce Ludowej .. .... ... . ?S*t
Rozwój oświaty . . ......... ... 25*
Upowszechnienie kultury, sportu i turystyki >»7
Część IV
Miejsce Polski
we współczesnym
świecie
Okres przechodzenia od kapitalizmu do «.w}»li/niu . 27<
kwiatowy system *ocjahstvxznv 2M>
Światowy system kapitalisty*,my .. 2*^
Wipoltiuueiuc i współzawodnictwo dw luinmiw p łc ziio-rkmu • /ny ł *>
Orgamzaqa Narodów Zjcdnotnwivih ... , ....... 1’7
Polityka zagraniczna PRL . ........................ . ...... ... 315
Wipc4prxa gospodarcza Polski / ugtanaci .. Vó
OD WYDAWCY
- współ-
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, uwzględniając Wasze codzienn
w zakresie edukacji społeczno-politycznej, przygotowały książkę Polska '>
Encyklopedia szkolna. * Wczesna.
Jest to encyklopedia monotematyczna, tzn. poświęcona jednemu tematowi
czesnej Polsce. Zawarta w niej wiedza została podzielona na 4 części, w których mieszcz
się poszczególne tematy. - ।
- Część I Ustrój państwowy PRL ukazuje genezę i ukształtowanie się ustroju so-
cjalistycznego w naszym kraju, charakter i funkcjonowanie PRL.
- Część II Życie polityczne i społeczne PRL przedstawia nasze społeczeństwo
i jego strukturę, partię i stronnictwa polityczne, organizacje społeczne i zawodowe oraz
różne formy życia społecznego i politycznego.
— Część III Rozwój społeczno-polityczny PRL poświęcona została ważnym i nie-
łatwym problemom ekonomicznym — powstawaniu i podziałowi dochodu naro-
dowego, planowaniu i zarządzaniu gospodarką narodową, konsumpcji i handlowi
wewnętrznemu, rozwojowi przemysłu i rolnictwa. W części tej znajduje się także omó-
wienie polityki społecznej, w tym oświatowej i kulturalnej naszego państwa.
— Część IV Miejsce Polski we współczesnym świecie przedstawia dzisiejszy świat,
jego ekonomiczne i polityczne zróżnicowanie oraz tendencje i problemy. Na tym
tle ukazane jest miejsce i aktywna rola naszego kraju, przejawiająca się we wszystkich
dziedzinach międzynarodowej współpracy.
Książka, którą do Was kierujemy, zawiera zasadnicze, fundamentalne wiadomości
o współczesnym obliczu naszego kraju i jego miejscu w świecie. Oblicze to, jak możecie
sami spostrzec, ulega dzięki codziennemu trudowi wszystkich ludzi pracy, stałym
i dynamicznym przeobrażeniom. Dlatego, śledząc zmienną ogromnie rzeczywistość
w naszym kraju, będziecie musicli ciągle wzbogacać i aktualizować obraz współczesnej
Polski, zawarty na kartach Encyklopedii. Najnowsze i dodatkowe informacje przynio-
są Wam inne źródła — radio, telewizja, prasa, inne publikacje, a także własne obser-
wacje i doświadczenia życiowe.
W ten sposób zdobyta wiedza nic może być traktowana jedynie jako zbiór wiado-
mości, lecz przede wszystkim powinna służyć zrozumieniu sensu dokonań Waszych
ojców i znalezieniu swojego miejsca w godnym kontynuowaniu ich dzieła i poprzed
nich pokoleń. A tym dziełem jest Wasza Ojczyzna — Polska Rzeczpospolita Ludowa.
„Obecnie — jak to powiedział przywódca partii i narodu, Edward Gierek
państwo socjalistyczne, reprezentujące interesy wszystkich Polaków (...)
[...] miłość
»3,»
do Ojczyzny najbardziej wyraża się we właściwym stosunku do państwa. Patriotyzm
to dbałość o interesy państwa i sumienne wypełnianie obowiązków wobec niego.
To równocześnie codzienna praca i jej efekty[...]”
Przekazując Encyklopedię do Waszych rąk mamy nadzieję, że książka ta będzie
Wam pomocna w uzyskiwaniu i wzbogacaniu wiedzy o naszym państwie. Ponieważ
jest to pierwsza publikacja tego rodzaju przeznaczona do przedmiotu wychowanie oby-
watelskie, bardzo Was prosimy o nadsyłanie uwag, opinii i propozycji. Będą one dla
nas niezmiernie cenne i użyteczne w dalszej pracy wydawniczej.
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne
POLSKA RZECZPOSPOLITA LUDOWA
jest republiką ludu pracującego.
Polska Rzeczpospolita Ludowa nawiązuje do najszczytniejszych postępowych tra-
dycji Narodu Polskiego i urzeczywistnia idee wyzwoleńcze polskich mas pracujących.
Polski lud pracujący pod przewodem bohaterskiej klasy robotniczej, opierając sic
na sojuszu robotniczo-chłopskim, walczył dziesiątki lat o wyzwolenie z niewoli naro-
dowej, narzuconej przez pruskich, austriackich i rosyjskich zaborców-kolonizatorów,
rak samo jak walczył o zniesienie wyzysku polskich kapitalistów i obszarników.
W okresie okupacji Naród Polski toczył nieustępliwą, bohaterską walkę z krwawym
najazdem hitlerowskim. Historyczne zwycięstwo Związku Socjalistycznych Republik
Radzieckich nad faszyzmem wyzwoliło ziemie polskie, umożliwiło polskiemu ludowi
pracującemu zdobycie władzy i stworzyło warunki narodowego odrodzenia Polski
w nowych, sprawiedliwych granicach. Na wieczne czasy powróciły do Polski Ziemie
Odzyskane. Wcielając w życie wiekopomne wskazania Manifestu Polskiego Komitetu
Wyzwolenia Narodowego z dnia 22 lipca 1944 r. i rozwijając jego zasady programo-
we, władza ludowa — dzięki ofiarnym i twórczym wysiłkom polskiego ludu pracują-
cego, w walce z zaciekłym oporem rozbitków starego ustroju kapitalistyczno-obszar-
mezego — dokonała wielkich przeobrażeń społecznych. W wyniku rewolucyjnych
walk i przemian obalona została władza kapitalistów i obszarników, utrwaliło się pań-
stwo demokracji ludowej, kształtuje się i umacnia nowy ustrój społeczny, odpowiada-
ący interesom i dążeniom najszerszych mas ludowych.
(z Konstytucji PRL)
EDWARD GIEREK
I SEKRETARZ KC PZPR
Urodził się 6 I 1913 r. we wsi Porąbka kolo Będzina. Od 13 roku życia przebywa!
wc Francji. Pracując w kopalni węgla aktywnie działał wc francuskich związkach zawo-
dowych i Francuskiej Partii Komunistycznej, kierował akcjami strajkowymi. Za udział
w strajku górników został w 1934 r. aresztowany i wysiedlony do Polski. Po trzyletnim
pobycie w kraju wyemigrował do Belgii. Pracował jako górnik, prowadząc jedno-
cześnie ożywioną działalność w szeregach Komunistycznej Partii Belgii (1937 — 1945).
W czasie okupacji hitlerowskiej działał w belgijskim ruchu oporu. Po zakończeniu
wojny był przewodniczącym Rady Narodowej Polaków w Belgii (1946— 1948).
Członek PPR od 1944 r., następnie PZPR; pracownik KCPZPR; sekretarz
KW PZPR w Katowicach (1949- 1954); kierownik Wydziału Przemysłu Ciężkiego
KC (1954 — 1956), członek Biura Politycznego KC (od 1956); sekretarz KC (1956 —
— 1964); jednocześnie 1 sekretarz KW w Katowicach (1957 — 1970); 1 sekretarz KC od
grudnia 1970 r. Poseł na Sejm od 1952 r. Od marca 1976 r. członek Rady Państwa PRL
HENRYK JABŁOŃSKI
PRZEWODNICZĄCY
RADY PAŃSTWA PRL
Urodził się 27 XII 1909 r. w Waliszewie koło Łowicza. Uczestnik kampanii wrześ-
niowej, walk pod Narwikiem, a następnie polskiego ruchu oporu we Francji. Członek
PPS (1931 — 1948) po zjednoczeniu PPR i PPS członek KC PZPR, od XII 1970 r. za-
stępca członka Biura Politycznego KC, od XII 1971 r. członek Biura Politycznego
KC PZPR.
Członek KRN; poseł na Sejm Ustawodawczy, poseł na Sejm od 1952 r. Sekretarz
naukowy PAN (1955—1965), minister szkolnictwa wyższego, a następnie oświaty
i szkolnictwa wyższego (1965 — 1972).
Przewodniczący Rady Państwa od marca 1972 r., przewodniczący Ogólnopolskiego
Komitetu Frontu Jedności Narodu. Profesor od 1946 r. początkowo Akademii Nauk
Politycznych, a następnie w Uniwersytecie Warszawskim, członek rzeczywisty PAN.
Autor wielu prac z historii nowożytnej i najnowszej.
PIOTR JAROSZEWICZ
PREZES RADY MINISTRÓW PRL
Urodził się 8 X 1909 r. w Nieświeżu. W latach 1934—1939 nauczyciel i kierownik
szkół powszechnych w okolicach Garwolina. Po wybuchu wojny przebywał w ZSRR;
w 1943 r. ochotniczo wstąpił do Annii Polskiej. Ukończył szkołę oficerską w 2 dywizji
im. Dąbrowskiego. Razem z I Armią Wojska Polskiego przebył cały szlak bojowy
od Lenino do Berlina i Łaby, awansując kolejno od chorążego do pułkownika, z-cy
dowódcy ds. polityczno-wychowawczych I Armii WP, a po zakończeniu działań
wojennych z-cy szefa Głównego Zarządu Politycznego WP, generała brygady i wice-
ministra obrony narodowej (1945 — 1950); generała dywizji. Zastępca przewodniczą-
cego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego (1950—1952), minister górni-
ctwa węglowego (1954—1956). W latach 1952 — 1970 wiceprezes Rady Ministrów,
stały przedstawiciel Polski w Komitecie Wykonawczym RWPG (1958 — 1970); a od
grudnia 1970 r. prezes Rady Ministrów.
Członek PPR (1944-1948), PZPR (od 1948); członek KC PZPR (od 1948),
z-ca członka Biura Politycznego KC (1964 — XII 1970); członek Biura Politycznego
(od XII 1970).
Poseł na Sejm (od 1947), prezes Rady Naczelnej ZBoWiD od 1972 r.
W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej podstawowym
celem działalności państwa jest luszechstroniiy rozwój
społeczeństwa socjalistycznego, rozwój twórczych sił
narodu i każdego człoiuieka, coraz lepsze zaspokajanie
potrzeb obywateli.
(artykuł 4 Konstytucji PRL)
Geneza i powstanie Polski Ludowej
, , , . _ dr Norbert Kołomejczyk
f pUiki I udowej
prof. dr hab. Adam Łopatka
utroju PRL - prof- dr hab. Adam Łopatka
.Udry płowej- * b>b S«’"browi“
ontrol. - prof- >»b- w Stcmbrow.cz
.fata* P pańs-owej - «F Uhana Gajewska-
i «rz,dzan.e w jednostkach terytorialnego podziału kraju
prof dr hab Wacław Piotrowski
Terenowe organy władzy i administracji państwowej “
mgr Liliana Gajcwska-Jaszczuk
Praworządność i wymiar sprawiedliwości - ingr Mana Gcns'cr
Lodowe Wojsko Polskie - nigr Zbigniew Worwa
Mibrja Obywatelska - doc. dr Stanisław Styk
Rodow
Polski Ludowej
Państwo polskie istnieje ponad tysiąc lat. W końcu XVIII wieku ziemie polskie za-
garnięte zostały przez sąsiednie mocarstwa: Prusy, Rosję i Austrię. W XIX i na po-
czątku XX wieku Polska jako państwo niepodległe nic istniała na mapie Europy.
Naród, który chce rozwijać swą gospodarkę, oświatę, kulturę musi mieć własne,
narodowe państwo. Polący nigdy nic pogodzili się z utratą niepodległość. W ciągu
długich lat niewoli wielokrotnie podejmowali walkę o wyzwolenie narodowe. Insu-
rekcja kościuszkowska, bohaterskie i tragiczne walki Legionów i żołnierzy Księsrwa
Warszawskiego, powstanie listopadowe, powstanie krakowskie, udział Polaków
w Wiośnie Ludów i boje partyzanckie w czasie powstania styczniowego — wypełniły
dzieje narodu polskiego w okresie zaborów.
Poszukiwano najbardziej skutecznych dróg odbudowy państwa polskiego. Najbar-
dziej światli i postępowi przywódcy ruchów i powstań narodowych XIX wieku wie-
rzyli, że zwycięstwo w tej walce możliwe będzie tylko wtedy, jeżeli podejmic się ją
w imię idei demokracji społecznej, poruszy lud polski, zwłaszcza chłopów.
U schyłku XIX wieku walkę z zaborcami podjęła nowa klasa społeczna — robotni-
cy. Nie mogli oni pogodzić się z nieludzkim wyzyskiem oraz uciskiem narodov. vm.
Partie robotnicze — Wielki Proletariat, a potem Socjaldemokracja Królestwa
Polskiego i Litwy uważały, że lud polski może zdobyć wolność jedynie w sojuszu
z proletariuszami wszystkich krajów sąsiednich, we wspólnej walce przeciwko wyzysko-
wi i uciskowi. Do walki o niepodległość wzywała klasę robotniczą Polska Parcia
Socjalistyczna. W latach rewolucji 1905 — 1907 r. dążenia wyzwoleńcze ogarnęły
setki tysięcy robotników, chłopów, inteligencję, pobudzając do walki z uciskiem.
Polska odzyskała niepodległość w listopadzie 1918 r. Dążeniom Polaków do odbu-
dowy swego państwa pomogło zwycięstwo Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji
Październikowej w Rosji. Robotnicy i chłopi rosyjscy, kierowani przez partię bolsze-
wików' i Włodzimierza Lenina, obalili carat i utworzyli własne państwo radzieckie.
Rosja Radziecka dekretem Rady Komisarzy Ludowych z dnia 29 sierpnia 1918 r.
unieważniła rozbiory Polski i uznała pełne prawo narodu polskiego do samodzielnego,
niepodległego państwa.
Wielka fala rewolucyjnego zrywu robotników, żołnierzy i chłopów' zmiotła rów-
nież pozostałe rządy zaborcze - cesarstwo niemieckie i monarchię Habsburgów.
Odrodzenie państwa polskiego miało bardzo duże znaczer-ic dla całego
narodu. Rozwijać się mogła polska oświata i nauka, piśmiennictwo i kultura.
W II Rzeczypospolitej rządzili jednak przedstawiciele klas posiadających — kapita-
listów, wielkich właścicieli ziemskich. Państwo rządzone przez burżuazję i obszarników
miało na względzie przede wszystkim interesy tych właśnie klas społecznych, a nic
robotników i chłopów.
(D
2 — Polska współczesna
17
i się zawodu, nie
, Ś o Pracę, o płace zapewniające
minimum utrzymania rodzinie robotniczej, o to, by nie dopuścić do pogorszenia wa-
Polaków, którzy zamieszkiwali
nskic, Mazury
ziemie zamieszkane
ni całego
Wiel" -n
1 Warmię. W granicach 11 Rzeczypospolitó ' ?’t?Wsk’’ PoilM»ze Gdański
M.; f„.... ......
bwdao mikm, pw.omlu. Dużo „kbdów przemy,kwych h™”',, ',ab
kapitalistów, częstolmrecJch' tClcf°“> d° °^ych
Państwo było nękane i rozdzierane wewnętrznymi sprzecznościami społecz-
rJbon ’ Pl°ht> CZnYn,U’ kt°7ch rz?d nie potrafił usunąć. W miastach było wielu bez-
robotnych nawet ludzie, którzy ukończyli studia i szkoły, wyuczył
mogli znaleźć pracy. Robotnicy stale musieli walczyć
minimum utrzymania rodzinie robotniczej, o kv, Uj mt wjpuM.ic uo pogorszenia wa-
runków pracy i bytu. Na wsi wielu chłopów nie miało ziemi ani możliwości godziwego
zaiobku. szkołach średnich, a zwłaszcza w wyższych, uczyło się bardzo mało mło-
dzieży robotniczej i chłopskiej.
Polityka zagraniczna rządów burżuazyjno-obszarniczych nic mogła zapewnić
Polsce bezpieczeństwa. Pomimo rosnącego zagrożenia ze strony Niemiec hitlerow-
skich, rząd polski nie chciał zawrzeć sojuszu ze Związkiem Radzieckim, liczył natomiast
na pomoc Wielkiej Brytanii i Francji.
Wielu ludzi widziało dolegliwości społeczne gnębiące II Rzeczpospolitą, zacofanie,
trudne warunki życia robotników i chłopów, zgubny sens polityki zagranicznej. Naj-
bardziej zdecydowanie występowali przeciw temu komuniści — członkowie założo-
nej w 1918 r. Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (od 1925 r. KPP). Żądali
om gruntownej naprawy Rzeczypospolitej, ustanowienia władzyj^^t[lj^j’RPrf4Z7^‘
kim. W obliczu groźby agresji hitlerowskiej komuniści wzywali do utworzenia frontu
ludowego oraz rz;
się poparciem większości narodu.
1 września 1939 r. F
wagi militarnej najeźdźców załamała się
nego przez swych zachodnich sojuszm '
przemoc i terror L--
podjął natychmiast walkę p
i sił, walczyli o istnie-1-
giem w kraju i na wsz
Szanse zwycięstwa w tej wojnie w
na Związek Radziecki w czerwcu 1941n po^. w z
Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (od 1925 r. KPP)- Żądali
fabryk — robotnikom, zawarcia sojuszu ze Związkiem Radziec-
7 - . . . •* • ywali do utworzenia frontu
ądu obrony narodowej złożonego z sił demokratycznych i cieszącego
Niemcy hitlerowskie napadły na Polskę. Wobec znacznej prze-
' ae bohaterska obrona armii i narodu, osamotmo-
,ików. Kraj znalazł Się pod okupacją, zapanowała
uabu r— -r-
„Aid, frouiad, 11
18
do walki z wrogiem polskie siły zbrojne na zachodzie — we Francji, a po jej klęsce
— w Wielkiej Brylami. W kraju utworzono związaną z rządem emigracyjnym orga-
nizację konspiracyjną —polityczną i wojskową —Armię Krajową —która podjęła walkę
z Niemcami. Kierownicy polityczni tej organizacji dążyli do odbudowy — w wyniku
zwycięstwa — państwa polskiego w jego dawnym, przedwojennym kształcie. Nie
doceniali jednak znaczenia faktu, że na polach bitewnych Rosji, na Ukrainie i Białorusi,
pod Moskwą, Stalingradem i Leningradem decydowały się przyszłe losy naszego
narodu.
Program PPR
Inne stanowisko zajęli polscy komuniści, a wraz z nimi także działacze lewicy socja-
listycznej i radykalni działacze ruchu ludowego. Działali oni w głębokim przekonaniu,
że najważniejszym obowiązkiem Polaków jest bezkompromisowa, zdecydowana
walka zbrojna przeciwko okupantowi. Tylko zwiększając udział narodu w tej
walce można było walnie przyczynić się do zwycięstwa nad faszyzmem, pomóc Związ-
kowi Radzieckiemu i całej koalicji. Chcąc uczynić walkę zbrojną narodu najbardziej
masową i skuteczną, należało zespolić wszystkie siły, zjednoczyć wszystkich patriotów.
Wymagało to uwzględnienia dążeń ludzi pracy — robotników i chłopów, ich pragnień
odrodzenia Polski, która byłaby lepsza niż II Rzeczpospolita, sprawiedliwa, jednolita
wewnętrznie, posiadająca niezawodnych i potężnych sojuszników. Dlatego —mówili
komuniści — trzeba walczyć o Polskę demokratyczną, Polskę Ludową.
Z takim programem wystąpiła przed narodem Polska Partia Robotnicza (PPR),
która powstała w styczniu 1942 r. z połączenia wielu organizacji komunistycznych
i antyhitlerowskich grup ruchu oporu, działających w okupowanym kraju.
PPR za najważniejszą sprawę uznała wszechstronne rozwijanie walki zbrojnej
narodu. Partia określiła również, o jaką Polskę walczy naród. Był to program utwo-
rzenia Polski Ludowej — państwa niepodległego, jednolitego pod względem naro-
dowym, zespalającego w swych granicach wszystkie ziemie polskie. Po wyzwole-
niu władzę w odrodzonym państwie miał przejąć demokratyczny rząd ludowy. Partia
zapowiedziała przeprowadzenie reformy rolnej — wywłaszczenie wielkich właścicieli
ziemskich, podział ziemi między chłopów. Określiła zadania nowego państwa: przejęcie
zarządu większości zakładów przemysłowych i dążenie do likwidacji bezrobocia, obro-
nę praw robotników, polepszenie ich sytuacji oraz warunków pracy. PPR zapowiadała
demokratyzację życia społecznego i politycznego oraz upowszechnienie dostępu do
oświaty, opiekę państwa ludowego nad nauką i kulturą.
W dziedzinie polityki zagranicznej PPR deklarowała dążenie do współpracy ze
wszystkimi państwami koalicji antyhitlerowskiej. Z całą mocą podkreślała ogromne zna-
czenie wyzwolenia Polski i zapewnienia trwałego bezpieczeństwa odrodzonemu pań-
stwu przez sojusz i przyjaźń ze Związkiem Radzieckim.
Polska Partia Robotnicza rozpoczęła w okupowanym kraju realizację programu
wyzwolenia i budowy Polski Ludowej. Utworzyła bojową organizację: Gwardię
Ludową, która podjęła działania partyzanckie przeciwko okupantowi. Powstała także
organizacja walczącej młodzieży: Związek Walki Młodych.
Z ideami i poglądami, które głosiła PPR, zgodziły się inne partie i stronnictwa de-
mokratyczne oraz wielu działaczy antyhitlerowskiego ruchu oporu. Z inicjatywy partu
2*
19
Polski Komitet Wyzwolenia Narodoweg
i int
czna
stawie s
i wys
przeciwstawić się PKWN. W tym celu 1 sierpnia 1944 r. wywołały powstanie
licy. Powstanie przerodziło się
nała siły militarne Niemiec
raj i naród.
sojusznicze, pomógł narodowi
u w odbudowie niepodległego państwa i umocnieniu jego osiągnięć.
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego 22 lip
Oddziały Armii Polskiej, walcząc wraz z
czyły graniczną rzekę Bug. Pierwszym miastem
Chełm. W tej wielkiej dla narodu chwili w
rzony Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN)
bohaterską, lecz tragiczną walkę mieszkańców
. Mimo pomocy udzielanej zza
Związku Radzieckim. Wczesną wiosną 1943 r.,
zorganizowali oni Związek Patriotów Polskich
yli ZPP, mieli podobny program jak Polska Partia Ro-
kraju. Chcieli walczyć ż bronią
wa polskiego w nowych granicach
czno-ustrojowej. Po utworzeniu 1 Dywizji
' - szkolonej dzięki pomocy radzieckiej, polscy patrioci
który stał się początkiem szlaku ich walk o narodowe i społec
W latach 1943 — 1944 polskie siły zbrojne, <
Berlinga, wyrosły w liczącą 100 tys. żołnierzy Armię Polską w ZSRR.
Armią Radziecką, w lipcu 1944 r. przekro-
polskim, które odzyskało wolność, był
yzwolenia, 21 lipca 1944 r. został utwo-
u i Wisły
Berlina i Łaby oraz Pragi. Polskie oddziały regularne (wojska
marynarka wojenna) walczyły również na Zachodzie: we Wio-
ii, Holandii.
ystkich ziem
jednolite ludowe Wojsko Polskie. Przeprowadzono
wojska, sformowano 2 Armię Wojska Polskie
jo oraz wiele innych samodzielnych
potrzeby armii i frontu, uruchamiano
utworzyli oni w styczniu 1944 r. Krajową Radę Narodową; jej przewodniczącym
został Bolesław Bierut. ,
KRN powołała Armię Ludową, w skład której
innych demokratycznych organizacji
W szeregach AL, pod d
50-60 rys. partyzantóv
tworzono w podziemiu ra
i gminne.
KRN i terenowe ra
działalnością polityczną
pierwszymi !
W czasie wojny
w latach 1941
rząd emigracyjny
Władysława Andersa, w czasie ci
Czerwoną opuściła ZSRR i udała się
walczyły na froncie włoskim.
Tysiące Polaków pozostało nadal \
z inicjatywy polskich komunistów
w ZSRR. Ludzie, którzy utwoiz "
botnicza w okupowany
powołany przez Krajową Radę Narodową — był pierwszym
cni ludowym, robotniczo-chłop-
skim. Utworzyły go partie, które wyrażały interesy robotników, chłopów
eligencji pracującej: Polska Partia Robotnicza, Polska Partia Socjalisty-
, Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Demokratyczne.
W składzie PKWN znaleźli się działacze tych partii z kraju i ze Związku Patriotów
Polskich. Nie było natomiast w PKWN ludzi, którzy z racji swych poglądów i przyna-
leżności politycznej reprezentowali interesy burżuazji i obszarnictwa.
Utworzenie PKWN oraz objęcie przezeń władzy na wyzwolonej ziemi polskiej
oznaczało powstanie nowego państwa polskiego — niepodległego państwa ludo-
wego.
Powstanie ludowego Wojska Polskiego
Najważniejszym zadaniem było ostateczne zwycięstwo nad najeźdźcą faszystow-
skim i wyzwolenie wszystkich ziem polskich. W tym celu Armia Ludowa i Armia
Polska zostały połączone w jednolite ludowe Wojsko Polskie. Przeprowadzono mo-
bilizację i zaciąg ochotniczy do wojska, sformowano 2 Armię Wojska Polskiego pod
dowództwem generała Karola Świerczewskieg
jednostek bojowych. Cały kraj pracował
transport kolejowy, fabryki, organizowano szpitale, bazy zaopatrzeniowe itp
Szlak bojowy Wojska Polskiego rozpoczęty pod Lenino wiódł od Bug
do Morza Bałtyckicg
lądowe, lotnictwo,
szcch, Francji, Belg
Wysiłek wojenny, wkład narodu w zwycięstwo nad Niemcami hitlerowskimi sta-
wiał Polskę pod względem liczebności sił zbrojnych na czwartym miejscu w koalicji
antyhitlerowskiej — po Związku Radzieckim, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjcdnoczo-
w ręku, w sojuszu z ZSRR,
i na demokratycznej pod-
im. F. Kościuszki, uzbrojonej
stoczyli bój pod Lenino,
:zne wyzwolenie.
dowodzone przez generała Zygmunta
Polska Ludowa powstała z walki wyzwoleńczej narodu przeciwko okupan-
hitlerowskiemu. Powstała dzięki partii klasy robotniczej, która jedno-
czne i postępowe siły narodu, kierowała tą walką
i nadała jej słuszny kierunek polityczny. Powstanie Polski Ludowej stało się
możliwe dzięki temu, że Armia Radziecka zła
hitlerowskich i wyzwoliła spod okupacji nasz 1
Związek Radziecki, spełniając swe zobowiązania
polskiem
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego 22 lipca 1944 r. ogłosił Manifest do
narodu polskiego. W Manifeście lipcowym rząd ludowy zapowiadał przeprowadzenie
reform gospodarczych, społecznych i ustrojowych w Polsce, głosił sojusz ze Związ-
kiem Radzieckim i powrót Polski nad Odrę, Nysę i Bałtyk.
Rząd emigracyjny i jego Delegatura na Kraj usiłowały przechwycić władzę w War-
szawie i przeciwstawić się PKWN. W tym celu 1 sierpnia 1944 r. wywołały powstanie
w sto
Warszawy z hitlerowskim okupantem. Mimo pomocy udzielanej zza Wisły przez
1 Armię Wojska Polskiego i Armię Czerwoną powstanie zakończyło się klęską. 2 paź-
dziernika dowództwo powstania skapitulowało.
W walkach zginęło około 18 tys. żołnierzy AK, AL i innych organizacji oraz prawic
3 tys. żołnierzy Wojska Polskiego. Straty ludności cywilnej wyniosły około 180 tys.
zabitych i wymordowanych przez hitlerowców. Warszawa lewobrzeżna została znisz-
czona przez okupanta w 80 procentach, pozostałą przy życiu ludność wysiedlono
z miasta. 17 stycznia 1945 r. Armia Czerwona i 1 Armia Wojska Polskiego w wyniku
manewru oskrzydlającego wyzwoliły stolicę. KRN podjęła historyczną decyzję o od-
budowie Warszawy.
weszły oddziały i grupy GL oraz
ych (Bataliony Chłopskie — BCh).
ichała Żymierskiego-Roli, walczyło
wśród których przeważali robotnicy i chłopi. W całym kraju
dy narodowe
dy narodowe organizowały walkę zbrojną i kierowały
f wśród ludności. Stały się wraz z Armią Ludową
zalążkami przyszłego państwa ludowego.
wielu Polaków znalazło się na terytorium ZSRR. Część z nich
1942 wstąpiła do jednostek wojskowych, organizowanych przez polski
Londynie. W lipcu 1942 r. armia ta, dowodzona przez generała
ężkich, obronnych walk toczonych przez Armię
Bliski Wschód. Potem, w 1944 r., wojska te
Zwycięstwo w 1945 r. przyniosło zjednoczenie ziem polskich od Bugu do Odry
i Nysy Łużyckiej, od morza Bałtyckiego do Sudetów i Karpat. Żołnierze polscy wraz
z Armią Radziecką przywrócili Polsce jej ziemie zachodnie i północne.
Wiosną 1945 r., zanim skończyła się wojna, można było przystąpić do odbudowy
życia polskiego na tych ziemiach.
Ustalenie i utrwalenie granic było dla państwa ludowego sprawą wielkiej wagi.
Granice wschodnie zostały określone w drodze braterskiego porozumienia ze Związkiem
Radzieckim. Polska Ludowa uznała bez zastrzeżeń prawo Ukraińców, Białorusinów
i Litwinów do połączenia się ze swymi republikami radzieckimi. 16 sierpnia 1945 r.
Polska i ZSRR podpisały umowę o przebiegu i wytyczeniu granicy między obu so-
juszniczymi państwami. Polacy, którzy mieszkali w ZSRR, mogli przenieść się do
Polski, podobnie ludność ukraińska, białoruska i litewska — do ZSRR.
Sprawa naszych granic zachodnich została rozstrzygnięta dwa tygodnie wcześniej.
W ustalaniu tej granicy szczególnie cenne dla Polski było poparcie Związku Radziec-
kiego. Rząd radziecki w umowie z PKWN zawartej 26 lipca 1944 r. w pełni poparł
dążenia Polski do zjednoczenia wszystkich ziem polskich po Odrę i Nysę Łużycką.
ZSRR podtrzymał również stanowisko delegacji polskiej i jej przewodniczącego,
Bolesława Bieruta, przedstawione na konferencja szefów trzech wielkich mocarstw
w Poczdamie w lipcu—sierpniu 1945 r. W rezultacie w Poczdamie 2 sierpnia
1945 r. zapadły decyzje przyznające Polsce jej ziemie zachodnie i północne oraz za-
lecające przesiedlenie pozostałej na tych ziemiach ludności niemieckiej.
W Polsce Ludowej, dzięki wysiłkowi i pracy narodu dźwignęliśmy z ruin i zgliszcz
ziemie zachodnie i północne. Odbudowane i szybko rozwijające się są nieodłączną częścią
naszej socjalistycznej ojczyzny.
Przez wiele lat po wojnie ostateczny charakter polskich granic zachodnich był
kwestionowany przez siły wrogie Polsce i socjalizmowi. Decyzje poczdamskie były
atakowane przez rewizjonistów w Niemczech Zachodnich, wspieranych przez siły
imperialistyczne.
Trwałość i bezpieczeństwo naszych granic gwarantuje siła państwa ludowego oraz
sojusz ze Związkiem Radzieckim i bratnimi państwami socjalistycznymi. Powstała
w 1949 r. Niemiecka Republika Demokratyczna uznała natychmiast granicę na Odrze
i Nysie Łużyckiej. Fakt ten został potwierdzony w układzie między Rzecząpospolitą
polsko-niemieckiej granicy, podpisanym w Zgorzelcu 6 lip
Znacznie później, bo dopiero w 1970 r. granicę zachodnią PRL oraz jej nienaruszal-
ność uznała również Republika Federalna Niemiec w układzie o podstawach normali-
zacji stosunków, podpisanym w Warszawie 7 grudnia tegoż roku. Akt ten był wyni-
kiem konsekwentnych działań rządu polskiego i rezultatem nowej polityki wschodniej
RFN, podjętej przez rząd Willi Brandta.
Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną o wytyczeniu ustalonej i istniejącej
ca 1950 r.
Budowa nowego aparatu władzy i administracji
Siły lewicy polskiej na czele z PPR przystąpiły do organizowania nowych władz
— aparatu państwa ludowego. Najwyższą władzą ustawodawczą, do czasu przepro-
wadzenia wyborów do Sejmu w styczniu 1947 r., stała się Krajowa Rada Narodowa
z prezydentem na czele. Do KRN weszli przedstawiciele partii robotniczych — PPR
i odrodzonej PPS, SL, SD oraz innych demokratycznych stronnictw politycznych,
związków zawodowych, organizacji młodzieżowych i społecznych. Rząd ludowy,
sprawujący władzę wykonawczą, powołał centralne urzędy państwowe oraz wła-
dze administracyjne w terenie: wojewodów, starostów, burmistrzów i prezydentów
miast.
W województwach, powiatach, miastach i gminach zaczęły działać rady narodo-
we, złożone z delegowanych przez partie polityczne i organizacje społeczne przedsta-
wicieli. Rady narodowe kontrolowały działalność organów administracyjnych.
Od nowa zorganizowano tak ważne ogniwa władzy państwowej, jak Milicję
Obywatelską (MO) i organy służby bezpieczeństwa publicznego. Złożone
z robotników i chłopów, wraz z wojskiem ludowym ochraniały państwo ludowe,
stały na straży jego bezpieczeństwa, pilnowały porządku i ładu publicznego.
Równocześnie zostały przeprowadzone daleko sięgające zmiany w stosunkach spo-
łeczno-gospodarczych kraju. Do najważniejszych z nich należały: reforma rolna oraz na-
cjonalizacja (unarodowienie) podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.
Rewolucyjne akty rządu ludowo-demokratycznego
Kształtując terytorium odrodzonej Polski w nowych granicach, państwo ludowe
przystąpiło zarazem do wykonywania zapowiedzianych w czasie wojny i okupacji
oraz w Manifeście lipcowym PKWN reform społeczno-rustr oj owych.
a) Reforma rolna
6 września 1944 r. PKWN wydal dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej. Na
mocy tego dekretu (uzupełnionego później innymi aktami ustawodawczymi) państwo
skonfiskowało dobra poniemieckie oraz majątki ziemskie tych właścicieli, którzy po-
siadali więcej niż 50 ha użytków rolnych (w niektórych województwach zachodnich
— ponad 100 ha). Ziemię odebraną obszarnikom państwo dzieliło między robotników
rolnych, chłopów bezrolnych i małorolnych oraz tych średnich gospodarzy, którzy
mieli duże rodziny. Część ziemi oraz łasy pozostała wc władaniu państwa jako państwo-
we gospodarstwa rolne, leśne, doświadczalne itp.
Ziemi poobszarniczcj nic wystarczyło jednak dla wszystkich. Wielu rolników prze-
siedlało się na ziemie zachodnie i północne, gdzie otrzymywało nowe gospodarstwa.
Ogółem w latach 1944 1949 państwo ludowe przekazało chłopom na włas-
ność 6,1 min ha ziemi. Z reformy rolnej i osadnictwa skorzystało ponad 1 min
rodzin chłopskich. Co czwarte gospodarstwo w Polsce było gospodarstwem
nowym, utworzonym w wyniku reformy rolnej.
W podziale ziemi obszarniczcj chłopom pomagali robotnicy. Wielu działaczy ro-
botniczych pracowało jako pełnomocnicy reformy rolnej. Partia i związki zawodowe
wysyłały na wieś brygady robotnicze, które wraz z chłopami dzieliły ziemię.
ększyć środki
również w
1949 r
u ze zniszczeń
na pla:
zani z
zmian, nie
władzy. Na emigracji i w
nizacje polityczne. Część
nic ludowe, czyli referendum. Przcwa
ustrojem demokratycznym, zdecydowa
— jej granice zachodnie i północne, za
wojennych,
iowaniu.
Plan Odbu-
ustawę o planie
anu sześciolet-
wicnia kram.
kierunki rozwoju stosunków polsko-radzieckich określa!
ędzy Polską a ZSRR o przyjaźni, pomocy wzajemnej i współpracy, pod-
Moskwie 21 kwietnia 1945 r. W układzie tym, zawartym na 20 lat, oba
o sojuszu, rozwijania
prowadzenia wspólnej polityk
szczególne znaczenie dla państwa bądź zatrudniały więcej
zmianie, oraz przedsiębiorstwa poniemieckie.
wolucyjnym. Wielki i średni przemysł stał
Reforma rolna zmieniła gruntownie oblicze wsi polskiej. Zniknęli wi
właściciele ziemscy — < *
nych chłopów
łono dodatkowe i
wały, że wielu mieszkańców wsi
Ludowej przyniosły ludności wie
jej sytuację materialną, zlikwidowały brak ziemi i
naukę zawodu, przejście
na odbudowę kraj
prowadzenie gospodarki opartej
został pomyślnie zrealizowany pierwszy Trzylet
W 1950 r. uchwalono
lata 1950—1955. Głównym celem pl
podstawy uprzemysło
na wezwanie partu
lorstwa opuszczone przez właścicieli zos
zarząd państwowy. W 1944—1945 r. wiek
zarzadzana
Historyczny zwrot
w polityce zagranicznej Polski Ludowej
Państwo ludowe w swej polityce zagranicznej przyjęło zasadę sojuszu i współpracy
ze Związkiem Radzieckim i bratnimi krajami demokracji ludowej, które — podobnie
jak Polska — rozpoczęły po wojnie budowę fundamentów nowego ustroju społecznego
i politycznego.
Podstawowe zasady
układ mi
pisany w
państwa zobowiązały się do ścisłeg
i kulturalnej, udzielania pomocy oraz
kcji przeciwko Polsce Ludowej zakończyła się niepowodzeniem,
większość robotników, chłopów, inteligencji pracującej poparła
własną, odpo-
i w pracy przy odbudowie kraju,
zakładów przemysłowych, polskich szkół, placówek naukowych i kultu-
nie chcieli bratobójczych walk, wojny domowej. Pragnęli pracować,
pokoju dla dobra ojczyzny i własnej przyszłości.
połeczcństwa
organizowano komitety i rady
na żądanie robotni-
1945 r. większość dużych i średnich
przez państwo przy współudziale załóg
obszarnicy. Ponad 800 tys. rodzin robotników rolnych i bied-
otrzymało ziemię, nowe gospodarstwa. 250 tys. gospodarstw przydzic-
grunty. Odbudowa i rozwój przemysłu w następnych latach spowodo-
znalazło pracę poza rolnictwem. Przemiany w Polsce
jskiej, zwłaszcza młodzieży, wiele dobrego. Poprawiły
nadmiar rąk do pracy, umożliwiły
innych warsztatów pracy.
b) Nacjonalizacja przemysłu
Drugą podstawową reformą była nacjonalizacja przemysłu, transportu, banków.
Robotnicy w czasie działań wojennych zabezpieczali swe zakłady pracy od zniszczeń,
a po wyzwoleniu podejmowali natychmiast pracę nad ich odbudową oraz uruchomie-
niem produkcji. W fabrykach
zakładowe. Przedsięb
ków przejęte pod
zakładów przemysłowych był
robotniczych.
Z inicjatywy Polskiej Partii Robotniczej Krajowa Rada Narodowa uchwaliła
3 stycznia 1946 r. ustawę o przejęciu na własność narodu podstawowych gałęzi
gospodarki narodowej. W jego imieniu państwo przejęło wszystkie zakłady prze-
mysłowe: kopalnie, huty, fabryki, przedsiębiorstwa transportowe, towarzystwa ubez-
pieczeniowe, banki. Nacjonalizacji podlegały przedsiębiorstwa, które ze względu
na charakter produkcji miałi
niż 50 robotników na jednej
Nacjonalizacja była aktem
się własnością państwa, własnością ogólnonarodową. Pozwoliło to państwu
ludowemu zwi
Umożliwiło
W 1947-
dowy i Rozwoju Gospodarczego Kraj
rozwoju gospodarczego Polski
niego było zbudowanie przemysłu ciężkicg
Zjednoczenie ruchu robotniczego. Powstanie PZPR
Doniosłym wydarzeniem w powojennych dziejach Polski Ludowej było zjednocze-
ruchu robotniczego. Po wojnie działały dwie partie robotnicze — Polska Partia
Robotnicza i Polska Partia Socjalistyczna, które współpracowały ze sobą. W lis-
topadzie 1946 r. obie te partie zawarły umowę o jedności działania. PPR i PPS wspólnie
zasiadały w rządzie ludowym, radach narodowych, razem walczyły z reakcją, organizo-
wały odbudowę kraju i kierowały przemianami społecznymi; w trakcie tej współpracy o-
w celu utrwalenia pokoju i bezpieczeństwa. Nowy układ polsko-radziecki o przy-
jaźni, pomocy wzajemnej i współpracy został podpisany w Warszawie 8 kwietnia
1965 r.
Społeczeństwo polskie
wobec przemian ustrojowo-politycznych
IMMMH — HMJI- i _ _ * .- I
Nic wszyscy w Polsce byli zadowoleni z utworzenia rządu ludowego, z jego po-
lityki oraz zmian, które przeprowadzał, tworząc podwaliny państwa ludowego. Prze-
ciwnikami władzy ludowej byli wywłaszczeni obszarnicy i kapitaliści oraz ludzie zwią-
dawnym ustrojem społecznym i politycznym. Wielu spośród nich obawiało się
wiedziało, jakimi drogami będzie rozwijała się Polska, nic dowierzało nowej
kraju działały wrogie Polsce Ludowej ugrupowania i orga-
udzi w kraju uległa ich wpływom.
Niektórzy przeciwnicy nowej Polski z bronią w ręku walczyli przeciwko władzy
ludowej i reformom społecznym. W latach 1944 — 1946 w kraju istniały antyludowc
podziemne organizacje polityczne, a w wielu rejonach działały uzbrojone bandy,
w walce z którymi zginęło kilkanaście tysięcy działaczy demokratycznych, zwłaszcza
członków PPR, PPS i ZWM, żołnierzy WP, KBW, milicjantów i funkcjonariuszy
Służby Bezpieczeństwa, robotników i chłopów.
Ta walka rea.
ogromna bowiem większość robotników, chłopów
poczynania władzy ludowej. Uważali oni politykę państwa ludowego za
wiadającą ich potrzebom i dążeniom. Uczestniczył
miast i wsi, •
ralnych. Ludzie
uczyć się i żyć w
Większość społeczeństwa poparła program Polski Ludowej. W czerwcu 1946 r
zostało przeprowadzone powszechne głosowa
żająca część głosujących wypowiedziała się za
nic poparła nowy kształt terytorialny Polski
akceptowała reformę rolną i nacjonalizację przemysłu.
W wyborach do Sejmu Ustawodawczego, w styczniu 1947 r. większość oby-
wateli głosowała na przedstawicieli partii demokratycznych, które utworzyły PKWN
i realizowały przez te lata jego Manifest lipcowy. Sejm Ustawodawczy uchwalił w
lutym 1947 r. ustawę o amnestii, która umożliwiła wielu ludziom związanym z anty-
ludowym podziemiem zerwanie z przeszłością oraz powrót do normalnego życia.
podstawa ekono
czne znosi
nie
część budynków mieszkalnych w miastach. Podmio-
Polska Ludowa ukształtowała i
stosunki sojuszu, przyjaźni i ws
stwami socjalistycznymi.
Polską Rzecząpospolitą Ludową.
Polsce jest lud pracujący z klasą robotniczą na czele,
zwłaszcza państwowa własność
., że PRL jest państwem socja-
najwaz
reforma rolna i nacjonalizacji
o i utworzenie Polskiej Zjed
ziestu lat należy do ludu pracującego miast i wsi,
pracujących. Oznacza to,
z wyzysku
Nie znaczy
ych jest jedna-
chłopstwem.
tcligcncją pracującą,
wc władzy ma klasa robotnicza, podstawowa klasa
w życiu narodu rośnie.
tez
i tak w na-
nowych kopalń, fabryk, portów, autostrad, domów
|i istniejących przedsiębiorstw państwowych. Dokonuje
własność państwa nowych gruntów rolnych, lasów, bu-
zaufaniem większości społeczeństwa
eczno-gospodarcze — reforma rolna i nac
zenie ruchu robotniczeg
odny i powietrzny, środki łączności, banki, państwowe
zakłady przemysłowe, państwowe gospodarst
handlowe, przedsiębiorstwa i urz ’
Ekonomiczną podstawą ustroju PRLjest społeczna własność środków produkcji
Występuje ona w trzech postaciach (formach): własności państwowej, czyli ogólno-
narodowej, własności spółdzielczej oraz własności organizacji społecznych
ludu pracującego, czyli własności grupowej.
Mienie ogólnonarodowe stanowią złoża mineralne, lasy państwowe, kopalnie
drogi, transport kolejowy
1 wa rolne, państwowe przedsiębiorstwa
:cnia komunalne (kanalizacja, sieć gazowa, zaopa-
trzenie w wodę itp). Do państwa na zasadzie monopolu (wyłącznego prawa) należy
handel zagraniczny. Mienie ogólnonarodowe stopniowo wzrasta. Dzieje się
stępstwie budowy przez państwo
mieszkalnych itp., modernizacj-
się proces przechodzenia na
dynków.
Własność państwowa jest fundamentem gospodarczym Polski Ludo-
wej. Jest otoczona szczególną opieką i troską tak ze strony państwa, jak i obywateli
Jednym z podstawowych obowiązków obywateli PRL jest strzec własności pań-
stwowej i umacniać ją jako niewzruszoną podstawę rozwoju państwa, źródło bo-
gactwa
Do państwa należy zdecydow
czeniu dla dalszego rozwoju kraju. W 1975 r. własność uspołecz
dzielcza) wytworzyła 86,1% całego dochodu narodowego Polski.
Własność spółdzielcza obejmuje środki produkcji o mniejszym znaczeniu niż
państwowa. Do spółdzielczości należą mniejsze przedsiębiorstwa zajmujące się prze-
twórstwem, zwłaszcza płodów rolnych, liczne przedsiębiorstwa usługowe, na przykład
szwalnie i zakłady krawieckie. Przedmiotem własności spółdzielczej są również gospo-
darstwa rolne. Jest nim też znaczna
tern tej własności są spółdzielnie, a więc określone grupy obywateli. Spółdzielczość ko
rzysta z opieki i pomocy państwa.
Trzecią formą własności uspołecznionej jest własność organizacji społe
ludu pracującego: partii politycznych, związków zawodowych, organizacji młodzie-
żowych, organizacji sportowych, różnego rodzaju stowarzyszeń itp. Przedmiotem tej
własności jest nieznaczna część środków produkcji. Celem bowiem tych organizacji
jest prowadzenie działalności gospodarczej.
Oprócz własności społecznej, która jest podstawą całego ustroju, występuje też
w Polsce drugi zasadniczy typ własności — własność indywidualna. Jest
alna własność gospodarstw rolnych, warsztatów rzemieślniczych oraz c
Własność ta jest pod ochroną państwa. Państwo udziela też pomocy pracującym chło-
pom, rzemieślnikom i chałupnikom i ochrania ich przed wyzyskiem. Państwo pragnie,
aby każde gospodarstwo rolne, każdy zakład rzemieślniczy produkowały jak najlepiej
i jak najwięcej. Przeciwdziała natomiast przekształceniu się ich w przedsiębiorstwa
kapitalistyczne.
W 1975 r. własność indywidualna dostarczyła jeszcze 13,9% całości dochodu narodo-
wego. Zakres własności indywidualnej stopniowo maleje. Rozwija się zaś własność
bic partie zbliżyły się i podjęły decyzję o zjedi
partię, która mogłaby pokierować budową socjalizmu
Warszawie Kongres Jedności, na którym w w
wstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza.
Utworzenie PZPR miało bardzo duże znaczenie dla rozwoju Polski Ludowej.
Od tej chwili klasa robotnicza miała jedną partię, która opierając się na naukowych za-
sadach marksizmu-leninizmu mogła ustalić plany budownictwa socjalistycznego,
sposoby realizacji tych planów oraz organizować społeczeństwo do ich wykonania.
W krótkim powojennym okresie, w latach 1944—1948, zostały, kolejno zało-
żone trwałe, mocne podwaliny państwa ludowego. Złożyły się na nie: władza
ludowa ciesząca się poparciem
niejsze przeobrażenia spoi
przemysłu oraz zjednoc
noczonej Partii Robotniczej jako kierowniczej siły narodu i państwa.
utrwaliła swe granice państwowe oraz rozwinę!
sojuszu, przyjaźni i współpracy zc Związkiem Radzieckim i innymi pań
_ balistycznymi.
ca 1952 r. Sejm Ustawodawczy uchwalił nową Konstytucję, w które
państwo polskie zo
— zgodnie z historycznymi przemianami w życiu narodu
stało nazwane
Podmiotem władzy
a podstawą całego ustroju PRLjest społeczna
środków’ produkcj
listycznym.
Jest państwem przeciwstawnym wszelkiemu państwu eksploatatorskicmu, zwła-
szcza burżuazyjnemu. W państwie eksploatatorskim władza należy bowiem do klas
posiadających środki produkcji (właściciele niewolników, właściciele ziemscy, ka-
pitaliści). Podstawą ekonomiczną tych państw jest prywatna własność środków
produkcji. Państwa te oparte są na wyzysku ludzi pracy. Państwo soc
natomiast wszelki wyzysk człowieka przez człowieka. Likwidując zaś klasy wyzyskują
stwarza warunki rzeczywistej równości swoich obywateli.
., źródło bo-
i siły Polski. Obowiązek ten dotyczy i innych form własności społecznej
ana większość środków produkcji o rozstrzygającym zna-
niona (państwowa i spół-
Władza w Polsce od por
to jest do robotników, chłopów, rzemieślników i inteligentów
że obecnie, gdy nie ma już w Polsce klas i warstw społecznych żyjących
cudzej pracy, podmiotem władzy jest właściwie całe społeczeństwo,
to jednak, że udział we władzy poszczególnych klas i warstw społeczn
kowy. Podstawę władzy stanowi sojusz klasy robotniczej z
Coraz ważniejsze znaczenie ma też sojusz klasy robotniczej z in
Dominujący i kierowniczy udział
społeczeństwa polskiego. Rola jej
1947
1960
1975
Ludowładztwo
Gospodarka:
J uspołeczniona
n---
___J nieuspołeczniona
oraz
jest państwem \
z mężczyznami
społeczne mi*
czne zrównanie
różna
Polski lud pracujący
państwa, za pośrednictwem partii politycznych
związków zawodowych, organizacji młodzieżowych, stowarzyszeń i inn
zacji społecznych ludzi pracy. Czyni to także za
dowych, takich jak: zebrania wiejskie, komitety
samorząd robotniczy w •
i w całej polityce, jaką prowadzi,
ludu pracującego,
że ludzie pracy sprawują całą wła-
by watele mają
że funkcjonowanie państwa
na praworządności, a prawo
ądzi Polską i decyduje o swoich sprawach za pośrednictwem
PZPR, ZSL i SD, za pośrednictwem
ych organi-
pośrednictwcm organizacji samorzą-
wiejsKic, Komitety obwodowe i blokowe w miastach,
przedsiębiorstwach państwowych, samorząd rzemieślniczy
itp Formą udziału ludu pracującego w rządzeniu Polską jest masowy ruch społeczny
_ Front Jedno
Władzę państwową ludzie pracy sprawują przede
Sejmu i rad narodowych wybieranych co cztery lata
równych, bezpośrednich i w tajnym gł
w sposób bezpośredni bądź pośredni
to jest organy administracji państwowej, organy kontroli państwowej, sądowe oraz
prokuratorskie. Państwo w całym swoim działaniu
wyraża dążenia i interesy klasy robotniczej i pozostałych klas i warstw
Demokratyzm PRL wdraża się
dzę ; że rozwija się i umacnia równość s
powiększający się zespół podstawo
i całc£
wyraża interesy
Polska Ludowa zniosła podst
listyczną własność środków produkcj
dowej. Zniosła też, <
słusznej polityce, źródła nierówności obywateli
zasadzie jednonarodowym — pc
we wszystkich dziedzinach życia. Oczywiście
ędzy obywatelami zostały zniesione. Nie jest to możliwe od
wadzenie pełnej społecznej równości ludzi jest wytyczną polityki państwa, stopniowo
realizowaną. Występują jeszcze nadal różnice ze względu na warunki pracy i życia
Nie do końca jest zrealizowane faktyczne s
Ze względu na to, że ilość i jakość świ
oni
o według jego zdolności, każdemu według pracy, wymaga pewnego
est ona jednak w obecnych warunkach zasadą najbardziej
w tym
'L społeczna obywateli; że o
wych praw
o społeczeństwa oparte jest na prawie,
dążenia ludzi pracy.
awowe źródła nierówności społecznej, to jest kapita-
|i w podstawowych gałęziach gospodarki naro-
dzięki sprawiedliwym granicom państwa i migracjom ludności
ze względu na narodowość. Polska
Iskim. Kobiety mają równe prawa
nie wszystkie różnice
razu. Zapro-
jrawotwórczych (ustawach). Prawa te, w miarę jak pomnażają się
udu pracującego, ulegają
znaczeniu dla życia i rozwoju obywateli. Są to
ekonomicznym, jak prawo własności osobistej
— własności indywidualnej, prawo do pracy,
prawa o charakterze socjah
zdrowia, do zabezpieczenia w
Obywatele PRL korzystają z szerokiego kręgu praw
jak prawo do wyb
i wnioskami
rozwoju akty
wszystkim za pośrednictwem
w wyborach powszechnych,
osowamu. Organom tym podporządkowane są
wszystkie pozostałe ogniwa aparatu państwowego,
Podstawowe prawa obywateli
Istotnym elementem demokratyzmu Polski Ludowej są podstawowe prawa
obywateli. Są one zagwarantowane w Konstytucji PRL i w wielu innych aktach
’ : i utrwalają zdobycze
umocnieniu i rozszerzeniu. Są to prawa o fundamentalnym
przede wszystkim prawa o charakterze
, a także — u rolników i rzemieślników
, do wynagrodzenia za pracę. Są też
ym, jak prawo do wypoczynku, prawo do ochrony
przypadku niezdolności do pracy, prawo do nauki i inne,
charakterze politycznym,
licrania posłów i radnych, prawo do występowania ze skargami
v stosunku do wszelkich organów państwa, prawo do zrzeszania się w celu
wności politycznej, społecznej, gospodarczej, kulturalnej ludzi pracy.
społeczna, zwłaszcza
znajduje sit;
wszystkich
dnikwym—„
prowadzenia gospodarstwa rolnego czy zakładu rzemieślniczego.
Indywidualne gospodarstwa rolne
stronnie w
ujęte w
dukcji, skupuje wytworzone towary, zaopatruje gospodarstwa indywidualne w nie-
zbędne maszyny, zapewnia im pomoc fachową itp. Sprawia to, że również w gospo-
darce indywidualnej występuje coraz wyższy stopień uspołecznienia. Rozwijają się
także różne postacie kooperacji (współpracy) gospodarstw indywidualnych — z go-
spodarstwami uspołecznionymi.
Od własności środków produkcji należy odróżnić własność osobistą, pochodną
od własności środków produkcji. Przedmiotem tej własności są dobra konsumpcyjne,
służące zaspokojeniu osobistych potrzeb obywateli i ich rodzin, na przykład: odzież,
żywność, mieszkanie, dom jednorodzinny, samochód, oszczędności, działka przyza-
grodowa w spółdzielni produkcyjnej. Własność osobista otoczona jest całkowitą ochro-
ną ze strony państwa. Państwo też poręcza prawo dziedziczenia tej własności.
na wsi i w mieście
kobiet i mężczyzn,
u różnych ludzi, otrzymują
lizmu: od każdeg
zróżnicowania społecznego. J
sprawiedliwą. I pozostanie nią tak długo, dopóki nic będzie takiej obfitości produktów
że będzie można realizować zasadę: każdemu według rozs
jalistyczne jest główną siłą i głównym organizatorem budowy
Prawne podstawy ustroju PRL
podstawowym o
pozwala przewidywać przyszłe zachowania. Z drugiej
• -«« w • •
k
_____iłą, której należy się podporządkowywać. Tc skojarzenia
świadomości obywateli wysoki autorytet, który powoduje, żc ludzie
trudnych dla siebie sytuacjach, pod opiekę prawa. Traktują
- - - • • • 1
ystkic osoby — adresatów tych reguł — dba
A
nc, za wskazujące najbardziej właściwy sposób zachowania się. Stosując się dobrowolnie
do norm prawa, wyrażają szacunek wobec autorytetu prawa. Nic zawsze jednak można
liczyć, żc wszyscy ludzie będą zachowywać się zgodnie z prawem. Dlatego państwo
utrzymuje specjalne formacje zbrojne, specjalne urządzenia i instytucje oraz posiada
specjalne organy, które są w stanic w razie konieczności wymusić posłuch dla norm
31
Coraz ważniejszym czynnikiem politycznej aktywizacji i zwiększania inicjatywy
ludzi pracy staje się też w tym okresie rozwój i doskonalenie demokracji socja-
listycznej.
Państwo socjalistyczne jest główną siłą i głównym organizatorem budowy
rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego.
Pojęcie oraz istota prawa
Termin prawo kojarzy się w świadomości ludzi z określoną prawidłowością, z czymś
co następuje regularnie, co pozwala przewidywać przyszłe zachowania. Z drugiej
strony kojarzy się z prawością, z czymś szlachetnym, moralnie dobrym. Kojarzy się
też z władzą państwową, z siłą, której należy się podporządkowywać. Tc skojarzenia
nadają prawu w świadomości obywateli wysoki autorytet, który powoduje, żc ludzie
uciekają się, zwłaszcza w trudnych dla siebie sytuacjach, pod opiekę prawa. Traktują
prawo jako swego rodzaju tarczę, broniącą przed atakami na ich osobę, na ich żywotne
interesy, tarczę przeciwko samowoli innych ludzi czy nawet funkcjonariuszy państwa.
Z tych głównie względów ludzie dążą do określenia swoich ważniejszych zachowań
przez prawo, do prawnego zabezpieczenia tego co dla nich najcenniejsze. Podobnymi
dążeniami kieruje się i państwo. Prawo daje poczucie bezpieczeństwa i pewności.
Prawo jest zespołem ogólnych reguł zachowania się, wzorców zachowania
się ludzi i zespołów ludzkich.
Reguła zachowania się zaś wskazuje, jak określona osoba w określonej sytuacji
ma się zachować, jakie ma uprawnienia, jakie ciążą na niej obowiązki, czego może
oczekiwać od państwa i od innych ludzi. Ogólna reguła zachowania to taka, która
odnosi się nic do jakiejś jednej, imiennie oznaczonej osoby, w jakiejś jednej, niepowta-
rzalnej sytuacji, lecz reguła adresowana do większej liczby osób, obliczona na wielo-
krotne zastosowanie. Przykładem takiej reguły jest norma: każdy, kto wyrządził
drugiemu szkodę, obowiązany jest ją naprawić. Nie każda jednak ogólna reguła zacho-
wania się jest regułą prawną. Jest nią tylko ta reguła, która pochodzi od państwa,
która została przez właściwy organ państwa ustanowiona albo też uznana.
Państwo ustanawia reguły prawne, albo inaczej normy prawne, w aktach
prawotwórczych: w ustawach, dekretach, rozporządzeniach wykonawczych,
uchwałach i innych. Państwo uznaje jakąś istniejącą już regułę postępowania
za normę prawną, kiedy według tej reguły zaćZyna oceniać postępowanie ludzi
jako zgodne lub niezgodne z prawem.
Prawo tworząjcdynie te reguły postępowania, które nic tylko pochodzą od państwa,
ale o których przestrzeganie przez wszystkie osoby — adresatów tych reguł — dba
państwo. Najczęściej ludzie stosują się do norm prawnych dlatego, żc uznają je za słusz-
ne, za wskazujące najbardziej właściwy sposób zachowania się. Stosując się dobrowolnie
do norm prawa, wyrażają szacunek wobec autorytetu prawa. Nic zawsze jednak można
liczyć, żc wszyscy ludzie będą zachowywać się zgodnie z prawem. Dlatego państwo
utrzymuje specjalne formacje zbrojne, specjalne urządzenia i instytucje oraz posiada
- -- - - • « 1 1
Obywatelom przysługuje szeroki krąg podstawowych praw o charakterze osobis-
tym, jak prawo do nietykalności osobistej, prawo dą tajemnicy korespondencji, nie-
tykalności mieszkania, prawo do obrony oraz wolność sumienia i wyznania * C~
Prawa obywateli są nie tylko zadcklan wanc w Konstytucji i ustawach, ale także
zagwarantowane rosnącymi możliwościami ekonomicznymi i organizacyjnymi pań-
stwa. Prawa obywatelskie nie mogą być wykorzystywane na szkodę Polski Ludowci
ani też przeciw prawom przysługującym innym obywatelom. Demokracja wymaga,
aby prawom odpowiadały obowiązki obywateli. Nie ma bowiem praw bez obo-
wiązków. Społeczeństwo demokratyczne to społeczeństwo dobrze zorganizowane
zdyscyplinowane świadomością wspólnych socjalistycznych celów i troską o rozwój
fizycznych i duchowych możliwości i potrzeb każdego obywatela. Do podstawowych
obowiązków obywateli PRL należy: przestrzeganie przepisów Konstytucji i ustaw,
strzeżenie własności społecznej, obrona ojczyzny, socjalistyczna dyscyplina pracy.
Demokratyzm wyraża się i w tym, że Polska rządzi się prawem, które wy-
raża interesy i wolę ludu pracującegoj^szystkie organy państwowe działają na
podstawie prawa. Ścisłe przestrzeganie obowiązujących norm prawnych jest
podstawowym obowiązkiem każdego organu państwa, każdej organizacji i każ-
dego obywatela.
PRL wychowuje obywateli w duchu demokratycznym, w duchu poszanowania
osobowości innych ludzi, tolerancji dla poglądów innych. Demokracja w państwie
zależy bowiem nie tylko od polityki, jaką ono prowadzi, nic tylko od instytucji poli-
tycznych i społecznych służących ludziom pracy do udziału w rządzeniu państwem,
nic tylko od materialnych możliwości realizacji przyznawanych obywatelom praw,
ale także od postawy obywateli, od stanu świadomości społecznej, wyrobienia spo-
łecznego ogółu obywateli. W demokratyzmie Polski Ludowej leży jej wielka siła.
Demokracja jest wartością wysoko cenioną przez ogół obywateli. Dlatego stałą ten-
dencją rozwoju PRL jest rozszerzanie i umacnianie demokratyzmu we wszystkich
jego przejawach.
Polska na drodze budowy rozwiniętego społeczeństwa
socjalistycznego
PRL jest państwem socjalistycznym, w którym zostały zbudowane podstawy socja-
lizmu. Obecnie Polska wkroczyła w okres wyższy swego rozwoju — budowy roz-
winiętego społeczeństwa socjalistycznego. Budowa tego społeczeństwa jest zada-
niem na miarę pokolenia zarówno pod względem skali wysiłku, jak i głębi przeobrażeń.
Program budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego w Polsce został wyty-
czony w dokumentach VIIZjazdu PZPR, który odbył się w grudniu 1975 r. Budowa
tego społeczeństwa realizuje się w sferze życia ekonomicznego i społecznego, w sfe-
rze świadomości i ideologii, stosunków międzynarodowych oraz życia politycznego.
Budowa rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego w sferze życia po-
litycznego polega m.in. na stopniowym przerastaniu państwa dyktatury pro-
letariatu w państwo ogólnonarodowe, które pod kierownictwem klasy robot-
niczej w coraz wyższym stopniu ucieleśnia interesy całego narodu.
prawnych, formacja,™ takuni są: wojsko, milicja i służba bezpieczeństwa Orwn,
zas powołanymi szczególnie do dbałości o przestrzeganie prawa są sądy, koleeia dL,
wykroczeń oraz prokuratura. Do urządzeń służących wymuszeniu posłuchu dla prawa
należą więzienia. prawa
Klasowy charakter prawa
Prawo wyraża interesy państwa. Te zaś są przede wszystkim interesami klas
społecznych panujących w państwie. W ustroju burżuazyjnym prawo wyraża wiec
| 1 ♦ e i i innych klas i warstw posiadaczy środków pro
dukcji. Natomiast w ustroju socjalistycznym prawo wyraża interesy klasy robot
rnczej tjej klasowych sojuszników: chłopstwa, inteligencji pracującej oraz rze-
mieślników. Wyraża też interesy i potrzeby narodu ujmowane tak, jak je widzi klasa
panująca. J
Prawo, podobnie jak państwo, nic jest obojętne wobec interesów różnych klas spo-
łecznych. Ma zawsze klasowy charakter. Wyraża interesy klasy panującej i działa prze-
ciwko interesom klas jej wrogich, o ile są one sprzeczne z interesami klasy panującej.
Prawo nie reguluje wszelkich możliwych zachowań się ludzi, lecz jedynie te, któ-
rych regulowanie prawne jest uważane przez państwo za słuszne i celowe.
Prawo nie jest więc jedynym zespołem norm regulujących zachowania się ludzi.
Zachowania te są regulowane także licznymi normami pozaprawnymi: obyczajo-
wymi, moralnymi, normami organizacji społecznych zawartymi w statutach tych or-
ganizacji i uchwałach ich organów. Możemy scharakteryzować prawo jako zespół
ogólnych norm postępowania pochodzących od państwa, których przestrzega-
nie jest zagwarantowane przez państwo.
Prawo wyraża interesy klasy panującej w państwie i przez ich pryzmat interesy
narodowe. Stanowi najbardziej doniosły i skuteczny zespół reguł zachowania się. Daje
najpełniejszy obraz sprawiedliwości społecznej, takiej jakiej pragnie klasa panująca dla
siebie i dla całego społeczeństwa. Prawo, jak z powyższego widać, zawsze jest
określone przez materialne warunki życia danego społeczeństwa, przez interesy
klasowe oraz wyobrażenia o sprawiedliwości. Zarazem jest czynnikiem stabilizującym,
porządkującym stosunki społeczne. Aktywnie wpływa na życie społeczeństwa. Pocho-
dzi od państwa, ale zarazem organizuje jego działalność, utrwala istniejący ustrój.
Służy do budowy pożądanego kształtu państwa i społeczeństwa. Stąd bierze się wielka
doniosłość regulacji prawnej ustroju politycznego, gospodarczego i społecznego
państwa. Regulacji ustroju służy całe prawo, wszystkie jego normy. Są jednak pewne
normy prawne, które regulują stosunki najważniejsze dla danego ustroju. Inne normy
jak gdyby rozwijają i uzupełniają ich postanowienia. Te normy prawne, które
regulują najważniejsze dla danego państwa stosunki, tworzą podstawy prawne
danego państwa.
Kształtowanie się podstaw prawnych PRL
Polska Ludowa powstała z woli narodu polskiego walczącego przeciwko okupantowi
hitlerowskiemu, z woli mas ludowych, pragnących wyzwolenia nie tylko narodowego,
ale i społecznego od ucisku i wyzysku ze strony klas posiadających. Polska Ludowa po-
(2)
32
wstała nic na mocy obowiązującego prawa burżuazyjnego, lecz z woli ludu, który
jest ostatecznym źródłem prawa. Powstała więc w drodze rewolucyjnej. Naród
polski wytworzył nowe prawo poprzez swoją właściwą reprezentację, jaką była Kra-
jowa Rada Narodowa powołana jeszcze w okresie okupacji hitlerowskiej. KRN też
zadecydowała o tym, jakie normy prawne stworzą podstawy ustroju Polski Ludowej.
Deklarację o podstawach prawnych Polski Ludowej zawierał Manifest lipcowy.
KRN została ogłoszona jedynym legalnym źródłem władzy w Polsce. Manifest gło-
sił, że „Krajowa Rada Narodowa i PKWN działają na podstawie Konstytucji z 17 marca
1921 r., jedynie obowiązującej konstytucji legalnej, uchwalonej prawnie”. PKWN
w Manifeście oświadczył, że „Podstawowe założenia Konstytucji z 17 marca 1921 r.
obowiązywać będą aż do zwołania wybranego w głosowaniu powszechnym, bezpo-
średnim, równym, tajnym i stosunkowym Sejmu Ustawodawczego, który uchwali
jako wyraziciel woli narodu, swą konstytucję”.
Konstytucja z 17 marca 1921 r., jak wiadomo, została zastąpiona Konstytucją kwie-
tniową z 1935 r. uchwaloną z inicjatywy władz sanacyjnych. Nastąpiło to z pogwałce-
niem procedury zmian przewidzianej w Konstytucji marcowej. Dlatego Konstytucja
kwietniowa była nielegalna. Konstytucja marcowa była konstytucją burżuazyjno-de-
mokratyczną. Ze względu na naczelne zasady demokratyczne, jakie zawierała, została
uznana za przejściową podstawę prawną Polski Ludowej.
Moc prawna Konstytucji marcowej została przywrócona przez władze Polski Lu-
dowej, Konstytucja ta jednak nie obowiązywała w dosłownym brzmieniu. Obowiązy-
wały jedynie jej podstawowe założenia. O tym, co uznaje się za te podstawowe założe-
nia decydowało państwo ludowe. Konstytucja obowiązywała w tym zakresie, w jakim
me została zmieniona przez inne konstytucyjne akty prawotwórcze władzy ludowej.
Do podstawowych założeń Konstytucji marcowej, które obowiązywały w Polsce
Ludowej, należał republikański i demokratyczny charakter państwa. Należały też
normy regulujące większość podstawowych praw, wolności i obowiązków obywatel-
skich. W nieco zmodyfikowanej postaci obowiązywały zasady dotyczące naczelnych
organów państwa oraz wzajemnych między nimi stosunków.
Państwo ludowe od początku swego istnienia rozwijało żywą działalność prawodaw-
czą. Działalność ta dotyczyła w pierwszym rzędzie tych dziedzin stosunków, których
regulacje zalicza się do podstaw prawnych ustroju. Najważniejsze z tych aktów pra-
wodawczych to dekret PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy
rolnej oraz ustawa z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność państwa podstawowych
gałęzi gospodarki narodowej.
W miarę utrwalania się władzy ludowej w Polsce, w miarę postępów w rewolucji
ludowo-demokratycznej zachodziła potrzeba dokonywania właściwych zmian w praw-
nych podstawach ustroju. Opinię narodu o kierunkach dalszych zmian ustrojowych
wyraziło głosowanie ludowe (referendum) w dniu 30 czerwca 1946 r. (patrz: Geneza
i powstanie Polski Ludowej ).
Sejm Ustawodawczy wybrany 19 stycznia 1947 r. na podstawie ordynacji wybor-
czej z dnia 22 września 1946 r. nie od razu uchwalił konstytucję, do czego był głównie
powołany. Uchwalił natomiast w pewnej mierze przejściowe ustawy konstytucyjne
regulujące polityczne podstawy ustroju Polski Ludówej. Mianowicie w dniu
4 lutego 1947 r. uchwalił ustawę konstytucyjną o wyborze Prezydenta Rzeczypospo-
litej i na jej podstawie wybrał Prezydenta RP. W dniu 19 lutego 1947 r. Sejm Usta-
3 — Polska współczesna
33
wodawczy uchwalił ustawę konstytucyjną o ustroju i zakresie działania najwyższych
organów Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa ta postanawiała, że najwyższymi organami
RP są: w zakresie ustawodawstwa - Sejm Ustawodawczy, w zakresie władzy
wykonawczej - Prezydent Rzeczypospolitej, Rada Państwa i Rząd Rzeczy-
pospolitej, a w zakresie wymiaru sprawiedliwości - niezawisłe sądy. Uzupełnie-
niem tych ustaw była deklaracja Sejmu Ustawodawczego z 22 lutego 1947 r. w przed-
miocie realizacji praw i swobód obywatelskich. Deklaracja ta po raz pierwszy prokla-
mowała wiele praw ekonomicznych i socjalnych właściwych ustrojowi socjalistycz-
nemu. Istotną cechą ustroju socjalistycznego jest planowanie gospodarczego i społecz-
nego rozwoju kraju. Zasadę planowania wprowadziła do polskiego życia państwowego
ustawa z 2 lipca 1947 r. o planie odbudowy gospodarczej, obliczonym na lata 1947 -
-1949.
W latach 1947—1952 Sejm Ustawodawczy dokonał wielu poważnych zmian w prze-
pisach składających się na podstawy prawne ustroju Polski Ludowej. Zmiany te doty-
czyły m.in. organizacji terenowych władz państwowych, organizacji sądownictwa
i prokuratury, organizacji zarządzania gospodarką narodową.
Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Swoistym podsumowaniem wszystkich tych zmian było uchwalenie w dniu
22 lipca 1952 r. Konstytucji PRL. Od tej pory Konstytucja stanowi trwałą
podstawę prawną ustroju politycznego, gospodarczego i społecznego Polski,
utrwala prawnie socjalistyczny kierunek rozwoju całego życia narodu i pań-
stwa polskiego.
Konstytucja PRL została uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w ósmą rocznicę
powstania Polski Ludowej. Konstytucja jest ustawą zasadniczą państwa polskiego,
którą naród polski i wszystkie organy państwowe kierują się w celu umacniania pań-
stwa ludowego jako podstawowej siły zapewniającej najpełniejszy rozkwit narodu
polskiego, jego niepodległości i suwerenności. Kierują się zasadami konstytucyjnymi
dążąc do przyspieszenia rozwoju politycznego, gospodarczego i kulturalnego Polski
oraz wzrostu jej siły. Konstytucja służy pogłębianiu uczuć patriotycznych, jedności
i zwartości narodu polskiego w walce o dalsze polepszenie stosunków społecznych,
o całkowite zniesienie wyzysku, o urzeczywistnienie wielkich idei socjalizmu. Konsty-
tucja nakazuje wszystkim organom państwa zacieśniać przyjaźń i współpracę między
narodami, oparte na sojuszu i braterstwie, które łączą dziś naród polski z miłującymi
pokój narodami świata w dążeniu do wspólnego celu: uniemożliwienia agresji i utrwa-
lenia pokoju światowego.
Konstytucja nakazuje utrwalanie sojuszu robotników, chłopów i inteligencji
pracującej, który stanowi trwałą podstawę władzy ludowej. W sojuszu tym rola kie-
rownicza należy do klasy robotniczej, przodującej klasy społeczeństwa, która opiera
się na rewolucyjnym dorobku polskiego i międzynarodowego ruchu robotniczego, na
historycznych doświadczeniach zwycięskiego budownictwa socjalistycznego w ZSRR
— pierwszym państwie robotników i chłopów.
Konstytucja ustanawia i utrwala zasady prawne ustroju PRL. Reguluje
zasady sprawowania władzy w Polsce przez lud pracujący miast i wsi. Ustanawia za-
sady własności środków produkcji, wymiany, komunikacji i kredytu. Ustanawia, żc
całe życie gospodarcze i kulturalne kraju opiera się na podstawie planowania rozwoju
gospodarczego i społecznego. Konstytucja ustanawia podstawowe prawa, wolności
i obowiązki obywateli. Ustanawia podstawowe centralne i terenowe organy państwa
oraz wzajemne między nimi stosunki. 1 *
Konstytucja zawiera normy, które nie mogą być zmienione czy uchylone inaczej,
jak tylko w drodze ustaw konstytucyjnych. Normy Konstytucji wciela w życic i rozwi-
ja cale bieżące ustawodawstwo, które nie może być z nimi sprzeczne. Konstytucja jest
ustawą wywyższoną prawnie nad cale bieżące prawodawstwo.
Konstytucja może być zmieniana tylko przez Sejm PRL w specjalnie utrudnionym
trybie. Mianowicie, zmiana Konstytucji może nastąpić tylko w drodze ustawy uchwa-
lonej przez Sejm większością co najmniej dwóch trzecich głosów w obecności co naj-
mniej połowy ogólnej liczby posłów. Dla uchwalenia ustaw zwykłych wystarcza
zwykła większość głosów, to jest przynajmniej połowa plus jeden obecnych posłów,
przy obecności przynajmniej jednej trzeciej ogólnej liczby posłów.
Cechą wywyższającą ustawę zasadniczą nad inne akty prawotwórcze jest także
nazwa. Tylko jej przysługuje nazwa konstytucja. Żaden inny akt prawotwórczy me
może być oznaczony tą nazwą. Tak samo wszelka zmiana konstytucji może się odbywać
tylko w drodze ustawy, która nazywa się ustawą konstytucyjną.
Konstytucja jest ustawą o szczególnej trwałości. Najlepszym tego świadectwem
jest fakt, że Konstytucja PRL obowiązuje już od 1952 r. Oczywiście, rozwój kraju,
umacnianie się państwa, zmiany w sytuacji międzynarodowej, wzrost świadomości
narodu wymagają częściowych zmian Konstytucji. Konstytucja PRL była w niektórych
szczegółach zmieniana w ciągu minionych lat. Najważniejszą zmianą było stworzenie
ustawą z 13 grudnia 1957 r. rozdziału 3a Konstytucji o Najwyższej Izbic Kontroli.
Istotne znaczenie miały też -zmiany wprowadzone do Konstytucji w listopadzie
1972 r. i 1973 r. oraz w maju 1975 r. dotyczące podziału terytorialnego państwa oraz
struktury terenowych organów władzy i administracji państwowej.
W wyniku trzydziestoletniej walki i pracy całego narodu zostały w Polsce zbudo-
wane podstawy ustroju socjalistycznego. Obecnie Polska wkroczyła w okres
budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego, dojrzałego socjalizmu.
Oczywiście ten nowy, wyższy etap rozwoju socjalistycznego Polski wymagał nowego
uregulowania prawnego podstaw ustroju PRL. W związku z tym, już VI Zjazd
PZPR w grudniu 1971 r. wysunął postulat wprowadzenia istotnych zmian do Kon-
stytucji. Chodziło o to, aby postanowienia Konstytucji pełniły mobilizującą rolę, aby
odpowiadały osiągniętemu poziomowi stosunków społeczno-gospodarczych i osiągnię-
temu poziomowi świadomości społeczeństwa.
Postulat wprowadzenia niezbędnych na obecnym etapie rozwoju Polski zmian
w Konstytucji PRL powtórzył VII Zjazd Polskiej Zjednoczonej Partii Robot-
niczej. Postulat ten poparły kongresy Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Stron-
nictwa Demokratycznego, które odbyły się w 1976 r.
Kierując się tymi postulatami, Sejm PRL w dniu 10 lutego 1976 r. uchwalił ustawę
konstytucyjną o zmianie Konstytucji PRL. Zobowiązał też przewodniczącego Rady
Państwa do ogłoszenia jednolitego tekstu Konstytucji PRL, co zostało zrealizowane
w dniu 16 lutego 1976 r.
Dzięki zmianom w przepisach Konstytucji ustalających zasady ustroju politycz-
nego i społeczno-gospodarczego oraz w przepisach o podstawowych prawach i obowiąz-
I ADMINISTRACJI PRL
Rada Ministrów
Prezes RM
Wiceprezesi
kich obywateli, a takie w niektórych innych postanowieniach Konstytucja została
dostosowana do zadań budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego
w Polsce.
„Konstytucja określa powiedział na III plenarnym posiedzeniu KC PZPR w lu-
tym 1976 r. Edward Gierek podstawy ustrojowe państwa, jest wielką kartą praw
narodu polskiego, ważną przesłanką jego patriotycznej jedności. Najwyższą powin-
nością wszystkich obywateli i władz naszego państwa jest wierność Konstytucji, nie-
złomne kierowanie się jej zasadami."
STRUKTURA NACZELNYCH ORGANÓW WŁADZY
Sejm PRL
Rada Państwa
Naczelne organy władzy państwowej
- Prezydium Hządu
urzędy centralne |
37
36
Komisja I
Planowania |
Sejm jest najwyższym organem władzy państwowej, powołanym do wyra-
żania woli ludu pracującego i urzeczywistniania suwerennych, to znaczy
zwierzchnich praw narodu.
W tym celu pełnoletni obywatele wybierają co cztery lata swych przedstawicieli,
zwanych posłami, do Sejmu. Czteroletni okres pełnomocnictw posłów nazywa się
kadencją sejmową, po której upływie mandaty, czyli pełnomocnictwa nadane
posłom przez ich wyborców, wygasają i w ciągu najdalej dwóch miesięcy następują
kolejne wybory. Sejm (podobnie jak rady narodowe) pochodzi z wyborów obywateli,
przeto nazywany jest organem przedstawicielskim. Ponieważ zaś stoi na czele
systemu organów przedstawicielskich, w skład którego wchodzą ponadto rady naro-
dowe, działające wr jednostkach terytorialnego podziału państwa — Sejm określa się
w Konstytucji (tytuł rozdziału 3) jako naczelny organ władzy państwowej.
a) Działalność ustawodawcza Sejmu
Sfjra reguluje podstawowe sprawy życia politycznego, gospodarczego
i społecznego w państwie — w tym prawa i wolności obywateli — za pomocą
uchwalania Konstytucji i ustaw, to jest aktów wyposażonych w najwyższą moc
prawną, których postanowienia obowiązują ogniwa aparatu państwowego
oraz obywateli i ich organizacje.
W ustawach Sejm określa sposób przeprowadzania wyborów do organów przed-
stawicielskich państwa: do samego Sejmu i do rad narodowych; ustanawia organi-
zację i sposób działania organów państwowych: sądów, rad narodowych, niektórych
organów administracji, prokuratury i innych; reguluje obowiązki państwa wobec
obywateli, na przykład w dziedzinie stosunków pracy, zaspokojenia potrzeb mieszka-
niowych, ubezpieczeń społecznych: rent, emerytur i innych świadczeń socjalnych;
określa obowiązki obywateli wobec państwa, takie jak służba wojskowa, podatki,
opłaty celne; prawa i obowiązki obywateli między sobą normuje Sejm w prawie ro-
dzinnym, spadkowym itd. W postaci ustawy Sejm uchwala budżet państwa. Sejm
za pomocą ustaw określa różne sprawy gospodarki narodowej związane z działal-
nością przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych, z indywidualną i społeczną
własnością gospodarstw rolnych, oraz zapewnia ochronę porządku publicznego,
urzędy centralne I
bezpieczeństwo państwa i obywateli. Ustawy regulują m.in. prawa obywateli do pracy
i zapewniają sprawiedliwe traktowanie ich w pracy, gwarantują obywatelom ochronę
zdrowia, wolność wyznania wiary, wyrażania swych przekonań, prawo organizowania
się w stowarzyszenia, krytykę przez obywateli pracy urzędów i innych ogniw aparatu
państwowego, ochronę przed bezprawnym aresztowaniem i innymi formami pozba-
wienia wolności, prawo do obrony w postępowaniu przed sądami i innymi organami
orzekającymi w sprawach obywateli i ich stowarzyszeń.
b) Uchwalanie planu i budżetu państwa
Sejm uchwala corocznie plan wydatków i dochodów państwa, czyli budżet,
narodowe plany społeczno-gospodarcze na okresy kilkuletnie i roczne, kontroluje
ich wykonanie i podejmuje w dziedzinie społeczno-gospodarczej inne rozstrzygnięcia.
c) Podejmowanie uchwał o podstawowych kierunkach działalności państwa
Oprócz ustaw, stwarzających prawne podstawy i ramy funkcjonowania aparatu
państwowego i stosunków między nim a obywatelami, obok budżetu i narodowych
planów społeczno-gospodarczych Sejm podejmuje uchwały, w których wytycza
i ukierunkowuje działalność państwa w różnych dziedzinach, stawia przed społeczeń-
stwem i aparatem państwowym programy i zadania kompleksowe, do wykona-
nia których potrzebni są ludzie, środki gospodarcze (rzeczowe) i pieniężne.
Uchwały te-wymagają także ? reguły do swej realizacji środków prawnych, czyli
wymienionych już ustaw. Środki picntężnc zapewnia organom władzy i instytucjom
sZ nieprodukcyjnej budżet, zaś środki gospodarcze do wykona.ua programów
i zadań określa plan społeczno-gospodarczy. .
Tytułem przykładu można wymienić następujące uchwały Sejmu o podstawowych
ktcrunkacl. działania państwa: o perspektywicznym programie nueszkamowym z 28
października 1972 r., w sprawie systemu edukacji narodowej z 13 października 1973 r.,
o zadaniach narodu . państwa w wychowywaniu młodzieży z 17 kwietnia 1973 r„
o dalszą poprawę wyżywienia narodu i rozwój rolnictwa z 21 listopada 1974 r.
d) Powoływanie Rady Ministrów
Sejm powołuje Radę Ministrów (rząd) czyli naczelny organ wykonawczy i za-
ądzający administracją państwową i gospodarką, który odpowiada i zdaje sprawę przed
Sejmem ze swej działalności. Ponadto odwołuje w razie potrzeby i powołuje poszcze-
gólnych członków Rady Ministrów.
e) Funkcje kontrolne Sejmu
Wreszcie zadaniem Sejmu jest sprawowanie ogólnej kontroli nad funkcjonowa-
niem Rady Państwa oraz nad administracją i gospodarką państwową i realizowanie
w ten sposób skupionej w Sejmie jedności działalności ustawodawczej i zwierz-
chniego kierownictwa państwowego.
Kontrolną działalność nad funkcjonowaniem administracji i gospodarki państwowej
wykonuje Sejm w różny sposób, m.in. dyskutując nad przemówieniami prezesa Rady
Ministrów i ministrów, przedstawiającymi program pracy rządu oraz podległej mu ad-
ministracji i gospodarki, nad informacjami o tej pracy, sprawozdaniami rządu z wy-
konania budżetu i narodowego planu społeczno-gospodarczego w celu uzyskania
absolutorium. W następstwie takiej dyskusji Sejm formułuje pod adresem
rządu i ministrów wytyczne ich przyszłego działania. Szczególną rolę w sej-
mowej kontroli odgrywają komisje sejmowe, które czuwają nad wykonywaniem
przez rząd i administrację ustaw, żądają odpowiednich sprawozdali od ministrów
i występują z dezyderatami, czyli zaleceniami pod ich adresem. Poszczególni posłowie,
a także ich grupy, wykonują kontrolę za pomocą tzw. interpelacji i zapytań posel-
skich. Pomaga Sejmowi w kontroli specjalna instytucja kontroli państwowej, a miano-
wicie Najwyższa Izba Kontroli (patrz: Najwyższa Izba Kontroli).
f) Skład Sejmu
W Sejmie zasiada 460 posłów wybranych w kilkudziesięciu okręgach wyborczych.
Będąc zgromadzeniem przedstawicielskim, Sejm powinien odzwierciedlać w swym
składzie w stosownym zmniejszeniu polskie społeczeństwo pod względem politycz-
nym, klasowym, światopoglądowym i stosunku do rchgii, zawodowym i związko-
wym, wieku i płci itd. Stąd w Sejmie mamy przedstawicieli partii politycznych i bez-
partyjnych reprezentantów różnych klas i warstw społecznych, wierzących i niewierzą-
cych, ludzi różnych zawodów i funkcji społecznych (robotników i inżynierów, rol-
ników, pracowników służby zdrowia, nauczycieli, naukowców, literatów i dzienni-
karzy, prawników i ekonomistów), działaczy politycznych, społecznych i młodzieżo-
wych, rzemieślników, wojskowych itd., ludzi różnego wieku (od poniżej 25 do powy-
żej 70 lat). r
38
Sejm, reprezentując ogół obywateli, jest zgromadzeniem politycznym, czyli parla-
mentem. W takim zgromadzeniu podstawą klasyfikacji jego członków — posłów jest
przynależność do partii politycznych. W Polsce, w Sejmie wybranym w 1976 r.
na VII z kolei kadencję 56,9% (261) posłów należy do Polskiej Zjednoczonej Partii
Robotniczej, 24,5% (113) do Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, a 8%(37) do
Stronnictwa Demokratycznego. Bezpartyjnych posłów jest 10,6% (49) ogółu człon-
ków Sejmu.
g) Organizacja posłów w Sejmie
Posłowie — członkowie danej partii politycznej zorganizowani są w klubie posel-
skim swej partii, który działa pod kierownictwem naczelnych władz partii. Klub po-
selski powołany jest do realizowania polityki partii przy pomocy swych
członków' w Sejmie. Posłowie bezpartyjni mogą łączyć się w koła celem wykonywa-
nia wspólnej działalności społeczno-politycznej w Sejmie, bądź współpracować z klu-
bami. W tym celu powstały dwa koła posłów katolickich: „PAX” i „Znak” (obecnie
po 5 członków) oraz kolo posłów Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego
(2 członków) — odpowiadające niektórym organizacjom społecznym ludzi wierzących.
O ile więź łącząca członków klubu jest polityczna, o tyle więź posłów należących do
kół jest światopoglądowa. Kluby poselskie są na terenie Sejmu wyrazem wdelopar-
tyjności w naszym państwie i umożliwiają współpracę stronnictw politycznych pod
przewodnictwem PZPR, a wraz z posłami bezpartyjnymi (i ich formacjami) stanowią
przedstawicielskie odzwierciedlenie Frontu Jedności Narodu w najwyższym organie
władzy.
Ponadto w Sejmie działają jeszcze wojewódzkie zespoły poselskie, obejmujące
posłów pochodzących z poszczególnych województw. Zespoły te ułatwiają posłom
utrzymywanie więzi z wyborcami i terenowymi organami państwowymi oraz orga-
nizacjami politycznymi i społecznymi w terenie. Koordynują swą działalność z działal-
nością wojewódzkich komitetów FJN.
h) Uprawnienia posła
Aby posłowie mogli, należycie wywiązywać się ze swych obowiązków mandata-
riuszy narodu, przysługują im określone przywileje i prawa. Przysługuje im mianowi-
cie szczególna ochrona ich osoby (immunitet poselski), nic mogą bowiem być pocią-
gani do odpowiedzialności kamo-sądowej lub aresztowani (nietykalność), jak tylko
za zgodą Sejmu lub Rady Państwa, kiedy Sejm nic obraduje. Otrzymują na swój
wniosek urlop w zakładzie pracy na czas kadencji, mają ułatwienia komunikacyjne,
pobierają diety miesięczne na swe poselskie wydatki.
Posłowie mają prawo czynnego uczestnictwa w posiedzeniach komisji i w sesjach
rad narodowych (wojewódzkich i innych rad swego okręgu wyborczego). Interwencje
posłów w sprawach obywateli i inne wynikające z ich obowiązków poselskich — ko-
rzystają z prawa do przyspieszonego załatwienia. Charakterystyczne dla funkcji posel-
skiej prawa wiążą się z udziałem posła w pracach Sejmu. Może on w szczególności wspól-
nie z innymi posłami korzystać z inicjatywy ustawodawczej, czyli złożyć projekt
ustawy (inicjatywa ta wymaga dla swej ważności podpisów przynajmniej 15 posłów),
samodzielnie zaś może zgłosić poprawkę, czyli propozycję zmiany do projektu ustawy
lub uchwały sejmowej. Może też wystąpić z interpelacją lub zapytaniem do prezesa
39
|
40
Rady Ministrów (albo do Rady Ministrów) i poszczeeólnvrk
prokuratora generalnego. Interpelacja jest pisemnym zapytanym ’ Ukże do
sprawte, skierowanym przez posła do jednej z wymienionych osóh P°WaJŻnicjs«j
które powinny odpowiedzieć ustnie lub na piśmie na interpelacje I t Ur.zędowych,
wywołać debatę na plenum Sejmu, inaczej niż zwykle zapytanie poselskie m°Że
podobne do interpelacji, lecz dotyczy spraw mniej skomplikowanych 1’ n JCSt
pociągać za sobą dyskusji w Sejmie. Interpelacje i zapytania sa f
kontroli nad działalności, rz,du i administratora" p™k~‘ P°SC‘Skiej
i) Obowiązki posła
Do podstawowych obowiązków posła należy uczestnictwo w pracach S ’
(tzn. w posiedzeniach plenarnych i w posiedzeniach komisji sejmowych) oraz u^
mywanie łączności z wyborcami, zdawanie im na spotkaniach sprawy ze sJei
działalności i z działalności Sejmu, jak również reprezentowanie ich opinii i postulatów
w toku pracy Sejmu. Poseł może być odwołany przez wyborców danego okręgu w ra-
zie nienależytego wywiązywania się ze swych zadań.
Posłowie podczas spotkań z wyborcami przedstawiają polityczną i gospodarczą
sytuację kraju, konsultują z nimi projekty niektórych ustaw (np. w V kadencji w latach
1967—1972 projekty prawa o wykroczeniach i ustaw rolnych). Przyjmują skargi, wnio-
ski i postulaty wyborców, które są następnie po bliższym badaniu podstawą poselskich
wystąpień do różnych organów państwowych. Spotkania posłów z wyborcami odby-
wają się w miastach, wsiach, w zakładach produkcyjnych, w środowiskach zawodo-
wych. W spotkaniach, organizowanych z reguły we współdziałaniu z komitetami
Frontu Jedności Narodu, uczestniczą radni i przedstawiciele terenowej administracji
z okręgu, w którym dany poseł został wybrany.
j) Regulamin sejmowy
Posłowie sami organizują pracę Sejmu, w tej pracy podlegają władzy przez siebie
i ze swego łona wybranej i tylko przed nią porządkowo i dyscyplinarnie odpowiadają.
W tym celu uchwalają regulamin Sejmu, który opierając się na Konstytucji — określa
i konkretyzuje wymienione prawa i obowiązki posłów, a także ustanawia organy
Sejmu i wewnętrzny podział Sejmu (posłów) na komisje i podkomisje; ustala tryb,
czyli sposób powołania przez Sejm: Rady Państwa, prezesa Najwyższej Izby Kontro i,
Rady Ministrów i ministrów, oraz tryb działalności Sejmu, w szczególności uchwalania
ustaw, a także zasady współpracy z innymi organami państwa. Regulamin jest naj
ważniejszą obok Konstytucji prawną podstawą, organizacji i funkcjonowania
Sejmu. Obecnie obowiązujący regulamin datuje się od 1 marca 1957 r. (z później
szymi zmianami).
, Konwent Seniorów, komisje sejmowe
____j_____strzeżenia jego praw posłowie wybierają spo
i wicemarszałków (jest ich obecnie trzech), którzy sta
_______&_________ _______________Sejmu. Prezydium Sejmu jest tak sformowane,
by wchodzili doń po jednym przedstawiciele trzech partii politycznych i czpartyjn
członek ZSL), Posiedzeniom Sejmu i Prezydium
k) Organy Sejmu: Prezydium
Celem kierowania pracami Sejmu i
śród siebie marszałka Sejmu i
wią kolegialne ciało — Prezydium
a
poseł (marszałkiem jest tradycyjnie
STRUKTURA SEJMU PRL
PZPR
Komisje nadzwyczajne wybierane
dla spełnienia określonych zadań
Sekretarze Sejmu
(w liczbie 10)
Komisje stałe, wybierane
na okres kadencji Sejmu
Konwent Seniorów
organ doradczy
Prezydium Sejmu
Komisja Gospodarki Morskiej
i Żeglugi
Kancelaria Sejmu
aparat urzędniczy,
obsługujący Sejm i jego organy
Prezydium Sejmu
organ wewnętrzny kierujący pracami Sejmu,
składający się z marszałka i wicemarszałków
poslowie-członkowie bezpartyjni
v* tym: Koło „Znak"
Koło „Pax"
Koło „Chrześcijańskie
Stowarzyszenie Społeczne
tfnmisia Przemysłu Ciężkiego,
Minowego i
Korni,!. Prac Uat.wod.waye!,
IIIIIIIIIIIIIIIIII
jednak po w
przewodniczy marszałek, a zastępuje go w tym jeden z wicemarszałków. Pierwszemu
E ,w Wyborach posiedzeniu Sejmu przewodniczy marszałek-senior, powołany
przez Radę Państwa z grona najstarszych wiekiem posłów celem przeprowadzenia
ślubowania poselskiego i wyboru nowego marszałka. W pracach pomaga Prezydium
Konwent Seniorów składający się z członków Prezydium, przewodniczących klu-
bów poselskich, a także z kooptowanych, czyli dobieranych przez siebie, innych po-
słów - z reguły reprezentantów kół poselskich. Regulamin Sejmu nazywa Konwent
Seniorów „organem doradczym Prezydium”. Ma on wyrażać opinie klubów i kół sej-
mowych oraz zapewniać ich udział w przygotowaniu decyzji Sejmu, terminów i toku
obrad plenarnych. W prowadzeniu posiedzeń Sejmu pomagają przewodniczącemu obrad
sekretarze (np. prowadzą listę mówców, obliczają wyniki głosowania).
Sejm jest zbyt liczny, aby mógł pracować wyłącznie na ogólnych, czyli plenar-
nych posiedzeniach, na których powinni być obecni w zasadzie wszyscy posłowie.
Na tych posiedzeniach uchwala Sejm postanowienia obowiązujące aparat państwo-
wy i obywateli. W celu wnikliwego przeto zapoznania się ze sprawami, w których
Sejm podejmuje postanowienia, posłowie dzielą się na mniejsze grupy poselskie,
czyli komisje — mające ułatwić Sejmowi zajęcie stanowiska i wyrażenie go w postaci
ustawy lub uchwały na posiedzeniu plenarnym. Komisje zatem przedstawiają projekty
rozstrzygnięć Sejmowi, który po debacie podejmuje ostateczne postanowienia. Przy
ich pomocy Sejm sprawuje także kontrolę w szczególności nad rządem, administracją
i gospodarką państwa. W wyniku kontroli komisje kierują tzw. dezyderaty, na przy-
kład do Rady Ministrów i poszczególnych ministrów, w których to dezyderatach za-
lecają podjęcie określonych kroków w celu uniknięcia w przyszłości dostrzeżonych
przez komisje braków i uchybień w pracy ogniw administracji i gospodarki kontrolo-
wanych przez komisje. Tc dezyderaty nic są jednak obowiązujące dla adresatów, po-
nieważ Sejm nie jest ich administracyjnym lub służbowym przełożonym. W posiedze-
niach komisji mogą uczestniczyć przedstawiciele Najwyższej Izby Kontroli, której
działalność służy pomocą Sejmowi. Komisji stałych jest 22. Odpowiadają one różnym
dziedzinom administracji, czyli resortom (np. Komisja Oświaty i Wychowania),
i problemom (np. Komisja Planu Gospodarczego, Budżetu i Finansów). Jedna komisja
zajmuje się tylko sprawami posłów i Sejmu (Komisja Mandatowo-Rcgulammowa).
Sejm może też powoływać komisje nadzwyczajne, czyli tymczasowe, do różnych
celów.
Komisje liczą na ogół od około 20 do nieco ponad 50 osób. Komisje tworzą w swym
żenią potem sprawozdania komisji, tak jak z kolei komisje składają sprawozdań
łonie podkomisje stałe i nadzwyczajne w celu zbadania pewnych zagadnień i zło-
żenia potem sprawozdania komisji, tak jak z kolei komisje składają sprawozdania ze
zbadanych spraw na plenum Sejmu.
1) Działalność Sejmu
Sejm podejmuje postanowienia podczas sesji, które zwołuje Rada Państwa
z reguły dwa razy w roku: sesję wiosenną — najpóźniej do 1 kwietnia, i jesienną —
najpóźniej do 31 października. Są to sesje zwyczajne. Może też Sejm odbywać sesje
na zwyczajne. Dopiero kiedy Sejm jest zwołany na sesję, może odbywać posiedzenia
p cnamc, o których terminie i porządku dnia postanawia Prezydium Sejmu. Także na
wqio$c. Prezydium Sejm podejmuje postanowienie o zamknięciu sesji. Komisje
natomiast pracują także między sesjami. Normalnie zatem w ciągu kadencji od-
42
sję g —9 sesji i kilka razy więcej posiedzeń plenarnych jedno- lub kilkudnio-
Na pierwszych posiedzeniach pierwszej sesji nowo wybranego Scj
naczcint r------------*--------------* ------------------i------------
plenarnych powołuje i odwołuje w razie potrzeby poszczególnych członków tych
bywa
wych. .
Ma pierwszych posiedzeniach pierwszej sesji nowo wybranego Sejmu powołuje on
naczelne organy państwa: Radę Państwa i Radę Ministrów. Na innych posiedzeniach
plenarnych powołuje i odwołuje w razie potrzeby poszczególnych członków tych or-
ganów; uchwala corocznie na sesji jesiennej — budżet państwa i narodowy plan
społeczno-gospodarczy na rok następny; uchwala również plany wieloletnie oraz
udziela corocznie absolutorium Radzie Ministrów-, czyli aprobaty jej ubiegłorocznej
finansowej i gospodarczej działalności na podstawie sprawozdania rządu z wykonania
budżetu i planu społeczno-gospodarczego; rozpatruje sprawozdania oraz informacje
prezesa Rady Ministrów i ministrów w sprawie polityki państwa i podejmuje w związku
z tym odpowiednie uchwały, mogące zawierać wytyczne ukierunkowujące prace rzą-
du; uchwala, zmienia i uchyla ustawy, w tym Konstytucję, a także swój regulamin,
rozpatruje wnioski Rady Państwa w- sprawie zatwierdzenia jej uchwał o powołaniu
i odwołaniu członków Rady Ministrów i w- sprawie zatwierdzenia dekretów z mocą
ustawy (Rada Państwa podejmuje wymienione uchwały i wydajc dekrety z mocą
ustawy między sesjami Sejmu).
Podjęcie postanowień przez Sejm na posiedzeniach plenarnych poprzedza zazwyczaj
rozpatrzenie i przedyskutowanie w komisjach projektów ustaw oraz niektórych
uchwal, w jakie Sejm przyobleka swe decyzje — a następnie debata w izbic. Niektóre
akty, takie jak budżet państwa (uchwalany w postaci ustawy budżetowej), plan społecz-
no-gospodarczy i pewne ustawy są dwukrotnie rozpatry wane na plenarnych posiedze-
niach (w tzw. pierwszym i drugim czytaniu).
Z każdego posiedzenia Sejmu sporządza się stenogram, który stanowi urzędowe
przedstawienie przebiegu obrad i jest dostępny — zgodnie z zasadą jawności pracy
parlamentarnej — dla każdego obywatela. Ponadto obyw-atelc mogą przysłuchiwać się
debatom plenarnym na specjalnie dla nich urządzonej galerii. Obrady komisji natomiast
nic są jawne.
Sejm, będąc licznym ciałem kolektywnym, podejmuje swoje postanowienia zgod-
nie z parlamentarnymi zasadami — w drodze głosowania. Dla ważności jednak tak po-
djętych postanowień muszą być spełnione pewne warunki, których wymaga regulamin,
a nawet K instytucja. W minki te są różne, na przykład ustawa będzie ważnie uchwalona,
jeżeli obecnych na pierwszym posiedzeniu Sejmu będzie co najmniej 1/3 ogólnej liczby
posłów, z których większość wypowie się (przez podniesienie rąk) za projektem danej
ustawy. Natomiast powołanie Rady Ministrów lub ministra (i odwołanie) wymaga
obecności przynajmniej połowy ogólnej liczby posłów, a powołanie Rady Państwa
— takiejże obecności i nadto bezwzględnej większości głosów (tzn. więcej niż 50%
za daną kandydaturą). Jeszcze inne warunki przewiduje art. 106 Konstytucji (w jednoli-
tym brzmieniu z 1976 r.) przy głosowaniu nad zmianą Konstytucji1.Tc różnice symbo-
lizują stopień moralno-politycznego znaczenia poszczególnych głosowań w zależności
od ich przedmiotu (ustawa — Konstytucja; Rada Ministrów — Rada Państwa) i w tym
należy widzieć ich sens. W praktyce postanowienia w wymienionych sprawacli zapa-
dają z reguły jednomyślnie lub prawic jednomyślnie. Fakt ten wynika z braku po-
litycznych różnic między działającymi wspólnie partiami, uznającymi — jak to
1 Uchwały komisji sejmowych za oj da u większością głosów w obecności co najmniej połowy
ogólnej liczby członków komisji.
43
JUZ podkreślono - przywódczą rolę PZPR wobec innych rcorezenr, i
W * T lTyCh’ ktÓrC wsPólPracl^ ‘rwak ze sobą Jod egidą i w Zncl
Jedności Narodu. • t> ** w ramach Frontu
Rada Państwa
„ ® r J “,v *w»tyiucyjiiej Hierarchii ważności organem n.ń
stwowym, upoważnionym do działania w określonym stopniu zamiast &L i
mS. ' ZW,Cr2chni’ W P^ie. lecz zarazem całkowicie podległym parła-'
a) Wybór i struktura Rady Państwa
Wybierana jest na pierwszym posiedzeniu nowo obranego Sejmu spośród
posłow t składa się z przewodniczącego, czterech jego zastępców, sekretarza i jedenastu
członków. Pod względem politycznym i reprezentacji różnych środowisk społecznych
Rada Państwa jest zmniejszonym odbiciem Sejmu, w skład jej bowiem wchodzą przed-
stawiciele trzech partii politycznych i bezpartyjni, będący zarazem przedstawicielami
różnych dziedzin życia społecznego i zawodowego.
Rada Państwa jest organem działającym kolegialnie i postanowienia swoje podej-
muje w formie uchwał. Kieruje jej pracą, przewodniczy na posiedzeniach i repre-
zentuje ją na zewnątrz przewodniczący Rady Państwa.
Choć wyłaniana przez Sejm, któremu podlega w całej swej działalności, Rada Pań-
stwa jest według Konstytucji samodzielnym i drugim obok Sejmu naczelnym organem
władzy państwowej. W tym charakterze zastępuje Sejm w pewnych sytuacjach i w pew-
nym zakresie oraz sprawuje zwierzchni nadzór nad innymi naczelnymi i terenowymi
organami państwa.
b) Rada Państwa a Sejm
W zastępstwie Sejmu, między sesjami, Rada Państwa może: 1) wydawać postano-
wienia równe ustawom, tzn. dekrety z mocą ustawy, bez prawa wszakże zmiany Kon-
stytucji i uchwalenia budżetu, który ma postać ustawy budżetowej1; 2) odwoływać
i powoływać ministrów oraz poszczególnych członków Rady Ministrów (rzą-
du). Dekrety i postanowienia (uchwały) w sprawie powołania i odwołania członka
rządu powinny być przedstawione Sejmowi na najbliższej sesji do zatwierdzenia.
Gdy Sejm nie obraduje, Rada Państwa jest upoważniona do podjęcia postanowienia
o stanic wojny w razie zbrojnego napadu na Polskę, lub gdy z umowy międzynarodo-
wej wynika konieczność udzielenia pomocy innemu napadniętemu państwu.
Oprócz przedstawionych najważniejszych uprawnień zastępczych P ada Państwa
dysponuje własnym zakresem działania, bo do niej tylko należącym. Można powie-
dzieć, że uruchamia Sejm, gdyż zarządza wybory do Sejmu w zasadzie co cztery lata,
wybiera jednego z najstarszych posłów na marszałka-semora, zwołuje pierwszą sesję po
wyborach, a następnie zwołuje Sejm systematycznie na sesje zwyczajne, a w razie p .
trzeby - nadzwyczajne. Radzie przysługuje także prawo inicjatywy ustawodawczej
1 Również narodowy plan społeczno-gospodarczy przyjmowany w formie uchwały sejmowej
nie mógłby być zmieniony iub ustanowiony przez dekret.
czyli proponowanie ustaw (z czego rzadko korzysta), a jej przewodniczący wraz z se-
kretarzem mają obowiązek podpisywania ustaw uchwalonych przez Sejm1 i publiko-
wanych następnie zgodnie z zarządzeniem przewodniczącego w ,,Dzienniku Ustaw
PRL . Do Rady Państwa należy też czuwanie, aby Sejm i inne organy stanowiły
prawa w zgodzie z postanowieniami Konstytucji.
c) Inne uprawnienia Rady Państwa
Rada Państwa powołuje co pięć Jat sędziów* Sądu Najwyższego, a na czas nieogra-
niczony innych sądów, oraz powołuje i odwołuje prokuratora generalnego i niektórych
innych prokuratorów. W stosunku do prokuratora generalnego Rada Państwa wyko-
nuje funkcje zwierzchnie, zas pierwszy prezes Sądu Najwyższego i prokurator generalny
zdają sprawę oraz składają Radzie periodyczne sprawozdania (informacje) z działalności
Prokuratury i Sądu Najwyższego.
d) Nadzór nad działalnością rad narodowych
Rada Państwa sprawuje zwierzchni nadzór nad terenowymi organami przedsta-
wicielskimi i podstawowymi organami samorządu społecznego — radami narodowy-
mi, zarządza wybory do rad narodowych, czuwa nad zgodnością uchwał rad narodo-
wych z prawem i zasadniczą linią polityki państwa.
Rada Państwa jako organ wyłaniany przez Sejm umieszczona jest między nim a ra-
dami narodowymi, tworzącymi wraz z Sejmem system organów przedstawiciel-
skich.
e) Wykonywanie funkcji głowy państwa
Ponieważ w naszym państwie nie ma prezydenta, do którego należy reprezentowa-
nie państwa na zewnątrz i wykonywanie innych funkcji w stosunkach międzynarodo-
wych, a także wewnątrz państwa — funkcje te pełni Rada Państwa. Z tego powodu
w szczególności ratyfikuje, czyli uroczyście zatwierdza, oraz wypowiada umowy
między Polską a innymi państwami, mianuje i odwołuje ambasadorów i w ogóle
pełnomocnych przedstawicieli Polski w innych państwach oraz przyjmuje od reprezen-
tantów dyplomatycznych innych państw tzw. listy uwierzytelniające, to jest ustana-
wiające ich w charakterze przedstawicieli przy Radzie Państwa. W stosunkach we-
wnętrznych korzysta z prawa łaski, nadaje ordery, odznaczenia i pewne tytuły (np.
profesorów wyższych uczelni), powołuje na niektóre stanowiska cywilne i wojskowe
(np. na stopnie generalskie i Marszałka Polski). Do Rady Państwa należy wprowadzanie
stanu wojennego wewnątrz kraju (nie mylić z postanowieniem o stanie wojny, które
— zależnie od sytuacji — może wydać Sejm albo Rada Państwa, i którb dotyczy sto-
sunków międzynarodowych), jeżeli wymaga tego wzgląd na obronność i bezpieczeń-
stwo państwa. Z tychże powodów może ogłaszać mobilizację.
Zarówno w stosunkach międzynarodowych, jak i wewnętrznych Radę Państwa re-
prezentuje, jak już zaznaczono, przewodniczący Rady Państwa.
Rada Państwa ma bardzo różnorodny zakres działania i kompetencji. Z innych
zatem uprawnień wymienić należy decydowanie o zezwoleniu na zmianę, o nadaniu
i pozbawieniu obywatelstwa polskiego.
1 Do nich należy też podpisywanie dekretów z mocą ustawy.
Naiwvisn Ulw Kontroli
Pozycja i takreł <łri*l*iua NIK
fwądmhinoKiąSęjmo*% Radne Pamtwa t Radne Ministrów. i sto.
K> na < , prcirs NliwytsKj lrbv Kontroli wchodzi w skład Rady Ministrów
|X- NIK c * * n - : kontrola funkcjonowania administracji i go,
vr odarli pan< wowry. t ;v’djx łczofci, kółek rolniczych oraz innych instytucji i orga-
. w T>krevc eh iwązków z państwem Zadaniem NIK jest sprawdzanie z własne
czs oręans admmiaracp państwowej, przedsiębiorstwa państwowe.
\pivdr.-?n<. rokuctt oraz mne instytucje i organizacje administruje i gospoda-
- 4 trabwe, owczędmr. oeWo, rzetelnie, l czy realizuje plan społeczno-gospodarcza
NIK * 4-u ter do plan* u swej działalności zadania zlecone przez Sejm, Radę Państwa
U r deorn rządu i prezesa Rady Ministrów Następnie zas informuje o wv-
ricv« k ntroli wymienione organy, a Radzie Państwa składa okresoue spra-
li .ydłt? j. pc iwvrh czvnnoic
Organizacja NIK
Prezesa NIK powołuje i odwołuje Sejm na wniosek prezesa Rady Ministrów,
Aurjv « poronumauu z przewodniczącym Rady Państwa. Terenowymi organami
NIK u okręgowe urzędy kontroli z dyrektorami na czele. Dyrektorzy udzielają
wojewódzkim radem narodowym informacji na temat ważniejszych kontroli, a także
mrpr wad»ją je na wniosek wojewodów. Prezes NIK jest koordynatorem dzr^
kontrolnej innych organów kontroli, inspekcji i rewizji, funkcjonujących w aa-
nunatrani państwowej i spółdzielczości. ,
tp-nr.d działaczy społecznych Pracownią NIK wykonujący czynności kontroli mogą
.rdn.Alkom kontrolowanym zalecenia, ale nic polecenia i występów
d wiaac wvch organów o ukaranie w drodze służbowej lub dyscyplinarnej oso wnn
i en zaatedbań i naruszeń obowiązków. Mogą jednak również samo nenie na
kar. płcr.:yn*c na osoby, które uznają za winne zaniedbań i naruszeń s uż owyc i
w ąn. »w Pracowników NIK mc można pociągać do odpowiedzialności , arnej w zw
ku t ich cminokiMni kontrolnymi bez zgody prezesa NIK 1 immunitet)
Do wyknnswama zadań administracji parttfwowg powoływane są specjalne organy
o określonych przez prawi' organizacji, uprawnień «h i obowiązkach, »ą tn organy
administracji państwowej. Organy te nic wybierane pr/rz oby wateli w w> horac h.
kxz powoły wane bezpośrednio lub pośrednio przez organy władzy państwo-
wej, są mi podporządkowane, kontrolowane przez mc i pr/: J mmi odpowiadają za
swą działa In.'s.
U państwie socjalistycznym, w którym titnicje łp-k-nu wiawiość środków pro-
dukcji, organ) administracji państwowej zarządzają mieniem ngóln -narndr'* .ni. pla-
nują, koordynują i kontrolują rozwój gospodarki narodowej.
Organy administracji państwowej dzielą się na naczelne i terenowe.
Naczelnymi organami administracji państwowej w Polsce według K >mrvti c
PRL są Rada Ministrów, prezes Rady Ministrów, wiceprezesi Rads Mtnnrn w
prezes Najwyższej Izby Kontroli, ministrowie oraz przewodniczący komrsjj i i
tetów sprawujących funkcje naczelnych organów administracji pańffwowcj
Rada Ministrów jako naczelny wykonawczy
i zarządzający organ administracji państwowej
Rada Ministrów, czyli rząd PRL jest najwyższym spośród naczelnych orga-
nów' administracji. Rada Ministrów jest organem kolegialnym, tzn okłada się
z większej liczby osób i podejmuje decyzje większością głosów. Jest także organem
ogólnym, tzn. sprawuje funkcje kierowniczo-koordynującc w stosunku d > pozostałych
organów administracji państwowej.
Rada Ministrów kieruje całokształtem administracji państwowej w dziedzin e
gospodarczej, społecznej, politycznej i obronności kraju, i koordynuje działalność in-
nych organów administracji państwowej (naczelnych i terenowych) oraz nadaje kie-
runek ich pracy Rada Ministrów jest bezpośrednio podporządkowana orga-
nom władzy państwowej: Sejmowi i Radzie Państwa i odpowiada za swą działal-
ność przed Sejmem, a gdy Sejm nic obraduje przed Radą Państwa.
Skład Rady Ministrów
W skład Rady Ministrów wchodzą: prezes Rady Ministrów premier , który
jest jej przewodniczącym, wiceprezesi Rady Ministrów, prezes NIK. wszyscy mi-
nistrowie oraz przewodniczący Komisji Planowania przy Radzie Ministrów :Komisja
ta pełni funkcje naczelnego organu administracji państwowej).
Naczelne organy administracji państwowej
Pojęcie administracji państwowej
Administracja państwowa jest to taka działalność państwa, która ,y«n-e
organizowaniu bezpośredniej, praktycznej realizacji jego zadań w z* j$ów
życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego na podstawie prz p
Powoływanie i odwoływanie Rady Ministrów
Radę Ministrów w pełnym składzie (jako jeden organ) powołuje i odwołuje tylko
Sejm. Według regulaminu sejmowego Sejm powołuje najpierw prezesa Rady Mi-
nistrów i zleca mu przedstawienie wniosków co do imiennego składu Rads Ministrów
Prezes Rady Ministrów przedstawia Sejmowi program działania rządu tzw. ezposć)
oraz proponuje skład rządu, który będzie ten program wykonywał. Wnioski co do
składu Rady Ministrów głosowane są w Sejmie łącznic Przy odwoływaniu Rady
Ministrów jako całości również ma miejsce jedno głosow anie.
47
Powoływanie i odwoływanie członków Rady Ministrów
Nie zmieniając składu całego* rządu, Sejm może odwołać poszczególnych człon-
ków Rady Ministrów i powołać na ich miejsce nowych. W tym przypadku na każdego
członka Rady Ministrów głosuje się osobno. Jest to częściowa zmiana Rady Ministrów,
której w czasie przerwy między sesjami Sejmu (czyli kiedy Sejm nie obraduje) może do-
konać też Rada Państwa na wniosek prezesa Rady Ministrów. Sejm zatwierdza tę zmia-
nę na najbliższej sesji. Rada Ministrów i każdy minister z osobna ponoszą odpo-
wiedzialność polityczną przed Sejmem — wyraża się to w możliwości ich odwoła-
nia przez Sejm. Konstytucja PRL nic ustaliła stałej liczby członków Rady Ministrów;
liczba ich jest zmienna i zależy od woli Sejmu. Sejm tworzy i znosi w miarę potrzeby
w drodze ustawy nowe riainisterstwa oraz komisje i komitety, które sprawują funkcje
naczelnych organów administracji państwowej.
Zakres działania Rady Ministrów
Zakres działania Rady Ministrów jest bardzo szeroki. Rada Ministrów koordynuje
działalność ministrów i innych podległych sobie organów i nadaje kierunek ich pracy;
każdego roku przedstawia Sejmowi projekt budżetu państwa; przedstawia Sejmowi pro-
jekty wieloletnich narodowych planów gospodarczych; uchwala roczne narodowe
plany społeczno-gospodarcze; czuwa nad wykonywaniem ustaw Sejmu oraz wykona-
niem narodowego planu gospodarczego i budżetu; corocznie przedstawia Sejmowi
sprawozdanie z wykonania budżetu i planu gospodarczego (sprawozdanie z wykonania
budżetu i narodowego planu społeczno-gospodarczego za rok poprzedni jest podstawą
debaty Sejmu w przedmiocie udzielenia rządowi absolutorium); utrzymuje stosunki
polityczne i gospodarcze z innymi państwami; zapewnia ochronę porządku publicznego,
interesów państwa i praw obywateli; sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie
obronności kraju; kieruje pracą terenowych organów administracji państwowej
(wojewodów, prezydentów miast, naczelników miast, dzielnic, naczelników miast
i gmin, naczelników gmin)
Warszawa Gmach Komitetu Centralnego PZPR.
Warszawa. Gmach Sejmu PRL
Rodzaje i charakter aktów prawnych rządu
Rada Ministrów ma również inicjatywę ustawodawczą, tzn. zgłasza Sejmowi
projekty ustaw; w praktyce największa liczba projektów ustaw pochodzi właśnie od
rządu. W celu wykonania już uchwalonych przez Sejm ustaw i na ich podstawie Rada
Ministrów wydaje rozporządzenia, podejmuje uchwały oraz czuwa nad ich wykona-
niem. Rozporządzenia wydają również: prezes Rady Ministrów, ministrowie oraz
przewodniczący komisji i komitetów będących naczelnymi organami administracji
państwowej. Rozporządzenia są publikowane w
uchwały Rady Ministrów są publikowane w
,, Dziennik u Ustaw PRL”. Niektóre
Monitorze Polskim”.
48
Ludowe Wojsko Polskie na straży granic na lądzie
Warszawa. Belweder — siedziba Rady Państwa PRL
Prezes Rady Ministrów
Prezes Rady Ministrów jest naczelnym organem administracji państwowej, po-
wołuje go i odwołuje tylko Sejm; kieruje on pracami rządu, zwołuje posiedzenia rządu,
ustala ich porządek dzienny i przewodniczy im; reprezentuje Radę Ministrów na
zewnątrz; przedstawia Sejmowi wnioski co do składu rządu; powołuje na stanowiska
podsekretarzy stanu (wiceministrów) i obsadza wiele stanowisk w administracji central-
nej i terenowej. Prezesowi Rady Ministrów podlegają urzędy centralne. Prezes wydaje
rozporządzenia i zarządzenia. Premierowi pomagają w pracy wicepremierzy — wice-
prezesi Rady Ministrów. Kierują oni pewnymi zespołami resortów (działami ad-
ministracji) i koordynują ich działalność lub zajmują się określonymi zagadnieniami
występującymi w różnych resortach.
Ludowe Wojsko Polskie na straży granic na wodzie i w powietrzu
Prezydium Rządu
Organ ten składa się z prezesa Rady Ministrów i wiceprezesów Rady Ministrów.
Rada Ministrów może powołać ze swego grona innych członków do Prezydium Rządu.
Ten wewnętrzny organ kierowniczy rządu rozpatruje bieżące zagadnienia gospodarcze,
czuwa nad wykonywaniem uchwał Rady Ministrów i podejmuje decyzje operatywne,
zapewniające wykonanie zadań przez administrację i gospodarkę. Pracami Prezydium
Rządu kieruje prezes Rady Ministrów.
Rada Ministrów wykonując swe zadania kieruje się ustawami, ustaleniami na-
rodowego planu gospodarczego i budżetu uchwalonymi przez Sejm. Jednocześnie
Rada Ministrów kieruje realizacją polityki państwa wytyczonej przez zjazd PZPR
i ustalonej przez Sejm. Odbywają się wspólne posiedzenia Biura Politycznego KC
PZPR i Prezydium Rządu, na których dokonuje się oceny działalności administracji
i określa kierunki jej pracy. Wynika to z politycznego charakteru działalności admi-
nistracji, w skład rządu wchodzą bowiem członkowie PZPR i stronnictw politycznych
(ZSL i SD). Skład polityczny rządu jest odbiciem składu politycznego Sejmu. Orga-
nem pomocniczym Rady Ministrów, Prezydium Rządu, prezesa Rady Ministrów
i wiceprezesów jest Urząd Rady Ministrów, na którego czele stoi szef w randze
ministra.
istrowie
Naczelnymi organami administracji państwowej w Polsce są oprócz Rady Mini-
strów i prezesa Rady Ministrów także ministrowie. Ministrowie są jednocześnie
członkami Rady Ministrów (organ kolegialny) i kierownikami określonych dzia-
łów administracji państwowej (resortów). Minister jest organem jednoosobowym
(kieruje resortem samodzielnie) i specjalnym, tzn. kieruje określonym wycinkiem
życia gospodarczego czy społecznego, na przykład górnictwem, hutnictwem, prze-
mysłem lekkim, maszynowym, handlem, i usługami, budownictwem, kulturą i sztuką,
oświatą i wychowaniem, zdrowiem i opieką społeczną, komunikacją, wymiarem spra-
wiedliwości, rolnictwem, sprawami zagranicznymi, obroną narodową. Minister nie
kierujący jakimś resortem, aie będący członkiem Rady Ministrów nazywany jest
ministrem — członkiem rządu lub ministrem bez teki. Ministrów powołuje Sejm,
4 — Polska współczesna
49
mcm, który
resortem, mi-
a w okresach między sesjami Rada Państwa na wniosek prezesa Rady Ministrów. Mi-
nister za swą działalność w kierowaniu resortem odpowiada przed Sej
może go ze stanowiska odwołać. Wykonując zadania postawione przed mi
nister wydaje rozporządzenia i zarządzenia. Zarządzenia, podobnie jak niektóre
uchwały, mogą być ogłaszane w „Monitorze Polskim”.
Ministrowi podlega zorganizowany zespół urzędniczy, czyli ministerstwo Mi-
nisterstwo i jego komórki organizacyjne to aparat pomocniczy składający się z depar
tamentow, wydziałów, biur i referatów, na których czele stoją odpowiedni urzedińcy
na przykład dyrektorzy, naczelnicy. Minister może w każdej sprawie podjąć decyzje
samodzielnie, a może też upoważnić urzędników do decydowania w pewnych spra-
wach. Za działalność podległych sobie urzędników minister odpowiada politycznie
Kolegium ministerstwa
Wewnątrz ministerstwa tworzone jest kolegium. Jest to organ doradczy i opi-
niodawczy, który składa się z ministra jako przewodniczącego, podsekretarzy stanu,
dyrektorów i innych wyższych pracowników ministerstwa. Kolegium wydaje opinie
w podstawowych sprawach dotyczących resortu, jednak ostateczne decyzje mi-
nister podejmuje jednoosobowo. Jeśli istnieje różnica zdań między ministrem a kole-
gium, minister powinien powiadomić o tym prezesa Rady Ministrów.
Ministrowi oprócz ministerstwa podlegają w różnym stopniu wszystkie inne organy
państwowe należące do resortu, na przykład centralne urzędy i odpowiednie organy
w terenie; ministrowi podlegają również odpowiednie przedsiębiorstwa, ich zjedno-
czenia, zakłady, instytuty naukowe itp. Przy ich pomocy minister kieruje określoną
dziedziną życia gospodarczego i społecznego.
Komisje i komitety
Konstytucja PRL przewiduje możliwość tworzenia przez Sejm komisji i komite-
tów jako naczelnych organów administracji państwowej. Komisje i komitety są to
ciała kolegialne, zajmujące się określonymi zagadnieniami występującymi w różnych
działach administracji. W skład komisji i komitetów wchodzą przedstawiciele po-
szczególnych ministerstw. Na czele komisji czy komitetu pełniącego funkcję naczel-
nego organu administracji państwowej stoi przewodniczący. Przewodniczących
powołuje Sejm na takich samych zasadach jak ministrów, przewodniczący są też
członkami Rady Ministrów. Obecnie działa tylko jeden organ tego typu: Komisja
Planowania przy. Radzie Ministrów. Do 1972 r. istniały jeszcze trzy inne komi-
tety sprawujące funkcje naczelnych organów administracji państwowej. Zostały jednak
zniesione ustawami, a na ich miejsce powołano odpowiednie ministerstwa.
Komisja Planowania ma za zadanie opracowywanie planów gospodarki narodowej,
kontrolę ich wykonania, analizowanie stanu gospodarki i opracowywanie wmoskow
mających na celu harmonijny rozwój gospodarki.
