Р.  Р.  НИГЪМӘТУЛЛИНА
 ТАТАР  ТЕЛЕ
ӨЙРӘНҮЧЕЛӘРГӘ
 КАГЫҢДӘЛӘР  ҺӘМ  КҮНЕГҮЛӘР
 ИЗУЧАЮЩИМ
ТАТАРСКИЙ  ЯЗЫК
 ПРАВИЛА  И  УПРАЖНЕНИЯ
 ТАТАРСТАН  ■■  ТАТАРСКОЕ
КИТАП 	КНИЖНОЕ
 НӘШРИЯТЫ 	ИЗДАТЕЛЬСТВО

Р.  Р.  НИГЪМӘТУЛЛИНА
 ТАТАР  ТЕЛЕ
ӨЙРӘНҮЧЕЛӘРГӘ
 КАГЫЙДӘЛӘР  ҺӘМ  КҮНЕГҮЛӘР
 (рус  телендә  белем  бирүче
мәктәпләр  өчен  уку  ярдәмлеге)
 ИЗУЧАЮЩИМ
ТАТАРСКИЙ  ЯЗЫК
 ПРАВИЛА  И  УПРАЖНЕНИЯ
 (учебное  пособие  для  школ
с  русским  языком  обучения)
 ■1
 КАЗАН
 ТАТАРСТАН  КИТАП  НӘШРИЯТЫ
2012

УДК  373.167.1:811.512.145
ББК  81.2Тат-96
Н53
 Охраняется  действующим  законодательством  об  авторских
и  смежных  правах  (Гражданский  кодекс  РФ,ч.  4,  гл.  70).  Воспро¬
изведение  всей  книги  или  её  части  на  любых  видах  носителей
запрещается  без  письменного  разрешения  издательства.
 Нигъмәтуллина,  Р.  Р.
 Н53  Татар  теле  өйрәнүчеләргә.  Кагыйдәләр  һәм  күнегүләр
(Изучающим  татарский  язык.  Правила  и  упражнения):
рус  телендә  белем  бирүче  мәкт.  өчен  уку  ярдәмлеге  /
Р.  Р.  Нигъмәтуллина.—  Казан:  Татар,  кит.  нәшр.,
2012.—  205  б.
 1ВВЫ  978-5-298-02155-5
 Җыентык  рус  телендә  белем  бирүче  мәктәпләр  өчен  өстәмә
ярдәмлек  буларак  тәкъдим  ителә.  Кагыйдәләр,  әти-әниләрнең
теләкләрен  истә  тотып,  рус  телендә  бирелә.  Күнегүләр  таблицаларны,
кагыйдәләрне  кулланып  эшләүне  күздә  тота.
 УДК  373.167.1:811.512.145
ББК  81.2Тат-96
 ЕЗВИ  978-5-298-02155-5 	© 	«Мәгариф»  нәшрияты,  2005,
 үзгәрешләр  белән
©  Татарстан  китап  нәшрияты,  2012
©  Нигъмәтуллина  Р.  Р.,  2012

АВТОРДАН
 Кагыйдәләр  һәм  күнегүләр  җыентыгы  рус  телендә  белем
бирүче  мәктәпләр  өчен  өстәмә  ярдәмлек  буларак  язылды.  Аны
дәресләрдә  өстәмә  эшләү,  өй  эшләре  һәм  мөстәкыйль  эшләр  вакы¬
тында  кулланырга  мөмкин.  Күнегүләр  җыентыгы  билгеле  бер
дәреслек  белән  генә  эшләүне  күздә  тотмый.  Игътибар  үзәгендә
татар  теленең  лексик  байлыгы  түгел,  ә  грамматик  материал  белән
эшләү  торганга,  күнегүләрдә  иң  актив  лексика  гына  кулла¬
нылды.  Күнегүләр  аппроксимация  принцибы  (ике  телне  бер-
берсенә  яраклаштыру)  нигезендә  язылды.  Шуңа  күрә  татар  телен
камил  белүчеләргә  кайбер  җөмләләр  артык  гади  тоелырга  һәм
татарча  матур  яңгырамаска  мөмкин.  Бу  тел  өйрәнүнең  баш¬
лангыч  этабында  туган  кыенлыкларны  җиңеләйтү  максатында
эшләнде.
 Катлаулылыклары  буенча  күнегүләр  билгеле  бер  эзлеклелектә
тәкъдим  ителә.  Күнегүләр  иң  гади  биремнәрдән  башлана.  («Үр¬
нәк  буенча  төрләндерегез».)  Бу  күнегүләр  таблицаларны,  кагый¬
дәләрне  кулланып  эшләүне  күздә  тота.  Иң  катлаулы  эш  —  рус¬
чадан  татарчага  тәрҗемә  итү.  Ул  укытучыга  укучыларның  грам¬
матик  материалны  үзләштерү  дәрәҗәсен  күзалларга  мөмкинлек
бирә.
 Грамматик  материалның  катлаулылыгын  исәпкә  алып,  рус
телле  укучыларга  һәм  ал  арның  әти-әниләренә  ярдәм  йөзеннән,
шулай  ук  укытучылар  соравы  буенча  кагыйдәләр  рус  телендә
бирелә.
 Җыентыкка  материал  туплауда  ярдәм  иткәннәре  өчен,  Чаллы
шәһәренең  татар  теле  укытучылары  Шэрифуллина  Гөлфия
Котдус  кызына  һәм  Хәйруллина  Рәмзия  Миргазиян  кызына  зур
рәхмәтемне  белдерәм.

ИСЕМ
 (ИМЯ  СУЩЕСТВИТЕЛЬНОЕ)
 ИСЕМНЕҢ  КҮПЛЕК  САНЫ
 (МНОЖЕСТВЕННОЕ  ЧИСЛО  СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ)
 В  татарском  языке  множественное  число  имен  существи¬
тельных  образуется  путем  присоединения  аффиксов:
 -лар  /-лэр:  основной  показатель  множественного  числа;
-нар  /-пэр:  образует  множественное  число  со  словами,
которые  оканчиваются  на  носовые  согласные  (д,  к,  ^.Напри¬
мер:
 Кул  —  куллар  (рука  —  руки),  кул  —  күлләр  (озеро  —  озера).
Урам  —  урамнар  (улица  —  улицы),  көн  —  көннәр  (день  —
дни).
 1.  Напишите  существительные  во  множественном  числе.
 а) 	Такта,  китап,  укучы,  кыз,  малай,  бала.
 б) 	Дәрес,  мәктәп,  билге,  тәрәзә,  ишек,  дәфтәр.
 в) 	Урам,  урман,  үлән,  буран,  көн,  төн,  таң.
 2.  Образуйте  множественное  число  и  запишите  в  таблицу.
 -лар:
 -ләр:
 -нар:
 -нәр:
 Укытучы,  әни,  су,  ипи,  келәм  (ковер),  балан  (калина),  идән
(пол),  апа,  буран  (метель).
 Запомните!  В  татарском  языке  прилагательное  ни¬
когда  не  согласуется  с  существительным,  с  которым
употребляется.  Например:
 Яхшы  көн  —  яхшы  көннәр  (хороший  день  —  хорошие
дни).
 4

3. 	Напишите  словосочетания  во  множественном  числе.
 Яңа  укучы,  яхшы  дус,  чиста  дәфтәр,  дөрес  җавап,  пычрак
кул,  тәмле  аш,  зур  урман,  салкын  көн.
 4. 	Переведите.  Образуйте  множественное  число.
 Красивый  праздник,  новая  школа,  хороший  ответ,  чистая
рука.
 Запомните!  В  татарском  языке  существительные
употребляются  с  числительными  только  в  единственном
числе.  Например:
 Китап  —  китаплар  —  2  китап  (две  книги).
 Кыз  —  кызлар  —  5  кыз  (пять  девочек).
 5. 	Переведите.
 Ученик  —  ученики  —  5  учеников.
 Цветок  —  цветы  —  2  цветка.
 Слово  —  слова  —  3  слова.
 Урок  —  уроки  —  4  урока.
 6. 	Переведите.
 Чистая  комната  —  чистые  комнаты  —  2  чистые  комнаты.
Красное  яблоко  —  красные  яблоки  —  5  красных  яблок.
Холодный  день  —  холодные  дни  —  3  холодных  дня.
Красивый  цветок  —  красивые  цветы  —  2  красивых  цветка.
 7. 	Составьте  и  запишите  словосочетания  с  данными  словами  по  об¬
разцу  упражнения  №  6.
 Урок.  Учитель.  Ответ.  Улица.
 ИСЕМНЕҢ  ТАРТЫМ  КАТЕГОРИЯСЕ
 (КАТЕГОРИЯ  ПРИНАДЛЕЖНОСТИ  СУЩЕСТВИТЕЛЬНОГО)
 В  русском  языке  принадлежность  выражается  притяжа¬
тельными  местоимениями  {мой,  ваш  и  т.д.)  или  существитель¬
ным  в  родительном  падеже  (платье  мамы).  В  татарском
языке  принадлежность  выражается  специфическими  окон¬
чаниями,  которые  называются  аффиксами  принадлежности.
Эти  аффиксы  изменяются  по  лицам  и  числам.
 5

Аффиксы  принадлежности  существительного
 Притяжательное
 местоимение
 Аффиксы
 принадлежности
 Притяжательное
 местоимение
 Аффиксы
 принадлежности
 Минем  (мой)
 -ым/-ем,-м
 Безнең  (наш)
 -ыбыз/ебез,
 -быз/без
 Синең  (твой)
 -ыц/-ец,  -ц
 Сезнең  (ваш)
 -ыгыз/егез,
 -гыз/гез
 Аның  (его,  ее)
 -ы/-е,  -сы/  се
 Аларның  (их)
 -лары/-лэре
 Например:  Апам  (моя  сестра),  укытучыгыз  (ваш  учи¬
тель),  китаплары  (их  книги).
 Склонение  существительных
с  аффиксом  принадлежности  1  л.  ед.  ч.
 Существительные,
 оканчивающиеся
 на
 Ед.  ч.
 Минем  (мой,
моя,  мое,  мой)
 Мн.  ч.
 гласную  (алма)
согласную  (агач  )
к  (күлмәк)
п  (туп)
й  (малай)
и  (әби)
ь  (сәгать)
 У  (су)
ю  (аю,  бию)
 -м
 -ым/-ем
к  —>  г
п  —>  б
й  —>  е
и  +  е
ь  —^  е
+  -ы/-е
+  -ы/-е
 алмам
 агачым
 күлмәгем
 тубым
 малаем
 әбием
 сәгатем
 суым
 аюым
 алмаларым
 агачларым
 күлмәкләрем
 тупларым
 малайларым
 әбиләрем
 сәгатьләрем
 суларым
 аюларым
 8. 	Спишите  существительные,  добавляя  аффиксы  принадлежности
1  л.  ед.  ч.  (мой).
 а) 	Апа,  бакча,  алма,  чана,  тәлинкә,  бүлмә,  сөлге.
 б) 	Кул,  иптәш,  өстәл,  кыз,  йорт,  сеңел.
 в) 	Күлмәк,  калак,  бүрек,  ишек,  курчак,  чәчәк,  кунак.
 г) 	Туп,  мәктәп,  китап,  җавап.
 д) 	Малай,  сарай,  попугай,  өй,  абый,  чәй.
 е) 	Әби,  әти,  әни,  песи,  ипи,  бәби.
 9. 	Напишите  существительные,  данные  в  упр.  №  8,  с  аффиксами
принадлежности  1  л.  во  мн.  ч.
 Үрнәк:  апа  —  апалар  —  апаларым.
 6

10. 	Используя  слова  упр.  №  8,  составьте  и  запишите  по  образцу
словосочетания.
 Үрнәк:  Минем  апам,  минем  матур  апам,  минем  матур
апаларым.
 11. 	Преобразуйте  данные  словосочетания  по  образцу.
 Үрнәк:  2  яңа  күлмәк  —  минем  2  яңа  күлмәгем.
 Яраткан  укытучы.  3  кечкенә  песи.  Яңа  сәгать.  5  чиста
дәфтәр.  Кызыклы  китап.  Матур  курчак.
 12. 	Переведите.
 Мои  5  хороших  друзей.  Моя  любимая  семья.  Моя  новая
кукла.  Мои  учителя.  Моя  умная  собака.  Мои  грязные  руки.
 13. 	Выберите  из  скобок  подходящие  по  смыслу  слова  и  поставьте  их
с  нужным  окончанием  вместо  точек.
 Минем  ...  тәмле  түгел.
 Минем  2  ...  дөрес  түгел.
 Минем  ...  әле  бик  карт  түгел.
 Минем  ...  пычрак  түгел,  чиста.
 (Куллар,  бабай,  җавап,  чәй.)
 Склонение  существительных
с  аффиксом  принадлежности  2  л.  ед.  ч.
 Существитель¬
ные,  оканчи¬
вающиеся  на
 Ед.  ч.
 Синең
(твой,  твоя,
твое,  твои)
 Мн.  ч.
 гласную  (бала)
согл.  (дәфтәр)
к  (кашык)
п  (мәктәп)
й  (бабай)
и  (эти)
ь  (сәгать)
 У  (су)
ю  (бию)
 -ц
 -ыц/-ец
к  —>  г
п  —»  б
й  —»  е
и  +  е
ь  —>е
+  -ы
+  -е
 балаң
 дәфтәрең
 кашыгың
 мәктәбең
 бабаең  (бабаң)
 әтиең
 сәгатең
 суың
 биюең
 б  алаларың
 дәфтәрләрең
 кашыкларың
 мәктәпләрең
 бабайларың  (бабаларың)
 әтиләрең
 сәгатьләрең
 суларың
 биюләрең
 14. 	Переведите.
 Синең  көчле  абыең. 	Синең 	яраткан  дәресең.
 Синең  акыллы  этең. 	Синең 	дөрес  җавабың.
 Синең  яңа  дустың. 	Синең 	иске  сәгатең.
 7

15. 	Напишите  словосочетания,  данные  в  упр.  №  14,  во  множественном
числе.
 Үрнәк:  Синең  көчле  абыең  —  синең  көчле  абыйларың.
 16. 	Поставьте  вместо  точек  подходящие  по  смыслу  слова.
 Синең  чиста  ...  . 	Синең 	кайнар 	....
 Синең  дөрес  ...  . 	Синең 	яңа  ...  .
 Синең  яраткан  ... 	. 	Синең 	иске  ... 	.
 Синең  кирәкле  ... 	. 	Синең 	карт  ... 	.
 Минем  ^ 	-(ы) 	^ 	бар 	(юк).—  У  меня  есть  (нет)  ....
 ✓•  •  • 	м.
 Минем  ^ 	-(е) 	^  күп  (әз).  —  У  меня  много  (мало)  ...
 17. 	Составьте  предложения  по  образцу,  используя  знакомые  слова.
 Үрнәк:  Минем  кечкенә  песием  бар.  Ә  синең  кечкенә  пе¬
сиең  бармы?  —  Әйе  (юк),  минем  кечкенә  песием  бар  (юк).
 18. 	Напишите  по  образцу,  используя  данные  словосочетания.
 Үрнәк:  Минем  дә  күлмәгем  яңа,  синең  дә  күлмәгең  яңа.
 Җавап  дөрес. 	Күлмәк  чиста.
 Мәктәп  яхшы. 	Укучы  акыллы.
 19. 	Переведите  словосочетания.  Составьте  с  ними  предложения  по
образцу.
 Үрнәк:  Минем  чиста  дәфтәрләрем  күп.  Ә  синең  чиста
дәфтәрләрең  күпме?
 Хорошие  друзья.  Интересные  книги.  Красивые  рисунки.
 20. 	Ответьте  на  вопросы.
 1)  Синең  гаиләң  дусмы?  2)  Абыең  (апаң)  бармы?  3)  Синең
йортың  зурмы?  4)  Синең  бүлмәң  яктымы?  5)  Мәктәбең
еракмы?  6)  Дусларың  күпме?  7)  Сыйныфташларың  яхшымы?
8)  Билгеләрең  начар  түгелме?  9)  Буш  вакытың  (свободное
время)  бармы?
 8

Склонение  существительных
с  аффиксом  принадлежности  3  л.  ед.  ч.
 Сущ.,  оканчи¬
вающиеся  на
 Аның
(его,  ее)
 Ед.  ч.
 Мн.  ч.
 гласную  (бакча)
согласную  (идән)
к  (уенчык)
п  (китап)
й  (малай)
и  (әби)
ь  (кәгазь)
 У  (су)
ю  (бию)
 -сы/се
-ы/-е
к  —>  г
п  —>  б
й  —»  е
и  +  се
ь  —)  е
+  -ы/е
+  -ы/е
 бакчасы
 идәне
 уенчыгы
 китабы
 малае
 әбисе
 кәгазе
 суы
 биюе
 бакча+лар+ы
 идән+нәр+е
 уенчык+лар+ы
 китап+лар+ы
 малай+лар+ы
 әби+ләр+е
 кәгазь+ләр+е
 су+лар+ы
 бию-\-ләр+е
 Запомните:  песи,  ипи,  бәби  —  аның  песие,  аның  ипие,  аның
бәбие.
 21. 	Поставьте  вместо  точек  нужные  окончания.  Переведите.
 а) 	Аның  бакча...  зур. 	б) 	Аның  тәлинкә...  матур.
 Аның  апа...  шаян. 	Аның  гаилә...  дус.
 Аның  алма...  баллы. 	Аның  бүлмә...  кечкенә.
 22. 	Спишите  словосочетания,  употребляя  аффиксы  принадлежности
3  л.  ед.  ч.  (аның).
 Урындык  ватык  (сломан).  Чәй  кайнар.  Сәгать  иске.
 23. 	Напишите  во  множественном  числе.
 Үрнәк:  Аның  чиста  дәфтәре  юк.—  Аның  чиста  дәфтәр¬
ләре  юк
 1)  Аның  җавабы  дөрес  түгел.  2)  Аның  әбисе  карт  түгел.
3)  Аның  дусты  начар  түгел.  4)  Аның  укытучысы  усал  түгел.
 24. 	Поставьте  вместо  точек  нужные  окончания  и  подходящие  по
смыслу  слова  из  скобок.
 Аның  яңа  йорт 	? 	Аның  бер  җава(п) 	түгел.
 Аның  чә(й) 	түгел. 	Аның  бер  эне...  әле  ...  .
 Аның  яңа  дуслар 	?  Аның  күлмә(к)...  бик  ...  .
 (Кечкенә,  зур,  дөрес,  кайнар,  яхшы,  матур.)
 9

25. 	Переведите.
 Его  стул  не  сломанный? 	Ее  сестра  тоже  здесь?
 Его  ответы  правильные? 	Его  новая  школа  хорошая?
 26. 	Преобразуйте  предложение,  используя  образец.
 Үрнәк:  Минем  дэ  җавабым  дөрес  түгел,  синең  дэ  җава¬
бың  дөрес  түгел,  ә  аның  җавабы  дөресме?
 Гаилә  зур  түгел.  Хата  юк.  Попугай  бар.  Күлмәк  яңа.
 27. 	Переведите.
 1)  Его  папа  очень  сильный  и  умный.  2)  Его  новая  собака
не  злая.  3)  У  него  нет  плохих  друзей.  4)  Его  новый  велосипед
очень  красивый.  5)  У  него  мало  свободного  времени.
 Склонение  существительных  с  аффиксами
принадлежности  1  л.  мн.  ч.
 Сущ.,  оканчи¬
вающиеся  на
 Ед.  ч.
 Безнең  (наш,
наша,  наше,
наши)
 Мн.  ч.
 гласную  (көзге)
согласную  (агач  )
к  (чынаяк)
п  (китап)
й  (өй)
и  (ипи)
ь  (шигырь)
 У  (су)
ю  (аю)
 -быз/без
-ыбыз/ебез
к  —»  г
п  —>  б
й  —>  е
и  +  е
ь  —>  е
у  +  ы
ю  +  ы
 көзгебез
 агачыбыз
 чынаягыбыз
 китабыбыз
 өебез
 ипиебез
 шигыребез
 суыбыз
 аюыбыз
 көзгеләребез
 агачларыбыз
 чынаякларыбыз
 китапларыбыз
 өйләребез
 ипиләребез
 шигырьләребез
 суларыбыз
 аюларыбыз
 28. 	Спишите  слова,  добавляя  аффиксы  принадлежности  1  л.  мн.  ч.
(безнең).
 а) 	Су,  песи,  бала,  тәрәзә,  чана,  елга,  укучы.
 б) 	Вакыт,  кибет,  кул,  көн,  дәрес,  йорт,  эш.
 в) 	Курчак,  туп,  өй,  малай,  табигать  (природа),  шигырь.
 29. 	Измените  словосочетания  по  образцу.
 Үрнәк:  Безнең  якын  дустыбыз.  —  Безнең  якын  дусла¬
рыбыз.
 Калын  урман.  Чиста  шәһәр.  Киң  урам.  Йомшак  диван.
 10

30. 	Поставьте  вместо  точек  подходящие  слова.
 Яхшы  ...ларыбыз. 	Дөрес  ...ларыбыз.
 Пычрак  ...  ләребез. 	Йомшак  ...  нарыбыз.
 Биек  ...ларыбыз. 	Яшел  ...нәребез.
 31. 	Составьте  и  запишите  предложения,  употребляя  слова:  есть,  нет,
много,  мало.
 Үрнәк:  Безнең  яхшы  дусларыбыз  күп.
 Акча,  фатир,  туганнар  (родственники),  дәреслек.
 32. 	Поставьте  вместо  точек  подходящие  слова.
 1)  Соңгы  вакытта  безнең  ...  начар  ашый.  2)  Безнең  ...  яңа
түгел,  иске.  3)  Безнең  ...  һәрвакыт  бик  кызык  була.  4)  Безнең
...  күп  эшли,  ул  көчле.  5)  Безнең  ...  ерак  яши.
 Склонение  существительных
с  аффиксами  принадлежности  2  л.  мн.  ч.
 Сущ.,  оканчи¬
вающиеся  на
 Ед.  ч.
 Сезнең  (ваш)
 Мн.  ч.
 гласную  (бүлмә)
согласную  (авыл)
к  (күзлек)
п  (туп)
й  (абый)
и  (песи)
ь  (кәгазь)
 У  (су)
ю  (бию)
 -гыз/-гез
-ыгыз/егез
к  —>  г
п  —>  б
й  —>  е
и  +  е
ь—>  е
у  +  ы
ю  +  е
 бүлмәгез
 авылыгыз
 күзлегегез
 тубыгыз
 абыегыз
 песиегез
 кәгазегез
 суыгыз
 биюегез
 бүлмәләрегез
 авылларыгыз
 күзлекләрегез
 тупларыгыз
 абыйларыгыз
 песиләрегез
 кәгазьләрегез
 суларыгыз
 биюләрегез
 33. 	Спишите  слова,  добавляя  аффиксы  принадлежности  2  л.  мн.  ч.
(сезнең).
 а) 	Эшләпә,  тәлинкә,  җөмлә,  күрше  (сосед),  акча,  бала.
 б) 	Исем,  кием,  каләм,  бәйрәм,  туган  көн,  урын  (место).
 в) 	Табиб  (врач),  ишек,  уенчык,  кунак,  онык  (внук).
 г) 	Бабай,  малай,  өй,  чәй,  көй  (мелодия).
 д) 	Бию,  тау,  су,  табигать,  песи,  әби,  бәби.
 34. 	Измените  данные  словосочетания  по  образцу  и  запишите.
Үрнәк:  Сезнең  яңа  күршегез.—  Сезнең  яңа  күршеләрегез.
Яхшы  табиб.  Начар  билге.  Матур  бию.  Күңелле  бәйрәм.
 11

35.  Переведите.
 Ваша  умная  дочь.
Ваши  красивые  цветы.
Ваши  новые  часы.
 Ваши  хорошие  соседи.
Ваш  маленький  мальчик.
Ваши  старые  друзья.
 36. 	Переведите.
 Ваша  дочь  не  здесь.  Ваш  чай  не  холодный?  Ваш  дом  очень
красивый.  Вот  ваши  книги.  Это  не  ваше  место.  Ваша  семья
очень  дружная.
 37. 	Измените  данные  словосочетания  по  образцу  и  запишите.
 Үрнәк:  Безнең  йортыбыз  яңа,  ә  сезнең  йортыгыз  яңамы?
 Мәктәп  яхшы.  Вакыт  аз.  Җаваплар  дөрес.  Авыл  ерак
түгел.  Эш  күп.
 38. 	Переведите.  Составьте  вопросительные  предложения.
 Ваш  стул.  Ваши  гости.  Ваша  одежда.  Ваш  день  рождения.
Ваши  игрушки.  Ваш  класс.
 39. 	Тәрҗемә  итегез.
 Сезнең  ...  бар  (юк).—  У  вас  есть  (нет)  ....
 1)  У  вас  есть  деньги?  2)  У  вас  есть  интересные  книги?
3)  У  вас  очень  хороший  сын?  4)  Сегодня  у  вас  есть  время?
 5) 	Почему  у  вас  нет  времени?  6)  Сколько  времени  у  вас  есть?
 7) 	У  вас  есть  такие  большие  школы?  8)  У  вас  есть  2  близких
друга?  9)  Сколько  у  вас  детей?  10)  У  вас  нет  картошки?
 40. 	Тәрҗемә  итегез.
 Сездә  —  у  вас.
 1)  Моя  мама  у  вас?  2)  Наша  большая  кастрюля  не  у  вас?
3)  Наш  котенок  не  у  вас?  4)  У  вас  всегда  весело?  5)  Ваша
бабушка  зимой  всегда  живет  у  вас?  6)  Почему  дети  ваших
соседей  часто  бывают  у  вас?  7)  У  вас  всегда  много  гостей.
 41. 	Тәрҗемә  итегез.
 Сезнең  ...  куп  (әз).—  У  вас  много  (мало)  ....
 1)  Сезнең  яхшы  дусларыгыз  күпме?  2)  Сезнең  бүген  ни
өчен  вакытыгыз  юк?  3)  Бүген  эшегез  күпме?  4)  Сезнең  һәр-
 12

вакыт  сүзегез  күп  була.  5)  Авылда  сезнең  туганнарыгыз  күп¬
ме?  6)  Ни  өчен  бүген  сезнең  дәресләрегез  бик  аз?  7)  Сезнең  ак¬
чагыз  аз  түгелме?
 42. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  У  вас  времени  всегда  мало?  2)  У  вас  мало  нужных  людей.
3)  У  вас  картошки  много?  4)  У  вас  всегда  много  полезных
советов.  5)  У  вас  мало  друзей?  6)  У  вас  мало  ошибок.  7)  У  вас
много  детей?  8)  Почему  у  вас  мало  работы?  9)  Почему  у  вас  мало
уроков?
 43. 	Допишите  предложения.
 Чөнки  —  потому  что,  шуңа  күрә  —  поэтому.
 а) 	Сезнең  шәһәрегез  бик  чиста,  чөнки  ....
 Сезнең  шәһәрегез  бик  чиста,  шуңа  күрә  ....
 б) 	Сезнең  җавапларыгыз  һәрвакыт  дөрес,  чөнки  ....
Сезнең  җавапларыгыз  һәрвакыт  дөрес,  шуңа  күрә  ....
 Склонение  существительных
с  аффиксами  принадлежности  3  л.  мн.  ч.
 Сущ.,  окан¬
чивающиеся  на
 Ед.  ч.
 Аларның
 (их)
 Мн.  ч.
 гласную  (акча)
согласную  (кием)
к  (балык)
п  (китап)
й  (чәй)
и  (әби)
ь  (шигырь)
 У  (су)
ю  (аю)
 -сы/-се
-ы/-е
к  —^  г
п  —>  б
й  —^  е
и  +  се
ь  —>  е
у  +  ы
ю  +  ы
 акчасы
 киеме
 балыгы
 китабы
 чәе
 әбисе
 шигыре
 суы
 аюы
 акчалары
 киемнәре
 балыклары
 китаплары
 чәйләре
 әбиләре
 шигырьләре
 сулары
 аюлары
 44.  Спишите  существительные,  добавляя  аффиксы  принадлежности
3  л.  мн.  ч.  (аларның).
 а) 	Китапханә,  чаңгы,  бүлмә,  чана,  хикәя,  җөмлә.
 б) 	Туган  тел,  дәфтәр,  хат,  сүз,  фатир.
 в) 	Җавап,  чүп  (мусор),  яулык  (платок),  үрдәк,  көй  (мело¬
дия),  туй  (свадьба),  кәгазь  (бумага).
 13

45. 	Составьте  с  данными  словами  вопросы  и  ответьте  на  них  по
образцу.
 Үрнәк:  Аларныц  фатиры  зурмы?  —  Юк,  аларныц  фати¬
ры  бик  зур  түгел.
 Бакча,  җавап,  күрше,  туган,  шәһәр.
 46. 	Переведите.
 1) 	Аларның  туган  көннәре  кайчан?  2)  Аларның  фатиры
ничә  бүлмәле?  3)  Аларның  авылы  бик  еракмы?  4)  Аларның
улы  кайда  укый?  5)  Аларның  машинасы  бармы?
 47. 	Поставьте  вместо  точек  слова,  данные  в  скобках.
 Аларның  ...  татарча  яхшы  белә.
 Аларның  ...  сөт  күп  бирәме?
 Аларның  ...  тәмле  аш  пешерә.
 Аларның  ...  яхшы  спортчы.
 (Абый,  балалар,  әни,  сыер.)
 48. 	Спросите,  есть  ли  у  них:
 Машина,  квартира,  огород,  время,  дети.
 49. 	Спросите,  много  ли  у  них:
 Хороших  друзей,  работы,  книг,  времени,  денег.
 50. 	Переведите  правильно.
 Аларның  китабы.—  Аларның  китаплары.
 Аларның  кызы.—  Аларның  кызлары.
 Аның  кызы.—  Аның  кызлары.
 51. 	Переведите.
 Его  комната.  Его  комнаты.  Их  комната.  Их  комнаты.
 52. 	Переведите.
 Кебек  —  как.
 Шикәр  кебек  ак. 	Әни  кебек  якын.
 Аю  кебек  көчле. 	Кар  кебек  салкын.
 Чәчәк  кебек  матур. 	Лимон  кебек  сары.
 14

53.  Переведите.
 Большой,  как  медведь.
Вкусная,  как  ягода.
Хитрая,  как  лиса.
 Холодный,  как  лед.
Веселый,  как  клоун
Мягкая,  как  трава.
 54. 	Переведите.
 1)  Мон  да  аларның  йорты  кебек  зур  тагын  бер  йорт  бар.
 2) 	Аларның  әтисе  кебек  көчле  кешеләр  күп  түгел.  3)  Аларның
директоры  кебек  тырыш  директор  юк.  4)  Аларның  шәһәре
кебек  яңа  шәһәрләр  берничә.  5)  Аларның  сүзләре  кебек  яхшы
сүзләр  әйтегез.
 55. 	Переведите.
 1)  У  них  сколько  дочерей  (есть)?  2)  Почему  у  них  всегда  нет
времени?  3)  У  них  есть  маленький  ребенок.  4)  Их  город  еще
молодой,  поэтому  там  мало  транспорта.  5)  Их  соседи,  как
и  мои  родители,  работают  здесь.  6)  Их  дни  рождения  летом.
 ИСЕМНЕҢ  КИЛЕШ  БЕЛӘН  ТӨРЛӘНЕШЕ
 (СКЛОНЕНИЕ  ИМЕН  СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ  ПО  ПАДЕЖАМ)
 Исемнәрнең  иялек  килешендә  төрләнеше
 (Склонение  имен  существительных
в  притяжательном  падеже)
 Притяжательный  падеж  выражает  принадлежность
одного  предмета  кому-либо  (платье  мамы),  отношение
части  к  целому  (ножка  стола),  поэтому  в  притяжатель¬
ном  падеже  после  существительного  обязательно  упо¬
требляется  зависящее  от  него  другое  имя  существительное
с  аффиксом  принадлежности  3  л.  ед.  ч.  Например:
 Классның  тәрәзәсе,  укучының  эше.
 Падежные  вопросы:  кемнец?  (кого?  чей?)  нәрсәнең?
(чего?)
 Падежные  окончания:  -ның,  -нең.
 56. 	Переведите.
 а) 	Кемнең?  Әтинең,  балаларның,  кешеләрнең,  кунакның.
 б) 	Нәрсәнең?  Мәктәпнең,  йортның,  өстәлнең,  гаиләнең.
 15

57. 	Переведите.  Найдите  слова  в  форме  притяжательного  падежа.
На  какой  вопрос  они  отвечают?
 Наиләнең  гаиләсе. 	Дамирның  песие.
 Укучының  дәфтәре. 	Әтинең  дусты.
 Кызның  курчагы. 	Малайларның  тубы.
 58. 	Замените  существительные,  данные  в  притяжательном  падеже
в  упр.  №  57,  местоимениями  аньщ  или  аларның.
 Үрнәк:  Наиләнең  гаиләсе  —  аның  гаиләсе.
 59. 	Переведите.  Найдите  слова  в  форме  притяжательного  падежа.
На  какой  вопрос  они  отвечают?  Замените  их  местоимениями.
 Кабинетның  ишеге. 	Бакчаның  чәчәкләре.
 Мәктәпнең  көзгесе. 	Өстәлнең  аяклары.
 Өйнең  тәрәзәләре. 	Күлмәкнең  төсе.
 60. 	Поставьте  вместо  точек  нужные  окончания.  Переведите.
 Республика...  шәһәрләре. 	Фатирлар...  бүлмәләре.
 Шәһәр...  йортлары. 	Бүлмәләр...  тәрәзәләре.
 Йортлар...  фатирлары. 	Тәрәзәләр...  пыялалары.
 61. 	Поставьте  вместо  точек  нужные  окончания.  Переведите.
 а) 	Мәктәпнең  бакча...  . 	б)  Укучының  кита(п)..
 Әтинең  акча...  . 	Балаларның  ту(п)...
 Лилиянең  гаилә... 	. 	Әбинең  кала(к)...  .
 Кызның  чана...  . 	Әнинең  күлмә(к)...
 Бүлмәнең  тәрәзә... 	. 	Күршенең  мала(й)..
 62. 	Вместо  точек  вставьте  подходящие  существительные  и  нужные
окончания.  Переведите.
 а) 	...ның  каләм...  . 	б) 	...нең 	тәлинкә... 	.
 ...нең  сәгат(ь)...  . 	...ның  чә(й)...  .
 ...ның  исем...  . 	...ның  бүлмә... 	.
 ...нең  фатир...  . 	...нең  апа...  .
 63. 	Напишите  ответы  на  вопросы.
 1)  Кемнең  җаваплары  дөрес?  2)  Кемнең  билгеләре  яхшы?
3)  Нәрсәнең  койрыгы  озын?  4)  Кемнең  буш  вакыты  юк?
 5) 	Нәрсәнең  төсе  ак?  6)  Кемнең  әнисе  сатучы?
 16

64. 	Спишите  предложения,  вставляя  вместо  точек  слова,  данные
в  скобках.
 1)  Алиянең  ...  ерак  түгел.  2)  Әтинең  ...  бик  авыр.  3)  Күрше
Илдарның  ...  —укытучы.  4)  Яңа  кибетнең  ...  матур.  5)  Күл¬
нең  ...  чиста  түгел.  6)  Күршеләрнең  ...  усал.
 (Суу  әни,  мәктәп,  исем,  эш,  эт.)
 65. 	Переведите.
 Ножка  стола,  дневник  ученика,  мама  Саши,  улицы  города,
деревья  сада,  цветы  бабушки,  дети  соседей.
 66. 	Найдите  существительные  в  форме  притяжательного  падежа  и
напишите  их  во  множественном  числе.
 1)  Кунакның  вакыты  юк.  2)  Сыерның  сөте  майлы.  3)  Гар¬
мунның  тавышы  матур.  4)  Төлкенең  койрыгы  озын  һәм  йом¬
шак.  5)  Елганың  суы  пычрак.  6)  Җиңүченең  күңеле  шат.
 67. 	Допишите  окончания.  Переведите.
 Кәҗә...  сөт...  күп  түгел. 	Сарык...  йон...  йомшак.
 Тавык...  чебиләр...  сары. 	Каз...  муен...  озын.
 Әтәч...  койры(к)...  матур. 	Төлке...  күзләр...  хәйләкәр.
 68. 	Ответьте  на  вопросы.
 Үрнәк:  Нәрсәнең  төсе  ак?  —Карның,  кәгазьнең,  чәчәк¬
нең.
 Нәрсәнең  төсе  яшел?
 Нәрсәнең  койрыгы  озын?
 Нәрсәнең  тәме  (вкус)  баллы?
 Нәрсәнең  чебиләре  бар?
 69. 	Переведите.
 Минем  апамның  дуслары  күп.
 Синең  апаңның  дуслары  күп.
 Аның  апасының  дуслары  күп.
 Безнең  апабызның  дуслары  күп.
 Сезнең  апагызның  дуслары  күп.
 Аларның  апасының  дуслары  күп.
 70. 	Просклоняйте  по  образцу  упр.  №  69.
 Минем  шәһәремнең  кешеләре  яхшы.
 17

71. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Китабымның  битләре.
 Кызыгызның  туган  көне.
 Фатирларының  ишеге.
 Мәктәбебезнең  укытучылары.
 Этенең  төсе.
 Дусларыңның  ярдәме.
 72. 	Дополните.
 Үрнәк:  Әниемнең  тавышы,  әниемнең  күлмәге,  ...
 Апамның  вакыты,  ...
 Фатирының  бүлмәләре,  ...
 Әтисенең  машинасы,  ...
 Күршеләрегезнең  эте,  ...
 Бакчаларының  яшелчәләре,  ...
 73. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Друг  моего  отца. 	Огород  моего  соседа.
 Велосипед  моего  брата. 	Люди  моего  города.
 Платок  моей  мамы. 	Окна  моей  комнаты.
 74. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Помощь  твоей  сестры. 	Сказки  твоей  бабушки.
 Голос  твоего  деда. 	Хвост  твоей  собаки.
 Ученики  твоей  школы. 	Цвет  твоего  пальто.
 75. 	Поставьте  вместо  точек  нужные  окончания.
 1)  Аның  апа...  исеме  бик  матур.  2)  Бу  аның  бүлмә...
тәрәзәсе  түгел.  3)  Аның  кита(п)...  битләре  чиста.  4)  Аның  яңа
бүре(к)...  төсе  кара.  5)  Аның  попуга(й)...  тавышы  матур  түгел.
 76. 	Поставьте  вместо  точек  нужные  слова  и  окончания.  Переведите.
 а) 	...сенең  машина...  . 	б)  ...ының  чалбар...  .
 ...сының  күзләр...  . 	...ының  ту(й)...  .
 ...сының  җиләкләр... 	. 	...енең  вакыт...  .
 ...сенең  бәлеш...  . 	...енең  сәгат(ь)... 	.
 77. 	Переведите.
 1)  Дом  его  старшей  сестры.  2)  Директор  ее  школы.
3)  Друзья  его  отца.  4)  Оценки  его  друга.  5)  Улицы  ее  города.
 6) 	Адрес  ее  бабушки.
 18

78. 	Напишите  по  образцу.  Переведите.
 Үрнәк:  Күршеләренең  оныклары  (внуки  их  соседей).—
Күршеләренең  оныгы  (внук  их  соседей).
 1)  Бакчасының  агачлары.  2)  Туганнарының  балалары.
 3) 	Китабының  битләре.  4)  Уң  кулының  бармаклары.  5)  Әби¬
сенең  әкиятләре.  6)  Әнисенең  сүзләре.
 79. 	Переведите.
 1)  Татарстаныбызның  табигате  бик  матур.  2)  Чишмәләре¬
безнең  суы  тәмле.  3)  Урманнарыбызның  һавасы  чиста.  4)  Ке¬
ше  л  әребезнең  күңеле  яхшы.
 80. 	Поставьте  вместо  точек  подходящие  слова.
 1)  ...ебезнең  урамнары  киң  һәм  чиста.  2  )...ебезнең  3  ба¬
ласы  бар.  3)  ...ыбызның  күзләре  начар  күрә.  4)  ...ыбызның
башкаласы  —  Казан  шәһәре.
 81. 	Поставьте  вместо  точек  подходящие  слова.
 ...бызның  ...лары. 	...бызның  ...сы.
 ...бызның  ...ләре. 	...безнең  ...се.
 ...безнең  ...нары. 	...бызның  ...ы.
 ...безнең  ...нәре. 	...безнең  ...се.
 82. 	Переведите.
 1)  Дочь  нашей  старшей  сестры.  2)  Старший  брат  нашей
матери.  3)  Работа  нашего  отца.  4)  Игрушки  нашего  ребенка.
 5) 	Имя  нашего  президента.  6)  Гости  нашего  праздника.
 7) 	Оценки  нашего  сына.
 83. 	Переведите.
 1)  Сезнең  песиегезнең  төсе  матур  икән.  2)  Мәктәбегезнең
укучылары  тәртиплеме?  3)  Апагызның  исеме  ничек?  4)  Сыеры¬
гызның  сөте  тәмле.  5)  Подъездыгызның  идәннәре  пычрак.
 84. 	Поставьте  вместо  точек  слова,  отвечающие  на  вопросы.
 (Кемегезнең?)  ...  чалбары  пычрак.
 (Кемегезнең?)  ...  бүреге  җылы.
 (Кемегезнең?)  ...  уенчыклары  күп  икән.
(Кемегезнең?)  ...  караваты  йомшак.
 19

85. 	Ответьте  на  вопросы.
 1)  Әниегезнең  өчпочмаклары  һәрвакыт  шулай  тәмле  була¬
мы?  2)  Балаларыгызның  мәктәбе  еракмы?  3)  Сыйныфыгыз¬
ның  укучылары  дусмы?  4)  Әбиегезнең  пенсиясе  зурмы?  5)  Ба¬
багызның  сәламәтлеге  яхшымы?  6)  Фатирыгызның  бүлмәләре
яктымы?
 86. 	Переведите.
 1)  Окна  вашей  квартиры.  2)  Деревья  вашего  сада.  3)  Реки
вашей  республики.  4)  Игрушки  вашего  ребенка.  5)  Дом
вашей  бабушки.  6)  Праздники  вашего  города.
 87. 	Поставьте  вместо  точек  нужные  слова  и  окончания.
 ...гызның  тавыш...  . 	...гызның  мунча... 	.
 ...гезнең  киңәш...  . 	...гезнең  эшче...  .
 ...гезнең  бәйрәм...  . 	...гызның  файда... 	.
 88. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Паркларының  агачлары.
 Йортларының  түбәсе.
 Шәһәрләренең  бәйрәмнәре.
 Телевизорларының  тавышы.
 Кибетләренең  сатучылары.
 Авылларының  болыннары.
 89. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Дневник  их  сына. 	Дверь  их  комнаты.
 Ошибки  их  учеников. 	Часы  их  брата.
 Полотенце  их  бабушки. 	Отдых  их  семьи.
 90. 	Переведите.
 1) 	Азатның  күршеләренең  улы  телевизор  күп  карый,  шуңа
күрә  аның  күзләре  начар  күрә.  2)  Укучыларның  җаваплары
дөрес,  чөнки  алар  яхшы  укыйлар.  3)  Малайларның  туплары
инде  иске,  чөнки  көн  саен  футбол  уйныйлар.  4)  Татарларның
милли  ризыклары  бик  тәмле.  5)  Туганнарның  яңа  йортлары
әле  әзер  түгел.
 20

Исемнәрнең  урын-вакыт  килешендә  төрләнеше
 (Склонение  имен  существительных
в  местно-временном  падеже)
 Местно-временной  падеж  обозначает  место,  время  на¬
хождения  предмета  или  время,  когда  происходит  со¬
бытие.
 Падежные  вопросы:  кемдә?  (у  кого?)  нәрсәдә?  (в  чем?)
кайда?  (где?)  кайчан?  (когда?)
 Окончания  сущ.  в  местно-временном  падеже
 Слова,  оканчивающиеся
на  глухой  согласный
 Слова,  оканчивающиеся
на  звонкий  согласный
или  гласный
 на  твердое
произношение
 на  мягкое
произношение
 на  твердое
произношение
 на  мягкое
произношение
 -та:
 китапта
(в  книге)
кунакта
(в  гостях)
 -тэ:
 кибеттә
(в  магазине)
иптәштә
(у  товарища)
 -да:
 урманда
(в  лесу)
балада
(у  ребенка)
 -дэ:
 өстәлдә
(на  столе)
тәлинкәдә
(в  тарелке)
 91. 	Переведите.  Объясните  употребление  падежных  окончаний.
 а) 	(Кайда?)  Паркта,  урманда,  эштә,  дәрестә,  үләндә.
 б) 	(Нәрсәдә?)  Тәлинкәдә,  тартмада,  чынаякта,  кәстрүлдә.
 в) 	(Кемдә?)  Малайда,  укытучыда,  күршедә,  кызда.
 г) 	(Кайчан?)  Өч  көндә,  биш  сәгатьтә,  ун  минутта,  бер
айда,  ике  атнада.
 92. 	Поставьте  существительные  в  местно-временном  падеже.
 а) 	Фатир,  кул,  бакча,  атна,  ай,  басу,  Казан,  Чаллы.
 б) 	Күл,  өй,  бүлмә,  әби,  өстәл,  дәфтәр,  киштә,  келәм.
 в) 	Халык,  агач,  баш,  дус,  ашъяулык,  кунак.
 г) 	Көндәлек,  мәктәп,  чиләк,  эш,  кибет,  сәгать.
 93. 	Поставьте  существительные  в  местно-временном  падеже  и
запишите  по  пунктам:
 1) 	-та:  ...
 2) 	-тэ:  ...
 21

3) 	-да:  ...
 4) 	-дә:  ...
 Калак,  боз,  яңгыр,  ботка,  сөт,  урам,  үлән,  җир,  болын,
ашханә,  агач,  чәчәк,  җиләк,  йорт.
 94. 	Дайте  отрицательные  ответы.
 Үрнәк:  Әти  эштәме?  —  Юк,  әти  эштә  түгел,  ул  өйдә.
 1)  Лилия  кибеттә  эшлиме?  2)  Көндәлек  укытучыдамы?
3)  Сораулар  тактадамы?  4)  Акча  кесәдәме?
 95. 	Напишите  по  образцу.  Переведите.
 Үрнәк:  Кем  кайда  эшли?  Пешекче  ашханәдә  эшли.
 а) 	Укытучы.  Сатучы.  Инженер.  Табиб.  Китапханәче.
 б) 	Кибет.  Шифаханә.  Мәктәп.  Завод.  Китапханә.
 96. 	Напишите  ответы  по  образцу.
 Үрнәк:  Сатучы  мәктәптә  эшлиме?  —  Юк,  сатучы
мәктәптә  түгел,  ул  кибеттә  эшли.
 Укытучы  базарда  эшлиме?
 Табиб  мәктәптә  эшлиме?
 Очучы  машинада  очамы?
 97. 	Ответьте  на  вопросы.
 Укучылар  кайда  укыйлар?
 Балык  кайда  йөзә?
 Песи  кайда  яши?
 98. 	Дополните  ответы.
 Агачлар  кайда  үсәләр?  Урманда,  ....
 Балалар  кайда  уйныйлар?  Урамда,  ....
 Кешеләр  кайда  яшиләр?  Шәһәрләрдә,  ....
 Балалар  кайчан  ял  итәләр?  Июньдә,  ....
 99. 	Ответьте  на  вопросы.
 1)  Көндәлек  кемнәрдә  була?  2)  Сыйныф  журналы  кемдә
була?  3)  Гаиләдә  акча  кемдә  була?  4)  Кармак  кемнәрдә  була?
 22
 Автобус  суда  йөриме?
Аш  тәлинкәдә  пешәме?
Бала  өстәлдә  йоклыймы?
 Кош  кайда  оча?
Алмалар  кайда  үсәләр?
Су  анасы  кайда  яши?

100.  Добавьте  окончания.  Переведите.
 1  гасыр...  100  ел.
1  ел...  12  ай.
 1  ай...  30  көн.
 1  ай...  4  атна.
 1  атна...  7  көн.
 1  тәүлек...  24  сәгать.
1  сәгать...  60  минут.
1  минут...  60  секунд.
 101. 	Переведите.
 1)  В  декабре  31  день.  2)  В  феврале  28  (29)  дней.  3)  В  ноябре
30  дней.  4)  В  году  сколько  дней?  5)  Сколько  дней  в  неделе?
 6) 	Сколько  детей  в  классе?  7)  Сколько  школ  в  городе?  8)  Сколь¬
ко  учеников  в  школе?  9)  Сколько  уроков  в  1-ом  классе?
 102. 	Запомните.
 Кайда?
 Минем  дәфтәремдә,  дәфтәрләремдә.
 Синең  дәфтәреңдә,  дәфтәрләреңдә.
 Аның  дәфтәрендә,  дәфтәрләрендә.
 Безнең  дәфтәребездә,  дәфтәрләребездә.
 Сезнең  дәфтәрегездә,  дәфтәрләрегездә.
 Аларның  дәфтәрендә,  дәфтәрләрендә.
 103. 	Измените  существительные  по  образцу.
 Үрнәк:  Бакчада,  бакчамда,  бакчаларымда.
 Җавапта,  күршедә,  дуста,  кулда,  бүлмәдә.
 104. 	Переведите.
 1) 	Уң  кулымда  —  калак,  сул  кулымда  —  ипи,  тәлинкәм¬
дә  —  аш.  2)  Бүлмәмдә  телевизор  юк.  3)  Җавабымда  хата
бармы?  4)  Көндәлегемдә  яхшы  билгеләр  генә.  5)  Рәсемемдә
агачлар  да,  чәчәкләр  дә  бар.  6)  Күлмәгемдә  бер  төймә  юк.
 7) 	Өстәлемдә  кирәкле  китап  юк.
 105. 	Переведите.
 а) 	В  моем  доме.  На  моем  столе.  В  моей  стране.  В  моей
тетради.
 б) 	У  моих  хороших  друзей.  У  моих  новых  соседей.  У  моих
умных  учителей.
 23

106.  Переведите.
 1) 	В  моем  шкафу  только  нужные  книги.  2)  Твой  мяч
у  моего  брата.  3)  Почему  ваши  тетради  на  моем  столе?  4)  Летом
я  живу  у  моей  бабушки.  5)  Их  новый  адрес  есть  у  моей  сест¬
ры.  6)  В  моей  руке  не  твой  учебник.
 Исемнәрнең  юнәлеш  килешендә  төрләнеше
 (Склонение  существительных
в  направительном  падеже)
 Направительный  падеж  обозначает:
 1) 	Предмет  или  лицо,  по  направлению  к  которому
совершается  действие.  Например:
 Әни  эшкә  кита.  (Мама  уходит  на  работу.)
 2) 	Срок,  на  который  что-либо  дается  или  срок  какого-
то  действия.  Например:
 Без  бер  атнага  авылга  кайтабыз.  (Мы  на  одну
неделю  едем  в  деревню.)
 3) 	Цену,  стоимость  предмета.  Например:
 Мин  100  сумга  1  чиләк  җиләк  сатып  алдым.  (Я
купил  за  100  рублей  ведро  ягод.)
 Падежные  вопросы:  кемгә?  (кому?)  нәрсәгә?  (чему?)
кая?  (куда?)
 Окончания  существительных  в  направ.  падеже
 Слова,  оканчивающиеся
на  глухой  согласный
 Слова,  оканчивающиеся  на  звон¬
кий  согласный  или  гласный
 на  твердое
произношение
 на  мягкое
произношение
 на  твердое
произношение
 на  мягкое
произношение
 -ка:
 урындыкка
 кунакка
 -кэ:
 мәктәпкә
 иптәшкә
 -га:
 урамга
 балага
 -гэ:
 тәлинкәгә
 дәфтәргә
 107.  Поставьте  вместо  точек  окончания  направительного  падежа.
 а) 	Кемгә?  Туганнар...  ,  иптәш...  ,  бабай...  ,  дус...  ,
дуслар...  .
 б) 	Нәрсәгә?  Җавап...  ,  аш...  ,  су...  ,  чәй...  ,  ботка...  ,  эш...  .
 24

108.  Переведите.
 Ребенку,  детям,  в  школу,  школе,  на  урок,  в  магазин,  городу,
знакомым,  другу,  собаке.
 Запомните!  Слова,  обозначающие  неодушевленные
предметы,  переводятся  на  русский  язык  двояко  в  зави¬
симости  от  ситуации.  Например:
 Кибеткә  —  кая?  (в  магазин),  нәрсәгә?  (магазину).
 109. 	Поставьте  существительные  в  направительном  падеже  и
переведите.
 Урман.  Шәһәр.  Автобус.  Йорт.  Мәктәп.
 110. 	Переведите.
 1) 	Без  әни  белән  кибеткә  барабыз.—  Кибеткә  2  сатучы  кирәк.
 2) 	Алсу  күрше  шәһәргә  кунакка  бара.—  Шәһәргә  яңа
автобуслар  кирәк.
 3) 	Бүлмәгә  кермә,  анда  ремонт  бара.—  Бу  бүлмәгә  быел
ремонт  ясыйбыз.
 4) 	Алар  һәр  ял  көне  бакчага  баралар.—  Бакчага  кара  җир
кирәк.
 111. 	Ответьте  на  вопросы.
 Дәрескә  нәрсә  кирәк? 	Укучыга  нәрсә  кирәк?
 Балага  кем  кирәк? 	Әтигә  нәрсә  кирәк?
 Балыкка  нәрсә  кирәк? 	Әбиләргә  кем  кирәк?
 112. 	Ответьте  на  вопросы.
 Кемнәргә  яхшы  билгеләр  кирәк?
 Кемнәргә  матур  курчаклар  кирәк?
 Кемнәргә  футбол  тубы  кирәк?
 Кемнәргә  тырыш  укучылар  кирәк?
 Кемнәргә  ярдәм  кирәк?
 113. 	Допишите  окончания.  Переведите.
 а) 	Өстәл...  утырма,  урындык...  утыр.
 Тәрәзә...  карама,  такта...  кара.
 Идән...  ятма,  диван...  ят.
 Такта...  язма,  дәфтәр...  яз.
 25

б) 	Бу  чәчәкләр  бабай...  түгел,  әби...  .
 Әни...  әйтмә,  әти...  генә  әйт.
 Айгөл...  сөйләмә,  Лилия...  сөйлә.
 Эт...  сөт  бирмә,  песи...  бир.
 114. 	Переведите.  Поставьте  вопросы  к  выделенным  словам.
 1) 	Циркка  барыгыз,  циркта  күңелле.
 2) 	Җиргә  утырмагыз,  җирдә  салкын.
 115. 	Допишите  окончания.
 1) 	Урам...  чыкмыйбыз,  чөнки  урам...  бүген  салкын.
 2) 	Класс...  кермәгез,  чөнки  класс...  дәрес  бара.
 3) 	Сабантуй...  кунак...  килегез,  чөнки  Сабантуй...  күңелле.
 4) 	Казан...  экскурсия...  барабыз,  чөнки  Казан...  матур.
 Тартымлы  исемнәрнең  юнәлеш  килешендә  төрләнеше
 (Склонение  существительных  с  аффиксами
принадлежности  в  направительном  падеже)
 Берлек  сан
 1  зат  (минем)
 2  зат  (синең)
 3  зат  (аның)
 Б.  к.
 йортым
 бүлмәм
 йортың
 бүлмәң
 йорты
 бүлмәсе
 Ю.  к.
 йортыма
 бүлмәмә
 йортыңа
 бүлмәңә
 йортына
 бүлмәсенә
 Күплек  сан
 1  зат  (безнең)
 2  зат  (сезнең)
 3  зат  (аларның)
 Б.  к.
 йортыбыз
 бүлмәбез
 йортыгыз
 бүлмәгез
 йортлары
 бүлмәләре
 Ю.  к.
 йортыбызга
 бүлмәбезгә
 йортыгызга
 бүлмәгезгә
 йортларына
 бүлмәләренә
 116. 	Напишите  по  образцу.
 Үрнәк:  Әни,  әнием,  әниемә.
 а) 	Дәфтәр,  шәһәр,  урам,  тәрәзә,  чана.
 б) 	Мәктәп,  бабай,  урындык,  дуслар,  песи.
 117. 	Переведите.  Найдите  существительные  в  форме  направитель¬
ного  падежа.
 26

1)  Дусларыма  киңәш  кирәк.  2)  Песиемә  җылы  сөт  бирәм.
 3) 	Әниемә  гел  булышам.  4)  Авылга  әбиемә  хат  язам.  5)  Алама
кунакка  барам.  6)  Кулларыма  су  сал  әле.
 118. 	Поставьте  вместо  точек  нужные  окончания.  Переведите.
 1)  Алия  гөлләрем...  су  сибә.  2)  Син  ни  өчен  минем  түтә¬
лем...  суган  утыртасың?  3)  Мин  бәйрәмдә  үземнең  яраткан
укытучым...  чәчәкләр  бүләк  итәм.  4)  Әниебез  8  нче  Мартка
миңа  һәм  сеңлем...  яңа  йомшак  сөлгеләр  бүләк  итә.  5)  Мин
кунакларым...  тәмле  чәй  әзерлим.
 119. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 1)  В  мою  комнату.  2)  Моему  новому  другу.  3)  Моим
добрым  соседям.  4)  Моей  любимой  школе.  5)  В  мой  дневник.
 120. 	Переведите.
 1) 	Моей  старшей  сестре  18  лет.  2)  Моей  маме  нужна  хо¬
рошая  работа.  3)  Иди  в  мою  комнату.  4)  Не  смотри  в  мою  тет¬
радь.  5)  Не  кричите  на  моего  друга.
 121. 	Измените  слова  по  образцу  и  запишите.  Переведите.
 Үрнәк:  Гаилә,  гаиләң,  гаиләңә.
 Абый,  куллар,  бүләк,  киңәш,  ярдәм,  фатир,  сораулар.
 122. 	Переведите.  Напишите  во  множественном  числе.
 а) 	Күршеңә,  дәфтәреңә,  классташыңа,  күзеңә,  сүзеңә.
 б) 	Җавабыңа,  соравыңа,  кунагыңа,  әтиеңә,  дустыңа.
 123. 	Переведите.
 В  твою  тарелку.  В  твою  школу.  Твоему  городу.  Твоим
друзьям.  На  твой  стол.  В  твой  город.
 124. 	Поставьте  вместо  точек  нужные  окончания.
 1) 	Минем  көндәлегемә  укытучы  бишле  куйды,  ә  синең
көндәле(к)...  ничәле  куйды?  2)  Мин  бәйрәмгә  әниемә  матур
чәчәкләр  бүләк  иттем,  ә  син  әниең...  нәрсә  бүләк  иттең?
 3) 	Минем  туган  көнемә  барлык  дусларым  да  киләләр,  ә  синең
туган  көн...  киләләрме?
 27

125. 	Поставьте  вместо  точек  нужные  окончания.
 1) 	Минем  урын...  утырма,  үз  урын...  утыр.
 2) 	Минем  дәфтәр...  карама,  үз  дәфтәр...  кара.
 3) 	Минем  карават...  ятма,  үз  карават...  ят.
 4) 	Минем  эт...  кычкырма,  үз  эт...  кычкыр.
 126. 	Переведите.
 1)  Скажи  спасибо  своим  (твоим)  учителям.  2)  Помоги
своей  (твоей)  сестре.  3)  Садись  на  свой  (твой)  стул.  4)  Напиши
письмо  своей  (твоей)  бабушке.
 127. 	Поставьте  к  словам  вопросы  и  измените  их  по  образцу.
Үрнәк:  Кемгә?  Аның  апасына.  —  Аларның  апасына.
 Дәү  әни.  Тәрбияче.  Тегүче.  Кунак.  Дуслар.
 128. 	Замените  выделенные  существительные  местоимениями.
Үрнәк:  Малайларның  әбисенә.  —Аларның  әбисенә.
 Айгөлнең  күлмәгенә.  Йортның  түбәсенә.  Укучыларның
көндәлекләренә.  Язучының  хикәясенә.  Әтинең  эшенә.  Бала¬
ларның  кулларына.  Күршеләрнең  ишегенә.
 129. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 В  их  новые  дома.  В  ее  комнату.  Их  детям.  Ее  ребенку.
 130. 	Переведите.  Найдите  существительные  в  форме  направительного
падежа.
 1) 	Аның  җавабына  укытучы  бишле  куйды.  2)  Аның
бүлмәсенә  кояш  карамый.  3)  Аның  дәү  әнисенә  быел  60  яшь
тула.
 131. 	Перепишите  предложения,  данные  в  упр.  №  130,  заменив
местоимение  аньщ  именами  собственными.
 132. 	Переведите.  Замените  местоимение  аларның  существитель¬
ными,  данными  в  скобках.
 1) 	Аларның  өй  туена  бөтен  туганнары  да  килделәр.  (Күр¬
шеләр.)
 2) 	Аларның  кечкенә  песиенә  җылы  урын  кирәк.  (Балалар.)
 3) 	Аларның  сорауларына  да  җавап  бирдегезме?  (Укучылар.)
 4) 	Кышка  аларның  аякларына  итекләр  кирәк.  (Малайлар.)
 28