Urzędy centralne
Jeśli znaczenie jakiegoś działu zarządu państwowego jest duże, ale jeszcze nie wyma-
gające utworzenia resortu, wówczas tworzy się urząd centralny. Działalność urzędu
centralnego ma zasięg krajowy, ale taki urząd nie jest naczelnym organem admini-
stracji państwowej. Kierownik urzędu centralnego nie wchodzi w skład Rady Mini-
strów, powołuje go nie Sejm, ale prezes Rady Ministrów. Urzędy podlegają albo
prezesowi Rady Ministrów (np. Główny Urząd Statystyczny, Komitet do Spraw
Radia i Telewizji „Polskie Radio i Telewizja”), albo któremuś z ministrów. Organy,
którym centralne urzędy podlegają, nadzorują ich pracę i odpowiadają za ich działal-
ność przed Sejmem.
Organizacja i zarządzanie
w jednostkach terytorialnego podziału kraju
Instytucje i organizacje jako płaszczyzna udziału mas
w rządzeniu
Jedną z zasad ustroju politycznego naszego państwa jest zasada udziału mas pra-
cujących w rządzeniu. -Aby właściwie pojąć tę bardzo ważną zasadę i zrozumieć
w jaki sposób jest w naszym życiu realizowana, trzeba uświadomić sobie niektóre cechy
otaczającej nas społecznej rzeczywistości. Wszystkich obywateli ludowego państwa,
a zarazem członków narodu polskiego łączą pewne wspólne cele i zadania, mające
na względzie przede wszystkim rozwój kraju, a tym samym coraz lepsze życie społe-
czeństwa. Ale te wielkie wspólne cele w praktyce ich realizacji rozkładają się na wiele
zadań cząstkowych, dotyczących z jednej strony poszczególnych dziedzin życia
społeczno-gospodarczego, z drugiej określonych kategorii mieszkańców kraju, różnią-
cych się płcią, wiekiem, miejscem zamieszkania, zawodem, wykształceniem i innymi ce-
chami. Z cech tych wynikają obok wspólnych — także indywidualne potrzeby, zami-
łowania, dążenia i chęci. Mimo iż każdy człowiek posiada nieco odmienne potrzeby,
to jednak ludzie jako istoty społeczne — członkowie społeczeństwa — łączą się ze sobą
dla osiągnięcia tych samych czy zbliżonych celów. Urządzeniami społecznymi, za
pomocą których jednostki mają możliwości uporządkowanego, systematycznego
współdziałania są rozliczne instytucje i organizacje. Zgodnie z obyczajem języka pol-
skiego używamy obok siebie tych dwóch terminów — instytucje i organizacje. Bo
przecież na przykład o radzie narodowej, domu kultury czy o teatrze powiemy, że są
to instytucje. O klubie sportowym, kole zainteresowali naukowych czy o podstawo-
wej organizacji partyjnej PZPR — powiemy, że są to organizacje. Czasem, gdy wynika
to z omawianych problemów, używamy tych terminów zamiennie.
Otaczająca nas mnogość instytucji i organizacji stwarza możliwość zaspokajania
różnorodnych, społecznie uznanych potrzeb, zarówno wielkich, wspólnych, jak i zu-
pełnie małych, odczuwalnych przez pojedyncze jednostki. Jednocześnie istnienie dużej
iczby instytucji i organizacji różnego rodzaju, o rozmaitych celach i o różnym zakresie
4*
51
* Z™
, - - —
“Si> me.lyduni. donWych . j ’"’ P'“' 1*^— do re>li-
kow szkoły - członków partii - tworzy szkolno , / ,J'dnostek; Grono Pracowni-
stawową organizację partyjną PZPR. lako członl/ • m°r najczfściej pod-
cielstwa Polskiego nauczydele i „„i „ Członkow,,e “bodowego Związku Nauczy-
związkową. Uczniowie mogą
spoldneln. uczniowskich, samorządu szkolnego i samor^Tw kl™ch Łte£
itP- P-d“>-o grona rodZlsk^o^
oru najwłaściwszego
ia w sobie czy obok siebie
jednocześnie podstawowe potrzeby
1 J^uoslck.. Vrrono pracowni-
sowań, organizacji sportowych itp. Przedstawicielstwo
komitety rodzicielskie i trójki klasowe. Powyższą listę i ________ __ _
mienionym! tu instytucjami i organizacjami, jako że szkoły różni,^mięTy^sZbą’
i potrzebami, i możliwościami ich zaspokajania.
Poziome i pionowe powiązania instytucji i organizacji
W celu scharakteryzowania instytucji i organizacji należy wskazać także inne cechy.
Żadna z wymienionych na przykładzie szkoły organizacji nie jest komórką oderwaną
od reszty otoczenia. Wręcz przeciwnie, w statutach lub regulaminach każdej działają-
cej na terenie szkoły społecznej organizacji znajdziemy postanowienia zobowiązujące do
wzajemnego współdziałania z innymi organizacjami na wspólnym terenie, w tym przy-
padku szkoły. Przy zachowaniu własnych dziedzin działania, własnych szczegółowych
celów, w planach komórki znajdują wyraz wspólne szkolne potrzeby i zamierzenia.
Uzgodnione, systematyczne współdziałanie na jednym terenie różnych partnerów
(w tym przypadku szkolnych organizacji) nazywamy współdziałaniem czy partner-
stwem poziomym.
Ale przecież prawie każda z wymienionych w przykładzie organizacji stanowi
komórkę w pewnym zakresie samodzielną, ale też w pewnym zakresie podporządko-
waną szerszej organizacji: partii, ZNP itp. Każdą komórkę łączy z jej wielką organi-
zacją statut, cele, środki działania wspólne wszystkim szczeblom, aż do najwyższego
kierownictwa. Tego rodzaju powiązania od najniższych komórek do całości.organizacji
nazywamy pionowymi. Poziome i pionowe powiązania każdej '“W*
i organizacji stwarzają między innymi warunki wprowadzana w zyc.e zasady
„u.-,. b,di ,w8„ch
w*-. ay^;.
:, na-
drodze uzgodnień
zgromadzeniach, zebraniach hąaz posreumu y 7 ~ , ctw swoich komórek
rencje, zjazdy), a także poprzez systematyczną działalność k.erown.ctw swoich , ?
(prezydiów, dyrekcji, zarządów, komitetów). Określają on
uwzględniające przede wszystkim potrzeby swo.ch członkom- czy
służą ustalają środki i sposoby działania. Ważne decyz e poszczegolnyc^
wet na najniższych organizacyjnie szczeblach, mus ą Y Jednocześnic muszą
aprobatę zespołu partnerskiego, z torym są po organizacji, zgodnie z syste-
ZASADA PODWÓJNEGO PODPORZĄDKOWANIA
Rada Państwa
Rada Ministrów
Prezes RM
albo gminy i miasta
me
szcze
nic
Wojewódzka
Rada Narodowa
instytucjami
jak i pionowe, są określone
Podstawowe normy prawne sformułowane są w Konstytucj
w ustawach, kodeksach i przepisach tworzących prawne ramy całego systemu politycz-
nego PRL. W układach powiązań pionowych ogniwa organizacyjne szczebli wyższych
w stosunku do ogniw szczebli niższych posiadają pozycję organizacyjnej nadrzędnoś-
w każdej poszczegól-
ydzielonego obszaru
Wojewoda
(Prezydent miasta)
Gminna
Rada Narodowa
Naczelnik gminy
lub miasta
nadzór
podporządkowanie
na wszystkich szczeblach systemu społecznej organizacji, zarówno pozio-
chronione na mocy obowiązującego prawa,
gółowo
układach poziomych (partnerskich) powiązań (jak np. i
nej szkole, zakładzie pracy itp.) czy w ramach administracyjnie w
(gmina, miasto, województwo) nic wszyscy partnerzy posiadają równorzędne pozycje.
Są instytucje i organizacje, którym w ramach ustroju państwa przypisano szczególne
cele i zadania — przede wszystkim Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej jako
kierowniczej sile narodu oraz organom władzy
ogniw szczebli niższ
Zasada centralizmu demokratycznego
Przed omówieniem szczególnej roli władzy i administracji w partnerskich układach
poziomych i pionowych powiązań, należy podkreślić następną podstawową zasadę
naszego ustroju, wynikającą z przedstawionych powyżej cech społecznej organizacji
PRL: jest to zasada centralizmu demokratycznego. Zgodnie z tą zasadą głos każ-
dego obywatela - dotyczący społecznic uznanych celów i potrzeb wyrażony w ramach
każdej z rozlicznych instytucji i organizacji, winien być wysłuchany. Zgodnie z wolą
większości rozważającej sprawę w zależności od jej rodzaju, społecznej wagi, a także
uprawnień i możliwości danego ogniwa systemu społecznej organizacji, musi ta sprawa
zostać rozstrzygnięta na danym organizacyjnym szczeblu bądź w ramach poziomego
układu partnerskiego. Gdy konkretna sprawa przekracza kompetencje „lokalne”,
zostaje przekazana w celu rozstrzygnięcia do następnego w organizacyjnej hierarchii
ogniwa. Tak więc zasada ta zapewnia przepływ informacji o celach, potrzebach
i dążeniach formułowanych i wyrażanych na najniższych szczeblach społecznej organi-
zacji aż do najwyższych jej ogniw. Odwrotnie też kanałami pionowych i poziomych
powiązali dochodzą do właściwych ogniw społecznego systemu, a także do szerokich
mas obywateli, ustalenia co do społecznic doniosłych celów, kierunków i środków
działania, podejmowane na najwyższych szczeblach organizacji naszego społe-
czeństwa.
Proces decentralizacji władzy i zarządzania —
zmiany w systemie rad narodowych
Omówione wyżej zasady ustrojowe wyznaczyły strukturę i funkcję społecznej or-
ganizacji naszego państwa od początku jego odrodzonej niepodległości. Zawarte w nich
doniosłe możliwości udziału poszczególnych jednostek w rozstrzyganiu spraw publicz-
nych stawiały wysokie wymagania obywatelskiej dojrzałości, świadomości zasadni-
czych przeobrażeń polityczno-społecznych, a wreszcie także wymagania konkretnych
umiejętności współdziałania w rządzeniu. Toteż musimy widzieć praktyczne kształto-
wanie realizacji tych zasad jako przebiegający w czasie proces, wyrażający się po dziś
dzień zmianami w całokształcie organizacji społecznej, a szczególnie w zakresie władzy
i administracji terenowej. Ten ponad trzydziestoletni proces określić można jednym
stwierdzeniem o stopniowym przekazywaniu coraz większych uprawnień,
a tym samym wzmacnianiu samodzielności, na coraz niższe szczeble władzy,
administracji i społecznego działania we wszystkich dziedzinach zaspokajania potrzeb.
Przebiegające od lat celowe zmiany w tej dziedzinie nazywamy procesem decentrali-
zacji władzy i zarządzania. Jest to więc proces coraz pełniejszej i bogatszej
realizacji zarówno zasady udziału mas w zarządzaniu, jak i centralizmu de
mokratycznego.
Przeprowadzona w latach 1973-1975 reforma władzy i administracji tere-
nowej w Polsce jest dobitnym świadectwem urzeczywistnienia tych zasad.
Jest wyrazem dojrzałości naszego społeczeństwa do organizacyjnego wspo -
udziału w realizacji ambitnych zamierzeń dalszego wszechstronnego rozwoju
Polski na drodze budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego.
Organami władzy, przy których czynnym udziale realizuje się wymienione zasady
udziału społeczeństwa w rządzeniu i centralizmu demokratycznego, są rady narodowe
— odgrywające zasadniczą rolę w procesie decentralizacji.
Rady narodowe są przedstawicielskimi organami władzy państwowej na przypisa-
nych im w wyniku administracyjnego podziału Polski terenach, tak jak Sejm PRL sta-
nowi najwyższy organ przedstawicielski dla całego kraju. Początkowo, do roku 1950,
rady narodowe pełniły głównie funkcje kontroli społecznej nad istniejącą wówczas
administracją rządową, sprawowaną przez wojewodów na szczeblu województw
i starostów w powiatach. W ówczesnej sytuacji przedstawiciele wsi czy małych miast
uczestniczyli w organach przedstawicielskich szczebla powiatowego. Ustawa z 1950 r.
zmieniła dotychczasową strukturę władzy i administracji, znosząc podział na samorządo-
wą (rady narodowe) i państwową (wojewodowie, starostowie) i powołując organy
przedstawicielskie rad narodowych także na szczeblu gromad obejmujących obszar
cilku do kilkunastu wsi. Jednocześnie wyposażono rady narodowe na wszystkich
trzech szczeblach (gromady, powiatu, województwa) w organy władzy wykonaw-
czej (prezydia rad narodowych). Zasady tej ustawy wprowadzone zostały do Konsty-
tucji PRL uchwalonej w 1952 r.
Miejsce i rola gmin jako podstawowych ogniw
systemu władzy i administracji terenowej
w
Przez pierwsze lata zreformowanej działalności rad narodowych ogniwem podsta-
wowym były rady szczebla wojewódzkiego. Do nich należały wszystkie główne de-
cyzje dotyczące całokształtu społeczno-gospodarczych zadań całego województwa.
Istotna decyzja w procesie decentralizacji władzy i zarządzania podjęta została przez
najwyższe organy władzy państwowej w 1958 r. W jej wyniku przekazano na szczebel
powiatu wiele uprawnień przysługujących uprzednio radom wojewódzkim. Tym sa-
mym powiat stał się ogniwem podstawowym systemu władzy i administracji w państ-
wie. Te funkcje pełnił do 1972 r., gdy na mocy ustawy w miejsce mało samodzielnych
gromad powołano do życia gminy.
Ograniczone możliwości lokalnego aktywu społecznego na najniższym szczeblu
rad w gromadach powodowały, że posiadały one stosunkowo mało uprawnień w ukła-
dzie poziomych powiązań. Toteż w tamtym okresie w poszczególnych instytucjach
i organizacjach na obszarach wiejskich dominowały powiązania i zależności od odpo-
wiednich ogniw na szczeblu powiatów. W takiej sytuacji siłą rzeczy lokalne interesy
i potrzeby wsi niejednokrotnie podporządkowywane były ustaleniom zapadającym na
szczeblu powiatu czy wyżej, co uzasadniano nikłymi możliwościami lokalnych inicja-
tyw i działań.
Intencją powołania gmin w procesie decentralizacji było stworzenie na obszarach
wiejskich, łącznie z małymi miastami, względnie samodzielnych małych regionów
administracyjno-gospodarczo-społecznych.
Gminy uczyniono podstawowym ogniwem systemu władzy i administracji
z przedstawicielskim organem władzy w gminnej radzie narodowej oraz z nową
instytucją wykonawczo-administracyjną: naczelnikiem gminy.
Należy z całym naciskiem podkreślić, że powołanie gmin jako ogniwa systemu
nm mr.u yjnych na najniższym szczeblu. Powołanie
realizacji programu dostosowania całokształtu
ruktury kraju do zmieniających się warunków
na szczeblu gmin wieloletnie i roczne plany s
W planach tvch, opartych na dokładnym rozeznaniu miejscowych możliwości i po-
tr?CŁV kcvt>ryv ___1_____ k- t • . - «
wiejskich uznano dynamiczny
rozw
Do gnun jako podstawowych, najmmcjaych ogniw nowego systemu whdzT,’ad
gospodarczo produkcyjnej aktywności. z drug.ej - coraz pełniejsze SkaS
ie tiaiwazmeiszs eh khk^l. potrzeb obywateli dzięki rozbudowie sieci micjsco-
1 nowych, odpowiedzialnych zadań są sporządzane
poleczno-gospodarczego rozwoju,
trzeb, kojarzy się zadania ogólnonarodowe z kierunkami 1 środkami rozwoju kaźdci
konkretnej gniiiir Za główne zadanie na obszarach wiejskich uznano dynamiczny
oj produkcji roślinnej i zwierzęcej. Lokalne gminne ogniwa władzy i admi-
nistracji z gminną służbą rolną stają się inicjatorami planowanych zmian w struk-
turze rolnej wsi Celem tych zmian jest podnoszenie wyników produkcji środków
żywności poprzez rozwój uspołecznionych form gospodarowania, rozszerzenie współ-
pracy gospodarstw państwowych z indywidualnymi rolnikami, specjalizację rolników
w określonych dziedzinach hodowli zwierzęcej i upraw roślinnych itp.
innvch gminach stanowiących zdecydowaną mniejszość — gdzie rolnictwo nic
jest dominującą formą aktywności gospodarczej, plany społeczno-gospodarczego roz-
woju wsi formułują odpowiednio inne produkcyjne czy usługowe zadania (np. w zakre-
sie turystyki).
Wymienione skrótowo zadania powierzono lokalnym instytucjom i organizacjom.
Aby ich realizacja przebiegała sprawnie i zgodnie z oczekiwanymi rezultatami, przeka-
zano osobom naczelników uprawnienia inicjatywy, koordynacji i kontroli
w stosunku do wszystkich ogniw działalności gospodarczej, społecznej i kulturalnej
na terenie gmin. Gminne rady narodowe jako terenowy organ władzy państwowej
podejmują zasadnicze dla realizacji zadań uchwały, przede wszystkim ustalają plany spo-
łeczno-gospodarczego rozwoju, a następnie poprzez działalność poszczególnych rad-
nych. specjalistycznych komisji i plenarnych sesji rady sprawują stałą kontrolę nad
zgodną z planami działalnością wszystkich partnerów w gminie: instytucji, organizacji,
zakładów produkcyjnych, usługowych i gospodarstw rolnych.
Województwo jako nowy element
dwustopniowego układu władzy i administracji
Zapewniona ustawowo samodzielność gmin w podejmowaniu i wykonywaniu naj-
istotniejszych zadali zaspokajania potrzeb własnego terenu skojarzonych z potrzebami
ogólnonarodowymi sprawiła, iż powiat jako dotychczas podstawowe ogniwo władzy
i administracji wyznaczające zadania dla terenów wsi i miasteczek, ogniwo koordynu-
jące i kontrolujące działalność wszystkich instytucji i organizacji — straci! rację dalszego
istnienia. Toteż w następnym etapie reformy władzy i administracji (rok 1975) zgo mc
z konsekwentnie urzeczywistnianą i rozszerzaną zasadą decentralizacji zniesiono w ca
łym kraju powiaty. Aby jednakże zgodnie z zasadą centralizmu demokraty czucie
stworzyć właściwych dla gmin partnerów wyższego szczebla, sprawujących dla więk-
szych obszarów w pionowych powij/.miarh funkcje: programującą, ogólnokoordy-
nującą, nadzorczo-kontrolny, a także udzielających pomocy i mstruktażu gminom
jednostkom stopnia podstawowego, zreformowany został podział kraju na woje-
wództwa. Na miejsce dotychczasowych I 7 województw zawierających 314 powiatów
powołano 49 nowych, stosunkowo mniejszych województw, Kierując się wzglę-
dami istotnych powiązań gmin, miasteczek i miast w większe, spójne całości. W sytu-
acji przekazania gminom jako instancji 1 stopnia około 9O°o zadali byłych powia-
tów dotyczących spraw całej gminy i poszczególnych obywateli, organy władzy
i administracji województwa stały się instancją II stopnia. Do instancji II stopnia
ma prawo odwoływać się każda instytucja, organizacja czy pojedynczy obywatel,
jeśli uzna, że na szczeblu instancji I stopnia
załatwiono niewłaściwie.
własnej gminy czy miasta
jego sprawę
Rady narodowe —
przedstawicielskie organy władzy terenowej
W realizacji ustrojowej zasady kierowniczej roli Polskiej Zjednoczonej Partu Ko-
botmezej w naszym kraju, w poszczególnych rodzajach terytorialnych społeczności
(w gminie, mieście, województwie) przewodnictwo rad narodowych powierzono
radnym, pełniącym funkcje pierwszych sekretarzy terytorialnych komite-
tów partii. Taka obsada kierowniczej funkcji w przedstawicielskim organie terenowym
wzmacnia ponadto w codziennej praktyce powiązania poziome w jednolitym mircie
społeczno-politycznych i gospodarczych działań.
Liczba radnych wchodzących w skład rady narodowej ustalana jest w zależności
od szczebla rady i wielkości terytorium. Każdy radny jest członkiem jednej ze stałsch
komisji rady. Kodzaj i liczbę komisji określa zgodnie z interesami danego terenu re-
gulamin, jaki każda nowo wybrana rada uchwala na jednym z pierwszych plenarnych
posiedzeń. Komisje, w skład których wchodzą również dobrani działaczctercnowi spoza
grona radnych, przeprowadzają kontrole lokalnych instytucji wykonujących zadania
w określonej dziedzinie potrzeb, a także analizują potrzeby i problemy zgłaszane przez
mieszkańców w danej dziedzinie. Opierając się na wynikach swych prac, komisje,
a także poszczególni radni formułują wnioski, uwagi i zalecenia, które następnie zgod-
nie z planem pracy całej rady przedstawiają na posiedzeniach plenarnych. Na podstawie
przedstawionych materiałów i wniosków, po przeprowadzonej dyskusji rada narodowa
podejmuje uchwały skierowane pod adresem organu wykonawczego, to jest naczel-
ników (w gminach i mniejszych miastach), prezydentów miast większych i wojewódz-
kich, wojewodów na szczeblu rady wojewódzkiej, a także pod adresem innych
właściwych dla danej dziedziny terenowych instytucji i organizacji.
Kadm swoją działalność systematycznie co jakiś czas przedstawiają na organizowa-
nych przez lokalne komitety FJN spotkaniach z wyborcami, tam też zapoznają się
z aktualnymi potrzebami i problemami zgłaszanymi przez ludność.
Organy administracji terenowej są z jednej strony podporządkowane w usta-
wowo określonym zakresie radom narodowym jako przedstawicielskim organom
władzy, z drugiej podlegają w swoim działaniu ukierunkowaniu, nadzorowi i kontroli
odpowiednich organów centralnej władzy państwowej. Szczególną pieczę nad
zialaniem administracji terenowej sprawuje minister administracji, gospodarki
erenowej i ochrony środowiska. Ale w poszczególnych dziedzinach działalności
organy administracji podlegają w układzie pionowych zależności innym resortom
na przykład w dziedzinie budżetu i finansów Ministerstwu Finansów, w dziedzinie
oświaty Ministerstwu Oświaty i Wychowania, w dziedzinie zdrowia i opieki spolecznci
Ministerstwu Zdrowia i Opieki Społecznęj itd. ~
Mnogość instytucji i organizacji zawartych w każdej jednostce terytorialnego po-
działu kraju stanowi wewnętrznie powiązany wspólnymi planami zbiór-system
kierowany przez wspólną lokalną władzę i administrację. Wspólnota potrzeb mieszkań-
ców gmin i województw, oraz udział w życiu kraju poprzez osobisty wkład w codzien-
ne zaspokajanie potrzeb własnych i całego społeczeństwa oraz pomnażanie narodowego
majątku, scalają mieszkańców gmin, miast i województw w mniejsze i większe tery-
torialne społeczności. Tc zaś z kolei tworzą społeczeństwo, którym kierują organy
majątku, scalają mieszkańców gmin, miast i województw w mniejsze i większe tery-
torialne społeczności. Tc zaś z kolei tworzą społeczeństwo, którym kierują organy
centralnej władzy i administracji poprzez swoje terenowe organy.
Terenowe organy władzy i administracji państwowej
Terenowymi organami władzy państwowej i podstawowymi organami
samorządu społecznego są w Polsce rady narodowe. Rady narodowe pochodzą
z wyborów i wraz z Sejmem stanowią system organów przedstawicielskich;
oznacza to, że lud sprawuje władzę państwową w Polsce poprzez swoich
przedstawicieli, zasiadających w Sejmie i w radach narodowych. Rady narodo-
we sprawują władzę na poszczególnych obszarach kraju w zakresie ustalonym
ustawowo.
System rad narodowych
Rady narodowe wybierane są we wszystkich jednostkach podziału teryto-
rialnego państwa. W Polsce podział terytorialny (od 1975 r.) jest dwustopniowy
i obejmuje jednostki stopnia podstawowego i wojewódzkiego. Jednostkami stop-
nia podstawowego są: miasta, gminy, miasta i gminy (wspólnie) oraz dzielnice więk-
szych miast. Jednostkami stopnia wojewódzkiego są województwa (49), w tym trzy
województwa miejskie: województwo stołeczne warszawskie, województwo miejskie
krakowskie i województwo miejskie łódzkie. Odpowiednio system rad narodowyc
jest również dwustopniowy. Radami narodowymi stopnia podstawowego są.
gminne rady narodowe, miejskie rady narodowe, dzielnicowe rady narodowe, rady
narodowe miasta i gminy. Radami narodowymi stopnia wojewódzkiego są
kie rady narodowe oraz Rada Narodowa Miasta Stołecznego Warszawy, Rada
dowa Miasta Krakowa i Rada Narodowa Miasta Łodzi; w województwie wroc a
skini i we Wrocławiu działa Rada Narodowa Województwa Wrocławskiego
Wrocławia wspólna dla województwa i miasta stopnia wojewódzkiego.
Wybory do rad narodowych
Wybory do rad narodowych odbywają się na podstawie programu formułowanego
przez Front Jedności Narodu. Front Jedności Narodu jest platformą współdziałania
aktywnych, patriotycznie nastawionych obywateli w sprawach zasadniczych dla naro-
du i państwa socjalistycznego. Przewodnią siłą ideową Frontu jest PZPR, a podstawą
polityczną — współdziałanie PZPR ze stronnictwami politycznymi ZSL i SD oraz
współpraca wszystkich organizacji społecznych ludu pracującego. W okresie przedwy-
borczym komitety FJN organizują publiczne dyskusje nad sprawami dotyczącymi roz-
woju kraju i swego terenu.
Rady narodowe wybierane są w wyborach powszechnych, równych, bezpośred-
nich i w głosowaniu tajnym co cztery lata. Prawo wybierania radnych i wybieralności
na radnego przysługuje obywatelom polskim, którzy ukończyli 18 lat. Wybory dorad
narodowych zarządza Rada Państwa; te wybory mogą być przeprowadzone rów-
nocześnie z wyborami posłów do Sejmu albo w innym terminie. Można też zarządzić
wybory do rad wszystkich stopni albo tylko Tło rad narodowych stopnia wojewódz-
kiego lub podstawowego.
Radni wybierani są w okręgach wyborczych; liczbę radnych danej rady narodowej,
wybieranych w poszczególnych okręgach, ustala się odpowiednio do liczby ludności
okręgu ; okręgiem wyborczym jest część obszaru działania rady narodowej.
Kandydatów na radnych wysuwają organizacje działające we Froncie Jed-
ności Narodu. Poszczególne komitety FJN ustalają jednolite listy kandydatów na
radnych na podstawie wniosków organizacji działających we Froncie i po zasięgnięciu
opinii ludności; zgodnie z zasadami współpracy międzypartyjnej na liście umieszczane
są kandydatury członków PZPR, ZSL, SD oraz bezpartyjnych.
Do przeprowadzenia wyborów powoływane są komisje wyborcze: obwodowe,
terytorialne (stopnia wojewódzkiego i stopnia podstawowego) oraz Państwowa Ko-
misja Wyborcza; ludność dokonuje aktu glosowania w lokalach obwodowych komisji
wyborczych. Wyniki wyborów dla całego państwa ogłasza Państwowa Komisja
Wyborcza.
Zadania rad narodowych
Rady narodowe są gospodarzami swego terenu; kierują całokształtem rozwoju
społeczno-gospodarczego i kulturalnego, wiążąc potrzeby terenu z celami i zadaniami
ogólnopaństwowymi, dbają o zaspokajanie potrzeb ludności oraz wyzyskanie wszyst-
kich zasobów i możliwości terenu. W tym celu wpływają na wszystkie jednostki admi-
nistracji i gospodarki na swoim terenie, inspirują i koordynują ich działalność oraz
sprawują nad nimi kontrolę. Czynią to w ramach ustalonych zgodnie z ustawami
i w ramach ustalonych przez naczelne organy oraz w granicach planu narodowego
i budżetu państwa.
Rady narodowe zajmują się sprawami przemysłu terenowego, rolnictwa, budow-
nictwa, handlu, rzemiosła, oświaty i kultury, zdrowia i opieki społecznej oraz wieloma
innymi. Gałęzie gospodarki, które muszą być centralnie zarządzane, przede wszystkim:
hutnictwo, górnictwo, transport kolejowy i powietrzny, a także siły zbrojne, handel
zagraniczny, nie podlegają kompetencjom rad narodowych.
61
Zarządzane centralnie, podległe odpowiednim ministerstwom, przedsiębiorstwa
i zakłady położone na terenie danej rady narodowej obowiązane są współdziałać z radą
szczególnie w realizacji terenowych planów rozwoju społeczno-gospodarczego. Orga-
ny władzy i administracji terenowej posiadają bowiem pewne uprawnienia, dotyczące
koordynacji działalności i kontroli tych jednostek zgodnie z potrzebami danego terenu
Rady narodowe w zależności od terenu, na którym działają, mają niektóre zadania
zróżnicowane. Rady wojewódzkie nadają ogólny kierunek działalności rad na terenie
województwa, podejmują działania o zasięgu szerszym niż stopnia podstawowego;
miejskie rady zajmują się przede wszystkim gospodarką komunalną; gminne rady mają
za zadanie wpływać na wzrost i unowocześnienie produkcji rolnej, a także zajmują
się rozwojem urządzeń służących zaspokajaniu potrzeb gospodarczych, socjalnych,
zdrowotnych (ośrodki zdrowia) i oświatowo-kulturalnych (gminna szkoła zbiorcza)
ludności. Rady narodowe miasta stołecznego Warszawy, miast Krakowa, Łodzi oraz
województwa wrocławskiego i Wrocławia mają taki zakres działalności i uprawnienia
jak wojewódzkie i miejskie rady narodowe. Rady narodowe sąsiadujących ze sobą te-
renów mogą podejmować wspólne przedsięwzięcia, wspólnie je finansować i tworzyć
jednostki organizacyjne do ich wykonywania.
Rady narodowe mają również prawo, na podstawie ustaw, wydawania przepisów
obowiązujących na danym terenie (np. przepisów porządkowych).
Radv narodowe stopma-wojewódzkicgo sprawują nadzór nad działalnością rad na-
rodowych stopnia podstawowego w danym województwie (np. wojewódzka rada
narodowa może uchylić sprzeczną z prawem uchwałę gminnej rady narodowej).
Zwierzchni nadzór nad radami wykonuje Rada Państwa. Nadzór ma na celu zapew-
nienie zgodności działania rad z prawem i linią polityki państwa oraz udzielanie
radom pomocy’ w’ wykonywaniu zadań.
Ustrój i formy działania rad narodowych
Podstawową formą działania rad narodowych są sesje. Na sesjach, które zwoływane
są kilka razy w roku, rady narodowe rozpatrują sprawy o zasadniczym znaczeniu dla
danego terenu, a przede wszystkim: uchwalają budżet i plan społeczno-gospodarczego
rozwoju terenu oraz rozpatrują sprawozdania z ich wykonania; powołują i odwołują
organy rady.
Ważnym organem rady jest prezydium. Jest to organ powoływany przcz radę
narodową i jej podporządkowany. Prezydium organizuje pracę rady (np. przygotowuje
projekt rocznego planu pracy rady, zwołuje sesje rady) oraz działalność komisji i rad-
nych, i reprezentuje radę na‘zewnątrz. Prezydium składa się z przewodniczącego rady
narodowej, jego zastępców i przewodniczących komisji stałych rady.
Organami pomocniczymi rady narodowej są komisje. Rady powołują komisje
stałe — wyspecjalizowane w poszczególnych dziedzinach administracji i gospodarki
— oraz komisje niestałe dla potrzeb doraźnych. W zależności od rodzaju jednostki
podziału terytorialnego, w której rada narodowa działa, tworzy się od czterech (w gmin-
nej radzie narodowej) do siedmiu komisji ( w wojewódzkiej radzie narodowej).
W radzie narodowej stopnia wojewódzkiego działają następujące komisje: wycho-
wania, oświaty i kultury; rozwoju rolnictwa; przestrzegania prawa i porządku publicz-
nego; gospodarki komunalnej, komunikacji i łączności; zaopatrzenia i usług; rozwoju
60
gospodarczego i zagospodarowania przestrzennego; zdrowia, spraw socjalnych i ochro-
ny środowiska.
W skład komisji wchodzą radni oraz osoby spoza rady (specjaliści, działacze społecz-
ni). Komisje współdziałają z organizacjami samorządu robotniczego i samorządu mie-
szkańców miast i wsi. Dzięki temu komisje utrzymują stałą i ścisłą więź z ludnością,
co należy do ich podstawowych zadań.
Komisje występują z inicjatywą i projektami w stosunku do rady, opracowują
sprawy przcz nią zlecone, czuwają nad wykonywaniem uchwał rady oraz sprawują
kontrolę społeczną nad organami państwowymi, jednostkami gospodarczymi i insty-
tucjami znajdującymi się na terenie działalności danej rady narodowej. Komisje podlega-
ją radzie i składają jej sprawozdania ze swej działalności.
Radni mają obowiązek zdawania sprawy wyborcom ze swojej pracy i dzia-
łalności rady; radni mogą być odwoływani przez wyborców.
Zadania ustalone przez rady narodowe wykonują terenowe organy administracji
państwowej (wojewodowie, prezydenci miast, naczelnicy miast, dzielnic i gmin),
które w stosunku do rad są ich organami wykonawczymi i zarządzającymi.
iast i wsi
Samorząd mieszkańców
Jest to stała i powszechna reprezentacja mieszkańców terenów miejskich
i wiejskich, która w działalności społeczno-wychowawczej kształtuje socjalistyczne
stosunki współżycia w miejscu zamieszkania, zajmuje się poprawą warunków byto-
wych i kulturalnych mieszkańców, zapewnia stałą łączność między mieszkańcami
a radami narodowymi i terenowymi organami administracji państwowej. Samorząd
mieszkańców działa pod ogólnym nadzorem rad narodowych i komitetów Frontu
Jedności Narodu.
Na terenie miast i dzielnic istnieje pomocniczy podział na osiedla, obwody i domy,
w których organami samorządu mieszkańców są: ogólne zebrania mieszkańców oraz
komitety osiedlowe, obwodowe, domowe.
Na terenie gminy istnieje podział na sołectwa (wieś lub sąsiadujące ze sobą wsie).
Organami samorządu mieszkańców w sołectwie są: zebranie wiejskie oraz sołtys
i jego zastępca, wybierani przez zebranie wiejskie. Sołtys jest łącznikiem między so-
łectwem a gminną radą narodową i naczelnikiem gminy; jego kadencja zrównana jest
z kadencją gminnej rady narodowej. Sołtys współdziała z przedstawicielami wiejskiego
komitetu Frontu Jedności Narodu, kółka rolniczego, organizacji gospodarczych i spo-
łecznych na terenie sołectwa oraz z radnymi.
Terenowe organy administracji państwowej
We wszystkich jednostkach podziału terytorialnego Polski działają terenowe orga-
ny administracji państwowej ; są to organy stopnia wojewódzkiego i podstawowego.
Terenowymi organami administracji państwowej stopnia wojewódzkiego są: wo-
jewoda w województwie, prezydent miasta w województwie stołecznym warszawskim
oraz w województwach miejskich łódzkim i krakowskim, wojewoda w województwie
wrocławskim i mieście Wrocławiu. Terenowymi organami administracji państwowej
stopnia podstawowego są: prezydent miasta w mieście liczącym ponad 50 tys.
Urząd gm.ny
urzi
czelnik gminy wykonuje swe zadania przy ]
czelnik gminy jest jednocześnie kierownikiem urz
gminy ma bardzo rozległe kompetencje i
niowaniu kandydatów przez właściwą radę
administracji sprawują swoje funkcji
z kierunkami ustalonymi przez organy nadrzęd
-
mieszkańców oraz w .nieście będ^ym siedzib, wojewódzkiej radv a
naczelnik miasta w mieście do 50 tys. mieszkańców,' naczelnik dz l • odoWcJ.
nu.-v miasta, naczelnik gminy w gminie, naczelnik miasta i gminv w m * dzicl'
Wojewodów i prezydentów miast powołuje prezes Rady Ministrów n.' ' 8m'nic'
waniu kandydatów przcz właściwą radę narodową. Naczelników miast « “Opin,°-
i miast oraz dzielnic powołuje organ administracji stopnia wojewódzkioan"8m‘n
~ P„„ xr.x
admimstracj. sprawują swoje funkcje na podstawie przepisów prawa oraz zZ
z kierunkann ustalonymi przez organy nadrzędne. Organy administracji państw^
wej są jednocześnie organami wykonawczymi odpowiednich rad narodowych
czyli wykonują ich uchwały. Rady narodowe sprawują kontrolę społeczną działał’
ncsci terenowych organów administracji państwowej. Wojewodowie prezydenci
miast oraz naczelnicy są także przedstawicielami rządu jako naczelnego organu
administracji państwowej. Na stanowiska kierowników terenowej administracji pań-
stwowej powoływane są osoby znane ze swej działalności społeczno-politycznej i wy-
robienia społecznego oraz odznaczające się najwyższym poziomem wykształcenia
fachowego i cieszące się autorytetem społecznym.
Do terenowych organów administracji państwowej należą wszystkie sprawy z za-
kresu administracji nie zastrzeżone na rzecz innych organów: podejmowanie działań
mających na celu wykonanie zadań wynikających z planu społeczno-gospodarczego
rozwoju kraju, opracowywanie projektów planu społeczno-gospodarczego rozwoju
terenu i budżetu terenowego, a po uchwaleniu ich przez radę narodową — wykonywa-
nie. Obok tych zadań terenowe organy administracji państwowej koordynują działal-
ność jednostek podporządkowanych radom narodowym oraz innych jednostek dzia-
łających na danym terenie, w celu zgodności ich działania z planem i potrzebami
terenu; kontrolują wykonywanie zadań planowych przez jednostki państwowe, spół-
dzielcze i organizacje społeczne.
Prezydenci miast, wojewodowie i naczelnicy wykonują swe obowiązki przy pomocy
zastępców, podległych sobie urzędów oraz terenowych zjednoczeń przedsiębiorstw,
zakładów i instytucji. Urzędy noszą nazwy: urzędów wojewódzkich, urzędów miast
(Warszawy, Łodzi i Krakowa), urzędów miejskich, urzędów dzielnicowych, urzę ów
gminy. Urzędy nie są organami samodzielnymi, lecz pomocniczymi, za t°r^C
działanie ponosi odpowiedzialność organ terenowej administracji (np. za urzą
jewódzki odpowiada wojewoda). działy
W skład urzędów wojewódzkich, miejskich, dzielnicowych wc o z^.^$oWy
zajmujące się poszczególnymi dziedzinami administracji i gospodarki (np. inaQjn
komunikacji, handlu i usług); odpowiedni ministrowie udzielają wy zia on |
i wykonują mery toryczną kontrolę ich działalności. . . biuro
Urząd gminy zbudowany jest inaczej. W skład tego urzę u wc ° ,^arv na-
ędu gminy, gminna służba rolna i urząd stanu cywilnego, w za resie '
pomocy gminnego dyrektora •
........ U..ędu stanu cudnego. Nac«
cje i możliwość podejmowania e^v^atowych.
sprawach, które przed reformą 1975 r. należały do kompetencji or^anOWaczejnljc gminy
W indywidualnych sprawach mieszkańców w zakresie administracji jnlinjstracji
. Podobnie w I instancji działają inne orga
państwowej stopnia podstawowego (prezydenci miast innych aniżeli Warszawy, Łodzi
i Krakowa, naczelnicy miast i dzielnic). W II instancji działają organy administracji
paiistwowcj stopnia wo
państwowej stopnia wojewódzkiego, czyli rozpatrują odwołania od dezyzji organów
stopnia podstawowego (patrz: Organizacja i zarządzanie tp jednostkach terytorialnego
podziału kraju).
Terenowe organy administracji państwowej koordynują, nadzorują i nadają kieru-
nek p.acy organów niższego stopnia (np. wojewoda w stosunku do naczelnika miasta),
a kontrolę społeczną wykonuje właściwa rada narodowa (np. miejska rada narodowa
w stosunku do naczelnika miasta). Zwierzchni nadzór nad wszystkimi terenowymi
organami administracji państwowej sprawuje Rada Ministrów i prezes Rady Mini-
strów, zaś nad ich bieżącą działalnością — minister administracji, gospodarki terenowej
i ochrony środowiska. Celem nadzoru jest zapewnienie zgodności ich działania z prawem
i zasadniczą linią polityki państwa oraz zapewnienie warunków sprawnego i skutecz-
nego funkcjonowania-tych organów.
Praworządność i wymiar sprawiedliwości
Prawo (patrz: Prawne podstawy ustroju PRL) podobnie jak państwo ma charakter
klasowy. Wyraża interesy i służy klasie posiadającej środki produkcji, klasie, która
to państwo utworzyła.
JPolska Ludowa jest państwem ludu pracującego miast i wsi. Prawo w Polsce Lu-
dowej wyraża zatem wolę tego ludu, służy całemu narodowi, a w szczególności klasie
robotniczej i chłopskiej. Legalizuje ono rezultat rewolucji i walki klasowej — powstanie
państwa dyktatury proletariatu.
Prawo i wymiar sprawiedliwości Polski Ludowej stoją na straży zdobyczy
ludu pracującego.
Praworządność socjalistyczna
Jedną z podstawowych zasad naszego ustroju politycznego jest praworządność
socjalistyczna.
Praworządnością nazywamy taki stan, kiedy w państwie istnieje określone
prawo i jest ono ściśle przestrzegane. Prawo PRL określa uprawnienia i obowiązki
obywateli oraz organów państwowych, instytucji i urzędów. Reguluje także sposób
zachowania się obywateli w stosunku do organów państwowych, organów względem
obywateli oraz obywateli między sobą. W każdym państwie musi istnieć prawo. Sa-
mo jednak jego istnienie w państwie nie wystarcza, by istniała w nim praw-orządność.
Drugim nieodzownym warunkiem istnienia praworządności w państwie jest ścisłe
przestrzeganie prawa.
Na każdym obywatelu PRL oraz na każdym organie państwowym, instytu-
cji czy urzędzie ciąży obowiązek postępowania zgodnie z prawem. Obowiązek
ten sformułowany jest w naszej Konstytucji w art. 8 ust. 2 i 3:
„2. Ścisłe przestrzeganie praw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jest podstawowym
obowiązkiem każdego organu państwa i każdego obywatela.
63
Prezes
Sąd Najwyższy
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego
naczelny
organ sądowy
ORGANY WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI
Prezes SN
Izba I
Cywilna
Prezes SN
±'ń| WujsLa
Izba Karna
Prezes SN
Izba I
i Ubezpieczeń
Społecznych
waż do niego właśnie należy władza w naszym państwie nyC” ?raw’ Poni-
Najważniejsze przep.sy prawne wydawane są w formie ustaw, uchwalanych nr,,.,
najpełniejszą reprezentację narodu: Sejm PRL.
W tworzeniu prawa aktywnie uczestniczy także cale społeczeństwo. W sytuacji
gdy obywatele uczestmczą w stanowieniu prawa, gdy są przekonani o słuszności Jrzy-
i interesy, łatwiej jest osiągnąć
111
prawa przez organy
i pomyłki. W każdym państwie
“8"’ ‘ p.„.
sow i woli ludu pracującego”. >P P J dowej są wyrazem intere-
* i, niego
Najważniejsze przep.sy prawne wydawane są w formie ustaw, uchwalanych n™
najpełniejszą reprezentację narodu: Sejm PRL. ' P
W tworzeniu prawa aktywnie uczestniczy także całe spoleczeńst
gdy obywatele uczestniczą w stanowieniu _____,
jętych zobowiązań, gdy prawo to wyraża ich wolę i ’
przestrzeganie tego prawa przez obywateli. Nie ma jednak takiego pańs?wZwTtóry
obywatele me naruszaliby prawa w ogóle. W trakcie stosowania
państwowe także mogą zdarzyć się nieprawidłowości i
zatem istnieją środki, za pomocą których można przywrócić naruszoną praworządność.
W systemie organów państwowych w PRL istnieją specjalne, wyodrębnione orga-
ny państwowe, powołane do ochrony praworządności w naszym państwie. Są to w szcze-
gólności: sądy oraz prokuratura.
Sądy są organami państwowymi, których podstawowym zadaniem jest sprawowanie
wymiaru sprawiedliwości.
Wymiar sprawiedliwości polega na rozpatrywaniu i rozstrzyganiu przez
sądy spraw cywilnych, a także karnych, oraz na wymierzaniu sprawcom
przestępstw kary przewidzianej za dany czyn w ustawie.
Rozstrzyganie spraw cywilnych (dotyczą one stosunków majątkowych, a także
niektórych osobowych, na przykład o zwrot długu) polega na wydaniu orzeczenia,
które określa prawa i obowiązki stron ż zakresu prawa cywilnego. Rozstrzygnięcie
sprawy karnej — to wydanie orzeczenia, w którym sąd stwierdza fakt dokonania
przestępstwa* 1 i wymierza przestępcy karę lub też uniewinnia oskarżonego z zarzutu
dokonania czynu przestępczego.
Działalność sądów musi przebiegać zgodnie z ustalonym trybem (sposobem) po-
stępowania określonym specjalnymi przepisami prawnymi.
Organy wymiaru sprawiedliwości
a) Sądy powszechne
Wymiar sprawiedliwości sprawują sądy powszechne i sądy szczególne. Sądami po-
wszechnymi są: Sąd Najwyższy, sądy wojewódzkie i sądy rejonowe.
Naczelnym organem sądowym jest Sąd Najwyższy, powoływany przez ?
- eryn uznany przez państwo za społecznie niebezpieczny, zabroniony pod
groźbą kary przez usta' /ę, obowiązującą w czasie jego popełnienia
rwn Tih—m
sądy wojskowe
sądy wojewódzkie
sądy pracy
i ubezpieczeń
społecznych ]
sądy
powszechne <----------------
sądy szczególne
sądy rejonowe
Państwa na okres pięciu lat. Na czele Sądu Najwyższego stoi pierwszy prezes Sądu Naj-
wyższego. Sąd Najwyższy składa się z czterech izb: Cywilnej, Karnej, Pracy i Ubezpie-
czeń Społecznych oraz Wojskowej. Pracą każdej z nich kieruje prezes Sądu Najwyższe-
go, powołany do pełnienia tej fpnkcji przez Radę Państwa.
Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością wszystkich sądów w za resie
orzekania. Przejawem tego nadzoru jest rozpoznawanie rewizji od nieprawomocnyc
orzeczeń sądów wojewódzkich oraz wojskowych, rewizji nadzwyczajnych o prawo
mocnych2 orzeczeń sądów, ustalanie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i pra ty i
sądowej, udzielanie odpowiedzi na pytania prawne sędziów sądów niższyc
1 patrz s.66
2 patrz s.66
5 — Polska współczesna
1 karne,
^ojcwódzkie.
W rejonie 1 województwie driakją sądy rozpatrujące sprawy cywilne
Działają zatem cywilne i karne sądy rejonowe oraz cywilne i karne sądy w
Sąd. który określoną sprawę rozpatruje jako pierwszy jest sądem I jmL ••
ogół sądem I instancji jest sąd rejonowy, choć bywa nim i sąd woiewódzL
postępowania karnego i kodeks postępowania cywilnego określają szczegóło °
sprawy w 1 instancji rozpatruje sąd rejonowy, a jakie sąd wojewódzki. 8 W°’ Ja*le
Sądy są organami kolegialnymi (zespołowymi).
Sądy I instancji rozpatrują sprawy zasadniczo w składzie: sędz.a zawodowy - L
przewodniczący’ oraz dwóch ławników. Jako
Sędziowie sądów powszechnych są powoływani (i odwoływani) przez Rad
Państwa na wniosek ministra sprawiedliwości. Ławnicy natomiast wybierani są rz ?
gminne, miejskie i wojewódzkie rady narodowe na okres czterech lat. 1 PFZCZ
Ławnicy ludowi są przedstawicielami ludu pracującego. Ich udział w wymiarze
sprawiedliwości umacnia więź ze społeczeństwem. Ławnikiem ludowym może zo-
stać obywatel PRL, który ukończył 26 łat, korzysta z praw publicznych, jest człowie-
kiem prawego charakteru, wyróżnia się w pracy zawodowej lub społecznej. Ławnicy
mają w zakresie orzekania takie same p^awa i obowiązki jak sędziowie. Uczestniczą oni
w orzekaniu zarówno co do winy, jak i co do kary.
W toku procesu sąd podejmuje postanowienia, w których rozstrzyga poszczególne
zagadnienia występujące w sprawie, na-przykład: postanawia wezwać nowego świadka,
postanawia dokonać oględzin miejsca itd. Strona procesowa (np. oskarżony lub też
oskarżyciel) może być niezadowolona z treści podjętego postanowienia i uważać, że
jest nim skrzywdzona. Przepisy polskiego prawa przewidują możliwość skorzysta-
nia w takiej sytuacji ze środka odwoławczego, jakim jest zażalenie na postanowienie
7 dni od jego wydania lub doręczenia odpisu postano-
Orzeczenic w ydane po wszechstronnym rozpatrzeniu sprawy jest jeszcze w ciągu
pewnego czasu nieprawomoęne, co oznacza, że jeszcze się go nie wykonuje (z pew-
nymi wyjątkami, na przykład wtedy, gdy w wyroku sąd orzeka jego natychmiastowe
wykonanie — a więc gdy występuje tzw. rygor natychmiastowej wykonalności wyro-
ku). W tym to czasie można skorzystać z innego środka odwoławczego, jakim jest
w tej sytuacji rewizja od wyroku.
Środki odwoławcze są formą kontroli orzeczeń wydawanych w postępowa-
niu przed sądem. Termin złożenia rewizji wynosi 14 dni od daty doręczenia odpisu
wyroku, zażalenia natomiast —
wienia.
Jeżeli od wyroku założono rewizję, sprawą zajmie się sąd II instancji, tzw. sąd rewi
zyjny. Jego orzeczenie ma charakter ostateczny.
Sądem rewizyjnym od wyroku sądu rejonowego jest sąd wojewódzki. Gdy są em
I instancji jest sąd wojewódzki — sądem rewizyjnym jest Sąd Najwyższy.
Jeśli upłynął termin złożenia rewizji i wyrok stał się prawomocny — można zasto-
sować nadzwyczajny środek odwoławczy, tzn. można założyć rewizję nadzwyczajny
Do wniesienia rewizji nadzwyczajnej uprawnieni są: pierwszy prezes Sądu Najwyższeg
prokurator generalny PRL i minister sprawiedliwości. .
Możliwość składania rewizji od nieprawomocnych wyroków są o
wizji nadzwyczajnych od prawomocnych wyroków sądów jest jedną z gw
rancji zachowania praworządności w naszym kraju.
66
Postępowanie w sprawach nieletnich, którzy w chwili rozpoczęcia rozprawy głów-
nej nic ukończyli 17 lat odbywa się przed sądem dla nieletnich, według zasad postępo-
wania przed sądami rejonowymi, z określonymi przepisami zmianami i uzupełnieniami.
b) Sądy szczególne
Konstytucja PRL powołuje do wykonywania wymiaru sprawiedliwości obok Sądu
Najwyższego, sądów wojewódzkich i rejonowych również sądy szczególne.
Sądami szczególnymi nazywamy takie sądy, które orzekają w stosunku do szcze-
gólnej, lecz ustawą ściśle określonej, grupy osób (np. wojskowych) albo też — w szcze-
gólnych sprawach (np. dotyczących urlopu i wynagrodzenia za urlop), także określo-
nych w ustawie.
Do sądów szczególnych należą obecnie: sądy wojskowe oraz sądy pracy i ubezpie-
czeń społecznych.
b. 1) Sądy wojskowe
Arbitraż gospodarczy
Sądy wo
jące w służbie wo
Sądy wojskowe rozpatrują sprawy o przestępstwa dokonane przez osoby pozosta-
ijśkowej-. Orzekają także w stosunku do osób cywilnych, które po-
pełniły określone w ustawie rodzaje przestępstw, na przykład szpiegostwo.
b. 2) Sądy pracy i ubezpieczeń społecznych.
Drugą kategorią sądów szczególnych są okręgowe sądy pracy i ubezpieczeń
społecznych. Rozpatrują one sprawy o roszczenia pracowników ze stosunku pracy
(np. dotyczące wynagrodzenia za pracę, urlopu, czasu pracy, szczególnych uprawnień
przysługujących pracownikom młodocianym itd.). Sądy te rozpatrują odwołania
od orzeczeń zakładowych i terenowych komisji rozjemczych i terenowych komisji
odwoławczych do spraw pracy.
W Polsce poza sądami powszechnymi i szczególnymi niektóre sprawy rozstrzy-
gają organy pozasądowe. Zawsze jednak działają one na podstawie przepisów ustawy'.
Do najważniejszych spośród nich należą: arbitraż gospodarczy, komisje rozjemcze, ko-
legia do spraw wykroczeń, sądy społeczne.
Państwowy arbitraż gospodarczy rozstrzyga spory majątkowe miedzy przedsię-
biorstwami państwowymi, spółdzielczymi i innymi jednostkami gospodarki uspołecz-
nionej. Działalność tych jednostek ma duże znaczenie dla gospodarki kraju, dlatego też
ważne jest, aby prowadzona była ona jak najsprawniej. W toku współpracy i współ-
działania jednostek gospodarki uspołecznionej dochodzi czasami do sporów, które
trzeba jak najszybciej rozstrzygnąć. W tym celu powołano Główną Komisję Arbitra-
żową oraz okręgowe komisje arbitrażowe.
Komisje rozjemcze
Ważną rolę spełniają zakładowe i terenowe komisje rozjemcze oraz terenowe
komisje odwoławcze do spraw pracy. Członków zakładowych komisji rozjemczych
powołuje kierownik zakładu wspóhiie z radą zakładową. Członków terenowej komisji
67
Rmin» miast i dzielnie,
rozjemczej wybierają na okres swojej kadencji rady narodowe
na obszarze których komisje te działają.
Komisje rozjemcze rozpatrują sprawy ze stosunku pracy, między innym d
cc: wynagrodzenia za pracę, urlopu i wynagrodzenia za urlop, szczególnych J °lyCZ*7
przysługujących kobietom i pracownikom młodocianym, świadczeń n ,U^rawnicń
w związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową. Komisje Nakład
rozpatrują spraw pracowników zajmujących stanowiska kierownicze Dokon°WC
komisje rozjemcze terenowe, które rozpatrują również sprawy pracowników^ 4
w ,,li.j____i____r. 1 * wniKOW zatrud-
przysługujących kobietom i pracownikom młodocianym, świadczeń
w związku z '
rozpatrują spraw pracowników zajmujących stanowiska kicrowni ’
i
monych w zakładach, gdzie mc działają zakładowe komisje rozjemcze'
Kolegia do spraw wykroczeń
Kolegia do spraw wykroczeń są organami działającymi przy terenowych organach
administracji państwowej. Wybierane są one przez rady narodowe. Kolegia te powołane
są do orzekania w sprawach o czyny, które nic są zagrożone karą sądową, lecz karą ad-
mmistracyjną, a więc o wykroczenia. Do wykroczeń należą na przykład naruszenia prze-
pisów drogowych, sanitarnych, zakłócenia spokoju publicznego. Kolegia rozpatrują tak-
że sprawy drobnych kradzieży mienia społecznego i prywatnego (mc przekraczające
wartością kwoty 300 zł). Kolegia do spraw wykroczeń działają kolegialnie. Zasiadają
w mch osoby wybierane przez rady narodowe.
Istotną bardzo funkcję w społeczeństwie socjalistycznym spełniają sądy społeczne
i społeczne komisje pojednawcze.
Sądy społeczne
Większość obywateli w społeczeństwie socjalistycznym postępuje zgodnie z prawem
dlatego, że przyjęte w nich rozwiązania uważa za słuszne i korzystne dla nich i społe-
czeństwa, a nic dlatego, żc obawia się kar i innych środków przymusu. Nie wszyscy
jednak podporządkowują się prawu. Często nic rozumieją, że ich sprzeczne z pra-
wem postępowanie jest szkodliwe dla społeczeństwa. Wystarczy wówczas wyjaśnić
tym ludziom, na czym polega zło ich działania, napiętnować to działanie publicz-
nie, by osiągnąć cele wychowawcze. Wychowanie oraz pojednanie zwaśnionych stron
to podstawowe cele sądów społecznych i komisji pojednawczych.
W skład sądów społecznych wchodzą przedstawiciele środowiska, w którym te sądy
działają. Zasiadają w nich ludzie doświadczeni, obdarzeni zaufaniem tego środowiska.
Sądy społeczne tworzy się w zakładach pracy. Orzekają one w sprawach wszyst-
kich pracowników z wyjątkiem kierownictwa zakładu. Rozpatrują sprawy o lekcewa-
żenie obowiązków pracowniczych, obywatelskich, rodzinnych. Rozstrzygają także spra-
wy o drobne naruszenia mienia prywatnego lub społecznego, o zakłócenie ładu i po-
rządku w miejscu pracy lub zamieszkania.
Przestrzeganie prawa, ładu i zasad współżycia społecznego w socjalizmie pow mm
wynikać — i coraz częściej tak się dzieje — ze świadomej postawy obywateli, zrozumie
ma przcz nich słuszności przyjętych rozwiązań prawnych.
Społeczne komisje pojednawcze
Podobne funkcje spełniają społeczne komisje pojednawcze. Komisja pojednawcza to
także organ społeczny, wybierany przez nuejsowy komitet Frontu Jedności Narodu.
Społeczne komisje pojednawcze działają w osiedlach, miastach i wsiach. Jeb
celem jest oddziaływanie wychowawcze, godzenie ludzi, którzy popadli we wzajemny
konflikt, tworzenie klimatu spokoju, wzajemnej życzliwości i zaufania we własnym
środowisku. Społeczne komisje pojednawcze dążą przede wszystkim do pojednania stron.
Podobnie jak sądy społeczne mc stosują one środków przymusu, lecz środki wycho-
wawcze. Po rozpatrzeniu sprawy komisja pojednawcza może udzielić nagany publicz-
nej, upomnienia lub zobowiązać stronę do wpłacenia na cel społeczny, na przykład
Centrum Zdrowia Dziecka, Narodowy Fundusz Ochrony Zdrowia do 10% wyso-
kości jej miesięcznego wynagrodzenia, ale nie więcej niż 3(X) zł.
Społeczne komisje pojednawcze zyskują sobie w Polsce coraz więcej zwolenników.
Obecnie ponad 60% spraw, którymi zajmują się komisje, kończy się pojednaniem stron
i sprawy te mc trafiają do sądów.
Zasady wymiaru sprawiedliwości
Wymiar sprawiedliwości w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wykonywany jest
zgodnie z ustalonymi zasadami. Do najważniejszych należą:
— zasada niezawisłości sędziowskiej,
— zasada jawności postępowania,
— zasada prawa oskarżonego do obrony,
— zasada prawdy obiektywnej.
Zasada niezawisłości sędziowskiej oznacza, że sędziowie i ławnicy rozpatrujący
i rozstrzygający sprawy powinni kierować się wyłącznie ustawami. Nikt nie może wy-
dawać im w zakresie oceny dowodów, orzekania o winie i karze żadnych poleceń,
nakazów, instrukcji. Sądy wyższe nie mogą wydawać sądom niższym żadnych więżą-
cych wskazówek co do załatwiania spraw, chyba żc dotyczy to zapatrywania prawnego
(poglądu sądu) i wskazania sądu odwoławczego co do dalszego postępowania. Wówczas*
są one wiążące dla sądu, któremu sprawę przekazano do ponownego rozpoznania.
Sądy wyższe mogą zmieniać orzeczenia sądów niższych tylko w przypadkach i trybie
ustalonym w ustawie.
Zasada jawności postępowania polega na tym, że rozprawy (z wyjątkiem określo-
nych w ustawie) odbywają się jawnie, a więc każdy obywatel, a także przedstawiciel
prasy, radia ma wolny wstęp na salę rozpraw, może przysłuchiwać się rozprawie
i relacjonować jej przebieg. Zasada ta nakłada także na sąd obowiązek publicznego ogła-
szania wyroku i jego uzasadnienia nawet wtedy, gdy rozprawa odbywała się (wyjątki
określa ustawa) przy drzwiach zamkniętych. Jawność postępowania umożliwia sądom
spełnianie funkcji wychowawczej, podnosi zaufanie społeczeństwa do sądqw, a także
umacnia przeświadczenie społeczeństwa, żc wymiar sprawiedliwości istnieje i działa, że
winnego spotyka zasłużona kara, a niewinny jest oczyszczony publicznie z zarzutów na
nim ciążących. Jawność rozpraw stanowi także pewną formę kontroli społeczeństwa
nad działalnością sądów.
68
69
procesu z pomocy obrońcy. W niektórych określonych w ustawie przypadkach
istnieje nawet obowiązek sądu wyznaczenia oskarżonemu obrońcy z urzędu. Zgodnie
z tą zasadą oskarżonemu przysługuje prawo do gromadzenia i przytaczania wszyst-
kich dowodów, które mogą dowieść jego niewinności lub też wpłynąć na wysokość
wymierzonej kary.
Nie mniej ważną jest zasada prawdy obiektywnej. Prawdą obiektywną nazywa-
my zgodność sądów ludzkich z rzeczywistością. Wymiar sprawiedliwości w Polsce
wykonywany jest zgodnie z tą zasadą. Oznacza to, że sądy rozpoznające sprawy obo-
wiązane są do takiego działania, które doprowadzi do wykrycia i ustalenia przebiegu
wydarzeń, właściwości osób i cech zgodnie z rzeczywistością. Tylko wtedy, gdy w toku
działania sądu odtworzy się to, co zdarzyło się w rzeczywistości, będzie można wydać
sprawiedliwe orzeczenie.
Prokuratura
Organem współdziałającym w dokonywaniu wymiaru sprawiedliwości jest pro-
kuratura.
a) Ustrój prokuratury
Prokuratura została powołana do strzeżenia praworządności ludowej, czuwania nad
ochroną własności społecznej, zabezpieczenia poszanowania praw obywateli. Zadania
takie wyznacza prokuraturze Konstytucja PRL w art. 64.
Prokuraturę PRL stanowią: prokurator generalny PRL i podlegli mu prokuratorzy
powszechnych i wojskowych jednostek prokuratury. Do powszechnych jednostek pro-
kuratury7 należą: Prokuratura Generalna PRL oraz prokuratury wojewódzkie i rejono-
we. Wojskowymi jednostkami organizacyjnymi prokuratury są: Naczelna Prokuratura
Wojskowa, prokuratorzy okręgów wojskowych oraz wojskowe prokuratury garni-
zonowe. Na czele prokuratury wojskowej stoi naczelny prokurator wojskowy, który
jest jednym z zastępców prokuratora generalnego. Wszystkie organy prokuratury
podlegają prokuratorowi generalnemu PRL. Organy prokuratury niższego "szczebla są
zobowiązane stosować się do poleceń organów prokuratury szczebla wyższego. Pro-
kuratura podlega Radzie Państwa. Ze swej działalności składa Radzie Państwa sprawoz
dania. Organy prokuratury są niezależne w swej działalności od terenowych organow
władzy i administracji państwowej. Wykonując swe zadania prokuratura kieruje się
zasadą równego traktowania wszystkich obywateli oraz bezstronnością w dzia aniu.
b) Zadania prokuratury
Prokuratura stoi na straży praworządności ludowej. Realizując to zadanie.
— współuczestniczy w wymiarze sprawiedliwości,
— sprawuje nadzór nad wykonywaniem orzeczeń sądowych.
Prokuratorzy dążą do wykrycia przestępstw, ścigają przestępców i czuwają na ty^
by przestępcy- ci byli ukarani Prokuratorzy zatem w przypadku podejrzenia pope nJ
przestępstwa wszczynają postępowanie przygotowawcze. Ma ono doprowa zi
zebrania dowodów winy podejrzanego o dokonanie przestępstwa. Po zgroina
takich dowodów prokuratorzy wnoszą akt oskarżenia do sądu przeciwko po ej rżane
i popierają oskarżenie na rozprawie sądowej. Natomiast gdy zebrane dowody nie dadzą
podstawy do sporządzenia aktu oskarżenia lub też nic uda się wykryć sprawcy prze-
stępstwa — prokuratorzy umorzają postępowanie w tej sprawie. Prokuratorzy czuwają
nad wykonywaniem orzeczeń w sprawac i karnych. Mogą om uczestniczyć też w spra-
wach cywilnych, gdy wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub in-
teresu społecznego. Poza współdziałaniem w wymiarze sprawiedliwości prokuratura
sprawuje kontrolę nad tym, czy terenowe organy administracji państwowej, jednostki
gospodarki uspołecznionej, urzędy i instytucje, organizacje zawodowe, samorządowe,
spółdzielcze i społeczne przestrzegają przy wykonywaniu swoich zadań ustalonego
porządku prawnego.
Celem całej działalności Prokuratury PRL jest ochrona i umacnianie ustroju poli-
tycznego i społeczno-gospodarczego naszego państwa.
Bardzo istotną działalnością tak sądów jak i prokuratury i innych organów stoją-
cych na straży praworządności w PRL jest ich działalność zapobiegawcza, mająca na
celu eliminację przyczyn naruszania norm prawnych. W realizacji tej funkcji organy
państwowe powinny, co podkreśla się w uchwale VII Zjazdu PZPR, jak najszerzej
współdziałać ze społeczeństwem.
Adwokatura
Niezmiernie ważną funkcję w zakresie ochrony praworządności w PRL spełnia
adwokatura, którą tworzą wszyscy adwokaci i aplikanci adwokaccy.
Podstawowym zadaniem adwokatury jest udzielanie pomocy prawnej tak obywa-
telom jak i instytucjom, urzędom i jednostkom gospodarki uspołecznionej. Adwokaci
pełnią rolę obrońcy w procesie karnym, zastępują strony w procesach cywilnych i admi-
nistracyjnych, pomagają sporządzić lub sporządzają dla swoich klientów umowy i inne
dokumenty, a także udzielają porad prawnych.
Obok tych funkcji adwokatura spełnia także doniosłą rolę w zakresie ochrony pra-
worządności — ładu i porządku wewnętrznego w PRL, współdziałając z sądami, pro-
kuraturą i innymi organami państwowymi.
Ludowe Wojsko Polskie
Rodowód ludowego Wojska Polskiego
Ludowe Wojsko Polskie zrodziło się w okresie bohaterskich Tzmagań narodu pol-
skiego z hitlerowskim najeźdźcą. O jego powstaniu, charakterze i dalszym rozwoju
zadecydowało kilka ważnych czynników.
Naród polski nie pogodził się z klęską wrześniową. Nic utożsamia! jej z przegraną
wojną i nigdy nic zaprzestał walki o niepodległość. Głównym źródłem niezłomnej po-
stawy narodu w walce o wyzwolenie kraju było żarliwe umiłowanie ojczyzny i wol-
ności. Wszystkie chlubne tradycje sprawiedliwych wojen prowadzonych przez
naród w tysiącletniej przeszłości oraz walk toczonych na rodzimej ziemi i ob-
71
70
vnfl
partyzantów zawiązane na po
Szlak bojowy Wojska Polskieg
Odra
czyźnie pod patriotycznym i interndcjonalistycznym hasłem „Za wolnoś
Waszą i Naszą” legły u podstaw ludowego Wojska Polskiego.
Tradycje te określiły charakter ludowych sił zbrojnych
skutecznie zrealizować narodowowyzwoleńcze i rew
przy pomocy żołnierzy Armii Radzieckiej oraz ws
o nowy, praw
kiej wyzwi
patriotyczne,
pomogły ich żołnierzom
olucyjne zadania: wyzwolić kraj
żołnierzy Armii Radzieckiej oraz współuczestniczyć w walce klasowej
dzixyic demokratyczny kształt Polski. Przynosząc u boku Armii Radziec-
olenic narodowi, ludowe Wojsko Polskie urzeczywistniało pragnienia
które ożywiały walczących z najeźdźcą żołnierzy również innych
antyhitlerowskich formacji wojskowych i konspiracyjnych. Stało się więc spadkobiercą
ich patriotyczn
są drogie sercu
cznc co w Kraju
ZSRR
om hitle-
wojskowe. Na de-
wojny światowej froncie radziecko-niemieckim pojawiła się
r kraju oddziałami partyzanckimi Gwardii Ludowej regu arna
polska siła zbrojna. Miało to doniosłe następstwa dla Polski. Dla podkreślenia ro t i wag
bitwy pod Lenino, dzień 12 października uznano za Dzień Wojska Pols ,CS°’
W połowic marca 1944 r. zakończono formowanie 1 Korpusu Polskich Si roJ
nych w ZSRR, a 19 marca rząd radziecki w oficjalnym komunikacie wyraził zgo ę na
dalszą rozbudowę polskich sił zbrojnych i utworzenie Armii Polskiej.
Zalążkiem dzisiejszych Sił Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej były
utworzone przez Polską Partię Robotniczą w kraju, wiosną 1942 r., grupy i oddziały
partyzanckie Gwardii Ludowej, a następnie powołanej przez KRN Armii Ludowej oraz
regularne jednostki wojskowe, które powstały w 1943 r. w Związku Radzieckim
z inicjatywy Związku Patriotów Polskich. f
ZPP głosił
Polska Partia Robotnicza. Starania ZPP w sprawie utworzenia na terytorium
polskiej dywizji w celu wspólnej walki z Armią Radziecką przeciw
rowskim zostały uwieńczone powodzeniem. .
12 — 13 października 1943 r. 1 Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki stoczy a
bitwę pod Lenino. Znaczenie tej bitwy wyszło daleko poza ramy
cydującym o losach II
w ślad za walczacvmi >
najeźdźcą żołnierzy również innych
_ . 'iercą
ych czynów bojowych. Dlatego tradycje ludowego Wojska Polskiego
każdego Polaka.
Ludowe Wojsko Polskie wiążc swój rodowód z ideologią i działalnością polityczną,
wojskową i organizacyjną lewicy demokratycznej, szczególnie komunistów polskich.
Konkretny program walki o wyzwolenie kraju i nowy kształt jego ustroju opracowała
Polska Partia Robotnicza. Partia zespoliła wysiłek walki zbrojnej z okupantem z dą-
żeniami narodu do rewolucyjnych reform społecznych.
Ludowe Wojsko Polskie wyrosło w liczącą się w koalicji antyhitlerowskiej armię
dzięki wszechstronnej pomocy Związku Radzieckiego i Armii Radzieckiej.
v odkomenderowaniu do polskich dywizji i armii instruktorów
tylko pomogli w szkoleniu polskich żołnierzy, ale razem z nimi
poszli w bój. Radziecki przemysł wojskowy wyposażył nasze wojsko w nowoczesną
broń.
Braterstwo broni polskich i radzieckich żołnierzy
lach bitew pogłębiło się w czasie pokoju i dziś stanowi chlubny dorobek Wojska Pol
W czerwcu 1944 r. Armia Radziecka rozpoczęła ofensywę na Białorusi. W skła
dzie biorących w tej operacji wojsk znajdowała się Armia Polska. 20 lipca przekroczył
Bug artylcrzyści polscy, a za nimi nadciągnęły jednostki piechoty. 21 lipca 194/ '
Krajowa Rada Narodowa wydała historyczny dekret o scaleniu Armii Ludowej z Anni
Polską w ZSRR i utworzeniu jednolitego Wojska Polskiego. Tym samym dekretem
powołano do życia Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego. Akt ten był wyrazem
ogarniającej cały naród dążności do jednoczenia sił w jednolitym froncie przeciw
okupantowi aż do ostatecznego zwycięstwa. Został podjęty olbrzymi wysiłek organi-
zacyjny związany z formowaniem nowych jednostek wojskowych w celu zwiększenia
udziału Wojska Polskiego w decydującej fazie wojny. Przystąpiono też do tworzenia
terenowej administracji wojskowej, której celem było przeprowadzenie na wyzwala-
nych obszarach zaciągu ochotniczego, mobilizacji i rejestracji ludności do służby woj-
skowej.
Oddziały Armii Ludowej znajdujące się na okupowanych terenach nadal prowadziły
zacięte boje partyzanckie. Ogółem Armia Ludowa stoczyła 1200 większych bitew.
Do najważniejszych należą : bitwa pod Rąblowem, boje w lasach Janowskich i Puszczy
Solskiej, bitwa pod Ewiną i pod Radoszycami. Również część oddziałów Batalionów
Chłopskich, Armii Krajowej i innych organizacji wojskowych współdziałała w wyzwa-
laniu tej części kraju.
Jednostki 1 Armii Wojska Polskiego kontynuowały swój szlak bojowy. Oddziały
1 i 2 dywizji piechoty po zajęciu obronnych pozycji, na przełomie lipca i sierpnia
1944 r., prowadziły wa ki o opanowanie przyczółków na zachodnim brzegu Wisły
w rejonie Dęblina i Puław. 1 Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte wspól-
nie z gwardzistami radzieckimi stoczyła pod Studziankami zwycięską bitwę z przewa-
żającymi silami niemieckimi, przyczyniając się tym samym do utrzymania przyczółka
warccko-magnuszcwskicgo. W północnej części tego przyczółka główne siły 1 Armii
Wojska Polskiego prowadziły walki obronne do 12 września. W walkach pod Warką
wzięła udział po raz pierwszy mieszana dywizja lotnicza Wojska Polskiego. Z utrzy-
manego przyczółka na Wiśle ruszyło potem do ofensywy pięć armii radzieckich liczą-
cych około 503 tys. żołnierzy. Jednostki 1 Armii usiłowały przyjść z pomocą powstań-
czej Warszawie. Utworzyły przyczółki na Wiśle, wykazując w walkach szczególną
zawziętość i ofiarność. Poniosły jednak duże straty i nic osiągnęły celu.
W wyniku przeprowadzonej mobilizacji, na wyzwolonych obszarach kraju powsta-
ły nowe jednostki. Została utworzona 2 Armia Wojska Polskiego.
W styczniu 1945 r. ruszyła zimowa ofensywa wyzwoleńcza Armii Radzieckiej.
W jej ramach została przeprowadzona silami 1 Frontu Białoruskiego operacja wiślano-
-odrzańska, którą poprzedziły walki o wyzwolenie Warszawy, zwane operacją war-
szawską. W oswobodzeniu stolicy — Warszawy, wzięły udział wszystkie siły 1 Armii
Wojska Polskiego, współdziałając z radzieckimi 47 i 61 armiami ogólno wojskowym i
oraz 2 armią pancerną. 17 stycznia 1945 r. o godzinie 14.00 dowódca 1 Armii W1
zameldował rządowi polskiemu o wyzwoleniu Warszawy. 19 stycznia odbyła się
w Warszawie historyczna defilada wojskowa.
Następnym zadaniem, jakie wykonała 1 Armia, było zabezpieczenie prawego skrzy
la 1 Frontu Białoruskiego poprzez manewr w kierunku Bydgoszczy. W bezpośrednim
wyzwoleniu tego miasta wzięła udział 1 brygada pancerna. Ciężkie walki stoczy y
jednostki 1 Armii WP, biorąc udział w przełamaniu potężnych umocnień Wału I o
morskiego. Walki trwały od końca stycznia do 7 marca 1945 r. Od 8 do 18 marca
główne siły 1 Armii Wojska Polskiego w ramach operacji pomorskiej walczyły o Ko-
łobrzeg — silnie umocnioną twierdzę nadmorską, a 1 Brygada Pancerna im. Bohate-
rów Westerplatte wzięła udział w szturmie na Gdynię i w walkach o wyzwolenie
Gdańska. Granica Polski na Odrze, Nysie Łużyckiej i Bałtyku została krwawo
okupiona. W walkach o Pomorze poległo lub zostało rannych ponad 20 tys. żołnierzy
polskich.
W połowie kwietnia 1945 r. z zachodnich granic Polski, z linii Odry i Nysy Łu-
życkiej, rozpoczęła się operacja berlińska, kończąca drugą wojnę światową. W tym
ostatnim akordzie wojny, we współdziałaniu z radzieckimi siłami zbrojnymi wzięło
udział ludowe Wojsko Polskie siłami 1 i 2 Armii, 1 korpusu pancernego, 1 korpusu
lotnictwa oraz wielu samodzielnych oddziałów z odwodu Naczelnego Dowództwa.
Była to potężna siła bojowa, licząca 410 tys. ludzi, z czego około 200 tys. żołnierzy
w jednostkach bojowych, uzbrojonych w nowoczesną broń piechoty, działa, czołgi,
samoloty. Po sforsowaniu Odry jednostki 1 Armii Wojska Polskiego brały udział
w zdobywaniu Berlina 1 w operacjacłi na zachód od Berlina w kierunku Łaby. 12 tys.
polskich żołnierzy walczyło na ulicach Berlina. 2 maja 1945 r. o godzinie 8.35
pod Bramą Brandenburską doszło do spotkania kościuszkowców z żołnierzami ra-
dzieckimi z 4 korpusu pancernego gwardii, którzy nacierali z przeciwnej strony. Flaga
polska obok radzieckiego sztandaru powiewała nad Berlinem.
2 Armia Wojska Polskiego po sforsowaniu Nysy Łużyckiej, przełamała cztery
rubieże obronne i nacierała w kierunku Budziszyna i Drezna. Odpierała następnie w za-
ciętych bojach wojska hitlerowskie, usiłujące wyjść na tyły zgrupowania Armii Ra-
dzieckiej nacierającej na Berlin. 2 Armia WP uczestniczyła także w operacji praskiej na
terenie Czechosłowacji.
Wartość żołnierskiego czynu i udziału ludowego Wojska Polskiego w roz-
biciu faszyzmu miała nie tylko znaczenie wojskowe, ale i moralno-polityczne.
Obecność żołnierza polskiego w zdobytym Berlinie była wyrazem zwy-
cięstwa idei i celów politycznych, nakreślonych przez Polską Partię Robotni-
czą w latach najbardziej tragicznych dla naszej ojczyzny.
Znaczący wkład do ostatecznego zwycięstwa nad faszystowskimi Niemcami wnieśli
także żołnierze polscy walczący na innych frontach. Krew przcz nich przelana jest
równie cenna, jak tych, co szli do kraju najbliższą drogą. Wałczyli z dala od ojczystej
ziemi, często pod kierownictwem wojskowym, które reprezentowało obcą ludowemu
Wojsku Polskiemu myśl polityczną. Historia oceniła najwyżej wkład w zwycięstwo
tych, którzy zwyciężali nad Bugiem, Wisłą i Odrą. Oni wcielili w życie program poli-
tyczny polskiej lewicy, przywrócili ojczyźnie piastowskie ziemie, a ich czyn położył
trwałe podwaliny pod gmach Polski Ludowej.
Udział ludowego Wojska Polskiego w zwycięstwie koalicji antyhitlerow-
skiej umożliwił sformułowanie i zrealizowanie najkorzystniejszych dla Polski
postulatów politycznych dotyczących prawdziwie demokratycznego ustroju
państwa polskiego oraz uznania przez zwycięskie mocarstwa prawra Polski
do granic na Odrze i Nysie Łużyckiej.
Wojsko Polskie w budowie nowej Polski
Zwycięskie zakończenie wojny i nastanie czasu pokoju spowodowało przejście
Wojska Polskiego na stopę pokojową. Rozformowano część jednostek wojskowych,
przystąpiono do tworzenia nowych rodzajów wojsk, reorganizacji administracji wojl
skowcj.
W maju 1945 r. powołano Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego w celu
wajki z reakcyjnym podziemiem zbrojnym i ochrony ważnych obiektów. W czerwcu
tegoż roku utworzono Wojska Ochrony Pogranicza, a w lipcu rozpoczęto formo-
wanie Marynarki Wojennej. Zreformowano Ministerstwo Obrony Narodowej
i podzielono terytorium kraju na okręgi wojskowe. Udoskonalono sieć szkolnictwa
wojskowego, powołano instytuty naukowo-badawcze i ośrodki doświadczalne.
Równolegle z działalnością organizacyjno-szkoleniową wojsko uczestniczyło
w zagospodarowaniu kraju i likwidacji skutków wojny. Akcja żniwna i rozmino-
wanie zostały uznane za podstawowe zadania bojowe wszystkich oddziałów wojsko-
wych na terenie całego kraju. Żołnierz orał, siał i kosił. W maju 1945 r. wprost z frontu
skierowano do akcji rozminowania wszystkie jednostki saperskie. Pracowały 33 bata-
liony polskie i wydzielone jednostki Armii Radzieckiej. W latach 1945 — 1948 saperzy
usunęli lub unieszkodliwili ponad 14,5 min min, około 34 min sztuk amunicji artyle-
ryjskiej i oczyścili prawic 250 tys. km2 terenu, w tym 400 tys. ha ziemi ornej, około 50
tys. wsi i osiedli oraz blisko 2 tys. większych obiektów. W akcji rozminowania w latach
1945 — 1948 poległo 424, a rannych zostało 587 saperów. Wojsko budowało mosty
i drogi, pomagało w odgruzowywaniu stolicy i innych miast, w budowie szpitali,
szkól i domów mieszkalnych. Żołnierze nieśli pomoc władzom terenowym w utrwa-
laniu polskości na ziemiach odzyskanych, wspierali demokratyczne organizacje i młodą
administrację. Wojsko przewiozło do nowych miejsc osiedlenia 1,3 min osadników
i opiekowało się nimi.
Ludowe Wojsko Polskie uczestniczyło w spełnianiu zadań stojących przed
państwem, a związanych z umocnieniem władzy ludowej. Jako armia nowego
typu stanowiło nieodłączną część mechanizmu państwa ludowego, było jego
podporą i orędownikiem.
Szczególnie ważna rola przypadła wojsku w rozbiciu reakcyjnego podziemia
zbrojnego. W larach 1945—1947 wojsko, współdziałając z organami bezpieczeństwa
i milicji, przeprowadziło wiele akcji, likwidując zbrojne oddziały ukraińskiego ruchu
nacjonalistycznego (UPA) oraz uczestnicząc w zwalczaniu rodzimego podziemia
reakcyjnego. W 1946 r., w okresie referendum, a następnie wyborów do Sejmu Usta-
wodawczego, które zostały przeprowadzone w 1947 r., wojsko na tysiącacli wieców
popularyzowało program bloku stronnictw demokratycznych. Uczestnicząc w kształ-
towaniu oblicza politycznego Polski, umacniało swój ludowy charakter i rozwijało
socjalistyczną świadomość żołnierzy. Był to niezwykle ważny etap
wej współczesnych sil zbrojnych naszego kraju.
na drodze rozwojo-
76
Wojsko Polskie na straży bezpieczeństwa kraju i pokoju
KI - ' ' \
Na dalszy rozwój i charakter Wojska Polskiego duży wpływ wywarł okres ostrych
napięć w stosunkach międzynarodowych w latach 1949—1955. Zorganizowanie przez
państwa imperialistyczne ugrupowań militarnych (NATO, SEATO, CENTO),
wojna w Korei i szantaż atomowy Stanów Zjednoczonych, utworzenie w 1955 r.
zachodnioniemieckiej armii - Bundeswehry - stworzyły poważne zagrożenie dla
państw socjalistycznych. Zapewnienie bezpieczeństwa krajowi wymagało znacznej roz-
budowy Wojska Polskiego i jakościowego doskonalenia poszczególnych rodzajów
wojsk. Powstała potrzeba rozszerzenia zasad, które legły u podstaw dotychczasowych
dwustronnych układów obronnych zawieranych przez państwa socjalistyczne. 14 maja
1955 r. został podpisany obronny Układ Warszawski zapewniający krajom so-
cjalistycznym zbiorowe bezpieczeństwo. Został przyśpieszony rozwój przemysłu
obronnego Polski, który zaczął wytwarzać zasadnicze typy uzbrojenia, a zwłaszcza
czołgi, działa, okręty wojenne oraz sprzęt wojskowy. Modernizacji poddane zostały
wszystkie rodzaje sił zbrojnych i wojsk. W wojskach lądowych rozbudowano jednostki
pancerne i zmechanizowane oraz podniesiono ich siłę ogniową. Lotnictwo otrzymało
samoloty odrzutowe, powstały nowe typy jednostek pływających marynarki wojen-
nej. Wszystkie rodzaje wojsk zostały wyposażone w stacje radiolokacyjne, nowoczesne
środki łączności, maszyny inżynieryjne oraz potrzebne pojazdy specjalne. W szkoleniu
żołnierzy uwzględniono prowadzenie działali w warunkach użycia broni jądrowej.
W parze z tymi jakościowymi zmianami w organizacji, uzbrojeniu i wyposażeniu
wojsk nastąpiła rozbudowa szkolnictwa wojskowego w celu zaspokojenia zapotrze-
bowania wojska na specjalistów o wysokich kwalifikacjach. Obok istniejącej od 1947 r.
Akademii Sztabu Generalnego powstała Wojskowa Akademia Polityczna, Wojskowa
Akademia Techniczna, Wyższa Szkoła Marynarki Wojennej, inne szkoły oficerskie oraz
ośrodki i instytuty naukowe. Później została utworzona Wojskowa Akademia Medycz-
na (1957 r.).
W 1956 r. powstały Zjednoczone Siły Zbrojne państw — sygnatariuszy Układu
Warszawskiego. Zrodziła się siła obronna państw wspólnoty socjalistycznej, w której
naSże wojsko stanowi jedno z ważniejszych ogniw. W 1960 r. zakończono proces cał-
kowitej motoryzacji i mechanizacji wojska, co przystosowało je do przewidywanych
warunków współczesnego pola walki. Chodziło głównie o zapewnienie wojsku dużej
ruchliwości i odporności na działanie broni jądrowej.
Sytuację polityczno-militarną w latach 1961 — 1970 cechowały ostre napięcia mię-
dzynarodowe, mimo oznak odprężenia i realizmu w polityce państw kapitalistycznych.
Na skutek agresywnych poczynań imperializmu świat znajdował się w obliczu
wojny. Dlatego w latach sześćdziesiątych zostały podjęte niezbędne przedsięwzięcia
w celu przygotowania państwa do funkcjonowania w warunkach- zagrożenia i wojny.
Chodziło nie tylko o sprawy dotyczące sił zbrojnych, ale również o całe zaplecze, a
więc społeczeństwo i ekonomikę kraju.
Przeobrażenia wojska od 1961 r. poszły w kierunku dalszego przezbrajania w nowo-
czesny sprzęt bojowy, szczególnie rakietowy i elektroniczny. Było to wynikiem postępu
technicznego i rozwijających się możliwości naszego przemysłu. Pojawiły się środki bo-
jowe i typy uzbrojenia o najwyższych wartościach technicznych i właściwościach bo-
organizacji wo
10w5ch, mc znanvch w drugiej wojnie światowej. Równocześnie podjęto doskonalenie
organizacji wojsk, szkolenie specjalistów i obsługi remontowej. Siły Zbrojne PRL pcj
względem nowoczesności znalazły się wśród czołowych armii Europy.
Współczesny stan i struktura Wojska Polskiego
Obecna koncepcja obronna kraju i nowoczesność Sił Zbrojnych PRL <4 wynikiem
dorychciasowej drogi rozwojowej ludowego Wojska Polskiego, jego przeobrażeń
1 doświadczeń. Ukwtałtowują je równocześnie potrzeby wynikające z oceny zagrożenia
kraju 1 kierunków' rozw’oju sytuacji polityczno-militarnej w świecie.
Współczcsm stan uzbrojenia i techniki umożliwia zaatakowanie i zniszczenie waż-
nsch obiektów niemal w każdym punkcie globu ziemskiego. Zaciera się więc granica
międzx frontem a zapleczem. Cały obszar kraju i całe społeczeństwo mogą stać się przed-
miotem bezpośrednich ataków samolotów i rakiet — przcnosicieli broni jądrowej.
Na wypadek więc konfliktu zbrojnego wymagane jest me tylko posiadanie nowoczesnej
armii Potrzebne jest również przygotowanie odpowiednich sil przeznaczonych do
obrony terytorium kraju. Cały organizm państwowy, a więc administracja, przemysł,
rolnictwo, komunikacja, handel, łączność i inne dziedziny życia i pracy kraju, jak
również całe społeczeństwo muszą być przysposobione do działania w warunkach
zagrożenia 1 użycia wf wojnie broni jądrowej 1 innych współczesnych środków rażenia.
Temu celowi służy m.in. system przedsięwzięć obronnych realizowanych w czasie
pokoju, zwany obroną cywilną.
Siłv Zbrojne pod względem przeznaczenia dzielą się, zgodnie z przyjętą koncepcją
obronną, na wojska operacyjne 1 wojska obrony terytorium kraju.
Wojska operacyjne przeznaczone są do działań militarnych na tzw. froncie ze-
wnętrznym, a więc do udziału w składzie Zjednoczonych Sil Zbrojnych Układu War-
sza wskicgo.
Wojska obrony terytorium kraju są przeznaczone do zwalczania zbrojnej działal-
ności nieprzyjaciela na obszarze kraju, obrony powietrznej oraz likwidacji skutków
uderzeń jądrowych, czyli do działania na tzw. wewnętrznym froncie obrony. I w tego
typu działaniach wysiłek obronny własnych sił zespala się z wysiłkiem obronnym bra-
tnich państw' socjalistycznych, a zwłaszcza Związku Radzieckiego. Przykładem tego jest
konieczność wspólnej organizacji sieci rozpoznania, systemu powiadamiania oraz
alarmowania o niebezpieczeństwie nalotów.
Siły Zbrojne PRL składają się z następujących rodzajów sił zbrojnych: wojsk lą o-
wych, wojsk lotniczych, wojsk obrony powietrznej kraju oraz marynarki wojennej.
Podział ten wynika z ich przeznaczenia, zadań i uzbrojenia. .
Wojska lądowe są przeznaczone do wykonywania zadali bojowych na ą Z1C'
Współdziałają ściśle z lotnictwem, a podczas działań na wybrzeżu — z marynarką wo-
jenną. Dzielą się na: wojska zmechanizowane, pancerne, rakietowe, artylerii, o tony
przeciwlotniczej, powietrzno-desantowe, wewnętrzne, ochrony' pogranicza, wojs
specjalne: inżynieryjne, chemiczne, łączności, radiotechniczne, samochodowe, drogowe
i kolejowe; służby: czołgowo-samochodową, kwatermistrzowskie i inne.
Lotnictwo jest bardzo ważnym środkiem walki, obrony przeciwlotniczej, rozpo-
znania, wysadzania desantów powietrznych oraz przewożenia wojsk i środków' materia
łowych. Ze względu na rodzaj wykonywanych zadań, typów samolotów 1 ich uz ro-
78
jenia wojska lotnicze dzieli się na lotnictwo: myśliwskie, myśli wsko-szturmowe, myś-
liwsko-bombowc, rozpoznawcze, transportowe i pomocnicze.'
Wojska obrony powietrznej kraju osłaniają od uderzenia z powietrza ważne re-
jony, ośrodki polityczno-administracyjne i przemysłowe, węzły komunikacyjne i inne
obiekty. Dysponują rakietami, artylerią przeciwlotniczą, lotnictwem myśliwskim,
icdnostkami wojsk specjalnych: radiotechnicznych, łączności, chemicznych, rozpozna-
nia radioelektronicznego i innych.
Marynarka wojenna jest przeznaczona do prowadzenia działań wojennych na
morzu. Samodzielne działania prowadzi w walce z siłami morskimi nieprzyjaciela.
Wspólnie działa z wojskami lądowymi podczas walki z nieprzyjacielem na obszarze
przybrzeżnym. W obu przypadkach współdziała z lotnictwem. W skład marynarki
wchodzą: okręty podwodne, okręty nawodne, lotnictwo morskie, artyleria nadbrzeż-
na oraz wojska specjalne i służby.
Nowocześnie uzbrojone, wy posażone i zorganizowane Wojsko Polskie jest woj-
skiem ludowym. Nie występują w mm sprzeczności między żołnierzami a kadrą
dowódczą i państwem. Oficerowie, podobnie jak inni żołnierze, wywodzą się ze
środowisk robotniczych, chłopskich i inteligenckich. Państwo socjalistyczne działa
w interesie tych klas i warstw społecznych.
Wojsko Polskie, jak każda współczesna armia socjalistyczna, spełnia funkcje ze-
wnętrzne i funkcje wewnętrzne. Obrona ojczyzny, jej niepodległości i ustroju socja-
listycznego, a także pokoju należy do funkcji zewnętrznej. Natomiast funkcja wewnętrz-
na polega na aktywnym i stale rosnącym udziale wojska w życiu społeczeństwa
i w rozwoju kraju. Stosownie jednak do innych potrzeb i możliwości punkt ciężkości
funkcji wewnętrznej przesunął się na spełnianie zadań idcowo-wychowawczych, orga-
nizacyjno-technicznych i naukowo-gospodarczych. Należą do nich m.in.: udział wojska
w dużych operacjach gospodarczych, prace z dziedziny konstrukcji maszyn, automa-
tyki, elektroniki, wytrzymałości materiałów, konserwacji metali itp. Wojsko i jego
kadra naukowa wnosi także swój wkład w rozwój nauk społecznych.
Wojsko Polskie szkołą wychowania obywatelskiego
Wojsko szczególną wagę przykłada do pracy ideowo-wychowawczej z żołnierzami,
którą prowadzą dowódcy, aparat polityczny, organizacje partyjne oraz koła Związku
Socjalistycznej Młodzieży Polskiej. Praca ta przyczynia się skutecznie do pogłębienia
socjalistycznej świadomości żołnierzy, do wzorowego spełniania przez nich powinności
służby i szkolenia oraz pobudza do aktywności społecznej. W trakcie odbywania służby
wojskowej młodzież obsługuje najbardziej nowoczesne urządzenia techniczne i skompli-
kowany sprzęt, co umożliwia zdóbywanie konkretnych kwalifikacji przydatnych potem
w różnych zawodach i specjalnościach cywilnych.
Przejawem i konsekwencją kształtowania socjalistycznych postaw jest także udział
żołnierzy w realizacji ogólnonarodowych czynów i inicjatyw społecznych. Ich wysiłek
ucieleśniony jest w tysiącach obiektów użyteczności publicznej wznoszonych na terenie
kraju, w uratowanym mieniu ludzkim w czasie klęsk żywiołowych w oddanej krwi na
potrzeby lecznictwa, w dorobku kulturalno-oświatowym. Ludowe Wojsko Polskie
jest więc wielką szkołą państwowego myślenia i obywatelskiego działania.
Milicja Obywatelska
80
Utworzenie Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa
Milicja Obywatelska powstała w zaraniu Polski Ludowej. Już PKWN
Manifeście lipcowym nakazał natychmiastowe rozwiązanie Policji p - W SWoim
granatowej, działającej przed wojną i w okresie okupacji, a skonrpronut^andt^'
pracą z okupantem hitlerowskim. J wspoi-
PKWN w. Manifeście zwracał się do rad narodowych, aby tworzyły Milicie OL
watelską w celu utrzymania porządku i bezpieczeństwa. W ciągu nicrwszuA • •
na wyzwolonych obszarach Polski powstały liczne komendy i posterunki Mo'7
których kierowańi byli przede wszystkim partyzanci, zwłaszcza z Armii Ludowe”
i Batalionów Chłopskich. Także kadry Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego’ rekru-
towały się głównie z żołnierzy Wojska Polskiego i członków PPR. Ponad”?!)0/ mi-
licjantów i pracowników urzędów bezpieczeństwa legitymowało się robotniczym p<ć
chodzeniem i członkostwem PPR. Dekretem PKWN z 7 października 1944 r. na-
stąpiło formalne powołanie Milicji Obywatelskiej oraz aparatu bezpieczeństwa pu-
blicznego. Dekret, zatwierdzony później przez KRN, regulował zadania i uprawnienia
MO oraz urzędów bezpieczeństwa.
Odtąd 7 października stał się dniem corocznie obchodzonym przez funkcjonariu-
szy MO, SB i ORMO przy szerokim udziale społeczeństwa i władz polityczno-pań-
stwowych.
Nowy aparat porządku i bezpieczeństwa publicznego w 1944 r. tworzono od pod-
staw, na nowych zasadach i w bardzo trudnych warunkach trwającej jeszcze 11 wojny
światowej, gdy znaczna część kraju znajdowała się pod okupacją. Działający od lipca
1944 r. Resort (to jest ministerstwo) Bezpieczeństwa Publicznego nnisiał pokony-
wać ogromne trudności potęgowane przcz kontrrewolucyjną działalność reakcyjnego
podziemia. Wsteczne siły bowiem narzuciły walkę młodej władzy ludowej i usiłowały
przywrócić kapitalizm w Polsce.
Milicja Obywatelska i Służba Bezpieczeństwa
w walce z wrogami Polski Ludowej
W tej sytuacji władza ludowa wyznaczyła Milicji Oby w• j ustroju
czeństwa odpowiedzialne zadania: ochronę tworzącej się w awadzenie
ludowo-demokratycznego, ochronę spokoju i porządku pubtogo, P
dochodzeń, ściganie przestępstw oraz wykonywań,e zleceń adnuntstracyj .
wych i prokuratorskich przewidzianych prawem. składową ludo-
Organy bezpieczeństwa i Milicji Obywate s ej y y .. • p odstawo-
wo-demol$ratycznego aparatu państwa, który oc an! ^negO budownic-
wych przedsięwzięć, warunkujących rozpoczęte socj { przemydu-
twa w Polsce, takich jak: reforma rolna, nacj ona izaj ^^ upewniały
Tysiące milicjantów i funkcjonariuszy urzędów P
1 Obecnie Służba Bezpieczeństwa (SB).
spokój i bezpieczeństwo lokali wyborczych podczas referendum ludowego
i wyborów do Sejmu Ustawodawczego.
W pierwszym okresie tworzenia ludowej państwowości funkcjonariusze MO i SB
byli szczególnie atakowani przez siły antykomunistyczne, począwszy od skrajnych ugru-
powań spod znaku UPA czy rodzimych Narodowych Sil Zbrojnych (NSZ) do pod-
ziemia poakowskiego: Z młodą władzą ludową w latach 1944 — 1948 podjęło walkę po-
nad 1300 różnych nielegalnych organizacji nacjonalistycznych i burżuazyjnych oraz
zbrojnych grup bandyckich, w skład których wchodziły tysiące osób. Reakcyjne pod-
ziemie polityczne i zbrojne dokonywało różnych aktów antypaństwowych i terrory-
stycznych, w tym morderstw członków PPR, ZWM, funkcjonariuszy MO, SB, żoł-
nierzy KBW, WOP, WP i Armii Radzieckiej oraz innych obywateli o przekonaniach
demokratycznych, którzy popierali władzę ludową w Polsce.
Przez kilka lat organa MO i SB prowadziły walkę ze wszystkimi formami wrogiej,
reakcyjnej działalności. Zwalczały szpiegostwo, sabotaż, a przede wszystkim zbrojne
bandy terrorystyczne i rabunkowe.
W walce o utrwalenie władzy ludowej w Polsce oraz w czasie wykonywania różno-
rodnych, na ogół niebezpiecznych, zadań w służbie ludowej ojczyzny i społeczeństwa
poległo prawie 7 tys. milicjantów, funkcjonariuszy SB i ormowców.
Na I Zjeździe PPR o funkcjonariuszach MO i SB padły słowa: „Szli wszędzie, do-
kąd ich partia posłała: tych wszystkich, dzisiaj często zapomnianych, nieznanych i nie
ujętych w rejestr bojowników wolności i wyzwolenia, którzy w tej walce oddali swe
życie, wydał ze swego łona naród polski — wychowała zaś i prowadziła nasza partia —
Polska Partia Robotnicza”.
Działalność MO i SB zyskała pełne uznanie partii i mas pracujących oraz władz
naczelnych państwa. W rezolucji uchwalonej przez Sejm 1 lipęa 1947 r. czytamy:
„Sejm wyraża uznanie funkcjonariuszom MO, Korpusowi Bezpieczeństwa Wewnę-
trznego i Urzędom Bezpieczeństwa Publicznego za pełną trudności i niebezpieczeństw
pracę i walkę z elementami przestępczymi zarówno kryminalnymi, jak i reakcyjno-fa-
szystowskimi”.
Walce toczonej przez MO i SB towarzyszyło szerokie wsparcie społeczeństwa
polskiego, dzięki czemu mogła nastąpić klęska antyludowego podziemia. Zwycięstwo
nad reakcją, choć nie pozbawione ofiar poniesionych także i przez społeczeństwo, przy-
niosło wreszcie krajowi spokój, a milionom Polaków — wewnętrzne bezpieczeństwo
i możliwość twórczej pracy.
Dla ugruntowania wewnętrznego bezpieczeństwa przeprowadzono wielką akcję
przejęcia broni z nielegalnego posiadania. Broń ta, ukryta na ogół w czasie wojny
i w pierwszych latach po wyzwoleniu, stanowiła poważne niebezpieczeństwo. Dzięki
tzw. akcji rozbrajania terenu, do której cenny udział wniosło społeczeństwo, odzyskano
wiele tysięcy sztuk broni. W wyniku tej akcji nastąpił duży spadek liczby najgroźniej-
szych przestępstw, to jest dokonanych z bronią w ręku.
Na straży porządku i bezpieczeństwa
Obecnie, poza „tradycyjnym” obowiązkiem zapewniania spokoju, porządku i bez-
pieczeństwa w państwie, MO i SB wypełniają inne trudne zadania. Wspólnie z wymia-
rem sprawiedliwości, prokuraturą, przy pomocy władz państwowych i społeczeństwa
6 — Polska współczesna
81
Warszawa. Patrol drogowy MO na Trasie Łazienkowskiej
mienie ogólnonarodowe i indywidualne, interesy państwa i narodu. Z każdym rokiem
w pracy tvch służb coraz bardziej przejawia się inne pozytywne zjawisko — wykry-
walność sprawców przestępstw. Dziś ogólna wykrywalność przestępców sięga 90%,
co jest świadectwem wysokiej efektywności pracy MO i SB. Sukcesy te są możliwe
dzięki nowoczesnemu wyposażeniu milicji i Służby Bezpieczeństwa, odpowiedniemu
wyszkoleniu kadr i ich sprawnemu działaniu.
Współczesna Milicja Obywatelska i Służba Bezpieczeństwa opierają swą działal-
ność na naukowych zasadach organizacji pracy. Dysponują najnowocześniejszymi
środkami, które ułatwiają sprawne wykonywanie postawionych przed nimi zadań.
Wyposażone są w nowoczesne techniczne środki łączności, dzięki którym każdy oby-
watel w każdej chwili może zwrócić się o pomoc. Pogotowie milicyjne posiadające
szybkie samochody, motocykle, łączność telefoniczną, radiową i telewizyjną przez całą
dobę pilnuje spokoju w polskich miastach i wsiach. Funkcjonariusze MO wyposażeni
są w miniaturowe radiotelefony, za pomocą których otrzymują od swoich przełożo-
nych informacje o zgłoszonych przez obywateli prośbach o interwencje. Dzięki temu
mogą szybko udzielić pomocy ludziom zagrożonym przez przestępców. Zmotoryzo-
wane i piesze patrole chronią mienie obywateli oraz majątek społeczny. Spraw ją
ych przez obywateli prośbach o interwencje. Dzięki temu
------ ..-ijątek społeczny. Sprawdzają
prawidłowość zabezpieczenia zakładów pracy, instytucji i placówek han ouyci.
Kontrolują czystość posesji i stan ochrony przeciwpożarowej budynków. W tym ce_u
współpracują z wieloma instytucjami państwowymi i organizacjami społecznymi
82
strażą pożarną, straż) przemysłowy, rejonami obsługi mieszkańców (dawne admini-
stracje domów' mieszkalnych), komitetami blokowymi i osiedlowymi oraz wieloma
innymi.
Wielką rolę ma do spełnienia milicja w utrzymaniu bezpieczeństwa i porządku
na drogach. Nic dopuszcza do prowadzenia samochodów i innych pojazdów' przez
osoby nietrzeźwa, kontroluje techniczny sprawno# pojazdów, przestrzega prawidło-
wego. zgodnego z przepisami poruszania się po drogach i ulicach. W tej trudnej pracy'
pomagają milicji harcerze z Młodzieżowej Służby Ruchu oraz tysiące członków* Ochot-
niczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej. Milicja drogowa dysponuje skomplikowanymi
i niezawodnymi urządzeniami radarowymi i fotograficznymi. W regulowaniu ruchem
drogowym w wielkich miastach pomaga jej telewizja milicyjna oraz „latające radio-
wozy” — helikoptery utrzymujące ciągłą łączność z patrolami drogowwrm.
Szczególnie zasłużona dla ochrony życia ludzkiego jest milicja wodna. Pracujący
tam funkcjonariusze są jednocześnie wysokiej klasy ratownikami Wyposażeni w szybkie
motorówki i inny ratowniczy sprzęt wodny uratowali już tysiące ludzi przed utonię-
ciem. W tej działalności pomagają milicji wodnej członkowie Wodnego Ochotniczego
Pogotowia Ratunkowego oraz wyspecjalizowane jednostki ORMO.
Działalność MO na rzecz młodzieży
Szeroko znana i ceniona przez społeczeństwo jest różnorodna działalność MO i SB
zapobiegająca moralnemu zagrożeniu i demoralizacji dzieci i młodzieży.
Milicjanci organizują w szkołach Młodzieżową Służbę Ruchu (MSR , przeprowa-
dzają pogadanki i prelekcje, uczą przepisów ruchu drogowego, wydają karty rowerowe.
Dzieci zagubione, pozbawione opieki, znajdują namiastkę domu rodzinnego i wszech-
stronną opiekę wychowawczą, lekarską 1 materialną w Izbach Dziecka MO. Tą różno-
rodną działalnością zajmują się w milicji oficerowie z wyższym wykształceniem pe-
dagogicznym i psychologicznym. Wielu milicjantów pełm społeczne funkcje kurato-
rów dla nieletnich i instruktorów Związku Harcerstwa Polskiego. Nic ma dziedziny
życia społecznego i takich spraw ludzkich, w których milicja nie udzieliłaby pomocy
obywatelom. W wielkich miastach, na przykład, zainstalowano czynne całą dobę
specjalne telefony (akcja ,,Milicja radzi”) — tą drogą obywatele mogą zgłaszać swoje
skargi, postulaty i wnioski oraz radzić się milicji w trudnych sytuacjach życiowych.
Działalność MO i SB jest niezwykle trudna i ważna społecznie. Wymaga nie tylko
skomplikowanych urządzeń technicznych, ale nade wszystko wysoko wyspecjalizo-
wanych kadr, ofiarnych, zdyscyplinowanych i oddanych społeczeństwu. Do tej intere-
sującej pracy zgłaszają się tysiące młodych ludzi. Każdy milicjant musi mieć co najmniej
średnie wykształcenie, a oficer MO — wyższe. Ponadto przyszli funkcjonariusze MO
kształcą się w specjalistycznych szkołach milicyjnych: podoficerskich, chorążych i wyż-
szych szkołach oficerskich, które współpracują z wyższymi uczelniami wojskowymi
i cywilnymi w kraju. Nowe kadry funkcjonariuszy MO i SB kształcą: Akademia
Spraw Wewnętrznych, Wyższa Szkoła Oficerska im. F. Dzierżyńskiego, Wyższa Szko-
ła Oficerska im. Gen. Franciszka Jóźwiaka-Witolda oraz szkoły chorążych i podofi-
cerskie Milicji Obywatelskiej.
Wyższe szkoły milicyjne i komendy wojewódzkie MO dysponują bogatymi zbio-
rami bibliotecznymi i placówkami badawczymi laboratoriami kryminalistycznymi!.
83
Prowadzi się tam skomplikowane badania nad zwalczaniem przestępczości W W
szawie działa Zakład Kryminalistyki Komendy Głównej Milicji Obywat 1 k*
placówka naukowo-badawcza o renomie ogólnokrajowej i międzynarodowej M'l~
cyjni naukowcy — eksperci: lekarze, biolodzy, inżynierowie i inni specjaliści s w
nie ujawnić każdy, najmniejszy nawet ślad pozostawiony przez przestępcę i na teH S'
suwie wykryć większość sprawców przestępstw. Dzięki ogromnemu wysiłkowi
me ujawnić kazdv, najmniejszy nawet siad pozostawiony przez przestępcę ina tej od
suwie wykryć większość sprawców przestępstw. Dzięki ogromnemu wysiłków"
Milicji Obywatelskiej społeczeństwo nasze może spokojnie żyć, uczyć się i pracować'
Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej
W celu współdziałania z MO. na wniosek KC PPR, Rada Ministrów uchwałą z
dnia 21 lutego 1946 r. powołała organizację społeczno-paramilitamą1 Ochotniczą Re-
zerwę Milicji Obywatelskiej (ORMO). ORMO współdziałała z MO w zwalczaniu
bandytyzmu, rabunków i innych przestępstw, udzielała pomocy, przygotowywała
rezerwy uzupełniające szeregi MO oraz utrzymywała spokój i porządek publiczny.
Służba w ORMO od początków istnienia tej organizacji była społeczna i honoro-
wa. W pierwszych latach Polski Ludowej ORMO odegrała poważną rolę w wal-
kach z reakcyjnym podziemiem i bandami. W latach 1946—1948 członkowie ORMO
dawali przykłady ofiarności i poświęcenia dla dobra społeczeństwa i budownictwa so-
cjalizmu w Polsce. Członkowie ORMO zapewniali porządek podczas referendum lu-
dowego i pierwszych w Polsce Ludowej wyborów do Sejmu, a w ciężkiej służbie na
co dzień chronili życie i mienie obywateli oraz ważne obiekty gospodarki narodowej.
Ponadto onnowcy włączyli się aktywnie do pracy przy odbudowie i rozbudowie
kraju.
Obecnie zmieniły się funkcje ORMO, która rozwija różnokierunkową działalność
zapobiegawczą i wychowawczą obejmującą wiele dziedzin życia społecznego. Zasad-
nicze wysiłki, jakie podejmuje ponad trzystutysięczna rzesza oddanych społeczników —
członków OR^MO, zmierzają do ścisłej współpracy z MO, zapewnienia każdemu
obywatelowi pomyślnych warunków twórczej i wydajnej pracy, kształtowania socja-
listycznych norm współżycia, skutecznej ochrony własności społecznej oraz ujawniania
i likwidowania przyczyn sprzyjających powstawaniu przestępczości i innych negatyw
nych zjawisk. Wkład ORMO w odbudowę i rozbudowę kraju oraz organizowanie
i umacnianie władzy ludowej w Polsce, w systematyczną poprawę bezpieczeństwa
i porządku publicznego w miastach i wsiach — znajduje uznanie oraz poparcie spo e
czeństwa, władz partyjnych i państwowych. ,«
Zaopatrzeniem w broń i szkoleniem członków ORMO zajmują się poszczego
jednostki MO, natomiast jak najdalej idącej pomocy udzielają ORMO organ
partyjne, rady narodowe i organizacje społeczne. , renO-
Członkowie ORMO są zorganizowani w grupach, drużynach, szta ac
wych, gminnych, zakładowych, dzielnicowych i miejskich. Szczególnie użą ty^ .
wykazuje ORMO w utrzymaniu bezpieczeństwa na drogach i kolejach, na wo
zakładach pracy, w organizowaniu opieki nad nieletnimi itp. . robot-
Członkami ORMO są aktywiści społeczni, cieszący się dużym zau aniei
1 paramilitarne oddziały, organizacje — mające charakter wojskowy, ale me wchodzą
wojska regularnego
ie władzy ludowej w Polsce, w systematyczną poprawę bezpieczeństwa
ijduje uznanie oraz poparcie spo e
84
nicy, chłopi, nauczyciele, studenci. Członkowie ORMO wzmożonym wysiłkiem i peł-
nym zaangażowaniem w społecznych działaniach zapobiegawczych umacniaj.} ład
i porządek publiczny w naszym kraju.
Ud początku istnienia Polski Ludowej organy MO, SB i ORMO ściśle współ-
pracowały z jednostkami WP, utrwalając władzę ludową oraz umacniając
bezpieczeństwo i porządek w kraju. Między funkcjonariuszami MO i SB,
ORMO a żołnierzami WP umacnia się koleżeństwo i braterstwo broni w reali-
zacji wspólnego celu: służby własnemu narodowi, partii i socjalistycznej
ojczyźnie - Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
Bibliogra fia
Bortnowski Z.: Relacje porucznika Sikory. Warszawa 1975
EksnerJ.: Prokurator rzecznikiem praworządności. Warszawa 1974
Gebert S.: Władze i administracja terenowa po reformie. Warszawa 1976
★Informator Robotniczy 1977. Warszawa 1976
★Kalendarz Robotniczy 1977. Warszawa 1976
★Kalendarz Robotniczy 1978. Warszawa 1977
Konstytucja państwa i społeczeństwa polskiego (posiedzenie Sejmu PRL 10 II 1976) Warszawa 1976
Lang W.: Na szlaku walk ludowego Wojska Polskiego. Warszawa 1971
Kołomejczyk N., Syzdek B.: Polska w latach 1944—1949. Warszawa 1971
★Polska. Kraj i ludzie. Warszawa 1976
★Polska. Przyroda, człowiek, gospodarka. Warszawa 1974
★Rocznik Statystyczny 1977
Sadowski M.: System polityczny PRL. Warszawa 1976
Zawadzka B.: Przedstawicielstwo w państwie socjalistycznym. Wrocław 1976
• Pozycje oznaczone gwiazdką dotyczą również tematyki pozostałych części
(artykuł 7 Konstytucji PRL)
Polska Rzeczpospolita Ludowa urzeczywistnia
i rozwija demokrację socjalistyczną.
ie
polityczne
społeczne
Społeczeństwo socjalistyczne
Społeczeństwo socjalistyczne — doc. dr Jan Woskowski
Zasady socjalistycznego współżycia - prof. dr hab. Mieczysław Michalik
Podstawowe prawa i obowiązki obywatelskie —
prof. dr hab. Mieczysław Michalik
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza — dr Wiesław Dobrzycki
Zjednoczone Stronnictwo Ludowe. Stronnictwo Demokratyczne —
mgr Lech Chmiel
Front Jedności Narodu — mgr Lech Chmiel
Związki zawodowe. Organizacje społeczne i stowarzyszenia —
mgr Teresa Szrctter
*
Kościoły i związki wyznaniowe w Polsce — dr Jerzy Godlewski
Organizacje młodzieżowe w socjalistycznej Polsce
mgr Mieczysław Olbrych
Rola pracy w powstaniu i rozwoju społeczeństwa
Mówiąc o rodzinie, szkole, organizacji młodzieżowej, narodzie, państwie, klasach
i warstwach społecznych, rewolucji, gospodarce, polityce, oświacie, kulturze, nauce
itd. zdajemy sobie sprawę z tego, żc mówimy o społeczeństwie, a właściwie o róż-
nych jego częściach składowych, dziedzinach życia społecznego, zmianach w nim za-
chodzących i siłach powodujących te zmiany. Dlatego też w mowie potocznej, a ta-
kże w nauce, spotkać można różne znaczenia słowa „społeczeństwo”, często treścią dość
od siebie odbiegające. Zawsze jednak nazwą tą określa się dużą (liczną) zbiorowość lu-
dzi charakteryzujących się pewnymi cechami wspólnymi. Znajduje to odbicie w bliż-
szym określeniu społeczeństwa (np.: społeczeństwo terytorialne, społeczeństwo na-
rodowe, społeczeństwo kapitalistyczne). Takie określenia pozwalają ustalić, o jakim
społeczeństwie mówimy i wskazać najbardziej charakterystyczne jego cechy.
Społeczeństwo zwykło się określać jako zespół różnych zbiorowości ludz-
kich połączonych ze sobą w różnych sferach życia: gospodarczej, politycznej,
kulturalnej, oświatowo-wychowawczej, rodzinnej itp. Całość zachodzących
na tych płaszczyznach stosunków i zależności to więź społeczna.
Czynnikiem decydującym o powstaniu i rozwoju społeczeństwa oraz o najistot-
niejszych jego cechach była praca i jej rozwój.
Rozwój pracy przejawiał się przede wszystkim w doskonaleniu techniki i umiejęt-
ności wytwarzania produktów zaspokajających potrzeby ludzi. Osiągnięcie stanu,
w którym ilość tych produktów była większa od ilości niezbędnej do utrzymania
przy życiu wytwórców umożliwiło i spowodowało gromadzenie aobr oraz dopro-
wadziło do powstania własności prywatnej i nierówności społecznej (część społeczeń-
stwa mogła utrzymać się kosztem pracy innych osób). Nastąpiła więc stopniowa zmiana
stosunków produkcji. Najważniejszą cechą tych stosunków jest forma własności
środków wytwarzania, tzn. narzędzi pracy i środków potrzebnych do ich używania
(środków pracy) oraz matem, którą człowiek za pomocą narzędzi przekształca i przy-
stosowuje do swoicli potrzeb (przedmiotów pracy).
Klasy i klasowy charakter społeczeństwa
Wraz z powstaniem prywatnej własności środków produkcji pojawiły się klasy
społeczne. W ciągu dziejów własność środków produkcji zmieniała swój charakter
(własność właścicieli niewolników, własność feudalna, kapitalistyczna, socjalistyczna)
i zmieniał się klasowy skład społeczeństwa. Zmieniał się, ponieważ stosunki produkcji,
uwarunkowane rozwojem sił wytwórczych, dostosowywały się do nicli tworząc
kolejno typy produkcji wyznaczające podstawowe cechy społeczeństwa. W święcie
współczesnym są kraje, w których występuje kapitalistyczny sposób produkcji i typ
89
1 struktura — budowa, konstrukcja
ująca rola
— spo-
społeczeństwa, oraz kraje socjalistyczne. W krajach socjalistycznych dcc d *
przypada społecznej własności środków produkcji i socjalistycznym stomnk
łecznym. Oln
Klasowy charakter społeczeństwa przejawia się we wszystkich dziedzinach ' •
Klasy posiadające są z reguły klasami panującymi politycznie; decydują l”
rakterzc i działalności państwa, które w celu umocnienia tych klas i obrony ich ° C
sów stosuje wszystkie środki, jakimi dysponuje, aby zwalczyć grupy wystenA
przeciwko istniejącemu „porządkowi społecznemu”, prywatnej własności środków p
dukcji. Historia wskazuje na liczne walki klasowe w przeszłości oraz stopniowy wzro«
ich masowości i złożoności. Szczególnie ostry i złożony charakter ma walka między kia
sami podstawowymi (w kapitalizmie między klasą kapitalistów a wyzyskiwaną klasa
robotniczą). ' **
Głównym celem stawianym sobie współcześnie przez marksistowskie partie robot-
nicze kierujące walką robotników w państwach kapitalistycznych jest przejęcie władzy
politycznej przez klasę robotniczą, uspołecznienie prywatnych środów produkcji, stwo-
rzenie warunków dalszych zmian zmierzających do zlikwidowania podziału społeczeń-
stwa na antagonistyczne klasy społeczne, następnie zaś do zlikwidowania wszelkich
klasowych podziałów społeczeństwa, stworzenia mu możliwości pełnego (materialnego,
kulturalnego, moralnego) rozwoju. Jest to socjalistyczny kierunek przemian spo-
łeczno-ekonomicznych .
Struktura społeczeństwa
Zgodnie z marksistowską nauką o społeczeństwie, zarówno samo społeczeństwo
jak i zbiorowości składające się na nie, podlegają stałym zmianom i rozwojowi. Zmiany
te znajdują swoje odbicie w strukturze1 społeczeństwa.
Ze względu na znaczną liczbę rodzajów części składowych społeczeństwa, można
strukturę społeczną rozpatrywać z kilku punktów widzenia. Może ona być przedsta-
wiona jako klasowa struktura społeczeństwa, przez co rozumiemy układ klas i sto-
sunków wzajemnych między nimi. Obok klas społecznych w skład społeczeństwa
wchodzą jednak zbiorowości nie będące klasami (np. inteligencja, stanowiąca warstwę
społeczną).
Układ klas i warstw społecznych oraz zależności między nimi nazywamy
strukturą klasowo-warstwową.
Można także charakteryzować społeczeństwo przez przedstawienie jego struktury
społeczno-zawodowej, tzn. układu grup społeczno-zawodowych (np.: rolników,
górników, hutników, włókniarzy, nauczycieli, lekarzy, urzędników) związanych pracą
z różnymi dziedzinami gospodarki i kultury oraz stosunków społecznych zac o zą
cych między tymi grupami. , . .
Elementami struktury społecznej są więc grupy i instytucje społeczne rożnej
wielkości i znaczenia: od narodu, klas społecznych — po kilkuosobowe częst
grupy rówieśnicze; od państwa — po szkołę, rodzinę, a także niewielkie r
kotrwałe instytucje i grupy. funkcji
Wymienione elementy składowe społeczeństwa i charakter ich społecznyc j
wskazują na różnorodność wzajemnych związków i zależności występujących między
ludźmi w ramach szerokiej zbiorowości, jaką jest społeczeństwo. Na związki te i za-
leżności, które nazywamy stosunkami społecznymi, zawsze wywierały wpływ
klasy rządzące, starając się kształtować je zgodnie ze swymi interesami, za pomocą
państwa i środków pozostających w jego dyspozycji, a także innych instytucji i grup
(np. instytucji gospodarczych, partii politycznych, ugrupowań religijnych) zaintereso-
wanych utrzymaniem panowania tych klas.
Struktura klasowo-warstwowa
socjalistycznego społeczeństwa polskiego
Objęcie władzy przez klasę robotniczą zapoczątkowało proces przekształcania ka-
pitalistycznych stosunków społecznych w socjalistyczne. Podstawę likwidacji klas
wyzyskujących oraz socjalistycznych zmian społecznych stanowiła nacjonali-
zacja podstawowych środków produkcji oraz reforma rolna. Następowało stop-
niowe ograniczanie stosunkowo nielicznych grup, wykazujących tendencje do utrzy-
mywania się kosztem pracy innych, oraz wpływów poglądów (mających swe źródło
w dawnym ustroju, a także docierających z zewnątrz kraju) wrogich zmianom zacho-
dzącym w Polsce Ludowej. Decyzje państwa pozbawiające kapitalistów i obszarników
ich własności uniemożliwiały wyzysk nadający stosunkom między dawnymi klasami
charakter antagonistyczny (wrogi, przeciwstawny).
W wyniku zmian, jakie zachodziły w gospodarce narodowej Polski Ludowej, a
charakterystycznych dla okresu przejściowego od kapitalizmu do socjalizmu:
a) powstał przodujący i rozszerzający się układ socjalistyczny (obejmuje on sektor
państwowy i spółdzielczy);
b) sektor drobnotowarowy stopniowo był przekształcany na układ socjalistyczny;
c) wypierano niewielką i stopniowo malejącą własność typu kapitalistycznego.
Przemiany te, ich kierunki i tempo warunkują zmiany struktury klasowo-warstwo-
wej społeczeństwa i proporcje liczbowe składających się na nią zbiorowości. Strukturę
tę tworzą (w kolejności od najbardziej do najmniej licznych zbiorowości) dwie klasy
podstawowe — klasa robotnicza i chłopi oraz inteligencja (pracownicy umysłowi),
drobnomieszczaństwo i pozostałości klas kapitalistycznych.
1. Klasa robotnicza obejmuje tradycyjnych robotników fabrycznych oraz tę
część personelu technicznego, pracowników handlu i usług, której sytuacja klasowa jest
podobna do sytuacji robotników. Pracują oni zazwyczaj w uspołecznionym sektorze
gospodarki (w ogromnej większości — w państwowym). Uczestnicząc w tej formie
własności i będąc współgospodarzami zakładów, w których pracują (są to głównie
zakłady przemysłowe, budowlane, transportowe i inne pozarolnicze) — robotnicy
są jednocześnie pracownikami najemnymi. Źródłem ich dochodu jest płaca robocza
uzależniona od wydajności pracy zakładu i całej gospodarki.
Ponad 2/3 robotników polskich pracuje w przemyśle. Miejscem swej pracy i (w og-
romnej większości) miejscem zamieszkania związani są z dużymi ośrodkami miejskimi.
Jest to więc klasa liczna, zorganizowana w dużych, zazwyczaj nowoczesnych zakła-
dach pracy, skoncentrowana w dużych miastach.
2. Klasa chłopska — jej liczebność zmniejsza się na rzecz klasy robotniczej i inte-
ligencji (głównie w drodze przenoszenia się ze wsi do miast; w latach 1945 — 1970 liczba
91
1 aspiracja — pragnienie, dążenie do osiągnięcia czegoś
kulturowy — odnoszący się do pewnej określonej kultury, zwłaszcza materialnej
92
mieszkańców miast powiększyła się o 3,5 min dawnych mieszkańców wsi). Chłopi są
również, podobnie jak wszyscy inni obywatele państwa socjalistycznego, współwła-
ścicielami ogólnonarodowej własności społecznej. Są jednak także właścicielami środ-
ków produkcji, to jest ziemi. Co trzeci czynny zawodowo obywatel PRL jest rolnikiem
gospodarującym indywidualnie i jego głównym źródłem utrzymania jest praca w rol-
nictwie. Część chłopów gospodaruje w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych,
a część spośród gospodarujących indywidualnie zrzesza się w kółkach rolniczych.
Obie przedstawione powyżej klasy różnią się więc między sobą: a) stosunkiem do
środków produkcji, b) miejscem w społecznym podziale pracy (głównie: przemysł -
rolnictwo), c) źródłami i formą dochodu, d) warunkami wynikającymi z charakteru
pracy, trybem i stylem życia, aspiracjami1 itp.
Występują także historycznie ukształtowane różnice kulturowe2 tych klas, różny jest
stopień ich udziału i uczestnictwa w kulturze narodowej. Różnice te stopniowo zacierają
się w miarę zmian gospodarczych, społecznych i kulturalnych zachodzących na wsi. Wy-
razem ich jest m.in. stosunkowo liczna zbiorowość chłopów-robotników, mieszkają-
cych na wsi, ale czerpiących swoje dochody głównie lub wyłącznic z pracy poza rol-
nictwem, najczęściej w przemyśle i w budownictwie. Pewna liczba właścicieli i współ-
właścicieli gospodarstw rolnych zatrudniona jest w placówkach wiejskich i w pobli-
skich miastach, pracuje w handlu itp.
Praca mieszkańców wsi poza rolnictwem, zwiększanie się liczby osób wykonują-
cych zawody niegdyś prawic wyłącznic występujące w miastach (lekarze, pielęgniarki,
mechanicy, kierowcy, inżynierowie, technicy, księgowi), zwiększenie liczby pracowni-
ków oświaty, kultury, handlu; z drugiej zaś strony zastosowanie w pracy na roli zdo-
byczy nauki i techniki (mechanizacja rolnictwa), rozwój szkolnictwa rolniczego i stop-
niowy wzrost zawodowych kwalifikacji rolników, powiązanie rolnictwa indywidual-
nego z państwowym i spółdzielczym oraz całą gospodarką — stanowią ważny czynnik
zacierania tradycyjnych różnic (i sprzeczności) między miastem i wsią. Pro-
ces systematycznego podnoszenia poziomu ogólnego i zawodowego wykształcenia
oraz wzrost kwalifikacji robotników i chłopów sprzyja innemu ważnemu, z punktu
widzenia budownictwa społeczeństwa socjalistycznego, procesowi: stopniowego za-
cierania się różnic między pracą fizyczną a umysłową.
3. Inteligencja pod względem stosunku do środków produkcji nic różni się od
robotników. Część jej jest ściśle związana ze sferą produkcji materialnej (inteligencja
techniczna), znaczna większość zatrudniona jest poza tą sferą, przede wszystkim w ad-
ministracji publicznej, oświacie, służbie zdrowia, nauce, sztuce, instytucjach społecz-
nych, politycznych, stanowiąc stosunkowo liczną zbiorowość biorącą dzięki swej
pracy udział w wielu ważnych dla społeczeństwa dziedzinach (i z tego powodu ar
dzo zróżnicowaną). Inteligencja nic stanowi zbiorowości klasowej, różnice między nią
a robotnikami nie mają charakteru klasowego. Są to różnice wynikające prze e
wszystkim z: a) charakteru pracy (jej praca ma charakter przeważnie umysłowy, ro ot
ników — fizyczny), b) poziomu wykształcenia i kwalifikacji (zazwyczaj wyższego u in
tcligencji), c) miejsca zajmowanego w organizacyjnym podziale pracy: część intc igencji
bierze udział w związanych z produkcją pracach naukowo-badawczych, konstrukcyj-
nych, kierowniczych (robotnicy pracują z reguły na stanowiskach wykonawczych).
Z tym wiąźą się różnice w wysokości dochodów, stylu życia i inne.
4. Drobni rzemieślnicy to drobni właściciele środków produkcji (poza rol-
nictwem). Dochody czerpią z pracy osobistej i członków swych rodzin (rzadko z ogra-
niczonej pracy najemnej). W roku 1970 stanowili 2,6% ogółu ludności czynnej zawodo-
wo poza rolnictwem. Są to w znacznej większości właściciele prywatnych zakładów
rzemieślniczych.
5. Elementy kapitalistyczne. Ich bazę społeczną stanowią głównie prywatni
właściciele małych przedsiębiorstw i dużych warsztatów. Część z nich osiąga dochody
z pracy najemnej innych osób. Są i tacy, którzy drogą nadużyć i spekulacji ciągną
znaczne, społecznic nieuzasadnione zyski. Państwo i organizacja zawodowa (Centralny
Związek Rzemiosła) dążą do zwalczania i eliminowania tego rodzaju działalności.
Istnienie tych elementów wynika z aktualnego etapu rozwoju sił wytwórczych i nie-
pełnych możliwości zaspokajania potrzeb społeczeństwa przez sektor socjalistyczny.
Zmiany zachodzące w naszym społeczeństwie charakteryzują się systematycznym
zmniejszaniem się liczby osób związanych z prywatnym sektorem gospodarki.
O składzie społeczeństwa polskiego informują najogólniej dane z ostatniego spisu
ludności (1970 r.).
Liczebność klas i warstw społecznych
(pracownicy i rodziny)
Klasa/warstwa pracownicy wśród ogółu pracujących % rodziny wśród ogółu rodzin %
robotnicy 41,5 49,8
rolnicy indywidualni 32,9 25,1
pracownicy umysłowi 22,9 22,4
inni 2,7 2,7
Inne ważniejsze kierunki przeobrażeń struktury społeczeństwa
Zmiany zachodzące w strukturze społecznej wyrażają się przede wszystkim we wzro-
ście liczby robotników i pracowników umysłowych i spadkiem liczby chłopów gospo-
darujących indywidualnie. W Polsce przed rokiem 1939 z rolnictwa utrzymywało się
około 60% ludności kraju. Obecnie jest sytuacja odwrotna — ponad 60% ludności
utrzymuje się z zajęć pozarolniczych. Odpływ ludności ze wsi do miast i prze-
mysłu doprowadził do wyrównania się już w roku 1965 liczby ludności wiejskiej i miej-
skiej (dla porównania: w roku 1931 w miastach mieszkało 27,3% ludności kraju). Pro-
ces ten trwa nadal.
Równoległego zmian w układzie klas i warstw występują zmiany wewnętrzne
w nich samych. Każda z klas i warstw jest bardzo zróżnicowana, na przykład robotnicy
według gałęzi przemysłu, wielkości zakładów pracy itd., chłopi według specjalizacji
93
malejących dystansów społecznych.
94
gospodarstwa (zróżnicowane uprawy, hodowla), pracownicy umysłowi według za-
trudnienia w różnych instytucjach i zajmowanych tam stanowisk, drobnomiesz-
czaństwo - według wykonywanych rzemiosł i usług. Dodatkowo różnicują je we-
wnętrznie: wykształcenie, kwalifikacje, stan posiadania, zawód, zarobki, udział w or-
ganizacjach politycznych, w organach władzy itp.
Część z tych różnic jest wynikiem rozwoju pracy i jej podziału.
Planowa działalność państwa socjalistycznego zmierza zarówno do za-
cierania różnic między klasami i stopniowego ich znoszenia, jak i do zapobiega-
nia nadmiernemu wewnętrznemu podziałowi klas i warstw. Trwa proces
zmniejszania różnic w warunkach życia i pracy na wsi i w mieście oraz proces
zbliżania do siebie chłopów, robotników i inteligencji.
Dzięki wzrostowi wykształcenia i kwalifikacji pracowników fizycznych stopniowo
zacierają się różnice między pracą fizyczną a umysłową, a także poziomem i stylem ży-
cia, zainteresowaniami, uczestnictwem w życiu kulturalnym. Proces ten nie oznacza
jednak obniżania się poziomu kwalifikowanej pracy umysłowej. Wzrost poziomu wy-
kształcenia i kwalifikacji występuje zarówno wśród pracowników fizycznych, jak i
umysłowych, lecz tempo tego wzrostu wśród pracowników fizycznych jest wyż-
sze. Następuje również znaczne wyrównanie płac wykwalifikowanych robotników
z płacami inteligencji. Proces wzajemnego zbliżania się robotników, chłopów i inteli-
gencji odbywa się w warunkach względnie szybkiego wzrostu liczby inteligencji,
która pochodzi w większości z klas pracujących. Pochodzenie to, a także szeroko
dostępne dla robotników i chłopów szkoły, studia dla pracujących, wspólny sto-
sunek do ogólnonarodowej własności (państwowej) sprzyjają stopniowemu zacieraniu
się różnic występujących niegdyś między inteligencją a klasami pracującymi. Duże
znaczenie ma nowoczesność produkcji (mechanizacja, automatyzacja) wymagająca
od robotników i chłopów wyższych kwalifikacji, zmniejszająca do minimum wysiłek
fizyczny, pozwalająca skracać czas pracy. Ważna rola przypada polityce socjalnej partu
i państwa mającej znaczne osiągnięcia w likwidowaniu różnic socjalnych w uprawnie
niach robotników i pracowników umysłowych (np. w uprawnieniach urlopować ,
opiece nad dzieckiem, zasiłkach chorobowych). Istotne znaczenie ma objęcie asy
chłopskiej społeczną służbą zdrowia i zagwarantowanie starym rolnikom emerytur.
Rozwój demokracji socjalistycznej, coraz szersze włączanie obywateli do życia poi
tycznego, udziału w pracach samorządów, organów zarządzania i kontroli stanowi
również ważny czynnik zniesienia malejących dystansów społecznych.
Socjalistyczne zmiany w stosunkach społecznych zmierzają do tego, a y
podstawą różnicowania ludzi były ich zdolności, pracowitość, ofiarność, po
zwalające im łączyć zaspokojenie własnych ambicji, zainteresowań i po r
z najszerzej pojętym interesem społecznym. Szczególne znaczenie mają więc
wyniki pracy obywateli i ich ideowość.
1
Wpływ rewolucji naukowo-technicznej
na zmiany w życiu społeczeństwa i jego strukturze
Na zmiany zachodzące w życiu i strukturze współczesnych społeczeństw wywiera
znaczny wpływ obecny etap rozwoju pracy - rewolucja naukowo-techniczna.
Przejawia się ona w ogromnym (warunkującym zaspokajanie wzrastających potrzeb
rozwijającego się społeczeństwa socjalistycznego) rozwoju sił wytwórczych, nfożliwym
dzięki współpracy naukowców reprezentujących różne dyscypliny naukowe, dziedziny
techniki i gałęzie produkcji. W nowych warunkach podstawowym czynnikiem
rozwoju sił wytwórczych staje się rozwój nauki, a sama nauka - jednym z dzia-
łów gospodarki narodowej.
Procesy te wywierają istotny wpływ na różne sfery życia społecznego, w tym przede
wszystkim na związane bezpośrednio ze społecznym procesem pracy. Zmiany te
wyrażają się m.in. w powstawaniu nowych zawodów i specjalizacji, w zróżnicowanych
formach i zakresie kooperacji1, w zmianach organizacji pracy, składzie zespołów ludz-
kich uczestniczących w procesie produkcji itp.
Rozwijająca się nauka i technika wpływają także na inne dziedziny: występują
silne bodźce do kształcenia się, podnoszenia kwalifikacji, zacieśniania związków z pla-
cówkami naukowymi. Postęp w dziedzinie wytwarzania umożliwia skrócenie czasu
pracy, wzrost czasu wolnego; technika .stwarza nowe możliwości upowszechnienia
nauki, sztuki, rozwijania i zaspokajania różnych zainteresowań, kształtowania się no-
wych potrzeb. Tc wielostronne konsekwencje społeczne rewolucji naukowo-technicz-
nej występują wc wszystkich krajach, mają jednak różny zakres i społeczne znaczenie.
W państwach socjalistycznych, w warunkach socjalistycznej gospodarki, gdzie roz-
wój naukowo-techniczny i społeczny nic jest ograniczony interesami klasy panującej,
uważa się rewolucję naukowo-techniczną za niezbędny warunek zbudowania
społeczeństwa socjalistycznego i dalszego jego rozwoju. Państwa socjalistyczne
z ich uspołecznioną gospodarką, podstawowymi środkami produkcji, pozostającymi
w dyspozycji państwa, mogą koncentrować środki na rozwiązywaniu tych zadań po-
stępu naukowo-technicznego, które najskuteczniej służą rozwojowi gospodarki naro-
dowej i kultury zgodnie z potrzebami budownictwa społeczeństwa socjalistycznego.
W warunkach socjalizmu rewolucja naukowo-tec|iniczna staje się więc
sprawą ogólnonarodową, przedmiotem stałej troski partii i rządu, jednym
z czynników decydujących o planowym rozwoju społecznym kraju.
Rozwój socjalistycznego społeczeństwa polskiego
Powstanie nowych socjalistycznych stosunków produkcji i ich rozwój są uzależnione
nic tylko od materialno-technicznych osiągnięć społeczeństwa, ale i od kształtowania się
i rozwoju społecznej świadomości ludzi żyjących w nowych, przekształcanych wa-
runkach, od ich poglądów ideologicznych (politycznych, prawnych, filozoficznych,
etycznych).
W tej dziedzinie dużą rolę spełniają instytucje społeczne — przede wszystkim pań-
stwo socjalistyczne oraz organizacje polityczne, społeczne, formy samorządu. Istotne
1 kooperacja — współpraca, współdziałanie
95
znaczenie dla rozwoju społeczeństwa socjalistycznego ma wiedza obywateli o spole-
czeństwie. o procesach w nim zachodzących i czynnikach zmieniających to społeczeń-
stwo. Wiedza pozwala nie tylko rozumieć otaczający nas świat, ale świadomie
przekształcać go zgodnie z kierunkiem społecznego rozwoju.
Dotychczasowe materialne i kulturalne osiągnięcia naszego kraju, udział obywateli
w żvctu społeczno-politycznym, wzrost świadomości społecznej oraz moralno-poli-
tyczne zjednoczenie społeczeństwa zapewniają warunki postępu społecznego. Podsta-
wowe warunki i kierunki rozwoju określone zostały przez partię. „Polska lat dzie-
więćdziesiątych będzie krajem rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego. Nowo-
czesna organizacja życia społecznego, dostatek materialny połączony z powszechnym
wykształceniem średnim i szerokim dostępem do szkolnictwa wyższego, z wysokim
poziomem kultury, zapewni wszystkim członkom społeczeństwa coraz pełniejsze
wyzwalanie możliwości twórczych, aktywne i rozumne spożytkowanie zdolności każ-
de] jednostki, rozwój zainteresowań i racjonalny wypoczynek.
Wszystko to umocni socjalistyczne więzi w stosunkach międzyludzkich i ideowo-
-moralną jedność całego społeczeństwa. Wzrośnie godność pracy i satysfakcja z uczes-
tnictwa w pomnażaniu wspólnego dobra na miarę sił i możliwości każdego członka
społeczeństwa. Wartości duchowe, kulturalne i moralne, które rozwiną się w naszym
społeczeństwie, nie będą zagrożone przez kryzysy ekonomiczne i polityczne”. (XIII
Plenum KC PZPR, 15 lutego 1974 r.).
Okres, w który wstępujemy, charakteryzować się będzie dalszym upowszechnie-
niem socjalistycznych stosunków produkcji na wsi i w mieście oraz redukcją tych nie-
równości społecznych, jakie nie wynikają z różnego wkładu pracy obywateli. Wzrastać
będą gospodarcze, socjalne, kulturalne i wychowawcze funkcje państwa, jego organów
i instytugi. Rozszerzone zostaną możliwości wielostronnego rozwoju jednostki i wy-
korzystania uzdolnień obywateli, zwiększą się możliwości spełniania ich dążeń i aspi-
racji sprzyjających zarówno dobru obywateli, jak i socjalistycznemu rozwojowi kraju.
W społeczeństwie budującym i rozwijającym socjalizm stosunki społeczne przez
pewien czas wykazują cechy klasowe odpowiadające interesom klasy robotniczej i in-
nych ludzi pracy, sprawujących władzę. Stopniowo jednak — w miarę przekształceń
zachodzących w tym społeczeństwie i eliminowania pozostałości kapitalistycznych,
wzrostu ilości dóbr i świadomości społecznej — nabierają one charakteru ogólno-
narodowego i służą całemu społeczeństwu. Zmiany, jakie zachodzą w toku rozwoju
społeczeństwa socjalistycznego, są więc procesami kształtowania się socjalistycznego
narodu i socjalistycznego patriotyzmu. Zmiany te pozostają w ścisłym związ u
z rozszerzaniem i ugruntowaniem się ideologii socjalistycznej w świadomości naro u.
Rozwój społeczeństwa socjalistycznego prowadzi do osiągnięcia wyższego,
bezklasowego stadium — komunizmu. Oznacza to osiągnięcie takiego poziomu
produkcji, który umożliwi przejście od zasady podziału według pracy
do zasady podziału według potrzeb.
(5)
Zasady socjalistycznego współżycia
Jednym z głównych zadań budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego
jest kształtowanie socjalistycznych postaw obywatelskich, socjalistycznej moralności.
Podstawowe znaczenie mają tu wartości patriotyzmu i internacjonalizmu, dyscypliny
społecznej, poczucia obowiązku i współodpowiedzialności obywatelskiej, rzetelnego
stosunku do pracy. Takie znaczenie mają też humanistyczne zasady współżycia ludzi.
Oceny i wartości
W życiu codziennym bardzo często posługujemy się określeniami zawierającymi
przymiotnik „dobry”. Mówimy więc: dobry człowiek, dobry obywatel, dobry
ojciec, mąż, dobra matka, żona, dobry pracownik, lekarz, żołnierz. I przeciwnie —
równie często i w podobnych sytuacjach używamy przymiotnika „zły”.
W każdym z tych przypadków w grę wchodzi ocena, wartościowanie określo-
nego człowieka.
Świadome życic ludzkie przejawia się głównie w myśleniu i działaniu. Myślenie —
to poznawanie świata. Działanie — to celowe przekształcanie świata przyno-
szące materialne środki zaspokajania potrzeb ludzkich, ale także aktywność polityczna,
tworzenie dóbr kultury itp. Elementem zespalającym myślenie z działaniem jest jed-
nakże wartościowanie świata.
Charakter tego wartościowania jest rozmaity. Jedne zjawiska i przedmioty’ oceniamy
w kategoriach piękna. Coś jest dla nas piękne, urzekające — coś innego brzydkie, wy-
wołujące wstręt. Inne przedmioty oceniamy w kategoriach ekonomicznych, uwzględ-
niając ich jakość, przydatność, wydajność. Mówiąc, że coś jest tanie lub drogie, użytecz-
ne lub nie, wykonane dobrze lub źle, pozostajemy w kręgu takich właśnie ocen. Po-
dobnie, gdy określamy kogoś jako gospodarnego, zapobiegliwego, sprawnego — lub
przeciwnie. Ponadto, w stosunku do pewnych grup przedmiotów stosujemy warto-
ściowania szczególne. Inaczej oceniamy środki spożywcze (smaczne — niesmaczne;
kaloryczne — niekalorycznc), inaczej zaś odzież. Ludzi oceniamy pod względem inte-
lektu, zdrowia, sprawności fizycznej, wydajności pracowniczej itp.
Jeden z wielu rodzajów wartościowania ludzi i ludzkiej działalności zasługuje na
uwagę szczególną. Jest nim wartościowanie moralne: wartościowanie w kategoriach
dobra i zła, uczciwości i nieuczciwości, godziwości i niegodziwości. Wśród rozmaitych
ocen świata ludzkiego te oceny są najmocniejsze, mają największe znaczenie.
Charakter i funkcje moralności
Każde społeczeństwo ma określoną moralność. W każdym społeczeństwie dąży
się do ukształtowania określonej moralności obywateli. .
Na moralność społeczeństwa składają się wyobrażenia dotyczące dobra i z a,
system uznawanych wartości i ideałów moralnych, wzorce, zasady i normy postępo-
wania. Są one oczywiście składnikiem świadomości ludzi, ich myślenia i doznawania.
Ale ujawniają się w praktyce społecznej — w działalności zbiorowej i indywi ua ny
postępowaniu ludzi, w ich wzajemnych stosunkach.
— Polska współczesna
97
MofU»<* ma charakter spoboruy. |rs< wytworom ludzi ich zbiorowego
£»w adcirru gromadzącego *»ę * bntoni Ludne mc tworzą swej moralności
,Jk ih u. w toto*. norm pompowania dowolnie. Moralność wyraża realne wa-
runki rycia społecznego. Przede wuwikim zaś warunki materialne, ekonomiczne -
m. w jaki 'po*ób ludne wytwarzają środki do życia i jak je między sobą dzielą Mo-
rab^' rairrx więc od reges takie klan umieją w danym społeczeństwie, i od sposobu,
U uk poszczególne kl»\ rdoKw ają środki do żyda: czy środki te pochodzą z pracy
wUmsti crv r *'z%łku pracy innych Oczywiście, na moralność ludzi wywiera wpływ
takie wrycłwwwmr społeczne w rodzinie, szkole, miejscu pracy — które tym wa-
ruukoo odpowiada
M -shn < »ru zróżnicowana zmienia się wraz z warunkami życia. Każda
epoka h xt 'OOM ma *woją moralność. Ponadto, w tej samej epoce historyczne) po-
GEoegoiaM’ klaty społeczne mają własną moralność, odmienną od klas pozosta-
łych M -rałnosć klas pojadających i wyzyskujących różni się więc od moralności klas
r..rp>-ada ących lak proletariat) i wyzyskiwanych. W różnych epokach i przez róż-
ne urn \^3łrcme roznuioc bsło pojmowane dobro i zło, sprawiedliwość i mespra-
wiedkwoit, prawość i nieprawość. Jedne klasy uświęcają moralnie wyzysk pracy —
:nnc ten wczwk potępiają i zwalczają. Jedna moralność usprawiedliwia przemoc,
nru ; p. •, Nie znaczy to jednak, że nie ma pewnych wspólnych, występujących
w r- rnsch epokach i na gruncie różnych klas społecznych wartości i zasad moralnych.
Najeżą do ruch, na przykład, wartość życia i nakaz jego ochrony; nakaz szacunku
dla rodziców i łudzi starszych.
Moralność spełnia rów tucz funkcje społeczne. Przestrzeganie zasad moralnych
uiarw la wspóbvcie ludzi, chroni ich dobro (życie, godność, dobre imię, własność).
Słurs też osiąganiu politycznych celów zbiorowości — patriotyzm naszego narodu
by warunkiem jego przetrwania w wielu trudnych momentach historii. Uczciwość,
sł rwuość, pracowitość, poszanowanie mienia społecznego — stanowią w naszym spo-
lecBSUtwic »eden z czynników rozwoju gospodarczego, jakości pracy i warunków
życia.
Cker xn moralnym podlega życie zbiorowości — działalność państwa, narodu
kis i grup społecznych Oceniamy politykę pańsrwjako, na przykład, zaborczą, agre-
svwną — łub pokojową, liczącą się z dobrem innych narodów. Oceniamy system włas-
ności. stosunki klasowe jako sprawiedliwe lub niesprawiedliwe. Podobnie oceniamy
prowadzone przez narody wojny — jako sprawiedliwe (w obronie własnej) lub me
sprawiedliwe (zaborcze, napastnicze).
I>o der v życia społecznego odnosimy szczególnie moralne pojęcie sprawied iwosc
i równości społecznej, wolności i demokracji. Tej sfery dotyczą także pojęcia wyzys u.
przemocy oraz współpracy, harmonii społecznej, dobrosąsiedzkich stosunków. Dotyczą
iq równie? określone zasady moralne, nakazujące równość, poszanowanie o n‘ ’s'
i suwerenności narodowej.
Wartościowaniu i nakazom moralnym podlega również jednostka u z a
jej sposób myślenia i postępowania. Wprawdzie zachowanie się jednostki jest uwarun-
kowane w podstawowej mierze całym systemem stosunków i prakty ki spo ocznej,
jednakże postępowanie to podlega także bezpośredniemu ukierunkowaniu
nemu nadanemu w procesie wychowania i ocenom ze strony środowiska spo -<
W tej sferze oceny, wzorce i reguły moralne dotyczą zwłaszcza
ogólnej koncepcji’ życb jednostki, jei celów życiowych, pragnień i dążeń.
hierarchii2 wartości, które ona uzruje i według której kieruje nę w swym postępowa-
niu. W grę wchodzi tu zatem sens i >p<nób życia jednostki ludzkiej co. co uznaje ona
w życiu za najważniejsze, co ma dla mej najwiękwą wartość, z erym ocożwmua sem
i wartość swego istnienia.
stosunku jednostki do życia społecznego, jej txhsalu w cym życiu na
przykład jej stosunku do narodu i jego łosów, do pokoju, do pracy np I u uwidacz-
niają się najwyraźniej zależności między charakterem utrroju społecznego, panującymi
stosunkami społecznymi a postępowaniem łudzi i zaleceniami moralnymi dotyczącymi
tego postępowania. W naszym społeczeństwie wysoką wartość morainą przypisuje
się posuwom patriotyzmu i internacjonalizmu, poczuciu odpowiedzialność za rozwój
kraju, poszanowaniu mienia społecznego, rzetelności pracuwntczrj. aktyww>ści spo-
łecznej ;
stosunku do innych ludzi, wyrażającego się m.in. w poszan -*ar.;j g dnośa
ludzkiej, w życzliwości, wrażliwości na ludzkie cierpienia, w solidarno^: z ludźmi,
przyjaźni — lub w braku tych wartości moralnych.
Wymienioną na drugim miejscu postawę człowieka wobec żscia zbi^rcwośa
określa się też mianem: postawa obywatelska. Zasad) sygnalizowane na trzecim
miejscu to zasady współżycia ludzi, kultury tego współżycia. W praktyce postawa
obywatelska człowieka i jego stosunek do innych ludzi ściśle się z sobą spiauią W obu
też przypadkach zasady i wartości moralne informują, czego człowiek może oczekiwać
od społeczeństwa i innych jednostek, do czego ma prawo i czego społecznou i in-
ne jednostki oczekują od niego, jakie są jego obowiązki.
Większość reguł moralnych dotyczy współżycia ludzi i stosunków, jakie między
nimi istnieją. Moralność w swych podstawowych warstwach formułuje prawa i obo-
wiązki człowieka w stosunkach z innymi ludźmi. Tych stosunków dotyczą też zasady
obyczaju, taktu, dobrego wychowania. „Bądź uczciwy", „bądź sprawiedliwy",
„bądź prawdomówny”, „nic kłam”, „nic zabijaj”, „szanuj godność ludzką" — to
przecież najbardziej oczywiste reguły dotyczące wzajemnych stosunków między
ludźmi.
Człowiek — istota społeczna
O znaczeniu reguł współżycia decyduje społeczny charakter człowieka, fakt, i?
człowiek jest istotą społeczną.
Człowiek istnieje tylko w zbiorowości, jedynie dzięki niej i w niej zyskuje
warunki swego rozwoju. Jest zalezny od społeczeństwa i od innych ludzi,
wśród których żyje. To zaś znaczy, że stosunki społeczne warunkują osobowość
człowieka jego psychikę, sposób myślenia, odczuwania
na nazwać
sobem życia. Od stosunków społecznych
los człowieka, jego szczęście, przeżycia i doznania.
nego.
wszy stko, co mo7-
i innych lodzi zalezy
Współżycie ludzi, usytuowanie jednostki w zbiorowości należy rozpatrywać
• koncepcja — pomysł, plan, projekt
* hierarchia — układ, usrereguwanK,r klasyhkacia według watno<a
7*
W
— nic zc względu na jakąś stałą, raz na zawsze daną ,,naturę” tego współ-
życia lub „naturę” człowieka. Należy uwzględniać klasową strukturę społeczeństwa,
system własności i charakter stosunków między poszczególnymi klasami społecznymi
jako podstawę stosunków między jednostkami. Taki charakter stosunków społecznych,
w których dominują antagonizmy1 klasowe, wyzysk, nierówność i niesprawiedliwość,
rodzi wrogość także między jednostkami — egoizm, wyrachowanie, brak życzliwości
wzajemnej. Natomiast zniesienie wyzysku i sprzeczności klasowych, ustanowienie spra-
wiedliwości i równości społecznej stwarzają realny grunt dla poszanowania człowieka
przez człowieka, braterstwa i solidarności ludzi pracy. Takie stosunki między ludźmi
nic powstają automatycznie po zniesieniu sprzeczności klasowych. Ale w tych warun-
kach istnieją realne możliwości ich kształtowania. Pamiętajmy też, że hasła oraz
konkretne przejawy braterstwa ludzi, przyjaźni, solidarności, wzajemnej pomocy —
ujawniały się w konkretnych przypadkach w całej historii ludzkości wbrew antago-
nizmom klasowym i wrogości między ludźmi. Przykładów zaś zarówno wrogości, jak
i przyjaźni oraz solidarności ludzi dostarcza m.in. literatura piękna.
Rozróżnić można dwa rodzaje więzi między ludźmi.
Jedne z nich stanowią stosunki, które zachodzą między wielkimi grupami
społecznymi: między narodami, klasami społecznymi czy grupami zawodowymi.
Poglądy ludzi, ich kultura, wiedza wywierają pewien wpływ na stosunki społeczne,
ale o charakterze tych stosunków decydują zawsze materialne warunki życia danej
grupy, jej sytuacja, zwłaszcza zaś stosunek do środków produkcji.
Drugi rodzaj stosunków łączy bezpośrednio jednostki ludzkie. Są to stosunki indy-
widualne, zachodzące w obrębie grupy lub łączące przedstawicieli różnych grup spo-
łecznych. W stosunkach osobistych ludzie występują jako konkretne indywidualności,
mające nazwiska i imiona, znają się i oddziałują bezpośrednio na siebie. Tak jest
w rodzinie, w klasie szkolnej, w grupie koleżeńskiej. Są to więc stosunki, w których
kultura osobista, wiedza, świadomość uprawnień innego człowieka oraz własnych
wobec niego zobowiązań odgrywają istotną rolę.
Socjalistyczny ideał współżycia ludzi
Historyczna zmienność moralności i jej klasowy charakter sprawiają, że można ją
określać jako moralność arystokracji lub chłopstwa, burżuazji lub proletariatu, jako
moralność religijną lub świecką.
Na tej podstawie wyróżniamy też moralność socjalistyczną. Tworzy się ona jako
nowa moralność wraz z kształtowaniem się pozostałych dziedzin życia społecznego —
socjalistycznej państwowości, gospodarki, kultury.
Humanistyczny2 sens socjalizmu nie sprowadza się do stwarzania lepszych
materialnych warunków życia ludziom pracy, choć warunki te mają doniosłe
znaczenie i zajmują istotne miejsce w programie budowy rozwiniętego spo-
łeczeństwa socjalistycznego. Sens ten polega także na stwarzaniu doskonalszych
warunków rozwoju duchowego społeczeństwa i jednostek ludzkich, ich po-
trzeb i zainteresowań.
1 antagonizm — wzajemna wrogość, sprzeczność, przeciwstawność
2 humanistyczny — łac. homo — człowiek, humanus — ludzki
100
Wyraża się to w tezie głoszącej, iż socjalistyczne warunki społeczne tworzone
są dla ludzi. Humanistyczny sens socjalizmu ujawnia się też w nowych postawach ludzi
wobec życia społecznego oraz w stosunkach wzajemnych - w nowym rozumieniu
obowiązków społecznych.
Mówiąc o postawach moralnych ludzi w naszym rozwijającym się społeczeństwie
można mieć na uwadze zarówno to, jak obecnie jest w tej dziedzinie, jak i to, jak być
powinno. Pierwszy punkt widzenia uwzględnia rzeczywiste postawy ludzi, ich
wyobrażenia o tym co jest dobre, słuszne, sprawiedliwe - i co jest złe, niesłuszne, nie-
sprawiedliwe; sposób, w jaki rzeczywiście postępują, to, jakich reguł moralnych prze-
strzegają w swym życiu. Łatwo stwierdzić, jak bardzo różnią się z tego punktu widzenia
ludzie i w naszym społeczeństwie. Spotykamy bowiem ludzi uczciwych orąz nieucz-
ciwych, działających na rzecz dobra społecznego oraz lekceważących to dobro, krad-
nących mienie społeczne. Spotykamy ludzi szanujących innych oraz okazujących brak
tego szacunku, zaangażowanych społeczników oraz biernych lub zamkniętych w sobie
indywidualistów, a także karierowiczów.
Drugi punkt widzenia uwzględniać przeto musi ideał postawy moralnej czło-
wieka żyjącego w społeczeństwie socjalistycznym. Tu chodzi o odpowiedź na pytanie,
jakimi powinni być ludzie w tym społeczeństwie, jak powinni żyć, wedle jakich reguł
moralnych postępować, jakie wartości cenić. Kiedy zaś mówimy o ideale takiej postawy
— nic chodzi nam oczywiście o jakiegoś „świętego”, nieskazitelnego i wyjątkowego
człowieka. Chodzi o taki zbiór pożądanych moralnie właściwości, które ucieleśniać po-
winien i może każdy dojrzały i świadomy swego miejsca w społeczeństwie człowiek,
pragnący zasługiwać na szacunek i zaufanie.
Ideały moralne socjalizmu dotyczą w równym stopniu tak współżycia grup spo-
łecznych, jak i współżycia jednostek ludzkich. Między tymi ideałami istnieje ścisła
więź i współzależność.
• W sferze stosunków między narodami naczelne miejsce w ideale socjalistycznym
zajmuje pokój — wzajemne poszanowanie, współpraca międzynarodowa. Zaś współ-
czesną wykładnią tego ideału jest zasada pokojowego współistnienia.
Socjalistyczna wizja ustroju społecznego — w odniesieniu do sfery stosun-
ków wewnątrznarodowych, klasowych — zawiera podstawowy postulat znie-
sienia klas, nierówności i wyzysku klasowego. Obejmuje takie wartości, jak:
wolność, sprawiedliwość i równość społeczna, demokracja, braterstwo ludzi
pracy.
Praktyczna realizacja tej wizji ujawnia się w naszych warunkach społecznych w po-
lityce społecznej opartej na zasadzie równych praw ludzi w korzystaniu ze społecz-
nie wytwarzanych dóbr materialnych i kulturowych, równych szans osobistego roz-
woju. Zasada ta domaga się również od każdej jednostki świadczeń na rzecz społeczeń-
stwa zgodnych z jej możliwościaqii. Podstawą oceny wartości człowieka jest w tych
warunkach jego praca, kultura i moralna dojrzałość.
101
Człowiek wartością naczelną
Punktem wyjścia socjalistycznego ideału współżycia ludzi jest uznanie człowieka
za naczelną wartość moralną.
Dobro człowieka - jego szczęście, godność, wolność - jest w tym ujęciu
podstawą wszelkich ocen i norm moralnych. Z tego punktu widzenia być
człowiekiem to przede wszystkim być nim wobec ludzi: liczyć się z ich do-
brem i czynić je dla nich. Być człowiekiem, to traktować uprawnienia, potrze-
by i roszczenia innych ludzi na równi z własnymi - a swoje wobec nich po-
winności na równi z ich powinnościami wobec nas.
W sferze moralności bowiem, a szerzej w sferze współżycia ludzi, obowiązuje
zasada wzajemności. Jest ona warunkiem wszelkiego zorganizowanego współ-
życia. Według niej każda strona danego układu powinna przestrzegać tych samych,
przyjętych jako właściwe, reguł. Bez tego nie jest możliwe nie tylko współżycie i współ-
działanie (także gra, zabawa), ale i moralne istnienie poszczególnych grup czy osobni-
ków.
Zasada wzajemności głosi, iż ten, kto chce, by wobec niego stosowano określone
reguły, zobowiązany jest stosować je wobec innych. Formuła: nie czyń drugiemu, co
tobie niemile, nieprzypadkowo przetrwała przez wieki i akceptowana była na gruncie
różnych kultur. Jeszcze większego nabierze znaczenia, gdy nadamy jej takie brzmienie:
postępuj tak względem innych, jak chciałbyś, by postępowano względem ciebie.
Ta głoszona przez wielu myślicieli zasada mówi właśnie, iż oczekiwaniom w stosunku
do otoczenia towarzyszyć musi poczucie zobowiązań wobec innych.
Godność ludzka
„Szanuj godność cudzą — miej godność własną” — ta zasada jest w pełni akcepto-
wana przez moralność socjalistyczną, a warunki społeczne, w których nie ma klas pa-
nujących ekonomicznie i politycznie nad innymi, nie ma poniżenia klasowego w peł-
ni sprzyjają jej respektowaniu we współżyciu ludzi.
Poszanowanie własnej godności ujawnia się w nie przynoszącym ujmy za-
chowaniu się. Mówimy często: „zachował się z godnością , „zachował swą godność,,
w określonych, trudnych okolicznościach lub też: „utracił godność , „upodlił się
itp. Takie sądy moralne zawierają duży ładunek emocjonalny. Wiele jest sytuacji
1_______________potwierdzić lub poniżyć swoją godność. Traci
oczach przeciwnika — tchórz, zdrajca swego narodu, ten, który
__________________________________________________, zdania —i ten, kto nie ma sil-
się oprzeć złym podszeptom. Z utratą godności
by innym, natręctwo, uniżoność i s u-
żalczość. Poniewiera swą godność ten, kto pod wpływem alkoholu traci panowanie
Cizrr* CHrOU7V 1 CTOtOW ICSt ich imię
w życiu człowieka, w których może on
godność — także w ......... ------------j— o
się zaprzedaje. Naraża swą godność ten, kto nie ma swego zdania —i ten, kto nie ma si
nej woli, kto ulega nałogom, nie umie ;
własnej wiążemy lizusostwo, narzucanie swej oso
j
nad sobą, oraz ten, kto nadmiernie zabiega o swe sprawy i gotów jest w icn imię
poniżenia się wobec innych; kto nie ceni danego słowa, złożonych przyrzeczeń.
Podobnie i troska o zachowanie godności przejawia się w wielu okolicznosciac^
życiowych. Przejawiają ten, kto nie weźmie zapłaty za coś, co nie da się prze cTf _
pieniądze, na przykład za gest solidarności wobec innego człowieka — i ten, kto nie
korzystuje pod jakimś względem swojej pozycji silniejszego wobec słabszyc i. r J
wia ją ten, kto nic chce życ na cudzy koszt, i ten, kto nic przyjmie niezasłużonych ko-
rzyści, kto umie przedłożyć dbałość o dobre imię nad doraźne zyski.
Szacunek dla siebie — to m.in. postępowanie zgodne z głoszonymi zasadami —
zgodność słów i czynów. Zasada ta jest stara jak historia kultury ludzkiej — równic
stara jest praktyka sprzeniewierzania się tej zasadzie. To sprzeniewierzanie się nazywamy
obłudą. Obłudny jest ten, kto co innego mówi, a co innego myśli.
W naśzym społeczeństwie coraz bardziej powszechne jest przekonanie, żc o wartości
człowieka nie decydują posiadane przezeń dobra materialne, lecz cechy jego
osobowości, jego postawa życiowa, stosunek do społeczeństwa i innych ludzi. Czyn-
niki tc są podstawy uznania dla człowieka, określającą wzajemne stosunki między ludź-
mi. Należą one również do podstawowych zasad współżycia w społeczeństwie socja-
listycznym, w którym znoszona jest obowiązująca w społeczeństwie burżuazyjnym za-
sada: wart jesteś tyle, ile posiadasz. Nic oznacza to oczywiście negacji (zaprzeczenia)
dóbr materialnych, aprobaty (przyzwolenia) lekceważącego stosunku do mienia spo-
łecznego i indywidualnego.
Sprzeczne natomiast z pojęciem godności i zasadami socjalistycznego współżycia
jest życie na cudzy koszt (mówimy tu oczywiście o ludziach zdolnych do pracy),
uchylanie się od pracy, a także praca niesolidna, nierzetelna.
Jedną z najbardziej niezbędnych zasad współżycia, zgodnych z wymogami huma-
nizmu oraz charakteru ustroju socjalistycznego jest w naszym społeczeństwie zasada
solidarności międzyludzkiej. W zależności od konkretnej sytuacji przyjmuje ona
różne formy — tak było zresztą zawsze. W naszych warunkach społecznych niezbędna
jest m.in. solidarność we wspólnym działaniu, w’ pracy, pomoc w przezwyciężaniu
ważnych w danym czasie dla jednostki jej życiowych problemów itp. Podobnie dzieje
się z przyjaźnią.
Przyjaźń i koleżeństwo wyrażają głębokie wartości moralne, świadczą o zdolno-
ści człowieka do bezinteresownego działania. Przyjaźń wymaga zaufania, szczerości,
prawdomówności. Liczy się tylko przyjaźń trwała — prawdziwym przyjacielem jest
ten, kto nie porzuci bliskiej sobie osoby w potrzebie, nic zmieni na „przyjaźń” bar-
dziej korzystną.
Współżycie społeczne wymaga szacunku nic tylko dla własnych przyjaciół, lecz
i życzliwości dla tych, których osobiście nie znamy.
Do tych samych wartości, co szacunek dla ludzi i życzliwość zaliczyć należy to-
lerancję. Zasada tolerancji domaga się, by nic potępiać ludzi jedynie za odmienność
ich poglądów, a szanować ich upodobania i przyzwyczajenia. Oczywiście nic chodzi
tu o tolerowanie zła, wybryków, naruszania zasad współżycia społecznego. Taka „to-
lerancja” byłaby tchórzostwem, dowodziłaby moralnej niewrażliwości.
Istotnym elementem współżycia ludzi w naszym społeczeństwie jest rzetelna, otwar-
ta i odpowiedzialna krytyka. Problem krytyki jest oczywiście szerszym problemem
społecznym. Rozpatrywany pod względem moralnym wiąże się m.in. z takimi cecha-
mi człowieka, jak samodzielność myślenia, gotowość do przeciwstawiania się złu
i do wyrażania własnego zdania, poczucie odpowiedzialności za wypowiadane opinie,
szlachetność intencji. Z jednej strony zasada socjalistycznego współżycia jest nic do po-
Podstawowe prawa i obowiązki obywatelskie
czn
zen s
nic
eczme
prawość cha-
zwłaszcza zaś w dziedzinie moralności,
trudnym procesem.
środków produkcji czy
.nittwem obojętnością, zasadą unikania wszelkich kontaktów w imię
ygodmctw , j strony czym, przeciwnym tym zasadom jest
nienarażania s ę 8 . - - - doborze argu-
godzenia z w
spokoju i ,,.J------
zacietrzewienie prowadzące do wyzbycia się skrupułów, nieuczciwość
mentów itp.
We wzajemnych stosunkach ludzi rodzi się,
przykład sytuacja wymaga często, by jednostka
racji (dążeń) w imię dobrego współżycia z grupą. Jednocześnie i
w których jednostka musi zrezygnować z „dobrych stosunków
Humanistyczne ideały równości i sprawiedliwości społecznej, trwałego i powszech
nego pokoju, a i
w pracach wiciu myślicieli i w
jednak nie
stając
Prawa człowieka mają ścisły
Prawa człowieka — to prawa do uzyskiwania i ochrony
Ekonomiczno-politycznc przeobrażenia w Polsce Ludowej stanowią podstawę
utrwalenia się w naszym społeczeństwie nowej hierarchii uznawanych wartości.
W hierarchii tej na czołowym miejscu znajduje się praca użyteczna społ
kwalifikacje zawodowe, wiedza, takie wartości osobowe, jak siła woli
rakteru itp. Wskazują na to różne badania, zwłaszcza te, które są przeprowadzane
wśród młodzieży. Miarą osobistego sukcesu jest w opmn młodzieży coraz częściej nic
bogactwo materialne, lecz interesująca praca i jej wyniki, wysokie kwalifikacje, uznanie
społeczne, szacunek, przyjaźń. Podobny sens mają przeobrażenia zachodzące w po-
glądach ludzi na życie i jego wartość, z czym wiążc się wzrost ambicji i aspiracji życio-
wych, poczucie własnej godności i pcłnoprawności obywatelskiej. Potrzeba wykształ-
cenia, wiedzy, uznania społecznego z tego właśnie tytułu stała się jedną z powszechnych
potrzeb ludzi żyjących w naszym społeczeństwie. Podobnie dzieje się z wzrastającymi
potrzebami kulturalnymi.
Nowa hierarchia wartości
związek z wartościami, jakie on ceni i o jakie się ubieg
- to prawa do uzyskiwania i ochrony owych wartości.
polityczne
ow-
onc wydźwignięcic podstawowych mas narodu z zacofa-
im godność ludzką i obywatelską, dały
tworzenia i korzystania z dóbr narodowych,
a z tych właściwości
polone z programem rewolucyjnych przeobra-
tylko przyjmuje, że człowiek jest naczelną wartością,
osi ideały jego rozwoju oraz szczęścia. Wskazuje także drogę do tworzenia
nicnie środków
na wskazaniu prak-
i wezwaniu
spo-
Moralnc znaczenie rewolucyjnych przeobrażeń społecznych zawiera :
nic w tym, iż spowodowały one wydźwignięcic podstawowych mas narodu
nia materialnego i kulturalnego, przywróciły
szanse rozwoju, pełnię obywatelskich praw
współdecydowania o losie narodu.
także godności ludzkiej, wolności i szczęścia, występowały w historii
wielu postępowych programach społecznych. Nigdy
były powszechnie urzeczywistniane w życiu społecznym — pozo-
sferze ludzkich marzeń i oczekiwań lub co najwyżej prób.
porównaniu z głoszonymi wcześniej, humanistyczne ideały socjalizmu legity-
mują się właściwościami szczególnymi. Jedną z nich jest to, że zasady te i ideały dotyczą
mas ludowych, ludzi pracy. Nic odnoszą się do wybranych jednostek lub grup uprzy-
wilejowanych, lecz mają ludowy, powszechny charakter. Drug
polega na tym
połecznych. Program ten nic
tylko gl
społecznych warunków rozwoju i szczęścia ludzi. Drogą tą jest uspołecz
produkcji, zniesienie sprzeczności klasowych, ustanowienie władzy lud
Realność humanizmu socjalistycznego polega właśnie
tycznych środków urzeczywistnienia ideałów humanisty
ludzi pracy do aktywnego tworzenia korzystnych dla siebie warunków
m i
deczmeme
nie usuwają automatycznie wszystkie
sferze współżycia ludzi występuje naj
rzecz jasna, wiele konfliktów. Tak na
rezygnowała z własnych celów i aspi-
istnieją i takie sytuacje,
....i „przyjemnej atmo-
sfery” w swym środowisku w -imię zachowania własnej twarzy, ujawnienia prawdy,
obrony jakiejś zasady. Tak postępuje na przykład człowiek, który przeciwstawia się
nieuczciwości, zacofaniu i nietolerancji, demaskuje plotkę.
Współżycie społeczne wymaga nie tylko solidarności, życzliwości, ale i różnych
form walki między ludźmi także w obrębie jednolitego klasowo społeczeństwa, w ob-
rębie grupy zawodowej itp. Walką jest gra sportowa, współzawodnictwo pracy, po-
zyskiwanie czyjejś sympatii. Ale i tu niezbędne jest przestrzeganie zasad moralnych.
Chodzi tu m.in. o stosowanie określonych „reguł gry”, czyli zasad moralnych w walce:
unikanie intryg, szacunek dla przeciwnika, szlachetność.
Niezwykle ważną we współżyciu społecznym jest sprawa stosunków między
kobietą i mężczyzną oraz stosunków w rodzinie. Współżycie w rodzinie obejmuje
w równym stopniu postępowanie rodziców wobec dzieci, jak i odwrotnie. Kwestia
obowiązków moralnych wobec rodziców jest szczególnie doniosła we współczesnym
społeczeństwie, w którym często spotykamy się z przejawami braku dla nich poszano-
wania, z wyrachowaniem, z brakiem serdeczności dzieci wobec rodziców.
W życiu rodzinnym człowiek zaspokaja swoje podstawowe potrzeby uczu-
ciowe — rodzina stanowi naturalny zespół najbliższych sobie ludzi. Dlatego też od
każdego członka tego zespołu oczekuje się serdeczności i życzliwości wobec pozostałych
członków rodziny, solidarności, poczucia odpowiedzialności, troski o trwałość i har-
monię w rodzinie.
Zbudowanie społeczeństwa socjalistycznego,
nie jest aktem jednorazowym, lecz długotrwały
Zniesienie klas antagonistycznych, uspc
reforma rolna
jako moralnie ujemne. Szczególnie
więcej pozostałości dawnej moralności.
Stosunkom społecznym, z których wyeliminowana została nierówność, niespra-
wiedliwość, wyzysk, konkurencyjna walka, nie odpowiada jeszcze w pełni charakter
współżycia między ludźmi. We współżyciu tym nadal utrzymują się zrodzone w prze-
szłości takie zjawiska, jak egoizm, znieczulica, intryganctwo, różne formy naruszania
godności człowieka, nieżyczliwość i obojętność, a nawet przejawy okrucieństwa i bru-
talności.
To również sprawia, że tak istotnym zadaniem jest w naszym społeczeństwie ciągłe
doskonalenie stosunków między ludźmi.
rcgo
rów-
Powszechnie aprobowana jest w naszym społeczeństwie zasada id
materialnych i duchowych człowieka. Wszechstronny rozwoi kr D°ŚCI P°,rzelj
jakości pracy t warunków życia oznacza wzrost możliwości zaspok ua^"' .Pj noszen'e
trzeb materialnych dosiatmośó życia, wysoki standard materialny jest"* 1 Ud2k'cl1 Do-
jący uzasadnień cel rozwoju warunków ekonomicznych. Ale czlowi-k'dl'?1’’
ów rozwój jest dokonywani, to również jego potrzeby duchowe kulturah t
nież rozwój moralnych wartości człowieka. Rozwój warunków materiał ”
pomnażaniu tych wartości i zaspokajaniu potrzeb duchowych. ”' sPrzYJa
W społeczeństwie nasze m istnieje zgodność między ukształtowanymi nod i
w cm obiektyw nych warunków i odczuwanymi powszechnie potrzebami h Y'
tclskimi uprawnieniami. Taka zgodność istnieje, na przykład, między matcń^l ° '
ralną potrzebą pracy a zagwarantowanym konstytucyjnie prawem człowieka do’ ' "'“T
Prawa odpowiadające potrzebom ludzi zapewnia ustrój i jego instyt" '
społeczno-państwowe. Podstawowe z tych praw sformułowane są w ideow
założeniach programowych naszego ustroju oraz w państwowych dokum
tach dotyczących życia społecznego - zwłaszcza w Konsty tucji PRL
o zaIax r • /i <• 4 > • 1 —.— 1 t •* _
eu-
Dodajmy, że prawa obywatclskie°fomiulowane w konstytucjad^różńjch' państw
M traktowane — począwszy od XVIII wieku — jako podstawowe. Określaj,
począwszy od XVIII wieku — jako podstawowe. Określają pożycie
obywatela wobec państwa i współobywateli - wyrażają klasowy i narodowy charak-
ter państwa, panujące stosunki produkcji, etap rozwoju społeczeństwa.
Zakres oraz charakter praw obywateli w określonym społeczeństwie zależy
od ustroju społeczno-politycznego, panujących w nim założeń ideologicznych
i moralnych, wreszcie od realnych warunków, jakie istnieją w danym czasie.
Nadrzędnym celem socjalistycznego budownictwa jest tworzenie warunków
mez
wszcchstronnego rozwoju jednostki ludzkiej, jej indywidualności — twórczych uzdol-
nień, możliwości i zainteresowań, skali doznań i przeżyć moralnych, intelektualnych,
estety cznych. „Budujemy humanistyczne społeczeństwo twórczej pracy — powiedział
I sekretarz KC PZPR w referacie wygłoszonym na VII Zjeździć — społeczeństwo,
które stwarza podstawy do wszechstronnego rozwoju człowieka, do jego pomyślności
materialnej, aktywności politycznej, społecznej i kulturalnej”. Jednym z podstawowych
praw’ człowieka w naszym społeczeństwie jest prawo rozwoju osobowego, innymi
słowy mówiąc — wzbogacania ludzkiej osobowości, czyli właśnie owych uzdolnień,
zainteresowań, możliwości twórczych, przeżyć.
Do zapewnienia prawa wszechstronnego rozwoju osobowości człowieka
niezbędne są określone warunki społeczno-materialne i kulturalne, Jednocześnie
zaś wszechstronny rozwój jednostek ludzkich, bogactwo ich osobowości, ich zdolność,
warunków postępu technicznego. Podkreślali to twór-
Karol Marks i Fryderyk Engels
bodny rozwój każdego jest warunkiem
Konstytucja zapewniają realizację jednej z hu
stycznych zasad moralnych - zasadę równości łudzi w^ch prawacho^r*
prowadzonej do Konstytucj ą ^ lirrwalai)C
Dotyczy tego następujący fragment: „Polska Rzcczposp
i zainteresowań jest jednym z V, „s t---tr-------- « .
cv programu społeczeństwa socjalistycznego — Karol Marks i Fry ery nge
pisząc w Manifeście komunistycznym, iż „swoi
swobodnego rozwoju wszystkich .
Ustrój naszego społeczeństwa i
(
Zasadę równości zaakcentowano wc wprowadzonej do icoimy.u.j. -
Dotyczy tego następujący fragment: „Polska ^-czposjiohta Ludow^
i pomnażając zdobycze ludu pracującego, umacnia i r , awa bez wzglę-
du na pleć, urodzenie, wykształcenie, zawód, narodowość, rasę, wyznanie, oraz po-
chodzenie i położenie społeczne”.
Zasada równości obywateli, sformułowana w taki sposób, stanowi fundamentalną
przesłankę wszystkich praw i obowiązków obywatelskich. W następnych artykułach
Konstytucji zasada równości została rozwinięta i mówi szczegółowo o określonych pra-
wach na przykład o prawie do pracy (patrz: Polityka społeczna), nauki i wypoczynku
(patrz: Rozwój oświaty. Upowszechnienie kultury, sportu i turystyki), do wolności sumienia
i wyznania (patrz: Kościoły i związki wyznaniowe w Polsce) czy o równości praw ko-
biety i mężczyzny we wszystkich dziedzinach życia państwowego, gospodarczego,
społecznego i kulturalnego.
Udział obywateli w życiu społeczno - politycznym
Prawa polityczne zapewniają obywatelom czynny udział w życiu społecz-
no-politycznym, wpływ na decyzje polityczne, gospodarcze i kulturalne.
Prawa polityczne wyrażają sytuację ludzi pracy jako współgospodarzy kraju
oraz moralną zasadę pełnego uczestnictwa jednostki w życiu społeczeństwa.
Udział obywateli w życiu państwa i zbiorowości społecznej zapewnia m.m prawo
zrzeszania się w organizacjach politycznych, zawodowych, młodzieżowych i ko-
biecych, kulturalnych, naukowych, sportowych. Udział ten zapewnia również pow-
szechne czynne i bierne prawo wyborcze. Udział w bezpośrednim rządzeniu pań-
stwem gwarantuje także polityka szerokich konsultacji1 określonych decyzji państwo-
wych oraz partyjnych z ludźmi pracy. Ponadto obywatelom Polski Ludowej przysługu-
je konstytucyjne prawo zwracania się do wszystkich organów państwa ze skar-
gami i zażaleniami. Prawo to umożliwia obywatelom krytykę błędów i niedociąg-
nięć występujących jeszcze w różnych dziedzinach naszego życia. Krytyka jest jedną
z form aktywności obywatelskiej i przyczynia się do doskonalenia działania aparatu
administracyjnego i gospodarczego. Prawo to zapewnia również ochronę obywateli
przed bezdusznością i biurokratyzmem urzędów i organów administracyjnych.
W świetle tego prawa każda skarga powinna być załatwiona szybko i sprawiedliwie,
a ci, którzy lekceważą i przewlekają załatwianie skarg i zażaleń, powinni być pociągani
do odpowiedzialności.
Rodzina i życie osobiste
Istotne znaczenie ma w naszym społeczeństwie prawo do wolności i nietykalności
osobistej. Pozbawienie obywatela wolności może nastąpić tylko w przypadkach okreś-
lonych ustawą. Chroniona jest nienaruszalność mieszkań i tajemnica korespondencji.
Konstytucja nasza zapewnia obywatelom wolność sumienia i wyznania. W zwią-
zku z tym jedną z istotnych, obowiązujących zasgd współżycia w naszym społeczeń-
stwie jest zasada tolerancji religijnej, która dotyczy zarówno ludzi wierzących
i praktyk religijnych, jak i ludzi niewierzących, nic biorących udziału w praktykach
religijnych.
Niedopuszczalne jest w naszym społeczeństwie tak zmuszanie do niebrania udzia-
t
1 konsultacja — udzielanie rad, wskazówek, zasięganie opnui
łu w praktykach religijnych, jak i zmuszanie do brania udziału w tych praktykach.
Obywatel ma zatem równe prawo wyznawania dowolnej religii, jak i niewyznawania
żadnej (patrz: KoMy i związki wyznaniowe u> Polsce).
Obywatel naszego kraju ma prawo do ochrony swej godności przed pogardą i po-
niżeniem z jakichkolwiek względów. Konstytucja formułuje kategoryczny zakaz sze-
rzenia nienawiści lub pogardy dla człowieka. Zasada ta zabrania wywoływania waśni
lub poniżania człowieka ze względu na różnice narodowości, rasy, pochodzenia czy
wyznania.
Ważną sferą życia osobistego człowieka jest życie małżeńskie i rodzinne. Pań-
stwo bierze pod opiekę i ochronę instytucję małżeństwa i rodziny. O znaczeniu rodziny
w życiu jednostki, o wartości moralnej trwałości tej, uznawanej powszechnie za podsta-
wową, komórki społecznej oraz o zasadach współżycia w rodzinie mówiliśmy w po-
przednim rozdziale. Tutaj dodajmy, że państwo w interesie obywateli i ich praw udziela
pomocy małżeństwu i rodzinie, stoi na straży praw współmałżonków, rodziców i dzie-
ci. Troszczy się też o materialne — zwłaszcza mieszkaniowe — podstawy trwałości
rodziny. Szczególną wagę państwo przywiązuje do wychowania młodych obywateli
na ludzi światłych, uczciwych oddanych sprawie pomnażania wspólnych dóbr narodu.
Konstytucja głosi:
..Polska Rzeczpospolita Ludowa otacza szczególnie troskliwą opieką wy-
chowanie młodzieży i zapewnia jej najszersze możliwości rozwoju oraz stwarza
warunki do aktywnego udziału młodego pokolenia w życiu społecznym, poli-
tycznym, gospodarczym i kulturalnym, kształtując poczucie współodpowie-
dzialności młodzieży za rozwój Ojczyzny**.
Jedność praw i obowiązków
Warunkiem respektowania praw’ obywatelskich jest spełnianie przez oby-
wateli ich obowiązków. Konstytucja podkreśla ścisły związek między urzeczywist-
nianiem praw obywatelskich a wykonywaniem obowiązków wobec ojczyzny. Bez
rzetelnego spełniania obowiązków obywatelskich niemożliwe jest rozszerzanie i umac-
nianie praw. Toteż cytowane uprzednio sformułowania konstytucyjne dotyczące rów-
ności praw uzupełnione są sformułowaniem, które brzmi:
„Obywatele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej powinni rzetelnie wypeł-
niać swoje obowiązki wobec Ojczyzny i przyczyniać się do jej rozwoju .
W ten sposób zaakcentowana została jedność praw i obowiązków obywateli
naszego państwa — wyrażone zostało przekonanie narodu, że demokracja
polega nie tylko na równości praw, ale i na równości obywatelskich obowią-
zków.
Obowiązki te można określać ze względu na ich charakter polityczny, ekonomiczny,
porządkowy. Ale mają one także sens moralny — określają postawę moralną czło-
wieka — obywatela wobec państwa, społeczeństwa, innych jednostek.
Obowiązki obywatelskie wynikają z charakteru naszego .ustroju, jego założeń
ideowych i politycznych, z pozycji ludzi pracy jako pełnoprawn
kraju odpowiedzialnych
praw. Obywatel ma i
zależności można dobrze przedstawić na przykładzie pracy. Praca jest bowiem prawem
,vch współgospodarzy
, i za jego dalszy rozwój Wynikają również z obywatelskie
obowiązek chronić te wartości, do których ma prawo. Te współ-
alc i obowiązkiem, i sprawą honoru każdego obywatela w naszym społeczeństwie.
Podstawowe obowiązki obywatelskie są, podobnie jak prawa, sformułowane w Kon-
stytucji PRL.
Obowiązkiem każdego obywatela jest poszanowanie praw innych ludzi.
Wyraża się w tym również zasada jedności praw i obowiązków oraz zasada wzajem-
ności we współżyciu ludzi. Uzasadnionym żądaniom, aby mm ludzie liczyli się z naszymi
prawami, musi towarzyszyć liczenie się z ich prawami. Ochrona własnych praw nie
może się dokonywać kosztem naruszania praw innych ludzi. Nic wolno też
czynić złego użytku z własnych uprawnień, szczególnie ich nadużywać. Tak, jak niemo-
ralne jest czerpanie niezasłużonych korzyści, wyłudzanie czegoś, co się nie należy, tak
niemoralne jest egoistyczne korzystanie z praw na przykład z prawa do bezpłat-
nej nauki* bez rzetelności ze swojej strony i spłacania długu społeczeństwu, które te
prawa gwarantuje swym zbiorowym wysiłkiem.
W sferze współżycia społecznego Konstytucja akcentuje zwłaszcza dwa rodzaje
obowiązków. Należy do nich obowiązek rodziców wychowania dzieci na prawych
i świadomych swych obowiązków' obywateli oraz otaczanie szczególnym szacunkiem
przodowników’ i weteranów pracy.
Zwróćmy teraz uwagę na podstawowe obowiązki obywatela wobec państwa i spo-
łeczeństwa jako całości. Sprawa ta jest tym bardziej ważna, że poczucie współodpo-
wiedzialności ludzi za losy kraju, a także postawa uczciwości, rzetelności, solidności
i obowiązkowości stanowią warunek przyspieszający rozwój ekonomiczny kraju.
Bowiem postawy ludzi to ważny czynnik warunkujący tempo wzrostu produkcji,
wydajności i jakości pracy, a zatem i dochodu narodowego, kultury, poziomu życia
itp. Najwyraźniej zresztą rola postaw obywatelskich uwidocznia się wtedy, gdy jakieś
ujemne cechy moralne brak poczucia obowiązkowości, zdyscyplinowania, nieucz-
ciwość — rodzą ujemne skutki ekonomiczne, na przykład zakłócenia w zaopatrzeniu,
wadliwą produkcję, określone straty.
Aktywność i zaangażowanie społeczne
Każdy dojrzały człowiek zastanawiający się nad swoim życiem, to znaczy ocenia-
jący je i wytyczający jego kierunek (także dokonując wyboru zawodu, rodzaju stu-
diów, sposobu spędzania czasu wolnego, dobierając sobie przyjaciół itp.), jest w stanie
określić swój podstawowy życiowy cel lub cele. W powszechnym przekonaniu
każdy człowiek powinien mieć taki cel. Życie bez celu jest ubogie i puste.
Celu życia nie można sprowadzić jedynie do dążeń i pragnień czysto oso-
bistych, nie uwzględniając dążeń i potrzeb zbiorowości, w oderwaniu od celów
i działań społecznych.
W grę tu wchodzi ideowość, zaangażowanie i aktywność społeczna. Ideowość
człowieka jest w naszym społeczeństwie wysoce ceniona. „Człowiek idcows", „czło-
wiek gotowy poświęcić się dla idei”, a przynajmniej „człowiek robiący coś dla idei” —
to opinie zawierające mocny ładunek dodatniej oceny moralne) człowieka.
Ideowość jest przeciwieństwem postawy egoizmu oparte) na wyrachowaniu,
obojętności wobec spraw życia społecznego. Egoizm to właśnie koncentracja uwagi
na sprawach osobistych, na sobie, izolacja od życia innych ludzi i życia zbiorowości.
Ideowość — to akceptacja takicłi wartości i celów działania zbiorowego i indywidua!-
orianu
unuejęt
i socja
socjalnych, nauki, obronności itp. służy
swoje dobro człowiek
moralnych jest
z naczelnych obowiązków obywatelskich jest patriotyczna
i ojczyzny. ... ,,
)gate tradycje patriotyczne zbrojnej walki o wolność swoją,
ych narodów. Wierność ojczyźnie, gotowość poświęcenia
wartości wynie-
to ścisłe współdziałanie państw wspólnoty socjalistycz
siłami postępowymi w świecie.
moralną cechuje poczucie odpowiedzialności za losy
poszczególne dziedziny życia społecznego. Oznacza to m.in.
ych. Postawa
gadulstwu,
wreszcie obawie przed trudem i wysiłkiem. Wyraża się w prak-
to praktyczne rozwiązanie określonego problemu. To wiara
racjonalnym rachunku,
półpracy. Patriotyzm socja-
intemacjonalistyczną postawą
czne dopełniają
Patriotyzm obywateli społeczeństwa socjalistycznego ujawnia się w aktyw-
połecznej, w wydajnej pracy zapewniającej rozwój i do-
edzą i siłą, umiejętnoś-
odowych, ochronie
i wzbogacaniu mienia społecznego, przysparzaniu narodowi dobrego imienia.
Patriotycznym obowiązkiem obywatela Polski Ludowej jest działanie na rzecz
obronności kraju, bezpieczeństwa jego granic, suwerenności, zapewnienia warunków
pokojowej pracy.
„Obrona Ojczyzny — głosi Konstytucja PRL — jest najświętszym obowiązkiem
każdego obywatela”. Szczególną zaś
obowiązku jest służba
zaszczytnym obowiązkiem patriotycznym obywateli Polskiej Rzeczypospolitej Ludo-
Socjalistyczną postawę
narodu i rozwój kraj
aktywność społeczną jednostki, jej postawę twórczą wobec celów społeczn
ta jest zaprzeczeniem bierności i wygodnictwa. Przeciwstawia się jałowemu
oglądaniu się na inn
tycznym, rozważnym działaniu
Postawa twórcza
w siebie, w swe możliwości i powodzenie działania oparta
uwzględnianiu realnych trudności i warunków. To samodzielność i inicjatywa w dzia-
łaniu będące zaprzeczeniem schematyzmu i bezmyślnego wykonawstwa, a polegające
na poszukiwaniu lepszych, nowych, bardziej skutecznych i efektywnych dróg i sposo-
bów. Postawa ta to liczenie się nie tylko z nakazem: „zrobić”, ale i z nakazem: „zrobić
jak najlepiej”, ambitnie i odpowiedzialnie.
Dyscyplina społeczna
Zgodnie z Konstytucją każdy obywatel naszego kraju jest zobowiązany przestrze-
gać zasad dyscypliny społecznej, soc
miennie obowiązki wobec państwa, postępować zgodnie z prawem i przepisami po-
rządkowymi.
Z zagadnieniem dyscypliny spotykamy
więc o samodyscyplinie, czyli umiejętności
powania, wymagającego niekiedy pewnych wyrzeczeń,
rywki, miłego towarzystwa, gdy jest to _
w służbie, pracy lub nauce. Mówimy o dyscyplinie jednostki jako zdolności podporząd
się na każdym niemal kroku. Mówimy
narzucania sobie określonego stylu postę-
, na przykład rezygnacji z roz-
ruezbędne do osiągnięcia wytkniętego celu
Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”
te dążenia mas pracujących w świecie, solidar
nego, jak pokój i wolność narodów, równość i sprawiedliwość społeczna, rozwój ma-
terialny i kulturalny kraju.
Zaangażowanie oznacza nie tylko aprobatę celów społecznych, lecz także r
ność przedkładania ich w określonych warunkach ponad cele osobiste. Program
lizmu opiera się na założeniu jedności celów jednostki i społeczeństwa. Cele
nowego rozwoju społecznego jest wszak dob
nomiczny kraju, rozwój kultury, warunków
bezpośrednio człowiekowi, wpływa pa jego los. Ale swój łosi:
realizuje w społeczeństwie, wraz ze społeczeństwem i poprzez działalność społeczną
Wymaga to od niego, by myślał kategoriami „my”, „nasze”, a nie tylko kateg
„ja” i „moje”.
W naszych obecnych warunkach* może się jeszcze pojawić sprzeczność między dob-
rem społecznym a bezpośrednim dobrem jednostki. Sytuacja taka zachodzi, na przy-
kład wówczas, gdy niezbędna społecznie praca wymaga czasowej rozłąki z rodziną, gdy
potrzeby społeczne skłaniają jednostkę do rezygnacji z jakichś osobistych celów. Dzia-
łanie dla dobra społeczeństwa wymaga więc także zdolności do rezygnacji z korzyści
osobistych, do pewnych wyrzeczeń, poświęcenia. W okolicznościach wyjątkowych
poświęcenie to polega na zaryzykowaniu utraty własnego życia lub zdrowia dla dobra
nie tylko własnego, ale i in-
ności, słusznych dążeń i in-
pełni zgodne z polską humanistyczną tradycją walk „za wolność
Obrona ojczyzny jest w Polsce Ludowej obowiązkiem powszechny:
muje wszystkich obywateli, a nie
wojskowej.
Konstytucja PRL nakłada także na obywateli obowiązek strzeżenia tajemnicy pań-
stwowej. Zdrada ojczyzny karana jest z całą surowością prawa jako najcięższa zbrodnia
Szczególnie haniebną zdradą ojczyzny jest szpiegostwo, osłabianie sił zbrojnych, przej-
ście na stronę wroga.
Interesy mas ludowych nie dzielą i nie waśnią poszc:
jednoczą, stwarzają podstawy zgodnego współżycia i ws
listyczny może się rozwijać jedynie w zespoleniu z
wobec innych narodów. Wychowanie patriotyczne i internacjonalisty
się więc wzajemnie.
Internacjonalizm wymaga uznania wartości i potrzeb
nych narodów. Wymaga poszanowania ich wolności i god
ter esów. Jest to
Naszą i Waszą’
Podobny charakter ma wezwanie
które wyraża wspólną sytuację i wsp
ność i jedność ich działania.
Internacjonalizm
nej oraz solidarność
ności i dyscypli
brobyt kraju. Przejawia się w służeniu narodowi swą wi
ciami w toku spełniania codziennych obowiązków zaw
Patriotyz
Jedną z najwyżej cenionych w naszym społeczeństwie wartości
patriotyzm. Jednym
troska o dobro narodu
Naród polski ma
a także o wolność inn
nawet życia w jej obronie, umiłowanie wolności — to podstawowe
sione z naszej historii.
W społeczeństwie socjalistycznym kształtuje się nowy typ patriotyzmu. Jest
patriotyzm mas ludowych, poczuwających się do odpowiedzialności zarówno za b
pieczeństwo granic, jak i za pokojowy, społeczno-gospodarczy rozwój kraju.
szcze
wsz
nawy
Polska współczesna
ma wo
zne
noczona Partia Robotnicza
wolnością i prawem
naruszanie s
może
Przepisów tych przestrzegają lub naruszają je konkretne jednostki
ma to s
świecają cele ogólniejsze. Taką jest dyscypl
towa. Mówimy wreszcie o dyscyplinie społecznej jako o społeczny
przestrzeganiu ]_
te, ustalenia i zasa
prawny. Mają także
ruchach, uszczu
wykonywaniem pracy zawodowej. Mówimy o obowiązkach
obowiązkowych — lub nieobowiązkowych — pracownikach,
obowiązków. Powinniśmy jednak odróżniać nie-
brak warunków i możliwości zreali-
yniku złej woli, nierozwiniętego poczucia obowiązku.
gospodarności, a także podwyższania kwalifikacji zawodowych i wykazywania inicja
ty wy produkcyjnej.
Praca zawodowa
cyplina produkcyjna
szanowanie i ochrona mienia społecznego -
o losie jej najbliższych, jak i o rozwoju zakładu
całego L , .
sca w świecie społecznym, udziału w procesach społeczn
każdy obywatel ma najszersze możliwości udziału
naukowo-technicznej w naszym kraj
społeczeństwa socjalistycznego.
Praca zawodowa i postawa pracownicza to również określony klimat
pracy, określone stosunki między ludźmi. Jednostka ludzka
tysfakcj
środowiska pracy — wyciska i
jest takie, jakimi są tworzący je
w szcze
ten ma znaczenie szczególne w warunkach dynamicznego rozwoju
współczesnej techniki wytwórczej. W tych warunkach niczbę ni
uznają za jedną z naczelnych wartości społeczno-mora^
z nią wiążą uznanie społeczne i swoją ludzką godność oraz
prawo do wolności styka się
innych. Poszerzanie kręgu swej wolności przez naruszanie społecznie
, norm, lekceważenie obowiązków może dokonywać
enia wolności kogoś innego. Pasożyt społeczny swoją
niepracowania może realizować jedynie kosztem pracy i wysiłku
- obowiązkowość, gospodarność, inicjatywa pracownicza i dys-
kwalifikacje, poczucie odpowiedzialności za zakład pracy, po-
- decyduje zarówno o losie jednostki,
pracy, wsi czy miasta, w którym się żyje,
narodu. Te właściwości zatem są wyznacznikami wartości człowieka, jego miej-
ych. W tej właśnie dziedzinie
rozwijaniu procesów rewolucji
w realizacji programu budowy rozwiniętego
nie
pś zobowiązania ze względu na
wkonania w w
kowania swojej woli i energii zorganizowanym działaniom zbiorowym, którym
~ 1 ' • 1 ijskowa, pracownicza, szkolna
przepisów, zasad, ustaleń regulujących życie danej społeczności. Przepis^
dy mogą mieć różnoraki charakter: porządkowy, administracyjny,
charakter moralny.
normą moralną.
- zawsze jednak
i znaczenie.
na tym, by za określonym przepisem widzieć dobro człowieka
tne, czy jest
połeczny- zasięg i społeczne
Problem polega więc
jako jednostki lub zbiorowość, na straży którego ow przepis stoi
się urzędnikiem, czy pasażerem środków komunikacji. Oczywiście bywa tak, że kur-
czowe trzymanie się przepisu godzi w dobro człowieka. Mamy wówczas do czynienia
z biurokracją, z formalizmem. Najczęściej jednak nieliczenie się z ustaleniami formal-
nymi prowadzi do uszczuplania czyichś uprawnień i dóbr.
Z pojęciem dyscypliny i obowiązków obywatela wiąże się sprawa jego wolności.
Sprawie wolności człowieka towarzyszy zaś wiele nieporozumień. Z nieporozumienia-
mi takimi mamy do czynienia, gdy ktoś powołując się na swą „wolność” lekceważy
obowiązki, gdy ktoś w imię „wolności” narusza obowiązujące prawa lub przepisy,
na przykład ruchu drogowego.
Wolność człowieka
do wolności
obowiązujących zasad, praw
się jedynie kosztem uszczupl
„wolność” niepracowania może realizować jedynie kosztem pracy i wysiłku innych.
Kierowca, który lekceważy ograniczające go przepisy, wymusza pierwszeństwo prze-
jazdu, ogranicza innego użytkownika drogi publicznej w jego
jego prawa, naraża na niebezpieczeństwo.
Z dyscypliną społeczną związana jest potrzeba obowiązkowości. Wiążemy ją
przede
pracowniczych i o
o wywiązywaniu się
wykonanie jakieg
zowania, od niew
politycznych
ukowej spotykamy różne określenia partii politycznej. Definicja
raca zbiorowa pod red. A. Do-
równości i sprawiedliwości — warun-
o mienie społeczne jest więc w równej
uczciwości, co i gospodarskiej rozwagi.
to fabryki, surowce, środki transportu itp. Ale to również po-
enia, które wymagają poszanowania i ochro-
rownież zabytki kulturalne, wytwory kultury —
i i zniszczeniu.
za ochronę mienia społecznego wszyst-
dotyczy także własności spółdziel-
środowisku
jej samopoczucie, sa-
leży od tego środowiska. Ale wywiera ona również wpływ na charakter
na nim swe osobiste piętno. Środowisko to bowiem
: ludzie.
Z pracą zawodową — chociaż nie wyłącznie z nią — wiąże się obywatelski obowią-
zek ochrony, poszanowania i pomnażania mienia społecznego, dóbr stanowiących
własność społeczną (art. 91 Konstytucji PRL).
Własność społeczna jest warunkiem społecznej
kiem i szansą rozwoju naszego kraju. Troska
mierze sprawą mora)
Mienie społeczne
gólne przedmioty, maszyny, urządz
Mienie społeczne stanowią
które często tak łatwo ulegają dewastacj
Konstytucja nasza czyni odpowiedzialnych
kich obywateli. Obowiązek poszanowania mienia
czej i indywidualnej.
interesu
one do realizacji tego programu przez
anie bezpośrednieg
, dostosowując odpowiednio do potrzeb walki
dy działania”.
Praca zawodowa i ochrona własności społecznej
Pracę traktujemy w naszym społeczeństwie nie lz____ | .
środków do życia, ale także jako jeden z podstawowych obowiązków obywatelskie
Dotyczy to w szczególności pracy uczciwej, wydajnej, przynoszącej korzyści społeczne
Obowiązek
gospodarczego kraj
są ludzie, którzy pracę
nych, cenią ją,:
nośc innych ludzi. Z drugiej strony konieczne jest utrwalenie w społeczeństwie
ków pracy rzetelnej, poczucia odpowiedzialności za wykonywane zadania zaw<
Pojęcie i etapy rozwoju
W literaturze
zawarta w pracy Organizacja polityczna społeczeństwa (P
bieszewskiego) brzmi:
„Pojęciem partie polityczne określamy organizacje społeczne powstałe i działają
na bazie określonego programu, stanowiącego ideowo-polityczny wyraz
poszczególnych klas bądź ich odłamów; dążą
zdobycie władzy w państwie, jej utrzymanie lub uzysk
na decyzje o wadze państwowej
swą organizację, formy i meto
Inną definicję zaproponował Jakub Banaszkiewicz w pracy Państwo i partia w syste
mic kapitalistycznym. Definicja ta głosi: „Partia jest to zorganizowana grupa
zespolona więną organizacyjną i ideologiczną, dążąca do zdobycia i utrzymania wM
państwowej dla realizacji określonych interesów, głównie klasowych”
Tak więc partie polityczne są wytworem klas społecznych i służą do reali
zacji ich interesów, przede wszystkim poprzez walkę o zdobycie lub utr
nie władzy państwowej. '
Definicje parni politycznej podkreślają wagę więzi organizacyjnej partii i jej pro-
gramu ideowo-politycznego, który łączy wszystkich członków danej partii. J F
Pojęcie ..parna"1 nu swą długą historię. Używane było już w starożytności i w cza
sach feudalnych. Wtedy jednak oznaczało zazwyczaj grupę zwolenników jakiejś
możnej osobistości. Nie były to więc partie polityczne we współczesnym rozumieniu
Geneza nowoczesnych partii politycznych wiąże się bowiem dopiero z po
wstaniem i rozwojem burżuazyjnego parlamentaryzmu2,
miech
__________________ _ . J z nasilaniem walki
zy podstawowymi klasami ustroju kapitalistycznego: proletariatem
A. Iwa
Zanim jednak ukształtowały się masowe, nowoczesne partie polityczne, przeszły
one kilka faz rozwoju. Pierwsza z nich to faza klubów politycznych, działających
w okresie rewolucji burżuazyjnycha, a grupujących przede wszystkim deputowanych
. zwolenników określonej orientacji politycznej. Wzorcowym przykładem tej fazy
rozwoju partii politycznych mogą być kluby jakobinów i żyrondystów, działające
w okresie Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Ruch klubów politycznych intensywnie
rozwijał się także w Stanach Zjednoczonych w czasie wojny o niepodległość, a w Pol-
sce wystąpił w okresie Sejmu Wielkiego.
Po fazie klubów politycznych nastąpiła faza tworzenia się partii elitarnych4.
Rozwój ich w Europie przypada na lata 1830— 1880, a więc na końcowe stadium kon-
wiktu klasowego między burżuazją a ustępującą klasą feudalną. Interesy burżuazji
reprezentowały wtedy partie liberalne, walczące z partiami konserwatywnymi — zwo-
lennikami starego feudalnego ustroju. W partiach elitarnych, grupujących niewielką
liczbę aktywnych politycznie członków swych klas pojawiły się nowe elementy: za-
czątki formalnej organizacji i instytucji członkostwa. Wzrosła również rola ideologii
i programu jako osi scalającej partię.
Trzecia faza rozwoju partii politycznych to faza partii masowych trwająca od
ostatnich dziesiątków lat wieku XIX do chwili obecnej. Faza ta wiąże się przede wszyst-
kim z wejściem na arenę dziejową nowej klasy społecznej — proletariatu. Tak więc
w tej fazie obok masowych partii burżuazyjnych pojawiają i rozwijają się masowe par-
ne socjalistyczne i robotnicze. Dla walki klasy robotniczej o obalenie ustroju
kapitalistycznego podstawowe znaczenie miało ukształtowanie się rewolucyj-
nych partii robotniczych, których program działania oparty został na zasa-
dach marksizmu-leninizmu.
1 partia — łac. pars — część
parlamentaryzm burżuazyjny — system rządów, w którym parlament (będący jedynym
przedstawicielskim organem władzy) stanowi ustawy oraz kontroluje (w pewnym zakresie)
władzę wykonawczą
rewolucje burźuazyjne — kierowane przcz burżuazję, łamiąc feudalizm usuwały przeszkody
na djodze rozwoju kapitalizmu (np. rewolucja francuska 1789—1799)
ełita grupa ludzi przodujących pod jakimś względem w danym środowisku
114
Koncepcja i
Wielcy przywódcy i teoretycy rewolucyjnego ruchu robotniczego Karol Marks
i Fryderyk Engels podkreślali zawsze z całą mocą, źe główną bronią klasy robotniczej
w walce o wyzwolenie społeczne, obalenie starego ustroju i zbudowanie nowego socja-
listycznego społeczeństwa może być tylko jej partia polityczna.
Dlatego też nauka o partii komunistycznej, o strategii1 i taktyce2 działania, a także
o organizacyjnych zasadach budowy partii klasy robotniczej zajmuje centralne miejsce
w ideologii marksistowskiej. Naukę Marksa i Engelsa twórczo rozwinął i konsekwent-
nie stosował w praktyce Włodzimierz Iljicz Lenin.
W 1871 r. K. Marks i F. Engels pisali w rezolucji przedstawionej przez nich do roz-
patrzenia konferencji londyńskiej I Międzynarodówki: „Wobec [...] zjednoczenia władzy
klas posiadających klasa robotnicza może działać jako klasa tylko przez ukonstytuowa-
nie się w odrębną partię polityczną, przeciwstawną wszystkim starym partiom utworzo-
nym przez klasy posiadające. To ukonstytuowanie się klasy robotniczej w partię po-
lityczną jest konieczne dla zapewnienia zwycięstwa rewolucji socjalnej i jej ostatecznego
celu — zniesienia klas’*.
Twórcy naukowego socjalizmu wskazywali, że utworzenie partii komunistycznej
ma podstawowe znaczenie nie tylko dla osiągnięcia historycznych celów klasy robotni-
czej (to jest obalenia kapitalizmu i zniesienia klas społecznych), ale i dla wypracowania
rewolucyjnej ideologii jednoczącej klasę, dla powstawania klasowej świadomości pro-
letariatu. Powstanie partii jest więc wyrazem politycznego usamodzielnienia
się klasy robotniczej.
Teoria stworzona przez K. Marksa i F. Engelsa miała podstawowe znaczenie dla
rozwoju i osiągnięć międzynarodowego ruchu robotniczego. Twórcy naukowego ko-
munizmu nie ograniczali się jednak tylko do wypracowania teoretycznych podstaw
partii proletariackiej. Sami brali bezpośredni udział w organizowaniu politycznego
ruchu robotniczego. Należeli do głównych przywódców Związku Komunistów i Mię-
dzynarodowego Stowarzyszenia Robotników (I Międzynarodówki), propagowali
internacjonalizm proletariacki, a więc wspólnotę ideowych i politycznych celów
klasy robotniczej całego świata. Zdanie kończące Manifest komunistyczny: „Prole-
tariusze wszystkich krajów, łączcie się!”, stało się odtąd głównym hasłem programo-
wym międzynarodowego ruchu robotniczego.
Rozwinięte zasady teoretyczne i organizacyjne rewolucyjnej partii robotni-
czej stworzył W. I. Lenin. Legły one u podstaw działającej od 1903 r. Socjaldemokra-
tycznej Partii Robotniczej Rosji (SDPRR). Partia, zgodnie z naukami Lenina, powinna
stanowić przodujący oddział — awangardę klasy robotniczej.
Partia wnosi świadomość rewolucyjną do całej klasy, organizuje
robotniczą do realizacji dziejowych celów. Świadomość socjalistyczna nic po-
wstaje bowiem samorzutnie, automatycznie, lecz kształtowana jest przez
partię, która kieruje się teorią naukowego socjalizmu.
1 strategia — tu: teoria i praktyka przygotowania i prowadzenia wielkich dnabń dla osiągnię-
cia głównych celów ...
1 taktyka — umiejętność, metoda rozporządzania posiadanymi siłami dla osiągnięcia zamie-
rzonego celu
klasę
8*
115
II Prolc-
Sa^arur^ą erganirmii icmnowdicj partii robotniczej jeM centnd,.
żc mozr »ę » dokonać tylko poprzez przestrzeganie demokratycznych
FMad si pode u docA Zik m w arianie najpełniejszych warunków rozwoju micja-
ocganimgi party nvch. wwyiducb członków parni, stwarzanie gwarancji i możh-
orga-
*c. kcwurol w\ Naa\dl władz partyjnych przez członków partu i podstawowe
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza powstała na zjeździć zjednoczenio-
m 15 grudnia r. z poleczenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej
Parni Socjalistycznej. Powszechnie mówi się, że PZPR dziedziczy najlepsze tradycje
mlskicgs ruchu robotniczego i walk o postęp i sprawiedliwość społeczny. Oznacza to,
re PZPR r i.eśc się w określonym, rewolucyjnym nurcie dziejów naszego narodu, że
-xt sanwkwcnmą kontynuatorką dążeń wielu pokoleń polskich rewolucjonistów
i* . <ząó *w polskiego ruchu robotniczego należy szukać w latach siedemdziesiątych
vx ah«'cmc. takie jak „Równość” i „Przedświt” Poprzedzały one działalność pierw-
partu rubocraczcj na ziemiach polskich, jaką stała się Międzynarodowa Socjalno-
-Rrwolucyjna Partia Proletariat utworzona przez Ludwika Waryńskiego
v 1882 Pr. gram partu głosił m.in.: „Proletariat polski całkowicie oddziela się od klas
uprrvwile..’wanvch i występuje z mmi do walki jako samodzielna klasa, odrębna
zupełnie »• swych ekonomicznych, politycznych i moralnych dążeniach Wyzwolenie
wtmk' bv< dzieleni samych robotników”.
Partu „Proletariat wierna była temu programowi. Organizowała pierwsze strajki,
pr trr.uuc przeciw nieludzkim warunkom pracy w ówczesnych fabrykach, kolporto-
wała nielegalną literaturę marksistowską, nawiązała kontakty z rewolucjonistami rosyj-
*k>n. ucjpHJtiyiin w partu „Narodna Wola”. Po skazaniu przywódców partu „Prole-
tariat” na czele z Ludwikiem Waryńskim na długoletnią katorgę i śmierć, działalność
panu i onnmuował przez pewien czas w końcu lat osiemdziesiątych tzw. ,,L
_ - • ~ •>
unat
N zwym etapem w rozwoju polskiego ruchu robotniczego było powitanie w 1K •
ga.demc-kracji Królestwa Polskiego (od 1900 r. Socjaldemokracja Królestwa o
iego i Litwy — SDKPiL), rozwijającej marksistowski program „Proletariatu
główny cel obalenie kapitalizmu w drodze rewolucji spo eczruj,
tscznri i zbudowanie socializmu. SDKPiL zdecydowanie
W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku w międzynarodowym ruchu reb
116
System partyjny w PRL
PCI walki o władzę klasy robotniczej, głosił natomiast postulat stopniowych refotm spo-
Icczaych dokonywanych w ramach ustroju kapitalistycznego. Rcwirjomzm i retor-
mizm oddziaływały także t na polski ruch robotniczy Między innymi stały uę podstawą
działania prawego skrzydła Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) powstałe; w 1893r.
Odtąd przez ponad poi wieku polski rewolucyjny ruch robotniczy będzie toczył upor-
czswą walkę z tymi ugodowymi wobec kapitalizmu tendencjami. osłabiający m siły
postępu społecznego, oddalającymi perspektywę ostatecznego zwycięstwa
Bohaterską kartę zapisał polski ruch robotniczy w czasie rewolucji I9U$ 1907 r
Strajki, krwawe starcia z wojskiem i policją, walka o prawa narodowe, polityczne,
socjalne, o poprawę warunków tycia i pracy szerokich mas ludowych na zawrze po-
zostaną w rzędzie najszczytniejszych tradycji naszego narodu
Historia potwierdziła słuszność walki i internacjonahttyczzirgo współdzia-
sierpnia 1918 r. przekreślił układy dotyczące rozbiorów Polski
Odzyskanie niepodległości w 1918 r. nic spełniło jednak nadziei polskiego ruchu ro-
botniczego. Przez cały okres międzywojenny prowadził on zaciętą walkę z
burżuazyjno-obszamiczymi o postępowe przemiany społeczne, o demokratyzację sto-
sunków wewnętrznych, o prawa ludzi pracy. Komunistyczna Partia Polski (K.PP)
stała konsekwentnie na -gruncie marksizmu-lcninizmu i proletariackiego internacjo-
nalizmu. Walki klasowe, demonstracje, strajki robotnicze i ruchy chłopskie organizowa-
ne w tych latach przez partię były przejawem buntu szerokich mas ludowym, *ikaz%-
wały jedynie słuszną drogę walki o postęp i s
sanacji* na arenie m
sobą faszyzm, zwale z _ -
wobec pierwszego państwa socjalistycznego Związku Radzieckiego Kiedy jedno*
we wrześniu 1939 r. trzeba było bronić ojczyzny przed najazdem hitlerowskim. konw-
nych więzień zginęło z bronią w ręku w walce z na
Ludów? zapisał polski ruch robotnic?
Polski Ludowej). W styczniu 1942 r
powstała Polska Partia Robotnicza (PPR».
której dzieło kontynuuje Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR).
bycie władzy państwowej lub też w jej sprawowaniu.
1 sarucp — lat uzdrowienie; nazwa obozuj. Piłsudskiego, który * '26 r. dokona) prrr w ro-
ni majowego i wprowadzi) rządy dyktatury wojskowej
117
jjskich i gminnych organizacji partyjnych
Systemy partyjne w państwach kapitalistycznych i państwach socjalistycznych róż-
nią się zasadniczo odmiennymi treściami ideowymi i celami klasowymi. Podstawow"
zasadą działania systemów partyjnych w państwach socjalistycznych jest sojusznicze
współdziałanie wszystkich partii w realizacji programu budownictwa socjalistycznego
wytyczonego przez partię marksistowsko-leninowską. Nadrzędne cele budownictwa
socjalistycznego wymagają najbardziej racjonalnych metod organizowania sił społecz-
nych. W państwach socjalistycznych nie mogą więc istnieć partie opozycyjne, anty-
socjalistyczne, walczące o przywrócenie ustroju kapitalistycznego. Partie opozycyjne
nie mogą istnieć także dlatego, że w państwach budujących socjalizm tworzy się zupeł-
nie nowa struktura społeczeństwa. W ustroju kapitalistycznym występuje anta-
gonizm, zasadnicza sprzeczność interesów między klasą kapitalistów a klasą
robotniczą. W ustroju socjalistycznym wskutek uspołecznienia środków pro-
dukcji zniesiona zostaje klasa kapitalistów, tworzą się więc nieantagonistyczne
stosunki klasowe.
W strukturze społeczeństwa socjalistycznego nie ma miejsca ani obiektywnych wa-
runków dla opozycji politycznej, ponieważ zlikwidowana została jej baza społeczna.
Nie oznacza to, że w społeczeństwach socjalistycznych musi istnieć tylko jedna
partia polityczna. W państwach socjalistycznych istnieją obecnie zarówno systemy
monopartyjne (jednopartyjne), jak i wielopartyjne. Wynika to z konkretnych
warunków budownictwa socjalistycznego w każdym kraju, z różnego stopnia rozwoju
ekonomiczno-społecznego, zróżnicowania świadomości społecznej, tradycji poli-
tycznych itp.
Zarówno monopartyjne, jak i wielopartyjne systemy w państwach socjalistycznych
mają jednak wspólną cechę: jest nią zasada kierowniczej roli partii komunistycznej
w programowaniu i realizowaniu procesu budownictwa socjalistycznego.
Jest to podstawowa uniwersalna prawidłowość wspólna wszystkim państwom budują-
cymi socjalizm. Liczba partii politycznych nie jest także miernikiem demokracji.
O rozwoju demokracji decydują bowiem treści i założenia ustroju społecz-
nego, własność środków produkcji oraz realny udział szerokich mas ludowych
w rządzeniu państwem.
W Polsce Ludowej istnieje system wielopartyjny. Wespół z Polską Zjednoczo-
ną Partią Robotniczą działa Zjednoczone Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Demo-
kratyczne. Kierowniczą rolę w tym systemie, tak jak w całym życiu politycznym kraju,
Do podstawowych zasad funkcjonowania (działania) socjalistycznego systemu par-
tyjnego w Polsce należy zaliczyć:
1) uznanie przez wszystkie partie programu budownictwa socjalistycznego za na-
czelną dyrektywę (wskazówkę, wytyczną) działania politycznego, współudział wszyst-
kich partii w budowie socjalizmu na zasadzie sojuszu międzypartyjnego z wyklucze-
niem rywalizacji i konkurencji międzypartyjnej;
2) uznanie przez partie sojusznicze kierowniczej roli partii komunistycznej w proce-
sie budownictwa socjalistycznego i jej przewodniej pozycji w systemie partyjnym,
3) uznanie przez partię komunistyczną samodzielności partii sojuszniczych w ra
mach zakreślonych programem budownictwa socjalistycznego; samodzielność ta wy
raża się w suwerenności życia wewnątrzorganizacyjnego partii sojuszniczych oraz w ic
wkładzie do formułowania programu i działalności ludowego państwa.
118
PZPR jako partia marksistowsko-leninowska posiada wyłączność na reprezento-
wanie podstawowych, politycznych interesów klasy robotniczej. PZPR jest równocześ-
nie partią ogólnonarodową, ponieważ jej program wyraża interesy nie tylko czołowej
siły narodu — klasy robotniczej, ale także ogółu ludzi pracy, całego narodu. Dlatego
też partia skupia przedstawicieli innych klas i warstw ludzi pracy, a więc chłopów, inte-
ligencję, rzemieślników.
Podstawowy człon partii to robotnicy, których odsetek w partii wynosi ponad
40%, chłopów jest niemal 11%, pracowników umysłowych 43%; 6% - to inni
(głównie renciści i gospodynie domowe). Trzeba jednak pamiętać, że ogromna część
pracowników umysłowych wywodzi się z klasy robotniczej i chłopskiej. W czerwcu
1977 r. PZPR liczyła 2633,5 tys. członków.
Trwałość systemu partyjnego, który ukształtował się w toku socjalistycznych prze-
mian w naszym kraju, znalazła odzwierciedlenie w poprawkach do Konstytucji uchwa-
lonych przez Sejm 10 lutego 1976 r. Nowy artykuł 3 Konstytucji głosi, że przewodnią
siłą polityczną społeczeństwa w budowie socjalizmu jest Polska Zjednoczona
Partia Robotnicza, a współdziałanie PZPR, ZSL i SD stanowi podstawę
Frontu Jedności Narodu.
Dla wypracowania wspólnego stanowiska w węzłowych problemach budownictwa
socjalistycznego podstawowe znaczenie ma działalność Centralnej Komisji Porozu-
miewawczej Partii i Stronnictw Politycznych. Odbywają się spotkania między
przedstawicielami kierownictwa PZPR a kierownictwami stronnictw politycznych, na
których omawia się i przyjmuje program wspólnych działań w rozwiązywaniu ważnych
problemów politycznych, gospodarczych i społecznych (szerzej na temat stronnictw
politycznych i FJN patrz: Zjednoczone Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Demokratyczne
i Front Jedności Narodu).
Struktura i zasady działania PZPR
Najwyższą władzą PZPR jest zjazd delegatów wybranych na konferencjach
partyjnych zwoływany co pięć lat. Zjazd uchwala program i statut partii, wybiera
także Komitet Centralny i Centralną Komisję Rewizyjną. Decyzje zjazdu mają pod-
stawowe znaczenie dla ustalania linii politycznej partii oraz dla wytyczania kierunków
społeczno-gospodarczego rozwoju kraju.
Zwierzchnią władzą partii w okresie między zjazdami jest pochodzący z wyborów
na zjeździe Komitet Centralny, który kieruje całokształtem działalności partii.
Na plenarnych posiedzeniach Komitetu Centralnego, które zgodnie ze statutem zwo-
ływane są nie rzadziej niż raz na cztery miesiące, dyskutowane są problemy i wypraco-
wywane decyzje określające program działania partii i państwa w konkretnych zagad-
nieniach politycznych, ideologicznych i społeczno-gospodarczych. Komitet Centralny
wyłania spośród siebie Biuro Polityczne, kierujące pracami KC w okresie między po-
siedzeniami plenarnymi, natomiast bieżącą działalnością partii i kontrolą wykonania
uchwał partii oraz doborem kadr kieruje Sekretariat KC.
Władzą zwierzchnią wojewódzkich, miejskich i gminnych organizacji partyjnych
są konferencje, które zwoływane są co dwa lata, a w okresie między konferencjami
komitety wojewódzkie, miejskie i gminne. Organem wykonawczym każdego komi-
tetu jest egzekutywa wybierana przez członków danego komitetu w głosowaniu tajnym.
119
Zasadnicze ogniwa partii stanowią podstawowe organizacje partyjne (POP)
a każdy członek partii musi należeć do jednej z POP. Podstawowe organizacje partyjne
tworzone są przede wszystkim w zakładach pracy, urzędach i instytucjach. Nieco inaczej
tworzone są wiejskie organizacje partyjne, które skupiają członków i kandydatów partii
2 jednej lub kilku okolicznych wsi. Władzą zwierzchnią POP jest zebranie ogólne.
Głównym zadaniem każdej podstawowej organizacji partyjnej jest wpro-
wadzanie w życic polityki partii na swoim terenie.
Egzekutywa organizacji partyjnej obowiązana jest przedstawiać na zebraniu partyj-
ny m informacje o swojej pracy oraz składać sprawozdania z realizacji uchwał i zgłoszo-
nych przcz członków’ partii wniosków.
Tak więc zebranie partyjne ma ogromne znaczenie dla jakości pracy całej partii,
dla realizacji jej ideow^w^chowawczych i kontrolnych funkcji.
Każda POP spełnia dwie funkcje: wewnętrzną i zewnętrzną. Funkcja wewnętrz-
Każda POP spełnia dwie funkcje: wewnętrzną i zewnętrzną. Funkcja wewnętrz-
na polega na rozwijaniu działalności wśród samych członków partii, mobilizowaniu do
realizacji zadań partu i podnoszeniu ich poziomu ideowego. Funkcja zewnętrzna polega
na działaniach POP podejmowanych w odniesieniu do bezpartyjnych, całego środo-
wiska, zakładu pracy' czy instytucji.
Podstawowa organizacja partyjna spełnia niezwykle ważne zadania w zakresie
wychowania ideowego ludzi pracy, mobilizowania ich do twórczego, aktywnego
stosunku do rzeczywistości, realizacji zadań społeczno-gospodarczego rozwoju, do
pełnego wcielania w życie programu partii. Zgodnie ze statutem PZPR, jednym z za-
dań POP jest „wychowanie członków partii w duchu śmiałej krytyki, samokrytycyzmu
i nieprzejednanej walki ze wszelkimi brakami i nieprawidłowościami, wyciąganie
wniosków ze słusznej krytyki, zwalczanie wszelkich przejawów tłumienia krytyki,
brania w obronę przed szykanami za słuszną krytykę”.
Do głównych zadań podstawowych organizacji partyjnych można zaliczyć:
1) upowszechnianie socjalistycznej ideologii i polityki partii,
2) wychowywanie ludzi w duchu patriotyzmu i internacjonalizmu, szerzenie dumy
z osiągnięć Polski Ludowej oraz umacnianie przyjaźni i solidarności z krajami socjalis-
tycznej wspólnoty,
3) kształtowanie socjalistycznego stosunku do pracy i własności socjalistycznej,
4) kojarzenie interesów indywidualnych i grupowych z interesami ogólnonarodo-
wymi.
PZPR kierowniczą siłą
procesu socjalistycznych przeobrażeń w Polsce
Parna kierowała programem rozwoju kraju na wszystkich etapach budownictwa
socjalistycznego i określała kierunek przemian politycznych, społecznych i gospodar-
czych.
U progu budowy nowego ustroju sprawiedliwości społecznej Polska była krajem
biednym, zapóźmonym w rozwoju ekonomiczno-cywilizacyjnym, straszliwie znisz-
czonym przez hitlerowskiego okupanta. Dziś Polska zajmuje dziesiąte miejsce w święcie
pod względem produkcji globalnej, a produkcja przemysłowa naszego kraju podwaja
się średnio w ciągu ośmiu lat. Nie ma takiej dziedziny życia i pracy narodu, która nic
zmieniłaby się zasadniczo w ciągu minionych lat.
W!ti. i
partią najbardziej postępowej klasy
szerokiej konsultacji z klasą robotniczą 1 »
bywają się przede wsz
ogólnonarodowej dyskusji program
do tego? aby pogłębiać nierozerwalny zwi
mas, 1
przejawem tych więzi, s
zasa<
robotniczymi, z całym s
soc
. r^iMSw. socjalistycznego i konsekwentnej re-
t— ~ . .
alizacji programu partu. Partia może u. robotniczej, reprezentuje mtere-
partią najbardziej postępowej klasy ‘P°'^J ~ Ł>wPstają wJwyniku
sy mas pracujących > - spolec7eństwem. Konsultacje takie od-
bywają sfę przede wszystk.m
d"y'k^nsukacji projektów ważmejszych decyzji z aktywem partyjnym, za ogamt
jalistycznej demokracji została wprowadzona przez Sejm w 1976 r. do
Kierownicza rola partii nie oznacza, że partia ma te same funkcje i zadania co pań-
stwo socjalistyczne czy też organy administracji państwowej. Na VIII Plenum KC
PZPR w lutym 1971 r. E. Gierek mówił, że „partia kieruje, a rząd rządzi .
Partia wyznacza więc generalne cele społeczno-gospodarcze i polityczne
i sprawuje kontrolę nad ich realizacją, przede wszystkim przez państwo,
kieruje szeroko pojętą polityką kadrową, a także jest główmą siłą w procesach
kształtowania socjalistycznej świadomości społecznej.
Każdy rok budowy socjalizmu w naszym kraju pomnażał ogólny dorobek,
jednakże kilka ostatnich lat miało szczególne znaczenie dla przyspieszenia pro-
cesu rozwoju społeczno-gospodarczego.
W grudniu 1970 r. VII Plenum Komitetu Centralnego dokonało nie tylko zmiany
kierownictwa partii, ale zapoczątkowało także kształtowanie nowej strategii rozwoju
kraju. Wyrazem tej strategii stał się program i uchwały VI Zjazdu partii (6 — 11 grudnia
1971 r.).
VI Zjazd podkreślił potrzebę równoległego rozwiązywania zarówno problemów
ekonomicznych, jak i społecznych, rozbudowy gospodarki i wydatnej poprawy wa-
runków życia ludności.
Wytyczona na VI Zjeździć linia polityczna uzyskała poparcie klasy robotniczej,
przyspieszyła rozwój wszystkich dziedzin gospodarki, rozszerzyła i ugruntowała więź
partii ze społeczeństwem.
Dzięki realizacji programu VI Zjazdu dochód narodowy zwiększył się o połowę,
nastąpił też dwukrotny wzrost nakładów przeznaczonych na inwestycje, z wyników’
których już korzystamy i będziemy korzystać w następnych latach.
Dynamiczny rozwój produkcji materialnej stworzył większe niż kiedykolwiek
możliwości poprawy poziomu życia całego narodu, co znalazło dobitne odzwiercied-
enie w szybkim wzroście realnych dochodów ludności, poważnie przewyższających
założenia przyjęte na VI Zjeździć. W wyniku realizacji programu Zjazdu rozwiązano
wiele nabrzmiałych problemów społecznych i gospodarczych.
Na V Plenum KC (10—11 maja 1972 r.) opracowany został perspektywiczny pro-
gram budownictwa mieszkaniowego, na VIII Plenum (26 lutego 1973 r.) przyjęto
120
121
i nutcnalowych w RO>
\ C7n7 l73 '•) P«yjęło uchwalę
u kształtowaniu warunków peł-
rozwoju kraju.
program efektywnego tuHtkowama tasobów surowcowych i
psKUnc narodowej, natomiast IX Plenum (21
o zadaniach partu, państwa i rwięzków zawodowych
nego zaangażowania twórczych ul narodu dla ™u.
\*n>m w tyciu panu bida I Krajowa Konferenc.a Parts
<? ;23/giermka 1073 r.). która podsumował, dotychczasowa^^, 77
\ Zjazdu i dokonała korekty zadań społeczno-gospodarczych, 0007^7^,7”^
sunku do programu Zjazdu. ’^° • J^c Jc w sto-
Dla partu i całego narodu istotne znaczenie miały obrady XV Plenum Kr m
gospodarki i Ywnośaou rj i rolnictw? v\ni m------. Ju
ęło uchwalę o dalszym doskonałemu funkcjonowania władz i adnunistracj. terenowa
«U zleciło wprowadzenie nowego dwustopniowego podziału administracyjnego
h l \ ^°WC31 roln,ftWa’ oraz XVII Plenum (12 maia 1975 r) które nr™
•ęło uchwałę o dalszym doskonaleniu funkcjonowania władz i Idmininragi terenowej
orai zleciło wprowadzone nowego dwustopniowego podziału adnumstracv|- 9
Równolegle z rozwiewaniem problemów społeczno-gospodarczego rozwoju
Kraju parna przywiązuje wielką wagę do pracy ideowo-wychowawczej. Przewodnia
myilą diialan partii w tej dziedzinie jest umacnianie jedności politycznej
i ideowo-moralnej narodu na gruncie socjalistycznego rozwoju Polski oraz po-
głębianie socjalistycznej świadomości społeczeństwa.
lc^ WAgę PZPR przywiązuje do spraw młodzieży i wychowania młodego po-
Kolcnia. Na VII Plenum KG PZPR w listopadzie 1972 r. rozpatrzone zostały i przyjęte
trz\ programowe K.C PZPR () aktywny udział młodego pokolenia w budowie socjalistycznej
Polski — zadańta partii, państwa i narodu w wychowaniu młodzieży. Wytyczone na tym
plenum zadania w pracy idcologiczno-wychowawczej nazwał I sekretarz KC PZPR
Edward Gierek ,,nijważniejszym ogniwem w łańcuchu naszych zadań Partia pragnie
wychować młodzież na aktywnych, świadomych obywateli swojej ojczyzny. Dlatego
też program wychowawczy partu akcentuje potrzebę głębokiego zapoznawania mło-
dzieży ze wszystkim, co rewolucyjne i postępowe w przeszłości i teraźniejszości narodu,
abv wyposażać ją w ten sposób w system wartości i wzorców do twórczego naślado-
wania.
Młodzicz powinna znać dzieje swego regionu, zakładu pracy, szkoły i gminy, zdawać
sobie sprawę z rozmiarów dotychczasowego dorobku i wkładu starszej generacji
w osiągnięcia kraju. W historii każdej fabryki, huty, kopalni, szkoły, w ich tradycji
kryje się wielki zasób mobilizujących treści ideowych. Partia uważa, że należy zapozna-
wać młodzież z treścią bieżących zadań, ze związkami między rezultatami codziennej
pracy a rozwojem socjalistycznej Polski. Partia odwołuje się do inicjatyw młodzieży
..^wych zadań, uwzględnia jej opinie i propozycje.
półczesny, patriotyzm naszych dni, to nie tylko przywiąza-
duma z jego bohaterskiej i postępowej przeszłości, ale
w rozwiązywaniu nowy
Patriotyzm ws
nic do kultury narodu,
urzeczywistniają wsz
dvscvplina społeczna i zawodowa. e
Dlatego też partia akcentuje znaczenie wychowania w pracy i poprzez pracę, ktorj
urzeczywistni wszystkie ogmwa współdziałające w wychowamu młodziądom
szkoła? organizacje młodzieżowe, zakład pracy. W wychowamu młodz^ pogk^
me patriotyzmu nierozerwalnie zw«zane jest z imernagonałizmem j
świadomoia, ze przyszłoś/ i bezpieczeństwo naszego kraju zalezą od jedność wspo
122
PZPR. W Zjeździć wzi.
nych, robotniczych i soc
tycinego < . _
nracY i wdrunkću' życia narodu wy
™ -"V"” ....“
° 7?“ rćzwói Mowmrwe KKjalutrnW - 0 wyz,zg
O ia szy yn / Sekretarz KC PZPR Edward Gierek, nilomm
referat zaoirmo spekczn^p^W ' d drutowali nad refera-
*vl "v"
Pol,kiq RzJyp^liig Zjazd podjął również uchwalę w .prawie zmian
Pełnvn ZjazdTa^S program,, limę polityczną partu oraz ralożenia ipołecznc^go-
Spodarczego rozwoju kraju na pięciolecie 1976-1980. Dyiku.ja na VII Zjezdz.e w peln.
potwierdzała, iż program poprzedniego Zjazdu został zreabzowany . przekro-
czony we wszystkich dziedzinach. Program ten całkowme zgodny z potrzebami
i interesami naszego narodu przyczynił się w istotny sposób do postępu na drodze ou-
czony we wsz
i interesami
dowy socjalizmu w Polsce.
Partia nadal będzie konsekwentnie zmierzać do tego, ab} cały proces roz-
łeczcństwa
spieszenym osiąganiem społecznych celów socjalizmu,
jbitnie uchwalony na VII Zjeździć program dalszej poprawy wa-
runków życia, a zwłaszcza wzrostu płac realnych, rozwiązania problemu mieszkanio-
wego, ochrony zdrowia i rozwoju lecznictwa.
Realizacja tych zadań będzie miała decydujące znaczenie dla wprowadzenia w życie
uchwalonego przez VII Zjazd programu budowy rozwiniętego społeczeństwa
socjalistycznego. Odzwierciedleniem tego programu jest naczelne hasło Zjazdu:
„O wyższą jakość pracy i warunków życia narodu”. Hasło to mówi, że dalszy wzrost
stopy życiowej społeczeństwa zależy bezpośrednio od wydajności i jakości pracy, od
sprawnej organizacji, wysokiej społecznej dyscypliny, od inicjatywy i zaangażowania
społecznego ludzi pracy.
Wyższa jakość pracy we wszystkich dziedzinach — w działalności gospodarczej,
państwowej i społecznej, w zakładach pracy i na budowach, w placówkach usługowych,
w szkołach i uczelniach, instytutach naukowych i w urzędach, na każdym stanowisku pra-
cy jest obywatelskim obowiązkiem każdego Polaka. Ta wyższa jakość wszelkich przeja-
wów działalności ludzkiej i efektów tej działalności jest niezbędna do utrzymania wyso-
kiego tempa rozwoju Polski i osiągnięcia lepszych warunków życia. Uchwała VII
Zjazdu partii głosi, że zrealizowana została większość zadań okresu przejścio-
wego od kapitalizmu do socjalizmu. Pozwala to Polsce wkroczyć w nowy i wyższy
etap - budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego. Kształtowanie rozwinię-
tego społeczeństwa socjalistycznego w Polsce w sferze ekonomicznej
oznacza
123
zgodnie z uchwałą VII Zjazdu dalszą rozbudowę bazy materialno-technicznej, umac-
nianie socjalistycznych stosunków produkcji, zespolenie osiągnięć rewolucji naukowo-
-technicmej rc społecznymi walorami socjalizmu, wyższą jakość pracy.i efektywność
gospodarowania Natomiast w sferze społecznej budowa rozwiniętego społeczeństwa
socjalistycznego polega przede wszystkim na wszechstronnym urzeczywistnianiu idei
sprawiedliwości społecznej, na dalszym umacnianiu socjalistycznych zasad w stosunkach
międzyludzkich, na socjalistycznej jakości życia nierozerwalnie związanej z
mcm jakości praes i łączeniem praw’ oraz obowiązków.
nosze-
Budowa rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego w Polsce integralnie zwią-
zana jest z pogłębianiem socjalistycznej świadomości naszego narodu, kształtowaniem
człowieka epoki socjalizmu. Dlatego też VII Zjazd wiele miejsca poświęcił zadaniom
frontu ideologicznego, dalszemu twórczemu rozwijaniu podstawy teoretycznej
partu — rewolucyjnej ideologu marksizmu-leninizmu. Rewolucyjna teoria, bez której
— według Lenina — niemożliwy byłby ruch rewolucyjny, wskazuje komunistom drogi
i generalne cele działania, równocześnie jednak praktyka ruchu robotniczego wzbo-
gaca nieustannie teorię. Dlatego też VII Zjazd partii wskazał, że dla dalszego rozwoju
rewolucyjnej teorii marksizmu-leninizmu podstawowe znaczenie mają doświadczenia
bratnich partu w budownictwie socjalizmu, w tym także naszej partii, doświadczenia
walk międzynarodowego ruchu komunistycznego i robotniczego. Szczególne znacze-
nie dla rozwoju marksizmu-leninizmu ma teoretyczny i praktyczny dorobek KPZR,
partu, która stworzyła pierwsze w świecie państwo socjalistyczne, a obecnie pomyślnie
kieruje budownictwem komunizmu w ZSRR. Twórcze rozwijanie i upowszechnianie
teorii marksistowsko-leninowskiej, uogólnianie zjawisk i prawidłowości powstających
w toku budownictwa socjalistycznego jest kluczowym zadaniem PZPR.
Stała troska o kształtowanie świadomości socjalistycznej wymaga nieustannego dą-
żenia do tego, aby w naszej praktyce społecznej triumfowały uniwersalne, humanistycz-
ne wartości marksizmu-leninizmu. Działalność ideowo-wychowawcza, której celem jest
kształtowanie postaw i świadomości ludzi jest wielką silą przyspieszającą tempo budow-
nictwa socjalistycznego, wielką siłą dynamizowania postępu. Dlatego też podstawową
zasadą strategiczną polityki PZPR od VI Zjazdu partu jest ścisłe zespolenie pracy
ideowo-wychowawczej z zadaniami społeczno-gospodarczego rozwoju kraju, kon-
sekwentna realizacja leninowskiej tezy o jedności ideologii, polityki i ekonomiki. Zjazd
wytyczył kierunki i cele ideowej edukacji społeczeństwa, a także wskazał na podstawo-
we zadania w zakresie wychowania młodzieży.
Główmą rolę w wychowaniu młodzieży wyznaczyła szkole uchwała VII Zjazdu,
która głosi m.in.: „Szkoła powinna być podstawowym ogniwem jednolitego socja-
listycznego systemu nauczania i wychowania, kształtującym ideowe i intelektual-
ne walory młodego pokolenia oraz wpajającym mu umiejętność skutecznego dzia-
łania”.
Wiele miejsca na VII Zjeździć i w uchwale Zjazdu poświęcono omówieniu zadań
partii w dziedzinie patriotycznego wychowania społeczeństwa, zwłaszcza młodego
pokolenia. Podkreślano, że powinno to być wychowanie w duchu szacunku dla doko-
nań poprzednich pokoleń, w duchu kształtowania twórczych postaw społecznych i za-
wodowych, aktywnego uczestnictwa w walce o postęp. „Rozwijanie patriotyzmu
wymaga pogłębiania historycznej samowiedzy narodu, pogłębiania przywiązania do
dziedzictwa kultury, do wszystkiego, co w naszych dziejach było twórcze, postępowe
124
, rewolucyjne, co służyło rozwojowi narodu i państwa" - głosi uchwała Zjazdu. Row-
"'wspólczemy »»»» patriotyzmu socjalistycznego przejawia się w miłości do
ojczyzny, w gotowości do wszelkich dła niej poświęceń, w dobrym wypełnia-
niu obowiązków, w twórczej i rzetelnej pracy.
Niezbędnym elementem wy chowania patriotycznego jest umacnianie szacunku dla
socjalistycznego państwa ijego praw. Już po VII Zjeźdz.e problemy tc szerzej omawiało
HI Plenum KC PZPR (20 lutego 1976 r.). Na plenum tym I sekretarz KC Edward
Gierek powiedział m.in.: „Budując ludową, socjalistyczną państwowość polską, po
raz pierwszy w naszych dziejach stworzyliśmy państwo, którego rzeczywistym pod-
miotem i pełnoprawnym gospodarzem jest naród. Dlatego, gdy dziś mówimy o pań-
stwie, mamy na myśli nie tylko system instytucji, od których sprawności i skuteczości
w działaniu niezmiernie wiele zależy. Państwo to coś więcej, to my wszyscy, 34 milio-
ny Polaków”. Głęboki wychowawczy i społeczny sens III Plenum KC zawiera się
w prawdzie, że naród, ojczyzna i państwo, to nierozłączna jedność. Nasze so-
cjalistyczne państwo jest najwyższym wspólnym dobrem ludzi pracy, organizatorem
zbiorowych wysiłków narodu, najważniejszym instrumentem realizacji wytyczanych
przez partię klasowych i narodowych zadań. Wszyscy uczestniczymy w działalności
państwa i wszyscy stanowimy — naszą pracą, stosunkiem do spraw państwa, korzysta-
niem z przysługujących nam praw i wypełnianiem obywatelskich powinności
o jego sile i znaczeniu w święcie, o realizacji funkcji służących zaspokajaniu material-
nych i duchowych potrzeb ludzi pracy oraz ochronie socjalistycznego porządku spo-
łecznego. Problemy .wychowania ideowego, kształtowania i pogłębiania socjalistycznej
świadomości narodu są stale obecne w działalności PZPR. O sprawach tych szeroko
dyskutowano na VII Plenum KC PZPR w kwietniu 1977 r. Stwierdzono wówczas,
że „...myślenie kategoriami socjalistycznego państwa, gorący patriotyzm i internacjo-
nalizm, wytrwała nauka i praca to podstawowe obowiązki młodych. Miarą patrioty*. nu
jest praca, zaangażowanie, stosunek do socjalistycznej ojczyzny i państwa”. VII Plenum
KC PZPR wiele uwagi poświęciło określeniu zadań socjalistycznych związków mło-
dzieży w wychowaniu ideowym. Partia uważa organizacje młodzieżowe za istotne
i ważne ogniwa frontu ideowo-wychowawczego, za swoich sojuszników i pomocni-
ków. Na plenum podkreślono, że wychowawcze zadania organizacji młodzieżowych
P°lcga.R między innymi na wprowadzeniu młodzieży w życie, szukaniu dla niej form
zaangażowania społecznego, ale także na budzeniu i umacnianiu odporności młodych
na trudności, bezkompromisowość w walce ze wszystkim, co godzi w socjalizm i dobre
imię Polski.
Wielką wagę przywiązuje partia do stałego rozwijania i umacniania socjalistycznej
demokracji. Istotę tej demokracji stanowi według uchwały VII Zjazdu PZPR uczest-
nictwo klasy robotniczej oraz wszystkich ludzi pracy w życiu politycznym,gospodarczym
i kulturalnym, stanowi także współdecydowanie o sprawach kraju i zakładów pracy,
o sprawach miast i gmin, kontrola nad działalnością gospodarczą i administracyjną
państwa. Partia jest motorem rozwoju demokracji socjalistycznej. O faktycznej demo-
acji służącej wszystkim ludziom pracy w Polsce decyduje realizacja zasady równości
o ywateli w życiu społecznym. Szeroki zasięg praw i swobód obywatelskich tworzy’
możliwość rozwijania wszelkiej, służącej dobru narodu i państwa aktywności w życiu
pu licznym. Praktyczny udział w rządzeniu państwem umożliwia obywatelom naszego
125
me
duchu nowoczesności
VII Kongres ZSL, styczeń 1976
ws
ni rozwo-
oraz
z wy boro w i
krajem
c samorządu robotni
r. w wyniku zjednocz
- . . *g<
ystkic postępowe nurty z dotychcza
1.1 —— • - -
"W A --1
wyrażone zostało w Deklaracji idcowo-prograutowej.. Mówi się w niej, że
organizuje polskie chłopstwo do wytężonej pracy nad dalszy
* * ................... bezpieczeństwa
Zjednoczone Stronnictwo Ludowe
Stronnictwo Demokratyczne
ZSL <
jem PRL, dąży do
współdecyduje o losach ludowego państwa i buduje ustrój sprawiedliwości spo
łecznej. ZSL realizuje zadania wszechstronnego rozwoju polskiej wsi i jej prze
systemie organizacji władzy państwowej organom
' ‘ He przed wyborcami.
:jalistycznego samorządu
"iczcgo, różne formy sa-
litety
w
ZSL. Również w innych o:
członkowie stronnictwa (np
Struktura organizacyjna ZSL opiera się na zasada^ T ' D^Jność ich jest
yym‘Nąj^n^-
działalnością stronnictwa. NK ZSL wy-
i r. Stanisław Gucwa.
budowy
ZSL jako partia chłopska koncentruje swą uwagę na prowadzeniu działalności
wśród rolników indywidualnych i właśnie ich interesy głównie reprezentuje. W re-
alizacji wytkniętych sobie celów ZSL opiera się na sojuszu robotniczo-chłop-
skim jako podstawie władzy ludowej w Polsce. Doceniając zas
w budowie ustroju socjalistycznego odgrywa klasa robotnicza i
kierownictwo PZPR i współpracuje z nią. Po roku 1970 wspói
jeszcze bardziej. Uwidacznia się ona w postaci wspólnych spotkań
organizacyjnych, podczas których rozważane są podstawowe
łączon
są uzgadniane i podejmowane decyzje o znaczeniu o
aktywna polityka społeczna państwa w stosunku do ludności rolniczej. Wyraziło się t<
m.in. we wprowadzeniu w 1972 r. powszechnych ubezpieczeń zdrowotnych dla roi
ników indywidualnych.
ZSL jest drugą pod względem liczebności partią polityczną
430 tys. członków, w tym ponad 70% chłopów, pozostała część
mieślnicy
o losach r
u mater
różnic między życiem na wsi i w mieście.
o wszechstronnego rozwoju polskiej wsi PZPR i ZSL ppracow y
. z PZPR wspólnym
celem budowy socjalizmu propaguje na wsi przemiany w tym duchu poprzez ożywie-
nie działalności spółdzielczości i rozbudowę kółek rolniczych. .
Wynikiem zacieśniającej się po 1970 r. współpracy ZSL i PZPR jest szczego nie
są odpowiedzialne przed wyb
służy rozwój soc ”
ady robotnicze i konferenej
o i spółdzielczego, ogniwa samorządu mieszkańców i kon
ości Narodu.
kraju przyznanie zwierzchniej roli v
przedstawicielskim, które pochodzą
Udziałowi obywateli w rządzeniu
społeczneg
morządu chłopskicg
Frontu Jedn
adniczą rolę, jaką
jej partia, ZSL uznaje
łpraca ta zacieśniła się
na różnych szczeblach
problemy bieżącej po-
ych konferencjach Komitetu Centralnego PZPR
i Naczelnego Komitetu ZSL
nopaństwowym.
ZSL prowadzi w środowisku wiejskim ożywioną akcję polityczną i kulturalno-
-oświatową, rozwija aktywność społeczną chłopów, co ma na celu dalszy postęp tech-
niczny, rozwój szkolnictwa i budownictwa wiejskiego, usług i opieki lekarskiej. Tą
drogą dąży ZSL nie tylko do wzrostu produkcji rolnej, ale także uczynienia pracy rol-
nika lżejszą, do ciągłego podnoszenia jego bytu materialnego, wreszcie do zupełnego
przyszłości zatarcia
Dla dalszeg
polnie zasady rozwoju polskiego rolnictwa. ŹSL związane
Polsce i liczy około
to robotnicy, rze-
i inteligencja związana z rolnictwem i wsią. ZSL wraz z PZPR i SD decyduje
aszego kraju. W Sejmie VII kadencji jest reprezentowane przez 113 posłów,
fisko marszałka Sejmu tradycyjnie w Polsce wybierany jest przedstawiciel
ganach władzy państwowej licznie reprezentowani są
w radach narodowych około 27 tys., 500 naczelni-
czne
T0NftJMDCMIEJS7VSłUPGRaNICZNV
Plakat z 1945 r. poświęcony KRN
KONGRES
STRONNICTWA
Począwszy od 1944
nad zbudowaniem w
działającą głównie w środowiskach rzemi
nieustanne podnoszenie ich politycznej świadomości i aktywności społeczn
eólności na terenie małych miast.
coraz ściślejszego połączenia f
narodowym i stoi na stanowisku budowy socjalizi
Stronnictwo Demokratyczne (SD) powstało jeszcze przed wybuchem II wojny
iwiatowei z połączenia kilku działających wówczas Klubów Demokratycznych,
„runuiacych ludzi o poglądach postępowych 1 antyfaszystowskich. Zjazd założycielski
stronnictwa odbvl się w Warszawie w kwietniu 1939 r. Wysunięto wtedy hasła zmiaay
gospodarczego ustroju Polski, a m.in. propagowano wprowadzenie gospodarki pla.
nowej, upaństwowienie głównych gałęzi przemysłu oraz przeprowadzenie reformy roi-
SD aktywnie włączyło się do prac obozu demokratycznego
Polsce ustroju sprawiedliwości społecznej. SD jest partią polityczną
................................... ‘eślniczych i inteligenckich, mającą na celu
tej, w szcze-
gólności na terenie małych miast.............,
B SD dąży do coraz ściślejszego połączenia interesów tych grup społecznych
sc'e“ uwaZącże “ylko ten ustrój stwarza możliwości wszechstronnego rozwoju
naszeeo kraiu. Współpracując z innymi organizacjami politycznymi i społecz-
naszegu j r r _ - - - popiera program
rolę klasy robotniczej
połecznej.
współdziałanie SD i PZPR. Re
ustawa sejmowa regulująca sy
baczną uwagę n;
nymi we FJN SD uznaje kierowniczą
PZPR tak na płaszczyźnie politycznej, jak i s
Szczególnie w ostatnich latach wydatnie wzrosło
zultatem tej współpracy jest m.in. wydana w 1972 r
tuację rzemiosła w Polsce. Stronnictwo w swej działalności zwraca
Obrady VII Zjazdu PZPR, grudzień 1975
VIII Kongres Związków Zawodowych, grudzień 1976
inu VII kadencii. marzec 1976
&
zapewnienie prawidłowego rozwoju rzemiosła i sieci usług, które w życiu naszego spo-
łeczeństwa odgrywają coraz większą rolę
SD współdziałała z PZPR i ZSL w kształtowaniu polityki państwa. W najwyższym
organie władzy, w Sejmie, zasiada 37 przedstawicieli stronnictwa; jest także reprezen-
towane w Radzie Państwa i Radzie Ministrów oraz bierze czynny udział w pracach
rad narodowych wszystkich szczebli.
SD liczy obecnie ponad 90 tys. członków. Podstawowym ogniwem w strukturze
organizacyjnej stronnictwa są koła prowadzące pracę idcowo-polityczną wśród rzesz
członkowskich. Koła podlegają wyższym szczeblom — komitetom gminnym i miej-
skim, a te z kolei wojewódzkim komitetom SD. Najwyższą władzą jest Kongres
zbierający się zwykle co pięć lat. Kongres wybiera Centralny Komitet kierujący całą
działalnością stronnictwa. Pracę bieżącą prowadzą wybrane przez Centralny Ko-
mitet Prezydium i Sekretariat. W 1973 r. obradował X Kongres SD, na którym prze-
wodniczącym Prezydium Centralnego Komitetu został wybrany Andrzej Benesz, a po
jego śmierci w 1976 r. funkcję przewodniczącego prezydium CK SD objął Tadeusz
Witold Młyńczak.
Niedziela czynu partyjnego
Junacy Ochotniczego Hufca Pracy
Front Jedności Narodu
Front Jedności Narodu (FJN) wyrósł na gruncie postępowych i patriotycznych tra-
dycji społeczeństwa polskiego. Ukształtował się ostatecznie i przyjął obecną nazwę
w czasie trwania kampanii wyborczej do Sejmu w 1957 r. fJN jest to ogólnonarodowy
ruch społeczno-polityczny grupujący wszystkie patriotyczne i postępowe
siły naszego narodu. We Froncie pod ideowym kierownictwem PZPR, z którym
najściślej współpracuje ZSL i SD, prowadzą swą działalność wszystkie organizacje po-
lityczne i społeczne, młodzieżowe i kobiece, związki zawodowe i stowarzyszenia społecz-
no-kulturalne, wierzący i niewierzący, słowem wszyscy Polacy dążący do dalszego
rozkwitu swej ojczyzny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
Głównym zadaniem FJN jest zespolenie sił naszego narodu do budowy ustroju
socjalistycznego w Polsce. Front Jedności Narodu dąży do rozwijania w szerokich
masach społecznych aktywności, do wychowywania ludzi w duchu patriotyzmu
i internacjonalizmu. Komórki FJN organizują uroczyste obchody rocznicowe waż-
niejszych wydarzeń z przeszłości, starają się rozpowszechniać postępowe i rewolucyjne
tradycje narodowe.
Działalność FJN po roku 1970 przyjęła jeszcze szersze formy. Dużą pomocą stała
się tutaj odpowiednio prowadzona polityka ze strony państwa, na przykład do jeszcze
silniejszego zespolenia społeczeństwa polskiego przyczyniła się pełna normalizacja sto-
sunków między państwem a kościołem.