133.  Переведите.
 Аның  дустына.
Аларның  дусларына.
 Аларның  дустына.
Аның  дусларына.
 134. 	Допишите  окончания.
 а) 	Кая?  Казан  шәһәренә.
Тукай  урам...  .
«Базар»  тукталыш...
Китап  кибет...  .
Җиңү  бәйрәм...  .
 б) 	Идел  елгасына.
Балалар  бакча...
Йокы  бүлмә...  .
Шәһәр  мунча...  .
Бюджет  акча...  .
 135. 	Переведите.
 В  город  Набережные  Челны.
В  деревенскую  баню.
 В  хлебный  магазин.
 На  праздник  Сабантуй.
На  остановку  «Вокзал».
На  улицу  Джалиля.
 136. 	Допишите  окончания.
 1)  Чаллыдан  Зәй  шәһәр...  автобус  ничә  сәгать  бара?
 2) 	Әйтегез  әле,  Тукай  урам...  ничәнче  трамвай  йөри?  3)  Нигә
син  Рөстәмнең  тәлинкә...  аш  салмадың?  4)  Лилиянең  сеңле...
әбисе  җылы  бияләйләр  бәйли.  5)  Бүген  энем  балалар  бакча...
үзе  генә  китте.
 137. 	Переведите.
 1)  Их  любимому  учителю  в  этом  году  исполнится  50  лет.
 2) 	Летом  мы  поедем  в  гости  в  город  Казань.  3)  В  их  новую
квартиру  нужен  новый  диван.  4)  Положи  книги  на  стол  папы.
 5) 	Их  маленькому  сыну  нужен  врач,  потому  что  он  болеет.
 138. 	Напишите  по  образцу.
 Урн  эк  :  Бәйрәмгә  —  безнең  бәйрәмебезгә.
 Туган  көнгә,  сүзләргә,  сәхнәгә,  урамга,  елгага,  күлгә.
 139. 	Переведите.
 а) 	Детям  —  нашим  детям.
Семьям  —  нашим  семьям.
Гостям  —  нашим  гостям.
Друзьям  —  нашим  друзьям.
 б) 	В  дома  —  в  наши  дома.
 В  города  —  в  наши  города.
 В  магазин  —  в  наш  магазин.
На  работу  —  на  нашу  работу.
 29

140. 	Переведите.  Найдите  существительные  в  форме  направительного
падежа.
 1)  Безнең  шәһәрләребезгә  чиста  һава  кирәк.  2)  Безнең
бакчабызга  автобус  йөрми,  шуңа  күрә  без  үз  машинабыз  белән
йөрибез.  3)  Йортыбызга  быел  җәй  көне  ремонт  ясыйлар.
 4) 	Безнең  классыбызга  быел  2  яңа  укучы  килде.
 141. 	Напишите  словосочетания  во  2  лице  множественного  числа
(сезнең).
 Үрнәк:  Якын  туганнарга  —  сезнең  якын  туганнарыгызга.
 Акыллы  балаларга.  Яхшы  сүзләребезгә.  Чиста  идәнгә.
Безнең  киңәшләребезгә.  Пешкән  җиләкләргә.  Туган  теле¬
безгә.
 142. 	Переведите.  Найдите  существительные  в  форме  направительного
падежа.
 1)  Сезнең  кунакларыгызга  бәйрәм  ошадымы?  2)  Без  Яңа  ел
бәйрәменә  сезнең  шәһәрегезгә  барабыз.  3)  Сезнең  яхшы
билгеләрегезгә  әти-әниләрегез  бик  шатмы?  4)  Сезнең  хатлары¬
гызга  алар  һәрвакыт  җавап  язалармы?  5)  Сезнең  яхшы
сүзләрегезгә  мин  бик  рәхмәтле.
 143. 	Допишите  окончания.
 1)  Безнең  сыйныф...  быел  да  яңа  укучылар  килде,  ә  сезнең
сыйныф...  килдеме?  2)  Безнең  шәһәр...  Мәскәүдән  самолет  оча,
ә  сезнең  шәһәр...  очамы?  3)  Безнең  бакча...  автобуслар  яхшы
йөри,  ә  сезнең  бакча...  йөриләрме?  4)  Безнең  мәктә(п)...  бик
еш  кунаклар  киләләр,  ә  сезнең  мәктә(п)...  киләләрме?
 144. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Дөрес  җавапларыгызга. 	Авыр  сорауларыгызга.
 Иске  дусларыбызга. 	Тар  урамнарыгызга.
 Якын  туганнарыбызга. 	Яңа  Танышларыбызга.
 145. 	Переведите.
 1) 	Вашим  старым  знакомым.  2)  В  наш  соседний  дом.  3)  Ва¬
шим  добрым  словам.  4)  На  наш  веселый  праздник.  5)  Нашей
любимой  старшей  сестре.  6)  Вашему  новому  другу.
 30

146.  Переведите.
 1)  Нашим  близким  друзьям  в  прошлом  году  было  трудно.
 2) 	Нашим  знакомым  дают  новую  квартиру.  3)  На  все  ваши
вопросы  дети  ответили  правильно.  4)  Вашим  детям  нужна
хорошая  школа  и  хорошие  знания.  5)  Мы  благодарны  нашей
первой  учительнице.
 Исемнәрнең  чыгыш  килешендә  төрләнеше
 (Склонение  существительных  в  исходном  падеже)
 Исходный  падеж  обозначает:
 а) 	предмет  или  пункт,  от  которого  начинается  или  ис¬
ходит  действие  (вокзалдан  —  с  вокзала,  от  вокзала);
 б) 	материал  или  вещество,  из  которого  что-либо
сделано  или  приготовлено  (агачтан  салынган  —  постро¬
ен  из  дерева);
 в) 	имя  лица,  явление,  предмет,  которого  боятся,
избегают,  от  которого  убегают  (эттэн  куркам  —  боюсь
собаки);
 г) 	название  части  предмета,  по  которой  узнают  сам
предмет  (күзләреңнән  таныдым  —  узнал  по  твоим  гла¬
зам  )\
 д) 	причину  какого-нибудь  действия  (шатлыктан  си¬
керә  —  прыгает  от  радости).
 Падежные  вопросы:  кемнән?  (от  кого?)  нәрсәдән?
(от  чего?  из  чего?)  кайдан?  (откуда?)
 Окончания  существительных  в  исходном  падеже
 Слова,
оканчивающиеся
на  согласный
 Слова,  оканчиваю¬
щиеся  на  звонкий  со¬
гласный  или  гласный
 Слова,
оканчивающиеся
на  носовые  (н,  ң,  м)
 на  твер¬
дое  произ¬
ношение
 на  мягкое
произно¬
шение
 на  твердое
произно¬
шение
 на  мягкое
произно¬
шение
 на  твердое
произно¬
шение
 на  мягкое
произно¬
шение
 -тан:
 парктан
(из  пар¬
ка)
 -тән:
 кибеттән
(из  мага¬
зина)
 -дан:
 авылдан
(из  де¬
ревни)
 -дэн:
 шәһәрдән
(из  горо¬
да)
 -нан:
 урманнан
(из  леса)
 -нэн:
 үләннән
(с  травы)
 31

147. 	Переведите.  Объясните  употребление  окончаний.
 а) 	Китаптан,  өйләрдән,  класстан,  урманнанмы?  әкияттән,
тактадан,  дәфтәрдән  түгел.
 б) 	Укучыларданмы?  дустан,  күршеләрдән,  Алиядән,  Марат¬
тан  түгелме?  иптәшләрдән,  әнидән.
 148. 	Напишите  существительные  в  исходном  падеже  и  переведите.
Дәреслек,  уен,  күнегү,  урман,  кием,  агач,  кәгазь,  малайлар.
 149. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Из  сада,  от  друзей,  с  уроков,  из  бумаги?  из  молока,  из
тарелки,  не  из  ведра?
 150. 	Запомните.
 Әтидән  сорыйм  —  спрашиваю  у  папы.
 Алсудан  алам  —  беру  у  Алсу.
 Телевизордан  карыйм  —  смотрю  по  телевизору.
 Радиодан  тыңлыйбыз  —  слушаем  по  радио.
 Еланнан  куркам  —  боюсь  змеи.
 Кулдан  тот  —  держи  за  руку.
 Юл  дан  барыгыз  —  идите  по  дороге.
 151. 	Допишите  окончания.
 1)  Дамир...  алмагыз,  кибет...  сатып  алыгыз.  2)  Әни...
сорама...  ,  әти...  сорагыз.  3)  Алмаз...  курыкма,  ул  —  яхшы
малай.  4)  Син  көне  буе  телевизор...  нәрсә  карыйсың?  5)  Пыч¬
рак...  барма,  юл...  бар.  6)  Кул...  тот,  юл  аша  чыгабыз.
 152. 	Переведите.
 1)  Не  спрашивай  брата,  спроси  у  учителя.  2)  Не  покупай
(не  бери)  на  рынке,  купи  в  магазине.  3)  Не  бойся  собаки,  она
не  злая.  4)  Не  ходи  по  траве,  иди  по  дороге.  5)  Не  держи  за
руку,  она  грязная.
 153. 	Допишите  окончания.  Переведите.
 1)  Синең  әтиең  эш...  сәгать  ничәдә  кайта?  2)  Звонок  була,
укучылар  дәресләр...  чыгалар.  3)  Кран...  су  эчмәгез,  ул  чиста
түгел.  4)  Әнием  кәбестә...  тәмле  аш  пешерә.  5)  Син  Казан...
кем...  хатлар  аласың?  6)  Балалар  кәгазь...  матур  уенчыклар
ясыйлар.
 32

154.  Переведите.
 1)  Не  ешь  из  кастрюли,  ешь  из  тарелки.  2)  Гости  едут  из
Казани?  3)  Бумагу  делают  из  дерева.  4)  Ваш  дом  из  камня?
 5) 	Встань  с  земли,  она  холодная.  6)  Это  письмо  от  бабушки  из
деревни.
 Тартымлы  исемнәрнең  чыгыш
килешендә  төрләнеше
 (Склонение  существительных
с  аффиксами  принадлежности  в  исходном  падеже)
 Берлек  сан
 1  зат  (минем)
 2  зат  (синең)
 3  зат  (аның)
 Б.  к.
 дустым
 дустың
 дусты
 гаиләм
 гаиләң
 гаиләсе
 Ч.  к.
 дустымнан
 дустыңнан
 дустыннан
 гаиләмнән
 гаиләңнән
 гаиләсеннән
 Күплек  санда
 1  зат  (безнең)
 2  зат  (сезнең)
 3  зат  (аларның)
 Б.  к.
 дусларыбыз
 дусларыгыз
 дуслары
 гаиләләребез
 гаиләләрегез
 гаиләләре
 Ч.  к.
 дусларыб  ыздан
 дусларыгыздан
 дусларыннан
 гаиләләребездән
 гаиләләрегездән
 гаиләләреннән
 155. 	Напишите  по  образцу.
 Үрнәк:  Китап,  китабым,  китабымнан.
 Рәсем,  чынаяк,  туган,  күршеләр,  җавап,  бабай.
 156. 	Напишите  существительные  с  аффиксом  принадлежности  1  лица
единственного  числа  (минем).
 Үрнәк:  Дустан  —  дустымнан  (от  друга  —  от  моего
друга).
 Бүлмәдән,  гаиләдән,  эштән,  дәфтәрдән,  чанадан,  урыннан.
 157. 	Переведите.
 Из  моей  комнаты.  С  моих  рук.  Из  моего  рассказа.  Из  моего
окна.  От  моих  родственников.  Из  моих  рисунков.  Из  моих
писем.
 33
 2  Изучающим  татарский  язык

158.  Запишите  существительные  в  таблицу  с  нужными  окончаниями.
Переведите.
 Нәрсә?
 Нәрсәгә?  (Ю.к.)
 Нәрсәдән?(У.-в.к.)
 Нәрсәдән?  (Ч.к.)
 Чиләгем
 Чиләгемә
 Чиләгемдә
 Чиләгемнән
 Капчык.  Әкият.  Тормыш.  Бәйрәм.
 159. 	Переведите.
 1)  Спросите  у  моей  мамы.  2)  Возьмите  с  моего  стола.
 3) 	Встаньте  с  моего  места.  4)  Письмо  от  моего  старшего  брата.
 5) 	Знаю  от  моего  друга.  6)  Уйди  с  моей  дороги.
 160. 	Напишите  по  образцу.
 Үрнәк:  Апа,  апаң,  апаңнан.
 Көндәлек,  җавап,  туган  көн,  авыл,  дәфтәр,  сеңел,  иптәш.
 161. 	Напишите  существительные  с  аффиксом  принадлежности  2  лица
единственного  числа  (синец).
 Үрнәк:  Йорттан  (из  дома)  —  синең  йортыңнан  (из
твоего  дома).
 Кесәдән.  Бәйрәмнән.  Эштән.  Җырдан.  Бүләктән.
 162. 	Спишите  существительные,  изменив  аффиксы  принадлежности
по  образцу.
 Үрнәк:  Бүләгемнән  —  бүләгеңнән.
 Тәрәзәмнән.  Сүзләремнән.  Танышларымнан.  Хатымнан.
Чынаягымнан.  Күнегүләремнән.
 163. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Из  твоего  подъезда.  С  твоей  полки.  Из  твоего  рассказа.  От
твоих  знакомых.  От  твоих  сестер.  Из  твоих  ответов.
 164. 	Допишите  нужные  окончания.  Переведите.
 1)  Песи  баласы  минем  кулым...  ашамый,  ә  синең  кулың...
ашый.  2)  Минем  тәрәзәм...  мәктәп  күренми,  ә  синең  тәрәзәң...
күренә.  3)  Күршеләр  минем  эт...  курыкмыйлар,  ә  синең  эт...
куркалар.  4)  Рамил  җавапларны  минем  дәфтәр...  дә  карама¬
ды,  синең  дәфтәр...  дә  карамады,  ул  мисалларны  үзе  чиште.
 34

165. 	Переведите.
 Кемнән  (нәрсәдән)  башка?  —  Без  (кроме)  кого  (чего)?
 1)  Әниеңнән  башка  бүтән  килмә.  2)  Укытучылардан  башка
концертны  башламагыз.  3)  Сез  бу  эшне  минем  ярдәмемнән
башка  да  эшлисез.  4)  Безнең  бакчабызда  җиләктән  башка
бөтен  нәрсә  дә  яхшы  үсә.  5)  Җыелышта  сезнең  әти-әниегез-
дән  башка  барысы  да  бар  иде.  6)  Әтиемнән  башка  мин  бу
мәсьәләне  чишә  алмыйм.  7)  Балалардан  башка  бәйрәм  кызык
түгел.
 166. 	Переведите.
 1) 	Эти  цветы  от  кого,  от  твоего  брата?  2)  Привези  ягоды  из
своего  (твоего)  сада.  3)  Встань  со  своего  (твоего)  места,  садись
сюда.  4)  Наши  гости  приехали  из  твоего  родного  города.
 5) 	Тебе  большой  привет  от  твоих  друзей.
 167. 	Напишите  по  образцу.
 Үрнәк:  Апа  —  апасы  —  апасыннан.
 а) 	Бүлмә.  Тәлинкә.  Тәрәзә.  Чана.  Йокы.  Бала.
 б) 	Авыз.  Уен.  Сүзләр.  Урын.  Малай.  Кунак.
 168. 	Переведите.
 а) 	Из  его  письма.  От  его  соседа.  От  ее  мамы.  Из  его  рас¬
сказа.  От  его  братьев.  Из  ее  города.  Из  его  дома.
 б) 	Из  их  письма.  От  их  соседа.  От  их  мамы.  Из  их  рассказа.
От  их  братьев.  Из  их  города.  Из  их  дома.
 169. 	Допишите  окончания.
 Үрнәк:  Ерак  бакчадан  —  аның  бакчасыннан.
 а) 	Таныш  гаиләдән  —  аның  гаилә...  .
 Күрше  ападан  —  аның  апа...  .
 Чиста  тәлинкәдән  —  аның  тәлинкә...  .
 Беренче  бүлмәдән  —  аның  бүлмә...  .
 б) 	Иске  йорттан  —  аның  йортыннан.
 Бу  дәфтәрдән  —  аның  дәфтәр...  .
 Икенче  өстәлдән  —  аның  өстәл...  .
 Теге  китаптан  —  аның  кита(п)...  .
 2*
 35

170. 	Переведите.  Объясните  употребление  окончаний.
 а) 	Зур  шәһәрдән  —  Казан  шәһәреннән.
 Шушы  тукталыштан  —  «Базар»  тукталышыннан.
Чиста  күлдән  —  Кабан  күленнән.
 б) 	Тирән  елгадан  —  Идел  елгасыннан.
 Күрше  бүлмәдән  —  йокы  бүлмәсеннән.
 171. 	Переведите.
 Әниемнең  апасыннан.
 Алсуның  әбисеннән.
 Әтиебезнең  бүлмәсеннән.
 Лилиянең  гаиләсеннән.
 Укучының  билгесеннән.
 Песиебезнең  тәлинкәсеннән.
 172. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Дустыгызның  туган  шәһәреннән.
 Дәреслегебезнең  күнегүләреннән.
 Шәһәрләребезнең  тарихыннан.
 Туганнарының  хатыннан.
 Әниемнең  күзләреннән.
 Укытучыңның  сүзләреннән.
 173. 	Допишите  окончания.  Переведите.
 Кайдан?
 Яңа  театр...—  Курчак  театр...  .
 Күңелле  бәйрәм...—  Яңа  ел  бәйрәм...  .
 Ерак  авыл...—  Наиләнең  авыл...  .
 Күрше  шәһәр...—  Зәй  шәһәр...  .
 174. 	Допишите  окончания  в  исходном  падеже.
 Таныш  язучы...—  татар  язучы...  .
 Кайнар  мунча...—  авыл  мунча...  .
 Күрше  бүлмә...—  аш  бүлмә...  .
 Чиста  тәлинкә...—  чәй  тәлинкә...  .
 175. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Из  соснового  леса. 	Из 	продуктового  магазина.
 С  этого  учебного  года. 	Из 	города  Бугульмы.
 С  улицы  Тукая. 	От 	остановки  «Вокзал».

176. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Из  школьной  столовой.  Из  спальни.  Из  городской  библио¬
теки.  С  реки  Волга.  От  учителя  истории.  Из  столицы  Баш-
кортстана.
 177. 	Переведите.
 1)  В  наш  город  на  Сабантуй  приехали  гости  из  многих
городов  Татарстана.  2)  Я  очень  боюсь  собаки  нового  соседа.
 3) 	Вы  идете  с  урока  математики?  4)  Этот  подарок  от  родителей
Лены.  5)  Вам  большой  привет  от  его  семьи.  6)  С  этого  учеб¬
ного  года  мы  изучаем  новые  предметы.
 178. 	Переведите.
 Аның  сүзләреннән  соң.
 Аның  туган  көненнән  соң.
 Аның  җавабыннан  соң.
 Аларның  йортыннан  соң.
 Аларның  кунакларыннан  соң.
 Аларның  хатыннан  соң.
 179. 	Перепишите  словосочетания,  данные  в  упр.  №  178,  заменив
местоимения  существительными.
 Үрнәк:  Аның  сүзләреннән  соң.—  Әнинең  сүзләреннән  соң.
 180. 	Переведите.
 После  его  ответа.—  После  ответа  Гали.
 После  их  дома.—  После  дома  соседей.
 После  его  слов.—  После  слов  брата.
 После  урока.—  После  урока  истории.
 181. 	Измените  предложения  при  помощи  слов,  данных  в  скобках.
Переведите.
 Үрнәк:  Табибтан  башка  бернәрсә  дә  әйтә  алмыйм.—
Күз  табибыннан  башка  бернәрсә  дә  әйтә  алмыйм.
 1) 	Укытучыдан  башка  сөйләшмибез.  (Рус  теле  укытучысы.)
 2) 	Соңгы  дәрестән  соң  очрашабыз.  (Татар  теле  дәресе.)
 3) 	Яңа  дәреслектән  өйрәнәбез.  (Инглиз  теле  дәреслеге.)
 182. 	Переведите.  Замените  местоимения  существительными.
 Аның  дустыннан.—  Аларның  дустыннан.
 Аның  дусларыннан.—  Аларның  дусларыннан.
 37

183. 	Переведите.
 Из  его  письма.  Из  их  письма.  Из  их  писем.  Из  его  писем.
 184. 	Переведите.  Выделите  аффиксы,  объясните  их  значение.
 Аларның  җавабыннан.
 Туганнарның  җавабыннан.
 Туганнарымның  җавабыннан.
 Туганнарыбызның  җавабыннан.
 Күршенең  туганнарының  җавабыннан.
 Күршеңнең  туганнарының  җавабыннан.
 185. 	Переведите.
 Из  писем  отца.
 Из  писем  друга.
 Из  писем  друзей.
 186. 	Допишите  окончания.
 Үрнәк:  Безнең  алмаларыбыздан  —  сезнең  алмаларыгыз-
дан.
 Безнең  уеннар...—  сезнең  уеннар...  .
 Безнең  сүзләр...—  сезнең  сүзләр...  .
 Безнең  таныш...—  сезнең  таныш...  .
 Безнең  әкият...—  сезнең  әкият...  .
 187. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 а) 	Из  нашего  города. 	б)  От  ваших  друзей.
 Из  наших  окон. 	Из  вашей  комнаты.
 От  наших  детей. 	Из  вашего  города.
 188. 	Ответьте  на  вопросы.
 1) 	Сезнең  өегездән  тимер  юл  вокзалы  еракмы?  2)  Сезнең
тәрәзәгездән  елга  күренәме?  3)  Сезнең  этегездән  күршеләрегез
куркалармы?  4)  Сезнең  бәйрәмегездән  кунакларыгыз  шат
китәләрме?  5)  Сезнең  туганнарыгыздан  хатлар  киләме?
 189. 	Допишите  окончания.
 1) 	Китабыгыз...  карап  сөйләгез.  2)  Әти-әниегез...  сорап
килдегезме?  3)  Дусларыбыз...  күптән  инде  хатлар  килми.
 4) 	Җәй  көне  туган  авылыбыз...  кунаклар  көтәбез.  5)  Сезнең
фатирыгыз...  кемнәр  чыктылар?
 38
 Из  писем  наших  друзей.
 Из  писем  друзей  отца.
 Из  писем  друзей  моего  отца.

190. 	Переведите.
 1) 	Прочитайте  из  ваших  учебников.  2)  Спросите  у  вашего
учителя.  3)  Он  из  нашей  школы?  4)  Автобус  уходит  от  вашей
остановки.  5)  Эти  яблоки  из  вашего  сада?  6)  Эти  цветы  вам  от
наших  детей.
 191. 	Переведите  правильно.  Поставьте  вопросы.
 Үрнәк:  Это  книга  вашего  учителя.—  Бу  сезнең  укы¬
тучыгызның  китабы.  (Бу  кемнең  китабы?)
 Эта  книга  от  вашего  учителя.—  Бу  китап
сезнең  укытучыгыздан.  (Бу  китап  кемнән?)
 1) 	Это  подарок  нашего  брата.—  Это  подарок  от  нашего  брата.
 2) 	Это  деньги  вашего  отца?  —  Эти  деньги  от  вашего  отца?
 Исемнәрнең  тешем  килешендә  төрләнеше
 (Склонение  имен  существительных
в  винительном  падеже)
 Падежные  вопросы:  кемне?  (кого?)  нәрсәне?  (что?)
 Падежные  окончания:  -ны/-не.  Например:
 Мин  әнине  яратам.  (Я  люблю  маму.)
 Употребление  падежного  окончания  -ны/-не  обяза¬
тельно  только  в  следующих  случаях:
 1) 	с  именами  собственными.  Например:
 Мин  Сашаны  көтәм.  (Я  жду  Сашу.)  Мин  Казанны
начар  беләм.  (Я  плохо  знаю  Казань.);
 2) 	если  слово  выражает  предмет,  выделенный  логичес¬
ки  из  числа  ему  подобных.  Например:
 Дәфтәрләрне  —  өстәлгә,  китапларны  шкафка  куй.
(Положи  тетради  на  стол,  а  книги  —  в  шкаф.)  Здесь
речь  идет  о  конкретных  тетрадях  и  книгах;
 3) 	если  существительное  употреблено  с  указательными  мес¬
тоимениями  бу,  шул,  теге  (этот,  тот  и  др.)  Например:
 Мин  бу  кешене  белмим.  (Я  не  знаю  этого  человека.)
 Когда  речь  идет  о  предмете  неопределенном  и  на  него
не  обращается  особого  внимания,  когда  предмет  назы¬
вается  в  общем  значении,  падежные  окончания  -ны/-не
не  употребляются.  Например:
 Мин  алма  яратам.  (Я  люблю  яблоки.)  Эти  китап
укый.  (Папа  читает  книгу.)
 39

192. 	Поставьте  существительные,  данные  в  скобках,  в  винительном
падеже.
 1) 	Мин  Алсуны,  ...  (әби,  әни,  эти,  абый,  Марат)  күрәм.
 2) 	Тәрәзәне,  ...  (ишек,  китап,  дәфтәр)  ачмагыз.
 3) 	Тешләрне,  ...  (келәм,  чалбар,  киемнәр)  чистартам.
 4) 	Өстәлне,  ...  (такта,  тәрәзә,  көзге)  сөртегез.
 5) 	Шәһәрне,  ...  (кагыйдә,  җавап,  Лилия)  белмисеңме?
 6) 	Укучылар  җырны,  ...  (шигырь,  сүзләр)  тырышып  өйрә¬
нәләр.
 193. 	Переведите.  Объясните  употребление  окончаний.
 1) 	Алма  ашыйсыңмы?  —  Бу  алманы  ашыйсыңмы?
 2) 	Айгөл  тәлинкәләр  юа.—  Айгөл  пычрак  тәлинкәләрне  юа.
 3) 	Әби  бакчада  чәчәкләр  үстерә.—  Әби  чәчәкләрне  бакчада
үстерә.
 4) 	Әни  сатучыга  акча  бирә.—  Әни  акчаны  миңа  түгел,
абыйга  бирә.
 5) 	Айсылу  идән  юа.—  Бүген  идәнне  Айсылу  юа.
 6) 	Гөлнара  бәйрәмдә  яңа  җыр  җырлый.—  Бу  яңа  җырны
бәйрәмдә  Гөлнара  җырлый.
 194. 	Переведите.
 1)  На  улице  вижу  маленькую  девочку.  2)  Возьми  эти  день¬
ги.  3)  Дайте  мне  эту  куклу.  4)  Ты  брюки  носишь  (надеваешь)?
 5) 	Ты  эти  брюки  носишь?  6)  Повторите  последнее  правило.
 7) 	Знаешь  эту  улицу?
 195. 	Переведите.
 1) 	Налей  коту  молоко.—  Это  молоко  налей  коту.
 2) 	Почитай  книжку.—  Почитай  эту  книжку.
 3) 	Дай  чистую  тетрадь.—  Дай  ту  чистую  тетрадь.
 4) 	Ты  смотришь  журналы?  —  Ты  эти  журналы  смотришь?
 5) 	Возьми  это  яблоко.—  Возьми  это  яблоко,  оно  вкусное.
 196. 	Ответьте  на  вопросы.
 1) 	Син  кемне  яратасың?  2)  Син  нәрсә  яратмыйсың?  3)  Син
мәктәптә  кемнәрне  еш  очратасың?  4)  Син  туган  көнеңә  кем¬
нәрне  чакырасың?  5)  Син  мәктәпкә  нәрсәләр  алып  барасың?
 6) 	Син  нәрсә  яратып  ашыйсың?
 40

Тартымлы  исемнәрнең  төшем  килешендә  төрләнеше
 (Склонение  существительных
с  аффиксами  принадлежности  в  винительном  падеже)
 Берлек  сан
 1  зат  (минем)
 2  зат  (синең)
 3  зат  (аның)
 Б.к.
 кулым
 кулың
 кулы
 тәлинкәм
 тәлинкәң
 тәлинкәсе
 Т.к.
 кулымны
 кулыңны
 кулын
 тәлинкәмне
 тәлинкәңне
 тәлинкәсен
 Күплек  сан
 1  зат  (безнең)
 2  зат  (сезнең)
 3  зат  (аларның)
 Б.к.
 кулыбыз
 кулыгыз
 куллары
 тәлинкәбез
 тәлинкәгез
 тәлинкәләре
 Т.к.
 кулыбызны
 кулыгызны
 кулларын
 тәлинкәбезне
 тәлинкәгезне
 тәлинкәләрен
 197. 	Существительные,  данные  в  скобках,  напишите  с  нужными
окончаниями.
 1)  Сез  минем  әниемне  (әти,  апа,  дус)  беләсезме?  2)  Киштә¬
дән  минем  китабымны  (көндәлек,  дәфтәр,  сүзлек)  алып  бир
әле.  3)  Укытучы  минем  контроль  эшемне  (дәфтәр,  өй  эше)
тикшерә.  4)  Мин  үземнең  велосипедымны  (туп,  чаңгы,  чана)
Динарга  бирдем.
 198. 	Ответьте  на  вопросы.
 1) 	Син  тешләреңне  яхшы  паста  белән  чистартасыңмы?
 2) 	Син  кулларыңны  сабын  белән  юасыңмы?  3)  Син  битеңне
чиста  сөлге  белән  сөртәсеңме?  4)  Син  чәчләреңне  нәрсә  белән
тарыйсың?  5)  Син  колакларыңны  көн  саен  юасыңмы?
 199. 	Допишите  вопросы  по  образцу.
 Үрнәк:  Мин  дәресләремне  үзем  әзерлим,  син  дә  дәрес¬
ләреңне  үзең  әзерлисеңме?
 1) 	Мин  киемнәремне  үзем  үтүклим,  син  дә  ...
 2) 	Мин  бүлмәмне  үзем  җыештырам,  син  дә  ...
 3) 	Мин  оекларымны  үзем  юам,  син  дә  ...
 4) 	Мин  итекләремне  үзем  чистартам,  син  дә  ...
 5) 	Мин  урынымны  үзем  җыям,  син  дә  ...
 41

200. 	Переведите.
 1)  Отдайте  мой  мяч!  2)  Ты  нам  покажешь  свой  (твой)
новый  велосипед?  3)  Повтори  еще  раз  свой  ответ.  4)  Помой
свою  тарелку  сама.  5)  Я  часто  встречаю  твою  сестру.  6)  Я
показываю  свои  (мои)  рисунки  учителю.  7)  Я  жду  здесь  своих
(моих)  друзей.  8)  Я  не  вижу  свой  (мой)  портфель.
 201. 	Допишите  слова,  данные  в  скобках.
 1) 	Кемне  еш  күрәм?  Аның  апасын,  ...  (күрше,  әби,  укы¬
тучы  ).
 2) 	Нәрсәне  кире  бирәм?  Аның  дәфтәрен,  ...  (китап,  сүзлек,
уенчык).
 3) 	Кемнәрне  күптән  беләбез?  Аларның  гаиләләрен,  ...
(туганнарын,  дусларын,  танышларын).
 4) 	Кемнәрне  кунакка  чакырабыз?  Аларның  дусларын,  ...
(апалар,  кызлар,  классташлар).
 202. 	Переведите.
 Аларның  киңәшен.—  Аларның  киңәшләрен.
 Аның  киңәшен.—  Аның  киңәшләрен.
 203. 	Переведите.
 Давно  не  встречаю  его  друга.  (Его  друзей.  Их  друга.  Их
друзей.)
 204. 	Переведите.  Дополните  предложения  подлежащими.
 Җәлил  урамын  эзлибез.  Китап  кибетен  тапмый.  Бөгелмә
шәһәрен  начар  беләм.  Сабантуй  бәйрәмен  көтәләр.
 205. 	Переведите.
 1) 	Любят  праздник  Новый  год.  2)  Моет  суповые  тарелки.
 3) 	Покажи  спальню.  4)  Ищу  автобусную  остановку.
 206. 	Допишите  окончания.
 1) 	Венера  урамда  инде  ярты  сәгать  үзенең  дуст...  көтә.
 2) 	Бу  малайларның  әтиләр...  мәктәпкә  чакыралар.  3)  Син
Казанда  Тукай  музе(й)...  адрес...  беләсеңме?  4)  Бүлмәгезнең
тәрәзәләр...  юыгыз,  пычрак  бит.  5)  Туганнарыңның  йорт...
күрсәт  әле.  6)  Аларның  шәһәр...  телевизордан  еш  күрсәтәләр.
 42

207. 	Допишите  окончания.
 Нәрсәне?
 Гаиләне.—  Маратның  гаилә...  .
 Бүлмәне.—  Лилиянең  бүлмә...  .
 Бакчаны.—  Күршеләрнең  бакча...  .
 Кемне?
 Әнине.—  Дустымның  әни...  .
 Әбине.—  Айсылуның  әби...  .
 Песине.—  Балаларның  песи...  .
 208. 	Переведите.
 1) 	Беру  санки.—  Беру  санки  брата.
 2) 	Встретили  учителя.—  Встретила  учителя  математики.
 3) 	Ищет  ошибку.—  Ищет  ошибку  ученика.
 4) 	Моет  окно.—  Моет  окно  кухни.
 209. 	Напишите  окончания.  Объясните  их  употребление.
 1) 	Аш  бүлмә...  идән...  юдыңмы?
 2) 	Кунак  бүлмә...  келәм...  чистартыгыз.
 3) 	Балалар  бүлмә...  тәрәзәләр...  сөртегез.
 4) 	Йокы  бүлмә...  ише(к)...  яп.
 210. 	Переведите.  Найдите  существительные  в  винительном  падеже.
 1)  Не  открывай  окно  детской  комнаты.  2)  Закройте  дверь
кухни.  3)  Помойте  окна  гостиной.  4)  Покрасьте  дверь  спальни.
 211. 	Переведите.
 1) 	Татарстанның  Президентын  һәркем  хөрмәт  итә.  2)  Рес¬
публикабызның  гимнын  композитор  Рөстәм  Яхин  язган.
 3) 	Завод-фабрикалар  елгаларыбызның  суларын  пычраталар.
 4) 	Шәһәреңнең  тарихын  беләсеңме?  5)  Әниемнең  апасын
кунакка  чакырдык.  6)  Яңа  күршебезнең  исемен  һаман
белмисезме?
 212. 	Переведите.
 1) 	Вы  какой  музей  ищете,  музей  Пушкина?  2)  Наиль  пло¬
хо  знает  улицы  Казани.  3)  Ученики  изучают  историю  Татар¬
стана.  4)  Вы  знаете  остановку  «Рынок»?  5)  Мы  еще  не  видели
новый  детский  сад.
 43

213. 	Переведите.  Укажите  аффиксы  принадлежности.
 Мин  әтиемнең  киемнәрен  юам.
 Син  әтиеңнең  киемнәрен  юасың.
 Ул  әтисенең  киемнәрен  юа.
 Без  әтиебезнең  киемнәрен  юабыз.
 Сез  әтиегезнең  киемнәрен  юасыз.
 Алар  әтиләренең  киемнәрен  юалар.
 214. 	Проспрягайте  по  образцу  упр.  №  213.
 1) 	Мин  дустымның  яңа  адресын  белмим.
 2) 	Мин  апамның  сәгатен  ваттым.
 215. 	Допишите  окончания.
 1) 	Дамир...  әти...  машина...  номер...  беләсеңме?
 2) 	Алам...  ире...  туганнар...  кунакка  көтәбез.
 3) 	Гөлнара...  әни...  яңа  күлмә(к)...  төс...  әйт  әле.
 216. 	Переведите.
 1)  Я  плохо  помню  имена  одноклассников  брата.  2)  Запи¬
шите  номера  телефонов  друзей  вашего  сына.  3)  Назовите
имена  татарских  писателей.  4)  Вы  знаете  фамилию  директора
школы  их  сына?
 217. 	Переведите.  Найдите  существительные  с  аффиксами  при¬
надлежности.  Укажите  лицо  и  число.
 1)  Исемегезне  әйтегез  әле.  2)  Шәһәребезне  яратабыз.
 3) 	Әйберләрегезне  юлдан  алып  куегыз.  4)  Укытучыгызны  эз¬
лим.  5)  Халкыбызны  хөрмәт  итәләр.  6)  Чәчәкләрегезне  ничек
үстерәсез,  бигрәк  матур!  7)  Кызыгызны  танымадым.  8)  Дәрес-
лекләребезне  яхшы  саклыйбыз.
 218. 	Переведите.
 1)  Мы  любим  наших  учителей.  2)  Мы  долго  искали  свои
(наши)  места.  3)  В  школе  свои  классы  мы  убираем  сами.
 4) 	Мы  бережем  свои  глаза,  поэтому  телевизор  смотрим  мало.
 5) 	На  пляже  мы  встретили  наших  бывших  одноклассников.
 219. 	Переведите.
 1) 	Поднимите  (ваши)  руки!  2)  Позовите  (вашу)  маму.
 3) 	Покажите  (ваши)  дневники.  4)  Уберите  с  парт  (ваши)  учеб¬
ники.  5)  Вымойте  свои  (ваши)  грязные  тарелки.
 44

ФИГЫЛЬ  (ГЛАГОЛ)
 В  татарском  языке  глагол  имеет  категории  залога,
наклонения,  времени,  лица  и  числа.  Категория  вида
в  татарском  языке  не  имеет  четкого  грамматического  вы¬
ражения.
 Основой  глагола  служит  форма  2  лица  единственного
числа  повелительного  наклонения.  По  основе  глаголы  де¬
лятся  на  2  группы:
 1) 	глаголы  с  основой  на  согласный:  бар  —  иди,  кил  —
приходи;
 2) 	глаголы  с  основой  на  гласный:  аша  —  кушай,
эшлэ  —  работай;
 Отрицательная  основа  глагола  образуется  от  положи¬
тельной  формы  при  помощи  аффиксов  -ма/-мэ:  барма  —
не  ходи,  килмә  —  не  приходи.
 1. 	Образуйте  отрицательную  основу.  Переведите.
Үрнәк:  Бел  —  белмә  (знай  —  не  знай).
Кабатла,  сора,  тыңла,  аңла,  өйрән,  укы,  яз,  әйт.
 Множественное  число  2  лица  образуется  при  помощи
аффиксов  -(ы)гыз/-(е)гез.  Например:
бар+ыгыз  (идите),  кил+егез  (приходите);
аша+гыз  (ешьте),  эшлэ+гез  (работайте);
бар+ма+гыз  (  не  ходите  ),  эшлә+мә+гез  (  не  работайте  ).
 2. 	Напишите  глаголы,  данные  в  упр.  №1,  во  множественном  числе.
 Үрнәк:  Кабатла  —  кабатлагыз  (повтори  —  повто¬
рите).
 3. 	Напишите  глаголы,  данные  в  упр.  №  1,  в  отрицательной  форме.
 Үрнәк:  Бел  —  белмә  —  белмәгез  (знай  —  знайте  —
не  знайте).
 4. 	Переведите.
 1) 	Сора,  сорама,  сорагыз,  сорамагыз.
 2) 	Аңла,  аңлагыз,  аңламагыз,  аңлама.
 3) 	Өйрәнмә,  өйрәнегез,  өйрән,  өйрәнмәгез.

5.  Переведите.
 1) 	Слушай,  не  слушайте,  слушайте,  не  слушай.
 2) 	Читай,  читайте,  не  читайте,  не  читай.
 3) 	Говорите,  не  говорите,  говори,  не  говори.
 6. 	Переведите.
 а) 	Слушайте  хорошо.
Повторите  вместе.
 Пиши  красиво.
Читай  правильно.
 б) 	Дети,  не  пишите,  а  слушайте.  Марат,  не  кричи.  Девочка,
не  плачь,  возьми  яблоко.  Мальчики,  не  бегите,  садитесь.
 ФИГЫЛЬНЕҢ  ХӘЗЕРГЕ  ЗАМАН  ФОРМАСЫ
 (НАСТОЯЩЕЕ  ВРЕМЯ  ГЛАГОЛА)
 Глаголы  с  основой  на  согласный  образуют  спрягае¬
мую  основу  настоящего  времени  (значит:  спрягаются)
при  помощи  аффиксов  -а/-а.  Например:
 Бар!  У  л  бара  (Иди!  Он  идет).
 Кил!  У  л  килә  (Приходи!  Он  приходит).
 7. 	Образуйте  спрягаемую  основу  данных  глаголов.  Переведите.
 Үрнәк:  Яз!Ул  яза  (Пиши!  Он  пишет).
 Ал,  өйрән,  сөйләш,  эч,  юын,  йөгер,  утыр,  бас.
 8. 	Переведите.
 1) 	Бел!  Ул  белә.  Кем  белә?  Саша  белә.  Катя  да  беләме?  Әйе,
ул  да  белә.  Катя  яхшы  беләме,  Саша  яхшы  беләме?  Катя  да
яхшы  белә,  Саша  да  яхшы  белә.  Сез  дә  яхшы  белегез!
 2) 	Өйрән!  Дима  татар  теле  өйрәнә.  Галя,  син  дә  татар  теле
өйрән!  Балалар,  сез  дә  татар  теле  өйрәнегез.  Начар  өйрәнмәгез,
яхшы  өйрәнегез.
 3) 	Эч!  Чиста  су  эчегез.  Пычрак  су  эчмәгез.  Лилия,  син
салкын  су  эчмә!  Лилия  җылы  су  эчәме?  Әйе,  ул  җылы  су  эчә.
 9. 	Переведите.
 1) 	Пей,  не  пей,  он  пьет.  2)  Вы  бегите,  а  ты  не  беги.  Он  тоже
бежит?  3)  Умойся.  Вы  тоже  умойтесь.  Она  тоже  умывается.
 4) 	Пиши.  Он  пишет.  Кто  пишет?  Лена  пишет?  Лена  что  пишет?
Лена  пишет  диктант?
 46

10. 	Переведите.
 1)  Ленар  күп  сүзләр  белә.  2)  Укытучы  сораулар  бирә.
 3) 	Динар  дөрес  җавап  бирә.  4)  Алия  хәрефләр  яза.  5)  Ләйсән
җавап  бирә  һәм  «5»  ле  ала.
 11. 	Переведите.
 Нишли?  —  Что  делает?
 1) 	Йөгер!  Ул  йөгерә.  Кем  йөгерә?  Кыз  йөгерә.  Малай  да
йөгерәме?  Әйе,  малай  да  йөгерә.  Балалар,  сез  дә  йөгерегез.
 2) 	Яз!  Ул  яза.  Кем  яза?  Укучы  яза.  Укучы  нишли?  Укучы
яза.  Укучы  язамы?  Әйе,  укучы  яза.  Ул  нәрсә  яза?  Ул  хат  яза.
Ул  диктант  язамы?  Юк,  ул  диктант  түгел,  ул  хат  яза.  Ул  нинди
хат  яза?  Ул  яхшы  хат  яза.
 12. 	Переведите.
 1) 	Умойся!  Он  умывается.  Кто  умывается?  Что  делает  ребе¬
нок?  Ребенок  умывается.  Ребенок  умывается?  Он  чисто  умы¬
вается?  Да,  он  чисто  умывается.  Дети,  вы  тоже  чисто  умывайтесь.
 2) 	Пей.  Он  пьет.Что  он  делает?  Он  пьет.  Он  пьет?  Да,  он  пьет.
Что  он  пьет?  Он  пьет  чай.  Кто  пьет  чай?  Мама  пьет  чай.  Что  пьет
папа?  Папа  пьет  кофе.  Что  пьет  кот?  Кот  пьет  молоко.  Собака
тоже  пьет  молоко?  Нет,  собака  пьет  не  молоко,  она  пьет  воду.
 Глаголы  с  основой  на  гласный  образуют  спрягаемую
основу  настоящего  времени  (значит:  спрягаются)  при
помощи  аффиксов  -ый/-и.  Например:
 Тыңла!  У  л  тыңлый.  (Слушай!  Он  слушает.)  Сөйлә!
У  л  сөйли.  (Рассказывай!  Он  рассказывает.)
 13. 	Напишите  по  образцу.
 Үрнәк:  Аша  (ешь)!  —  У  л  ашый  (он  ест).
 Тыңла  (слушай)!  Йокла  (спи)!  Кабатла  (повтори)!  Сөйлә
(рассказывай)!  Эшлә  (работай)!  Яшә  (живи)!  Укы  (читай)!
 14. 	Переведите.
 Укы!  Ул  укый.  Кем  укый?  Апа  укый.  Апа  нишли?  Ул
язамы?  Юк,  ул  укый.  Ул  нәрсә  укый?  Ул  китап  укый.  Ул  хат
укыймы?  Юк,  ул  хат  түгел,  ул  китап  укый.  Апа  бик  кызыклы
китап  укый.  Кызлар,  малайлар,  сез  дә  китаплар  укыгыз!
 47

15. 	Переведите.
 Ешь!  Он  ест.  Кто  ест?  Мальчик  ест.  Мальчик  ест?  Да,  он  ест.
Он  ест?  Он  что  ест?  Он  ест  суп.  Он  суп  ест?  Да,  он  ест  суп.  Он  ест
яйцо?  Нет,  он  ест  не  яйцо,  он  ест  суп.  Какой  суп  он  ест?  Он  ест
вкусный  суп.  Он  ест  холодный  суп?  Нет,  он  ест  не  холодный,
а  вкусный  суп.
 16. 	Дополните  ответы.
 Укучы  нишли?  Ул  яза,  ...
 Әни  нишли?  Ул  пешерә,  ...
 Эти  нишли?  Ул  эшли,  ...
 Малай  нишли?  Ул  уйный,  ...
 Песи  нишли?  Ул  йоклый,  ...
 Әби  нишли?  Ул  утыра,  ...
 17. 	Напишите  ответ.
 Ничек?  —  Как?
 Әни  ничек  пешерә?  Әби  ничек  бәйли?  Эт  ничек  йөгерә?  Кош
ничек  оча?  Песи  ничек  йоклый?  Укучы  ничек  укый?  Автобус
ничек  йөри?
 18. 	Ответьте  на  вопросы.
 а) 	Кем  күп  эшли? 	б) 	Нәрсә 	биек  оча?
 Кем  матур  тегә? 	Нәрсә  тирән  йөзә?
 Кем  яхшы  укый? 	Нәрсә  тиз  йөгерә?
 Кем  татарча  дөрес  сөйләшә? 	Нәрсә  күп  йоклый?
 Запомните!  1)  Глаголы  с  основой  на  -у/-ю  образуют
спрягаемую  основу  -  а/-з:  Например:
 Ю!  У  л  юа.  Ту!  Ул  ту  а  (он  рождается).
 2) 	Глаголы  на  -й,  -и  образуют  спрягаемую  основу  при
помощи  -я.  Например:
 Җый!  Ул  җыя  (он  собирает).  Ки!  Ул  кия  (он  наде¬
вает  ).
 19. 	Допишите  глаголы.  Переведите.
 1)  Кыз  җиләк  (җый!).  2)  Лилия  матур  күлмәк  (ки!).  3)  Алсу
бүген  идән  (ю!).  4)  Иртәгә  яңа  ай  (ту!).
 48

ФИГЫЛЬНЕҢ  ХӘЗЕРГЕ  ЗАМАНДА  ТӨРЛӘНЕШЕ
 (СПРЯЖЕНИЕ  ГЛАГОЛА  В  НАСТОЯЩЕМ  ВРЕМЕНИ)
 В  настоящем  времени  глаголы  спрягаются  путем  присо¬
единения  к  спрягаемой  основе  личных  окончаний  настояще¬
го  времени.
 Личные  окончания  глаголов  при  спряжении
в  настоящем  времени
 Мин  нишлим?
 Мин
 -Л1
 Син  нишлисең?
 Син
 -сыц/-сец
 Ул  нишли?
 Ул
 —
 Без  нишлибез?
 Без
 -быз/без
 Сез  нишлисез?
 Сез
 -сыз/сез
 Алар  нишлиләр?
 Алар
 -лар/-ләр
 Запомните  спряжение  глаголов  в  настоящем  времени:
 Утыр!  Ул  утыра.
 Йөгер!  У  л  йөгерә.
 Мин  утырам,  йөгерәм.
 Син  утырасың,  йөгерәсең.
Ул  утыра,  йөгерә.
 Без  утырабыз,  йөгерәбез.
Сез  утырасыз,  йөгерәсез.
Алар  утыралар,  йөгерәләр.
 Җырла!  Ул  җырлый.
Сөйлә!  Ул  сөйли.
 Мин  җырлыйм,  сөйлим.
 Син  җырлыйсың,  сөйлисең.
Ул  җырлый,  сөйли.
 Без  җырлыйбыз,  сөйлибез.
Сез  җырлыйсыз,  сөйлисез.
Алар  җырлыйлар,  сөйлиләр.
 20. 	Проспрягайте  глаголы  в  настоящем  времени.
 а) 	Уйна!  Тыңла!  Ела!
 б) 	Яшә!  Эшлә!  Әзерлә!
 21. 	Проспрягайте  глаголы  в  настоящем  времени.
 а) 	Ярат!  Юын!  Яз!  Чык!  Ю!  Ту!
 б) 	Киен!  Сикер!  Тек!  Үс!  Ки!
 22. 	Найдите  в  предложениях  подлежащее  и  сказуемое.
 1)  Мин  тәрәзә  сөртәм.  2)  Балалар  матур  җырлыйлар.  3)  Сез
күп  йоклыйсыз.  4)  Әнием  матур  күлмәк  тегә.  5)  Син  рәсем
ясыйсың.  6)  Без  дәрес  әзерлибез.
 49

23. 	Допишите  окончания.  Укажите  основу  глагола.
 Үрнәк:  Укучы  дөрес  саный.  (Сана!)
 1)  Мин  китап  укый...  .  2)  Сез  аш  ашый...  .  3)  Без  әкият  сөй¬
ли...  .  4)  Алар  бакчада  эшли...  .  5)  Син  бәйрәмдә  җырлый...  ?
 6) 	Алар  Казанда  яши...  ?
 24. 	Допишите  окончания.  Укажите  основу  глагола.
 1)  Син  алма  ярата...  .  2)  Без  стадионда  йөгерә...  .  3)  Алар
укытучыга  булыша...  .  4)  Сез  дәрестә  яхшы  утыра...  .  5)  Алар
салкын  су  белән  юына...  .  6)  Мин  инглиз  теле  өйрәнә...  .
 25. 	Переведите.
 Утыр!  Утыра.  Утырасың.  Утырабыз.  Утыралар.  Утырма.
Утырасызмы?  Утырамы?  Утыраммы?  Утырмагыз.  Утырыгыз.
 26. 	Переведите.
 Заходи!  Он  заходит.  Он  заходит?  Вы  заходите?  Вы
не  заходите!  Мы  заходим.  Они  тоже  заходят.
 Отрицательная  форма  спрягаемой  основы  глагола
настоящего  времени  (3  л.  ед.  ч.)  образуется  от  основы
глагола  через  аффиксы  -мый/-ми.  Например:
 Ал!  Ул  алмый.  (Бери!  Он  не  берет.)
 Эч!  У  л  эчми.  (Пей!  Он  не  пьет.)
 27. 	Напишите  глаголы  по  образцу.  Переведите.
 Үрнәк:  Бар!  У  л  бармый.  (Иди!  Он  не  идет.)
 а) 	Укы!  Юын!  Аша!  Ю!  Ярат!  Кайт!  Булыш!
 б) 	Кит!  Йөр!  Пешер!  Эшлә!  Яшә!  Өйрән!  Бел!
 28. 	Напишите  глаголы  по  образцу.  Переведите.
 Үрнәк:  Күр!  У  л  күрә.  У  л  күрми.  (Увидь!  Он  видит.  Он
не  видит.)
 а) 	Йокла!  Сана!  Эшлә!  Яшә!  Тыңла!
 б) 	Утыр!  Бар!  Оч!  Җый!  Ки!  Яз!  Сөйләш!  Тек!
 50

29. 	Переведите.  Найдите  глаголы  в  отрицательной  форме.
 1)  Әти  тәрәзәләр  юмый,  әни  тәрәзәләр  юа.  2)  Бакчада  әни
эшләми,  әти  эшли.  3)  Апа  идән  юмый,  ул  аш  пешерә.  4)  Сең¬
лем  мәктәптә  укымый,  анда  мин  укыйм.
 30. 	Переведите.
 1) 	Мама  не  спит,  она  варит  суп.  2)  Папа  не  читает,  он  смот¬
рит  телевизор.  3)  Брат  не  делает  зарядку,  он  спит.  4)  Сестренка
не  спрашивает,  она  рассказывает.
 31. 	Дополните  ответы.
 а)  Нәрсә  оча?  Самолет,  ... 	б) 	Нәрсә 	йөри?  Сәгать,  ...
 Нәрсә  очмый?  Балык,  ... 	Нәрсә  йөрми?  Өстәл,...
 32. 	Переведите.
 Бабушка  не  работает. 	Рыба  не  летает.
 Птица  не  плавает. 	Мальчик  не  плачет.
 Кукла  не  ходит. 	Кошка  не  поет.
 33. 	Переведите.
 а) 	Сөрт!  Сөртми.  Сөртә.  Сөртәме?  Сөртми.  Сөртмиме?  Сөртмә!
Сөртмәгез!  Сөртәләр.
 б) 	Җый!  Җыя.  Җыймый.  Җыймыймы?  Җыямы?  Җыяммы?
Җыябыз.  Җыясыз.  Җыймагыз!
 34. 	Переведите.
 Садись!  Он  сидит.  Он  не  сидит.  Он  не  сидит?  Я  сижу.  Я
сижу?  Не  садись!  Не  садитесь!  Вы  сидите.  Вы  сидите?
 В  отрицательной  форме  глагол  спрягается  от  отрица¬
тельной  спрягаемой  основы  через  те  же  личные  оконча¬
ния,  что  и  в  утвердительной  форме.
 Запомните  спряжение  глаголов  в  отрицательной  форме
настоящего  времени.
 Булыш!  Ул  булышмый. 	Йөгер!  Ул  йөгерми.
 Мин  нишләмим? 	Мин  булышмыйм,  йөгермим.
 Син  нишләмисең? 	Син  булышмыйсың,  йөгермисең.
 51

Ул  нишләми?
 Без  нишләмибез?
Сез  нишләмисез?
Алар  нишләмиләр?
 Ул  булышмый,  йөгерми.
 Без  булышмыйбыз,  йөгермибез.
Сез  булышмыйсыз,  йөгермисез.
Алар  булышмыйлар,  йөгермиләр.
 35. 	Проспрягайте  глаголы  в  отрицательной  форме.
 а) 	Кара!  Уйла!  Бас!  Сал!
 б) 	Йөз!  Үс!  Эшлә!  Сөйлә!
 36. 	Допишите  окончания  глаголов  в  отрицательной  форме.
 1)  Мин  бүген  футбол  уйна...  .  2)  Син  быел  да  авылга  кайт...  ?
 3) 	Алар  Яңа  елга  кунаклар  чакыр...  .  4)  Без  бүтән  зарядка
яса...  .  5)  Ул  бүген  мәктәпкә  бар...  .  6)  Сез  ни  өчен  өй  эшен
эшлә...?
 37. 	Дополните  ответы  другими  глаголами.
 1) 	Балык  нишләми?  Ул  йөрми,  ...
 2) 	Самолет  нишләми?  Ул  йөзми,  ...
 3) 	Дәрестә  балалар  нишләмиләр?  Алар  еламыйлар,  ...
 4) 	Каникулларда  син  нишләмисең?  Мин  мәктәпкә  йөрмим,  ...
 5) 	Физкультура  дәресендә  нишләмисез?  Без  язмыйбыз,  ...
 38. 	Напишите  вместо  точек  слова,  отвечающие  на  вопросы  кто?  или  что?
 ...  яратмыйм. 	...  ашамыйбыз. 	...  сөйләми.
 ...язмыйлармы? 	...  әйтмисеңме? 	...  авырмыйсызмы?
 39. 	Ответьте  на  вопросы.
 1)  Син  дәрестә  кычкырасыңмы?  2)  Дусларың  заводта
эшлиләрме?  3)  Укытучыгыз  гел  икеле  куямы?  4)  Песиең
җырлыймы?  5)  Сашаның  эте  мәктәпкә  йөриме?
 40. 	Составьте  отрицательные  предложения  по  образцу.
 Үрнәк:  Җиргә  утырмагыз!  —  Юк,  без  җиргә  утырмыйбыз.
 1)  Урамда  озак  йөрмәгез!  2)  Тәрәзәне  ачмагыз!  3)  Дәрестә
кычкырып  сөйләшмәгез!  4)  Яңгыр  астында  утырмагыз!  5)  Көн
саен  аш  пешермәгез!
 41. 	Переведите.
 1)  Сегодня  Алсу  полы  не  моет?  2)  Мы  завтра  в  гости
не  пойдем.  3)  Ты  почему  на  празднике  не  поешь?  4)  Я  не  знаю
 52

стихотворение  про  весну.  5)  Вы  сегодня  не  работаете?  6)  Эти
ученики  двойки  не  получают.
 42. 	Напишите  глаголы  в  указанных  формах.  Переведите.
 Үрнәк:  Юын!  Ул  юынмый.  Ул  юынмыймы?  Мин  юын¬
мыйм.  Мин  юынмыйммы?
 Шатлан  (радуйся)!  Көт  (жди)!  Өйрән!  Утыр!
 43. 	Переведите.  Напишите  данные  глаголы  в  указанных  формах.
 Үрнәк:  Аңла!  Ул  аңлый.  Ул  аңлыймы?  Мин  аңлыйммы?
Ул  аңламый.  Ул  аңламыймы?  Мин  аңламыйммы?
 Тыңла!  Сана!  Эшлә!  Эзлә!
 44. 	Вместо  точек  напишите  местоимения.  Поставьте  знаки  препи¬
нания.
 ...  еламый 	...  саклагыз 	...  аңламыйм 	...  килмиме
 ...  сикермә 	...  йөгермәгез 	...  әйтмимме 	...  сөйлисез
 45. 	Переведите.
 а) 	Жди!  Он  ждет.  Он  ждет?  Не  жди!  Он  не  ждет.  Он  не  ждет?
Я  не  жду.  Я  не  жду?  б)  Не  ждите!  Не  ждете.  Не  ждете?
 БИЛГЕЛЕ  ҮТКӘН  ЗАМАН
 (ПРОШЕДШЕЕ  ОПРЕДЕЛЕННОЕ  ВРЕМЯ)
 Прошедшее  определенное  время  употребляется  тогда,
когда  говорящий  наблюдал  передаваемый  факт  как  оче¬
видец  или  сам  участвовал,  или  это  такой  факт,  реаль¬
ность  которого  не  подлежит  сомнению.  Отвечает  на  воп¬
рос  нишләде?  Образуется  присоединением  к  основе  гла¬
гола  аффиксов:
 -ды/-де:  если  глаголы  имеют  основу  на  гласный  или
звонкий  согласный.  Например:
 Аша!  У  л  ашады  (он  поел).
 Кил!  Ул  килде  (он  пришел).
 -ты/-те:  если  глаголы  имеют  основу  на  глухой  со¬
гласный.  Например:
 Кайт!  Ул  кайтты  (он  вернулся).
 Көт!  У  л  көтте  (он  ждал).
 53

46. 	Образуйте  прошедшее  время.  Переведите.
 Үрнәк:  Кит!  Ул  китте  (он  ушел).
 а) 	Ярат!  Булыш!  Ят!  Бас!  Чык!  Шатлан!  Ачулан!
 б) 	Кит!  Төш!  Тек!  Сөйләш!  Сөрт!  Эч!
 47. 	Напишите  глаголы  в  3  л.  ед.  ч.  прошедшего  времени.
 Үрнәк:  Сана!  У  л  санады.
 а) 	Йокла!  Тыңла!  Аша!  Юын!  Чакыр!  Яз!
 б) 	Яшә!  Эзлә!  Эшлә!  Сикер!  Йөгер!  Йөз!
 48. 	Образуйте  определенное  прошедшее  время  по  образцу.
 Үрнәк:  У  л  эчә.  Эч!  У  л  эчте.
 Ул  сикерә.  Ул  йөгерә.  Ул  ярата.  Ул  шатлана.  Ул  чакыра.
Ул  булыша.  Ул  чыга.  Ул  сөйләшә.
 49. 	Напишите  глаголы  в  прошедшем  времени  по  образцу.
 Үрнәк:  У  л  йоклый.  Иокла!  У  л  йоклады.
 Ул  тыңлый.  Ул  саный.  Ул  ашый.  Ул  елый.  Ул  яши.  Ул
эшли.  Ул  эзли.  Ул  аңлый.  Ул  сорый.  Ул  сөйли.
 50. 	Напишите  предложения  в  прошедшем  времени.
 1)  Песи  сөт  эчә.  2)  Әни  кунаклар  чакыра.  3)  Әби  әкият  сөй¬
ли.  4)  Рөстәм  озак  йоклый.  5)  Бүген  яңгыр  ява.  6)  Лилия
мине  урамда  көтә.  7)  Ринат  бер  атна  авырый.  8)  Апам  Казанда
 5 	ел  укый.
 51. 	Напишите  предложения  в  прошедшем  времени.
 1)  Җәй  көне  Резидә  авылда  яхшы  ял  итә.  2)  Әтием  зур  за¬
водта  эшли.  3)  Әбием  тәмле  бәлеш  пешерә.4)  Әни  миңа  вело¬
сипед  сатып  ала.  5)  Минем  бүген  башым  авырта.  6)  Быел  җәй
салкын  була.
 52. 	Переведите.
 1)  Котенок  прыгнул  с  дивана.  2)  Мальчик  поймал  2  рыбки.
 3) 	Мама  показала  новое  платье.  4)  Учитель  поставил  пятерку.
 5) 	Папа  покрасил  пол.  6)  Ученик  повторил  правило.
 54