Front Jedności Narodu opierając się na sojuszu robotniczo-chłopskim
i współpracy wszystkich Polaków dąży do realizacji celów wytkniętych przez
PZPR. Stara się zapoznać społeczeństwo z polityką państwa i partii, a jedno-
cześnie działa na rzecz wciągnięcia ogółu ludności do współrządzenia krajem
poprzez rozwijanie różnych form samorządu społecznego, współdziałanie
9 — Polska współczesna
129
prezentują wyborcom
nę także
by wyborcy mogh
wyborami Sc, , u i rad namA^wnh XI trch to OgóUepoMd Komitet HN
t trrm.we op» program wyborczy. a następnie w poronsimcniu
r »VAVi rm czganufe umi p4»cvcwvmi i społecznymi prreduawiają wspólne l.M?
iird^dan'** W caaa*e kampanii ptzedwybon zej
Landy dat orgsfwruią t tunn spękania dyskusyjne Starają
pa w> Scad wcrrrmW maędts podam i i radnymi a ich wyborcami ścisłą więf, akA 1*
spotkaniach pcainww pcrrdoawiali inbwom wyniki swej pracy,
uawiw pojhan swe p^iuhtf-
Starai^ wę, ażrbs <p »kvrruMwo miało wpływ na decyzje organów władzy i admi-
narracji pan<r»vwci i mogło decydować o węzłowych zagadnieniach, FJN organizuje
cyUtKWodwt dyskusje nad projektami ważniejszych usuw Jeszcze jednym istot-
: xn rax-yr i drulainosc) Frontu jest organizacja czynów społecznych, zarów-
no tvcb o wielkim znaczeniu ogólnonarodowym (np. gromadzenie środków na
Ssrrdcai Fundusz Ochrony Zdrowia), jak i tych mających znaczenie dla jednej tylko
wm budowa drogi, remizy ochotniczej straży pożarnej itp.).
i >.• -Urw iot HN kieruje Ogólnopolski Komitet FJN, w terenie działają komitety
w.. srwocLzk »r gminne, miejskie, dzielnicowe Oprócz nich działa ponad 40 rys. ko-
r j»rt. m wiejskich Pizewodmczącym Prezydium OK FJN jest przewodniczący Rady
Pc.srwa. profesor Henryk Jabłoński.
Związki zawodowe.
Organizacje •
połeczne i stowarzyszenia
ji aocjalisrycznej. Ważnym elementem tej demokracji, a zarazem jedną z dróg
radzących do coraz sze rszego jej rozwoju i umacniania jest wzrastająca rola i ak-
Knć organizacji społecznych, to jest dobrowolnych zrzeszeń obywateli, łączą-
«ę w celu rozwijania w sposob zorganizowany wspólnych zainteresowań, za-
— sku-
zaangazawarua, pracowitości i aktywności. Konstytucja PRL głosi: „Organizacje po-
inyeme, związki zawodowe, zrzeszenia pracujących chłopów, zrzeszenia spó *c czr.
<>rgantrącw młodzieżowe, kobiece, sportowe i obronne, stowarzyszenia ku nira
techiucznć i naukowe, jak również inne organizacje społeczne ludu pracującego su
psają obv*auli dla czynnego udziału w życiu politycznym, gospodarczym i
nvm” Organizacje społeczne mają więc na celu rozwijanie zamiłowań i zamtereso
Orgaruzacje społeczne, współdziałając z państwem lu
podejmują zadania, które niekoniecznie muszą być
pr/ei p4'ó.’wi . a których rtaloazja »h dr 4 im tp 4rt ard u w » W ten organa-
racje społeczne pchną d wnłą ndę w fort ki nmran.a aocjakrtcyczncgo i;*4łczrń*rwa
i rozwijaniu drcnokrłlycznyth f*irn* żytu, a i H dr alałncrśi jrw b*rn»ą ud/.ahł obywateli
w rządzeniu pańatwrm
U miarę rozwoju dem 'krat runy di rmtunków w nas/rm kraj j organ< racje spo-
łeczne przejmują od państwa coraz to nowe dr sobory dzwMnrdci I uk tu pmklad
Polski Cterwony Krzvz przejął część zadań pc itwi w docdzxn< duiby zdrowu,
Polski Komitet Pomocy Społecznej czy towarzysTwu Prr>j^*»4 Iznen erętf zadań
w dziedzinie opieki społecznej (opieka nad dzieckiem*, nad n urr^atnirmi todf»aa»
mi, nad osobami samotnymi, starymi, chorymi), różne zworki * przejęły
zadania z zakresu rozwoju kultury, a warzywem* na .kow >-<« ftna cw j raarrui
rozwoju nauki i techniki. W ten sposób kierowanie pcMaoeg dnytw dr cdbrroai * żyru
społecznego przechodzi z rąk państwa w ręce społecrenicwa, w ręce <jb< warcia, kl ery
się dobrowolnie w tym celu zrzeszyli w taktej czy innej orjamrar
Wszystkie funkcjonujące w Polsce organizacje społeczne n.uena pidrserw otrr»
rodzaje*
I. Organizacje, które biorą bezpośredni udział
typu organizacji należą parne polityczne Polska Zjednoc
w rządzeniu parirwem Do ter
a Paz^ta Robot-, cza
i stronnictwa sojusznicze: Zjednoczone Stronnictwu 1 udc *r i SrrwKŁCiw >—n>-
kratyczne.
2. Organizacje, które ściśle współdziałają z paiistwem. Naletą d*> ondb rsnązii
zawodowe i ideowo-wvchowawczc organizacje młodzieży
3. Organizacje, których działalność podlega kierownictwu pamewuwmu Orga-
nizacje te mają własny samorząd, własne cele i zadania, jednak państwo kaeruyc ich dzia-
łalnością, koordynuje ją i kontroluje Należą do nich spóidzieiruc i n-neyo r kŚz^u
stowarzyszenia społeczne
4. Organizacje, które mc stawiają sobie za główne zadanie w5pv4dz--aŁL- a w reali-
zacji politycznych celów państwa Działalność tych organizacji pansrwo regnia^c tak,
aby mieściła się w ramach socjalistycznego porządku prawnego i me godziła w £aac r
budownictwa socjalizmu Do tego typu organizacji należą glownx rwLązk. wyzna-
niowe
Związki zawodowe
Związki zawodowe są organizacją społeczną, która uprawu »wvgą uzulu-jcńć
na zasadzie ścisłej współpracy z państwem. Jest to organizacja niezależna ck! rządu. kxi
współdziałająca z państwem w realizacji jego podstawowych cełcw pod sdtowysn
przewodnictwem Polskiej Zjednoczonej Panu Robotniczej
Związki zawodowe są powszechną organizacją społeczną znrwyącą ru *awdz>e
dobrowolności pracowników poszczególnych za w odo w lub gałęn pruduccji, powo-
łaną do obrony ich wspólnych interesów ekonomicznych i spoiecznsch oraz do podno-
szenia poziomu kulturalnego i wyrobienia spoletzrsego prac.iwwkow i ich rodzin.
Początki związków zawodowych w PoIkc sięgaią okrru* raborow (oeDtfnicj
ćwierci XIX wieku). Powstały i przez kilkadziruąt lat działań* tako organizacje walczące
z wyzyskiem kapitalistycznym w obronie pra* roKrtn,** * Połwe Lodowej,
w której został zniesiony wyzysk kapitalistyczny. związki zawodowe zmieniły
swą rolę, stały się współgospodarzem kraju, współorganizatorem życia s>o.
pracy, szkołą obywatelskiej aktywności i zaangażowania w budowie społeczZ^
stwa socjalistycznego.
Do zadań związków zawodowych należą: reprezentowanie interesów i obrona
praw pracowników, troska o życiowe sprawy ludzi pracy, o przestrzeganie praworząd-
ności socjalistycznej i ustawodawstwa pracy, troska o wzrost poziomu wiedzy i kwalifi-
kacji zawodowych pracowników, kontrola warunków pracy w zakładach, troska o wy-
poczynek i stan zdrowia ludzi pracy, opieka nad matką i dzieckiem, opieka nad młodzie-
żą pracującą.
W miarę rozwoju społecznego związki zawodowe stale rozwijają i wzbogacają
i .
czą we wzbogacaniu form samorządności robotniczej, w kształtowaniu socjalistycz-
]
z organami państwa.
- - «. - życia go-
spodarczego i społeczno-politycznego, reprezentantem interesów świata
praw pracowników, troska o życiowe sprawy ludzi pracy, o przestrzeganie praworząd-
ności socjalistycznej i ustawodawstwa pracy, troska o wzrost poziomu wiedzy i kwalifi-
kacji zawodowych pracowników, kontrola warunków pracy w zakładach, troska o wy-
poczynek i stan zdrowia ludzi pracy, opieka nad matką i dzieckiem, opieka nad młodzie-
żą pracującą.
W miarę rozwoju społecznego związki zawodowe stale rozwijają i wzbogacają
formy swej współpracy z organami administracji państwowej i gospodarczej. Uczestni-
czą we wzbogacaniu form samorządności robotniczej, w kształtowaniu socjalistycz-
nych stosunków między władzą a obywatelem, w umacnianiu więzi społeczeństwa
z organami państwa.
Ruch związkowy pełni ważną rolę w rozwoju demokracji socjalistycznej.
Rolę tę podkreśliła szczególnie uchwała Biura Politycznego KC PZPR z 1973 r.,
wskazująca zadania związków zawodowych na obecnym etapię budownictwa socja-
listycznego: mobilizację ludzi pracy do realizacji programu społeczno-gospodarczego
wytyczonego przez partię. Biuro Polityczne KC PZPR położyło nacisk na wzmożenie
przez związki zawodowe troski o systematyczną poprawę bytowych i socjalnych
warunków ludzi pracy, o ugruntowywanie socjalistycznych stosunków międzyludz-
kich, umacnianie wychowawczej funkcji rodziny, pogłębianie wśród załóg zakładów
pracy poczucia współodpowiedzialności za socjalistyczny rozwój Polski tworzony ich
codzienną pracą.
Organizacje związkowe korzystają w swej pracy i w realizacji zadań z wszechstron-
nej pomocy organizacji i instancji partyjnych oraz organów administracji państwowej.
Członkostwo związków zawodowych jest oparte na więzi produkcyjnej
pracownicy jednego zakładu należą do jednej organizacji związkowej. Każda za owa
organizacja związkowa wybiera swój organ — radę zakładową, która reprezentuje
interesy całej załogi (również pracowników nie należących do związków zaw owyc
wobec kierownictwa zakładu i kieruje pracą całej zakładowej organizacji związ o j
Najmniejszą komórką zakładowej organizacji związkowej jest grupa związ owa,
pracę koordynuje mąż zaufania. Pracownicy wszystkich zakładów tej samej £
gospodarki narodowej należą do jednego związku zawodowego (np- Prac naie_
wszystkich zakładów i przedsiębiorstw włókienniczych, odzieżowyc i s 0
źą do Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Z1
i Skórzanego, pracownicy wszystkich zakładów przemysłu chemicznego, p .
czego, szklarskiego i ceramicznego — do Związku Zawodowego e,n m]n
W Polsce działają 23 branżowe związki zawodowe, które zrzeszają pon kt(/rcmu
członków. Na czele każdego związku branżowego stoi zarzą g w Polsce
bezpośrednio podlegają rady zakładowe. Całokształtem ruchu związ owe
kieruje Zrzeszenie Związków Zawodowych, którego człon ami z^wodo-
związki zawodowe. Najwyższą władzą Zrzeszenia jest Kongres wią Centralna
wych, a w okresach między kongresami działalnością Zrzeszenia icr j
Rada Związków Zawodowych (CRZZ).
132
Stowarzyszenia
Do organizacji, których działalność podlega kierownictwu państwa, należą wszel-
kiego typu stowarzyszenia społeczne (zrzeszenia, towarzystwa, kluby, koła, związki
itp.). Stowarzyszenia społeczne zrzeszają obywateli zależnie od ich różnorodnych zainte-
resowań, dlatego działa ich w Polsce bardzo wiele — około 70 tys. Stowarzyszenia
społeczne, zarówno o zasięgu ogólnopolskim (jest ich około 400) Jak też stowarzyszenia
regionalne i lokalne (działające tylko w jednym regionie kraju czy mieście) można po-
dzielić na grupy zależnie od kierunku działalności, którą rozwijają.
Stowarzyszenia naukowe skupiają pracowników nauki oraz osoby zajmujące się
określoną dziedziną nauki niezawodowe lub popierają jej rozwój własną działal-
nością społeczną. Należą do nich towarzystwa naukowe, na przykład Polskie Towa-
rzystwo Chemiczne, Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, Polskie Towarzystwo Onko-
logiczne, Polskie Towarzystwo Psychologiczne. Towarzystwa naukowe mają na
celu popieranie rozwoju nauki, prowadzenie własnych badań naukowych i zapewnie-
nie odpowiednich do tego celu warunków.
Stowarzyszenia naukowo-techniczne zrzeszają inteligencję techniczną — inży-
nierów i techników w celu włączenia ich do realizacji narodowych planów gospodar-
czych. Stowarzyszenia naukowo-techniczne (np. Polski Związek Inżynierów i Techni-
ków Budownictwa, Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Górnictwa, Stowarzy-
szenie Inżynierów i Techników Przemysłu Hutniczego) w większości zrzeszone są
w Naczelnej Organizacji Technicznej, która koordynuje działalność poszczególnych
stowarzyszeń, zajmuje się upowszechnianiem postępu technicznego i osiągnięć nauko-
wych, organizowaniem klubów technika, popieraniem twórczości technicznej, pod-
noszeniem kwalifikacji polskiej kadry inżynieryjno-technicznej za pomocą kursów,
narad naukowo-technicznych, konkursów, znanych akcji ogólnokrajowych, jak:
Kongres Techników, odczyty i wystawy.
Stowarzyszenia gospodarcze obejmują przede wszystkim różnego typu zrze-
szenia spółdzielcze będące organizacjami społeczno-gospodarczymi (patrz: Rozwój
i intensyfikacja rolnictwa).
Stowarzyszenia kulturalne skupiają artystów i miłośników sztuki w celu popu-
laryzacji poszczególnych dziedzin sztuki. Należą tu takie stowarzyszenia, jak: Towa-
rzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, Stowarzyszenie Polskich Artystów Teatru i Filmu,
Polska Federacja Dyskusyjnych Klubów Filmowych, Polskie Stowarzyszenie Jazzowe.
Wśród stowarzyszeń kulturalnych specjalną rolę pełni grupa związków twórczych,
zrzeszających twórców z różnych dziedzin kultury i sztuki, na przykład Związek Lite-
ratów Polskich, Związek Kompozytorów Polskich, Stowarzyszenie Autorów „Zaiks”,
Związek Polskich Artystów Plastyków i inne.
Stowarzyszenia oświatowe zrzeszają działaczy oświatowych w celu szerzenia
oświaty i kultury wśród dorosłych, podnoszenia w społeczeństwie świadomości poli-
tycznej i kultury, popularyzowania nauki. Do głównych stowarzyszeń oświatowych
w Polsce należy zasłużone Towarzystwo Wiedzy Powszechnej, Towarzystwo Planowa-
nia Rodziny, Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej, Towarzystwo Miłośników
Języka Polskiego i inne.
Stowarzyszenia opiekuńcze sprawują opiekę społeczną nad tymi, którzy tej
opieki potrzebują, a więc nad dziećmi (zwłaszcza osieroconymi), ludźmi starymi, chory-
mi, niezamożnymi. Są ro: Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, Polski Komitet Pom
Społecznej, Polski Czerwony Krzyż, Polski Związek Głuchych, Polski Związek Niew^
domych i inne.
Istnieją też stowarzyszenia opiekuńcze stawiające sobie za cel sprawowanie o ’ V
nad poszczególnymi miejscowościami czy regionami.
Nie sposób tu również pominąć działalności towarzystw mających na celu ochr
i krzewienie umiłowania przyrody, ochronę naturalnego środowiska człowi^
ka. Należą tu takie stowarzyszenia, jak dobrze znana młodzieży szkolne) Liga Ochrony
Przyrody oraz stowarzyszenie o pięknych tradycjach krzewienia w społeczeństwie
humanitarnego stosunku do zwierząt — Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami
Stowarzyszenia sportowe i turystyczne mają na celu podnoszenie i utrzymywa-
nie sprawności fizycznej w społeczeństwie oraz rozwój turystyki, krajoznawstwa \ bu-
dzenie umiłowania ojczystego kraju i pogłębianie znajomości jego regionów. Stówa-
cówki (np. schroniska, przystanie, wypożyczalnie sprzętu sportowego i turystycznego,
Zi ' ’ ’ ’ ’ .i ii
zględu na swą szczególnie doniosłą
— — « 1 •
ka. Należą ni takie stowarzyszenia, jak dobrze znana
humanitarnego stosunku do zwierząt — Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami
Stowarzyszenia sportowe i turystyczne mają na celu podnoszenie i utrzymywa-
nie sprawności fizycznej w społeczeństwie oraz rozwój turystyki, krajoznawstwa bu-
dzenie umiłowania ojczystego kraju i pogłębianie znajomości jego regionów. Stowa-
rzyszenia te organizują imprezy turystyczne i sportowe, prowadzą odpowiednie pla-
cówki (np. schroniska, przystanie, wypożyczalnie sprzętu sportowego i turystycznego,
zespoły sportowe). Należą tu również związki sportowe poszczególnych dyscyplin
(Polski Związek Gimnastyczny, Polski Związek Piłki Nożnej, Polski Związek Lekkiej
Atletyki, Polski Związek Motorowodny i wiele innych) oraz zrzeszenie Ludowe
Zespoły Sportowe skupiające organizacje sportowo-turystyczne mieszkańców wsi.
Niektóre stowarzyszenia mają szczególny charakter, jak na przykład stowarzysze-
nia obronne: Aeroklub PRL, Liga Obrony Kraju, Polski Związek Krótkofalowców,
stowarzyszenia kobiece, których reprezentantem jest Liga Kobiet, ponadto stowarzy-
szenia mające na celu krzewienie przyjaźni między narodami (towarzystwa interna-
cjonalisty czne), jak: Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Polsko-Francuskiej,
Polsko-Austriackiej i inne.
Niektóre spośród organizacji społecznych ze względu na swą szczególnie doniosłą
rolę społeczną zostały uznane za stowarzyszenia wyższej użyteczności. Takie sto-
warzyszenia mają pewne określone przywileje (m.in. mogą przyjmować członków nie-
pełnoletnich, a więc młodzież do lat 18). Do stowarzyszeń wyższej użyteczności należy
Związek Harcerstwa Polskiego, Polski Czerwony Krzyż, Towarzystwo Przyjaciół
Dzieci, Towarzystwo Wiedzy Powszechnej, Liga Kobiet, Społeczny Komitet Przeciw-
alkoholowy', Naczelna Organizacja Techniczna, Związek Ochotniczych Straży Po-
żarnych, Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, Ochotnicza Rezerwa Mi-
licji Obywatelskiej, Związek Bojowników o Wolność i Demokrację, Polski Komitet
Pomocy Społecznej, Liga Ochrony Przyrody.
Organizacje społeczne współdziałają z odpowiednimi organizacjami w innyc
krajach oraz ze sobą nawzajem, zwłaszcza w ramach Frontu Jedności Narodu. Stówa
rzyszenia, korzystając z pomocy i poparcia państwa, rozwijają działalność ro
najszerszych rzesz społeczeństwa, do których docierają za pomocą atrakcyjnyc orm
działania: wystaw, konkursów, odczytów, wycieczek itp. Obok zadań statutowyc
organizacje społeczne spełniają również bardzo ważną funkcję — uczą swych cz on ow
samorządności, zarządzania sprawami ogółu, odpowiedzialności za sprawy ogo
społeczne, są szkołą społecznego kierowania wspólnymi sprawami.
Kościoły i związki wyznaniowe w Polsce
Polska Ludowa od pierwszych chwil swego istnienia podjęła zadanie realiza-
cji jednego z podstawowych praw obywatelskich — wolności sumienia i wyzna-
nia. Z tego indywidualnego prawa każdego obywatela wywodzi się również podstawa
działalności w PRL wszystkich organizacji religijnych — kościołów i związków wyzna-
niowych. Wolność sumienia i wyznania zawiera w sobie prawo do wyboru i przyjęcia
jednego z istniejących systemów światopoglądowych bądź utworzenia nowego. Jest
to również swoboda zmiany dotychczasowych przekonań światopoglądowych. Wol-
ność ta sprzeciwia się stosowaniu przymusu, nacisku, dyskryminacji, nietolerancji
w sprawach religii. Wynika z tego uprawnienie do wyznawania określonej religii,
ale także i uprawnienie do przyjęcia świeckiego, materialistycznego poglądu na
świat.
Wdrożenie zasady wolności rumienia i wyznania do praktyki politycznej i prawnej
państwa socjalistycznego wymaga właściwego ułożenia stosunków państwo—kościół,
aby na poczynanie organów państwowych nie mogło wpływać żadne z wyznań.
Mówiąc słowami Lenina... „państwo nie powinno mieć nic wspólnego z religią, sto-
warzyszenia religijne nie powinny być związane z władzą państwową”. Prowadzi to
konsekwentnie do oddzielenia kościoła od państwa.
Wolność sumienia i wyznania oraz rozdział kościoła od państwa jako za-
sady prawno-ustrojowe PRL zostały potwierdzone w art. 82 Konstytucji PRL.
Konstytucja głosi również, że obywatele PRL niezależnie od narodowości, rasy i wyzna-
nia mają równe prawa we wszystkich dziedzinach życia państwowego, politycznego,
gospodarczego, społecznego i kulturalnego. Jednym z przejawów równouprawnienia
obywateli niezależnie od ich stosunku do religii jest równouprawnienie kościołów
i związków wyznaniowych. Nierówne traktowanie kościołów i związków* wyzna-
niowych lub ich dyskryminacja prawna czy społeczna również jest nierównym trakto-
waniem, dyskryminacją prawną czy społeczną wyznawców tych kościołów i związków
wyznaniowych. Polska Ludowa dokonała dzieła równouprawmienia wszystkich koś-
ciołów i związków wyznaniowych. Mimo że sytuacja prawna związków wyznanio-
wych uregulowana jest na różnych podstawach (zależało to od czasu, w którym uzna-
nie miało miejsce oraz od charakteru związku wyznaniowego), to jednak zakres ich
uprawnień i działań w żadnym przypadku nie powoduje ich nierówności.
Myślą przewodnią całej polityki wyznaniowej PRL jest — mówiąc słowami
Edwarda Gierka — „stworzenie warunków do utrwalenia patriotycznej jedności na-
szego narodu, jedności w budowaniu pomyślności i rozkwitu naszej ojczyzny, umac-
nianie jej niepodległości i bezpieczeństwa”.
Z treści zasady wolności sumienia i wyznania wynika, że związki wyznaniowe są
powołane do wykonywania działalności religijnej, służą do zaspokajania potrzeb reli-
gijnych swych wyznawców. Jednocześnie istnieje szerokie pole dla owocnego współ-
działania kościołów z państwem w realizacji ważnych celów narodowych. W każdym
przypadku kościoły i związki wyznaniowe muszą uznawać zwierzchnią, suwerenną
rolę państwa jako regulatora życia publicznego.
Cała działalność wyrażająca przekonania światopoglądowe indywidualne lub zbio-
rowe (w tym kościołów, oraz związków wyznaniowych) podlega porządkowi praw-
nemu, określonemu w obowiązującym w , i
prawnych. Poldek prawny w zakresie dziania zasady Z.lnotó w* ~ W n°rmad>
podyktowany jest ochron, ustroju społeczno-politycznego X V Wyznani>
stwa, interesów zewnętrznych i wewnętrznych \orzfdku i < i?'60 ^pieczcń-
sluzy zapobieżemu sianu nienawiści i niepokojów spolecznvch P°k°JU publlcznc8°.
V/ ymog przestrzegania przez kościoły i związki wvznaniou» „ ji
wymóg praworządności, pociąga za sobą potrzebę nadzoru dzkT^ pr,aWneg°-
strony państwa. Nadzór państwowy nad realizacja zasadv woln ' ,°icienyc^ ze
nia. nad prawidłowy Uonywamem prae^
wy znaniowych, nad sprawami zwężanymi z ustrojem i dziahhościa wyznaT^h °W
sty tucji, zakładów, stowarzyszeń ! zakonów, nadzór nad szkolnictwem^^ ’
- sprawuje Urx,d do Spraw Wyznań. Terenowym. orgaZ
Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem, w którym żyia i nracuia . i
wierzący i należący do różnych wspólnot wyznaniowych oraz niewierzący Wśród
wierzących większość stanowią wyznawcy Kościoła Rzymskokatolickiego
Koscioł Rzymskokatolicki w Polsce jest częścią uniwersalistycznęi orgamzacii
wyznaniowej wyróżniającej się hierarchiczną, scentralizowaną strukturą, L czele
z papieżem, ktorego organem jest urząd: Kuria Rzymska. W Kościele tym należy
wyróżnić dwa elementy: instytucję, której strukturę tworzą duchowni, a więc ludzie
zawodowo i organizacyjnie związani, oraz wspólnotę wyznaniową, obejmującą rów-
nież świeckich członków wyznania rzymskokatolickiego. Kościół Rzymskokatolicki
w PRL obejmuje 27 diecezji (prowincji kościelnych) z 7 489 samodzielnymi placów-
kami duszpasterskimi (w tym 6824 parafie). Kadry Kościoła to 74 biskupów, około
18 500 księży, 4700 seminarzystów, 7800 zakonników i 27 000 zakonnic. Kościół
ten dysponuje ponad 13 600 kościołami i kaplicami, 2 wyższymi uczelniami, 44 wyż-
szymi seminariami duchownymi, 14 instytucjami wydawniczymi, wydaje 62 czaso-
pisma.
Nierzymskokatolickie kościoły i związki wyznaniowe skupiają około 800—850 tys.
wyznawców.. Wśród działających w Polsce 27 różnych kościołów i związków wyzna-
niowych znajdują się 2 o charakterze prawosławnym, 3 starokatolickie, 19 innych chrze-
ścijańskich oraz 3 niechrześcijańskie. Przykładowo można tu wymienić:
— Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny wywodzi swe istnienie ze wschod-
niobizantyjskiego odłamu chrześcijaństwa, które powstało na skutek rozłamu w XI
wieku. Prawosławie w PRL jest najliczniejszym - po rzymskokatolicyzmie - wy-
znaniem, liczy bowiem około 450 tys. wyznawców; ... i
- Kościół Ewangelicko-Augsburski w PRL reprezentuje luteramzm powstały
W -V Kościół Ewangelicko-Reformowany w Polsce pochodzi z tej odmiany protestan-
Si-
nych Ameryki Północnej, z samodzielnego polsk.ego Koscola katol.ck.ego, który
zerwał z podległością papieżowi; , K ś iój Mariawitów w PR1
, ‘ an—
— Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego w PRL skupia wyznawców
judaizmu.’
Wolność sumienia i wyznania zrealizowana w Polsce dała możliwość
zaangażowania w budownictwie socjalizmu w naszym kraju ludzi o różnym
stosunku do religii i przynależności do różnych kościołów, wierzących i nie-
wierzących, dała możliwość ich pełnego współżycia i współpracy. Front Jed-
ności Narodu tworzy wspólną płaszczyznę działania i patriotycznego zespole-
nia wszystkich obywateli — również niezależnie od ich stosunku do religii.
Organizacje młodzieżowe w socjalistycznej Polsce
Organizacja ruchu młodzieżowego
Polski ruch młodzieżowy szczyci się bogatymi tradycjami i wielkim dorobkiem
społeczno-wychowawczym. W działalności społecznej i politycznej organizacji mło-
dzieżowych kolejne pokolenia młodych Polaków kształtują swoje postawy polityczne
i obywatelskie, przygotowują się do odpowiedzialnych ról i zadań społecznych.
Współczesny ruch młodzieżowy jest kolejnym ogniwem kilkudziesięcioletniej
historii walki i pracy postępowych odłamów polskiej młodzieży, wielu młodych poko-
leń rewolucjonistów i komunistów. Korzysta z bogatych doświadczeń organizacji mło-
dzieży walczącej o wyzwolenie Polski, utrwalenie władzy ludowej, o odbudowę kraju
ze zniszczeń wojennych. Historia naszej ojczyzny dowodzi niezbicie, że młode pokole-
nia zawsze brały na swe barki współodpowiedzialność za losy kraju, za niepodległy
i suwerenny byt państwowy; potwierdza, że młode generacje Polaków znajdowały się
zawsze w pierwszych szeregach bojowników o wolność i niezawisłość, o postęp i spra-
wiedliwość społeczną.
Podstawowe kierunki działania współczesnego ruchu młodzieżowego zrodziły się
w Związku Walki Młodych i Związku Młodzieży Polskiej. Organizacje te wy-
pracowały wiele skutecznych form i metod działania młodzieży, odegrały historyczną
rolę w ideowo-politycznej integracji (zespoleniu) młodego pokolenia.
W 1948 r. powstał Związek Młodzieży Polskiej, w skład którego weszły wcześ-
niej działające organizacje młodzieżowe (Związek Walki Młodych, Organizacja Mło-
dzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, Związek Młodzieży Wiejskiej
Rzeczypospolitej Polskiej „Wici” i Związek Młodzieży Demokratycznej). Związek
Młodzieży Polskiej, przejmując rewolucyjne, postępowe i patriotyczne tradycje swoich
poprzedników, postawił sobie za cci zespolenie całej młodzieży polskiej z ideologią
i budownictwem socjalizmu. Organizował i mobilizował młodzież, odwołując się do
jej ofiarności, do udziału w budowie podstawowych inwestycji planu sześcioletniego:
Nowej Huty, Nowych Tych, stoczni w Gdyni i Szczecinie, fabryk samochodów
w Warszawie i Lublinie oraz innych wielkich inwestycji przemysłowych.
Związek Młodzieży Polskiej łączył wysiłek produkcyjny, tak potrzebny w tym cza-
sie ojczyźnie, z ofensywną pracą ideowo-wychowawczą, kształtując wśród młodych po-
czucie odpowiedzialności za losy kraju. W szeregach ZMP wyrosły tysiące aktywnych
137
136
STRUKTURA ORGANIZACYJNA RUCHU MŁODZIEŻOWEGO W POLSCE
WAJ
wsz
Związek Socjalistycznej
Młodzieży Polskiej
Socjalistyczny Związek
Studentów Polskich
Związek
Harcerstwa Polskiego
Federacja Socjalistycznych Związków
Młodzieży Polskiej
Radu Główna
zwi
Akademiccy działacze młodzieżowi powołali, opierając się na dotychczasowych do-
studentów: Socjalistyczny Związek Studentów Polskich.
ęla działalność Federacja SZMP jako nowa, wyższa
jo. W skład Federacji weszło pięć
związków młodzieży: Związek Młodzieży Socjalistycznej,
Młodzieży Wiejskiej, Socjalistyczny Związek Studentów Pol-
Związek Młodzieży Wojskowej
nazwy).
skład której wchodzą prezydia
ązków młodzieży oraz członkowie Ko-
Komitct Wykonawczy kieruje i organizuje pracę Ra y-
tanowią rady wojewódzkie * I ' o
~ d“'"“
środowisku wiei-
,eZy- oraz K°la Młodzieży
ość powszechna orga-
w 1950 r
Doświadczenia i dorobek kilkuletniego działania Federacji SZMP
nia wysiłków ws
w-"”™- zmp ,ię
' ZMP. Łączyła je ta sama
nym i państwowym’ krajów bcCn'C ,pelui:l odP°wiedzial
Po 1956 r. wy;XX- 8 P r“’ °ŚWiaCie
cztery organizacje środowisk
tający w środowisku miejski
skim Związek Harcerstwa Polski
Wojskowej - wśród żołnierzy
ideowo-
tością ruchu młodzieżow
Nowo powstałe Związki
ideologia, podobne zasadnicze kierunki działalności
oriny działania tych organizacji były różne, ale
wanic ludzi o szerokich horyzontach umvdnwv.4 i. j • - wycno-
tworzących nowe socjalistyczne wartości \ichJ~ ’ ‘ ™ ld<;owych> aktywnie współ-
nizacji były wspólne^ PrW 7ch
W konkretnym działaniu były dostosowane do potrzeb danej grupy ndodzieży f wiec
m odycli robotmkow studentów, dzieci. Każda organizacja w ciągu blisko 20 ht dzia-
ania wypracowała własny program i strukturę organizacyjną, najbardziej odpowia-
dającą potrzebom środowiska, w którym działała.
Dynamiczne przemiany społeczno-ekonomiczne i kulturalne kraju, procesy inte-
gracyjne społeczeństwa oraz obecne i perspektywiczne zadania budownictwa socja-
listycznego wytyczone na VII Zjeździe Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej
spowodowały konieczność zmian w modelu organizacyjnym ruchu młodzie-
żowego.
Od kilku lat kształtowała się w organizacjach myśl o potrzebie pogłęb
ności programowej
dzicżowych, które odbyły się na początku 1973
dcncję. Podjęły decyzję
Młodzieży Polskiej.
Akademiccy działacze młodzieżowi powołali, opierając się na dotychczasowych do-
świadczeniach uczelnianych organizacji ZSP, ZMS i ZMW, jedną ideowo-polityczną
organizację
" W kwietniu 1973 r. rozpocz
forma działalności polskiego ruchu młodzieżoweg
idcowo-politycznych
Związek Socjalistycznej . ...
skich Związek Harcerstwa Polskiego i Socjalistyczny
(Zjazdy ZMW i KM W przyjęły uchwało zmianie
Naczelną władzą Federacji jest-------
Zarządów Głównych poszczególnych
mitetu Wykonawczego
Terenowe
czc. Każdy
socjalistyczego wskazały na potrzebę dalszej integracji działań w środowisku mło-
dzieży pracującej miast i wsi.
W wyniku powszechnej dyskusji aktywu organizacji młodzieżowych nad zadaniami
młodzieży w realizacji uchwał VII Zjazdu PZPR zrodziła się idea połączenia trzech or-
ganizacji: ZMS, ZSMW i SZMW w jeden Związek Socjalistycznej Młodzieży
Polskiej. Idea ta odpowiadająca powszechnym tendencjom pogłębiania jedności ca-
łego społeczeństwa wokół programu socjalistycznego budownictwa, umacniania jedno-
litego frontu wychowawczego, ofensywności i skuteczności pracy ideowo-wychowaw-
czej, podniesienia poziomu jakości społecznego działania w ruchu młodzieżowym
zyskała wśród młodzieży szerokie poparcie i została zaaprobowana przez Krajowe
Zjazdy ZMS i ZSMW oraz Naradę Aktywu Młodzieżowego Sił Zbrojnych PRL.
W dniu 28 kwietnia 1976 r. podjęły one uchwałę o połączeniu organizacji w jeden
Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej.
lenia jea-
organizacyjncj ruchu młodzieżowego. Zjazdy organizacji mło-
na początku 1973 r., jednoznacznie potwierdziły tę ten-
przystąpicniu do Federacji Socjalistycznych Związków
FOTP
ZSMP
A
gl*
podstawowych
W dniach 28-29 kwietnia 1976 r. odbył się pierwszy Krajowy Zjazd ZSMP
który uchwalił statut i program organizacji. ’
Zjazdy krajowe ZMS, ZSMW oraz Narada Aktywu Młodzieżowego Sił Zbr *
nych podejmując uchwały o przystąpieniu do ZSMP dokonały oceny dziewiętnastokt’
niej działalności swych organizacji.
ZMS, ZSMW, SZMW wniosły znaczący wkład w umacnianie jedności
politycznej i ideowej młodego pokolenia rozwijając różnorodne formy dzia
łania i aktywizacji młodzieży, umacniając ścisły związek młodzieży z ideologia
i programem partii. ' ° ’
Program Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej uwzględniając bogate do-
ności młodżieży pracującej na rzecz rozwoju społeczno-gospodarczego kraj
ZSMP zrzesza blisko 2,5 min młodych ludzi pracujących
w instytucjach państwowych i urzędach, najbardziej zaangażowanych przedstawicieli
oraz
uczącą się w szkołach zawodowych.
i programem partu.
.— — - _ -
świadczenia i dorobek ZMS, ZSMW i SZMW wytyczyf główne kierunki działak
ności młodżieży pracującej na rzecz rozwoju społeczno-gospodarczego kraju.
ZSMP zrzesza blisko 2,5 min młodych ludzi pracujących w przemyśle i rolnictwie,
wszystkich zawodów i specjalności, a także młodzież odbywającą służbę wojskową
uczącą się w szkołach zawodowych.
Naczelnym zadaniem ZSMP jest ideowe wychowanie młodzieży w pro-
cesie pracy i twórczej działalności społecznej, krzewienie ideologii marksizmu-
-leninizmu, skupianie młodzieży wokół programu PZPR, przygotowywanie
najlepszych spośród członków do wstąpienia w szeregi partii, organizowanie
i mobilizowanie młodych do realizacji zadań budowy społeczeństwa rozwi-
niętego socjalizmu.
Zadania te wypełnia Związek poprzez organizowanie różnorodnych form aktyw-
ności społecznej młodzieży w dziedzinie kształcenia politycznego, podnoszenia poziomu
wiedzy ogólnej i kwalifikacji zawodowych, działalności zmierzającej do stałego wzrostu
jakości pracy i produkcji w przemyśle i rolnictwie, w handlu i usługach, upowszechnia-
nia i rozwijania postępu naukowo-technicznego, zwiększania udziału młodzieży we
współrządzeniu w zakładach pracy, osiedlach, wsiach poprzez uczestnictwo w prac}
rad narodowych, związków zawodowych i organizacji samorządowych.
Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej jest organizatorem ruchu współza-
wodnictwa w pracy, nauce i wyszkoleniu bojowym. Wychodząc naprzeciw natura -
nym dążeniom, zainteresowaniom i potrzebom młodzieży, ZSMP: rozwija dz.alalnosc
w dziedzinie upowszechniania i kształtowania socjalistycznych treści ku tury, w przy-
swajaniu jej wartości i twórczym uczestnictwie we wzbogacaniu tej kultury (poprzez
rozwój' amatorskiego ruchu artystycznego), tworzy warunki do masowego uczest-
nictwa mlodzie7X^OZweiXryieTewspółudz1al w tworzeniu równych warunków
90% znJeźć może i prwf 9U-
ogniwach organizacji gr P JnvtVr7nv SZSP ma bogaty program ideowo-
...
demickicj warunki do rozwijania zainteresowań, aktywnego uczestnictwa w życiu
społecznym i politycznym uczelni oraz kraju. Kształtuje wśród młodzieży studenckiej
postawy socjalistyczne i umacnia uczucia patriotyzmu i internacjonalizmu.
Związek Harcerstwa Polskiego skupia ponad 3 min dzieci i młodzieży —
w drużynach zuchowych, harcerskich oraz w drużynach Harcerskiej Służby Polsce
Socjalistycznej. ZHP upowszechnia wiedzę społeczno-polityczną wśród swoich człon-
ków, wychowuje ich w duchu ideałów socjalizmu, kształtuje uznanie dla solidnej na-
uki, realizuje bogaty program wychowania patriotyczno-obronnego, rozwija zainte-
resowania techniczne młodzieży. ZHP jest pierwszą szkołą patriotycznego i obywatel-
kiego wychowania dzieci i młodzieży.
Związki młodzieży działają pod ideowym kierownictwem Polskiej Zjed-
noczonej Partii Robotniczej. Federacja Socjalistycznych Związków Młodzieży
Polskiej integruje (zespala) organizacje młodzieżowe, umacnia spójność ide-
ową młodego pokolenia, wciela w życie program partii.
Stwarza ruchowi młodzieżowemu możliwość i warunki reprezentowania
interesów młodzieży wobec -władz politycznych, ogniw administracji państwo-
wej i organizacji społecznych, przyczyniając się do realizacji zasady dobrze
pojętego partnerstwa młodych w życiu społecznym i politycznym kraju,
partnerstwa opartego na zasadzie jedności praw i obowiązków.
Federacja reprezentuje polskie organizacje młodzieżowe na arenie międzynarodo-
wej, zespala inicjatywy sprzyjające utrwalaniu braterskich więzi z młodzieżą krajów
socjalistycznych, a zwłaszcza z leninowskim Komsomołem oraz z organizacjami mło-
dzieżowymi skupionymi w Światowej Federacji Młodzieży Demokratycznej i w
Międzynarodowym Związku Studentów.
Rolę i miejsce ruchu młodzieżowego na obecnym etapie budownictwa socjalistycz-
nego wyznacza strategia społeczno-gospodarczego i kulturalnego rozwoju kraju, wy-
tyczona przez VII Zjazd partii, a skonkretyzowana przez kolejne plenarne posiedzenia
KC PZPR. Jej platformę programową stanowią uchwały VII Plenum KC parni
(1972 r.). Kierując się wytycznymi plenum ruch młodzieżowy aktywnie uczestniczy
w realizacji programu partii.
W codziennym działaniu organizacje młodzieżowe wcielają w życie komunistyczne
ideały, dążą do tego, aby młode pokolenie przyswajało sobie dorobek myśli marksistow-
skiej, umożliwiającej zrozumienie procesów społecznych i politycznych zachodzących
we współczesnym święcie.
Głównym celem wychowawczym ruchu młodzieży w Polsce jest ukształtowanie
i upowszechnienie wzoru osobowego młodego człowieka: gorącego patrioty o
wysokiej świadomości społecznej i obywatelskiej, wrażliwego na wszelkie wartości
humanistyczne, łączącego w pracy i życiu cele osobiste z interesem ogólnospołecznym;
kulturalnego, o szlachetnych zasadach moralnych i obyczajach, człowieka żywiącego
uczucia przyjaźni i sympatii dla wszystkich narodów, tolerancyjnego w stosunku do
poglądów i przekonań innych,umiejącego bronić własnych ideałów (patrz: Zasady
socjalistycznego współżycia).
141
Zadania i formy działania ruchu młodzieżowego
to
>00011 z rurn> . ’ ^nic\
’ * parn$ i stronnictwa^: ooI.k
-u^jami kobucymi. ZBoWtf^
ym. oraa r^Wnpn. towarlWWim^
trcxn oraz formy programu
ODO Wiązko W
ani a osobistego szczęścia, pomyślno-
r^\rw,’ju
a a okmowc, trminana i dyskusje, olimpiady i turnieje wiedzy społccmo-poli-
ryczD^ kunv oswiatown-poiityczne, masowe akcje propagandowo-mformacvjne,
kota rai^rresowan, rożne formy aktywizacji społeczno-zawodowej i produkcyjnej,
kułEurałoej i sportowo-turystycznej
Podstawę procesu zdobywania i wzbogacania wiedzy politycznej młodzieży stanowi
samodzieLu praca mmoktztałceniowa. Organizacja, poprzez swój aktyw, kontro-
lnie i steru ie procesem samokształcenia, stwarza płaszczyzny wymiany poglądów, dy-
ośrodki dyskusyjne. wszechnice wiedzy o parni
, m Młodzieżowe Ośrodki Propigindy
nvm azuiŁauJu
oraz Coitzaira Szkoła
U centrum uwagi
minia
142
działalności w rym zakresie
Długa jest lista inicjatyw społeczno-zawodowych i
młodzieży W rantach ogólnopolskiego programu ,,Młixlz\rż dla po-aę; • r«zw a
koicnu jest powszechny udział w budowie dróg i autostrad
nej gospodarce materiałami i surowcami, sprzątaj*
rowych budynków gospodarczych, akcja „Każdy kłos na wagę złota” czy też proe
oświatowy „Wiedza - kwalifikacje - postęp”. W konkursach Młody Mistrz Plon^
i Mjody Mistrz Mechanizacji corocznie biorą udział dziesiątki tysięcy młodych rolnT
czek i rolników. Współzawodnictwo młodzieży pracującej w Państwowych Gospod
stwach Rolnych i rolniczych spółdzielniach produkcyjnych, prowadzone pod hasłem
„Wzorowy pracownik - najlepszy kolega” pozwala kolektywnie ocenić pracę i sp^
łeczną działalność młodzieży wiejskiej. Działające pod egidą ZSMP zespoły młode o
rolnika z powodzeniem rozbudzają ambicję i aspiracje zawodowe młodych rolników
W wielu przypadkach młodzi gospodarze są nowatorami w upowszechnieniu lepszych
metod uprawy, hodowli, organizacji pracy. Organizują liczne zespoły kooperacyjne
umożliwiające lepsze wykorzystanie sprzętu mechanicznego oraz wykorzystanie prc>
dukcyjne ziemi, tworzą szeroki front specjalizacji gospodarstw w różnych dziedzinach
produkcji. To zamiłowanie do nowatorstwa i przodowania w pracy wynieśli z orga-
nizacji.
Ciekawymi inicjatywami szczycą się członkowie ZHP: organizują alerty, tworzą
Izby Pamięci Narodowej, opiekują się ludźmi starymi. Są członkami działającej w wielu
szkołach Młodzieżowej Służby Ruchu (MSR). Harcerze objęli patronat nad budową
szpitala-pomnika Centrum Zdrowia Dziecka. W okresie wakacji budują drogi, zagospo-
darowują szlaki turystyczne, wznoszą ośrodki rekreacyjne, prowadzą szeroką akcję
zagospodarowania turystycznego Bieszczadów, wspierając swymi poczynaniami walkę
o ochronę naturalnego środowiska człowieka.
Członko wie SZSP wnoszą wkład w usprawnianie i unowocześnianie procesu dy-
daktycznego programów i toku studiów. W ciągu roku akademickiego, a zwłaszcza
w okresie wakacji, studenckie koła naukowe przeprowadzają prace naukowo-badawcze.
Młodzież akademicka uczestniczy w zagospodarowywaniu rejonów turystycznych.
Niezwykle wartościową formą angażowania się młodzieży w działalność społeczno-
Izawodnictwo członków kół związków młodzieży przebiegające
auj balistycznej Ojczyźnie”. W ramach tej akcji każdy młody
pełniąc indywidualne zobowiązania produkcyjne, społeczne, w dzie-
realizację inwestycji o charakterze socjalnym, na zago-
j, na stwarzanie ogólnie dostępnej hazy wypoczynku
ądzeń służących rozwojowi kultury, sportu i turystyki.
i Fundusz Akcji Socjalnej Młodzieży.
i m.in. na rozwój bazy
lUIlUUdJŁia ~- y
organizowanie życia kulturalnego 1 spor-
wnosta swoją pracą istotny wkład w pomnażanie go-
ces i pomyślny rozwój kraju.
-produkcyjną jest wspó
pod hasłem — „Mój sukces socjalistycznej Ojczyźnie • W ldmavu
obywatel może spełniać indywidualne zobowiązania produkcyjne, społeczne, w dzie-
dzinie nauki. Jest tu miejsce na realizację inwestycji o charakterze socjalnym, na zago-
spodarowanie turystyczne kraju, na stwarzanie ogólnie dostępnej bazy wypoczynku
i rekreacji, na uruchamianie urządzeń służących rozwojowi kultury, sportu i turystyki.
Wsparcie finansowe tej działalności stanowi Fundusz Akcji Socjalnej Młodzieży.
Wypracowane w ramach tego funduszu środki przeznaczone są m.in. na rozwój bazy
kulturalnej i sportowo-rekreacyjnej oraz na
to w o- tury stycznego.
Organizacje młodzieżowe
spodarstwa
• •
(7)
144
Działalność kulturalna, sportowa i turystyczna
ruchu młodzieżowego
Ruch młodzieżowy wypracował wiele form uczestnictwa młodzieży w życiu kul-
turalnym. Amatorski ruch artystyczny rozwinął się szczególnie silnie przy klubach,
działających pod kierunkiem organizacji młodzieżowych.
FSZMP patronuje ruchowi młodych twórców, literatów, filmowców i plastyków.
Szeroki jest ruch czytelniczy, będący jedną z form upowszechniania kultury.
W dziedzinie sportu i turystyki organizacje młodzieżowe mogą poszczycić się bo-
gatym programem i wieloma osiągnięciami.
Turystyka i obozownictwo są jedną z najpopularniejszych form działania ruchu
młodzieżowego. Akcja obozownictwa i turystyki pomyślana jest tak, by zapewnić
uczestnikom jak najlepszy wypoczynek, możliwie najpełniej zaspokajać i rozwijać za-
interesowania młodzieży. Biura Turystyki Zagranicznej Młodzieży ,Juventur” i
„Almatur” organizują wyjazdy młodzieży do krajów socjalistycznych, a także do kra-
jów zachodnich. Prowadzą wymianę grup studenckich wyjeżdżających na praktyki
zagraniczne oraz organizują obozy międzynarodowe, umożliwiające ich uczestnikom
opanowanie języków obcych i wzajemne poznanie się.
Ruch młodzieżowy we współpracy z instytucjami i organizacjami kultury fizycznej
tworzy różnorakie formy uczestnictwa młodzieży w życiu sportowym, jest inicjatorem
powszechnych imprez sportowych, takich jak: Narodowe Biegi Przełajowe, Olim-
pijski Alert Młodzieży, spartakiady i inne. Organizacje młodzieżowe kierują się w swych
działaniach w dziedzinie życia sportowego zasadą: „każdy członek ZSMP, ZHP,
SZSP zdobywcą odznaki sportowej”.
Działalność społeczno-polityczna młodzieży
Obowiązkiem ruchu młodzieżowego jest troska o interesy, prawa i potrzeby mło-
dego pokolenia. W ostatnich latach rozwiązano wiele żywotnych spraw młodzieży.
Wspomnieć można o przeprowadzanej reformie systemu edukacji narodowej, o po-
bawię warunków stażu absolwentów szkół, warunków życia młodej rodziny itp.
Znowelizowano przepisy regulujące zasady zatrudniania i wynagradzania młodych.
Są to ważne sprawy dla całej młodzieży, ale również istotną kwestią jest forma rzccz-
nictwa interesów młodych na co dzień — w miejscu pracy i nauki — realizująca się
w codziennej działalności kół.
ZSMP ma ustawowo zagwarantowany udział w Konferencjach Samorządu Ro-
botniczego w zakładach produkcyjnych. Jego przedstawiciele uczestniczą w pracach
kolegiów dyrektorskich, w komisjach kwalifikacyjnych i premiowych. Wybierani
są do instancji związków zawodowych, biorą również udział w pracach, a często wcho-
dzą w skład instancji partyjnych wszystkich szczebli. Ponad 20 tys. działaczy związków
młodzieży reprezentuje młodzież w radach narodowych. Przedstawiciele młodego
pokolenia są wybierani do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W uczelniach
wyższych studenci reprezentowani są w kolegiach dziekańskich, rektorskich, a także
maJQ zagwarantowane prawo uczestnictwa w uczelnianych i wydziałowych komisjach
spraw młodzieży.
Praca przedstawicieli młodzieży w organach samorządowych i kolegialnych jest
10 — Polska współczesna 145
A*
zagadnieniem o duży’
sposób rozwiązania spraw wielu setek tysięcy \nlodych ludzi U4‘diamosc ina wPływ na
Aktywiści organizacji młodzieżowych działający w organach J
odpowiedzialni za wypełnianie swych funkcii orzed "^rządowych są
które ich
ności
zagadnieniem o dużym znaczeniu dla młodej generacji. Ich dzialaln.
sposob rozwiązania spraw wielu setek tysięcy młodych ludzi
Aktywiści organizacji młodzieżowych działający „ omanach san.„
odpowiedzialni za wypełnianie swych funkcji przed instancjami związków kr
interesów młodych ludzi zależy od^ ’i/tÓr
i merytorycznego1 przygotowania przedstawicieli młodzieży. Ucżestnictw7*
dejmowamu decyzji wymaga bowiem dobrej znajomości zagadnień spXXl7 T
nomicznych, pełnego rozeznania w sprawach będących przymiotem dyskus^m^
jętności kojarzenia spraw szczegółowych z problemami ogólnymi. Maiacto. na'7
dzie, instancje organizacji młodzieżowych przygotowują swoich aktywistów do^ej
niema funkcji reprezentantów młodzieży. 7 ° Pe
kich^SZMpkCJ? Petnl? ZeSp°ly Mlodych Radllych, działające przy radach wojewódz-
Dla reprezentantów młodzieży organizowane są specjalne szkolenia. Organizacje
młodzieżowe urządzają spotkania z młodzieżą, a często nawet przygotowują analizy
oceny stanowiące podstawę formułowania wniosków i postulatów w imieniu mió-
tłdział działaczy związków młodzieży w pracach organów samorządowych
jest szkołą współgospodarowania, kształci umiejętności podejmowania waż-
nych i trafnych decyzji, kształtuje myślenie kategoriami społecznymi, jest sku-
tecznym instrumentem wychowania młodych ludzi na odpowiedzialnych
współgospodarzy kraju.
Niezawodnym i najbardziej przekonującym miernikiem skuteczności wszystkich
działań związków młodzieży jest aktywność kół. W kołach weryfikuje się słuszność
i trafność przedsięwzięć programowych. Sprawdzian pracy kola jest podstawą oceny
pracy wszystkich ogniw nadrzędnych ruchu młodzieżowego.
W toku aktywnej działalności koła kształtuje się atmosfera przyjaźni i koleżeństwa,
bezinteresownej pomocy. Ogniwa podstawowe związków młodzieży są kolektywami
przyjaciół. Czynnie uczestnicząc w życiu społeczno-gospodarczym reprezentują za-
razem interesy młodzieży. Wszystkie poczynania ruchu młodzieżowego są podporzą-
dkowane nadrzędnemu celowi: wychowaniu w duchu ideałów socjalizmu. Wszy-
stkie wysiłki zmierzają do kształtowania wszechstronnego i bogatego rozwoju osobo-
wości każdego młodego człowieka w myśl ideałów humanizmu socjalistycznego.
ruralnego spędzania czasu wolnego młodzieży.
1 merytoryczny - dotyczący istotnej treści sprawy
146
Bibliografia
Grudzień J.: Zasady polityki wyznaniowej PRL. Warszawa 1971
Hillebrandt B.: Związek Walki Młodych. Warszawa 1975
Jarecka St.: Związek Młodzieży Wiejskiej „ Wici”. Warszawa 1970
Kozakiewicz M.: Każdy wybiera sam siebie. Warszawa 1975
Ludzie XXX~łecia. Praca zbiorowa. Warszawa 1976
Pamiętniki młodzieży robotniczej. Warszawa 1976
Rybicki M.: Front Jedności Narodu. Warszawa 1975
Sadowski M.: Systemy partyjne — system partyjny PRL. Warszawa 1973
System organizacji społeczeństwa socjalistycznego w Polsce. Praca zbiorowa. Warszawa 1976
VII Zjazd Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. 8—12 grudnia 1975 r. Warszawa 1976
Wacławek J.: Podstawowa organizacja PZPR. Warszawa 1975
Wójcik P.: Klasa robotnicza i jej partia w społeczeństwie socjalistycznym. Warszawa 1976
Zasadniczy
Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jest systematyczne
polepszanie warunków bytowych, socjalnych i kultural-
nych społeczeństwa, stały rozwój sił wytwórczych
ły, obronności i niezależności Oj-
kraju, umacnianie st
czyzny.
(artykuł 11, ustęp 3 Konstytucji PRL)
Rozwój
społeczno-
gospodarczy
PRL
doc. dr Michał Olędzki
Tworzenie i podział dochodu narodowego — doc. dr hab. Wiesław Caban
Socjalistyczne uprzemysłowienie kraju — prof. dr hab. Irena Kostrowicka
Rozwój i intensyfikacja rolnictwa — prof. dr hab. Augustyn Woś
Leśnictwo w Polsce — mgr Janusz Kądziołka
Spożycie i handel w PRL — prof. dr hab. Kazimierz Boczar
Planowanie i zarządzanie — doc. dr hab. Wiesław Caban
Polityka społeczna — prof. dr hab. Jerzy Piotrowski
Zabezpieczenie społeczne w PRL — mgr Maria Majewska
Ochrona zdrowia — mgr Władysław Olendzki
Nauka i technika w Polsce Ludowej — mgr Włodzimierz Kryszewski
Rozwój oświaty — dr Janusz Kołodziejczyk
Upowszechnienie kultury, sportu i turystyki — mgr Maria Gensler
Praca jako podstawowy czynnik rozwoju
społeczno-gospodarczego
Pojęcie i rola pracy w życiu społeczeństwa i jednostek
Słowo „praca” ma dwa podstawowe znaczenia:
— oznacza fizyczną i psychiczną działalność ludzi, zmierzającą świadomie do zaspo-
kojenia ludzkich potrzeb materialnych i społeczno-kulturalnych;
— oznacza wytwór działalności ludzkiej (np. książkę, pracę klasową, wybudowaną
drogę, dom itp.).
Dalsze rozważania dotyczą „pracy” tylko w pierwszym znaczeniu, to jestjako czyn-
nika rozwoju społeczno-gospodarczego i zaspokajania ludzkich potrzeb.
Praca ludzka jest czynnikiem decydującym o poziomie rozwoju społecz-
no-gospodarczego, o wielkości produkcji dóbr i usług, dochodu narodowego
i o stopie życiowej społeczeństwa.
Same surowce, budynki, maszyny i narzędzia bez zespolenia z pracą żywą ludzi
nie mogą zaspokoić potrzeb społecznych. Praca człowieka jest jedynym czynnikiem
tworzącym nowe wartości, a tym samym stanowi źródło dochodu narodowego (patrz:
Tworzenie i podział dochodu narodowego).
Nasze budujące socjalizm społeczeństwo uważa za niezbędną i pożyteczną społecz-
nie taką pracę, która pozwala coraz lepiej zaspokajać ciągle rosnące potrzeby materialne
i niematerialne, stanowi źródło dobrobytu narodu i poszczególnych jednostek.
W ustroju socjalistycznym praca człowieka uważana jest za podstawę oceny
wartości moralnej i obywatelskiej, poważania społecznego, zadowolenia i po-
czucia sensu życia.
Pracę ludzką można rozpatrywać od strony:
— ilościowej, tzn. jako ilościowy wzrost zatrudnionych w różnych jednostkach
organizacyjnych gospodarki narodowej, ograniczony przez przyrost ludności,
— jakościowej — jako nieograniczony w dłuższym okresie wzrost wydajności
pracy w wyniku postępu technicznego i organizacyjnego oraz wzrostu kwalifikacji
zawodowych.
Wynika stąd znaczenie zarówno ilościowej, jak i jakościowej charakterystyki za-
sobów pracy ludzkiej: ich rozmiarów i składu, tendencji rozwojowych w dłuższych
okresach, rozmieszczenia przestrzennego w miastach i na wsi, w województwach,
w rejonach uprzemysłowionych, na obszarach wielkich skupisk miejsko-przemysło-
wych (tzw. aglomeracji miejsko-przemysłowych) itp.
151
— aPrB’nM warunki swobodnego wyboru zawodu i miejsca pracy.
N*<^«dnvrn cr,rm socjalistycznej polityki zatrudnienia jest urzeczywiitnie-
mc pełnego i racjonalnego zatrudnienia. Realizacja tego calu polega na tworzeniu
warunk * umożliw laifcych :
Sb zdolnych do
— zapcwTueruc najbardziej racjonalnego (wydajnego) zatrudnienia przy istnieją-
cym p nomie tcvhmki i organizacji pracy przez dobór właściwych pracowników na
właściwe dla nich stanowiska;
— rwob»»dnv wvbór zawodu i miejsca pracy, co oznacza możliwość zdobywania
rrsrr każdego obswarela odpowiadających mu form, rodzaju i poziomu kwalifikacji
oraz wykorzystania ich w pracy zawodowej.
Struktury za trudnienia
Przez strukturę zatrudnienia rozumie się układ grup pracowników zestawionych
— działów (np. rolnictwo, prremyd, budownictwo);
- Cer al rfert produkcp matenalne| (rolnictwo, leśnictwo, prtetnyd, budowni-
, EcLdtf onu obrót towarowy), b) sfery nieprodukcyjnej (goipodarkr
— sektorów ekonomicznych: a) sektora I
wymuszonymi, Uczonym. do sporów .. U)
152
układów ipUt^rno-ekonomsrmfih
} ) pr>w*ir.-go (ftH-i-łpokwuuncfo)
_ spółdzielczego
- k^p tdi«yiTTMx<>
inne CTvujt z - n , >
rur pracowników, tworzących rolne struktury umadmema. ni pezykUd struktura
przestrzenna według województw czy gmin, struktura zawódjw* wedhig rrup rrrt>
J^w wytoonvwanych l wyuczonych; według stopnia powiązania r ginpoiiruwrm rol-
n.m, (robotnicy rolni, chhipi-robotmcy. rolnicy), w zalcłn >io od Wgn, jakie izódio
utrzymania odgrywa rolę główną (robotnicy, chłopi, mteligmcjii wedk.< urania
się w sposób planowy ukształtować pożądane struktury zatrudnień 4, tak aly w pitnym
i racjonalnym stopniu wykorzystać zasoby pracy ludzkiej oraz możliwości stwarzane
przez postęp naukowo-techniczny. Przykładowo: w latach 1976- IW, gds znaczr.e
tywy i umiejętności pracowników, upraszczanie struktur organizacyjnych, wdrażanie
postępu naukowo-technicznego. Pozwoli to uzyskać dodatkowe zasoby rąk do pracy
dla nowych zakładów produkcyjnych i usługowych Zmiany w strukturze zatnadmenu
według działów gospodarki narodowej wyrażą się m.in. w tym. że w prirr. ile w la-
tach 1976—1980 zatrudnienie wzrośnie tylko o 185 tys. osób wobec około M5 rys osób
w latach 1971 — 1975, a w budownictwie zatrudnienie zmniejszy się o blisko !<•) rvs.
osób wobec wzrostu o około 330 rys osób w latach 1971 1975 Zmiany te w.magać
będą srworzema warunków zapewniających jak najlepsze wy korzystanie czasu pracy,
a więc przede wszystkim: sprawnego wdrażania naukowej organizacji pracy, wttowu
dyscypliny pracy, ograniczenia nieobecności (absencji) w pracy, łrp^ego wrsitorry-
stama maszyn 1 urządzeń, lepszej gospodarki materiałowej 1 energetycznej, doskonale-
nia planowania, kierowania 1 zarządzania oraz zasadniczego zwiększenia rob nstrmti
wynagradzania za pracę w pierwszym rzędzie według jej jakości, a me ilości
Praca prosta i złożona
zatrudnienia wymaga od państwa coraz większych nakładów na ks/takenie 1 dokształ-
canie pracowników, na specjalne przygotowanie do pracy' złożonej. V. smaga ona
wykształcenia ogólnego 1 zawodowego, ale wytwarza w jednostce czasu więcej war-
tości mż praca prosta, to jest niekwalifikowana, nie wymagająca spetjjurwgo przygo-
towania.
Praca złożona (kwalifikowana) ma szczególne znaczenie dla przyspieszenia
rozwoju społeczno-gospodarczego, ponieważ umożliwia zwiększenie wydajności
PfacY- Jest także bardzo istotnym czynnikiem rozwoju osobowości współczesnego czło-
wieka — wymaga bowiem samodzielnego myślenia, podejmowania decyzji, panosze-
153
Czynniki wzrostu wydajności pracy
policealnym, wyższym i średnim ogólnokształcącym. Pr
n,e tylko
a z innymi
- i umiejętności,
-zawodowych, uzyska-
nia odpowiedzialności, podnoszenia poziomu wvlc^«U™-
technicznych, ale ekonomicznych i społecznych^ zakresie’’ Un?,ejętności ni
pracownikami. Wykonując pracę, człowiek sprawdza swoie z^doln
rozwija je i zdobywa nowe. zdolności i
Praca umożliwia zaspokojenie dążeń społeczno
odpowiedniego miejsca w środowisku pracy i życia
nia społecznego, wzbogaca treść życia, nadaje mu głębszy «;.* •
trwałego zadowolenia. “ ? cns ' Jcst źródłem
Każda praca musi być jednak dobrze, rozumnie zorganizowana snr,™ ji- •
mana i wynagradzana oraz zgodna z zainteresowaniami i kwalifikfcb T* °Ce'
Taka praca może spełniać ważną funkcję wychowawczą, ucząc praktyce fakh Ł
interes indywidualny z interesami załogi przedsiębiorstwa i całego społeczei ’ YC
Ze względu na złożoność (kwalifikacje) pracy wyróżnia się następujące grupy pra
cowmkow: r J ° r/ pra-
zawodowegT;Cy “e^aW*OWani’ to Jest posiadający żadnego przygotowania
- robotnicy przyuczeni, którzy przeszli przeszkolenie do określonej pracy (3-12
miesięcy i wstępny staż pracy: 6—24 miesiące); K
- robotnicy wykwalifikowani, którzy ukończyli zasadniczą szkołę zawodową
(2—3 lata nauki i wstępny staż pracy: 6—24 miesiące);
— pracownicy ze średnim wykształceniem, to jest absolwenci technikum i innych
średnich szkół zawodowych (4—5 lat nauki i wstępny staż pracy);
— pracownicy z wyższym wykształceniem zawodowym: absolwenci wyższych
szkół zawodowych, w których nauka trwa 3—4 lata i nie kończy się magisterium;
— pracownicy z wyższym wykształceniem akademickim, zakończonym magi-
sterium ;
— pracownicy z przygotowaniem naukowym, czyli posiadający stopień naukowy
doktora nauk.
Podział ten jest bardzo uproszczony, wystarcza jednak do badania związków mię-
dzy postępem technicznym i kwalifikacjami pracowników oraz do planowania zapo-
trzebowania na kadry wykwalifikowane według rodzaju i poziomu przygotowania
zawodowego. Pozwala to na planowy rozwój oświaty i szkolnictwa wyższego oraz
racjonalne zatrudnienie absolwentów w różnych dziedzinach i regionach gospo ar i
narodowej. . .
W latach 1958-1973 znacznie wzrosła w Polsce liczba pracowników z wyicsz
ceniem wyższym, średnim zawodowym i policealnym, średnim ogó ° zt
oraz z zasadniczym wykształceniem zawodowym (patrz: Rozwój o wiaty). zczeg^
szybki był wzrost zatrudnienia kobiet z wykształceniem zasa niczym za
średnim zawodowym i policealnym, wyższym i średnim °gól-^enh mzwoju
zawodowa kobiet w poważnym stopniu przyczynia się do przy p . • ż
społeczno-gospodarczego naszego kraju; jest to bowiem praca w przeważają JJ
mierze wykwalifikowana, zapewniająca wyższą wydaj"°’ znaczenie ma ra-
Dla szybkiego rozwoju społeczno-gospodarczego J w pro_
cjonalne zatrudnienie, tzn. pełne wykorzystanie ludzkiej z ludzkich w róż-
cesie wytwarzania dóbr i usług, prawidłowe rozmieszczenie z^o przynoszące
nych dziedzinach i jednostkach przestrzennych gospodarki narodow J, P
uczestnierwa w działalności społecznie użytecznej i potrzebę dostrzegania sensu życia,
zapobiegając powstaniu uczucia niepowodzenia i niezadowolenia.
L._ - ... . .......
przekraczanie planów zatrudnienia, niezadowalający wzrost wydajności pracy, a także
niedobór mężczyzn w niektórych zawodach.
Zjawiskiem ujemnym jest duża, nieuzasadniona płynność pracowników oraz wzrost
liczby dni usprawiedliwionej i nieusprawiedliwionej nieobecności w pracy. Powoduje
to duże straty czasu pracy, zmniejsza się liczba przepracowanych godzin.
Nadmierny wzrost zatrudnienia w niektórych zakładach pracy sprzyja powstawa-
niu niedoboru pracowników w innych zakładach, co może prowadzić do rezygnacji
z pewnych wymagań wobec zgłaszających się do pracy kandydatów. W konsekwencji
obniża to kulturę i dyscyplinę pracy. Taka sytuacja me sprzyja wzrostowi wydajności
i jakości pracy. Przedsiębiorstwa bowiem, chcąc zdobyć nowych pracowników, zapew-
niają im z reguły wyższe płace niż mieli w poprzednim miejscu zatrudnienia, bez
względu na ich kwalifikacje, stosunek do pracy i jej wydajność. Wpływa to ujemnie
na pracowników stanowiących ustabilizowany trzon załogi, rzetelnie wykonujących
swoje obowiązki zawodowe.
Zwiększenie zatrudnienia ponad niezbędne potrzeby uzasadnione wykonywaniem
zadań planowych wynika z wygodnictwa wielu kierowników zakładów pracy. Zwię-
kszając zatrudnienie, łatwo uzyskują wzrost produkcji i nie muszą w tym celu wpro-
wadzać usprawnień organizacyjnych i technicznych ani też zapewniać poprawy dy-
scypliny społecznej, by racjonalnie wykorzystać czas pracy i kwalifikacje załogi.
Polityka nadmiernego zatrudnienia prowadzi do dzielenia wygospodarowanego
funduszu płac między większą liczbę pracowników niż to jest społecznie uzasadnione.
Nie jest to dobre rozwiązanie ani z punktu widzenia interesu pracowników, ani go-
spodarki, a ostatecznie osłabia wzrost wydajności pracy większych grup zatrudnionych.
Zmienić tę politykę można tylko przez upowszechnienie systemu planowania i za-
rządzania sprzyjającego racjonalizacji zatrudnienia, zapewniającego przedsiębiorstwom
i ich załogom odczuwalne korzyści za osiągnięte wyniki ekonomiczne.
w następstwie najwyższy przyrost dochodu na jednego zatrudnionego i na jednostkę
czasu pracy. Racjonalne zatrudnienie oznacza również zgodność zatrudnienia z kwali-
fikacjami i umiejętnościami ludzi oraz troskę o to, aby praca zaspokajała ich potrzebę
......'- —ł—: •' -L- J------•------------ •
pobiegając powstaniu uczucia niepowodzenia i niezadowolenia.
Przejawem nieracjonalnego zatrudnienia jest przede wszystkim nieuzasadnione
k
icdobór mężczyzn w niektórych zawodach.
Głównym czynnikiem wzrostu wydajności pracy w obecnej sytuacji naszej gospo-
darki jest gruntowna poprawa organizacji pracy. Tylko bowiem sprawna organi-
zacja pracy może wykluczyć marnotrawstwo czasu roboczego oraz skłonić ludzi do
pracy wydajnej i ciągle doskonalonej (patrz: Tworzenie i podział dochodu narodowego).
Na wzrost wydajności pracy, a więc i na przyspieszenie rozwoju spoleczno-gospo-
arczego oraz podniesienie poziomu życia ludności ogromny wpływ wywiera dobre
unkcjonowanie szeroko pojętych usług (komunikacji, obrotu towarowego, gospo-
arki komunalnej i mieszkaniowej, oświaty i wychowania, ochrony zdrowia, kultury',
Hansów, administracji itp.). W Polsce, w porównaniu z innymi krajami, w usługach
zatrudnionych jest znacznie mniej osób. Wpływa to ujemnie na społeczną wydajność
Pracy, zmniejsza wyniki gospodarcze sfery produkcji materialnej oraz ogranicza zado-
-
.J*L<
wolenie z uzyskanych dochodów. Obywatele naszego państwa tracą zbyt wiele czasi
w kolejkach w sklepach, urzędach, w punktach usługowych, przy naprawie różnego
rodzaju artykułów używanych w gospodarstwie domowym. Dlatego też Polska Zied
noczona Partia Robotnicza wytyczyła zadania przyspieszenia rozwoju usług dla lud-
ności w najbliższych latach. Zadania te to:
- systematyczna poprawa zaspokojenia potrzeb ludności w zakresie warunków
mieszkaniowych, komunikacji, wypoczynku, turystyki i rozrywki;
- stopniowe wyrównywanie rozpiętości w poziomie zaspokojenia potrzeb usłu-
gowych ludności różnych regionów, a szczególnie znaczne zwiększenie sieci usług dla
ludności rolniczej; “ °
- ukształtowanie elastycznego systemu zaspokajania występujących nowych po-
trzeb, zw lązanych ze zmianami techniki, wzorców spożycia i coraz wyższym poziomem
wykształcenia oraz kultury naszego społeczeństwa;
- stworzenie warunków płacowych i socjalnych zachęcających do podejmowania
pracy w usługach, zwłaszcza pracy w niepełnym wymiarze godzin, w okresach nasile-
nia zapotrzebowania na konkretne usługi;
— zapewnienie odpowiednich nakładów materialnych oraz rozbudowy i unowo-
cześnienia bazy usługowej, niezależnie od pełnego wykorzystania istniejących możli-
wości (patrz: Polityka społeczna, Spożycie i handel to PRL).
O wydajności i jakości pracy decydują pobudki moralne (ideowe) i materialne
Pobudki ideowe mogą działać skutecznie tylko:
— przy stosowaniu jasnych i sprawiedliwych zasad oceny ludzi oraz zespołów pra-
cowniczych, dokonywanej na podstawie ich wkładu pracy i zaangażowania w urze-
czywistnianie celów społecznych,
— przy prawidłowym kierowaniu zespołami ludzkimi,
— przy właściwym kształtowaniu stosunków między przełożonymi i podwładny-
mi.
Decydują one w znacznej mierze o atmosferze społecznej w zakładzie pracy sprzyja-
jącej twórczemu współdziałaniu całej załogi w dążeniu do wykonania planowych
zadań i usunięcia zjawisk niepożądanych (np. złej jakości produktów, nieprzestrzega-
nia przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy itp.).
Szczególną rolę w kształtowaniu socjalistycznego systemu pobudek do dobrej
pracy odgrywają organizacje partyjne, związkowe i młodzieżowe oraz samo-
rząd robotniczy. Troszczą się one o pracowników, zapewniają im pomoc w trud-
nych sytuacjach życiowych, upowszechniają stosowanie zasady życzliwości, wzajemne-
go zrozumienia i odpowiedzialności za zakład pracy i kraj.
Podobną wychowawczą rolę spełniają normy prawa pracy, jeśli są zrozumiałe
i przestrzegane przez wszystkich bez wyjątku, niezależnie od zajmowanego stano-
wiska. Normy te regulują stosunek do pracy różnych grup zatrudnionych. Podstawo-
wym elementem socjalistycznego systemu pobudek do dobrej pracy jest pozycja współ-
gospodarza, którą Konstytucja PRL i prawo pracy zapewnia załogom oraz ich or-
ganom przedstawicielskim w zarządzaniu zakładem pracy i realizacji praw pracow-
niczych.
Zasadniczą rolę w systemie pobudek do pracy odgrywa polityka płac. Zgodnie
z wytycznymi PZPR polityka płac powinna zapewnić powiązanie wynagrodzeń pra-
cowników z ogólnymi wynikami ekonomicznymi przedsiębiorstwa, kształtowanie
gólnymi wynikami ekonomicznymi przedsiębiorstwa, kształtowanie
poziomu m
W Ł.
niku opłacania zw.
ybko warunki i metody pracy, rosnący zakres wiedzy, po-
. indywidualnych wynagrodzeń w zależności od wydajności i jakości pracy,
^P°WietdachIffl-SS^wzrost plac. Dokonał się on zarówno w wy-
iekszonej wydajności pracy, okresowych awansów i przeszeregowań,
--------------** * 1 •» 1
J”uśpraw^enie°^ysnOTU'pTa^ nastąpiło jednocześnie ze stosowaniem norm pracy
^uzasadnionych, stanowiących właściwy miem.k wydajność, pracy.
Należy również zaznaczyć, że proporcje plac występujące w poszczególnych dzie-
dzinach gospodarki i grupach zawodów stanowią jeden z głównych czynmkowwp >-
“eh na liczebność grupy chętnych do podjęaa pracy, na .ch przepływy we-
wnątrzgalęziowe i międzygalęziowe, na kierunki kształcema zawodowego oraz na
zmiany zawodu, miejsca pracy i zamieszkania.
Kształcenie i doskonalenie kadr
Zmieniające się szybko warunki i metody pracy, rosnący zakres wiedzy, po-
stęp naukowo-techniczny i organizacyjny stwarzają konieczność rozbudowy
systemu kształcenia i doskonalenia kadr. System ten musi przygotować ludzi chłon-
nych i podatnych na postęp, a jednocześnie zdolnych do ciągłej aktualizacji wiedzy i
samokształcenia. Powinien on zapewnie w szczególności:
— uzyskanie specjalizacji zawodowej,
— systematyczne podnoszenie kwalifikacji zgodnie z wymaganiami postępu,
— rozszerzanie wiedzy, m.in. przez opanowywanie zawodów pokrewnych,
— zdobycie wiedzy i umiejętności wymaganych do dalszego awansu.
Dla rozwoju społeczno-gospodarczego ogromne znaczenie ma nie tylko nowocze-
sny system kształcenia i doskonalenia kadr, ale również racjonalne zatrudnienie wszy-
stkich absolwentów szkół zawodowych i wyższych. Ważne jest, by kierować ich tam,
gdzie są najbardziej potrzebni, i to nie w drodze administracyjnego rozdziału, ale po-
przez stosowanie zachęt ekonomicznych, takich jak stypendia, przydział mieszkań,
zapomogi na zagospodarowanie, dodatki w pierwszym okresie pracy itp.
Rola pracy społecznej w społeczeństwie socjalistycznym
Szczególnie doniosłą rolę wychowawczą odgrywa w społeczeństwie so-
cjalistycznym praca społeczna jako działalność ludzka, mająca na celu po-
myślność innych ludzi, dobro ogólnospołeczne lub walkę o postęp społeczny.
Praca ta wynika z dobrowolnie przyjętych zobowiązań, nie jest wynagradzana ma-
terialnie, ale daje wiele zadowolenia i uznania społecznego. Praca społeczna może być
wykonywana na przykład w młodzieżowych organizacjach ideowo-wychowawczych,
w organizacjach uczniowskich, albo dorywczo — w akcjach opiekuńczych i kultural-
nych czy też w czynach na rzecz szkoły, najbliższego środowiska, osiedla mieszkanio-
wego, wsi lub miasta.
Praca społeczna jest szkołą aktywności ludzkiej. Przeobraża społeczeństwo, jego
warunki życia, a także osobowość jej uczestników, którzy nie poprzestają na marze-
glądaniu rzeczywistości, a starają się działać i zmieniać na lepsze świat,
niach i biernym o
w jakim źyją.
(rOZWo~
PRODUKT GLOBALNY
Tworzenie i podział dochodu narodowego
Produkt globalny i dochód narodowy
dukcyjne
kajać tylko przez produkcję
Koszty materialne
DOCHÓD NARODOWY
KOSZTY PRODUKCJI
Odnowienie zużytych środków produkcji
(amortyzacja i materiały)
Place Atamęteejr,
(spożycie indywidualne)
Koszty osobowe
i
........... . r, . . „„ nr7Vklad ubrania, samo-
dodawać do siebie tak różnych przedmiotów, jak, P > , je dobr3, uslugi
ludzkiej. Na-
cenę.
Praca społeczna jako działalność bezinr
Z poczucia przynależności do społT^™’ P°trZeb? człowieka" wT’*”'80' 2
pożyteczną. d° sPole«cnstwa i stanowić *'** Wykonywana b
Praca taka spotykać sie bedz
ków społeczeństwa komunistycźnego° aTT'" d° stosunkir
t-ałość. systematyczność i sklteZść
rodzajów zajęć. Podział na pracę wykonawe^ d°
zku z postępującą samodzielności ? ‘ k‘er
ędzie
cznie
e,n strony C2łon,
, , Pracowitość
żowania umysłu rosnąć Mz^z^wEeYwykó WT
Pamiętając o tym, już teraz dąży się do uoow z k • J
ku do pracy, uznania i szacunku dla nieĆw tym celu w ?’Cn'a
materialne i moralne, zaspokaja lep ej' pou^yTw^^t^
nośc> i zaanga.
oraz 2 Jcj wyniku
Pozytywnego stosun.
' się jeszcze zachęty
-go oraz uczest-
Pracy i społeczności.
Warunkiem istnienia społeczeństwa jest zaspokajanie potrzeb - konsumpcja. Po-
trzeby są różnorodne: zaspokajanie głodu, ochrona organizmu ludzkiego przed chło-
dem, potrzeba posiadania określonych informacji itd. Odpowiednio do różnorodnych
potrzeb różne też muszą być środki (dobra i usługi) ich zaspokajania (np. żywność,
odzież, gazety, książki itp.). Dla zaspokojenia potrzeb społeczeństwa trzeba więc wy-
produkować rozmaite środki temu służące.
Produkcja polega na celowym przetwarzaniu odpowiednich surowców za
pomocą określonych narzędzi.
Wszystkie potrzeby społeczeństwa możemy podzielić na: konsumpcyjne i pro-
(zużycie dóbr w procesie produkcji). Oba rodzaje potrzeb możemy zaspo-
“J m.1 -fct —> -
ciach konsumpcji, jak i o dalszej produkcji. konieczność
Uzależnienie możliwości zaspokajania potrzeb o pro u cPP°™nla wieiboścl pro-
interesowania się ilością wytworzonych o r i us ug, a wię . jn<Mt|cacj1 naturalnych,
dukcji. Nie można jednakże sumować efektów produ J J ubranu. samo.
tzn. dodawać do siebie tak różnych przedmiotów, jak P ; dobra, us|ugl
chody, obrabiarki. Trudność tę można jednak prze^gWs
bez względu na swoją konkretną naturainą.pos ac * P h jóbr , uflug. Trzeba jednak
kłady pracy ludzkiej zaś określają wielkość wartości ty uprzediniotowioną w
„owcach, „».cc.ahch i ”
Wartość indywidualnego produktu wyraża
To, że cena pary butów jest wielokrotnie niższa od ceny samochodu wynika m.in.
z faktu, że nakłady pracy konieczne do wyprodukowania samochodu są wielokrotnie
wyższe niż nakłady pracy konieczne do wyprodukowania pary butów. Znając cenę
poszczególnych produktów i usług, względnie łatwo jest obliczyć wartość całej pro-
dukcji.
Produkcja ma charakter ciągły, musi być stale powtarzana. Zaprzestanie produkcji
spowodowałoby to, że po spożyciu ewentualnych zapasów kontynuacja konsumpcji
nie byłaby możliwa. Skoro produkcja ma charakter ciągły, to, by poznać jej wielkość,
musimy obliczać ją w określonym przedziale czasowym. Za jednostkę miary przyj-
muje się jeden rok.
Sumę cen wszystkich wytworzonych w danym roku dóbr i usług nazywamy
produktem globalnym. —
Konsumpcja zaspokaja bieżące potrzeby ludzi. Przeznaczenie części wytworzonych
dóbr i usług na zużycie produkcyjne umożliwia natomiast kontynuowanie produkcji,
zapewniając w ten sposób zaspokajanie potrzeb ludzkich w następnym okresie. Produkt
globalny musi więc składać się ze środków konsumpcji (żywność, ubranie, meble
itp.) oraz ze środków produkcji (surowce, maszyny, budynki).
Dla wytworzenia określonego tlobra jego producent, na przykład rolnik, musi
zużyć odpowiednie surowce, narzędzia itd. Musi on zatem ponieść koszty materialne.
Z pewnym uproszczeniem można powiedzieć, że to samo dotyczy społeczeństwa jako
całości.
Gdy od wytworzonego w danym roku produktu globalnego odejmiemy
wszystkie koszty materialne, tzn. wartość zużytych środków produkcji, to
pozostała część stanowić będzie dochód społeczeństwa. Tę część nazywamy
dochodem narodowym.
Dochód narodoyry jest efektem netto wysiłku produkcyjnego społeczeństwa w da-
nym roku i stanowi źródło zaspokajania jego potrzeb.
Społeczeństwo nie ma innych możliwości zaspokajania swoich potrzeb, jak tylko
przez wytwarzanie dochodu narodowego. Przedmiotem konsumpcji w żadnym razie
surowce i materia
zaso
Polska
ZSRR
CSRS
NRD
ane
1960
1970
1975
nar
pitali i na
by siły roboczej,
namice dochodu
praca ludzka jest
nie każda praca,
i dochód narodowy s% wynikiem]pracy
owiedni, wiedzę i umiejętność P^'3^' być
nie może
nia. Ta c
przynajmniej
w całości plon swojej rocznej pracy,
mógłby podjąć produkcj
Poziom konsumpcj
chodu narodowego. Wielkość dochodu narodowego przypadająca na
mieszkańca w różnych krajach
wnioskować o różnicach W wa W'J'" —-— —- y V .
także o różnicach w przeciętnym poziomie konsumpcji. Porównanie wielkości 11
narodowego przypadającego
DYNAMIKA WZROSTU DOCHODU NARODOWEGO (ceny stale)
w Polsce i krajach sąsiednich
1960-100
ludności odpłatnie, częściowo odpłatnie lubnieod-
tukę, ochronę zdrowia, turystykę. Inna grupa
działalność administracyjna
.), społeczno-polityczna, wymiar sprawiedliwości itp. Usługi
pokojcnie potrzeb konsumpcyjnych hid-
bezpieczeństwa oraz warunków orga-
góle możliwe
ystkim od
ilości
ich wyposażenie, jak
urzędów państwo-
też poziom konsumpcji ludzi za-
ycieli, lekarzy, naukowców, aktorów,
ły. Aktywną, twór-
ludzka. Narzędzia i surowce są także wytworem tej
□duktu globalnego ma bowiem zapewnić kontynuowanie
dotychczasowym poziomie. Jeżeli
wyposażeni
czą P^
pracy. Materialne cz
stwu żadnych korzy:
podstawowym
Wielkość tych zasobów i ich umiejętne
narodowego i wzroście zamożności sr
źródłem u.
lecz tylko praca
zwana pracą |
t.ylko dobra, ale i usługi materialne,
taka działalność ludzka, która nie zaspokaja potrzeb konsumpcyj-
w sposób bezpośredni, lecz pośrednio, tzn. zawsze w ścisłym
materialnych zaliczamy obrót towarowy,
Praca w sferze produkcyjnej tworzy nic
Usługi materialne to i
nych i produkcyjnych
związku z dobrami materialnymi. Do usług
transport, łączność, usługi budowlane itp
Druga sfera działalności ludzi, to sfera działalności nieprodukcyjnej, świadcząc
usługi konsumpcyjne przekazywane
płatnie przez oświatę, naukę, kulturę
charakterze publicznym
być ta część produktu globalnego, która reprezentuje koszty jego wytworze-
produkcji
przykład rolnik skonsumowałby
zakładając, że nie posiada pieniędzy — nie
i w następnym okresie, ponieważ nie miałby zboża na siew.
i zatem zależy przede wszystkim od wielkości wytworzonego do-
głowę jednego
dpowicdnic narzędzia pracy
ynmki produkcji oderwane od pracy nic przysparzają
ści i powoli ulegają niszczeniu.
składnikiem bogactwa społecznego są
: wykorzystanie decyduje o dy
połcczeństwa. W tym znaczeniu
dochodu narodowego. Jednakże dochód narodowy tworzy
’ ‘ ialnej. Praca w tej sferze,
i, że człowiek, uzbrojony w odpowiednie
e za ich pomocą na elementy przyrody zewnętrznej. Celem
t wykonywana w sferze produkcji mater
produkcyjną, polega na tym
narzędzia pracy, oddziałuj
tci działalności jest: . .
- pozyskanie odpowiednich dóbr (dział wydobywczy - górnictwo, roi
nictwo, leśnictwo, rybołówstwo),
- odpowiednie ich przekształcenie (przemysł przetwórczy i budownictwo)
— przemieszczenie w ]_
zynowanie), tak aby można je
nie jest jeanaKowa. rorownanic icgu ---
poziomie rozwoju ekonomicznego tych krajów, a zatem
____________2_______jj. Porównanie wielkości dochodu
głowę jednego mieszkańca (w kolejnych latach) in-
obok wielkości
dochodu na-
jest różnymi
charakter.
iuki mają tyiKo szacuiiNun7, — -----, V do-
Produkt globalny musi składać się także ze środków konsumpcji, po o me j
chód narodowy.
usług w tej sferze to u
(centralna i terenowa
publiczne nic wpływają bezpośrednio na zas
ności. Ich zadaniem jest zapewnienie porządku i
nizacyjnych, politycznych i społecznych funkcjonowania państwa, gospodarki i kultury
Bez dóbr i usług wytwarzanych w sferze produkcyjnej nie byłoby
życie ludzkie. Istnienie i rozwój sfery nieprodukcyjnej zależy przede
wielkości dochodu nar
środków
i na
wych)- Od wielkości dochodu narodowego zależy
trudnionych w sferze nieprodukcyjnej (np. naucz
urzędników państwowych itd.).
Fakt, że źródłem dochodu
materialnej wcale nie oznacza
ta zaspokaja ważne Dotrzcbv sn
ozenie
ników
nie W'
Źródła dochodu narodowego
Wszystkie dobra i usługi składające się na dochód narodowy są wyn
ludzkiej. Człowiek posiadający odp _
rza różnorodne składniki materialne dochodu narodowego. Pracownicy
rodowego jest praca wykonywana w sferze
pomniejszenia znaczenia sfery nieprodukcyjnej. Sfera
z r jłeczeństwa. Jej rozwój ma współcześnie ogromne zna-
a sfery produkcyjnej. Na przykład poziom kwalifikacji i stan zdrowia pracow-
stery produkcji materialnej zależy właśnie od sfery nieprodukcyjnej. Wypełnie-
olnego czasu atrakcyjną rozrywką (np. ciekawa wycieczka, film, sztuka
Polska współczesna < z,
cznycn i spoieczn
i usług wytwarzanych
i rozwój sfery
odowego. Rozmiary dochodu
przeznaczonych na budowę szkół, teatrów, sz
wyposażenie w dziedzinie usług publicznych (wojska, milicji
w o
! WSZ
odowego decydują
STRUKTURA DOCHODU NARODOWEGO
WEDŁUG DZIAŁÓW GOSPODARKI NARODOWEJ (ceny stale 1971 r.)
0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 %
I____I____J______I______!____i_____I_____I_____I_____i____i
1950
1960
1970
1975
rolnictwo
budownictwo
leśnictwo,
transport i łączność,
handel i pozostałe
teatralna, książka) stwarza możliwość dobrego wypoczynku i prowadzi do odnowienia
sił pracowników.
Jeżeli praca W sferze materialnej jest źródłem dochodu narodowego, to jego
wielkość musi zależeć od liczby zatrudnionych w tej sferze oraz od ich wydaj-
ności pracy-
Realizacja zasady pełnego zatrudnienia1 w Polsce Ludowej dała w efekcie bardzo
szybki wzrost liczby pracujących, szybką likwidację bezrobocia i jeszcze szybszy wzrost
dochodu narodowego. Zatrudnienie w gospodarce narodowej Polski w okresie od
1950 r. do 1975 r. wzrosło z 10 min do ponad 16 min osób, czyli o około 60%. Do-
chód narodowy w tym samym okresie wzrósł ponad sześciokrotnie.
Podane liczby wskazują na znacznie szybszy wzrost dochodu narodowego niż za-
trudnienia. Gdyby każdy nowo zatrudniony pracownik wytwarzał taką samą ilość
dóbr czy-'isług w jednostce czasu, na przykład w ciągu tygodnia, to dochód narodowy
mógłby wzrastać tylko tak szybko, jak szybko rosłoby zatrudnienie. Fakt, że dochód
narodowy rośnie szybciej niż zatrudnienie jest zatem wynikiem działania jeszcze innego
czynnika. Jest nim wydajność pracy. ,
Wydajność pracy wyraża efektywność pracy ludzkiej. Praca ta może byc
mniej lub bardziej obfitym źródłem nowych dóbr i usług. Rozróżniamy indywidualną
i społeczną wydajność pracy. .,
Indywidualną wydajność pracy określa efekt pracy konkretnego pracownika
sfery produkcji materialnej. Mierzymy ją ilością lub wartością wytworzonych przez
niego dóbr w jednostce czasu.
Społeczna wydajność pracy wyraża przeciętną wielkość dochodu narodowego
przypadającą na jednego zatrudnionego w sferze produkcyjnej. Zmiany spo ecznej
wydajności pracy są wynikiem zmian indywidualnej wydajności pracy. Wzrost wy-
« Pełne zatrudnienie oznacza taką sytuację, w której poszukująca pracy ludność w wieku pro-
dukcyjnym może, przy istniejącym poziomie płac, znaleźć ją bez znacznej zwłoki.
163
162
dajności pracy robotników zatrudnionych w zakładach różnych gałęzi produkcji pro-
wadzi do wzrostu społecznej wydajności pracy. W dalszych rozważaniach pojęciem
, .wydajność pracy” określać będziemy społeczną wydajność pracy.
Czynniki wzrostu dochodu narodowego
Czynnikami wzrostu dochodu narodowego są: wzrost zatrudnienia i wzrost
wydajności pracy.
Znaczenie tych dwóch czynników nie jest jednakowe.
Załóżmy, że poziom wydajności pracy nie ulega zmianie, nie rośnie. Wówczas
wzrost dochodu narodowego może nastąpić tylko pod warunkiem przyrostu liczby
zatrudnionych. Oczywiście przyrost zatrudnienia wtedy spowoduje wzrost dochodu
narodowego, gdy stworzymy dodatkowe miejsca pracy, tzn. wyposażymy nowo
angażowanych pracowników w odpowiednie do rodzaju działalności produkcyjnej
środki produkcji (narzędzia pracy i surowce). Możliwość powiększenia dochodu na-
rodowego tą drogą jest ograniczona rozporządzalnymi zasobami siły roboczej. Przy
ustalaniu zasobów siły roboczej przyjmuje się w Polsce granice wieku dla kobiet 16—
- 54 lata i 16 —59 lat dla mężczvzn. Jeżeli założymy, że nie Występuje bezrobocie, a w
odniesieniu do Polski założenie to jest w pełni prawdziwe, to możliwości wzrostu
zatrudnienia zależą od przyrostu naturalnego (różnica między urodzeniami i zgonami).
Należy dodać, że nie wszyscy ludzie w wieku produkcyjnym chcą i mogą pracować.
Pomijając niezdolnych do pracy (chorzy, inwalidzi), dotyczy to przede wszystkim
kobiet (opieka nad dziećmi) i młodzieży (pobieranie nauki). Podane przyczyny niepo-
dejmowania pracy przez część osób w wieku produkcyjnym nie wyczerpują złożonego
zagadnienia czynników kształtujących stopień aktywności zawodowej społeczeństwa.
Przyrost naturalny w okresie powojennym był w Polsce wysoki aż do początku
lat sześćdziesiątych. W późniejszym okresie uległ znacznemu obniżeniu. Ponadto wy-
sokiemu przyrostowi naturalnemu towarzyszyły także nie w pełni wykorzystane zasoby
siły roboczej w rolnictwie, które mogły być przesunięte do innych dziedzin produkcji.
W związku z tym do połowy lat siedemdziesiątych występował w naszym kraju wysoki
przyrost zatrudnienia. Przykładowo: w okresie 1971 — 1975 przyrost zatrudnienia wy-
niósł około 1,8 min osób. W następnych latach, aż do końca XX wieku, nasza gospo-
darka nie będzie dysponowała takimi możliwościami. Według istniejących prognoz
przyrost ludności w wieku produkcyjnym w dziesięcioleciu 1981 — 1990 będzie trzy-
krotnie, a w okresie dziesięciolecia 1991—2000 ponad trzykrotnie mniejszy niż w dzie-
sięcioleciu 1971 — 1980. Gdybyśmy wiązali wzrost dochodu narodowego tylko z przy-
rostem zatrudnienia, to oczywiście w tej sytuacji tempo wzrostu tego dochodu musiało-
by ulec obniżeniu. Możliwości wzrostu dochodu narodowego przez wzrost zatrud-
nienia są ograniczone i w Polsce do końca tego wieku ulegną znacznemu zmniejszeniu.
। Gdy wzrost dochodu narodowego i rozwój gospodarczy opiera się przede wszyst-
kim na przyroście zatrudnienia, mówimy o rozwoju ekstensywnym. Oznacza to, że
zwiększenie produkcji i dochodu narodowego następuje drogą rozszerzenia pola dzia-
łalności produkcyjnej przez zwiększanie liczby zatrudnionych, ilości narzędzi pracy,
surowców, powierzchni uprawianej ziemi. Ten typ rozwoju możliwy jest, dopóki
istnieją rezerwy siły roboczej. Ich wyczerpanie, zakończenie okresu wielkiego przepły-
wu siły roboczej z rolnictwa do przemysłu, obniżenie przyrostu naturalnego zmusza
n
§
WYDAJNOŚĆ
zakup nowoczesn
164
CZYNNIKI WZROSTU DOCHODU NARODOWEGO
ĆATRUDNltNlE
OSZCZĘDNOŚĆ
ŚRODKOM PRODUKCJI
Oszczędność surowm;
i matenatow
Czas piacy maszyn
Racjonalne
kształtowanie
zapasów i tezerw
? .*•—-r -
roboczej, narzędzi pracy, surowców, ziemi. epS“mU WykorzysUniu >ily
nr ekstCnS>’Wn>' charakterystyczny jest dla kraju, który podejmuje wysiłek
p zezwycięzema swojego zacofania gospodarczego. Wtedy Występuj, zazZcza,
znaczne rezerwy siły roboczej. Obowiązująca w socjalizmie zasada pelnegl ^dnie-
nia nakazuje zapewnienie ludności możliwości pracy. Dla przezwyciężenia zacofknia
komeczny jest ponadto szybki rozwój transportu, energetyki, przemysłu ciężkiego, roz-
woju szkolnictwa itd. Wszystko to wymaga bardzo dużych nakładów pieniężnych.
Niski poziom dochodu narodowego ogranicza możliwości łożenia olbrzymich sum na
JŁ£\Z ▼▼ ych urządzeń produkcyjnych. Tam więc, gdzie jest to tylko możliwe,
maszyny zastępowane są siłą roboczą, na przykład przy pracach ziemnych można za-
trudnić odpowiednio dużą liczbę ludzi wyposażonych w łopaty, co pozwala zrealizo-
wać zadanie bez zastosowania koparki.
Potrzeby przyśpieszania wzrostu płacy i konsumpcji nakazują zwiększanie
wydajności pracy, przechodzenie do intensywnego rozwoju gospodarczego.
Poziom i wzrost wydajności pracy zależy od wielu czynników. Jednym z nic są
warunki naturalne działalności produkcyjnej, jak na przykład, jakość g e y,
ki klimatyczne, głębokość i warunki zalegania surowców naturalnyc .*r™ .
ralne istotnie wpływają na wydajność pracy w takich dziedzinac ,j
"'^ym ważnym czynnikiem wzrostu poziomu wydajności
nicznego wyposażenia miejsca pracy. Im 'pS“’^^Wprowadzanie do produkcji
muje pracownik, tym wyższa jest wydajność jego p • P już działających,
nowych, coraz doskonalszych urządzeń r^^^JtechJucznego. Nowe
starych urządzeń na nowe, lepszejest ale też ich koszt jest znacz-
.. Jdzenia umożliwiają osiąganie wyzszej wydajności pracy,
ny. Nie jest on jednakowy wc wszystkich dziedzinach produkcji. Przykładowo: prze-
ciętny koszt utworzenia jednego miejsca pracy w połowic lat siedemdziesiątych wynosi
około 3 min zł na 1 zatrudnionego w przemyśle wytwarzania energii elektrycznej oraz
cieplnej, i około 50 tys. zł w przemyśle odzieżowym. Różnice tego kosztu uwarunko-
wane są właściwościami produkcji w poszczególnych dziedzinach wytwarzania.
Czynnikiem wpływającym na wydajność pracy jest także postęp w dziedzinie
organizacji i warunków pracy. Przedsięwzięcia w tym zakresie mogą odnosić się
do pojedynczego zakładu pracy, jak też mogą być podejmowane w skali całej gospodar-
ki narodowej. Polegają zaś na tworzeniu warunków dla lepszego współdziałania po-
szczególnych stanowisk pracy i urządzeń produkcyjnych w zakładzie i między zakłada-
mi oraz lepszego wykorzystania czasu pracy ludzi i urządzeń.
Podnoszenie kwalifikacji pracowników to także czynnik wzrostu wydajności
pracy. Wprowadzanie do produkcji nowszych urządzeń produkcyjnych i doskonalenie
organizacji pracy zwiększa wymagania co do poziomu kwalifikacji pracowniczych.
Doskonalenie umiejętności zawodowych pracowników odbywa się w miejscu pracy.
Głównym jednak środkiem podnoszenia przeciętnego poziomu kwalifikacji jest za-
trudnienie nowych pracowników po ukończeniu szkoły zawodowej, ogólnokształcą-
cej czy studiów wyższych.
Istotną rolę w podnoszeniu wydajności pracy spełniają motywacje i bodźce.
Ludzie podejmują pracę dla osiągania dochodów umożliwiających im zaspokajanie
potrzeb. Lepsza praca daje wyższe wynagrodzenie. Uproszczony jest jednak pogląd,
że ludzie podejmują pracę tylko dla uzyskania wynagrodzenia. W warunkach społecznej
własności środków produkcji dochód narodowy służy nie tylko jego bezpośrednim
wytwórcom, ale i całemu społeczeństwu. Stwarza to podstawę do uruchomienia bodź-
ców o charakterze moralnym, skłaniającym do lepszej pracy nie tylko we własnym,
osobistym interesie, ale także dla wyższych celów, w imię realizacji interesów i celów
grupowych oraz ogólnospołecznych.
Wśród wymienionych czynników wpływających na poziom i wzrost wydajności
pracy są takie, których uruchomienie wymaga poniesienia nakładów inwestycyjnych,
i takie, które tej konieczności nic stwarzają w ogóle lub tylko w małym stopniu.
Pod pojęciem inwestycji rozumiemy nakłady przeznaczone na powięk-
szenie zdolności produkcyjnych, a więc zwiększenie liczby urządzeń wytwór-
czych, wymianę starych na nowe, doskonalsze.
Konieczność poniesienia nakładów inwestycyjnych wiąże się przede wszystkim
z technicznym uzbrojeniem pracy. Inwestycji wymaga także wzrost zatrudnienia, po-
nieważ dla nowych pracowników potrzebne są dodatkowe miejsca pracy’. Pozostałe
czynniki wpływające na wzrost wydajności pracy i dochodu narodowego nie wymagają
na ogół inwestycji.
Podział czynników wzrostu wydajności pracy na związane i nie związane z nakła-
dami inwestycyjnymi jest podziałem bardzo ważnym. Inwestycje bowiem pochłaniają
część dochodu narodowego, a zatem zmniejszają tę część, która może być przezna-
czona na konsumpcję.
Dochód narodowy to część produktu globalnego pozostała po odjęciu kosztów
materialnych, tzn. wartości zużytych surowców, materiałów, narzędzi. Koszty te
stanowią około 62% wartości produktu globalnego. Zmniejszenie kosztów możemy
traktować, obok zatrudnienia i wydajności pracy, także jako czynnik wzrostu dochodu
165
OOCHOO MAODOWr POO/IHOM W !<*•, wiy. IfJI »|
umpcK
e to takie, które ujawnią się w latach następnych, i które bę-
wrmi
lowcgo można
ale na dotych-
czaaowrm ponotmc, byłyby zaspokajane przy wykorzystaniu mocy produkcyjnych
dochodu narodowego ilustruje zamieszczona przykładowo plansza ..Dochód nar dow>
podzielony wr 1975 r. (ceny stale 1971 r.)”
Dochód narodowy jest ostatecznie przeznaczony tu tpo/yo^ akum«ła« e
w smaga rwięk szanta mocy produkcyjnych i produkgi, zwiększania ilości
I><Laixuwvn) czynnikiem przemawiającym za koniecznością rozbudowy mocy
danym okresie dochód narodowy nie może być
rrzrnir zdolność wytwórczych) i konsumpcyjne musi on pod wzgię ni
składać uę ze środków produkcji i ze środków konsumpcji. (Pomijaj^'*
a) Fundusz akumulacji
Podstawowa część funduszu akumulacji przeznaczona jest na inwrsrscc
lnwesryqe to nakłady, których celem jest tworzenie nowych łub rozszerza." x ist-
niejących obiektów majątku trwałego. Majątek ten składa uę ze środków trwałych,
to jest takich, które zużywają się stopniowo i trwają długo. Są to więc urzadzer-u pro-
dukcyjne, budynki, koleje, drogi itp Rozróżniamy inwestycje produkcyjne t* >
rżące warunki do zwiększania dochodu narodowego w przyszłych okresach oraz
inwestycje nieprodukcyjne (urządzenia sportowe, turystyczne, nk<-tv, cpttak rtp .
stanowiące materialną podstawę rozwoju sfery nieprodukcyjnej.
Tworzenie nowych i rozbudowa istniejących obiektów produkojn/ch wymaga
zwiększenia ilości surowców, materiałów, półfabrykatów i wyrobów goe< w^.ct
Łącznic zasoby te nazywamy środkami obrotowymi. Są to te środki pr<xt_i i. storę
zużywają się jednorazowo i trzeba je odnawiać stosunkowo często t es mą to juz
funkcjonujące zakłady produkcyjne za pieniądze uzyskane ze spcnMars gwowych
wyrobów Zakłady, które rozpoczynają lub rozszerzają produkcję, mmrą bsć po raz
pierwszy lub dodatkowo wyposażone w środki obrotowe Pierwsze i dodatkowe wypo-
sażenie składa się na przyrost środków obrotowych w przrdiaębłortfw ach i w całej
gospodarce narodowej.
Inwestycje produkcyjne i przyrost środków obrotowych tworzą w* ranki
dla reprodukcji rozszerzanej, tzn. dla powiększan a »• mocy p- »d«*k
eyjnzch i zatrudnienia, a zatem produkcji i dochodu narodu
Częścią składową funduszu akumulacji jest także przyrost men*, obeenujący
zarówno środki produkcji, jak i środki Konsumpcji Ta częx dochodu narodowego
167
u zapasy to wyroby
r.
większcme określonej produkcji. Podstaw
me ciągłości procesu reprodukcji. Środki
tcż na po-
_ •
SQ w przy-
Jniatycznych
n itp- Fundusz
katoni o przy-
obejmuje środki nie przeznaczone w bieżącym okresie
włr'L-e-»-r,.^ —n ...... H . Kresie ani na spożycie ani . •
«>wym celem funduszu reze™ " "
padkacb ujawniania tmdnoii w są
na przykład z powodu klęsk żywiołowych, me sprzyjając^' warug|7POdarae8°.
hamujących wzrost produkcj. rolnej, zakłóceń na
rezerw Jest zawsze konieczny, każde jednak jego zwiękX, * ' 'tp' Fundu“
dla celów konsumpcyjnych i inwestycyjnych dochód narodowy dXr°Zp°ra'<tulny
roście rezerw muszą być podejmowane ze szczególną rozwaga. " J
Przyrost środków obrotowych może się odbywać nie tylko w dr J
ma zapasów celowych, zamierzonych, ale także zapasów cUnonukm^” P°W‘ęks2a'
nych (nieprawi dło wy ch). Są to zapasy zbędne lub nadmierne.11" ' UZasadni°-
Zapasy zbędne powstają przede wszystkim przy wytwarzaniu nr,U..u - • ,.
jakość, me dostosowanych do potrzeb społecznych. Tego rodzaju zapasy to'wyS
S 7-lLPTOnT W?andlU1 ktÓrych nikt me ch“ k“P‘<- ZmnX'
one dochód narodowy, prowadzą do marnotrawstwa części pracy społecznej J
Zapasy nadmierne to takie, które w stosunku do potrzeb produkcji zgromadzone
zostały przez zakład produkcyjny w nadmiarze. W ostatecznym rezultacie zapasy te
opóźniają tempo rozwoju gospodarki narodowej, pozostają bowiem przez długi czas
nieużyteczne, podczas gdy można by było je wykorzystać w innych zakładach produk-
cyjnych. Analiza struktury i poziomu tej części funduszu rezerw jest jednym z podsta-
wowych mierników sprawności funkcjonowania gospodarki narodowej (niski poziom
zapasów’ zbędnych i nadmiernych świadczy o sprawności gospodarowania).
b) Fundusz spożycia
Fundusz spożycia dzieli się na spożycie z dochodów osobistych i pozostałe spożycie.
Fundusz spożycia z dochodów osobistych to ta część dochodu narodowego,
którą ludność — pracownicy produkcyjni i nieprodukcyjni — nabywa z dochodów
pieniężnych, jakimi dysponuje (płace, emerytury, renty, zasiłki, stypendia) według
cen obowiązujących na rynku. Wlicza się tutaj także tzw. spożycie naturalne ludności
wiejskiej, tzn. tę część produkcji rolnej, która nie dochodzi do rynku i konsumowana
iest w ramach gospodarstw domowych. f
Pozostałe spożycie obejmuje tę część dochodu narodowego, która
materialne, które dostarczane są ludności nieodpłatnie ( p ~ Jobkach, przed-
talach, sanatoriach itp.), lub częściowo odpłatnie (np. pobyt dz.ee. w złob
szkołach, na koloniach lub wczasach). Do °c konsumpcyjne
stanowi fundusz spożycia pozostałego, me s? _ oro^we), świadczone
(lecz tylko koszty materialne ich wytworzeni zjrowia. opieka społeczna,
ludności przez sferę nieprodukcyjną, takie ja. z]nnicjszają wydatki z dochodow
kultura i sztuka, sport i turystyka. Świa trzeb społeczeństwa.
osobistych i umożliwiają lepsze zaspokojen.e potrzeb p
Fundusz spożycia z dochodów osobistych to ta część dochodu narodowego,
* - - — - _ _ « • • « -
dysponuje (płace, emerytury, renty, zasiłki, stypendia) według
rynku. Wlicza się tutaj także tzw. spożycie naturalne ludności
168
169
c) Proporcje w
mutacji
Proporcja, w
je w podziale dochodu narodowego na fundusz spożycia i aku-
jakicj dzielimy dochód narodowy na fundusz spożycia i fun-
Najważniejszym czynnikiem decydującym o tej proporcji jest pożądane tempo
wzrostu dochodu narodowego i konsumpcji w przyszłości. Jeśli chccmy przyśpieszyć
wzrost dochodu narodowego w roku przyszłym i w latach następnych, musimy prze-
znaczyć odpowiednio dużą część dochodu narodowego na akumulację.
Dla kształtowania się tej proporcji ważne znaczenie ma też to, czy mamy do czy-
nienia z rozwojem ekstensywnym, czy też intensywnym. W warunkach rozwoju inten-
sywnego dla osiągnięcia danego przyrostu dochodu narodowego potrzebne są stosun-
kowo mniejsze nakłady inwestycyjne niż w warunkach rozwoju ekstensywnego.
Wynika to z faktu, że w rozwoju intensywnym przyrost dochodu narodowego osiąga-
ny jest głównie przez wzrost wydajności pracy. Zwiększenie wydajności pracy’ mc w
każdym przypadku wymaga nakładów inwestycyjnych.
Podział dochodu narodowego na spożycie i akumulację ujawnia zależność kon-
sumpcji od produkcji. Możliwości zwiększenia w przyszłości spożycia dóbr i usług ma-
terialnych oraz usług konsumpcyjnych zależą - przy innych warunkach nie zmienio-
nych - od tego, jaki odsetek dochodu narodowego przeznaczymy na zwiększenie
mocy produkcyjnej i na rozszerzenie sfery usług nieprodukcyjnych. Jest jednak oczy-
wiste, że akumulacja nie może być w stosunku do spożycia zbyt wysoka. Bieżąca kon-
sumpcja warunkuje me tylko egzystencję, tzn. pozwala zaspokoić podstawowe potrzeby
ludzkie, lecz równolegle umożliwia tzw. reprodukcję zdolności do pracy (odnowienie
zużytej siły roboczej). Na tym polega produkcyjna funkcja konsumpcji. Przezna-
czenie przy danym dochodzie narodowym zbyt wielkiej jego części na akumulagę
ogranicza możliwości zwiększenia konsumpcji bieżącej, a w krańcowym przypadku
STRUKTURA DOCHODU NARODOWEGO PODZIELONEGO (ceny stale 1971 r |
1950
10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 %
1960
1970
1975
Spożycie
5i dochodow z pracy
z Funduszów społecz-
Akumulacp: nych
Inaklady inwestycyjne
na środki trwale
przyrost zapasów
może
f do jo obniżeni*. Odbija nę to u|emnic na ttotunku do pracy, prowadzi
Natomiast powiększanie Netęocj konsumpcji upływa pozytywnie na stosunek do pracy
W tmdusru akumulacji odpowiedni udział powinny mieć inwestycje meproduk-
tundusru spożycia powinien sprzyjać wzrostowi konsumpcji. Podstawowym
i na hardnn odczuwalnym źródłem finansowania tej konsumpcji są płace. Płace zatem
niezbędne rezerwy. Przepływ dóbi i usług do ostatet mych odbiorców powinien do-
konywać się w sposób mc zakłócony. Następuje to w wyniku wykorzystania pieniądza
w procesie podziału. Środki pieniężne reprezentują wartość dóbr i usług składających
się na dochód narodowy. Posiadanie pieniędzy stwarza zainteresowanym możliwość
nabycia takich dóbr i usług, jakie są mezbędne dla realizacji ich celów. Wob<c tego de-
cydowanie o podziale zasobów pieniężnych oznacza w istocie decydowanie o p-wśzialc
materialnych składników dochodu narodowego.
e) Podział pierwotny i wtórny dochodu narodowego
Rozróżniamy podział pierwotny i wtórny dochodu narodowego.
Podział pierwotny dochodu narodowego dokonuje uę tam, gdzie jest on wy-
twarzany, tzn. w przedsiębiorstwach. Uczestniczą w mm z jednej strony pracownicy,
z drugiej przedsiębiorstwo. Efektem podziału są dochody pierwotne pracowników
w postaci płac, premii i nagród. Pierwotny dochód przedsiębiorstwa natomiast
«ar.a prao 1 -wykonywania jq możliwie jak najlepiej. Te wymogi może spełniać
dąży wytworzonej produkcji nad kosztami produkcji.
Dochody pierwotne pracowników i przedsiębiorstwa równają tię produkcji
czystej. Siinia produkcji czystej wszystkich przedsiębiorstw składa uę na
tch stan zdrowia, wiek, i inne przyczyny. Ponadto zaspokajanie pewnych potrzeb ma
Część jej, w formie ak urn ulaqi finansowej, przejmuje państwo i
ba dochodów, płynących z tytułu wykonywanej pracy. Należą do nich na
ść funduszu spożycia
rm kład ochrana zdrowia, wykształcenie. To powoduje, że
bodźcem (bielące motywacje konsumpcyjne pracowników).
Z
PoJział pierwotny dochodu narodowego prowadzi do kształtowania dochodów
tylko w sferze produkcji materialnej. Podział wtórny (redystrybucja)
różnorodne przyczyny. Bez podziału wtórnego nie byłoby sfery me produkcyjnej,
w której dochód narodowy me jest wytwarzany. Sfera ta rozwija się i rośnie jq zna-
czenie. Zachodzi potrzeba finansowania bieżącego jej funkgonowama. Konieczne jest
stworzenie odpowiednich warunków egzystencji niezdolnym do pracy, uczącym się,
studiującym przez dostarczenie im dochodów w postaci rent, emerytur, styj
zasiłków itp.
Ponadto istnieje potrzeba przesuwania dochodu narodowego wytworzonego w jed-
• •
aow
konieczności zapewnienia szybszego rozwoju określonych dziedzin produkcji, na przy-
spoAecznr’, w której dobra praca traktowana jest me tylko jako jedyna droga do do-
brobytu społecznego i indywidualnego, lecz także jako wyraz godności osobistej
i narodowej Poprawa warunków bytowych społeczeństwa, coraz pełniejsze zaspo ko-
wionych zasad w polityce podziału może prowadzić
rne funduszy' ostatecznego przeznaczenia dochodu narodowego na
ożycie następuje w wyniku podziału tego dochodu. Dobra i usługi,
dochód narodowy, wytwarzane w przedsiębiorstwach sfery produkcyj-
cerać do ostatecznych odbiorców. Są nimi konsumenci w sferze pro-
jrodukcyjnej oraz przedsiębiorstwa, które zgodnie z przyjętymi pla-
nych regionów. W warunkach ustroju socjalistycznego istotne znaczenie ma także kwe-
stia rozpiętości w dochodach indywidualnych. Nie można dopuścić do nadmiernych,
mc uzasadnionych ekonomicznie i społecznie różnic w dochodach indywidualnych lud-
ności. Głębokie zróżnicowania ekonomiczne i społeczne są charakterystyczne dla sy-
stemu kapitalistycznego.
Wymienione powody uzasadniają konieczność redystrybucji dochodu narodowego.
Rcdystrybuga ta dokonuje się główmc za pomocą budżetu państwa, który pełni
funkcję podstawowego planu finansowego państwa socjalistycznego. Najwyższy organ
władzy państwowej — Sejm — nadaje mu formę ustawy.
170
171
nionej oraz podatki i opłaty od ludności.
Budżet socjalistyczny ma charakter gospodarczo-
nim bowiem wydatki na cele gospodarcze i socjalne.
Dochody budżetu państwa pochodzą przede wszystkim z akumulacji finan
przedsiębiorstw uspołecznionych. Budżet przejmuje część tej akumulacji w f ° •
podatków. Jest to podstawowe źródło dochodów budżetowych (ponad 90°/ do h^T''
budżetu państwa). Pozostałe dochody to podatki i opłaty od gospodarki nie mpriccZ
socjalny, przeważają w
Po stronie wydatków podstawowymi pozycjami w budżecie państwa są wvdatk
na finansowanie rozwoju gospodarki narodowej oraz na cele socjalne i kulturalne '
światę i wychowanie, kulturę i sztukę, ochronę zdrowia i ubezpieczenia społeczne'
Z budżetu państwa przeznacza się także środki na naukę oraz na cele administracyjne
i wojskowe. c
Wtórny podział dochodu narodowego dokonywany jest również za pośrednic-
twem cen, w szczególności płaconych przy nabywaniu i sprzedaży usług nieprodukcyj-
nych (nie wliczanych do dochodu narodowego). Ludność i przedsiębiorstwa korzystają
z usług świadczonych przez różne jednostki sfery nieprodukcyjnej, na przykład: teatry
służbę zdrowia, organizacje turystyczne. W warunkach ustroju socjalistycznego znaczna
część tego typu usług świadczona jest nieodpłatnie lub przy częściowej odpłatności,
zróżnicowanej w zależności od stopnia zamożności poszczególnych grup społecznych.
Celem przyjętych rozwiązań jest zapewnienie możliwie powszechnej dostępności
tych usług. Jednocześnie pociąga to za sobą konieczność finansowania z budżetu pań-
stwa tych jednostek w celu pokrycia pełnych kosztów ich funkcjonowania.
Socjalistyczne uprzemysłowienie kraju
Jakie korzyści daje industrializacja
Dokonana do roku 1950 odbudowa gospodarki narodowej (patrz: Geneza i po-
wstanie Polski Ludowej) nie zmieniła w sposób istotny jej struktury, charakterystycznej
dla krajów opóźnionych w rozwoju. Na wsi mieszkało 61% ludności (w mieście — 39 /o),
w tworzeniu dochodu narodowego przeważał udział rolnictwa (około 48% w 1950 r.)
nad przemysłem (32%). Konieczne było więc zastosowanie takiej strategu rozwoju
społeczno-gospodarczego, która pozwoliłaby możliwie szybko przekszta cic tra ycyjną
gospodarkę polską w nowoczesną gospodarkę przemysłową. .
Podstawowym zagadnieniem stała się przyśpieszona industrializacja P
mysłowieniejkraju, Zwiększenie roli przemysłu w całości gospodark. narodo-
^dustrial‘i‘4 ^prowadzenia kraju -ofinia
i stagnacji (zastoju). Wywołuje głębokie przemiany gospodarcze i spole _
wXlmczy sposób proporcje między zatrudnieniem w
na korzyść tego ostatniego. Wraz z rozwojem przemysłu rozrastają^0^^)
Uprzemysłowienie i urbanizacja (proces skupiama prz«®y ^ozwój produkcji
pozwalają rozwiązać problem nadwyżek ludn owy . ,. Stwarza także
przemysłowej wywiera wpływ na rozwój transportu i
172
warunki dla rozwoju i modernizacji (unowocześnienia) rolnictwa, dostarczając mu co-
raz lepsze narzędzia, maszyny, nawozy sztuczne i środki ochrony roślin.
Uprzemysłowienie kraju umożliwia więc przebudowę całej gospodarki
narodowej na podstawie nowoczesnej techniki i technologii. To zaś stanowi wa-
runek i czynnik wzrostu wydajności pracy społecznej. W konsekwencji wzrasta do-
chód narodowy, dzięki czemu możliwe jest przeznaczenie coraz większych środków
na konsumpcję, a wiec na wzrost stopy życiowej ludności (patrz: Tworzenie i podział
dochodu narodowego).
Uprzemysłowienie stanowi równocześnie podstawowy czynnik przemian
społecznych o wielkiej doniosłości: umożliwia rozwiązanie problemu bezrobocia,
przyczynia się do urbanizacji kraju i szybkiego wzrostu klasy robotniczej oraz inteli-
gencji technicznej, do ogólnego postępu w zakresie poziomu wykształcenia.
Realizacja polityki przyśpieszonego uprzemysłowienia stanowi ogólną prawidło-
wość krajów, które wkroczyły na drogę budownictwa socjalistycznego. Zapoczątkował
ją Związek Radziecki w okresie pierwszej pięciolatki (1928—1932), po II wojnie świa-
towej podjęły ją kraje demokracji ludowej. Dzieje się tak dlatego, że uspołecznienie
środków produkcji i ich koncentracja w ręku państwa stwarzają możliwość planowego
i lepszego ich wykorzystania dla wzrostu gospodarczego kraju. Polityka uprzemysło-
wienia to realizacja tej możliwości. Industrializacja stanowi więc główny czynnik ra-
dykalnego przyśpieszenia rozwoju społeczno-ekonomicznego.
Okres budowy podstaw nowoczesnego przemysłu (1950—1960)
Podjęta w 1950 r. przez partię i rząd polityka wszechstronnego uprzemysłowienia
kraju realizowana była w ramach kolejnych planów wieloletnich, z których każdy
określał podstawowe w danym okresie zadania. Było to niezbędne ze względu na ogra-
niczone, zwłaszcza początkowo, środki jakimi dysponowało państwo. Należało je
wykorzystać jak najlepiej, tak by osiągnięte efekty stwarzały coraz lepsze warunki dla
dalszego rozwoju oraz wzrostu stopy życiowej ludności.
W ówczesnych warunkach uprzemysłowienie Polski mogło być dokonane niemal
wyłącznie przez wykorzystanie własnych, ograniczonych przecież, środków. Tymcza-
sem industrializacja wymaga realizacji szerokiego programu inwestycyjnego (budowy
wielu nowych zakładów, rozbudowy istniejących, modernizacji wyposażenia technicz-
nego itp.). Do tego niezbędne jest posiadanie dużej ilości dóbr inwestycyjnych, maszyn i
urządzeń przemysłowych. Słabo rozwinięty polski przemysł maszynowy produkował
ich niewiele, zaś możliwości importu (przywozu z zagranicy) były ograniczone.
Własnych środków dewizowych (walut zagranicznych) brakowało; nie można było
też liczyć na uzyskanie poważnych kredytów zagranicznych. Zaostrzająca się w latach
1948—1950 sytuacja międzynarodowa utrudniała import z krajów kapitalistycznych.
Inne kraje socjalistyczne także same borykały się z trudnościami.
W tych warunkach ważne stało się zwiększenie własnej produkcji dóbr inwestycyj-
nych — od tego bowiem zależała możliwość dokonywania poważnych inwestycji
przemysłowych. Aby zaś rozwinąć przemysł maszynowy, trzeba było zwiększyć pro-
dukcję żelaza i stali. Rozwój hutnictwa z kolei wymigał zwiększenia wydobycia węgla
itd. Głównym zatem zadaniem, jakie należało podjąć przystępując do realizacji
polityki uprzemysłowienia kraju, był szybki rozwój przemysłu ciężkiego. Za-
173
danie to realizowano w ramach Sześcioletniego Planu Rozwoju Gospodarczego i Bu-
dowy Podstaw Socjalizmu w Polsce (1950—1955), zatwierdzonego przez Sejm w Iipcu
1950 r. Koncentracja sił i środków na rozbudowę przemysłu ciężkiego, a w nim przede
wwstkim — maszynowego, miała przyczynić się do stworzenia bazy produkcyjnei
dla dalszego rozwoju przemysłu, a także całej gospodarki.
Łączne nakłady na przemysł ciężki w okresie realizacji planu sześcioletniego pochło-
nęły ponad 85% całości wydatków przeznaczonych na inwestycje przemysłowe. Wiele
gałęzi tego przemysłu zbudowano od podstaw’, powstały’ liczne nowe zakłady o niespo-
tykanej dotychczas w Polsce produkcji.
Produkcja przemysłu maszynowego i metalowego zwiększyła się w ciągu sześciu
lar prawne 4,4 raza. Kluczowe znaczenie miało zbudow'anie nowych dziedzin produkcji
jak przemysł okrętoww, traktorowy, samochodowy, produkcja turbozespołów’ i wy-
posażenia dla elektrowmi, ciężkich maszyn hutniczych, maszyn i urządzeń dla górnictwa
oraz przemysłu chemicznego, ciężkich obrabiarek, łożysk tocznych, maszyn elektrycz-
nych i innych.
Powstała now oczesna baza hutnictwa żelaza. W 1954 r. rozpoczęły produkcję pierw-
sze obiekty w’ hude im. Lenina koło Krakowa, która obecnie jest jednym z dwudziestu
największych kombinatów hutniczych świata. Unowocześniony został asortyment
wyrobów hutniczych. Opracowano produkcję licznych, nie wytwarzanych poprzednio
gatunków stali jakościowych i szlachetnych. Stworzone zostały podstawy hutnictwa
miedzi i aluminium.
Poważnie wzrosła produkcja górnicza. Duże znaczenie miało zwłaszcza zwiększenie
wydobyda węgla kamiennego o blisko 40%. Coraz więcej zużywał go przemysł, po-
trzebowała go ludność, był też głównym artykułem eksportowym, za którv można
było sprowadzać z zagranicy niezbędne maszyny i urządzenia nie wytwarzane jpszcze
w kraju.
Przeszło trzykrotnie zwiększyła się produkcja przemysłu chemicznego. Szczególnie
silnie rozwinięto wytwórczość kwasu siarkowego, sody i nawozów sztucznych. Na
potrzeby rosnącego budownictwa uruchomiono przemysł materiałów budowlanych,
zwłaszcza cementowy, rozpoczęto produkcję elementów prefabrykowanych i lekkich
betonów. «
Spośród około 160 nowych obiektów przemysłowych zbudowanych w latach
1950—1955 do najważniejszych obok huty im. Lenina należały: huta aluminium w Ska-
winie, fabryka samochodów osobowych w Warszawie i dężarowych w Lublinie
cementownie: „Przyjaźń” w Wierzbicy, „Odra” w Opolu, „Rejowiec , chemicz-
ne zakłady w Wizowie, azotowe w Kędzierzynie, włókien sztucznych w Gorzowie
i Jeleniej Górze, 5 głębinowych kopalni węgla kamiennego, 6 elektrowmi o łącznej
mocy 772,6 MW, zakłady włókiennicze w Piotrkowie, Andrychowie, Zambrowie
i Fastach.
Wiele obiektów przemysłowych zostało rozbudowanych i zmodernizowanych,
w tym: huta im. B. Bieruta w Częstochowie, zakłady mechaniczne „Ursus , zakłady
azotowe w Tarnowie, zakłady farmaceutyczne w Tarchominie „Polfa .
Rozwój przemysłu odbywał się przy współpracy i pomocy ze strony Związku -
dzieckiego, który udzielił Polsce kredytów inwestycyjnych w kwocie 2,2 mla ru
Radzieckie dostawy sprzętu inwestycyjnego, pomoc kadrowa i naukowo-tec iczna
odegrały ważną rolę w tym pionierskim okresie polskiej industrializagi.
Koncentracja wysiłku na rozwoju przemysłu ciężkiego spowodowała znacz-
nie szybszy wzrost produkcji środków wytwarzania (grupa „A”) niż pro-
dukcji dóbr konsumpcyjnych (grupa „B”) (patrz: Tworzenie i podział dochodu
narodowego), co przyniosło zamierzony wzrost udziału produkcji dóbr inwestycyjnych
w strukturze przemysłu polskiego. Było to pozytywne osiągnięcie planu sześcioletniego.
Jednakże w toku jego realizacji wystąpiły też pewne ujemne zjawiska. Okazało się, że
faktyczne koszty budowy nowych obiektów często przekraczały koszty zaplanowane;
terminy wykonania me zawsze były' dotrzymywane, co opóźniało uzyskanie przewidy-
wanych efektów produkcyjnych; ujawniły się trudności wynikające z braku dostatecz-
nej liczby fachowców, a napływająca ze wsi siła robocza, mc mająca nawyków pracy'
w przemyśle, me pracowała dostatecznie wydajnie. Szczególnie niekorzystne by ło syste-
matyczne niewykonywanie zaplanowanego wzrostu produkcji przemysłowych dóbr
konsumpcyjnych. Wywołało to poważną dysproporcję między tempem rozwoju grupy
„A”i „B”. Wystąpiła też w gospodarce dysproporcja między szybko rozwijającym się
przemysłem a rolnictwem, w którym wzrost produkcji uległ zahamowaniu. W rezul-
tacie ilość wytwarzanych dóbr konsumpcyjnych przemysłowych i rolnych okazała się
zbyt mała w stosunku do rosnących potrzeb ludności.
W 1954 r. dokonano korekty planu, zwracając więcej uwagi na rozwój produkcji
dóbr konsumpcyjnych. Politykę tę kontynuowano po 1956 r. Na okres kilku lat
zahamowano wzrost inwestycji, wskutek czego prawie cały przyrost dochodu na-
rodowego mógł być skierowany na zwiększenie konsumpcji. Nowa polityka rolna
stworzyła lepsze warunki dla wzrostu produkcji rolnictwa. W przemyśle przyśpie-
szono wzrost produkcji artykułów grupy „B”.
W konsekwencji lata 1956—1960 przyniosły znaczne przyśpieszanie tempa wzrostu
konsumpcji. Dzięki temu zlikwidowana została dysproporcja między szybkim rozwo-
jem gospodarki narodowej a zbyt małą poprawą poziomu życia społeczeństwa. W go-
spodarce zanikła dysproporcja między szybkim rozwojem przemysłu i zbyt
wolnym rozwojem rolnictwa. W przemyśle zaś poważnie zmniejszyły się wewnę-
trzne dysproporcje między tempem wzrostu produkcji dóbr inwestycyjnych i konsump-
cyjnych.
Pod koniec lat pięćdziesiątych globalna produkcja przemysłowa była 3,2 raza
wyższa niż w 1950 r., a przeszło sześciokrotnie przewyższała wytwórczość przemysłu
polskiego sprzed II wojny światowej. Przemysł wytwarzał już większość dóbr
niezbędnych dla swego dalszego rozwoju. Produkcja maszyn i urządzeń inwestycyj-
nych była w stanic pokryć 80% ówczesnego zapotrzebowania krajowego na te dobra,
a ponadto dostarczała niektóre z nich na eksport (wywóz za granicę). Osiągnięty
poziom produkcji dóbr konsumpcyjnych był w stanie lepiej zaspokoić zapotrzebo-
wanie rynku nie tylko w zakresie dóbr podstawowych, ale także dostarczał nowe
artykuły, zwłaszcza trwałego użytku, poprzednio w ogóle nie produkowane w Pol-
sce.
174
175
Stocznia im. Adolfa WarsKiego w Szczecinie
Okres przechodzenia od uprzemysłowienia ekstensy
do intensywnego (1960—1970)
Dalsze kierunki rozwoju przemysłu zostały określone
się rozwi-
a,roz-
rynkach zagranicznych,
edniej ilości coraz wyżej kwalifikowanych
zbyt mała zdolność eksp
tym czasie tzw. bariery dalszego prawidłowego rozwoju przemysłu/ich
pięciolatce 1961 — 1965.
przerób nowych surowców pali-
elaznych. Zbudowano jeden
na świecie kombinatów siarki w Tarnobrzegu, zagospodarowano nowe
ęgla kamiennego, pod-
elką skalę złóż węgla brunatnego w Turoszowie, gazu ziemne-
do realizacji zadań długofalowych (perspektywicznych). Niezbędne okazało ru-
nięcie bazy surowcowej. Konieczny był więc rozwój górnictwa i hutnictw
wój gałęzi wytwarzających artykuły poszukiwane na
a także przygotowanie odpowiedniej ilości coraz
kadr. Braki surowcowe i kadrowe oraz
stanowiły
usuwaniem zajęto się
W latach sześćdziesiątych rozpoczęto wydobycie i
wowo-cnergetycznych, chemicznych oraz rud metali nicz
z największych
bogate pokłady miedzi koło Lubina. Zwiększono wydobycie w
jęto wykorzystanie na wi
go, uruchomiono rafinerię i zakłady petrochemiczne w Płocku, wykorzystując ropę
naftową importowaną z ZSRR
W efekcie nastąpił przełom
węgla”, stała się również „krajem wi
W poważnym stopniu rozwiązano też problem kwalifikowanych kadr. Przyczyniła
się do tego znaczna rozbudowa średniego i wyższego szkolnictwa technicznego. Moż-
ność nasycenia przemysłu kwalifikowaną kadrą była czynnikiem sprzyjającym unowo-
cześnieniu i poprawie jakości produkcji, czego jednak nie udało się osiągnąć w pierwszej
połowie lat sześćdziesiątych.
Program modernizacji i rekonstrukcji przemysłu przesunięto na lata 1966 — 1970.
Dotyczyło to głównie przyśpieszenia rozwoju produkcji tych gałęzi przemysłu, które
są współcześnie nosicielami postępu technicznego, a więc przemysłu elektronicznego,
motoryzacyjnego, automatyki, precyzyjnej aparatury pomiarowej, urządzeń dla prze-
mysłu chemicznego i samego przemysłu chemicznego. Rozwój tych gałęzi był niezbęd-
ny zarówno dla zwiększenia możliwości eksportowych, jak i dla zaspokojenia potrzeb
krajowych na wyroby bardziej wyspecjalizowane i o wyższej jakości.
Do najważniejszych osiągnięć pięciolatki 1966 — 1970 należy zaliczyć uruchomienie
na skalę wielkoprzemysłową produkcji nawozów azotowych oraz półfabrykatów che-
micznych w drodze syntezy gazów porafinacyjnych. Wśród nowych produktów prze-
mysłu chemicznego na uwagę zasługuje polietylen — termoplastyczne tworzywo sztu-
czne, włókna wełno- i bawełnopodobne, wiele nowych leków, farb, lakierów, arw
ników, detergentów itp. Przemysł motoryzacyjny podjął produkcję no __________,
samochodów
— produkcję
wzbogacił się
matycznego sterowania systemu elektrycznego i elektronicznego, nowe typy
wysokoprężnych, turbin, generatorów, nowe rodzaje telewizorów i odbiorn
diowych. Pojawiły się'również nowe artykuły gospodarstwa domowego, otooptyczne
turystyczne.
wych typów
ciężarowych i samochodu osobowego Fiat 125P, a przemysł stoczniowy
nowych typów statków. Przemysł elektrotechniczny i elektroniczny
o produkcję kolejnych modeli maszyn cyfrowych, przyrządów o
Warszawa. Nowe budownictwo mieszkaniowe
Wojskowa Akademia Techniczna. Doświadczenia z laserem
Szpital im. Feliksa Dzierżyńskiego w Otwocku
Zielone żniwa w państwowym gospodarstwie rolny
zmiana
Chorzów. Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku. Stadion Śląski
zwi
Polska współczesna
Rozwój przemysłu w warunkach nowej strategii rozwoju
(po 1970 r.)
o mimo zwiększania
szczególne znaczenie ma
ze r
uznano za czynnik wzrostu
cia s
sumpcji
więc ustalenie takich kierunków rozwoju gospodarki, które możliwie najlepiej
szybciej dop
Mimo to zamierzonego unowocześnienia produkcji nic udało się osiągnąć. Efekty
okazały się dużo skromniejsze od oczekiwanych. Stosowane dotychczas działania oraz
środki nic były już dość skuteczne i konieczna była ich zmiana.
Niepowodzenia w zakresie modernizacji przemysłu były tylko jednym z
ujemnych zjawisk, które wystąpiły w drugiej połowie lat
jednak wskaźnikiem niepokojącej sytuacji ekonomicznej i społecznej kraju był spadek
tempa wzrostu dochodu narodowego mimo zwiększania nakładów inwestycyjnych.
W rezultacie zahamowany został wzrost konsumpcji, a więc i stopy życiowej społe-
czeństwa. Stało się rzeczą oczywistą, że konieczna jest zmiana metod i kierunków
rozwoju społeczno-ekonomicznego.
Na przełomie 1970 i 1971 r. została sformułowana nowa strategia rozwoju, przyjęta
przez VI Zjazd PZPR. Podstawową zasadą tej strategii stało się ścisłe powiązanie wzro-
stu gospodarczego z poprawą materialnego, społecznego i kulturalnego poziomu ży-
połeczeństwa. Oznacza to, żc realizację podstawowego celu, jakim jest wzrost kon-
produkcji. Zadaniem polityki gospodarczej stało się
rowadzą do odczuwalnej poprawy warunków życia ludności. Uznano za
niezbędne znaczne przyśpieszenie wzrostu dochodów ludności, konsumpcji, budowni-
ctwa mieszkaniowego, poprawy warunków socjalnych i rozwoju usług. Konieczne
było zatem zwiększenie tempa wzrostu dochodu narodowego, przede wszy-
stkim produkcji przemysłowej i rolnej.
Zgodnie z tymi założeniami określono zadania na okres planu 1971
także zadania dla przemysłu. Zaplanowano zwiększenie produkcji przemysłowej o
50%, kładąc nacisk na produkcję dóbr konsumpcyjnych, zwłaszcza na rozwój zanied-
banego dotąd przemysłu spożywczego i lekkiego. W uzyskaniu takiego przyrostu
produkcji dużą rolę miał odegrać znaczny postęp w modernizacji przemysłu oraz wzrost
wydajności pracy.
Zaplanowany na koniec pięciolatki poziom produkcji przemysłowej osiągnięty
został już na wiele miesięcy przed planowanym terminem.
Szczególnie silnie wzrastała w ubiegłej pięciolatce produkcja dóbr konsumpcyjnych.
Rozszerzał się asortyment towarów, podnosiła się ich jakość. Przyśpieszenie tempa
wzrostu produkcji przedmiotów spożycia zmieniło w sposób korzystny proporcje
między działem „A” i „B”.
Nie oznacza to zahamowania rozwoju produkcji dóbr inwestycyjnych. Ich wytwór-
czość, ważna dla dalszego rozwoju całej gospodarki, w tym także niezbędna dla utrzy-
mania tempa wzrostu produkcji dóbr konsumpcyjnych w przyszłości, również poważnie
ększyłasię. W tej grupie szczególne znaczenie ma rozbudowa przemysłu materiałów
budowlanych, niezbędnych dla realizacji zakrojonego na szeroką skalę programu bu-
downictwa mieszkaniowego.
Ważnym czynnikiem obecnego dynamicznego rozwoju przemysłu stał
się wzrost wydajności pracy, osiągany dzięki poprawie organizacji i warunków pra-
cy, a przede wszystkim dzięki postępom w modernizacji aparatu produkcyjnego. Na
Gdański
Szczeciński
Bydgoski
Poznański
Warszawski
Lubelski
Sudeck
rocławski
Staropolski
Częstochowski
Tarnobrzeski
Opolski
Krakowski
Karpacki
12*
Tarnowski
Rzeszowski
iczn
nowoczesnych maszyn i urz
Zatrudnienie w przemyśle
na 10 km2
200 500 1000 osób
unowocześnienie przemysłu przeznaczono znaczną część nakładów inwestycyjnych
Zastosowano wiele najnowocześniejszych rozwiązali technolog ' ’
nych. Wydatnie wzrósł import najbardziej
całych obiektów. Zakup
dukcję takich urz;
W latach 1971
elektromaszynowy, lekki, spożywczy
się górnictwo węglowe, przemysł energetyczny oraz
wydoby
należy zatem również zaliczyć rozwoj oazy surowuwwj . ---j.
Do najważniejszych inwestycji ubiegłej pięciolatki należą: budowa huty „Katowi
ce”, Portu Północnego, Lubelskiego Zagłębia Węglowego i kopalni węgla brunatnegt
oraz elektrowni w rejonie Bełchatowa.
ych i konstrukcyj-
ądzeń, a nawet
iono wiele licencji, które pozwoliły uruchomić krajową pro-
ub nowych dóbr konsumpcyjnych.
1975 szczególnie silnie rozbudowano i zmodernizowano przemysł
materiałów budowlanych. Poważnie rozwinęło
hutnictwo. Znacznie wzrosło
cie miedzi, siarki i innych surowców mineralnych. Do osiągnięć ostatnich lat
• • - - •
• rr* -i5 4r. riV_n*^u *
'----Łódzki
Kalisko-Ostrowski )
Rodzaj produkcji Jednostki miary Rok
1938a ”| 1946 1 1950 1 1970 1 1975
1 energia elektryczna | 2 3 4 7 5 | 6 r7 i
1 mld kWh 4,0 | 5^8~ 1 64,5 97,2 172
węgiel kamienny min t 38,1 47,3 78,0 140
węgiel brunatny min t 0,01 1,5 4,8 32,8 39,9
gaz ziemny 1 mld m3 0,6 0,1 0,2 5,2 5,9 13,5
przerób ropy naftowej min t 0,5 0,1 0,3 7,5
stal Srro wa min t 1,4 1,2 2,5 11,8 15,0
rudy miedzi | min t —— 0,07 6,6 16,9
cynk tys. t 108 46,0 114 209 243
aluminium hutnicze tys.t - 1 —— ' 98,8 103
turbiny parowe 1
i turbiny zespołowe MW 0,0 II 0,5 1135 1820
obrabiarki do metali tys. szt. 4,3’ 1,6 4,1 36,3 42,2
maszyny elektryczne wirujące tys. szt. 27d 8,7 76,5 3668 10453
statki morskieb tys. DWT — ! 0,02 7,6 518 1023
siarka techniczna tys. t — 10,6 2683 4771
kwas siarkowy (100 %) tys. t 189 124 285 1901 3413
nawozy azotowe i fosforowec tys. t 86 63 106 1629 2581
tworzywa sztuczne tys. t - —— II 224 431
włókna sztuczne tys. t 7,6d 8,7 24,8 138 220
w tym syntetyczne tys. t -- . 0,04 53,8 122
cement min t __1,7 1 1,4 2,5 12,2 18,5
a w granicach przedwojennych
b powyżej 100 DWT
c w czystym składniku
d w 1937 r.
Źródło: Rocznik Statystyczny 1976, s. 153—156 oraz 25 lat gospodarki Polski Ludowej, Warszawa 1969, s. 74
Struktura produkcji przemysłowej w latach 1950—1975
(ceny porównywalne z 1971 r.)
W 1973 r. W ciągu
wytworzyć
W ciągu
bszv niż
dokonane zostało dzięki silnej rozbudowie przemysłu cieżkieoo — »
uprzemysłowienie kraju. W pierwszej fazie rozwinfęty został przemysł maszynowy^-
metwo, w następnej baza surowcowo-energetyczna i chemia
O rozwoju przemysłu w tym czasie decydowały głównie dwa czynniki - stalv no
ważny wzrost l.czby zatrudnionych oraz duże nakłady inwestycyjne na budowy no'
ych i rozbudowę starych zakładów. Był więc to „rozwój wszerz”, rozwój ilościowv
yli ekstensywny. J
Osiągnięty
lęzi przemysłu i rozbudowana baza wytwórcza stworzyły podstawę dla podjęcia lub
rozbudowy wytwórczości dóbr bardziej wyspecjal ' J
ijbardziej obecnie nowoczesnych
i dynamizujących rozwój społeczno-ekonomiczny dziedzinach nie może się udać przy
stosowaniu ekstensywnych czynników wzrostu, lecz wymaga stosowania na coraz
szerszą skalę czynników jakościowych, intensywnych: postępu technicznego i orga-
nizacyjnego oraz lepszej i wydajniejszej pracy. Niemożność przezwyciężenia eksten-
sywnych czynników rozwoju w latach 1965-
gram modernizacji i rekonstrukcji przemysłu
W etap intensywnego rozwoju przemysł
togi a rozwoju s
darcza wytyczyły _ _
nieniem jego modernizacji i rekonstrukcji. Stworzyły także ekonomiczne i społeczne
warunki dla rozwoju wydajności pracy.
b) Bilans iiprzemysło
Oceniając dotychcz
kreślić nicz
latach 1950
wierną
:asowe wyniki uprzemysłowienia Polski Ludowej należy pod
wykle szybkie, niespotykane w przeszłości tempo wzrostu Pr0^k^_ V
— 1974 produkcja przemysłowa zwiększyła się dziesięciokrotnie. W , r
cej niż wszystkie pozostałe dział
18 dni produkował tyle, ile z<
przemysł polski w ciągu całego roku,
ostatnich 25 lat wzrost polskiej produkcji przem
przemysłu światowego. Polska znalazła się
szym tempie rozwoju przemy
Szybkiemu rozwojowi przem
struje zamieszczona na s. 181 tal
Podstawową zmianą jest wzrost znaczenia
miejsce
Poważnie
oraz przemysłowe artykuły konsumpcyjne.
amicznie rozwijającą się gałęzią jest przemysł chemiczny,
podstawowych chemikaliów;
ów węglopochodnych. W la-
nowoczesnych chemikaliów, włókien
. , . . . - . X . lizowanych, o wyższej jakości, na
które rosło zapotrzebowanie ze strony gospodarki narodowej i ludności. Powstała
możliwość i konieczność przejścia do wyższego etapu uprzemysłowienia, opartego na
rozwoju tych dziedzin, które są współcześnie nośnikami postępu, stanowią symbol
nowoczesności. Należą do nich; elektronika, automatyka, środki techniki obliczeniowej,
produkcja tworzyw i włókien syntetycznych, żywic, kauczuków, detergentów, środ-
ków ochrony roślin, barwników, leków itp.
Oparcie dalszego uprzemysłowienia kraju na na
a kamiennego i brunatnego, r rodukcj a i zu-
ze wskaźników charakteryzujących rozwój
także poziom życia ludności. Ośmiokrotny
produkcji energii elektrycznej jest więc dowodem dokonującego się postępu.
Rozwój przemysłu wymagał rozbudowy bazy surowcowej. Jej zasoby zostały do-
kładnie zbadane dopiero po II wojnie światowej. Spośród surowców podstawowych
1970 spowodowała, że zamierzony pro-
nie został zrealizowany.
mógł wejść dopiero po 1970 r. Nowa stra-
połeczno-gospodarczego i nastawiona na jej realizację polityka gospo-
atrakcyjne dla społeczeństwa kierunki rozwoju przemysłu z uwzględ-
dla przemysłu spożywczego, łożysk tocznych, środków trakcji elektrycznej, przemysł
teletechniczny i elektroniczny.
Przemysł elektromaszynowy produkuje obecnie wiele ważnych dóbr inwestycyj-
nych oraz wiele cennych artykułów konsumpcyjnych. Jego rozwój umożliwił przeni-
kanie techniki przemysłowej do innych działów gospodarki narodowej: przyczynił się
do znacznego uprzemysłowienia budownictwa, unowocześnił transport, umożliwił
rozpoczęcie rekonstrukcji technicznej rolnictwa. Dzięki niemu zmieniła się struktura
polskiego eksportu, w którym dawniej przeważały artykuły rolno-spożywcze i surow-
ce, a obecnie maszyny, urządzenia
Drugą ważną i nadal dyn
Początkowo nacisk był położony na rozwój produkcji
kwasu siarkowego, sody, amoniaku, karbidu i produkt
tach sześćdziesiątych poczęto rozwijać produkcję
syntetycznych, tworzyw sztucznych, kauczuku, wykorzystując gaz ziemny i pochodne
ropy naftowej. Jednakże nadal produkcja najnowocześniejszych produktów chemicz-
nych nie jest jeszcze zadowalająca.
Innym sukcesem minionego ćwierćwiecza jest poważny wzrost produkcji energii
elektrycznej i cieplnej, uzyskiwanej z węg
życie energii elektrycznej stanowią jeden
gospodarczy kraju, poziom techniczny, a
wzrost
yslu towarzyszyły zmiany w jego strukturze, co i u-
słu ciężkiego. Na pierwsze
wysunął się przemysł elektromaszynowy - das
rozwinęła się produkcja maszyn cięż , r’oz[,udowano wiele no-
także maszyn i aparatów elektrycznych. hutniczych, maszyn
alęzi, jak przemysł okrętowy, motoryzacyjny, urządzeń
Przemysł Produkcja globalna w %
1950 1960 1970 1975
Ogółem 100,0 100,0 100,0 100,0
Grupa „A” 52,2 57,5 65,0 65,3
grupa „B” 47,8 42,5 35,0 34,7
wydobywczy 16,0 8,6 6,5 5,2
przetwórczy 84,0 91,4 93,5 94,8
paliwowo-energetyczny 19,8 12,0 10,5 8,8
metalurgiczny 12,5 11,8 10,8 10,3
elektromaszynowy 6,6 16,3 25,8 30,8
chemiczny 3,4 5,7 9,0 9,7
mineralny 3,3 4,4 4,2 3,8
drzewno-papiemiczy 5,6 6,3 5,1 4,9
lekki 15,6 15,4 13,6 12,5
spożywczy 32,3 26,7 17,8 16,0
pozostałe gałęzie 0,9 1,4 3,2 3,2
Źródło: Rocznik Statystyczny Przemysłu 1973, s. 72; Rocznik Statystyczny 1976, s. 147.
WYDOBYCIE WĘGLA KAMIENNEGO W 1975 r. (najwięksi producenci na świecie )
~ - - _ — - —« V -'** <
Gdańsk. Baza przeładunkowa węgla w Porcie Północnym
Zjednoczone AAAAAAAAAAA
Chiny ftAH’ A A 428 min t
(1973 r.)
POLSKA AAAA172 min t
Wielka BrytaniaAAA129 min t
Kopalnia węgla brunatnego „Turów"
niedostateczne są jedynie zasoby ropy naftowej. Wydobycie węgla kamiennego i bru-
natnego, rud miedzi i rud cynkowo-ołowianych nie tylko zaspokaja własne potrzeby,
ale daje także nadwyżki eksportowe. Dynamiczny wzrost wydobycia gazu ziemnego
umożliwia coraz szersze wykorzystanie tego cennego surowca w gospodarce narodo-
wej.
Mimo silnego rozwoju górnictwa, udział przemysłu wydobywczego w całej pro-
dukcji przemysłowej zmniejszył się poważnie (patrz: tabela na s. 181), wobec znacznie
szybszego tempa wzrostu przemysłu przetwórczego. Zmniejszył się również nieco udział
metalurgii, mimo blisko sześciokrotnego zwiększenia produkcji hutnictwa żelaza i stali
oraz przeszło siedmiokrotnego — metali kolorowych.
Po roku 1970 zwrócono większą uwagę na rozwój przemysłu lekkiego. Ważną
rolę odgrywa w nim przemysł włókienniczy — tradycyjna gałąź wytwórczości w Pol-
sce. W produkcji przędzy i tkanin z włókien naturalnych przypadającej na 1 miesz-
kańca osiągnęliśmy poziom najbardziej rozwiniętych krajów. Szybko wzrasta produkcja
przędzy i tkanin z włókien syntetycznych. Osiągnięciem ostatnich lat jest poważny roz-
wój nowoczesnych dziedzin przemysłu włókienniczego: produkcja dziewiarska, poń-
czosznicza i pasmanteryjna.
Również przemysł spożywczy znajduje się obecnie w fazie przyśpieszonego roz-
woju. W ubiegłej pięciolatce stworzono szeroki prograln rozbudowy i modernizacji
przemysłu spożywczego.
Mimo blisko cztero i półkrotnego wzrostu produkcji udział przemysłu spoży-
wczego w całej wytwórczości przemysłowej, zmniejszył się około 2 razy. Jest to wy-
nik zmian, jakie zaszły w samym przemyśle, a także w gospodarce narodowej pod
wpływem industrializacji.
Obecna struktura polskiego przemysłu nie odbiega w zasadzie w swych podstawo-
wych proporcjach od struktury gałęziowej w wysoko rozwiniętych krajach przemy-
słowych. Niektóre charakterystyczne dla nas cechy są wynikiem specyficznej (swoistej)
sytuacji surowcowej (np. duże wykorzystanie węgla) bądź określonych założeń poli-
tyki gospodarczej (np. silna rozbudowa przemysłu ciężkiego). Natomiast wewnątrz-
gałęziowe proporcje odbiegają jeszcze od tych, jakie cechują najbardziej nowoczesny
183
A
—-
185
184
przemysł. Niedostateczny jest ciągle jeszcze udział elektroniki, automatyki petroch ”
i innych przodujących grup wytwórczości przemysłowej. Skoro jednak w ciągu^
spełna 25 lat zdołaliśmy przebyć etap podstawowego uprzemysłowienia w temń'
1,5-2 razy szybszym niż w swoim czasie kraje dziś najbardziej uprzemysłowione odr
bić znaczną część opóźnienia i zmniejszyć wydatnie dzielący nas od nich dystans T
są wszelkie szanse, że istniejące jeszcze różnice mogą być zlikwidowane w ciągu żvc°
jednego pokolenia. ° ^Cla
Kierunki dalszego rozwoju przemysłu
Szczegółowe zadania, jakie będzie realizował przemysł w następnych latach okr^k
plan pięcioletni 1976—1980.
Zasadnicze kierunki rozwoju przemysłu wskazane zostały w uchwale VTT
Zjazdu PZPR.
Zgodnie z polityką partii i rządu w najbliższym pięcioleciu ma nastąpić dalszy po-
ważny wzrost stopy życiowej społeczeństwa i warunkujący go odpowiedni rozwój go-
spodarczy kraju. Ze względu na rolę, jaką spełnia współcześnie przemysł, zarówno jako
producent towarów zaopatrzenia ludności w dobra konsumpcyjne, jak i materiałów oraz
urządzeń niezbędnych dla rozwoju innych działów gospodarki, w uchwale VII Zjazdu
PZPR przewiduje się znaczny wzrost jego produkcji (o około 50% w porównaniu
do 1975 r.). Wzrost ten zamierza się osiągnąć przez dalszą intensyfikację (wzmożenie
i przyśpieszenie) procesów produkcyjnych, przez doskonalenie wyposażenia technicz-
nego, metod i technik wytwarzania, organizację pracy i wzrost jej wydajności. Konty-
nuować się będzie rozbudowę i unowocześnienie aptratu produkcyjnego. Moderni-
zacja przemysłu jest traktowana jako proces stały. Wynika to zarówno z konieczności
wyrównania różnic istniejących jeszcze w porównaniu z przemysłem najbardziej roz-
winiętych kraj ów, jak i z charakteru okresu, w jakim żyjemy. Mówi się, że jest to epoka
„rewolucji naukowo-technicznej”, okres bardzo szybkiego rozwoju techniki i nauki,
której wyniki powinny być jak najszybciej wykorzystywane przez praktykę dla
przyśpieszenia wzrostu produkcji, rozszerzenia jej asortymentu i podniesienia jakości.
Proces modernizacji przemysłu wymaga stosowania najbardziej nowoczesnychr
coraz bardziej wydajnych maszyn i urządzeń. Oznacza to konieczność dalszego rozwoju
ich produkcji, choć oczywiście część sprzętu nadal będzie importowana.
Modernizacja przemysłu polskiego spowoduje poprawę technicznych warunków
produkcji. Jednakże właściwe wykorzystanie tych warunków zależy od umiejętnej,
wydajnej i dobrze zorganizowanej pracy ludzkiej. Dlatego też w parze z modernizacją
techniki wytwarzania musi następować poprawa wydajności i jakości pracy. Wy-
maga to coraz lepszej gospodarki kadrami (zespołem pracowników): zatrudniania lu-
dzi mających odpowiednie wykszalcenie zawodowe, umiejętnego wykorzystania kwa i-
fikacji, uzdolnień oraz inicjatywy pracowników, dobrej organizacji pracy, podnosze-
nia dyscypliny pracy itp. •
Stały postęp techniki i technologii przemysłowej oraz wydajności i jakości pracy
stanowić będzie główną siłę napędową rozwoju przemysłu, decydującą o szybkim tern
pic wzrostu jego produkcji w najbliższej perspektywie. .
Nie wszystkie jednak gałęzie rozwijać się będą jednakowo szybko. Zgodnie z po_
trzebami społeczeństwa i gospodarki przede wszystkim będą rozwijane gałęzie przemy
p;nat metalu
Huta „Katowice". Kombinat metalurgiczny
słu bądź ich działy wytwarzające dobra na potrzeby ludności. Poważnie wzrośnie pro-
dukcja wyrobów najbardziej nowoczesnych, wysokiej jakości, poszukiwanych na ryn-
ku krajowym i zagranicznym. Przemysł lekki zwiększy asortyment produkowanych
tkanin, odzieży, obuwia i galanterii. Wzrostowi produkcji tych wyrobów towarzyszyć
będzie znaczna poprawa jakości i estetyki. W związku z rozwijającym się budownictwem
mieszkaniowym poważnie zwiększy się produkcja materiałów budowlanych, a także
mebli. Z myślą o poprawie zaopatrzenia ludności w artykuły żywnościowe rozwijać
się będzie przemysł spożywczy.
Przemysł elektromaszynowy zwiększy produkcję atykułów powszechnego użytku
(automatów pralniczych, telewizorów, zwłaszcza do odbioru programów w kolorze,
sprzętu stereofonicznego, samochodów osobowych, maszyn i urządzeń ułatwiających
prowadzenie gospodarstwa domowego).
Równolegle będzie wzrastała produkcja wysokiej jakości nowoczesnych dóbr in-
westycyjnych, stosownie do potrzeb samego przemysłu i innych działów gospodarki
narodowej oraz ludności. Rozwijać się będzie automatyka, elektronika, przemysł
okrętowy, maszyn dla rolnictwa i przemysłu rolno-spożywczego, produkcja sprzętu
medycznego i sprzętu dla potrzeb ochrony środowiska. Znacznie zwiększy się ilość
i asortyment wyrobów przemysłu chemicznego, który staje się coraz ważniejszym pro-
ducentem i dostawcą surowców, półfabrykatów, środków chemicznych i wyrobów
konsumpcyjnych.
Wpływ na poprawę zaopatrzenia ludności i zaspokojenia rosnących potrzeb prze-
mysłu przetwórczego będzie miał rozwój przemysłu paliwowo-energetycznego i me-
talurgii. Nastąpi poważny wzrost produkcji energii elektrycznej, dalsza rozbudowa
PRODUKCJA W^GLA KAMIENNEGO NA 1 MIESZKAŃCA W 1975
2745 kg
2730 kg
2300 kg
Rep Polud. Afryki
Stany Zjednoczone
Wielka Brytania
u
i intensyfikacja wydobycia węgla kamiennego w istniejących kopalniach. Pracę podej-
mą także nowe kopalnie węgla: kamiennego — w Lubelskim Zagłębiu Węglowym
i brunatnego — w rejonie Bełchatowa. Modernizacja i rozbudowa hutnictwa żelaza
oraz uruchomienie huty „Katowice” poważnie zwiększy produkcję żelaza i stali oraz
innych wyrobów hutniczych. Rozwinie się wydobycie i przetwórstwo miedzi, cynk
i ołowiu.
Plan na lata 1976—1980 koncentruje uwagę na rozwoju najbardziej nowocze-
snych dziedzin przemysłu. Zapewnia równoczesny wzrost produkcji dóbr kon-
sumpcyjnych w celu lepszego zaspokajania potrzeb ludności oraz dóbr inwe-
stycyjnych służących dalszej rozbudowie i modernizacji gospodarki kraju.
Badania archeologiczne pozwoliły ustalić, że
wem zwierząt już 10 tys. lat temu, ------------- . i
sposoby wytwarzania w rolnictwie, pozostaje ono nadal główną — o o prze y
wydobywczego i leśnictwa
czającego go środowiska naturalnego.
Rozwój i intensyfikacja rolnictwa
Społeczny proces produkcji rolniczej
Rolnictwo jest jedną z najstarszych dziedzin materialnej wytwórczości czjowi
______________________________1 __i człowiek zajmował się uprawą roli i cho-
Jakkolwięk ogromnie zmieniły się od tego czasu
obok przemysłu
— dziedziną pozyskiwania przez człowieka materii z o
Celem produkcji rolniczej jest uzyskiwanie produktów roślinny _
cych w wyniku uprawy i hodowli roślin oraz chowu i hodow i zwierzą
spodarskich. . . w żywym or-
Istotą procesu wytwórczego w rolnictwie jest to, że dokonuje się różni
ganizmie rośliny lub zwierzęcia, a więc jest to proces biologiczny.
rolnictwo od wszystkich innych dziedzin produkcyjnej działalno a CZ°™Z r0£liny luh
czerpie więc z przyrody nowe substancje mineralne przetworzone prze naJaje
zwierzęta. Noszą one nazwę surowców rolniczych. Tylko niewie ai DOdlega dal-
się bezpośrednio do spożycia. Ogromna większość surowców ro czy
186
szemu przetwórstwu na produkty finalne (przeznaczone do zaspokojenia konsum-
pcyjnych potrzeb człowieka) bądź to w samym rolnictwie (np. przetwarzanie zbóż,
ziemniaków i innych roślin pastewnych na żywiec, mleko, jaja itp.), bądź też poza
nim, a zwłaszcza w przemyśle spożywczym.
Nowoczesne rolnictwo charakteryzuje się tym, żc wytwarza ono coraz mniej pro-
duktów finalnych, ale za to coraz więcej surowców rolniczych. Produkcja rolnicza ma
więc coraz to bardziej charakter surowcowy. Jest to rezultatem pogłębiającego się po-
działu pracy, w wyniku którego od rolnictwa „odrywają” się coraz to nowe działal-
ności i stają się samoistnymi dziedzinami produkcji. Dawniej rolnik wytwarza! nie tylko
produkty rolne, ale także znaczną część srodkow produkcji dla swojego gospodarstw?
Uzyskane produkty rolne sam przetwarzał i dostarczał na rynek gotowe już do kon-
sumpcji. Obecnie w małym stopniu rolnik zajmuje się przetwórstwem surowców rol-
niczych; czynności te przejmuje wyspecjalizowany przemysł spożywczy i handel.
Przez wieki rolnictwo miało charakter naturalny i było w dużym stopniu samowy-
starczalne. Gospodarstwa rolne same zaopatrywały się w większość potrzebnych im
środków i zużywały prawie całą swoją produkgę. Powiązania rolnictwa z innymi ga-
łęziami gospodarki narodowej były bardzo słabe, a towarowosć produkcji (rozumiana
jako udział produkcji przeznaczonej na sprzedaż w ogólnej produkcji rolniczej) —
bardzo niska. Odnosi się to szczególnie do drobnych gospodarstw chłopskich. W miarę
rozwoju całej gospodarki narodowej i rolnictwa towarowość produkcji rolniczej sy-
stematycznie rośnie. Jednocześnie pogłębia się zależność rolnictwa od innych gałęzi
gospodarki narodowej.
Na stronie 188 zamieszczono uproszczony schemat produkcji w rolnictwie.
Elementami, bez których nie może nastąpić proces produkcji rolniczej, są:
— ziemia,
— środki produkcji pochodzące z pozarolniczych gałęzi gospodarki narodowej,
— środki produkcji, które rolnictwo wytwarza samo dla siebie,
— siła robocza.
Ziemia jest stałym warunkiem produkcji rolniczej; w swej substancji materialnej
jest ona niezniszczalna. Prowadząc działalność produkcyjną człowiek pobiera jednak
z ziemi (gleby) nieustannie pewne składniki mineralne, wobec czego — dla zachowania
i podwyższenia urodzajności gleby — musi je „zwrócić” w postaci nawożenia natural-
nego (obornik), nawożenia mineralnego i innych zabiegów agrotechnicznych.
Duże znaczenie w procesie produkcji rolniczpj mają środki produkcji pochodzące
spoza rolnictwa, a wytworzone przez przemysł, budownictwo, leśnictwo i inne działy
gospodarki narodowej. Nowoczesna produkcja rolnicza wymaga ciągłych dostaw
nawozów mineralnych, maszyn i urządzeń rolniczych, narzędzi rolniczych, materiałów
budowlanych i usług wyspecjalizowanych przedsiębiorstw budowlanych, usług tran-
sportowych i innych usług produkcyjnych, źródeł energii (węgiel, ropa naftowa,
energia elektryczna itp.) i wielu innych materiałów pomocniczych. Potrzebne są także
niektóre rolnicze środki produkcji pochodzące z importu, jak na przykład wysoko
kwalifikowany materiał siewny, zwierzęta zarodowe, część pasz itp. Wszystkie te pro-
dukty i usługi, które płyną do rolnictwa z zewnątrz, nazywamy zasileniami zewnętrz-
nymi. W miarę rozwoju rolnictwa ich znaczenie wzrasta. Obecnie stanowią one w Pol-
sce około 35% ogólnej ilości środków produkcji zużywanyęh w rolnictwie (poza
siłą roboczą).
187
E
3
•</J
CD
188
SCHEMAT PROCESU PRODUKCJI ROLNICZEJ
GJ
C
go
ra
Q>
GO
ra
fi
cż5
E
=
GO
-O
CD
• *
t/>
CD
C=
ra
CD
c
E
w
c
CD
ra
" «
O
ra
Z3
ra
ra
ra
ra:
ra
co
ra
w
GO
Q>
5
OJ
E
•</>
CD
Znaczną część środków produkcji rolnictwo wytwarza samo dla siebie. Są to prze-
de wszystkim pasze dla zwierząt (zboże, ziemniaki, siano, mleko itp.), materiał siewny,
różnorodne inwestycje naturalne (np. nakłady pracy rolników przy wznoszeniu bu-
dynków gospodarczych i mieszkalnych, przy melioracjach. budowie dróg itd.) i re-
produkcja stada zarodowego. Wszystkie te elementy nakładów nazywamy samoza-
opatrzeniem produkcyjnym rolnictwa. Obecnie stanowi ono około 65% ogólnych
kosztów materialnych ponoszonych w rolnictwie.
W rolnictwie pracuje 5204 tys. osób pelnozatrudmonych (według danych za rok
1975), co stanowi 30,7% ogólnej liczby osób zawodowo czynnych w Polsce. W pro-
cesie pracy siła robocza zużywa się i musi być stale odtwarzana. Znaczna część środków
na utrzymanie i reprodukcję siły roboczej pochodzi z działów pozarolniczych; jest to
żywność po przerobie przemysłowym, odzież, obuwie, urządzenie mieszkań, artykuły
użytku kulturalnego itp Dużą ciągle jeszcze część środków na reprodukcję siły rui . /.
stanowi autokonsumpcja, zwana też samozaopatrzeniem konsumpcyjnym lub
spożyciem naturalnym. Występuje ona w szczególności w gospodarstwach indywi-
dualnych, gdzie stanowi około 1/4 produkcji końcowej rolnictwa.
Wartość wszystkich dóbr materialnych, które zostały wytworzone w ciągu danego
roku w rolnictwie, stanowi produkcję globalną rolnictwa. Jeśli od produkcji globalnej
odejmiemy samozao pat rżenie produkcyjne, otrzymamy produkcję końcową rolnictwa,
a więc tę produkcję, która nie podlega już przetwarzaniu i przeznaczana jest na zaspo-
kojenie potrzeb całego społeczeństwa. Główka część produkcji końcowej przeznaczona
jest na sprzedaż; jest to towarowa produkcja rolnictwa, określona w zamieszczo-
nym schemacie jako wyjście zewnętrzne. Jest to ta wartość, którą corocznie otrzymują
z rolnictwa inne działy. Produkcja towarowa stanowi około połowy produkcji global-
nej rolnictwa.
Zadania rolnictwa
Głównym zadaniem rolnictwa jest produkcja żywności i surowców do pro-
dukcji żywności. Rolnictwo żywi więc społeczeństwo i to jest niezmiennie jego fun-
kcja podstawowa. Każdy pcłnozatrudniony w rolnictwie polskim żywi siebie i pięciu
innych członków społeczeństwa i to — trzeba przyznać — na poziomie dość wysokim.
Warto zaznaczyć, że na żywność wydaje się w Polsce obecnie około 37°O ogólnych
dochodów osobistych ludności, a na wsi wskaźnik ten przekracza nawet 50%. Znaczy
to, że rolnictwo musi pokryć swoją produkcją ogromną część ogólnospołecznego po-
pytu, a także i to, żc każdy przyrost pieniężnych dochodów ludność zwiększa w od-
powiedniej skali produkcyjne zadania rolnictwa. Wyżywienie ludność kraju jest obecnie
kluczowym problemem rozwoju całej gospodarki i realizacji programu podniesienia
poziomu życa całego narodu, nakreślonego przcz VI i VII Zjazdy PZPR i skonkrety-
zowanego przcz XV Plenum KC PZPR (październik 1974 r.) oraz przez I\ Ple-
num KQ PZPR (wrzesień 1976 r.). W sytuacji, kiedy 37°O wydatków przeznacza się
na żywność (a łącznie z napojami alkoholowymi — około 49%), rolnictwo ze swoją
produkcją jest bodaj najważniejszym elementem realizacji tego programu. W miarę
rozwoju gospodarki narodowej i wzrostu poziomu dochodów udział wydatków żyw-
nościowych w ogólnych wydatkach pieniężnych ludności maleje. V zrasta natomiast
udział produktów konsumpcyjnych pochodzenia przemysłowego takich jak: odzież,
189
obuwie, urządzenie i utrzymanie mieszkania, środki higieny osobistej, dobra użytku
kulturalnego, środki transportu, turystyka itd. W krajach znajdujących się na śred-
nim poziomie rozwoju, do której to grupy należy również Polska, udział wydatków
żywnościowych jest jednak stosunkowo wysoki i to stawia rolnictwu duże i trudne
zadania.
Przykładowo: jeśli liczba ludności w kraju przyrasta corocznie o 2%, to dla zapew-
nienia choćby skromnego wzrostu spożycia potrzebny nam jest przyrost produkcji rol-
niczej o około 3% rocznie, a realizacja tego zadania jest już dość trudna i bardzo kosz-
towna. Na ogół jednak nie chcemy zadowalać się małymi przyrostami spożycia. Dzięki
wzrostowi zatrudnienia i wydajności ęracy rosną płace robocze (w pięcioleciu 1971 —
— 1975 płace wzrosły o ponad 40%), a w ślad za tym rośńie zapotrzebowanie na pro-
dukty żywnościowe. Produkcja rolna stale wzrasta, ale potrzeby rosną jeszcze szybciej,
co wywoływać może okresowe trudności na rynku. Znaczną część corocznych przy-
rostów dochodów ludności skierowuje się na rynek dóbr żywnościowych. Oblicza
się, że wzrost dochodów ludności o 10% powoduje w Polsce przyrost popytu1 na żyw-
ność średnio o 5,4%. W tej sytuacji zdolności produkcyjne rolnictwa i możliwości
zwiększenia z roku na rok produkcji w dużym stopniu decydują o możliwościach pod-
noszenia pieniężnych dochodów ludności, a więc o wzroście płac. Jeśli płace i inne do-
chody rosną szybciej niż produkcja i podaż2 produktów żywnościowych, pojawiają się
trudności rynkowe, objawiające się w braku towarów w sklepach.
Istotne znaczenie ma nie tylko wielkość popytu żywnościowego, ale także zmiany
jego struktury. Szczególnie szybko wzrasta zapotrzebowanie na artykuły żywnościowe,
charakteryzujące się wysokim stopniem przetwórstwa oraz na artykuły zawierające
białko pochodzenia zwierzęcego. Są to produkty szczególnie cenne, charakteryzujące
się stosunkowo wysokimi nakładami na ich wytworzenie, a więc społecznie dość drogie.
Warto pamiętać, że uzyskanie jednostki białka zwierzęcego wymaga zużycia dużej
ilości białka roślinnego w formie pasz. W miarę więc jak rośnie zapotrzebowanie
na mięso i inne produkty zawierające dużą ilość białka zwierzęcego (stanowią one
~ —v _________v —potrzebowanie na pasze roślinne (białko
roślinne), co dodatkowo zwiększa produkcyjne zadania rolnictwa. Spożycie produktów
białkowych w przeliczeniu na jednego mieszkańca wzrosło w ciągu ostatnie
o około połowę, co wywarło bardzo silny wpływ na strukturę i dynami ę wzr
produkcji rolniczej w Polsce. Tylko niewielka część produktów rolnyc na ąje ę
wprost do spożycia (w formie nie przetworzonej). Szacuje się, że oko o /o Pr
towarowej rolnictwa podlega dalszemu przetwórstwu i przejmowane jest pr
rolnicze działy gospodarki narodowej, zwłaszcza przez przemysł spożywczy,
przerabia na produkty finalne (końcowe) około 72% produkcji towarowej r
Drugim zadaniem rolnictwa jest zaopatrzenie przemysłu w surowce^^^^
nym odbiorcą produktów rolnictwa jest, oczywiście, przemysł spożywczy. rzcinySł
jednakże wytwarza też surowce dla innych gałęzi przemysłu. Zaopatruje ono p^ —
włókienniczy w pewną ilość wełny owczej, w len i konopie, przemys s .
w pewną ilość skóry, przemysł chemiczny — w oleje roślinne (o ej rzepa
około 22% ogólnych wydatków z dochodów osobistych i 48% wydatków żywnościo-
wych), wzrasta — i to o wiele szybciej — zapotrzebowanie na pasze roślinne ( i o
roślinne), co dodatkowo zwiększa produkcyjne zadania rolnictwa. Spożycie Pro u c°w
1 popyt — zapotrzebowanie na dobra ekonomiczne w określonym czasie
2 podaż — ilość dóbr zaoferowanych do sprzedaży w określonym czasie
trzcbnc do produkcji farb, lakierów i niektórych mieszanek pędnych itd. Z niewielkich
dostaw produktów rolnych korzystają również takie działy gospodarki narodowej, jak
przemysł: węglowy, energetyczny, hutnictwa żelaza i metali nieżelaznych, maszynowy,
środków transportu, elektrotechniczny i elektroniczny, materiałów budowlanych,’
szklarski i ceramiki szlachetnej, drzewny, papierniczy, budownictwo, transport
i inne działy. Nawet jeśli niekiedy dostawy te me są wielkie - są ważne i niezbędne dla
normalnego przebiegu procesu produkcyjnego niemal we wszystkich działach i gałę-
ziach gospodarki narodowej. Dostawy surowców rolniczych stanowią obecnie około
16% ogólnych kosztów materiałowych poniesionych we wszystkich gałęziach prze-
mysłu, a w przemyśle spożywczym wskaźnik ten wynosi 57%.
Trzecim ważnym zadaniem rolnictwa jest produkcja na eksport i pozyskanie
dewiz1 potrzebnych na finansowanie niezbędnego dla kraju importu2. Rolnictwo pol-
skie odgrywa ważną rolę w krajowym eksporcie3 i ma istotny udział w dochodach de-
wizowych państwa. Produkty rolnictwa i przemysłu spożywczego stanowią łącznie
około 10% ogólnej wartości naszego eksportu (dane za rok 1975), a w latach korzystnej
koniunktury (warunków produkcji i zbytu) dla produktów rolnych udział ten jest
wyższy. Dodajmy jednak, że udział eksportu w produkcji globalnej rolnictwa nie jest
w Polsce wysoki i tylko nieznacznie przekracza 2%. Analogiczny wskaźnik dla prze-
mysłu spożywczego wynosi 7,4%. Niskie te wskaźniki wynikają stąd, że ani rolnictwo,
ani też przemysł spożywczy nie były dotychczas u nas nastawione na produkcję eksporto-
wą Za granicę wywozimy tylko stosunkowo niewielkie nadwyżki. Nie zmienia to fak-
tu, że eksport rolno-spożywczy odgrywa istotną rolę w całym naszym eksporcie i bi-
lansie płatniczym4, a więc jest ważnym źródłem dewiz.
Szczególnie ważny z tego punktu widzenia jest eksport rolno-spożywczy na rynki
wysoko rozwiniętych krajów kapitalistycznych. Produkty rolno-spożywcze stanowią
bowiem z górą 20% całego naszego eksportu do krajów niesocjalistycznych. Ponadto
eksportujemy pewną ilość żywych zwierząt (konie), niektóre nasiona, materiał repro-
dukcyjny, a także dziczyznę.
Do kraju przywozimy produkty pochodzenia rolniczego, przede wszystkim takie,
których nasze rolnictwo nie produkuje, jak na przykład owoce cytrusowe, bawełnę,
niektóre używki (kawa, herbata, kakao i inne). Poza tym importujemy pewne ilości
takich produktów rolnych, które co prawda w Polsce produkujemy, ale w niedosta-
tecznych ilościach. Najważniejszą pozycję stanowią tu zboża pastewne. Importujemy
też pasze wysokobiałkowe (soja, arachidy, mączka rybna i inne). Import ten jest opła-
calny, gdyż pasze te pozwalają nam zwiększyć produkcję zwierzęcą.
Ponadto przywozimy z zagranicy pewne ilości wysoko kwalifikowanych nasion,
zwierzęta zarodowe, a także niektóre maszyny i urządzenia rolnicze.
Rolnictwo daje zatrudnienie i warsztat pracy prawie co trzeciemu czynnemu
zawodowo w Polsce. Na wsi mieszka obecnie 15155 tys. osób (dane za rok 1975),
ale z rolnictwa utrzymuje się tylko 9119 tys. osób. Resztę stanowi liczna grupa wiej-
1 uewizy — zagraniczne środki płatnicze, czeki, weksle, przekazy bankowe; służą one do
regulowania płatności w handlu międzynarodowym
2 import — przywóz towarów z zagranicy, a1 także usług, myśli naukowo-technicznej
3 eksport — wywóz za granicę towarów, usług, myśli naukowo-technicznej
4 bilans płatniczy — zestawienie wszelkich wpływów i płatności kraju w zagranicznych śroef-
kach płatniczych (najczęściej za okres 1 roku)
191
sklej ludności nierolniczej, a więc ludzie, którzy mieszkaia na • .
dach pozarolniczych. y H WS1’ale pracują w zawo
Zatrudnienie w rolnictwie powoli ale , °
osób (przeważnie młodzieży wiejskiej) przechodzi dTzaięć t T“na C2^
okresie powojennym z rolnictwa do innych gałęzi gospod ki^TT W Calym
ponad 5 min osob. Wieś była i jest nadal głównym źródłem e eZl^ł
rozwijającego się szybko przemysłu i innych gałęzi gospodarkom/7 dla
sklej siły roboczej nie byłoby możliwe szybkie uprzmnyslowient0^'
Jak wynika z prognoz demograficznych*, również w przyszłości żnaćzn0*°
boczej dla rozwijającej się gospodarki rekrutować się będzie z rolnic™/ 7* ” 7
naturalny2 jest na wsi znacznie większy niż w miastach. ‘ 8<1VZ ptZyrost
>
Sposoby podnoszenia produkcji rolnej
W Polsce na jednego mieszkańca przypada 0,57 ha użytków rolnych, przy czym
wskaźnik ten zmniejsza się (częsc ziem rolniczych zajmowana jest przez rozwijający się
przemysł, pod budowę nowych osiedli mieszkaniowych, dróg, lotnisk, zbiorników
wodnych itp.). Podkreślić trzeba, że w naszym kraju nie ma nieużytków i ziem wol-
nych, które można by wziąć w użytkowanie rolnicze. Jedynym zatem sposobem zwięk-
szania produkcji rolnej jest coraz lepsze wykorzystanie istniejących zasobów ziemi,
a więc intensyfikacja rolnictwa.
Intensyfikacja rolnictwa polega na podnoszeniu wydajności ziemi i zwierząt
gospodarskich drogą zwiększania nakładów pracy żywej bądź też rzeczowych
środków produkcji, jak maszyny rolnicze, techniczne urządzenia do produkcji
rolnej, nawożenie, środki ochrony roślin, pasze, opieka weterynaryjna, budyn-
ki, materiały pędne itp. .
W związku z tym, że ilość ziemi rolniczej jest ograniczona, a zwłaszcza mało jest
w Polsce gleb dobrych (tylko 27,4% ogółu gruntów) dążymy do jak naj epszego wy-
korzystania każdego kawałka ziemi. W naszej pohtyce rolnej
że ziemia jest dobrem ogólnospołecznym i wobec tego mus, rod- P^k^
stale rosnących potrzeb całego społeczeństwa. Dążymy ę
o wykorzystania wszystkich użytków rolnych. , 6w
Głównym sposobem podnoszenia produkgr roślinnej jest wzr P
pion, 4 AM (p-nicy. iy.4. I ™”> “ “0/r
_________: iws Ł«1"> r»”“ 254 ’ ?1 “ż o“
- „ tylko . .3%. MS.
wierzchni upraw. . ,
Przyrost plonów ~lezy ^^wnego (nasion), agrotec
należ,: BaWOze“e^JcJorotam5 i szkodnikami.
? "między liczbą urodzeń i liczb, zgonbw
zaspokojenia
nego wykorzystania wsz
I
ziemiopłodów.
Od 1960 r.f
jąc w latach 1971 —
czasie
siana łąkowego — o
ieinniaków wzrosły w nl
luraków cukrowych - również o - ^'^/mniaków. co
67%. Ciągle niezadowalającyJ« P P lg% ogólneJ po-
hnika oraz
ochrona roślin p
‘ demografia — i
2 przyrost naturalny
w danym okresie na
(10)
192
ZBIORY 4 ZBÓŻ
14.8 min t
1960
16.3 min t
1970
19,6 min t
1975
1960/61
K
49 kg
1974/75
Decydujące znaczenie dla przyrostu plonów ziemiopłodów ma szybki wzrost na-
wożenia mineralnego. W rolnictwie, poza nawozami naturalnymi (obornik), sto-
suje się mineralne nawożenie azotowe, fosforowe i potasowe. Od roku 1959/60 łączne
zużycie nawozów mineralnych na 1 ha użytków rolnych wzrosło z 36,5 kg NPK (w prze-
liczeniu na czysty składnik) do 230,6 kg w roku 1974/75, czyli wzrosło prawie pięcio-
krotnie. W tym samym czasie zużycie wapna nawozowego wzrosło prawie dziesięcio-
krotnie. Stało się to możliwe dzięki stworzeniu wielkiego przemysłu nawozów azoto-
wych i znacznemu zwiększeniu krajowej produkcji nawozów fosforowych. Nawozy
potasowe w całości pochodzą z importu. Obecny poziom nawożenia mineralnego
stawia Polskę w grupie krajów wysoko rozwiniętych. Ten znaczny przyrost nawożenia
przyczynił się w decydującym stopniu do wzrostu plonów.
ZUŻYCIE NAWOZÓW SZTUCZNYCH NA 1 ha GRUNTÓW ORNYCH
Nowoczesne, intensywne rolnictwo wymaga wysokiej klasy materiału siewnego,
zczególne znaczenie mają tu badania naukowe i prace doświadczalne nad wyhodowa-
niem takich nowych odmian roślin, które byłyby wysokopienne, odpowiadałyby wa-
runkom i wymaganiom środowiska naturalnego, reagowałyby na wzrost nawożenia
mineralnego i nadawały się do mechanicznego zbioru. Wymagania w zakresie produkcji
Bąsion są więc bardzo wysokie. Podkreślić trzeba, że badania genetyczne i doświadcze-
J\,a 2 n°wymi odmianami zajmują niekiedy dziesiątki lat i są bardzo kosztowne. Na-
ady te jednak zwracają się później w przyrostach plonów. Polska hodowla roślin 13
13 - Polska wspókzam 193
15
Nawożenie obornikiem gruntów PGR Ptakowo
może się poszczycić wieloma osiągnięciami w dziedzinie nasiennictwa pszenicy, jęcz-
mienia, żyta, roślin oleistych i motylkowych, buraka cukrowego. Ciągle mamy małe
osiągnięcia w produkcji wysokiej klasy sadzeniaków ziemniaków, ale postęp w tej
dziedzinie jest bardzo trudny.
Wyhodowanie nowych odmian roślin uprawnych jest dopiero pierwszym etapem
prac. Następnie trzeba produkować nasiona tych roślin w skali masowej, dostarczać
je stale rolnikom i właściwie wykorzystywać. Szczególnie duże znaczenie ma tu po-
wiązanie odpowiednio dobranych nasion z wysokim nawożeniem mineralnym.
Istotne znaczenie dla przyrostu plonów ma stosowanie właściwej agrotechniki.
Agrotechmka to wszystkie zabiegi uprawne i pielęgnacyjne, jakie rolnik wykonuje
w całym okresie wegetacji rośliny i jej zbioru. Wymienić tu zwłaszcza należy przygo-
towanie stanowiska pod daną uprawę: orkę, siew, nawożenie (niekiedy kilkakrotne),
ewentualne nawodnienia, walkę z chwastami i szkodnikami roślin, prace pielęgnacyjne,
zbiór, podorywrki po zbiorze. Stosowanie właściwej agrotechniki, uwzględniającej
warunki środowiska i potrzeby poszczególnych upraw wymaga wiedzy specja is
tycznej.
Im bardziej intensywne jest rolnictwo, tym wyższych kwalifikacji, doświa
czenia i umiejętności wymaga się od rolnika. .
Istotną rolę w podnoszeniu fachowej wiedzy rolników spełnia służba ro na.
Wśród ważnych środków intensyfikacji produkcji rolnej wymienić trzeba rown
ochronę roślin, obejmującą walkę z chorobami i szkodnikami roślin.
194
Istnieją biologiczne i chemiczne środki ochrony roślin. W walce środkami bio-
logicznymi wykorzystuje się fakt, że wszystkie organizmy żywe mają w przyrodzie
swoich antagonistów, wobec czego człowiek może częściowo regulować proces nisz-
czenia tych źródeł chorób, które są dla roślin groźne. Przy produkcji wysoko intensyw-
nej zagrożenie upraw jednakże bardzo szybko wzrasta, w związku z czym środki walki
biologicznej często nie są wystarczające. Wówczas stosuje się różne środki chemiczne
bardzo skutecznę zwłaszcza przy pojawianiu się masowych chorób lub też szkodników
roślin (np. stonka ziemniaczana). Stosowanie chemicznych środków ochrony roślin
wymaga również dużej wiedzy, szczególnie w zakresie terminów zwalczania szkodni-
ków, doboru środków i wyboru sposobów ich stosowania. Podkreślić tu jednak trzeba,
że środki chemiczne powinny być stosowane tylko w rzeczywiście niezbędnych iloś-
ciach.
Stosowanie środków chemicznych ma znaczenie zwłaszcza w sadownictwie i ogrod-
nictwie. Są to formy rolnictwa wysoko intensywnego i wobec tego są szczególnie nara-
żone na zaatakowanie przez szkodniki. Właściwa ochrona sadów przed szkodnikami
podnosi plon drzew owocowych niekiedy o 30— 50%.
Żniwa w PGR w Smykowie koło Ostródy
570 kg
Hl/Ih
500 kg
POLSKA
480 kg
OWIĆ
Hodowla bydła w PGR w Marklowicach
PRODUKCJA mleka NA 1 MIESZKAŃCA W 1975
ność zwierząt gospodarskich to przyrost ich wagi
jak w przypadku krów — i
i (przyrost mięsa)
ich wydajność mleczna. Ważnym miernikiem jest
można nic tylko
, a więc efektywność
Podstawowym kierunkiem intensyfikacji produkcji zwierzęcej jest właśnie
ości zużycia pasz. Składa się------------------- z
właściwości genetyczne zwierzęcia, rodzaj paszy, sposoby karmienia, warun -i
ieniczne, w jakich przebywają zwierzęta, opieka weterynaryjna i wiele mnyc
Dla zwięks
zwierząt oraz podnoszenie ich wydaj
W latach 1960—1975 pogłowie i
z górą 13 min sztuk (w tym 6146 tys. krów). Pogł
czasie o 67%, osiągając bardzo wysoki poziom 21,3 min sztuk. Pogł
znacznie spadło (o 15%), ale w styczniu 1975 r. podjęto ważne
w sprawie chowu owiec (podwyżka
głowią. Liczba koni w Polsce powoli spada (
zuzycia pasz
poprawa efektywn
ności
zooh _
Działanie może tu być skuteczne tylko
Ważne znaczenie dla podnoszenia
nia zwierząt. Każde zwierzę, w
cyjności potrzebuje inną ilość paszy
białko, węglowodany). Jeśli otrzyma
zenia produkcji zwierzęcej szczególne znaczenie ma
ności i produkcyjności.
bydła wzrosło w Polsce o 52%, osiągając poziom
owić trzody chlewnej wzrosło w tym
Owie owiec nic-
decyzje ekonomiczne
cen skupu) dla spowodowania wzrostu po-
omawianym okresie zmniejszyła się
o 20%), co jest efektem zamierzonym (koń wypierany jest z rolnictwa przez mechani-
zację). Przyrost pogło
pasz roślinnych rosnąć
nosi się produkcyjność zwierząt, a to wymaga odpowiednio większej ilości pasz
Produkcyj
lub też —
tu ilość mięsa, mleka lub innych produktów zwierzęcych, jaką uzyskać
od jednego zwierzęcia, ale także z jednostki zużywanej paszy
jakich przebywają zwierzęta, opieka weterynaryjna i wiele mnych
> wtedy, kiedy jest wielokierunkowe.
produkcji zwierzęcej ma racjonalizacja żywię
zależności od kierunku chowu, wieku i pro u
, o ściśle określonym składzie biologicznym (np
i ono zbyt mało któregoś z tych składników, przy
iiiiiiiiHii
iUUHh
stw
CIĄGNIK PRZELICZENIOWY 0 MOCY 15 KM
POWIERZCHNIA GRUNTÓW ORNYCH NA
207 ha
1975
1960
wzrosnąć wydajność
wymaga znacznego zwięk-
rolmctwo, a zwłaszcza na mechanizację podstawo-
zatrudmonych w produkcji rolniczej
rolnictwo będzie musiało - ’ ’ ' • • - J
wyżywienia na
stanu
i tam produkcję.
półdzielnic kółek rolniczych poza działalnością go-
w szerzeniu oświaty rolniczej i podnoszeniu za-
towany jest przez państwowe przedsiębiorstwa
dzielnie produkcyjne, kółka rolnicze i s
państwowy
rosty jego wagi czy też mleczności (w przypadku krów) będą niskie 1 a
mu zbyt dużo składników odżywczych, zostaną one zmarnowane W tu
odgrywa racjonowame dawek paszowych, opracowywanie odnowi Vatcn’
żywienia zwierząt i powszechne stosowanie tych wskazówek orz ,"C, ,s>'stc,nów
do zrobienia w tym zakresie ma służba rolna. P CZ roln|ków. WiJ-
Głównym kierunkiem i sposobem podnoszę
wzrost nakładów na rolnictwo oraz ich racjonalu
Wzrost produkcji rolnej jest sprawą technicznie i
oraz kosztowną. Ważne przy tym jest, żc rolnictwo musi produkow
przy zmniejszeniu się liczby osób ’ *
że do 1990
trzeba dla
do połowy
Unowocześnienie produkcji i techniczna
ściśle z jego rekonstrukcją społeczną, zmierzającą v
nictwa socjalistycznego. Oczywiście, zadanie to nic
Jest to długotrwały proces, wymagający
jak i pracy organizacyjnej.
bardzo trudną
ać coraz to więcej
i , . < J- Przewiduje się
zwiększyć swoją produkcję o 60% (tylc bc<b,ć
nam trzeba dla wyżywienia narodu) przy jednoczesnym spadku zatrudnienia w m
mctwie do połowy stanu obecnego. Znaczy to, że będzie nmsiala
pracy tych, którzy w rolnictwie zostaną. Jest to możliwe, ale
szenia nakładów inwestycyjnych na i
wych procesów wytwórczych. Pracę ludzi zastąpić muszą maszyny i nowoczesne
urządzenia rolnicze. Mechanizacja me może być jednak racjonalna przy obecnej
strukturze naszego rolnictwa. W małych gospodarstwach, które mają swoje pola upraw-
ne w kilku kawałkach (szachownica gruntów) mechanizacja produkcji nie jest technicz-
nie możliwa. Dlatego też konieczna będzie zmiana obecnej struktury agrarnej,
zwiększenie obszaru gospodarstw rolnych i likwidacja istniejącego rozdrobnienia go-
spodarstw chłopskich.
Formy zrzeszeń rolniczych
Rolnictwo polskie charakteryzuje się skomplikowaną strukturą społeczno-ekono-
miczną; jest to i
darka chłopska. Mamy w
skich, które zajmują 72,6% ogólnej ilości użytków rolnych, dają 80% produkcji gło-
wa. Sektor socjalistyczny reprezen-
gospodarki rolnej, rolnicze spół-
półdzielnie kółek rolniczych. Sektor
r rolnictwie (państwowe przedsiębiorstwa gospodarki rolnej) zajmuje
w rolnych, daje 16,9% produkcji globalnej i 19,8% produkcji towaro-
wej. Rolnicze spółdzielnie produkcyjne (jest ich obecnie 1216) zajmują l,7%użytków
rolnych, dają 2,2% produkcji globalnej rolnictwa i 3,1% produkcji towarowej. Kółka
rolnicze (jest ich 35,5 tys.) i spółdzielnie kółek rolniczych (jest ich 890) zajmują tylko
1,3% użytków rolnych i prowadzą głównie działalność usługową dla gospodar
widualnych.
Najbardziej powszechną formą zrzeszeń rolniczych są kółka rolnicze. Są one ma-
sową, społeczno-zawodową organizacją rolników indywidualnych. Tradycje kółek
rolniczych sięgają w Polsce jeszcze okresu międzywojennego. Wówczas zajmowały się
one głównie szerzeniem oświaty rolniczej. W obecnej ich formie zostały reaktywowane
(przywrócono ich działalność) w roku 1959. Istnieją prawie we wszystkich wsiach.
Reaktywowanie kółek rolniczych zbiegło się z utworzeniem Funduszu Rozwoju
Rolnictwa. Fundusz ten powstaje z części podatku gruntowego. Nie jest on jednak od-
prowadzany do skarbu państwa, lecz pozostaje we wsi i przeznaczony jest w około 75%
na zakup maszyn rolniczych (reszta przeznaczona jest na inne cele inwestycyjne danej
wsi). Maszyny te stanowią własność kółka rolniczego, a więc są formą własności społecz-
nej. Kółko świadczy rolnikom usługi mechanizacyjnc odpłatnie lub częściowo odpłat-
nie. Do ważniejszych usług należą: orka, siew, koszenie i zbiór ziemiopłodów, wykopki
ziemniaków i buraków cukrowych, wysiew nawozów mineralnych, transport.
Niektóre kółka mają również własne brygady budowlane i świadczą rolnikom usługi
w tym zakresie.
W ostatnich latach przystąpiono do organizowania spółdzielni kółek rolniczych
(SKR), które swoim zasięgiem działania obejmują gminę. Członkami spółdzielni są
kółka rolnicze, a sama SKR ma formę przedsiębiorstwa.
Spółdzielniom kółek rolniczych wyznaczono trzy główne zadania:
— świadczenie rolnikom usług specjalistycznych przy użyciu ciężkiego sprzętu rol-
niczego (w SKR zgrupowano np. kombajny, ciężkie traktory, specjalistyczny sprzęt
do wykonywania zabiegów chemicznej ochrony roślin i sadów, samochody ciężarowe
i inne);
— świadczenie usług budowlanych z wykorzystaniem gminnych baz i brygad
remontowo-budowlanych;
— zagospodarowywanie części gruntów przekazywanych przez rolników państwu
za rentę.
W tym celu SKR tworzą własne gospodarstwa rolne i organizują tam produkcję.
Kółka rolnicze i sj_
spodarczą — współdziałają
rol”il0"’ “kż' ™ ™ — f-r
Kółka rolnicze współdziałają aktywnie w organizacji różnorodnych form koope-
racji (współpracy) produkcyjnej między rolnikami (tzw. proste formy kooperacji) oraz
między zespołami rolników a jednostkami gospodarki uspołecznionej.
W ostatnich latach (szczególnie po roku 1970) rozwija się w Polsce ruch prostej
kooperacji w rolnictwie. Wydano przepisy prawne, które pozwalają rolnikom tworzyć
zespoły prowadzące wspólnie określoną produkcję, przy czym ziemia pozostaje
nadal ich własnością prywatną. Najwięcej mamy obecnie zespołów prowadzących
wspólnie chów świń, młodego bydła rzeźnego, drobiu, owiec, a także zajmujących się
wspólnie produkcją zbóż i niektórych upraw przemysłowych. Pomyślnie rozwijają się
tzw. sady zblokowane1. Inną formę kooperacji stanowią zespoły wspólnego użytko-
wania maszyn rolniczych, zakupywanych przez co najmniej trzech rolników.
Wszystkie wymienione tu zrzeszenia wytwórców spełniają dwie ważne funkcje:
— sprzyjają wzrostowi produkcji i są dobrą drogą obniżki jej kosztów,
— popularyzują wśród rolników formy wspólnego gospodarowania i przygoto-
wują warunki do tworzenia wielkich przedsiębiorstw socjalistycznych (spółdzielczych
lub państwowo-spółdzielczych).
Poza formami prostej kooperacji produkcyjnej działają na wsi różnorodne związki
i zrzeszenia branżowe, jak na przykład spółdzielczość mleczarska, spółdzielczość
owocowo-warzywna, związki plantatorów roślin okopowych, spółdzielczość oszczęd-
nościowo-pożyczkowa i wiele innych. Ich zadaniem jest kontraktowanie produkcji
u rolników, zaopatrywanie ich w niezbędne środki produkcji, odbiór wytworzonych
produktów, udzielanie fachowego instruktażu, szkolenie kadr spegalistów i programo-
wanie rozwoju danej branży. Związki i zrzeszenia branżowe dysponują własną służbą,
a także współdziałają ściśle z terenową służbą rolną w dziedzinie aktywizacji i intensyfi-
kacji produkcji rolniczej. .
Na wsi działa powszechna, zintegrowana spółdzielczość zaopatrzenia i zbytu.
Najniższą jej komórką organizacyjną są gminne spółdzielnie „Samopomoc Chłopska .
Głównym ich zadaniem jest handlowa obsługa wsi, a zwłaszcza zaopatrywanie rolmkow
w środki produkcji i produkty konsumpcyjne (żywnościowe i nieźywnościowe),
a także skup produktów rolnych. Spółdzielczość zaopatrzenia i zbytu zajmuje się rów-
nież wytwarzaniem niektórych produktów i świadczeniem ludności wiejskiej wic u
usług konsumpcyjnych.
Oświata rolnicza
System oświaty rolniczej obejmuje zawodowe ^“‘“^/^“^nichszkól
i wyższe) oraz oświatę pozaszkolny W roku szkolnym 975 ^6do
rolniczych uczęszczało 177 tys. uczniów, a ukończyło je 93 tys. ^olwen^ .
nich latach rolnictwo otrzymuje corocznie około 50 tys. tech" , aw7aka-
ności Wyższe szkoły rolnicze opuszcza corocznie około 6 tys. abso'*cnt ’ w roL
demiach rolniczych stud.uje około 38 tys. studentów. Warto zaznaczyć, ze pracę
201
200
Technikum Rolniczo-Łąkarskie w Radoryżu
nictwie podejmują także absolwenci uczelni ekonomicznych, politechnik i uniwersy-
tetów. Część absolwentów uczelni rolniczych znajduje jednak zatrudnienie poza rol-
nictwem. Specjalistyczne szkolnictwo średnie i wyższe jest, oczywiście, główną drogą
pozyskiwania fachowców. W tym zakresie potrzeby są ogromne. Kadra inżynieryjno-
-techniczna i innych specjalistów zatrudnionych w rolnictwie (bezpośrednio w produkcji
rolnej i w organizacjach oraz instytucjach obsługujących rolnictwo) jest bardzo mała.
Na 1000 osób pełnozatrudnionych w rolnictwie przypada obecnie tylko 41 osób z wy-
kształceniem wyższym, średnim lub zasadniczym (w rolnictwie uspołecznionym wskaź-
nik ten wynosi 150 osób, podczas gdy w przemyśle — 428 osób).
Ogromne znaczenie dla rozwoju i modernizacji rolnictwa, zwłaszcza chłopskiego,
ma oświata pozaszkolna. Szerzeniem oświaty rolniczej i podnoszeniem poziomu
fachowej wiedzy rolników zajmuje się w Polsce wiele organizacji, a w szczególności
tzw. terenowa służba rolna, czyli agronomowie, zootechnicy, melioranci i inni specja-
liści pracujący na wsi bezpośrednio z rolnikami. Formy ich działania są różne, na przy-
kład doradztwo, przeprowadzanie różnorodnych kursów. Kształceniem rolników zajmu-
ją się też kółka rolnicze, koła gospodyń wiejskich, branżowe związki plantatorów i pro-
ducentów, spółdzielnie branżowe, organizacje młodzieżowe oraz instytucje i organiza-
cje społeczne działające na wsi.
— o 80%. Produkcja żywca
oraz
202
handel produktami żywnościowymi.
te wsz
dukcji (maszyny i narz
roślin, materi
Przedłużeniem procesu pro
Kierunki rozwoju rolnictwa. Program żywnościowy
, Produkcja rol,licza ma wzros^ć o około 60% w stosunku do poziomu
z roku 1974 Z dokumentów państwowych wynika, że spożycie mięsa i jego przctwo-
Ś£W w Przcllcz<?lu "a Jedneg° mieszkańca powinno wzrosnęć z 62,1 kg w roku 1973 do
masła — z 6,7 kg do 10 kg, tłuszczów roślinnych
kg do 49 kg, owoców z —
niełatwe. Ze zmian s
Do roku 1990 produkcja rolnicza ma wzrosnąć o około 60% w stosunku do nozinn.,,
, że spożycie mięsa i jego przctwo-
z 263 1 do 340 1, jaj - z 200 szt. do 270 szt.,
. 1 z ~7,2 kg do 8,5 kg, cukru—z 42
34 kg do 80 kg, warzyw - z 96 kg do 145 kg. Są to zadania
truktury konsumpcji wynika, że szczególnie szybko będzie musiała
rosnąć produkcja zwierzęca oraz produkcja owoców i warzyw. Popyt na ce artykuły
rośnie najszybciej. Zwiększenie produkcji zwierzęcej stanie się możliwe, gdy osiągniemy
duży przyrost pasz potrzebnych do wyprodukowania pożądanej ilości mięsa, mleka,
jaj itp. Przewiduje się, że w stosunku do roku 1973 pogłowie bydła wzrośnie do roku
1990 o około 38%, trzody chlewnej — o 36%, owiec
ogółem wzrośnie w tym czasie o 98%, mleka — o 58%, jaj zaś - o 61%.
Osiągnięcie tych przyrostów będzie wymagało rozwinięcia budownictwa inwen-
tarskiego i stworzenia wielu nowych stanowisk dla zwierząt, zarówno w indywidual-
nych gospodarstwach chłopskich, jak i w sektorze socjalistycznym. Coraz szerzej stoso-
wać będziemy przemysłowe metody produkcji drobiu (broilerów), młodego bydła
rzeźnego i trzody chlewnej. Jednocześnie intensyfikowane będą prace nad wyhodowa-
niem nowych, wysoko produktywnych ras zwierząt. Z chowu eliminować się będzie
sztuki bezrasowe i nisko produktywne, wprowadzając na ich miejsce zwierzęta o wyso-
kich walorach hodowlanych. Ważnym kierunkiem zwiększania produkcji zwierzęcej
będzie racjonalizacja żywienia zwierząt, z wykorzystaniem zdobyczy nauki rolniczej
w tym zakresie.
Przyjętei realizowane zasady polityki rolnej zmierzają do wszechstronnego
nowocześnienia rolnictwa, nasycenia go najnowszą techniką i uczynienia
pracy rolnika lżejszą.
Rolnictwo jest tylko jednym ogniwem w społecznym procesie produkcji żywności,
choć ciągle jest to ogniwo najważniejsze. Rolnictwo nasze wiąze się coraz ścisłej z in-
nymi gałęziami gospodarki narodowej i wobec tego jest od nich coraz to bardziej za-
leznw procesie produkcji żywności uczestniczy nie tylko rolnictwo, ale także
ystkie przemysły, które wytwarzają niezbędne dla rolnictwa środki pro-
__________________________ędzia rolnicze, nawozy mineralne, środki ochrony
iały budowlane, źródła energii, środki transportowe itp).
dukcii rolniczej jest przetwórstwo surowców rolniczych
na gotowe produkty żywnościowe. Ważnym zatem ogniwem Proces“
żywności jest przemysł spożywczy Dla sprawnego
zi je obsługujących niezbędne są określone usługi y kompleksem go-
Ws7vstkie te ogniwa tworzą jeden organizm gospoda y, y
™Xk ^ościowej. Kompleks ten obejmuje następujące ogniwa
P _ wyrwanie środków produkcji niezbędnych do produkcji żywno ,
— rolnictwo,
— przemysł spożywczy,
W związku z tym, że te działy i gałęzie tworzą jeden organizm, muszą być jednoli-
cie programowane i świadomie kształtowane. Niedorozwój któregokolwiek z ogniw
może spowodować straty na innych odcinkach i niewykonanie całego planu produkcji
żywności. Sprawy rozwoju kompleksu gospodarki żywnościowej były przedmiotem
obrad XV Plenum KC PZPR (październik 1974 r.). Stały się one także przedmiotem
uchwały Sejmu z listopada 1974 r. Im też — w najszerszym sensie — poświęcone były
obrady IV Plenum KC PZPR (wrzesień 1976 r.). Są to pierwsze w naszym kraju
dokumenty, które kompleksowo (całościowo) rozpatrują sprawy produkcji żywności
i tworzą warunki materialne niezbędne dla rozwoju kompleksu żywnościowego w
długiej perspektywie.
Realizacja zadań produkcyjnych przez rolnictwo oznacza również stopniowe roz-
wiązanie problemów socjalnych wsi. Dąży się do tego, aby praca i zawód rolnika stały
się atrakcyjne, zwłaszcza dla młodego pokolenia, aby warunki życia na wsi zbliżyły się
do warunków, jakie istnieją w mieście i aby ludność wiejska mogła w pełni korzystać
ze skarbnicy ogólnonarodowej kultury. Państwo tworzy materialne i organizacyjne
warunki niezbędne dla urzeczywistnienia tych celów.
Wzrost produkcji, techniczna rekonstrukcja rolnictwa i zadośćuczynienie życiowym
aspiracjom (dążeniom) ludności wiejskiej nierozerwalnie związane są z socjalistyczną
przebudową rolnictwa. Ogólny kierunek i cel przekształceń polskiego rolnictwa
określone są przez socjalistyczny charakter ustroju. Celem tym jest przekształcenie drob-
notowarowej gospodarki chłopskiej w wielkoobszarową gospodarkę socjalistyczną.
Socjalizację rolnictwa w naszym kraju pojmujemy nie jako jednorazowy akt, ale
jako proces. Przygotowujemy powoli, ale systematycznie przesłanki do uspołecznienia
ziemi i innych środków produkcji (np. proste formy kooperacji w rolnictwie, tworzenie
materialno-technicznej bazy nowoczesnego rolnictwa). Nasza polityka rolna stoi kon-
sekwentnie na stanowisku łączenia przemian ustrojowych ze stałym wzrostem produkcji
rolniczej. Żadnego z tych ważnych zadań nie wolno zaniedbać. Przeobrażenia ustroju
rolnego nie mogą być oderwane od wysiłku w zakresie wzrostu produkcji rolniczej,
postęp społeczny wsi może się bowiem odbywać jedynie na podstawie jej rozwoju
gospodarczego. Kojarzenie zadań w dziedzinie przebudowy ustroju rolnego
z zadaniami w dziedzinie wzrostu produkcji jest naczelną zasadą polityki rolnej
PZPR.
Dla kierunków i metod przebudowy ustroju rolnego istotne znaczenie ma to, że
duża grupa indywidualnych rolników osiągnęła wiek emerytalny i nie ma następców.
Ocenia się, że w tej sytuacji jest około 30% ogólnej liczby gospodarstw chłop-
skich. Ziemia i inne środki produkcji w tych gospodarstwach wykorzystywane są źle
i nie przynoszą społeczeństwu oczekiwanych przyrostów produkcji. Zostały stworzone
warunki, które umożliwiają tym rolnikom przekazanie ziemi na własność państwa za
dożywotnią rentę, zapewniającą im dostatni byt. Ziemię przejmowaną od chłopów
zagospodarowują gospodarstwa państwowe, spółdzielnie produkcyjne lub kółka
rolnicze. Jeśli jednak takich możliwości nie ma, ziemia ta przekazywana jest przo-
dującym rolnikom, którzy zobowiązują się wykorzystywać ją intensywnie.
Wielką rolę w kształtowaniu warunków pracy i życia rolników odegra system za-
opatrzenia emerytalnego rolników (patrz: Zabezpieczenie społeczne w PRL).
1
Leśnictwo w Polsce
Ld"ICtWO f° d2‘ał fosPodarki zwiany z wykorzystaniem zasobów leśnych
J g znaczenie w gospodarce narodowej Polski określa się nie tylko udziałem w^a’
!™^lcnlu (około 1.4/o) oraz udziałem w tworzeniu dochodu narodowego (około
e P^^e wszystkim w trudno wymiernych korzyściach pozaprodukcyjnych
Las spełń,, bowem wielorakie funkcje, które zwyklo się klasyfikować w dwie —
produkcyjne i pozaprodukcyjne, czyli ochronne. °
. Dla wielu ludzi las jest źródłem odnowy sił i radości
Stan zalesienia
204
W czasach przedhistorycznych niemal cały obszar Z nią
zaledwie 20,8% powierzchni ogolnej kraju.
Produkcyjna funkcja lasu polega na produkcji drewna oraz użytków ubocznych,
takich jak żywica, kora garbarska, igliwie, grzyby, owoce, zioła lecznicze, zwierzyna
łowna i inne. Drewno, które stanowi najważniejszy produkt lasu, wykorzystywane jest
przede wszystkim w przemyśle celulozowo-papierniczym, tartacznictwic oraz w prze-
myśle płytowym.
Coraz większego znaczenia nabierają obecnie funkcje pozaprodukcyjne lasu.
Obejmują one korzystny wpływ lasu na gleby, klimat, gospodarkę wodną oraz zdro-
wotność i odnowę sił człowieka. Lasy mają duże znaczenie dla gospodarki rolnej.
Tereny leśne, wśród których leżą uprawne pola, chronią glebę przed spłukiwaniem
(erozją) i wywiewaniem, przed jej nadmiernym oziębieniem w czasie zimy i wy-
sychaniem w Jecie. Las sprzyja gromadzeniu się śniegu na polach i zabezpiecza
oziminy przed wymarzaniem. Jest regulatorem odpływu wody i chroni przed
powodziami. Ściółka leśna wchłania znaczne ilości wody i następnie oddajc je
stopniowo strumieniom zasilającym rzeki. Śnieg w lasach taję wolno, a wo-
da roztopowa łatwiej wsiąka w glebę, która w lesie płycej zamarza niż na otwartej
przestrzeni. Las wpływa dodatnio na klimat poprzez zwiększenie wilgotności po-
wietrza, łagodzenie prędkości wiatru oraz regulowanie zawartości tlenu i dwutlenku
węgla w powietrzu. Las spełnia rolę filtra powietrza zanieczyszczonego przcz prze-
mysł i transport. W tym zakresie większe znaczenie ma las liściasty, jako bardziej od-
porny na zanieczyszczenia atmosfery. Drzewa liściaste stanowią główny składnik leś-
nych pasów ochronnych tworzonych obecnie wokół zakładów przemysłowych i więk-
szych miast.
Las spełnia ponadto funkc
dliskiem ptactwa i zwierzyny
W wyniku reformy rolnej około 82% lasów przeszło na własność państwa, a reszta
(18%) pozostał’ w rękach indywidualnych chłopów, przeważnie w postaci silnie roz-
drobnionych i nisko produkcyjnych lasów śródpolnych.
Upaństwowienie większych powierzchni leśnych umożliwiło prowadzenie racjo-
nalnej gospodarki leśnej. Dzięki odnowieniom i zalesieniem wzrosła powierzchnia leś-
na i w 1976 r. wynosiła 27,4% obszaru Polski. Nie dorównujemy jednak pod tym wzglę-
dem krajom sąsiednim. W Czechosłowacji lasy stanowią 34,8%, w Związku Ra-
dzieckim - 33,3%, a tylko w NRD występuje podobny jak u nas odsetek powierzchni
leśnej.
Znaczne różnice występują w zalesieniu poszczególnych części Polski. Na obsza-
rach o bardzo słabych glebach oraz w górach lasy zajmują do 50% powierzchni. Nie-
wiele lasów pozostało na nizinach środkowopolskich, gdzie bardzo wcześnie rozpoczęto
ich karczowanie i zajmowanie ziemi dla rolnictwa. W wielu gminach tej części Polski
lasy zajmują nawet poniżej 10% powierzchni.
Z rozległych niegdyś puszcz leśnych zachowały się do dzisiaj tylko niewielkie ich
fragmenty. Noszą one tradycyjną nazwę puszcz, chociaż w obecnych ich rozmiarach
trudno dopatrywać się uzasadnienia dla tej nazwy. Większość puszcz ostała się na ob-
szarach o bardzo złych, przeważnie silnie piaszczystych glebach. Do tej grupy należą:
Puszcza Sandomierska, Solska, Niepołomicka, Kampinoska, Kurpiowska, Piska, Au-
gustowska, Notecka, Bory Dolnośląskie i Bory Tucholskie. Na trudno dostępnych
terenach górskich pozostały Lasy Karpackie i Puszcza Jodłowa w Górach Świętokrzy-
skich. Jedynie Puszcza Białowieska zachowała się na dobrych i średnich glebach, w re-
jonie o małej gęstości zaludnienia.
W miarę eksploatacji lasu nie tylko zmniejszał się jego obszar, ale także zmieniał
się skład gatunkowy. Najczęściej były to zmiany niekorzystne. Polegały one na zastę-
powaniu naturalnego składu lasów mieszanych i liściastych przez jeden gatunek drzew,
przeważnie iglastych. W okresie gospodarki kapitalistycznej zabiegano o szybkie uzy-
skiwanie korzyści finansowych z lasu, a właśnie las iglasty odznacza się szybszym przy-
rostem. Spowodowało to zakłócenie równowagi biologicznej lasu i w konsekwencji
zmniejszenie jego odporności na choroby i szkodniki. Do dzisiaj jeszcze leśnictwo na-
sze odczuwa skutki tej krótkowzrocznej polityki z dawnych lat.
W lasach Polski przeważają drzewa iglaste (81,5% drzewostanu). Wśród nich do-
minuje sosna tworząca często zwarte kompleksy leśne, zwane borami. W górach sosna
ustępuje świerkom i jodłom. Do jednolitego składu tych lasów obecnie wprowadza się
często niektóre gatunki drzew liściastych.
Drzewa liściaste, tworzące zazwyczaj lasy mieszane, stanowią zaledwie 18,5% kra-
jowego drzewostanu. Są to wysoko cenione, zwłaszcza w przemyśle meblarskim, dęby
i buki oraz inne gatunki rosnące głównie w zachodniej i południowej części Polski.
Ze względu na niedawne zalesienie w lasach polskich dominują młode drzewa, co
nie jest korzystne z punktu widzenia gospodarczego. Pozyskanie drewna z naszych lasów
nic jest zbyt duże. W 1976 r. wynosiło 21,6 min m8 drewna (grubizny). Na jednego
mieszkańca przypada więc 0,6 m3 drewna rocznie, co jest równe zaledwie średniej
światowej. Za mało (zaledwie 14%) mamy drzew nadających się do wyrębu, to jest
drzew starszych klas wiekowych, liczących co najmniej 80 lat. Niedobór drewna zmu-
sza do oszczędności. Zmniejsza się więc odpady, wykorzystuje je jako surowiec (np.
wiórv i trociny). W miarę możliwości stosuje się materiały zastępcze. Ogromne znacze-
205
Białowieski
Wielk
Tatrzański
£
£
przemydowej. Tereny podmokłe
c za-
me w tej sytuacji maj, zalesienia, zwłaszcza obszarów o bardzo słabych eleforh 1 l
renówodzyskanych po eksploatacji górniczej czy przemyt^^^
lub zabagmone zalesu się szybko rosnącymi gatunkami olchy lub topoli CorLzm
^3ia S‘ę Oki° ° 11O.^S; n*eurodzaJnych gnmtów, pastwisk lub meużytków W ak
d ma t3kŹe szkolna. Pełna.eksploatacjanaszychmt
dych obecne lasów będzie możliwa dopiero za kilkadziesiąt lat. Bieżące potrzeby
gospodarki zaspokajane są dzięki racjonalnemu wyrębowi istniejących starszych częśd
asu, występujących zwykle w obszarach trudno dostępnych, oraz importowi. Znaczne
ilość tarccy sprowadzamy z ZSRR, a produkty pochodzenia drzewnego, takie jak
celuloza i papier — ze Szwecji i Finlandii.
iero za kilkadziesiąt lat. Bieżące potrzeby
Ochrona lasów
Tereny leśne w Polsce, podobnie jak rolnicze, podlegają ochronie prawnej.
Rozporządzenie Rady Ministrów z grudnia 1971 r. wprowadza ograniczenia przy
przejmowaniu gruntów rolnych i leśnych na cele nierolnicze i nieleśne oraz ustala
bardzo wysokie ceny wykupu terenów leśnych.
W Polsce wprowadzono także rejonizację intensywnego rozwoju gospodarki leśnej
oraz ochronnych obszarów leśnych. Obejmuje ona wymienione uprzednio puszcze leś-
ne oraz wszystkie większe kompleksy lasów.
Niektóre fragmenty lasu wydzielono jako parki narodowe lub rezerwaty w celu
zachowania w stanie naturalnym resztek pierwotnej przyrody.
W parkach narodowych ochronie podlegają wszystkie gatunki roślin i zwie-
rząt, a także skały, powietrze i woda. W rezerwatach natomiast chroni się zwy-
kle jeden gatunek roślin lub zwierząt wraz z naturalnym jego siedliskiem.
Rezerwat może być utworzony także dla ochrony osobliwych elementów przy-
rody nieożywionej (np. skałki „Prządki ”, „Skamieniałe Miasto , „Labirynt ). Czę-
sto w parkach narodowych wydziela się rezerwaty ścisłe (np. rezerwat żubrów w Pusz-
czy Białowieskiej lub modrzewi — w Puszczy Jodłowej). W Polsce utworzono po
wojnie 13 parków narodowych i ponad 630 rezerwatów (rys. s. 207). Najstarszy park
Tatrzański powstał w 1954 r., najmłodszy - Roztoczański - w dwadzieścia lat później.
Kilka tysięcy pojedynczych drzew lub grup drzew bardzo starych lub o wyjątkowych
rozmiarach uznano za pomniki przyrody. Podlegają one rówmeż ochroryoe PrawneL
Powierzchnia parków narodowych i rezerwatów, stanowiąca około 0,4 /? obszaru
Polski, nie jest wystarczająca dla potrzeb wypoczynku i rekreacji, toteż proje tuje się
utworzenie nowych form ochrony środowiska naturalnego. Będą to parki krajobra-
zowe oraz tzw. strefy chronionego krajobrazu, które łącznie zajmowaćJ^ą°££
16% powierzchni kraju. Powstaną one na obszarach o wybitnych walorach p y
niczych dla turystyki pieszej i wodnej oraz innych form wypoczynku
Szeroko pojęta ochrona przyrody me może ograniczać się ty o P
do^h czy^wydzielonych s^ef, lecz wymaga poszanowania> przez ^ej
rośliny i każdego gatunku zw.erząt we wszystkich m.ejscach gdzie go on^
^wXZ-«ch nieurodzajnych, meużyt-
kach oraz terenach osiedlowych i przyfabrycznych.
ni
206
207
Woliński
Karkonoski
Słowiński
Kampinoski
Ojcowski
PARKI NARODOWE
□ 500 ha
REZERWATY
| leśne ( powyżej 20 ha)
roślinne
V zwierzyny
_a_ skalne i krajobrazowe
O różnorodne
Parki narodowe i rezerwaty w Polsce
Zadania gospodarki leśnej
Najbliższe zadania i perspektywy rozwoju gospodarki leśnej w Polsce określone
zostały w uchwałach VI i VII Zjazdu PZPR. Do najpilniejszych spośród tych zadań
należą:
— podnoszenie produkcyjności lasów poprzez nawożenie gleb i melioracje, szersze
stosowanie środków ochronnych, wprowadzanie upraw drzew szybko rosnących oraz
modernizowanie techniki i organizacji prac leśnych;
— włączenie do użytkowania lasów trudno dostępnych oraz zwiększenie produkcyj-
ności lasów chłopskich;
— dalszy rozwój przemysłu drzewnego i pełniejsze wykorzystanie surowców leś-
nych.
.cra.i -;w-; * **
Charakter potrzeb
i
i
*
Spożycie i handel w PRL
się w mowie potocznej doslow
ntcznym słowo to ma znaczenie
Pojęcie spożycia
Przcz spożycie, czyli konsumpcję, zwykle rozumie si
me spożywanie żywności i napojów. W sensie ekonomi^lylu slowo tn
szersze. Obejmuje rowmcz używanie rzeczy trwałych (np ubrania °l Znaczcni'
telew.zora, samochodu). Konsumpcją jest także korzystanie z us uTna prz^ki .5 '
rza, fryzjera, kole, żelaznych, nauczyc.ela w szkole czy też z imprez ar’tysS h
Z ekonomicznego punktu widzenia konsumpcja jest wszellL L, i ’
warne, to jest używanie i zużywanie dóbr materialnych i uslug w edu^
kojenia materialnych i duchowych potrzeb ludzkich indywidualnych i
nospołecznych. 7 801'
Tak szeroko pojęta konsumpcja dzieli się na konsumpcję produkcyjną i komumpcic
nieprodukcyjną, czyli właściwą. Przez konsumpcję produkcyjną rozumie się zużycie
narzędzi, surowców i materiałów w procesie wytwarzania dóbr i usług. Konsumpcja
nieprodukcyjna obejmuje konsumpcję osobistą, to jest dokonywaną bezpośrednio
przez członków społeczeństwa oraz zużywanie dóbr i usług na utrzymanie instytucji
działających w interesie całego społeczeństwa, ale poza sferą produkcji materialnej (np.
administracji państwowej, sądów, wojska). W dalszych rozważaniach terminu „kon-
sumpcja” używa się w znaczeniu: spożycie osobiste, ale w jego szerokim ekonomicznym
znaczeniu.
Zarówno poszczególni ludzie, jak i cale społeczeństwo podejmują działalność go-
pęia. Produkcja ma więc sens tylko wtedy, y P
konsumpcji; bez niej byłaby bezcelowa
Potrzeby ludzkie są bardzo różnorodne: bjó troskę o zdrow e
- materialne - obejmujące wyżywienie, nue zk: odpoczynku,
i rozwój kultury fizycznej, korzystanie z „ansporM więc wyksztaken.e,
_ duchowe - obejmujące rozwoj oso polityczno-społeczny.
rozwój kulturalno-estetyczny, życ.e rodzmne, rozwoj p
wości twórczego działania.
Dla celów analizy i prograir
Istnieją następujące grupy potrzel
— żywność,
— napoje alkoholowe,
tykuły nieżywnościowe
dpowiednic grupy-
pokajającego je spożycia:
, MW-rvchwyróżnias.ę:wyroby'y'o"iO-
i usługi, wśród których wyr
we. odzież i obuwie, urządzenie i utrzymanie mieszkania, opał, energię elektryczna
i cieplną, higienę osobistą, ochronę zdrowia i opiekę społeczną, kulturę, oświatę, sport
turystykę i wypoczynek, transport i łączność. ’ r
Potrzeby ludzkie występują z niejednakową siłą, w związku z czym klasyfikuje
się je według skali natężenia na potrzeby różnego rzędu (np. podstawowe, dalszego rzę-
du, rzadkie, luksusowe). Potrzeby, poza najbardziej podstawowymi natury fizjologicz-
nej, podlegają stałym, choć na ogół powolnym przemianom. Jedne z nich powstają,
inne zanikają. Główną rolę odgrywa tu postęp naukowo-techniczny i związany z mm
proces rozwoju produkcji. Rewolucja naukowo-techniczna przyśpiesza dynamikę
potrzeb. W rozwoju potrzeb występują wyraźne prawidłowość Podstawowymi
prawidłowościami rozwoju potrzeb są:
- powstawanie coraz to nowych potrzeb dotyczących wszechstronnego rozwoju
jednostki (tzw. umwersahzacja potrzeb),
- wzajemne powiązanie zaspokajali \ch potrzeb (tzu kompleksowość potrzeb).
Jedne potrzcb\ rodzą się spontanicznie (samorzutnie), mne zaś są świadomie wywo-
ływane - na przykład przcz modę, reklamę, rozwój oświaty itp. Wszystkie jednak
są historycznie uwarunkowane, to znaczy żc rodzaj potrzeb i sposób ich zaspokajania
zależy od konkretnych stosunków społecznych. Nic wszystkie potrzeby przejawiane
w danych warunkach społecznych są indywidualnie i społecznic racjonalne (rozsądne
i celowe). W gospodarce kapitalistycznej występują na przykład pasożytnicze, luksu-
sowe potrzeby (i konsumpcja) klas posiadających obok niedożywienia i skrajnej nędzy
licznych warstw ludności. Istnieje konsumpcja na pokaz (tzw. ostentacyjna), dla utrzy-
mania fałszywego prestiżu (znaczenia) społecznego. Powszechnie panuje kult rzeczy
dla samego ich posiadania, a także nadmierna, nic przynosząca pożytku ani prawdzi-
wego zadowolenia konsumpcja, będąca wynikiem sterowania konsumentem za po-
mocą natarczywej reklamy i innych środków zachęcania do Jcupna. Zwiększa się kon-
sumpcja stwarzająca zbędne ryzyko dla zdrowia i życia człowieka (np. pojazdy me-
chaniczne o nadmiernej mocy) i konsumpcja skażająca środowisko człowieka (zanie-
czyszczenie powietrza, wody, gleby, zakłócenie ciszy).
Ustrój socjalistyczny dąż) do kształtowania potrzeb racjonalnych z indywidualne-
go oraz społecznego punktu widzenia i zapewnia warunki ich powszechnej realizacji.
W naszym ustroju także występują potrzeby nieracjonalne, a nawet szkodliwe (np. nie-
racjonalna dieta żywieniowa, nadmierna konsumpcja alkoholu i tytoniu, niektóre
nieracjonalne wpływy mody zagranicznej). Są one jednak ograniczane kulturalno-
-wychowawczym oddziaływaniem państwa i organizacji społecznych.
Konsumpcja w każdym ustroju stanowi ważny składnik stopy życiowej ludności,
czyli całokształtu warunków bytowych człowieka. W gospodarce socjalistycznej kon-
sumpcja, obok treści ekonomicznych, nabiera nowych wartości humanistycznych, staje
się ważnym elementem socjalistycznego stylu życia. Aktualne i przyszłościowe wymogi
konsumpcji są punktem wyjścia przy sporządzaniu planów społeczno-gospodarczy
W gospodarce socjalistycznej konsumpcja jest zasadniczym celem gospo
darowania i jednocześni** środkiem osiągnięcia zadań w zakresie rozwoju spo
H Polska współczesna
209
*•
Konsumpcja spełnia trzy ważne funkcje:
— reprodukcyjną,
— społeczną,
— bodźcową.
Przede wszystkim konsumpcja zapewnia utrzymanie społeczeństwa w J
umożliwia zakładanie rodzin oraz wychowywanie zdrowego i Wszcchstro MrOW'u’
mętego potomstwa. Utrzymywame w zdrowiu, umożliwienie ciaglceo >7 r0ZW'‘
składu społeczeństwa i jego wzrostu liczbowego nazywa się funkcją reprodukcja
Zgodnie z humanistycznymi treściami konsumpcji w socjalizmie chodzi równ ‘
o rozwój każdej jednostki pod względem intelektualnym, kulturalnym, estetyczny^
moralnym i społecznym. Taki wszechstronny rozwój możliwości tkwiących w Czł^
wieku zapewnia odpowiedni poziom warunków bytowych oraz dostarczenie dób^
i usług kulturalnych, i to nic tylko wąskim grupom uprzywilejowanym ekonomicznie
ale szerokim rzeszom całego społeczeństwa, wszystkim jego klasom, warstwom i gru-
pom. Tę funkcję konsumpcji nazywamy społeczną funkcją konsumpcji lub funkcja
kulturalno-oświatową i cywilizacyjną.
Wysoki poziom konsumpcji stwarza bodźce do rozwijania produkcji i do podnosze-
nia wydajności pracy. Od efektów ekonomicznych produkcji zależy możliwość czy-
nienia wydatków na opiekę zdrowotną, oświatę i inne świadczenia społeczne, a przede
wszystkim od efektów tych zależy wysokość indywidualnych zarobków. Wynagrodze-
nia w socjalizmie ustala się bowiem według pracy. Ale dochody indywidualne mają
tylko wtedy pełną siłę bodźcową, gdy mogą być środkiem zapewnienia pracownikowi
i jego rodzinie interesujących warunków życia. Obecnie powszechnie uważa się, że
konsumpcja jest nie tylko aktem zużycia już wyprodukowanego dochodu narodowego,
ale i czynnikiem pobudzającym wszechstronnie rozwój gospodarki narodowej. Tę fun-
kcję pobudzającą konsumpcji nazywa się funkcją bodźcową (motywacyjną).
konsumpcyjnych
Dobra i usługi służące bezpośrednio konsumpcji nazywa się środkami konsumpcji.
Należą do rnch również określone warunki naturalne (środowiskowe) i społeczne w J
kich konsumpcja odbywa się (np.: czyste powietrze, możhwosci wy poczyń ’
ma służące produkcji usług kulturalnych, dostępność tych us ug w cza , .eniu
Produkcja dóbr i usług w gospodarce socjalistycznej odpowi istnieją-
ce zachodzi nieudolność lub zła wola wykonawców) ludzk.m r£
cym lub takim, które należy rozbudzać zgodnie z postępem , óżnorojne. Nie-
woju społecznego. Dobra i usługi służące do zaspo ojema po wzajemnic
które potrzeby mogą być zaspokojone za pomocą -c j gOtowa konfekcja,
się zastępujących (np.: masło i margaryna, materiai ,
środk>em lokomocj.). Z niektóry . się
:aine i meble). Niektóre dobra -gś
d° I”"”k »)'•>
podróż koleją — lub innym .
wiąże się zapotrzebowanie na inne dobra i usługi, ą o
uzupełniające (np.: samochód i benzyna, mieszkanie i >
służyć do zaspokojenia różnych potrzeb (np. w _
jest ogrzewania mieszkań, gotowania posdkow, lub do potrze! p
210
owe.
ecznionc.
Dlatego nazywa się ją konsumpcją dóbr i usług
łecznych.
Ogrzewania pomieszczeń i przygotowywania paszy dla zwierząt hodowlanych).
Dobra konsumpcyjne mogą służyć albo do jednorazowego użytku (np. żywność
albo do wielokrotnego użytku - dobra trwałego użytkowania (np meble) '
Źródła konsumowanych dóbr i usług mog, być rozmaite. Część z nich może no-
W gospodarstwie chłop-
skim). Taka konsumpcja nazywa się spożyciem naturalnym.
Znaczna większość dóbr i usług jest jednak zakupywana'przez ludność w handlu
przy użyciu własnych indywidualnych dochodów. Jest to tzw. spożycie rynk
Niektóre ważne dobra i usługi są dostarczane ludności bezpłatnie (opieka
oświata). Koszty tej konsumpcji ponosi^państwo lub przedsiębiorstwa usp5e«nFoń7
materialnych z funduszów spo-
Konkrctny stosunek spożycia naturalnego, rynkowego i opłacanego z fun-
duszów społecznych nazywa się sposobem zaspokajania potrzeb konsumpcyj-
nych.
Sposób ten zależy od stopnia rozwoju społeczeństwa i konkretnych historycznych
warunków. Przykładowo: aby wdrożyć szerokie masy społeczeństwa, a przede wszy-
stkim robotników do racjonalnych form wykorzystywania czasu wolnego organizuje
się go na warunkach konsumpcji opłacanej z funduszów społecznych. Jednocześnie
ze względów bodźcowych, obok tych masowych i tanich form wypoczynku, oferuje
się konsumentom formy wypoczynku względnie drogie, ale szczególnie atrakcyjne,
na przykład wczasy w siodle, wycieczki zagraniczne, domki letnie za miastem, a więc
na warunkach spożycia rynkowego.
Z uwagi na sposób spożycia odróżnia się konsumpcję indywidualną i zbiorową.
Konsumpcja indywidualna jest dokonywana przez poszczególne osoby lub gospo-
darstwa domowe. Konsumpcja zbiorowa polega na bezpłatnym lub odpłatnym ko-
rzystaniu z urządzeń zbiorowych, przeznaczonych do jednoczesnego obsługiwania
większej liczby członków społeczeństwa (np. transport publiczny, kina, teatry, muzea,
biblioteki, świetlice, stadiony, żłobki, przedszkola, wczasy i stołówki pracownicze itp.).
Decyzja zakupu produktów i usług na rynku z indywidualnych środków
pieniężnych ludności nazywa się popytem konsumpcyjnym ludności, a dobra
zakupywane — towarami.
Rozwój i struktura konsumpcji w PRL
W Polsce występują wszystkie trzy formy konsumpcji. Można dostrzec określone
tendencje w kształtowaniu się spożycia. Spożycie stale wzrasta i to zarówno ogółem,
jak i w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Szczególnie szybkie tempo jego wzrostu
wystąpiło po 1970 r. jako rezultat nowej polityki partii i rządu, traktujących konsumpcję
jako podstawowe zadanie i czynnik wzrostu gospodarki narodowej. Już w pierwszym
okresie istnienia państwa ludowego zniesiono nędzę mas i pasożytnicze spożycie nielicz-
nych grup uprzywilejowanych. Poziom i styl spożycia na wsi upodabniał się do kon-
sumpcji w mieście.
Rozwijają się mniej więcej równolegle dwie podstawowe formy konsumpcji,
konsumpcja rynkowa i konsumpcja wyłącznie z funduszów społecznych. Spożycie
naturalne z wolna zanika, co należy uznać za zjawisko pożądane ze względów ekono-
211
war>wego.
W szerokim tego słowa znaczeniu handel obejmuje.
wania
Państwo i organizacje społeczne, obok instrumentów ekonomicznych, orc-
chamiają w celu (terowania konsumpcją irod
nich przede wszystkim edukacja konsumenta i akcj
L iybiuKi kształtując* tpoiyci
W yw.skość spożycia zależy od stanu rozwoju danej gospodarki narodowej, a pnrde
wsrywhim od wielkości dochodu narodowego, jego struktury rzeczowej oraz po-
J.nahi aa częu spożywaną i część akumulowaną (patrz Ttewrcrriie i podział dochodu
y to kość konsumpcji społecz-
ryesa naturalnego.
Nla spotyoe rynkowe (to jest popyt konsumpcyjny) wpływa wiele czynników oko-
ci tucznych i pozaekonomicznych kształtujących ostatecznie oceny konsumenta oraz
podział dóbr i usług według ich znaczenia dla zaspokojenia jego potrzeb (oceny takie
nazywamy preferencjami konsumenta)
nowe rodzą nowe potrzeby, co
juwrytr. Odpowiednio.’ mówimy o umieniu równowagi rynkowej lob oj j
braku
Drugun obok podli) podittwowyn. ayinibern ekonom.onym
p.*pvt konsumpcyjny ludności są jej dochody pieniężne, a raczej ta ic czę
po opłaceniu podatków, składek ttp może być przeznaczona na zakup towar •
Tę część dochodów nazywamy siłą nabywczą ludności Wraz ze zmianą
Mly nabywczej zmienia uę popyt poziom
Trzecim ważnym czynnikiem ekonomicznym wpływający na zwyżkę
cm zmniejszeniem popytu i odwrotnie
cbodam* t cenami
takty od widu innych, dodatkowych ery
Sterowanie konsumpcję
niemych). pod wpływem nawyków wynikających r n*di
wośćjej kvtałmwania w pewnych przynajmniej grani, lm h
boru konsumpcji
nych ludności, ccn, w planadi importu i eksportu, a przede wwysik
wzorcowi konsumpcji, muii być ono jednak bieżązo pokryte W
zależy w największej mirrze od działalności handlu.
Pojęcie i istota handlu (ocjaliitycznego
FUndrl jest gałęzią gospodarki narodowej, w rar
obrót dobrami k
n. tu ___________
- sOWugę handlową produkcj. nJnej. to |ru ,
w tafc produkcji I aup prtMluklow rolnych? P s<"P°<i*ntw roln,^
- oferta mwarrnw, , «gr*nKą. to jat impon i eksport
W węiwATO maaemu słowa - handel oznacza obrót ,
*”7 2LirnM’""U •,™LOn? Uł' WlnC w <kkr*d' to^ważanudr"111
nasrępenątr funkcje Mruk handel ipdnu
r nne rorbwtnoic, między czasem produkcj, * zJtu ’ _ WWTn,.„
‘ * L.l^. J-L towary
przerwa towary w przestrzeń, od m.ejK produkcp dó n„r,u L.„ J Wv
- kształtuje je w asortymenty odpowiadają rodzajom popt tu mpCJ''
- dok.mujc sprzedaży towarów konsumentom w odpow.cJmch warunku h l
kiach zgodnych i ich zapotrzebowaniami.
Handel jeM łctile i planowo powiązany z wwyukttn, tazam, sociabstyczne,
rzonej reprodukcj., a więc z produkcją, podziałem, wym.aną , konsumpcją jX’
n.u. zalany, pełm w stosunku do nich rolę służebną, a jednocześnie aktywnte na n,r
oddnałuie.
XX' handlu socjalistycznym rozróżnia się rynek zorganizowany i rynek me zorgani-
zowany
Rynek zorganizowany — to Itandel państwowy i spółdzielczy; rynek nie zorga-
nizowany — to handel prywatny i chłopski handel targowiskowy Szczególnie ważną
w y tyczne polityki handlowej państwa w zakresie cen, asortymcntacji, sieci i innych
warunków działania. Decydujące znaczenie mają trzy piony handlowe. Centrala
Państwowego Handlu Wewnętrznego, Centralny Związek Spółdzielni Spożywców
„Społem" i ।
Handel państwowy działa w średnich i wi
Centralny Związek Spółdzielni Koiniczych „Samopomoc Chłopska
lększych miastach oferując ludności odzież,
artskuly wy posażenia mieszkań oraz artykuły zaspokajające potrzeby związane wy
poczynkicm, sportem i turystyką. ,,Społem” organizuje w miastach średni Ji ó
szych zaopatrzenie ludności w zakresie całego kompleksu żywnościowego sp c< j
arty kułów żywnościowych, prowadzenie zakładów gastronomicznych) oraz za* p
me w artykuły meżywnośnowe codziennego i częstego zakupu. Sp ,c* / .
mcza Samopomoc Chłopska”
steczek we wszystkie artykuły konsumpcyjne (żywnościowe, niez fn.wnZV. ma-
gastronomiczne), zaopatrzenie rolnictwa w środki do produkcji r° neJ ^on-
j. zaopatrzenie całej ludności wiejskiej i miejs icj * podstawo-
• ly budowlane, opał). Prowadź, rowmez .kup P
In ch. Obok tych trzech głównych tzw gestorowna r™ko w.
„^„l.rnwane orzeduebiontwa u.połcczn.one ,
sumpcyjne artykuły (matma
wych płodów roi ,
również niektóre inne wyspecjalizowane przedsiębiorstwa
fabryczne, Polmozbyt, apteki).
nr k<»r.7\ści zarówno
* pnj-
Hurf i detal
lęacin towarów od wielkich producentów.
Hurt jest ogniwem pośredniczącym w procesie wy
Towar od producenta do konsumenta pr/crUidit r.j
hurt i detal.
chłopów bezpośrednia kfimunicnr ..«» *. d|,(/
Hurt koordynuje kontakt) handlowe i orgMiirujr p wiązana ’X ;
prowadzi badania popytu i oddziałuje odpowiednio na produkcji ]
pione w poszczególnych wyspcgalizowanych fabrykach lub skład. .**
zestawia w grupy asortymentowe odpowiadające potrzebom dna! X >;
wielu towar/'w. zwłaszcza spożywcza h, hurt dokonuic tzw prnnńo łur
Polega on głównie na sortowaniu towarów i ich paczkowaniu H• n . • ,
niezbędne do zapewnienia ciągłości obrotu Organizuje rówrr-j wssJk, erz/w i
towarów do swych odbiorców
Obecnie w naszym handlu uspołeczniony u i hun zoual połącz «. . J-ain- •. two-
rząc tzw. handel zintegrowany.
Na,ważniejszym dla konsumenta jest obrót detaliczny, to ;rv iprrrdu w p_- । ich
sprzedaży detalicznej bezpośrednio konsumentom towar w w Jrobnycli dttCMrii
Podstawową funkcją detalu jest sprowadzanie, przechowa winie i tprrcda-
wanic towarów' konsumentom w odpowiednim dla nich miejscu, czasie i ilo-
ściach.
kość towarów oraz wykonuje inne dodatkowe usługi związane z nabyciem nr^tko
winieni towarów
Podstawowe funkcje żywienia zbiorowego polegają na produkcji potraw
« korzyści gospodarcze i społeczne, a w szczególności
— ułatwić prowadzenie gospodarstwa domowego,
— umożliwić gospodyniom domowym podjęcie pnc> tawodew-*
— w-prowadzać sposób odżywiania odpowiadającs zaletrv v d*ctrtykv«.
— być miejscem kulturalnej rozrywki
Sieć punktów detalicznych i gastronomicznych rnuu bvć do<»i<*B>wana ci « tr.ai
215
ekonomicznych, społecznych i geograficznych danego rejonu, musi
I
dominuje obecnie zasada koncentracji, zarówno w sensie lokalizacvi
> tzw. małą
e wypoczynko-
; oraz na wsi —
lc typy (np.
orie określające
------------r----------b...........icjunu, musi zapewniać In I
dogodne warunki zakupu towarów, a handlowi rentowność. W plano n°sci
dominuje obecnie zasada koncentracji, zarówno w sensie lokalizacyjnyinTw^
centrów handlowych), jak i przestrzcnno-budowlanym (tworzenie jcdnostc^o^T
kich powierzchniach). Jednak duże znaczenie mają również tzw. sklepy os°dl
znajdujące się blisko miejsc zamieszkania ludności. *C 0Wc
Wśród zakładów gastronomicznych wyróżnia się zakłady żywienia podsta
wego (restauracje, jadłodajnie, gospody, bary ogólne i mleczne, bufety W°‘
gastronomię, jak szaszłykarme, barowozy) oraz zakłady o charakterze —
wo-rozrywkowym (kawiarnie, cukiernie, bary cukiernicze i kawowe c.
kluby rolnika). W niektórych rodzajach zakładów wyróżnia się oddzielni
restauracje jarskie, rybne, dietetyczne), a niektóre dzieli się na kateg
poziom zakładu i stosowane w nim ceny.
W Polsce funkcjonują następujące zasadnicze systemy sprzedaży: sprzedaż trady-
cyjna, nowoczesna i formy pomocnicze.
Przy sprzedaży tradycyjnej jako najważniejsze elementy występują: rozmowa
sprzedażowa, wykonanie zamówienia przez sprzedawcę i inkaso należności. Nowo-
czesny system sprzedaży polega na bezpośrednim udziale konsumenta. Do tego
systemu zaliczamy sprzedaż samoobsługową, sprzedaż z automatów. System ten daje
konsumentowi poczucie całkowitej samodzielności decyzji zakupu, a ponadto oszczędza
czas konsumenta i sprzedawcy, zwłaszcza przy artykułach nie wymagających dodatko-
wej informacji. Do form pomocniczych zalicza się przede wszystkim sprzedaż wy-
syłkową.
Praca w handlu jest trudna, odpowiedzialna, ale bardzo użyteczna społecznic.
Planowanie i zarządzanie
ii
spodarki narodowej są ze s
techniczno-produkcyjne występujące na linii:
surowiec — półfabrykat — wyrób finalny (gotowy) — konsumpcja.
Przykład stanowić mogą związki między wydobyciem rudy miedzi ’
wytwarzaniem z niej czystej miedzi, służącej do produkcji drutu, blac i itp. (po
kat). Wyroby z miedzi wykorzystywane są m.in. w przemyśle elektrotec
do wytwarzania na przykład odbiorników radiowych. Te ostatnie dopiero są wyr .
finalnym (gotowym), służącym bezpośrednio zaspokajaniu potrze ( °ns :u
Znaczenie planowania w gospodarce narodowej
Gospodarka narodowa to ogół zasobów rzeczowych i osobowych w obrę-
bie granic państwa, wykorzystywanych dla wytwarzania różnorodnych dóbr
i usług w celu zaspokajania potrzeb społeczeństwa.
Zasoby, którymi społeczeństwo rozporządza, wykorzystywane są w poszczcgó nyc i
gałęziach produkcyjnych (np. rolnictwo, przemysł maszynowy, tekstylny it .) oraz
sługowych (np. transport, handel, oświata, gospodarka mieszkaniowa). Ga ęzic go
obą ściśle powiązane. Podstawowymi więzami są więzi
— wyrób finalny (gotowy) — konsumpcja.
jdy miedzi (surowiec),
UWIĆ lliug*£ llliyUŁJ o j j \ 'Ifl rV-
nici czystej miedzi, służącej do produkcji drutu, blach itp. (P°
J - • 'lc elektrotechnicznym
ucazi wyKoizybiy wauc *<$ ui-un w w
przykład odbiorników radiowych. Te ostatnie dopiero są wyro
H 7 ' ' ' ,otrzcb (konsumpcja).
W miarę osiągania przez gospodarkę narodową coraz wyższego poziomu
staje się ona coraz bardziej złożonym organizmem. Pojawiają się nowe, wyspecjalizo-
wane dziedziny wytwórczości, rozszerza się wachlarz wytwarzanych i konsumowanych
dóbr oraz usług. W konsekwencji powiązania między poszczególnymi dziedzinami
stają się coraz liczniejsze i coraz bardziej złożone. Przykładowo: wzrost liczby ludności
a w szczególności wzrost jej dochodów powoduje rosnące zapotrzebowanie na środki
konsumpcji pochodzenia rolniczego. Powstaje więc konieczność wydatnego zwięk-
szania produkcji rolnej. To zaś wymaga wzrostu dostaw różnorodnego typu maszyn
i urządzeń wytwarzanych przez przemysł maszyn rolniczych, traktorowy, samochodo-
wy itd., a także zwiększonej ilości produktów przemysłu chemicznego (nawozów sztucz-
nych, srodkow ochrony roslm, pasz). Wzrost produkcji rolnej wymaga rozwijania
transportu, sieci magazynów, chłodni oraz przemysłu rolno-spożywczego, przetwarza-
jącego surowce rolne w gotowe produkty konsumpcyjne. W ten sposób rolnictwo
łączy się coraz liczniejszymi i bardziej złożonymi więziami z innymi dziedzinami go-
spodarki narodowej (patrz: Rozwój i intensyfikacja rolnictwa).
Gospodarka narodowa państwa socjalistycznego stanowi rozbudowany organizm
gospodarczy, łączący w sposób harmonijny poszczególne dziedziny produkcji. Jest
ona powiązana poprzez handel zagraniczny z gospodarkami narodowymi innych kra-
jów, w szczególności krajów socjalistycznych. Fakt, że gospodarka narodowa państwa
socjalistycznego jest harmonijnym, zespolonym organizmem gospodarczym, wynika
z jej planowego charakteru. Im wyższy poziom rozwoju gospodarki narodowej, im
liczniejsze więzi między poszczególnymi dziedzinami, tym w większym stopniu wy-
maga ona skutecznego kierowania skomplikowaną całością i wszechstronnego wzajem-
nego dostosowywania poszczególnych dziedzin działalności, a więc centralnego pla-
nowania.
Centralne planowanie zapewnia harmonijny, niezakłócony rozwój społecz-
no-gospodarczy kraju, przeciwdziała powstawaniu zjawisk nadmiernej pro-
dukcji jednych towarów, a niedoboru innych, bezrobociu itp.
Społeczna własność środków produkcji, będąca ustrojową cechą socjalizmu, stwa-
rza warunki dla centralnego planowania. Własność środków produkcji oznacza prawo
rozporządzania nimi oraz wytworzonym przy ich użyciu produktem. Społeczna wła-
sność daje to prawo państwu socjalistycznemu, jako reprezentantowi społeczeństwa.
Państwo socjalistyczne realizuje to prawo przez centralne planowanie.
Planowanie oznacza ogół czynności, związanych ze zbieraniem informacji
o sytuacji w gospodarce narodowej, przetwarzaniem ich i podejmowaniem na
tej podstawie decyzji gospodarczych, z jednoczesnym zapewnieniem najbar-
dziej efektywnych (skutecznych) środków realizacji celów polityki społeczno-
-gospodarczej państwa socjalistycznego.
Decyzja gospodarcza to wybór jednego z możliwych sposobów realizacji danego
celu, na przykład zwiększenie produkcji nie przez wzrost zatrudnienia, lecz przez wy-
posażenie pracowników w lepsze narzędzia pracy.
Zbieranie informacji, przetwarzanie ich i podejmowanie decyzji gospodar-
czych prowadzi do opracowania narodowego planu społeczno-gospodarczego.
Przymiotnik „społeczny” używany jest tutaj dla oznaczenia ścisłego związku mię-
dzy rozwojem różnych dziedzin produkcji z celami społecznymi, z równoczesnym na-
daniem celom rozwoju społecznego cech nadrzędności. Oznacza to konieczność ta iego
rozwijania produkcji, by prowadziła ona do stałej poprawy warunków życia u nosci.
1
rodowego planu społeczno-gospodarczego.
i z celami społecznymi, z równoczesnym na-
217
216
*
anu długookresowego są za-
— elementy do tej
iczne.
połcczne i możliwości
aBcych
m czasie zgo-
an perspektywiczny, długo-
w dokony-
m ten
Wykonawców, określa proporcje pomiędzy funduszem nabywczym ludności
a masą towarów i usług przeznaczonych do sprzedaży rynkowej.
a następnie wyboru najkorzystniejszej drogi rozwoju społeczno-gospodarcze™ okreś-
lonej później w planie perspektywicznym. g ’
Konkretyzacji (i realizacji) planu perspektywicznego dokonuje się w pla-
nach pięcioletnich. H
i.CĄ-ó'
Plan społeczno-gospodarczy jest zbiorem decyzji centralnych, określaj
sposób wykorzystania zasobów, którymi rozporządza się w dany
dnie z ustalonymi celami społecznymi.
Plan powinien być wewnętrznie zgodny. Oznacza to taka sytuacje w ki-
nie występuję zbędne nadwyżki lub niedobory produktów, mocy wytwórczych
siły roboczej (w skali poszczególnych działów i całej gospodarki narodowej)
Plan powinien być optymalny, tzn. powinien określać najlepsze, najkorzystniejsi
drogi i sposoby realizacji ustalonych celów społecznych. J
Plan perspektywiczny
Podstawową rolę w planowaniu centralnym spełnia plan perspektywiczny, dlu^o
okresowy, obejmujący 15-20 lat. Wynika to z Sktu, że swoboda planisty w dokony-
waniu wyboru dróg i sposobów realizacji celów jest zależna od okresu, w którym ten
wybór jest dokonywany. W krótkim czasie 1-2 lat wiele elementów, od których za-
leży zaspokojenie potrzeb, jest niezmiennych, na przykład wielkość mocy produkcyj-
nych, lokalizacja przemysłu, układ sieci, zdolności przewozowe transportu itd. W miarę
wydłużania okresu, w obrębie którego dokonywany jest wybór — elementy do tej
pory niezmienne poddają się w większym stopniu woli planisty i mogą być kształtowane
odpowiednio do ustalonych celów społecznych. Przykładowo: poprzez inwestycje
możemy zwiększyć zdolności produkcyjne przemysłu, zlokalizować w innym miejscu
uciążliwe dla otoczenia zakłady przemysłowe, zwiększyć zdolności przewozowe trans-
portu.
Planowanie jest instrumentem przeobrażania rzeczywistości społeczno-gospodar-
czej, kształtowania jej w sposób najpełniej i najlepiej realizujący cele społeczne. Tę rolę
może pełnić planowanie, którego podstawą są plany perspektywiczne.
Plan perspektywiczny określa podstawowe cele społeczne i możliwości
ich realizacji, tempo wzrostu gospodarki narodowej jako całości oraz jej pod-
stawowych dziedzin produkcyjnych i usługowych.
Plan perspektywiczny dzieli się na kolejne okresy pięcioletnie. Ze względu na znacz-
ny stopień niepewności odnoszący się do bardziej szczegółowych kwestii w długim
okresie (np. poziom cen i wielkość popytu na eksportowane przez nasz kraj dobra
na rynek s'wiatowy) plan perspektywiczny nie zawiera ostatecznych, w pełni wiążących
decyzji. Jest on stale aktualizowaną i przesuwaną w czasie podstawą opracowy-
wania planów pięcioletnich. Oznacza to, że mając plan perspektywiczny na lata
1981-1995 przystępujemy do opracowania planu pięcioletniego 1981-1985.
cześnie na jego podstawie aktualizujemy plan perspektywiczny na lata 1985-
(planowanie kroczące). , cwanie
Wstępnym stadium opracowania planu perspektywicznego jest progno •
Prognozy są przewidywaniami najbardziej prawdopodobnego obrazui zjawis' P
ccsu społeczno-gospodarczego rozwoju. Prognozy dokonuje się na l’° Pod nas
nek naukowych, tzn. na podstawie znajomości obiektywnych, niezaJ ) 1^.
kierunków rozwoju. Prognozy pokazują w.zję całego społeczeństwa g p q
rodowej w stosunku do odległej przyszłości 20- 30 lat. Opracc> J | ? ł
rozwoju ludności, rozwoju nauki, techniki, wzrostu gospodark. naród
społecznych, kulturalnych i inne. Stanowią one podstawę wszcchstronn g
Plany pięcioletnie podporządkowane założeniom planu długookresowego są za-
sadniczym narzędziem przekształcenia struktury gospodarki narodowej. Te dziedziny,
które mają decydujące znaczenie dla osiągnięcia ustalonych celów społeczno-gospo-
darczych muszą rozwijać się szybciej niż inne. Ustalenia planu obowiązują rząd i wszy-
stkie organy państwowe.
Plan pięcioletni obejmuje całą gospodarkę narodową, ale bezpośrednio dotyczy
tylko tych dziedzin, które zc względu na swoje znaczenie wymagają decyzji organów
szczebla centralnego.