Личные  окончания  глаголов
прошедшего  определенного  времени
 Мин  нишләдем?
 Мин
 -м
 Син  нишләдең?
 Син
 -ц
 Ул  нишләде?
 Ул
 —
 Без  нишләдек?
 Без
 -к
 Сез  нишләдегез?
 Сез
 -гыз/-гез
 Алар  нишләделәр?
 Алар
 -лар/-ләр
 Запомните  спряжение  глаголов  в  прошедшем  определен¬
ном  времени:
 Кайт!  Ул  кайтты.
 Аша!  Ул  ашады.
 Кит!  Ул  китте.
 Көл!  Ул  көлде.
 Мин  кайттым,  киттем.
 Мин  ашадым,  көлдем.
 Син  кайттың,  киттең.
 Син  ашадың,  көлдең.
 Ул  кайтты,  китте.
 Ул  ашады,  көлде.
 Без  кайттык,  киттек.
 Без  ашадык,  көлдек.
 Сез  кайттыгыз,  киттегез.
 Сез  ашадыгыз,  көлдегез.
 Алар  кайттылар,  киттеләр.
 Алар  ашадылар,  көлделәр.
 53.  Проспрягайте  в  прошедшем  определенном  времени.
 Чиста  су  белән  ю.  Әбигә  булыш.  Тыныч  кына  утыр.  Дөрес
җавап  бир.  Авылда  ял  ит.  Шигырь  ятла.
 54. 	Напишите  по  образцу.
 Үрнәк:  Кабатлыйм.  Кабатла!  Мин  кабатладым.
 а) 	Мин  карыйм.  Мин  ашыйм.  Мин  уйныйм.  Мин  елыйм.
Мин  эшлим.  Мин  эзлим.  Мин  яшим.
 б) 	Мин  көләм.  Мин  киенәм.  Мин  күрәм.  Мин  чакырам.
Мин  булышам.  Мин  шатланам.  Мин  яратам.
 55. 	Напишите  глаголы  в  прошедшем  определенном  времени.
 1)  Мин  кер  юам.  2)  Мин  укытучыны  тыңлыйм.  3)  Мин  дә¬
рес  әзерлим.  4)  Мин  кунаклар  көтәм.
 56. 	Напишите  глаголы  в  прошедшем  определенном  времени.
 а) 	Син  җырлыйсың.  Син  сорыйсың.  Син  аңлыйсыңмы?  Син
табын  әзерлисең.
 55

б)  Син  шатланасың.  Син  рәхмәт  әйтәсең.  Син  җыештыра¬
сың.  Син  пешерәсең.  Син  су  коенасыңмы?
 57. 	Напишите  глаголы  в  прошедшем  времени.  Переведите.
 1)  Син  нинди  әкият  укыйсың?  2)  Син  бүлмәне  үзең  җыеш¬
тырасың.  3)  Син  бәйрәмгә  барасыңмы?  4)  Син  кем  белән  уй¬
ныйсың?  5)  Син  ике  шигырь  ятлыйсың.  6)  Син  нинди  җыр  өй¬
рәнәсең?  7)  Син  бакчада  эшлисең.  8)  Син  кемгә  кычкырасың?
 58. 	Ответьте  на  вопросы.
 1)  Син  бүген  сәгать  ничәдә  уяндың?  2)  Син  нинди  су  белән
юындың?  3)  Син  тешләреңне  яхшы  чистарттыңмы?  4)  Син
урыныңны  үзең  җыйдыңмы?  5)  Сиңа  иртәнге  ашны  кем  әзер¬
ләде?  6)  Син  иртән  нәрсә  эчтең?  7)  Син  иртән  ашадыңмы?  Нәрсә
ашадың?  8)  Син  мәктәпкә  кем  белән  бардың?
 59. 	Напишите  глаголы  в  прошедшем  времени  по  образцу.
 Үрнәк:  Без  дәрестә  утырабыз.  Утыр!  Без  утырдык.
 а) 	Без  озак  уйныйбыз.  Без  укытучыларны  бәйрәм  белән
котлыйбыз.  Без  Яңа  ел  каршылыйбыз.  Без  җәй  көне  акча  эш¬
либез.
 б) 	Без  урамга  чыгабыз.  Без  соңга  калабыз.  Без  бәйрәмгә
әзерләнәбез.  Без  елгада  йөзәбез.  Без  бәрәңге  утыртабыз.  Без
яңа  җырлар  өйрәнәбез.  Без  Чаллыда  10  ел  яшибез.
 60. 	Переведите.  Напишите  в  прошедшем  определенном  времени.
 Мы  опять  болеем.  Мы  хорошо  понимаем.  Мы  встречаем
гостей.  Мы  радуемся.  Мы  делаем  уроки.  Мы  смотрим  фильм.
 61. 	Переведите.  Найдите  подлежащее  и  сказуемое.
 1) 	Сез  ничә  сәгать  элек  кайттыгыз?  2)  Бу  җырны  сез
җырладыгызмы?  3)  Яңа  елны  сез  кемнәр  белән  каршылады¬
гыз?  4)  Сез  авылда  ничә  ай  булдыгыз?  5)  Сез  дәресләргә  тагын
соңга  калдыгыз.
 62. 	Напишите  глаголы  в  прошедшем  времени  по  образцу.
Үрнәк:  Сез  качасыз.  Кач!  Сез  качтыгыз.
 а) 	Сез  сөртенәсез.  Сез  киенәсез.  Сез  шатланасыз.
 б) 	Сез  кабатлыйсыз.  Сез  уйлыйсыз.  Сез  авырыйсыз.
 56

63. 	Напишите  глаголы  в  прошедшем  определенном  времени.
 1)  Сез  диктантта  күп  хата  ясыйсыз.  2)  Концертны  сәгать
ничәдә  башлыйсыз?  3)  Сез  дәресләргә  гел  яхшы  әзерләнәсез.
 4) 	Сез  быел  яшелчәләр  үстерәсезме?  5)  Сез  татар  телен  тыры¬
шып  өйрәнәсез.  6)  Сез  үләннәр  белән  дәваланасызмы?
 64. 	Допишите  глаголы  в  прошедшем  определенном  времени.
 1)  Без  бүген  урамда  бик  туң...  ,  ә  сез  туң...  ?  2)  Сез  кичә
урамда  кичкә  кадәр  уйна...  ,  ә  без  иртәрәк  кер...  .  3)  Сез  кон¬
цертка  соңга  кал...  ,  ә  без  вакытында  кил...  .  4)  Сез  Мәскәүгә
кышкы  каникулларда  бар...  ,  ә  без  анда  җәй  көне  бул...  .
 5) 	Сез  бәйрәмдә  бие...  ,  ә  без  җыр  җырла...  .
 65. 	Ответьте  на  вопросы.
 1)  Сез  Яңа  елны  өйдә  гаилә  белән  каршыладыгызмы?  2)  Сез
бәйрәмгә  кунаклар  чакырдыгызмы?  3)  Табынны  кем  әзерләде?
4)  Әниегезгә  булыштыгызмы?  5)  Әтиегез  нишләде?  6)  Өйне  кем
җыештырды?  7)  Яңа  елда  күңелле  булдымы?  Нишләдегез?
 8) 	Сез  сәгать  ничәдә  йокларга  яттыгыз?  9)  Икенче  көнне  сәгать
ничәдә  йокыдан  тордыгыз?  10)  Яңа  елда  бер-берегезгә  нинди
теләкләр  теләдегез?
 66. 	Переведите.
 1)  В  воскресенье  мы  ходили  в  гости,  а  вы  сидели  дома.
 2) 	Мы  накрывали  на  стол,  а  вы  нам  помогали?  3)  Мы  зонтики
забыли  дома,  а  вы  их  взяли?  4)  Мы  их  встретили  в  театре,  а  вы
их  где  видели?  5)  Вы  потеряли  ключи,  а  мы  их  нашли.
 67. 	Напишите  глаголы  по  образцу.
 Үрнәк:  Алар  тырышалар.—  Тырыш!—  Алар  тырыштылар.
 Алар  тәрҗемә  итәләр.  Алар  йөзәләр.  Алар  борчылалар.
Алар  югалталар.  Алар  табалар.  Алар  туган  көн  үткәрәләр.
 68. 	Переведите.
 1)  Они  часто  теряют  ключи.—  Они  опять  потеряли  много
времени.  2)  Они  интересно  проводят  праздники.—  Отпуск  они
провели  все  вместе.  3)  Что  они  ищут?  —  Они  искали,  но
не  нашли.  4)  Они  нас  всегда  поздравляют  с  Новым  годом.—
А  вас  они  поздравили?  5)  Эти  дети  часто  опаздывают  на
уроки.—  Сегодня  они  опять  опоздали.
 57

69. 	Переведите.
 Югалт!  Югалта.  Югалтмый.  Югалтты.  Югалттымы?  Югалт¬
тык.  Югалттым.  Югалтасыз.  Югалтмагыз!
 70. 	Допишите  окончания.  Переведите.
 71. 	Переведите.
 Найди  (тап)!  Я  нашел!  Нашел?  Да,  я  нашел!  Что  нашел?  Где
(ты)  нашел?  Когда?  Когда  (ты)  нашел?  И  мы  тоже  нашли!  Вы
тоже  нашли?  Где  вы  нашли?
 72. 	Переведите.
 а) 	Ищи  (эзлә)!  Ищите!  Не  ищи!  Не  ищите!  Ищут.  Ищут?
Ищет?  Ищу.  Ищу?  Не  ищет.  Не  ищу.  Не  ищу?
 б) 	Он  искал.  Он  искал?  Кто  искал?  Ты  тоже  искал?  Я  тоже
искал.  И  мы  искали.  А  вы  искали?  Они  где  искали?  Не  ищите!
 73. 	Переведите.
 1)  Мы  в  гостях  ели  вкусный  белиш.  2)  В  воскресенье  дети
встали  поздно.  3)  Маме  очень  понравилась  новая  соседка.
4)  Тебя  искали  твои  друзья,  где  ты  был?  5)  Я  очень  испугался
собаки.  6)  Как  вы  отдохнули?
 В  отрицательной  форме  глаголы  спрягаются  от  отри¬
цательной  основы  присоединением  тех  же  личных  окон¬
чаний.  Поскольку  в  отрицательных  основах  глаголов  на
конце  всегда  будет  отрицательный  аффикс  -леа/-леа,  то  все
глаголы  будут  спрягаться  только  при  помощи  -ды/-де.
Например:
 Килмә!  У  л  килмәде.  (Не  приходи!  Он  не  пришел.)
Барма!  Ул  бармады.  (Не  ходи!  Он  не  ходил.)
 74. 	Запомните  спряжение  глаголов  в  отрицательной  форме.
 Сез  соцга  кала...
Без  соцга  калды..
Син  соцга  кал...  ?
 Укытучылар  соцга  калмый...  .
Укучылар  соцга  кал...  .
 Поезд  еш  соцга  кала...  .
 Озатма!  У  л  озатмады.
 Мин  нишләмәдем?
Син  нишләмәдең?
Ул  нишләмәде?
 Без  нишләмәдек?
 Сез  нишләмәдегез?
Алар  нишләмәделәр?
 58

Эзләмә!  Ул  эзләмәде.
 Мин  озатмадым,  эзләмәдем.  Без  озатмадык,  эзләмәдек.
 Син  озатмадың,  эзләмәдең.  Сез  озатмадыгыз,  эзләмәдегез.
Ул  озатмады,  эзләмәде.  Алар  озатмадылар,  эзләмәделәр.
 75. 	Проспрягайте  глаголы  в  отрицательной  форме.
 а) 	Сорама  (не  спрашивай)!  Ташлама  (не  бросай)!
 б) 	Үткәрмә  (не  проводи)!  Менмә  (не  поднимайся)!
 76. 	Напишите  глаголы  в  отрицательной  форме.
 Әтием  күтәрде. 	Без  ардык.
 Кунаклар  соңга  калдылар. 	Сез  киңәш  бирдегез.
 Мин  оныттым. 	Син  шатландың.
 77. 	Напишите  глаголы  в  отрицательной  форме.
 1)  Без  ал  ар  белән  телефоннан  сөйләштек.  2)  Марат  елганың
икенче  ярына  кадәр  йөзеп  җитте.  3)  Балалар  тиз  йоклап  кит¬
теләр.  4)  Сез  безне  озак  көттегезме?  5)  Син  ник  җылы  киендең?
6)  Мин  контроль  эшне  «5»  легә  эшләдем.  7)  Абыем  быел  Са¬
бантуйда  көрәште.
 78. 	Напишите  вместо  точек  слова,  отвечающие  на  вопросы  кто?  или
что?,  и  глаголы.
 ...тык.
 ...
 ...ты  л  ар.
 ...делэр.
 ...
 ...мадың.
 ...мады.
 ...
 ...ты.
 ...дым.
 ...
 ...мэдегез
 ...дыгыз.
 ...
 ...мэдем.
 79. 	Переведите.
 Кач  (спрячься)!  Качма!  Кача.  Качты.  Качалар.  Качтык.
Качтыгызмы?  Качасызмы?  Качмыймы?  Качамы?  Качаммы?
Качмыймы?  Качмыйммы?  Качмадыммы?  Качмадыкмы?  Качма¬
гыз!  Качмадылар.
 80. 	Переведите.
 Умойся  (юын)!  Он  умылся.  Ты  умылся?  Я  еще  не  умылся.
Как  ты  не  умылся?!  А  мы  уже  умылись.  Вы  не  умылись,  умой¬
тесь!  Они  тоже  не  умывались.  Кто  еще  не  умылся?
 59

81. 	Выберите  и  напишите  вместо  точек  глаголы,  данные  в  скобках,
в  прошедшем  времени.
 1)  Син  ни  өчен  бүген  математика  дәресендә  ...  ?  2)  Мин  ир¬
тән  аш  ...  ,  чәй  генә  ....  3)  Әти  бүген  күлдән  3  зур  балык  ...  .
4)  Нигә  көзгене  пычрак  чүпрәк  белән  ...  ?  5)  Сез  ни  өчен  шулай
...  ,  әниегез  бик  ....  6)  Алар  бүләк  өчен  рәхмәт  ...  ?
 (Соңга  кал.  Аша.  Тот.  Бул.  Әйт.  Эч.  Сөрт.  Борчыл.)
 82. 	Переведите.
 1) 	Ты  написал  диктант  без  ошибок.  2)  В  выходные  дни  мы
были  на  огороде.  3)  Почему  вы  не  помыли  руки?  4)  После
девяти  часов  я  уснул.  5)  Сегодня  они  вовремя  не  вернулись,
опять  опоздали.  6)  Он  приехал  на  автобусе?  7)  Я  тебе  ничего
не  сказал,  потому  что  ты  не  спросил.
 83. 	Ответьте  на  вопросы,  используя  как  можно  больше  глаголов.
 Балалар  каникулда  нишләмәделәр?  Алар  мәктәпкә  барма¬
дылар,  ...
 Сез  җәй  көне  нишләдегез?  Без  ял  иттек,  ...
 БИЛГЕСЕЗ  ҮТКӘН  ЗАМАН
 (ПРОШЕДШЕЕ  НЕОПРЕДЕЛЕННОЕ  ВРЕМЯ)
 Прошедшее  неопределенное  время  употребляется,
когда  речь  идет  о  прошедших  событиях  и  действиях,
которых  говорящий  сам  не  видел,  а  сообщает  о  них  со
слов  других  лиц  или  источников.  Прошедшее  неопре¬
деленное  время  отвечает  на  вопрос  нишләгән?  и  образует¬
ся  от  основы  глаголы  присоединением  аффиксов:
 1)- 	ган/-гэн  (к  глаголам,  основа  которых  оканчивается
на  гласный  или  звонкий  согласный).  Например:
 Уйла!  У  л  уйлаган  (он  думал).
 Бел!  У  л  белгән  (он  знал).
 2) 	-кан/-кэн  (к  глаголам,  основа  которых  оканчивает¬
ся  на  глухой  согласный).  Например:
 Ул  кайткан  —  он  приехал  (оказывается).
 У  л  әйткән  —  он(  а  )  сказал(  а  ).
 60

Личные  окончания  глаголов
прошедшего  неопределенного  времени
 Мин  нишләгәнмен?
Син  нишләгәнсең?
Ул  нишләгән?
 Мин  -мын/-мен
Син  -сыц/-сец
 Ул  —
 Без  нишләгәнбез?
Сез  нишләгәнсез?
Алар  нишләгәннәр?
 Без 	-быз/-без
 Сез 	-сыз/-сез
 Алар  -нар/-нәр
 84. 	Запомните  спряжение  глаголов  в  прошедшем  неопределенном
времени.
 Яз!  Ул  язган.
 Кайт!  Ул  кайткан.
 Кил!  У  л  килгән.
 Кит!  Ул  киткән.
 Мин  язганмын,  килгәнмен,  кайтканмын,  киткәнмен.
 Син  язгансың,  килгәнсең,  кайткансың,  киткәнсең.
 Ул  язган,  килгән,  кайткан,  киткән.
 Без  язганбыз,  килгәнбез,  кайтканбыз,  киткәнбез.
 Сез  язгансыз,  килгәнсез,  кайткансыз,  киткәнсез.
 Алар  язганнар,  килгәннәр,  кайтканнар,  киткәннәр.
 85. 	Проспрягайте  глаголы  в  прошедшем  неопределенном  времени.
 а) 	Дәвалан  (лечись)!  Борчыл  (беспокойся)!  Бәрел  (ударься)!
 б) 	Ялганла  (обманывай)!  Тукта  (стой)!  Әзерлә  (готовь)!
 86. 	Образуйте  глаголы  прошедшего  неопределенного  времени.
Үрнәк:  Ул  килде  —  у  л  килгән.
 Ул  ачуланды.  Ул  уянды.  Ул  уятты.  Ул  гаҗәпләнде.  Ул
борчылды.  Ул  ялганлады.  Ул  рәсем  ясады.  Ул  бүләк  әзерләде.
Ул  сөйләде.  Ул  җибәрде.
 87. 	Переведите.  Объясните  употребление  форм  прошедшего  времени.
 1)  Әнием  мине  су  коенырга  җибәрмәде,  ә  Дамирны  әнисе
җибәргән.  2)  Мин  кичтән  контроль  эшкә  әзерләнмәдем,  ә  Ли¬
лия  әзерләнгән.  3)  Кичә  Айнур  хоккейга  бармады,  ә  дусты  аны
көткән.  4)  Бүген  Булат  беренче  дәрескә  килмәде,  чөнки  ул  йок¬
лап  калган.  5)  Кемдер  агачны  сындырган,  ә  мин  аны  бәйләп
 61

куйдым.  6)  Миләүшә  безнең  йортыбыз  яныннан  үтеп  киткән,
ә  без  аны  күрмәдек.
 88. 	Ответьте  на  вопросы.
 1)  Синең  әниең  кайсы  шәһәрдә  (авылда)  туган?  2)  Ул
мәктәптә  ничек  укыган?  3)  Кайсы  фәннәрне  аеруча  яраткан?
 4) 	Әниеңнең  дуслары  күп  булганмы?  5)  Әниеңнең  иң  якын
дустының  исеме  ничек  булган?  6)  Мәктәптән  соң  әниең  эшлә¬
гәнме  яки  укыганмы?  Кайда?  7)  Әниең  белән  әтиең  кайчан  бе¬
ренче  тапкыр  очрашканнар?  8)  Аларга  ничә  яшь  булган?
9)  Алар  кайчан  өйләнешкәннәр  (поженились)?  10)  Син  ничәнче
елда  тугансың?
 89. 	Напишите  глаголы  по  образцу.
 Үрнәк:  Мин  югалтам.  Мин  югалттым.  Мин  югалт¬
канмын.
 а) 	Ачулан!  Җибәр!  Ялганла!  Бәйлә!
 б) 	Оныт!  Тап!  Бүләк  ит!  Сөйләш!
 90. 	Подберите  и  напишите  вместо  точек  глаголы,  данные  в  скобках.
 Габдулла  Тукай  бик  яшьтән  ятим  ...ган.  Башта  аның  әти¬
се,  соңрак  әнисе  ...гән.  Кечкенә  Габдулла  төрле  гаиләләрдә
...кән.  Ул  күп  авырлыклар  ...гән.  Ул  бик  нык  ...ган,  шуңа
күрә  аз  ...гән.
 (Яз!  Авыр!  Кал!  Яшә!  Күр!  Үл!  Үс!)
 91. 	Переведите,  употребляя  глаголы  в  прошедшем  неопределенном
времени.
 1)  О  чем  он  написал  в  письме?  2)  Я  (оказывается)  спал  очень
крепко  и  ничего  не  слышал.  3)  Кто  ей  это  сказал?  4)  Ночью  на
улице  прошел  дождь.  5)  Дети  вернулись  последним  автобу¬
сом.  6)  Вы  (оказывается)  вчера  поймали  много  рыб.
 Поскольку  отрицательная  основа  глаголов  оканчи¬
вается  на  -леа/-леэ,  то  отрицательная  форма  глаголов  про¬
шедшего  неопределенного  времени  всегда  образуется  при
помощи  -ган/-гән.  Например:
 Елама!  У  л  еламаган  (он  не  плакал).
 Сөйләмә!  У  л  сөйләмәгән  (он  не  рассказывал).
 62

92. 	Напишите  глаголы  в  отрицательной  форме.
 Ул  егылган.  Ул  борчылган.  Ул  аңлаткан.  Ул  өйрәнгән.  Ул
көлгән.  Ул  җибәргән.  Ул  оныткан.
 93. 	Запомните  спряжение  глаголов  в  отрицательной  форме  про¬
шедшего  неопределенного  времени.
 Онытма!  У  л  онытмаган.
 Мин  белмәгәнмен,  онытмаганмын.
Син  белмәгәнсең,  онытмагансың.
Ул  белмәгән,  онытмаган.
 Без  белмәгәнбез,  онытмаганбыз.
Сез  белмәгәнсез,  онытмагансыз.
Алар  белмәгәннәр,  онытмаганнар.
 94. 	Измените  глаголы  по  лицам  и  числам.
 а) 	Балачакта  мин  күп  авырмаганмын.
 б) 	Мин  моңа  гаҗәпләнмәгәнмен.
 95. 	Напишите  глаголы  в  прошедшем  неопределенном  времени.
 1)  Ал  ар  бәйрәмгә  туганнарын  гына  чакыр...  ,  башкаларны
чакырма...  .  2)  Син  бүген  көндәлегеңне  өйдә  оныт...  ,  ә  менә
уенчыгыңны  онытма...  .  3)  Әбием  мине  дарулар  белән  дәва¬
лама...  ,  ә  үләннәр  белән  генә  дәвала...  .  4)  Бик  кечкенә  ва¬
кытта  мин  көндез  йокла...  ,  ә  төнлә  бер  дә  йоклама...  .  5)  Сез
табибка  вакытында  килмә...  ,  соңга  калып  кил...  .  6)  Айгөл  бу
чынаякны  юри  ватма...  ,  ялгыш  кына  ват...  .
 96. 	Спишите  предложения,  преобразуя  глаголы  в  отрицательную
форму.
 1) 	Әнием  бүген  эшкә  соңга  калган,  чөнки  трамвайлар  начар
йөргән.  2)  Син  бу  кофтаңны  бик  тиз  бәйләгәнсең  икән.  3)  Ай¬
дарлар  үткән  ел  Төркиядә  ял  иткәннәр  бит.  4)  Мин  кечкенә
вакытымда  иртә  сөйләшә  башлаганмын.  5)  Авылда  кыр  эш¬
ләрен  вакытында  тәмамлаганнармы?  6)  Элек  тә  бу  шәһәрдә  ха¬
лык  күп  яшәгән.  7)  Быел  яңгыр  күп  яуган,  шуңа  күрә  игеннәр
 Белмә!  Ул  белмәгән.
 Мин  нишләмәгәнмен?
Син  нишләмәгәнсең?
Ул  нишләмәгән?
 Без  нишләмәгәнбез?
Сез  нишләмәгәнсез?
Алар  нишләмәгәннәр?
 63

бик  яхшы  үскән.  8)  Айгөл  имтиханнарга  тырышып  әзерлән¬
гән,  шуңа  күрә  яхшы  билгеләр  алган.
 97. 	Переведите.  Преобразуйте  глаголы  прошедшего  неопределенного
времени  в  прошедшее  определенное.
 Үрнәк:  Әнисе  көткән  —  әнисе  көтте.
 1)  Айнурны  әнисе  сәгать  тугызга  кадәр  көткән,  ә  ул  бик  соң
кайткан.  2)  Соңгы  елларда  аларның  гаиләсе  тагын  Казанда
яшәгән.  3)  Алия  диктантын  яза  алмаган,  шуңа  күрә  укытучы¬
сы  аңа  кагыйдәләрне  кабатларга  кушкан.  4)  Сугыш  вакы¬
тында  Татарстанга  башка  өлкәләрдән  бик  күп  завод-фабри-
калар  күчеп  килгәннәр.  5)  Татарлар  революциядән  соң  да
латин  графикасында  язганнар.  6)  Илшатны  барлык  дуслары
да  туган  көне  белән  котлаганнар,  ә  син  оныткансың.  7)  Кеч¬
кенә  вакытта  без  абыем  белән  дус  булмаганбыз,  гел  сугыш¬
канбыз.
 98. 	Спишите  текст,  используя  глаголы  в  форме  3  лица  ед.  числа  (он)
прошедшего  неопределенного  времени.
 Мин  дәресләремне  әзерләдем:  рус  теленнән  кагыйдәләрне
кабатладым,  татар  теленнән  күнегү  яздым,  геометриядән
теореманы  өйрәндем.  Ә  менә  алгебрадан  мәсьәләне  эшләмәдем,
чөнки  мин  ул  формуланы  белмим.  Кичә  мин  ашханәдә  дежур
булдым  һәм  дәрестә  булмадым.  Бүген  теманы  дәреслектән
үзем  укыдым,  ләкин  бернәрсә  дә  аңламадым.  Шуңа  күрә  мин
мәктәпкә  иртәрәк  барырга  һәм  классташларымнан  ярдәм
сорарга  телим.
 99. 	Напишите  вместо  точек  подходящие  по  смыслу  глаголы  в  про¬
шедшем  неопределенном  времени.
 Минем  күршем  Азат  быел  җәйне  авылда  ...  .  Ул  еш
урманга  ...  ,  анда  җиләк  ....  Әнисе  бу  җиләктән  тәмле  варенье
....  Азат  авыл  малайлары  белән  күл  буена  ...  .  Алар  анда  су
...  ,  балык  ...  ,  балык  ашы  ....  Азат  авылда  бик  яхшы  ....  Ул
шәһәргә  августның  соңгы  көннәрендә  генә  ...  ,  чөнки  авылда
аңа  бик  рәхәт  ....  Бу  турыда  Азат  миңа  үзе  сөйләде.
 100. 	Закончите  предложения.
 1)  Лилия  бүген  беренче  дәрескә  соңга  калган,  чөнки  ...  .
 2) 	Абыем  институтта  укырга  тели,  шуңа  күрә  ....  3)  Балалар
укытучыларын  бәйрәм  белән  котларга  теләгәннәр,  ләкин  ...  .
 4) 	Кичә  син  миңа  шалтыраткансың,  ә  ....  5)  Кечкенә  малай
 64

агач  башына  менгән,  шуннан  соң  ...  .  6)  Төнлә  кар  яуган,
шулай  да  ...  .
 101. 	Спишите  предложения,  используя  глаголы  в  скобках  в  нужной
форме.
 1) 	Моннан  бик  күп  еллар  элек  бик  еракта,  Таулы  авылында
Хәйдәр  исемле  бер  кеше  (яшә)  ди.  2)  Хәйдәрнең  аты  (бул).
 3) 	Җәй  (үт)  дә,  көз  (җит),  һәм  Хәйдәр  урманга  утынга  (кит).
 4) 	Ул  иртән  (чыгып  кит),  кичкә  (барып  җит).  5)  Урманда  атын
агачка  (бәйлә),  ә  үзе  эшли  (башла).
 102. 	а)  Переведите.
 Каюм  Насыйри,  һәр  язны  үзенең  туган  авылына  кайтып,
анда  гади  халык  белән  бергә  кырда  эшләгән.  Җәйләрен  төрле
авылларда  тарихи  истәлекле  урыннарны  карап,  тикшереп
йөргән.  Менә  шул  вакытта  халык  белән  якыннан  аралашкан,
аның  сөйләм  телен  өйрәнгән,  авыл  картларыннан  фольклор
материалларын  җыйган.  Каюм  Насыйри,  акыл  хезмәте  белән
беррәттән,  кул  хезмәте  белән  дә  шөгыльләнгән.  Ял  вакыт¬
ларында  ул  физик  эш  эшләргә  тырышкан,  агач  эшен  бик  ярат¬
кан,  рәсем  ясаган,  карта  сызган.
 б) 	Билгесез  үткән  замандагы  фигыльләрне  билгеле  үткән
заманга  үзгәртеп  языгыз.  (Найдите  глаголы  и  напишите  их
в  прошедшем  определенном  времени.)
 Үрнәк:  Эшләгән  —эшләде.
 103. 	Прочитайте  отрывок  из  письма  Марата,  написанного  другу
Ильшату.  Перепишите  текст  от  лица  Ильшата.
 Шәһәребездә  матур  бәйрәмнәр  күп  була.  Һәр  көз  мәктәптә
өлкәннәр  көне  үткәрәбез,  чөнки  безнең  шәһәрдә  олы  яшьтәге
кешеләр  күп.  Алар  бу  бәйрәмне  яраталар,  аны  ел  буе  көтәләр.
 Без  быел  да  бәйрәмгә  тырышып  әзерләндек.  Бу  көнне
мәктәпкә  кунаклар  килделәр.  Без  аларны  каршы  алдык,  мәк¬
тәбебезне  күрсәттек.  Безнең  мәктәп  —  шәһәрдә  иң  матур  мәк¬
тәпләрнең  берсе,  ул  кунакларга  да  бик  ошады.  Мәктәп  дирек¬
торы  кунакларны  ашханәгә  чакырды.  Өстәлләрдә  тәмле  ри¬
зыклар  һәм  кайнар  чәй  иде.  Без  өлкәннәргә  концерт  куйдык,
биедек,  җырладык.  Кунаклар  бәйрәм  өчен  укытучыларга  һәм
безгә  рәхмәт  әйттеләр.  Алар  мәктәптән  өйләренә  бик  шат
күңел  белән  кайтып  киттеләр.
 Үрнәк:  Минем  дустым  Марат  шәһәрдә  яши.  Аларның
шәһәрендә  ...  (дәвам  итегез)
 3 	Изучающим  татарский  язык
 65

104. 	Переведите.  Объясните  употребление  форм  глаголов  прошедшего
времени.
 1)  Татарстанның  гимнын  композитор  Рөстәм  Яхин  язган.
 2) 	Мин  Айсылуга  ике  хат  яздым,  ә  ул  нигәдер  берсенә  дә  җавап
бирмәде.  3)  Бөек  Ватан  сугышы  кайчан  башланган,  әйтегез
әле.  4)  Кичә  язучылар  белән  очрашу  вакытында  башланмады,
чөнки  кунаклар  соңга  калып  килделәр.  5)  КамАЗ  ничәнче
елларда  төзелгән,  беләсезме?  6)  Габдулла  Тукай  балалар  өчен
дә,  олылар  өчен  дә  язган.  7)  Син  бу  шигырьләрне,  чыннан  да,
үзең  яздыңмы?
 ИНФИНИТИВ
 (НЕОПРЕДЕЛЕННАЯ  ФОРМА  ГЛАГОЛА)
 Неопределенная  форма  глагола  отвечает  на  вопрос  ниш¬
ләргә?  (что  делать?),  не  меняется  по  лицам,  числам  и  вре¬
менам,  обычно  употребляется  с  другим  глаголом  (вспомога¬
тельным  или  модальным).  Образуется  от  основы  глагола  при
помощи  различных  аффиксов,  в  зависимости  от  количества
слогов  и  конечной  буквы  основы  глагола.
 ПРАВИЛО  №  1
 Глаголы  с  основой  из  2—3  слогов,  оканчивающейся  на
согласную,  образуют  неопределенную  форму  (инфинитив)
при  помощи  -ырга/-ергэ.  Например:
 Ачулан!  (а-чу-лан)  —  ачулан-ырга  (ругать).
 Киен!  —  киен  ергә  (одеваться).
 105. 	Напишите  глаголы  в  неопределенной  форме.
 а) 	Егыл!  Оныт!  Кычкыр!  Утыр!  Уян!  Егыл!  Чистарт!
 б) 	Киен!  Чишен!  Күрсәт!  Күтәр!  Өйрән!  Пешер!  Сикер!
 Запомните  слова,  с  которыми  обычно  употребляются
глаголы  в  неопределенной  форме:
 Ярый.  Ярамый.—  Можно.  Нельзя.
 Кирәк.  Кирәкми.  Кирәк  түгел.—  Надо.  Не  надо.
 Тиеш.  Тиеш  түгел.—  Должен.  Не  должен.
 Мөмкин.  Мөмкин  түгел.—  Можно.  Возможно.  Нельзя.
Була.  Булмый.—  Можно.  Нельзя.
 66

106. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Су  коенырга  ярыймы?  Булышырга  кирәк.  Кычкырырга
ярамый.  Ачуланырга  мөмкин  түгел.  Йөгерергә  кирәкми.  Чи¬
шенергә  мөмкинме?  Чакырырга  кирәк  түгел.  Очратырга  була.
Язып  бетерергә  тиеш.
 107. 	Переведите.
 Варить  нельзя.  Можно  услышать.  Надо  стараться.  Невоз¬
можно  забыть.  Можно  сесть?  Не  надо  бояться.  Не  должен  под¬
нимать.
 108. 	Переведите.
 1)  Здесь  купаться  нельзя.  2)  На  праздник  нужно  пригла¬
сить  всех  ветеранов.  3)  Нельзя  бояться  новой  работы,  надо  де¬
лать.  4)  Сегодня  можно  закончить  работу  пораньше.  5)  На
улице  холодно,  надо  теплее  одеться.  6)  Этого  ребенка  невоз¬
можно  ругать.  7)  Нельзя  прыгать,  соседи  спят.
 109. 	Запомните.
 Нишләргә  ярата?  —  Что  любит  делать?
 Нишләргә  куша?  —  Что  велит  делать?
 Нишләргә  өйрәтә?  —  Что  учит  делать?
 Нишләргә  өйрәнә?  —  Что  учится  делать?
 Нишләргә  тели?  —  Что  хочет  делать?
 Нишләргә  оныта?  —  Что  забывает  делать?
 Нишләргә  киңәш  бирә?  —  Что  советует  делать?
 Нишләргә  җыена?  —  Что  собирается  делать?
 Нишләргә  әзерләнә?  —  Что  готовится  делать?
 Нишләргә  курка?  —  Что  боится  делать?
 Нишләргә  уйлый?  —  Что  думает  делать?
 110. 	Переведите.  Дополните  подлежащими.
 Йокларга  ярата.  Очратырга  була.  Тырышырга  киңәш  бирә.
Су  коенырга  барабыз.  Тәмле  пешерергә  өйрәтте.  Чакырырга
оныттым.  Үзе  өйрәнергә  уйлый.  Булышырга  телисез.  Юы¬
нырга  кушты.  Сикерергә  куркалар.
 111. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Любит  учить.  Советует  забыть.  Собираются  пригласить.
Боюсь  бежать.  Учишься  вязать.  Что  думаете  делать?  Забыл
позвонить.  Хочу  написать.
 3*
 67

112.  Переведите.
 1)  Врачи  советуют  умываться  холодной  водой.  2)  На  Но¬
вый  год  хотим  пригласить  всех  родственников.  3)  Бабушка
боится  сесть  на  пол.  4)  Почему  ты  забываешь  учить  слова?
 5) 	На  уроках  труда  девочки  учатся  готовить.  6)  Мама  велела
почистить  брюки.
 ПРАВИЛО  №  2
 Глаголы  с  основой  из  2—3  слогов,  оканчивающейся
на  гласную,  образуют  неопределенную  форму  (инфини¬
тив)  при  помощи  -рга/-ргэ.  Например:
 Аша  —  аша-рга  (есть).
 Сөйлә  —  сөйләргә  (рассказать).
 113. 	Образуйте  неопределенную  форму  данных  глаголов.
 а) 	Баш  л  а!  Тукта!  Кара!  Ела!  Уйна!  Уйла!
 б) 	Әзерлә!  Бие!  Сөйлә!  Яшә!  Эшлә!
 114. 	Переведите.  Найдите  глаголы  в  неопределенной  форме.  Укажите
инфинитивную  группу  (глагол  в  неопределенной  форме  со  вспо¬
могательным  словом).
 1)  Дәрестә  тәрәзәгә  карап  утырырга  ярамый,  укытучыны
тыңларга  кирәк.  2)  Яңа  тема  авыр,  ләкин  без  аңларга  тырыша¬
быз.  3)  Кечкенә  балалар  озаграк  йокларга  тиеш.  4)  Кем  китап
укырга  ярата?  5)  Син  әниеңә  нинди  бүләк  әзерләргә  уйлыйсың?
 6) 	Һәр  эшне  вакытында  эшләргә  кирәк.
 115. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Аңларга  теләми.
 Туктарга  куштылар.
Йокларга  вакыт.
 Дәрес  әзерләргә  онытма.
Охшарга  тырышалар.
 116. 	Переведите.
 Пора  (время)  понять.
 Стыдно  спросить.
 Нельзя  красить.
 Велит  сосчитать.
 Не  должен  останавливаться.
 68
 Сорарга  куркабыз.
Яшәргә  өйрәтә.
Еларга  оят.
Башларга  буламы?
Күп  ашарга  ярамый.
 Надо  рассказать.
Собираемся  спать.
Хотим  сплясать.
Невозможно  работать.
Должен  понравиться.

117.  Переведите.
 1)  Летом  надо  покрасить  окна.  2)  Ты  хочешь  участвовать
на  празднике?  3)  О  чем  хотите  нам  рассказать?  4)  Мы  соби¬
раемся  посмотреть  этот  новый  фильм.  5)  На  красный  свет  ты
должен  остановиться.  6)  Кто  не  любит  читать  сказки?  7)  Пожи¬
лые  люди  не  хотят  жить  в  городе.  8)  Каждый  человек  должен
работать.
 ПРАВИЛО  №  3
 Глаголы  с  основой  из  одного  слога,  оканчивающейся
на  согласную,  образуют  неопределенную  форму  (инфи¬
нитив)  при  помощи  -ырга/-ергэ.  Например:
 Бир  —  бир-ергэ  (дать).
 Кал  —  кал-ырга  (остаться).
 Исключение:  Эл!  —  Эләргә  (вешать).
 Көл!  —  Көл  әргә  (смеяться).
 118. 	Напишите  глаголы  в  неопределенной  форме.
 а) 	Бар!  Сал!  Тор!  Бул!  Ал!
 б) 	Көл!  Күр!  Тор!  Эл!  Кер!
 119. 	Переведите.  Найдите  инфинитивную  группу.
 Очучы  булырга  тели.  Иртә  торырга  кирәк.  Автобус  белән
дә  барырга  була.  Кайдан  алырга  мөмкин?  Кире  бирергә
кушмадылар.  Җәяү  йөрергә  киңәш  иттеләр.  Кечкенәләрдән
көләргә  ярамый.  Белергә  тиеш  түгел.  Үзебез  күрергә  телибез.
 120. 	Переведите.
 Хочет  остаться  дома.  Должен  стоять  здесь.  Можно  войти?
Домой  нельзя.  Любим  ходить  пешком.  Советую  прийти.
Почему  не  должны  знать?  Стараются  увидеть.
 121. 	Подберите  и  напишите  вместо  точек  глаголы,  данные  в  скобках.
 1)  Миңа  бүген  өйдә  ...  ярыймы?  2)  Буш  чиләкләргә  су  ...
кирәк.  3)  Бәйрәмгә  кемнәргә  ...  мөмкин?  4)  Алдагы  дәрескә  бу
сүзләрне  барыгыз  да  ...  тиеш.  5)  Карт  кешеләрдән  ...  ярамый.
 6) 	Киемнәрне  монда  ...  ярыймы?  7)  Бу  кеше  сезне  ...  тели.
 (Кил!  Күр!  Кал!  Көл!  Сал!  Эл!  Бел!)
 69

122.  Переведите.
 1) 	Папа  должен  это  знать.  2)  Айрат  не  хочет  приходить
один.  3)  Нельзя  постоянно  (всегда)  ездить  на  машине.  4)  Сове¬
туем  чаще  ходить  пешком.  5)  Стыдно  смеяться  над  больными
людьми!  6)  Мама  велела  помыть  полы.  7)  Можно  увидеть
вашего  брата?
 ПРАВИЛО  №  4
 Глаголы  с  основой  из  одного  слога,  оканчивающейся
на  й  или  и,  образуют  неопределенную  форму  (инфинитив)
при  помощи  -ярга/-  яргэ.  Например:
 Җый!  —  Җыярга  (собирать).
 Ки!  —  Кияргә  (надевать).
 123. 	Переведите.  Скажите,  в  какой  форме  употреблены  глаголы.
 1) 	Бу  чәчәкләрне  вазага  куй.—  Бу  чәчәкләрне  вазага  куярга
кирәк.
 2) 	Бүген  салкын,  башлыкларыгызны  киегез.—  Бүген
салкын,  башлыкларыгызны  кияргә  онытмагыз.
 3) 	Кеше  әйберенә  тимә!  —  Кеше  әйберенә  тияргә  ярамый.
 4) 	Пычрак  аяк  киемеңне  монда  куйма!  —  Пычрак  аяк
киемеңне  чиста  идәнгә  куярга  уйлыйсыңмы?
 124. 	Переведите.
 1)  Надо  собирать  ягоды.  2)  Советую  надеть  теплую  одежду.
3)  Не  забудьте  положить  дневники  на  стол.  4)  Нельзя  трогать
эти  вещи.
 ПРАВИЛО  №  5
 Глаголы  с  основой  из  одного  слога,  неоканчиваю-
щейся  на  р,  л,  й,  образуют  неопределенную  форму  (ин¬
финитив)  при  помощи  -арга/  -әргә.  Например:
 Ач!  —Ач-арга  (открывать).
 Эч!  —  Эч  әргә  (пить).
 Примечание:  Правила  образования  неопределенной  формы
глаголов  даны  по  Литвинову  И.  Л.
 70

125. 	Напишите  глаголы  в  неопределенной  форме.
 а) 	Кач!  Тап!  Чап!  Сук!  Яз!  Ят!
 б) 	Йөз!  Кит!  Көт!  Тек!  Үс!  Төш!  Эч!
 126. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Хат  язарга  теләми.  Сугарга  ярамый.  Качарга  телиләр.
Юарга  кирәк.  Көтәргә  кушам.  Ятарга  һәм  ял  итәргә  була.  Та¬
гын  үсәргә  тиешме?
 127. 	Переведите.
 Советует  подождать.  Учится  кататься  на  коньках.  Ста¬
раюсь  уехать  один.  Помогаем  мыть  кабинет.  Велела  помыть
и  вытереть.
 128. 	Образуйте  неопределенную  форму  данных  глаголов.
 Гаҗәплән,  хәтерлә,  казы,  кап,  бәр,  ти,  телә,  җыен,  җыеш¬
тыр,  котла,  ашык,  сагын.
 129. 	Переведите.  Найдите  в  предложениях  инфинитивную  группу.
 а) 	Кирәк,  кирәкми,  кирәк  түгел.  Барырга  кирәкме?  Йөге¬
рергә  кирәкми,  сикерергә  дә  кирәк  түгел.  Еларга  да  кирәкми,
кычкырырга  да  кирәкми,  тынычланырга  кирәк.
 б) 	Ярый,  ярамый.  Алырга  ярамый,  карарга  гына  ярый.
Дәреслекне  ачарга  ярамый,  ә  укытучыдан  сорарга  ярый.
 в) 	Мөмкин,  мөмкин  түгел.  Аңларга  мөмкин,  гафу  итәргә
мөмкин  түгел.  Онытырга  мөмкин,  белмәскә  мөмкин  түгел.
 Отрицательная  форма  инфинитива  образуется  от
основы  глагола  при  помощи  аффикса  -  маска/-мэскэ.
 Нап  ример:  Йокламаска  (не  спать),  эчмәскә
(  не  пить  ).
 130. 	Напишите  глаголы  в  отрицательной  форме  инфинитива.
Катнаш,  ачулан,  йокла,  буя,  көт,  өз,  әйт,  пешер.
 131. 	Напишите  глаголы  в  отрицательной  форме  инфинитива.
Үрнәк:  Үтүкләргә  —  үтүклә  —  үтүкләмәскә.
 Үтүкләргә,  сындырырга,  югалтырга,  җыелырга,  куарга,  су
сибәргә,  көләргә,  бәрергә,  җитәргә,  җибәрергә,  куркырга.
 71

132. 	Найдите  основу  данных  глаголов,  образуйте  обе  формы
инфинитива.
 Үрнәк:  Авырый  —  авыр  —  авырырга  —  авырмаска.
 а) 	Авырый,  үтүклиләр,  төзиләр,  бәреләм,  ашатасың,  тегәбез,
таныйсыңмы,  өйрәтәбез,  әзерләнә,  ташлыйм.
 б) 	Суладык,  эшләрбезме,  тынычланыгыз,  кызынам,  таныш¬
мадык,  белмәгәннәр,  тырышкан,  тулдымы,  уйламадык,  ватма¬
гыз.
 133. 	Переведите,  добавляя  вспомогательные  глаголы.
 Үрнәк:  Кечкенәләргә  кычкырмаска  тырышам.
 Дәрестә  йокламаска.  Кычкырып  көлмәскә.  Дусларга
ялганламаска.  Салкын  елгада  йөзмәскә.  Яңгыр  астында
йөрмәскә.  Эшкә  соңга  калмаска.  Китапларны  ертмаска.
 134. 	Переведите.  Укажите  инфинитивную  группу.
 Тәмәке  тартмаска  кирәк.  Соңга  калырга  ярамый.  Бик  соң
ятмаска  тырышыгыз.  Кичкә  аш  пешерергә  тиеш.  Күп  аша¬
маска  кирәк.  Еш  ашарга  киңәш  итә.  Шулай  әйтергә  ярыймы?
Бармаска  кирәк  иде.  Онытырга  мөмкин  түгел.  Курыкмаска
өйрән.
 135. 	Напишите  глаголы  в  отрицательной  форме  инфинитива.
 Кире  бирергә  кирәк.  Озак  уйларга  ярый.  Шалтыратырга
мөмкинме?  Үтүкләргә  кушты.  Ачуланырга  ярамый.  Дөресен
әйтергә  киңәш  бирделәр.  Чакырырга  уйладым.
 136. 	Дополните.
 Нишләмәскә  кушты?  Күтәрмәскә  кушты,  ...
 Нишләмәскә  теләде?  Әйтмәскә  теләде,  ...
 Нишләмәскә  тырышты?  Күрмәскә  тырышты,  ...
Нишләмәскә  өйрәнде?  Ашыкмаска  өйрәнде,  ...
Нишләмәскә  җыенды?  Укымаска  җыенды,  ...
 137. 	Переведите.
 Не  мыть  посуду  холодной  водой.  Не  кричать  на  взрослых.
Не  слушать  плохие  советы.  Не  писать  на  партах.  Не  разбивать
стекла.  Не  играть  долго  на  улице.  Не  смотреть  долго  телеви¬
зор.  Не  разговаривать  на  уроке.
 72

138. 	Выберите  и  напишите  вместо  точек  глаголы.
 1)  Чәчәкләрне  ничек  ...  кирәк?  2)  Аларны  кайчан  ...  була?
 3) 	Гладиолусларны  бер-ике  чәчәге  ачылгач  ...  мөмкин.  4)  Чә¬
чәкләрне  өлгергән  җиләк-җимеш  янында  ...  ярамый.
 (Тот,  сакла,  кис,  өз.)
 139. 	Выберите  и  напишите  вместо  точек  глаголы.
 Ал  ияләргә  бүген  кунаклар  ...  тиеш.  Шуңа  күрә  ул  иртән-ир-
түк  уянды,  әнисенә  ...  теләде.  Тиз  генә  юынып  киенде  дә  чәй  ...
утырды.  Аннан  соң  әнисе  аңа  кибеткә  һәм  базарга  ...  кушты.
Бик  күп  әйберләр  ...  кирәк  икән,  шуңа  күрә  Алия  кулына  зур
сумка  алды.  Аңа  ...  кирәк,  чөнки  эше  бик  күп.  Сәгать  өчкә  кадәр
өйне  ...  ,  идәнне  ...  ,  тузан  ...  ,  гөлләргә  ...  ,  келәмнәрне  ...  ки¬
рәк.  Ә  аннары  әнисенә  салатлар  ...  ,  өстәл  ...  булышыр.
 (Әзерлә,  ю,  сатып  ал,  кер,  яса,  кил,  бар,  сөрт,  булыш,  су  сип,  эч,
чистарт,  ашык,  җыештыр.)
 140. 	Напишите  вместо  точек  подходящие  слова  (можно,  нельзя,  хотеть,
велеть  и  т.  д.).  Назовите  инфинитивную  группу.
 1)  Һәр  әйберне  үз  урынына  куярга  ...  .  2)  Кеше  әйберенә
беркайчан  да  тияргә  ...  .  3)  Мин  көз  көне  урманда  гөмбә
җыярга  ....  4)  Бүген  урамда  бик  салкын,  җылы  киенергә  ....
 5) 	Бу  кәстрүлгә  тияргә  ...  ,  ул  әле  бик  кайнар.  6)  Әнием  миңа
бәрәңгеләрнең  иң  эреләрен  генә  җыярга  ...  .  7)  Син  бу  матур
күлмәгеңне  бәйрәмнәрдә  генә  кияргә  ....  8)  Без  8  нче  Март
бәйрәменә  әниләргә  зур  концерт  куярга  ....
 141. 	Допишите  предложения,  используя  данные  в  скобках
инфинитивные  группы.
 1)  Минем  сеңлемә  табиб  урамга  ....  2)  Юеш  кием  белән  ....
 3) 	Ул  миңа  китабын  ....  4)  Әнием  мине  каникулда  авылга  ....
 5) 	Ул  үзенең  серен  миңа  ....  6)  Дәрестә  мин  ...  .  7)  Әтисе
Айратны  караңгыда  ....  8)  Салкын  яңгыр  астында  ....
 (Бирмәскә  җыена,  чыкмаска  кушты,  сөйләшмәскә  тыры¬
шам,  йөрмәскә  кирәк,  җибәрмәскә  уйлады,  әйтмәскә  теләде,
курыкмаска  өйрәтте,  тормаска  тырышыгыз.)
 142. 	Переведите  данные  в  скобках  инфинитивные  группы  глаголов
и  дополните  ими  предложения.
 1)  Миңа  быел  ничек  тә  булса  Мәскәүгә  туганнарым  янына
....  2)  Сеңлемә  әле  5  кенә  яшь,  әмма  ул  инде  ....  3)  Наилә
 73

телләр  өйрәнергә  бик  сәләтле,  шуңа  күрә  ул  чит  телләр  фа¬
культетына  ....  4)  Алар  бу  җәйдә  диңгез  буена  ....  5)  Әтиләр
улларын  төрле  эшләр  ....
 (Нужно  постараться  поехать,  хочет  научиться  писать,
думает  поступить  учиться,  решили  поехать  отдохнуть,
должны  научить  делать.)
 143. 	Напишите  глаголы,  данные  в  скобках,  в  неопределенной  форме
по  образцу.  Укажите  инфинитивную  группу.  Переведите.
 Үрнәк:  Уянасың.  Уян!  Уянырга.  Уянырга  вакыт.
 1)  Күзеңне  ачып  сәгатькә  кара  әле,  (уянасың)  вакыт  түгел¬
ме?  2)  Без  (су  коенабыз)  бара  идек,  сезне  күрдек  тә  (исәнлә¬
шәбез)  туктадык.  3)  Башка  җирдә  әле  сиреньнәр  чәчәк  (атты¬
лар)  ашыкмыйлар,  ә  сездә  инде  нинди  матур!  4)  Безгә  бакчагыз
аша  (үтегез)  рөхсәт  итегез  әле.  5)  Бу  язучының  әнисе  безнең
авылдан  (булган)  тиеш.  6)  Тормыш  шундый  инде  ул:  (яши¬
без),  димәк,  (эшләдек)  кирәк.  7)  Марат  ни  өчендер  кире
уйлаган,  ул  да  безнең  белән  (бар!)  булды.  8)  Туганнар  үзара
сөйләшкәннәр  дә  (ярдәм  итәләр)  булганнар.  9)  Кунаклар  өчен
өстәлне  икенче  бүлмәдә  (әзерлибез)  кирәк.  10)  Айгөл  чиләкне
тизрәк  (тутыра)  тырыша,  ә  чиләк  тулмый  да  тулмый.
 144. 	Правильно  употребите  глаголы.
 Әзерлә  —  әзерлән  (готовь  —  готовься).
 1) 	Син  бүген  дәресләргә  ...  онытмадыңмы?  2)  Иртәгә  бик
якын  дустымның  туган  көне,  аңа  нинди  бүләк  ...  икән?
 3) 	Телевизор  озак  карап  утырма,  йокларга  ...  кирәк.  4)  Сиңа
табынны  кем  ...  тиеш?
 145. 	Правильно  употребите  глаголы.
 Сакла  —  саклан  (береги  —  берегись).
 1) 	Хәзер  урамда  машиналар  бик  күп,  ...  кирәк.  2)  Әти-
әниләрегезне  һәрвакыт  ...  тырышыгыз.  3)  Бу  матур  курчак  —
әбиемнең  бүләге,  шуңа  күрә  мин  аны  ...  тырышам.  4)  Кыш
көне  грипп  авыруыннан  ничек  ...  була?
 146. 	Правильно  употребите  глаголы.
 Ю  —  юын  (мой  —  мойся).
 Сөрт—  сөртен  (вытирай  —  вытирайся).
 74

1)  Пычрак  савыт-сабаны  салкын  су  белән  ...  кирәкми.
 2) 	Башта  сабын  белән  ...,  аннан  соң  чиста  сөлге  белән  ...
кирәк.  3)  Мин  еш  авырыйм,  шуңа  күрә  табиб  миңа  салкын  су
белән  ...  кушты.  4)  Мин  үз  керләремне  һәрвакыт  үзем  ...
тырышам.  5)  Тузанны  һәр  көн  ...  тырыш!
 147. 	Допишите  инфинитивные  группы.
 1)  Әнием,  хәзер  миңа  телевизор  карарга  ...  ,  мин  инде
дәресләремне  әзерләдем.  2)  Салкын  җирдә  озак  утырырга  ...  ,
...  мөмкин.  3)  Миңа  озак  ...  ярамый.  4)  Аңа  авыр  күтәрергә
...,  чөнки  ул  әле  кечкенә.  5)  Без  шул  язучы  белән  танышырга
...  .  6)  Алам  һәрвакыт  кешеләргә  булышырга  ...  .  7)  Укучы¬
ның  китап-дәфтәрләре  чиста  ...  тиеш.  8)  Тамак  авыртканда
кайнар  сөтне  бал  белән  ...  кирәкме?  9)  Кеше  —  табигать
баласы,  шуңа  күрә  һәркем  табигатьне  ...  һәм  ...  тиеш.  10)  Син
күршеңне  бәйрәм  белән  ...  онытмадыңмы?
 148. 	Переведите.  Найдите  инфинитивные  группы.
 1) 	Йокы  алдыннан  күп  ашарга  ярамый.—  Йокы  алдыннан
күп  ашамаска  кирәк.
 2) 	Юеш  кием  белән  йөрергә  ярамый.—  Юеш  кием  белән
йөрмәскә  кирәк.
 3) 	Танышлар  белән  һәрвакыт  исәнләшергә  кирәк.—  Та¬
нышлар  белән  исәнләшмәскә  ярамый.
 149. 	Переведите.
 1)  Мама  не  велела  сестренке  выходить  на  улицу.—  Мама
велела  сестренке  не  выходить  на  улицу.  2)  Ты  не  должен  опаз¬
дывать  на  уроки.—  Ты  должен  никогда  не  опаздывать  на  уро¬
ки.  3)  Нельзя  близко  подходить  к  злой  собаке.—  К  злой  со¬
баке  близко  не  подходить!  4)  Врач  не  советовал  мне  много
ходить.—  Врач  посоветовал  мне  много  не  ходить.
 150. 	Переведите.
 1)  Конец  этой  истории  должен  всем  понравиться.  2)  Нуж¬
но  спешить,  пора  начинать  праздник.  3)  Мама  велела  нарезать
овощи.  4)  В  то  время  ему  трудно  было  все  понять,  ему  надо
было  еще  подрасти.  5)  Постарайся  успокоиться,  нельзя  так
громко  кричать.  6)  Я  сам  не  знаю,  куда  надо  идти.  7)  Надо
не  разговаривать,  надо  дело  делать.  8)  Можно  не  знать,  но
нельзя  не  хотеть  знать.  9)  Маленьких  детей  невозможно  не
любить.
 75

ТӘМАМЛАНМАГАН  ҮТКӘН  ЗАМАН
 (ПРОШЕДШЕЕ  НЕЗАКОНЧЕННОЕ  ВРЕМЯ)
 Употребляется,  когда  действие  в  прошлом  совер¬
шается  неоднократно  или  продолжительно.  Напри¬
мер:  Ул  безгә  еш  керә  иде.  (Он  к  нам  часто  заходил.)
По  составу  —  это  сложное  время,  так  как  состоит  из  ос¬
новного  (смыслового)  глагола  и  вспомогательного  глагола
иде,  который  изменяется  по  лицам  и  числам.  Основной
глагол  употребляется  в  форме  3  л.  ед.  ч.  настоящего
времени.
 Спряжение  глаголов
в  незаконченном  прошедшем  времени
 Утвердительная  форма
Нишли  иде?
 Отрицательная  форма
Нишләми  иде?
 Мин  тырыша  идем.
Син  тырыша  идең.
 Ул  тырыша  иде.
 Без  тырыша  идек.
 Сез  тырыша  идегез.
Алар  тырыша  иделәр.
 Мин  тырышмый  идем.
Син  тырышмый  идең.
 Ул  тырышмый  иде.
 Без  тырышмый  идек.
 Сез  тырышмый  идегез.
Алар  тырышмый  иделәр.
 151. 	Переведите.  Добавьте  подлежащее.
 Аңламый  идек.  Гел  ашыга  идем.  Дөрес  язмый  идең.  Ку¬
накка  еш  кайта  идегезме?  Булыша  иделәр.  Начар  ишетә  иде.
 152. 	Напишите  глаголы  по  образцу.
 Үрнәк:  Кайт  —  кайта  —  ул  кайта  иде.
 а) 	Оныт,  сагын,  шатлан,  тикшер,  сүндер,  сикер.
 б) 	Котла,  дәвала,  ятла,  эзлә,  эшлә,  әзерлә.
 153. 	Напишите  по  образцу.
 Үрнәк:  Ачулана  —  ачуланмый  —  ул  ачуланмый  иде.
 Булыша,  чистарта,  аңлата,  бизи,  туктый,  көтә,  кочак¬
лый.
 76