Plan pięcioletni określa w sposób o wiele bardziej szczegółowy aniżeli plan
perspektywiczny cele, tempo, kierunki i proporcje rozwojowe gospodarki
narodowej jako całości oraz poszczególnych dziedzin.
W trakcie opracowania planu pięcioletniego następuje me tylko konkretyzacja
i uszczegółowienie, ale także weryfikacja, tzn. sprawdzenie realności założeń planu
perspektywicznego.
Podstawową częścią planu pięcioletniego jest plan inwestycyjny. Określa on
imiennie kluczowe inwestycje oraz dopuszczalną wielkość nakładów na te wszystkie
inwestycje, które będą samodzielnie podjęte przez poszczególne organizacje gospo-
darcze (przedsiębiorstwa i ich związki w postaci zjednoczeń i zrzeszeń). Realizacja za-
planowanych inwestycji stwarza możliwość doskonalenia i rozwijania produkcji, do-
konywania przekształceń struktury społeczno-gospodarczej i osiągania tą drogą ustalo-
nych celów. Przekształcenie struktury społeczno-gospodarczej to zmiana udziału po-
szczególnych dziedzin wytwarzania w całej gospodarce narodowej, zmiana udziału
poszczególnych grup zawodowych w zatrudnieniu, zmiana udziału dóbr spożywczych
w całości konsumpcji itp.
Plan roczny
Zadania planu pięcioletniego są bardziej szczegółowo rozwinięte w planach krótko-
okresowych — rocznych. Plan roczny jest podstawowym narzędziem bieżącego za-
rządzania przez rząd gospodarką narodową w sposób zapewniający realizację odpowied-
niej części celów i zadań planu pięcioletniego.
Plan roczny określa bieżące zadania produkcyjne, wskazuje konkretnych
i
sług przeznaczonych do sprzedaży rynkowej.
£
I
Plan przestrzenny
, . - - *
Plan centralny opracowany jest nic tylko dla poszczególnych gałęzi, na przykład dla
rolnictwa, przemysłu maszynowego, ale także w układzie przestrzennym. Plan prze
strzenny opracowywany jest dla całego kraju i jego poszczególnych regionów (plano-
wanie regionalne).
Do ważniejszych zadań planu przestrzennego należy:
— racjonalne rozmieszczenie i wykorzystanie urządzeń produkcyjnych i usługo-
wych ;
— stopniowe wyrównywanie różnic w warunkach bytu ludności pomiędzy regio-
nami kraju;
— wyzwalanie lokalnej ambicji i aspiracji;
— ochrona środowiska naturalnego.
Organizacja planowania
Organizacja planowania gospodarki narodowej w każdym kraju socjalistycznym
ma sobie tylko właściwe cechy, ale ogólne zasady organizacji tych prac są jednakowe.
W Polsce centralnym organem planistycznym jest Komisja Planowania przy
Radzie Ministrów, będąca doradczym organem rządu. Komisja ta kieruje całością
prac planistycznych, zapewniających wewnętrzną zgodność planu i uzgodnienie go
z planami innych krajów socjalistycznych. Z Komisją Planowania współdziałają
ministerstwa i urzędy centralne. W proces planowania zaangażowane są nic tylko
fachowe komórki rządowe, ale także organizacje polityczne, społeczne i zawodowe,
w szczególności na etapie określania społecznych celów rozwoju gospodarczego
oraz oceny treści opracowanych planów. Organizacje te mają dodatkowo zapewnić
pełne uwzględnienie potrzeb społecznych w danym okresie rozwoju kraju. Terenowym
odpowiednikiem centralnych organów są terenowe komisje planowania i terenowe
organy władzy oraz organizacje polityczne, społeczne i zawodowe.
Na podstawie wytycznych rządu Komisja Planowania, ministerstwa i wo-
jewódzkie władze terenowe opracowują projekty planów.
W procesie opracowywania wytycznych do planowania i samych planów, jak
i kontroli ich wykonania bardzo ważną sprawą jest szybki dopływ wiarygodnych in-
formacji o sytuacji w gospodarce narodowej, a także możliwość przetwarzania tych
informacji. Informacji planistycznych dostarczają organizacje gospodarcze, komisje
planowania i terenowe oraz centralne organy władzy państwowej. Sporządza się także
opracowanie prognostyczne, odnoszące się do różnych dziedzin życia społecznego
i gospodarczego kraju oraz prognozy, których zadaniem jest ukazanie najbardziej
prawdopodobnych kierunków rozwoju gospodarki światowej. Istnienie sprawnego
ogólnopańsrwowego systemu informacji, posługującego się nowoczesną techniką o i
czeniową w dużym stopniu umożliwia podejmowanie racjonalnych decyzji planistycz-
nych. W czasie opracowywania planu centralnego informacje te oraz projekty P
terenowych i projekty planów organów centralnych podlegają analizie, wery acji
(sprawdzeniu) i uzgodnieniu. Celem tych prac jest stworzenie planu centralnego we
wnętrznic zgodnego i optymalnego, tzn. na danym etapie rozwoju kraju naj epszego.
220
plan roczny* a tym bardziej plan pięcioletni i perspektywiczny nie formu-
łują szczegółowych zadań dla organizacji gospodarczych oraz środków ich
ealizaęjŁ Wymienione plany nie noszą w obecnym systemie planowania i za-
r^dzanu szczegółowego charakteru.
KŻarządzanie gospodarką narodową
owic-
o ma zapewnić odpowiednie
Zarządzanie polega na skłanianiu organizacji gospodarczych do realizacji
centralnych decyzji planistycznych i wynikających z nich zadań.
Proces ten obejmuje przekazywanie zadań, dobór instrumentów, to jest sposobów
środków nakłaniających organizacje gospodarcze do ich realizacji, oraz kontrolę.
Kontrola realizacji zadań planowych ma na celu ewentualną ich zmianę w toku wyko-
nywania planu Może być także potrzebna zmiana sposobów ich realizacji odpowied-
nio do zmieniających się warunków oraz odpowiednio do oceny osiąganych efektów.
Rząd i poszczególne ministerstwa oraz inne instytucje centralne, a w tym także
Komisja Planowania, reprezentują interesy ogólnospołeczne, tzn. potrzeby całego spo-
łeczeństwa i dlatego kierują działalnością oraz rozwojem organizacji gospodarczych.
Zadaniem centralnych organów władzy jest opracowanie podstawowych
kierunków i celów rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, możliwie najle-
piej odpowiadających interesom społecznym.
Centralne organy władzy nadają tym kierunkom i celom coraz bardziej skonkrety-
zowaną postać w planie perspektywicznym, w planach pięcioletnich i rocznych.
Plan centralny ma dla władz centralnych moc obowiązującą. One też są odpowie-
dzialne za jego wykonanie. Realizacja planu centralnego ma zapewnić odpowiednie
tempo rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, właściwe proporcje między różnymi
dziedzinami gospodarki, na przykład między rolnictwem a tymi gałęziami przemysłu,
które zaopatrują rolnictwo w niezbędne maszyny, nawozy sztuczne itp. To zaś pozwala
osiągnąć ustalone cele społeczne wyrażające się we wzroście konsumpcji dóbr i usług,
poprawie warunków mieszkaniowych itd.
Organizacje gospodarcze są jednostkami wykonawczymi. Na nich spoczywa obo-
wiązek racjonalnej organizacji całego cyklu działalności gospodarczej, a więc:
— technicznego przygotowania produkcji,
— jej realizacji w ramach uzgodnionej między zainteresowanymi organizacjami
gospodarczymi specjalizacji,
— oraz sprzedaży produkcji na rynku krajowym i zagranicznym.
Organizacje gospodarcze nie otrzymują od władz centralnych szczegółowego planu
produkcji. Władze centralne mają tylko obowiązek ustalenia odpowiednich zasad
działania jednostek gospodarczych oraz opracowania środków i sposobów, za po-
mocą których skłonią jednostki gospodarcze do podeji
teresami społecznymi, a więc do realizacji zadań wynikających z pl
mowama decyzji zgodnych z in-
Qr . . ' «. -----------j-------- j----- Janu centralnego,
czych amzacJa zar2^dzania oparta jest na wielkich organizacjach gospodar-
Wieksz^l^ k° 2 tZW ”rozPięto^c’ kierowania”: łatwiej jest kierować mniejszą niż
ułatwia °Z Jednostck. Łączenie mniejszych przedsiębiorstw w większe organizmy
2ac W1ęc organom centralnym pełnienie funkcji kierowniczych. Wielkie orgam-
g spo arcze dysponują znacznymi zasobami materialnymi, pieniężnymi i wyso-
221
ZALEŻNOŚCI EKONOMICZNE W OBRĘBIE ORGANIZACJI GOSPODARCZEJ
Dochód
Koszty
Przychód ze sprzedaży
Fundusz płac
Fundusz rozwoju
niz
gane
(suma
Wpłaty
do budżetu państwa
Oochod
(akumulacja finansowa)
: wdrażać nowoczesne metody wytwa-
przyśpicszającym procesy rozwoju i unowocześnienia go-
na zasadzie rozrachunku
sprzeczności między decyzjami organizacji
ikazują na konieczność ustalenia i posłu-
się przez centralne władze szerokim zestawem instrumentów (sposo-
anu działania oraz kierunków rozwoju orga-
podstawie różnych danych, na przykład wysokości
ne środki produkcji, poziomu płac pracowników,
za wytworzone dobra łub usługi. Na decyzje w tym
wysokość procentu płaconego w banku od zaciągniętego
transportowych oraz przewidywana wielkość zapotrzebo-
cję gospodarczą produkty. Znajomość tych wiel-
rozmiary przychodów i kosztów, a zatem także
To zaś umożliwia określenie przewidywanego wzrostu płac
wielkości środków, którymi organizacja gospodarcza będzie dyspo-
swojego rozwoju. Tego rodzaju obliczenia i kalkulacje stają się
i dochód.
dkreślić, że przedstawiony sposób zwiększania produkcji przez wyzwala-
ły roboczej dzięki usprawnieniom organizacyjnym oraz przez zakup dodat-
,c,vn iesr możliwy jedynie w warunkach braku siły roboczej.
nia możliwości produkcji (zakup dodatkowych
e, że organizacja gospodarcza jako całość oraz
ólni pracownicy zainteresowani są w powiększaniu dochodu.
działania określa sama jednostka gospodarująca. Ustala
'rodło zakupu surowców i narzędzi pracy oraz ich ilości, wielkość produkcji i jej
0113 ment (rodzaj). Czyni to w porozumieniu z innymi jednostkami, które są odbior-
aS°i wytworzonych dóbr czy usług, lub też dostawcami surowców, półfabrykatów,
04 dzi pracy. Odbiorcy wytwarzanych dóbr informują, ile i jakie konkretne dobra
nJ otowi zakupić przy określonym poziomie cen. Dostawcy zaś informują, czy będą
® ’ dostarczyć niezbędne do produkcji surowce, półfabryka-
w odpowiednim czasie
: szczegółowego pl
rcza podejmuje
acić za nic:
jakie może uz
wa również
wtedy, gdy ze społecznego punktu
wzrost spożycia jakiegoś dobra, a organizacja gospodarcza
swe moce wytwórcze. Na przykład: celem ograniczenia
produkt, aby zmniej-
niogn
ty hp
Decyzję w sprawie
nizacja gospoda
cen, jakie będzie pł
wysokości cen
względzie wp
kredytu, wysokość opł
wania na wytwarzane pi
kości pozwala określić przewidywane
różnicę między nimi
pracowników oraz
nowala na finansowanie :
podstawą decyzji o wielkości i strukturze produkcji, o angażowaniu do produkcji takich
eń, surowców, pólfabryka-
ko kwalifikowanymi
rzania, stające się motorem
spodarki.
Działalność organizacji gospodarczych oparta jest
gospodarczego.
Zasada ta zakłada, że jednostka gospodarcza powinna dawać społeczeństwu więcej
od niego otrzymuje, tzn. że przychody (suma cen za sprzedane dobra lub usługi) osią-
prowadzonej działalności powinny być większe od ponoszonych kosztów
cen zużytych surowców, półfabrykatów, koszty robocizny itd.). Organizacja
arcza jest oceniana na podstawie obliczonej w określony sposób różnicy między
przychodem a kosztami. Różnicę tę nazywamy dochodem albo akumulacją finan-
sową.
Od wielkości dochodów uzależniony jest wzrost wynagrodzeń pracownikóvw (płace)
a także dopływ środków, przeznaczonych na finansowanie rozwoju danej organizacji
gospodarczej. Przykładowo: jeżeli jakaś organizacja zwiększy w określonym roku swój
dochód o 10%, to będzie miała prawo powiększyć fundusz plac o 4%, fundusze, z któ-
rych finansuje swój rozwój (np.: zakup dodatkowych maszyn i surowców) także o 4%,
natomiast 2% dochodu stanowić będzie wplata do budżetu państwa.
Przy me zmienionym zatrudnieniu powiększony fundusz płac umożliwi zwiększe-
nie płac jednostkowych. Wzrost płac jednostkowych może być jeszcze większy, gdy
w wyniku usprawnienia pracy nastąpi zmniejszenie zatrudnienia przy obsłudze dotych-
czas posiadanego parku maszynowego. Przykładowo: miesięczny fundusz płac wzrasta
z 270 tys. zł do 300 tys. zł. Przy zatrudnieniu 100 osób jednostkowa p aca wzrasta
z 2700 zł (270 000:100) do 3000 (300 000:100) zł. Zmniejszając zatrudnienie ze 100
do 90 osób uzyskujemy dalszą możliwość podwyższenia płacy jednostkowej o ponad
300 zł miesięcznie (300 000:90). Zwolnieni pracownicy (w naszym przykładzie
10 osób) umożliwią obsługę dodatkowo zakupionych maszyn z powiększonego
funduszu rozwoju. W rezultacie organizacja j
produkcję . ć * ' ‘ 8 ^OSPod^cza będzie mo
Należy po
nie części sil y
kowych maszyn jest możliwy jedy
Uzależnienie wzrostu płac i zwi<
maszyn) od przyrostu dochodu powoduj
poszczeg*
Szcze
ona ź
a nic innych czynników wytwarzania, tzn. maszyn, urz
tów, siły roboczej.
Jednostki centralne: rząd, ministrowie muszą zapewnić sobie wpływ
podejmowane przez organizacje gospodarcze. Istnieje bowiem niebezp
decyzje te mogą być sprzeczne z interesami społecznymi. Przykładowo: gdyby organi
zacja gospodarcza mogła swobodnie kształtować ceny wytwarzanych przez siebie wy
robów, wówczas najprostszą dla niej metodą zwi
a kosztami byłoby podwyższenie cen, co oczywiście jest sprzeczne z interesami s
nymi. Podobnie możliwa sprzeczność wystąpiłaby wtedy, gdy ze s
widzenia nie jest pożądany
je produkująca powiększyłaby
spożycia alkoholu m.in. ustala się wysokie ceny detaliczne na ten
i
3
bów i środków), mających zapewnić zgodność samodzielnie podejmowani
przez organizacje gospodarcze decyzji z interesami społecznymi, "sformuj
nynu w planie centralnym. Pierwsza grupa tych instrumentów określa, jakie maia bvż
konkretne kryteria oceny efektów działalność, gospodarczej i sposób ich oblicAnó
szczegółowe zasady wiązania przyrostu funduszu płac z ustalonym kryterium ocenv’
a także jaka część wygospodarowanej przez jednostkę gospodarczą nadwyżki ma hvź
pozostawiona do jej dyspozycji, a jaka część 1 w jaki sposób powinna być orzei/n
przez państwo itd. W tej sytuacji wzrost funduszu plac i wynagrodzeń pracowników
oraz zwiększenie dopływu środków na finansowanie rozwoju organizacji gospodar
czych może następować przy spełnieniu przynajmniej jednego z dwóch warunków
Pierwszym warunkiem jest zwiększenie produkcji dóbr lub usług odpowiadających
potrzebom społecznym. Jeżeli takie właśnie dobra i usługi są wytwarzane, organizacja
gospodarcza me ma trudności z ich sprzedażą i uzyskuje odpowiednie przychody pie-
niężne. Drugi warunek polega na tym, by koszty me rosły szybciej mź produkcja
Szybszy wzrost kosztów niż produkcji przy mc zmienionych cenach prowadzi bowiem
do zmniejszania dochodów.
Druga grupa instrumentów zarządzania dotyczy kształtowania przez państwo ze-
wnętrznych warunków działania organizacji gospodarczych, a więc cen, jakie płacą one
za surowce i półfabrykaty, cen, jakie uzyskują za swoje produkty, opłat za usługi trans-
portowe, komunikacyjne, zasad udzielania kredytów przez banki, zasad rozliczania
z zagranicznymi organizacjami gospodarczymi itd.
Poza kształtowaniem instrumentów zarządzania zadaniem władz centralnych jest
zapewnienie dopływu odpowiednich informacji do organizacji gospodarczych.
Informacje te służą do zorientowania się jednostki gospodarczej w planowanych kierun-
kach rozwoju gospodarki narodowej, a w szczególności dziedzin współpracujących z da-
ną organizacją gospodarczą. Pozwalają także ustalić pożądane proporcje rozwojowe
różnych grup asortymentowych produkcji, przewidywane zmiany na rynkach zagra-
nicznych itd. Informacje te mają ułatwić organizacjom gospodarczym opracowanie ich
własnych planów rozwoju, zgodnych z planami centralnymi.
W przypadku szczególnie ważnych decyzji podejmowanych bezpośrednio przez
jednostkę gospodarczą może być wprowadzony wymóg akceptacji (zatwierdzenia)
tej decyzji przez jednostkę nadrzędną. Wymóg tej akceptacji może być wprowadzony
na przykład w przypadku zamierzonej rozbudowy zdolności wytwórczych zakładu.
Jednostka nadrzędna ma z reguły lepsze rozeznanie co do tego, czy taka decyzja jest
uzasadniona istnieniem nie zaspokojonego zapotrzebowania na dane produkty, a także
czy przedsięwzięcie takie jest realne z punktu widzenia możliwości nabycia odpowied-
nich maszyn, a potem surowców, które będą za pomocą tych maszyn przetwarzane.
Podstawową ideą systemu planowania i zarządzania jest tworzenie warun-
ków dla silnego i efektywnego centralnego planowania i zarządzania gospo-
darką narodową, z jednoczesnym tworzeniem możliwości rozwoju inicjatywy
organizacji gospodarczych i ich załóg pracowniczych, ujawniania rezerw roz-
woju produkcji oraz oszczędnego gospodarowania.
Tworzenie warunków dla rozwoju inicjatyw pracowniczych ma Z”.
czenic. Najważniejszym składnikiem bogactwa społecznego są ludzie, ich kwa i i aj
i talenty. Wykorzystanie tego aktywnego czynnika produkcji nic jest w
i efektywnego centralnego planowania i zarządzania gospo
224
(12)
rozwoju poszczególnych organizacji gospodarczych i całej gospo-
Ogromne rc wi^nie w wiedzy i talentach ludzkich. Uruchomienie tych
darki narodoweJ unków sprzyjających kształtowaniu się zaangażowanych, twórczych
rezerw wymaga szeroki zakres samodzielności jednostek gospodarczych pozwala
postaw ludz^anie najlepszych rozwiązań, ujawnianie się pomysłowości i inicjatywy
na P°f d lich wytwórców oraz na wzrost zadowolenia z wykonywanej pracy.
polityka społeczna
Ole i środki polityki społecznej
Celem nadrzędnym gospodarowania jest: systematyczna poprawa materiał-
ceo poziomu życia ludzi pracy, tworzenie warunków wszechstronnego roz-
woiu jednostki oraz umacnianie socjalistycznych więzi społecznych. Wzrost
spożycia, poprawa bytu w zakresie materialnym i kulturalnym ludzi pracy
stanowi trwałe założenie wypracowanej przez partię koncepcji rozwoju społe-
czno-gospodarczego Polski”.
W tym stwierdzeniu, wypowiedzianym na VI Zjeździć Polskiej Zjednoczonej Partii
Robotniczej i potwierdzonym przez VII Zjazd PZPR, Edward Gierek określił podsta-
wowe cele rozwojowe polityki społeczno-gospodarczej naszego państwa. Składa się ona
z dwóch podstawowych wątków: z polityki gospodarczej i polityki społecznej. W skró-
cie można powiedzieć, że zadaniem polityki gospodarczej jest stałe zwiększanie
ilości i jakości dóbr (podnoszenie zamożności społeczeństwa), zaś polityki spo-
łecznej — przydział tych dóbr na zaspokojenie różnorodnych potrzeb jednos-
tek, rodzin i społeczeństwa jako całości, odpowiednio do ważności tych potrzeb
i zgodnie z ideologią socjalistyczną panującą w naszym kraju. Politykę gospodarczą
można więc nazwać polityką wytwarzania, politykę społeczną natomiast — polity-
ką podziału. Są one ściśle i wielostronnie ze sobą powiązane — przede wszystkim
jednak tym, że rozwój gospodarczy trzeba planować z myślą o zaspokojeniu, uznawa-
nych za ważne, potrzeb społeczeństwa. Po to, by móc dzielić dobra, trzeba je uprzednio
wytworzyć (albo nabyć za granicą za własne wytwory). Cel polityki społecznej za-
tem — dalsze podnoszenie poziomu życia narodu — nie może być osiągnięty bez zwię-
kszania produkcji. Jak zatem stanowi uchwała VII Zjazdu PZPR —
wyższa jakość pracy całego narodu, większy osobisty wkład każdeg
~1 społeczeństwa
Z dwóch wątków polityki społeczno-ekonomicznej — raz społeczny, raz gospo-
darczy wiedzie prym.
pierwszych latach powojennych, gdy nasz zniszczony wojną i ubogi wówczas
raj przystępował do budowy socjalizmu, główna uwaga musiała być skupiona na
P° ityce gospodarczej, nawet za cenę dużych wyrzeczeń ówczesnych pokoleń ludzi
Pracy« Zelektryfikowano kraj, ogromnie zwiększono wydobycie węgla, siarki i innych
^aso ów naturalnych, budowano całkowicie nowoczesny przemysł, unowocześniano
0 ructwo, rozbudowano komunikację itd. Stworzono silne materialne podstawy budo-
15 ~~ Polska współczesna
unowocześnienie produkcji, wzrost wydajności pracy w przc-
rolnictwie oraz w innych działach gospodarki pomnaża dochód narodowy,
ększają się możliwości podwyż-
dochodów ludności. Można było to obserwować wyraźnie w minionych
niezwykle żywy, a wraz z nim rosły także
tąpił wyraźny wzrost dobro-
Polityka zatrudnienia
Wicie zadań polityki społecznej
rozwojowi
rąk do pracy
gólnc postanowienia Konstytucji, która głosi, że PRL
ego zacierania różnic
stan zdrowotny
praca jest nic tylko
potrzeb materialnych pracowników i ich rodzin
Rozwój gospodarczy
śle i rolnictwie oraz w inn
Wraz zaś ze wzrostem dochodu narodowego zwi
szania płac i <
latach, kiedy to wzrost gospodarczy był
płace pracownicze i dochody rolników. W rezultacie nas
bytu indywidualnego i ogólnospołecznego.
Praca zapewnia jednak nie tylko zarobek, materialne środki utrzymania. Zaspoka-
ja także potrzebę użyteczności społecznej, związanego z tym uznania, potrzebę niezależ-
ności zapewnionej przez posiadanie własnych środków do życia. Możność uzyskiwania
pracy odpowiadającej kwalifikacjom poszerza także swobodę kształtowania swego
życia, osobowości, stosunków osobistych i społecznych, zwłaszcza rodzinnych. Jest także
główną drogą wio
stanowisk zawodowych i społecznych
na siłę roboczą, jakie towarzyszył
nowej rzeszy młodzieży
Zdobycie kwalifikacji zawodowych pozwoliło
osobistej i rodzinnej pomyślności. Droga do awansu s
poprzez zatrudnienie jest tym pewniejsza i efektywniejsza
jednostki,
dącą do uzyskania własnych źródeł dochodów oraz wyższych
awansu społecznego. Wielkie zapotrzebowanie
o socjalistycznej industrializacji, umożliwiło milio-
wiejskiej wyjście z przeludnionych gospodarstw chłopskich,
podjęcie pracy, doprowadziło do
połecznego i ekonomicznego
im lepsze są kwalifikacje
im większe ma ona możliwości kształcenia się i im bardziej z nich korzysta.
stopniowym wyrównywaniu szans zy-
'ch warstw i środowisk społecznych. Do tego celu dąży
:dniej sieci szkół różnych stopni, od przedszkoli do szkól
na równych prawach całej młodzieży, bez różnicy pocho-
szans kształcenia służy także system stypendiów, in-
studia
uzupeł-
z różnych,
Polityka oświatowa i kulturalna
Polityka oświatowa i kulturalna (patrz
sportu i turystyki) jest narzędziem
przez coraz szersze udostępnienie
poziomach kształcenia. Nabyte w
awansu społecznego i zawodowego, zwi
jednostki.
Polityka oświatowa spełnia ważną rolę,
ciowych młodzieży z różn
się przez rozwijanie odpowi
wyższych, udostępnianie ich
dzenia czy płci. Wyrównywaniu
domy studenckie. Ważną .. ......._ t -r--------------z
okształcające dla osób dorosłych, pracujących zawodowo. W ten sposób mogą
niae swoje kwalifikacje i nawet uzyskiwać stopnie naukowe ludzie, którzy
przeważnie niezależnych od siebie, przyczyn nie mieli możliwości osiągnięcia upragnio-
Rozwój oświaty. Upowszechnienie kultury,
polityki społecznej. Polityka oświatowa pełni to zadanie
oświaty, zwłaszcza oświaty zawodowej na wszystkich
szkołach kwalifikacje są najpewniejszym środkiem
ększają społeczną użyteczność i szanse życiowe
u 1 jego obywateli,
1 oraz możli-
wy społeczeństwa socjalistycznego, podniesienia zamożności
systematycznej poprawy' materialnego i kulturalnego poziomu ich życia
wosci wszechstronnego ich rozwoju.
Osiągnięcie w minionym trzydziestoleciu tak wielkich sukcesów gospodarczvrk
byłoby jednak niemożliwe bez silnych bodźców polityczno-społecznych, bez rewol
cyjnych przemian, jakie w życie narodu polskiego wniosły: Manifest PKWN dek/'
PK\X N o przeprowadzeniu reformy rolnej i oddaniu ziemi obszarniczej chłopom orT
ustawa KRN o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narc>
Zasady określone w tych głównych i w niektórych innych uzupełniających aktach
prawnych zawiera Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 22 lipca
1952 r. Szczególnie ważne są postanowienia określające szczegółowo i konkretnie prawa
oraz obowiązki obywateli — wskazują one tym samym potrzeby, których zaspokoje-
nie państwo powinno zapewnić.
Postanowienia konstytucyjne, dotyczące praw obywatelskich, określają
cele polityki społecznej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
— prawo do pracy, tzn. do zatrudnienia za wynagrodzenici
kości pracy;
— prawo do wypoczynku (skrócenie czasu pracy, dni wolne od pracy, organizacja
wczasów, rozwój turystyki i innych form wypoczynku);
— prawo do ochrony zdrowia i pomocy w razie choroby lub niezdolności do pracy
(rozwój świadczeń ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby, starości i niezdol-
ności do pracy oraz rozwój form pomocy społecznej);
— prawo do nauki (zapewnione przez bezpłatne szkolnictwo, upowszechnianie
i rozwój szkolnictwa średniego i
— prawo do korzystania ze
— możliwość rozwoju nauki, literatury i sztuki;
— równość praw mężczyzn i kobiet we wszystkich dziedzinach
— opiekę nad małżeństwem i rodziną.
Dopełnieniem tych norm są o^
„[...] stwarza wart
między miastem a
społeczeństwa [...]
prawem,
pilnowanie, t ,
ojczyzny, podnosi dobrobyt narodu i przyspiesza całkowite urzeczywistnienie ustroju
socjalistycznego. PRL coraz pełniej realizuj
ności, każdemu według jego pracy”. .
Jednym z najważniejszych działów polityki społecznej jest polityka zatrudnień
' z1
liastem a wsią, między pracą fizyczną a umysłową, [...] dba
]”. Równocześnie Konstytucja stwierdza, żc l
lecz także obowiązkiem i sprawą honoru każdego obywatela. Praca, zdyscy-
współzawodnictwo i doskonalenie metod pracy wzmacnia siłę i potęg?
osi <
I
1
nego poziomu wykształcenia. Korzystają oni z określonych ulg i uprawnień w swoich
zakładach pracy. Dla tych osób szczególne znaczenie ma stopniowe skracanie czasu
pracy. Kodeks pracy, określający prawa i obowiązki pracowników, zawiera także po-
stanowienia dotyczące czasu pracy, ograniczania pracy w godzinach nadliczbowych itd
Zwiększa się stopniowo liczbę wolnych od pracy sobót, z zamiarem osiągnięcia
pięciodniowego tygodnia pracy przy zachowaniu, a następnie skracaniu ośmiogodzin-
nego dnia pracy. W ostatnich latach przedłużone zostały także urlopy wypoczynkowe
dla robotników. Te i niektóre inne działania i środki zmierzają do zwiększenia ilości
czasu wolnego od pracy zawodowej, który pracownicy mogliby poświęcić nie tylko na
wypoczynek i rozrywkę, lecz także na dokształcanie się i zajęcia kulturalne.
Oświata i wykształcenie są cenne dzięki temu, że dostarczają gospodarce pracowni-
ków o coraz to lepszych kwalifikacjach, przygotowanych do bardziej złożonej i odpo-
wiedzialnej pracy. W równym jednak stopniu, a może i wyższym, są cenne przez swoją
wartość, jaką mają dla osobistego rozwoju człowieka.
Nie mniej ważną rolę spełnia polityka kulturalna. Państwo popiera twórczość kul-
turalną, ułatwia korzystanie z dóbr kultury, takich jak: literatura, muzyka, teatr, film,
sprzyja budzeniu zainteresowań kulturalnych. Taka polityka stwarza warunki zaspoka-
jania potrzeb kulturalnych ludności oraz wzbogacania osobowości ludzi. Otwiera przed
nimi możliwości pełniejszego życia i rozwoju. Niewątpliwie wpływa także na szanse
zawodowe i życiowe obywateli.
Polityka mieszkaniowa
Innym, ważnym elementem polityki społecznej jest polityka mieszkaniowa. Prawo
do samodzielnego mieszkania jest powszechnie odczuwaną i uznawaną potrzebą. Sa-
modzielne, odpowiednio duże i właściwie urządzone mieszkanie jest konieczne do zało-
żenia i prawidłowego rozwoju rodziny oraz wychowania dzieci; umożliwia wypoczy-
nek i rozwijanie zainteresowań kulturalnych itd. Mieszkanie wiąże się więc z wieloma
ludzkimi potrzebami, do których zaspokojenia obywatele PR.L mają prawo.
Wskutek zniszczeń wojennych, a następnie migracji wielu milionów ludzi ze wsi
do miast niedostatek mieszkań stał się głównym problemem społecznym naszego kraju.
Mieszkanie jest kosztownym dobrem i uzyskanie go bez pomocy społecznej jest
prawie niemożliwe. Państwo więc organizuje i wspiera dotacjami i kredytami budowla-
nymi mieszkaniowe budownictwo spółdzielcze, a nawet indywidualne.
Od 1972 r. rozwija się intensywnie przemysł materiałów budowlanych, produkcję
prefabrykatów, buduje liczne fabryki domów. Przyniosło to już rezultaty, wyrażające
się wzrostem liczby nowo zbudowanych mieszkań. W pięcioleciu 1966—1970 zbudo-
wano 940 tys. mieszkań, w pięcioleciu 1971 — 1975 natomiast zbudowano ich już milion
150 tys. i z każdym rokiem liczba ta wzrasta. Zwiększenie liczby budowanych mieszkań,
tak potrzebne wobec rosnącej liczby nowo zakładanych rodzin, wobec potrzeb szybko
się wzrostem liczby nowo zbudowanych mieszkań. W pięcioleciu 1966—1970 zbudo-
wano 940 tys. mieszkań, w pięcioleciu 1971 — 1975 natomiast zbudowano ich już milion
150 tys. i z każdym rokiem liczba ta wzrasta. Zwiększenie liczby budowanych mieszkań,
tak potrzebne wobec rosnącej liczby nowo zakładanych rodzin, wobec potrzeb szybko
rozwijającej się gospodarki, migracji ludności ze wsi do miast itd., należy do naczelnych
i najpilniejszych zadań naszej polityki społecznej. Na VIII Plenum KC PZPR uznano, że
zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych ludzi stanowi, obok sprawy wyżywienia narodu,
najważniejszy cel polityki gospodarczej partii i państwa.
228
Ochrona zdrowia
Ochrona środowiska naturalnego
Ważnym zagadnieniem, któremu ostatnio w polityce społecznej poświecą sie coraz
więcej uwagi, jest konieczność zapobiegania zanieczyszczaniu środowiska przyrodnicze-
go, w którym człowiek pracuje i mieszka. Zanieczyszczenie wód, powietrza, lasów
i pól, miast i wsi pogarsza warunki mieszkaniowe i zagraża zdrowiu, a niekiedy nawet
życiu ludzi mieszkających lub pracujących w sąsiedztwie szczególnego natężenia zanie-
czyszczeń. Problem ten wiąże się więc z polityką mieszkaniową, a także z polityką
ochrony zdrowia.
Prawo do ochrony zdrowia stanowi jedno z konstytucyjnych praw obywatelskich.
Dobre zdrowie należy do podstawowych potrzeb każdego człowieka. Prawidłowy stan
zdrowia ludności jest także potrzebny społeczeństwu jako całości; zły stan zdrowia
jest hamulcem w rozwoju społecznym. Uznanie zdrowia za szczególnie cenną wartość
spowodowało utworzenie publicznej służby zdrowia, która zapewnia w razie cho-
roby pomoc leczniczą ludności pracującej w mieście i na wsi.
Do zadań służby zdrowia należy także profilaktyka, to jest zapobieganie zachoro-
waniom i szerzeniu się chorób zakaźnych, oraz rehabilitacja, której celem jest przywra-
canie zdolności do samodzielnego życia osobom schorowanym lub okaleczonym.
Nad zdrowiem i bezpieczeństwem pracowników czuwa w zakładach pracy tech-
niczna inspekcja pracy oraz przemysłowa służba zdrowia. Zachowaniu i przywra-
caniu zdrowia i zdolności do pracy służy rozbudowa klinik, szpitali i sanatoriów, ambu-
latoriów itp. innych różnorodnych urządzeń. Świadczenia służby zdrowia są w zasadzie
bezpłatne. Wyjątek stanowi dopłata do leków (od której zwolnieni są renciści) i do
niektórych specjalnych świadczeń. Koszty ochrony zdrowia pokrywa się z budżetu
państwa. Publiczna służba zdrowia jest w ciągłym rozwoju. Potrzeby w tej dzie-
dzinie rosną jednak bardzo szybko (patrz: Ochrona zdrowia).
Polityka płacowa
Głównym źródłem utrzymania w społeczeństwie socjalistycznym są dochody
z pracy. Dotyczy to zarówno ludności pozarolniczej, zatrudnionej w fabrykach, skle-
pach, biurach itd., jak i rolników pracujących we własnych gospodarstwach. Jednak nie
wszyscy i nie zawsze mogą pracować, na przykład z powodu podeszłego wieku lub
słabego zdrowia. Choroba, a u kobiet także macierzyństwo zmuszają do przerywania
pracy, co powoduje stratę dochodów z niej uzyskiwanych.
Dochody z pracy bywają czasami niewystarczające na pokrycie niezbędnych wydat-
ków jednostki lub rodziny. Może to być spowodowane małymi dochodami uzyskiwa-
nymi z pracy wskutek niskich kwalifikacji pracownika. Przyczyną tej sytuacji mogą być
też zwiększone wydatki, na przykład z racji licznej rodziny, choroby domownika.
W polityce płac obowiązuje zasada: „każdemu według jego pracy ’, co oznacza,
żc w zasadzie przy wymierzaniu wynagrodzenia nie bierze się pod uwagę tych różny
sytuacji rodzinnych. Jednakże pewne elementy polityki społecznej przejawiają się ta
systemie plac. Rozpiętość plac jest z reguły mniejsza niżby to mogło wyni ac z sa
229
mej wartości pracy poszczególnych pracowników. Jest tak
winna w każdym przypadku wystarczać
Innym przejawem socjalnego cłem
niższe dopuszczalne wynagrodzenia
w latach 1970-1977 z 850 zł do 1400 zł to jest o 65%. W ‘ty.^uniy.n
przeciętna płaca pracowników zatrudnionych w gospodarce uspołecznione!
z 2235 zł do 3970 zł. Wzrost płac jest wskaźnikiem podnoszenia się poziomu żvria I j
ności pracującej w Polsce. Uc^“
in. i dlatego, że płaca Po.
na podstawowe utrzymanie.
entu płac są płace minimalne, oznaczające nai
ie za pracę. Miesięczna płaca minimaln J
o 1400 -zł — :— - "r'>
Płace jednak podobnie jak innego rodzaju dochody uzyskiwane
spokajają potrzeb osób, które nie mogą pracować ooniewaY k , i ?"Cy' nie 2a'
kowtete lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej z powoduhle^aTh''
l.dztwa nabytego wskutek choroby, wypadku lub wieku ^kobiety - X Ub 'nwa'
stwo zmusza do przerywania pracy, co powoduje straty dochodów z niej u“yśk^aTvl'
Główną rolę w zaspokojeniu potrzeb tych osób spełniają instytucie zabeznJczZ
eczncgo, przede wszystkim ubezpieczenia społeczne i pomoc społeczna. Udzieht
one również świadczeń w razie zwiększonych obciążeń rodzinnych, w szczególno^
zasiłków rodzinnych.
* i i przyznaje świadczenia szczegółowo określone w odpo-
wiednich ustawach: emerytury, renty inwalidzkie zwykłe i wypadkowe, renty rodzin-
ne, wdowie i sieroce oraz zasiłki chorobowe i zasiłki rodzinne. Wszystkie te świadczenia
wypłaca się w ustawowo określonej wysokości i po spełnieniu się przewidzianych
w ustawie warunków (patrz: Zabezpieczenie społeczne PRL).
Zakres działania pomocy społecznej nic jest tak dokładnie określony. O potrzebie
udzielenia pomocy, o przyznaniu świadczenia: zasiłku pieniężnego, pomocy pielęgna-
cyjnej w domu lub o umieszczeniu w domu pomocy społecznej czy w domu rencisty de-
cydują wydziały lub referaty zdrowia i pomocy społecznej w województwach i gmi-
nach według swego uznania, ale w ramach ogólnych wytycznych władz centralnych
(patrz: Zabezpieczenie społeczne iv PRL).
Świadczenia ubezpieczeniowe są obowiązkowe w razie wystąpienia okre
słonego zdarzenia, natomiast świadczenia pomocy społecznej są uznaniowe
i zależą od oceny potrzeby oraz zakresu pomocy przez właściwy urzą .
Pomoc społeczna udziela więc świadczeń w razie potrzeby wywo anej ro V
przyczynami. Odpowiednio do tego różne są też formy pomocy, pieniężne, ,.
(np. bony obiadowe) lub w usługach (np. pomoc w pielęgnowaniu o
Pomoc ta dotyczy przede wszystkim osób, które nie są u ezp.cczone J e y lub n J
pracown.ka.rn), a w pewnych przypadkach także ubezp.c zo tych jed
tego potrzeba. Są to głównie osoby starsze, które nawet doy,noWcgo. Dla
nic są zdolne do samodzielnego prowadzenia SWCS° 8°T’zw doiny spokojnej sta-
tych osób pomoc społeczna organizuje łomy rcncis o’ . zap'cwnionc imcsz-
rości, w których samotni ludzie starsi u starsze lccznjcZQ poinoc społeczna pro-
kanic, utrzymanie, towarzystwo, oPlcj'?' w > , cjiorób fizycznych lub psychicz-
wadzi również domy dla osob uposlc zonyc > odpowiednio do potrzeb,
nych. Wypłaca także zasiłki okresowe lub jednorazowe odp
Polityka rodzinna
- - ‘'
Zasiłki rodzinne nic są jedynymi świadczeniami państwa na rzecz rodziny. Pomoc
ta jest wielostronna. Rozwój gospodarczy, możność pracy i zarobku są gwarancjami
bezpieczeństwa materialnego i dostatku rodzin. Żłobki i przedszkola, szkoły wszelkiego
typu, internaty i świetlice szkolne, stypendia, kolonie wakacyjne itd. pomagają rodzinie
w wychowaniu dzieci. Zasiłki rodzinne ułatwiają równoważenie budżetu rodzinnego.
Rodziny wielodzietne korzystają z niektórych ulg i przywilejów. Nad zdrowiem rodzi-
ny czuwa służba zdręwia. Dla rodzin buduje się mieszkania. Coraz lepiej pod kątem
potrzeb rodzin planuje się produkcję przemysłową i handel. Brak środków utrzymania
z powodu niemożności zarobkowania lub z innych przyczyn uzupełnia ubezpieczenie
społeczne, pomoc społeczna lub fundusz alimentacyjny.
W razie trudności i kłopotów wewnętrznych rodziny może ona korzystać z pomocy
poradni rodzinnych i małżeńskich.
__ ________’ piekuńczc zapewnia rodzinie opiekę i ochronę państwa.
Kodeks pracy zapewnia taką opiekę i ochronę pracującym zawodowo matkom,
dając im prawo do płatnych urlopów’ macierzyńskich, płatnych przerw w pracy w ra-
zie choroby dziecka itd. Całość tych różnych działań składa się na politykę rodzinną
* •» f 1 X __•_
Prawo rodzinne i o
•-----1 ✓ A -
dając im prawo do płatnych urlopów macierzyńskich, płatnych przerw w pracy w ra-
zie choroby dziecka itd. Całość tych różnych działań składa się na politykę rodzinną
państwa i zmierza do zapewnienia rodzinie najlepszych warunków rozwoju.
Polityka gerontologiczna
Polityka gerontologiczna jest działem polityki społecznej, który zaczyna się rozwijać
obok zabezpieczenia społecznego na starość. Polityka ta zajmuje się potrzebami poszcze-
gólnych osób i całego społeczeństwa, rodzącymi się wskutek starzenia się i starości,
rozpoznawaniem oraz sposobami zaspokajania potrzeb ludzi w podeszłym wieku.
Rozwój świadczeń społecznych
Źródłem utrzymania obywateli naszego kraju jest ich praca. Znane są namjednak —
,...j __z ’ / y — których człowiek
że zarobkować, na przykład z powodu choroby, wy-
piekowania się chorym członkiem rodziny.
......... JT__o_ _ , utrzymaniu dzieci, pozostałyby one bez
środków do życia. Kłopoty materialne wiążą się nie tylko z chorobą czy śmiercią,
„7. g,__________________________________________~.ych wydatków na zaspo ko-
Jrounyuii puu^ęu. w ystkich wymienionych przypadkach położe-
nie rodziny — wskutek niedostatku lub nawet braku dochodów z pracy jednego czy
ć wręcz krytyczne. Brak dochodu z pracy byłby
wy w gospodarstwie utrzymywanym przez jedną tylko osobę pra-
żywiciela). W takich właśnie sytuacjach z pomocą pracującym i ich
- w
Zuiuuicm uuzyuiiniduuj naiun .--J j i b»Arvrh rrłnwick
z doświadczenia osób bliskich, krewnych czy znajomych sytuacje, w których czlow
nie może pracować, a więc nie może
padku przy pracy czy konieczności zao
W razie śmierci pracownika mającego na
sromów ao życia, naopoiy niaicn4u.v -x , — - na zasooko-
na przykład przychodzące na świat dziecko wymaga znacznyc rpaj|cach położe-
jenie jego różnorodnych potrzeb. We wszystkie,
nr^ryr iednePO CZY
nie rodziny — '___________
obojga małżonków — mogłoby się stać
szczególnie dotkliwy w gospodarstwie
cującą (jedynego ! , . .
rodzinom przychodzi zabezpieczenie spoie
230
Urządzenia publiczne to zarówno odpowiednie przepisy prawa norm ’ ’ *>lUacJL
niema do świadczeń społecznych, środki finansowe wydatkowane na te H*** U.praw“
stytucje (urzędy) powołane do udzielania świadczeń (np. popularny ZUS ^7
socjalnych i kulturalnych potrzeb obywateli.
Do śwńadczeń społecznych z tytułu zabezpieczenia społecznego zalicza si
wszystkim świadczenia z ubezpieczenia społecznego, ale również zasiłki
, . . - S , ' . ,—r—^‘^aucgo zanczi sie przede
wszystkim świadczenia z ubezpieczenia społecznego, ale również zasiłki czy inne iwiad
czenia z pomocy społecznej, stypendia, świadczenia z funduszu mieszkaniowego i inn '
ponadto świadczenia wypłacane z funduszów nie pochodzących ze skarbu państwa na
łecznego są to świadczenia obowiązkowo
ponadto świadczenia wypłacane z funduszów nie pochodzących :
przykład: zasiłki związkowe, a nawet takie świadczenia, których źródłem jest ofiarność
społeczna (dobrowolne składki, darowizny itp.), rozprowadzane przez organizacje
społeczne (np. Polski Czerwony Krzyż czy Polski Komitet Pomocy Społecznej). J
Świadczenia z ubezpieczenia społecznego są to świadczenia obowiązkowo
należne z mocy prawa (mówi się, że są obligatoryjne).
Oznacza to, że ubezpieczony pracownik (lub członek jego rodziny), spełniający usta-
lone w przepisach warunki uprawniające do danego świadczenia, otrzymuje je bez żad-
nej dodatkowej oceny ze strony instytucji wypłacającej. Przykładowo: jedynym warun-
kiem otrzymania zasiłku chorobowego jest usprawiedliwienie nieobecności w pracy
zaświadczeniem lekarza społecznej służby zdrowia, stwierdzającym, że pracownik jest
czasowo niezdolny do pracy. Ubezpieczony, któremu odmówiono świadczenia z ubez-
pieczenia społecznego lub wypłacono je w niewłaściwej wysokości, może zwrócić się ze
swoją sprawą do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Inaczej jest, gdy chodzi o świad-
czenia z pomocy społecznej.
Przygnanie każdego świadczenia z pomocy społecznej — zasiłku pienięż-
nego, czy świadczenia w naturze (np.: miejsca w domu pomocy społecznej,
bonów obiadowych, usług pielęgniarskich czy innych) — musi być poprze-
dzone wywiadem społecznym, to jest rozpoznaniem i oceną warunków, w ja-
kich żyje osoba ubiegająca się o dane świadczenie.
Podstawową formą zabezpieczenia społecznego jest ubezpieczenie spo ecznc.
Ubezpieczenie społeczne
Historia wywalczonego przez klasę robotniczą ubezpieczenia sP°!^^^°jennvp1
’ - ie* miało" warunków należytego rozwoju. Kraj nw
dla milionów rąk w mieście i na wsc
położnego korzystał stosunkowo niew.dk> Mg
W wyniku polityki rządu burzu yjg
wysokości świadczeń, które były znacz
tUliAiu r.ii<Łvr-iiv łxv^^uvvTTc*iiiv --- / _ i
ie korzystniejsze dla pracowników umysłowych niż izycznyc i.
się od roku 1918, to jest od odzyskania niepodległości. W okresie
jednak ubezpieczenie społeczne nie-------
był gospodarczo zacofany, brakowało pracy
Toteż ze świadczeń ubezpieczenia sj_
ludności, i to tylko niektóre jej grupy,
istniało znaczne zróżnicowanie rodzajów oraz
me
I
99
Zapowiedz odbudowy i rozbudowy instytucji ubezpieczeń społecznych w Polsce
Ludowej opartych na zasadach demokratycznych zawiera Manifest PKWN (22 lipca
1944 r.). W Konstytucji PRL natomiat czytamy: ' F
„1 Obywatele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej maj, prawo do ochrony zdrowia
oraz do pomocy w razie choroby lub niezdolności do pracy.
2. Coraz pełniejszemu urzeczywistnianiu tego prawa służą:
1) rozwój ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby, starości i niezdol-
ności do pracy oraz rozbudowa różnych form pomocy społecznej [...]
W PRL ubezpieczeniem społecznym objęci są, wraz z rodzinami, wszyscy pracow-
nicy, robotnicy, rolnicy, pracownicy umysłowi, członkowie spółdzielni pracy, spół-
dzielni produkcyjnych, rzemieślnicy, osoby świadczące wszelkie usługi dla ludności,
chałupnicy oraz wiele innych grup ludności (np. adwokaci, twórcy’).
Prawa obywateli do świadczeń z ubezpieczenia społecznego są określone szczegóło-
wo w ustawach i w innych aktach normatywnych, zwanych potocznie przepisami
prawnymi.
Istnieją trzy podstawowe działy ubezpieczenia społecznego, zapewniające
świadczenia:
— w razie choroby i macierzyństwa,
— na starość, w razie inwalidztwa i w razie utraty żywiciela,
— ubezpieczenie rodzinne, zapewniające świadczenia na dzieci i nie pracującą
żonę.
Świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby
i macierzyństwa są następujące:
— zasiłek chorobowy dla pracownika niezdolnego do pracy z powodu choroby;
— zasiłek wyrównawczy wypłacany pracownikowi, który po przebytej chorobie
zarabia mniej niż poprzednio, a poddał się rehabilitacji, tzn. zabiegom mającym na celu
przywrócenie mu zdolności do pracy dotychczas wykonywanej albo przyuczenia do
innej pracy; zasiłek wyrównawczy przysługuje przez okres nie dłuższy niż 24 mie-
siące ;
— zasiłek porodowy dla pracownicy, która urodziła dziecko, a pod pewnymi
warunkami także dla pracownicy, która przyjęła na wychowanie obce dziecko;
— zasiłek macierzyński dla pracownicy uprawnionej do urlopu macierzyńskiego;
— zasiłek opiekuńczy dla pracownika zwolnionego od wykonywania pracy w celu
zaopiekowania się chorym dzieckiem lub innym członkiem rodziny;
— zasiłek pogrzebowy, wypłacany rodzinie pozostałej po zmarłym pracowniku
oraz — pod określonymi prawem warunkami — pracownikom w razie śmierci członka
rodziny.
Świadczenia objęte wspólną nazwą „zaopatrzenie emerytalne są następu-
jące:
— emerytura należna po osiągnięciu ustalonego wieku (w zasadzie 65 lat dla męż-
czyzn i 60 dla kobiet) i przepracowaniu określonej liczby lat (odpowiednio: 25 i 20);
— renta inwalidzka, w razie niezdolności do pracy z powodu inwalidztwa, będą-
cego skutkiem wypadku przy pracy, choroby zawodowej czy innej choroby, a więc
praktycznie biorąc — każdej choroby, po przepracowaniu, w zależności od wieku pra-
cownika, od 0 do 5 lat. Rentę inwalidzką otrzymuje pracownik uznany przez komisję
lekarską do spraw inwalidztwa i zatrudnienia za inwalidę III, II lub I grupy. Do I grupy
. inwalidów zalicza się osoby najbardziej poszkodowane na zdrowiu niezd 1
kolwick pracy i wymagające stałej opieki; do II grupy inwalidów za]i„ ° d°
w zasadzie niezdolne do pracy, ale nie wymagające stałej opieki; do III Sl? OSoby
których zdolność do zarobkowania została znacznie ograniczona, które os°by,
wiednich warunkach mogą pracować; ’ na*w °dpo-
- renta rodzinna, należna po stracie żywiciela uprawnionym członko
(śmierć pracownika w czasie zatrudnienia uważa się za fakt równoznaczn rodziny
niem warunków do otrzymania renty inwalidzkiej, a zatem rodzinie zmarłe^ SPC
nika przysługuje prawo do renty rodzinnej); go Pracow-
- dodatki do emerytury, renty inwalidzkiej i renty rodzinnej na dzieci tv 1
niektórych odznaczeń państwowych, z tytułu pracy naukowej oraz z tytułu zal' tU-
do I grupy inwalidów; ten ostatni dodatek (zwany popularnie „pielęgnacyjnym'"albo
dodatkiem „z tytułu bezradności ) przysługuje osobie pobierającej emeryturę rent
inwalidzką albo rentę rodzinną, jeżeli została uznana za inwalidę I Brut>v a wL ... ?
maga stałej opieki. 7
Renty inwalidzkie dla osób poszkodowanych w wypadkach przy pracy i chorobach
zawodowych są korzystniejsze od rent inwalidzkich osób, których inwalidztwo zostało
spowodowane zwykłą chorobą. Inwalidzi „wypadkowi” otrzymują ponadto z zakładu
pracy jednorazowe odszkodowania; w razie ich śmierci odszkodowanie przysługuje
uprawnionym członkom rodziny.
Ubezpieczenie rodzinne zostało wprowadzone dopiero w Polsce Ludowej
(w 1948 r.).
Celem ubezpieczenia rodzinnego jest częściowe wyrównanie dysproporcji
w warunkach bytu pracowników obarczonych rodziną w stosunku do pracow-
ników bezdziethych oraz pomoc w wychowaniu dzieci.
Świadczenia tego ubezpieczenia, zwane zasiłkami rodzinnymi, wypłacane są —
pod określonymi prawem warunkami — na utrzymanie przez pracownika dzieci
(własnych, adoptowanych, przyjętych na wychowanie) oraz na rodzeństwo i wnuki
w wieku do lat 16, a jeżeli się uczą — do 25, pozostające na utrzymaniu pracownika.
Zasiłek rodzinny przysługuje również na nie zarobkującą żonę, jeżeli: wychowuje ona
dziecko do lat 8, została uznana za inwalidkę albo ma ukończone 50 lat. Zasiłek
wzrasta, gdy żona wychowuje więcej niż jedno dziecko.
Wysokość zasiłku rodzinnego zależy od wysokości dochodu przypadającego na
członka rodziny i od liczebności dzieci w rodzinie (najniższy jest zasiłek na pierwsz
dziecko, wyższy na drugie, trzecie i następne). Na dzieci kalekie przy5 uguJe 7
zasiłek rodzinny. . h 'z_
Szczególnie intensywny rozwój świadczeń ubezpieczeniowyc i w o iatach-
nych poczynań socjalnych na rzecz ludzi pracy nastąpił w osta^nic decyzje
w rozwoju ubezpieczenia społecznego nie było jeszcze okresu t oga g ,
przyczyniające się do odczuwalnej poprawy sytuacji maten nej u ip Za-
decyzji zapoczątkowała uchwała Rady Ministrów i Centr nej a świadczeń
wolowych z grudnia 1970 r. w sprawie podniesienia najniższych płac oraz sw
socjalnych. . , . « ' rrecz rodziny:
W ubiegłej pięciolatce (1971-1975) w zakrette wu cz miesięczny
— podwyższono zasiłki rodzinne dla rodzin wielodzietny ,
9
234
___ podwyższono zasiłek opiekuńczy z 70% do 100% zarobku i dwukrotnie prze-
dłużono okres pobierania tego świadczenia (z 30 do 60 dni w roku);
- przedłużono do 3 lat bezpłatne urlopy dla matek opiekujących się małymi dzieć-
' w wieku do lat 4, z zachowaniem praw do zasiłku rodzinnego i pomocy leczniczej;
- przedłużono urlopy macierzyńskie z 12 do 16 tygodni, względnie do 18 tygodni;
— podniesiono z 50% do 100% wysokość zasiłku dla położnicy przebywającej
w zakładzie leczniczym;
— uregulowano na nowo (1974 r.) zasady przyznawania zasiłków rodzinnych,
uzależniając ich wysokość od dochodu przypadającego na jednego członka rodziny;
— wprowadzono wyższy zasiłek rodzinny na dzieci kalekie;
— wprowadzono tzw. fundusz alimentacyjny, przeznaczony na wypłatę świadczeń
pieniężnych dla dzieci i innych osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej
z powodu niemożności wyegzekwowania świadczeń alimentacyjnych; wypłatą świad-
czeń z tego funduszu zajmuje się ZUS.
W zakresie świadczeń chorobowych zrównano uprawnienia pracowników
fizycznych i umysłowych do zasiłków chorobowych, uzależniając z kolei wysokość
zasiłku o.d okresu zatrudnienia pracownika. Zasiłek chorobowy wynosi:
— 100% wynagrodzenia dla pracownika, który przepracował dłużej niż 8 lat;
— 80%, gdy pracował od 3 do 8 lat;
— 75%, gdy okres zatrudnienia jest krótszy niż 3 lata.
Natomiast bez względu na okres zatrudnienia zasiłek chorobowy wynosi 100%
wynagrodzenia, jeżeli niezdolność do pracy powstała wskutek wypadku przy pracy,
wypadku w drodze do pracy lub z pracy albo choroby zawodowej, względnie gdy
niezdolność do pracy przypadła w okresie ciąży, albo gdy trwała nieprzerwanie ponad
30 dni (wtedy zasiłek 100% przysługuje od 31 dnia tej niezdolności).
W zakresie zaopatrzenia emerytalno-rentowego:
— wprowadzono dodatek do emerytur i rent dla osób utrzymujących małżonka;
— wprowadzono dodatki do emerytur dla tych emerytów, którzy w Polsce Lu-
dowej przepracowali ponad 10 lat;
— podwyższono emerytury dla nauczycieli;
— rozszerzono krąg rzemieślników objętych ubezpieczeniem oraz podwyższono
ich emerytury i renty; przyznano im prawo do zasiłków rodzinnych, dodatków na
dzieci niepełnosprawne, kobietom — prawo do zasiłków macierzyńskich i porodowych;
— podwyższono renty dla inwalidów wojennych i wojskowych, obniżono o 5 lat
wiek, uprawniający tę grupę do emerytury;
— podwyższono emerytury dla dziennikarzy;
— podwyższono dodatki rodzinne oraz dodatki dla rencistów i emerytów zaliczo-
nych do I grupy inwalidów;
— dwa razy podwyższano renty najniższe;
— wprowadzono zabezpieczenie emerytalne twórców i ich rodzin;
— podwyższono renty dla rolników przekazujących państwu gospodarstwa rolne;
i . 7". wPr°wadzono (1975 r.) nowe, korzystniejsze zasady obliczania emerytur i rent,
zię i czemu następuje podwyżka tych świadczeń (podwyżka została rozłożona na
1 a lat i będzie realizowana stopniowo aż do 1980 r.);
ji wProwadzono rentę chorobową, nowy rodzaj świadczenia przysługującego —
nie iużej niż przez 12 miesięcy — pracownikowi, który po skorzystaniu z prawa do
*
g
*
£
8
g
8
zasiłku chorobowego nie odzyskał jeszcze zdolności do pracy, mimo że lekar
widują poprawę stanu jego zdrowia; Prze~
— wprowadzono — pod określonymi warunkami — możliwość na wniosek ‘
teresowanych wcześniejszego o 5 lat przejścia na emeryturę dla kobiet oraz osób bT"
cych inwalidami I lub II grupy.
Ponadto systemem pełnego ubezpieczenia społecznego objęto członków snółd ' 1 •
produkcyjnych i ich rodziny. Przyznano prawo do bezpłatnych świadczeń leczniczych
indywidualnym rolnikom, członkom ich rodzin i domownikom. Wprowadzono
stem odszkodowań dla żołnierzy i funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej poszkodowa"
nych w wypadku podczas służby;
Przyznano lub podwyższono świadczenia dla kombatantów i więźniów obozów
koncentracyjnych. Za kombatantów uważa się uczestników walk o narodowe i spo-
łeczne wyzwolenie ojczyzny,
ków ruchu podziemnego w czasie
wadzące tajne nauczanie. icm mwauazKicn, emerytur
i rent rodzinnych, wcześniejszego przejścia na wniosek zainteresowanego na emeryturę
bądź rentę, czy też otrzymania renty w drodze wyjątku. Kombatantom i więźniom obo-
zów koncentracyjnych pozostającym w zatrudnieniu
poczynkowego o 10 dni w roku (jeżeli wymiar
czono okres działalności kombatanckiej lub okres pobytu w
W pię
pieczenia,
zamieszczona
zwiększono wymiar urlopu wy-
ten nie przekracza 26 dni) oraz zali-
obozie do stażu pracy, od
którego zależy przyznanie lub wysokość świadczeń przysługujących pracownikowi
od zakładu pracy (np
Rozszerzono uprawnienia ubezp
(zwanych potocznie chałupnikami), przyznając im —
samych świadczeń, z jakich korzystają pracownicy.
Zatwierdzono program stopniowej — do 1980 r
przyznanych przed rokiem 1974 (tzw. renty ze „starego portfela ), przy czym podwyż-
ka świadczeń dla najstarszych weteranów pracy, powyżej 75 lat, będzie przyśpieszona
Dóniosłym
lenie w 1977 r
rytalnym
emer
dla wsi,
mi soc
tzw. nagroda jubileuszowa).
ieczeniowe dla osób wykonujących pracę nakładczą
prawo do takich
ydarzeniem w
inspiracji Biura Politycznego KC PZPR ustawy o zaopatrzeniu eme-
r J 7 - -.................- • świadczeń
. o wielkim znaczeniu
różnic między warunka-
oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. Zapewnienie
ytalno-rentowych tej tak licznej grupie ludności jest sprawą
umożliwia bowiem zniesienie jednej z podstawowych l__
alno-bytowymi ludności utrzymującej się z pracy w gosf
a tymi warunkami ludności zatrudnionej
wiązać wiele problemów powstających
Pozwoli roz-
zekazywania gospodarstw przez
właścicieli ich prawnym następcom. Starsi rolnicy uzyskują pewność zabe p'
- warunki, by wcześniej niż obecnie
co w niemałym stopniu powinno wpłyną n
materialnego na starość, młodsi
gospodarkę i usamodzielniać się,
wocześnienie rolnictwa i zwiększenie jego towarowości.
wiek rolnika, opłacanie składki
lonej wysokości i w ciągu określonego czasu oraz kontrakt . pfOdukcji
w uspołecznionych punktach skupu określonej ilości p o ow r świad-
zwierzęcej. Od ilości tej sprzedanej państwu produkcji ę zie z emerytalnych jest
czenia. Warunkiem dodatkowym nabycia prawa do swia cz dobrym stanie,
przekazanie następcy (a w razie jego braku — państwu) gospo
Liczba ubezpieczo-
nych w min
Wydatki na świad-
czenia ogółem
w min zł
w tym na:
emerytury i renty
zasiłki rodzinne
zasiłki chorobowe
i opiekuńcze
zasiłki macierzyńskie
i porodowe
zasiłki pogrzebowe
1970 1971 1972
11,0 11,5 12,1
48 452 57 038 62 176
33 709 38^25 42 300
8 367 10 823 10 478
5 391 6 388 8 026
483 539 767
502 503 605
1973
46 570
10 474
1974
78 087
52 267
11 141
16 650
1 678
1 052
1975
wzrost w
stosunku
do 1970
* Do 31 XII 1974 r. pracownikom umysłowym przysługiwało wynagrodzenie z funduszu płac zakładów
Wszyscy ubezp
pomocy leczniczej.
W przypadku leczenia tzw. chorób społecznych
wyjątku obywatele bez
pomocy leczniczej, podob
pieniom ochronnym (patrz: Ochrona zdrowia)
pobiegania im wszyscy bez
względu na źródło utrzymania mają prawo do bezpłatnej
nic jak mają obowiązek poddawania się na przykład szcze-
połeczna
Tym osobom, które z różnych przyczyn nie pracowały, a więc nie mają uprawnień
o świadczeń z ubezpieczeń społecznych, jak również tym, dla których świadczenia te
0 azują się niewystarczające, przychodzą z pomocą świadczenia pomocy (opieki)
społecznej.
Krąg osób objętych świadczeniami pomocy społecznej stanowią ludzie starzy, in-
wa i i, upośledzeni umysłowo, społecznie niedostosowani, samotne matki, ofiary
ęs żywiołowych (np. pożaru czy ।
Pomoc społeczna finansowana
Ogólny nadzór nad działalnością pomocy społecznej sprawuje Ministerstwo Zdro-
^połęcznej, które zajmuje się również szkoleniem pracowników socjal-
nyc . W praktyce pomoc społeczna jest jedną z dziedzin działalności wydziałów oraz
powodzi) i mm.
jest z budżetu państwa.
pomocy społecznej sprawuje
zajmuje się również s
L A
referatów zdrowia i pomocy społecznej urzędów gminnych iw ..
Łącznikami między organami pomocy społecznej a obywatelami « JeWo<lzk>ch.
cjalm - opiekunowie społeczni. W kraju działa kilkadziesiąt tvsiecv pri?Wnicy s<>-
łecznych. Niektórzy spośród nich s, stałym, (etatowymi) praco^aS^
terenowej; większość pełni swoje ważne funkcje społeczne nieodphmwT^1
wo, społecznie). upiatnie (honoro-
Do zadań opiekunów społecznych należy sprawdzanie warunki • ,
zyic osoba starająca sie o konkretne ________ . ow’wjakich
1 wojewódzkich.
są pracownicy S0-
ąt tysi?cy opiekunów spo-
żyjc osoba starająca się o konkretne świadczenie pom
ustalenia, czy rzeczywiście jest ono dla niej niezbędne.
Opiekunowie terenowi działają, nierzadko z ogromnym noświ^i.
, * i, * . , , p . y,. do życia, lecz także we wszy
stkich środowiskach wymagających pomocy i ingerencji społecznej, na przykład wśród
rodzin alkoholików, zaniedbanej moralnie młodzieży i innych, współpracując w tym
zakresie z różnymi instytucjami oraz zakładami pracy. '
Świadczenia pomocy społecznej udzielane są bądź w formie pieniężnej (zasiłki
jednorazowe i stałe), bądź w formie rzeczowej (odzież, żywność), bądź w formie
różnorodnych usług (coraz bardziej popularna staje się pomoc w formie remontu
mieszkania czy domku). Duże znaczenie mają świadczenia z zakresu poradnirtwą praw-
nego.
Dla ludzi nie mających warunków, aby ich podstawowe potrzeby życiowe mogły
być zaspokajane w ich dotychczasowym środowisku, istnieją zakłady pomocy spo-
Warszawa. Dom Rencisty im. Matysiaków
1960
DOMY RENCISTÓW
1975
DOMY SPECJALNE
(dla niewidomych, przewlekle chorych,
upośledzonych umysłowo, dzieci niedorozwiniętych)
1960
UJLjUU QXQj nim o
1975 ldti! nn m b
łecznej. Charakter tych zakładów jest odpowiedni do stanu zdrowia potrzebujących.
Dla osób zdrowych przeznaczone są miejsca w domach rencistów oraz w tzw. do-
mach spokojnej starości. Chorzy znajdują miejsce w odpowiednich zakładach:
dla przewlekle chorych, zakładach specjalnych dla niewidomych, zakładach dla upo-
śledzonych umysłowo — dla dorosłych i dla dzieci. Istnieją również domy prowa-
dzone przez poszczególne branże (np. domy górników, hutników) oraz instytucje
(np. zasłużonych pracowników służby zdrowia, nauczycieli, aktorów itd.).
Otwiera się kluby rencistów oraz domy pobytu dziennego dla osób starych, zwa-
ne popularnie „Klubami Seniora”.
Odrębną dziedzinę działalności na pograniczu opieki zdrowotnej, pomocy społecz-
nej i zatrudnienia stanowi rehabilitacja inwalidów (patrz: Ochrona zdrowia).
W ścisłym współdziałaniu z administracją, na polu pomocy społecznej pracują rów-
nież liczne organizacje społeczne. Przykładowo: Polski Czerwony Krzyż (PCK)
specjalizuje się w opiece nad chorymi w domu. We własnym zakresie szkoli pielęgniarki
PCK, które za stosunkowo niską odpłatnością opiekują się chorymi w domu. Polski
Komitet Pomocy Społecznej (PKPS) prowadzi m.in. poradnictwo prawne oraz
zajmuje się przydziałem darów w naturze. Zrzeszenie Katolików „Caritas
uprawia różne formy działalności, m.in. prowadzi własne domy opieki. Wymieniliśmy
tylko niektóre spośród instytucji społecznych współpracujących z państwem w zakresie
pomocy społecznej. Instytucje społeczne korzystają z dotacji państwa i z szerokiej ofiar-
ności społecznej.
POMOC UDZIELONA PRZEZ POLSKI KOMITET POMOCY SPOŁECZNEJ
1970
139,6 min zł
1975
181,5 min zt
Świadczenia państwa na pomoc społeczną systematycznie wzrastała W 1976 .
wydano na ten cel z budżetu państwa ponad 1 mld 200 min zł, to j«t dwukrotnie
więcej od wydatków na pomoc społeczną w 1970 r. J Krotnie
Wzrosło również zatrudnienie pracowników socjalnych o 13% w stosunku do roku
poprzedniego (1975 r.).
Po przeprowadzeniu w 1975 r. reformy administracji wielką troską władz staje się
wyrównanie dysproporcji w zakresie domów opieki i innych urządzeń pomocy spo-
łecznej pomiędzy poszczególnymi województwami. W roku 1975 przekroczono plany
w dziedzinie budownictwa obiektów pomocy społecznej. Uzyskano też trzykrotnie
większą w stosunku do zaplanowanej liczbę miejsc w domach pomocy, dzięki kapital-
nym remontom i adaptacji na te cele różnych obiektów, na przykład niektórych bu-
dynków szkolnych.
Te osiągnięcia nie oznaczają, że wszystkie niezbędne potrzeby są już w pełni
zaspokajane, wzrasta bowiem liczba osób, które kwalifikują się do domów opieki.
Partia i rząd dążyć będą konsekwentnie do tego, by zaspokojenie potrzeb społeczeń-
stwa w tym zakresie było coraz pełniejsze i lepsze.
Lista osiągnięć socjalnych ludzi pracy, zwłaszcza w latach 1971 — 1975, jest imponu-
jąca. Świadczy to o szczególnej trosce partii i rządu o sprawy bytu pracujących, ale
zarazem jest dowodem pomyślnego rozwoju gospodarczego kraju, stwarzającego moż-
liwości podejmowania przez rząd tak poważnych zobowiązań finansowych. Trzeba
bowiem pamiętać, że każda decyzja dotycząca poprawy świadczeń ubezpieczeniowych,
a więc świadczeń o zasięgu masowym, pociąga za sobą dodatkowe wypłaty z budżetu
państwa miliardów złotych. Miliardy te trzeba wypracować, a więc źródłem
pokrycia tych zwiększonych wydatków musi być lepsza, wydajniejsza praca wszy-
stkich obywateli. I na odwrót: lepsze warunki życia pozwalają na lepszą pracę.
i wielką troską władz staje się
miliardów złotych. Miliardy te trzeba wypracować, a więc źródłem
odwrót: lepsze warunki życia pozwalają na lepszą pracę.
Ochrona pracy
nej pracy (znany skrót. bhp)- .„oczvwa na kierownictwie zakładu
Obowiązek ochrony pracownika w pracy spoczywa
pracy, kontrolę zaś sprawują ‘“P^^Z^ńracy zawarte są w kodeksie pracy. Zro-
Ppdstawowe przepisy dotyczące ochr< y p , mogą obją. wsrf.
zumiałe jednak, że są to przep.sy ogołne ramo różnorodnych obow>,z-
£'^33 • f—*
K f (10)
swoje odrębne właściwości i wykonywane są w odmiennych warunkach •
bezpieczeństwo w pracy narażony jest na przykład górnik (zasypanie wskutek ‘X
podziemnego, pożar i inne), na inne rolnik (urazy zatruci, A. • utek,ws'nTsu
ochrony roślin), ale tak jeden, jak i drugi mogą ulec wypadkowych"" 70<lkami
na chorobę zawodową. Właśnie z powodu tych odmienności zagrożeń w r«
ZaW°. “hr°ny Pracy przez wfató.
- dla rolników itd. Przepisy ee, nazywa^e^^g^^™
gołowo, a nawet drobiazgowo, jakim warunkom mają odpowiadać pomieszczeń a
zakładów pracy (oświetlenie, wentylacja, temperatura, wilgotność powietrza utrzv
manie porządkuj wiele imiych), maszyny i urządzenia (osłony, zabezpieczenia itdb
normują wielkość ciężaru dopuszczalnego do dźwigania itp. '
Zakład pracy, w ramach szeroko pojmowanej ochrony pracy, obowiązany jest
troszczyć się o zdrowie pracownika. Służą temu przede wszystkim badania lekarskie-
- wstępne, stwierdzające czy dany człowiek nadaje się do konkretnej pracy,
- okresowe i kontrolne; jeśli takie badanie wykaże, że stan zdrowia pracownika
pogorszył się wskutek wykonywania danej pracy, zakład pracy jest obowiązany odsu-
nąć go od niej na stałe lub na pewien czas, zapewniając mu inną pracę i zatroszczyć się
o jego leczenie.
Zakład pracy jest obowiązany przeszkolić pracownika w zakresie zasad bezpiecznej
pracy, zaznajomić go z jej specyfiką, zaopatrzyć w odpowiednie instrukcje i pouczyć
o konieczności przestrzegania zasad bhp, zwracając uwagę na nieodwracalne niekiedy
konsekwencje (kalectwo, a nawet śmierć), jakie może przynieść lekceważenie tych za-
sad.
Ochrona pracy obejmuje zabezpieczenie pracownika przed urazami, dzia-
łaniem substancji żrących, trujących, przed wstrząsami, wibracją, promienio-
waniem itd.
Zakład pracy jest obowiązany zaopatrzyć pracownika w odzież roboczą i ochronną
oraz sprzęt ochrony osobistej (hełmy, okulary, maski, rękawice, buty gumowe i inne),
a także pouczyć o konieczności właściwego użytkowania i odpowiedniego przecho-
wywania tego sprzętu. Na zakładzie pracy spoczywa obowiązek utrzymania w należy-
tym stanie odzieży ochronnej i roboczej pracowników oraz konserwacji sprzętu ochron-
nego.
Istnieje grupa pracowników korzystających ze szczególnej, zwiększonej ochrony.
Należą do nich przede wszystkim inwalidzi, zwłaszcza zatrudnieni w tzw. zakładach
pracy chronionej, młodociani i kobiety; wśród tych ostatnich ze specjalnej ochrony ko-
rzystają kobiety w ciąży.
Warto zauważyć, że w ramach działania ochrony pracy zatrudnienie w warunkach
szkodliwych dla zdrowia (np. górnicy) i uciążliwych (np. nauczyciele) uprawnia m.in.
do wcześniejszej emerytury (mężczyźni — 60 lat życia, kobiety — 55).
go w odpowiedni sprzęt i odzież — to ni
!
i moralne straty społeczne. Z tego więc wz
ł
zakładów pracy i zwi
16 — Polska współczesna
na chorobę zawodową. Właśnie z powodu tych odmienności
we ministerstwa, na przykład Ministerstwo Górnictwa
Rolnictwa
Należą do nich przede wszystkim inwalidzi, zwłaszcza zatrudnieni w tzw. zakładach
rzystają kobiety w ciąży.
Warto zauważyć, że w ramach działania ochrony pracy zatrudnienie w warunkach
szkodliwych dla zdrowia (np. górnicy) i uciążliwych (np. nauczyciele) uprawnia m.in.
do wcześniejszej emerytury (mężczyźni — 60 lat życia, kobiety — 55).
Właściwe zabezpieczenie pracownika przed szkodliwościami pracy, zaopatrzenie
go w odpowiedni sprzęt i odzież — to nieodzowny warunek zapobiegania wypadkom
przy pracy i chorobom zawodowym, pociągającym za sobą niepowetowane materialne
:ględu zagadnienie odzieży ochronnej i sprzętu
zabezpieczającego jest przedmiotem żywego zainteresowania ze strony administracji
zakładów pracy i związków zawodowych oraz przedmiotem prac naukowców.
241
240
mająca na celu zapobie-
1 poprawę
_________________i oraz
Czas pracy. Społeczne znaczenie skracania czasu pracy
Zgodnie z kodeksem pracy, czas pracy ustalony został na 8 godzin dziennie
boty 6 godzin, a 46 godzin tygodniowo. Godziny pracy powyżej tych norm trakt S°“
są jako nadliczbowe i opłacane z dodatkiem 50% lub 100%. owane
W ostatnich latach obserwuje się na świecie tendencję do skracania czasu
Również w Polsce sprawa ta rozważana jest od dawna, i to z największą wnikliw
wiąże sic z nią bowiem bardzo wiele różnorodnych problemów ekonomicznych °SC^’
lecznych. Plany produkcyjne muszą być wykonane. Zwiększenie czasu woln
może uszczuplić produkcji, od której zależy wzrost płac pracowników. Jednocześ^
skrócenie czasu pracy nie może spowodować wzrostu godzin nadliczbowych d^ż
byłoby to sprzeczne z samą istotą skracania czasu pracy. Nie mniej ważnym zagadnie
niem jest stworzenie warunków umożliwiających pracownikom i ich rodzinom ra"
cjonalne, tzn. zdrowe i kulturalne, wykorzystanie tego zwiększonego czasu wolnego
Skracanie czasu pracy jest bardzo ważne z przyczyn natury społecznej (np. gdy
dotyczy pracowników zatrudnionych, przy pracach uciążliwych bądź szkodliwych
dla zdrowia, lub pracownic obarczonych obowiązkami rodzinnymi). Już od dawna więc
podejmuje się w cym kierunku różne działania, w zależności od warunków organiza-
cyjnych i specyfiki danej pracy. W rezultacie skrócono czas pracy dla niektórych pra-
cowników zatrudnionych przy pracach szkodliwych i uciążliwych, m.in. tzw. „gorą-
cych”, na przykład w hutnictwie żelaza i stali; czas pracy wynosi tu 6,7 lub 7,5 godziny
dziennie. Wprowadzono dodatkowe urlopy dla niektórych grup pracowników za-
trudnionych w zakładach przemysłu ciężkiego, przemysłu papierniczego, w zakładach
graficznych, zakładach przeciwgruźliczych i innych.
Tam gdzie to możliwe, tzn. w zakładach o ruchu ciągłym, pracujących na trzy
zmiany, wprowadza się tzw. czterobrygadowy system pracy. Polega on na tym, że
trzy brygady pracują na trzy zmiany, podczas gdy czwarta brygada ma dzień wolny
od oracy; czas pracy brygady wynosi średnio 42 godziny tygodniowo, a więc liczba
dni wolnych od pracy w roku — 91.
Wprowadzono — pod waiunkiem wykonania planów produkcyjnych — wolne
soboty. W 1974 r. było 6 wolnych sobót, w latach 1975—1977 już po 12.
Nie trzeba uzasadniać, że wolny czas uzyskany w wyniku skrócenia czasu pracy
tylko wówczas będzie miał rację bytu, gdy rzeczywiście nastąpi przyrost czasu wo nego
i gdy będzie on wykorzystany z pożytkiem osobistym obywateli, a zarazem z poz\ t ie
społecznym. Istnieje wiele dziedzin życia, na które można przeznaczyć czas wo y
(wypoczynek, wychowanie dzieci i młodzieży, prowadzenie gospo arstwa
wego, praca społeczna i inne). . wolne eo
Dalsze zwiększenie czasu wolnego i racjonalne wykorzystanie czasu
jaki juz mamy do dyspozycji, wymaga jednak jeszcze dużego ^“[“komunikacji,
aby pokonać rozliczne trudności związane z usprawnieniem zaopa r . Tvlko
rozbudową usług placówek kulturalnych, rozrywkowych, turystycznyc
wówczas bowiem można będzie wykorzystać czas wolny bez z ocen i zg
przeznaczeniem.
242
Ochrona zdrowia
Ochrona zdrowia - to zorganizowana działalność vw
ganię chorobom, wczesne ich wykrywanie, leczenie osób chorych, pop
zdrowia przez stworzenie możliwie korzystnych warunków środowiska
szerzenie oświaty zdrowotnej.
W PRL, podobnie jak w innych krajach socjalistycznych, wszelkie formy działal-
ności w dziedzinie ochrony zdrowia należą do podstawowych zadań państwa. Prawo
obywateli do ochrony zdrowia i pomocy w razie choroby lub niezdolności do pracy
jest przyznane Konstytucją PRL z dnia 22 lipca 1952 r.
Zapewnienie ludności opieki zdrowotnej jest zadaniem społecznej służby zdrowia.
Stanowi ona dział administracji państwowej kierowany przez ministra zdrowia i opieki
społecznej, któremu pod względem fachowym podlegają lekarze wojewódzcy, kieru-
;-----: -J----------- -• ’ j urZęJów wojewódzkich i współpracujący
bezpośrednio z dyrektorami zespołów opieki zdrowotnej (ZOZ) na szczeblu podsta-
wowym. Połączenie działalności w zakresie ochrony zdrowia z opieką społeczną na-
stąpiło w 1960 r., gdy utworzono Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej; po-
przednio (od 1945 r.) istniał oddzielny resort zdrowia oraz oddzielny resort pracy i opieki
społecznej.
a ------- ’ ’ ~J*’ ” y , naviu-
jący wydziałami zdrowia i opieki społecznej urzędów wojewódzkich i współpracujący
* Ax4 •“» « FW . — — — — — I — ł -
_ - •» \ /------——————w.
wowym. Połączenie działalności w zakresie ochrony zdrowia z opieką społeczną
____:t_ __ -in/n i * *• • — •
A-----j--------
przednio (od 1945 r.) istniał oddzielny resort zdrowia oraz oddzielny resort pracy i opieki
społecznej.
Z resortu zdrowia i opieki społecznej wyodrębniona jest służba zdrowia wojskowa,
spraw wewnętrznych i kolejowa. Kierownicy resortów obrony narodowej, spraw we-
wnętrznych i komunikacji mają w stosunku do podległych sobie zakładów służby zdro-
wia uprawnienia ministra zdrowia i opieki społecznej, ale jednocześnie działają w ra-
mach ogólnej polityki zdrowotnej państwa.
Obecnie niemal cała ludność Polski korzysta bezpłatnie ze świadczeń spo-
łecznej służby zdrowia (patrz: Polityka społeczna, Zabezpieczenie społeczne w PRL).
Obejmowanie tym przywilejem coraz szerszych rzesz obywateli następowało stopnio-
wo, a ostateczny cel został osiągnięty w 1972 r., gdy bezpłatną opieką zdrowotną
pomocą medyczną objęto ogół ludności wiejskiej. (Dla porównania warto nadmienić
WYDATKI BIEŻĄCE Z BUDŻETU PAŃSTWA NA OCHRONĘ ZDROWIA
47,7 mld zł
26,9 mld zł
18,0 mld zł
1965
1970
1975
że w okresie międzywojennym Polska należała do stosunkowo nielicznych kr
które wprowadziły ubezpieczenia społeczne na wypadek choroby, tzw. kasy ch^T
następnie ubezpieczalnie społeczne. Jednakże tylko około 14% ludn< ' ’ ’ °rych
wówczas z bezpłatnych świadczeń ochrony zdrowia.) Leki są w PRL bezpłatne dl°
które wprowadziły ubezpieczenia społeczne na wypadek choroby, tzw. kasy ch^T
następnie ubezpieczalnie społeczne. Jednakże tylko około 14% ludności korz°7ł
wówczas z bezpłatnych świadczeń ochrony zdrowia.) Leki są w PRL bezpłatne dl
emerytów i rencistów, inwalidów oraz ludzi chorych na gruźlicę, choroby wenerv *
i niektóre choroby zakaźne. Pozostali ubezpieczeni płacą tylko 30% wartości lek^”6
Osiągnięcie tego stało się możliwe dzięki uspołecznieniu aptek dokonanym w zasadzi"
w 1951 r. Państwo wzięło na siebie obowiązek zaopatrzenia ludności w leki Wvd L
na ochronę zdrowia pokrywane są z budżetu państwa i rosną systematycznie co
obrazuje zamieszczony na s. 243 diagram
Szeroko zakrojony program rozwoju społecznej służby zdrowia, wynikający z de-
cyzji społecznych, politycznych i gospodarczych podjętych w latach 1970-1972
znajduje jednak pokrycie nic tylko w budżecie państwa, ale także w Narodowym Fun-
duszu Ochrony Zdrowia, utworzonym w 1972 r. Środki Funduszu pochodzą z do-
browolnych składek społeczeństwa, a przeznaczone są na budowę szpitali i na inne in-
westycje oraz na unowocześnianie i pomnażanie wyposażenia zakładów służby zdrowia
w nowoczesną aparaturę medyczną.
Zadania w zakresie ochrony zdrowia są realizowane za pośrednictwem różnego typu
zakładów.
Centrum Zdrowia Dziecka
LEKARZE
NA 10 000 LUDNOŚCI
1975
1960
tÓŻKA W SZPITALACH OGÓLNYCH
NA 10 000 LUDNOŚCI
t>5,1
Zakłady zamknięte służby zdrowia
Zakłady zamkniętej opieki zdrowotnej zajmują się tymi chorymi, którzy ze
względu na stan zdrowia wymagają ciągłej obserwacji i opieki lekarskiej oraz fachowego
pielęgnowania. Są to szpitale, sanatoria przeciwgruźlicze, dla nerwowo chorych i reha-
bilitacyjne, sanatoria uzdrowiskowe, prewentoria (zakłady zapobiegawcze) dla dzieci
zagrożonych gruźlicą oraz półsanatoria, w których przebywają chorzy mogący jedno-
cześnie kontynuować pracę lub naukę. Do zakładów tego typu należą też izby chorych
i izby porodowe.
Zakłady otwarte służby zdrowia
Zakłady otwartej opieki zdrowotnej zajmują się poprawą stanu zdrowotnego
ludności i warunków sanitarnych środowiska, zapobieganiem chorobom i ich wczes-
nym wykrywaniem. Przede wszystkim jednak udzielają świadczeń leczniczych osobom
zgłaszającym się lub obłożnie chorym przebywającym w domu.
Podstawową jednostką lecznictwa otwartego jest w mieście przychodnia rejonowa,
obejmująca rejonowe poradnie opieki podstawowej (internistycznej, pediatrycznej,
ginekologiczno-położniczej i stomatologicznej), a często również poradnie specjali-
styczne. Taka poradnia sprawuje opiekę nad od 2 do 5 rys. ludności. Od 1973 r. rozpo-
częto łączenie przychodni, szpitala i stacji pogotowia ratunkowego w jeden zespół
opieki zdrowotnej (ZOZ), co zapewnia sprawniejszą i skuteczniejszą opiekę zdro-
wotną nad ludnością, a jednocześnie stwarza warunki lepszego wykorzystania wysoko
wykwalifikowanej kadry lekarskiej. Obecnie ZOZ sprawują całościową opiekę zdro-
wotną, a także opiekę społeczną na obszarze obwodu zapobiegawczo-leczniczego, w
obrębie którego mieszka od 30 do 150 tys. osób.
Poza zakładami społecznej służby zdrowia działają w miastach spółdzielnie pracy
lekarzy oraz lekarzy dentystów organizowane w ramach Centralnego Związku
Spółdzielczości Pracy, a także nieliczne przychodnie prywatne. Znaczenie tych pla-
cówek jest bardzo niewielkie: udzielają one nieco ponad 1% porad w stosunku do udzie-
lanych w przychodniach społecznej służby zdrowia.
245
acownikami zakładów prze-
Nowoczesny Ośrodek Zdrowia w Borzęcinie
Na wsi podstawową placówką lecznictwa otwartego jest ośrodek zdrowia spra-
wujący opiekę średnio nad około 5 tys. mieszkańców. Stopniowo do zadań ośrodków
zdrowia włącza się opiekę społeczną. W miejscach odległych od ośrodków zdrowia orga-
nizowane są punkty zdrowia: lekarskie (prowadzone przez lekarzy dojeżdżających),
felczerskie, pielęgniarskie i położnicze.
W związku z reorganizacją administracji państwowej przeprowadzoną w 1975 r.
i nadaniem wyższej rangi podstawowej jednostce administracyjnej — gminie, powstały
gminne ośrodki zdrowia. Określono ich strukturę i funkcję. Jednocześnie powiększę-
nie liczby województw do 49 nakłada na dotychczas istniejące szpitale wojewódzkie
zespolone z przychodniami specjalistycznymi obowiązek obejmowana swą d^no-
ścią obszaru międzywojewódzkiego, do czasu utworzenia tego rodzaju placówek
wszystkich nowych województwach.
felczerskie i pielęgniarskie.
Służba krwi
Uzdrowiska
Pomoc doraźna
Doraźnej pomocy w nieszczęshwych wypadkach i nagłych zachorowaniach udzie-
laj, stage pogotowia ratunkowego, które nios, także doraźną pomoc ambula-
toryjną 1 przewóz, chorych na zlecenie zakładów społecznej służby zdrowia Poeoto
wie ratunkowe przewozi chorych karetkami sanitarnymi, a na dalsze odległości urno-
lotami i śmigłowcami sanitarnymi.
Profilaktyka
Obowiązkiem całej społecznej służby zdrowia jest działalność na rzecz zapobiegania
chorobom (profilaktyka). °
Społeczna służba zdrowia organizuje masowe akcje szczepień ochronnych i badań
rentgenowskich. Prowadzi systematyczne badania profilaktyczne dzieci i młodzieży,
kobiet ciężarnych i osób zatrudnionych w niektórych zakładach przemysłowych’
Sprawuje nadzór nad stanem sanitarnym zakładów pracy, obiektów użyteczności pub-
licznej, żywienia zbiorowego (np.: hotele, restauracje, stołówki, sklepy spożywcze),
zakładów nauczania itd. Szczególne zadania w zakresie profilaktyki spełnia Państwowa
Inspekcja Sanitarna (PIS), wraz z podlegającymi jej stacjami sanitarno-epidemio-
logicznymi.
Szczególną formą działalności w zakresie ochrony zdrowia jest tzw. służba krwi.
Zadaniem tej służby jest pobieranie krwi od dawców, konserwowanie, przetwarzanie
oraz dostarczanie jej głównie zamkniętym zakładom opieki zdrowomej Krew stanowi
niezwykle cenny lek przetaczany choremu dożylnie, w wielu przypadkach niezastą-
piony, ratujący mu życie. Akcją krwiodawstwa zajmują się stacje i punkty krwiodaw-
stwa, a propagowaniem jej — Polski Czerwony Krzyż. Krew jest oddawana naj-
częściej bezpłatnie przez honorowych dawców krwi. O skali akcji krwiodawstwa
świadczy pobranie w 1976 ponad 350 tys. litrów krwi.
Miejscowości odznaczające się szczególnymi walorami leczniczymi ze względu na
cenne właściwości klimatyczne, obecność wód mineralnych itd. uznawane są za uzdro-
wiska. Podlegają one Zjednoczeniu Uzdrowisk Polskich, a pośrednio ministrowi zdro-
wia i opieki społecznej.
W uzdrowiskach znajdują się sanatoria zdrojowe, szpitale uzdrovnskowe i za-
kłady przyrodolecznicze.
Rehabilitacja
Do zadań społecznej służby zdrowia należy również rehabilitacja pizewlekle
chorych i inwalidów. Rehabilitacja lecznicza prowadzona jest w zakładach opieki
zdrowotnej przy zastosowaniu różnorodnych sposobów postępowania, jak na przy a
247
gimnastyka lecrnic.-
c> 4 hawet
JtiJlU,
y u moi-
- tapobiegame utracie lub upoślcdientu „l„,. . , .
rku z przebyty choroby lub wypaSfam^eW ">C Unkcjl Org»mzmu w
- w raue moihwofci prty wnSceme tunkcp organizmu d
hw - d'
Rehabilitacja lecznicza, rehabilitacja zawodowa oraz ~ ™ nowego uWrxl
trudnienia, z jednoczesnym stworzeniem .1°,"* wlaśo
składaj) się na rehabilitację społeczną.
U dziedzinie rehabilitagi duże znaczenie maia ośrodki rehabilir.™ z .
w Konstancimc pod Warszaw,, w Poznaniu i Reptach na śtj!) T'J7
Związku Spóldnelczośc Inwahdów, który prowadzi różnego typu^zlklady
zatrudniające inwalidów. twórcze
Znaczenie rehabilitacji ciągle wzrasta w związku ze zwiększając, slę liczbą pny.
padkow inwalidztwa spowodowanego wypadkami i urazami, w związku z dużą i ros-
nącą liczbą chorych przewlekle (np. na choroby reumatyczne, choroby układu odde-
chowego), a także wskutek dokonującego się procesu starzenia się ludności.
Wego za-
WeJ P0^1 * ‘poleoemtwie.
rowań na takie choroby, jak Wonica, dur plammy, porażą <b,eoęce (ayh chon.iza
Heinego-Mcdina). zminua, jaglica Grurhca pneiub by/ dwnobą o /naczcn.u toolco
nym. Przeciętny okres życia ludzi przedłużył uę w umunku do okreiu .mędzywo rtl
„ego około 20 łat i wynos, obecnie około 70 lał Wikaźnik imiicTahoidSnba /X
nów na 1000 ludności w ciągu roku) w PoIkc jest jednym z rujm^.ch w Euro™
O skali usług społecznej służby zdrowia świadczą przykładowo rutłępui 4<x danr do-
tyczące 1975 r. w przychodniach oraz w ośrodkach i punktach zdruwu na wn ud/id-mo
około 189 min porad lekarskich (przeciętnie na jednego imettkańca przypadlo 5.7 po-
rady) oraz około 53 min porad dentystycznych (na jednego rmctzkańca 1,6 porady,
w szpitalach leczyło się około 3,6 min osób, pogotowie ratunkowe udnrhło ok^o 3J
min usług ambulatoryjnych, a karetki sanitarne imały około 5,8 ruin wyjazdtSw w
dziedzinie zapobiegania chorobom przebadano próbami tuberkuhnow . n.. praw.-
3 rnln dzieci i młodzieży, poddano szczepieniom ochronnym przeciw durw. brzu-
sznemu około 4 min osób, przeciw ospie - około 1,7 min, przeciw bion<-.
około 2,7 min itd.
Tak bogata i wszechstronna działalność jest realizowana przez wpoko wykwalifiko-
wany personel służby zdrowia, który stanowiło w 1976 r. prawie ón ni irkam.
ponad 16 rys. lekarzy dentystów, ponad 15 tys. farmaceutów, ponad 137 ni p<e-
lęgniarek, 14 tys. położnych, ponad 4 tys. felczerów.
Zadania na najbliższe lata
Opieka społeczna
Z opieką zdrowotną związana jest ściśle opieka społeczna, której zadaniem jest
organizowanie pomocy dla osób niezdolnych do pracy na skutek podeszłego wieku lub
inwalidztwa, me mających dostatecznych środków utrzymania, pozbawionych opieki
rodymnej (patrz: Polityku społeczna, Zabezpieczenie społeczne w PRL). W działalności
na polu opieki społecznej dużą rolę odgrywa Polski Komitet Pomocy Społecznej.
Czynności opiekuńcze sprawują m.in. tzw. pielęgniarki środowiskowe oraz opiekano
wie społeczni, z których wielu pracuje bezpłatnie.
Osiągnięcia służby zdrowia
Zorganizowanie tak wszechstronnej i powszechnej Wsku-
PRL odbywało się stopniowo, a zaczęło się w w ' okupanu większość
tek działań wojennych i eksterminacyjnej po ity dotknęlv poważne straty
Siadów leczniczych uległa tys.). Lud-
ność nękały epidemie gruźlicy, duru brzusznego phm s g . 2OStJy jednu
“ (niii); Ogólny stan zdrowotny Nudnego Nadzwyczaj-
kilku lat opanowane, głównie dzięki £ -uż w 1944 r.).
*, w jł. . Ep,a™™ 7
PRL odbywało się stopniowo, a zaczęło się w wa
około 5 tys-). Lud-
rwonki, kiły, zimni-
Wzrastające potrzeby ludności w zakresie ochrony zdrowia, zwalczan-e chor b
przewlekłych i niezakaźnych, które stały się główną przyczyną zachorowań i zgonów
(choroby układu krążenia i serca, choroby nowotworowe, układu nerwowego, urazy
w następstwie wypadków i inne) - stwarzają konieczność dalszego intrnv.wneg-> roz-
woju społecznej służby zdrowia. Dlatego właśnie program parni sprecszowins w ocb-
wale VII Zjazdu PZPR oraz program rządu przewidują zwiększenie sieci zakładów
służby zdrowia i dostosowanie jej do nowej struktury administracji państwowe),
a także budowę, rozbudowę i unowocześnienie zakładów służby zdrowia oraz trale
doskonalenie opieki leczniczej.
Zakłada się, że w pięcioleciu 1976—198(1 przybędzie 27 tys łóżek szpitalnych.
środki Narodowego Funduszu Ochrony Zdrowia przeznaczać się będzie g' 'wmc
na duże, wieloprofilowe (o różnych specjalnościach lekarskich) szpitale i ob ekn zwią-
zane z leczeniem chorób społecznych.
Szczególnym zadaniem służby zdrowia będzie rozwój opieki zdrowotnej rud dzieć-
mi, młodzieżą i kobietami oraz dążenie do poprawy opieki nad ludźrn. w podes.-hm
wieku. Konsekwentnie zmierzać się będzie do zwiększania skutecznosa profilaktyki
w zakładach pracy i na wsi. W całym pięcioleciu kontynuować wę będzie działania
zmierzające do poprawy stanu sanitarnego w kraju.
w ciągu
nego Komisariatu __ „
Do podstawowych os.ągnięó spdecznęj do spo
>wadzenie uu
których chorób zakaźnych lub spro
ie nie*
tycznych PnyP^ó*
249
m
uniezależnianie — w coraz poważniejszym stopniu
Nauka i technika są jednyi
kraju w przyszłości, zarówno
Nauka i technika w Polsce Ludowej
Z czynników decydujących o obliczu
żyoo^j ludności i kulturze
Nauka stopniowo przenika do wszystkich dziedzin życia 'po,CZ(!»y>n.
rozwoju ogólnospołecznego. W tę fazę, określaną mianem’ rewolucFńa
ntcznej, wkroczyła z początkiem lat siedemdziesiątych Polska Lu/ Uk°w°-<ech-
naukowo-techniczna stanów! całokształt przemian w nauce technik 7°lu<da
oraz systemie ich wzajemnych powiązań. Rezultatem tych przemian iest •* technolo8li
— przekształcenie nauki w „bezpośrednią siłę wytwórczą”
— uniezależnianie — w coraz poważniejszym stopniu — produkcji nd j
nych surowców i źródeł energii przcz wprowadzenie nowoczesnych technik i ted.n7J'
git opartych na wykorzystaniu surowców syntetycznych, energii termojądrowi
- zmiana sytuacji człowieka w proceste produkcji poprzez zastąpienie pracy
fizycznej układam, zautomatyzowanymi (tym samym nadawanie pracy ludzk.ei
funkcji inspirujących, programujących i korygujących działanie automatów). J
Uczestnictwo Polski Ludowej w rewolucji naukowo-technicznej wyraża się we
wzrastającym tempie różnorodnych odkryć naukowych oraz w szybkim wdraLniu
tych odkryć w przemyśle i w innych działach gospodarki narodowej. Wysoka ranga
nauki w polityce naszego państwa wynika z istoty ustroju socjalistycznego. Państwo
nasze, opierając się na teorii niarksizinu-lcninizmu i zasadzie planowego rozwoju
wszystkich dziedzin życia społecznego, kieruje rozwojem nauki, planuje wzrost jej
potencjału naukowo-badawczego1 oraz nadaje określony kształt i kierunek polityce
naukowej. Polityka naukowa to taka działalność państwa oraz działających w jego imie-
niu organizacji i instytucji naukowych, której celem jest kierowanie rozwojem nauki
i pobudzanie tego rozwoju, powiązanie badań naukowych i prac rozwojowych z okreś-
lonymi dziedzinami życia społeczno-gospodarczego oraz wykorzystanie w praktyce
wyników postępu naukowo-technicznego. Ukształtowana w Polsce Ludowej polityka
- skonkretyzowana na VI i VII Zjeździć PZPR - służy przyśpie-
palania rewolucji naukowo-technicznej z walorami ustroju socja-
Kształtki kierunek polityki naukowej zmieniał się na poszczególny' J e“P“h
wzrostem potencjału gospodarczego t mozhwosci samej
* ię zadań społeczno-ekonomicznych.
>44-1950) - po wyzwoleniu kraju spod
glęb.k„h P™.n
aziaiaiuwa t ,,nmocv W dziele
Nauki Polskiej (1951 r.). 1C J । Zwią-
kształcenia kadr naukowych udziebl
1 Potencjał nauki obejmuje: bazę
celów badawczych) nakłady na naukę oraz bczb
ttłd możliwości badawcze i dydaktyczne nauk, w dany.
lonymi dziedzinami życia społeczno-gospodarczego oraz wykorzystanie w praktyce
w
naukowa państwa
szaniu procesu zes
listycznego
woju naszego kraju wraz ze ... .
nauki, a także pod wpływem zmieniających się
W pierwszym okresie (lata 1944—1950)
rowskiej oraz dokonaniu się r - wvższvch oraz kształcenie
nacisk został położony na odbudowę i rozw°J ? ; \ dania niuki oraz odpo-
naukowych. Krystalizowały się wówczas pogkdy na ro!ę . .
wiadający im model organizacji i sterowania
wyraz w uchwałach I Kongresu
odbudowy i rozbudowy nauki oraz
zek Radziecki. Pomoc ta stała się jednym z ważnych czynników naszych osiągnięć
w Jzicdzinie badań naukowych i rozwoju technicznego. Jednocześnie przeobrażenia
ustrojowe, społeczno-gospodarcze i rewolucja oświatowa - będąca jednym z najwięk-
szych osiągnięć Polski Ludowej - zdemokratyzowały system szkolnictwa wyższego.
Młodzież robotnicza i chłopska uzyskała szeroki dostęp do wyższych uczelni.
W drugim okresie nauki polskiej (od 1951 r. do końca lat sześćdziesiątych) rozpoczę-
tym powołaniem do życia (w 1952 r.) Polskiej Akademii Nauk (PAN) - nastąpił
szybki rozwój bazy materialnej nauki i ukształtowanie trój pionowej jej organizacji
(patrz: s. 252), dynamiczny wzrost kadry naukowej oraz dalszy rozwój społecznego
ruchu naukowego, koncentrującego się w towarzystwach i stowarzyszeniach nauko-
wych. Dokonywały się wówczas zmiany w systemie kierowania nauką i wykształciły
się zasady i metody planowania oraz koordynacji badań naukowych, powstały progra-
my badań społecznie i gospodarczo użytecznych, a gospodarka uzyskała skuteczną
pomoc we wprowadzaniu postępu technicznego.
Okres trzeci przyniósł nauce polskiej najpoważniejsze jakościowe zmiany, wynika-
jące z przyjęcia nowej strategii społeczno-ekonomicznej uchwalonej na VI Zjeździć
PZPR. Przyjęto nowy program społeczno-gospodarczego rozwoju kraju, a nauce
wyznaczono wielką rolę w realizacji tego programu. Konkretyzacji zadań nauki
i podsumowania jej dorobku w trzydziestoleciu PRL dokonał II Kongres Nauki
Polskiej (1973 r.).
Potencjał naukowy Polski Ludowej wyrażał się w 1976 r. liczbą 89 szkół wyższych
i ponad 490 tys. studentów. W roku akademickim 1975/76 młodzież pochodzenia
robotniczo-chłopskiego stanowiła 55% ogółu studiujących. Pracowników naukowych
w 1976 r. było ponad 63 tys. W latach 1946 — 1975 liczba absolwentów wyższych
uczelni wyniosła ponad 750 tys. osób. Oprócz 89 szkól wyższych, w 1976 r. działało
w kraju 75 placówek naukowych PAN, 113 resortowych instytutów naukowo-badaw-
czych, 21 centralnych laboratoriów, 159 ośrodków badawczo-rozwojowych.W szkołach
wyższych, placówkach naukowo-badawczych i rozwojowych pracowało około 300 tys.
osób, w tym około 135 tys. pracowników z wykształceniem wyższym, ponad 20 tys.
ze stopniem doktora oraz 12 tys. profesorów i docentów. Ponadto działało 2150 ośrod-
ków informacji i dokumentacji naukowej stanowiących zalążek nowoczesnego kra-
jowego systemu informacji, w których pracowało około 8 tys. osób. Wśród 11,5 min
osób zatrudnionych w gospodarce uspołecznionej ponad 2,5 min pracowników ma
wykształcenie średnic, a 713 tys. — wykształcenie wyższe. W 1975 r. nakłady na rozwój
nauki i techniki przekroczyły 2,5% dochodu narodowego, zaś w latach 1976 — 1980
osiągną około 3% dochodu narodowego rocznic. W bezpośrednim związku z nową
strategią społeczno-ekonomiczną pozostał szybki rozwój szkolnictwa wyższego. Przez
wiele lat (do 1970 r.) wskaźnik charakteryzujący zasięg studiów wyższych był w Polsce
bliski liczbie 100 studentów na 10 tys. mieszkańców. W 1975 r. kształciło się ponad
130 studentów na 10 tys. mieszkańców, co stawia nasz kraj pod tym względem na jed-
nym z czołowych miejsc w święcie.
Naczelnym organem administracji państwowej do spraw nauki i techniki jest
utworzone w 1972 r. Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. °odsta-
wowym celem działania Ministerstwa jest realizacja polityki naukowej partu i państwa,
planowanie i koordynacja badań naukowych oraz kierowanie działalnością nau ową
i naukowo-techniczną w taki sposób, aby nauka i technika stały się jednym z główny c i
251
1970
1975
KOSm PRAC W PLACÓWKACH NAUKOWO BADAWCZYCH I
15.9 mld ri
ROZWOJOWYCH
PRACOWNICY NAUKOWI (stan w dniu 31 XII |
29,1 mld zł
cnnuuków gKMpodarczego. społecznego i kulturalnego rozwoju kraju. Przy plan
i koordyn»qi łudiń naukowych Ministerstwo współdziała z Mifdzyrejortow^r1"
Icgium do Spraw Nauki i Techniki oraz z Polską Akademią Nauk, która prowadź
prace nad ogólnokrajowymi planem badań podstawowych. P 21
Svncm organizacji nauki w Polsce Ludowej obejmuje 3 odrębne piony, w których
prowadzone są badania naukowe: y
— szkoK wyższe;
— placówki naukowe PAN;
- msryuitv naukowo-badawcze podległe poszczególnym ministerstwom.
Podstawą podziału na te piony organizacyjne jest rozróżnienie działalności dydak-
tycznej i naukowo-badawczej, a w ramach tej ostatniej — badań podstawowych (to
l
i rozszerzenie wiedzy o poszczególnych jej dziedzinach), stosowanych (to jest takich,
które służą praktycznemu wykorzystaniu wyników uzyskanych w badaniach t
wowych) oraz badań wdrożeniowych (to jest takich, które obejmują projekty i kon-
strukcje tedinologiczne oraz inne prace związane z wdrożeniem rezultatów badań sto-
sowanych do produkcji).
Wraz z nowymi ambitnymi zadaniami, które stanęły przed nauką, wzrosła wszech-
stronnie jej rola. Dotyczy to zarówno nauk przyrodniczych i technicznych, jak i nauk
humanistycznych oraz nauk społecznych. Dzięki nowej strategii społeczno-ekonomicz-
nej zwiększono środki przeznaczone na badania, znacznie wzrosło zatrudnienie w nauce
i pracach rozwojowych. Rozwinęła się sieć instytucji naukowo-badawczych. Został
wdrożony nowy system organizacji wielkich przedsięwzięć badawczych w postaci
problemów w’ęzłowych i resortowych. Opracowano rządowe programy naukowo-
w sobie wielkie przedsięwzięcia badawcze, rozwojowe i in-
, Zwiększył się zakres i wzrosło znaczenie ekspertyz nauko-
ziahi na te piony organizacyjne jest rozróżnienie działalności dydak-
- , v°
jest nastawionych na poznanie rzeczywistości, wykrycie praw rządzących jej rozwojem
łsta-
1975
-techniczne, które łączą
wesrycyjno-produkcyj ne
w ftftttf«
’ Ittttttftłtttfttmtftftmttt
r- x - 59 069
PlacówkimHH -
naukowo O QO Q O O O O O o
-badawcze tf f f f f f 180
socjalistycznych — w ramach współpracy państw - członków Rady Wzajemnej Po-
mocy Gospodarczej. Wyrazem tej współpracy, a zarazem dowodem uzruma dla mate-
matyki polskiej było utworzenie (w 1972 r.) Międzynarodowego Centrum Matematycz-
nego im. Stefana Banacha w Warszawie.
W Roku Nauki Polskiej (1973 r.) — ogłoszonym w związku z pięćsetną rocznicą
urodzin Mikołaja Kopernika, dwustulecieni Komisji Edukacji Narodowej i stuleciem
Polskiej Akademii Umiejętności (poprzedniczki dzisiejszej PAN) — zaprezentowano
dorobek i tradycje nauki polskiej, jej związki z nauką światową, a zwłaszcza z nauką
krajów Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. W wyniku ankiety przeprowadzonej
! należą do nich:
— dorobek i osiągnięcia polskiej szkoły matematycznej,
— osiągnięcia w zakresie fizyki,
— osiągnięcia polskiej szkoły mechaniki teoretycznej i stosowanej,
• ♦ A
Nauk.
Potencjał naukowy Polski Ludowej liczy się na arenie mi
Potencjał naukowy Polski Ludowej liczy się na arenie międzynarodowej. Wyrazem
tego są międzynarodowe kontakty naukowe Polski: wielu polskich uczonjc i
czyło w międzynarodowych przedsięwzięciach naukowych (np : Mię
Rok Geofizyczny, Rok Spokojnego Słońca). Naukowcy polscy biorą u z1 w P
_ . 'ych do Spraw Oświaty, Naula - Kukury.
Światowej Organizacji Zdrowia, Organizacji do Spraw Wyżywienia i .
j B j B ...iędzvnarodowych organizacji
pracach M.fdzynarodowego Instytutu
ia naukowo z uczonymi krajo
cach nj.tn.: Organizacji Narodów Zjednoczon
Kilkudziesięciu uczonych polskich wchodzi w skład mi
naukowych. Polscy naukowcy biorą udział w
Badań Jądrowych w Dubnej, aktywnie współpracują —
urodzin Mikołaja Kopernika, dwustulecieni Komisji Edukacji Narodowej i stuleciem
dorobek i tradycje nauki polskiej, jej związki z nauką światową, a zwłaszcza z ruuką
1
wówczas na temat największych osiągnięć nauki w PRL ustalono, iż tul
— dorobek i osiągnięcia polskiej szkoły matematycznej,
— osiągnięcia w zakresie fizyki,
— osiągnięcia polskiej szkoły mechaniki teoretycznej i stosowanej,
— osiągnięcia w zakresie chemii,
— dorobek w zakresie nauk geologicznych,
— pionierskie badania w dziedzinie ochrony przyrody i jej zasobów,
— badania z zakresu fizjologii ośrodkowego układu nerwowego,
— opracowanie nowych metod leczenia operacyjnego ola i kręgosłupa,
— wyhodowanie nowych odmian roślin uprawnych,
~ osiągnięcia w dziedzinie badań na'd procesami rozwoju społecznego, historią
Ulicznego w okresie budownictwa socjalistycznego.
Szczególnie dużymi osiągnięciami w
polska szkoła matematyczna. Do głó
najdawniejszą Polski, odkrycia archeologiczne, badania prawidłowości rozwoju ekono-
micznego w okresie budownictwa socjalistycznego.
Szczególnie dużymi osiągnięciami w okresie powojennym może poszcząc się
^ ownych osiągnięć należy dorobek w zakresie.
tc<>rii mnogości i topologu, analizy funkcjonalnej, algebry’ wyższej, teorii rownan
4
grawitacyjnych,
oraz odkrycie
i
różniczkowych. Podjęte zostały badania będące teoretyczną podstawą do bud
szyn matematycznych. Rozwinął się też, po raz pierwszy w Polsce, dział za^
matematyki, uzyskując liczne, praktycznie ważne rezultaty. °Wan
Drugą dziedziną nauki polskiej, w której rozwijają się szkoły naukowe, jest fizyka
Za główne osiągnięcia w tej dziedzinie uznano: odkrycie materii hipeijądroweil ‘
zienie nowych rozwiązań równań Einsteina i opisanie własności fal grawitacji k
prace badawcze w zakresie transportu elektronów w półprzewodnikach <___-- C ’
praw rządzących zachowaniem się elektronów w nowych materiałach półprzewodn^
kowych z tzw. wąską przerwą energetyczną. Dużym sukcesem było zainicjowanie za
pomocą promieni laserowych, reakcji syntezy termojądrowej.
Do dyscyplin o najstarszych w Polsce tradycjach należy astronomia. W Polsce
Ludowej powstały nowe ośrodki astronomii, na przykład w Toruniu i Wrocławiu
W ośrodku toruńskim uzyskano wyniki w dziedzinie obserwacji zakryć radioźródeł
przez koronę słoneczną. W Krakowie prowadzone są znane w świecie badania nad
wibracją Księżyca oraz prace systematyczne nad katalogiem gwiazd. We Wrocławiu
natomiast osiągnięto cenne rezultaty w dziedzinie heliofizyki.
Dynamicznie rozwinęła się w Polsce Ludowej chemia. Za największe osiągnięcia
w tej dziedzinie uznano dorobek w zakresie: strukturalnej chemii koordynacyjnej
i fizykochemii ciała stałego, w chemii teoretycznej, termochemii, ebuliometrii i azeo-
tropii. Zostały opracowane nowe metody otrzymywania tlenku glinu.
Spośród nauk o Ziemi najściślej powiązana z gospodarką narodową jest geologia.
Do głównych osiągnięć naukowych w tej dziedzinie należą badania nad strukturą
geologiczną kraju oraz odkrycie cennych złóż rud miedzi, siarki, cynku i ołowiu oraz
węgla i soli potasowej. Osiągnięcia w tej dziedzinie miały znaczny wpływ na unowo-
cześnienie górnictwa.
W zakresie geografii międzynarodowe uznanie zyskały badania przestrzennej
struktury gospodarki narodowej, które doprowadziły do opracowania i realizacji kon-
cepcji przestrzennego zagospodarowania kraju.
Bujny rozwój przeżywają nauki techniczne, a ^^^S . z
a zwłaszcza teoria sprężystości i termosprężystośęi ciał stałych, teoria plastyczno
i termoplastyczności, mechanika górotworu. Wybitne wyniki osiągnięto w zie zinie
sprzężeń pól fizycznych w ciałach stałych i realizacji wzmacniaczy elektronowo- ono-
wych, w teorii drgań nieliniowych oraz w dziedzinie wdrożenia techniki aserowej
nowych działów gospodarki narodowej i medycyny. Poważne postępy uzy
w < r _
Wielką wagę przywiązuje się do badań w
Uzyskano m.in. ważne wyniki teoretyczne w
systemów i ich optymalizacji, rozwinięto teorię maszyn
Do cennych osiągnięć poznawczych w-------
uzyskane m.in. w dziedzinach: teorii maszyn
wych, w teorii drgań nieliniowych oraz w
w akustyce, głównie w dziedzinie zastosowania ultradźwięków.
waop nrwwiazuie sie do badań w dziedzinie informaty 1 au ® ii.;rh
podstawach automatyki, teorii wielkich
matematycznych, badania na
strukturą języków formalnych i programowaniem. wyniki
Do cennych osiągnięć poznawczych w zakresie nauk e e “7””^ transformatorów
uzyskane m.in. w dziedzinach: teorii maszyn elektrycznyc , vstemów energe-
elektrycznych i jej zastosowań przemysłowych, teorii optyma izacj • polskiej
tycznych i jej zastosowań praktycznych, opracowań koncepcji rozwoj P
lodową i wodną osiągnięcia dotyczj^p^cde
wszystkim mechaniki budowli. Cenne wyniki uzyskano w dziedzinie
energetyki.
W naukach związanych z inżynierią
nej, metalurgii i metaloznawstwa. Ściśle związane z zagadnieniami konstrukcji
i technologii były osiągnięcia w dziedzinie architektury i urbanistyki (architektura
przemysłowa, użyteczności publicznej i inne); w dziedzinie urbanistyki — prace do-
tyczące planowania, programowania, analizy rozwiązań optymalnych i teorii ukła-
dów osadniczych.
Międzynarodowe uznanie zyskała nowa, zrodzona w Polsce dyscyplina — sozolo-
gia, czyli nauka o ochronie przyrody i jej zasobów oraz o przyrodniczych podsta-
wach kształtowania środowiska.
W naukach biologicznych najpoważniejsze osiągnięcia uzyskano w paleobota-
nice, paleozoologii, fitosocjologii i florystyce, ekologii i zoopsychologii oraz parazyto-
logii. Wartościowe osiągnięcia wniosła do nauki światowej polska szkoła antropolo-
giczna. zakresie biochemii największe postępy osiągnięto w biochemii enzymów
białek i kwasów nukleinowych, lipidów oraz biochemii krwi; w genetyce ogólnej —
w badaniach nad strukturą genu i mutagenezą.
Osiągnięciem na skalę światową są wyniki badań czynności ośrodkowego układu
nerwowego, a zwłaszcza integrującej czynności mózgu.
W naukach medycznych do największych osiągnięć należą prace w zakresie
hematologii, wyniki badań w dziedzinie fizjologii klinicznej układu nerwowego i w
dziedzinie medycyny doświadczalnej, w bakteriologii i immunologii. Opracowano
nowe metody leczenia operacyjnego w oftalmologii (kriochirurgia oka), ortopedii,
nowe metody rehabilitacji.
W zakresie nauk rolniczych i leśnych znaczny dorobek uzyskano m.in. w dzie-
dzinach: gleboznawstwa, uprawy roli, mikrobiologii gleby, genetyki i hodowli zwie-
rząt. Dużym osiągnięciem było wyhodowanie nowych odmian roślin uprawnych —
żyta, jęczmienia, pszenicy, rzepaku.
Rezultaty badań i osiągnięć w zakresie nauk ścisłych i technicznych znajdują
odzwierciedlenie w praktycznym ich zastosowaniu w poszczególnych działach gospo-
darki narodowej. Przykładowo: wyrazem postępu technicznego w górnictwie stał się
duży wzrost produkcji, wprowadzenie w szerokim stopniu mechanizacji i automatyza-
cji. W Polsce Ludowej pracuje pierwsza w świecie, całkowicie zautomatyzowana ko-
palnia węgla kamiennego „Jan”. W dziedzinie hutnictwa opracowano i zastosowano
w praktyce technologię otrzymania koksu odlewniczego z węgli typu energetycznego,
co pozwala na zaoszczędzenie cennych gatunków węgli uszlachetniających. W przemyś-
le chemicznym nastąpił dynamiczny rozwój produkcji nawozów sztucznych. Na pod-
stawie polskich doświadczeń zbudowano w kraju nowoczesny przemysł farmaceutycz-
ny. Zbudowanie nowoczesnych rafinerii stworzyło podstawę do rozwoju przemysłu
petrochemicznego. Stworzono bazę wyjściową do rozwoju na wielką skalę produkcji
aluminium z surowców krajowych przez opracowanie oryginalnych, polskich techno-
logii. W przemyśle maszynowym powstały całkowicie nowe branże i gałęzie (np. prze-
mysł maszyn i urządzeń energetycznych wielkich mocy, przemysł maszyn matematycz-
nych i aparatury pomiarowej). W przemyśle okrętowym opracowano na podstawie
oryginalnych prac naukowo-badawczych produkcję różnych typów i wielkości stat-
ków. Znaczny postęp nastąpił w zakresie obróbki metali — produkuje się obecnie
kilkaset typów obrabiarek o wysokim stopniu funkcjonalności i nowoczesności. W Pol-
sce Ludowej opracowano i uruchomiono seryjną produkcję szeregu maszyn matema-
tycznych — do największych osiągnięć należą maszyny „Odra 1304, 1305 i 1325,
I
a także, budowane we współpracy z krajami RWPG, maszyny typu Riad W U
elektrotechniki kwantowej opracowano i wprowadzono do produkcji m ’ 1
molekularne, gazowe. Koagulatory laserowe wykorzystywane są m.in. w ^7
rurgii ocznej. ’ nuJcr<xdu-
Wraz z rozwojem nauk technicznych nastąpił rozwój tzw. działalności ogółu
“jmyj6 ważne miejsce w postępie te£
nicznej, a zwłaszcza wynalazczości ogólnotechnicznej i ruchu racjonalizatorski
Wynalazczość - obok odkryć naukowych - zajmuje ważne miejsce w postępie 3
nicznym, stanowiąc jeden z elementów unowocześniania produkcji i podnosz '
jakości. W Polsce Ludowej wynalazczość i ruch racjonalizatorski otoczone^Tz^
golną opieką państwa - w 1975 r. udzielono 6659 patentów. Efekty ekonomiczn"
wynikające z zastosowania wynalazków i projektów racjonalizatorskich wyniosk
ponad 15 mld zł oszczędności. W ostatnich latach każda złotówka wydana na realizaci
projektów wynalazczych przyniosła gospodarce narodowej rocznie 7 zł zysku Po!
ważną rolę w rozwoju ruchu wynalazczego i racjonalizatorskiego odgrywają stowa-
rzyszenia naukowo-techniczne Naczelnej Organizacji Technicznej (NOT), organizacje
młodzieżowe i inne organizacje społeczne.
O ile nauki matematyczno-przyrodnicze, techniczne, rolne i medyczne, obok swych
funkcji poznawczych i kulturotwórczych, są w stanie coraz bardziej wpływać na postęp
w dziedzinie najszerzej rozumianych materialnych warunków życia społeczeństwa,
o tyle nauki humanistyczne i społeczne są nieodzownym czynnikiem współkształtu-
jącym ideowe oblicze narodu.
Rozwój nauk społecznych i humanistycznych w Polsce Ludowej wiązał się
ściśle z przemianami społecznymi i ustrojowymi, jakie nastąpiły po 1944 r. Wraz
z rozwojem ośrodków badań społecznych w Polsce Ludowej następowały gruntowno
przeobrażenia jakościowe w naszej humanistyce. Dzięki upowszechnianiu się w naukach
społecznych marksistowskich założeń, poszerzyły się znacznie horyzonty poznawcze
polskiej humanistyki i udoskonaliły się jej techniki badawcze. W wielu dziedzinach
humanistyka polska, kontynuując na nowych podstawach teoretycznych i metodolo-
gicznych bogate tradycje przeszłości, zdobyła sobie pozycję międzynarodową, a twór-
czość naukowa humanistów polskich zyskała uznanie w świecie. W większości dyscyp-
lin humanistycznych i społecznych dokonał się istotny postęp w dziedzinie rozwoju
metodologii badań. Wyraził się on nie tylko w poważnych osiągnięciach teoretycznych,
ale przede wszystkim w nowatorskich ujęciach prezentowanych przez poszczego ne
monografie i syntezy. .
Z udziałem licznych przedstawicieli nauk humanistycznych przeprowadzono r -
ległe i gruntowne badania nad początkami państwa polskiego, które zmieniły
rolę i miejsce Polski w rozwoju społeczno-gospodarczym, politycznym i
nym Europy. Badania nad pochodzeniem Słowian i dziejami S owianszczyzny p_
~ — nad Odrą, Nysą Łużycką . Bałtykiem.
badania nad dziejami walk narodowowyzwoleńczych, histor ą J
'oiski Euaowej oraz historią ruchu robotniczego w o ~
mawstwo polonistyczne i slawistyczne. Powołanie ^^^ników oraz
Krakowie i Warszawie umożliwiło wykonanie wielkich słowników
rolę i miejsce Polski w rozwoju s
dziły nasze historyczne prawa do ziem
nęły się m.in.
szą Polski, dziejami Polski Ludowej oraz
Światową pozycję :
nomorska, dzięki odkryciom archeologicznym w
Duży dorobek mają i
nęło się językoznawstwo polonistyczne i
czych PAN w 1_______
atlasów słownikowych. Szeroko rozwinęła się nauka o literaturze; uzyskano wybitne
osiągnięcia w badaniach nad historią literatury; ukazały się nowatorskie syntezy Rene-
sansu, Baroku i Oświecenia oraz liczne bibliografie.
W dziedzinie historii sztuki - prowadzi się badania głównych problemów, ba-
dania środowisk artystycznych, twórców i ich dzieł we wszystkich okresach histo-
rycznych. Nastąpił rozwój muzealnictwa, ochrony zabytków i konserwacji.
Poważne osiągnięcia w okresie Polski Ludowej mają nauki społeczne, to jest
fil ozofia, socjologia, nauki ekonomiczne, nauki o państwie i prawie, nauki polityczne,
pedagogiczne i psychologiczne. W Polsce Ludowej nastąpiła ich gruntowna przebudo-
wa na podstawach teorii marksistowsko-leninowskiej. Rozwinęły się na szeroką skalę
badania nad historią ruchu robotniczego, nad dziejami marksizmu i myśli socjalistycz-
nej. Rozwinięto szereg nowatorskich badań szczegółowych w poszczególnych naukach
społecznych. Twórcze przyswojenie teorii marksistowskiej dało naukom społecznym
trwałe podstawy teoretyczne prowadzonych badań i uczyniło z nich instrument prze-
kształcenia świadomości społeczeństwa w duchu socjalistycznym i pogłębiania jego
patriotycznej jedności w procesie budownictwa socjalizmu w naszym kraju.
W dziedzinie filozofii doniosłe znaczenie miał rozwój filozofii marksistowskiej,
podejmującej podstawową problematykę światopoglądową, teoriopoznawczą, antro-
pologiczną i etyczną, oraz badania z zakresu nauki o' moralności, a także z zakresu
filozofii nauk przyrodniczych.
Dla rozwoju socjologii polskiej znamienny jest zarówno rozwój teoretycznych
analiz i dociekań m etodologicznych, jak również badań empirycznych oraz ich postę-
pujące zróżnicowanie i specjalizacja. Przedmiot najważniejszych badań empirycznych
stanowiły procesy socjalistycznej industrializacji i przeobrażeń struktury społeczeństwa
polskiego w okresie jego socjalistycznych przekształceń. Przyczyniły się one do rozwi-
nięcia badań nad strukturą klasowo-warstwową współczesnego społeczeństwa polskiego
(zwłaszcza badań współczesnej polskiej klasy robotniczej).
W dziedzinie ekonomii politycznej dorobek naukowy obejmuje przede wszyst-
kim prace dotyczące kształtowania się bazy ekonomicznej społeczeństwa socjalistycz-
nego oraz socjalistycznych stosunków produkcji, ich organizacji i funkcjonowania.
Powstał nowy dział ekonomii — ekonomia polityczna socjalizmu oraz l.czne szczegó-
łowe dyscypliny ekonomiczne. Ważny jest także dorobek w dziedzinie problema-
tyki funkcjonowania, planowania i prognozowania gospodarki narodowej, a także
w zakresie przestrzennego zagospodarowania kraju.
W naukach prawnych rozwinęła się teoria państwa i prawa; w zakresie prawa
państwowego rozwinięto badania nad konstytucyjnymi założeniami organizacji poli-
tycznej państwa socjalistycznego. Nauki administracyjno-prawne wyodrębniły kie-
runek poświęcony prawnym problemom zarządzania gospodarką narodową, powstały
opracowania z zakresu nauki o administracji. Najważniejszym osiągnięciem nauk pral-
nych jest ich wkład w dzieło kodyfikacji porządku prawnego, związanej z budową
ustroju socjalistycznego (opracowanie kodeksów niemal wszystkich dziedzin prawa).
W dziedzinie nauk politycznych rozwinęły się badania nad polityczną my są
marksizmu-leninizmu, nad systemami politycznymi i ideologią wysoko rozwiniętyc
krajów kapitalistycznych, zwłaszcza nad ideologią antykomunizmu, badania na syste
mem partyjnym i organizacją społeczeństwa socjalistycznego w Pohce.
W dziedzinie nauk pedagogicznych na czoło wysunęła się pedagogia ogc
17 — Polska współczesna
. ideologią wysoko rozwiniętych
itykomunizmu, badania nad syste-
-cjalistycznego w Polsce.
czoło wysunęła się pedagogika ogolna
257
Podstawowymi założeniami dla programu oświatowego odp
tym warunkom były hasła odbudowy <____2____L E
szkolnictwa, jak i treści nauczania i wychowania
I
wszystkich typów i stopni.
mowania przez naukę kluczowych problem^ 2^ r°ZW3’U kraiu ^maga podcj_
tywiczne potrzeby kraju, zwłaszcza związanych z mZżT aktua'ne' Perspek-
niem zasobów surowcowych i bogactw naturalnych o IW1C naj ePszYm wykorzysta-
wych technologii do głównych dfiałów gospodarki nariT"3"'6™ ‘ W<łrażanicm n»-
w latach 1976—1980 rozwijane będą
^owanego z planami społeczno-go-
programów
a mieszkaniowego,
gwspooarKi, z
wotności społeczeństwa.
W związku z tym prace naukowo-badawcze w *
w ramach poszerzonego systemu badań zharmoni7t
Podi,1Wi- s
badawczo-rozwojowych, obejmujących następujące problemy:
zw lększenie produkcji i spożycia białka,
zwalczanie chorob nowotworowych,
kształtowanie i wykorzystanie zasobów wodnych,
— kompleksowy rozwój budownictw
— kompleksowe przetwórstwo węgla,
rozwój materiałów i podzespołów dla potrzeb elektron i zacj i,
jak najlepsze wykorzystanie i rozwój produkcji wyrobów z miedzi i jej stopów.
W raz z realizacją rządowych programów badawczych podjętych zostało 60 wielkich
programów (problemy węzłowe) o dużym znaczeniu dla gospodarki i kultury narodo-
wej. Po raz pierwszy system problemów węzłowych uwzględnia nauki społeczne i hu-
manistyczne. W miarę wzrostu potencjału nauki i bazy materialno-technicznej ustroju
socjalistycznego w Polsce Ludowej zwiększyła się skuteczność i efektywność oddziały-
wania i współdziałania wzajemnego nauki i gospodarki. Wraz z wejściem Polski
w etap budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego przed nauką polską stanęły
nowe zadania nakreślone w uchwale II Kongresu Nauki Polskiej oraz w uchwale VII
Rozwój oświaty
Stan oświaty po wyzwoleniu kraju spod okupacji hitlerowskiej
szoplanowych zadań władz Polski JI Y woleniu ziem polskich i prze-
zowanic szkolnictwa naStęP?TJ?K t wyzwolenia Narodowego.
ił;
±“S iri1;-”"" ।
Hasła te wynikały z treści Deklaracji Programowej Polskiej Partii Robotniczej
O co walczymy ? oraz z Manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego
Realizacja programu odbudowy i demokratyzacji oświaty oraz jtj intensywny
rozwoj następował w bardzo trudnych warunkach spowodowanych ogromnymi
zniszczeniami wojennymi. 7
Ogólny obraz szkolnictwa i jego niski stan wyjściowy w 1945 r. wynikały z czte-
rech podstawowych przyczyn: ogromu strat kadrowych, zniszczenia przez okupanta
przeważającej części materialnej bazy szkolnej, całkowitej dezorganizacji podstaw
systemu szkolnego oraz zaniedbań z okresu II Rzeczypospolitej.
Podczas działań wojennych, w więzieniach hitlerowskich i obozach koncentracyj-
nych oraz w masowych egzekucjach zginęło łącznie 17 tys. nauczycieli.
7 621 budynków szkolnych, 95% bibliotek, prawie wszystkie gabinety przedmio-
towe, urządzenia i pomoce naukowe zostały zniszczone lub uszkodzone. W chwili
zakończenia wojny baza materialna szkolnictwa polskiego była w 80% zniszczona
i zdew astowana. Odczuwało się dotkliwie brak kadr pedagogicznych wynoszący
60 tys. nauczycieli.
Duże straty poniósł nasz kraj także w wyniku przerwania w latach wojny i okupacji
ciągłości nauczania, jak też zamknięcia wyższych uczelni i wielu szkół niższych stopni.
Wyrównywanie tych strat nie było rzeczą łatwą, chociaż w pewnym stopniu łagodził
je fakt wielkiej ofiarności nauczycieli, której wyrazem było objęcie tajnym nauczaniem
w okresie okupacji około 19 tys. młodzieży w zakonspirowanych uczelniach wyższych,
około 100 tys. w szkołach średnich i prawie 1,5 min dzieci w zakonspirowanym naucza-
niu przedmiotów zakazanych na poziomie szkoły podstawowej.
Cały system szkolnictwa, zwłaszcza jego struktura i sieć organizacyjna, musiały być
praktycznie konstruowane od nowa. Dokonane zostało to dzięki poważnym nakładom
finansowym i inwestycyjnym państwa oraz ofiarnej pracy całego społeczeństwa.
Pierwsza reforma oświaty w Polsce Ludowej
Częścią socjalistycznych przeobrażeń społeczno-ustrojowych w naszym kraju była
pierwsza reforma oświaty. Jej założenia urzeczywistniano w latach 1944—1960. Efek-
tem tej reformy była m.in. likwidacja analfabetyzmu, a także zbudowanie demo-
kratycznego systemu szkolnego na zasadach powszechności, jednolitości, obo-
wiązkowości i bezpłatności.
Reforma była przedsięwzięciem oświatowym na niespotykaną dotąd skalę. Wy-
starczy przypomnieć, że w okresie II Rzeczypospolitej ponad 40% ogółu uczniów szkół
powszechnych, w tym powyżej 50% dzieci wiejskich realizowało obowiązek szkolny
w szkołach, które w ciągu 7 lat nauki zapewniały im możliwość otrzymania wykształ-
cenia jedynie na poziomie 4 klas szkoły powszechnej. Dzieci te, głównie pocho zenia
chłopskiego i robotniczego, miały praktycznie zamkniętą drogę do dalszej na
Proces demokratyzacji oświaty wymaga podjęcia wielu prac i zmian organizacyjno-
17* 259
258
* *• Przebudowa i
gramów nauczania stanowiły sprawę najważniejszą, wynikająca
socjalistycznej edukacji. Pomagało temu wydatni
m i unowocześnienie pro.
_ ‘ z nadrzędnych celów
i kulturalny dorosheh i wzrastających pokoleń. " ““ ^'watowy
Historyczne znaczenie awansu oświatowego społeczeństwa polega przede wszs-«
kun na ostągruęcw przez znaczny odsetek mieszkańców naszego kiju wykszSa
ogolnegc^zawodowego na poziomie średnim i wyższym. Wykształcone to zapewniło
lepsze i pełniejsze przegotowanie wychowanków polskiej szkoły do życia i pracv
w warunkach szybkich zmian zachodzących w technologii i technice prodS
W stosunku do okresu II Rzeczypospolitej, jak również w rJ-^l >a< J
istniejących współcześnie, nastąpiła zasadnicza zmiana w przygotowaniu ludzi do
wodu. Jej istota polega na tym, że dla znacznej większości spoi
w’odu prowadzą przez szkołę podstawową oraz szkołę zawodową różnych typów i po-
ziomów.
elacji do wielu krajów
। za-
eczeństwa drogi do za-
Szkolnictwo podstawowe dzięki systematycznemu doskonaleniu struktury organi-
zacyjnej, programów nauczania i wychowania oraz stałej trosce władz politycznych
i państwowych uzyskało poważne wyniki. Najważniejszym osiągnięciem było zapew-
nienie wszystkim dzieciom dostępu do jednolitej siedmioklasowej szkoły podstawowej.
2Le względu na rozproszone w niektórych rejonach kraju osadnictwo, niedostateczną
sieć dróg oraz znaczne wahania w liczebności roczników szkolnych było to zadanie
szczególnie trudne.
Warszawa. Przedszkole nr 139
Obecnie funkcjonujący syste
oświaty i wychowania
w PRL
Dla rozwoju i doskonalenia całego systemu oświaty i wychowania poważne zna-
czenie miała ustawa z 15 lipca 1961 r o rozwoju systemu oświaty i wychowania, która
wprowadziła obowiązkową ośmioklasową szkołę podstawową, nowoczesne treści do
programów nauczania, a także istotne zmiany w szkolnictwie zawodowym, polegające
m in, na dostosowaniu kształcenia zawodowego do potrzeb gospodarki narodowej.
Realizacja postanowień tej ustawy doprowadziła do ukształtowania jednolitej
w mieście i na wsi ośmioklasowej szkoły podstawowej będącej głównym
ogniwem systemu oświaty w naszym kraju.
Wprowadzenie ośmioklasowej szkoły podstawowej wydatme sprzyjało unowo-
cześniliiu warunków i metod nauczania, jak również ściślejszemu łączeniu teoni
2 P iJom^zmiany zaszły w szkolnictwie średnim. Staje się ono coraz bardziej po-
w^I stopnia jego powszechności
“““-Z 0:
stwarzających możliwość objęcia całej młodzieży kształceniem
Doniosłość zmian dokonanych w oświacie w <
szkołach ponadpodstawowych, wynoszący wed-
J ealnych przesłankach
łei młodzieży kształceniem na poziomic średnim,
okresie istnienia Polski Ludowej
polega na tym, że odpowiadają one zarówno aspiracjom najszerszych warstw społe-
czeństwa, jak i potrzebom społeczno-ekonomicznego rozwoju kraju.
Osiągnięte zostały również znaczne wyniki ilościowe w rozwoju szkolnictwa.
W porównaniu ze stanem z roku 1938 liczba przedszkoli zwiększyła się ponad 20 razy,
szkół zawodowych — sześciokrotnie, a liczba szkół wyższych — ponad trzykrotnie.
Od pierwszych dni po wyzwoleniu szkoła podstawowa stała się instytucją powszechną
w mieście i na wsi, a dzieciom robotniczym i chłopskim zapewniono dostęp do
szkół średnich i wyższych.
Obecnie funkcjonujący system oświaty i wychowania w PRL obejmuje:
— placówki wychowania przedszkolnego,
— ośmioklasowe szkoły ogólnokształcące stopnia podstawowego,
— średnie szkoły ogólnokształcące i zawodowe oraz zasadnicze szkoły zawodowe,
— szkoły wyższe.
Wychowanie przedszkolne w naszym kraju jest integralną częścią systemu kształ-
cenia i wychowania dorastających pokoleń. Obejmuje ono opieką i pracą dydaktyczno-
-wychowawczą dzieci w wieku od 3 do 7 roku życia.
Według danych z roku szkolnego 1976/77, z różnych form wychowania przed-
szkolnego korzysta 1 045 tys. dzieci, co stanowi 47,4% ogółu dzieci w wieku 3—7 lat.
W stosunku do roku 1970 liczba ta jest wyższa o prawic 340 tys. osób. Wskaźnik po-
261
Gminna szkoła zbiorcza we wsi Kopemiki
wszechności wychowania przedszkolnego dzieci sześcioletnich na rok przed podjęciem
przez nie nauki w szkole wyniósł w tym czasie ponad 90% i aktualnie zbliża się do 100%.
Głównym ogniwem systemu oświaty i wychowania w Polsce jest ośmioklasowa
szkoła ogólnokształcąca stopnia podstawowego, jednolita pod względem progra-
mowym w mieście i na wsi.
Obowiązek szkolny rozpoczyna się z początkiem roku szkolnego w tym roku ka-
lendarzowym, w którym dziecko kończy 7 lat i trwa aż do ukończenia przez nie ósmej
klasy, nie dłużej jednak niż do 17 roku życia. W niektórych województwach funkcjo-
nują uchwały rad narodowych, według których obowiązek kontynuowania nau
rozciągnięty jest na młodzież do ukończenia przez nią 18 roku życia; obejmuje więc
także okres kształcenia na poziomie średnim.
Państwo czyni rodziców i opiekunów dzieci odpowiedzialnymi za realizację ptzę
nie obowiązku szkolnego, stwarzając jednocześnie odpowiednie ku temu gwaranęj^
materialne (pomoc materialna dzieciom w rodzinach własnych i zastępczyc i, y
wianie uczniów w szkołach, stypendia, internaty). kvwa-
Zadamem szkoły podstawowej jest wychowanie uczniów na świa omyć 0
teli socjalistycznego państwa oraz wyposażenie ich w system wiedzy, umie
praktycznych i przekonań moralnych, umożliwiających ich dalsze szt -a
ziornie ponadpodstawowym, podjęcie pracy i czynny udział w różnyc s er
społecznego. doskonaleniem
Począwszy od roku 1971 prowadzone są intensywne prace na ,
i unowocześnieniem systemu oświaty i wychowania. Jednym z
mowanych wysiłków w tej dziedzinie jest likwidacja dysproporcji w poziomie kszrał-
cenia i wychowania w różnych szkołach.
Przebudowa szkolnictwa wiejskiego jest niezbędna w obliczu realizacji w naszym
kraju założeń kształcenia na poziomie średnim, jak również programu rozwoju rolni-
ctwa i gospodarki żywnościowej, który rodzi pilne społeczne zapotrzebowanie na nie-
porównywalnie wyższy poziom wiedzy ogólnej i kultury niż ten, którym dysponuje
dzisiejsza społeczność wiejska.
Nową formą organizacji kształcenia na wsi jest zbiorcza szkoła gminna- Jej
zadaniem jest stworzenie korzystniejszych warunków dla realizacji i programu naucza-
nia i wychowania oraz rozwijanie innych placówek oświatowo-wychowawczych na
wsi. Szkoła u podejmuje też szerokie działanie zmierzające do kształtowania środowiska
wychowawczego w rejonie zamieszkania dzieci i młodzieży. Polegają one na podnosze-
niu kultury pedagogicznej tego środowiska, włączeniu rodziców, organizacji społecz-
nych, placówek kulturalno-oświatowych i zakładów pracy do realizacji zadań szkoły.
Istotną cechą procesu kształcenia i wychowania w szkole zbiorczej jest jego zinte-
growanie. Dotychczas działalność dydaktyczno-wychowawcza w rejonach osiedleń-
czych miała charakter rozproszony. Wpływało to niekorzystnie na jej wyniki końcowe
i wymagało większych nakładów finansowych. Szkoła zbiorcza łączy wszystkie ogniwa
oddziaływania wychowawczego i społecznego w jeden organizm i stawia im olieślo-
ne zadania.
W roku szkolnym 1976/77 funkcjonowało 1 585 zbiorczych szkół gminnych,
które objęły swoją działalnością 75% gmin i 71,9% ogółu uczniów szkół podstawo-
wych na wsi. W tym okresie do szkół podstawowych w mieście i na wsi uczęszczało
łącznie 4 198,6 tys. uczniów.
Absolwenci ośmioklasowych szkół podstawowych kontynuują naukę w szkołach
średnich lub zasadniczych szkołach zawodowych.
Do szkół średnich należą licea ogólnokształcące, licea i technika zawodowe.
W roku szkolnym 1973/74 w liceach ogólnokształcących wprowadzono zróżnico-
wany, czteroprofilowy system kształcenia. W ramach tego systemu mogą być tworzone
szkoły lub klasy o profilach: ogólnym, matematycznym, humanistycznym i biologicz-
no-chemicznym. Organizowane są też szkoły z rozszerzonym programem wychowania
fizycznego. W roku szkolnym 1976/77 254,9 tys. uczniów kształciło się w liceach
o profilu ogólnym, 115,4 tys. — w klasach matematyczno-fizycznych, 47,7 tys. — w
humanistycznych i 53,5 tys. w biologiczno-chemicznych.
Do grupy szkół średnich należą też technika i licea zawodowe. Kształcą one młodzież
według jednolitego programu nauczania w zakresie ogólnym i realizują równocześnie
program kształcenia zawodowego-teoretycznego i praktycznego. Nauka w technikach
i liceach zawodowych — zależnie od specjalności i typu szkoły — trwa 4 lub 5 lat.
Absolwenci techników i liceów zawodowych otrzymują dyplom zawodowy stop-
nia średniego, jak również — podobnie jak absolwenci liceów ogólnokształcących —
świadectwo dojrzałości uprawniające do ubiegania się o przyjęcie na studia wyższe.
System szkolnictwa zawodowego obejmuje także zasadnicze szkoły zawodowe
kształcące wykwalifikowanych robotników dla różnych gałęzi przemysłu, rolnictwa
i usług. Zasadnicze szkoły zawodowe i szkoły przysposobienia rolniczego realizują —
niezależnie od kierunku kształcenia zawodowego — jednolity program nauczania przed-
miotów ogólnokształcących. Nauka w tych szkołach trwa 2 lub 3 lata. Absolwenci
Szkoły zawodowe
1960
784 tys
1975
wawczc i inne
sieci i
dem
z wi
szkoły zawodowe wieczorowe
• ’ 1 form
2163
UCZNIOWIE LICEÓW OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH I SZKÓL ZAWODOWYC
i tworzenie dużych zakładów kształcenia zawodowego oraz
- - • ta
okresie trzydziestolecia
ystkich szczeblach nauczania
izycznym lub psychicznym),
zakłady wycho-
młodzieżowe domy
naszym kraju system kształcenia dorosłych. W skład
nauczania początkowego, szkoły podstawowe
:e wieczorowe i korespondencyjne, i • _
ych szczebli oraz szeroko rozbudowany system pozaszkolnj
oj. Bilans działalności w tej dziedzinie jest imponujący
ystkich form oświaty dorosłych w l ~
."V i wychowania funkcjonują na wsz
zkoł zasadniczych zawodowych mogą kontynuować edukację w trzyletnich techni-
acc zawodowych lub trzyletnich liceach ogólnokształcących.
1976/77, szkolnictwo zawodowe dla młodzieży
tys. dziewcząt i chłop-
wychowaniem 1 592,7
1976 szkolnictwo zawodowe realizowało ii y___r____
a organizacji kształcenia młodzieży do potrzeb kadrowych
i narodowej. W tym okresie szkoły zawodowe ukończyło ponad 2 min
, w tym około 1,5 min otrzymało świadectwa kwalifikowanych robotników,
• /I .1 > -
Według danych z roku szkolneg
nie pracującej obejmowało kształceniem i
ców.
W latach 1972—: '
rzające do dostosowani
gospodark
młodzieży,
rolników, rzemieślników i pracowników równorzędnych, a ponad 0,5 min - dyplomy
techników.
Aktualnie urzeczywistniany jest proces unowocześnienia szkolnictwa zawodowego
’ dostosowywania jego pracy do potrzeb gospodarki narodowej. Istotą tego procesu
i.in. wprowadzenie kształcenia w zawodach o szerokim profilu, doskonalenie
organizacji szkół zawodowych przez likwidację jednostek słabszych pod wzglę-
organizacyjnym
ększanie naboru młodzieży do szkół kształcących specjalistów dla potrzeb rolnictwa
i gospodarki żywnościowej
Szeroko rozwinięty jest i
tego systemu wchodzą kursy
ogólnokształcąc
i zaoczne różn
kształcenia ustawicznego
tvs. absolwentów wsz
się o przyjęcie na studia wyzsze, po uprzednim złożeniu egzaminu wstępnego W sy-
stemie szkół wyższych funkcjonuj,: politechniki i wyższe szkoły inżynierskie uni-
wersytety i wyższe szkoły pedagogiczne; akademie ekonomiczne i rolnicze, akademie
medyczne, sztuk plastycznych i teatralno-filmowe, akademie i wyższe szkoły wycho-
wania fizycznego, akademie wojskowe i wyższe szkoły oficerskie.
W aktywizacji społecznej i politycznej uczniów szkół podstawowych i średnich
wiod,c, rolę spełnia ideowo-wychowawcza organizacja młodzieży, jak, jest Zwi,zek
Harcerstwa Polskiego (ZHP). W środowisku młodzieży akademickiej działalność
polityczn, i spoleczn, rozwija Socjalistyczny Związek Studentów Polskich
(SZSP).
Zadania sta.xvj2.nc całemu szkolnictwu i realizacja procesów jego unowocześnienia
wymagały podniesienia rangi i pozycji społecznej nauczyciela, stworzenia mu lepszych
warunków życia i pracy. W 1972 r. Sejm PRL uchwalił Kartę praw i obowiązków
nauczyciela, która uregulowała xviele spraw żawodu nauczycielskiego, w tym także
problem podnoszenia i doskonalenia kwalifikacji. Od 1973 r. funkcjonuje system jedno-
litych czteroletnich studiów magisterskich dla czynnych zawodowo nauczycieli. We-
dług danych z 1977 r. objęto nimi 79 140 osób.
Kierunki reformy systemu edukacji narodowej
Osiągnięcia naszego narodu w dziedzinie gospodarczej, społecznej, naukowej
i kulturalnej, jak również ambitne plany społeczno-ekonomicznego rozwoju kraju
stworzyły realne przesłanki dla podjętej w 1971 r. przez VI Zjazd PZPR decyzji
w sprawie upowszechnienia w Polsce kształcenia ra poziomie średnim. Uchwała
Sejmu PRL z dnia 13 października 1973 r. w spraxvie systemu edukacji narodowej
— podjęta w przeddzień 200 rocznicy powstania Komisji Edukacji Narodowej —
określiła kierunki przebudoxvy i unowocześnienia oświaty. Kierunki te zostały potwier-
dzone przez VII Zjazd PZPR (1975 r.). Zjazd uznał, że reforma systemu oświaty i xvy-
chowania jest niezbędnym warunkiem intensywnego rozwoju produkcji dóbr material-
nych i kultury, którego celem jest pełne zaspokojenie rosnących potrzeb i dążeń spo-
łeczeństwa socjalistycznego.
Proces przebudoxvy systemu oświaty i xvychowania w naszym kraju pozostaje także
w ścisłym związku z rewolucją naukowo-techniczną, która — w warunkach socja-
lizmu — prowadzi do zmian w treści pracy i jej organizacji. Warunkiem bowiem de-
cydującym o tych zmianach jest możliwość powszechnego stosowania nauki we wszyst-
kich dziedzinach życia i działania człowieka.
Instytucjonalną formą upowszechnienia średniego wykształcenia będzie dziesięcio-
letnia średnia szkoła ogólnokształcąca jako szkoła powszechna, obowiązkowa i bez-
płatna, realizująca jednolity program nauczania i xvychowania we wszystkich środo-
wiskach dzieci i młodzieży.
Na jej podbudowie zostanie utworzońy system przygotowania do zawodu-
w postaci form szkolnych, kursowych oraz innych rozxviązań kszałcenia ustawicznego,
przygotowujący xvykwalifikowanych robotników, techników i innych pracowników.
W okresie od pół roku do dwu i pół lat, w zależności od kierunku kształcenia zawo-
dowego, będzie można osiągnąć wykształcenie zawodowe na wyższej podbudowie
ogólnej, jaką stanowić będzie powszechna szkoła średnia.
265
naszym kraju oraz
a, wprowadzenie
wyższych prowadzić będzie przez dwuletnie szkoły
ały wyraźny profil i przygotowywać
do niektórych zawodów.
a rok przed realizacją obowiązku szkolnego obiete
m. ,
rozwoju i stworzy im korzystne warunki kształcenia się w toku nauki
powszechnej szkole średniej zapewnią wycho-
półczesnej wiedzy o przyrodzie, społeczeń-
w zakresie ideologii i
umiejętności, bez których nie można
ani i
ludzi aktywnych kulturalnie sięgała zaledwie 1,5 miliona osób. Dostęp
pracujących do placówek kulturalno-oświatowych był utrudniony lub
żliwiony. Spowodowane to było rozmieszczeniem
nadto ich elitarnym charakterem: dostępne były tylko dla ludzi
Trudno było zrealizować prawo do korzystania z dóbr
szych latach po ostatniej wojnie. Cały jednak system instytucji oświatowych i kultural-
nych przejęło ludowe państwo i umożliwiło tworzenie społeczeństwu nowej kultury,
odpowiadającej jego potrzebom.
Upowszechnienie kultury, sportu i turystyki
Do podstawowych praw obywateli należy prawo do korzystania z dóbr i osiągnięć
kultury.
Tradycje kulturalne Polski sięgają czasów odległych i są bogate. Jednak okres rzą-
dów burżuazji, choć Polska odzyskała już (1918 r.) byt niepodległy, nie sprzyjał rozwo-
jowi kultury ani też jej upowszechnieniu. W prawie trzydziestopięciomilionowym kraju
warstwa ludzi aktywnych kulturalnie sięgała zaledwie 1,5 miliona osób. Dostęp szero-
kich mas pracujących do placówek kulturalno-oświatowych był utrudniony lub wręcz
uniemożliwiony. Spowodowane to było rozmieszczeniem placówek kulturalnych, a po-
zamożnych.
i osiągnięć kultury w pierw-
icznych celów społecznych państwa
zie szeroko uwzględniać postulat jedności
owania młodzieży. Zapewni to wysoki poziom socja-
owania uczniów i służyć będzie właściwemu wykorzystaniu przez nich
zawodowej i dalszym kształceniu.
1988 r.
średniego została w pełni uznana przez
^kształcenia zapewni, zwłaszcza młodzie-
v warunkach rozwiniętego społeczeństwa
^balistycznego;'składać się nań będzie zasób wiedzy, której zastosowanie w życiu
pozwoli bardziej wydajnie oraz w sposób nowoczesny pracować i wytwarzać dobra
społeczne, harmonijnie współżyć z innymi ludźmi, systematycznie uzupełniać wiedzę
i podnosić kwalifikacje oraz uczestniczyć w kulturze.
Główna droga do studiów '
specjalizacji kierunkowej. Szkoły te będą mi
będą do studiów wyższych oraz
W wyniku reformy dzieci r
zostały powszechnym wychowaniem przedszkolnym. Zapewni to wyrównanie
braków w ich i
szkolnej.
Reforma ma więc na celu podniesienie poziomu oświaty w ;
upowszechnienie średniego wykształcenia wśród całego społeczeństw;
masowych form kształcenia ustawicznego oraz wszechstronne powiązanie szkoły
z życiem.
Treści kształcenia i wychowania
wankom uzyskanie szerokich podstaw współczesnej wi
stwie, kulturze i technice, odpowiednio wyposażą ich w zakresie ideologii i polityki
oraz wykształcą wiele praktycznych umiejętności, bez których nie można należycie
żyć już dzisiaj, a jeszcze w wyższym stopniu będzie to niemożliwe w przyszłości — w
warunkach rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego.
W urzeczywistnieniu aktualnych i perspektyw
socjalistycznego zreformowana szkoła będ
procesu kształcenia i wych
listycznego wych
wiedzy w pracy
Reforma oświaty będzie miała także poważne następstwa dla szkolnictwa wyższego.
System kształcenia i wychowania w powszechnej szkole średniej wspomagać będzie
uczelnie wyższe w rozwijaniu procesu nauczania na podstawach twórczych (zdoby-
wanie wiedzy przez studentów w toku uczestnictwa w pracach naukowo-badawczych
prowadzonych przez uczelnię).
Wprowadzenie reformy systemu edukacji narodowej nastąpi w 1978 r. Reforma
obejmie na początku dzieci klas pierwszych, a następnie co roku klas programowo
wyższych. Oznacza to, że pierwsi absolwenci opuszczą zreformowaną szkołę
Potrzeba upowszechnienia wykształcenia
Warszawa. Młodzieżowy Dom Kultury na Muranowie
mama
ometra-
oraz 178 odcinków filmów
: I sekre-
i x .....—z owszechnia-
a kinematografia. W sposób żywy i bezpośredni od-
muzyczne. Ogromną rolę odgrywa teatr objazdowy,
miasteczek, osiedli, wsi, gdzie nie ma teatrów sta-
. kontaktów kul-
one dużej liczbie ludzi, a zwłaszcza
oświatowych bezpośrednie uczest-
drogą kulturalnej rozrywki ogrom-
zowane me tylko w
Śląsk”. Podobnych zespołów jest już wiele,
działalności kulturalno-oświatowej ośrodków re-
przykład Festiwal Zespołów Ziem
w Rybniku, Festiwal Pianistyki Polskiej w Słupsku,
Kaliszu, Rzeszowie i Toruniu, festiwale piosenki.
Upowszechnienie kultury stało się jednym z głównych zadań polityki kulturalnej
parni i ;
na rozwój kultury. Zasięg kultury ogólnona
kraryzacji systemu oświatowego, a t_.
radia, telewizji, filmu, wielo- i wielkonakładowych wydawnictw prasy. Niemałą za-
sługę w upowszechnianiu kultury ma działalność poligraficzna i wydawnicza, system
yczania oraz kolportażu prasy i książek, bibliotekarstwo. W zakresie upowszech-
kultury i oświaty ciągle najsilniej oddziaływa szkoła i czytelnictwo.
rzególną rolę w upowszechnianiu kultury odgrywa język ojczysty. Stąd też m.in.
i powinniśmy tego powszechnie
nej liczbie widzów. Ze wszech miar zasługuje na uwagę działalność towarzystw re-
gionalnych, które pielęgnują tradycje sztuki ludowej. Pieśń, taniec i strój ludowy — to
tradycyjne formy kultury ludowej, popularyzowane nie tylko w kraju, lecz i na świecie
przez zespoły pieśni i tańca „Mazowsze” i „Śląsk”. Podobnych zespołów
a powstają ciągle nowe. Przejawem
giohalnych są organizowane liczne festiwale
Nadwiślańskich, Dni Literatury
festiwale i przeglądy teatralne w
Istotne znaczenie w upowszechnianiu kultury mają wszelkie posunięcia zmierzające
do właściwego wykorzystania wolnego czasu obywateli. W tym celu rozbudowuje się
ośrodki rekreacyjno-wypoczynkowe w osiedlach, miastach, organizuje się wypo-
ynek zbiorowy (np.: wczasy, wycieczki). W wyniku przeobrażeń, jakie dokonały
się w Polsce Ludowej, powstała jednolita kultura ogólnonarodowa, obejmująca całe
nasze społeczeństwo.
W 1976 r. mieliśmy już 96 teatrów, 2 524 kina, 10 oper, 10 operetek, 20 filharmonii
i orkiestr symfonicznych. Polska wyprodukowała w 1976 r. 37 filmów dług
żowych, 975 średniomctrażowych i krótkometrażowych
fabularnych dla telewizji.
Na szczególną uwagę zasługuje troska naszych władz i społeczeństwa o ocalałe
zabytki kultury narodowej.
Zagadnienie upowszechniania kultury, podobnie jak i oświaty, leży w centrum za-
interesowania władz nartvinvch i państwowych. Dowodem tego sa zadania, jakie partia
r---—
kulturę [...]” (z referatu Biura Politycznego KC PZPR, wygłoszonego przez
tarza KC E. Gierka na III Plenum KC PZPR 20 II 1976 r.). W zakresie up<_
nia kultury ważną rolę odgrywa I
działuje teatr i instytucje ;
który zbliża sztukę do odbiorców ~----
łych. Placówki kulturalno-oświatowe są najłatwiej dostępną formą
‘ — •"'•i. Umożliwiają
_____-__,, „ połów artystycznych
nictwo w kulturze. Ważncjest także zapewnienie tą
im poświęcone oraz publikacje książkowe o tematyce sportowej
acanic socja-
wysoki
z ideałami naszego ustroju oraz naj-
szerokicj działalności sportowej.
: nie sprzyjały
straty wyniesione z II wojny światowej, powodujące bardzo ciężkie
ludności.
sytuacji życiowej w naszym kraju umożliwiła r‘“
zawodów sportowych. Organizowano je w szkołach, wyższych uczelniach
ększych zakładach pracy. W upowszechnieniu i
' zawody sportowe szkolne: spartakiady, budz%
dzieci. Najpopularniejszymi dyscypl
— —
Kowalik T.: Dorobek spółdzielczości w trzydziestoleciu Polski Ludowej. Warszawa 1975
Kuberski J.: Aktualne i perspektywiczne problemy polityki oświatowej. Warszawa 1974
Mała Encyklopedia Ekonomiczna. Warszawa 1974
Morawski W.: Samorząd robotniczy w gospodarce socjalistycznej. Warszawa 1973
Polityka rolna PRL. Wybrane problemy. Warszawa 1976
Polskie przyspieszenie. Warszawa 1975
Spirydowicz E.: Świadczenia socjalne dla wsi. Warszawa 1976
Starzec F.: Jacy jesteśmy. Warszawa 1976
Wołczyk J.: Edukacja dla rozwoju. Niektóre problemy polityki oświatowej. Wrocław—Warszawa
—Kraków—Gdańsk 1973
Zienkowski L.: Jak oblicza się dochód narodowy. Warszawa 1971
Bibliografia
Bożyk P.: O polityce społeczno-gospodarczej PRL. Warszawa 1976
Cheliński R.: Na drogach rozwoju gospodarczego Polski Ludowej. Warszawa 1976
Dostatni B., Surdykowski J.: Rapsod Polski. Rzecz o trzydziestu latach pracy i odbudowy. Warszawa
1975
Gierek E.: Budujemy Polskę naszych pragnień i ambicji. Przemówienie E. Gierka I sekretarza KC
PZPR na VII Plenum KC PZPR w dniu 28 listopada 1972 r. Warszawa 1972
Gierek E.: O dalszy dynamiczny rozwój budownictwa socjalistycznego, o wyższą jakość pracy i warun-
ków życia narodu. (Referat programowy Biura Politycznego wygłoszony na VII Zjeździć).
Warszawa 1975
w wi-
nie małą rolę odegrały za
wanie sportem wśród młodzieży
wymi są: piłka nożna, lekka atletyka, siatkówka, koszykówka,
Duże zainteresowanie budzi także kolarstwo. Szeroką działalność
niania
Zrzeszenia SZS i LZS
sportowe. Sp
przykład radio, telewizja transmitując sprawozdania z imprez sportowych, prasa
mieszczając artykuły
Podobnie jak sport, tak i turystyka stała się masową potrzebą naszego społeczeń
stwa. Polska jest krajem, gdzie silme rozwinęła się turystyka kraj
dziej rozwija się
Rozróżniamy turystykę pobytową (wczasy, kolonie, obozy), wycieczkową
i wypoczynek świąteczny, wyjazdy poza miasto do miejsc rekreacyjnych zlokalizo-
wanych w jego pobliżu. Organizuje się różne imprezy turystyczno-krajoznawcze,
zawody turystyczne, odbywające się we-
, wo-
owi ludzi,
dostarczaniu
pekt cko-
rozpropagowanie imprez
i, a także
sportu w naszym społeczeństwie
ce zaintereso-
inami sporto-
a ostatnio — tenis,
na rzecz upowszech-
kultury fizycznej prowadzi Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej oraz
także poszczególne kluby sportowe, w tym szkolne kluby
wódzkich urzędów.
r_____________ w Polsce. Ruch tu-
rystyczny upowszechniają w naszym państwie związki zawodowe i organizacje młodzie-
żowe (np. FWP, Biuro Podróży i Turystyki „Almatur”), masowe organizacje turys-
tyczne (Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze) lub sportowo-turystyczne
(np. Ludowe Zespoły Sportowe), Wojsko Polskie oraz państwowe lub spółdzielcze
przedsiębiorstwa (np.: Polskie Biuro Podróży „Orbis’*, Ogólnokrajowa Spółdzielnia
Turystyczna „Gromada”).
Państwo nasze stwarza coraz lepsze warunki rozwoju i upowszechnienia turystyki.
Opracowano perspektywiczny plan rozwoju turystyki do roku 1990. Znaczne kwoty
przeznaczono również w budżecie państwa na rozbudowę bazy turystycznej i masowy
rozwój turystyki.
jego pobliżu. Organizuje się różne imprezy turystyczno-krajoznawcze
takie jak: zloty, rajdy, złazy, spływy, rejsy
dług odpowiednich programów i zasad. Imprezy te mogą mieć charakter lokalny,
jewódzki, ogólnopolski, międzynarodowy. Wszystkie służą wypoczynk
regeneracji ich sił do pracy. Znaczenie tych imprez nie polega tylko na u
zorganizowanych form wypoczynku i rozrywki, lecz również mają one as
nomiczny (patrz: Tworzenie i podział dochodu narodowego).
Sprawami turystyki zajmuje się w naszym kraju Główny Komitet Kultury Fizycz
nej i Turystyki oraz odpowiednie wydziały gminnych i woje
Organy te planują, kontrolują i nadzorują organizację turystyki
• - - / . •__________________________________* * 1
krajem, gdzie silme
również turystyka zagraniczna
mie
owe
rawa
Polska Rzeczpospolita Ludowa w swojej polityce:
te
1) kieruje się interesami Narodu Polskiego, jego suwe-
renności, niepodległości i bezpieczeństwa, wolą pokoju
i współpracy między narodami, [...]
(artykuł 6 Konstytucji PRL)
Okres przechodzenia od kapitalizmu do socjalizmu —
dr Norbert Kołomejczyk
Światowy system socjalistyczny — prof. dr hab. Jerzy Muszyński
Światowy system kapitalisty czny — prof. dr hab. Janusz Górski
Współistnienie i współzawodnictwo dwóch systemów społeczno-ckonomi
cznych — prof. dr hab. Bogusław Mrozek
Organizacja Narodów Zjednoczonych — mgr Lech Chmiel
Polityka zagraniczna PRL — mgr Krystyna Góra
Współpraca gospodarcza Polski z zagranicą — prof. dr hab. Paweł Bożyk
Okres przechodzenia od kapitalizmu do socjalizmu
Wielka Rewolucja Październikowa w 1917 r.
W listopadzie 1917 r. w Piotrogrodzie (teraz miasto to nazywa się Leningrad),
wybuchło zbrojne powstanie robotników i żołnierzy. Powstali oni przeciwko Rządowi
Tymczasowemu, utworzonemu po obaleniu caratu przez rewolucję lutową w 1917 r.,
który bronił interesów kapitalistów, obszarników i bankierów. Robotnicy i chłopi
rosyjscy żądali pokoju, chleba i ziemi, Rząd Tymczasowy natomiast dalej prowadził
wyniszczającą imperialistyczną wojnę i nie zamierzał uwzględnić ani żądań robotników,
ani też oddać chłopom ziemi obszamiczej. Brutalnie tłumiono strajki robotnicze i ruchy
chłopskie, strzelano do demonstrantów.
Walką robotników i chłopów kierowali bolszewicy — członkowie partii robotni-
czej, której przywódcą był Włodzimierz Lenin. Partia bolszewików organizowała
robotników, żołnierzy i chłopów, przekonywała ich, że mogą osiągnąć wytknięte cele
jedynie wtedy, jeśli sami obejmą władzę. Włodzimierz Lenin wraz ze swymi współto-
warzyszami (wśród których byli także Polacy, a między nimi Feliks Dzierżyński)
kierował bezpośrednio powstaniem zbrojnym 6—7 listopada 1917 r. w Piotrogrodzie.
Podobnie w innych miastach Rosji, m.in. w Moskwie robotnicy po uporczywej walce
zwyciężyli i obalili władzę burżuazyjnego Rządu Tymczasowego. Władzę objęły rady
złożone z delegatów robotników, żołnierzy i chłopów oraz wyłoniony przez Zjazd
Rad rząd — zwany wówczas Radą Komisarzy Ludowych — z W. Leninem na
czele.
W Rosji w listopadzie 1917 r. po raz pierwszy w historii ludzkości zwycię-
żyła rewolucja socjalistyczna. Powstało pierwsze państwo robotniczo-chłop-
skie; później — w grudniu 1922 r. — po ostatecznym ukształtowaniu się re-
publik radzieckich zorganizowane w Związek Socjalistycznych Republik
Radzieckich (ZSRR).
Zwycięstwo Rewolucji nie oznaczało, że w Rosji od razu zapanował socjalizm.
Robotnicy pod wodzą swej partii zdobyli władzę i utworzyli własne państwo, aby
przy jego pomocy przebudowywać odziedziczone po kapitalizmie społeczeństwo w
nowe społeczeństwo socjalistyczne, zacząć budować socjalizm. Z wielu względów nie
była to łatwa sprawa. Robotnicy Rosji Radzieckiej i ich partia komunistyczna stanęli
przed bardzo trudnym zadaniem. Przez kilka lat musieli oni z bronią w ręku walczyć
w obronie swego kraju i władzy radzieckiej. Kontrrewolucjoniści, dowodzeni przez
białych generałów — Wrangla, Denikina, Kołczaka i innych — wspomagani z zagra-
nicy przez mocarstwa imperialistyczne, dążące do zdławienia rewolucji rosyjskiej, roz-
pętali wojnę domową. Ze wschodu i zachodu, z północy i południa atakowały Rosję
Radziecką zbrojne oddziały interwencyjne. Przez długie lata imperialiści nie uznawali
ZSRR, nie utrzymywali z nim stosunków dyplomatycznych i handlowych, stosowali
różne szykany i prowokacje, chcicli oczernić Kraj Rad w oczach wszystkich ludzi na
18*
275
swiecie. Jedynie ze strony rewolucyjnych robotników i postępowych ludzi mógł Zwią-
zek Radziecki w tych trudnych latach oczekiwać uznania i poparcia.
Dawna Rosja, przed zwycięstwem rewolucji socjalistycznej, była państwem bardzo
mało rozwiniętym gospodarczo. Olbrzymie połacie kraju nie posiadały prawie zupełnie
przemysłu, na wsi było mało maszyn i narzędzi rolniczych. Ogromne różnice dzieliły po-
szczególne regiony, np. stosunkowo bardziej rozwinięte i uprzemysłowione ośrodki
Rosji centralnej od zacofanych regionów Azji Środkowej czy Powołża.
Robotnicy rosyjscy i ich partia komunistyczna pierwsi w historii ludzkości
podjęli dzieło budowy nowego społeczeństwa. Przed nimi nikt tego nie robił,
nie było więc żadnych doświadczeń, które mogliby wykorzystać. Musieli, kierując
się ogólnymi wskazówkami teorii marksizmu, sami poszukiwać rozwiązań wielu trud-
nych i złożonych problemów. Trzeba było bowiem wykonać wiele zadań związanych
z przebudową wszystkich dziedzin życia.
Należało przede wszystkim usunąć kapitalistów, to jest właścicieli banków, zakła-
dów przemysłowych, kopalń, hut, różnego rodzaju przedsiębiorstw. Wszystko to
zostało zracjonalizowane, czyli stało się własnością ogólnonarodową. Robotnicy
odtąd nie pracowali już u kapitalistów, lecz stali się pracownikami przedsiębiorstw
będących własnością państwa socjalistycznego. Państwo — otrzymując dochód z tych
przedsiębiorstw — mogło przeznaczyć go na potrzeby całego społeczeństwa.
Nacjonalizacja zmieniła gruntownie pozycję robotników w społeczeństwie. Stali
się om klasą panującą nie tylko politycznie, ale i ekonomicznie. Pracowali teraz wiedząc,
że rezultaty ich pracy nie będą służyły jak dawniej kapitalistom, lecz zostaną wykorzy-
stane zgodnie z interesami ludzi pracy. Sprawując władzę za pośrednictwem partii klasy
robotniczej i rad mogli użytkować wyniki swej pracy na cele związane z dalszą rozbu-
dową przemysłu, unowocześnianiem rolnictwa, na poprawę bytu i sytuacji material-
nej, na rozwój oświaty, kultury i nauki oraz na umacnianie siły i obronności swego pań-
stwa.
Bardzo ważnym zadaniem była przebudowa rolnictwa. W Związku Radzieckim
przeprowadzono więc kolektywizację, to jest połączono nieduże indywidualne go-
spodarstwa chłopskie w zespołowe, kolektywne (tak zwane kołchozy); utworzono także
duże państwowe gospodarstwa rolne (sowchozy). Kolektywizację wsi w ZSRR za-
kończono w latach trzydziestych.
Te najważniejsze przeobrażenia w przemyśle i na wsi usunęły możliwości
wyzysku kapitalistycznego człowieka przez człowieka. Nie było już ludzi,
którzy posiadając kapitały, maszyny, surowce, ziemię itp., mogliby najmować
innych ludzi, aby czerpać zyski z ich pracy.
Państwo socjalistyczne podejmowało inne, nie mniej ważne zadania. Początkowo
trzeba było odbudowywać kraj ze zniszczeń i ruin, jakie pozostawiła wojna i interwen-
cja imperialistyczna. Trzeba było walczyć z niedostatkiem i głodem, zaorać i obsiać
ugory, uruchomić fabryki i koleje. Później, pracując zgodnie z planami gospodarczy-
mi (zwanymi pięciolatkami, obejmowały bowiem okres pięciu lat), zaczęto wznosić
nowe zakłady przemysłowe — elektrownie, kopalnie, huty, stocznie, budować linie
kolejowe, miasta i wsie. Taką planową rozbudowę wielkiego, nowoczesnego
przemysłu nazywamy uprzemysłowieniem (industrializacją) socjalistycznym.
Jego zadaniem jest szybka budowa wielkich, nowoczesnych zakładów przemysłowych,
które dostarczają najważniejszych produktów niezbędnych dla dalszego rozwoju go-
276
spodarki narodowej, a więc podstawowych surowców, jak węgiel, ropa naftowa, rudy
metali oraz ich produktów — energii elektrycznej, surówki żelaza, stali, wyrobów
hutniczych, maszyn, cementu, środków transportu, głównych produktów chemicz-
nych itp.
Nieodłączne od rewolucji socjalistycznej są głębokie przemiany kulturalne. Pań-
stwo socjalistyczne stara się, aby oświata, nauka i kultura stały się dostępne dla wszy-
stkich, zwłaszcza dla tych, którzy dawniej nie mogli uczyć się z braku środków ani nie
mieli dostępu do dóbr kultury: książek, kin, teatru. Chodzi tu nie tylko o przywró-
cenie zasad sprawiedliwości społecznej i w tej dziedzinie; postęp społeczny, budowa so-
cjalizmu, nowoczesnego, uprzemysłowionego społeczeństwa nie jest możliwa bez lu-
dzi wykształconych, światłych, umiejących dobrze i wydajnie pracować, a także wy-
poczywać z pożytkiem dla siebie i społeczeństwa.
Ludzie radzieccy rozpoczęli budować socjalizm, gdy wszystkie kraje były kapitali-
styczne lub też znajdowały się pod kolonialnym panowaniem państw imperialistycz-
nych. Związek Radziecki od 1917 r. aż do końca II wojny światowej (1939—1945) był
otoczony przez nieprzyjazne mu państwa kapitalistyczne. Sprzyjali Związkowi Ra-
dzieckiemu jedynie robotnicy i ludzie, którzy widzieli w socjalizmie przyszłość ludzkoś-
ci. Oni też, a zwłaszcza komuniści w wielu krajach świata, również w Polsce, występo-
wali w obronie ZSRR i jego zdobyczy socjalistycznych. Państwo radzieckie stale musia-
ło dbać o umacnianie swej siły obronnej — armii, lotnictwa, floty wojennej — przezna-
czając na to część środków. Od chwili swego powstania prowadziło — zgodnie ze
wskazaniami W. Lenina — politykę pokojową, chcąc zapewnić pokój i bezpieczeń-
stwo narodów oraz udaremnić plany agresji i napaści zbrojnej ze strony imperialistów.
Obalenie władzy kapitalistów, obszarników i ustanowienie państwa robotników
i chłopów (czyli dyktatury proletariatu) rozpoczyna przebudowę starych, kapitalistycz-
nych porządków i budowę nowego, socjalistycznego społeczeństwa. Państwo dyk-
tatury proletariatu potrzebne jest robotnikom i wszystkim ludziom pracy, aby pod
kierownictwem partii zbudować nowe społeczeństwo socjalistyczne. Ten okres przebu-
dowy, który może trwać dość długo (w Związku Radzieckim trwał prawie 20 lat
i zakończył się niemal przed samym wybuchem II wojny światowej), nazywamy okre-
sem przejściowym od kapitalizmu do socjalizmu.
Wielka Rewolucja Socjalistyczna w Rosji w 1917 r. była pierwszą w historii
zwycięską rewolucją, która obaliła kapitalizm w jednym kraju, ustanowiła
państwo socjalistyczne — ZSRR. Toteż uważamy, że od tego czasu zaczęła
się nowa epoka w dziejach całej ludzkości — epoka przechodzenia od kapitali-
zmu do socjalizmu, epoka wielkiego światowego procesu rewolucyjnego.
Ludzie radzieccy pierwsi w świecie zbudowali socjalizm w swej ojczyźnie. Dlatego
doświadczenia, które zdobyli w tej pracy, doświadczenia Komunistycznej Partii
Związku Radzieckiego (KPZR) mają tak duże znaczenie. Odtąd robotnicy i partie
komunistyczne w innych krajach mogły przyjrzeć się, jak w Związku Radzieckim ra-
dzono sobie z różnymi skomplikowanymi sprawami i problemami budowy nowego
ustroju oraz zastosować te doświadczenia zgodnie z warunkami własnego kraju i spo-
łeczeństwa. W ZSRR - pierwszym wielkim państwie socjalistycznym zyskali
też niezawodnego i potężnego sojusznika w walce o wolność i zwycięstwo
Tak też się stało w krajach, w których po II wojnie światowej władzę objęh robot-
nicy, lud pracujący miast i wsi.
277
s
V
u
a
•5
i
i
w rządach uczestniczyli także przedstawiciele burżuazji, którzy
i
Powstanie obozu państw socjalistycznych
w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej
W wyniku walki narodów z okupantem hitlerowskim, zwycięstwa md f
w kilku krajach Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej — podobnie352/2111001
szej Ojczyźnie - powstały rządy ludowe. Walka narodowowyzwoleńcza w w ł??*’
jach prowadzona pod kierownictwem komunistów zakończyła się zwycięstw i
Niemcami hitlerowskimi oraz siłami faszystowskimi. Związek Radziecki ii •
odegrały decydującą rolę w rozgromieniu faszyzmu w Europie i w wv?JnU°
rodów spod okupacji hitlerowskiej. u na~
W rezultacie zwycięstwa nad faszyzmem w wielu krajach Europy powstały rząd
ludowe: * ’
29 listopada 1943 r. — w Jugosławii — wówczas jeszcze okupowanej.
Po wyzwoleniu Belgradu w październiku 1944 r. rząd przeniósł się do wolnej sto-
licy. J
21 lipca 1944 r. - w Polsce - Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, początko-
wo w Chełmie, a potem w Lublinie.
23 sierpnia 1944 r. — w Rumunii, gdzie wybuchło zbrojne powstanie zorganizowane
przez partię komunistyczną oraz siły antyfaszystowskie i arima rumuńska zwróciła
broń przeciwko hitlerowcom. Początkowo w tym kraju powstał rząd, złożony ze
zwolenników króla. Rząd ludowy w Rumunii utworzono natomiast 6 marca
1945 r. w wyniku walki robotników i chłopów przeciwko reakcji.
9 września 1944 r. — w Bułgarii, w wyniku zwycięstwa ogólnego powstania zbroj-
nego, kierowanego przez komunistów.
20 października 1944 r. — w Albanii.
22 grudnia 1944 r. — na Węgrzech. Cały kraj został wyzwolony 4 kwietnia 1945 r.
i dzień ten jest odtąd świętem narodowym Węgier.
4 kwietnia 1945 r. — w Czechosłowacji. Utworzenie rządu poprzedziło powstanie
w Słowacji w sierpniu i wrześniu 1944 r. Praga, w której 5 maja 1945 r. również
wybuchło powstanie, została wyzwolona 9 maja 1945 r. i ten dzień jest uznany za
święto wyzwolenia Czechosłowacji.
Do władzy w tych państwach nie powrócili już wielcy kapitaliści i obszarnicy,
rządy ludowe były bowiem złożone z przedstawicieli partii robotniczych (komuni-
stów i socjalistów czy socjaldemokratów) oraz współdziałających z nimi partii chłop-
skich (ludowych) i demokratycznych. W niektórych krajach, jak w Czechosłowacji
czy na Węgrzech —
zgodzili się z programem reform, jaki zaproponowali przedstawiciele sil demokratycz-
nych. , . .
Utworzenie rządów Indowych oznaczało, żc w krajach tych zwycięży a
rewolucja społeczna, bowiem władza w' ’
w ręku robotników, chłopów i j
naly się w krajach Europy w latach 1944 1945, nazywamy dlatego rew oiu<jaim
wyzwolonych państwach znalazła się
inteligencji pracującej. Rewolucje, które do '<>
.„ich 1944 1945, nazywamy dlatego rewolucjami
ludowodetnokratycznyrni. Państwa, które powstały w wyniku zwycięst^
rewolucji, nazwano państwami ludowymi (albo: państwami demokracji
278
Najważniejszą silą w tych państwach stała się klasa robotnicza i jej partia. W Polsce
b la to Polska Partia Robotnicza (PPR) oraz odrodzona po wojnie, współpracu-
jąca z PPR Polska Partia Socjalistyczna (PPS). W Bułgarii istniała Bułgarska Partia
Robotnicza (komunistów), która w 1948 r. powróciła do nazwy Bułgarskiej Partii
Komunistycznej. W Czechosłowacji działała Komunistyczna Partia Czechosło-
wacji oraz Partia Socjaldemokratyczna, na Węgrzech - Węgierska Partia Komuni-
styczna oraz również Partia Socjaldemokratyczna. W Rumunii we wspólnym froncie
działały Komunistyczna Partia Rumunii i Rumuńska Partia Socjaldemokratyczna.
W Jugosławii i Albanii istniały jedynie partie komunistyczne.
Komuniści we
przebudowy społeczno-gospodarczej swych krajów. We wszystkich tych
państwach rozpoczął się okres przejściowy od kapitalizmu do socjalizmu.
Podobnie jak dawniej w Związku Radzieckim budowa nowego społeczeństwa nie
była łatwa. Polska i inne kraje były zniszczone przez długoletnią okupację i wojnę.
Straciło życie wiele milionów ludzi. Największe straty poniosła Polska: zginęło ponad
6 milionów obywateli polskich, ogromna część majątku narodowego uległa zniszcze-
niu. Trzeba było z wielkim wysiłkiem dźwigać z ruin zburzone miasta, spalone wsie,
zniszczone fabryki.
W każdym z krajów były mne warunki, inny był stopień rozwoju przemysłu, rol-
nictwa, inne tradycje kulturalne i historyczne. Porównajmy chociażby dawną Buł-
— Czechosłowacja natomiast już wtedy należała do stosunkowo wysoko rozwi-
Europie. Udział przemysłu w całym produkcie globalnym wytwa-
z - Czechosłowacji wynosił w 1938 r. 57%, podczas gdy w Bułgarii zaledwie
24,8% (w Polsce—47,4%). Na jednego mieszkańca przedwojennej Bułgarii wypadało
l
przeliczeniu na jednego mieszkańca 285 kWh
półpracy z lewicą socjalistyczną podjęli wielkie dzieło
ysilkiem dźwigać z ruin zburzone miasta, spalone wsie,
W każdym z Krajów były mne warunki, inny był stopień rozwoju przemysłu, rol-
garię z Czechosłowacją. Bułgaria przed wojną była krajem słabo rozwiniętym, rolni-
czym
mętych państw w
rżanym w 1
i
42 kWh energii elektrycznej, 1 kg stali, 30 kg cementu i 189 kg węgla. W tym samym
czasie Czechosłowacja wytwarzała w przeliczeniu na jednego mieszkańca 285 kWh
energii elektrycznej (Polska — 106 kWh), 159 kg stali (Polska—43 kg), 88 kg cementu
(Polska - 38 kg) i 1904 kg węgla (Polska 1095 kg). Komuniści, kierując przebudową
społeczeństwa w swym kraju musieli liczyć się z tymi właściwościami, dostosowywać
do nich politvkę i ogólne zasady, doświadczenia.
Klasy posiadające — burzuazja i obszarnicy — nie chciały zrezygnować bez oporu
z władzy. W wielu krajach, zwłaszcza w Polsce, organizowały one podziemną działal-
ność przeciwko władzy ludowej; trzeba było walczyć z reakcyjnymi bandami, które
mordowały robotników i działaczy demokratycznych.
W krajach demokracji ludowej powstały także partie opozycyjne, działające legalnie,
które sprzeciwiały się polityce władzy ludowej. Taką partią w Polsce było Polskie Stron-
nictwo Ludowe (PSL), kierowane przcz Stanisława Mikołajczyka. Partie komunistycz-
ne i robotnicze dokonały ogromne) pracy, wyjaśniając społeczeństwu, że opozycja
i reakcja działa na szkodę ludzi pracy i całego narodu, wbrew interesom państwa.
Wiele jednak było warunków sprzyjających przemianom. Większość robotników,
chłopów i postępowej inteligencji poparła władzę ludową, jej program odbudowy i roz-
woju gospodarczego kraju. Państwa ludowe nie były osamotnione. Mogły one zawsze
liczyć na poparcie i pomoc Związku Radzieckiego i nie obawiały się zbrojnej interwen-
cji ze strony imperializmu. ZSRR udzielał dużej pomocy w postaci dostaw surowców,
różnego rodzaju maszyn i urządzeń przemysłowych, towarów na dogodnych warun-
kach kredytowych. Stopniowo państwa ludowe nawiązywały stosunki h dl
spodarcze, udzielały sobie pomocy i poparcia. andiowc i g0_
Toteż przebudowa i przemiany przebiegały stosunkowo szybko i pomyślnie n
cmła się władza ludowa, a jej program i działalność pozyskały zaufanie i po Umo'
szóści społeczeństwa. Przeciwnicy władzy ludowej zostali odsunięci od udzl-d™0
politycznym, zlikwidowano ich organizacje i partie, które sprzeciwiały sie * Zy''“
nom. Bardzo duże znaczenie miało zjednoczenie partii robotniczych w Polsce
Słowacji, Bułgarii, Rumunii i na Węgrzech w 1948 r. Utworzone wówczas ziedno
jednolite partie klasy robotniczej zyskały poparcie i uznanie całego spoleczeń^’
Państwa ludowe przekształciły się w ten sposób w państwa dyktatury proletatir’’
a z czasem w państwa socjalistyczne. r iatu’
Głębokie przemiany zaszły na wsi. We wszystkich krajach odebrano ziemię obszar-
nikom, przekazując ją na własność robotnikom rolnym, chłopom małorolnym i średnik
rolnym. Stało się tak na podstawie uchwalonych we wszystkich krajach demokracji
ludowej w latach 1944-1945 dekretów i ustaw o przeprowadzeniu reformy rolnej
W Polsce dekret o reformie rolnej został wydany przez PKWN 6 września 1944/
Ziemię otrzymały wówczas ponad 4 miliony rodzin chłopskich w Polsce, Czechosło-
wacji, na Węgrzech, w Rumunii, Bułgarii, Jugosławii, Albanii oraz w Niemczech
wschodnich. Po 1948 r. zaczęto na wsi tworzyć także spółdzielnie produkcyjne oraz
rozwijać inne formy spółdzielni rolniczych, wiążąc w ten sposób indywidualne gospo-
darstwa z gospodarką uspołecznioną. W Czechosłowacji, na Węgrzech, w Bułgarii,
Rumunii i Albanii do końca lat pięćdziesiątych większość wsi została zrzeszona w go-
spodarstwach spółdzielczych. W Polsce i Jugosławii również rozwinęły się różne formy
spółdzielczości, jednakże na wsi pozostały indywidualne gospodarstwa, jako podsta-
wowa forma gospodarki rolnej. We wszystkich tych krajach powstały także duże pań-
stwowe gospodarstwa rolne i hodowlane.
Przejęto na własność państwa podstawowe gałęzie gospodarki narodowej: wielki
i średni przemysł, banki, transport, przedsiębiorstwa żeglugowe, łączność itp. Nacjo-
nalizację najwcześniej przeprowadzono w Polsce, gdzie ustawę o unarodowie-
niu podstawowych gałęzi gospodarki narodowej przyjętą 3 stycznia 1946 r. poprze-
dziło faktyczne przejęcie zakładów przemysłowych przez robotników. W innych kra-
jach nacjonalizację rozpoczęto od dużych zakładów w 1945 r., a zakończono całkowi-
cie w latach 1948 — 1949.
Te zasadnicze przemiany spółecpW-gdspodarcze zmieniły do głębi strukturę spo-
łeczeństwa w tych krajach. Nie byfo-^uź klas ppsiadających: kapitalistów i obszarników.
Zaczęło się zmieniać oblicze wsi, a w -----—
niozej. Z końcem lat czterdziestych w państwach socjalistycznych Europy ro owej
-j -__________________________” -^tyhkitn tempie realizować zadania socjalistycz-
budować potężną bazę nowoczesnego przemysłu ciężkiego,
państwo demokratyczne w Europie
TA _________tPtTlll. ZC
komuniści i antyfaszyści niemieccy
ęli usilna pracę nad wykorzenieniem faszy-
ychowaniem ludzi,
v nąiasfźch tzybko wzrastała liczebność klasy robot-
i Południowo-Wschodniej zaczęto w s
nego uprzemysłowienia,
niezbędny dla zbudowania podstaw socjalizmu. . __
W październiku 1949 r. powstało nowe państwo demokratyczne w Europie
Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD). Powstała ona dzięki temu, ze w
Niemczech wschodnich — po klęsce hitleryzmu komuniści i anty aszysci ni
przy poparciu Związku Radzieckiego zacz-
zmu, likwidacją monopoli kapitalistycznych, demokratycznym wychowanie
zwłaszcza młodzieży. W Niemczech wschodnich przejęto na własność narodu
zakłady przemysłowe, odebrano ziemię obszarnikom (junkrom) i podzielono ją między
chłopów. Gdy na zachodzie Niemiec przy poparciu sił imperialistycznych została
w 1949 r. utworzona burżuazyjna, militarystyczna Republika Federalna Niemiec (RFN)
— demokratyczne siły narodu zdecydowały powołać do życia własne państwo, pierw-
sze w historii niemieckie państwo robotników i chłopów — Niemiecką Republikę
Demokratyczną (NRD). Związek Radziecki, Polska i inne państwa socjalistyczne
z uznaniem powitały utworzenie NRD i udzieliły jej wszechstronnego poparcia i po-
mocy.
Powstanie państw socjalistycznych w Azji i Ameryce
Imperializm poniósł również dotkliwe straty w Azji. Na wyzwoleńczą walkę na-
rodów Azji ogromny wpływ miało zwycięstwo Armii Radzieckiej nad wojskami mi-
li tary stycznej Japonii w sierpniu 1945 r. Na fali walki wyzwoleńczej przeciwko kolo-
nializmowi oraz przeciwko agresorom japońskim we wrześniu 1945 r. została pro-
klamowana Demokratyczna Republika Wietnamu (DRW). Jednakże przez
długie lata bohaterski naród wietnamski musiał prowadzić krwawą wojnę wyzwoleńczą
przeciwko interwentom imperialistycznym. W latach 1945—1954 naród wietnamski
walczył pod kierownictwem Wietnamskiej Partii Pracy i jej przywódcy Ho Szi Minka
przeciwko interwencji francuskiej, wspomaganej przez Stany Zjednoczone. Po zwycię-
stwie pod Dicn Bień Phu w północnym Wietnamie (7 maja 1954 r.), na konferencji
w Genewie postanowiono, że w całym Wietnamie zostaną przeprowadzone wybory,
które doprowadzą do zjednoczenia kraju. Tymczasowo ustalono linię 17 równoleżnika,
jako linię demarkacyjną oddzielającą część północną — Demokratyczną Republikę
Wietnamu — od południowej. W Demokratycznej Republice Wietnamu zaczęto prze-
obrażenia społeczne i odbudowę kraju. W południowej części natomiast panował reak-
cyjny reżim, popierany przez Stany Zjednoczone. Na początku lat sześćdziesiątych
ponownie rozpoczęła się agresja imperialistyczna w Wietnamie. Wskutek działali wo-
jennych trwających blisko czternaście lat, bestialskich bombardowali i terroru zginęły
miliony Wietnamczyków, duże połacie kraju zostały zniszczone, spalone napalmem
i środkami chemicznymi. Agresja zakończyła się klęską interwentów. Musieli oni za-
przestać bombardowań, potem wycofać swe wojska. 30 kwietnia 1975 r. zwycięskie woj-
ska wyzwoleńcze Rewolucyjnego Rządu Tymczasowego Republiki Wietnamu Po-
łudniowego wyzwoliły stolicę kraju Sajgon. Rozpoczął się proces zjednoczenia i odbu-
dowy kraju na zasadach demokratycznych. Po przeprowadzeniu powszechnych wybo-
rów w całym kraju w kwietniu 1976 r. Zgromadzenie Narodowe dokonało aktu
zjednoczenia Wietnamu tworząc 2 lipca 1976 r. Socjalistyczną Republikę Wietna-
mu. Klęska interwentów imperialistycznych na Półwyspie Indochińskim doprowa-
dziła również do zwycięstwa sił postępowych w sąsiednim Laosie. 2 grudnia 1975 r.
została proklamowana Laotańska Republika Ludowo-Demokratyczna.
W 1945 r. wojska radzieckie wyzwoliły spod okupacji japońskiej północną część
Korci. Siły demokratyczne Korei dążyły do zjednoczenia całego kraju. Sprzeciwiały
się temu jednak Stany Zjednoczone, których wojska usadowiły się na południu Korei.
W tej sytuacji 9 września 1948 r. w Phenianie została proklamowana Koreańska Re-
publika Ludowo-Demokratyczna (KRL-D). W czerwcu 1950 r. na terytorium
KRL-D napadły z południa wojska Korei Południowej, wsparte przez oddziały amery-
____________________________________________.___________________________________________________________________________________
kańskie. Stany Zjednoczone interweniowały w Korei pod flasa O
Zjednoczonych, usiłując w ten sposób przedstawić swe agresywne ,rga1n,2acJl Narodów
pokoju światowego. W rzeczywistości tylko niel.czni sojusznicy Sun? Jtk°jobronę
nych poparli czynnie tę interwencję. Konflikt koreański zaczai L„ • ^oczo-
całym świecie. Naród koreański, przy pomocy ZSRR i innvrl,,„,;„ .P°kojow' na
-W w f,x njREfe*
ochotników chińskich. Agresorzy zostali odparci i zmuszeni do wycofani/ . Iy
demarkacyjną oddzielającą KRL-D od Korei Południowej Zdecydo ' P°Z1 ""ę
państw socjalistycznych oraz polityka pokojowa ZSRR doprowadziły doP°s,awa
działali wojennych podpisania w lipcu 1953 r. rozejmu w Panmundżon. KoreZw”
przystąp,!, do odbudowy zniszczonego kraju oraz rozpoczęli budów? spolecze Z
socjalistycznego; nadal dążą do zjednoczenia całego swego kraju i wyzwolenia „Z
ma Korei spod obcej kontroli. E
Klęska Japonii i pomoc ZSRR sprzyjała rozwojowi sił rewolucyjnych w Chinach
Przeciwko rewolucyjnym wojskom chińskim, walczącym w czasie wojny z agresorem
japońskim, w 1946 r. wystąpiły wojska centralnego rządu chińskiego Czang Kai-szeka,
którego wspomagały Stany Zjednoczone. USA dostarczały Czang Kai-szekowi broih
amunicję, udzielały dużych kredytów, przysyłały instruktorów wojskowych. Mimo to
wojska Czang Kai-szeka poniosły klęskę w walce z rewolucyjną armią. Chińska Armia
Ludowo-Wyzwoleńcza wiosną 1949 r. zajęła Nankin i Szanghaj, a jesionią 1949 r.
całe Chiny były wolne (oprócz wyspy Taiwan, gdzie schronił się Czang Kai-szek).
1 października 1949 r. w Pekinie została proklamowana Chińska Republika
Ludowa.
W latach pięćdziesiątych rewolucja socjalistyczna ogarnęła Kubę, wyspę położoną
na Morzu Karaibskim w Ameryce. Ruch rewolucyjny na Kubie był skierowany prze-
ciwko imperializmowi amerykańskiemu. Stany Zjednoczone, mimo że Kuba od końca
XIX wieku była niepodległym państwem, całkowicie podporządkowały sobie gospo-
darkę tej wyspy, czerpiąc z niej ogromne zyski. Kapitaliści amerykańscy mich na Ku-
bie plantacje trzciny cukrowej, cukrownie, elektrownie, własne linie kolejowe. Zależ
ności ekonomicznej Kuby od Stanów Zjednoczonych towarzyszyło jej podporządko-
wanie polityczne. Imperialiści amerykańscy dyktowali na wyspie swe prawa, uzależ-
nili od siebie sprawujący władzę dyktatorską rząd Fulgencio Batlzst^‘.Patr!^1’’
kraci i komuniści kubańscy od lat prowadzili walkę przeciw o po o onia
mówi na Kub.e , dyktaturze Batisty. W 1956 r. grupa uzbrojonych
z Fidelem Castro na statku „Granma” wylądowała u południowy wy , X
spy. Prawie trzy lata partyzanci Fidela walczyli z wojskami i P° “K nlaś0Wy ruch
wokół siebie chłopów, robotników i postępową inteligencję, oz 9 . j styc2.
wyzwoleńczy. Upadek dyktatury stal się nieunikniony, atista z j[o]jc3 kra)U była
nia 1959 r. oddziały partyzanckiej armii wkroczyły do spolecznych, głównie
wolna. Rząd Fidela Castro przystąpił do przeprowadzenia re s/sunkl przy-
reformy rolnej, uniezależni! Kubę od Stanów je noczony ,. ^tycznymi-
jaźni, sojuszu i współpracy z ZSRR, Polską i innymi pam wsze wolne tery-
Stany Zjednoczone usiłowały zdusić rewolucję kubańską „P^ stosując
torium w Ameryce” (jak dumnie swe państwo nazwwały import cukru
ścisłą blokadę gospodarczą. Ograniczyły, a potem . Prównicż ruch turystycz-
kubariskiego, który był podstawą ekonomiki kraju, ws y
ny na Kubę, co dla tego kraju było w przeszłości niemałym źródłem dochodów de-
wizowych. Zaprzestano dostarczać paliw, maszyn, żywności, części zamiennych,
samochodów i innych towarów. Z Kuby emigrowało wiele tysięcy specjalistów —
lekarzy, inżynierów, techników itp. — którym obiecano pracę w USA. Spośród emi-
grantów kubańskich zaczęto organizować kontrrewolucyjne oddziały.
W 1961 r. naród kubański odparł próbę zbrojnej inwazji w Zatoce Świń (na połud-
niowo-zachodnim wybrzeżu wyspy).
Z dużą pomocą pośpieszyły Kubie ZSRR i inne państwa socjalistyczne. Dla narodu
kubańskiego zaczęto dostarczać niezbędnych maszyn i urządzeń przemysłowych, sa-
mochodów i paliw, a także artykułów żywnościowych. Dużej pomocy udzielono w
przebudowie gospodarki kubańskiej, w rozwoju przemysłu i rolnictwa. Państwa so-
cjalistyczne udzieliły Kubie również kredytów oraz nawiązały i rozwinęły z nią stosun-
ki handlowe i gospodarcze.
Naród kubański pod kierownictwem Komunistycznej Partii Kuby, buduje obecnie
społeczeństwo socjalistyczne na wyspie oddalonej o mniej niż dwieście kilometrów od
wybrzeży Stanów Zjednoczonych.
Historia ludzkości od czasu zwycięstwa Rewolucji Socjalistycznej 1917 r.
w Rosji świadczy wymownie o tym, że świat znajduje się w epoce przechodze-
nia od kapitalizmu do socjalizmu. Kapitalizm traci swe pozycje, socjalizm zaś
nieustannie umacnia się i rozszerza.
Światowy system socjalistyczny
Powstanie światowego systemu socjalistycznego
Światowy system socjalistyczny stanowi grupa państw* socjalistycznych.
Oparty on jest na socjalistycznym charakterze ustroju ekonomiczno-społecz-
nego i politycznego tych państw^ na wynikających z marksizmu-leninizmu
założeniach ideologicznych oraz na perspektywie dalszego rozwoju, którego
celem jest zbudowanie komunizmu.
Główną podstawą więzi łączącej państwa socjalistyczne jest proletariacki interna-
cjonalizm ujęty m.in. w postaci hasła: „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”.
Obecnie hasło to jednoczy nie tylko klasę robotniczą całego świata w walce z kapitaliz-
mem, lecz stanowi trwałą podstawę jedności i współpracy państw, w których proleta-
riat wspólnie ze swymi sojusznikami zdobył władzę i dokonał rewolucyjnych prze-
obrażeń we wszystkich dziedzinach życia zmierzających do urzeczywistnienia w przy-
szłości formacji komunistycznej.
Wszystkie te państwa zlikwidowały lub likwidują pozostałości kapitalizmu, bu-
dują socjalizm jako niższą fazę ustroju komunistycznego, opierają stosunki ekonomi-
czno-społeczne na społecznej własności środków produkcji i realizują zasadę: ,,od każ-
dego według zdolności, każdemu według pracy”, zaś w dziedzinie stosunków po-
litycznych ugruntowują władzę mas pracujących kierowanych przez partię komuni-
styczną. Po osiągnięciu socjalizmu państwa te urzeczywistniać będą jako główny i osta-
teczny cel wyższą jego fazę — komunizm, który już obecnie jest budowany w ZSRR.
W sferze stosunków ekonomiczno-społecznych komunizm będzie się opierał na ogólno-
narodowej własności środków produkcji, a dalszy wszechstronny rozwój sił wytwór-
czych umożliwi realizację zasadyod każdego według zdolności, każdemu według
potrzeb**, co doprowadzi do zapewnienia wszystkich społecznie uzasadnionych ma-
terialnych, socjalnych i kulturalnych potrzeb ludzi. W sferze stosunków politycznych
w komunizmie dojdzie do zastąpienia państwa jako politycznej organizacji społeczeń-
stwa powszechnym samorządem społecznym.
Obecnie światowy system socjalistyczny tworzą następujące państwa: Związek
Socjalistycznych Republik Radzieckich, Albańska Republika Ludowa, Ludowa Re-
publika Bułgarii, Chińska Republika Ludowa, Czechosłowacka Republika Socjali-
styczna, Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii, Koreańska Republika Lu-
dowo-Demokratyczna, Republika Kuby, Mongolska Republika Ludowa, Niemiecka
Republika Demokratyczna, Polska Rzeczpospolita Ludowa, Socjalistyczna Republika
Rumunii, Socjalistyczna Republika Wietnamu i Węgierska Republika Ludowa. Łącz-
nie 14 państw socjalistycznych zajmuje 26,1% powierzchni kuli ziemskiej, a ich ludność
stanowi 32,6% ludności całego świata (około 1300 milionów).
Część państw światowego systemu socjalistycznego tworzy wspólnotę
państw socjalistycznych grupującą te państwa, których wzajemne stosunki
opierają się w całej pełni na założeniach proletariackiego internacjonalizmu,
które coraz bardziej zacieśniają i rozszerzają współpracę we wszystkich dzie-
dzinach życia. Są to głównie państwa zrzeszone w ramach międzynarodowej
socjalistycznej organizacji gospodarczej — w Radzie Wzajemnej Pomocy
Gospodarczej (RWPG) oraz w wojskowym sojuszu obronnym — Układzie
Warszawskim.
Należąc do światowego systemu socjalistycznego są poza wspólnotą państw socja-
listycznych Chiny i Albania — państwa, które we wzajemnych stosunkach międzynaro-
dowych z innymi państwami socjalistycznymi odrzuciły zasadę socjalistycznego inter-
nacjonalizmu, doprowadzając do naruszenia przyjaźni i ograniczenia zasięgu współ-
pracy ekonomicznej, politycznej, ideologicznej i kulturalnej. Chińska Republika Lu-
dowa zeszła na pozycje wielkomocarstwowego nacjonalizmu, rozpętała wrogą pro-
pagandę przeciwko ZSRR i innym krajom socjalistycznym oraz prowadzi działalność
utrudniającą realizację zasad pokojowego współistnienia i ugruntowania procesów
odprężeniowych. Albania zaś związała się z polityką prowadzoną przez przywódców
chińskich i w następstwie tego zerwała przyjazną współpracę z europejskimi państwami
socjalistycznymi w ramach RWPG i Układu Warszawskiego.
Trwała wspólnota ekonomiczna, polityczna, ideologiczna, obronna, kulturalna oraz
ścisła współpraca państw socjalistycznych jest uwarunkowana przede wszystkim tym,
że państwa te posiadają jednorodny ustrój ekonomiczno-społeczny oparty na spo
łecznej własności środków produkcji, na władzy mas pracujących przybierają
cej postać demokracji socjalistycznej, występującej jako państwo ogólnonar o
we (ZSRR) lub państwo dyktatury proletariatu (pozostałe państwa socjalistyczne).
Wspólne założenia i cele ustrojowe usuwają — w ramach wspólnoty państw socj istycz
nych — przeszkody w zakresie utrzymywania wzajemnych przyjaznych i bratnie sto-
sunków.
Oparciem dla trwałej więzi łączącej państwa wspólnoty socjalistycznej są
następujące założenia:
a) we wszystkich tych państwach władza należy do ludu pracującego, na
czele ktorego stoi klasa robotnicza i jej rewolucyjna partia marksistów,ko-Je-
ninowska;
b) realizując różnorodne zadania w dziedzinie stosunków ekonomiczno-
społecznych i politycznych kierują się one ideologią komunistyczną -
marksizmem-leninizmem - określającą historyczną misję klasy robotniczej,
tj. zastąpienie kapitalizmu przez komunizm i traktując to jako cel główny;
( ) bezpośrednim celem wszystkich państw' socjalistycznych jest rozwój
budownictwa socjalistycznego, ochrona władzy mas pracujących oraz zapew-
nienie niepodległości, suwerenności i integralności terytorialnej wszystkim
państwom socjalistycznym;
d) państwa socjalistyczne tworzą rewolucyjną silę współczesności, będącą
głównym ogniwem światowego procesu rewolucyjnego przeciwdziałającego
agresywnym poczynaniom imperialistycznej burżuazji.
Wspólne interesy i cele państw socjalistycznych stanowią gwarancję trwa-
łości światowego systemu socjalistycznego, a zwłaszcza wspólnoty państw' so-
cjalistycznych.
Światowy system socjalistyczny powstał w wyniku ugruntowania się ustroju so-
cjalistycznego w ZSRR, Mongolii oraz w tych krajach środkowej i południowo-
-wschodniej Europy, Azji i na Kubie, w których w ostatnich miesiącach II wojny świa-
towej i bezpośrednio po niej, a na Kubie od 1959 r., dokonywały się rewolucje obalające
panowanie burżuazji i obszarnictwa i przekazujące władzę w ręce klasy robotniczej
i biedoty wiejskiej. Powstanie tego systemu było określonym procesem historycznym,
którego początkowym ogniwem stała się Wielka Socjalistyczna Rewolucja Paź-
dziernikowa w Rosji w 1917 r., rozpoczynając epokę rewolucji socjalistycznych.
Powstanie ZSRR zapoczątkowało tworzenie światowego systemu socjalistycznego,
stworzyło warunki do tego, aby w wyniku zwycięskich rewolucji socjalistycznych
w innych krajach mogły powstawać i rozwijać się kolejne państwa socjalistyczne.
Kształtowanie światowego systemu socjalistycznego było związane bez-
pośrednio z następującymi wydarzeniami w świccie:
1) z rewolucyjną walką klasy robotniczej i jej sojuszników przeciwko burżu-
azji i obszarnictwu w niektórych państwach europejskich i azjatyckich (a w latach
pięćdziesiątych — także na Kubie), która w odpowiednim czasie przekształciła się w re-
wolucję umożliwiającą masom pracującym przejęcie władzy w swoje ręce;
2) z militarną klęską Niemiec hitlerowskich w Europie, a Japonii w Azji,
z rozgromieniem faszyzmu, z wyzwoleniem okupowanych terytoriów przez Armię
Radziecką r antyfaszystowskie ludowe siły zbrojne stworzone w tych państwach z ini-
cjatywy komunistów oraz z faktem połączenia walki narodowowyzwoleńczej z walką
o nowy ustrój społeczny;
3) z umocnieniem w tych państwach socjalistycznych stosunków ekonomicz-
nych, społecznych i politycznych, a zwłaszcza z ustanowieniem i ugruntowaniem
systemu dyktatury proletariatu i przystąpieniem do budowy podstaw socjalizmu;
4) z pomocą Związku Radzieckiego dla tych państw w dziedzinie gospodar-
czej i technicznej, zapobieżeniem imperialistycznej agresji przeciwko nim oraz z faktem
zawarcia z nimi przez ZSRR wieloletnich układów o przyjaźni, braterskiej współpracy
i wzajemnej pomocy.
285
284
CM
cr
oo
3
Ukształtowanie światowego systemu socjalistycznego h„l
zwyaęstwem klasy robom.czej i jej sojuszmków nad silami rodLT^0^ też
mctwa dążącymi do odzyskania utraconego panowania J bur2uazji i obszar-
Szczególnie ważną rolę w kształtowaniu tego systemu nJ i ,
którego doświadczenia w dziedzinie budownictwa socjalizmu^ Z.W'ąZek Radaecki,
dzynarodowej, potencjał ekonomiczny i wojskowy, braterski iZ“ mi?-
stosunek do mas pracujących krajów wkraczających na drogę budo J
Etycznego stały się nie tylko wzorem, lecz także były realnym oparci™TuT S0<>
władzy ludowej w przeprowadzeniu rewolucyjnych przeobrażeń ustroiu ®Uniu
Ugruntowanie socjalistycznych stosunków w
nieć lat czterdziestych naszego wieku ukształtował siŁ J_ vałłl x ’
arenie międzynarodowej światowy system socjalistyczny 7pa*tn
dzctiia od kapitalizmu do socjalizmu).
W powojennym trzydziestoleciu w państwach światowego systemu socjalistycznego
dokonały się ogromne przeobrażenia we wszystkich dziedzinach życia. Stworzenie
socjalistycznych stosunków produkcyjnych opartych na społecznej własności środków
wytwarzania i planowaniu gospodarczym umożliwiło szybkie nadrobienie wielowieko-
wego zacofania wobec państw najbardziej rozwiniętych. Prawie wszystkie kraje socja-
listyczne dokonały zasadniczej przebudowy gospodarki narodowej, dzięki
czemu zmieniła się ich ekonomiczna struktura. Z zacofanych krajów rolniczych lub rol-
niczo-przemysłowych przekształciły się one w rozwinięte kraje przemysłowe (z wy-
jątkiem Albanii, Chin, Kuby i Wietnamu), a niektóre z nich (ZSRR, NRD, PRL,
CSRS) weszły pod wieloma względami do czołówki światowej. W Związku Ra-
dzieckim zbudowano w końcu lat pięćdziesiątych socjalizm i społeczeństwo ra-
dzieckie przystąpiło do tworzenia materialno-technicznej bazy komunizmu,
zapoczątkowując w ten sposób urzeczywistnianie stosunków typu komunistycznego.
W wielu krajach, a mianowicie w Bułgarii, Czechosłowacji, KRL-D, MRL, NRD,
PRL i WRL — stosownie do decyzji podjętych na odpowiednich zjazdach partii
komunistycznych — zakończono już budownictwo podstaw socjalizmu i wkroczono
w etap budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego, którego rezultatem będzie
pełny socjalizm. Społeczeństwa pozostałych krajów kończą (Albania, Jugosławia) u
kontynuują (Kuba, Socjalistyczna Republika Wietnamu) budowę podstaw socj izmu.
Osiągnięcia poszczególnych państw socjalistycznych są olbrzymie we wszy
i życia, szczególnie zaś w sferze gospodarki narodowej, wa-
życia, kultury, oświaty i nauki. W krajach tych rozwinęła się na
7 powstały nowe gałęzie prze-
zbudowano wiele nowych inwestycji,
’ hnologiczne. Olbrzymie
także widoczne w dziedzinie przebudowy i unowocześnienia gospodar fn^ństwowe
- >ełni iub prawic w pełni uspołeczniona (P^^^
dukcyjne). Ogromne zmiany nastąpi y ( )a
liczebność klasy robotniczej, uk”“,
ściśle z klasą robotniczą -
jalizmu. Inteligencja ta powstała w znacznej mier
socjalistycznego był
ustroju.
poszczególnych państwach i ich ze-
... , > że pod ko-
się juz w pełni i funkcjonował na
' przecho-
kich dziedzinach życia, szczególnie
runko w pracy i 1
nowoczesnych podstawach produkcja przemysłowa
mysłu, gruntownie zmodernizowano stare.
unowocześniono procesy produkcyjne i tec
i
lu krajach gospodarka ta została w pełni lub prawie w
gospodarstwa rolne i spółdzielnie proi
rze klasowej społeczeństwa, zwiększyła się
się nowa socjalistyczna inteligencja związana
z nią w budownictwie soc
286
u
CM
FM
W)
©
a
O
co
UJ
3
o
c
(O
in
2
U
Cl
ych doprowadziła już
zątku lat siedemdziesiątych do
świecie, które mogą do-
ędzynarodowej, lecz
awansu
wszcchst _____ i
J
Wszystkie kraje światowi
latach musiały dokonać olbr
gospodarkę narodową, stworzyć warunki do
koń rr pr.’” -
połccznego przodujących robotników
onneon * tałcenia młodzi
systemu sociali?
a) Współpraca w
Współpraca
założeniami ustrojowymi
nością mas pr
jednoczą one
Jedność ich działania na arenie mi
czn
me na poc
umacniania jeunujLi
świata podzielonego r
wiania się agresywnej
Jest też uzasadniona potrz
wobec p
ow oraz dzięki możliwości
eży robotniczo-chłopskiej.
itycznego w pierwszych powojennych
iby zaleczyć rany wojny, odbudować
gruntownej przebudowy ustroju. Po za-
Al
bezpieczeństwa
rozwijania współpracy
Współpraca
wsp
warunkowana wspólnymi
, __J i ideologicznymi oraz międzynarodową solidar-
walsze założenia współpracy państw socjalistycznych,
względem politycznym te państwa, zbliżają je do siebie i umożliwiają
ędzynarodowej.
dziedzinie stosunków politycznyc
i ideowej państw
systemy
militarystycznej
wan
w rozn
wspólr
brojenie
tcnnonuklcarną oraz
broni jądrowej podpisany
Londynie)
roblemów wspoic*
* wszystkim na
interesie wszys
inie stosunkc
mianowicie:
: odpow
inne ogniwa
skuteczne przeciwstawienie się po-
ądy USA i innych krajów kapita-
w nowo powstałych państwach
|ów ze Związkiem Radzieckim oraz do na-
ych porządków. Dzięki konsekwentnie pokojo-
jalistycznej udało się rozładować wiele skompliko-
istniejących
podejmowanych przez kierownicze instancje bratnich partii komunistycznych
ędzypaństwowa w dziedzinie stosunków politycznych obejmuje
~ iera się ona na :
odniesieniu do krajów kapitalistycznych
państw o odmiennych
dpowiedmch organizacji międzynarodowych, np. Organizacji Narodów
nienie państw).
obejmuje stosunków ideologicznych; na tym polu
ównie o perspektywy rozwoju
raca państw socjalistycznych w dziedzinie stosunków politycznych umożli
bezpośrednio po II wojnie światowej
„zimnej wojny” zainicjowanej przez
ych, a zmierzającej do obalenia władzy ludowej
balistycznych, do poróżnienia tych kraj
całemu światu imperialistyczn
wspólnoty soc
świecie i unormować
Taca mi - j j-
ystkim sferę polityki zagranicznej. Opiera się ona na zasadach braterskiej
i wzajemnej współpracy, a w odniesieniu do krajów kapitalistycznych na
nia państw o odmiennych ustrojach, przez wykorzysta-
_ — ---V 1
kończeniu okresu odbudo
nocy Gospodarczej w latach 1951 1071J J 1 eszone w Kadzie
: pw"J' r”; ”'7~
ów socjalistycznych wydLsc „dzi.l
ow gospodarki. Struktura gospodark> narodowej uległa zasadn.cze.
. . . becnie sektor uspołeczniony w pełni panuje w przemyśle wszystkich
krajów, a w rolnictwie - z wyjątkiem Jugosławii, Polski i Socjalistycznej Rcpubl.k,
letnamu także odgrywa decydującą rolę w jego rozwoju.
Współpraca państw socjalistycznych
Dalszy prawidłowy
nieustannego rozszerzania i ugruntowania
cy między poszczególnymi państwami socjalistyczny
Współpraca państw światowego systemu socjalistycznego (w której nie uczestniczą
ChRL i Albania) obejmuje następujące główne dziedziny wzajemnych stosunków:
— współpracę w dziedzinie stosunków politycznych,
— współpracę w dziedzinie stosunków ekonomicznych,
— współpracę naukowo-techniczną, .
- współpracę w dziedzinie wspólnej obronności (współpracę wojskową).
— współpracę kulturalną.
dziedzinie stosunków polityczn
dziedzinie stosunków politycznych jest
klasowymi i ideologicznymi l.
i robotniczych
Współp
przede wsz
przyjaźni
zasadzie pokojowego wspólis
nie m.in. o<
Zjednoczonych (patrz: Pokojowe ws
Pokojowe współistnienie nie
walka między przeciwstawnymi ideologiami toczy się gł
ludzkości.
Współp
wiła im —
liryce tzw.
listyczn
soc
rzucenia
wej polityce państw
ych sytuacji w świecie i unormować szereg spornych problemów
ych częściach świata. Dzięki pokojowej polityce ZSRR i innych państw
oty socjalistycznej podjęto szereg pokojowych inicjatyw, m.in. roz-
wych, osiągnięto liczne porozumienia ograniczające doświadczenia z bronią
zakazujące rozprzestrzeniania tej broni (układ o nierozprzestrzc-
dniu 1 lipca 1968 r. jednocześnie w Moskwie,
unormowano sporne problemy graniczne w Europie,
• czerwca 1972 r.) oraz wzajemne stosunki
m.in. z ZSRR i PRL. Pokojowa polityka
na arenie międzynarodowej, wsparta potencjałem ckonomicz-
cjalistycznego wymaga
różnych form integracji i wspólpra-
mi.
h wynika z potrzeby
:nych w warunkach
ustrojowe, z konieczności przeciwsta-
sił międzynarodowego imperializmu.
1 wspólnego i jednolitego stanowiska
go świata, takich np. jak konieczność
rodom, utrzymania pokoju światowego,
tkich państw i narodów,
oolitycznych obejmuje zasadniczo dwa rodzaje
arlamenty, rządy, >
nianiu
Waszyngtonie
uregulowano sprawę Berlina Zachodniego (3
między RFN a państwami socjalistycznymi
państw socjalistycznych
nym i obronnym ZSRR i państw wspólnoty socjalistycznej, sprzyja walce narodowowy-
zwoleńczej 1 procesom dekolonizacyjnym, które doprowadziły do wyzwolenia z kolo-
nialnej zależności narody Azji, Afryki i Ameryki Południowej, do powstania nowych
niepodległych państw w wielu częściach kuli ziei
postępowe, a zwłaszcza antywojenne (np. ruch obrońców pokoju), wszelkie wystą-
pienia w obronie praw człowieka (np. ruchy antyrasistowskie) czy na rzecz zbliżenia
i współpracy między narodami.
Pokojowa polityka państw socjalisty
1955—1956 i następnych, a szcz
rozpoczęcia i rozwroju procesów odprężeniowych w
prowadzić nie tylko do rozszerzenia współpracy mi
utrwalić pokój i bezpieczeństwo narodów’ oraz zapcw
wojny.
Możliwość taka staje się coraz bardziej realna po pomyślnym zakończeniu Konfe-
rencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie i podpisaniu w Helsinkach. Aktu
Końcowego (patrz: Współistnienie i współzawodnictwo dwóch systemów społeczno-eko-
nomicznych).
Współpraca państw socjalistycznych w dziedzinie polityki międzynarodowej przy-
19— Polska współczesna
biera postać wspólnych konsultacji i rozmów przywódców naństw „-f- ,
m.mstrow spraw zagranicznych i kierowników innych resortów’ ’
i rozwijaniu tej współpracy służą wzajemne wizyty przyjaźni nrzv 'd ' '
wych > partyjnych, narady przedstawicieli odpowfednfch organów państwoLch‘7°’
lalnosc rożnych komisji powoływanych wspólnie przez państwa^^S
praca partu komumstycznych i robotniczych tych państw. Nie ogran^t
ona tylko do spraw wewnątrzpartyjnych, lecz obejmuje także najważniejsze próbie-
* • 1 • . — i kulturalne. Współpraca
L 1 - ' 1 w ch państw socjalistycznych odbywa się w różnych
formach i postaciach, a zwłaszcza w postaci narad przedstawicieli tych partii (np
w Moskwie w latach 1957, 1960, 1969, w Karlovych Varach w 1967 r. oraz spotkania
przywódców partyjnych na Krymie w latach 1971, 1972, 1973 i 1976), spotkali przed-
stawicieli Komitetów Centralnych poszczególnych partii, uczestniczenia delegacji
poszczególnych partii komunistycznych na zjazdach. Te wzajemne wizyty i spotkania
służą ustalaniu wspólnych założeń polityki międzynarodowej oraz jednolitego stanowiska
w najważniejszych dla ludzkości problemach. Współpraca międzypartyjna obejmuje
także problemy budownictwa socjalistycznego w poszczególnych krajach oraz zagadnie-
nia ideologiczne.
Współpraca państw socjalistycznych w dziedzinie stosunków politycznych — oprócz
przedstawionych wyżej form i postaci —przybrała od 1955 r. jeszcze bardziej zorgani-
zowany kształt. Po utworzeniu Układu Warszawskiego dużą rolę w rozwijaniu
współpracy politycznej odgrywa Doradczy Komitet Polityczny Układu War-
szawskiego będący najwyższym organem tego Układu. W skład Komitetu wchodzą
przedstawiciele poszczególnych państw członkowskich, którymi mogą być czołowi
przywódcy partyjni (zasadniczo generalni lub pierwsi sekretarze partii komunistycz-
nych i robotniczych) i państwowi (przewodniczący rad ministrów, ministrowie spraw
zagranicznych, ministrowie obrony narodowej). Doradczy Komitet Polityczny Ukła-
du Warszawskiego zbiera się w razie potrzeby w celu przeprowadzenia odpowiednich
konsultacji oraz rozpatrzenia spraw związanych z zapewnieniem zbiorowego bezpie-
czeństwa3 państwom wspólnoty socjalistycznej. W zakresie współpracy politycznej
n drzv Komitet Polityczny zajmuje się m.in. konsultowaniem i podejmowaniem
- -
w najważniejszych sprawach ^P°'czeS”OSiCi;;tctu po|j 0 odbylo się w dniu 27
Pierwsze posiedzenie Doradczeg wtuacic międzynarodową
stycznia 1956 r. w Pradze, na którym napięcia międzynarodowego,
i uchwalono deklarację zn’,crzaToQindv° N^tępne posiedzenia tego organu współpracy
a zwłaszcza zapobieżenia groźbie woj y. fP P j od otrzcb. przy czym do
politycznej państw socjalistycznyc i o Y Y Szczególne znaczenie miało posie-
1974 r. odbyło się kilkanaśc.e posiedzeńKom w na którym uchwalono
dzenie odbywające się wdmach 4—6 lipca 17oo . * dmu 17 arca
deklarację o umocnieniu pokoju i bezpie , d wszystkich krajów europejskich
i969 r. w Budapeszcie, gdzie uchwałonoapel do wszy ' ( Wspol.
w sprawie zorganizowania i przeprowadzenia Konferencji p
r ’ Budapeszteński).
^90
Edward Gierek na trybunie XXV Zjazdu KPZR
Polityczna współpraca państw wspólnoty socjalistycznej rozszerza się umożliwiając
tym państwom realizację jednolitej polityki na arenie międzynarodowej w interesie
zarówno poszczególnych państw, jak też w interesie bezpieczeństwa i pokoju na całym
świecie.
W ramach tej współpracy ważną rolę odgrywają wysiłki zmierzające do przeciw-
działania szkodliwym następstwom awanturniczego kursu polityki szowinistycznego
kierownictwa Chińskiej Republiki Ludowej, która zmierza do komplikowania sytuacji
w świecie, przeciwdziała procesom odprężeniowym i nasila działalność antyradziecką.
b) Współpraca w dziedzinie stosunków ekonomicznych
Szczególnie szeroki zakres przybrała współpraca państw socjalistycznych w dziedzi-
nie stosunków ekonomicznych. Jej zalążki sięgają jeszcze ostatniego okresu II wojny
światowej i pierwszych miesięcy powojennych, przy czym w tym okresie przejawiała
się ona głównie w postaci pomocy ZSRR poszczególnym krajom, w których dokony-
wały się rewolucje socjalistyczne. W następnych latach rozwinęła się współpraca go-
spodarcza państw socjalistycznych oparta na wzajemnych potrzebach i korzyściach.
Od 1949 r. współpraca ta przybrała charakter bardziej zorganizowany i instytucjo-
nalny. Została powołana Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej.
Doświadczenia w dziedzinie wielostronnej współpracy ekonomicznej państw so-
cjalistycznych umożliwiły stworzenie trwałych jej podstaw prawnych, którfc znalazły
!9* i
Kraje RWPG w Europie
odbicie w uchwalonym w dniu 14 grudnia 1959 r. Statucie RWPG (patrz: Współpraca
gospodarcza Polski z zagranic^.
Nieustannie rozszerzający się zakres współpracy państw członkowskich
RWPG zmierza do takich efektów, które z jednej strony zabezpieczając nie-
ustanny rozwój sił wytwórczych umacniałyby pozycję tych państw na arenie
międzynarodowej zarówno w dziedzinie gospodarczej, jak i obronnej, z drugiej
zai gwarantowały stały wzrost poziomu materialnego i kulturalnego ludzi
*/•
spółpracu państw socjalistycznych w ramach RWPG doprowadziła do poważnego
cz onkowskich (bez Kuby i Mongolii) w produkcji przernysło-
^0- 1970 udział ich w tej produkcji niemal podwoił się (z 16,6%
udział Polski był ponad dwukrotnie wyższy (z 1,1% do 2,3%).
RWPG wzrosła aż 12-kromie, zaś do-
. „ - - i® zwiększyła się dynamika produkcji
przemysłowej oraz dochodu narodowego. We wszystkich krajach członkowskich zbu-
, unowocześniono produkcję rolną. Takie
wzrostu udziału krajów <
wej świata: w latach 1950— 1970 udział ich w tej produkcji niemal
do 30,9%), przy czym i
W ciągu 25 lat produkcja przemysłowa krajów
chód narodowy prawie sześciokrotnie. Wy?
k— a
dowano liczne nowe obiekty przemysłowe
kraje jak Bułgaria, Polska, Rumunia i Węgry, które przed wojną posiadały przestarzałą
i zacofaną strukturę gospodarki narodowej, przekształciły się w rozwinięte kraje prze-
mysłowo-rolnicze, zaś NRP i CSRS dokonały gruntownej rekonstrukcji swojej gospo-
darki przemysłowej.
We współpracy gospodarczej państw wspólnoty socjalistycznej istotną rolę
odgrywa Polska. Jest ona po ZSRR największym krajem członkowskim RWPG
pod względem liczby ludności. Polska zajmuje drujpe miejsce w produkcji przemysło-
wej (po ZSRR), drugie miejsce w produkcji rolnej (po ZSRR) i trzecie miejsce pod
względem dynamiki wzrostu produkcji przemysłowej.
Potencjał ekonomiczny naszego kraju, dynamicznie rozwijająca się gospodarka
narodowa, osiągane sukcesy w budownictwie socjalistycznym — wszystko to czyni, żc
Polska Rzeczpospolita Ludowa stanowi — obok ZSRR — jedno z ważnych
ogniw socjalistycznej integracji ekonomicznej.
c) Współpraca w dziedzinie wspólnej obronności
Od początku istnienia światowego systemu socjalistycznego szczególnego znaczenia
nabiera współpraca w dziedzinie zapewnienia wspólnego bezpieczeństwa, czyli współ-
praca wojskowa.
Początkowo opierała się — podobnie jak i w innych dziedzinach - na dwustronnych
układach o przyjaźni, braterskiej współpracy i wzajemnej pomocy zawieranych między
poszczególnymi państwami socjalistycznymi, głównie zaś z ZSRR. W układach tych
mieściły się odpowiednie postanowienia dotyczące wspólnego działania na wypadek
zagrożenia bezpieczeństwa któregokolwiek państwa socjalistycznego. W dniu 14 maja
1955 r. europejskie państwa socjalistyczne (bez Jugosławii) podpisały w Warszawie
wielostronny Układ o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej oraz o wspól-
nych wysiłkach w dziedzinie obronności, zwany potocznie Układem Warszawskim
lub socjalistyczną koalicją obronną. Układ ten doprowadził do zintegrowania wysił-
ków militarnych poszczególnych państw socjalistycznych zwiększając w ten sposób
gwarancje ich bezpieczeństwa oraz pokoju w Europie. Po kilku latach Albania zawie-
siła współpracę wojskową w ramach Układu Warszawskiego, a w 1968 r. opuściła go.
Zawarcie Układu Warszawskiego stało się konieczne w związku z agresywnymi po-
czynaniami najbardziej reakcyjnych sił międzynarodowego imperializmu, z agresywną
polityką tzw. Paktu Północnoatlantyckiego (NATO) oraz z włączeniem do tego paktu
w 1955 r. Republiki Federalnej Niemiec.
O obronnym charakterze Układu Warszawskiego świadczy art. 1 tekstu
podpisanego w Warszawie porozumienia. Przepis ten stanowi, żc państwa-
-sygnatariusze zobowiązują się zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych
do powstrzymywania się w stosunkach międzynarodowych od groźby użycia
siły lub jej użycia i do załatwienia sporów międzynarodowych za pomocą
środków pokojowych w taki sposób,aby międzynarodowy pokój i bezpieczeń-
stwo nie zostały zagrożone. Układ Warszawski zapewnia obronnoś< i bt zpie-
czeństwo krajów socjalistycznych oraz określa wspólne wysiłki militarne tych
państw i ich zadania w zakresie przygotowania odpowiedniego ekonomicznego
i wojskowego potencjału.
Układ Warszawski ustala warunki wspólnych działali militarnych, które mogą być
podjęte w razie zbrojnej napaści w Europie na jedno lub kilka państw członkowskich
292
293
powierzone Zjednoczonym Siłom Zbrojnym,
294
Światowy system kapitalistyczny
albo w razie groźby takiej napaści. W ramach zapewnienia wspólnej obrony państwa
członkowskie przeprowadzają między sobą odpowiednie konsultacje we wszystkich
ważniejszych sprawach międzynarodowych. 7
Współpraca wojskowa państw socjalistycznych - członków Układu Warszawskie
go - przybiera różne formy w zależności od konkretnych potrzeb. Koordynację tei
współpracy zapewniają organy Układu Warszawskiego, którymi są m.in.: Doradczy
Komitet Polityczny - polityczny organ Układu, Zjednoczone Siły Zbrojne
Dowództwo Zjednoczonych Sił Zbrojnych oraz Dowódca tych sił, Komitet
Ministrów Obrony, Rada Wojskowa Dowództwa Zjednoczonych Sił Zbroj-
nych oraz Rada Ministrów Spraw Zagranicznych.
Stworzenie w ramach Układu Warszawskiego socjalistycznej koalicji obronnej
umożliwiło wypracowanie jednolitej strategii wojennej opierającej się zarówno na ele-
mentach narodowych, jak też na założeniach sojuszniczych. Strategia ta jest dziełem
wspólnym, a uwzględnia ona możliwości militarne poszczególnych państw.
Zadanie zapewnienia państwom socjalistycznym bezpieczeństwa i pokoju zostało —
w ramach Układu Warszawskiego — powierzone Zjednoczonym Siłom Zbrojnym,
w skład których wchodzą formacje wojskowe wydzielone przez każdy kraj człon-
kowski.
Względy zbiorowego bezpieczeństwa socjalistycznej wspólnoty uzasadniły czasowe
stacjonowanie wojsk radzieckich na terytorium niektórych krajów — członków Układu
Warszawskiego, a mianowicie: Polski, NRD, Węgier i Czechosłowacji. Sprawy' te
zostały uregulowane dwustronnymi porozumieniami zainteresowanych państw.
Współpraca wojskowa obejmuje m.in. wspólne ćwiczenia jednostek wojskowych
i sztabów na terytoriach poszczególnych państw członkowskich.
Podstawą współpracy państw socjalistycznych w dziedzinie wspólnej obronności
jest — podobnie jak przy innych rodzajach współpracy — zasada socjalistycznego inter-
nacjonalizmu.
Znaczna rola w Układzie Warszawskim przypada siłom zbrojnym PRL — ludo-
wemu Wojsku Polskiemu.
W ramach sił zbrojnych Układu Warszawskiego rozwija się braterska współpraca
żołnierzy krajów wspólnoty socjalistycznej; braterska przyjaźń i współdziałanie kształ-
tują się w toku wspólnie odbywających się ćwiczeń żołnierzy państw członkowskich
Układu Warszawskiego.
Wspólnie z bratnimi armiami socjalistycznej wspólnoty ludowe Wojsko Polskie
godnie wypełnia zadania, jakie przed mm postawił naród polski, kierownictwo politycz-
ne naszego kraju oraz organy Układu Warszawskiego.
d) Współpraca kulturalna
W całokształcie współpracy państw socjalistycznych wiele miejsca zajmuje współ-
praca kulturalna. Rozwój socjalistycznych stosunków społecznych w coraz szerszym
zakresie uwzględnia kulturalne potrzeby ludności. Życie kulturalne społeczeństw
państw wspólnoty socjalitycznej jest bowiem integralnym czynnikiem w całokształcie
stosunków ugruntowujących zarówno nowy socjalistyczny ustrój ekonomiczno-spo-
łeczny i polityczny, jak i osobowość członków socjalistycznego społeczeństwa. Państwa
socjalistyczne poświęcają przeto wiele uwagi rozwojowi kultury, której zadaniem jest
kształtowanie świadomości i wyobraźni społeczeństwa, wychowywanie go w duchu
lotyzmu i internacjonalizmu. Socjalistyczna kultura zespala społeczeństwo dla po-
trzeb nowego ustroju i na jego miarę. Narodowy charakter kultury oparty na socjalis-
t cznych treściach ustrojowych uzasadnia konieczność ciągłej i ścisłej współpracy
i istw socjalistycznych w dziedzinie kulturalnej. Wymiana wartości kulturalnych
i dorobku kulturalnego pozwala na ściślejsze zespolenie narodów państw so-
cjalistycznych, na wzajemne poznawanie wartości duchowych, na tworzenie nowych
wartości na gruncie wymiany twórczości kulturalnej i doświadczeń twórców kultury
wszystkich państw socjalistycznej wspólnoty.
Współpraca kulturalna państw socjalistycznych opiera się na dwustronnych i wielo-
stronnych porozumieniach zawieranych między poszczególnymi państwami. W ostat-
nich latach Polska zawarła następujące umowy o współpracy kulturalnej z krajami
socjalistycznymi: z NRD (1964 r.), Rumunią (1964 r.), Czechosłowacją (1966 r.),
Bułgarią (1967 r.), Węgrami (1968 r.), Związkiem Radzieckim (1970 r.) i Mongolią
(1974 r.).
Powstanie światowego systemu socjalistycznego, a w jego ramach wspólno-
ty państw socjalistycznych oraz jego wzrastająca potęga polityczna, ekonomicz-
na i militarna stanowią decydujące czynniki kształtujące współczesne stosunki
międzynarodowe. System ten jest dziś decydującą siłą wywierającą wpływ na
cały świat, siłą ukazującą światu lepszą perspektywę, gwarantującą trwały po-
kój i bezpieczeństwo wszystkich narodów.
Ogólna charakterystyka
Współcześnie świat podzielony jest na dwa wielkie systemy światowy
system socjalistyczny i światowy system kapitalistyczny. Podział ten został zapo-
czątkowany przcz wydarzenia Wielkiej Rewolucji Październikowej w roku 1917,
która doprowadziła do powstania pierwszego państwa socjalistycznego — ZSRR.
Światowy system kapitalistyczny ukształtował się w XVII—XVIII wieku wraz
z rozwojem kapitalizmu w krajach Europy Zachodniej i podbojem przcz te kraje pierw-
szych kolonii. Szybki rozwój handlu zagranicznego, który był powiązany z rozwojem
systemu kapitalistycznego, doprowadził do powstania światowej gospodarki kapitalis-
tycznej. Rozwijała się ona w sposób szybki przez cały wiek XIX, chociaż rozwój ten
miał charakter wyraźnie nierównomierny. Obok krajów rozwiniętych ukształtowała
się grupa państw kapitalistycznych, w których procesy wzrostu gospodarczego przebie-
gały bardzo wolno, a w licznych koloniach krajów kapitalistycznych wystąpiły nawet
procesy regresu ekonomicznego. Szczytowy punkt rozwoju, od strony rozmiarów,
osiągnął światowy system kapitalistyczny w okresie przed I wojną światową. Do tego
systemu, w większym lub mniejszym stopniu, zostały włączone wszystkie kraje świata.
Rozwinięta sieć komunikacji — dróg żelaznych i komunikacji morskiej — umożliwiła
rozwój handlu zagranicznego. Wydawało się, że nic nic przeszkodzi dalszemu szybkiemu
rozwojowi światowego kapitalizmu. Procesy rozwoju historycznego pokazały jednak
296
System kapitalistyczny
System socjalistyczny
że z punktu widzenia ogólnych prawidłowość, dzieiów system l ,
dochodzić do swego kresu. ' J°W SySte'" kaP'“l'«yczny z^j
Powstanie pierwszego państwa socjalistycznego zapoczatknw 1 .
światowego systemu kapitalistycznego. Okazało się, że obok smZT
nego może istnieć i rozwijać się nowy system społeczny, system znuerzL P"al'st>’cz-
niema pełnej sprawiedliwości społecznej. Ten nowy system rozwi.ał s.e {reki 2ap'W’
kojowy m współzawodnictwie wykazywał sw, wyższość nad systemem T
nvm. W spółzawodnictwo między nimi wyznacza kształt epoki w iaL-P"a
i zadecyduje o dalszych losach świata. P ’ J klejz>’Jemy
Mimo szybkiego rozwoju systemu socjalistycznego, św.atowy system kapnahstycz
ny obejmujejeszcze większość współczesnego świata. H ycz'
Stosunek sił pod względem geograficznym, ludnościowy
systemów w 1974 r. ilustrują następujące dane:
m i ekonomicznym obu
Powierzchnia Ludność Produkcja przemysłowa w odsetkach
w min km2 w odset- kach w min w odset- kach
101 73,9 2680 67,4 66
35 26,1 1300 32,6 34
Należy podkreślić od razu, że udział światowego systemu kapitalistycznego
w produkcji przemysłowej stale maleje. O ile w roku 1950 wynosił on 80%, to
w 1960 spad! do 75, a w 1974 r. wyniósł już tylko 64°O. Jest to efekt tego, żc produkcja
przemysłowa i dochód narodowy w krajach socjalistycznych rosną o wiele
szybciej niż w krajach kapitalistycznych. O ile w latach 1950—1974 produkcja
przemysłowa świata kapitalistycznego wzrosła 3 1/2-krotnie, to produkcja ta w kra-
j ach socjalistycznych wzrosła prawie 8-krotnic. W efekcie w istotny sposób zmniejszył
się udział krajów kapitalistycznych w tworzeniu światowej produkcji przemysłowej.
Warto dodać, że przeciętna produkcja przemysłowa na 1 mieszkańca systemu kapita-
listycznego jest już mniejsza niż przeciętna produkcja na 1 mieszkańca systemu socja
listycznego. W skład systemu socjalistycznego liczone są także Chiny, kraj o niskim po
ziomie produkcji przemysłowej liczonej na jednego mieszkańca, które w poważnym
stopniu obniżają wysokość wskaźników liczbowych dla krajów socjalistycznie i.
W skład systemu kapitalistycznego wchodzą obok krajów rozwimętyci ta^ze
kraje rozwijające się, potocznie nazywane krajami Trzeciego Świata. Pierw >zą g P
tworzą kraje Europy Środkowej i Zachodniej, kraje Ameryki ^Pó nocnej tar
>a Krajów to giowiue kraje pokolonialne. Były one koleń <
wmiętycn Krajów kapitalistycznych przez dłuższy lub krótszy o res czasu ,
zaważył na ich dalszych losach Podbój kolonialny poddał je cksp oatacji na QCeSy
rozwiniętych, uniemożliwił tworzenie nowoczesnego przemys u, z ani
wykształcenia własnej inteligencji. Kraje te odzyskały nicpod eg osc części w
XIX (kraje Ameryk. Łacmsk.ej), a w większość, dopiero po II wojnie
wyniku walki antykolonialnej i wyzwoleńczej zdecydowanie popartej
noczonc i Kanada), Japonia, Australia i Nowa Zelandia oi
Afryki. Druga grupa krajów to głównie
socjalistyczne. Próbowały one przyspieszyć swój rozwój ekonomiczny i społeczny,
ale okazało się to dla większości z nich me bardzo realne.
O istniejącym zróżnicowaniu w ramach światowego systemu kapitalistycznego
świadczą następujące dane:
światowy system kapitalistyczny w 1974 r.
Powierzchnia w odsetkach Ludność w odsetkach Produkga przemysłowa w odsetkach
Kraje rozwinięte gospodarczo 32% 34% «2%
Kraje rozwijające się gospodarczo 68% 66% 18%
Wynika z nich, że na 1 mieszkańca w krajach rozwijających się przypada ponad
9-krotnie mniejszy udział w produkcji przemysłowej świata niż na 1 mieszkańca rozwi-
niętych krajów kapitalistycznych. Różnice te w przypadkach skrajnych są jeszcze więk-
sze. W Stanach Zjednoczonych czy Szwecji z jednej, a w krajach środkowej Afryki
i Indiach z drugiej strony różnice te, liczone w dochodzie narodowym, mają się jak
1 do 30, a nawet i więcej. Oznacza to stan niedożywienia, a nawet głodu dla pewnej
części ludności krajów rozwijających się. Przeciętna długość życia wynosi dla ich ludno-
ści od 45 do 50 lat przy 70—75 latach w krajach rozwiniętych. Wyrównanie różnic
powstałych w przeciągu wielu lat okupacji kolonialnej nie jest rzeczą łatwą. Jak na razie
bezwzględne różnice w poziomie rozwoju między obu grupami krajów jeszcze ciągle
się powiększają.
Zależności gospodarcze w ramach systemu kapitalistycznego
Światowy system kapitalistyczny tworzy współcześnie pewną całość eko-
nomiczną. Więzi gospodarcze, także w jego ramach powstałe są uwarunkowane roz-
winiętym międzynarodowym podziałem pracy, rozwiniętą więzią międzynarodowej
komunikacji, różnego typu zależnościami gospodarczymi, politycznymi, kulturalnymi.
Największą rolę w kształtowaniu tych zależności tworzy współczesny handel zagranicz-
ny. Światowe obroty handlu zagranicznego wykazują w ostatnich latach bardzo wy-
soką dynamikę wzrostu i wynosiły w roku 1974 astronomiczną kwotę 1700 miliardów
dolarów. Rola handlu zagranicznego w życiu gospodarczym poszczególnych krajów
jest oczywiście niejednakowa — można jednak postawić tezę, że współcześnie żaden
kraj uprzemysłowiony nie może być całkowicie samowystarczalny, że może
się rozwijać tylko we współpracy z innymi krajami. Kraj musi sprowadzać arty-
kuły, których nie wytwarza albo z przyczyn naturalnych (nie posiada określonych
rodzajów surowców) albo dlatego, że dana produkcja jest mało opłacalna. Współcześ-
nie, kiedy wytwarza się dziesiątki tysięcy różnego typu artykułów przemysłowych,
produkcja opłacalna musi być produkcją na dużą skalę. Nic więc dziwnego, że relacje
eksportu i importu liczonych łącznie do dochodu narodowego w niektórych krajach
(Holandia, Belgia) zbliża się do 100%, a w większości krajów uprzemysłowionych
przekracza 50%. W przypadku Holandii — oznacza to, że połowa krajowej produkcji
297
onopolami
przemysłowych, z drugiej - ;
we krajów Trzeciego Świata
jest przeznaczona na eksnnrt- - i i •
jednSZĆhaXrtU Z ^ndrów
a inny pomiędzy bajami rozwiniętym,
wy.men.aj, ze sob, przede wszystkim gotowi " v?7*^^^ ** KraJe «*S
cyjny, artykuły konsumpcyjne), natonuast strnm ^'U Y przemyslowc (sprzęt inwesty
W.n.ętym. a krajami rozwijaj,cymi s.e składa de z Po^dzy krajami
przemysłowych, z drugiej -z surowców i Irtykułów'żywno"7 ‘ ‘T’7.!* Mtykulów
we krajów Trzeciego św.ata w okres.e powojennwn niosły 71 h“dl0-
krajow uprzemysłowionych (ich udz.ał w obrotart° I'ak ”ybk° jak obroty
wynosi współcześnie tylko około 20%),
czej. Tym niemniej rozwój handlu
w obrotach światowych handlu zagranicznego
co prowadzi do osłabienia ich pozycji gospodfr-
spodarką światową. 6 7 J zg°“
Dalsze czynnik. rodz,ce współzależności ekonomiczne w ramach światowego syste-
mu kapitalistycznego to wzajemne powi,zan.a finansowe. S, one powiązane z umowami
międzynarodowym, (pożyczki państwowe i darowizny), jak i z prywatnymi lokatami
kapitału dokonywanymi przez wielkie monopole w poszczególnych krajach. Na tym
tle powstaje skomplikowana siec różnego typu zależności gospodarczych i krzyżują-
cych się interesów. Wielkie przedsiębiorstwa kapitalistyczne o pokrewnej produkcji,
w celu osiągania wyższych zysków grupują się w potężne zjednoczenia, nazywane mono-
polami, koncernami, trustami, które mają im ułatwić walkę konkurencyjną.
Światowy system kapitalistyczny pomimo wykształconych w nim mechaniz-
mów działających w kierunku umacniania jedności gospodarczej nie jest systemem
harmonijnym. Występują w nim silne wewnętrzne sprzeczności.
Można te sprzeczności rozpatrywać na kilku płaszczyznach:
- sprzeczności pomiędzy wielkimi korporacjami międzynarodowymi,
— sprzeczności pomiędzy rozwiniętymi krajami kapitalistycznymi,
- sprzeczności pomiędzy krajami rozwiniętymi i rozwijającymi się.
Sprzeczności pomiędzy wielkimi monopolam
...
ladają one własne n i ^„L.iiary m in. znane
wielki koncern rozwin.ę-
znej wielk.cn ^^‘^‘.“Y^^^wyku^ienie
kladanic filialnych przeds.ęb.o 'w J ominię.
..„„mczne. umozhw.a^
walka konkurencyjna
walka konkurencyjna,
ldiK k«P««f - °“ ‘
zrzeszeń mono
rakter międzyr
kładowo General Motors — trzydziestu r
samochody chevrolet - posiada i ie P . ie|i(.imi korporacjami naftowymi.
ści, do pomnażania zysków. Za
już istniej,cych ułatwia W^‘ la ,cdnak jeszcze taka sytuacja, a szczegc
cie barier celnych. ie P , samOchodów, benzyny) na „ | _x„|rlirpncvi -
SŚ&feSEgw#**
298
rencji cenowej, a więc nie obniżają cen, aby powiększyć możliwości zbytu. Narzędziami
walki są nowe modele wyrobów i reklama. W walce tej wielkie korporacje usiłują
uzyskać poparcie władzy państwowej, przede wszystkim władzy kraju, w którym ulo-
kowane są ich siedziby macierzyste. Przy pomocy państwa usiłują one uzyskać w in-
nych krajach dogodne warunki zbytu oraz opanować potrzebne im źródła surowców.
Znane są wypadki, kiedy wielkie korporacje decydowały o składzie rządów w ma-
łych krajach rozwijających się. Przez długi okres czasu rządy w niewielkich republikach
Ameryki Środkowej wyznaczał faktycznie wielki amerykański trust produkujący kon-
serwy owocowe. Ostatnio interwencja sił reakcyjnych w Angoli, skierowana przeciwko
ruchowi wyzwolenia tego kraju kierowanemu przez Ludowy Front Wyzwolenia
Angoli (MPLA), była popierana przez kilka wielkich korporacji celem utrzymania
kontroli nad zasobami surowcowymi tego kraju.
Sprzeczności światowego systemu kapitalistycznego
Rywalizacja między wielkimi korporacjami staje się przyczyną wielu istotnych na-
pięć międzynarodowych. Tkwi ona niejednokrotnie u podstaw konfliktów gospodar-
czych, a niekiedy i konfliktów zbrojnych rozgrywających się w świecie kapitalistycz-
nym. Te ostatnie zdarzają się na szczęście coraz rzadziej. Oczywiście przyczyny poja-
wiania się tych napięć mogą być znacznie szersze. Występują tendencje do rywalizacji
gospodarczej i politycznej uwarunkowane bardziej ogólnymi przyczynami. System
kapitalistyczny rozwija się zawsze w sposób nierównomierny. W niejednakowym tem-
pie rozwijają się więc i poszczególne kraje kapitalistyczne. Działa tu wiele przyczyn
uwarunkowanych prawidłowościami żywiołowego rozwoju techniki i gospodarki.
Tak więc np. w okresie powojennym Wielka Brytania, będąca wówczas drugim mo-
carstwem kapitalistycznym, została zdegradowana z tej wysokiej pozycji ekonomicz-
nej i politycznej do roli kraju drugiego rzędu. W tym samym okresie wzmocniła się
znacznie pozycja Japonii, RFN i Francji, których gospodarki rozwijały się stosunkowo
szybko. Nieustannie, ale powoli, zachodzą zmiany pozycji gospodarczej i politycznej
poszczególnych państw, stając się przyczynami powstawania określonych napięć i za-
drażnień. Typowa dla współczesnego świata kapitalistycznego jest rywalizacja gospo-
darcza pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a europejskimi krajami kapitalistycznymi,
zwłaszcza rywalizacja pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Francją, czy Francją a
RFN, ostre sprzeczności występują także pomiędzy licznymi mniejszymi krajami kapi-
talistycznymi (np. Grecją i Turcją). Sprzeczności te osłabiają w sposób wyraźny spo-
istość światowego systemu kapitalistycznego.
Zaostrzenie się sprzeczności gospodarczych pomiędzy poszczególnymi krajami ka-
pitalistycznymi związane z wystąpieniem kryzysu światowego systemu kapitalistycz-
nego doprowadziło do powstania licznych zjawisk dyskryminacji gospodarczej. Po-
pularną stała się tzw. praktyka „zubożania sąsiada”. Polega ona na okładaniu cłami arty-
kułów przywożonych, głównie przemysłowych, aby w ten sposób stworzyć warunki
dla wzrostu produkcji krajowej i wzrostu rozmiarów zatrudnienia. Metoda ta zasto-
sowana w poszczególnym kraju może przynieść pewne korzyści, jeżeli jest jednak sto-
sowana przez niemal wszystkie kraje kapitalistyczne, jej efektywność spada do zera;
natomiast w istotny sposób, poprzez występowanie barier celnych, hamuje ona rozwój
ni iędzynarodowych stosunków gospodarczych.
299
spodarczych. W ramach rv 1 ? ndencJa do tworzenia regionalni 1 'stnicnia-
prowadź, się w lniarę uje^nohcTn^pSk?'0^ * °grani^Xiy6
w Ikład któ EUr°Pejs,ka W’PÓlnota Gosp^c^ffiwS^^".’ 2 U«ru-
, .... .. reJ wchodzą obecnie RFN fJL;. I _G)’ powstała w 1958 r
bu.B. Wielka kZ” lS *'“*> Ł
ózjcych w skład wspóUoiy3 p5yd^XrW,'“k'‘ kuJ™
tósr ’
Nowci ZoSj U±X’“P=X
integracji gospodarczej w ramach EWG jest więc nadal kwestią odległej przyszłości.
Powstanie EWG oddziałało niekorzystnie na rozwój współpracy gospodarczej
w Europie. EWG prowadzi dyskryminacyjną politykę nie tylko w stosunku do krajów
socjalistycznych, lecz także wobec krajów kapitalistycznych, które nie wchodzą w jej
skład. Dążność do zmiany charakteru EWG, do wyrwania jej spod dyktatu wielkich
monopoli jest prowadzona przez masy pracujące krajów członków tej organizacji. Dą-
żenia te są także popierane przez kraje socjalistyczne.
Obok EWG istnieje jeszcze kilka innych regionalnych unii gospodarczych. Więk-
szość z nich jednoczy po kilka krajów gospodarczo rozwijających się. Ich rola gospo-
darcza jest jeszcze stosunkowo niewielka, mogą one jednak stać się czynnikiem przy-
P Rozwój integracji regionalnych jest tylko bardzo niedoskonałą formą Prz^W’
żania trudności św.atowej gospodark.
form f sprzeczności - sprzeczności ponnę y wszechna likwidacja ogra-
riczTHXychrrp7Ź^XpTwsz^
S1,czyć “względl1 na opór ugrupZ
waii monopolistycznych. rnnI1;flCa w
Trzecia grupa sprzeczność,
to sprzeczni! .
rozwój systemu kapitalistycznego oraz,
dziło do powsrau.a —O - ‘ .. -w okresie po odzysk.znacznie się
Sytuacja gospodarcza y ^ k ,ch potencja! „go p
poziomie dobrobytu, njc
skromności jodków, ja
gjj
,„ ,££& £ł,*» M- a-M *»—
rozwój syoeow kapiwlisrywnego kl s[opnlll rozwoju
S 4. r—tff!Ł
Sytuacja gosp*
ści nie uległa większej
powiększył, ale szy i x - n
dochodu liczony na 1 mteszkanca, ,
w
mogły przeznaczyć
i zmianie. Wpra..
przyrost naturalny, jak' m
Przy - - decyduje o
poważniejszymgospodarczego. Sytuację pogan
zysk neokolonialny, który w stosunku do nich stosowały rozwinięte kraje kapitali-
styczne. Przejawiał się on przede wszystkim w niekorzystnej wymianie handlowej.
Kraje rozwijające się sprzedawały przcz długi okres czasu swoje produkty (głównie
surowce 1 artykuły żywnościowe) po coraz niższych cenach, natomiast kupowały arty-
kuły przemysłowe w rozwiniętych krajach kapitalistycznych po cenach coraz to wyż-
szych. Istotnym czynnikiem wyzysku tych krajów były także zagraniczne inwestycje
kapitałowe (budowane przez obcy kapitał przedsiębiorstwa przemysłowe, kopalnie itd.),
z których zyski wywożono za granicę.
Sytuacja ta zrodziła tendencję do zmiany istniejących układów. Grupy tych krajów,
po wzajemnym porozumieniu się, podniosły ceny wielu surowców, a przede wszy-
stkim ropy naftowej. Posunięcie to było możliwe, ponieważ popyt na surowce, a także
artykuły żywnościowe wzrósł w ostatnich latach w związku z rozwojem procesów
uprzemysławiania oraz ze stałym wzrostem liczby ludności.