154. 	Напишите  глаголы  во  всех  известных  вам  формах  прошедшего
времени.
 Үрнәк:  Курык  —  курыкты  —  курыккан  —  курка  иде.
 Утырт,  уян,  сөйләш,  үтүклә,  ю,  гаҗәплән,  елмай,  ки.
 155. 	Найдите  глаголы  в  форме  прошедшего  незаконченного  времени.
Определите  лицо  и  число.
 1)  Ул  елларда  Әлфия  Авзалова  һәм  Илһам  Шакиров
концертлары  еш  була  иде.  2)  Элек  мин  һәр  җәйне  авылга  кайта
идем,  ә  хәзер  вакытым  җитми,  теләгем  дә  юк  бугай.  3)  Мин
Алияне  яхшы  хәтерлим  әле,  без  аның  белән  балалар  бакчасына
гел  бергә  йөри  идек.  4)  Былтыр  Данил  яхшы  укый  иде,  ә  быел
ул  бер  дә  укырга  теләми.  5)  Үткән  ел  без  зур  кабинетны  җыеш¬
тыра  идек,  ә  хәзер  безгә  ике  кечкенә  кабинет  бирделәр.  6)  Элек
кешеләр  шәһәргә  урман  аша  җәяү  баралар  иде.  7)  Җәйге  эссе
көннәрдә  авыл  халкы  кырда  печән  җыя  иде,  аларның  күңелле
тавышлары  ерактан  ишетелә  иде.  8)  Безнең  өй  янында  зур
агач  үсә  иде,  балалар  аның  күләгәсендә  уйныйлар  иде.
 Примечание:  в  3  лице  множественного  числа  вместо
яза  иделәр,  сөйли  иделәр  можно  сказать  язалар  иде,
укыйлар  иде.
 156. 	Напишите  глаголы,  данные  в  скобках,  в  прошедшем  неза¬
конченном  времени.
 1)  Сугыш  елларында  авылларда  кечкенә  балалар  да  көне-
төне  кырда  әниләренә  (булыш).  2)  Казанда  укыган  елларда
минем  буш  вакытым  (калма),  шуңа  күрә  мин  хатларны  да  бик
сирәк  (яз).  3)  Сез  бер-берегезне  күптән  (бел)?  4)  Әнием
барыбыздан  да  иртәрәк  (тор)  һәм  без  уянганчы  иртәнге  аш
(әзерлә).  5)  Кечкенә  вакытта  без  Кыш  бабайга  бөтен  күңелебез
белән  (ышан)  һәм  бүләкләр  (көт).  6)  Алар  күрше  йортта  гына
(яшә),  ләкин  ни  өчендер  безгә  бик  сирәк  (кер).
 157. 	Переведите.
 1) 	В  детстве  я  очень  боялась  собак.  2)  Каждый  вечер  перед
сном  мы  вслух  читали  книги.  3)  Раньше  они  часто  ссорились.
 4) 	По  утрам  мама  вставала  рано,  готовила  завтрак  и  будила
нас.  5)  Вы  на  Сабантуй  каждый  год  приезжали?
 77

КҮПТӘН  ҮТКӘН  ЗАМАН
 (ДАВНОПРОШЕДШЕЕ  ВРЕМЯ)
 Обозначает:
 1) 	действие  в  прошлом  совершено  раньше  другого
действия.  Например:  Алсу  сүзләрне  тырышып  өйрән¬
гән  иде,  шуңа  күрә  бишле  алды  (Алсу  старательно  учила
слова,  поэтому  получила  пятерку.);
 2) 	действие,  происходившее  в  прошлом,  но  не  давшее
ожидаемого  результата.  Например:  Без  аны  көткән
идек,  ләкин  ул  килмәде.  (Мы  его  ждали,  но  он  не  пришел.)
 Это  сложное  время  представляет  собой  сочетание  ос¬
новного  (смыслового)  глагола  в  форме  прошедшего  неоп¬
ределенного  времени  (на  -гап/-гэн,  -кап/-кэп)  и  спрягае¬
мого  вспомогательного  глагола  иде.
 Спряжение  глаголов  в  давнопрошедшем  времени
 Утвердительная  форма
Нишләгән  иде?
 Отрицательная  форма
Нишләмәгән  иде?
 Мин  күргән  идем.
Син  күргән  идең.
 Ул  күргән  иде.
 Без  күргән  идек.
 Сез  күргән  идегез.
Алар  күргән  иделәр.
 Мин  күрмәгән  идем.
Син  күрмәгән  идең.
 Ул  күрмәгән  иде.
 Без  күрмәгән  идек.
 Сез  күрмәгән  идегез.
Алар  күрмәгән  иделәр.
 158. 	Измените  глаголы  по  образцу.
 Үрнәк:  Сагын  —  сагына  иде  —  сагынган  иде  —  сагынма¬
ган  иде.
 Җыен,  егыл,  ашык,  ишет,  таны,  казы,  эшлә,  дәвала.
 159. 	Проспрягайте  любые  4  глагола,  данные  в  упр.  №  158,  в  давно¬
прошедшем  времени.
 160. 	Допишите  окончания  глаголов  в  давнопрошедшем  времени.
Переведите.
 1)  Без  сезгә  шалтыраткан  иде...  ,  ләкин  сез  өйдә  булмады¬
гыз.  2)  Мин  бу  яңалыкны  радиодан  ишеткән  иде...  инде.  3)  Бу
китапны  миңа  укучыларым  бүләк  иткән  иде...  .  4)  Син  кичә
 78

бик  каты  йоклаган  иде...  ,  без  сине  уятмадык.  5)  Азат  кичә
контроль  эшкә  әзерләнмәгән  иде,  шуңа  күрә  бүген  мәсьәләне
эшли  алмады.
 161. 	Переведите.  Объясните  употребление  форм  прошедшего  времени.
 1)  В  прошлом  году  они  приезжали  в  гости,  но  я  их  не  ви¬
дела.  2)  Алия  училась  в  музыкальной  школе  2  года,  а  потом
бросила.  3)  Друзья  подарили  Айнуру  хороший  футбольный
мяч,  а  он  его  потерял.  4)  Я  вчера  вечером  учила  это  стихотво¬
рение,  а  сегодня  не  помню.  5)  Эти  парни  несколько  лет  зани¬
мались  спортом,  поэтому  они  такие  сильные.  6)  Мы  вам  напи¬
сали  несколько  писем,  а  вы  на  них  не  ответили.
 162. 	Допишите  предложения  и  в  утвердительной,  и  в  отрицательной
форме.
 1) 	Мин  кичә  кагыйдәләрне  кабатла(лш)ган  идем,  шуңа  күрә
....  2)  Дамир  туган  көненә  бөтен  классны  да  чакыр(жа)ган  иде,
шуңа  күрә  ....  3)  Апам  яңа  күлмәген  яхшы  порошок  белән
ю(лш)ган  иде,  шуңа  күрә  ....
 БИЛГЕЛЕ  КИЛӘЧӘК  ЗАМАН
 (БУДУЩЕЕ  ОПРЕДЕЛЕННОЕ  ВРЕМЯ)
 Указывает  на  такое  действие,  в  совершении  которого
говорящий  твердо  уверен,  поэтому  это  время  также  назы¬
вают  будущим  категорическим.
 Спрягаемая  основа  глагола  будущего  определенного  вре¬
мени  образуется  от  основы  глагола  при  помощи  аффиксов:
 1) 	-ачак/-эчэк,  если  глагол  оканчивается  на  соглас¬
ный.  Например:
 Шатлан!—  Ул  шатланачак,  (Он  будет  радоваться,)
 Гаҗәплән!  —  Ул  гаҗәпләнәчәк.  (Он  удивится.)
 2) 	-ячак/-ячэк,  если  глагол  оканчивается  на  гласный.
Например:
 Дәвала!  —  Ул  дәвалаячак.  (Он  будет  лечить.)
 Хәтерлә!—  Ул  хәтерләячәк.  (Он  будет  помнить.)
Отрицательная  форма  глагола  будущего  определенного
времени  образуется  от  отрицательной  основы  глагола
всегда  при  помощи  -ячак/-ячэк.  Например:
 Ялганлама!—  Не  обманывай.
 Ул  ялганламаячак.—  Он  не  будет  обманывать.
 79

Спряжение  глаголов
в  будущем  определенном  времени
 Утвердительная  форма
Нишләячәк?
 Отрицательная  форм
Нишләмәячәк?
 Мин  язачакмын,
 киләчәкмен.
 Син  язачаксың,
 киләчәксең.
 Ул  язачак,  киләчәк.
 Без  язачакбыз,  киләчәкбез.
 Сез  язачаксыз,  киләчәксез.
 Алар  язачаклар,
 киләчәкләр.
 Мин  язмаячакмын,
 килмәячәкмен.
 Син  язмаячаксың,
 килмәячәксең.
 Ул  язмаячак,  килмәячәк.
 Без  язмаячакбыз,  килмәячәкбез.
 Сез  язмаячаксыз,  килмәячәксез.
 Алар  язмаячаклар,
 килмәячәкләр.
 163. 	Переведите.  Объясните  употребление  аффиксов.
 1)  Ул  үзе  сөйләячәк.  2)  Бу  кеше  тагын  киләчәк.  3)  Марат
сезне  дә  чакырачак.  4)  Авыру  тиз  терелмәячәк.  5)  Әни  тиз
тынычланмаячак.  6)  Эт  бу  ашны  яратып  ашаячак.
 164. 	Напишите  глаголы  в  будущем  определенном  времени.
 Үрнәк:  Эшлә!  —  У  л  эшләячәк.  У  л  эшләмәячәк.
 Эшләт!  —  Ул  эшләтәчәк.  Ул  эшләтмәячәк.
 1)  Аңла!  —  Аңлат!  2)  Аша!  —  Ашат!  3)  Сөйлә!  —  Сөйләт!
 165. 	Напишите  глаголы  в  отрицательной  форме.
 Үрнәк:  Әти  ачуланачак.—  Әти  ачуланмаячак.
 1)  Игътибар  белән  тыңлаячаклар.  2)  Тагын  бер  тапкыр
аңлатачак.  3)  Син  ялгышачаксың.  4)  Без  үзебез  сатып  алачак¬
быз.  5)  Сез  иртәгә  очрашачаксыз.  6)  Мин  аларга  һәр  көн  шал¬
тыратачакмын  .
 166. 	Переведите.  Найдите  в  предложениях  подлежащее  и  сказуемое.
 1)  Дусларыгыз  ял  йортында  ике  атна  булачаклармы?
 2) 	Мин  таныш  түгел  кешеләрдә  яшәмәячәкмен.  3)  Сезнең  улы¬
гыз  кайсы  институтта  укыячак?  4)  Без  туганнарыбызга  һәрва¬
кыт  ярдәм  итәчәкбез.  5)  Сез  яңа  туган  оныгыгызга  нинди
исем  бирәчәксез?  6)  Син  бу  фатирда  үзең  генә  яшәячәксеңме?
 80

167. 	Допишите  окончания.
 1)  Рөстәм  бу  юлы  безгә  дөресен  сөйлә...  .  2)  Мин  беләм,  сез
миңа  начар  киңәш  бир...  .  3)  Абыйдан  хат  килгәч  тә,  мин  сиңа
шалтырат...  .  4)  Син  быел  нинди  түгәрәкләргә  языл...  ?  5)  Бү¬
ген  дә  идәнне  мин  ю...  .  6)  Кунакларны  вокзалда  үзебез  кар¬
шыла...  .  7)  Лилиягә  әти-әнисе  матур  тун  сатып  ал...  .
 168. 	Переведите.
 1) 	Я  буду  учиться  в  Казанском  университете.  2)  В  этом
году  мы  будем  изучать  два  иностранных  языка.  3)  Вы  нам
поможете?  4)  На  празднике  будет  много  родителей.  5)  На  день
рождения  мне  подарят  компьютер.  6)  Ты  в  какой  школе
будешь  учиться?  7)  Он  вам  ничего  не  скажет.
 БИЛГЕСЕЗ  КИЛӘЧӘК  ЗАМАН
 (БУДУЩЕЕ  НЕОПРЕДЕЛЕННОЕ  ВРЕМЯ)
 Употребляется,  когда  говорящий  не  уверен,  что  дейст¬
вие,  о  котором  он  сообщает,  в  будущем  действительно
совершится.  Спрягаемая  основа  будущего  неопределен¬
ного  времени  образуется  от  основы  глагола  при  помощи
аффиксов  -ар/-эр,  -ыр/-ер,  -яр  по  тем  же  правилам
образования  неопределенной  формы  глагола  (см.  тему
«Инфинитив»).  Поэтому  спрягаемую  основу  будущего
неопределенного  времени  легко  найти  по  инфинитивной
форме,  убирая  окончание  -га/-га.  Например:
 Укырга  (читать).—  Ул  укыр  (он  будет  читать).
 Спряжение  глаголов  в  утвердительной  форме
будущего  неопределенного  времени
 Яз!  Язарга.  Ул  язар.
 Сөйлә!  Сөйләргә.  Ул  сөйләр.
 Мин  нишләрмен?
 Мин  язармын,  сөйләрмен.
 Син  нишләрсең?
 Син  язарсың,  сөйләрсең.
 Ул  нишләр?
 Ул  язар,  сөйләр.
 Без  нишләрбез?
 Без  язарбыз,  сөйләрбез.
 Сез  нишләрсез?
 Сез  язарсыз,  сөйләрсез.
 Алар  нишләрләр?
 Алар  язарлар,  сөйләрләр.
 81

169. 	Образуйте  спрягаемую  основу  будущего  неопределенного  времени.
Үрнәк:  Кайтырга  —  у  л  кайтыр  (он  вернется).
Сагынырга.  Авырырга.  Чакырырга.  Үпкәләргә.  Эләргә.
 170. 	Допишите  глаголы  в  будущем  неопределенном  времени.
 171. 	Допишите  окончания  глаголов  в  будущем  неопределенном  времени.
 1) 	Әни  матур  күлмәген  ки...  .—  Бала  үзе  киен...  .
 2) 	Мин  тузан  сөрт...  .—  Мин  яңа  сөлге  белән  сөртен...  .
 3) 	Син  китапларыңны  сакла...  .—  Син  салкыннан  саклан...  .
 4) 	Кулларыгызны  сабын  белә  ю...  .—  Иртәгә  мунчада  юын...  .
 172. 	Напишите  глаголы  в  будущем  определенном  времени.
Үрнәк:  У  л  котлар.—  У  л  котлаячак.
 а) 	Табиб  дәвалар.  Кечкенә  бала  елар.  Әниең  сөйләр.  Укучы
үзе  эшләр.
 б) 	Күршеләребез  булышырлар.  Азат  аңлатыр.  Укытучылар
тикшерерләр.  Безнең  сыйныф  җиңәр.  Дуслар  аңларлар.
 173. 	Переведите.
 1) 	Завтра  опять  будет  холодно.  2)  Сначала  папа  поужинает,
а  потом  мы  пойдем  кататься  на  санках.  3)  В  понедельник  они
вам  позвонят,  а  во  вторник  вы  встретитесь.  4)  Они  еще  раз
подумают  и  дадут  ответ.  5)  Об  этом  вам  расскажет  учитель.
 Спрягаемая  основа  глагола  отрицательной  формы
будущего  неопределенного  времени  образуется  от  основы
глагола  при  помощи  аффикса  -мас/-мэс.  Например:
Ела!  —У  л  еламас.  (Он  не  будет  плакать.)
 Әйт!  —  У  л  дйтмэс.  (Он  не  скажет.)
 Внимание!  В  1  л.  ед.  и  мн.  числа  вместо  -мас/-мэс
употребляется  -лса/-лса.  Например:
 У  л  еламас.—  Алар  еламаслар.
 Мин  еламам.—  Без  еламабыз.
 Бала  ела...  .
Кояш  чы(к)
Яңгыр  я(у).,
Әни  ял  ит...
 Мин  дәвалан...  .
Табиб  дәвала...  .
Алар  озат...  .
 Сез  гаҗәплән...  .
 82

Спряжение  глаголов  в  отрицательной  форме
будущего  неопределенного  времени
 Яз!  Ул  язмас.
 Мин  нишләмәм?
Син  нишләмәссең?
Ул  нишләмәс?
 Сөйлә!  Ул  сөйләмәс.
 Мин  язмам,  сөйләмәм.
 Син  язмассың,  сөйләмәссең.
Ул  язмас,  сөйләмәс.
 Без  нишләмәбез?
Сез  нишләмәссез?
Алар  нишләмәсләр?
 Без  язмабыз,  сөйләмәбез.
 Сез  язмассыз,  сөйләмәссез.
Алар  язмаслар,  сөйләмәсләр.
 174. 	Переведите.
 Әнигә  ошамас.  Укытучы  мактамас.  Беркем  дә  гаҗәплән¬
мәс.  Төймә  тиз  өзелмәсме?  Җавап  дөрес  булмас.  Ут  сүнмәсме?
Хат  бер  атнада  барып  җитмәс.  Ул  безне  онытмас.
 175. 	Переведите.
 1)  Работа  так  быстро  не  закончится.  2)  Поезд  не  будет  вас
ждать,  поторопитесь.  3)  Мама  нас  не  будет  ругать?  4)  Времени
опять  не  хватит.  5)  Он  никому  ничего  не  скажет.  6)  Никто  им
не  поможет.
 176. 	Напишите  глаголы  по  образцу.
 Үрнәк:  Мин  котламам.—  Без  котламабыз.
 Яшер.  Сагын.  Дәвалан.  Ятла.  Атла.  Әзерлә.
 177. 	Переведите.
 1)  Ты  не  будешь  скучать?  2)  Вы  не  будете  больше  ломать
деревья?  3)  Сейчас  они  будут  готовить  уроки.  4)  Они  не  будут
скучать.  5)  Он  не  будет  шагать  быстрее,  у  него  болят  ноги.
 178. 	Ответьте  на  вопросы  отрицательно.
 1) 	Син  миңа  шалтыратырга  онытмассыңмы?
 2) 	Дәрескә  бүтән  соңга  калмассызмы?
 3) 	Балалар  салкында  туңмаслармы?
 4) 	Бу  азык  җылыда  бозылмасмы?
 5) 	Карусельдә  башың  әйләнмәсме?
 6) 	Кунаклар  соңга  калмаслармы?
 7) 	Без  бу  киемнәрне  пычратмабызмы?
 83

179. 	Преобразуйте  глаголы  в  отрицательную  форму.
 1)  Балалар  борчак  ашын  яратырлар.  2)  Сания  апа  миңа
ышанырмы?  3)  Алар,  бәлки,  вакытында  кайтып  җитәрләр.
 4) 	Укучылар  бу  шигырьне  ятлап  өлгерерләрме?  5)  Күрерсез,
Әлфия  бүген  идәнне  дә  юар,  өйне  дә  җыештырыр.  6)  Алар  яны¬
на  үзең  барырсың  һәм  танышырсың.  7)  Мин  хатыңа  бүген  үк
җавап  язармын.
 180. 	Преобразуйте  глаголы  в  утвердительную  форму.
 1)  Мин  бүген  эштән  иртәрәк  кайта  алмам.  2)  Күршеләр
сине  танымаслар.  3)  Ашыкмассыз  һәм  ялгышмассыз.  4)  Син
аларның  яңа  адресларын  тапмассыңмы?  5)  Без  сезгә  ышанма¬
быз  һәм  дөрес  эшләрбез.
 181. 	Спишите  предложения,  поставив  глаголы  в  будущем  опреде¬
ленном  времени.
 1) 	Поезд  бүген  соңга  калмас  дип  уйлыйм.  2)  Әни  көн  саен
аш  пешермәс.  3)  Наил  тагын  сугышмасмы?  4)  Бу  гөл  караң¬
гыда  үсмәс.  5)  Һәр  көн  яңгыр  яумас  бит  инде,  кояш  та  чыгар.
 6) 	Бәйрәмгә  бөтен  сыйныф  та  килмәс,  кемнәрдер  өйдә  калыр¬
лар.  7)  Алсу  бу  китапны  бер  көндә  укып  чыкмас.  8)  Ул  бүтән
ялгышмас,  уйлап  эшләр.

СЫЙФАТ
 (ИМЯ  ПРИЛАГАТЕЛЬНОЕ)
 Обозначает  признак  предмета,  его  качество  или  отношение
к  нему.  Отвечает  на  вопрос  нинди?  (какой?).  Имена  прилага¬
тельные  делятся  на  2  группы:
 1) 	качественные  (асыл  сыйфатлар);
 2) 	относительные  (нисби  сыйфатлар).
 АСЫЛ  СЫЙФАТЛАР
 (КАЧЕСТВЕННЫЕ  ПРИЛАГАТЕЛЬНЫЕ)
 Выражают  качество,  признак  предмета,  которые  могут
обозначать:
 а) 	свойства  и  качества  предметов,  непосредственно
воспринимаемые  органами  чувств  (вкус,  температура,  вес,
форма  и  величина  предметов),  например:  җылы
(теплый),  сары  (желтый),  җиңел  (легкий),  зур  (боль¬
шой)  и  т.д.;
 б) 	физические  качества  людей  и  животных,  напри¬
мер:  карт  (старый),  сукыр  (слепой),  сәламәт  (здо¬
ровый  );
 в) 	качества  характера  и  склада  ума,  например:
саран  (скупой),  усал  (злой),  акыллы  (умный);
 г) 	пространственно-временные  качества  и  отношения,
например:  якын  (близкий),  озак  (долгий),  туры
(  прямой  ).
 Качественные  прилагательные  имеют  антонимы:
 Тиз  —  әкрен  (быстрый  —  медленный),  коры  —  юеш
(сухой  —  мокрый)  и  т.  д.
 1. 	Спишите  прилагательные  парами,  подбирая  антонимы.
 Үрнәк:  Ялкау  —  тырыш  (ленивый  —  старательный).
 Вак,  тәбәнәк,  куе,  иске,  яшь,  дөрес,  ялгыш,  каты,  тиз,  карт,
йомшак,  әкрен,  буш,  сыек,  тулы,  ярлы,  эре,  бай,  биек,  яңа.
 2. 	Найдите  и  напишите  синонимы  данных  прилагательных.
 Яхшы,  матур,  шапшак,  кечкенә,  зур,  ялгыш.
 85

Качественные  прилагательные  образуют
степени  сравнения:
 Название
 степени
 Показатели
 степени
 Примеры
 Положительная  сте¬
пень  (гади  дәрәҗә)
 матур  (красивый)
кызыл  (красный)
зур  (большой)
 Сравнительная  сте¬
пень  (чагыштыру
дәрәҗәсе  )
 -рак/-рәк
 матуррак  —  красивее
зуррак  —  больше
кызылрак  —  краснее
 Превосходная  сте¬
пень  (артыклык
дәрәҗәсе)
 1)частичное 	пов¬
торение  основы
 2) 	усилительные
частицы:
 иц  (самый)
бик  (очень)
үтә  (сверх)
 сап-сары,  кып-кызыл
зуп-зур,  ямь-яшел
 иң  яхшы
бик  биек
үтә  кыю
 Уменьшительная
степень  (кимлек  дә¬
рәҗәсе)
 -гылт/гелт
 -кылт/келт
 -сыл/сел
 СУ
 кызгылт  (краснова¬
тый)
 яшькелт  (зеленова¬
тый)
 аксыл  (беловатый)
зәңгәрсу  (синеватый)
 3. 	Напишите  предложения  по  образцу.  Используйте  антонимы,  данные
в  скобках.
 Үрнәк:  Агач  үләннән  биегрәк.—  Үлән  агачтан  тәбәнәгрәк.
1)  Китап  дәфтәрдән  калынрак.  2)  Бабам  әбиемнән  олырак.
 3) 	Таш  җирдән  катырак.  4)  Кызлар  малайлардан  пөхтәрәк.
 5) 	Җәйге  яңгыр  көзге  яңгырдан  җылырак.
 (Салкын,  юка,  яшь,  шапшак,  йомшак.)
 4. 	От  данных  парных  словосочетаний  составьте  по  два  предложения
по  образцу.
 Үрнәк:  Яңа  бүрек  иске  бүректән  матуррак  һәм  җы¬
лырак.,  Иске  бүрек  яңа  бүректән  ямьсезрәк  һәм  салкынрак.
 Яшел  алма  —  кызыл  алма.
 Сулы  чиләк  —  сусыз  чиләк.
 Сөтле  чәй  —  сөтсез  чәй.
 Җәйге  каникуллар  —  кышкы  каникуллар.
 86

5.  Допишите  окончания.
 1)  Җәй  яз...  җылы...  .  2)  Боз  кар...  каты...  .  3)  Әти  әни...
көчле...  .  4)  Ай  атна...  озын...  .  5)  Помидор  суган...  эре...  .
 6) 	Диңгез  елга...  тирән...  .
 6. 	Выберите  и  напишите  вместо  точек  подходящие  по  смыслу  слова.
 ЯЛ  КӨНЕ  БАКЧАДА
 Безнең  гаиләбез  бик  ...  ,  без  һәрвакыт  бер-беребезгә  булы¬
шабыз,  һәр  эшне  бергә  эшләргә  тырышабыз.
 ...  көз  җитте.  Без  бүген  гаиләбез  белән  бакчага  барабыз.
Бакча  шәһәрдән  ...  түгел,  шуңа  күрә  без  анда  ...  барабыз.  Бак¬
чада  һәрвакыт  эш  күп.  Җәй  көне  без  энем  белән  түтәлләргә
су  сибәбез,  чүп  утыйбыз.  Быел  яшелчә  уңышы  бик  ...  булды.
Җиләк-җимеш  уңышы  да  ...  түгел.  Әниемнең  кулында  ...
кәрзин,  ул  анда  ...  алмалар  җыя.  Быел  алма  бик  ...  һәм  ...  .
Ә  энем  белән  мин  чиләкләргә  помидор  җыябыз.  Мин  энемнән
...рак,  шуңа  күрә  минем  чиләгем  дә  ...рак.  Аның  чиләгенә
...рәк  помидорларны  салабыз.  Ә  әтием  иң  ...  эшне  эшли,
чөнки  ул  гаиләбездә  иң  ...  кеше.  Без  барыбыз  да  тырышып
эшлибез,  шуңа  күрә  безгә  бик  ....
 (Көчле,  тату,  кечкенә,  күңелле,  еш,  алтын,  зур,  ерак,  олы,
авыр,  вак,  тәмле,  яхшы,  начар,  баллы.)
 7. 	Допишите  окончания  и  подходящие  по  смыслу  прилагательные.
 Үрнәк:  Апрель  ае  март  аеннан  җылырак.
 1) 	Кышкы  көн  язгы  көн 	2)  Татар  теле  рус  теле
 3) 	Идел  елгасы  Чулман  елгасы 	4)  Казан  шәһәре  Әлмәт
 шәһәре 	5)  Авыл  һавасы  шәһәр  һавасы 	6)  Әнием¬
нең  куллары  әтиемнең  куллары
 8. 	Сравните  данные  пары  слов,  используя  как  можно  больше
прилагательных.
 Үрнәк:  Математика  кабинеты  тарих  кабинетыннан
зуррак,  киңрәк,  яктырак,  чистарак,  матуррак.
 Авыл  кибете  —  шәһәр  кибете.
 Чишмә  суы  —  елга  суы.
 Җәлил  урамы  —  Тукай  урамы.
 Наиләнең  дәфтәре  —  Азатның  дәфтәре.
 87

9. 	Напишите  вместо  точек  подходящие  по  смыслу  прилагательные
в  сравнительной  степени.
 1)  Безнең  сыйныфта  Рамилдән  дә  ...  һәм  ...  малай  юк
бугай.  2)  Абыем  һәрвакыт  ...  капчыкларны  күтәрә,  чөнки  ул
миннән  ...  .  3)  Энем  кулына  ...  чиләкне  ала  һәм  анда  ...
бәрәңгеләрне  җыя.  4)  Алабуга  шәһәре  Чаллы  шәһәренә  һәм
башка  шәһәрләргә  караганда  ....  5)  Быел  ни  өчендер  бакчада
уңыш  ...  һәм  ...  булды.
 10. 	Переведите.
 1)  Наш  новый  диван  красивее  и  мягче  старого  дивана.
 2) 	Варенье  слаще  и  вкуснее  сахара.  3)  Черный  хлеб  полезнее
белого  хлеба.  4)  Мальчики  должны  быть  смелее  и  сильнее
девочек.  5)  Город  Москва  больше  города  Казани.  6)  Лесной  воз¬
дух  чище  городского  воздуха.  7)  Мой  брат  старше  и  умнее  меня.
 11. 	Переведите.  Найдите  прилагательные  и  наречия.
 1) 	«У»  витамины  кәбестәдә  башка  яшелчәләргә  караганда
күбрәк.  2)  Җәйге  эссе  көннәрдә  авылда  рәхәтрәк.  3)  Эрерәк
бәрәңгедә  вагына  караганда  нитратлар  әзрәк  була  икән,  шуңа
күрә  ул  файдалырак.  4)  Шифаханәнең  яңа  бинасы  шәһәрдән
читтәрәк,  бик  матур  бакча  эчендә  урнашкан.  5)  Мин  бу  тәмле
һәм  хуш  исле  чәйне  бер  чынаяк  эчтем,  әнием  икене  эчте.
Әбием  чәйне  барыбызга  караганда  ныграк  ярата,  шуңа  күрә
ул  өстәл  яныннан  иң  соңгы  булып  китте.  6)  Әй  туган  җирем!
Синнән  дә  якынрак,  синнән  дә  матуррак,  синнән  дә  кадерлерәк
нәрсә  бар  соң  бу  дөньяда?!  7)  Балаларга  йокларга  урынны
верандага  әзерләргә  кирәк,  шулай  әйбәтрәк  булыр,  чөнки  анда
иркенрәк  тә,  һавасы  да  салкынрак.
 12. 	Напишите  словосочетания  по  образцу.
 Үрнәк:  Иң  зур  шэһэр  —  шәһәрләрнең  иң  зуры(сы).
 Иң  баллы  җимеш  —  җимешләрнең  иң  баллысы.
 а) 	Иң  дөрес  җавап,  иң  озын  урам,  иң  юан  агач,  иң  кызык
китап,  иң  йомшак  урындык,  иң  бөек  язучы,  иң  якын  туган,
иң  салкын  көн,  иң  сай  елга.
 б) 	Иң  акыллы  бала,  иң  эре  алма,  иң  тәмле  җиләк,  иң  тулы
чиләк,  иң  караңгы  төн,  иң  уңайлы  урын,  иң  чиста  идән,  иң
якты  бүлмә,  иң  күңелле  бәйрәм,  иң  якты  йорт,  иң  яхшы
кеше,  иң  кечкенә  авыл.
 88

13. 	Переведите.
 Үрнәк:  Который  из  детей  самый  маленький?  Балалар¬
ның  иң  кечкенәсе  кайсысы?
 Который  из  детей  самый  умный?
 Которая  из  собак  самая  злая?
 Которая  из  гор  самая  высокая?
 Которая  из  тетрадей  самая  грязная?
 Который  из  месяцев  самый  короткий?
 Который  из  предметов  самый  трудный?
 14. 	Переведите.
 Үрнәк  :  Которые  из  уроков  самые  легкие?—  Дәресләрнең
иң  җиңелләре  кайсылары?
 Которые  из  детей  самые  дружные?
 Которые  из  упражнений  самые  нужные?
 Которые  из  овощей  самые  полезные?
 Которые  из  школ  самые  лучшие?
 Которые  из  друзей  самые  близкие?
 Которые  из  рек  самые  глубокие?
 От  качественных  прилагательных  образуются  отвле¬
ченные  имена  существительные  с  аффиксом  -лык/-лек.
Например:  усал  —  усаллык  (злость),  хәйләкәр  —
хәйләкәрлек  (хитрость).
 15. 	Образуйте  от  прилагательных  существительные,  переведите.
Яшел,  бай,  коры,  тиз,  ярлы,  кызыл,  авыр,  сәламәт.
 16. 	Переведите.  Найдите  похожие  выражения  в  русском  языке.
 1) 	Сәламәтлек  —  зур  байлык.
 2) 	Матурлык  туйда  кирәк.
 3) 	Яхшылык  җирдә  ятмый.
 4) 	Батырлыкта  —  матурлык.
 89

НИСБИ  СЫЙФАТЛАР
 (ОТНОСИТЕЛЬНЫЕ  ИМЕНА  ПРИЛАГАТЕЛЬНЫЕ)
 Относительные  прилагательные  обозначают:
 а) 	отношение  к  отвлеченному  понятию,  например:
ддэби  кичә  (литературный  вечер);
 б) 	отношение  ко  времени,  например:  кышкы  палыпо
(зимнее  пальто);
 в) 	отношение  к  месту,  например:  аскы  кат  (ниж¬
ний  этаж),  мондагы  хәлләр  (здешние  события).
 Ясалма  сыйфатлар
 (Производные  прилагательные)
 К  производным  прилагательным  относятся  прилага¬
тельные,  образованные  от  имен  существительных  при
помощи  аффиксов:
 -лы/-ле:  тозлы  (соленый),  карлы  (снежный);
-сыз/-сез:  тозсыз  (несоленый),  исемсез  (безымян¬
ный  );
 -гы/-ге,  -кы/-ке:  язгы  (весенний),  козге  (осенний);
-ныл/-чел:  гарьчел  (обидчивый),  кунакчыл  (госте¬
приимный  );
 -чан/-чән:  уйчан  (задумчивый),  сүзчән  (болтливый).
 17. 	а)  Образуйте  от  данных  существительных  прилагательные  при
помощи  аффиксов  -лы/-ле  и  -сыз/-сез.  Переведите.
 Үрнәк:  Тоз  —  тозлы  —  тозсыз  (соленый  —  несоленый).
 Май,  ут,  су,  чәчәк,  шикәр,  кар,  боз,  яңгыр,  файда,  сөт,  яка,
күңел,  хәйлә.
 б) 	Напишите  с  данными  прилагательными  словосочетания.
Үрнәк:  Тозлы  кыяр,  тозсыз  аш,...
 18. 	Дополните.
 Файдалы:  киңәш,  ... 	Шатлыклы:  бәйрәм,  ...
 Якалы:  күлмәк,  ... 	Җилле:  көн,  ...
 Сусыз:  чиләк,  ... 	Хатасыз:  эш,  ...
 Акылсыз:  бала,  ... 	Тәмсез:  аш,  ...
 90

19. 	Образуйте  от  данных  существительных  прилагательные  и
составьте  словосочетания,  используя  слова  в  скобках.
 Үрнәк:  Чәчәкле  болын,  ...
 Кар,  тәм,  җил,  акыл,  күңел,  бал,  агу,  тоз,  болыт,  файда.
 (Киңәш,  һава,  көн,  чәй,  гөмбә,  кыяр,  бәйрәм,  укучы,  бәлеш,
кыш.)
 20. 	Переведите.
 Соленая  вода,  бесполезный  совет,  некрасивое  платье,  вкус¬
ная  каша,  нехитрый  человек,  неумный  ответ,  молочный  суп,
невеселый  день,  несчастливый  человек.
 21. 	Переведите.  Найдите  похожие  выражения  в  русском  языке.
 1) 	Һөнәрле  үлмәс,  һөнәрсез  көн  күрмәс.
 2) 	Бәхетле  көләр,  бәхетсез  елар.
 3) 	Хыялсыз  кеше  —  канатсыз  кош.
 4) 	Кош  —  канаты  белән,  кеше  дуслары  белән  көчле.
 5) 	Хәйләсез  дөнья  файдасыз.
 6) 	Беләкле  кеше  берне  егар,  белемле  кеше  —  меңне.
 22. 	Напишите  вместо  точек  подходящие  слова  из  второго  столбика.
 Синең  чәең  ...лымы?
 гаилә
 Кем  ...ле  кофе  эчә?
 шәфкать
 Әтиеңнең  энесе  ...леме.
 сөт
 Күршеләребез  бик  ...ле.
 җай
 Бүген  иртә  ...лы  түгел.
 кирәк
 Бу  урындык  ...лы  түгел,  утырма.
 бал
 Өстәлдәге  кәгазьләр  ...ле  түгелме?
 кояш
 23.  Переведите.  Найдите  прилагательные.
 1)  Гөлназ  бу  шатлыклы  минутларны  күптән  көтә.  2)  Аңлы
кеше  бәхетле  тормышны  күктән  көтми.  3)  Яңгырлы-болытлы
көз  дә  үтеп  китте,  аның  артыннан  карлы-буранлы  кыш  та
җитте.  4)  Шундый  күңелле  сүзләр,  дәртле  җырларны  тыңлап,
бераз  ял  итеп  алдык.  5)  Карагыз  әле,  көчле  җил  нинди  зифа
каенны  сындырган.  6)  Бу  аз  сүзле  тыйнак  егет  күпләргә  ошый
иде.  7)  Радиодан  иртәгә  кыска  вакытлы  бозлы  яңгыр  булырга
мөмкин  диделәр.  8)  Бу  уңайсыз  хәлдән  мине  әнием  коткарды.
 9) 	Тәрбиясез  һәм  тәртипсез  балалар  директор  кабинетын
яратмыйлар.
 91

24. 	Вместо  точек  напишите  окончания  -лы/-ле  или  -сыз/-сез.
 1) 	Татар  әбиләре  сөт...  чәй  яратмыйлар,  гел  сөт...  чәй  генә
эчәләр.  2)  Көз  ахырында  бакчада  яфрак...  агачлар  бик  аз
калды,  тиздән  бөтен  урман  да  яфрак...  калачак.  3)  Әниләрнең
киңәшләре  тәртип...  балалар  өчен  файда...  була.  4)  Мин
ышанам:  шәфкать...  кешеләрдән  шәфкать...  кешеләр  күбрәк.
 5) 	Бәхет...  минутларда  бәхет...  кешеләр  турында  онытырга
ярамый.  6)  Җырлы-бию...,  уен-көлке...  сабантуйлар  да  җитте.
 25. 	Образуйте  прилагательные  от  данных  существительных  при
помощи  аффиксов  -кы/-ке  и  -гы/-ге.  Напишите  словосочетания.
 Үрнәк:  Көз,  көзге,  көзге  урман.
 а) 	Көз,  кыш,  яз,  җәй.
 б) 	Бүген,  иртәгә,  кичә,  көндез.
 в) 	Иртән,  көндез,  кич,  төн.
 г) 	Ал,  арт,  ахыр,  соң.
 26. 	Дополните.
 а) 	Көзге:  яфрак,  ...
Бүгенге:  бәйрәм,
Иртәнге:  поезд,  ..
Кичәге:  эш,  ...
 б) 	Алгы:  урын,  ...
Арткы:  бакча,  .
Ахыргы:  дәрес,
Соңгы:  сүз,  ...
 27. 	Допишите  окончания.  Переведите.
 Көз...  бакча.
Иртән...  чәй.
Кыш...  юл.
Җәй...  иртә.
Төн...  тавыш.
 Көндез...  яңгыр.
Хәзер...  заман.
Кич...  салкын.
Кичә...  хәл.
 Эч...  капка.
 Арт...  чана.
Ахыр...  өстәл.
Соң...  җыр
Бүген...  концерт.
 в) 	Кышкы  яңа  пальто.
Кышка  яңа  пальто.
 г) 	Иң  ахыргы  сүзләр.
Иң  ахырга  сүзләр.
 28. 	Переведите.
 а) 	Кичке  аш.
 Кичкә  аш.
 б) 	Иртәнге  эш.
 Иртәнгә  эш.
 29. 	Переведите.
 1) 	Арткы  урындыкка  утыр.—  Артка,  урындыкка  утыр.
 2) 	Алгы  машинада  бара.—  Машинада  алга  бара.
 3) 	Алгы  партага  утырырга  телисеңме?  —  Алга  китмә,  мине
көт.
 92

4) 	Арткы  урындыкны  кем  ватты?  —  Артка  калмагыз,  тизрәк.
 5) 	Соңгы  атнада  ул  авырды,  эшкә  килмәде.—  Соңга  калып
булса  да  кил,  без  сине  көтәбез.
 30. 	Вместо  точек  напишите  нужные  окончания.
 1)  Көз...  яңгыр...  көннәрдә  урамда  бик  күңел...  була.
 2) 	Сеңлемә  кыш...  яңа  кыш...  итекләр  кирәк.  3)  Безгә  кич...
кунаклар  килгәнче  өйне  җыештырырга  һәм  әниемә  кич...  аш
әзерләргә  булышырга  кирәк.  4)  Яшелчә...  ашлар  сәламәтлек
өчен  бик  файда...  .  5)  Әтием  иртән...  поезд  белән  Мәскәүдән
кайтачак,  ә  иртән...  өйдә  ипи  беткән,  тизрәк  кибеткә  йөгер.
 6) 	Бу  ике  дус  тагын  соң...  дәрескә  соң...  калганнармы?  7)  Нигә
ал...  утырмыйсыз,  ал...  рәттә  буш  урыннар  бар  бит.  8)  Җәй...
ай...  төннәрдә  мин  йолдыз...  күккә  карарга  яратам.  9)  Ир¬
тән...  чәйгә  утыргач,  мин  иртәгә...  бәйрәм  турында  сүз  башла¬
дым.  10)  Авылларда  яз...  кадәр  яз...  чәчүгә  әзерлек  бара.
 31. 	а)  Образуйте  от  данных  существительных  прилагательные  при
помощи  аффикса  -чан/-чэн.  Переведите.
 Үрнәк:  Уй  —  уйчан  (задумчивый).
 Сүз,  эш,  буй,  тел,  халык,  мәзәк,  сугыш,
 б) 	Составьте  с  данными  прилагательными  словосочетания.
 Үрнәк:  Уйчан  бала,  ...
 АЛМАШЛЫК
 (МЕСТОИМЕНИЕ)
 Местоимения  указывают  на  предметы  и  на  их  признаки,  но
не  называют  и  не  определяют  их  содержания.  В  татарском
языке  есть  следующие  группы  местоимений:
 1. 	Зат  алмашлыклары  (личные  местоимения).
 2. 	Сорау  алмашлыклары  (вопросительные  местоимения).
 3. 	Күрсәтү  алмашлыклары  (указательные  местоимения).
 4. 	Билгеләү  алмашлыклары  (определительные  местоиме¬
ния).
 5. 	Билгесезлек  алмашлыклары  (неопределенные  местоиме¬
ния).
 6. 	Юклык  алмашлыклары  (отрицательные  местоимения).
 7. 	Тартым  алмашлыклары  (притяжательные  местоимения).
 93

ЗАТ  АЛМАШЛЫКЛАРЫ
 (ЛИЧНЫЕ  МЕСТОИМЕНИЯ)
 Склонение  личных  местоимений  по  падежам
 Падежи
 Ед.  ч.
 Имен.
 мин  (я)
 син  (ты)
 ул  (он,  она,  оно)
 Притяж.
 минем  (у  меня,
мой,  моя,  мое,
мои)
 синең  (у  тебя,
твой,  твоя,
твое,  твои)
 аның  (у  него,
у  нее,  его,  ее)
 Направ.
 миңа  (мне)
 сиңа  (тебе)
 аңа  (ему,  ей)
 Винит.
 мине  (меня)
 сине  (тебя)
 аны  (его,  ее)
 Исход.
 миннэн  (меня,
от  меня,
из  меня,  с  меня)
 синнэн  (тебя,
от  тебя,
из  тебя,  с  тебя)
 аннан  (его,  ее;
от  него,  от  нее;
из  него,  из  нее;
с  него,  с  нее)
 Мест.  -вр.
 миндэ  (у  меня,
во  мне,  на  мне)
 синдэ  (у  тебя,
в  тебе,  на  тебе)
 анда  (у  него,
у  нее;  в  нем,
в  ней;  на  нем,
на  ней;  там)
 Падежи
 Мн.  ч.
 Имен.
 без  (мы)
 сез  (вы)
 алар  (они)
 Притяж.
 безнең  (у  нас,
наш,  наша,
наше,  наши)
 сезнең  (у  вас,
ваш,  ваша,
ваше,  ваши)
 аларның
(у  них,  их)
 Направ.
 безгэ  (нам)
 сезгэ  (вам)
 аларга  (им)
 Винит.
 безне  (нас)
 сезне  (вас)
 аларны  (их)
 Исход.
 бездэн  (нас,
от  нас,  с  нас,
из  нас)
 сездэн  (вас,
от  вас,  с  вас,
из  вас)
 алардан  (их,
от  них,  с  них,
из  них)
 Мест.  -вр.
 бездэ  (у  нас,
в  нас,  на  нас)
 сездэ  (у  вас,
в  вас,  на  вас)
 аларда  (у  них,
в  них,  на  них)
 94

КҮРСӘТҮ  АЛМАШЛЫКЛАРЫ
 (УКАЗАТЕЛЬНЫЕ  МЕСТОИМЕНИЯ)
 Указательные  местоимения  бу,  шушы  (этот,  шул),  теге,
ул  (тот)  могут  употребляться  с  существительными,  яв¬
ляясь  их  определениями.  В  этом  случае  они  не  изме¬
няются  по  лицам  и  числам.
 Например:  бу  бала  (этот  ребенок);
 бу  баланы  (этого  ребенка);
бу  балага  (этому  ребенку).
 При  употреблении  без  существительных  указательные  мес¬
тоимения  изменяются  по  числам  и  падежам.
 Килеш¬
 ләр
 Берлек  сан
 Б.  к.
 бу
 шушы
 шул
 теге
 ул
 И.  к.
 моның
 шушының
 шуның
 тегенең
 аның
 Ю.  к.
 моңа
 шушыңа
 шуңа
 тегеңә
 аңа
 Т.  к.
 моны
 шушыны
 шуны
 тегене
 аны
 Ч.  к.
 моннан
 шушыннан
 шуннан
 тегеннән
 аннан
 У.-в.к.
 монда
 шушында
 шунда
 тегендә
 анда
 Килеш¬
 ләр
 Күплек  сан
 Б.  к.
 болар
 шушылар
 шулар
 тегеләр
 алар
 И.  к.
 боларның
 шушылсрның
 шуларның
 тегеләрнең
 аларның
 Ю.  к.
 боларга
 шушыларга
 шуларга
 тегеләргә
 аларга
 Т.  к.
 боларны
 шушыларны
 шуларны
 тегеләрне
 аларны
 Ч.  к.
 болардан
 шушылардан
 шулардан
 тегеләрдән
 алардан
 У.-в.к.
 боларда
 шушыларда
 шуларда
 тегеләрдә
 аларда
 В  исходном  (чыгыш  килеше)  и  в  местно-временном  па¬
дежах  (урын-вакыт  килеше)  указательные  местоимения  могут
выполнять  функцию  наречия  места.
 Например:  монда,  шушында  (здесь);
 анда,  шунда,  тегендә  (там);
 моннан,  шушыннан  (отсюда);
 аннан,  шушыннан,  тегеннән  (оттуда).
 95

1. 	Переведите.
 Теге  биек  тауда;  шушында  үстем;  моннан  алдыңмы;  шуңа
шатланам;  моны  беләсезме;  шушының  тавышы;  тегендә
уйнадылар;  әйтмә  шуңа;  тегене  күрдек;  кит  аннан;  тегендә
укыганнар;  шуннан  кайтам;  шуның  абыйсы;  монда  торма;
моннан  элек;  шуннан  иртәрәк.
 2. 	Переведите.
 Иди  сюда;  там  не  играй;  здесь  холодно;  беги  отсюда;  того
не  трогайте;  отдай  этому;  здесь  невесело;  звоним  туда;  этого
боишься;  спросите  у  того;  оттуда  пишут?  этот  отсюда?  там
отдохнем;  ответ  того,  а  не  этого.
 3. 	Выделенные  словосочетания  замените  указательными  местоиме¬
ниями  в  нужной  форме.
 Үрнәк:  Мин  кича  бәйрәмдә  шул  кызны  күрдем.
 Мин  кичә  бәйрәмдә  шуны  күрдем.
 1)  Син  теге  кешеләрне  беләсеңме?  2)  Мин  ипине  гел  шушы
кибеттән  сатып  алам.  3)  Теге  агачның  алмаларын  җыймагыз.
 4) 	Бу  китапта  файдалы  киңәшләр  күп.  5)  Бу  апаның  сүзләре
дөрес  бит.  6)  Шушы  күлмәкне  киясеңме?  7)  Шушы  болында
уйнап  үстек,  шушы  чишмәнең  суын  эчтек.  8)  Син  шушы
балага  ник  сугасың?  9)  Бу  кешеләргә  ярдәм  кирәкме?  10)  Өс¬
тәлдән  бу  әйберне  алып  куй  әле.
 4. 	Переведите.  Найдите  указательные  местоимения,  определите  их
падеж,  назовите  другую  форму,  используя  таблицу.
 Үрнәк:  Моннан  —  ч.  кшушыннан.
 1) 	Барыгыз  да  монда  килдегезме?  2)  Син  боларны  кайда
очраттың  соң  әле?  3)  Моңа  үземнең  гаиләмне  күрсәтәсем
килә.  4)  Тегеләр  болардан  көлеп  утыра  бугай.  5)  Лилия  анда
йөгерде,  монда  йөгерде  дә  тынычланды.  6)  Әйт  әле,  син  моңа
ышанасыңмы?  7)  Хәзер  соң  инде,  моның  турында  башта
уйларга  кирәк  иде.  8)  Кунаклар  өйләренә  кайтып  киттеләр,
шуның  белән  бәйрәм  дә  бетте.  9)  Сез  китапларны  шушыннан
алдыгызмы?  10)  Тегендә  кемнәрнеңдер  аяк  тавышлары  ише¬
телә.  11)  Без  төнне  шушында  үткәрергә  тиешме?  12)  Галия
апалар  моннан  ерак  яшиләрме?  13)  Моннан  элек  язган  хатым
әле  юлдадыр.
 96

5. 	Замените  указательные  местоимения  словосочетаниями.
 Үрнәк:  Шушыларны  кайда  күрдек  соң  без?  —Шушы
кешеләрне  кайда  күрдек  соң  без?
 1)  Моны  кайдан  алдың,  шунда  куй.  2)  Кайда  тусаң,  шунда
яшә.  3)  Шулардан  туп  сорап  тор  әле.  4)  Боларның  әти-әниләре
дә  безнең  заводта  эшлиләр.  5)  Сез  шушында  балык  тотасыз¬
мы?  6)  Автобус  тукталышы  моннан  еракмы?  7)  Моның  өчен
күпме  вакыт  кирәк?  8)  Тегенең  туганнарын  мин  бик  яхшы
беләм,  алар  күршедә  генә  яшиләр.  9)  Моның  белән  горурла¬
нырга  да  ярый.  10)  Әниеңнән  шул  турыда  сора  әле.
 6. 	Напишите  вместо  точек  указательные  местоимения  в  нужной
форме.
 1)  ...  елгадан  бервакытта  да  су  эчмәгез,  ...  су  чиста  түгел.
 2) 	...  апасы  ...  апасы  белән  бик  дус  диләр.  3)  ...  дә  карадым,  ...
да  карадым,  беркайда  да  тапмадым.  4)  Сез  ...  белән  күптән
танышмы?  5)  ...  турында  миннән  сорама,  ...  сора.  6)  Сез  ...
кемнән  ишеттегез?  7)  ...  да  вакыты  юк,  ...  дә  вакыты  юк,  бу
кешеләргә  ни  булган  соң?  8)  ...  яхшы  киңәш  көтәргә  кирәкми.
 7. 	Переведите.
 1)  Здесь  всегда  много  народу.  2)  Сюда  заходить  нельзя,
здесь  опасно.  3)  Эти  ответы  правильнее  тех.  4)  Я  пойду  скажу
тем,  а  ты  скажи  этим.  5)  Берите  пример  с  тех,  а  не  с  этих.  6)  Вы
 об 	этом  спрашивали?  7)  Здесь  так  жарко,  уйдем  отсюда.
 8) 	Этот  подарок  от  тех  или  от  этих?  9)  Мы  у  этих  уже  спраши¬
вали,  пойдем  спросим  у  тех.  10)  Сколько  для  этого  нужно  де¬
нег?  11)  Мама  этому  очень  рада.  12)  И  то  нужно,  и  это  нужно.
 БИЛГЕЛӘҮ  АЛМАШЛЫКЛАРЫ
 (ОПРЕДЕЛИТЕЛЬНЫЕ  МЕСТОИМЕНИЯ)
 К  определительным  местоимениям  относятся:
һәр  (каждый,  всякий);  барлык,  барча,  һәммә  (весь);  бөтен
(весь,  целый);  үз  (собственный).
 Местоимения  бөтен,  барча,  барлык,  һәммә,  употреб¬
ляясь  перед  существительным,  выполняют  функцию  при¬
лагательного  и  не  изменяются  по  лицам  и  числам.
Например:  Бөтен  шәһәрдә  юк  (во  всем  городе  нет).
 Бөтен  шәһәрне  белмим  (весь  город  не  знаю).
 4 	Изучающим  татарский  язык
 97

8. 	Переведите.
 а) 	Бөтен  җәй,  барлык  кунакларга,  һәммә  кешеләр  өчен,
барча  дусларыма,  бөтен  сорауларга,  барлык  уку  йортларында,
бөтен  җирдән,  барлык  кибетләрне,  бөтен  гаилә  турында.
 б) 	Все  время,  во  всех  странах,  во  все  дома,  для  всех  друзей,
от  всех  родственников,  вместе  со  всеми  детьми,  во  все  двери,
всех  людей,  обо  всех  делах.
 9. 	Переведите.
 1)  Мин  бөтен  урманны  йөреп  чыктым,  беркайда  да  бу  үлән¬
не  тапмадым.  2)  Сабантуй  —  барлык  татар  халкының  иң
яраткан  бәйрәме.  3)  Гадәттә  без  бөтен  җәйне  елга  буенда  су
коенып  үткәрә  идек.  4)  Һәммә  кешеләрнең  дә  сүзләренә  ыша¬
нырга  ярамый.  5)  Бу  көннәрдә  барча  халык  болында  печәндә
иде.  6)  Алия  барлык  сүзләрне  дә  тәрҗемә  итте,  ләкин  барыбер
текстны  аңламады.  7)  Җыелышка  барлык  укучыларның  да
әти-әниләрен  чакырабыз.  8)  Бөтен  бүлмәләрдән,  шау-гөр  ки¬
леп,  балалар  йөгереп  чыктылар.
 Местоимения  бөтен,  барча,  барлык,  һәммә  могут  вы¬
ступать  в  роли  существительного,  тогда  они  изменяются
по  категориям  падежа  и  принадлежности.
 10. 	Запомните.
 Барыбыз,  бөтенебез,  һәммәбез,  барчабыз  —  мы  все.
Барыгыз,  бөтенегез,  һәммәгез,  барчагыз  —  вы  все.
 Барысы,  бөтенесе,  һәммәсе,  барчасы  —  они  все.
 11. 	Переведите.  Определите  падеж  местоимений.
 Барыгызга  да  сәлам.  Һәммәбездә  дә  бар.  Барыгыздан  да
сорарга  телим.  Бөтенесе  дә  беләме?  Бөтенесен  дә  чакырдылар¬
мы?  Барыбызны  да  хәтерли.  Һәммәбез  өчен  дә  кирәк.  Барча¬
быз  да  бар.  Бөтенесен  дә  күрдем.  Барысына  да  ошаган.  Бары¬
бызның  да  шатлыгы.  Бөтенегезне  дә  көтәләр.  Һәммәгезгә  әй-
тәм.
 12. 	Переведите.
 Полезно  для  всех  нас.  Вас  всех  пригласили?  Нам  всем
очень  нравится.  У  вас  у  всех  есть?  У  них  у  всех  пятерки.  По¬
дальше  от  всех  вас.  Думаю  о  всех  нас.  Их  всех  хорошо  знают.
 98

13. 	Измените  словосочетания  по  образцу  и  запишите.
 Үрнәк:  Барлык  балалар  —  балаларның  барысы.
 Бөтен  укучылар,  һәммә  кеше,  барча  халык,  бар  дәресләр,
барлык  җаваплар.
 14. 	Напишите  вместо  точек  определительные  местоимения  в  нужной
форме.
 1)  Әнием  оныкларының  ...  бертигез  ярата.  2)  Бүген  ...
яхшы  җавап  бирдек,  шуңа  күрә  укытучыбыз  елмая.  3)  Сезнең
...  әти-әниләрегез,  туганнарыгыз  бардыр.  4)  Бәйрәмгә  малай¬
ларның  ...  да  ак  күлмәк,  кара  чалбар  киеп  килергә  тиеш.
 5) 	Бүген  сезнең  ...  өчен  дә  бик  истәлекле  көн.  6)  Авылдагы
туганнарыгызның  ...  сезгә  күп  сәлам  тапшырам.  7)  Әти-әни
...  югары  белем  бирергә  тырыштылар.  8)  Татарстанда  милләт¬
ләрнең  ...  тигез  хокуклы.  9)  Тирә-як  авылларның  ...  мәктәп¬
ләр  һәм  балалар  бакчалары  бар.  10)  Бу  гармуннарның  ...
шушы  оста  ясаган.
 15. 	Измените  предложения  по  образцу.
 Үрнәк:  Барлык  тәлинкәләрне  дә  юарга  кирәк.—  Тәлин¬
кәләрнең  барысын  да  юарга  кирәк.
 1) 	Барлык  балаларга  да  рәхмәт  әйтәсебез  килә.  2)  Һәр
өстәлдә  матур  чәчәкләр,  чәй  һәм  тәмле  ризыклар  бар.  3)  Бө¬
тен  кызларны  да  бәйрәм  белән  котларга  онытмагыз.  4)  Түтәл¬
дәге  бөтен  җиләкләр  дә  инде  кып-кызыл.  5)  Биредә  бөтен  бәй¬
рәмнәрдә  дә  шулай  кеше  күп  буламы?  6)  Һәммә  бүлмәләрдә
тәртип  һәм  чисталык  булырга  тиеш.  7)  Барча  сорауларга  да
уйлап  җавап  бирегез.  8)  Барлык  ерткыч  хайваннар  да  ит  белән
тукланалар.
 Местоимение  һәр,  употребляясь  перед  существи¬
тельным,  является  его  определением  и  никогда  не  изме¬
няется.  Например:  һәр  кеше  (каждый  человек),  һәр
кешедән  (от  каждого  человека).
 Местоимение  һәр,  соединяясь  со  словами  бер,  кайсы,
образует  слова  һәрбер,  һәркайсы,  которые  могут  употреб¬
ляться  с  аффиксами  принадлежности  и  падежей.
 4*
 99

16. 	Переведите.
 а) 	Һәрбер  бала,  һәрбер  бакчада,  һәр  сүзне,  һәрбер  кеше
өчен.
 б) 	В  каждом  предложении,  каждого  ребенка,  у  каждого
дома,  от  каждого  вопроса,  с  каждым  праздником,  для  каждой
семьи,  каждую  неделю,  каждой  маме.
 17. 	Запомните.
 (Безнең)  һәрберебез,  һәркайсыбыз  —  каждый  из  нас.
(Сезнең)  һәрберегез,  һәркайсыгыз  —  каждый  из  вас.
(Аларның)  һәрберсе,  һәркайсысы  —  каждый  из  них.
 18. 	Переведите.  Определите  падеж  местоимений.
 Һәрберебез  дә  белә.  Һәрберегезгә  дә  хәбәр  бирдек.  Һәрбер¬
сеннән  дә  сорадыңмы?  Һәрберсендә  дә  юк.  Һәрберебезне  хәтер¬
ли.  Һәрберегездән  дә  хат  көтәбез.
 19. 	Переведите.  Определите  лицо  и  падеж  местоимений.
 1)  Звоноктан  соң  һәркайсыгыз  үз  урыныгызга  утырыгыз.
 2) 	Бу  кагыйдәләрнең  һәркайсысы  безгә  ел  буе  кирәк  булачак.
 3) 	Һәркайсыбыз  тырышып  укырга  тиеш.  4)  Әти-әниләрне
картлыкларында  тәрбияләү  —  һәркайсыбызның  бурычы.
 5) 	Бу  журналларның  һәркайсын  үз  урынына  куй.  6)  Аларның
һәрберсенә  дә  хәбәр  бирдегезме?  7)  Бу  авылда  Илшат  һәр  ке¬
шене  белә,  һәрбер  йорт  аңа  таныш.  8)  Һәр  эшнең  үз  тәртибе
бар.
 20. 	Допишите  местоимения.  Поставьте  к  ним  вопросы.
 1)  Әнием  безнең  һәр...  бу  турыда  кат-кат  әйтте.  2)  Мин
сезнең  һәр...  яхшы  беләм  һәм  һәр...  ярдәм  итәргә  әзер.
 3) 	Укучылар  бәйрәмгә  укытучыларның  һәр...  чәчәк  бәй¬
ләмнәре  әзерләделәр.  4)  Ул  әби  ел  буе  балаларының  һәр...
турында  уйлый  һәм  һәр...  сагынып  яши.  5)  Син  ничек  шулай
һәр...  туган  көнен  хәтерлисең  һәм  һәр...  бүләк  әзерләргә
онытмыйсың?  6)  Бу  кеше  ни  өчендер  сезнең  һәр...  турында  да
сорады.  7)  Габдулла  Тукайның  исеме  татар  балаларының
һәр...  өчен  дә  кечкенәдән  таныш  һәм  якын.  8)  Өстәлдәге
ризыкларның  һәр...  авыз  итегез,  аларның  һәр...  әнием
пешерде.
 100