Ten wzrost cen wywołał różnorodne konsekwencje w sposób zasadniczy utrudnia-
jące funkcjonowanie światowej gospodarki kapitalistycznej. Po pierwsze wywołał
on trudności finansowe w rozwiniętych krajach kapitalistycznych. Podniesienie cen
ropy naftowej o prawie 200% pogorszyło gwałtownie bilanse płatnicze szeregu tych
krajów. Ponieważ zjawisko to występowało w okresie narastania tendencji do osłabia-
nia działalności gospodarczej w tych krajach, ich bezpośrednim efektem stało się gwał-
towne załamanie kryzysowe. W latach 1974—1975 produkcja przemysłowa w rozwi-
niętych krajach, kapitalistycznych gwałtownie się obftiżyła, pojawiło się bezrobocie,
którego rozmiary w końcu 1975 r. wyniosły od 5 do 12% ogółu zatrudnionych (np.
5% w RFN, 7% w Stanach Zjednoczonych, 12% w Danii). Uderza ono najsilniej
w młodych ludzi, którzy nie mogą znaleźć pracy. Jest to największe bezrobocie, jakie
wystąpiło w krajach kapitalistycznych w okresie powojennym.
Podwyżka cen surowców i żywności doprowadziła do procesów różnicowania i
wśród krajów rozwijających się. W sposób istotny poprawiło się położenie grupy kra-
jów eksporterów ropy naftowej (kraje arabskie, Iran, Wenezuela, Nigeria), a także czę-
ściowo eksporterów pozostałych surowców. Do grupy tej łącznie należy około 1/3
spośród ponad 100 krajów rozwijających się. Położenie jednak pozostałej reszty uległo
gwałtownemu pogorszeniu. Kraje te bowiem muszą więcej płacić za przywożoną ropę
naftową i żywność, a już uprzednio ich sytuacja gospodarcza była trudna. Musiały
one ograniczyć realizację programów rozwoju ekonomicznego, co długofalowo unie-
możliwi im wzrost dochodu narodowego. Dyskutuje się wprawdzie dużo o rozszerze-
niu dla nich różnych form pomocy gospodarczej, ale dyskusje te, jak na razie, nie dały
konkretnych efektów.
Pak więc w warunkach systemu kapitalistycznego nawet posunięcia zasad-
niczo słuszne (podwyżka cen ropy naftowej i surowców) prowadzą do naru-
szenia stabilizacji systemu gospodarczego. Jest to wynik wewnętrznych sprze-
czności tego systemu podporządkowanego dążności do zwiększenia wyzysku
jednego kraju przez drugi. Zmiana obowiązujących w systemie kapitalistycz-
nym reguł gry nie jest jednak możliwa.
Pewien wpływ stabilizujący na gospodarkę krajów kapitalistycznych wywiera istnie-
nie światowego systemu krajów socjalistycznych. Gospodarka tych krajów rozwija
się w sposób ustabilizowany i nie podlega okresowym wahaniom. Kraje te są zaintere-
sowane w stabilizacji wymiany handlowej z krajami kapitalistycznymi. Tworzą one
301
jednak konsekwr
się obroty handlowe
" k-P«*.y-yX *
pewny rynek zbytu i chca tak*. J
'- entnym wvsiłkomk .normahzację gospodarki światowej. Dzi.L-
wyają się obroty handlowe między Wschodem i Z^h^'1* bardzieJ r<«-
wi gospodarki światowej. d m 1 Za<*odem, co sprzyja rozwojo-
j —-taienie i współzawodnictwo
woch systemów społeczno-ekonomicznych
Pokojowe współistnienie państw WM/-
„Współistnienie dwóch ustrojów - socjalistycznego i kapitalistycznego -
jest rzeczywistością Europy od dziesiątków lat. Polska wraz ze swymi socjali-
stycznymi przyjaciółmi wychodzi z założenia, że pokojowe współistnienie, któ-
re jest historyczną koniecznością, oznacza przede wszystkim wzajemne wy-
rzeczenie się wojny, zarówno gorącej jak i zimnej oraz wzajemną rezygnację
z wszelkich prób ingerencji w wewnętrzne sprawy państw. Rozumiemy je
również jako konstruktywną pokojową współpracę, jako współdziałanie w
rozwiązywaniu wspólnych problemów, wynikających ze współżycia na jed-
nym kontynencie i z wielkich przemian, które niesie ze sobą obecny rozwój
świata*’.' , . .
Tak oto określił główne cechy pokojowego współistnienia w swoim przemówieniu
w Helsinkach 31 sierpnia 1975 r. Edward Gierek.
Pokojowe współistnienie państw o różnych ustrojach społeczno-politycznych ma
swoją historię wcześniejszą niż wiek XX. Można bowiem wskazać na przykład współ-
istnienia miedzy feudalnymi państwami Europy a burżuazyjną Francją po rewolucji
w XVIII wieku. Jednak miało ono wtedy miejsce między państwami reprezentującymi
wprawdzie różne ustroje społeczno-ekonomiczne, ale mającymi tę wspólną cechę, ze
$y L;: oparte na systenmch cksploatacj. społecznej. Na—=^smfornu
pokojowego współistnienia pojawiła *0 w diecie. Wówczas
nikowej i utworzeniu pokojotch stosunków politycz-
bowiem powstała nowa jego tresc J 8. Vonffj:stvcznvmi a państwem socja-
nych, ekonomicznych i innych między krajami P_ przeciwstaw-
listycznym, czyli państwami me ty ° ° ro^ ’ śwlctle współistnienie w sto-
nych ustrojach sPo!e7,1O-S“PO| ^i ' ścdic z walką klasową i współzawodnictwem
..... “ ” ”'6' p'"“
nierównomiernego rozwoju kapitalizmu, na którym opierała się teoria przewidująca
zwycięstwo rewolucji proletariackiej początkowo w jednym kraju, stanowiącym naj-
słabsze ogniwo w łańcuchu państw imperialistycznych. Możliwość ta została wcielona
w życie poprzez zwycięstwo rewolucji w Rosji. Zwycięstwo to rozpoczęło epokę
rewolucji proletariackich, których rozwój i zwycięski przebieg — w oparciu o prawo
nierównomiernego rozwoju kapitalizmu — ma miejsce niejednocześnie. W ten sposób
historyczny proces przechodzenia ludzkości do socjalizmu nosi cechy procesu długotrwa-
łego, współistnienie zaś krajów kapitalistycznych i socjalistycznych staje się w tym czasie
realną możliwością. Historia ostatnich 60 lat, jakie dzielą nas od Rewolucji Październiko-
wej, dostarcza przykładów realizacji w praktyce pokojowego współistnienia. Były nimi
np. stosunki gospodarcze i polityczne między Związkiem Radzieckim a krajami kapi-
talistycznym i Europy Zachodniej w okresie międzywojennym po zakończeniu inter-
wencji w Rosji Radzieckiej. Innym ważnym przykładem było utworzenie i wspólna
walka antyfaszystowskiej koalicji podczas II wojny światowej. Po II wojnie światowej
socjalizm osiągnął dalsze zwycięstwa w krajach Europy Wschodniej i Środkowej oraz
niektórych krajach Azji, co doprowadziło do powstania systemu państw socjalistycz-
nych, do którego przystąpiła na początku lat sześćdziesiątych socjalistyczna Kuba.
Natomiast „zimna wojna” narzucona światu przez kraje imperialistyczne w latach
czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku była próbą konfrontacji zmierzającej do oder-
wania od systemu socjalistycznego poszczególnych krajów, podminowania i obalenia
tam socjalizmu i dlatego stanowiła zagrożenie dla pokojowego współistnienia w świecie.
Rozwój ekonomiczny i społeczny krajów socjalistycznych, ich umocnienie, jak rów-
nież wzrost potęgi strategicznej i obronnej Związku Radzieckiego i państw wspólnoty
socjalistycznej oraz ich konsekwentna polityka pokojowa udaremniły założenia impe-
rialistyczne, przyświecające „zimnej wojnie” i stały się głównym czynnikiem, który
skłonił kraje imperialistyczne do jej stopniowego ograniczania. W ten sposób rozwój
systemu socjalistycznego i potęga wspólnoty krajów socjalistycznych, która
doprowadziła do zasadniczej zmiany układu sił w świecie na korzyść postępu
i socjalizmu, stały się zasadniczymi czynnikami umożliwiającymi zastosowa-
nie pokojowego współistnienia w stosunkach międzynarodowych.
Przyjęcie w praktyce przez państwa kapitalistyczne pokojowego współistnienia nie
oznaczało jeszcze całkowitego odrzucenia prób nacisku lub nawet naruszenia ustroju
socjalistycznego w niektórych krajach (np. w Czechosłowacji w 1968 r.), podejmowa-
nych przez prawicowe i szczególnie agresywne koła imperialistyczne. Nie oznaczało
ono też bynajmniej zaniechania walki ideologicznej z socjalizmem, ani całkowitego
porzucenia prób dyskryminacji gospodarczej wobec krajów socjalistycznych.
Problematyka treści i zasad pokojowego współistnienia analizowana była niejedno-
krotnie na zjazdach KPZR i innych partii komunistycznych i robotniczych oraz na
forum spotkań i narad międzynarodowego ruchu robotniczego. Ważne miejsce zajmuje
ona w dokumencie międzynarodowej narady partii komunistycznych i robotniczych
odbytej w 1969 r. w Moskwie. Podkreślono wówczas, że ,,Obrona pokoju niero-
zerwalnie wiąże się z walką o narzucenie imperialistom pokojowego współ-
istnienia państw o różnych ustrojach społecznych, które wymaga przestrzega-
nia zasad suwerenności, równości praw, integralności terytorialnej każdego
państwa dużego czy małego, nieingerowania w sprawy wewnętrzne innych kra-
jów, poszanowania prawa wszystkich narodów do nieskrępowanego wyboru swego
303
ciemię.
_ J one za
poparcia dla rcak-
ustroju społeczno-ekonomicznego i politycznego, uregulowania ni
problemów międzynarodowych dróg, polityczny za pośrednictwem rok —
Pohtyka pokojowego współistnienia sprzyja pozytywnemu rozw.azan.u ekL
nych i społecznych problemów krajów rozwijających się. ,r«omicz-
Polityka pokojowego współistnienia nic jest sprzeczna z prawem narodów
żonych do wykorzystywania w walce o swe wyzwolenie tej drogi, która uzna ' ’
niezbędną — zbrojnej lub mezbrojnej i w żadnej mierze nic oznacza ’H
cyjnych reżimów [...]
Polityka pokojowego współistnienia przeszkadza imperializmowi w jcg0 prób I
przezwyciężania swych wewnętrznych sprzeczności drogi zwiększania napięcia m
dzynarodowego i rozpalania ognisk groźby wojennej. Polityka ta nie oznacza ani zF
chowania społecznego i politycznego status quo (zachowania stanu obecnego) ani
osłabienia walki ideologicznej. Przyczynia się ona do rozwoju klasowej walki prze-
ciwko imperializmowi w skali narodowej i w skali ogólnoświatowej”.
Definicja ta oddajc złożony charakter pokojowego współistnienia wc współcze-
snym święcie, wskazując z jednej strony na to. źc polegać ono musi na bezwzględnym
przestrzeganiu suwerenności i nieingerencji w sprawy wewnętrzne państw, a jednocze-
śnie podkreślając, źc pokojowe współistnienie nie może wykluczać międzynarodowej
walki klasowej i antyimpenalistycznej toczonej na różnych płaszczyznach - jak np.
w dziedzinie ideologicznej.
Gdy pamięta się o rym złożonym charakterze jsokojowego współistnienia, to bar-
dziej zrozumiały staje się fakt, że proces rozwijania współistnienia i odprężenia między-
narodowego przebiegał w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, osiągając z jednej
strony postępy — takie jak układ o częściowym wstrzymaniu doświadczeń i bro-
nią atomową (Moskwa 1963 r.), układ o nierozprzestrzenianiu broni atomowej
i jądrowej (1968 r.), czy układ SALT I między Związkiem Radzieckim a USA
(1972 r.), z drugiej strony zaś natrafiając na przeszkody i zahamowania jak np.
wojna prowadzona przez Stany Zjednoczone w Wietnamie i Indochinach w lataj)
1965—72, agresja Izraela na !
rialistycznc próby nacisku na Czechosłowację w 1968 r.
Zasady pokojowego współistnienia
Sięgając do rozwiniętego określenia zasad pokojowego współistnienia warto przy-
pomnieć, że znalazły one częściowy wyraz także w działalności ONZ i inn>c 0 .j
zacii międzynarodowych. Już bowiem Karta Narodów Zjednoczonyc z
o niektórych zasadach pokojowego współżycia i współpracy państw, w
Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło specjalną rezolucję, ti^ra wym
przyjaznych stosunków i pokojowego współżycia między państwami. ujycia
1. Państwa powinny po sn trzy mać >ię od groźby stosowania
rni
Sekretarz generalny KC KPZIl Leonid Breżr.»e* *
trafiając na przeszkody i zahamowania jak np.
'i
kraje arabskie w 1967 r. i konflikt biskowschodni czy impe-
Prezydent Francji V. Giscard d’F_iuing w PoIkt. 1976
3iꣻa ąc ao rozwinięicgu wmom-iu-
pomnieć, że znalazły one częściowy wyraz także w działalności ONZ i innyc o gam-
zacji mi
o niektórych zasadach pokojowego ws
przyjaznych stosunków i pokojowego ws
lily przeciwko innym państwom;
2. Państwa powinny rozatr
irodków pokojowych;
3. Pańitwa powinny nic dup
— zgodnie /
noczonych;
(W)
304
Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Helsinki 1975
Premier Piotr Jaroszewicz podczas wizyty w Wielkiej Brytanii, grudzień 1976
Gmach RWPG w Moskwie
Żołnierze Specjalnej Jednostki WP, wchodzącej w skład Doraźnych Sił Zbrojnych ONZ
Targach Poznańskich
Pawilon polskiego przemysłu maszynowego na Międzynarodowych
Międzynarodowe Tartri Książki w Warszawie
7. Poszanow;
z wolnością myśli
20 — Polska współczesna
Nienaruszalność granic;
Integralność terytorialna państw;
Pokojowe rozstrzyganie sporów;
Nieingerencja w sprawy wewnętrzne państw;
praw człowieka i podstawowych wolności — włącznie
przekonań;
i skraj me
narzucenia krajom socjali-
wymianie ludzi i idei
socjalistycznych. Nie
efektów manewry kierownictwa ChRL zmierzające do podważe-
ruechęcema krajów kapitalistycznych Europy do przyjęcia zasad
ędzynarodowego. Tym niemniej pewne echo znalazły one i znajdują
ektórych prawicowych kolach w innych
W rezultacie trudnych i długotrwałych obrad KBWE przyjęła w Helsinkach
dziesiątych. Rozpoczęła ona
stników, zaś jej uroczyste zakończenie nastąpiło w sierpniu 1975 r
łanie konferencji i sukcesy osiągnięte przez nią w ciągu dwóch lat stało się możliwe
w wyniku zmiany układu sił w świecie na korzyść socjalizmu i ożywienia w związku
z tym tendencji w kierunku przyjęcia i realizacji pokojowego współistnienia. Te nowe
fakty przyjmowały do wiadomości kraje imperialistyczne zgadzając się, z różnymi co
prawda zastrzeżeniami, na rozpoczęcie KBWE zmierzającej do przyjęcia zasad między-
narodowego bezpieczeństwa i współpracy w Europie, wśród których, jako jedna z
pierwszych, musiała znaleźć się zasada nienaruszalności granic. W toku obrad KBWE
nie powiodły się te próby ze strony niektórych państw kapitalistycznych
imperialistycznych grup na Zachodzie, które zmierzały do
stycznym zasad i postanowień, mających rzekomo służy
rzeczywistości naruszać miały i ograniczać suwerenność państw
przyniosły również
ma konferencji i 2
bezpieczeństwa mii
w reakcyjnych kręgach w RFN oraz w ni
krajach kapitalistycznych.
* W * 4 '
w lecie 1975 r. obszerny Akt Końcowy, i
jej najważniejszych postanowień wymienić należy 10 zasad stosunków międzypaństwo-
wych. Oto one:
1. Suwerenna równość państw i poszanowanie praw wynikających z su-
werenności ;
4 Państwa winny współdziałać ze sobą zgodnie z Kartą Narodów Zjedn
czonych;
5, Obowiązuje
6. Suwerenna
7. Państwa
wierze i z
Dalsze rozwinięcie
ONZ (złożonego z 31 państw — 1
nie Ogólne przyjęło w '
tyczących przyjaznych stosunków
sad na forum ONZ było ważnym sukcesem polityki wsp
kwentnie prowadzonej przez Związek Radziecki i kraje ws
Ważną płaszczyzną zastosowania pokojowego ws
latach Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy \
proponowały Związek Radziecki, Polska i inne kr
swoje obrady w lipcu 1973 r. przy udziale 35 państw-ucze
Helsinkach. Zwo
' zasada równych praw i samostanowienia narodów;
- równość wszystkich państw;
winny wypełniać przyjęte na siebie zobowiązania w dobrej
godnie z Kartą Narodów Zjednoczonych.
tych zasad nastąpiło w wyniku pracy Specjalnego Komitetu
— w tym także Polski), na wniosek którego Zgromadze-
1970 r. Deklarację Zasad Prawa Międzynarodowego do-
i współpracy między państwami. Przyjęcie tych za-
jółistnienia i pokoju, konse-
pólnoty socjalistycznej.
półistnienia stała się w ostatnich
Europie (KBWE), której zwołanie
e socjalistyczne już w latach sześć-
sumienia
8.
9.
10.
pro-
te więc wymagać
[
rozwijanie
Równouprawnienie i prawo narodów do samoistnienia •
współpraca między państwami; *
Wykonywanie w dobrej wierze przyjętych zobowiązań prawnomiędzy.
będę w najbliższych latach ich wcielania w życie w wielu dziedzinach i plaszc^h
współpracy międzynarodowej w Europie. Jest jednocześnie nieodzowne rozwhZ
w mysi zasad KBWE współpracy gospodarczej i nawiązywanie nowych jej form w Eu-
ropie, co określane jest nieraz mianem tworzenia zaplecza gospodarczego’ dla współ
ismiema . współpracy europejskiej. Inną ważną dziedziną, w której postęp jest me-
odzowny dla waelan.a zasad i zaleceń KBWE konsekwentnie w życie, to wysiłki na rzecz
rozbrojenia. W tej dziedzinie toczą się już od 1973 r. w Wiedniu rokowania państw
europejskich w sprawie ograniczenia zbrojeń w Europie Środkowej. Inną ważną dzie-
dzinąrozbrojenia są negocjacje między ZSRR i USA zmierzające do wzajemnej re-
dukcji lub ograniczenia zbrojeń strategicznych. Odprężenie i kroki rozbrojeniowe mię-
dz,y tymi dwoma państwami ma szczególne znaczenie dla rozwoju i osiągnięć w innych
dziedzinach rozbrojenia. Pamiętać jednak należy, że wysiłki na rzecz rozbrojenia ata-
kowane są przez skrajnie prawicowe i antysocjalistyczne siły w krajach imperialistycz-
nych, co niewątpliwie wywiera pewien wpływ na skuteczność i tempo dalszych wy-
sitków rozbrojeniowych.
Ważne znaczenie mają również zalecenia KBWE w zakresie wymiany dóbr kul-
turalnych. Fakty i liczby’ wskazują bowiem, że kraje socjalistyczne (a wśród nich
Polska) mają ogromne osiągnięcia w udostępnianiu książek, filmów i innych dziel kul-
turalnych tworzonych w państwach kapitalistyznych. To samo można byłoby stwier-
dzić w dziedzinie turystyki i możliwości odwiedzin i podróży do Polski dla obywateli
krajów zachodnich. Natomiast wiele do życzenia pozostawia druga strona tego pro-
cesu wymiany dóbr kulturalnych. Jest bowiem ogólnie znaną prawdą, że liczba filmów
z krajów socjalistycznych wyświetlanych na Zachodzie lub tłumaczeń książkowych jest
wielokrotnie mniejsza od podobnych liczb dla filmów i książek z krajów kapitalis-
tycznych w państwach wspólnoty socjalistycznej. Należy więc podkreślić, że wymiana
dóbr kulturalnych winna, zgodnie z zaleceniami KBWE, prowadzić do wyrównania
tych niewspółmierności, ale jednocześnie pamiętać trzeba, że nie może ona prowadzić
do „pokoju ideologicznego” i zaniechania polemiki i walki w dziedzinie ideologii.
W krajach imperialistycznych zresztą praktyka wielu ośrodków (mjn. działalność
radia Wolna Europa) świadczy o tym, że walka ideologiczna przeciw socjalizmowi
i krajom socjalistycznym jest tam nie tylko utrzymywana, ale i rozwijana. Znajduje to
między innymi wyraz w hałaśliwej kampanii pomawiającej kraje sogalistyczne o rze-
kome naruszanie praw człowieka, jaką rozwijają niektóre koła w krajach kapi a 1 ty
nych. Zapominają one chętnie o wielu formach naruszania praw^lowieka we 1
nych krajach, takich m.in. jak odmowa przyjęcia do pracy w administracji isłuzb.
państwowej ludzi o postępowych lub lewicowych poglądach w RFN, czy ^aktycz
i na dużą skalę naruszanie prawa do pracy, o czym wymowę świadczą md.ony bez
robotnych.
ja Narodów Zjednoczonych
Powstanie ONZ
anizacia Narodów Zjednoczonych powstała w wyniku współpracy wojennej
, rg Galicji antyhitlerowskiej, a w szczególności wielkich mocarstw - ZSRR,
PaI1S'Z Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Ogrom zniszczeń i bezmiar ludzkich cier-
SU^°iakie przyniosła II wojna światowa, nakazywały powołanie takiej nńędzynarodo-
^organizacji, której celem byłoby zabezpieczenie narodów świata przed możliwo-
ścią podobnego kataklizmu. . < . . « i . . « • «
Tuż w czerwcu 1945 r. na konferengi założycielskiej w San Francisco została
uchwalona Karta Narodów Zjednoczonych, która weszła w życie 24 października
1945 r. (odtąd dzień ten jest obchodzony jako dzień ONZ).
W Karcie Narodów Zjednoczonych zostały sformułowane główne cele ONZ;
są nimi:
— zapewnienie trwałego pokoju i bezpieczeństwa,
— rozwijanie przyjaznych stosunków między narodami,
— rozwiązywanie wszelkich problemów międzynarodowych drogą poko-
jową’
— przestrzeganie zobowiązań międzynarodowych,
— wszystkie państwa członkowskie działają w organizacji na zasadzie rów-
ności i poszanowania niezależności (suwerenności),
— organizowanie wszechstronnej współpracy międzynarodowej.
Główny nacisk został położony na pokojowe rozstrzyganie wszystkich spornych
problemów oraz na zakaz używania siły bądź groźby jej użycia. Każde państwo wstę-
pujące w szeregi ONZ dobrowolnie musi przyjąć na siebie wszelkie obowiązki wyni-
kające z Karty Narodów Zjednoczonych, a między innymi obowiązek udzielania
pomocy w przeciwdziałaniu zagrożeniu światowego pokoju.
Siedzibą Organizacji Narodów Zjednoczonych jest Nowy Jork, ale niektóre jej
agendy i związane z nią organizacje wyspecjalizowane mają swoje siedziby w różnych
miastach świata, głównie Europy (Genewa, Wiedeń, Haga i inne).
Oficjalnymi językami ONZ są: an-
gielski, chiński, francuski, hiszpański i ro-
syjski, a od 1974 r. w Zgromadzeniu / > | ' - - .
Ogólnym także język arabski.
ONZ posiada własny emblemat i flagę >V" --------------Bk
(na błękitnym tle białe godło Narodów / /\z''----
Zjednoczonych). 11^/ / / \ WWi
Emblemat ONZ
Struktura organizacyjna ONZ
a) Zgromadzenie Ogólne
Jest to jeden z głównych organów ONZ składający się z przedstawicieli wszystkich
państw członkowskich. Zbiera się corocznie (we wrześniu) na sesję zwyczajną.
Rozpatrywane są na nich sprawy wchodzące w zakres działania ONZ. Zgromadzenie
Ogólne wydaje zalecenia, a także omawia działalność pozostałych organów Narodów
Zjednoczonych, które są zobowiązane składać mu sprawozdania. O ilości różnego
rodzaju problemów wymagających rozpatrzenia przez Zgromadzenie Ogólne świad-
czy duża liczba uchwał podejmowanych na sesjach, np. na XXVIII Sesji w 1973 r. pod-
jęto około 150, a w 1976 r. blisko 140 uchwal. Są one przyjmowane zwykłą większością
głosów, jedynie w sprawach o wyjątkowym znaczeniu, jak problemy pokoju i bezpie-
czeństwa czy przyjęcie nowego członka do ONZ, wymagana jest większość 2/3 głosów.
Prócz sesji zwyczajnych, trwających przeciętnie około 3 miesięcy, Zgromadzenie
Ogólne może być zwoływane na sesje nadzwyczajne i specjalne na żądanie Rady
Bezpieczeństwa, Sekretarza Generalnego lub większości członków ONZ.
b) Rada Bezpieczeństwa
Podstawowym zadaniem tego organu jest czuwanie nad zachowaniem bezpieczeń-
stwa i pokoju na świecie. Rada Bezpieczeństwa składa się z 15 członków: 5 stałych
(ZSRR, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Chińska Republika Ludowa, Francja)
i 10 niestałych, wybieranych przez Zgromadzenie Ogólne na okres 2 lat, przy przestrze-
ganiu sprawiedliwej reprezentacji geograficznej. Polska była trzykrotnie wybierana do
Rady, w 1946, w 1960 i 1969 r. Rada jest organem działającym stale. Wszystkie decyzje
merytoryczne podejmowane są przez nią większością 9 głosów, przy jednomyślnym
poparciu pięciu wielkich mocarstw, co oznacza, że nie może być podjęta żadna meryto-
ryczna decyzja wbrew woli któregoś z nich. Na państwach tych bowiem ciąży odpo-
wiedzialność za utrzymanie pokoju. Postanowienia Rady dotyczące zachowania
pokoju i bezpieczeństwa obowiązują wszystkich członków ONZ.
Rada Bezpieczeństwa rozpatruje sprawy zagrożenia światowego pokoju oraz skargi
państw członkowskich. Może ona podjąć odpowiednią decyzję, dążąc przede wszyst-
kim środkami pokojowymi do zlikwidowania sporu. Jeżeli takie próby zawiodą, Rada
Bezpieczeństwa ma prawo do zastosowania sankcji wobec państwa zagrażającego poko-
jowi. W przeszłości kilkakrotnie miały miejsce przypadki skierowania przez Radę
Bezpieczeństwa oddziałów specjalnych ONZ dla rozdzielenia walczących stron.
W ostatnich latach oddziały pod flag, ONZ zostały wysłane na Cypr oraz na Bliski
strefie rozdzielającej siły zbrojne Egiptu i Izraela znalazła się
* oz zadaniem nadzorowania przestrzegania zawie-
ia broni. Polscy żołnierze s, pierwszym oddziałem wojskowym z państwa wspol-
- balistycznej, który wszedł w skład specjalnych wojsk ONZ.
Bezpieczeństwa
Wschód. Tam właśnie w
także jednostka Wojska Polskieg
szenia
noty soc
c) Sekretarz Generalny
Sekretariat ONZ z Sekretarzem Generalnym na czele jest
Sekretariat wykonuje pracę organizacyjną oraz przygotowI P .। >' nia
konwencji i uchwal, prowadzi prace badawcze, sporządza sprawozdania . opraco
zadaniem nadzorowania przestrzegania zawie-
- _ ' 1
/
skład specjalnych wojsk ONZ.
czele jest organem wykonawczym.
’ --------------------—
308
_
wozdania i opracowania
Międzynarodowy
Sprawiedliwości
główne ORGANY ONZ
Rada Bezpieczeństwa
Rada
Powiernicza
Zgromadzenie
Ogólne
Sekretariat
Rada
Gospodarczo-
- Społeczna
przedstawiane Zgromadzeniu Ogólnemu. W Sekretariacie ONZ jest obecnie zatrud-
nionych około 13 tys. urzędników.
Sekretarz Generalny Organizacji Narodów Zjednoczonych jest wybierany na o res
5 lat przcz Zgromadzenie Ogólne na zalecenie Rady Bezpieczeństwa. Jako najwyższy
urzędnik administracyjny bierzc udział w posiedzeniach różnych organów ON ,
składa Zgromadzeniu Ogólnemu sprawozdania z ich działalności, a także reprezentuje
ONZ na zewnątrz. Zgromadzenie Ogólne lub Rada Bezpieczeństwa może z ecie
Sekretarzowi wykonywanie różnych zadań, np. zbadanie sprzeczności mię zy stronami
będącymi w konflikcie. Z drugiiej strony-Sekretarz Generalny ONZ jest zobowiązany
do sygnalizowania Radzie Bezpieczeństwa „każdej sprawy, która jcg° z n,c,n mo
zagrażać utrzymaniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa .
Stanowisko Sekretarza Generalnego jest funkcją bardzo odpowie zianą, cz oss i
piastujący ją musi posiadać odpowiednie kwalifikacje ogólne i polityczne. ^cnic
funkcję pełni Kurt Waldheim (Austria).
309
-----r-------i organizacje wyspecjalizowane
Czasy, w których tyjemy, charakteryzują się szybkim rozwojem nauki, techniki
i przrmwhi, medycyny. turyu\ki i sportu - to powoduje, że niezbędna stała się ciągła
wA-miana dofwudcKń, że nieustannie zacieśniać się musi współpraca między narodami.
N^pełmeisrcm forum, na którym spotykają się przedstawiciele państw o różnych
ustrojach i ze wnyMbch kontynentów naszego globu jest Organizaga Narodów Zjed-
noczonych. łasme Rada Gospodarczo-Społeczna ONZ postawiła przed sobą
zadanie wszechstronnego rozwoju współpracy między państwami świata. Jej to celem
jat popieranie i tworzenie sprzyjających warunków rozwoju społecznego i gospodar-
czego. troska o poprawę zdrowotności, rozwijanie współpracy na polu kultury i oświa-
ty, wreszae przestrzeganie praw człowieka i podstawowych swobód wobec wszyst-
kich ludu bez względu na ich rasę, płeć czy rehgię. W ubiegłych latach Zgromadzenie
Ogólne, Rada Bezpieczeństwa i Rada Gopodarczo-Spoleczna powołały wiele orga-
nizacji (lub przyjęły pod swój patronat już istniejące) wyspecjalizowanych, dla zapew-
nienia lak najlepszej współpracy między narodami w różnych dziedzinach. Organem
koordynuiącvm ich działalność jest Rada Gospodarczo-Społeczna ONZ. Do najważ-
t • • I -1 * - •-
nrenia jak najlepszej współpracy między i____
koordynującym ich działalność jest Rada Gospodarz__r
mgsrych organizacji wyspecjalizowanych należy zaliczyć:
Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury
(UNESCO) założona w 1945r. z siedziby w Paryżu. Zajmuje się krzewieniem oświaty,
walką z analfabetyzmem, organizuje wymianę naukowy i kulturalną, prowadzi akcję
ochrony zabytków. Ojej potrzebie może świadczyć Ukt, że w 1976 r. było na kuli
ziemskiej ponad 8(X) milionów analfabetów. UNESCO prowadzi ożywioną działal-
ność w środowisku młodzieżowym poprzez swój Wydział Młodzieży. W 1972 r.
w Polsce odbyło się specjalne seminarium międzynarodowe pod hasłem: „Młodzież —
— Oświata — Pokój”.
Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa
(FAO), założona w 1945 r. z siedzibą w Rzymie. Celem jej jest współpraca w dziedzi-
nie rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa, a głównym zadaniem doprowadzenie do ta-
kiego wzrostu produkcji żywności, by zlikwidować widmo głodu szczególnie ostro
występujące obecnie w krajach Azji i Afryki.
.Między naród owa Organizacja Pracy (ILO) założona w 1919 r. z siedzibą
w Genewie. Zajmuje się poprawą warunków pracy i ulepszeniem systemu ubez-
pieczeń społecznych oraz walką z bezrobociem.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) założona w 1946 r. z siedzibą w Gene-
wie. udziela pomocy w walce z epidemiami i prowadzi badania naukowe w dziedzinie
ochrony zdrowia, dąży' do podnoszenia zdrowotności na całym świecie.
Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci (UNICEF) założony
w 1946 r. (siedziba Nowy Jork) stara się posiadanymi środkami przyjść z pomocą
dzieciom w krajach rozwijających się. Oblicza się, że około 1/3 dzieci na świecie pozba-
wionych jew elementarnych wymogów egzystencji, to znaczy odpowiedniej ilości
wyżywienia, ubrania i opieki lekarskiej.
Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (LAEA) założona w 1956 r.
(siedziba Wiedeń) popiera badania naukowe mające na celu pokojowe wykorzystanie
energii atomowej. Agenrja zgodnie z Układem o nierozprzestrzenianiu broni nuklear-
1968 r odgrywa pewną rolę w mechanizmie służącym kontroli przestrzegania
t"V Układu-
nfer»ncj» Narodów Zjednoczonych do rpraw Handlu i Rozwoju
UNCTAD) założona w 1964 r. ma na celu przyjpieizcnie rozwoju goapodarczcgo
oraz popieranie rozwoju handlu międzynarodowego.
Program Ochrony Środowiska (UNEP) z siedzibą w Nairobi (Kenia) powoła-
'zez ONZ w 1973 r., ma na celu utworzenie systemu ochrony przed zanieczyszcze-
niem naturalnego środowiska człowieka.
Prócz wymienionych istnieje jeszcze szereg organizacji działający ch pod patrona-
tem ONZ, np.: Światowa Organizacja Meteorologiczna, Międzynarodowy*
Fundusz Walutowy, Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, Światowy
Związek Pocztowy, Organizacja Międzynarodowa Lotnictwa Cywilnego.
W 1976 r. obchodziła trzydziestolecie swego istnienia Komisja Statusu Kobiet,
działająca również na prawach organu Rady Gospodarczo-Społecznej. Zidiniem jej
jest wałka o prawa kobiet. Z inicjatywy Komisji Zgromadzenie Ogólne ONZ przy-
jęło konwencję o prawach politycznych kobiet. Komisja ta prowadzi konsekwentną
walkę o całkowite równouprawnienie kobiet pod względem politycznym, gospodar-
czym, kulturalnym i społecznym we wszystkich tycli krajach, gdzie są jeszcze dyskry-
minowane.
Wymienione organizacje, prócz swych głównych siedzib, mają także biura regio-
nalne.
Powołano również Regionalne Komisje Gospodarcze dla lepszej organizacji
współpracy między krajami tego samego rejonu świata. Komisja Gospodarcza do
spraw Europy (zajmuje się głównie rozwojem współpracy naukowo-technicznej
। problemami ochrony środowiska); Komisja Gospodarcza do spraw Afryki (wy-
korzystanie bogactw naturalnych, rozwój rolnictwa, gospodarki komunalnej i oświaty);
Komisja Gospodarcza do spraw Azji i Dalekiego Wschodu (pracuje nad zniesie-
niem różnic w poziomie dochodu narodowego, przeprowadzaniem reform spcłecz-
nych i gospodarczych). W 1974 r. Rada Gospodarczo-Społeczna powołała jeszcze
-isję Gospodarczą do spraw Krajów Azji Zachodniej, z udziałem 12 krajów
Do 1973 r. Rada Gospodarczo-Społeczna składała się z 27 członków. Jednak w zwią-
Z szybko rosnącą liczbą państw w ONZ Zgromadzenie Ogólne zadecydouiło po-
<. szyć Radę do 54 członków, aby włączyć dojej prac więcej państw, szczególnie
nowo powstałych.
$ Polska począwszy od 1948 r. była wielokrotnie członkiem Rady Gospodarczo-
P<‘ tcznej. Podobnie jak inne kraje socjalistyczne, kraj nasz bierze czynny udział w pra-
y i organizacji wyspecjalizowanych.
w ^Zn^c ta^ formę współpracy między narodami za bardzo pożyteczną i odgry-
P'J'V^ 1 r°^ na ^r°dze wzajemnego porozumienia i ułatwienia zachowania pokoju,
w, a *j>stępowała z różnymi inicjatywami mającymi tu celu dalszy pokojowy' roz-
2 ^PÓłpracy na polu gospodarczym, społecznym i kulturalnym. Kraj nasz należy,
wyj4 icin czterech, do wszystkich pozostałych wyspecjalizowanych organizacji,
Jcgo przedstawiciele są często wybierani do ich w’ładz.
311
310
Działalność ONZ
terytoria powiernicze do
osc, natomiast
ten sposób
Rada Powiernic
poważnym stopniu ONZ wywiązuje się ze s
21 - Polska współczesna
, — powiernicza
Jest to organ składający sic z 6 <-,! l -
Ę i S ** Bez.
niem Rady jest o^ka nad ofearand nt^J Mariany < MathdS tT
terytoria powiernicze do przyznania in tn S‘ę samodz'e>nie. Przy™
zytacyjną na terytoria znajdujące sic > 1 P°dle8losci- w 1973 r. iwdJL JK
administrowana dotąd przez Australie r .......
wyspy Mariany w lutym 1976 r. wesz?ły w sHad^tan^ 7 niepodle8lość
Rada Powiernicza ogranicza stale zasiąg swojego dzS W
O Trybura| Sp„wiKi|iwośi. mz
funkcję przewodniczącego (wybierany na okres 3 lat) Trybunału/w latach 196?-
należy wydawanie orzeczeń
oraz <
wych. W skład Trybunału wchodzf 15 Sęd
Polski zasiada w Trybunale nieprzerwanie od 1946 r. Dwukrotnie już Polacy pełnili
fU wzJ <wyb,erany okres 3 lat) Trybunału: w latach 1961-
-1964 Bohdan Winiarski, a w latach 1973-1976 Manfred Lachs.
W ciągu minionych 30 lat ONZ w dużym stopniu przyczyniła się do zachowania
pokoju, do likwidowania lokalnych konfliktów zbrojnych i pokojowej współpracy
narodów świata. ONZ stała się w tym czasie organizmem skupiającym niemal wszystkie
państwa świata. Liczy ona obecnie 149 państw-członków (stan w połowie 1977 r.),
z których więcej niż połowa uzyskała niepodległość w okresie już po utworzeniu
ONZ (np. państwa Czarnej Afryki).
Przeżywała ONZ w przeszłości także trudny okres, szczególnie w pierwszym dzic-
sieciolcciu swej działalności, kiedy większość państw członkowskich pozostawała pod
kontrolą USA i świata kapitalistycznego, co było wykorzystywane w ,^imncj wojnie
no aczonci w ONZ z próbami dyskryminacji państw socjalistycznych. W latach 1950-
polączoncj w p 7i/dnoczone ONZ do prowadzenia wojny koreańskiej.
-1953 wykorzystały Sta"y J , -j C|ljńska Republika Ludowa, a jej miejsce
Długi czas me zasiadała w O g. J od Stanów Zjednoczonych
zajmował przedstawiciel marionetkowego |aJ w .yi :iu ONZ należą już do
rządu emigracyjnego na Taiwanie. Je na e CZ3{ sję powoli zmieniać ten stan
przeszłości Od drug.ej połowy lat p.ęcdzies., h z , ich roll
rzeczy, w dużej mierze dz.ęk. ~w. potęgi dekolonizacji. Nowo
W świecie. Działało to, między inn> , wl|v do ONZ i dziś stanowią juz ponad
-2.U innvm narzucać swą wolę.
D legacia polska zawsze występowała w ONZ przeciwko próbom zagrożenia
koi u światowego, potępiając amerykańską agresję w Korei, przeciw przejawom
1 .«inarii rasowej, solidaryzując się z dążeniami narodów Azji, Afryki i Ameryki
w gwałcę o likwidację kolonializmu. Kiedy w 1960 r. ZSRR zgłosił na
f CIini ONZ projekt deklaracji o zniesieniu kolonializmu, Polska była jednym z najak-
vwnieiszych państw w walce o jego przyjęcie, przyczyniając się do podjęcia przez
7 romadzenie Ogólne uchwały o całkowitej likwidacji systemu kolonialnego i wcho-
j c w skład powołanego wówczas Komitetu 24 państw do spraw dekolonizacji.
Z W 1959 r. na wniosek Związku Radzieckiego Zgromadzenie Ogólne zaaprobowało
ostulat całkowitego i powszechnego rozbrojenia i chociaż nie udało się go dotychczas
wprowadzić w życic, stanowiło to ważny krok na drodze przezwyciężania „zimnej
^Organizacja Narodów Zjednoczonych bardziej prawidłowo obecnie odzwierciedla
interesy narodów pragnących pokoju i postępu, jest miejscem, w którym spotykają
się przedstawiciele państw z całego świata, państw o różnych ustrojach społecznych,
miejscem wspólnego rozważania problemów, jakie musi ludzkość rozwiązać. Na fo-
rum ONZ następuje realizacja idei pokojowego współistnienia. W ostatnich
latach ma Organizacja do zanotowania poważne sukcesy, jak uchwalenie w 1966 r.
Paktów Praw Człowieka i Obywatela, jej rola na na rzecz wstrzymania działań
wojennych na Bliskim Wschodzie oraz potępienie przez ONZ dyskryminacji rasowej.
W 1971 r. przywrócono wreszcie ChRL należne jej w ONZ prawa, a dwa lata później
przyjęto obydwa państwa niemieckie, tym samym ONZ stała się jeszcze bardziej re-
prezentatywną. Nadal jednak nie należy do ONZ Koreańska Republika Ludowo-De-
mokratyczna (w 1973 r. przyznano jej prawa obserwatora).
W 1971 r. ZSRR przedstawił projekt zwołania światowej konferencji rozbrojenio-
wej, której celem byłoby zahamowanie wyścigu zbrojeń. Na sesji w 1971 r. Zgromadze-
nie Ogólne przyjęło sprawozdanie Sekretarza Generalnego o szkodliwymi wpływie
wyścigu zbrojeń na dalszy rozwój współpracy między narodami oraz podjęto uchwalę
uznającą Ocean Indyjski za strefę pokoju wzywając jednocześnie wszystkie państwa
do wstrzymania w tej strefie wyścigu zbrojeń i zlikwidowania baz wojskowych.
Mimo że wiele uchwał podjętych przez Zgromadzenie Ogólne nie od razu wchodzi
w życie, niemniej po pewnym okresie czasu są one realizowane. Jest to w dużym
stopniu zasługą państw socjalistycznych, które na forum ONZ występują konsekwentnie
na rzecz pokojowej współpracy narodów oraz poszanowania praw człowieka.
W 1976 r. na XXXI sesji Zgromadzenia Ogólnego delegacja radziecka wystąpiła
z kolejnymi inicjatywami mającymi na celu dalsze umocnienie światowego pokoju
i bezpieczeństwa i zaproponowała zawarcie układu o niestosowaniu siły w stosunkac
międzynarodowych, podpisanie konwencji o całkowitym zakazie i likwidacji broni
chemicznej. Radzieckie wystąpienia spotkały się z powszechnym poparciem.
W czasie sesji Zgromadzenia często spotykają się wybitni mężowie stanu z różnyc
państw, nawiązują osobiste kontakty, prowadzą rozmowy — to wszystko pomaga wza
jemnie się zrozumieć, pomaga usuwać różne przeszkody dzielące jeszcze poszczcgo ne
narody. Różnorodne, często bardzo trudne zadania ma do spełnienia ONZ,^tyni
dziej, że na świecie występuje nadal wiele konfliktów. Właśnie na forum O
pokojową należy likwidować w zarodku wszelkie próby zagrożenia pokoju. ar
wych zadań i dlatego rola jej z każdym
313
-
315
rokiem wzrasta jako organizacji mającej znaczne zasługi dla utrzymania nok ' v
socjalistyczne doceniaj, rolę ONZ i dążą do ciągłego wzmacniania iZ„
ma dokładając wszelkich starań, by organizacja ta pracowała naprawdę b
dla dobra wszystkich narodów, a w szczególności spieszyła zawsze z pomoc eZStrOnnie
bardziej potrzebującym. °C^ ^j-
Polskie inicjatywy pokojowe na forum ONZ
Polska jest jednym z 51 państw założycielskich ONZ. Od początku też k
sekwentnie występowała na jej forum na rzecz pokojowej współpracy między na^'
darni. Już w 1947 r. na II Sesji Zgromadzenia Ogólnego delegacja polska przed
stawiła projekt powszechnego rozbrojenia. W latach następnych zaś wielokrotnie
sprzeciwiała się wszelkim próbom naruszenia pokoju, domagała się wprowadzenia
zakazu użycia broni nuklearnej, a wykorzystania energii atomowej dla celów pokojo-
wych i popierała projekt redukcji sił zbrojnych wielkich mocarstw przedstawiony przez
ZSRR. W latach 1950—1953 Polska zdecydowanie potępiła amerykańską interwencję
w Korei, w 1952 r. przedstawiła w ONZ projekt rezolucji o zapobieżeniu groźbie
nowej wojny światowej i utrwalaniu pokoju i przyjaznej współpracy między naro-
dami. W 1957 r. Polska przedstawiła projekt utworzenia w Europie Środkowej
(Polska, Czechosłowacja, NRD i RFN) strefy bezatomowej, a gdy wobec sprzeciwu
mocarstw kapitalistycznych idea ta nie mogła wejść w życie, w 1964 r. zaproponowała
zamrożenie zbręjeń nuklearnych w Europie Środkowej oraz zwołanie konferencji
państw europejskich w sprawie bezpieczeństwa. Pomimo że projekt Polski nie wszedł
w życie, spotkał się z dużym uznaniem w wielu krajach świata. Doceniając istotny wiel-
ki wkład Polski do działań na rzecz rozbrojenia, Zgromadzenie Ogólne w 1959 r.
powołało ją na członka Komitetu Rozbrojeniowego 10 państw, a obecnie uczestniczy
w pracach Genewskiej Konferencji Komitetu Rozbrojeniowego 30 państw. W 1964 r.
Polska wespół ze Związkiem Radzieckim i innymi państwami socjalistycznymi wielo-
krotnie podtrzymywała inicjatywę zwołania konferencji bezpieczeństwa w Europie
i chociaż wówczas nie została ona przez mocarstwa kapitalistyczne podjęta, to idea ta
zyskała sobie uznanie w wielu krajach. Rezultatem tych zabiegów krajów wspólnoty
socjalistycznej było po kilku latach zwołanie Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy
w Europie (patrz: Polityka zagraniczna PRL). ,
Polska zawsze popierała wystąpienia w ONZ zmierzające do rozwiązania tru
problemów międzynarodowych. Przy współinicjatywie Polski ONZ przyję a rezo-
lucję w sprawie uznania suwerenności każdego państwa nad jego zasobami natur ny
oraz w 1973 r. uchwałę dotyczącą ochrony wartości kulturalnych naro o w.
wystąpiła także z inicjatywą, która doprowadziła do przyjęcia w 1968 r. P”cz.
Konwencji o Nieprzedawnianiu Zbrodni Wojennych i Zbrodni Przeciw o
i zaproponowała przygotowanie i opublikowanie raportu Sekretarza ,e?C^czne.
na temat skutków ewentualnego użycia broni atomowej, nuklearnej i , a
Delegaci polscy współpracowali przy opracowaniu takich porozumień, ja u po|s|ca
korzystaniu kosmosu, o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej i wie u inny
na forum ONZ ściśle współpracuje z innymi krajami socjalistyczny mu y^jnoczo-
Ta niestrudzona działalność pokojowa Polski w Organizacji aro ow
nych przyniosła jej uznanie wśród narodów świata Owocem tego uznani
zasobami naturalnymi
ia w 1968 r. przez ONZ
Sekretarza Generalnego
314
Delegacja polska na Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Helsinki 1975
przedstawiciele naszego kraju są wybierani przez Zgromadzenie Ogólne do większości
organizacji działających w ONZ i pod jej patronatem, a w 1972 r. polski wiceminister
spraw zagramczych Stanisław Trcpczyński został wybrany przewodniczącym XXVII
Polityka zagraniczna PRL
-
Polityka zagraniczna każdego państwa jest określona takimi czynnikami, jak:
wewnętrzny system społeczno-polityczny, potencjał ekonomiczny, położenie geogra-
ficzne, tradycje historyczne, aktualna stytuacja międzynarodowa. W odniesieniu do na-
szego kraju — Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej — czynnikami warunkującymi poli-
tykę zagraniczną są:
a) ustrój socjalistyczny,
b) sojusz z ZSRR,
c) przynależność do państw wspólnoty socjalistycznej,
d) współudział w światowym froncie antyimpcrialistycznym.
Z tych czynników wynikają zasadnicze założenia polityki zagranicznej PRL.
Są nimi:
1) przyjaźń, współpraca i jednoió z ZSRR i pamtwami wspólnoty iccja-
SC
— ma współpraca gospodarcza.
zmu;
z interesami
2) solidarność i poparcie dla narodów walCTar^k < .
i postęp, z?cych o wolność, niezależność
3) pokojowe współistnienie i wsnńlnn^ -
ustrojach społeczno-ekonomicznych/ P Pai>«winu o odmiennych
pLhtvkaC,niCniC międzyn«°dowego bezpieczeństwa i współpracy.
wytyczona prz« PZPR, rcXTwana zaś pnez^d™^^^
narodu polsk.ego i zm.erza do umocnienia socjalizmu, wolność A
Przyjaźń, współpraca i jedno
z państwami wspólnoty socjalistycznej
cie je™\ZzrZ7iR?SZegO ty‘"’ “ ° P°ZyCji P°lsk' w św-
cie, jest nasz sojusz z ZSRR i innymi państwami socjalistycznymi
zZSRftZ 2rodzil s\w " wojny światowej. Hasło sojuszu
z ZSRR wysunęła polska lewica na czele z PPR w Deklaracji Programowe, O «, ,ra/.
rzynty wydanej w listopadzie 1943 r. W sojuszu tym widziano szansę przyszłego odro-
dzema państwa polskiego. Armia Czerwona i walczące u jej boku ludowe Wojsko
Polskie wyzwoliły ziemie polskie, ZSRR uznał Polski Komitet Wyzwolenia Narodo-
wego (PKWN), a następnie Rząd Tymczasowy. Dzięki Związkowi Radzieckiemu,
___ ...ii
w 1945 r. uwzględniono najkorzystniejsze dla Polski i dla bezpieczeństwa europcjskieg
na międzynarodowych konferencjach w Teheranie w 1943 r., Jałcie i Poczdamie
w 1945 r. uwzględniono najkorzystniejsze dla Polski i dla bezpieczeństwa europejskiego
granice. Na zachodzie i nad Bałtykiem odzyskaliśmy ziemie etnicznie polskie. Nasza
granica na Odrze i Nysie Łużyckiej stała się granicą pokoju, a na wschodzie i południu
linią przyjaznego sąsiedztwa.
Po wojnie przyjaźń i współpraca polsko-radziecka przekształciły się w trwały so-
jusz i sąsiedzką współpracę. 21 kwietnia 1945 r. obie strony podpisały Układ
o Przyjaźni, Pomocy Wzajemnej i Współpracy Powojennej, zawarty na 20 lat.
W latach 1946 — 49 Polska Ludowa zawarła dwustronne układy o przyjaźni, współpracy
i pomocy wzajemnej również z innymi krajami, które wkroczyły na drogę socjalizmu:
z Czechosłowacją (10 marca 1947'r.J, z Bułgarią (29 maja 1949 r.), z Węgrami (18
czerwca 1948 r.), Rumunią (26 stycznia 1949 r), z Jugosławią (18 marca 1946 r.).
Po utworzeniu Niemieckiej Republiki Demokratycznej w 1949 r. podpinany został
6 lipca 1950 r. w Zgorzelcu Układ między rządami PRL i NRD w sprawie
wytyczenia ustalonej i istniejącej granicy polsko-niemieckiej. Układ ten stał
się symbolem nowych pokojowych stosunków polsko-niemieckich (patrz: Geneza
i powstanie Polski Ludowej).
Tak więc w pierwszych latach po 11 wojnie światowej zostały nawiązane nowe sto-
sunki z państwami sąsiednimi i ustabilizowane pokojowe granice Polski.
W latach 1965-1970 przedłużono istniejące układy bądź zawarto nowe, uwzglę -
maiace doświadczenia dwudziestoletniego okresu wzajemnej współpracy, zmieniony
w stosunku do lat czterdziestych układ sil między socjalizmem a kapitalizmem oraz
zmiany w układzie sil wewnątrz świata kapitalistycznego. ,
8 kwietma 1965 r. Polska zawarła nowy układ ze Zw.ązkiem Radzieckm 21
kwietma tegoż roku, a więc w dwudziestą rocznicę podpisania poprzedniego układ ,
nastąpiła wymiana dokumentów ratyfikacyjnych i układ wszedł w życie.
W następnych latach zostały zawarte nowe traktaty z innymi państwami. 1 marca
1967 r układ polsko-czechosłowacki, 15 marca tegoż roku układ między Polską a NRD
, nowo podpisany w Berlinie 29 maja 1977 r.), 6 kwietnia 1967 r. polsko-bułgar-
U 16 maia 1968 r. polsko-węgierski i 12 listopada 1970 r. układ polsko-rumuński.
S ^Polska - zgodnie z zasadami swej polityki zagranicznej - nawiązała stosunki
aźni również z pozaeuropejskimi krajami socjalistycznymi: Chińską Republiką
Ludową (1949 r.), Koreańską Republiką Ludowo-Demokratyczną (1948 r.)» Demokra-
tyczną Republiką Wietnamu (1950 r.), Mongolską Republiką Ludową (1950 r.) i z Re-
publiką Kuby (1959 r.).
Polska jest aktywnym uczestnikiem Układu o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy
Wzajemnej, który został podpisany w Warszawie 14 maja 1955 r. Jego członkami są:
Związek Radziecki, Polska, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Niemiecka
Republika Demokratyczna. Układ ten zwany jest także Układem Warszawskim.
Wyrósł on na gruncie dwustronnych układów między krajami socjalistycznymi i sta-
nowi mocną podstawę i nową wyższą formę jedności państw socjalistycznych w walce
bezpieczeństwo i współpracę między narodami. W 1975 r. obchodziliśmy 20 rocz-
*i
23 października 1954 r. RFN została włączona do Organizacji Paktu Północnoatlan-
Uldad Warszawski stwarza sprzyjające warunki do zbudowania systemu bezpie-
I
ystkie państwa niezależnie od ich ustroju społecznego i państwowego,
nicę jego podpisania. Został on zawarty w sytuacji, gdy na mocy układów paryskich
z:
tyckiego (NATO) i rozpoczęła się szybko remilitaryzować.
Układ Warszawski stwarza sprzyjające warunki do zbudowania systemu bezpie-
czeństwa zbiorowego w Europie. Jest on układem otwartym, tzn. że mogą do niego
przystąpić wszystkie państwa niezależnie od ich ustroju społecznego i państwowego,
a które dążą do zachowania pokoju na świecie. Jednocześnie jego uczestnicy stwierdzili,
że w momencie utworzenia europejskiego systemu bezpieczeństwa zbiorowego Układ
Warszawski straci swą moc.
Polska bierze czynny udział w pracach wszystkich organów Układu Warszawskiego.
Znaczny jest też wkład PRL do obronnych Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu.
Ogromne znaczenie dla rozwoju i jedności systemu państw socjalistycznych —
obok współdziałania w polityce zagranicznej — ma współpraca gospodarcza.
Kształtuje się ona zarówno w oparciu o umowy dwustronne, jak i na forum Rady
Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (patrz: Współpraca gospodarcza Polski z zagranica').
Ważną formą koordynacji polityki zagranicznej państw socjalistycznych stają się
spotkania przywódców partyjno-rządowych, wśród których szczególną rolę odegrały
spotkania krymskie oraz narady Doradczego Komitetu Politycznego Państw
Stron Układu Warszawskiego.
Solidaryzując się z międzynarodowym ruchem komunistycznym i robotniczym,
kierownicza siła narodu polskiego — PZPR —•utrzymuje bliskie kontakty z partiami
komunistycznymi i robotniczymi świata, biorąc aktywny udział w działaniach na rzecz
jedności światowego ruchu komunistycznego.
Tak więc zgodnie z programem nakreślonym na VII Zjeździć PZIR
w 1975 r. polityka zagraniczna PRL zmierza w kierunku umocnienia wsp <
pracy Polski z krajami socjalistycznymi oraz ideowej jedności i so i mości
niiędzynarodowego ruchu komunistycznego i robotniczego, a ta że na rzecz
utrwalenia pokoju na świecie.
•w.
i dl. narodów walnych o wolnoić
rvcznc
Solidarnoic
rurialernioi
- = X V--X" do w 3 ?xZ&^T^C1^
tT±: .n • ~-
w ię\ l Ciski ucricltl^ popircii walrmm ▼ intom™ • i-
«• ms M^^X^TłSS,a'
po tawanau rozejmu. brała udz.ał w Korci w pracach Komisii Nadzór™!. v "•
Repatriacyjnej Państw Neutralnych. W obu komisjach delegacja polska konsekwentni
walczyła o pozy ty wne uregulowanie problemu koreańskiego
Przez 20 lat Polska uczestniczyła w Mtędzynarodowych Komisjach Kontrol. i Nad-
zoru w Indochlnach. Udzieliła zdecydowanego poparcia narodowi wietnamskiemu
w jego walce z agresją amerykańską w latach sześćdziesiątych i w początkach siedemdz.e-
sątych, a następnie - po zawarciu w 1973 r. w Paryżu pokojowego porozumienia -
w odbudowie kraju.
N«ix kraj wipier. także mnt narody Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej
w teb dążeniach do całkowitej likwidacji systemu kolonialnego, długoletniego
Swoje antykolonialne stanowisko Polska wyrażała niejednokrotnie na forum ONZ.
Aktywnie popierała wszystkie zgłoszone w tym zakresie propozycje, szczególnie zapro-
ponowaną przez ZSRR w 1960 r. ,,Deklarację w sprawie przyznania niepodległości
krajom i narodom kolonialnym” oraz weszła w skład Komitetu Dekolonizacyjncgo
powołanego przcz ONZ.
Polska zdecydowanie potępiła agresję Izraela przeciwko państwom arabskim
w 1956 r. oraz w 1967 r. i konsekwentnie opowiada się za pokojowym uregulowaniem
konfliktu na Bliskim Wschodzie, opartym na zwróceniu krajom arabskim terytoriów
okupowanych bezprawnie przez Izrael i na uznaniu praw narodu palestyńskiego.
Polska Ludowa wraz z innymi państwami socjalistycznymi solidaryzuje się z naro-
dami walczącymi o wyzwolenie narodowe i społeczne, współpracuje z krajami nowo
wyzwolonymi na rzecz dalszych postępowych przemian i w walce z imperializmem
i ncokolonializmem. Popiera walkę rodzimej ludności Zimbabwe (Rodezji) i potępia sa-
mozwańcze rządy białej mniejszości w tym kraju, jak również politykę segregacji
i dyskryminacji rasowej w Republice Południowej Afryki (apartheid).
Coraz ściślejsze są nasze kontakty z państwami arabskimi. Rozwijamy z nimi wymia-
nę handlową i współpracę naukowo-techniczną. Z tymi państwami, które wkroczy y
na drogę postępowych przemian społeczno-ekonomicznych, np. Algierią, Libią, Syrią,
Irakiem, współpracujemy szczególnie aktywnie. ... LcL:m;
Perspektywy dalszego rozwoju współpracy między Polską a krajami ara
wynikające z obopólnego zainteresowania jej rozszerzeniem, są w dalszym ciągu po-
ms-ślne. Jesteśmy zainteresowani dostawami towarów eksportowanych przez państwa
Dynamicznie rozwijaj, się stosunki gospodarcze z panstwam. Amen k. Ła^>
jak Peru bądź Kolumbia, oraz z tymi państwamt, z którymi od wielu J
stosunki gospodarcze, jak Brazylia i Argentyna.
Pom
pomyślnie rozwijały się stosunki polityczne i gospodarcze między Polską a Chile.
niku reakcyjnego puczu wojskowego we wrześniu 1973 r. i po zamordowaniu
z^denta Salvadore Allcndc, stojącego na czele rządu Frontu Jedności Ludowej,
^^^tano w tym kraju propagandę antykomunistyczną, a polscy przedstawiciele
Jyploniatyczni zostali poddani represjom. W tej sytuacji rząd PRL zdecydowanie po-
t pił obalenie demokratycznego konstytucyjnego rządu S. Allende i podjął w paździer-
zu 1973 r- decyzję o zawieszeniu stosunków dyplomatycznych z Chile. Od tej pory
Polska udziela poparcia i pomocy patriotom i demokratom chilijskim.
Realizacja zasad pokojowego współistnienia między państwa-
mi o odmiennych ustrojach społeczno-ekonomicznych
Politykę pokojowego współistnienia zainicjował Związek Radziecki, PRL od po-
czątku swego istnienia jest aktywnym rzecznikiem tej polityki. Pokojowe ułożenie
stosunków i współpracy między państwami o różnych ustrojach społeczno-ekonomicz-
nych, rozwiązywanie spraw spornych za pomocą rokowań, przyznanie każdemu pań-
stwu prawa do suwerenności, samodzielnego i niezależnego bytu, nieingerowame w spra-
wy wewnętrzne, rozwijanie międzynarodowych stosunków handlowych i kulturalnych
— oto zasady, które nie tylko zyskały pełne poparcie narodu polskiego, ale których
rozwijanie i umacnianie leży w naszym narodowym interesie. Zasady te w pełni po-
twierdził VII Zjazd PZPR w 1975 r.
Od momentu zakończenia II wojny światowej kraj nasz dążył wraz z ZSRR
do tego, by nie dopuścić do podziału Europy na przeciwstawne ugrupowania
polityczno-militarne.
Niestety, wysiłki Polski i całego obozu socjalistycznego nie przyniosły' spodzie-
wanych rezultatów. Zainicjowana przez Stany Zjednoczone i obóz zachodni „zimna
wojna’ przekreśliła ideę współdziałania wielkich mocarstw i innych państw koalicji
antyfaszystowskiej, proklamowaną i realizowaną w czasie II wojny światowej
i bezpośrednio po jej zakończeniu.
Polityka „zimnej wojny” oznaczała odstępstwo od uchwał powziętych w Poczda-
mie i zasad Karty Narodów Zjednoczonych. „Zimna wojna” wycisnęła swe piętno na
stosunkach międzynarodowych pierwszego dziesięciolecia po zakończeniu II wojny
światowej. Poprawę wzajemnych stosunków z krajami zachodnimi spowodował do-
piero kryzys „zimnej wojny” w połowie lat pięćdziesiątych. Był on wynikiem zmian
w układzie sił między dwoma systemami. Powoli i z wieloma przeszkodami docho-
dziło do stopniowego odprężenia, do którego znacznie przyczyniła się działalność
polityczna i dyplomatyczna ZSRR, Polski i innych krajów socjalistycznych. Poprawie
i ożywieniu uległy w latach sześćdziesiątych, a kontynuowane w latach siedemdziesią-
tych stosunki Polski ze Stanami Zjednoczonymi oraz z państwami Europy Zachodniej,
w szczególności z Francją, Wielką Brytanią, państwami Beneluksu, Włochami oraz
państwami skandynawskimi. Przejawem normalizacji było zawieranie długotermino-
wych umów gospodarczych, wzbogacanie form współpracy kulturalnej, wzajemne wi
zyty parlamentarzystów i polityków. R
1974 r. oficjalną wizytę złożył w Stanach Zjednoczonych I sekretarz
E- Gierek. W 1975 r. gościł w naszym kraju ówczesny prezydent Stanów Zjednoczo-
nych Gerard Ford oraz prezydent Republiki Francuskiej - Valery Giscard d Estamg.
319
318
Wizyty te są wy razem wzrastającej roi, i prestiżu naszego kraiu „ r
dowvtn. «° *=n>ju na forum
Normalizacji uległy także stosunki Polsk. z RFN w j .
Pokki, zgłoszoną w maju 1969 r w sprawie oparoa siosunk - 7^’ *“ ““9’tywe
uznania ustalonej w Poczdamie granicy na Odrze i Nysie LużtcL 7“ ^“wie
rozmowy w tej sprawie. Nie były one łatwe. Strona zachoŁ
sprowadzić tekst projektowanego układu do wyrzeczerua cU US1I°'*^
jej użycia. Jednak zdecydowane poparcie ZSRR i stanowcze\e>n Sl'y 1 8ro%
wadziło do pomyślnego zakończenia rozmów. Ostatecznie w a _sko PoUlu dopro-
rząd RFN podpisał z Polską Układ o podstawach"orLb^i JT'
stosunków. zacp ich wzajemnych
Kz^d RFN uznał ustaloną na konferencji poczdamskie! mnire u j •
jako ostateczną. Oba państwa stwterdziły, że w swym postępowamu Jiem^
celami . zasadatm sformułowanym, w Karcie Narodów Zjednoczony! oraz
dejmowaZ „dalsze krok, zmierzające do pełnej normalizacji i wszechstronnego rozW^
!KTkÓW 1--1 • Od “j Pory «ę nawązanie imedzy PolT
a RFN stosunków dyplomatycznych, aczkolwiek proces normalizacji mc przebiega
Doniosłym etapem w procesie normalizacji i stopniowego rozwoju stosilnkow
między Polską a Republiką Federalną Niemiec stała się w 1976 r. oficjalna wizyta
w RFN I sekretarza KC PZPR, członka Rady Państwa Edwarda Gierka.
Złożenie tej wizyty na najwyższym szczeblu poprzedziły długie miesiące rozmów
polityków i dyplomatów, działaczy gospodarczych i ekspertów z różnych dziedzin,
spotkania przedstawicieli prasy i opinii publicznej.
Rozmowy były szczere i otwarte. Dokonano wszechstronnej oceny rozwoju wza-
j emnvch stosunków podkreślając dotychczasowe osiągnięcia, ale i me ukrywając wy-
stępujących jeszcze trudności. Obie strony wspólnie wyraziły wolę dalszego, kon-
sekwentnego kontynuowania dzieła zapoczątkowanego układem z 7 grudnia 1970 r.
Wiele miejsca w trakcie wizyty zajęły zagadnienia współpracy ekonomicznej.
Dużo uwagi poświęcono współdziałaniu na rzecz sprawnej realizacji istmcjącyc po-
wiązań kooperacyjnych i ich rozszerzania, zwiększenia polskiego eksportu o
i równoważenia bilansu handlowego. Uilmralnei
Przedmiotem rozmów były również zagadn.cn.a dot^£ .antypolskich
m.in. oczyszczenia podręczników zachodmo-memieckich z fals ywy
treścl- .. . , . no. UFN i«t ważnym składnikiem europej-
Normalizacja stosunków PRL R j Wschód-Zachód oraz
skiego procesu normalizacji i rozwoju ^7° PTyradizacii uchwał KBWE
utrwalenia odprężenia. Jest doniosłym wkładem do reahzag.
w stosunkach dwustronnych. . sze#dziesqtych i siedem-
wspólne podpisanie protokołu w spraw.e p g
polnie wyraziły wolę dalszego, kon-
ijęły zagadnienia współpracy ekonomicznej.
stwami
rozmów by ®
320
naszego* narodu, bez-
na celu współistnie-
napięcia międzyna-
zczeblu szefów rządów. Premier
premier Piotr Jaroszewicz
ostał podpisany protokoł
współpracy w dziedzinie gospo
żenu o
W
Belgu .
złożył oficjalną wizytę
sróia.' ’sr
Pomyślmc ro.wij.j. »S ró»™“ 5t°'"n ‘ pds™. PRL. Henryk Jabłoński, we
wrześniu tegoż roku przcbs . > rrkWafł7enia rozmów na różne tematy mte-
X’o«^lo°S S POgMów na r i
ećX7ch\oncaktów
m'ędZ NPasqpdó tówmei nawiązanie nowych kontaktów z Portugalią. przejawiające
się przede wszystkim we wzajemnej współpracy gospodarczej. Na.mocy umowy mię-
dzy rządami PRL i Portugalii została powołana polsko-portugalska komisja nuesza-ia
której prace w 1976 r. przyczyniły się do zawarcia porozumienia zapewniającego
trwałe podstawy dla polsko-portugalskiej współpracy w dziedzinie transportu mor-
skiego. ___
Pozytywnie układają się również nasze stosunki z krajami skandynawskimi. Przy-
kładem zacieśniającej się współpracy z tymi państwami jest wspólne działanie na rzecz
ochrony od zanieczyszczeń wód Morza Bałtyckiego oraz uczynienie z Bałtyku Morza
Pokojowej Współpracy. Polska rozwija również stosunki z Włochami, Wielką Bryta-
nią i innymi państwami o odmiennych ustrojach społeczno-ekonomicznych, które
akceptują jako wyznacznik tych stosunków pokojową współpracę i wzajemne korzyści.
Pozytywnie rozwijają się również w ostatnich latach stosunki między Polską a Sta-
nami Zjednoczonymi. W wyniku korzystnych zmian w polityce amerykańskiej wobec
krajów socjalistycznych, poparcia przez rząd Stanów Zjednoczonych ostatecznego cha-
rakteru granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej — rządy obu krajów zawarły szereg
umów regulujących różne dziedziny wzajemnych stosunków (zawarto nową konwen-
cję konsularną, rozszerzono wzajemną wymianę handlową, współpracę gospodarcza
i naukowo-techniczną).
Umacnianie międzynarodowego bezpieczeństwa i współpracy
A<łkP?l>kVeSt wsPółtwórc? rucl*u w obronie pokoju. W 1948 r. we Wrocławiu
II śiXaón7es Obgr” lntC'ek'Ualistów w Obron'e Pokoju; w Polsce obradował
szaw “Tatowe^romT^ a 7 ” ’ W ™JU ’977 r’ Zebral° w War-
światowe Zgromadzenie Budowniczych Pokoju
«p"5” °Pdi7:h,""xt' "i’Tly “bb“‘ ..............
wnęła udział w zwołanej z imęjatywy ZSRR konferencji
321
w sprawie środków zapobieżenia niespodziewanej napaści. W roku 1957 z iniciat™™
Polski został zgłoszony na forum ONZ projekt utworzenia strefy bezatomowej w Eum
sw OWCł ,ProPonowana strefa miala objąć Polskę, Czechosłowację, NRD i RFN
W 1963 r. Polska wysunęła nową propozycję dotyczącą zamrożenia zbrojeń na tymże
terytorium, rozwiniętą następnie w memorandum rządu polskiego - 29 lutego 1964 r
Aczkolwiek negatywne stanowisko ówczesnych rządów RFN i Stanów Zjedno-
czonych uniemożliwiło pozytywne rozwiązanie, polskie propozycje zostały podjęte
na forum międzynarodowym. Idea strefy bezatomowej została zrealizowana w Ame-
ryce Łacińskiej i Afryce, na Antarktydzie i w przestrzeni kosmicznej.
W 1960 r. na XV sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ Polska przedstawiła
projekt rezolucji w sprawie zahamowania wyścigu zbrojeń (patrz: Polskie
inicjatywy na forum ONZ). W sierpniu 1963 r. rząd polski podpisał układ moskiewski
z 5 sierpnia 1963 r. o zakazie doświadczeń z bronią nuklearną w atmosferze, przestrzeni
kosmicznej i pod wodą.
Zmierzając w dalszym ciągu do utrwalenia pokoju i współpracy, rząd PRL przedło-
żył w 1964 r. ONZ propozycję zwołania konferencji bezpieczeństwa europejskiego.
Aczkolwiek nie znalazła ona wówczas poparcia w państwach Zachodu, do idei tej po-
wracano później wielokrotnie. Wreszcie w 1973 r. w Helsinkach, w warunkach odprę-
żenia międzynarodowego, zwołano Konferencję Bezpieczeństwa i Współpracy w Euro-
pie (KBWE). Jej przedmiotem — obok problemów z dziedziny polityki międzyna-
rodowej — były również problemy współpracy gospodarczej, kulturalnej, naukowej,
turystycznej, łącznie z ochroną naturalnego środowiska. Jednocżeśnie kraje socjalistycz-
ne zaproponowały podjęcie rozmów w sprawie redukcji sił zbrojnych i zbrojeń w Euro-
pie Środkowej, które prowadzone są w Wiedniu.
Była to pierwsza faza KBWE. Prace drugiej, roboczej fazy zajęły cały rok 1974
i przeciągnęły się na pierwsze miesiące 1975 r. W dniach 30 lipca — 1 sierpnia 1975 r.
w Helsinkach miała miejsce końcowa, trzecia faza KBWE z udziałem przywódców
33 państw europejskich oraz USA i Kanady. Delegacji polskiej na tę konferencję prze-
wodniczył I sekretarz KC PZPR — Edward Gierek. Podpisany został Akt Końcowy
KBWE, obejmujący całokształt życia międzynarodowego w Europie. Składa się on
z czterech części: 1) zagadnienia dotyczące bezpieczeństwa w Europie, 2) współpraca
w dziedzinie gospodarki, nauki i techniki oraz środowiska naturalnego, 3) współpraca
w dziedzinie kontaktów, informacji, kultury i oświaty, 4) następstwa Konferencji.
W Polsce Akt Końcowy był i jest traktowany jako jednolity dokument, który obowią-
zuje w całości. „Naród polski — oświadczył w Helsinkach E. Gierek widzi w tej
deklaracji Wielką Kartę Pokoju w Europie”. Sankcjonuje ona pokojowy ład oparty na
powszechnym uznaniu suwerennych praw i interesów wszystkich państw uczestniczą-
cych w KBWE. i-ii u-
Polska aktywnie uczestniczyła w pracach Konferencji w Helsinkach oraz bierzc
czynny udział w rozmowach wiedeńskich. W 1976 r. Polska udzieliła pełnego popar-
cia dla treści 11 Apelu Sztokholmskiego, ogłoszonego przez Światową Radę Pokoju
w 1975 r. w 25 lat po pierwszym. O ile I Apel Sztokholmski skierowany byl przeciwko
użyciu broni atomowej, to obecnie chodzi o budowę trwałego pokoju, usunięcie prze-
szkód na drodze do tego celu, eliminację źródeł wojny, o stworzenie świata wolnego od
groźby agresji, głodu, nędzy, zagłady.
f
IgijtJciiwały KBWE w polityce zagranicznej PRL
Zgodnie z uchwałą Biura Politycznego KC PZPR i Prezydium Rządu PRL
z 4 sierpnia 1975 r. nasze państwo przystąpiło do pełnej realizacji Aktu KoiIcowcro
KBWE. Wytyczono następujące kierunki działania:
1. W dziedzinie politycznej:
- zawieranie uzgodnień politycznych, których wyrazem są aktualnie rezultaty
dwustronnych rozmów, konsultacji i współprac)' politycznej między Polską a wieloma
krajami kapitalistycznymi (np. dalsza poprawa stosunków z Francją, które można
uznać jako wzorcowe dla stosunków naszego państwa z krajami kapitalistycznymi,
zacieśnienie naszych kontaktów z Wielką Brytanią, Stanami Zjednoczonymi, krajami
skandynawskimi, Hiszpanią, Portugalią, postęp w procesie przezwyciężenia trudności
w stosunkach z RFN).
2. W dziedzinie gospodarczej:
— podjęcie starań w zakresie poprawy warunków działania przedstawicielstw
zagranicznych działających na terenie naszego kraju,
— rozszerzenie możliwości prowadzenia na obszarze Polski niektórych rodzajów
działalności gospodarczej przez zagraniczne firmy,
— ułatwienia w handlu zagranicznym i wymianie turystycznej.
3. W dziedzinie kultury, oświaty i nauki:
— rozszerzenie współpracy opartej na podstawie zawartych umów,
— wychowanie młodego pokolenia w duchu pokoju, przyjaźni i szacunku dla in-
nych narodów,
— właściwe (zgodne z duchem KBWE) kształtowanie świadomości społecznej
i opinii publicznej.
W tej dziedzinie nastąpiła poprawa sytuacji języka polskiego za granicą, opracowu-
je się słowniki (polsko-fiński, polsko-norweski), zwiększono tłumaczenia książek
polskich w Danii i Francji, i odwrotnie.
Od kilku lat prowadzona jest szeroka współpraca Polski z wieloma państwami na
rzecz poprawy informacji zawartych w podręcznikach szkolnych historii i geografii
oraz w wydawnictwach encyklopedycznych.
Także od wielu lat prowadzimy w Polsce konsekwentną politykę zmierzającą do
poprawy rozpowszechniania i dostępu do informacji. Sprawie tej poświęcone były
dwa ogólnoeuropejskie spotkania zorganizowane z polskiej inicjatywy po KBWE:
— „okrągły stół” dziennikarzy w Jabłonnie pod Warszawą (październik 1975),
— międzynarodowe sympozjum (maj 1976 r.) na temat wymiany informacji
radiowej i telewizyjnej między państwami o różnych systemach w świetle Aktu Koń-
cowego KBWE.
Polska aktywnie występuje na rzecz przestrzegania praw człowieka. Rada Państwa
PRL w marcu 1977 r. ratyfikowała dwa uchwalone przez ONZ międzynarodowe
pakty praw obywatelskich i politycznych oraz praw gospodarczych, społecznych i kul-
turalnych. . , ...
Wiele spraw regulowanych przez pakty Konstytucja PRL i ustawodawstwo polskie
— w zakresie przestrzegania praw człowieka — ujmuje znacznie szerzej.
t
>1
7
•*
ki Ludowei
_ vuruą”d
potwierdzona •
wzrostu szacunku i
ej prowadzona konsekwentnie
1 tworzenia
ówej,
izego
U umacniania bezpieczeństwa i
autorytetu naszego CZynnikiem dals
Współpraca kulturalna z zagranicą
t"*r '-r6”1- -
krajami, stwarza sprzyjający klimat d P° ’^czne 1 gospodarczc między
mami pohtyk. zagramczncj PRL i Aktu Końcowego KBWE.
Z oonld° P7Ca kultu,ralna Polski 2 2a?ra'”c? obejmuje ponad 80 państw całego świata
Z ponad połową tych państw, w tym ze wszystkim, krajami socjahstycznymi, Polska
zawarła umowy dwustronne. Postanowienia umów dotyczą głównie wymiany dużych
reprezentacyjnych zespołów muzycznych i teatralnych, wystaw, filmów oraz wymiany
osobowej w poszczególnych dziedzinach.
Obok tej formy współpracy rozwija się wymiana na zasadach handlowych, reali-
zowana drogą bezpośrednich porozumień między agencjami artystycznymi i przedsię-
biorstwami handlowymi. Wymianę taką prowadzą m.in. Stowarzyszenie Autorów
ZAiKS i Agencja Autorska (prawa autorskie), Polska Agencja Artystyczna „Pagart”,
Biuro Handlu Zagranicznego „Desa” (dzieła sztuki), Przedsiębiorstwo Handlu i Impor-
tu Filmów „Film Polski” i inne.
Polska należy do 78 międzynarodowych organizacji kulturalnych i bierze aktywny
udział w ich pracach. Organizacje te reprezentują różne dziedziny artystyczne i kultural-
ne (fnuzcalnictwo i konserwacja, muzyka, plastyka, teatr, literatura itd.). Przedstawi-
ciele naszego kraju pełnią różne funkcje we władzach tych organizacji. Jesteśmy również
gospodarzami licznych międzynarodowych imprez, spośród których wiele należy do
czołowych w skali światowej. Należy tu wymienić: Festiwal Muzyki Współczesnej
„WarszawskaJesień”, Międzynarodowe Targi Książki w Warszawie, Międzynarodowy
Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Krakowie, Międzynarodowy Konkurs Pia-
nistyczny im. Fryderyka Chopina w Warszawie, Międzynarodowy Konkurs Skrzyp-
cowy im Henryka Wieniawskiego w Poznaniu, kilka festiwali muzyki organowej
oraz plenery malarskie i rzeźbiarskie. W imprezach tych biorą udział liczni ^estnicy,
obserwatorzy, a także turyści zagraniczni. Są one ważnym czynnikiem w dziele zbhz -
n'aNiczi^e od funkcji gospodarza, Polska bierze udział w różnego
ędzynarodowych konkursach organizowanych przez inne państw p
działalność w zakres.e wymiany filmów i zespołów teatralnych
aych, grafiki, przekładów dzieł literackich itp. Nieobce,
,e nazwiska polskich klasyków, jak i pisarzy < £
Jarosław Iwaszkicw>cz, Jan Parandowski, ty]ko znaczne ilości
U na arenie międzynarodówek
walach i mi
dzimy również żywą
dzieł malarskich i plastyczn
czytelnikowi na świecie
324
*....NP«MtóSSSZ SSńra
rozsławiając kulturę polską naw y ereckiego, Witolda Lutosławskiego, Ta-
polskich kompozytorów, np. KreyS2tOYXXtokiei, Andrzeja Kulki. W.elkirn
deusza wokalna Stefanii Wojtowicz. Wielu przedstaw.-
uznaniem w swiccic cieszy ę działaczy wyjeżdża corocznie za granicę
^lu^nump^tt^ej P-ż siebie dz.edz.ny, a także nawiązania oezpo-
"tt^^eTkomynuowana dwustronna wymiana stypendialna dla młodych twórców
Z r‘wTw Opolski teatr odniósł duży sukces na Międzynarodowym Festiwalu we
Florencji wystawiając tam widowisko Donie oparte na Boshej Kornej Ahghien Dan-
tego (Teatr „Studio” z Warszawy), oraz Amerykę Franza Kafki (Teatr „Ateneum
z Warszawy). Wrocławska Pantomima Henryka Tomaszewskiego zdobyła sobie
światowy rozgłos. Miarą sukcesu jest fakt zapraszania teatru na najbardziej liczące się
festiwale, jak Teatr Narodów w Paryżu, festiwal w Edynburgu, Holland Festival,
Berhner Festtage. Nie mniej liczące się w nowoczesnej i światowej sztuce teatralnej są
występy eksperymentalnego teatru — ,,Laboratorium Jerzego Grotowskiego. Jego
twórca został w 1976 r. zaproszony na cykl wykładów do Stanów Zjednoczonych.
Duży sukces w świecie odnosi polska szkoła filmowa. Znane są szerokiemu ogółowi wi-
dzów polskie filmy i nazwiska ich twórców, np. Popiół i diament, Ziemia obiecana
w reżyserii Andrzeja Wajdy, Matka Joanna od Aniołów, Faraon w reżyserii Jerzego Kawa-
lerowicza, Drzwi w mitrze Stanisława Różewicza, Bilans kwartalny Krzysztofa Zanussie-
go, Potop Jerzego Hoffmana, Noce i dnie Jerzego Antczaka. Ogromne sukcesy w wielu
krajach odniósł polski serial telewizyjny Stawka większa niż życie.
Prowadzimy ożywioną działalność na polu twórczości i imprez plastycznych. Zo-
staliśmy wyróżnieni na IV Biennale Grafiki Artystycznej we Florencji, Międzynarodo-
wym Biennale Grafiki w Wielkiej Brytanii, a także IV Triennale Rysunku we Wrocła-
wiu.
Retrospektywną wystawę polskiego plakatu cieszącą się wielkim uznaniem otwarto
w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Paryżu, natomiast gościliśmy w Warszawie w ra-
mach V Biennale Plakatu autorów’ z 42 krajów.
Wystawa Poland Today obrazująca historię, dorobek kulturalny, twórczość artys-
tyczną, wkład Polski w naukę światową, osiągnięcia Polski w dziedzinie przemysłu,
rolnictwa, ochrony zdrowia, przyrody itp. została zaprezentowana w ramach obchodów
ju-lecia w Stanach Zjednoczonych.
W zakresie współpracy kulturalnej z zagranicą ogromne znaczenie ma współpraca
z krajan,, socjahstycznymi. Stanowi ona 70% całej wymiany kulturalnej z zagranicą,
ląz .em Radzieckim ponad 1/3 ogółu wymiany. Ukazują się w Polsce przekłady
teratury rosyjsk.ej i radzieckiej, publiczność polska podziwia wspan.ałychmystów
Xud ' op7 *balctu zTb liczne maUiZi PiXyX
potykamy s.ę z okazji mtprez kulturalnych z Itcznymi twórcami. I odwrotnie - nasi
, n JLS’J.°brZC 2nan‘ Publlcznoścl radzieckiej, cieszą s.ę tam uznaniem, szacunkiem
dla tłumaczy. Np. w 1975
na swiccic
i poważaniem.
325
p turystyka kulturalna rozwijana w oparciu o walory zabytkowe kraju
ska przezywa aktualnie renesans swojej kultury i w wielu dziedzinach tak 1,
. 'rLUi!ykai tCatr’ Plakat. wsPólczesr>y gobelin, film krótkomctrażowv, konserwacia
v -ow, i ustracja książek dla dzieci, ma osiągnięcia zaliczające ją do ścisłej czołówki
światowej. Staramy się wykorzystać tę sytuację i własne możliwości dla:
) budowania prestiżu Polski i zwiększenia jej autorytetu w świecie;
-) ułatwienia kontaktów w dziedzinie gospodarczej i naukowej;
3) tworzenia klimatu sprzyjającego rozwiązywaniu problemów międzynarodo-
wych na zasadach pokojowego współistnienia;
4) wzbogacenia naszej kultury o postępowe wartości kultury światowej;
5) zacieśnienia więzi Polonii z Krajem poprzez jej udział w kulturze narodowej
Współpraca gospodarcza Polski z zagranicą
Szybki społeczno-gospodarczy rozwój Polski zwiększa znaczenie współpracy
z zagranicą. .
Przede wszystkim rośnie potrzeba pogłębienia współpracy naukowej. Szybki rozwoj
nauki wymaga bowiem tworzenia dużych zespołów ludzkich, wyposażenia ich w no-
woczcsną aparaturę naukowo-badawczą. Staje się on więc coraz bardzie) kosztowny.
Polska — kraj średni - nie może rozwijać wszystkich dziedzin nauki. Kilku-czy kil u-
nastoosobowe zespoły ludzkie nic są dziś w stanie tworzyć światowego postępu nauko-
wego Wc współczesnym świecie coraz rzadziej twórcanu postępu są jednostki, coraz
mcc. Podobnie jak nauka, i technika staje się coraz: ar uinys|ową człowieka.
52 “E ’ *
326
wościach, których nic posiadały materiały tradycyjne (np. stopy metali do produkcji
samolotów ponaddźwiękowych, plastiki itp.).
O poziomic techniki decyduje nauka, a o poziomic nauki technika. Bez nowo-
czesnych urządzeń i aparatury technicznej mc można prowadzić nowoczesnych badali
naukowych.
Nowoczesny rozwój nauki i techniki znajduje swe odzwierciedlenie w produkcji
Na jakość produkowanych wyrobów i ich nowoczesność składa się poziom nauki
i techniki, ale także i poziom produkcji. O poziomic produkcji decyduje przede wszyst-
kim zastosowana technologia. Nowoczesne wyroby trzeba produkować w sposób w peł-
ni nowoczesny.
Automatyzacja procesów produkcyjnych jest kolejnym czynnikiem, zwiększającym
potrzebę specjalizacji produkcji. Często tylko produkcja wiclkoseryjna umożliwia
zastosowanie nowoczesnej technologii. W przeciwnym razie wysoki koszt technologii
czyni produkcję nieopłacalną. Przestarzała technologia nic zapewnia natomiast wyso-
kiej jakości i niezawodności produktu.
Szybki postęp techniczny i technologiczny w produkcji nie jest możliwy
bez rozwoju współpracy międzynarodowej. Polska kraj o średnim potencjale
gospodarczym musi tę współpracę rozwijać.
Funkcje współpracy gospodarczej z zagranicą
Dostosowanie struktury produkcji do struktury potrzeb społeczeństwa ma szcze-
gólnie ważne znaczenie w krajach małych i średnich. Polska, przykładowo, mc może
wytwarzać wszystkich towarów. Nie posiadamy bowiem wielu surowców. Nic może-
my produkować niektórych artykułów rolno-spożywczych — choćby ze względów
klimatycznych. Brak szeregu zasobów produkcyjnych, brak możliwości rozwijania
wszystkich kierunków kształcenia pracowników itp., stwarza potrzebę specjalizacji
wyrobów, wytwarzania ich w ilościach większych niż potrzebuje kraj. Nadwyżki po-
winno się sprzedawać za granicę, a więc eksportować. Należy natomiast importować
a więc kupować za granicą, inne towary, których mc wytwarza się w kraju, a które są
golnie ważne znaczenie w krajach małych i średnich. Polska, przykładowo, mc może
my produkować niektórych artykułów rolno-spożywczych — choćby ze względó w
f
wszystkich kierunków kształcenia pracowników itp., stwarza potrzebę specjalizacji
winno się sprzedawać za granicę, a więc eksportować. Należy natomiast importować
niezbędne dla rozwoju produkcji czy zaspokajania potrzeb konsumpcyjnych społeczeń-
stwa. Polska na przykład jest znanym w świecie eskporterem węgla, siarki, statków,
wagonów, kompletnych obiektów przemysłowych itp. Produkujemy te towary
w ilościach większych niż wynoszą nasze potrzeby krajowe (w znacznej części na po-
trzeby naszych zagranicznych partnerów). Importujemy natomiast rudę żelaza, ropę
naftową, maszyny dla hutnictwa, maszyny dla przemysłu chemicznego itp.
Handel zagraniczny powinien także pomnażać dochód narodowy. Chodzi
mianowicie o to, by towary, które produkujemy tanio i dobrze, wymieniać za granicą
za towary, których produkcja byłaby w naszym kraju relatywnie najdroższa i nic zaw-
sze na najwyższym poziomic technicznym. Przykładowo, produkujemy w Polsce
dobre statki, ale nic produkujemy samolotów pasażerskich. Sprzedajemy więc za gra-
nicę statki, co umożliwia nam zakup samolotów. Nic oznacza to, że nic moglibyśmy
w Polsce produkować jednocześnie statków i samolotów pasażerskich. Byłoby to jednak
rozwiązanie gorsze od obecnego, musiclibyśmy wtedy zmniejszyć ilość produkowanych
statków, a część środków (ludzi, maszyn i surowców) skierować do produkcji samolo-
tów pasażerskich. W rezultacie zarówno statki, jak też samoloty produkowalibvśm\
sm\
min ;1d
'.970
1975
SOOO . .. ,
Uwaga Obrotów ponuej
ZOUD , 00 z)cł nie uWzgie<jn!ono
•1000
500
-200
'MOO
Obroty handlu zagranicznego (ceny bieżące) według ważniejszych krajów (wiata (bez Europy)
w krótkich seriach, gdyż, jak mówiliśmy. Polska jest krajem niezbyt dużym i me może
wytwarzać w dlug.ch seriach. Tymczasem opłacalność ptodukcp ząlezy
od wielkości serii - im jest dłuższa, tym korzyści sy większe.
_ -i___„^cnodarcza Polski z krajami socjalistycznymi
Współpraca gospodarcza Polski z
i stanowi podstawowy ctęU gloW"
handlowa, współpraca produkcyjna
oraz"współpraca naukowo-techniczna.
— r—*“
* v orzemyslu elektromaszynowego (1975 r. pr2emyslu lekkiego, che-
wyroby przcniys Lraiów pa iwa i energia, wyrooy p przewa-
W polskim eksporcie do tych krajów p _ w .mporce do Po^P
micznego. meulurg.cznego sp ) ( k ®omaszynowego. Ich Jwyroby metalur-
mniejszy mz w ck pv oby przemysłu spozywczeg
giczne, pahwa i energia. v. yr y p
mniejszy niz w
micznego i lekkiego. Przemiany w strukturze towarowej handlu Polski z krajami socja-
listycznymi odzwierciedlają przemiany w strukturze gospodarczej współpracujących
krajów. O ile w dwudziestoleciu 1951—1970 kraje te rozbudowywały dynamicznie
przemysł, zwiększając jego udział w dochodzie narodowym, o tyle w latach siedcmdzie-
przemiany te przejawiają się w postaci modernizacji istniejących już gałęzi produkcji
oraz budowy coraz wyższych stadiów przetwórstwa, w tym zwłaszcza rozbudowy
elektroniki, przemysłu elektrotechnicznego, maszyn precyzyjnych itp. Przemiany te
przejawiają się w handlu zagranicznym w postaci spadku udziału gotowych wyrobów
przemysłowych i wzrostu udziału podzespołów', zespołów i części Jest to wynik postę-
pującej specjahzagi i kooperagi produkcji.
Obroty handlu zagranicznego (ceny bieżące) z krajami Europy
13 TO
Uwaga ObrvtCv» ptsn.ze;
100 m<n z»d me
6000
2000
1000
500
200
100
rrUn r*d
22 — Pohlu współczesna
w handlu z.Rr.nieznym Pollki
w ‘•Uch 1970—1976
Ogoleni
tym:
— RWPG
1970 1976 1970
100,0 100,0 100,0
63,9 59,9 67.3
60,6 56,9 64,6
“ rodsuwk Sur^urki GUS. Wanzawa IW
Import
I 1976
100.0
ami socjalistycznymi w latach 1970—197S
1970 1976 W yszczcgóhuenie 1970 1976
100,0 100,0 Ogółem 100,0 100,0
11,0 12.8 Paliwa i energia 9,3 14.5
Wyroby przemysłu:
7,4 5,3 — metalurgicznego 18,9 13,7
56,4 56,8 — elektromaszynowego 44,9 50,2
8,1 9,0 — chemicznego 7,7 7,7
9,4 9,6 — lekkiego 5,9 2,7
2,2 2,8 — spożywczego 2,9 2.6
2,6 1,5 Produkty rolnictwa 4,2 1,5
podstawie Staiyityki handlu zagraniczne*). GUS. Warszawa 1977.
u ostatnich latach. Zabezpieczone wieloletnimi umowami , kontraktami handlowym
dostaw) surowców, półfabrykatów. maszyn i unątó. a ukle przemniowych w "
bow konsumpcyjnych tt ZwMzku Radzieckiego do Pokki uwr , uZfepodm
planowego rozwoju wielu gałęzi naszej gospodarki. Rynek radziecki zabezpiecza
jednocześnie naszemu przemysłowi szerokie możhwoki zbytu maszyn. urządzi
kompletnych obiektów przemysłowych, statków i innych środków transportu w- -
robów przemysłowych, konsumpcyjnych oraz niektórych surowców Ważne zna-
czcnie dla Polski mają dostawy kredytowe radzieckiego sprzętu inwestycyj-
nego. ZSRR dostarczył Polsce wielu obiektów przemysłowych, opartych na radzic-
kiej dokumentacji technicznej. Udzielił jednocześnie pomocy w r ./budowie i uno-
wocześnieniu szeregu istniejących zakładów, bez której trudno byłoby < bu-
dowie Nowej H ity, Huty „Warszawa”, Huty „Katowice \ Fabr, h Samochodów
Ciężarowych „Lublin”, szeregu cementowi itd. W okrewe pow- >janvm P lik*
otrzymała od Związku Radzieckiego bezpłatnie około 6 tys. k m piet a doku m-
tacji technicznej, obejmującej projekty inwestycyjne, rysunki techniczne zyn
i urządzeń, dokumentacje technologiczne, dotyczące produkcji rożnych wvt Sów
przemysłowych, opracowania i monografie, omawiające wyniki wielu prac naukerw--
-badawczych itd. Przeszło 8 tys. polskich inżynierów, techników i nu itrów odb . walo
w Związku Radzieckim specjalistyczne praktyki w celu podniesienia swoich unaeęt-
ności. Poważną pomoc uzyskały nasze biura konstrukcyjne przy opracowywany pro-
jektów szeregu zakładów przemysłowych. Jednocześnie Polska przekazała bezy lamie
Związkowi Radzieckiemu około 3 tys. kompletów dokumentacji techn cznc U na-
szym kraju doskonaliło swe umiejętności około 2,5 tys. inżynierów i techników ra-
dzieckich. Współpraca Polski i Związku Radzieckiego odbywa się na zasadach
wzajemnych korzyści, przy czym Polska, jako kraj mniejszy, jest tą współpracą
szczególnie zainteresowana, gdyż od niej zależy w wielu wypadkach rozwoj
naszej gospodarki i kierunki jej specjalizacji.
Struktura geograficzna handlu Poliki z krajami socjalistycznymi w latach 19^1976
(ceny bieżące) w %%
Podstawowe znaczenie w
czwarty część globalnego importu
i -w - i*"'
prawie połowę globalnego cksp n 'mvslowego. W grupie maszyn t urządzeń
warów konsumpcyjnych Pocho<^e",a £kl * zna J,e ilośd sutków i wyposażenia
kompletnych obiektów przemysłowych. grupic artykułów przemyslo-
bów elektrotechnicznych, maszyn u ow . Radzieckiego konfekcję, '
dziewiarskie. b,clin*‘° '^''niporae ze Zw^ku R.dz.eebl stOTUnko
wo
-r-r ^r. I u“‘“y
Eksport
1970 1976
100,0 100,0
94.4 95,4
5,6 4,6
55,2 50,6
14,5 16,7
11,7 13,1
. 6,3 5,8
3,5 4,7
2,9 4,0
Źródło: Opracowano na
Kraje socjalistyczne
Ogółem
RWPG
Pozostałe kraje socjalistyczne
ZSRR
NRD
CSRS
Węgry
Rumunia
Bułgaria
Kraje
1970
Itr> u
19?0
UW.0
95.7
1b,0
IM
12.4
330
Gazociąg Orenburski. Baza w Nowopskowie
Partnerem socjaliStycz.
— stanowi około W
: naszego eksportu do
Drugim pod względem wielkości udziału w obrotach P„1 V
nymjest Niemiecka Republika Demokratyczna Fl°
globalnego eksportu Polski. Import około 7°/ ' PonPj NRD
RD stanowią wyroby przemysłowe. Na uwagę zasłuEuiaW? I '
dowlano-drogowe maszyny dla przemysłu chenuczneg^ ^Y bul
wyroby przemysłowe konsumpcyjne, np. zmechanizoJL IZ ! * urz?dz«ia oraz
mowego, samochody itp.
nych Polski jest Czechosłowacja. Udział ten
dowlano-drogowe, maszyny dla przemysłu chemia . —
W imporcie Polski z NRD podstawowe znaczenie mau°nLUrZ,dzenia odl™ni
wyroby przemysłowe konsumpcyjne, np. zmechanizowany sprz« ó
mowego, samochody itp. Przęt g°spodarstwa d0-
Trzecim partnerem socjalistycznym pod wzeledem n^i.l., .
nych Polski jest Czechosłowacja. Udział ten wynosi około 7°/W ? k^11 Zagranicz-
Polski W eksporcie Polski do Czechoslowac^£OJ/^ba1^
usługi budowlane, wyroby metalurgiczne. W imporcie do Polski do Cukrownie>
i urządzenia. P Olskl don«nują maszyny
♦
b) Współpraca produkcyjna
Do podstawowych form współpracy produkcyjnej rozwijanej przez Polskę
z krajami sogalistycznymi zaliczyć należy międzynarodową specjalizacje
i kooperację produkcji oraz wspólną działalność inwestycyjną i produkcyjną
Najwcześniejszą i najbardziej powszechną formą współpracy produkcyjnej Polski
z krajami RWPG jest specjalizacja produkcji. Jest ona rozwijana przede wszystkim
na podstawie dwustronnych pięcioletnich umów handlowych. Realizując takie właśnie
umowy zawarte ze Związkiem Radzieckim Polska wyspecjalizowała się w produkcji
statków morskich, wagonów kolejowych, fabryk kwasu siarkowego, cukrowni itp.
Umowy takie stanowiły również podstawę rozwoju specjalizacji między Polską a po-
zostałymi krajami RWPG.
Na lata siedemdziesiąte przypada okres rozwoju specjalizacji wielostronnej: jej
podstawę stanowią umowy zawierane równocześnie między trzema i więcej krajami.
Przykładem może być umowa o specjalizacji w produkcji maszyn liczących typu
„Riad” zawarta mii
RWPG.
Dwu- i
towarowych Polski z krajami socjalistycznymi.
dową kooperację pro
podstawę stanowią umowy zawierane równocześnie między trzema i więcej krajami,
być umowa o specjalizacji w produkcji maszyn liczących typu
ędzy Polską, Związkiem Radzieckim, NRD i pozostałymi krajami
wielostronne obroty specjalizacyjne stanowią około 10% wszystkich obrotow
Obok specjalizacji Polska rozwija z krajami socjalistycznymi r°w’?e wwółt^acy
dow, koJp-U Kooperacją
produkcyjnej w, W „Jtży je j.l.
handlowe typu: kupno-sprzedaz. Z tego tez w g ę J produkowane w ramach
od jednostronnej specjalizacji formę współpracy. Y J sprzedawane w normal-
specjalizacji jednostronnej są bowiem w ostatecznym .ra hunku du.
nych umowach: kupncsprzedaż. W przypadku,ów i części, nie za-
kcji kraj, świadomie rezygnując z wytwarzania zes^ohgJy _na gWarancJę
przestaje wytwarzania produktu końcowego. y trony zagranicznego partnera,
ftalych dostaw nie produkowanych t^e pewność. żejego
Z kolei produccnt-dostawca części ’ P PodukCyjnych, rozwijania P0StęP
wysiłek w dziedzinie rozbudowy zdolność. p J Y sHony partnera. Gwaran
niczncgo, szkolenia kadr itp. spotka się z zamtereso
stałych dostaw nie p
333
332
^Il
cje takie stwarzają umowy kooperacyjne, umożliwiające stabilność wzajemnej współ-
pracy w okresie z góry ustalonym przez partnera.
W dotychczasowej współpracy Polski z krajami socjalistycznymi zasad-
nicze znaczenie miała kooperacja dwustronna. Jej przedmiotem były zwłaszcza
wyroby przemysłu maszynowego. Jedną z najwcześniej zawartych umów kooperacyj-
nych było porozumienie z Czechosłowacją podpisane w roku 1959 między zakładami
„Karosa” i zakładami w Jelczu o kooperacji w produkcji autobusów. W 1970 r. Polska
podpisała ze Związkiem Radzieckim porozumienie o kooperacji w produkcji samocho-
dów'osobowych. W latach siedemdziesiątych Polska podpisała również szereg umów
o kooperacji wielostronnej z krajami socjalistycznymi. Wymienić tu należy przede
wszystkim umowy o kooperacji w produkcji ciągników i maszyn rolniczych, linii
technologicznych do produkcji kwasu siarkowego, wyposażenia okrętowego itp. Do
końca roku 1976 Polska zawarła kilkadziesiąt umów kooperacyjnych, a łącznie z umowa-
mi specjalizacyjnymi ponad 200. W sumie jednak obroty kooperacyjne z krajami so-
cjalistycznymi stanowią niewielki procent ogólnych obrotów Polski z tą grupą krajów
(około 3%). ........ ...
Głównym partnerem Polski w zakresie specjalizacji i kooperacji jest w grupie ra-
jów socjalistycznych Związek Radziecki; przypada na niego około 75% wartości
eksportu i około 60% wartości importu w tym zakresie. Kolejne miejsca zajmują NRD
i Czechosłowacja. . ,}
Obok specjalizacji i kooperacji Polska rozwija również coraz szerzej współ-
pracę inwestycyjną z krajami RWPG. Pod pojęciem inwestycji rea izowan
50% wartości nakładów
lorstwa
razie
inwes-
przy tym różne
mieć postać rze-
oraz dostarczyli niezbędne urz
wiele milionów ton w<____
i zlikwidowano część hałd.
W roku 1975 oddano do i
przez Polskę i NRD w oparciu o porozumienie zawarte w
ze stron ma w
inwcstycyjn
50% gotowej prz
ze specjalizacji
szyny i urząd2
ws
pólnie przez oba kraje zarządzane, jego
darczym według zasad obowiązującyc i
Przewidywać należy, że wspólna
lat siedemdziesiątych po
listycznymi.
więcej kraj
ju-inwestora
rzez kraje zainteresowane w uzysKamu
zarówno udziela lcrerłv[ów
ro z KraJann socjalistycznymi
rzyjazn (łączący zagłębie Ural-Wolga z odbiorcami
ni 1- i , 1 % W?grzech)> budowę kopalni węgla kamiennego
o w Polsce, budowę kombinatu hutniczego w Związku Radzieckim, koni-
Ust-Ilimiu budowanego nad Angarą, zakładów azbestowych
, „„l.,4niowym; budowany jest też drugi przewód ropociągu
ropę z syberyjskiej części ZSRR (Tiumcń) do NRD,
ter, gazociąg orenburski itp. Polska uczestniczy też
i i zakładów niklowych na Kubie.
e ważnych form
ami socjalistycznymi. Sprzyja ona przede wszyst-
na surowce i to zarówno ze strony Polski, jak też innych kra-
cznych; zapotrzebowanie to będzie coraz większe, zaś możliwości jego za-
erua coraz mniejsze, gdyż produkcja surowców jest niezwykle kosztowna.
również wspólne przedsięb
ami socjalistycznymi. Na
nie jest to jeszcze powszechna forma współpracy; istnieją bowiem dwa wspólne przed
siębiorstwa z i
„Zawiercie”.
Przedsiębiorstwo „Haldex” powstało w
stało się odzyskiwanie węgla kamiennego
zawartego porozumienia Polska udostępniła swe
udziałem Polski: polsko-węgierskie „Haldex” i polsko-NRD-owskie
roku 1959. Przedmiotem jego działalności
z hałd odpadów tego surowca. W myśl
hałdy, dostarcza materiały budowlane,
ile roboczą, energię elektryczną i transport. Węgrzy opracowali natomiast technologię
nę rou ą, 5V . . , n.a techniczne w sumie odzyskano dotychczas
ęgla, wytwarzając przy okazji szereg materiałów użytkowych
vtku przędzalnię „Zawiercie” zbudowaną wspólnie
7 r - 1972 r Zgodnie z nim każda
yd"
NRD w wyposażeniu wspólnego pr ę Przedsiębiorstwo jest
Polski 6»p-
v Polsce.
działalność produkcyjna
wszechną formą współpracy Polsk.
w Polsce, Czechosłowacji, NRD
i brunatneg
binatu celulozowego w
w Kijembajenie na Ural
„Przyjaźń” mającego dostarczać
Czechosłowacji, Polski
w budowie kombinatu celulozowego w Rumunii i :
W sumie wspólną działalność inwestycyjną zaliczyć należy do niezwykl
współpracy produkcyjnej Polski z kraj
kim zaspokajaniu popytu
jów socjalisty
spokoj
Do współpracy produkcyjnej zaliczyć należy
produkcyjne zakładane przez Polskę wraz z innymi kraj
OW rozumieć należy obiekty finansowane częściowo
częściowo zaś za pomocą długoterminowi
„ * lui
długoterminowych na cele
przykład może być udzielony w dewizach lub też może
i urządzeń.
wspólnie przez dwa lub ‘
ze środków własnych kraj
kredytów udzielanych j
z tych obiektów. Polska
Odb.iorc*- Kredyt długotermmowy może mieć
czową, na przykład maszyn
Do wspólnych inwesrur
raca naukowo-techniczna
czna Polski z krajami RWPG rh l
‘ ~ delegowanie ekspertów i dor
Współpraca naukowo-techni
norodnością form; począwszv ----------*
^±'Zch;J4 £ tT "*
j » tez wielostronnie.
RWPG za^^tkowiiw Sp°łp|rtcy naukowo-techn<c
J on przede wlzystk?
ukowo-technicznej, wzajemnym LtaEnf^ " ‘ ^ument^ji m-
ekspertow i doradców naukow^technicznych P^ T OWyCh oraz legowaniem
w znacznej części charakter jednoZZ s.P-^kazywanie^ to .niak
i Czechosłowacji na rzecz Polski l i Związku Radzieckiego, NRD
pzetayw^. M^na±^‘j!g~l" ?
miało charakter nieodpłatny DoP™1969 , W>technczeJ w, obrębie RWPG
P^yw.ni. ta* RWPG „bic ^^‘±^2^2
Etap wielostronnej współpracy naukowo-technicznej Polski z krajami
socjalistycznymi zapoczątkowany został w latach sześćdziesiątych. Jego wyra-
żeni jest wielostronna koordynacja badań, specjalizacja i kooperacja w tym zakresie.
Wskazuje ona, gdzie i jakie badania powinny byc prowadzone. Stanowi tym samym
płaszczyznę dla rozwoju specjalizacji i kooperacji badań naukowo-technicznych. W na-
uce, podobnie jak w produkcji, specjalizacja i kooperacja jest warunkiem szybkiego po-
stępu; stwarza bowiem możliwości koncentracji posiadanego potencjału. Toteż duże
znaczenie mają wspólne badania naukowo-techniczne. Prowadzi się je w wydzielonych
instytucjach naukowo-badawczych, biurach projektowych i konstrukcyjnych itp.
Pomieszczenia i sprzęt dostarcza na ogół kraj, na terenie którego wspólne badania są
prowadzone. Niekiedy finansuje się zakup tego sprzętu ze składek współpracujących
krajów. Zespoły badawcze składają się ze specjalistów wszystkich krajów współuczest-
niczących w badaniach, zaś zespoły pomocnicze - z pracowników kraju, na .ereme
aktywnie uczestniczy w prowadzonych badaniach.
a, PO„.b. »>“ Ł"jX pSZ,p.a. »
Zasadnicza część powiązań g°spo Powstała ona w styczniu 1949 r.
Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarcz .| ( ) _ ZSRR polskjj Czechoslo-
na naradzie w Moskwie sześciu państw socjahstyc y RWpG przystą?11a
•• stz «i/-r Rumunii i Bułgarii. Jeszcze y na4v W 1950 została przyjęta
wacjt, Węgier, Rumun , ni/uczestniczy w pracach Rady- W w2 r
Albania, która od 1 _ blika Demokratyczna, w 1962_ g w chl_
RWPG służyła przede w y
gól kraj, na terenie którego wspólne badania są
krajów.
z pracowników kraju, na terenie
cujących krajów. W zakresie tym bowiem zasadnicza uwaga skierowana została na
uprzemysłowienie tych krajów. Należało przede wszystkim zapewnić dostawy maszyn
i urządzeń przemysłowych oraz paliw, surowców i materiałów do produkcji niezbęd-
nych dla rozwoju przemysłu w tych krajach. Trzeba podkreślić, że RWPG dobrze speł-
niała te funkcje.
W latach siedemdziesiątych pojawiła się potrzeba rozwoju nowych form
współpracy wzajemnej krajów RWPG. Osiągnięcie przez kraje RWPG wyższego
poziomu rozwoju gospodarczego zrodziło potrzebę specjalizacji produkcji. W ślad
za tym pojawiła się konieczność przyspieszenia rozwoju współpracy produkcyj-
nej i naukowo-technicznej, zróżnicowania jej form oraz przejścia ze współpracy
dwustronnej na współpracę wielostronną. Pojawiła się potrzeba integracji. Między-
narodową integracją gospodarczą nazywa się proces tworzenia stałych powiązań go-
spodarczych pomiędzy współpracującymi krajami. Jej wyrazem jest przede wszyst-
kim pogłębianie powiązań rzeczowych, a więc handlowych, produkcyjnych i nauko-
wo-technicznych pomiędzy współpracującymi krajami. Jednocześnie wyrazem inte-
gracji jest pogłębianie powiązań instytucjonalno-ekonomicznych. (Do powiązań in-
stytucjonalnych w obrębie RWPG zaliczyć należy koordynację planów gospodarczych,
umowy handlowe, system powiązań organizacyjnych itp. Do powiązań ekonomicznych
— zgodność systemów cen, pieniądza, kursów walut, rozliczeń finansowych itp.)
Podstawowe znaczenie w procesie międzynarodowej integracji gospodarczej ma po-
głębianie powiązań rzeczowych. Pogłębianie powiązań instytucjonalno-ekonomicznych
nie jest natomiast celem samym w sobie, lecz służy zwiększaniu powiązań rzeczowych
pomiędzy współpracującymi krajami.
Pogłębianiu integracji krajów RWPG służy Kompleksowy program dalszego
pogłębiania i doskonalenia współpracy i rozwoju socjalistycznej integracji
gospodarczej krajów członków RWPG przyjęty w 1971 r. na XXV sesji RWPG
w Bukareszcie.
Polska aktywnie uczestniczyła zarówno w wypracowaniu tego programu, jak też
w jego realizacji w ostatnim pięcioleciu. Zainteresowana jest ona bowiem pogłębieniem
współpracy gospodarczej z krajami RWPG, gdyż jest to jeden z ważniejszych czynni-
ków społeczno-gospodarczego rozwoju naszego kraju.
Współpraca gospodarcza Polski z krajami niesocjalistycznynii
Współpraca gospodarcza Polski z krajami niesocjalistycznynii, podobnie jak współ-
praca z krajami socjalistycznymi, dotyczy wymiany handlowej, współpracy produk-
cyjnej i naukowo-technicznej. Rozwijana jest ona przy tym zarówno z krajami kapita-
listycznymi rozwiniętymi gospodarczo, jak też z krajami słabo rozwiniętymi.
a) Wymiana handlowa
Udział wymiany handlowej z krajami niesocjalistycznynii w latach siedcmdziesią-
ększył się udział krajów niesocjalistycznych w imporcie
tych wyraźnie się zwiększył. Ilustruje to tablica zamieszczona na s. 338.
Szczególnie wyraźnie zwiększył się udział krajów niesocjalistycznych w imporcie
do Polski. Dotyczył on przy tym wyłącznie importu z krajów kapitalistycznych rozwi-
niętych gospodarczo; jego udział w globalnych obrotach handlowych Polski ^eg
w roku 1976 w porównaniu z 1970 — podwojeniu. W przeciwieństwie do tego u zi
337
ter.
i , . Jami słabo rozwiniętymi. Dotvczvłn i y sza mż dynam >
ka handlu z kraj
ST**’-* ’
Kraje
1970 |
Eksport
1975
1970
Import
1975
Ogółem
— rozwinięte gospodarczo
— słabo rozwinięte
100,0
100,0
40,4
100,0
100,0
32,7
26,3
Źródło. Opracowano na podstawie Statystyki handlu zagranicznego GUS. Warszawa 1977.
49,5
Główni niesocjalistyczni partnerzy handlowi Polski w 1976 r.
(ceny bieżące) w %%
Eksport Kraj Import
100,0 Ogółem obroty Polski 100,0
6,3 RFN 8,6
3,3 Francja 5,8
2,9 W. Brytania 5,0
2,7 Wiochy 2,5
2,6 USA 6,3
2,3 Szwecja 2,6
1,5 Austria 4,2
1,4 Dania 0,8
1.3 Szwajcaria 3,7
1,0 Holandia 1,6
1,0 Hiszpania 0,8
0,6 Belgia 2,2
0,6 Japonia 2,0
Źródło: Opracowano na podstawie Statystyki handlu zagranicznego. GUS.
Warszawa 1977.
Struktura towarowa handlu Polski z krajami niesocjalistycznymi uległa
w latach siedemdziesiątych wyraźnym zmianom. W eksporcie z Polski zwiększył
się znacznie udział paliw i energii. W imporcie do Polski — przede wszystkim udział
wyrobów przemysłu elektromaszynowego. W eksporcie grupą o największym udziale
stały się jednocześnie paliwa i energia. W imporcie — pozostały nią w dalszym ciągu
wyroby przemysłu elektromaszynowego.
Struktura towarowa handlu Polski z krajami niesocjalistycznymi w latach 1970 1976
(ceny bieżące) w %%
Eksport
1970 I
100,0
15,6
8,8
6,8
8,3
1976
100,0
13,9
W yszczególmenie
Ogółem
Paliwa i energia
Wyroby przemysłu:
— metalurgicznego
— elektromaszynowego
— chemicznego
— lekkiego
— spożywczego
Produkty rolnictwa
źródło: Opracowano na podstawie Statystyki handlu zagranicznego
338
1970
100,0
8,7
11,8
13,4
Import______
”” 1976
100,0
6,2
16,2
33,9
16,6
15,0
. GUS. Warszawa 1977.
Podstawowym partnerem gospodarczym Polski w grupie krajów kapitalistycznych
jest Republika Federalna Niemiec. W roku 1976 zajmowała ona drugie (po Związku
Radzieckim) miejsce w globalnym imporcie do Polski i pierwsze miejsce w imporcie
Polski z krajów kapitalistycznych rozwiniętych gospodarczo. Import z RFN stanowił
mianowicie 8,6% globalnego importu Polski. W globalnym eksporcie Polski (udział
— 6,3%) RFN zajmowała w 1976 r. czwarte miejsce (po ZSRR, NRD i CSRS), ale
pierwsze w eksporcie Polski do krajów kapitalistycznych rozwiniętych gospodarczo.
W naszym eksporcie do RFN coraz większe znaczenie mają wyroby przemysłowe.
Wzrost ten jest następstwem szybko rozwijającej się kooperacji produkcji. Eksport
obejmuje obrabiarki, silniki elektryczne, maszyny dla przemysłu chemicznego, łożyska,
narzędzia, tkaniny, odzież, rowery, zabawki itp. Niemałe znaczenie ma również eksport
surowców; RFN jest znanym odbiorcą polskiego węgla, wyrobów hutniczych, wy-
robów chemicznych, tarcicy, a także*żywności i innych artykułów.
W imporcie Polski z Republiki Federalnej Niemiec dominują wyroby przemysło-
we, zwłaszcza tokarki, silniki okrętowe, maszyny włókiennicze, przyrządy pomiarowe,
aparatura chemiczna, wyroby farmaceutyczne itp. W grupie surowców ważny jest
import wysokojakościowej stali, surowców chemicznych, barwników, włókien sztucz-
nych itp.
Drugim po RFN partnerem gospodarczym Polski — w grupie krajów kapitalistycz-
nych — jest Francja. Przypada na nią 3,3% globalnego importu Polski i 5,8% global-
nego eksportu Polski. W grupie wyrobów przemysłowych eksportowanych do Fran-
cji dominują frezarki, lampy radiowe, jachty, szybowce, tkaniny, odzież, meble, kry-
ształy itp., zaś w imporcie z Francji wyroby przemysłowe. Do najważniejszych zahezsć
339
nutmeze, żsiMce syntetyczne ? .8r"p,C su™wców pń u Wn° P»P«n.cze
. Potka eksponuje jX^TWCed,Cmiane- P*X sy, /mpor,uK *yrot
Wituetych Pr7Vł\a/4 J °c*«nie swoje towary do kiu j 7ntct>czn^ itd.
S£,
k przemysłu. w P°^ P^zl
> g-owme maszyny , urządzeń,,.
zację i kooperację
« ^^zcnicn-! sprzcdaźyr w IctArm j ।
«poly i części produktu finalnego,' przy czym Łl^
o » <-zym technologia po
— powq-
ej współ-
gospodarczo Polska była na ogól
•W 0 stanowią nm- « । 0 ullP°rae i
w imporcie - surowce i’-^o^em>'sloWc
t>) 'W spółpraca produkcyjna
Do podstawowych form współpracy l . .
nu. Najczęściej jest to kooperacja z włączeniem sorz °’trOn"c.umow>' ‘ porozumie-
twarzają zespoły ’ * J Wleniem sprzedaży w ~l._j .
chodzi od jednej ze stron. Celem teeot^m, —-6”’ “y,n technologia m
zań gospodarczych, także przekazanie wiedzy 'l’^ i"™31"”’ DOWI
w, k.pi,j,4OTym, jw
1 - - •**-» m-
Tego typu współpraca gospodarcza przynosi korzyści obu stronom. Dla Polski jest
ona jednym z narzędzi postępu technicznego i technologicznego. Dla krajów kapita-
listycznych rozwój kooperacji z Polską jest jednym z narzędzi racjonalizacji produkcji:
zwiększa zatrudnienie, wydłuża serię produkcji, obniża jej koszty. Kooperacja produkcji
ułatwia krajom kapitalistycznym dostęp do rynku polskiego i zwiększa możliwości
sprzedaży na nim ich towarów. Należy w związku z tym przewidywać szybki rozwój
tej formy współpracy w najbliższych latach.
Podstawowym partnerem kooperacyjnym Polski są Wiochy. Przypada na nic około
20°o naszych globalnych obrotów kooperacyjnych. Kolejne miejsca zajmują: RFN
i USA.
c) Współpraca naukowo-techniczna
Współpraca naukowo-techniczna Polski z krajami niesocjalistycznymi zapoczątko-
wana została dopiero w latach sześćdzies.ątych. W latach p.ęćdz.es.ątych przep yw
myślowymi. W ograniczonym zakr Rozwinięte gospodarczo wprowadziły bo-
czątku lat pięćdziesiątych kraje apite^czn^ (zakaz wywozu) na eksport
wiem w ramach „zimnej wojny’ , “^“^'soaalistycznych. Szybki rozwój współ-
wiedzy techniczno-orgamzacyjn j Łmdziesiatych jest z jednej strony rezuJta-
L mnitego „porabw™,« J,„„y -
&»»» ”‘”'p“y p
Jcztiej) z krajami solistycznymi.
wszechstronnych form wspoł-
zainteresowania
pracy i
mczne
Do zasadniczych form współpracy naukowo-technicznej Polski z krajami
niesocjalistycznymi zaliczyć należy przepływ informacji naukowo-technicz-
nej (w tym przepływ licencji), szkolenie pracowników, kooperację badań oraz
wspólne badania naukowo-techniczne. Szczególnie ważne znaczenie ma przepływ
licencji. Zwłaszcza w drugiej połowic lat sześćdziesiątych i w latach siedemdziesiątych
wymiana licencji stała się zjawiskiem codziennym w handlu Polski z krajami kapita-
listycznymi rozwiniętymi gospodarczo. Wymienić tu należy- zakup przcz Polskę szeregu
licencji we Włoszech (Fiat 125, Fiat 126 itp.), w Wielkiej Brytami, Stanach Zjedno-
czonych, Francji, Japonii itp. Import licencji do Polski przyczynił się do rozwoju szeregu
innych form współpracy produkcyjnej i naukowo-technicznej. Towarzyszyło mu na
ogół zawieranie porozumień kooperacyjnych, a w ślad za tym przepływ informacji
produkcyjnych i naukowo-technicznych, szkolenie polskich pracowników u licencjo-
dawców, a często również wspólne badania naukowo-techniczne. Podstawową formą
współpracy naukowo-technicznej między Polską a krajami niesocjalistycznymi jest
współpraca dwustronna, kształtowana w oparciu o porozumienia międzynarodowe oraz
porozumienie między organizacjami naukowo-badawczymi. Szczególnie powszechne
były wieloletnie umowy naukowo-techniczne, stanowiące integralną część umów
o stosunkach gospodarczych. Wielostronną współpracę naukowo-techniczną realizo-
wała Polska z krajami niesocjalistycznymi wyłącznic w ramach organizacji międzynaro-
dowych, stowarzyszeń naukowych, zjazdów, konferencji itp. Wymienić tu należy
zwłaszcza Europejską Komisję Gospodarczą, Światową Organizację Zdrowia, Między-
narodową Agencję Energii Atomowej i wiele innych.
We współpracy z krajami rozwijającymi się Polska rozwija pomoc nauko-
wo-techniczną przede wszystkim w postaci eksportu spetjalistów z różnych
dziedzin. Zaznaczyć należy, że Polska, mimo bardzo szybkiego tempa kształcenia
kadr, me posiada nadwyżek siły roboczej, zwłaszcza w zakresie kadr o wysokich kwali-
fikacjach. Specyfika gospodarki planowej oraz wysokie tempo rozwoju gospodarczego
kraju powodują silny, trwały wzrost zapotrzebowania na fachowców różnych specjali-
zacji. Aktualnie Polska oddelegowała przeszło 500 specjalistów do pracy w 27 krajach.
Najwięcej polskich fachowców pracuje w Maroku, Nigerii, Tunezji, Ghanie, Iraku,
Algierii, Gwinei, Kongu, Libii, Afganistanie i Pakistanie. Stosunkowo najliczniejszą
grupę polskich specjalistów stanowią nauczyciele-wykładowcy, również liczne są grupy
lekarzy, inżynierów budowlanych, architektów, urbanistów, inżynierów elektryków,
geodetów, specjalistów z zakresu rolnictwa, rybołówstwa, żeglugi. Wymieniem specja-
liści pracują w krajach rozwijających się na podstawie zawartych kontraktów indywi-
dualnych. Wielu specjalistów z Polski — to eksperci ONZ pracujący w tych krajach.
Wielu też zatrudnionych jest tam w związku z prowadzonymi przez nasze przedsię-
biorstwa pracami w zakresie realizacji kontraktów na dostawy kompletnych obiektów
przemysłowych, maszyn i urządzeń, sprzętu transportowego itp. Specjalistów tych jest
kilka tysięcy. Jest to szybko rozwijająca się forma pomocy Polski dla przyspieszenia dy-
namiki rozwoju gospodarczego krajów rozwijających się.
krajach rozwijających się na podstawie zawartych kontraktów indywi-
341
Bibliografia
BabkTzWSD^°NZ- W"S“wl 1975
w D,^°ny1975
Bożyk P.: Wspdlpraca gospodarcza krajów JWPG ^zawaW? ™
Kongresie Sił Pokoju w Moskwie w 1973 £ ““ generalne8o KC KPZR na światowym
Encyklopedia. Świat w przekroju. Warszawa 1977
Gajda E. : Polska polityka zagraniczna 1944—1974. Warszawa 1974
Kołomejczyk N.: Rewolucje ludowe w Europie 1939—1949 Warszawa 1973
K1afk°wskt Układ Polska-NRF z 7 grudnia 1970 r. Wa7^TO
Krauze W., Wujek T.: Współpraca naukowa Polski Ludowej z zagranicą. Warszawa 1974
Kuzinski S.. Miejsce Polski na gospodarczej mapie świata. Warszawa 1976
Piontek E.: Siły zbrojne ONZ. Warszawa 1973
Sutor J.: Państwo neutralne i niezaangażowane. Warszawa 1973
Świątkiewicz B.: Pod błękitną flagą, Warszawa 1975
Tyranowski Traktaty sojusznicze Polski Ludowej. Warszawa 1972
Redaktor techniczny:
Krystyna Milewska
Korektorzy:
Danuta Boniecka, Ewa Piwarska
t
I
Warszawa 1978
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne
Wydanie pierwsze
Nakład 200000 + 257 egz.
Arkuszy: drukarskich 21,5+1 wkładka; wydawniczych 29
Oddano do składania 29IV 1977 r.
Podpisano do druku 22 II 1978 r.
Druk ukończono w maju 1978 r.
Papier 2-str. powiek, mat., kl. V, 80 g, 86 x 122 cm
Zam. nr 4152/494—503 Cena zł 60,— MO1W — „M”
WSiP Zakłady Graficzne w Bydgoszczy
1 (17)
SŁUPSK
GDAŃSK
KOSZALIN
SUWAŁKI
ELBLĄG
SZCZECIN
OLSZTYN
bydg
ŁOMŻA
PIŁA
IAŁYSTOK
OSTROŁĘKA
CIECHANÓW
?WEK
PŁOCK
POZNAŃ
SIEDLCE
KONIN
ZIELONA GÓRA
SKIERNIEWICE
biała PODLASKA
LESZNO
KALISZ
SIEfi
RADOM
LUB
LEGNICA
CHEŁM
ROCŁAW
JELENIA GÓRA
HOWA
KIELCE
ZAMOŚĆ
TARNOBRZEG
WAŁBRZYCH
OPOLE
RZESZÓW
TARNÓW
PRZEMYŚL
POLSKA RZECZPOSPOLITA LUDOWA
KROSNO
NOWY SĄCZ
PIOTRKÓW
TRYBUNALSKI
GORZÓW
WIELKOPOLSKI