Местоимение  уз,  употребляясь  в  функции  прилагатель¬
ного,  не  изменяется,  употребляется  в  значении  «свой»,
«собственный».  К  определяемому  существительному  после
него  обязательно  присоединяется  аффикс  принадлеж¬
ности.  Например:  уз  бакчамда  (в  своем  саду).
 Местоимение  уз  может  употребляться  и  самостоя¬
тельно.  В  этом  случае  оно  обязательно  получает  аффикс
принадлежности  и  падежа.  Например:  Үзеңне  мак¬
тама  (не  хвали  себя).
 21. 	Переведите.  Определите  падеж  местоимений.
 1)  Мин  үзем  дә  яхшы  беләм.  2)  Бу  минем  үземнең  сүзле¬
гем  түгел.  3)  Минем  үземә  дә  һәрвакыт  вакыт  җитми.  4)  Ир¬
тәгә  минем  үземне  дә  кунакка  чакырдылар.  5)  Минем  үзем¬
нән  дә  ай  саен  газетага  мәкалә  сорыйлар.  6)  Бәйрәмдә  минем
үземдә  дә  кунаклар  була.
 22. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Үзем,  үзем  дә,  үземдә,  үземдә  дә.
 23. 	Переведите.
 1)  Я  сама  шью.  2)  У  меня  есть  своя  ручка.  3)  Мне  самому
надо  подумать.  4)  Меня  самого  сегодня  приглашают  в  театр.
 5) 	Документы  получишь  от  меня  самого.  6)  У  меня  у  самого
таких  журналов  много.
 24. 	Переведите.  Определите  падеж  местоимений.
 1)  Син  үзең  дә  бик  күп  укыйсың.  2)  Ә  синең  үзеңнең  чиста
дәфтәрең  бармы?  3)  Синең  үзеңә  дә  яңа  күлмәк  кирәк.  4)  Си¬
нең  үзеңне  дә  шәһәребездә  яхшы  беләләр.  5)  Бу  чәчәкләр  безгә
синең  үзеңнәнме?  6)  Ни  өчен  синең  үзеңдә  дә  бу  китап  юк?
 25. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Ты  сам;  ты  сам  тоже;  у  тебя  у  самого;  у  тебя  у  самого  тоже.
 26. 	Переведите.
 1)  Кто  ты  сам?  2)  Где  живет  твоя  (собственная)  мать?  3)  Тебе
самому  тоже  надо  поспать.  4)  Тебя  самого  часто  видят  на
дискотеках.  5)  От  тебя  самого  нет  никакой  пользы.  6)  У  тебя
у  самого  должны  быть  эти  газеты.
 101

27. 	Переведите.  Определите  падеж  местоимения  уз.
 1)  Ул  үзе  дә  бик  яхшы  кеше.  2)  Аның  үзенең  дә  ике  баласы
бар.  3)  Аның  үзенә  дә  дәрестә  укытучы  «5»  ле  еш  куя.  4)  Аның
үзен  дә  беркем  белми.  5)  Аның  үзеннән  дә  күптән  хат  юк.
 6) 	Аның  үзендә  дә  шундый  ук  күлмәк.
 28. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Үзе,  үзе  дә,  үзендә,  үзендә  дә,  үзендә  дәме?
 29. 	Переведите.
 1)  Он  сам  где  живет?  2)  У  него  у  самого  машины  нет?
 3) 	Скажи  эти  слова  ей  самой.  4)  Его  самого  приглашают  в
кабинет  директора.  5)  Эти  красивые  цветы  мне  от  него  самого?
 6) 	У  него  (самого)  всегда  очень  весело.
 30. 	Допишите  окончания.
 1)  Без  үзе...  дә  шушы  ук  мәктәптә  укыйбыз.  2)  Безнең
үзебез...  дә  бакчабыз  бик  яхшы.  3)  Безнең  үзебез...  дә  зуррак
фатир  кирәк.  4)  Безнең  үзебез...  дә  бу  кеше  турында  сорады¬
лар.  5)  Безнең  үзебез...  дә  мондый  телевизор  бар.
 31. 	Переведите.  Составьте  предложения.
 Үзебез,  үзебез  дә,  үзебездә,  үзебездә  дә,  үзебездә  түгелме?
 32. 	Переведите.
 1)  Мы  сами  тоже  из  этого  города.  2)  У  нас  у  самих  мало  вре¬
мени.  3)  Нам  самим  пора  идти  домой.  4)  Нас  самих  тоже  ждут
дома.  5)  Вы  услышите  эту  новость  от  нас  самих.  6)  Зимой
у  нас  у  самих  холодно.
 33. 	Переведите.  Определите  падеж  местоимений.
 1)  Сез  үзегез  бу  кешене  кайдан  беләсез?  2)  Сезнең  үзегезнең
авылыгыз  зурмы?  3)  Сезнең  үзегезгә  дә  табиб  кирәк.  4)  Сезнең
үзегезне  дә  монда  беркем  белми.  5)  Сезнең  үзегездән  дә  җавап
кирәк.  6)  Сезнең  үзегездә  дә  һәрвакыт  кеше  күп  була.
 34. 	Переведите.
 Үзегез,  үзегез  дә,  үзегездә,  үзегездә  дә,  үзегез  дәме,  үзе¬
гездәме.
 102

35. 	Переведите.
 1)  Вы  сами  на  праздник  придете?  2)  У  вас  самих  квартира
очень  хорошая.  3)  Вам  самим  нужно  отдыхать.  4)  Вас  самих
очень  любят  дети.  5)  От  вас  самих  я  слышу  только  хорошие
слова.
 36. 	Переведите.  Определите  падеж  местоимений.
 1)  Алар  үзләре  дә  татарча  яхшы  беләләр.  2)  Аларның
үзләренең  дә  мунчалары  юк.  3)  Аларның  үзләренә  дә  биредә
уңайсыз.  4)  Без  аларның  үзләрен  дә  телевизордан  күрәбез.
 5) 	Аларның  үзләреннән  дә  куркалар.  6)  Аларның  үзләрендә
дә  бүген  җылы  су  юк.
 37. 	Переведите.
 Үзләре,  үзләреме?  Үзләреннән  түгелме?  Үзләре  дә,  үзлә¬
рендә,  үзләрендә  дә.
 38. 	Переведите.
 1)  Они  сами  выращивают  очень  красивые  цветы.  2)  У  них
у  самих  есть  двое  маленьких  детей.  3)  Эта  книга  нужна  им
самим.  4)  Их  самих  вы  на  праздниках  встречаете?  5)  Мы  часто
слышим  эти  советы  от  них  самих.  6)  У  них  у  самих  мало
места.
 39. 	Переведите.  Определите  падеж  местоимений.
 1)  Мин  үзем  дә  бу  кешеләрне  беренче  тапкыр  күрәм.  2)  Син
үзеңнең  элекке  күршеләреңне  очратасыңмы?  3)  Ул  үзе  дә
скрипкада  бик  яхшы  уйный.  4)  Бу  чәчәкле  күлмәк  үземә  дә
бик  ошый.  5)  Без  үзебезгә  икенче  фатир  эзлибез.  6)  Безнең
үзебезнең  олы  апабыз  инде  күп  еллар  Мәскәүдә  яши.  7)  Үзе¬
гездән  дә  хат  көтәбез.  8)  Бу  китап  синең  үзеңдә  дә  бар  ич!
 9) 	Аларның  үзләрен  дә  Сабантуйга  кунакка  чакырырга  кирәк.
 40. 	Переведите.
 1)  Я  дома  всю  работу  делаю  сама.  2)  Нам  самим  здесь
очень  интересно.  3)  Ты  сам  что  скажешь?  4)  Я  люблю  свой
город.  5)  Мой  младший  брат  сам  стирает  свои  рубашки.
 6) 	Вам  этот  старый  стол  самим  нужен?  7)  От  них  самих  давно
нет  никаких  новостей.
 103

41.  Допишите  окончания.
 1) 	Син  үз...  дә  озак  йокларга  яратасың.  2)  Мин  үз...  дә  эшкә
соңга  калам  инде.  3)  Иртәгә  алар  үз...  дә  авылга  китәләр.
 4) 	Без  барлык  бүләкләрне  дә  үз...  калдырабыз.  5)  Синең  үз...
дә  зәңгәр  төс  бик  килешә.  6)  Ул  һәр  бәйрәмгә  үз...  яңа  күлмәк
сатып  ала.  7)  Сез  аларның  үз...  күрергә  тиеш.  8)  Аның  үз...
дә  кечкенә  малае  инде  студент.
 БИЛГЕСЕЗЛЕК  АЛМАШЛЫКЛАРЫ
 (НЕОПРЕДЕЛЕННЫЕ  МЕСТОИМЕНИЯ)
 Образуются  от  вопросительных  местоимений:
 а) 	путем  присоединения  к  ним  безударных  аффиксов
-дыр/-дер,  -тыр/-тер.  Например:  кайдадыр  (где-то),
ничектер  (как-то);
 б) 	путем  сочетания  вопросительных  местоимений  со
словом  әллә.  Например:  Әллә  нинди  (какой-то),  әллә
кемнән  (от  кого-то).
 42. 	Переведите.  Дополните  по  образцу.
 Үрнәк:  Нәрсәдер  бар,  нәрсәдер  кирәк,  ...
 а) 	Нәрсәдер,  нәрсәнеңдер,  нәрсәгәдер,  нәрсәнедер,  нәрсәдән¬
дер,  нәрсәләрдер,  нәрсә  беләндер,  нәрсә  турындадыр,  нәрсә
өчендер.
 б) 	Кемдер,  кемгәдер,  кемнедер,  кемнәндер,  кем  янындадыр,
кемдәдер,  кемнекедер.
 в) 	Нидер,  ниндидер,  кайдадыр,  каядыр,  кайчандыр,  ничә¬
дер,  ничектер,  никтер,  нигәдер,  ни  өчендер,  кайсыдыр,  күпме¬
дер,  ничәнчедер.
 43. 	Переведите.
 Нәрсәдәндер  курыкты;  нәрсәнедер  югалткан;  кемнеңдер
тавышы;  кемдер  нәрсәдер  сөйли;  ниндидер  кош  сайрый;
кайдадыр  бар;  кайчандыр  дус  идек;  ничәдер  сум;  ничектер
белә;  никтер  ошамый;  нигәдер  яратмыйм;  ни  өчендер  әйтми;
кайсысыдыр  шалтыраткан;  күпмедер  вакыт.
 44. 	Переведите.
 Какой-то  город;  куда-то  ушел;  откуда-то  взял;  почему-то
не  разговаривают;  когда-то  читал;  что-то  есть;  о  чем-то  знает;
 104

для  кого-то  трудно;  сколько-то  надо;  чей-то  сын;  зачем-то
спрашивают;  где-то  живет;  как-то  сделал;  с  кем-то  дружит.
 45. 	Переведите.
 1)  Ул  сезнең  артыгыздан  нидер  кычкырып  калды.  2)  Бу  ке¬
шене  мин  кайдадыр  ниндидер  җыелышта  күргән  идем  бугай.
 3) 	Кемдер  гармунда  уйнады,  кемнәрдер  матур  итеп  җырла¬
дылар.  4)  Хәлләрегезне  никтер  беркемгә  дә  сөйләмисез.
 5) 	Аның  сүзләре  ничектер  йөрәкләргә  барып  җитте.  6)  Бу
кабинетта  һәрвакыт  кемдер  нәрсәдер  сөйли.  7)  Эт  кемгәдер
ниндидер  ямьсез  тавыш  белән  өрә  иде.  8)  Мин  кайчандыр  жур¬
налист  булырга  хыяллана  идем,  ә  хәзер  нигәдер  бу  теләк  юк.
 46. 	Переведите.
 1)  Он  как-то  и  откуда-то  сам  все  узнал.  2)  Здесь  что-то
не  так.  3)  Он  кому-то  принес  красивые  луговые  цветы.  4)  Это
какой-то  знакомый  почерк.  5)  Говорят,  сегодня  по  телевизору
будет  какой-то  интересный  фильм.  6)  На  столе  остался  чей-то
учебник.  7)  Кто-то  остался  после  уроков  и  помыл  пол.  8)  Тебе
звонил  какой-то  человек.  9)  Вам  всегда  чего-то  не  хватает.
 47. 	Напишите  по  образцу.
 Үрнәк:  Кемдер  —  әллә  кем.
 Күпмедер,  кайчандыр,  никтер,  нигәдер,  кемнәндер,  кемдә¬
дер,  кем  өчендер,  каядыр,  ничектер.
 48. 	Измените  по  образцу.
 Үрнәк:  Кемдер  кычкыра  —  әллә  кем  кычкыра.
 Ничектер  әйтте,  нигәдер  белмим,  күпмедер  акча,  ниндидер
сүз,  кайдадыр  бар,  кемнеңдер  баласы,  никтер  язмый,  кемгәдер
бирдек,  ничәдер  кеше,  нидер  сөйли.
 49. 	Напишите  вместо  точек  подходящие  местоимения.
 1) 	Урамда  төне  буе  ...  йөриләр,  ...  кычкырып  көләләр.
 2) 	Лилия  туган  көненә  ...  чакырмаган,  кемне  икән?  3)...  булды
безнең  гомер,  син  Мокамай,  әллә  нишләдең.  (Х.Такташ)
 4) 	Һәр  кеше  ...  ярата,  ...  ярдәм  итә,  ...  ярдәм  көтә.  5)  Газ
плитәсендә  ...  яна  бугай.
 (Кто-то,  почему-то,  где-то,  кого-то,  как-то,  кому-то,  от  кого-
то,  что-то.)
 105

50. 	Измените  неопределенные  местоимения  из  упр.  45  по  образцу.
 Үрнәк:  У  л  сезнең  артыгыздан  нидер  кычкырып  калды.
 Ул  сезнең  артыгыздан  әллә  ни  кычкырып  калды.
 51. 	Переведите  местоимения,  данные  в  упр.  44  в  двух  вариантах.
 Үрнәк:  Какой-то  город  —  ниндидер  шәһәр,  әллә  нинди
шәһәр.
 ЮКЛЫК  АЛМАШЛЫКЛАРЫ
 (ОТРИЦАТЕЛЬНЫЕ  МЕСТОИМЕНИЯ)
 Образуются  от  вопросительных  местоимений:
 а) 	в  сочетании  со  словом  һич,  которое  употребляется
в  значении  частицы  ни.  Например:  һичнәрсә  (ничто),
һичнинди  (никакой);
 б) 	в  сочетании  со  словом  бер:  беркем  (никто),  бер¬
кайда  (  нигде  ).
 52. 	Переведите.
 а) 	Һичкем,  һичнинди,  һичкайчан,  һичнәрсә,  һичкая,  һичбер,
һичкемнән,  һичкайда.
 б) 	Бернәрсә,  беркемнән,  беркайда,  бернинди,  беркем,  бер¬
кайчан,  беркая.
 Местоимение  һич  может  употребляться  и  раздельно
в  значении  наречия  совсем:  һич  белмим  (совсем  не  знаю),
һич  әйтми  (совсем  не  говорит).
 53. 	Переведите.
 Совсем  не  хочу;  совсем  не  надо;  он  совсем  ничего  не  видел;
я  совсем  никому  ничего  не  сказал;  совсем  не  думаешь,  совсем
не  стараетесь.
 54. 	Переведите.  Дополните  подлежащими.
 Берни  белмәгән;  һичкая  барасым  килми;  беркем  дә  һич
җавап  бирә  алмый;  беркайда  да  һич  тапмадык;  бернәрсәне  дә
җыярга  өлгермәдем;  беркайчан  да  һичкемгә  дә  начар  сүз
әйтмә;  һичкем  булышмаган;  һичбер  кеше  килмәде;  бернинди
дә  хата  юк.
 106

55. 	Переведите.  Найдите  отрицательные  местоимения.
 1)  Балачакта  күңелгә  бернинди  дә  авыр  уйлар  килми.
 2) 	Бүгенге  көн  башка  көннәрдән  бернәрсә  белән  дә  аерылмый
иде.  3)  Беркайчан  да  мондый  хәл  бу  шәһәрдә  булмаган.
4)  Мондый  зифа  каеннар  беркайда  да  юктыр.  5)  Быел  җәй  бер
тапкыр  да  балык  тотарга  бара  алмадым.  6)  Ни  өчендер  бакчада
һичнинди  кош  сайравы  ишетелми.  7)  Ул  беркайчан  да  бер¬
кемгә  дә  бернинди  дә  киңәш  бирми.  8)  Бу  сәгатьне  берничек
тә  төзәтеп  булмыймы?
 56. 	Переведите.
 1)  Он  почему-то  никогда  и  никому  не  верит.  2)  Сегодня  тебя
на  работе  никто  не  видел.  3)  Я  нигде  не  нашел  свою  тетрадь.
 4) 	Никто  и  никогда  об  этом  не  слышал.  5)  Азат  ничего  не  учил
и  не  смог  ответить.  6)  Мама  сегодня  устала  и  никуда  не  хочет
идти.  7)  Я  ничего  не  пишу,  потому  что  мне  совсем  не  слышно.
8)  Ему  никакого  совета  не  нужно.  9)  Почему  вы  нигде,  никогда
и  никому  доброго  слова  не  скажете?  10)  Этой  старушке  никто
и  никогда  не  пишет.
 ТАРТЫМ  АЛМАШЛЫКЛАРЫ
 (ПРИТЯЖАТЕЛЬНЫЕ  МЕСТОИМЕНИЯ)
 Образуются  при  помощи  аффикса  -ныкы/-неке:  ми¬
неке  (мой),  безнеке  (наш)  и  т.д.  Отвечают  на  вопрос  кем¬
неке?
 Притяжательные  местоимения  склоняются  по  паде¬
жам.  Например:  Минекен  алма!  (Т.к.)  Синекенә  куй¬
дым.  (Ю.к.)
 57. 	Спишите  словосочетания  по  образцу.
 Үрнәк:  Минем  дәфтәрем  —  дәфтәр  минеке.
 Синең  чанаң.  Аның  чиләге.  Безнең  тубыбыз.  Сезнең  өе¬
гез.  Аларның  бүләкләре.
 Аффикс  -ныкы/-неке  может  присоединяться  и  к  су¬
ществительным.  Например:  Әнинеке  (мамин).
 107

58. 	Измените  слова  по  образцу  и  переведите  их.
 Үрнәк:  Малай  —  малайныкы.
 а) 	Балалар,  апа,  гаилә,  мәктәп,  кеше,  Рөстәм,  каен.
 б) 	Мин,  син,  ул,  без,  сез,  алар.
 59. 	Спишите,  изменяя  предложения  по  образцу.  Переведите.
 Үрнәк:  Минем  яңа  чанам  зәңгәр.—  Яңа  зәңгәр  чана
минеке.
 1)  Әниемнең  күлмәге  чәчәкле.  2)  Бу  синең  хатыңмы?
 3) 	Наиләләрнең  яңа  фатирлары  бик  зур  һәм  иркен.  4)  Безнең
авылның  мәчете  ак  таштан  салынган.  5)  Биредә  сезнең
бакчагыз  иң  матуры.  6)  Бу  минем  пәлтәмнең  төймәсе  түгел.
 7) 	Бу  үзеңнең  китабыңмы?  8)  Сезнең  класста  кемнең  билге¬
ләре  иң  начар?  9)  Бу  яңа  җыр  Рөстәм  Яхинның  җырымы?
10)  Тарих  кабинетының  урындыклары  бик  җайлы.  11)  Бу
Татарстан  гербымы?  12)  Песи  баласының  тәлинкәсе  кечкенә.
 60. 	Ответьте  на  вопросы.
 1)  Безнең  бакча  шәһәргә  якын,  ә  сезнеке?  2)  Әниемнең  кул¬
лары  йомшак,  ә  әтиемнеке?  3)  Радикның  билгеләре  яхшы,
ә  Сашаныкы?  4)  Аларның  мәктәпләре  бик  иске,  ә  сезнеке?
 5) 	Минем  сеңлемнең  уенчыклары  күп,  ә  синең  сеңлеңнеке?
 6) 	Минем  чәем  кайнар  түгел,  ә  синеке?  7)  Алсуның  өй  эшләре
әзер,  ә  энесенеке?  8)  Бу  —  Айгөлнең  дәфтәре,  ә  үзеңнеке  кайда?
 61. 	Спишите,  расставляя  вместо  точек  окончания  -ныкы/-неке  или
-ныц/-нец.  Объясните  свой  выбор.
 1) 	Быел  безнең  уңыш  шундый  әйбәт,  ә  күршеләр...  никтер
начар  булган.  2)  Фатыйма  апа  бит  Рөстәм...  әбисе  түгел,
ә  Айрат...  ,  Рөстәм...  авылда  яши.  3)  Алмаз...  да,  Илнар...  да
кечкенә  эт  балалары  бар:  Алмаз...  кара,  ә  Илнар...  ап-ак.  4)  Бу
сәгать  әтием...  ,  ул  аны  оныткандыр.  5)  Бу  бит  каен  яфрагы,
имән...  мондый  булмый.  6)  Бу  апам...  сумкасы,  мин...  өйдә
калган.  7)  Без  гел  шәһәр  сөте  эчәбез,  ә  бит  авыл...  файдалырак
та,  тәмлерәк  тә.  8)  Сез...  улыгыз  инде  күптән  өйдә,  ә  без...
һаман  юк.  9)  Бу  фотоаппарат  кеше...  түгел,  ә  үзем...  .  10)  Кич
белән  кем...  буш  вакыты  бар:  син...  әллә  абыең...  ?
 62. 	Переведите.  Поставьте  вопросы  к  выделенным  словам  и  опре¬
делите  их  падежи.
 108

1. 	Әнием  миңа  яңа  күлмәк  тегә  башлады,  ә  үзенекен  тегеп
бетерергә  вакыты  юк.  2)  Энемнең  кәрзинендә  гөмбәләр  бик  аз
иде,  шуңа  күрә  ул  минекеннән  берничәне  алды  да  үзенекенә
салды.  3)  Алсуның  зонтигының  төсе  шундый  матур,
ә  минекенең  төсе  ямьсез.  4)  Маратның  китабы  тагын  өйдә
калган,  шуңа  күрә  дәрестә  минекен  алып  торды.  5)  Синең
классыңда  малайлар  күп  икән,  ә  минекендә  берничә  генә.
 6) 	Аның  кулъяулыгы  бик  пычрак,  шуңа  мин  аңа  үземнекен
бирдем.  7)  Бу  өстәл  күрше  кабинетныкы,  безнекеләрне
ремонтка  бирделәр.  8)  Бу  кәгазьләрне  кайсы  папкадан  алдың:
минекеннәнме  әллә  үзеңнекеннәнме?
 63. 	Напишите  ответы,  используя  слова  в  скобках  в  нужной  форме.
 Үрнәк:  —  Кемнең  әнисе  матуррак:  Айгөлнекеме,  әллә
Дилиянекеме?  —  Минеке.
 1)  Дусларыңа  кемнең  бүләге  күбрәк  ошады?  (Илнур)
 2) 	Марат  кемнең  бакчасына  булышырга  барды?  (Күрше)
 3) 	Начар  укучылар  кемнең  кабинетына  йөрергә  яратмыйлар?
(Директор)  4)  Сезнең  малаегыз  кем  велосипедында  йөри?
(Дус)  5)  Син  кемнең  этеннән  куркасың?  (Айрат)  6)  Кемнең
әкиятләрен  балалар  яраталар?  (Тукай)  7)  Кемнең  фатирында
бүлмәләр  уңайлырак?  (Без)  8)  Син  миңа  кемнең  телефонын
бирәсең?  (Апа)
 64. 	Переведите.
 1)  Мой  магнитофон  уже  старый,  а  твой  мне  очень  нра¬
вится.  2)  Его  мама  —  врач,  а  моя  —  инженер.  3)  Это  Сашины
лыжи,  мои  давно  сломались.  4)  Братишка  разбил  мою  чашку,
а  свою  не  дает.  5)  Я  потеряла  свои  варежки,  а  мамины  мне
большие.  6)  Лена  нашла  на  полу  какие-то  ключи,  они  не  твои?
 7) 	Мои  родители  сегодня  на  даче,  а  твои  дома?  8)  В  нашем
подъезде  живут  хорошие  люди,  а  в  вашем?
 65. 	Спишите,  дописывая  нужные  окончания.
 Үрнәк:  Апамның  язуы  минекеннән  матуррак.
 1)  Алмазның  сеңлесе  мин...  кечкенәрәк.  2)  Булатлар...
бакча...  без...  ераграк.  3)  Казан  шәһәре...  урамнар...  Чаллы...
таррак.  4)  Самолет...  тизлек...  поезд...  зуррак.  5)  Безнең  эт...
күршеләр...  усалрак.  6)  Чия  компоты  алма...  тәмлерәк.
 7) 	Алсу...  бүлмәсе  абыйсы...  иркенрәк.
 109

САН
 (ИМЯ  ЧИСЛИТЕЛЬНОЕ)
 В  татарском  языке  различаются  следующие  виды  числи¬
тельных:
 Сан  төркем¬
нәре  (Раз¬
ряды  чис¬
лительных)
 Сораулар
 (Вопросы)
 Ясалыш
ысуллары
(Способы  об¬
разования)
 Мисаллар
 (Примеры)
 Микъдар
 саны
 (Количествен¬
ное  числи¬
тельное)
 ничә?
 күпме?
 (сколько?)
 бер  (один),  ун  (де¬
сять  ),  ике  йөз  унбер
(двести  одиннад¬
цать)
 Тәртип  саны
(Порядковое
числительное)
 ничәнче?
 (который?)
 после
 гласных:
 -нчы/-нче;
после
 согласных:
 -ынчы/
 -енче
 алты+нчы  (шес¬
той),  ике+нче  (вто¬
рой);
 ун+ынчы(  десятый  ),
йөз+енче  (сотый)
 Җыю  саны
 (Собирательное
 числительное)
 ничәү?
 (сколько?)
 -ау/-эу
 ун+ау  (десятеро),
биш+эу  (пятеро)
 Бүлем  саны
(Разделитель¬
ное  числи¬
тельное)
 ничәшәр?
(по  сколь¬
ко?)
 после
 гласных:
 -шар/
 -шэр;
 после
 согласных:
 -ар/-эр
 алты+шар  (по
шесть),
 ике+шэр  (по  два);
 тугыз+ар  (по  де¬
вять  ),
 бер+эр  (по  одному)
 Чама  саны
(Приблизи¬
тельное  чис¬
лительное)
 ничәләп?
(около
с  к  о  л  ь  к  и?
приблизи¬
тельно
сколько?)
 -лап/-лэп,
-ларча/
-лэрчэ,
-лаган/
-лэгэн
 егерме+лэп  (около
двадцати  ),
утыз+лап  (около
тридцати  ),
йөз+ләрчә,
миллион-^  нарча,
мец+лэгэн
 110

В  татарском  языке  существительные  употребляются
с  числительным  только  в  единственном  числе.  Например:
Бер  кеше,  ун  кеше,  миллион  кеше.
 В  сочетании  с  именем  существительным  числительные  по
падежам  не  склоняются,  а  без  существительного  —  как
соответствующее  существительное.
 Килешләр
 Ничә  укучы?
 Ничә?
 Ничәнче?
 Б.к.
 И.к.
 Ю.к.
 Т.к.
 Ч.к.
 У.-в.к.
 тугыз  укучы
тугыз  укучының
тугыз  укучыга
тугыз  укучыны
тугыз  укучыдан
тугыз  укучыда
 тугыз
 тугызның
 тугызга
 тугызны
 тугыздан
 тугызда
 тугызынчы
 тугызынчының
 тугызынчыга
 тугызынчыны
 тугызынчыдан
 тугызынчыда
 1.  Запомните.
 Кушарга  —  прибавлять.
 Алырга  —  отнимать.
 Бүләргә  —  разделить.
 Тапкырларга  —  умножить.
 1)  Өчкә  бишне  кушабыз,  сигез  була.  (К  3  прибавим  5,  бу¬
дет  8.)  2)  Уннан  берне  алабыз,  тугыз  кала.  (От  10  отнимаем  1,
остается  9.)  3)  Өчне  өчкә  бүләбез,  бер  була.  (3  делим  на  3,  бу¬
дет  1.)  4)  Икене  икегә  тапкырлыйбыз,  дүрт  була.  (2  умно¬
жаем  на  2,  будет  4.)
 2. 	Ответьте  на  вопросы.
 Икене  бишкә  тапкырлыйбыз,  ничә  була?
 Утызны  унга  бүләбез,  ничә  була?
 Җидедән  берне  алабыз,  ничә  кала?
 Тугызга  икене  кушабыз,  ничә  була?
 3. 	Прочитайте,  решите  примеров  вслух.
 Количественные  числительные  могут  иметь  аффиксы
принадлежности:
 (Безнең)  беребез  —  один,  одна  из  нас;
 (Сезнең)  берегез  —  один,  одна  из  вас;
 (Аларның)  берсе  —  один,  одна  из  них.
 14 	:  2  =  7
100  •  3  =  300
 15 	-  11  =  4
81-11=70
 56  +  4  =  60
23  +  9  =  32
 111

4. 	Переведите  предложения.
 1)  Без  икебез  дә  шушы  шәһәрнеке.  2)  Сез  икегез  дә  соңга
калдыгызмы?  3)  Бу  эшне  алар  өчесе  генә  эшләгәннәр.
 4) 	Концертка  бишебез  дә  барабыз.  5)  Өстәл  бик  авыр,  дүртегез
бергә  күтәрегез.  6)  Бу  хәл  турында  алар  бишесе  дә  беләләрме?
 5. 	Переведите.
 а) 	Безнең  беребез  генә  белә;  безнең  беребезгә  кирәк;  безнең
беребез  өчен;  беребез  турында;  беребездә  дә  юк;  безнең
беребездән  дә  сорамагыз;  беребез  белән  сөйләшергә  тели.
 б) 	Один  из  нас;  одному  из  нас;  от  одного  из  нас;  для  одного
из  нас;  у  одного  из  нас;  с  одним  из  нас;  одного  из  нас;  об  одном
из  нас.
 6. 	Переведите.  Продолжите  по  образцу.
 Үрнәк:  Икебезнең  беребез,  өчебезнең  беребез,  дүртебезнең
беребез.
 Икегезнең  берегез,  ...  .
 Икесенең  берсе,  ....
 7. 	Переведите.
 а) 	Безнең  өчебезгә;  өчебезгә  дә;  өчебез  өчен  дә;  өчебезнең
беребез;  бишебезнең  икебез;  дүртебезнең  беребезгә;  икебезнең
беребездән;  дүртебезнең  өчебездән.
 б) 	У  двоих  из  нас;  один  из  нас;  четверым  из  нас;  от  троих
из  нас;  для  одного  из  нас.
 8. 	Переведите  письменно.
 а) 	Бишебез  дә;  өчегез  дә;  икесенә  дә;  икесе  дә;  икесендә  дә;
уныгыз  өчен  дә;  алтыгызны  да;  өчебез  турында  да;  дүртебездә
дә;  бишесендә  дә;  икесе  беләнме?
 б) 	Икегезнең  берегез  әйтте;  икебезнең  беребездә  булыр;
икесенең  берсеннән  сора;  өчебезнең  беребезгә  җитмәде;  бере¬
безгә  дә  кирәк  түгел;  дүртегезнең  өчесен  белмиләр;  икегезнең
берегезгә  бирәм;  өчесенең  берсе  турында  сорады.
 9. 	Переведите.
 а) 	Трое  из  нас;  четверо  из  вас;  двое  из  них;  пятеро  из  вас;
один  из  них;  шестеро  из  них.
 б) 	От  нас  двоих;  от  одного  из  нас.  У  вас  троих;  одного  из  вас.
Им  четверым;  одному  из  четверых.
 112

в) 	От  кого?  От  нас  троих;  от  одного  из  нас.  Для  кого?  Для
вас  двоих;  для  двоих  из  вас;  для  одного  из  вас.  Кому?  Им
троим;  одному  из  них;  двоим  из  четверых.
 Порядковые  числительные  также  могут  иметь  аффик¬
сы  принадлежности:
 (Безнең)  икенчебез  —  второй  из  нас;
 (Сезнең)  икенчегез  —  второй  из  вас;
 (Аларның)  икенчесе  —  второй  из  них.
 10. 	Прочитайте.  Найдите  порядковые  числительные.
 1)  Бүген  алтынчы  дәрес  буламы?  2)  Беренче  класслар  шимбә
көнне  укымыйлар.  3)  Син  хәзер  унберенче  күнегүне  эшлә.
 4) 	Бу  эшне  икенче  укучыга  бирегез.  5)  Син  гаиләдә  беренче
баламы?
 11. 	Спишите,  вставляя  вместо  точек  количественные  или  порядковые
числительные.
 1)  Мин  ...  елда  туганмын.  2)  Хәзер  миңа  ...  яшь.  3)  Мин  ...
мәктәптә,  ...  класста  укыйм.  4)  Безнең  класста  ...  укучы  бар:
...  малай  һәм  ...  кыз.  5)  Көн  саен  ...  дәрес  була,  татар  теле
атнага  ...  тапкыр  була.  6)  Татар  теле  кабинеты  ...  катта  урнаш¬
кан.
 12. 	Переведите.
 На  втором  этаже.  В  десятую  школу.  На  третий  урок.  Из
двадцатой  квартиры.  Двадцатого  декабря.  В  девятом  доме.
Нет  пятой  книги.
 13. 	Переведите.  Напишите  ответы  на  вопросы.
 а) 	Бүген  мәктәпкә  балаларның  ничәсе  килмәде?
Балаларның  инде  ничәнчесе  авырый  башлады?
 б) 	Дәресләрнең  инде  ничәсе  бетте?
 Дәресләрнең  ничәнчесе  татар  теле  дәресе?
 в) 	Теге  йортларның  ничәсе  яңа?
 Бу  йортларның  ничәнчесе  сезнеке?
 14. 	Прочитайте.  Найдите  числительные.  Поставьте  к  ним  вопросы.
 1) 	Бу  яңа  йортларның  өчесендә  инде  яши  башладылар,
ә  берсендә  әле  һаман  эш  бетмәгән.  2)  Теге  кызларның  дүртесе
 113

безнең  класста  укый,  ә  өчесен  мин  белмим.  3)  Түтәлләреңнең
беренче  икесендә  нәрсә  үсә?  4)  Җавапларның  беренче  өчесе
дөрес,  ә  калган  икесе  дөрес  түгел.  5)  Кунакларның  беренчесе
хуҗаның  абыйсы  бугай,  ә  икенчесе  миңа  таныш  түгел.
 6) 	Китапларның  унысын  китапханәгә  тапшырыгыз,  егермесен
иң  яхшы  укучыларга  бүләк  итәрбез.  7)  Азат  кешеләрнең  әле
берсенә,  әле  икенчесенә  карады,  берсен  дә  таный  алмады.
 15. 	Спишите,  вставляя  вместо  точек  нужные  окончания,  и  переведите.
 1) 	Яңа  урамнарның  бер...  Муса  Җәлил  исеме  бирделәр.
Яңа  урамнарның  беренче...—  Муса  Җәлил,  ә  икенче...  Тукай
исеме  бирделәр.
 2) 	Минем  дус  кызларымның  ике...  дә  шушы  мәктәптә
укыйлар.  Минем  дус  кызларымның  беренче...  шушы  мәктәп¬
тә  укый,  ә  икенче...—  башка  мәктәптә.
 3) 	Өчебезнең  бер...  дә  табиб  була  алмадык.  Гаиләдә
өчебезнең  беренче...—  табиб,  икенче...  —укытучы,  ә  өченче...
сатучы  булырга  тели.
 16. 	Спишите,  вставляя  вместо  точек  нужные  окончания.
 1)  Бакчадагы  алмагачларның  унбиш...  бер  үк  сорттан,  ә
калган  ун...  төрле  сортлардан.  2)  Теге  урындыкларның  бе¬
ренче  өч...  утырмагыз,  алар  ватык.  3)  Мин  бик  арыган  идем,
шуңа  концерт  номерларының  беренче  дүрт...  генә  карадым
да  өйгә  кайтып  киттем.  4)  Укучыларның  ничә...  гел  бишле
һәм  дүртле  билгеләренә  генә  укый?  5)  Икегезнең  бер...  дә  Ли¬
диянең  яңа  адресын  белмиме?  6)  Бу  бүләк  кулъяулыкларның
ничә...  синеке,  ничә...  минеке  була?  7)  Кабинеттагы  тәрәзә¬
ләрнең  дүртесенең  өч...  чиста,  бер...  генә  юарга  кирәк.
 17. 	Переведите.  Найдите  числительные,  назовите  их  виды.
 1) 	Бәйрәмдә  йөзләп  кеше  бар  иде.  2)  Һәр  класста  утызар
бала  бар.  3)  Өчәрләп  утырмагыз,  икешәрләп  утырыгыз.
 4) 	Бүген  мәктәптә  кырыклап  бала  юк,  авырыйлар.  5)  Һәр  ку¬
накка  бишәр  чәчәк  бүләк  иттек.  6)  Алтау  түгел,  унау  җыелып
килгәннәр.
 114

РӘВЕШ  (НАРЕЧИЕ)
 Наречие  обозначает  признаки  действий  или  признаки
признаков.  Наречие  относится  к  глаголу  и  показывает
как,  где,  когда,  с  какой  целью,  по  какой  причине  про¬
исходит  действие.
 По  значению  наречия  делятся  на  следующие  разряды:
 Рәвеш
 төркемнәре
 (Разряды
 наречий)
 Сораулар
 (Вопросы)
 Мисаллар  (Примеры)
 Охшату-ча-
гыштыру  рә¬
вешләре  (На¬
речия  образа
действия)
 ничек?
ни  рәвешле?
(как  ?  каким
образом?)
 яхты  (хорошо),  геройларча
(геройски),  тиз  (быстро),
җәяү  (пешком),  кинәт  (вдруг,
внезапно  ),  тереләй  (живьем  )
 Вакыт
 рәвешләре
 (Наречия
 времени)
 кайчан?
(когда?)
 бүген  (сегодня),  кичә  (вчера  ),
иртә  белән  (утром),  көндез
(днем  ),  көзен  (осенью),  берсекөн¬
гә  (  послезавтра  ),  төнлә  (  ночью)
 Урын  рәвеш¬
ләре  (Наре¬
чия  места)
 кайда?  (где?)
кая?  (куда?)
кайдан?
(откуда?)
 биредә  (здесь),  анда  (там),
һәркайда  (везде),  биредән
(отсюда  ),  уңга  (направо)
 Күләм-чама
рәвешләре
(Наречия
меры  и  сте¬
пени)
 ничә?
 никадәр?
 (сколько?
 насколько?)
 күп  (много),  аз  (мало),  ике
тапкыр  (дважды),  впятером
(бишәү),  икешәр  (по  два  ),  бик
(очень),  шактый  (значитель¬
но,  довольно),  сирәк  (редко),
гаять  (весьма,  очень)
 Сәбәп  рәвеш¬
ләре  (Наре¬
чия  причины)
 ник?
 ни  өчен?
(почему?)
 кызулыктан  (сгоряча),
ачудан  (со  зла),  сукырлыктан
(от  слепоты)
 Максат  рә¬
вешләре
(Наречия
цели)
 нинди  мак¬
сат  белән?  ни
өчен?  (с  ка¬
кой  целью?
для  чего?)
 ачу  итеп  (назло),
юри  (нарочно),  юкка
(напрасно,  зря,  незачем)
 115

1. 	Переведите.  Найдите  наречия,  поставьте  к  ним  вопросы.
 Беркайда  да  юк.  Өч  тапкыр  барып  кайттык.  Юри  әйтмә¬
дем.  Моннан  да  эзләдегезме?  Төнлә  йөрмәгез.  Җәяү  килгәннәр,
ахры.  Кинәт  авырып  киттем.  Сирәк  кенә  аралашабыз.  Шак¬
тый  яхшы  беләләр.  Юкка  борчылгансыз.  Шәп  ялганлыйсыз.
 2. 	Спишите,  заменяя  вопросы  наречиями.
 (Ничек?)  аңлатты. 	(Ни  өчен?)  суккан.
 (Кайчан?)  кайтырга  тиеш. 	(Нигә?)  ачуланган.
 (Ни  өчен?)  югалткан. 	(Никадәр?)  юл  үткән.
 По  образованию  наречия  делятся  на  следующие  виды:
 Рәвеш
 төркемнәре
 (Виды
 наречий)
 Ясалыш
 ысуллары
 (Способы
 образования)
 Мисаллар  (Примеры)
 Тамыр  рәвеш¬
ләр  (Основные
наречия)
 —
 һаман  (все  время),  юри  (на¬
рочно  ),  шәп  (замечательно),  гел
(  постоянно  )
 Ясалма
 рәвешләр
 (Производные
 наречия)
 1) 	-ча/-чэ
 2) 	-дай/-дэй,
-тай/т  эй
 3) 	-лай/лэй
 4) 	-лата/
-лэтэ
 5) 	-лап/-ләп
 6) 	-ын/  ен
 7) 	-тан/  тән,
-дан/-дэн
 кыскача  (вкратце),  минемчә
(  по-моему  )
 аюдай  (как  медведь),  бүредәй
(как  волк),  уттай  (как  огонь)
бушлай  (бесплатно),  тереләй
(  живьем  )
 акчалата  (деньгами),  икеләтә
(вдвойне)
 яхшылап  (хорошенько),  өчәү¬
ләп  (втроем)
 кышын  (зимой  ),  көзен  (осенью  )
шатлыктан  (от  радости  ),
яңадан  (снова)
 Кушма
 рәвешләр
 (Сложные
 наречия)
 соединением
двух  или
трех  слов
 бу+ел  —  быел  (нынче),
бер+ни+кадәр  —  берникадәр
(несколько),  бер+вакыт  —
бервакыт  (однажды)
 Парлы
 рәвешләр
 (Парные
 наречия)
 1)  повторени¬
ем  одного  и
того  же  наре¬
чия
 тиз-тиз  (быстро-быстро),  ва-
кыт-вакыт  (время  от  време¬
ни  ),  берәм-берәм  (по  одному)
 116

Продолжение  таблицы
 2) 	сочетани¬
ем  антонимов
 3) 	сочетани¬
ем  слов,  не¬
связанных
между  собой
по  смыслу
 кышын-җәен  (зимой  и  летом),
иртэ-кич  (утром  и  вечером)
пыран-заран  (в  пух  и  прах),
алпан-тилпән  (вразвалку)
 Тезмә  рәвеш¬
ләр  (Состав¬
ные  наречия)
 сочетанием
двух  или  трех
слов
 куз  ачып  йомганчы  (мигом),
кузгэ-куз  (с  глазу  на  глаз),  ике
яклап  (с  двух  сторон)
 3.  Переведите.  Найдите  наречия  и  назовите  их  виды  образования.
 Акчалата  түләргә  килештек.  Тагын  синеңчә  булды.  Һаман
үзенчә  эшли.  Юри  икәүләп  килгәннәр.  Бүген  яхшылап  уйла¬
дыгызмы?  Вакыт-вакыт  ял  итеп  эшләгез.  Күз  ачып  йомганчы
яңадан  юк  булды.  Быел  гел  язмый.
 ИСЕМ  ФИГЫЛЬ
 (ИМЯ  ДЕЙСТВИЯ)
 Имя  действия  —  это  часть  речи,  которая  одновременно
обладает  признаками  и  глагола,  и  имени  существитель¬
ного.  Как  глагол,  имя  действия  обозначает  процесс  или
действие.  Как  имя  существительное,  оно  обозначает  это
действие  автономно  (независимо)  от  действующего  лица.
Например:  Кайту  (возвращение).
 Отвечает  на  вопрос  нишләү?и  образуется  от  основы
глагола  при  помощи  аффикса  -у/-ү»  Например:  Аша+у.
 Что  касается  грамматических  категорий,  то  имя
действия
 1) 	как  имя  существительное  склоняется  по  числам,  па¬
дежам  и  принадлежности.  Например:  Уку.  Укулар.
Укуым.  Укуымның  файдасы  булмады.
 2) 	как  глагол  может  иметь  отрицательный  аффикс  -
ма/-мэ.  Например:  Бел+у,  бел+мэ+у  (знание,  незнание).
 Существительные,  как  и  в  сочетании  с  глаголами,  с  име¬
нами  действия  употребляются  в  определенном  падеже.
Например:  Яшьлектән  (кайдан?)  кайту.  Яңа  елны
(нәрсәне?)  көту.
 117

1. 	Прочитайте.  Образуйте  имя  действия.  Переведите.
 а) 	Пешер,  кер,  йөз,  аңлат,  озат,  йөр,  сикер.
 б) 	Тап,  куй,  җый,  как,  тек.
 в) 	Аша,  аңла,  ялганла,  биклә,  эшлә,  яшә.
 2. 	Образуйте  отрицательную  форму  имени  действия  по  образцу.
 Үрнәк:  Уйна  —  уйнама  —  уйнамау.
 Ярат,  чакыр,  өйрәт,  казы,  бир,  эзлә,  сула.
 3. 	Образуйте  утвердительную  и  отрицательную  форму  имени
действия.
 Үрнәк:  Ашарга  —  ашау  —  ашамау.
 Ярарга,  ышанырга,  ачуланырга,  тәрҗемә  итәргә,  бизәргә.
 4. 	Переведите.
 Кара,  телевизор  карау,  усал  карамау.
 Кайтырга,  эштән  кайту,  вакытында  кайтмау.
 Ватарга,  ялгыш  вату,  юри  ватмау.
 Көтәргә,  кунаклар  көтү,  озак  көтмәү.
 5. 	Переведите.  Напишите  по  образцу.
 Үрнәк:  Долго  спать  —  озак  йокларга  —  озак  йоклау.
 Часто  кричать.  Много  читать.  Опоздать  на  урок.  Мыть  по¬
суду.  Красиво  писать.  Долго  работать.  Дружно  жить.  Интерес¬
но  рассказывать.
 6. 	Переведите.  Найдите  имя  действия.
 1) 	Укытучыны  тыңламау  яхшы  эш  түгел.  2)  Әйткән  вакыт¬
ка  өйгә  кайтмау  әйбәт  түгел.  3)  Иртән  зарядка  ясау  сәламәт¬
лек  өчен  файдалы.  4)  Эссе  көндә  салкын  су  эчү  рәхәт,  ләкин
ярамый.
 7. 	Переведите  поговорки.  Найдите  похожее  выражение  в  русском
языке.
 Бер  күрешү  —  бер  гомер.
 Белмәү  оят  түгел  —  белергә  теләмәү  оят.
 Белем  алу  —  инә  белән  кое  казу.
 8. 	Запомните  склонение  имени  действия  с  аффиксами  принадлеж¬
ности.  (Исем  фигыльнең  тартым  белән  төрләнешен  истә  калдыры¬
гыз.)
 118

Минем  китүем  (мой  уход).
 Синең  китүең  (твой  уход).
 Аның  китүе  (его,  ее  уход).
 Безнең  китүебез  (наш  уход).
 Сезнең  китүегез  (ваш  уход).
 Аларның  китүе  (их  уход).
 9. 	Запомните  склонение  имени  действия  с  аффиксами  принадлеж¬
ности  по  падежам.
 Б.к.  Синең  килүең  кирәк  түгел.
 И.к.  Синең  килүеңнең  файдасы  юк.
 Ю.к.  Синең  килүеңә  бигрәк  тә  шатландык.
 Т.к.  Синең  килүеңне  көтмәгән  идек.
 Ч.к.  Синең  килүеңнән  дә  зуррак  сөенеч  булмады.
 У.-в.к.  Синең  килүеңцә  без  гаделлек  күрдек.
 БОЕРЫК  ФИГЫЛЬ
 (ПОВЕЛИТЕЛЬНОЕ  НАКЛОНЕНИЕ)
 1.  Укыгыз  һәм  истә  калдырыгыз.  (Прочитайте  и  запомните  оконча¬
ния  глагола  в  повелительном  наклонении.)
 Берлек  сан
 Күплек  сан
 Син  —
 Ул  -сын/-сен
 Сез  -(ы,)  гез/-(  е)  гез
Алар  -сын(  нар  )  /-сен(  нәр  )
 2.  Укыгыз  һәм  истә  калдырыгыз.
 Берлек  сан
 Күплек  сан
 барлык
 формасы
 юклык
 формасы
 барлык
 формасы
 юклык
 формасы
 Син  уйла
бел
 уйлама
 белмә
 Сез  уйлагыз
белегез
 уйламагыз
 белмәгез
 Ул  уйласын
белсен
 уйламасын
 белмәсен
 Алар  уйласыннар
белсеннәр
 уйламасыннар
 белмәсеннәр
 119

3. 	Фигыльләрне  барлыкта  һәм  юклыкта  зат-сан  белән  төрләндерегез.
 Өйрән,  бие,  шалтырат,  аңла,  әзерлә,  сана.
 4. 	Тәрҗемә  итегез.
 Гөлләргә  су  сип.  Кошларны  куркытмагыз.  Әдәпле  бул.  Әйт,
дәрескә  соңга  калмасын.  Әти-әниеңнең  сүзен  тыңла.  Урамда
озак  йөрмәсеннәр.  Беренче  булып  исәнләш.  Туган  көне  белән
котласын.  Кычкырып  көлмә.  Агачлар  янында  учак  якмагыз.
Бергәләп  уйласыннар.
 5. 	Тәрҗемә  итегез.
 Слушайте  учителя.  Оденьтесь  теплее.  Пусть  поливает
цветы.  Пусть  приберется  в  комнате.  Приходите  к  нам  в  гости.
Пусть  на  уроке  не  разговаривает.  Не  открывай  окно.  Не
вставайте  с  места.  Пусть  поздно  не  звонят.  Пусть  выучит
наизусть.  Позови  своих  друзей.  Доешь  суп.
 6. 	Фигыльләрне  үрнәк  буенча  тикшерегез.
 Үрнәк:  Тыңла  —  берлек  санда,  2  нче  затта,  барлык
формасында.
 Эзләгез,  ишетсеннәр,  йөгермәгез,  чишенмәсен,  сукма,
ачуланмагыз,  су  коенсын.
 7. 	Фигыльләр  янына  тиешле  алмашлыкларны  куеп  языгыз.
 син  сөйләмә 	сез  басыгыз 	алар  кермәсеннәр
 ...  ышансын 	... 	сөртсеннәр 	... 	ашыкмасын
 ...  ертмагыз 	... 	күтәрегез 	... 	киенмәсен
 ...  сатма 	... 	ватмасын 	... 	үстермәсеннәр
 8. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Бүген  тышта  көн  бик  җылы,  тынчу  бүлмәдә  утырмагыз,
тәрәзәләрне  ачып  куегыз.  2)  Әти-әниеңә  бездән  күп  сәлам  әйт,
кунакка  килсеннәр,  без  яшәгән  җирне  күреп  китсеннәр.
 3) 	Йорт  эчендәге  бернәрсәгә  дә  тимәгез.  Һәр  әйбер  үз  урынында
торсын.  (К.  Нәҗми)  4)  Башта  киселгән  агачның  хакын  түлә¬
сен,  тагын  шуның  урынына  биш  төп  агач  утыртып  үстерсен.
(Г.  Бәширов)  5)  Йөр,  күр,  бел  син  күп  җирләрне,  күп  илләрне.
(Р.  Фәйзуллин)
 120

9. 	Нокталар  урынына  җәя  эчендә  бирелгән  боерык  фигыльләрнең
тиешлесен  куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 1)  Хәзер  вакыт  соң  инде,  телефоннан  озак  ....  2)  Өлкәннәр
белән  һәрвакыт  беренче  булып  ....  3)  Ял  иткәннән  соң,  урман¬
да  чүп  ....  4)  Асиягә  әйтергә  кирәк,  телевизор  күп  ...  ,  чөнки
күзләре  болай  да  начар  күрә.  5)  Алдагы  дәрескә  кагыйдәне  ...  ,
җөмләләрне  язып  ...  .  6)  Кышкы  салкын  көннәрдә  җиңел
киенеп  ...  ,  бигрәк  тә  аякларыгыз  ....
 (Исәнләш,  сөйләшмә,  калдырма,  карама,  ятла,  йөрмә,  бетер,
туңма.)
 10. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Эту  интересную  книгу  о  животных  подари  своему  другу.
 2) 	Пусть  ученики  вашего  класса  принесут  из  магазина  про¬
дукты  одинокой  бабушке.  3)  Для  выражения  своих  мыслей
выбирайте  только  нужные  слова,  говорите  четко.  4)  Сам  себя
не  хвали,  пусть  другие  тебя  похвалят.  5)  Пусть  скорее  закон¬
чится  учебный  год  и  начнутся  каникулы,  мы  все  так  устали!
 11. 	Текстны  тәрҗемә  итегез.  Үзегез  дә  бер  рецепт  языгыз.
 Грибы  помойте,  нарежьте  и  отварите  в  течении  5—7  минут.
Затем  слейте  воду  и  сполосните  холодной  водой.  После  этого
варите  их  до  готовности  (пока  не  будут  готовы)  или  обжарьте,
добавив  пряности  и  соль.  Разложите  грибы  в  формы  и,  охла¬
див,  поставьте  в  морозильник.  Употреблять  их  можно  до  появ¬
ления  свежих  грибов.
 12. 	Укыгыз.  Барлык  һәм  юклыктагы  боерык  фигыльләрне  табыгыз,
зат-санын  әйтегез.
 1) 	Уйла  җитез,  уйла  тиз,
 Биш  кат  үлчә,  бер  кат  кис!
 Дәфтәрең  чиста  булсын,
 Китабың  көлеп  торсын.
 Ачып  җибәргәндә  син,
 Үзлегеннән  укылсын.  (Ш.  Маннур)
 2) 	Әйт  әле,  Күбәләк,
 Сөйләшик  бергәләп:
 Бу  кадәр  күп  очып,
 Армыйсың  син  ничек?  (Г.  Тукай)
 121

13. 	Җәя  эчендәге  сүзләрне  боерык  фигыль  формасына  куеп  языгыз.
 1)  Айрат,  энеңә  (әйт),  коридордагы  утны  (сүндер).  2)  Та¬
гын  (кил),  без  әле  мондый  кичәләрне  еш  үткәрәчәкбез.  3)  Бу
тапшыруны  балаларыгыз  белән  бергәләп  (кара).  4)  Кечкенә
сеңлегезне  мәктәп  янына  барып  (каршыла),  ул  бүген  соң  кай¬
тачак.  5)  Өлкәннәргә  карата  игътибарлы  (бул),  авыр  сүзләр
(әйт).  6)  Гүзәлгә  (әйт),  (борчылма),  без  аңа  ярдәм  итәрбез.
 7) 	Безнең  этебез  усал  түгел,  сез  аннан  (курыкма),  (кер).
 8) 	Бишенче  автобус  анда  кадәр  бармый,  аңа  (утырма),
икенчесен  (көт).  9)  Ләйсәнгә  озын  чәч  бик  килешә,  чәчен
(кистермә),  (сакла  ).
 14. 	Мәкаль  һәм  әйтемнәрне  тәрҗемә  итегез.
 1)  Бүгенге  эшне  иртәгәгә  калдырма.  2)  Эшне  башлама,
башласаң  ташлама.  3)  Сүзең  белән  эшең  бер  булсын.  4)  Хез¬
мәт  ит  тә  мактан,  уйнап  көл  дә  шатлан.  5)  Аз  сөйлә,  күп  эшлә.
 6) 	Барма  турыдан,  бар  корыдан.  7)  Кунак  булсаң,  тыйнак  бул.
 8) 	Үзеңне  үзең  мактама,  кеше  сине  мактасын.  9)  Кешегә
чокыр  казыма,  үзең  төшәрсең.  10)  Елаганнан  сорама,  елмай¬
ганнан  сора.
 ШАРТ  ФИГЫЛЬ
 (УСЛОВНОЕ  НАКЛОНЕНИЕ)
 Условное  наклонение  глагола  образуется  от  основы
глагола  при  помощи  аффикса  -са/-сэ.  Например:
Кил  —  килсә  (если  придет),  алмаса  (если  не  возьмет).
 1. 	Фигыльләрдән  шарт  фигыльләр  ясагыз.  Тәрҗемә  итегез,
 а) 	Үрнәк:  Бар  —  барса.
 Юын,  курык,  йөз,  күтәр,  чап,  күзәт,  утыр,  туң,  үстер,  бәрел,
оныт.
 ә)  Үрнәк:  Салма  —  салмаса.
 Санама,  каплама,  әзерләнмә,  тынычланма,  өйрәнмә,  аңлама,
йөгермә,  ял  итмә,  су  сипмә.
 122

2.  Истә  калдырыгыз.
 Берлек  сан
 Күплек  сан
 барлык
 юклык
 барлык
 юклык
 формасы
 формасы
 формасы
 формасы
 Мин  көлсәм
 көлмәсәм
 Без  көлсәк
 көлмәсәк
 ачсам
 ачмасам
 ачсак
 ачмасак
 Син  көлсәң
 көлмәсәң
 Сез  көлсәгез
 көлмәсәгез
 ачсаң
 ачмасаң
 ачсагыз
 ачмасагыз
 Ул  көлсә
 көлмәсә
 Алар  көлсәләр
 көлмәс  әләр
 ачса
 ачмаса
 ачсалар
 ачмасалар
 3. 	Фигыльләрне  зат-сан  белән  төрләндерегез.
 Котласа,  үтүкләмәсә,  тексә,  чакырмаса,  ышанса,  кермәсә.
 4. 	Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Әгәр  яхшы  укыса;  әгәр  өйрәнсәгез;  озак  көтсәләр;  авыр  кү¬
тәрсә;  заманча  тексәң;  тыныч  йокласам;  беренче  булып  исән¬
ләшсәгез;  тәмле  пешерсәң;  җиңел  ачсагыз;  соң  шалтыратсагыз.
 ә)  Әгәр  тиз  йөгермәсә;  әгәр  татарча  матур  җырламасалар;
русча  дөрес  сөйләшмәсәм;  җылы  киенмәсәң;  җәй  көне  яхшы
ял  итмәсәң;  чишмә  суын  эчмәсәң;  баллы  чәй  яратмасаң.
 5. 	Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Если  дашь  полезный  совет;  если  любишь  сладкие  яб¬
локи;  если  испеку  вкусный  торт;  если  сильно  разозлится;  если
подождем  другой  автобус;  если  послушаетесь  плохих  советов;
если  отдохнуть  в  доме  отдыха;  если  сломают  дерево.
 э) 	Если  меня  не  найдут;  если  не  побеспокоитесь  о  здоровье;
если  не  начнем  с  утра;  если  не  спрячет  дневник;  если  не  сможет
открыть  запертую  дверь;  если  не  вспомнишь  правило;  если  нас
не  обманете;  если  не  найду  нужный  цвет.
 6. 	Нокталар  урынына  тиешле  фигыльләрне  куеп  языгыз.
 Үрнәк:  ...сам  белермен  —  укысам  белермен.
 ...сәм  укырмын 	...сак 	керербез
 ...саң  эшләрсең
...сәң  күрерсең
...маса  яратмас
...мәсә  сөйләмәс
...мәсәң  яса
 .мәсәк  катнашмабыз
.сагыз  хәтерләгез
.масагыз  утыртырсыз
.салар  карарлар
.сәләр  киярләр
 123

7. 	Нокталар  урынына  алмашлыклар  куеп  языгыз.
Үрнәк:  ...  ярдәм  итсәк  —  без  ярдәм  итсәк.
 еласаң
 тексәгез
 сызмасак
 курыксаң
 яшәсә
 теләсәгез
 ташламасам
 йокласалар
сөйләшмәсәм
сатып  алсалар
хәтерләмәсәгез
 кисмәсәләр
 туктамасак
 очрашмасам
 Иярчен  шарт  җөмлә
 (Придаточное  предложение  условное)
 Условная  форма  глагола  выражает  условие  действия
и  обычно  является  сказуемым  придаточного  предло¬
жения,  а  сам  вывод  или  следствие  выражаются  в  глав¬
ном  предложении.  Например:  Иртәгә  көн  матур
булса,  бакчага  барырбыз.  (Если  завтра  день  будет
хороший,  пойдем  на  огород.)
 8. 	Тәрҗемә  итегез.  Иярчен  шарт  җөмләләрне  табыгыз.
 1)  Әгәр  дә  сезгә  дарулар  ярдәм  итмәсә,  үләннәр  кайнатып
эчеп  карагыз  әле.  2)  Минемчә,  кеше  ялкауланмаса,  хезмәтне
яратса,  һәр  эштән  кызык  табып  яши.  3)  Укырга  теләсәң,  мин
бу  журналны  сиңа  берничә  көнгә  биреп  торам.  4)  Әтиең  сәгать
алтыга  кайтып  җитсә,  бакчага  машина  белән  генә  барырбыз.
 5) 	Әгәр  өлгерсәк,  бүген  сезгә  дә  кереп  чыгарбыз.  6)  Ялган¬
лаганыңны  сизсәләр,  әлбәттә,  рәхмәт  әйтмәсләр.  7)  Әгәр  сез
походка  барсагыз  һәм  безне  дә  үзегез  белән  алсагыз,  без  бик
шат  булыр  идек.  8)  Безнең  килүебезне  теләмәсәләр,  өйдә  генә
калырбыз,  бармабыз.  9)  Кулымнан  килсә,  мин  барлык  карт¬
ларга  да  булышыр  идем.
 9. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Без  менә  шуны  эшли  алсак,  печән  дә  җыелып  бетәчәк.
(С.  Кудаш)  2)  Тотынсаң,  синнән  дә  менә  дигән  мастер  чыгачак
бит.  (Г.  Әпсәләмов)  3)  Уңайлырак  бүлмә  туры  килсә,  чыгасың
да  китәсең.  (Ш.  Камал)  4)  Ишеткән  булса,  миңа  да  әйтер  иде
ул.  (Ш.  Камал)  5)  Белмәсәгез,  тик  торыгыз.  (Г.  Ибраһимов)
 124

6) 	Үзе  өйдә  булса,  килеп  тә  йөрмәс  идем.  (К.  Тинчурин)
 7) 	Илең  турында  уйласаң,  гомерең  озын  була.  (Ф.  Кәрим)
 8) 	Миңа  берәр  кием  табып  бирсәгез,  рәхмәт  әйтер  идем.
(Н.  Дәү  ли)
 10. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Если  твоя  сестра  торопится  на  работу,  я  ее  отвезу  на  ма¬
шине.  2)  Если  дома  не  осталось  чистых  тетрадей,  сбегай,  купи
в  магазине  или  попроси  у  соседа.  3)  Если  бы  ты  был  писате¬
лем,  о  чем  бы  написал?  4)  Если  бы  у  меня  были  деньги,  я  бы
путешествовал  по  всему  миру.  5)  Если  поедете  в  Казань,
познакомьтесь  с  историческими  местами  города,  обязательно
посмотрите  Кремль.  6)  Если  послушаете  хорошую  музыку,  то
ваше  настроение  улучшится.  7)  Если  в  школьной  библиотеке
нет  нужных  вам  книг,  сходите  в  городскую.  8)  Если  торт
понравился,  то  я  могу  дать  его  рецепт.  9)  Если  не  будешь  есть
много  сладкого,  у  тебя  будут  здоровые  зубы.
 11. 	Күп  нокталар  урынына  баш  җөмләләр  куеп,  күчереп  языгыз.
 1)  Әгәр  иптәшләрегез  яхшы  булса,  ....  2)  Спортны  яшьтән
яратсагыз,  ....  3)  Кирәкле-кирәксез  күп  сөйләсәң,  ...  .  4)  Ял
көне  паркка  барсагыз,  ...  .  5)  Концертка  соңга  калсаң,  ...  .
 6) 	Әнием  мине  уятмаса,  ...  .  7)  Бу  шигырьне  дә  ятламаса-
лар,  ....  8)  Әгәр  аларга  безнең  бүләгебез  ошаса,  ....
 12. 	Күп  нокталар  урынына  иярчен  шарт  җөмләләр  куеп,  күчереп
языгыз.
 1) 	...  ,  тузан  басылыр  иде.
 2) 	...  ,  туйганчы  сөйләшер  идек.
 3) 	...  ,  без  вакытында  кайтып  өлгерербез.
 4) 	...  ,  мин  дә  аңа  булышыр  идем.
 5) 	...  ,  мин  аңа  күлмәген  үзем  үтүкләп  бирәм.
 6) 	...  ,  китабыңны  ач  та  кабатлап  ал.
 7) 	...  ,  аларга  салкын  тияргә  мөмкин.
 8) 	...  ,  табибка  барсыннар,  өйдә  утырмасыннар.
 9) 	...  ,  син  аны  сатып  алырга  тырыш.
 10) 	...  ,  барыбер  тынычланмаслар,  борчылырлар.
 13. 	Сорауларга  иярчен  шарт  җөмләләр  белән  җавап  бирегез.
 Үрнәк:  Син  чәчәк  бәйрәменә  барасыңмы?  —  Әгәр  дәрес¬
ләрем  вакытында  бетсә,  мин  дә  сезнең  белән  чәчәк  бәйрәменә
барыр  идем.
 125

1)  Син  иртәгә  иртән  йөгерергә  чыгасыңмы?  2)  Киемнәреңне
кичтән  әзерләп  куясыңмы?  3)  Ул  теләсә  нинди  мәсьәләне  дә
чишә  аламы?  4)  Бүген  дә  су  коенырга  барабызмы?  5)  Алар
дәрестә  гел  шулай  сөйләшеп  утыралармы?  6)  Ул  гел  шулай
тупас  сөйләшәме?
 14. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Если  будешь  писать  брату,  передай  ему  от  нас  привет.
 2) 	Приходи  ко  мне  после  собрания,  если  оно  кончится  не  очень
поздно.  3)  Если  этот  журнал  тебе  больше  не  нужен,  можно
я  его  возьму?  4)  Если  пойдете  в  магазин,  купите,  пожалуйста,
и  для  меня  хлеба.  5)  Если  эта  книга  останется  у  тебя  еще  на
один  день,  ты  успеешь  ее  прочитать  до  конца?
 Иярчен  кире  җөмлә
 (Придаточное  предложение  уступительное)
 Глаголы  в  условном  наклонении  при  употреблении
с  частицами  та/тэ,  да/дэ  приобретают  уступительный
смысл  и  на  русский  язык  переводятся  при  помощи  слов
хотя  (хоть)  и...  ,  несмотря  на...  .
 15. 	Истә  калдырыгыз.
 Укыса  да  —  хотя  и  учился.
 Күрсәм  дә  —  хотя  и  видел.
 Курыксак  та  —  хотя  и  боялись.
 Сөйләшсәк  тэ  —  хотя  и  разговаривали.
 Эзләсәгез  дә  —  хотя  и  искали.
 Исәнләшсәләр  дә  —  хотя  и  поздоровались.
 16. 	Тәрҗемә  итегез.  Татарча  җөмләләр  төзегез.
 Хотя  я  и  не  узнал;  хотя  мы  и  не  скажем;  хотя  вы  и  не  приш¬
ли;  хотя  ты  и  не  спишь;  хотя  они  и  не  приедут;  хотя  он  и  не  по¬
может;  хотя  дети  и  не  понимают;  хотя  мама  и  не  рассердилась.
 17. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Биш  яшьтә  генә  булса  да,  Алия  инде  укый-яза  белә.
 2) 	Уйнап  сөйләсәң  дә,  уйлап  сөйлә.  3)  Саф  һавада  йөрсәм  дә,
баш  авыртуым  бетмәде.  4)  Төрле  милләттән  булсалар  да,  алар
 126

яхшы  аңлаштылар,  тиз  дуслаштылар.  5)  Иптәшләреннән  бер
яшькә  кечерәк  булса  да,  Азат  математиканы  әйбәтрәк  белә
иде.  6)  Ул,  бик  тырышса  да,  бу  чиректә  дә  рус  теленнән  бишле
ала  алмады.  7)  Артыма  әйләнеп  карасам  да,  мин  аны  башка
күрмәдем.  8)  Бик  еракларда  яшәсәгез  дә,  әти-әниләрегез
янына  ешрак  кайтыгыз.  9)  Ул,  өйдән  соңрак  чыкса  да,
мәктәпкә  бездән  алданрак  барып  җиткән.  10)  Бик  теләсәк  тә,
без  быел  диңгезгә  ял  итәргә  бара  алмадык.  11)  Күпме  ачулан¬
салар  да,  кире  малай  барыбер  үзенчә  эшләде.  12)  Соңгы  айда
яңгырлар  еш  яуса  да,  җирдә  әле  дым  җитәрлек  түгел  иде.
 18. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Хотя  сегодня  день  и  солнечный,  на  улице  все  равно  хо¬
лодно.  2)  Хотя  он  и  торопился,  но  на  собрание  все  равно  не  успел.
 3) 	Хотя  в  этом  году  лука  посадили  побольше,  до  нового  урожая
все  равно  не  хватило.  4)  Хотя  вы  свет  и  выключили,  они  и
в  темноте  продолжали  разговаривать.  5)  Хотя  я  и  постирала  это
платье  в  горячей  воде,  его  цвет  не  изменился.  6)  Хотя  он  на
подготовительные  курсы  и  не  ходил,  но  в  институт  поступил.
 7) 	Хотя  вы  и  ничего  не  рассказали  об  этой  истории,  мы  все  равно
все  узнали.  8)  Хотя  мы  и  не  знали  дороги,  но  к  деревне  все-
таки  вышли.  9)  Хотя  вокруг  все  смеялись,  мне  было  невесело.
 19. 	Нокталар  урынына  җәя  эчендә  бирелгән  фигыльләрнең  тиешлесен
куеп  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Ял  көннәрендә  без  гаиләбез  белән  табигать  кочагында  ...
яратабыз.  Инде  берничә  ел  рәттән  шушы  ук  лагерьда  ...  ,  ул
быел  тагын  шунда  барырга  тели.  Әтием  шимбә  көнне  ...  ,  без
авылга  әбиемнең  хәлен  белергә  кайтып  килербез.
 (Ял  итсә,  ял  итсә  дә,  ял  итәргә.)
 ә)  Әнием  кунакларны  вакытында  ...  ,  бәлки  күлмәкне  тегеп
бетерер.  Ул  мине  тукталышка  кадәр  ...  ,  мин  барыбер  үзем
генә  кайтырга  курыктым.  Сеңлебезне  һәр  көн  иртән  мәктәпкә
кадәр  ...  кирәк,  чөнки  ул  әле  беренче  класста  гына  укый.
 (Озатса  да,  озатырга,  озатса.)
 б) 	Мин  табиб  ...  хыялланам,  чөнки,  минемчә,  табиблар  —
иң  шәфкатьле  һөнәр  ияләре.  Берничә  тапкыр  Казанда  ...  ,  без
аның  янына  кереп  чыгарга  вакыт  тапмадык.  Курсларга  йөреп
бетергән  ...  ,  бәлки,  мин  дә  матур  итеп  тегәргә  өйрәнгән  булыр
идем.
 (Булсак  та,  булсам,  булырга.)
 127

20. 	Шарт  фигыльләрне  юклык  формасына  куеп,  җөмләләрне  үзгәртеп
языгыз.
 1)  Әгәр  башка  төрле  диван  сатып  алырга  теләсәгез,  иртәгә
килегез.  2)  Быел  бәрәңге  уңса,  икенче  елга  күбрәк  утыртырга
кирәк  булыр.  3)  Көткән  кешемнән  якын  көннәрдә  хәбәр  килсә,
мин  тиз  генә  җыенып  юлга  чыгачакмын.  4)  Сабантуйга  ча¬
кырсалар,  Казанга  барырбыз.  5)  Әгәр  бу  сүзләрне  син  әйтсәң,
Динар  чыннан  да  ышаначак.  6)  Туй  өстәлен  әзерләшергә  яр¬
дәмгә  кеше  кирәк  булса,  шалтыратып  әйтегез.
 21. 	Сынамышларны  тәрҗемә  итегез.
 1)  Болытлар  сирәк  булса,  аяз  һәм  салкын  булыр.  2)  Әгәр
торналар  берәмләп  килсәләр,  җәй  яхшы  булыр.  3)  Томан
төшсә,  артыннан  яңгыр  була.  4)  Кыш  көне  агачлар  бәсләнсә,
иген  уңар.  5)  Җәй  көне  еш  томан  булса,  гөмбә  күп  булыр,  кыш
көне  томан  булса,  бал  күп  булыр.  6)  Колак  кычытса,  яңгыр
яки  кар  явар.  7)  Кошлар  түбән  очсалар,  тиздән  яңгыр  явар.
 8) 	Иртән  үләннәргә  чык  төшсә,  көн  кызу  булыр.
 22. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Язгы  боз  ястык  калынлыгы  булса  да  ышанма,  көзге  боз
көзге  калынлыгы  булса  да  ышан.  2)  Акыллы  булсаң  да,  акыл
сатма.  3)  Аз  булса  да  җитәр,  күп  булса  да  бетәр.  4)  Матур  булса
да  торган  җир,  сагындыра  туган  ил.  (Җыр)  5)  Ике  кулыңа  шәм
тотып  эзләсәң  дә,  таба  алмассың.  6)  Авызың  кыек  булса  да,
сүзең  туры  булсын.
 23. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Если  зимой  часто  бывает  туман,  то  летом  будет  много
меда.  2)  Если  зимой  много  снега,  то  лето  будет  дождливым.
 3) 	Если  в  августе  будет  безоблачно,  то  осенью  будет  слякоть.
 4) 	Если  лошадь  ложится  на  землю  —  к  дождю.  5)  Если  в  апре¬
ле  тепло,  то  май  будет  ветреным,  холодным.
 24. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Бүредән  курыксаң,  урманга  барма.  2)  Кем  арбасына
утырсаң,  шуның  җырын  җырларсың.  3)  Башыңа  төшсә,  баш¬
макчы  булырсың.  4)  Кунак  булсаң,  тыйнак  бул.  5)  Улың  ял¬
кау  булса,  үзеңнән  күр.  6)  Ата-ана  бердәм  булса,  балалары
күркәм  була.  7)  Олыласаң  олыны  —  олыларлар  үзеңне.
 8) 	Син  сөйләсәң,  синеке  дөрес;  мин  сөйләсәм  —  минеке.  9)  Дус¬
тың  булмаса  —  эзлә,  тапсаң  —  югалтма.
 128

Иярчен  урын  җөмлә
 (Придаточное  предложение  места)
 25. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Кайда  эләксәм,  шунда  сезнең  нәсел  кирәгемне  бирде  би¬
рүен.  (Һ.  Такташ)  2)  Без,  бик  тә  сөенеп,  кая  кушсалар,  шунда
йөгерергә  әзер  идек.  (Ф.  Хөсни)  3)  Син  кая  барсаң,  миңа  да
шунда  булырга  рөхсәт  бир.  (Ш.  Усманов)  4)  Авылда  абыем
җигеп  йөргән  ат  бик  акыллы:  кайсы  якка  борсаң,  шунда  борыла;
кайда  бәйләсәң,  шунда  тыныч  кына  хуҗасын  көтеп  тора.  5)  Яшь
вакытта  кайда  яшәсәң,  картайгач  шунда  кайтасы  килә.  6)  Җил
кайдан  иссә,  болыт  та  шуннан  килә.  (Мәкаль)  7)  Калганнарга
кайда  җыелырга  кушсагыз,  без  туры  шунда  килербез.
 26. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Откуда  вы  выписали  эти  слова,  оттуда  возьмите  и  при¬
меры.  2)  Где  находится  мой  старший  брат,  там  всегда  весело.
 3) 	Где  ты  будешь  встречать  Новый  год,  там  буду  и  я.  4)  Куда
бы  он  ни  переехал,  там  строил  новый  дом  и  заводил  друзей.
 5) 	Это  дерево  очень  неприхотливое:  куда  посадишь,  там  и  рас¬
тет.  6)  Этот  ребенок  очень  послушный:  куда  его  посадят,  там
он  сидит  и  играет.  7)  Делай  так,  как  он  велит,  куда  тебя  пошлет,
туда  и  иди.  8)  Ищите  их  там,  где  слышится  смех  и  музыка.
 9) 	Где  несмелый  потеряет,  там  смелый  найдет.  (Пословица)
 Иярчен  вакыт  җөмлә
 (Придаточное  предложение  времени)
 27. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Айдар  йокысыннан  кайчан  уянса,  шул  вакытка  әбисенең
кайнар  коймаклары  әзер  була.  2)  Алаң  күлмәкне  кайчан  тегеп
бетерсә,  шул  вакытта  шалтыратып  әйт.  3)  Кайчанга  әйтәсең,
шул  вакытка  соңга  калмыйча  килергә  тырышырбыз.  4)  Син
көне  буе  сөйләшәсең,  ахры:  кайчан  шалтыратсаң  да,  телефо¬
ның  буш  булмый.  5)  Кайчан  ялганламый  башлыйсың,  шул
чагында  сиңа  кешеләр  дә  ышанырлар.  6)  Әминә  апаның  өенә
кайчан  барып  керсәң  дә,  йөзе  ачык,  чәе  куелган  булыр.  7)  Әни¬
ең  кайчан  рөхсәт  итсә,  шул  вакытта  башларбыз.
 28. 	Тәрҗемә  итегез.  Иярчен  җөмләләрнең  төрләрен  билгеләгез.
 1)  Кояшлы  көннәр  никадәр  күбрәк  булса,  бодай  өчен  шул¬
кадәр  яхшырак.  (Г,  Бәширов)  2)  Бүрәнәнең  юан  башы  кем
 1  9Р
 5  Изучающим  татарский  язык 	АЛ'7

җилкәсендә  булса,  авырлык  та  шуңа.  (Мәкаль)  3)  Таш  теш¬
ләсәң,  теш  сына.  (Мәкаль)
 29. 	Текстны  тәрҗемә  итегез.  Шарт  фигыльләрне  табыгыз.
 Юра  йокыдан  иртүк  уянды.  Тәрәзәдән  караса,  көн  шундый
матур,  кояш  балкып  тора.  Малайның  үзенең  дә  берәр  яхшы¬
лык  эшлисе  килде.  Менә  ул  уйлап  утыра:  «Әгәр  сеңлем  суга
бата  башласа,  мин  аны  коткарыр  идем».  Ә  сеңлесе  шунда  ук
абыйсына:
 — 	Юра,  әйдә  мине  урамга  алып  чык!  —  диде.
 — 	Кит  әле,  уйларга  комачаулыйсың.
 Сеңлесе  үпкәләп  китеп  барды.  Ә  Юра  һаман  уйлый:  «Әгәр
әбиемә  ач  бүреләр  ташланса,  ә  мин  аларны  атып  үтерсәм...»
Ә  әбисе  шунда  ук  аңа  эндәште:
 — 	Өстәлдәге  савыт-сабаны  җыеп  ал  әле,  Юра.
 — 	Үзең  җыеп  ал  инде,  әбекәем,  минем  вакытым  юк.
Әбисе  башын  гына  чайкап  куйды.  Ә  Юра  һаман  уйлый:
 «Әгәр  Трезорка  коега  егылып  төшсә,  ә  мин  аны  тартып  чы¬
гарсам...»  Шунда  ук  Трезорка  да,  койрыгын  болгый-болгый,
малай  янына  килде:  «Миңа  эчәргә  бирсәң  иде  ...»—димәкче
булды,  ахры.
 — 	Кит  әле  моннан!—  дигәч,  үпкәләп,  читкә  китте.  Юра
әнисе  янына  килде:
 — 	Нинди  дә  булса  яхшылык  эшләргә  иде  миңа,—  диде.
 — 	Сеңлеңне  урамга  алып  чыксаң,  савыт-сабаны  юсаң,  эткә
су  бирсәң  —  яхшылык  шул  булыр.  (В.  Осеева  буенча)
 30. 	Сүзлек  ярдәмендә  тәрҗемә  итегез.
 КҮҢЕЛЛЕ  ЧЫПЧЫК  БЕЛӘН  КҮҢЕЛСЕЗ  КАРГА
(Калмык  халык  әкияте)
 — 	Чыр-чыр,  чыр-чыр!  —  Иртәдән  кичкә  кадәр  оча  да  оча,
ди,  бер  Чыпчык.  Күңеле  шат,  кайгыра  белми.  Ә  агачта  бер
Карга  утыра.  Төсе  кара,  чырае  сытылган.  Чыпчыкның  шая¬
руын  күзәтә,  аның  шат  булуына  ачуы  килә,  көнләшә.
 — 	Чыпчык,  әй,  Чыпчык,  хәлләрең  ничек?  Ашарга  ничек
табасың?
 — 	Менә  шулай  камыш  чокыйм,—  дигән  Чыпчык.
 — 	Әгәр  тамагыңа  тыгылса  нишләрсең,  үләрсең  бит.
 — 	Нигә  үләргә?  Тырнакларым  белән  тартам  да  чыгарам.
 — 	Әгәр  тырнакларың  канаса  нишләрсең?
 130

— 	Су  эчәрмен,  су  белән  юармын.  Шулай  итсәң,  кан  туктый.
 — 	Аякларыңны  чылатсаң,  туңсаң,  салкын  тисә  нишләрсең?
 — 	Учак  ягармын,  аякларымны  җылытырмын.  Шулай
итсәм,  терелермен.
 — 	Әгәр  янгын  чыгарсаң  нишләрсең?
 — 	Канатларымны  җилпермен.  Шулай  итсәң,  ут  сүнә  ул.
 — 	Әгәр  канатларыңны  яндырсаң,  ничек  очарсың?
 — 	Табиб  чакырырмын.  Ул  дәваласа  терелермен.
 — 	Әгәр  табиб  килмәсә  нишләрсең?
 — 	Бөртек  табармын,  суалчан  ашармын,  кояшта  кызыныр¬
мын,  җил  исәр,  мин  терелермен.  Табибның  кирәге  дә  булмас.
 Тормыш  бик  күңелле,  гаҗәп  матур  ул!  Тик  борыныңны  гына
карга  кебек  салындырма,  чыпчык  кебек  шат  күңелле  бул!
 ТЕЛӘК  ФИГЫЛЬ
(ГЛАГОЛЫ  ЖЕЛАНИЯ)
 Подлежащее  1  лица  не  может  само  себе  приказать  вы¬
полнить  какое-то  действие,  а  может  лишь  выразить  же¬
лание  выполнить  данное  действие.  Например:  Мин  ба¬
рыйм.  (Дай-ка  я  пойду.)  Мин  әйтим.  (Дайте,  я  скажу.)
 1. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.  1  нче  заттагы  фигыльләргә  игътибар
итегез.
 1) 	Китми  торыгыз,  мин  тиз  генә  күршеләргә  ачкычны  кер¬
теп  чыгыйм  әле.  2)  Бераз  гына  мине  борчымый  торыгыз  әле,
ял  итим.  3)  Урамда  бүген  бигрәк  эссе,  әйдәгез,  өйгә  кереп  чәй
эчеп  чыгыйк.  4)  Нигә  биредә  басып  торабыз  соң,  әйдәгез,  уты¬
рыйк.  5)  Барыбыз  бергә  күтәрик,  егетләр,  бүрәнә  бик  авыр.
 6) 	Мал-туарга  печән  биреп  керик  әле,  ашыйсылары  киләдер.
 7) 	Кызлар,  йөгермик  инде,  әкренрәк  барсак  та  өлгерәбез  бит.
 В  татарском  языке  для  выражения  различных  оттен¬
ков  желания,  намерения  употребляется  множество  форм.
 2. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез,  -гае/-гәе  кушымчасы  ярдәмендә
ясалган  теләк  фигыльләрне  табыгыз.
 1) 	—  Әнием,  мин  дә  урамга  чыгыйм  әле.—  Чыкмагаең,  бар!
 2) 	—  Бу  вазаны  бик  өскә  куйгансың,  төшеп  ватылмасмы?

—Ватылса  инде,  ватылмагае!  3)  —  Бакчада  җиләкләр  пешкән,
җыярга  кирәк.—  Пешмәгәе,  мин  җиләк  ашамыйм.  4)  —  Бала
елый  бугай.—  Еламагае,  бала  бер  дә  еламый  үсми  ул.  5)  —  Әк¬
ренрәк  сөйлә,  әби  ишетмәсен.—  Ишетмәгәе,  без  бит  начар  сүз
сөйләшмибез.
 Глаголы,  образованные  при  помощи  аффиксов  -гыры/
-гере,  -кыры/-кере,  в  большинстве  случаев  выражают
проклятье,  зложелание.
 3. 	Фразеологик  әйтемнәрне  истә  калдырыгыз.
 Телеңә  сөял  чыккыры!  —  Типун  тебе  на  язык!
 Каһәр  суккыры!  —  Будь  проклят!
 Рәхмәт  төшкере!  —  Да  снизойдет  к  тебе  милосердие!
Башың  беткере!  —  Пропади  ты  пропадом!
 Шайтан  алгыры!  —  Черт  побери!
 Телең  коргыры!  —  Пусть  у  тебя  язык  отсохнет!
Күзең  чыккыры!  —  Чтоб  у  тебя  глаза  вылезли!
Яшен  суккыры!  —  Порази  тебя  гром!
 Корт  чаккыры!  —  Да  чтобы  тебя  пчела  ужала!
 4. 	Тәрҗемә  итегез.
 Нишләсен  иде...—  Пусть  бы...  Хоть  бы...
 1)  Тизрәк  килеп  җитсеннәр  иде,  автобус  китә  бит  инде.
 2) 	Эх,  тизрәк  укулар  бетсен  иде  дә,  җәйге  каникуллар  җитсен
иде.  3)  Рамил  артына  бер  генә  тапкыр  борылып  карасын  иде
дә  миңа  кул  болгасын  иде.  4)  Җәй  җитсен  дә,  тизрәк  җирләр
кипсен  иде,  туйдырды  бит  инде  бу  пычрак.  5)  Яңгыр  туктасын
иде  дә,  болытлар  арасыннан  ялт  итеп  кояш  чыксын  иде.  6)  Ка¬
занга  укырга  киткәнче,  Ландыш  минем  яныма  кереп  чыксын
иде.  7)  Хатым  сиңа  тизрәк  барып  җитсен  иде  дә,  тизрәк  җавап
килсен  иде.
 5. 	Тәрҗемә  итегез.
 Нишлисе  килә?  —  Что  хочется  делать?
 1) 	Соңгы  вакытта  Илдарның  ни  өчендер  мәктәп  елларында
яратып  йөргән  күрше  кызы  Ләйләне  күрәсе  килә  иде.
 132

2) 	Айратның  яхшы  белем  аласы  һәм  үзе  теләгән  һөнәрне  сай¬
лыйсы  килә.  3)  Сезнең  бер  дә  ял  итәргә  диңгез  буена  барасы¬
гыз,  Кавказ  якларын  күрәсегез  килмимени?  4)  Синең  роза
чәчәкләре  үстерәсең  килә  икән,  алар  турында  күбрәк  беләсең
килсә,  мин  сиңа  китап  бирермен.
 6. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 Нишлисе  иде...  Нишләргә  иде...—  Вот  бы...
 а)  Барып  киләсе  иде;  ятып  йоклыйсы  иде;  шаяртасы
түгел  иде;  алып  барып  күрсәтәсе  иде;  тиз  генә  кереп  чыгасы
иде;  язып  аласы  иде;  борчыласы  түгел  иде;  чынын  беләсе  иде.
 ә)  Посмеяться  бы;  купить  бы;  вернуться  бы;  выучить  бы;
показать  бы;  послушать  бы;  уехать  бы;  покушать  бы.
 7. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 1)  Их,  тизрәк  зур  үсеп  җитәсе  иде  дә  машина  йөртергә  өйрә¬
нәсе  иде.  2)  Шушы  биек  тау  башына  йөгереп  менәсе  иде  дә
чана  белән  выжылдап  шуып  төшәсе  иде.  3)  Их,  югаласы  иде
шул  каеннар  арасына  кереп,  онытыласы  иде  бер.  4)  Күрмә¬
гәнен  күрсәтәсе  иде  бу  явызга,  ярар  инде,  Ходай  үзе  кичерсен.
 5) 	Бер  кайтып  күрәсе  иде  балачагым  үткән  урамнарны,  иске
дусларымны  күреп  бер  сөйләшәсе  иде.
 8. 	Тәрҗемә  итегез.
 Нишлисе  иде...—  Хотел,  собирался...
 Ул  сиңа  язасы  иде;  бер  дә  сөйләшәсе  түгел  идегез;  үзең
үтүклисе  түгел  идең;  барыбер  ыргытасы  түгел  иде;  монда
җыеласы  түгел  идек;  һич  тә  пычратасы  түгел  идем.
 9. 	Тәрҗемә  итегез.  Теләк  фигыльләрне  табыгыз.
 1)  Бүген  өйгә  иртәрәк  кайтасы  идем  дә,  тагын  соңга  калыр¬
га  туры  килде.  2)  Без  спектакльне  бүген  карыйсы  түгел  идек,
ул  иртәгә  дә  була  түгелме?  3)  Радик  имтиханда  «4»  ле  аласы
түгел  иде,  ләкин  аның  яхшылап  әзерләнергә  тырышлыгы  да,
вакыты  да  җитмәде.  4)  Син  бит  әле  киләсе  түгел  идең,  ничек
киләсе  булдың?  5)  Ул  кызлар  алдында  бер  дә  елыйсы  түгел  иде,
ләкин,  чокырга  егылып,  аягын  авырттыргач  түзә  алмады.
 133

10. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 Нишлэмэкче  була  (иде)?  —  Что  (был)  намерен  делать?
 а) 	Күчеп  китмәкче  булалар;  нәрсә  турындадыр  сөйләш-
мәкче  иде;  балага  аш  ашатмакчы  булган;  баудан  ычкындыр-
макчы  идем;  кемгә  ыргытмакчы  буласың;  бозмакчы  идеңме;
сакламакчы  булдыгызмы;  озаграк  яшәмәкче  булабыз;  куып
тотмакчы  иделәр;  башламакчы  булганнар.
 ә)  Он  был  намерен  снова  уехать;  ты  была  намерена  нам  пи¬
сать;  они  тоже  были  намерены  купить;  она  была  намерена  от¬
казаться;  мы  были  намерены  вместе  искать;  они  намерены  тот¬
час  разбудить;  ты  был  намерен  сломать;  намеревался  сжечь.
 11. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 1)  Кечкенә  Ләйсән  әти  белән  мәктәпкә  җыелышка  бармак¬
чы  иде,  ләкин  әнием  аңа  рөхсәт  бирмәде.  2)  Без  иртәгә,  базарга
чыгып,  апамның  туган  көненә  бүләк  алмакчы  булабыз.  3)  Әби¬
се  бәләкәй  оныгына  эш  кушмакчы  иде,  ләкин  тегесе  урамга
чыгып  качкан.  4)  Син,  оялмыйча,  кечкенә  балалар  алдында
тәмәке  тартмакчы  буласыңмы?  5)  Кайтсалар,  мин  аларны  кире
борып  җибәрмәкче  булам.  6)  Абыйсы  Ал  иягә  нидер  әйтмәкче
булган  иде  дә,  әйтәсе  сүзен  әллә  онытты,  әллә  әйтмәскә  булды.
 12. 	Тәрҗемә  итегез.
 Нишләр  иде?  —  Что  бы  делал?
 Театрга  еш  йөрер  идем;  энеңә  булышыр  идең;  бабаңны
үзегезгә  чакырыр  идегез;  келәмнәрне  урамга  алып  чыгып
чистартыр  идек;  зур  велосипедта  йөрергә  өйрәнер  идем;  үзең
дә  сөйли  алыр  идең.
 13. 	Тәрҗемә  итегез.
 Сходил  бы  за  хлебом;  сел  бы  за  наш  стол;  и  мы  посадили
бы  картошку;  построили  бы  себе  дом;  тоже  купил  бы  машину;
съездила  бы  с  детьми  на  море;  поставили  бы  памятник;  зажег
бы  костер;  выкинул  бы  мусор;  одолжил  бы  денег.
 14. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 1)  Әгәр  аягым  авыртмаса,  без  синең  белән  җәяү  генә  барыр
идек.  2)  Үз  янымда  гына  тотар  идем  мин  сине,  беркая  да
 134

җибәрмәс  идем.  3)  И  балалар,  авылга  кайтсагыз,  рәхәтләнеп
урманга  йөрер,  күлдә  коеныр,  ял  итәр  идегез.  4)  Әнием  белән
бер  утырып  сөйләшсәм,  хәлләрем  җиңеләер  иде  кебек.  5)  Уку¬
ларыгыз  бетсә,  ичмасам,  туйганчы  бер  йоклар  идегез.
 15. 	Тәрҗемә  итегез.  Жөмләләр  төзегез.
 Нишләсәче...  —  Вот  бы...  Хоть  бы...
 Үзең  әйтсәңче;  тизрәк  күрсәңче;  алып  бирсәңче;  сындыр-
масачы;  тәрәзәне  ныгытып  япсачы;  чиста  итеп  сөртсәгезче;
пычракка  утырмасагызчы;  бүген  шалтыратсаларчы;  һаман  -
һаман  шалтыратмасачы;  бу  юлга  гына  сизмәсәләрче;  начар  ке¬
шегә  иярмәсәче;  кеше  әйберенә  тимәсәгезче;  тизрәк  ашап
туйсаңчы.
 16. 	Тәрҗемә  итегез.
 Нишләсә  иде...  —  Хоть  бы...  Вот  бы...
 а) 	Качмасаң  иде;  тизрәк  бетсә  иде;  иртәгә  кояш  чыкса  иде;
аңа  ошасам  иде;  белсәгез  иде;  болай  соң  йөрмәсәң  иде;  тагын
яңгыр  яумаса  иде;  әз  генә  көтсәң  иде;  гел  шундый  булсаң
иде;  безгә  дә  алып  кайтса  иде.
 ә)  Хоть  бы  кто  их  нашел;  хоть  бы  ты  его  увидел;  хоть  бы
не  упал;  хоть  бы  быстрей  проснулся;  хоть  бы  вы  вспомнили;
хоть  бы  обратно  отправили;  хоть  бы  не  разбилась;  хоть  бы
не  замерзли;  хоть  бы  не  ударился;  хоть  бы  мы  поехали;  хоть
бы  вы  сказали.
 17. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	И  балам,  эшем  күп  вакытта  син  дә  аяк  астында  йөрмә¬
сәң  иде.  2)  Иртәгә  ел  буе  көткән  Сабантуй  бәйрәме,  яңгыр
гына  яумаса  ярар  иде.  3)  Белсәң  иде  башымның  ничек  авырт¬
канын.  4)  Өйрәнсәң  иде  ул  берничә  чит  телне,  юк  шул,  әллә
теләк,  әллә  тырышлык  җитми.  5)  Аккошлардай  пар  булып
яшәсәгез  иде.
 135

ФИГЫЛЬ  ЮНӘЛЕШЛӘРЕ
 (ЗАЛОГИ  ГЛАГОЛА)
 Кайтым  юнәлеше
 (Возвратный  залог)
 В  возвратном  залоге  действие  возвращается  к  субъек¬
ту.  Глаголы  возвратного  залога  образуются  от  основы
глагола  при  помощи  аффикса  -ын/-ен.  Например:
Ю  —  юын  (умойся),  ки  —  киен  (оденься).
 1. 	Боерык  фигыльләрдән  кайтым  юнәлешендәге  фигыльләр  ясагыз.
 Үрнәк:  Сөрт  —  сөртен.
 Ки,  яшер,  бизә,  буя,  яп,  макта,  башла,  әзерлә,  пешер,  сөйлә,
күтәр,  җый,  казы,  уйла,  сора,  кара,  яса,  эзлә,  йөр,  тот,  сип,  сөй,
сиз,  чиш,  сакла,  бәйлә,  кабатла,  капла,  эшлә.
 2. 	Тәрҗемә  итегез.  Кайтым  юнәлешендәге  фигыльләрне  табыгыз.
 Алам  һаман  буяна.  Чыршыны  кайчан  бизәргә  икән?  Бизән-
ясан  да,  китәбез.  Тәрәзәдән  начар  күренә.  Чиста  сөлге  белән
сөртен.  Кит  әле,  мактанма.  Урамда  салкын,  җылы  киенегез.
Юкка  сөенәсең.  Бәйләнмә  әле  миңа.  Башыннан  аягына  кадәр
одеколон  сибенгән.
 3. 	Фигыльләр  янына  исем  яки  алмашлык  өстәп,  җыйнак  җөмләләр
төзегез.
 Үрнәк:  Дәрес  башландымы?
 Киен,  яшерен,  әзерлән,  уйлан,  тотын,  каран,  сизен,  саклан.
 4. 	Кайтым  юнәлешендәге  фигыльләрне  табыгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Уку  елы  беткәндә,  укучылар  имтиханнарга  әзерләнә  баш¬
лыйлар.  2)  Егетләр,  агач  артына  яшеренеп,  тәмәке  тарталар,
ә  тәрәзә  аша  миңа  барысы  да  күренә.  3)  Юынганнан  соң,  сөлге
белән  әйбәтләп  сөртенергә  кирәк.  4)  Чаллы  —  Мәскәү  автобусы
килеп  туктады,  күтәренеп,  пассажирлар  да  төшә  башлады.
 5) 	Радик  мактанырга  бик  ярата,  шуңа  күрә  аны  иптәшләре
тыңларга  теләмиләр.  6)  Ана  йөрәге  сизенә  иде:  аның  улы  әйбәт
юлда  йөрми,  ахрысы.  7)  Начар  эш  кайчан  да  булса  барыбер  бе¬
ленә  ул.  8)  Нәрсәгә  шулхәтле  сөенәсез,  кош  тоттыгызмы  әллә?
 136

5. 	Нокталар  урынына  җәя  эчендә  бирелгән  фигыльләрнең  тиешлесен
куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.
 1)  Кызчык  як-ягына  ...  алды,  ләкин  туңдырма  сатучыны
күрмәде.  2)  Ял  көне  җитсә,  әнием  аш  бүлмәсеннән  чыкмый,
төрлесеннән  ...  ярата.  3)  Карчык,  кемгәдер  ачуланып,  ...  өйне
җыештыра  башлады.  4)  Көн  суык  иде,  аяклары  туңды,  ахры,
егет  ...  үк  башлады.  5)  Ул,  нидер  эзләнеп,  сумкасында  озак
кына  ...  алды.
 (Йөренә,  каранып,  сөйләнә-сөйләнә,  пешеренергә,  казынып.)
 6. 	Җөмләләрне  укыгыз.  Хәбәрләрне  табыгыз,  мәгънәләрен  чагыш¬
тырыгыз.
 1) 	Рәмзия  бүген  эштән  соң  атна  буена  җыелган  керләрне
юды.—  Эше  беткәч,  Рәмзия,  рәхәтләнеп,  үзе  дә  юынды.
 2) 	Укучылар  консультациядә  укытучыга  бирәсе  сораула¬
рын  алдан  әзерләделәр.—  Укучылар  дәрестән  соң  алдагы  көнне
булачак  контроль  эшкә  әзерләнделәр.
 3) 	Балалар  поход  өчен  кирәкле  әйберләрне,  киңәшә-ки-
ңәшә,  бергә  җыйдылар.  —  Алар  бу  юлы  елганың  икенче  ягын¬
да  урнашкан  урманга  барырга  җыендылар.
 4) 	Белмисеңме,  ни  өчен  концертны  сәгать  5  тә  үк  башлый¬
лар  икән?  —  Концерт  сәгать  5  тә  үк  башлана  икән,  соңга  кал¬
магыз,  башкаларга  да  әйтегез.
 7. 	Нокталар  урынына  җәя  эчендә  бирелгән  фигыльләрнең  тиешлесен
куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.
 1) 	Алиянең  әбисе  йон  җепләрдән  бик  матур  кофталар
бәйли.  Егетләрнең  гадәтләре  шундый:  алар  гел  кызларга  бәй¬
ләнә.  Бу  капчык  бигрәк  нык  ...  ,  ничек  чишәрбез  икән?  Нигә
шулай  йөрисең,  ботинкаңның  шнурларын  ...  әле.
 {Бәйлә,  бәйлән.)
 2) 	Син  бүген  дәресеңне  ...  онытмадыңмы?  Иртәгә  бик  якын
дустымның  туган  көне,  аңа  нинди  бүләк  ...  икән?  Телевизор
озак  карап  утырма,  йокларга  ...  кирәк.  Сиңа  табынны  кем  ...
тиеш  дип  уйлыйсың?
 (Әзерлә,  әзерлән.)
 3) 	Дәү  әниемне  котлап  әйтәсе  сүзләремне  мин  юл  буе  ...  бар¬
дым.  Бу  җырның  сүзләре  берничә  тапкыр  ...  бугай.  Без  бер¬
беребезне  аңладык,  ахрысы,  бу  хәл  бүтән  ...  тиеш  түгел.
«Курай»  радиосы  бер  үк  тапшыруны  көнгә  берничә  мәртәбә  ...  .
 (Кабатла,  кабатлан.)
 137

4) 	Хәзер  урамда  машиналар  бик  күп,  ...  йөрергә  кирәк.  Әти-
әниләрегезне  һәрвакыт  ...  тырышыгыз.  Бу  матур  курчак
әбиемнең  бүләге,  шуңа  күрә  мин  аны  ...  тотам.  Кыш  көне
грипп  авыруыннан  ничек  ...  була?  Син  шундый  яшь  күренә¬
сең,  ничек  шулай  әйбәт  ...  алдың?
 (Сакла,  саклан.)
 5) 	Савыт-сабаны  җылы  су  белән  ...  кирәк.  Башта  сабын
белән  ...  ,  аннан  соң  гына  чиста  сөлге  белән  ...  кирәк.  Мин  еш
авырыйм,  шуңа  күрә  табиб  миңа  салкын  су  белән  ...  кушты.
Мин  үз  керләремне  һәрвакыт  үзем  ...  тырышам.  Тузанны  һәр
көнне  ...  тырыш.  Битеңне  кечкенә  ак  сөлгегә  ...  ,  мунчадан  соң
зурысы  белән  ....  Идәнне  ...  ,  юеш  чүпрәк  белән  генә  ...  ал.
 (Ю,  юын,  сөрт,  сөртен.)
 8. 	Тәрҗемә  итегез.  Татарча  җөмләләр  төзегез.
 Укройся  теплым  одеялом;  мальчики  быстро  разделись;
берегись  автомобиля;  держитесь  за  руки;  девочка  накрасилась
как  кукла;  долго  не  показывались  на  глаза;  набрызгался
одеколоном;  пятно  было  заметно;  покрылась  снегом.
 9. 	Нокталар  урынына  җәя  эчендә  бирелгән  фигыльләрнең  тиешлесен
куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.
 1)  Урамда  суык,  җылы  ...  ,  аягыңа  йон  оекларыңны  ...  .
 2) 	Күршебезнең  олы  кызы  бәйрәмгә  бигрәк  матур  ...  ,  иң
затлы  киемнәрен  ...  ,  ахры.  3)  Бу  күлмәгеңне  ...  ,  тегесен  ...  ,
анысын  үтүкләргә  кирәк.
 (Ки,  киен.)
 10. 	Кайтым  юнәлешендәге  фигыльләр  кулланып,  җөмләләрне  үзгәр¬
теп  языгыз.
 Үрнәк:  Концертны  кайчан  башлыйсыз  инде?  —  Кон¬
церт  кайчан  башлана  инде?
 1)  Һәр  авыруны  вакытында  дәваларга  кирәк.  2)  Бәйрәмгә
һәр  балага  бүләк  әзерләделәр.  3)  Иске  кәгазьләрнең  барысын
да  ташла.  4)  Контроль  эшеңне  дөрес  эшләдеңме?  5)  Капчык¬
ларның  барысын  да  яхшылап  бәйләдегезме?
 11. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Прозвенел  звонок,  и  снова  начались  уроки.  2)  Маленькие
дети  любят  целыми  днями  копаться  в  песочнице.  3)  Чтобы
не  потерять  друг  друга,  туристы  держались  за  руки.  4)  Не  до¬
 138

веряйте  всем,  опасайтесь  незнакомых  людей.  5)  Зимой  и  до¬
роги,  и  дома,  и  деревья  покрываются  снегом.  6)  На  централь¬
ной  стене  висит  красивая  картина  местного  художника.
 ТӨШЕМ  ЮНӘЛЕШЕ
 (СТРАДАТЕЛЬНЫЙ  ЗАЛОГ)
 В  страдательном  залоге  действие,  о  котором  идет
речь,  совершается  не  подлежащим,  а  другим  субъектом.
Например:  Идән  юыла  —  пол  моется.  Глаголы  стра¬
дательного  залога  образуются:
 а) 	при  помощи  аффиксов  -ын/-ен,-н  (глаголы,  основы
которых  оканчиваются  на  -л  или  на  -ла).  Например:
Кал  —  калына,  башла  —  башлана;
 б) 	при  помощи  аффиксов  -ел/-ыл,  -д  (глаголы,  основы
которых  оканчиваются  на  гласный  или  на  один  из  осталь¬
ных  согласных).  Например:  Кара  —  карала,яз  —языла.
 12. 	Боерык  фигыльләрдән  төшем  юнәлешендәге  фигыльләр  ясап
языгыз.
 Үрнәк:  Ю  —  юыл,  юыла  (моется).
 а) 	Ыргыт,  яз,  өйрән,  өйрәт,  ки,  күтәр,  ват,  бир,  оныт,  уян,
кер,  ар,  чакыр,  чистарт,  ярат,  пешер,  ишет,  бәр,  куй,  ач,  яп,  тап.
 ә)  Бизә,  укы,  тукта,  буя,  борчы,  сана,  бие,  төзе.
 б) 	Кал,  сал,  ал,  бел,  кил.
 13. 	Тәрҗемә  итегез.  Татарча  җөмләләр  уйлап  языгыз.
 Төрле  фәннәр  өйрәтелә;  заманча  биналар  төзелә;  кунаклар
алдан  чакырылган;  матур  яшәлгән;  күп  төрле  яшелчәләр  үс¬
терелә;  баганага  килеп  бәрелгән;  Казанда  танышларга  туктал¬
дык;  зур  уңыш  җыелды;  үләннәр  тапталган;  чәчләр  кыска
киселгән;  күңелсез  кебек  тоелды.
 14. 	Нокталар  урынына  тиешле  фигыльләр  куеп  языгыз.
 1. 	Тавыш  кайдан  ...  ?
 2. 	Бу  китап  кайчан  ...  ?
 3. 	Бәйрәмгә  барлык  ветераннар  да  ...  ?
 4. 	Өстәлгә  чәчәкләр  ...  ?
 5. 	Студентларга  сораулар  күп  ...  ?
 чакырылганмы
 биреләчәкме
 язылган
 ишетелә
 куелганмы
 139

15. 	Фигыльләрне  үзгәртеп  языгыз.
 Үрнәк:  Уйлады,  уйланды,  уйланылды.
 Тыңла,  башла,  ела,  җырла,  сөйлә,  эзлә,  әзерлә,  ташла,  телә,
бәйлә,  үтүклә.
 16. 	Тәрҗемә  итегез.
 Бераз  еланылды;  начар  сүзләр  сөйләнелмәде;  кирәкле  ки¬
таплар  ташланылган;  мәзәкләр  яратып  тыңланыла;  ашарга  күп¬
тән  әзерләнгән;  дөрес  үтүкләнелмәгән;  идәндә  йокланылган.
 17. 	Тәрҗемә  итегез.  Төшем  юнәлешендәге  фигыльләрне  табыгыз.
 1)  Җил  чыкты,  тузан  күтәрелде,  күзгә  берни  дә  күренми
башлады.  2)  Бу  кешенең  миңа  йөзе  таныш,  ә  менә  исеме  оны¬
тылган  инде.  3)  Йорт  хуҗасына  бик  күп  җылы  сүзләр  әйтелде,
яхшы  теләкләр  теләнелде  һәм  бүләкләр  бирелде.  4)  1969  нчы
елда  Чаллы  шәһәрендә  КамАЗ  төзелә  башлаган.  5)  Сабантуй
көнне  мәйданда  озак  йөрелде,  шуңа  күрә  бик  арылган  иде.  6)  Ар¬
хеологлар  Кремльдә  инде  күп  еллар  казу  эшләре  алып  бара¬
лар,  һәм  биредә  борынгы  савыт-сабалар  табылды.  7)  Балалары
озак  кайтмагач,  ата-аналар  бик  нык  борчылдылар.
 18. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.  Калын  хәрефләр  белән  бирелгән
сүзләрнең  мәгънәләрен  чагыштырыгыз.
 1) 	Балалар  үзләре  матур  уенчыклар  ясадылар  һәм  чыршы¬
ны  бизәделәр.—  Чыршы  да  бизәлде,  инде  Яңа  елга  да  күп
калмады.
 2) 	Савыт-саба  юганда,  мин  ялгыш  чынаякны  ваттым.—
Савыт-саба  юганда,  әниемнең  чынаягы  ялгыш  ватылды.
 3) 	Капканы  ябарга  онытма,  ачык  калдырма.—  Капка
ябылдымы,  ачылып  калмадымы?
 4) 	Әтием  иртәгәге  бәйрәмгә  кунаклар  чакырып  кайтты.—
Иртәгәге  бәйрәмгә  киләсе  кунакларның  барысы  да  чакырыл¬
дымы?
 19. 	Нокталар  урынына  җәяләр  эчендә  бирелгән  фигыльләрне  тиешле
формага  куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.
 1)  Сәгатьне  миңа  таба  ...  куй  әле.  Артыгызга  ...  карагыз
әле,  беркем  дә  юкмы?  2)  Пешмәгән  җиләкләрне  ...  ,  алар  әле
тәмле  түгел.  Җебем  ...  дә  эшемнән  туктадым.  3)  Тәрәзәләрне
...  ,  бүлмәләрне  җилләтергә  кирәк.  Тәрәзәләр  җил  белән  ...  ,
ябарга  кирәк.
 (Өз  —  өзел,  бор  —  борыл,  ач  —ачыл.)
 140

20. 	Фигыльләрнең  төшем  юнәлеше  формасын  кулланып,  җөмләләрне
үзгәртеп  языгыз.
 Үрнәк:  Табынга  нинди  тәмле  ризыклар  куйгансыз.—
Табынга  нинди  тәмле  ризыклар  куелган.
 1)  Наилә  көндәлеген  өйдә  онытып  калдырган.  2)  Бүлмәдә
кемнеңдер  шат  тавышын  ишетәм.  3)  Күрше  кибеттә  кичә  бик
тәмле  алма  саттылар.
 21. 	Калын  хәрефләр  белән  бирелгән  фигыльләрнең  мәгънәләрен  ча¬
гыштырыгыз.
 а) 	Мин  быел  капкабызны  үзем  буядым.  Капкабыз  зәңгәргә
буялган.  Әнисеннән  күреп,  кечкенә  Наилә  дә  иннек  белән
буянган.
 ә)  Мин  бүлмәдә  тузанны  көн  саен  сөртергә  тырышам.  Аш¬
ханәдәге  өстәлләр  чиста  чүпрәк  белән  сөртелергә  тиеш.  Бу
сөлге  юеш,  икенче  сөлге  белән  сөртенергә  кирәк.
 б) 	Бу  майлы  тәлинкәләрне  кайнар  су  белән  юарга  кирәк.
Бүлмәдә  идән  көн  саен  юылырга  тиешме?  Син  авырыйсың,
шуңа  күрә  хәзергә  салкын  су  белән  юынырга  ярамый.
 22. 	Нокталар  урынына  җәяләр  эчендә  бирелгән  фигыльләрнең  тиеш¬
лесен  куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.
 а) 	Алсу  бүген  беренче  тапкыр  үзенең  кулъяулыгын  ....  Бе¬
ренче  тапкыр  гына  юса  да,  Алсуның  кулъяулыгы  чиста  ...  .
Алсу  башта  кулъяулыгын  юган,  аннан  соң  үзе  дә  ...  .
 (Юынган,  юган,  юылган.)
 ә)  Минем  энемне  математика  укытучысы  гел  ...  .  Күрше
апаның  тәмле  пироглары  һәр  табында  ....  Наил  еш  ...  ,  шуңа
күрә  аның  иптәшләре  күп  түгел.
 (Мактана,  мактала,  мактый.)
 б) 	Безнең  бакчада  түтәлләрне  һәрвакыт  әтием  ....  Әле  җир
юеш,  шуңа  күрә  авыр  ....  Минем  дәү  әтием  җәй  көне  шәһәрдә
яшәми,  айлар  буе  бакчада  ....
 (Казый,  казына,  казыла.)
 23. 	Нокталар  урынына  җәяләр  эчендә  бирелгән  фигыльләрнең  тиеш¬
лесен  куеп  языгыз.
 1)  Болын  никтер  күңелсез,  үләннәр  ...  ,  чәчәкләр  ...  кебек
...  миңа.  2)  Каникуллар  бетеп  бара  икән,  көннәр  үткәне  ...  дә.
 3) 	Урам  буенча  йортлар  ...  ,  зифа  каеннар  шаулап  утыра.
 4) 	Язгы  эшләр  беткән,  бәрәңгеләр  ...,  басу-кырлар  яңгыр  көтеп  ята.
 (Күренде,  тезелгән,  егылган,  утыртылган,  тапталган,
сизелмәде.)
 ' 	141

УРТАКЛЫК  ЮНӘЛЕШЕ
 (ВЗАИМНО-СОВМЕСТНЫЙ  ЗАЛОГ)
 Взаимно-совместный  залог  обозначает  совместное
действие  двух  или  нескольких  субъектов,  помощь  или  со¬
действие  кому-либо  в  исполнении  какой-то  работы.  Гла¬
голы  взаимного  залога  образуются  присоединением  к
основе  аффиксов  -ыш/-еш,  -ш.  Например:  Яса  —  ясаш
(помогай  делать),  эшлэ  —  эшлэш  (помогай  работать).
 24. 	Боерык  фигыльләрдән  уртаклык  юнәлешендәге  фигыльләр  ясап
языгыз.
 Үрнәк:  Йөр  —  йөреш,  йөрешэлэр.
 а) 	Көл,  яз,  кычкыр,  ачулан,  утыр,  бул,  җыел,  сук,  ку,  чап.
ә)  Сана,  аңла,  сора,  таны,  уйла,  әзерлә,  аша.
 25. 	Тәрҗемә  итегез.
 Балалар  көлешәләр;  хатын-кызлар  нигәдер  кычкырыша¬
лар;  малайлар  йөгерештеләр;  атлар  чабыша;  үзара  сөйләшә¬
ләр;  нәрсә  турында  уйлаштыгыз?
 26. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 Кичә  очрашкансыз;  сез  йөрешәсезме?  ачуланышырга  да
өлгергәннәр;  бер-берсенә  табышмак  әйтешәләр;  үбешергә
өлгерерсез  әле;  туган  көндә  танышканнар  бугай.
 27. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 Өстәл  әзерләштек;  сезгә  булыштылармы?  капчыкны  күтә¬
решегез  әле;  яшәгән  йортын  эзләштеләр;  әниемә  аш  пеше¬
рештем;  бакча  казыштык;  суган  утыртыштым.
 28. 	Тәрҗемә  итегез.  Уртаклык  юнәлешендәге  фигыльләрне  табыгыз.
 1)  Урамда  яз,  тәрәзә  буенда  тамчылар  биешә.  2)  Әнием
безнең  хәлләребезне  сораша,  ә  үзе  елмая.  3)  Балалар  шатлык¬
тан  сикерешә  үк  башладылар.  4)  Нигә  кычкырышасыз,
тавышыгыздан  башым  авырта  инде.  5)  Кеше  белән  талашырга
ярамый.  6)  Ялган  сөйләгәннәре  ачыклангач,  малайларның
битләре  ут  кебек  кызышты,  алар  бер-берсенә  читенсенеп  кенә
карашып  алдылар.
 142

29. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 1)  Алар  бер-берсенә  сүзсез  генә  карашып  алдылар.  Ул  әни¬
сенә  бала  караша,  өй  эшләрендә  булыша.  2)  Егетләр,  тезелеп
басып,  буйларын  үлчәштеләр.  Рамил  көне  буе  амбарда  әтисенә
ашлык  үлчәште.  3)  Студентлар  бер-берсенең  адресларын
алыштылар.  Аларны  бүген  күршеләре  бәрәңге  алышырга
чакырды.
 30. 	Тәрҗемә  итегез.  Уртаклык  юнәлешендәге  фигыльләрне  та¬
быгыз.
 1)  Кызлар  бер-берсен  бәйрәм  белән  котлашып  кочаклаш¬
тылар.  2)  Алар  язгы  кичтә  таныштылар,  еллар  буе  дуслашып
йөрделәр.  3)  Күршеләребез  башкаларга  үрнәк  булып,  парла¬
шып  һәм  гөрләшеп  яшиләр  иде.  4)  Кичә  улым  ни  өчендер
дустына  булышмаган,  шуңа  күрә  алар  ачуланышканнар.
 5) 	Чыгарылыш  кичәсендә  яшьләр  бала-чага  кебек  куышып  та,
качышып  та  уйнадылар.  6)  Кечкенә  вакытында  Алсу  әтисе  бе¬
лән  сөйләшеп-серләшеп  туймый  иде,  ә  үскәч  нигәдер  читләшә
башлады.
 ЙӨКЛӘТҮ  ЮНӘЛЕШЕ
 (ПОНУДИТЕЛЬНЫЙ  ЗАЛОГ)
 Понудительный  залог  обозначает  побуждение  к
действию  повелением,  приказанием,  принуждением,
просьбой  и  т.  д.  Глаголы  понудительного  залога  обра¬
зуются  с  помощью  различных  аффиксов,  в  зависимости
от  конечной  буквы  основы.  Глаголы  на  двусложные  или
многосложные  основы,  оканчивающиеся  на  гласные
(кроме  у,  у,  и),  а  также  на  согласные  р,  й,  к,  образуют
понудительную  форму  на  -т.  Например:  Аша  —
ашат  (покорми).
 31. 	Йөкләтү  юнәлешендәге  фигыльләр  ясап  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
Үрнәк:  Яшә  —  яшәт,  яшәтә.
 а) 	Эшлә,  сора,  йокла,  бие,  яса,  тыңла,  бәйлә,  үпкәлә,  укы.
ә)  Җибәр,  күтәр,  күбәй,  кычкыр,  кызар,  тикшер,  чакыр.
 143

32. 	Тәрҗемә  итегез.
 Дустыңны  юкка  үпкәләтмә;  кечкенәдән  үк  эшләтегез;  әти-
әниләрегезне  кызартмагыз;  бу  схемаларны  күбәйттеләрме?
балаларны  укытырга  тырышыйк;  билгеләнгән  вакытка  өл¬
гертергә  кирәк;  вакытында  ашатырга  тырыш;  һәрвакыт
әкиятләр  сөйләтәләр.
 33. 	Тәрҗемә  итегез.  Йөкләтү  юнәлешендәге  фигыльләрне  табыгыз.
 1)  Менә  бу  кечкенә  кызның  тавышы  шундый  матур,  аны
концертта  җырлатырга  кирәк.  2)  Син  аны  үпкәләткәнсең,
ахры,  ул  хәзер  синең  турыда  бер  дә  сорашмый.  3)  Кич  җитсә,
алар  әбиләреннән  төрле  кызыклы  әкиятләр  сөйләтергә  ярата¬
лар  иде.  4)  Автобус  озак  килмәгәч,  ул  узып  баручы  ниндидер
машинаны  туктатырга  мәҗбүр  булды.  5)  Апамның  туена  без
чәкчәкне  Галимә  ападан  пешерттек,  чөнки  ул  —  авылның  иң
уңган  аш-су  остасы.  6)  Сабантуйга  дип  сатып  алган  күлмәгем
бераз  озынрак  иде,  күрше  апа  аны  тиз  генә  кыскартып  бирде.
 Некоторые  глаголы  с  основами  на  -т,  -ч,  -ш  образуют
понудительную  форму  при  помощи  аффикса  -ыр/-ер.  На¬
пример  :  Бат  —  батыр  (утопи,  погрузи  в  жидкость),
пеш  —  пешер  (свари).  Некоторые  глаголы  образуют  пону¬
дительную  форму  при  помощи  аффикса  -ар/-эр.
Например:  Чык  —  чыгар  (выпусти),  кайт  —  кайтар
(  верни  ).
 34. 	Фигыльләрне  үзгәртеп  языгыз.  Сүзтезмәләр  уйлагыз.
 Үрнәк:  Бат  —  батыр,  батырырга.  Ялгыш  батырырга.
Кайт,  чык,  кач,  пеш,  оч,  төш,  эч,  күч.
 35. 	Тәрҗемә  итегез,  татарча  җөмләләр  төзегез.
 Суга  батырып  куй;  бөтенләй  батырма;  ялгыш  төшергән;
юри  төшердеңме;  кичтән  пешердем;  куып  кайтарганнар;
вакытында  кайтарырга  кирәк;  якты  урынга  күчердем;  Рамил¬
нең  дәфтәреннән  күчермә.
 36. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Бу  китапларны  өстәлемнән  башка  урынга  күчермәгез,
алар  гел  кул  астында  булырга  тиеш.  2)  Үзебез  ясаган  самолет
 144

модельләрен  башта  болында  очыртып  карарга  кирәк.  3)  Азат¬
ны  әти-әнисе,  институт  тәмамлаганнан  соң,  эшкә  үзләренең
шәһәрләренә  кайтарырга  телиләр.  4)  Урман  аша  турыга  гына
чыксак,  юлны  күпкә  кыскартырбыз.  5)  Апасының  туена  Ра¬
милне  телеграмма  белән  кайтардылар.  6)  Эссе  көнне  юрган¬
нарны  кояшка  чыгарып  җилләтергә  онытма.
 Некоторые  глаголы,  основы  которых  оканчиваются  на
-р,  -т,  образуют  понудительную  форму  при  помощи
аффиксов  -гыз/-гез,  -кыр/-кер.  Например:  Ят  —
яткыр,  яткыз  (уложи),  тор  —  торгыз  (подними).
 37. 	Сүзләрне  кулланып,  җөмләләр  төзегез.  Тәрҗемә  итегез.
 Йокларга  яткыр;  түбәгә  менгермәгез;  җылы  бүрек  кигере¬
гез;  эшне  ахырга  кадәр  җиткерергә  кирәк.
 38. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Вакыт  соң,  кечкенәләрне  йокларга  яткырырга  кирәктер.
 2) 	Башлангыч  класс  малайларын  түбәгә  кар  чистартырга  мен¬
гермәгез,  егылып  төшмәсеннәр.  3)  Бүген  урамда  бик  салкын,
балаларның  өстенә  җылы  киемнәр  кигерегез.  4)  Башлаган
эшеңне  ярты  юлда  калдырма,  ахырына  кадәр  җиткер.
 5) 	Сабый  чагым  иде,  әнкәй  бер  көн
Миңа  юган  күлмәк  кигезде.
 Кочаклады  мине  калтыранып,
 Маңгаема  иренен  тигезде.
 (Ф.  Хөсни  )
 Глаголы,  которые  имеют  односложную  основу,  окан¬
чиваются  на  -у,  -и,  -й  и  на  звонкий  согласный,  образуют
понудительную  форму  при  помощи  аффикса  -дыр/-дер,
а  с  основой  на  глухой  согласный 	тыр/  тер.  На¬
 пример:  Ки  —  кидер  (заставь  одеть),  куй  —  куйдыр
(заставь  положить).
 39. 	Йөкләтү  юнәлешендәге  фигыльләр  ясап  языгыз.
 Үрнәк:  Сөрт  —  сөрттер,  сөрттерергә.
 Уйлан,  арт,  яшеллән,  әйт,  алмаш,  ку,  яз,  як,  әйлән,  кис,  үс,
бир,сал.
 145

40. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 Дустыңнан  бирдер;  кызыннан  яздырган;  тырышып  үстер¬
дем;  күп  уйландырды;  әз  генә  арттыр;  кем  аша  бирдерергә?
юеш  киемнәрен  салдырыгыз;  пычрак  чалбарыңны  алмаштыр¬
дыңмы?  үзеннән  юдырган;  иң  өскә  куйдырдым.
 41. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Ул  гадәттә  үз  әйберләрен  үзе  юа,  ә  яңа  күлмәген  юарга
курыкты,  шуңа  күрә  апасыннан  юдырды.  2)  Күрше  әби  улына
дигән  хатны  миннән  яздырды,  ә  килгән  җавапны  сеңлемнән
укыткан.  3)  Агач  башында  калган  соңгы  алмаларны  әтием
абыемнан  җыйдырды.  4)  Ләйсәнгә  озын  чәч  бик  килешә,  шуңа
күрә  дуслары  аңа  чәчен  кистерергә  киңәш  итмиләр.  5)  Игенне
җир  уңдырмый,  тир  уңдыра.  (Мәкаль)  6)  Авыр  мәсьәләләр
туры  килгәндә,  Марат  ал  арны  абыйсыннан  чиштерә  бугай.
 42. 	Нокталар  урынына  җәя  эчендә  бирелгән  фигыльләрнең  тиешлесен
куеп,  күчереп  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Бакчада  җирне  вакытында  казырга  кирәк,  чөнки  соңга
калсаң,  ул  кибә.  Бакчаның  каты  җирен  дәү  әтием  бездән  ...  ,
чөнки  үзенең  биле  авырта.  Быел  бакча  вакытында  ...  ,  шуңа
күрә  җир  бик  каты  булды.  Күрше  апага  бакчасын  ...  кирәк,
чөнки  аның  аяклары  авырта.
 (Казыш,  казы,  казыш,  казыл.)
 ә)  Без  бүген  әнием  белән  кер  ...  ,  чөнки  иртәгә  кайнар  су
бетәчәк.  Бу  күлмәк,  берничә  тапкыр  ...  булса  да,  төсен  үзгәрт¬
мәгән.  Күрше  апа  идәннәрен  ...  ,  чөнки  үзе  авырый.  Тәрәзә¬
ләрне  ...  Лилияне  чакырыйкмы?
 (Ю,  юдыр,  юыш,  юыл.)
 б) 	Бабам,  госпитальдә  ятканда,  хатны  шәфкать  туташын¬
нан  ...  ,  чөнки  аның  кулы  яраланган  булган.  Мин  әдәбияттан
сочинение  ...  яратмыйм,  чөнки  бик  аз  укыйм.  Армиядәге
абыем  белән  2  ел  буе  хат  ....  Яза-яза  сочинение  бик  күп  ...  ,
укытучы  апа  ничек  тикшереп  бетерер  икән?
 (Языл,  яз,  яздыр,  языш.)
 Некоторые  глаголы  имеют  форму  побуждения  двой¬
ного  действия,  которая  образуется  от  простой  понуди¬
тельной  формы  путем  присоединения  аффиксов  -дыр/
-дер,  -тыр/тер,  -т.  Например:  Аша  (ешь)  —  ашат
(покорми)  —  ашаттыр  (заставь  покормить).
 146

43. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  уйлап  языгыз.
 Танышы  аша  эшләттерде;  барыбер  йоклаттырмады;  вакы¬
тында  ашаттырмаганнар;  мастер  чакырып  куйдырттык;  хат
язып  белдерттеләр;  үзеннән  бирдертергә  кирәк;  җылы  бияләй¬
ләр  бәйләттерегез;  яңадан  эшләттерәм;  йөргән  җирләреннән
эзләттерегез.
 44. 	Тәрҗемә  итегез.  Йөкләтү  юнәлешендәге  фигыльләрне  табыгыз.
 1)  Ничек  булса  да,  бу  яңалыкны  аларга  тизрәк  белдертергә
кирәк.  2)  Балаларыңның  бакчалары  бар  бит,  кирәкле  яшел¬
чәләрне  алардан  үстерт.  3)  Сезгә  телефон  гел  кирәк  була  бит,
бурычка  акча  алып  булса  да  куйдыртыгыз.  4)  Бу  хәбәрне,  үзең
әйтергә  теләмәсәң,  кеше  аша  булса  да  ишеттерт.  5)  Ниндидер
теманы  аңламасагыз,  укытучыдан  яңадан  аңлаттырыгыз.
 6) 	Туй  табынын  без  иң  яхшы  пешекчеләрдән  әзер  л  эттер  дек.
 45. 	Фигыльләрне  төрле  юнәлешле  фигыльләргә  үзгәртеп  языгыз.  Алар
белән  сүзтезмәләр  төзегез.
 Үрнәк:  Бизә,  бизән,  бизәл,  бизәш,  бизәт,  бизәттер.
 Пешер,  ки,  сөрт,  яса,  кара,  буя.
 ХӘЛ  ФИГЫЛЬ
 (ДЕЕПРИЧАСТИЕ)
 Деепричастие  в  татарском  языке,  как  и  в  русском,  не  изме¬
няется  по  лицам,  числам  и  временам.  Однако  оно  может  отно¬
ситься  ко  всем  лицам.  Например:
 Мин  син  кайткач  китәрмен.  (Я  уйду,  когда  ты  вер¬
нешься.)
 У  л  син  кайткач  китәр.  (Он  уйдет,  когда  ты  вернешься.)
 Деепричастие  образуется  от  основы  глагола  при  помощи
следующих  аффиксов:
 1) 	-ып/  -еп,  -п:  ал-ып  (взяв),  эйт-еп  (сказав),  аңла-п
(  понимая);
 2) 	-а/-э,  -ый/-и:  уйлый-уйлый  (много  думая),  әйтә-әйтә
(часто  повторяя).
 3) 	-гач/-гәч,  -кач/-кәч:  алгач  (взяв;  как  только  взял;  как
только  возьму;  после  того  как  я  (ты,  он,  ...  )  взял  и  т.  д.)
 4) 	-ганчы/-гәнче,  -канчы/-кәнче:  барганчы  (пока  не  пойду,
прежде  чем  пойти  и  т.  д.).
 147

-ып/-еп,  -п  кушымчалы  хәл  фигыль
 (Деепричастие  на  -ып/-еп,  -п)
 Деепричастие  на  -ып/-еп,  -п  употребляется  для  выра¬
жения  действия,  предшествующего  основному;  для  обоз¬
начения  последовательности  или  параллельности  дейст¬
вий;  для  выражения  состояния,  образа  действия,  причи¬
ны  и  т.  д.  действия  следующего  основного  глагола-сказуе-
мого.  Например:
 Мин  агачтан  алма  өзеп  ашадым.  (Я  съел  яблоко,
сорвав  с  дерева.)  Энем,  егылып,  аягын  авырттырды.  (Упав,
мой  брат  повредил  ногу.)
 1. 	-ып/-еп,  -п  кушымчалары  ярдәмендә  хәл  фигыльләр  ясагыз.
Тәрҗемә  итегез.
 Үрнәк:  Аңла  —  аңлап,  кал  —  калып,  күтәр  —  күтәреп.
 а) 	Атла,  сакла,  бизә,  хәтерлә,  каршыла,  котла,  әзерлә,
ә)  Ышан,  сагын,  ашык,  кал,  борчыл,  шатлан,  калдыр.
 б) 	Ял  ит,  бетер,  яшер,  пешер,  төр,  сөрт,  эл.
 2. 	Тәрҗемә  итегез.  Үзегез  дә  яңа  мисаллар  уйлагыз.
 а) 	Ашап  ал  (поешь),  йоклап  ал,  уйнап  ал,  эчеп  ал,  укып  ал.
ә)  Ашап  бетер  (доешь),  эчеп  бетер,  укып  бетер,  әйтеп  бетер.
 б) 	Ашап  кара  (попробуй  поешь),  эчеп  кара,  уйнап  кара,
әйтеп  кара.
 в) 	Ашап  кил  (сходи  поешь),  карап  кил,  алып  кил,  санап
кил,  биреп  кил.
 3. 	Тәрҗемә  итегез.  Яңа  мисаллар  уйлагыз.
 а) 	Алып  кайт  (привези),  алып  бир  (достань),  алып  куй
(убери),  алып  кер,  алып  чык,  алып  ташла.
 ә)  Торып  йөгер  (встань  и  беги),  торып  чап,  торып  әйт,
торып  ал,  торып  кара,  торып  укы.
 б) 	Яратып  әйтә  (говорит  любя),  яратып  карый  (смот¬
рит  любя),  яратып  ашый,  яратып  укый,  яратып  бирә.
 в) 	Уйлап  әйт  (скажи  подумав),  уйлап  бетер,  уйлап  яз,
уйлап  җавап  бир.
 4. 	Фигыльләрдән  тезмә  фигыльләр  ясагыз.  Тәрҗемә  итегез.
 Үрнәк:  Чык  —  ал:  чыгып  ал,  алып  чык.
 Утыр  —  яз,  укы  —  бел,  эшлә  —  кара,  сана  —  ал,  эзлә  —  кил.
 148

5. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 а) 	Укый  ала,  укып  ала,  укырга  ала.
ә)  Юа  ала,  юып  ала,  юарга  ала.
 б) 	Үтүкли  ала,  үтүкләп  ала,  үтүкләргә  ала.
 6. 	Нокталар  урынына  җәяләр  эчендәге  фигыльләрнең  тиешлесен
куеп  языгыз.
 а) 	Лилия  әле  яңа  гына  ...  өйрәнде,  шуңа  күрә  ул  әле  бик
тиз  ...  алмый.  Бу  китапларны  берничә  көнгә  генә  өйдә  ...
алырга  ярыймы?  Кагыйдәне  хәтерләмәсәң,  дәреслегеңне  ач  та
тиз  генә  ...  ал.
 (Укып,  укырга,  укый.)
 ә)  Бу  ак  күлмәгеңне  син  әле  үзең  чиста  итеп  ...  алмыйсың,
улым,  бар,  апаңа  бир.  Кабинеттагы  тәрәзә  пәрдәләрен  кем  ...
алырга  тели?  Кулларыгыз  бик  пычрак  бит,  барыгыз,  тиз  генә
...  килегез.
 (Юа,  юып,  юарга.)
 б) 	Энем  киемнәрен  яхшылап  ...  белми,  шуңа  күрә  ’гел  миңа
...  куша.  Кызым,  без  концертка  соңга  калабыз  бугай,  әтиеңә
күлмәген  тиз  генә  ...  бир  әле.
 (Үтүкләп,  үтүкли,  үтүкләргә.)
 7. 	Тәрҗемә  итегез.  Хәл  фигыльләрдән  тезмә  фигыльләр  ясагыз.
 Пожалев,  отпустив,  говоря,  обманув,  помня,  спрятав,
торопясь,  закричав,  крича,  отдохнув.
 8. 	Нокталар  урынына  хәл  фигыльләр  куеп,  тезмә  фигыльләр  ясагыз.
 1) 	Елап  җибәрде,  көлеп  җибәрде.
 Китеп  барам,  ...п  барам.
 Алып  чыккан,  ...п  чыккан.
 2) 	Тотып  йөгерә,  тотып  ....
 Йөгереп  чыкма,  йөгереп  ....
 Ышанып  сөйләде,  ышанып  ....
 9. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 а) 	Укып  белә,  белеп  укый,  укый  белә,
ә)  Эшләп  карыйбыз,  карап  эшлибез.
 б) 	Санап  алыгыз,  алып  санагыз.
 в) 	Эзләп  киләләр,  килеп  эзлиләр.
 149

10. 	Җәя  эчендәге  фигыльләрне  тиешле  формага  куеп,  күчереп  языгыз.
Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Миңа  бу  яңалыкларны  беркем  дә  әйтмәде,  үзем  газета¬
дан  (укы)  белдем.  2)  Ул  китаплар  балалар  өчен  түгел  бит,  син
аларны  (аңла)  укыйсыңмы?  3)  Бу  авыр  мәсьәләне  үзең  (эшлә)
кара  әле,  эшли  алырсың  микән?  4)  Як-ягыгызга  (кара)
эшләгез,  түтәлләргә  басмагыз.  5)  Китапханәче  сезгә  кирәкле
китапларны  таба  алмаган,  үзегезгә  (кил)  эзләргә  кушты.
 11. 	Капма-каршы  мәгънәдәге  хәл  фигыльләр  кулланып,  тезмә  фи¬
гыльләрне  үзгәртеп  языгыз.
 Үрнәк:  Кереп  килә  —  чыгып  килә.
 Шатланып  әйтә;  ялкауланып  эшли;  ачып  куйды;  утырып
сөйләгез;  табып  куйганнар;  шаярып  кычкырам;  чишенеп
йокла;  хәтерләп  яшибез;  чистартып  биргән.
 Отрицательная  форма  деепричастия  данного  типа  об¬
разуется  при  помощи  аффикса  -мыйча/-мичә.  Напри¬
мер:  әйт-мичә  (не  говоря,  не  сказав),  ал-мыйча  (не  взяв).
 Примечание:  Форма  деепричастия  на  -мыйча  /
-мичә  имеет  сокращенный  вариант  на  -мый/-ми,  внешне
совпадающий  с  отрицательной  формой  настоящего  вре¬
мени.  Например:  Укытучыңа  өй  эшеңне  күрсәт¬
ме  чә)  кайтма.  (Не  показав  учителю  домашнее  задание,
не  возвращайся.)  Бер  дә  авырмый(ча)  гына  яшәп  бул¬
мый.  (Невозможно  жить,  совсем  не  болея.)
 12. 	Хәл  фигыльләрне  юклык  формасына  үзгәртеп  языгыз.  Тәрҗемә
итегез.
 Үрнәк:  Яратып  —  яратмыйча.  Эзләп  —  эзләмичә.
 а) 	Ватып,  сугып,  онытып,  ачуланып,  булышып,  аңлатып,
ялганлап,  ашыгып,  борчылып,  елап.
 ә)  Хәтерләп,  бетереп,  яшереп,  сөртенеп,  теләп,  тәмамлап,
үткәреп,  әзерләп,  пешереп,  бизәнеп.
 13. 	Хәл  фигыльләрне  юклык  формасына  үзгәртеп  языгыз.
Үрнәк:  Яратып  карый  —  яратмыйча  карый.
 Ашыгып  килә;  торып  әйтте;  яшереп  куйдым;  сагынып
сөйләгән;  карап  ал;  кычкырып  сорыйлар;  ашап  утырамы?
эшләп  үсәләр;  үтүкләп  ки;  юып  бирегез.
 150

14. 	Тәрҗемә  итегез.
 Идет  не  спеша;  работает  не  стараясь;  рассказывает  не  жа¬
лея;  говоришь  не  подумав;  ест  не  помыв,  берут  не  прочитав;
сидит  не  слушая;  обманывает  не  стыдясь;  живет  не  забывая.
 15. 	Нокталар  урынына  җәя  эчендә  бирелгән  сүзләрнең  тиешлесен
куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.
 1) 	Кунаклар  ни  өчен  ...  утыралар,  әллә  өстәлдәге  ризыклар
ошамыймы?  2)  Ашаганнан  соң  пычрак  тәлинкәңне  беркайчан
да  ...  калдырма.  3)  Әтием  эштән  ...  ,  без  ашарга  утырмадык.
 4) 	Дару  ...  генә  дәваланып  карагыз  әле.  5)  Китапка  ...  гына
сөйли  аласыңмы?  6)  Урамда  яңгыр  ...  ,  без  беркая  да  бара  ал¬
мыйбыз.  7)  Концертларга  һәм  спектакльләргә  ...  барырга
кирәк.  8)  Нигә  ...  утырасың,  бүлмәдә  салкын  түгел  бит.
 9) 	Аларның  балалары  өстәл  яныннан  беркайчан  да  рәхмәт  ...
китмиләр.  10)  Кеше  әйберен  беркайчан  да  ...  алырга  ярамый.
 11) 	Син  ...  әйтсәң,  без  дә  яхшырак  аңларбыз.
 (Әйтмичә,  сорамыйча,  туктамыйча,  ашамыйча,  эчмичә,
соңга  калмыйча,  ачуланмыйча,  кайтмыйча,  карамыйча,  чишен¬
мичә,  юмыйча.)
 -а/-э,  -ый/-и  кушымчалы  хәл  фигыль
 (Деепричастие  на  -а/-а,  -ый/-и)
 Деепричастие  на  -а/-ә,  -ый/-и  обозначает  такое  дей¬
ствие,  которое  происходит  одновременно  или  параллельно
с  действием  основного  глагола.  Это  деепричастие  обычно
имеет  двойную  форму.  Например:  Без,  шатлана-шат-
лана,  өйгә  кайтып  киттек.  (Дословно:  Радуясъ-радуясъ,
мы  пошли  домой.)
 16. 	Тәрҗемә  итегез.
 Ашыга-ашыга  килә;  кычкыра-кычкыра  еладым;  җырлый-
җырлый  кайттык;  сикерә-сикерә  биеделәр;  эшли-эшли  арып
беттегезме?  елый-елый  сораган;  уйлый-уйлый  уйлап  тапкан;
яши-яши  белер.
 17. 	Нокталар  урынына  тиешле  фигыльләрне  куеп,  күчереп  языгыз.
 Курка-курка  ...  (нишләдем?).
 Ял  итә-итә  ...  (нишләгән?).
 151

Эзли-эзли  ...  (нишлибез?).
Көлә-көлә  ...  (нишли?).
Әзерләнә-әзерләнә  ...  (нишлә!).
Туктый-туктый  ...  (нишлисең?).
Карана-карана  ...  (нишлиләр?).
Ачулана-ачулана  ...  (нишләмә!).
 18. 	Сүзләрне  туры  китереп  языгыз.
 Тырыша-тырыша
 Саклана-саклана
 Борыла-борыла
 Ашыга-ашыга
 Җыя-җыя
 Үсә-үсә
 аңлыйм
 карыйлар
 атлады
 бара
 ялганлыйсыз
 кайттык
 19. 	Хәл  фигыльләрне  үзгәртеп  языгыз.  Аларның  мәгънәләре  бер¬
төрлеме?
 Үрнәк:  Тыңлап  утыра,  тыңлый-тыңлый  утыра.
 Шатланып  сөйләде;  сагынып  яшәдек;  борчылып  сорашкан;
йөгереп  килегез;  эшләп  үскәннәр;  чабып  кайтам;  кабатлап
әйттең;  эзләп  табачак.
 20. 	Сүзлек  ярдәмендә  тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 Түкми-чәчми  сөйли;  борыла-сарыла  сорый;  абына-сөртенә
йөгерә;  бәйли-сүтә  бәйләргә  өйрәнә,  ашамый-эчми  булмый;  тора-
бара  аңлар;  сыза-боза  язган;  иелә-бәгелә  елый;  үлә-бетә  яши.
 -гач/-гәч,  -кач/-кәч  кушымчалы  хәл  фигыль
(Деепричастие  на  -гач/-гәч,  -кач/-кәч)
 Деепричастие  на  -гач/-гәч,  -кач/-кәч  обозначает
действие,  предшествующее  основному.  При  этом  деепри¬
частный  оборот  обычно  имеет  свое  подлежащее.  На¬
пример:  Әти  эштән  кайткач,  без  кичке  аш  ашарга
утырдык.  (Когда  папа  вернулся  с  работы,  мы  сели  ужи¬
нать.)  Глагол-сказуемое  главного  предложения  может
быть  во  всех  трех  временах.  Действие  основного  глагола
совершается  всегда  по  завершении  действия  деепри¬
частия.  н  апример:  Дәрес  башлангач,  бөтен  мәктәп
тынып  калды.  (Когда  начался  урок,  вся  школа  стихла.)
 152

21. 	Фигыльләрне  хәл  фигыльгә  үзгәртеп  языгыз.
 Үрнәк:  Уйла  —  уйлагач.
 а) 	Яшә,  котла,  бизә,  аңла,  тәмамла,  казы,  хәтерлә,  тукта,
телә,  уйла,  үтүклә,  ташла,  аша,  төзе,  сөйлә,  ялганла.
 ә)  Кирәк,  чап,  югалт,  ач,  сөйләш,  кис,  исәнләш,  сип,  тырыш,
таныш,  тек,  ял  ит,  су  сип.
 б) 	Сыз,  эл,  чакыр,  йөз,  җый,  киен,  яз,  ышан,  туң,  көл,  күтәр,
җыештыр,  боз,  җыен,  сатып  ал.
 22. 	Фигыльләрне  юклык  формасына  куеп  языгыз.
 Үрнәк:  Әйтмә  —  әйтмәгәч.
 Кычкырма,  авырма,  эзләмә,  су  коенма,  күтәрмә,  үсмә,
югалтма,  сорама,  бәрелмә,  пешермә,  онытма,  ачуланма,  күр¬
сәтмә,  әзерләмә.
 23. 	Фигыльләрне  юклык  формасына  куеп  языгыз.
 Үрнәк:  Чистарткач  —  чистартмагач.
 а) 	Чакыргач,  тыңлагач,  юынгач,  туктагач,  туңгач,  ышангач,
ачулангач,  теләгәч,  элгәч,  биегәч,  өзгәч,  гаҗәпләнгәч,  үстергәч,
бизәгәч.
 ә)  Ашыккач,  катнашкач,  кызыккач,  япкач,  югалткач,  ашат¬
кач,  булышкач,  әйткәч,  чишкәч,  тәрҗемә  иткәч,  көткәч,  ярдәм
иткәч,  исәнләшкәч.
 24. 	Тәрҗемә  итегез.  Хәл  фигыльләрне  табыгыз.
 1)  Урманга  баргач,  мин  кошлар  җырын  тыңларга  яратам.
 2) 	Ветераннар  залга  барысы  да  җыелгач,  концертны  башлап
җибәрделәр.  3)  Күл  янына  килеп  җиткәч,  малайлар,  тиз  генә
чишенеп,  суга  сикерделәр.  4)  Имтиханнар  башлангач,  ул  урам¬
да  күп  йөрми,  телевизор  да  карамый  башлады.  5)  Мәктәпне
тәмамлагач,  минем  дусларым  төрле  кызыклы  һөнәрләр  сай¬
ларлар.  6)  Дәресләрне  әзерләп  бетергәч,  әнидән  урамга  чыгарга
рөхсәт  сорадым.  7)  Әйткәч  —  беләсе  килә,  белгәч  —  көләсе
килә.
 25. 	Җәя  эчендә  бирелгән  фигыльләрдән  хәл  фигыльләр  ясап,  җөм¬
ләләрне  күчереп  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 1)  Маңгаема  яңгыр  тамчылары  тама  (башла  ),  мин  шалаш
эченә  кереп  яттым.  2)  Безне  (сагын),  әбиебез  поезд  белән  яны¬
бызга  үзе  килеп  җиткән.  3)  Җиләккә  (бар),  бик  көчле  яңгыр
 153

яуды,  шуңа  күрә  безгә  урманнан  тиз  борылып  кайтырга  туры
килде.  4)  Абыем,  әниебезнең  туган  көненә  кайта  (алма),  те¬
лефоннан  шалтыратып  котлады.  5)  Спорт  белән  даими  (шө¬
гыльләнмә),  ул  ярышларда  беренче  урыннарны  ала  алмый.
 6) 	Ул  үзе  миннән  ярдәм  (сорама),  мин  дә  ярдәм  итмәдем.
 7) 	Капка  янында  ниндидер  ят  этне  (күр),  Наилә  бик  курыкты.
 8) 	Әнием  гөмбәләрне  юып,  чистартып  (бетер),  кәстрүлгә  са¬
лып  кайнатырга  куйды.
 26. 	Тәрҗемә  итегез.  Хәл  фигыльләрне  табып,  юклык  формасына
куегыз.
 1)  Туганнардан  хат  килгәч,  без  ашыгып  җавап  язарга  утыр¬
дык.  2)  Әтиемнең  машинасы  ватык  булгач,  без  бакчага  автобус
белән  киттек.  3)  Мәктәп  янына  агачлар  утырткач,  балалар  чә¬
чәкләр  өчен  дә  урын  әзерли  башладылар.  4)  Алсу  чакыргач,
синең  дусларың  Яңа  елны  каршыларга  Казанга  китәргә  бул¬
ганнар.  5)  Укытучы  бүлмәдән  чыгып  киткәч,  укучылар  бераз
шаулашып  алдылар.
 27. 	Хәл  фигыльләрне  барлыкта  һәм  юклыкта  кулланып,  җөмләләрне
язып  бетерегез.
 1)  Татар  телен  яхшы  өйрән(мә)гәч,  ....  2)  Күлмәгемне  үзем
үтүкли  бел(мә)гәч,  ....  3)  Дискотекада  туйганчы  бие(мә)гәч,  ....
 4) 	Шимбә  көнне  дә  ял  ит(мә)кәч,  ...  .  5)  Бу  китапны  яңадан
укы(ма)гач,  ....  6)  Бәйрәмгә  яңа  күлмәк  тек(мә)кәч,  ....  7)  Яңа
дуслар  белән  таныш(ма)кач,  ....  8)  Тәрәзә  төбендәге  гөлләргә
су  сип(мә)кәч,  ....
 28. 	Җөмләләрне  язып  бетерегез.
 1)  Әтиемнән  берничә  көн  бернинди  дә  хәбәр  ишетелмәгәч,
....  2)  Мәктәпне  тәмамлап,  бер  ел  үткәч,  ....  3)  Елгада  туй¬
ганчы  су  коенып,  кызынып  аргач,  ....  4)  Әнием  бу  сериалны
һәр  кич  карарга  рөхсәт  итмәгәч,  ....  5)  Сугыш  башлангач,  ...  .
 6) 	Иртән  өй  каршында  күршемне  очраткач,  ....  7)  Шәһәрнең
барлык  истәлекле  урыннары  белән  дә  танышып  өлгермәгәч,  ...  .
 8) 	Сабантуй  мәйданына  барып  җиткәч,  ...  .
 29. 	Тәрҗемә  итеп,  җөмләләрне  язып  бетерегез.
 1)  Когда  твои  друзья  сообщили  мне  об  этом,  ....  2)  Как
только  мы  поднялись  на  вершину  горы,  ....  3)  Посмотрев  из
окна,  ...  .  4)  Когда  учительница  дописала  на  доске  все  задания,
 154

...  .  5)  После  того  как  он  позвонил,  ....  6)  Когда  сестренка
нечаянно  разбила  мамину  любимую  вазу,  ...  .  7)  Когда  он  всех
нас  опять  обманул,  ...  .  8)  Так  как  весь  месяц  не  было  дождя,
...  .  9)  Когда  ты  вовремя  не  вернулась,  ...  .  10)  После  того  как
мы  не  победили  на  конкурсе,  ....
 30. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Когда  я  первый  раз  приехал  в  Елабугу,  сразу  же  посетил
дом-музей  художника  И.  И.  Шишкина.  2)  Когда  в  наш  город
приехали  гости  из  Турции,  их  тепло  встретили  в  Доме  дружбы
народов.  3)  Так  как  дома  не  было  хлеба,  мне  пришлось  идти
в  магазин.  4)  После  того  как  я  начал  стараться,  учительница
ставит  мне  по  английскому  языку  одни  пятерки.  5)  Так  как
мой  друг  в  этом  году  не  поехал  в  лагерь,  он  поедет  в  деревню
к  родственникам.  6)  Вернувшись  в  город,  Тимур  рассказал
одноклассникам  о  своей  встрече  с  геологами.  7)  Так  как  из
задних  рядов  было  плохо  видно,  мы  пересели  вперед.  8)  Когда
юный  музыкант  закончил  свое  выступление,  из  зрительного
зала  послышались  бурные  (сильные)  аплодисменты.  9)  После
того  как  мою  сестренку  напугала  злая  собака,  она  теперь  на
улицу  одна  не  выходит.
 31. 	Җөмләләрдән  иярчен  вакыт  җөмләләр  ясап  языгыз.
 Үрнәк:  Поезд  станциягә  килеп  җитте.  Бөтен  юлчылар
да  вагоннардан  чыктылар.—  Поезд  станциягә  килеп  җиткәч,
бөтен  юлчылар  да  вагоннардан  чыктылар.
 1)  Җәйге  җылы  яңгыр  явып  үтте.  Агачлар  иркен  сулыш
алдылар.  2)  Җәй  җитте.  Мин  әтием  белән  бергә  бакчада
эшләячәкмен.  3)  Бөек  Ватан  сугышы  башланды.  Халык  өчен
авыр  еллар  килде.  4)  Авылдан  әбиемнән  озак  хат  килмәде.  Без
бик  борчылдык.  5)  Укулар  тәмамланды.  Без  абыем  белән
Мәскәүгә  туганнарыбызга  кунакка  киттек.  6)  Укытучы  авыр¬
ган.  Бер  ай  чамасы  диярлек  тарих  дәресе  булмады.
 32. 	Нокталар  урынына  җәяләр  эчендә  бирелгән  фигыльләрнең  тиеш¬
лесен  куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.
 1)  Яз  ...  ,  кошлар  безнең  якларга  кайталар.  2)  Абыем  безгә
институтка  укырга  керүе  турында  хәбәр  ...  ,  без  бик  шат¬
ландык.  3)  Укулар  ...  ,  имтиханнарны  ...  ,  без  диңгез  буена  ял
итәргә  барырга  җыенабыз.  4)  Сабантуй  ...  ,  мәйданга  төрле
 155

яктан  халык  агыла  башлады.  5)  Автобус  озак  ...  ,  без  кире
кайтып  киттек.  6)  Әнием  эштән  ...  ,  өй  ямьләнеп  китә.  7)  Күр¬
шебез  еш  авырый  ...  ,  әнием  аның  янына  һәр  көн  хәл  белергә
керде.
 (Килмә,  башла,  бир,  җит,  башлан,  бет,  кайт,  ит.)
 33. 	Җәя  эчендәге  фигыльләрдән  хәл  фигыльләр  ясап,  җөмләләрне
күчереп  языгыз.
 1)  Урамга  яңа  велосипедымны  (ал,  чык),  минем  яныма
дусларым  йөгереп  килделәр.  2)  Җылы  юрганга  (төрен,
утыр),  бала  туңмый  башлады.  3)  Туплары  юл  уртасына  (тә¬
гәрә,  кит),  балалар  аптырап  калдылар.  4)  Ул  бик  курыкты
һәм  (кычкыр)  җибәрде.  5)  Таныш  йорт  янына  (кил,  җит),
мин  (тукта,  кал)  һәм  читкәрәк  (кит)  көтә  башладым.  6)  Үз
әйберләрен  кешегә  бирергә  (яратма),  ул  башкаларның  да
әйберләрен  сорамый  иде.
 -ганчы/-гэнче,  -канчы/-кэнче  кушымчалы  хәл  фигыль
(Деепричастие  на  -ганчы/-гәнче,  -канчы/-кэнче)
 Деепричастие  на  -ганчы/-гэнче,  -канчы/-кэнче  по
отношению  к  действию  основного  глагола  выражает:
 а) 	предел  действия:  син  килгәнче  (до  того,  как  ты
придешь  );
 б) 	степень  завершенности  действия:  арганчы  эшлә¬
дем  —  (работал  пока  не  устал);
 в) 	сравнения:  монда  утырганчы  (чем  здесь  сидеть).
Это  деепричастие  как  бы  устанавливает  границу  для
 совершения  основного  действия  или  необходимое  усло¬
вие,  без  которого  основное  действие  не  может  совер¬
шиться.  Например:  Мин  кайтканчы  көтеп  тор.
(Подожди,  пока  я  не  вернусь.)  Яңгыр  яуганчы,  чүпләрне
утарга  кирәк.  (Пока  не  пошел  дождь,  надо  прополоть
грядки.)
 34. 	Фигыльләрне  хәл  фигыльгә  үзгәртеп  языгыз.
 Үрнәк:  Бар  —  барганчы.
 Чап,  күч,  уз,  җибәр,  башла,  бәйлән,  үт,  ашат,  ычкындыр,
дәвала,  гаҗәплән,  таны,  уят,  кач,  өйрәт,  хәтерлә,  сындыр,
шаярт,  яшер,  мен,  сугыш,  котла,  борчыл,  югалт,  сиз,  ак.
 156

35. 	Бирелгән  фигыльләрдән  хәл  фигыльләр  ясап,  таблицага  языгыз.
 Сат,  таныш,  әйлән,  сук,  җыен,  сула,  ту,  ышан,  ялганла,  бет,
бәйлә,  өйрәт,  үткәр,  сүндер,  телә,  яндыр,  төш,  чык,  тәгәрә,  ят,  кит.
 -ганчы
 -гәнче
 -канчы
 -кәнче
 җыенганчы
 әйләнгәнче
 сатканчы
 беткәнче
 36. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 Син  яңадан  шалтыратканчы;  мин  өйләр  җыештырганчы;
әтием  эштән  кайтканчы;  кунаклар  чакырганчы;  чәй  кайна¬
ганчы;  токмач  кискәнче;  укытучы  тактаны  сөрткәнче;  өй  эш¬
ләрен  әзерләгәнче;  көз  җиткәнче;  дәрескә  соңга  калганчы.
 37. 	Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Тәнәфес  беткәнче  уйнап  ал;  җавап  биргәнче  уйламадың;
акчаңны  биргәнче  сана;  яза  башлаганчы  укып  чыктык;  ятла¬
ганчы  укыдым.
 ә)  Сорамыйча  алганчы;  укымыйча  утырганчы;  бии-бии
җырлаганчы;  ашыгып  эшләгәнче;  су  коенмыйча  кайтканчы;
юкка  сөенеп  утырганчы;  көтеп  басып  торганчы;  өйрәнмичә
килгәнче;  йөгереп  арганчы;  белмичә  сөйләгәнче;  кызганып
елаганчы;  яратмыйча  яшәгәнче.
 38. 	Сорауларга  җавап  языгыз.
 1)  Ашарга  утырганчы,  син  нишлисең?  2)  Әниең  эштән  кайт¬
канчы,  син  өйне  җыештырасыңмы?  3)  Бакчага  чыгып  кит¬
кәнче,  иртән  һава  торышы  нинди  иде?  4)  Син  урамда  төн  җит¬
кәнче  йөрисеңме?  5)  Җавап  биргәнче,  укучы  нишләргә  тиеш?
 6) 	Дәресләрне  әзерләгәнче,  син  телевизор  карыйсыңмы?
 39. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Поезд  станциягә  килеп  җиткәнче  үк,  пассажирлар
җыена  башладылар.  2)  Салкыннар  башланганчы,  кышкы  аяк
киемнәре  сатып  алырга  кирәк  икән  әле.  3)  Мин  сине  армиягә
киткәнче  бер  дә  күрмәдем  бугай,  никтер  хәтерләмим.  4)  Ул
гел  шулай,  тавышы  беткәнче  җырлый-җырлый  да  аннары
атна  буе  сөйләшә  алмыйча  йөри.  5)  Диләрә  бүген  шигырь
ятлады,  аны  мәктәпкә  барып  җиткәнче  кабатлап  барды.  6)  Бу
китапны  укып  чыкканчы,  әле  бик  күп  вакыт  үтәр.  7)  Эшчеләр
барысы  да  җыелганчы,  бригадир  үзе  дә  килеп  җитте.  8)  Марат
 157

сигез  яшенә  җиткәнче,  аны  әбисе  тәрбияләде.  9)  Яктырганчы
вакыт  күп  әле,  бераз  йоклап  алыгыз.  10)  Директор  килеп  җит¬
кәнче,  укытучылар  арасында  җитди  сөйләшү  булды.  11)  Агач
башына  менгәнче,  ничек  төшү  турында  уйларга  кирәк  иде.
 40. 	Нокталар  урынына  җәяләр  эчендә  бирелгән  тиешле  фигыльләрне
куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.
 1) 	Көне  буе  телевизор  ...  ,  бераз  һава  сулап  кайт.  2)  Әнием
...  ,  бу  пыяла  ватыкларын  тизрәк  җыештырып  куйдым.
 3) 	Тугызынчы  катка  кадәр  җәяү  ...  ,  башым  әйләнә  башлады.
 4) 	Дусларыңа  ...  ,  бу  турыда  яхшылап  уйладыңмы?  5)  Кар  ...  ,
яфракларны  җыеп  яндырырбыз.  6)  Кызлар  сөйләшеп  ...  ,
бәлеш  тә  пеште.
 (Күргәнче,  сөйләгәнче,  менгәнче,  яуганчы,  бетергәнче,  кара¬
ганчы.)
 41. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 До  моего  прихода  (до  того  как  я  приду);  до  тех  пор  пока
не  выучит;  до  того  как  он  отпустил;  чем  ловить  мелкую  рыбу;
пока  не  скажешь;  чем  спорить  здесь;  прыгали  до  упаду;  до  на¬
шего  возвращения;  до  того  как  пойти  встречать  гостей;  прежде
чем  он  рассердился;  до  того  как  вы  поздравили;  чем  сидеть
плакать.
 Деепричастие  данного  типа  употребляется  только
в  положительной  форме.  Для  отрицания  к  деепричастию
на  -ганчы/-гэнче,  -канчы/-кэнче  употребляется  аффикс
-мыйча/  мичэ,  причем  основной  глагол  тоже  стоит
в  отрицательной  форме.  Например:
 Мин  син  килгәч  китәрмен.  (Я  уйду,  когда  ты  придешь.)
Мин  син  килмичә  китмим.  (Пока  ты  не  придешь,  я
не  уйду.)
 42. 	Тәрҗемә  итегез.
 Күргәнче  әйтмим  —  күрмичә  әйтмим;  үтеп  киткәнче  көлмә¬
дек  —  үтеп  китмичә  көлмәдек;  елаганчы  туктамаган  —  еламый¬
ча  туктамаган;  күргәнче  ышанмадым  —  күрмичә  ышанмадым;
үзем  эндәшкәнче  танымады  —  үзем  эндәшмичә  танымады;  со¬
раганчы  булышмаганнар  —  сорамыйча  булышмаганнар;  килеп
бәрелгәнче  аңламадың  —  килеп  бәрелмичә  аңламадың.
 158

43. 	Фигыльләрне  үрнәктәгечә  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 Үрнәк:  Пешергәнче  ашама  —  пешермичә  ашама.
 Юганчы  тимәгез;  белгәнче  алмадык;  күрсәткәнче  онытма¬
ган;  тапканчы  туктамыйсың;  кычкырганчы  чишенмәгәннәр;
ватылганчы  уйныйсыз.
 44. 	Фигыльләрне  үрнәктәгечә  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 Үрнәк:  Киеп  карамыйча  алма  —  киеп  караганчы  алма.
 Югалтмыйча  эзләмә;  сөйләшмичә  рөхсәт  итмим;  әзерлән¬
мичә,  имтиханга  бармыйлар;  шалтыратмыйча  тынычланмады;
тегеп  бетермичә,  киеп  күрсәтмим;  бармак  белән  төртеп  күр¬
сәтмичә,  игътибар  итмәгәнсең;  акча  бирмичә,  риза  булмаган.
 45. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Утны  сүндермичә,  Алия  йоклап  китә  алмаган.  2)  Үзен
күргәнче,  сеңлем  безгә  ышанмады.  3)  Кичке  ашыңны  ашап
бетермичә,  беркая  да  бармыйсың.  4)  Әниеңне  тынычландыр¬
мыйча,  син  чыгып  китмә  инде.  5)  Тозын  кабып  карамыйча,
ашка  тоз  салмыйлар.  6)  Урамнан  тавыш  ишетелгәнче,  без  ул
турыда  искә  дә  алмадык.  7)  Укытучы  рөхсәт  бирмичә,  икенче
урынга  күчеп  утырмасыннар.
 46. 	Җөмләләрне  үрнәктәгечә  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 Үрнәк:  Апам  кайтканчы,  урамга  чыкмыйм.—  Апам
кайтмыйча,  урамга  чыкмыйм.
 1)  Күлмәген  үтүкләп  биргәнче,  энем  барыбер  киенмәде.
 2) 	«Курск»  корабле  батканчы,  беркем  берни  белми  иде.  3)  Авыл¬
дан  хәбәр  килгәнче,  мин  бер  дә  борчылмаган  идем.  4)  Егетең
яңа  адресын  җибәргәнче,  син  аңа  хат  яза  алмаячаксың.  5)  Әни¬
ем  кибеттән  ипи  алып  кайтканчы,  без  кичке  ашны  ашарга  утыр¬
мадык.  6)  Көз  җиткәнче,  синең  дә  буш  вакытың  булмас  инде.
 47. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  До  того  как  ты  придешь,  схожу-ка  в  магазин.  2)  Пока
мы  отдыхали,  сын  приготовил  чай.  3)  Прежде  чем  учить  меня,
сначала  сама  научись  правильно  разговаривать.  4)  Чем  гулять
до  ночи,  подумал  бы  о  матери.  5)  Постой  здесь  до  тех  пор,  пока
папа  тебя  не  позовет.  6)  Чем  сидеть  и  спорить  —  сходите  ис¬
купайтесь.  7)  До  наступления  осени  мы  так  выросли,  что  учи¬
 159

тельница  нас  с  трудом  узнала.  8)  Чем  искать  меня  повсюду,
подождал  бы  здесь.  9)  До  окончания  школы  он  был  такой
озорной,  как  маленький  ребенок.  10)  Чем  обиженно  молчать,
попроси  у  бабушки  прощения.
 48. 	Мәкальләрне  тәрҗемә  итегез,  рус  телендә  шуңа  охшаш  экви¬
валентын  табыгыз.
 1) 	Кыш  җиткәнче  —  чанаңны,  җәй  җиткәнче,  арбаңны
әзерлә.  2)  Сәламәтлегең  турында  авырганчы  борчыл,  авыргач
соң  була.  3)  Бер  тапкыр  кискәнче,  җиде  тапкыр  үлчә.  4)  Көй¬
мәң  киң  булганчы,  күңелең  киң  булсын.  5)  Кешедән  көлгән¬
че,  үзеңне  бел.  6)  Ятып  калганчы,  атып  кал.  7)  Йөз  сум  акчаң
булганчы,  йөз  дустың  булсын.
 49. 	Җөмләләрне  туры  китереп,  иярчен  вакыт  җөмләләр  төзегез.
 Җәй  үткәнче,
 Кунаклар  килгәнче,
 Самолет  Мәскәүгә  җиткәнче,
Ачкычны  тапканчы,
 Бензин  беткәнче,
 Мин  керне  юып  бетергәнче,
Кәрзиннәребез  тулганчы,
Әбием  мине  дәвалаганчы,
Вакытны  бушка  уздырганчы,
Әнием  бер  тәрәзә  буяганчы,
 без  беркая  да  чыкмадык.
салкын  су  да  бетте.
егетләр  машинада  йөрделәр.
ремонт  ясарга  кирәк.
әнием  өстәл  әзерләде.
мин  йокладым  да  йокладым.
яңгыр  ява  башлады.
әтием  өчне  буяды.
сеңлемә  дә  салкын  тиде.
берәр  файдалы  эш  эшлә.
 50. 	Гади  җөмләләрдән  иярчен  вакыт  җөмләләр  төзегез.
 Үрнәк:  Бәйрәм  башланды.  Халык  мәйданга  җыелды.—
Бәйрәм  башланганчы,  халык  мәйданга  җыелды.  Халык  мәй¬
данга  җыелганчы,  бәйрәм  башланды.
 1)  Ярты  төн  җитте.  Гармун  тавышы  тынмады.  2)  Хуҗаның
ашы  пеште.  Без  елга  буйларын  әйләнеп  кайттык.  3)  Айрат
йокысыннан  уянды.  Алмаз  торып  чәй  әзерләде.  4)  Атлы  чана
килеп  туктады.  Зилә  хатын  язып  бетерде.  5)  Яңгыр  ява  баш¬
лады.  Без  печәнне  җыеп  алдык.
 51. 	Тәрҗемә  итегез.  Хәл  фигыльләрне  чагыштырыгыз.
 1)  Кунакка  барганчы,  мин  бүген  өйдә  генә  калыр  идем.—
Кибеткә  барганчы,  башта  өйне  җыештырып  алырга  кирәк.
 2) 	Сезгә  һаман-һаман  әйткәнче,  үзем  эшләсәм,  яхшырак  булыр
иде.—  Апаң  әйткәнче,  мин  синең  яңа  эш  урыныңны  белми
 160

идем.  3)  Вакытны  бушка  үткәргәнче,  берәр  кирәкле  эш  эшләр¬
гә  кирәктер.—  Класста  җыелыш  үткәргәнче,  башта  балалар
белән  аерым-аерым  сөйләшеп  карасак,  яхшырак  булмасмы?
 52. 	Тәрҗемә  итегез.  Хәл  фигыльләрне  табыгыз.
 1)  Яз  җиткәч,  кошлар  җылы  яклардан  кайтканчы,  без
бик  матур  сыерчык  оялары  ясап  куябыз.  2)  Вакыт  үткәнне  дә
сизмичә,  кыңгырау  шалтыраганчы  ук,  укучылар,  сөйләшә-
сөйләшә,  классларга  кереп  утырдылар.  3)  Энем  көндәлеген  ка¬
рагач,  дәресләрен  әзерләгәнче,  башта  китап-дәфтәрләрен  әзер¬
ләп  куя.  4)  Нәрсәдер  эшләгәнче,  башта  ашыкмыйча  уйларга
өйрән.
 53. 	Нокталар  урынына  тиешле  кушымчаларны  куеп,  текстны  күчереп
языгыз.
 КЕШЕ  ӘЙБЕРЕ
 Укучылар  дәфтәрләренә  яз...  (нишләргә?)  керештеләр.
Шулчак  Рәсимнең  күзе  алгы  партада  утыр...  (нишләүче?)
Илһам  кулындагы  ручкага  төште.  Бик  матур  ручка  иде  ул:
үзе  алтынсу  төстә,  тәрәзәдән  төш...  (нишләгән?)  кояш
нурында  балкы...  (нишләп?)  тора.  Рәсим,  күзен  дә  ал...
(нишләмичә?),  ручкага  карап  торды.  Өй  эшен  яз...  (ниш¬
ләргә?)  да  онытты,  звонокны  да  ишет...  (нишләмәде?).
 —  Их,  минем  дә  шундый  ручкам  булса,—  дип  кызыкты  ул.
 Тәнәфескә  чык...  (нишләгәч?)  та,  башка  дәресләрдә
утыр...  (нишләгәндә?)  да,  Рәсимнең  башында  гел  шул
ручка  гына  булды.  Дәресләр  тәмамлан...  (нишләгәч?),  Ил¬
һам,  ашык...  (нишләмичә?)  гына,  сумкасына  китап-дәф-
тәрләрне  тутыр...  (нишли?)  башлады.  Шул  вакыт  Рәсим
парталар  арасыннан  ышкылып  узды,  сиздер...  (нишләми¬
чә?)  генә,  юл  уңаена  теге  матур  ручканы  эләктереп  тә  алды
һәм  кесәсенә  сал...  (нишләп?)  та  куйды.
 (Р.  Гыйзздтпуллин  буенча)
 СЫЙФАТ  ФИГЫЛЬ
 (ПРИЧАСТИЕ)
 В  татарском  языке  причастие  имеет  формы  трех  времен:
настоящего,  прошедшего,  будущего.  Основной  функцией  при¬
частий  всех  трех  времен  является  их  употребление  в  качестве
определения.
 6 	Изучающим  татарский  язык
 161

Хәзерге  заман  сыйфат  фигыль
 (Причастие  настоящего  времени)
 Причастие  настоящего  времени  имеет  простую  и
сложную  (аналитическую)  форму.  Простая  форма  при¬
частия  настоящего  времени  образуется  от  основы  глагола
при  помощи  аффикса  -учы/-уче,  отвечает  на  вопрос
нишләүче?  (что  делающий?)
 Например:  Яшә  —  яшәүче  (живущий).
 1. 	Фигыльләрдән  сыйфат  фигыльләр  ясагыз.  Тәрҗемә  итегез.
 Очрат,  өйрәт,  әзерлән,  авыр,  тап,  котла,  көл,  аша,  ку,  сөрт,
ю,  буя,  ташла,  сагын.
 2. 	Исемнәр  ярдәмендә  сүзтезмәләр  языгыз.
 Үрнәк:  Сикерүче  малай.
 Юынучы,  йөгерүче,  рәсем  ясаучы,  тәмәке  тартучы,  йөгереп
качучы,  печән  чабучы,  ачуланучы,  кер  үтүкләүче.
 3. 	Исемнәрне  нинди  сыйфат  фигыльләр  белән  тасвирлый  аласыз?
 Үрнәк:  Өрүче,  йоклаучы,  йөгерүче,  ятып  торучы,  ашаучы
эт.
 ...  күрше,  ...  әби,  ...  малай,  ...  артист,  ...  дус,  ...  бозау.
 Причастие  настоящего  времени  на  русский  язык  пере¬
водится:
 а) 	причастием  настоящего  времени  (живущий);
 б) 	относительным  местоимением  который  +  глагол
настоящего  времени  (который  живет);
 в) 	местоименными  наречиями  где,  куда,  откуда  +  гла¬
гол  настоящего  времени  (где  я  живу,  куда  он  поехал).
 Структура  существительное  или  местоимение  +  при¬
частие  +  существительное  на  русский  язык  переводит¬
ся  придаточным  предложением  определительным.  На¬
пример:  Сезгә  килүче  кеше.  (Человек,  который  к  вам
приходит.)  Авылдан  шалтыратучы  туганнар.  (Род¬
ственники,  которые  звонят  из  деревни.)
 162

4. 	Сыйфат  фигыльләрнең  ясалышын  истә  калдырыгыз.
 Бие  —  биюче,  укы  —  укучы,  курык  —  куркучы,  төзе  —
төзүче,  таны  —  танучы,  куй  —  куючы,  җый  —  җыючы,  ки  —
киюче,  ти  —  тиюче,  туй  —  туючы.
 5. 	Тәрҗемә  итегез.
 Белүче  бала;  шигырь  сөйләүче  кыз;  җиңүче  егет;  казлар
саклаучы  апа;  дустын  көтүче  малай;  гер  күтәрүче  батыр;  су
коенучы  үрдәкләр;  чәчәктән  чәчәккә  очучы  күбәләк;  кичәдә
танышучы  яшьләр;  Чаллыга  баручы  автобус;  машина  йөртүче
егет.
 6. 	Тәрҗемә  итегез.
 Мальчик,  решающий  задачу;  смеющиеся  люди;  знакомый,
живущий  в  городе;  загорающие  ребята;  лежащий  больной;
самолет,  летящий  в  небе;  цветущий  сад;  спешащий  на  поезд
пассажир;  танцующая  девочка;  стоящий  рядом  человек;
часто  плачущий  мальчик.
 7. 	Фигыльләрдән  сыйфат  фигыльләр  ясагыз,  алар  белән  сүзтезмәләр
уйлагыз.
 Үрнәк:  Егылма  —  егылмаучы.
 Басма,  сукма,  тырышма,  киенмә,  сизмә,  өйрәнмә,  җибәрмә,
сындырма,  бирмә,  чыкма,  ватма.
 8. 	Тәрҗемә  итегез.
 Иртән  үзе  юынмаучы  кечкенә  бала;  кызларга  булышмаучы
малай;  имтиханга  әзерләнмәүче  укучы;  биек  оча  алмаучы
кош;  агачларны  сындырмаучы  бала;  тавыш  яратмаучы  күр¬
ше;  чит  телне  аңламаучы  кеше;  үз  телен  сакламаучы  халык;
акча  санамаучы  бай;  әле  өрә  белмәүче  эт  баласы.
 9. 	Тәрҗемә  итегез.
 Непонимающий  ученик;  нездоровающийся  сосед;  ребенок,
неиграющий  с  друзьями;  неубегающий  заяц;  неспящий  мла¬
денец;  слуга,  невыполняющий  свои  обязанности;  неразгова¬
ривающий  попугай.
 10. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 1)  Олимпиадада  җиңүче  укучыларның  барысына  да  бүләк¬
ләр  бирделәр.  2)  Мәктәпкә  баручы  балалар,  туктап,  ни  турын¬
 6*
 163

дадыр  үзара  сөйләшәләр,  бәхәсләшәләр  иде.  3)  Үз  эшен
яратучы  табибны  авырулар  да  яраталар.  4)  Көн-төн  явучы
яңгыр  быел  безне  туйдырып  бетерде.  5)  Җырлый-җырлый  са¬
выт-саба  юучы  кечкенә  кыз  сезнекеме?  6)  Китәргә  ашыгучы
кунакларны  автобуска  кадәр  озатыгыз.  7)  Сезнең  фатирдан
чыгып  баручы  кешене  танымадым,  кем  иде  ул?  8)  Безнең  кар¬
шыбызга  килүче  кыз  бигрәк  матур,  игътибар  итегез  әле.
 9) 	Юлның  икенче  ягында  туңдырма  сатучы  апаны  Зилә  ерак¬
тан  ук  күреп  алды.  10)  Этләрне  өйрәтүче  кеше  аларны  бик
яратырга  һәм  аңларга  тиеш.
 Причастие  простой  формы  без  определяемого  им
существительного  имеет  значение  от  глагольного  имени,
а  на  русский  язык  переводится  обычно  существитель¬
ным,  оканчивающимся  на  -тель.  Например:  Язучы  —
писатель,  эзләүче  —  искатель.
 11. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Китап  кибетендә  эшләүчеләр  бу  матур  китапларның  ба¬
рысын  да  укыдылармы  икән?  2)  Җиңүчеләрне  алгы  рәткә,  ә
кунакларны  артка  утырттылар.  3)  Ул,  бик  аргач,  үзен  котлау¬
чылардан  качып,  бүлмәсенә  кереп  утырган.  4)  Арагызда
минем  энемне  белүчеләр  юкмы?  5)  Җир  казучыларның
ашыйсылары  килә  бугай,  чакырып  ашатырга  кирәк.  6)  Кояш¬
та  кызынырга  яратучыларга  пляжга  төштән  соң  гына  барырга
киңәш  ителә.  7)  Малайлар,  шәһәрдән  кайтучыларны  каршы
алырга  дип,  авыл  башына  җыелганнар  иде.  8)  Август  башында
төзүчеләрнең  профессиональ  бәйрәмнәре  була.  9)  Сәлимнең
әнисе  төзелештә  буяучы  булып  эшлимени?  10)  Без  үзара  сөй¬
ләштек  тә  укытучылар  бәйрәменә  концерт  куярга  булдык.
 12. 	Җәяләрне  ачып  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 1)  Күрше  йортта  (яшә)  дә  шушы  табибка  йөриләрме?  2)  Һәр
елны  28  нче  майда  ил  чиген  (сакла)  һөнәри  бәйрәмнәре  була.
 3) 	Иртәгә  (яз)  белән  очрашу  булачак.  4)  Мин  (тек)  булырга
хыялланам.  5)  Авыр  вакытта  киңәш  (бир),  ярдәм  (ит)  күп
булсын  иде.
 13. 	Нокталар  урынына  җәяләр  эчендә  бирелгән  тиешле  сыйфат  фи¬
гыльләрне  куеп  языгыз.
 164

1)  Җәен,  туган  ягымның  ...  болыннарын  күреп,  күңелем
тула,  елыйсым  килә  башлый.  2)  Ишегалдында  ...  кызлар  бу
хәбәрне  ишетмәгәннәр,  ахрысы,  шуңа  күрә  күңелле  көлешәләр
иде.  3)  Сәхнәдә  ...  яшь  кызга  төрле  яктан  чәчәк  бәйләмнәре
менгерделәр.  4)  Су  буена  ...  тар  сукмак  буенда  кеше  биекле¬
гендәге  кычытканнар  үсеп  утыра.  5)  Тәмле  йокыдан  ...  әтәч
тавышын  ишетеп,  мин  икенче  якка  борылып  яттым  да  яңадан
татлы  йокыга  чумдым.
 (Басып  торучы,  уятучы,  чәчәк  атучы,  очынып  биюче,  алып
төшүче.)
 14. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Мне  очень  понравилась  маленькая  девочка,  поющая  на
сцене.  2)  Купающиеся  дети  старались  от  берега  далеко  не  от¬
плывать.  3)  Столб,  указывающий  дорогу,  должен  стоять  на
правой  стороне.  4)  Лошади,  участвующие  в  соревнованиях,
были  красивые  и  сильные.  5)  Человек,  идущий  первым,  до¬
рогу  знал  хорошо.
 Аналитическая  (сложная)  форма  причастия  настоя¬
щего  времени  отвечает  на  вопрос  нишли  торган?,
образуется  от  деепричастия  на  -а/-э9  ый/-и  и  причастия
прошедшего  времени  торган.  Например:  Белә  тор¬
ган  —  знающий,  эшләми  торган  —  неработающий.
 15. 	Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Яза  торган  каләм;  йөзә  торган  көймә;  яна  торган  лампа;
өстәл  сөртә  торган  чүпрәк;  үсә  торган  чәчәк;  утыра  торган
урындык;  укый  торган  китап;  эчә  торган  чәй;  бара  торган  юл;
килә  торган  кунак;  эшли  торган  кеше;  сөйләшә  торган  курчак.
 ә)  Кисми  торган  пычак;  эшләми  торган  телевизор;  йокла¬
мый  торган  бала;  янмый  торган  учак;  озак  саргаймый  торган
гөл;  белми  торган  студент;  эреми  торган  боз;  батмый  торган
корабль;  кипми  торган  буяу.
 16. 	Исемнәр  кулланып,  сүзтезмәләр  языгыз.
 Үрнәк:  Үсми  торган  агач.
 а) 	армый  торган  ... 	шумый  торган  ...
 уянмый  торган  ... 	язмый  торган  ...
 җыелмый  торган  ... 	тыңламый  торган 	...
 165

күрсәтми  торган  .
әрчелми  торган  ..
 аңлашылмый  торган
истә  калмый  торган  .
 ә)  тынычландыра  торган  ...
дәвалый  торган  ...
ватыла  торган  ...
шалтырый  торган  ...
 еш  очрый  торган  ..
чишенә  торган  ...
башлана  торган  ...
ышана  торган  ...
 17. 	Сүзтезмәләр  языгыз.
 Үрнәк:  Печән  чаба  торган  абый.
 ..  торган  урын
..  торган  китап
..  торган  кагыйдә
..  торган  мәйдан
..  торган  җир
 ..  торган  бәрәңге
 ..  торган  идән
..  торган  бүлмә
 ..  торган  тапшыру
..  торган  кунак
 18. 	Сүзтезмәләрне  тәрҗемә  итегез.
 а) 	Дом,  в  котором  я  живу.  Детский  сад,  в  который  ходит
моя  дочь.  Дорога,  которая  ведет  вниз.  Ученик,  который  не  пи¬
шет.  Случай,  который  бывает  часто.  Урожай,  который  соби¬
рали  осенью.
 э) 	Передача,  которую  мы  все  любим.  Дерево,  на  котором  си¬
дят  птицы.  Война,  которую  не  хочет  народ.  Скамейка,  на  кото¬
рой  они  обычно  отдыхают.  Поляна,  на  которой  играют  дети.
Парень,  от  которого  я  жду  письмо.
 19. 	Иярчен  аергыч  җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.  (Переведите  прида¬
точные  определительные  предложения.)
 1) 	У  бабушки,  которая  живет  в  соседнем  доме,  внуков  очень
много.  2)  Люди,  которые  летают  в  космос,  наверное,  очень
храбрые  и  сильные.  3)  Книга,  которая  лежит  на  столе,  твоя?
 4) 	Ведро,  которое  несет  Динар,  полно  ягодами.  5)  Магазин,
в  который  мы  ходим  каждый  день,  находится  через  дорогу.
 6) 	Песочница,  на  которой  играют  дети,  сырая  после  вчераш¬
него  дождя.  7)  Картину,  которая  висит  на  стене,  вы  купили  в
прошлом  году?  8)  У  меня  есть  знакомые,  которые  хорошо
знают  историю  своего  рода.  9)  Никогда  не  слушайте  людей,
которые  плохо  говорят  о  других  и  хорошо  о  вас.  10)  С  нами  на
экскурсию  пойдет  учитель,  который  много  знает  и  интересно
рассказывает  о  природе.
 166

20. 	Текстны  тәрҗемә  итегез.  Сыйфат  фигыльләрне  табыгыз.
 «АК  ҮЛЕМ»  ЯШЬЛӘРНЕҢ
БАШЫНА  ҖИТӘ
 Наркомания  афәте  көннән-көн  күбрәк  гаиләләргә  үтеп
керә.  Елдан-ел  наркотикларның  көчлерәкләре,  сәламәтлеккә
аеруча  зыян  китерә  торганнары  кулланыла.  Кара  базарда
хәзер  әфьюн,  героин  киң  таралган.  Наркотик  сатучыларның
саны  да  үткән  елга  караганда  ун  тапкыр  арткан.  Наркотик
матдәләр  элеккечә  үк  якын  чит  илләрдән  —  Таҗикстан,  Үз-
бәкстан,  Азәрбайҗан  республикаларыннан  кайтарыла.  Бүген¬
ге  көндә  Татарстанда  наркотиклар  кулланучыларның  4  про¬
центы  —  яшүсмерләр.  2001  нче  ел  мәгълүматларына  кара¬
ганда,  Татарстанда  ВИЧ  инфекциясен  йөртүче  кешеләрнең
95  проценты  —  наркоманнар.  Чаллы  шәһәрендә  артык  доза
кулланудан  атна  саен  4—5  кеше  үлә.  2001  нче  елның  беренче
яртысында  гына  әлеге  замана  чире  108  чаллылының  башына
җиткән,  нигездә  бу  —16—28  яшьлек  кешеләр.  Вакытлы  рәхәт
эзләүче  энәгә  бәйле  яшьләр  нинди  генә  куркыныч  җинаятьләр
эшләмиләр!  Кеше  талаучы,  үтерүче,  фатир  басучы,  машина
урлаучы  яшүсмерләрнең  саны  көннән-көн  арта.  Балалары
шундый  юлда  йөрүче  күпме  ата-ана  ут  йотып  яши!
 21. 	Тәрҗемә  итегез.  Сыйфат  фигыльләрне  табыгыз.
 НАРКОМАННЫҢ  ҮЗ-ҮЗЕН  ТОТЫШЫ
НИНДИ  БУЛА?
 Наркоманның  холкы  кандагы  наркотик  матдәләрнең  кү¬
ләменә  бәйле.  Беренче  карашка  ул  акыллы,  тыныч,  яхшылык
эшләргә  әзер  торучы  кеше  булып  күренә.  Ә  4  сәгатьтән  соң
аның  бер  сәбәпсез  кызып  китүче,  хафаланучы,  дулаучы
кешегә  әйләнүе  мөмкин.  Тагын  ике  сәгатьтән  соң  аны  йокым¬
сырап  утыручы,  акылга  тулы  булмаган,  маймыл  булып  кыла¬
нучы  кеше  итеп  күрергә  була.  Димәк,  ул  инде  наркотик  кабул
итәргә  өлгергән.  Өч  сәгатьтән  ул  тагын  нормаль  кешегә  әй¬
ләнә.  Циклның  яңа  әйләнеше  башлана.
 «Ак  үлем»нән  котылу  җиңел  түгел.  Шуңа  күрә  дәваланып
чыгучылар  арасында  яңадан  энәгә  тартылучылар  да  шактый.
Хәзерге  заман  медицинасының  бөтен  мөмкинлекләрен  кул¬
ланып  та,  кешене  наркоманиядән  тулысынча  дәвалап  бул¬
мый.
 167

22. 	Тәрҗемә  итегез.  Исемләшкән  сыйфат  фигыльләрне  табыгыз.
 Россия  Федерациясендә  35  милли  парк  булса,  «Түбән
Кама»  милли  паркы  —  республикабызда  бердәнбер.  Парк  Та¬
тарстанның  көнчыгышында  урнашкан  һәм  27  мең  гектар
мәйдан  били.  Көннән-көн  матурланучы  милли  парк  террито¬
риясенә  Алабуга,  Тукай,  Түбән  Кама  районнары  керә.  Бер  дис¬
тә  ел  элек  утыртылган  агач  һәм  куакларны  хәзер  танырлык
та  түгел.  Биредә  нинди  генә  кошлар,  хайваннар  һәм  җәнлек¬
ләр  юк!  Исемнәре  Кызыл  китапка  кертелгәннәре  дә  күп.
 Милли  парк  янәшәсендә  яшәүчеләр  анда  ял  итәргә  ярата¬
лар.  Транспорт  белән  чыгучылар  да,  җәяү  йөрүчеләр  дә  очрый.
Әйе,  алабугалы  һәм  чаллылыларның  ял  итәр  җирләре,  сок¬
ланыр  урыннары  бар.  Тик  менә  шушы  матурлыкны  саклаучы¬
лар  да  шулай  ук  күп  дип,  кызганычка  каршы  мактана  алмый¬
быз.  Табигатькә  ял  итәргә  чыккан  кешеләрнең  күбесе  агач¬
ларны  сындыра-җимерә  башлый.  Ярый  әле  бу  байлыкны
саклаучылар,  күзәтеп  торучылар  бар.  Болар  —  «Түбән  Кама»
милли  паркы  урман  хуҗалыгы  хезмәткәрләре,  экология,
санитария  күзәтчелеге,  балалар,  гомумән  табигатьне  яратучы
кешеләр.  Нәкъ  менә  алар,  көчләрен,  вакытларын  кызганмый¬
ча,  әйләнә-тирә  мохитне  саклыйлар.  Ләкин,  даими  аңлату  эш¬
ләре  алып  баручы  парк  хезмәткәрләренең  тырышлыгына
карамастан,  табигатьне  юк  итүчеләр  кимеми.  Гүзәл  табигать
безгә  матурлык  бирүче  генә  түгел,  сәламәтлекне  кайгыртучы
да  бит  югыйсә.  Табигать  —  безнең  уртак  байлыгыбыз,  аны
бергәләп  саклыйк.
 Үткән  заман  сыйфат  фигыль
 (Причастие  прошедшего  времени)
 Причастие  прошедшего  времени  отвечает  на  вопрос
нишләгән?,  образуется  от  основы  глагола  при  помощи
аффиксов  -ган/-гэн,  кан/-кэн.  На  русский  язык  пере¬
водится  при  помощи  аффиксов  на  -вш-,  -н-,  -нн-.  Напри¬
мер:  Уянган  бала  (проснувшийся  ребенок),  укылган
китап  (прочитанная  книга).
 23. 	Тәрҗемә  итегез.
 Калган  эш;  белгән  шигырь;  укыткан  укытучы;  югалган
дәреслек;  кыздырылган  ит;  арган  әби;  ашыккан  кешеләр;
 168

куелган  билгеләр;  бәрелгән  аяк;  коелган  яфраклар;  җавап
биргән  укучы;  су  коенган  балалар;  ярдәм  иткән  кыз;  ватылган
тәлинкә;  кайнаган  сөт.
 24. 	Сыйфат  фигыльләрне  нинди  исемнәр  белән  кулланып  була?
Үрнәк:  Юылган:  идән,  кер,  чынаяклар,  чалбар,  ...
 а) 	Җылынган,  котлаган,  аңлаган,  катнашкан,
ә)  Казыган,  казылган,  сөйләгән,  сөйләнгән,  эшләгән,  эшлән¬
гән.
 25. 	Исемнәрне  нинди  сыйфат  фигыльләр  белән  кулланып  була?
Үрнәк:  Чәчәкләр:  утыртылган,  өзелгән,  бүләк  ителгән,...
Киңәш,  йорт,  күлмәк,  көндәлек,  кунаклар,  имтихан,  мисал.
 26. 	Сыйфат  фигыльләрнең  антонимнарын  языгыз.
 Үрнәк:  Кергән  ишек  —  чыккан  ишек.
 Елаган  бала;  югалган  китабың;  арган  кеше;  килгән  кунак¬
лар;  бикләнгән  кибет;  тырышкан  укучы;  төшкән  баскыч;
утырган  урын;  яндырган  ут;  авырган  күршем.
 27. 	Тәрҗемә  итегез.
 Обрадовавшийся  мальчик;  поставленная  оценка;  забытая
тема;  купленные  продукты;  выращенные  овощи;  выполненное
упражнение;  потерявшаяся  кошка;  испугавшийся  ребенок;
посаженная  картошка;  собравшиеся  люди.
 28. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 Әйтелмәгән  сүзләр;  киелмәгән  киемнәр;  җиңмәгән  спорт¬
чы;  еламаган  бала;  бикләнмәгән  ишек;  аралашмаган  күрше¬
ләр;  уйланмаган  эш;  тәрҗемә  ителмәгән  җөмләләр;  җыешты¬
рылмаган  бүлмә;  чакырылмаган  кунаклар;  өлгермәгән  алма¬
лар;  җылынмаган  су.
 29. 	Тәрҗемә  итегез.
 Невымытые  тарелки;  невыученное  правило;  непроверен¬
ные  тетради;  ненайденная  ручка;  непришедшие  зрители;
неизученный  язык;  непроснувшийся  малыш;  непрочитанная
газета;  неотосланные  письма;  неожиданная  встреча.
 169

30.  Сүзтезмәләрне  юклык  формасына  үзгәртеп  языгыз.
 Яуган  яңгыр;  киселгән  икмәк;  пешкән  йомыркалар;  ты¬
рышкан  дус;  чапкан  ат;  рөхсәт  сораган  укучы;  ялганлаган
бала;  ошаган  фикер;  килә  алган  кешеләр;  гаҗәпләнгән  тың¬
лаучылар;  онытылган  әйбер.
 31. 	Нокталар  урынына  тиешле  сүзләр  куеп,  сыйфат  фигыльләр  төзеп
языгыз.
 ...ган  таш 	...кан  акча 	...ган  билге
 ...гән  эш 	...кан  бакча 	...ган  сәгать
 ...кән  аш 	...кан  елга 	...кән  кунак
 ...ган  теш 	...гән  гаилә 	...кән  бәйрәм
 ...кан  баш 	...ган  кием 	...гән  сүзләр
 32. 	Тәрҗемә  итегез.  Бирелгән  җөмләләрдән  чыгып,  нинди  кагыйдә
әйтә  аласыз?
 Б.  к.  Сез  яшәгән  шәһәр,  чыннан  да,  матур  икән.
 И.  к.  Сез  яшәгән  шәһәрнең  тарихы  баймы?
 Ю.  к.  Сез  яшәгән  шәһәргә  туристлар  күп  киләме?
 Т.  к.  Сез  яшәгән  шәһәрне  кичә  телевизордан  күрсәттеләр.
 Ч. 	к.  Сез  яшәгән  шәһәрдән  безнең  шәһәргә  еракмы?
 У.-в.  к.  Сез  яшәгән  шәһәрдә  нинди  милләтләр  яши?
 33. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Дөрес  җыелган  дару  үләннәренең  генә  файдасы  була.
 2) 	Мин  ясаган  машина  макетына  күргәзмәдә  яхшы  бәя  бир¬
деләр.  3)  Һәр  көн  иртән  салкын  су  белән  коенган  кеше  авыр¬
мый.  4)  Кечкенә  баланы  куркыткан  эт,  чыннан  да,  бик  зур  һәм
усал  иде.  5)  Сез  бүген  биргән  имтихан  нинди  фәннән  иде?
 6) 	Бүгенге  бәйрәмдә  матур  итеп  җырлаган  теге  кызның  кем
икәнен  белмисезме?  7)  Килгән  кунакларны  вокзалдан  кунак¬
ханәгә  туры  алып  кайтырсыз.
 34. 	Нокталар  урынына  җәяләр  эчендә  бирелгән  тиешле  сыйфат  фи¬
гыльләрне  куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.
 1)  Мәктәптән  киткәндә,  без  ...  агачлар  инде  хәзер  зур  бу¬
лып  үскәннәрдер.  2)  Өй  эшләрен  ...  укучылар  начар  билге  ал¬
дылар.  3)  Яңа  гына  һавага  ...  самолет  Төркиягә  оча  икән.
 4) 	Китапханәдән  ...  китап  сиңа  реферат  язарга  ярдәм  иттеме?
 5) 	Әти-әниләр  ...  киңәшләр  һәрвакыт  файдалы  була.  6)  Авыл¬
дан  әбиләре  ...  тәмле  күчтәнәчләргә  балалар  сөенделәр.  7)  Бөек
 170

Җиңүне  ...  һәм  аңа  ...  бер  генә  кеше  дә  булмагандыр.  8)  Урам¬
да  ...  балаларны  сез  таныдыгызмы?
 (Биргән,  утырткан,  җибәргән,  эшләмәгән,  күтәрелгән,
шатланмаган,  алган,  уйнаган,  көтмәгән.)
 35. 	Нокталар  урынына  тиешле  сыйфат  фигыльләр  куеп,  җөмләләрне
күчереп  языгыз.
 1)  Дәрестә  без  ...  диктант,  чыннан  да,  авыр  иде.  2)  Яңа  тө¬
зелә  ...  йорт  янында  балаларга  уйнарга  рөхсәт  ителми.
 3) 	Поезддан  ...  юлчылар  һәркайсы  үз  юлы,  үз  эше  белән  китеп
бардылар.  4)  Яз  көне  ...  беренче  җылы  яңгырны  бөтен  таби¬
гать  түземсезләнеп  көтте.  5)  Кичә  туган  көнен  ...  дустыма
15  яшь  тулды.  6)  Еш  ...  балаларга  табиблар  спорт  белән
шөгыльләнергә  киңәш  итәләр.  7)  Имтиханнарын  яхшы  ...
укучыларны  укытучылар  чын  күңелдән  котладылар.
 36. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Вопрос,  заданный  мне,  был  очень  легким.  2)  Сестра,
вернувшаяся  с  работы  раньше  нас  всех,  приготовила  вкусный
ужин.  3)  Понравившаяся  вам  картина  продавалась  на  послед¬
ней  выставке.  4)  Письмо,  которое  ты  так  долго  ждал,  сегодня
наконец-то  пришло.  5)  Дети,  которые  всегда  помогают  своей
маме,  вырастают  хорошими  людьми.  6)  Стол  для  гостей  на¬
крыли  в  комнате,  убранной  по-праздничному.  7)  Долго  болев¬
ший  мальчик  сегодня  вышел  из  больницы.
 37. 	Хәзерге  заман  сыйфат  фигыльләрне  үткән  заман  сыйфат  фи¬
гыльләргә  үзгәртеп  языгыз.
 Үрнәк:  Ял  итүче  картлар  —  ял  иткән  картлар.
 Еш  елаучы  бала;  укырга  теләүче  укучы;  хуҗасын  тыңла¬
мый  торган  эт;  чиста  җыештыручы  апа;  яхшы  уйнаучы  музы¬
кант;  балаларны  дәвалаучы  табиб;  начар  ишетүче  әби;  еракка
күчеп  китүче  туганнар;  үзе  йөри  торган  уенчык  машина.
 38. 	Тәрҗемә  итегез.
 Үрнәк:  Укучы  ясаган  хата.—  Ошибка,  сделанная  учеником.
 Хата  ясаган  укучы.—  Ученик,  сделавший  ошибку.
 1) 	Агач  утырткан  бабай.  Бабай  утырткан  агач.  2)  Өстәл
ясаган  оста.  Оста  ясаган  өстәл.  3)  Укытучы  тикшергән  дәфтәр¬
ләр.  Дәфтәрләр  тикшергән  укытучы.  4)  Туганнар  язган  хат.
Хат  язган  туганнар.  5)  Егет  сатып  алган  чәчәкләр.  Чәчәкләр
 171

сатып  алган  егет.  6)  Тәлинкә  ваткан  сеңлем.  Сеңлем  ваткан
тәлинкә.  7)  Туңдырма  яраткан  бала.  Бала  яраткан  туңдырма.
 39. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Дети,  убиравшие  комнату.  Комната,  убранная  детьми.
 2) 	Учитель,  поставивший  хорошую  оценку.  Хорошая  оценка,
поставленная  учителем.  3)  Швея,  сшившая  красивое  платье.
Красивое  платье,  сшитое  швеей.  4)  Друзья,  давшие  хорошие
советы.  Хорошие  советы,  данные  друзьями.  5)  Девочка,
потерявшая  ключи.  Ключи,  потерянные  девочкой.  6)  Писа¬
тель,  написавший  интересный  рассказ.  Интересный  рассказ,
написанный  писателем.  7)  Зрители,  услышавшие  новую  пес¬
ню.  Новая  песня,  услышанная  зрителями.
 40. 	Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Бүләккә  шатланган  бала.  Бала  шатланган  бүләк.  Бала
бүләккә  шатланган.
 ә)  Шигырьләр  язган  шагыйрь.  Шагыйрь  язган  шигырьләр.
Шагыйрь  шигырьләр  язган.
 б) 	Диванда  йоклап  киткән  сеңлем.  Сеңлем  йоклап  киткән
диван.  Сеңлем  диванда  йоклап  киткән.
 в) 	Безгә  хат  язган  туганым.  Туганым  безгә  язган  хат.  Ту¬
ганым  безгә  хат  язган.
 41. 	Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Безнең  яраткан  укытучыбыз  җәй  көне  икенче  шәһәргә
күчеп  киткән.  Җәй  көне  икенче  шәһәргә  күчеп  киткән  укы¬
тучыбызны  без  бик  ярата  идек.  Безнең  яраткан  укытучыбыз
күчеп  киткән  шәһәр  бик  еракмы?
 ә)  Авыр  сугыш  елларында  түзгән  халыкның  җиңүгә  ыша¬
нычы  нык  булган.  Халык  түзгән  авыр  сугыш  еллары  күпме
вакыт  узса  да  онытылмыйлар.  Җиңү  киләсенә  ышанып,  ха¬
лык  нинди  авыр  сугыш  елларында  да  түзгән.
 б) 	Түбәдән  егылып  төшкән  кечкенә  малайның  аягы  нык
авыртканмы?  Теге  кечкенә  малай  егылып  төшкән  түбә  бик
биек  булганмы?  Безнең  күршеләрнең  кечкенә  малайлары,  үз¬
ләре  өйдә  юкта,  түбәдән  егылып  төшкән.
 42. 	Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Слова,  сказанные  нам  этим  человеком,  были  очень  нуж¬
ные.  Человек,  сказавший  эти  нужные  слова,  нам  незнаком.
Этот  человек  сказал  нам  очень  нужные  слова.
 172

ә)  Люди,  посадившие  этот  лес,  оставили  о  себе  хорошую
память.  Лес,  посаженный  этими  людьми,  приносит  всем  ра¬
дость  и  пользу.  Когда-то  давно  хорошие  люди  посадили  для
нас  этот  лес.
 б) 	Новый  дом,  построенный  отцом,  виден  издалека.  Отец,
построивший  новый  дом,  доволен  своей  работой.  Еще  до  мое¬
го  рождения  (пока  я  не  родился),  отец  построил  в  деревне  дом.
 43. 	Сорауларга  җавап  бирегез.
 1)  Дәрескә  әзерләнмәгән  бала  гадәттә  нинди  билгеләр  ала?
 2) 	Спорт  белән  шөгыльләнгән  кеше  еш  авырыймы?  3)  Дуслары¬
ның  акыллы  киңәшләрен  тыңламаган  кеше  дөрес  эшлиме?
 4) 	Фатирда  газ  исен  сизгән  кеше  нишләргә  тиеш?  5)  Еш  ялган¬
лаган  балага  ышаналармы?  6)  Синеңчә,  тәмәке  тарткан  кешеләр¬
нең  сәламәтлекләре  нинди  була?  7)  Дәрестә  тыңламаган  укучы
яңа  теманы  яхшы  аңлый  аламы?  8)  Җилләтелмәгән  бүлмәдә
йокларга  рәхәтме?  9)  «Ул  пешмәгән»  дип  нинди  кешегә  әйтәләр?
 44. 	Җөмләләрне  тутырып  языгыз.
 Күптән  күрешмәгән  дусларыбыздан  ...  .
 Синең  белән  сөйләшкән  кеше  ...  .
 Су  сибелмәгән  түтәлдә  ....
 Яңа  елны  бергә  каршылаган  дусларыңның  ...  .
 Син  казыган  чокырга  ....
 Әнием  юган  керләрне  ...  .
 Бик  салкын  көнне  җылы  киенмәгән  кешеләр  ...  .
 Диңгез  буенда  ял  иткән  апамнан  ....
 Бу  сорауга  җавап  таба  алмаган  дустыңа  ...  .
 Урманда  үскән  чәчәкләрне  ...  .
 Елга  уртасына  кадәр  йөзеп  җиткән  кешенең  ...  .
 Бу  авылда  яшәгән  кешеләрдән  ...  .
 45. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	В  трудные  минуты  он  всегда  вспоминает  слова,  сказан¬
ные  мамой.  2)  В  доме,  в  котором  живет  мой  друг,  уже  месяц
не  работает  лифт.  3)  Сад,  посаженный  моим  дедом,  напоми¬
нает  нам  о  нем.  4)  Покрасневшие  помидоры  надо  сегодня  же
собрать  в  деревянные  ящики.  5)  Ученики,  хорошо  знавшие
татарский  язык,  участвовали  в  школьной  олимпиаде.  6)  Гу-
бадия,  испеченная  мамой  моего  друга,  понравилась  всем  гос¬
тям.  7)  Моим  одноклассникам,  которые  не  торопились  домой,
разрешили  остаться  потанцевать.
 173

46. 	Тәрҗемә  итегез.  Рус  телендә  охшаш  мәкальләр  табыгыз.
 1)  Эш  эшләгән  интекмәс,  эшләмәгән  көн  күрмәс.  2)  Алтын-
көмеш  яуган  җирдән  туган-үскән  ил  артык.  3)  Эшләмәгән
ашамый.  4)  Йөри  белмәгән  юл  бозар,  сөйли  белмәгән  сүз  бозар.
 5) 	Белгән  белгәнен  эшләр,  белмәгән  бармагын  тешләр.  6)  Тел¬
ләр  белгән  —  илләр  гизгән.  7)  Ата-ананы  тыңлаган  —  адәм
булган,  тыңламаган  —  әрәм  булган.  8)  Акрын  барган  тиз  җи¬
тәр.  9)  Авызы  пешкән  салкын  суны  да  өреп  эчкән.  10)  Туган
телен  югалткан  кеше  үзен  дә  югалта.
 47. 	Аерымланган  сыйфат  фигыльләргә  игътибар  итеп,  җөмләләрне
тәрҗемә  итегез.
 1)  Старик,  уставший  от  долгой  дороги,  сел  отдохнуть.
 2) 	Мне  на  помощь  прибежали  соседи,  живущие  недалеко  от
нашего  дома.  3)  Больному  рассказали  о  современной  больни¬
це,  построенной  недавно  на  окраине  города.  4)  Мальчик,  упав¬
ший  в  глубокую  яму,  оказывается,  приехал  в  гости  к  соседке.
 5) 	Туристы  медленно  поднимались  в  гору  по  узкой  тропе,  за¬
росшей  травой.  6)  Девочка,  испугавшаяся  гуся,  была,  навер¬
ное,  городской.
 48. 	Иярчен  аергыч  җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 1)  Я  до  сих  пор  помню  песни,  которые  в  детстве  мне  пела
мама.  2)  Наш  класс  собирает  материал  об  известных  людях,  ко¬
торые  родились  в  нашем  городе.  3)  Избушка,  которая  стояла  на
краю  леса,  сгорела  в  прошлом  году.  4)  Здание,  в  которое  пере¬
ехал  детский  дом,  находится  в  красивом  месте.  5)  Школа,  из
которой  я  ушел,  была  далеко  от  дома.  6)  Задача,  которую  я
не  мог  долго  решить,  оказалась  очень  простой.  7)  Нас  пригла¬
сили  в  комнату,  которая  была  приготовлена  специально  для  гостей.
 49. 	Тәрҗемә  итегез.  Боерык  фигыльләрне,  шарт  фигыльләрне,  кире
шарт  фигыльләрне  һәм  сыйфат  фигыльләрне  табыгыз.
 НАРКОМАННАР  БЕЛӘН  ҮЗЕҢНЕ  НИЧЕК  ТОТАРГА?
 (Психолог  киңәшләре)
 Наркоманнар  белән  эшлекле  мөнәсәбәткә  керергә  киңәш
ителми.  Әгәр  сез  наркоман  тарафыннан  үзегезгә  карата  кы¬
зыксыну  сизәсез  икән,  аның  яныннан  тизрәк  китәргә  тыры¬
шыгыз.  Ул  сөйләгән  вакыйгалар  еш  кына  теге  яки  бу  рәвешле
алдау  өчен  кереш  сүз  булып  кына  торалар.  Күптән  түгел  генә
танышкан,  дуслашкан  егет  яки  кызның  наркоман  икәнен
 174

белсәгез,  ул  бик  кызыклы  кеше  булса  да,  наркотиклардан  ваз
кичәргә  сүз  бирсә  дә,  тиз  арада  аннан  читләшергә  тырышыгыз.
Наркоман  ышанычлы  кеше  түгел.  Әгәр  дә  инде  шулай  да
сезгә  наркоман  белән  нәрсә  дә  булса  хәл  итәргә  туры  килсә,
түбәндәгеләрне  истә  тотыгыз:
 1. 	Әгәр  мөмкин  булса,  аңа  үзегезнең  адресыгызны  да,
телефоныгызны  да  бирмәгез.  Наркоманнар  әйбер  урлаудан
тартынмыйлар,  шуңа  күрә  алар  үзләрен  кызыксындырган  әй¬
берләрне  урлау  юлларын  белмәскә  тиеш.
 2. 	Ышаныч  кәгазе  бирсә  дә,  наркоманга  әйберләрегезне,
акчагызны  ышанып  тапшырмагыз.  Ул  аларны  сатачак  һәм
барысын  да  наркотиклар  алуга  тотачак.  Аны  төрмәгә  утырт¬
кан  очракта  да,  акчагыз  һәм  әйберләрегез  кире  кайтмаячак.
 3. 	Наркоман  алдында  һич  тә  алдашмагыз,  әйткән  сүзегез¬
дән  кире  кайтмагыз.  Башка  кешеләрнең  вәгъдәләрен  нарко¬
маннар  яхшы  хәтерлиләр  һәм  аларның  сүзләрендә  тормаула¬
рын  хәрәмләшүгә  рөхсәт  дип  бәялиләр.
 Әгәр  наркоман  сезнең  якын  туганыгыз  яки  дустыгыз  булса,
нишләргә?  Якын  кешедән  ничек  баш  тартасың  ди?!  Хәер,  чыдар
хәлләре  калмаган  кайбер  ата-аналар  балаларыннан  баш  тарткан
очраклар  да  күп.  Наркоманнарны  караган,  аларга  хезмәт  күр¬
сәткән  якыннары  өчен,  бу  —  гомерлек  авыр  эш.  Наркотиклар
алу  өчен,  туганнарыннан  оятсыз  рәвештә  даими  акча  таләп
итүчеләр  белән  яшәүчеләр  үзләре  дә  психик  авыруга  сабышырга
мөмкин.
 ҮТКӘН  ЗАМАН  СЫЙФАТ  ФИГЫЛЬНЕ  КУЛЛАНУНЫҢ
АЕРЫМ  ОЧРАКЛАРЫ
 (ОСОБЫЕ  ФОРМЫ  УПОТРЕБЛЕНИЯ  ПРИЧАСТИЙ
ПРОШЕДШЕГО  ВРЕМЕНИ)
 Үткән  заман  сыйфат  фигыльнең  тартым
белән  төрләнеше
 (Употребление  причастий  прошедшего  времени
с  аффиксами  принадлежности)
 Часто  причастие  прошедшего  времени  присоединяет
аффикс  принадлежности.  При  этом  оно  выражает:  а)  ре¬
зультат  действия  или  его  объект;  б)  процесс  действия
(сам  акт  действия).  Например:  Синең  әйткәнең  дөрес
булып  чыкты.  (То,  что  ты  сказал,  оказалось  правдой.)
Синең  кайтып  киткәнеңне  берәү  дә  сизмәде.  (Никто
не  заметил  твой  уход.)
 175

50.  Тәрҗемә  итегез.
 Минем  әйткәнем  дөрес  булып  чыкты.
 Синең  әйткәнең  дөрес  булып  чыкты.
 Аның  әйткәне  дөрес  булып  чыкты.
 Безнең  әйткәнебез  дөрес  булып  чыкты.
 Сезнең  әйткәнегез  дөрес  булып  чыкты.
 Аларның  әйткәннәре  дөрес  булып  чыкты.
 51. 	Җөмләләрне  50  нче  күнегү  үрнәгендә  төрләндерегез.
 а) 	Минем  шигырь  укыганым  укытучыбызга  ошады,
ә)  Минем  чыгыш  ясаганым  кичәгә  аеруча  бер  күңеллелек
өстәде.
 52. 	Укыгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 Минем  Казанга  барганым  бар  (юк).
 Синең  Казанга  барганың  бар  (юк).
 Аның  Казанга  барганы  бар  (юк).
 Безнең  Казанга  барганыбыз  бар  (юк).
 Сезнең  Казанга  барганыгыз  бар  (юк).
 Аларның  Казанга  барганнары  бар  (юк).
 53. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Аның  беренче  класста  укыган  сеңлесен  минем  мәктәптә
бер  тапкыр  да  очратканым  юк.  2)  Синең  моңа  кадәр  ярыш¬
ларда  катнашканың  бар  идеме?  3)  Минем  бу  яңа  кара  чалба¬
рымны  бүгенгә  кадәр  кигәнем  юк  иде.  4)  Безнең  бер-беребезгә
беркайчан  да  авыр  сүзләр  әйткәнебез  юк.  5)  Аларның  күптән
инде  бу  иске  җырларны  җырлаганнары  юк  иде.  6)  Сезнең
бакчагызга  дару  үләннәре  утыртканыгыз  бармы?
 Причастие  прошедшего  времени  с  аффиксами  принад¬
лежности  может  меняться  по  падежам.
 54. 	Укыгыз.  Тәржемә  итегез.
 Б.  к.  Минем  бу  йортка  берничә  тапкыр  килгәнем
(нишләгәнем?)  бар.
 И.  к.  Минем  килгәнемнең  (нишләгәнемнең?)  нәти¬
җәсе  булмады.
 Ю.  к.  Минем  килгәнемә  (нишләгәнемә?)  сөенмәдең
бугай.
 176

Т.  к.  Минем  килгәнемне  (нишләгәнемне?)  беркем  дә
күрмәде.
 Ч. 	к.  Минем  килгәнемнән  (нишләгәнемнән?)  син  дә
файдаланып  кал.
 У.-в.к.  Минем  килгәнемдә  (нишләгәнемдә?)  синең  ни
эшең  бар?
 55. 	Сүзтезмәләрне  килешләр  белән  төрләндереп,  җөмләләр  төзегез.
 а)  Безнең  очрашканыбыз,
ә)  Синең  катнашканың.
 56. 	Тәрҗемә  итегез.  Алар  белән  җөмләләр  төзегез.
 Аралашмаганыңа  ачуланмыйм;  танышмаганыма  үкенмим;
укымаганыгыз  да  эшем  юк;  ышанмаганыбызның  сәбәбе  ачык;
җыештырмаганыңны  күрделәр;  сөйләшмәгәнегезне  ярат¬
мыйм;  укырга  керә  алмаганына  борчыла.
 57. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 1)  Минем  бу  фатирда  инде  күптән  яшәмәгәнемне  син
белмәдеңмени?  2)  Синең  чит  телләр  факультетына  укырга  кер¬
гәнеңә  без  бик  шатландык.  3)  Безнең  шахмат  түгәрәгенә  йөр¬
гәнебезгә  әниебез  дә,  әтиебез  дә  бик  канәгать.  4)  Синең  немец
телен  өйрәнергә  теләмәгәнеңне  укытучыгыз  беләме?  5)  Аның
шалтыратканын  бик  озак  көтәргә  туры  килде.  6)  Сезнең
имтиханнарыгызны  начар  биргәнегезгә  кем  гаепле?
 Үткән  заман  сыйфат  фигыльнең
баш  килештә  кулланылышы
 (Употребление  причастий  прошедшего  времени
в  именительном  падеже)
 Если  причастие  прошедшего  времени  употреблено
с  частицей  саен,  то  оно  выражает:
 а) 	каждый  раз,  как  повторяется  действие  причастия,
повторяется  и  действие  следующего  за  ним  глагола.
Например:  Мин  аны  күргән  саен  кунакка  чакырам.
(Я  приглашаю  его  в  гости  при  каждой  встрече.)
 б) 	чем  дольше  продолжается  действие  причастия,  тем
все  более  и  более  усиливается  действие  следующего  за
ним  глагола.  Например:  Йоклаган  саен  йоклыйсым
килә.  (Чем  больше  сплю,  тем  больше  хочется  спать.)
 7 	Изучающим  татарский  язык
 177

58. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Мин  Алсуны  күргән  саен  кунакка  чакырам,  ләкин  ул  бер
дә  килми.  2)  Айрат  авылга  кайткан  саен,  безгә  кереп,  хәл  бел¬
мичә  китми.  3)  Бала  елаган  саен,  аның  янына  шулай  йөгереп
килергә  кирәкме?  4)  Бу  кызны  очраткан  саен,  Рөстәмнең  кү¬
ңеленә  шатлык  тула  иде.  5)  Казанга  барган  саен,  әнисе  Раиләгә
ниндидер  күчтәнәч  алып  кайта.  6)  Юган  саен  кием  яңармый,
ә  искерә  генә.  7)  Балага  сораган  саен  яңа  уенчык  сатып  алмагыз.
 59. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Каждый  раз,  когда  учитель  задает  вопрос,  он  почему-то
не  может  ответить.  2)  Каждый  раз,  когда  мама  сердится  и  пла¬
чет,  мне  бывает  стыдно  за  себя.  3)  Каждый  раз,  когда  будете
садиться  за  стол,  не  забывайте  помыть  руки.  4)  Каждый  раз,
когда  у  детей  бывают  дни  рождения,  она  старается  приготовить
что-нибудь  вкусное.  5)  Каждый  раз,  когда  я  забывал  дневник,
мне  приходилось  бежать  домой.  6)  Каждый  раз,  когда  ребенок
болеет,  нельзя  давать  так  много  лекарств.  7)  Каждый  раз,
когда  будешь  надевать  это  платье,  будешь  вспоминать  обо  мне.
 60. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Әнисе  озаграк  тынычландырган  саен,  Лилия  ныграк  ела¬
ды.  2)  Иркәләгән  саен,  бала  ныграк  иркәләнә.  3)  Күбрәк  әйт¬
кән  саен,  әзрәк  тыңлыйсың  бугай  син.  4)  Яңгыр  ешрак  яуган
саен,  игеннәр  өчен  яхшырак.  5)  Акча  күбрәк  булган  саен  җит-
мирәк  бугай  ул.  6)  Син  кешеләргә  яхшы  булган  саен,  алар  да
сиңа  яхшырак  булыр  дип  уйлыйсыңмы?  7)  Дару  күбрәк  эчкән
саен,  баланың  организмы  көчсезләнә  бара.  8)  Кешеләр,  күбрәк
укыган,  күбрәк  белгән  саен,  үзләренең  нәсел  тарихы  белән
ныграк  кызыксыналар.
 Если  употреблено  причастие  прошедшего  времени  со
словами  кебек,  төсле,  шикелле  или  с  частицей  -ча/-ча,  то
оно  переводится  на  русский  язык  как  -I-  глагол  изъяви¬
тельного  наклонения.  Например:  Мин  сез  яшәгән  ке¬
бек  яши  алмыйм.  (Я  не  могу  жить  так,  как  вы  живете.)
 61. 	Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Син  әйткән  кебек;  ул  белгәнчә;  алар  саклаган  кебек;  әни¬
ең  яраткан  шикелле;  Сания  җырлаган  кебек;  сез  ишеткәнчә;
 178

өлкәннәр  кушканча;  картлар  хәтерләгәнчә;  мин  ышанган
кебек;  сез  эшләгән  кебек;  балалар  уйламаганча;  аңа  охша¬
маган  шикелле;  кар  явар  төсле;  эшли  алмаслар  төсле.
 ә)  Үзен  күргән  кебек  булам;  аңлаган  шикелле  утыра;  ачула¬
нышканнар  кебек  сизәм;  үпкәләгән  төсле  йөри;  төштә  күргән
шикелле  булдым;  шатланган  булып  кыланды;  белмәгән  кебек
тыңладым;  йоклаган  кебек  ята;  кайгырган  төсле  күренәләр;
елаган  кебек  тоела.
 62. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 Үрнәк:  Бу  җырны  беркем  дә  сез  җырлаган  кебек,  шулай
матур  итеп  җырлый  алмый.—  Никто  не  сможет  так
хорошо  петь  эту  песню,  как  вы.
 1)  Әниең  теккән  кебек  матур  тексәң,  син  дә  яхшы  тегүче
булырсың.  2)  Хәлләр  алдагы  хатыбызда  язган  кебек,  бернинди
үзгәрешләр  юк.  3)  Ул  бу  турыда  бернәрсә  дә  белмәгән  шикелле
сөйләште.  4)  Бәлешне  әбием  пешергән  төсле  тәмле  итеп
беркем  дә  пешерә  алмый.  5)  Күршеләрегезнең  яңа  йорты  син
сөйләгән  шикелле  үк  зур  түгел  ич.  6)  Өчпочмакларың  шун¬
дый  тәмле  булган,  ашаган  кебек  тә  булмадым.  7)  Нигә  сез  үзе¬
гез  күргән  кебек  сөйләп  утырасыз,  бу  турыда  сезгә  мин  әйттем
бит.  8)  Җәйге  ял  шундый  тиз  үтеп  китте,  ял  иткән  кебек  тә
булмадым.  9)  Барысы  да  кичә  генә  булган  шикелле  тоела.
 10) 	Баланы  беркем  дә,  беркайчан  да  аналар  яраткан  төсле
ярата  алмас.
 63. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Никто  мне  так  не  нужен,  как  нужен  ты.  2)  Кто  из  вас
сможет  правильно  решить  все  задачи,  как  решил  Саша?  3)  Мне
кажется,  они  когда-то  были  знакомы.  4)  Мы  не  можем  сделать
это  так  быстро,  как  сказали  вы.  5)  Почему  ты  сидишь  так,  как
будто  ничего  не  слышишь?  6)  Его  друг  думает  так  же,  как
и  он?  7)  Эти  двое  разговаривали  так,  как  будто  меня  не  узнают.
 8) 	Отец  всегда  ругает  сына  так,  как  будто  в  детстве  сам
не  шалил.
 Послелог  өчен  после  причастия  прошедшего  времени
указывает  на  причину  другого  действия.  Например:
Ялганлаган  өчен  башыңнан  сыйпамаслар.  (За  то,  что
обманул,  тебя  по  головке  не  погладят.)
 т
 179

64. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 Вакытында  килмәгән  өчен;  дөрес  җавап  бирмәгәнең  өчен;  гел
соңга  калганым  өчен;  булышмаганы  өчен;  хаталы  язганыбыз
өчен;  тыңлап  утырмаганыгыз  өчен;  киемнәрне  пычратканнары
өчен;  акыллы  булганыгыз  өчен;  еш  елаганы  өчен;  сирәк  кайт¬
каныгыз  өчен;  хат  язмаганың  өчен;  дөреслекне  яшергән  өчен.
 65. 	Нокталар  урынына  җәя  эчендә  бирелгән  сүзләрнең  тиешлесен
куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 1)  Контроль  эшнең  беренче  биремендә  хата  ...  өчен,  укы¬
тучы  миңа  «4»  ле  куйды.  2)  Сүз  ...  өчен,  балачакта  миңа  олы¬
лардан  еш  эләгә  иде.  3)  Чебиләрне  суда  ...  өчен,  әбисе  Дилә-
рәне  ачуланды.  4)  Кич  өйгә  бик  соң  ...  өчен,  Айтуганны  бүген
урамга  чыгармадылар.  5)  Кунаклар  алдында  йөзгә  кызыллык
...  өчен,  дәү  әни  оныкларын  мактады.
 (Коендырган,  китермәгән,  ясаган,  тыңламаган,  кайткан.  )
 66. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Мин  моны  син  сораган  өчен  генә  эшлим,  башкалар  со¬
раса,  эшләмәс  идем.  2)  Кешеләр  Ләйсәнне  ягымлы  булганы,  өл¬
кәннәрне  хөрмәт  иткәне  өчен  яраталар.  3)  Акчаңны  югалт¬
каның  өчен  ачуланмыйм,  алдый  башлаганың  өчен  борчылам.
4)  Контроль  эшне  яхшы  эшләгәнебез  өчен,  бездән  дә  бигрәк
укытучыбыз  сөенде.  5)  Тырышканың  өчен  «5»  ле  куям,  акыл¬
лы  булганың  өчен  яратам,  намуслы  булганың  өчен  хөрмәт
итәм  сине,  укучым.
 67. 	Нокталар  урынына  тиешле  сүзләрне  куеп,  җөмләләрне  тутырып
языгыз.
 (Нишләгәнем?)  ...  өчен  ачуланмагыз.
 (Нишләгәнең?)  ...  өчен  гафу  үтен.
 (Нишләгәне?)  ...  өчен  дискотекага  җибәрмәгәннәр.
 (Нишләгәнебез?)  ...  өчен  мактадылар.
 (Нишләгәнегез?)  ...  өчен  директорга  чакырталар.
 (Нишләгәннәре?)  ...  өчен  бүләкләделәр.
 Причастие  прошедшего  времени  со  словами  килеш
и  көе  переводится  на  русский  язык  хоть  и...  и  пока  не...  .
Например:  Сорамаган  килеш  әйтмә.  (Пока  не  спро¬
сили,  не  говори.)  Белмәгән  килеш  сөйли.  (Хоть  и  не  знает,
а  говорит.)
 180

68. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Сукмаган  килеш  елый.  2)  Юмаган  көе  авызыңа  капма.
 3) 	Үтүкләмәгән  килеш  кигән.  4)  Пешермәгән  килеш  ашыйлар¬
мы?  5)  Аңламаган  көе  сөйләмәсеннәр.  6)  Булдыра  алмаган  ки¬
леш  эшләмәгез.  7)  Пычранган  көе  йөрисеңме?  8)  Санамаган  ки¬
леш  алдыңмы?  9)  Дәрес  әзерләмәгән  килеш  килгән.  10)  Күр¬
мәгән  көе  нәрсә  дип  әйтим?
 69. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Кызыгызны  мәктәпкә  авырган  көе  нигә  җибәрдегез?
 2) 	Үзем  бармаган-күрмәгән  көе,  әлегә  бернәрсә  дә  хәл  итә  ал¬
мыйм.  3)  Булдыра  алмаган  килеш  теләсә  нинди  эшкә  тоты¬
нырга  ярамый.  4)  Басмагыз,  утырган  килеш  кенә  җавап  бире¬
гез.  5)  Барлык  туганнар  да  килеп  бетмәгән  килеш,  өстәл  яны¬
на  утырмыйк  инде.  6)  Малаегыз  йөрергә  өйрәнмәгән  көе,  шун¬
дый  кыйбатлы  велосипед  сатып  алдыгызмы?  7)  Көне  буе  аша-
маган-эчмәгән  көе  йөреп,  ашказаныңны  бозасың  бит.
 Причастие  прошедшего  времени  со  словами  хәлдә,
очракта  переводится  как  в  случае,  если...  ,  а  при  наличии
после  этих  слов  частицы  да/дэ,  та/тэ  переводится  даже
если...  .  Например:  Су  булмаган  очракта  нишлибез?
(Что  будем  делать,  если  не  будет  воды?)  Яңгыр  яуган
очракта  да  барырга  кирәк.  (Нужно  идти,  даже  если
пойдет  дождь.)
 70. 	Тәрҗемә  итегез.
 Кунаклар  килмәгән  хәлдә;  таеп  егылган  очракта;  беренче
булып  күргән  очракта;  аңламаган  хәлдә;  оныткан  хәлдә;  берни
белмәгән  очракта;  бик  күрәсе  килгән  хәлдә  дә;  биредә  яшәгән
очракта  да.
 71. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Җыелышка,  әниең  килә  алмаган  очракта,  әтиең  килсен.
 2) 	Мин,  булдыра  алмаган  очракта  да,  балаларыма  барыбер  яр¬
дәм  итәргә  тырыштым.  3)  Баласы  ялгышып  төрмәгә  утырган
хәлдә  дә,  ана  аны  барыбер  акларга  тырыша.  4)  Туганнары
авылга  кайтмаган  очракта,  Асия  аларга  үзе  барырга  уйлый
иде.  5)  Авырып  мәктәпкә  озак  йөри  алмаган  хәлдә  дә,  Шамил
 181

укуны  ташламаска  булды.  6)  Беркем  дә  ярдәм  итмәгән  оч¬
ракта  нишләргә  уйлыйсыз?  7)  Яратмаган  хәлдә  дә  кеше  белән
шулай  тупас  сөйләшергә  ярамый.
 Причастие  прошедшего  времени  со  словом  булып  пе¬
реводится  со  словами  как  будто  бы...  и  булып  чыкты  —
оказалось,  что...  .  Нап  р  и  м  е  р  :  Укыган  булып  чыкты.
(Оказалось,  что  прочитал.)  Укыган  булып  утыра.
(Притворяется,  как  будто  бы  читает.)
 72. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Ул,  чыннан  да,  ялганламаган  булып  чыкты.  2)  Аны  Алсу
күргән  булып  чыкты.  3)  Ялгыш  баргансыз  булып  чыктымы?
 4) 	Анда  да  яңгыр  яуган  булып  чыкты.  5)  Әйтергә  кушмаган  бу¬
лып  чыкты.  6)  Барыбер  үзләренчә  эшләгәннәр  булып  чыкты.
 73. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 1)  Курыккан  булып  күренә.  2)  Бик  шатланган  булып  кар¬
шы  ала.  3)  Ачуланган  булып  әйтте.  4)  Борчылган  булып  сора¬
шалар.  5)  Ашаган  булып  утыра.  6)  Йоклаган  булып  ятабыз.
 7) 	Сөенгән  булып  сөйлиме?
 Үткән  заман  сыйфат  фигыльнең  иялек
килешендә  кулланылышы
 (Употребление  причастий  прошедшего  времени
в  притяжательном  падеже)
 Причастие  прошедшего  времени  в  притяжательном
падеже  указывает  на  лицо,  выполняющее  действие.  На¬
пример:  Эшләгәннең  тамагы  тук.—  Кто  работает,
тот  сыт.  (Дословно:  Работающий  сыт.)
 74. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Сыйлаганның  суын  эч.  2)  Белмәгәннең  беләге  авырт¬
мый.  3)  Белмәгәннең  беләсе  килә,  күрмәгәннең  күрәсе  килә.
 4) 	Күп  йөргәннең  дусты  күп.  5)  Биргәннең  битенә  карама.
 6) 	Чакырып  килгәннең  аты  зур,  сөеп  килгәннең  хакы  зур.
 7) 	Тырышканның  юлы  уңа.  8)  Кайтканның  икенче  көнендә  үк
килеп  хәлне  белегез.  9)  Өйрәткәнеңнең  файдасы  тиде,  рәхмәт
сиңа.  10)  Көне-төне  укыганыңның  нәтиҗәсе  булдымы  соң?
 182

Үткән  заман  сыйфат  фигыльнең  юнәлеш
килешендә  кулланылышы
 (Употребление  причастий  прошедшего  времени
в  направительном  падеже)
 Причастие  прошедшего  времени  с  окончанием  напра¬
вительного  падежа  является  основой  причастного  оборо¬
та,  соответствующего  придаточному  изъяснительному
предложению  в  русском  языке.  Например:  Син  кил¬
гәнгә  без  бик  шат.  (Мы  очень  рады  тому,  что  ты  пришел.)
 75. 	Истә  калдырыгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Мин  килгәнгә  апа  шат. 	Без  килгәнгә  апа  шат.
 Син  килгәнгә  апа  шат. 	Сез  килгәнгә  апа  шат.
 Ул  килгәнгә  апа  шат. 	Алар  килгәнгә  апа  шат.
 ә)  Минем  озак  авырганыма  әнием  борчылды.
 Синең  озак  авырганыңа  әнием  борчылды.
 Аның  озак  авырганына  әнием  борчылды.
 Безнең  озак  авырганыбызга  әнием  борчылды.
 Сезнең  озак  авырганыгызга  әнием  борчылды.
 Аларның  озак  авырганнарына  әнием  борчылды.
 76. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Мин  татарча  белмәгәнгә  генә,  ул  русча  сөйләште  бугай.
 2) 	Син  аны  хәтерләгәнгә,  апам  бик  шатланды.  3)  Шулай  еш
ялганлаганга,  аны  иптәшләре  бер  дә  яратмыйлар.  4)  Сез  аның
китабын  яшергәнгә,  ул  үпкәләгән,  ахры.  5)  Без  соң  шалты¬
ратканга  ачуланмадыгызмы?  6)  Алар  барысы  да  алдагы  көймә¬
гә  утырганга,  безгә  арттагысына  калырга  туры  килде.
 Причастие  прошедшего  времени  в  направительном
падеже  в  сочетании  с  некоторыми  словами  переводится:
причастие  прошедшего  времени  в  направительном
падеже  +  караганда  (судя  по...  ,  смотря  по...).
 причастие  прошедшего  времени  в  направительном
падеже  +  күрә  (из-за  того,  что...  ,  потому  что...).
 причастие  прошедшего  времени  в  направительном
падеже  +  чаклы,  кадәр  (до  тех  пор,  пока  не...).
 183

77. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Бу  күңелсезлекләр  башланганга  чаклы,  безнең  классы¬
быз  үзара  бик  тату  яшәде.  2)  Күп  укыганга  күрә,  ул  әдәбиятны
яхшы  белә.  3)  Бер  урында  озак  хәрәкәтсез  басып  торганга  күрә,
аның  аяклары  туңа  башлады.  4)  Синоптикларның  хәбәр  итүенә
караганда,  иртәгә  көн  аяз,  болытсыз,  кояшлы  булырга  тиеш.
 78. 	Нокталар  урынына  җәя  эчендә  бирелгән  фигыльләрнең  тиешле
формасын  куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.
 1)  Минем  дустым  бәйрәмгә  син  ...  күрә  генә  килде.  2)  Әни¬
емнең  телефоннан  иркенләп  ...  караганда,  ул  беркая  да  ашык¬
мый.  3)  Энемнең  комлыкта  тыныч  кына 	караганда,  яңа
 уенчыгы  аңа  бик  ошый.  4)  Кунаклар 	кадәр,  табынны
 яңадан  бер  карап  чык  әле.  5)  Ялгышыңны  үзең  ...  чаклы,  озак
көтәргә  туры  килер,  ахры.
 (Аңла,  чакыр,  килеп  җит,  сөйләш,  уйнап  утыр.)
 79. 	Үткән  заман  сыйфат  фигыльләрне  юнәлеш  килешендә  кулланып,
җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 1)  Мама  не  пошла  на  собрание,  потому  что  опоздала.
 2) 	Дети  заблудились,  так  как  плохо  помнили  дорогу.  3)  Лена
не  нашла  наш  дом,  так  как  потеряла  адрес.  4)  Поезд  поехал
медленнее,  так  как  стал  приближаться  к  станции.  5)  Растения
любят  солнце  и  воду,  так  как  они  нужны  для  жизни.
 Үткән  заман  сыйфат  фигыльнең  төшем
килешендә  кулланылышы
 (Употребление  причастий  прошедшего  времени
в  винительном  падеже)
 Причастие  прошедшего  времени  в  винительном  па¬
деже  имеет  2  значения:
 а) 	если  у  причастия  нет  аффикса  принадлежности,  то
оно  показывает,  что  действие  глагола-сказуемого  и  причас¬
тия  направлены  на  один  и  тот  же  объект.  Например:
Мин  дә  син  укыганны  укыйм  (Я  читаю  то  же,  что  и  ты.);
 б) 	если  же  у  причастия  есть  аффикс  принадлежности,
то  оно  показывает,  что  действие  глагола-сказуемого  на¬
правлено  на  само  действие.  Например:  Мин  синең
укыганыңны  яратам  (Мне  нравится,  как  ты  читаешь.).
 184

80. 	Тәрҗемә  итегез.
 Үрнәк:  Аның  шигырьләр  язганын  дуслары  беләме?
(Друзья  знают,  что  он  пишет  стихи?)
 У  л  язганнарны  без  бергә  җыелып  укыдык.  (То,  что  он
написал,  мы  читали,  собравшись  вместе.)
 1) 	Синең  сал  кынча  көнне  дә  су  коенганыңны  әниең  беләме?
Без  синең  бала-чагалар  белән  чыр-чу  килеп  су  коенганыңны
ярдан  күзәтеп  утырдык.  2)  Шамилнең  бу  эшне  тизрәк  эшләргә
ашыкканын  мин  бер  дә  ошатмадым.  Аның  ашыкканын  бары¬
быз  да  күрдек,  тик  нигәдер  сәбәбен  сорамадык.  3)  Дустымның
халык  җырларын  җырлаганын  мин  беренче  тапкыр  ишеттем.
Аның  җырлаганын  тамашачылар  тын  да  алмыйча  тыңладылар.
 81. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Он,  кажется,  не  слышал  то,  что  ты  сказал.  Твои  друзья
не  знают,  что  это  ты  сказал.  2)  Кто-нибудь  видел,  что  они  сде¬
лали?  Никто  не  видел,  как  они  это  сделали.  3)  Дай  мне  про¬
читать  правила,  которые  ты  списал  из  учебника.  Я  видел,  как
ты  списывал  домашнее  задание  у  Рината.
 Үткән  заман  сыйфат  фигыльнең  чыгыш
килешендә  кулланылышы
 (Употребление  причастий  прошедшего  времени
в  исходном  падеже)
 Причастие  прошедшего  времени  в  исходном  падеже
соответствует  русской  конструкции  оттого  что  ...  .  На¬
пример:  Ай  буе  яңгыр  яумаганнан  гына,  җәйге  таби¬
гатьнең  матурлыгы  кимемәде.  (Оттого  что  целый  месяц
не  было  дождя,  красота  летней  природы  не  уменьшилась.)
 Причастие  прошедшего  времени  в  исходном  падеже
в  сочетании  с  послелогом  соң  переводится  после  того,
как  совершилось  какое-то  действие,  а  с  послелогом
бирле  аналогично  русскому  с  тех  пор,  как  совершилось
какое-то  действие...  или  с  момента  совершения  какого-
то  действия...  .  Например:  Син  киткәннән  соң,  әни
тынычлыгын  югалтты.  (После  того,  как  ты  уехал,
мама  потеряла  покой.)  Мәктәпне  бетергәннән  бирле,
минем  Катяны  күргәнем  юк.  (С  тех  пор,  как  мы  закончи¬
ли  школу,  я  Катю  не  видел.)
 185

82. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Син  минем  туган  көнемә  килмәгәннән,  бәйрәм  начаррак
булмады.  2)  Авырган  балага  дарулар  күп  биргәннән  генә,
аның  хәле  яхшырмады.  3)  Дәресләргә  йөри  башлаганнан
гына,  укытучының  миңа  мөнәсәбәте  үзгәрмәде.  4)  Сез  кон¬
цертта  катнашмаганнан  гына,  бәйрәм  өзелмәде.  5)  Син  исән¬
ләшмәгәннән  генә,  безнең  кәеф  төшмәде.
 83. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Мәскәүдә  бер  тапкыр  Яңа  ел  каршылаганнан  бирле,  ми¬
нем  яңадан  шунда  барасым  килә.  2)  Апамнарның  йортлары
янында  төзелеш  башланганнан  бирле,  аларның  балалары
урамда  рәхәтләнеп  уйный  да  алмыйлар.  3)  Укулар  башлан¬
ганнан  бирле,  минем  Леналарны  күргәнем  юк.  4)  Кыярларга
көн  саен  су  сибә  башлаганнан  бирле,  алар  күзгә  күренеп  үсә¬
ләр.  5)  Татарстан  Республикасы  суверенитет  алганнан  бирле,
татар  һәм  рус  телләре  дәүләт  телләре  булып  саналалар.
 84. 	Җөмләләрне  язып  бетерегез.
 1)  Алам  институтта  укый  башлаганнан  бирле,  ...  .  2)  Июнь
ае  башланганнан  бирле,  ...  .  3)  Зур  ярышларда  беренче  тапкыр
катнашканнан  бирле,  ...  .  4)  Татар  телен  өйрәнә  башлаганнан
бирле,  ...  .  5)  Физкультура  дәресендә  аягын  авырттырганнан
бирле,  ...  .  6)  Күршеләребез  икенче  шәһәргә  күчеп  киткәннән
бирле,  ...  .  7)  Беренче  шигырен  язганнан  бирле,  ...  .  8)  Әнием
Мәскәүгә  киткәннән  бирле,  ...  .  9)  Син  килгәннән  бирле,  ...  .
 85. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  С  тех  пор  как  приехал  папа,  мама  стала  реже  болеть.
 2) 	С  тех  пор  как  Саша  перешел  в  другую  школу,  я  его  больше
не  видел.  3)  С  тех  пор  как  брат  уехал  учиться  в  Турцию,  мы
с  нетерпением  ждем  от  него  письма.  4)  Сколько  времени
прошло  с  тех  пор,  как  вы  сделали  в  квартире  ремонт?  5)  С  тех
пор  как  собака  соседей  напугала  меня,  я  боюсь  всех  собак.
 6) 	С  тех  пор  как  Айрат  женился,  мы  стали  реже  встречаться.
 7) 	С  тех  пор  как  мы  познакомились  с  Алсу,  прошло  2  года.
 86. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Яңгыр  яуганнан  соң,  юллардагы  тузан  ниһаять  басылды.
 2) 	Салкын  су  белән  бер  мәртәбә  коенганнан  соң,  гел  коенасы
килә  икән.  3)  Ярышларда  беренче  тапкыр  уңышлы  катнаш¬
каннан  соң,  аңа  игътибар  иткәннәр.  4)  Сәяхәткә  бергә  барып
 186

кайтканнан  соң,  алар  аерылмас  дусларга  әйләнделәр.  5)  Яшел¬
чәләрне  җыеп  алганнан  соң,  җирне  кышка  казып  калдырыгыз.
 87. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  После  того  как  он  уехал  жить  в  деревню,  его  друзья
больше  не  звонят.  2)  После  того  как  мы  посадили  картошку,
каждый  день  шли  дожди.  3)  После  того  как  окончил  курсы,  я
хорошо  знаю  компьютер.  4)  После  того  как  сделали  операцию,
его  состояние  улучшилось.  5)  После  того  как  моя  сестра
научилась  шить,  она  стала  красиво  одеваться.  6)  После  того
как  Сережа  один  раз  обманул  меня,  я  ему  больше  не  верю.
 88. 	Җәя  эчендәге  сыйфат  фигыльләрне  тиешле  формага  куеп,
җөмләләрне  күчереп  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 1)  Бала  йоклап  (кит)  соң,  әни  керләр  юа  башлады.
 2) 	Поезд  кузгалып  китеп,  әнисе  күздән  (югал)  соң  гына,
кечкенә  кыз  елаудан  туктады.  3)  Дәреслеген  (югалт)  бирле,
дустым  биремнәрне  миннән  килеп  ала.  4)  Самолет,  һавага
күтәрелеп,  тигез  оча  (башла)  соң  гына,  мин  курыкмый
башладым.  5)  Спорт  белән  шөгыльләнә  (башла)  соң  гына,
аның  сәламәтлеге  бераз  ныгыды.  6)  Ярты  юлга  җитеп,  бераз
(ял  ит)  соң,  юлчылар  сәяхәтләрен  дәвам  иттеләр.
 Если  после  причастия  прошедшего  времени  в  исход¬
ном  падеже  следует  то  же  причастие  с  аффиксом  принад¬
лежности,  то  этим  сочетанием  выражается  сравнение
положительного  и  отрицательного  действия  того  же  при¬
частия.  Например:  Килгәннән  килмәгәне  яхшырак.
(Лучше  было  бы,  если  бы  он  не  пришел  (не  приходил.)
 Үткән  заман  сыйфат  фигыльнең  урын-вакыт
килешендә  кулланылышы
 (Употребление  причастий  прошедшего  времени
в  местно-временном  падеже)
 Причастие  прошедшего  времени  с  окончаниями  мест¬
но-временного  падежа  -да/-дэ,  -та/-тэ9  а  также  со  сло¬
вами  вакытта,  заманда,  чорда,  чакта  на  русский  язык
переводится  во  время  такого-то  действия,  при  соверше¬
нии  такого-то  действия,  когда  совершилось  такое-то
действие.  Например:  Мин  шалтыратканда,  Саша
өйдә  түгел  иде.  (Когда  я  звонил,  Саши  дома  не  было.)
 187

89. 	Тәрҗемә  итегез.
 а)  Мин  кайтканда;  син  әйткәндә;  ул  ашыкканда;  без  сизмә¬
гәндә;  сез  борчылганда;  алар  авырганда.
 ә)  Мин  өйдә  булмаган  вакытта;  ул  яшәгән  заманда;  сез
күрмәгән  чакта;  син  әле  укырга  кермәгән  чакта;  без  бәләкәй
чакларда;  алар  әле  тумаган  чорда.
 90. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 Аларның  әбиләре  исән  вакытта;  авылларга  газ  кермәгән
чорда;  кояш  чыкканда;  самолетлар  уйлап  табылмаган  заман¬
да;  таң  аткан  чакта;  ләйсән  яңгыр  яуганда;  дәрес  әзерлисем
килмәгәндә;  әти  ачуланган  вакытта;  уйламыйча  сөйләгәндә;
агачлар  яфрак  ярган  вакытта;  сугыш  барган  чорда.
 91. 	Тәрҗемә  итегез.  Нинди  кагыйдә  әйтә  аласыз?
 Мин  эшләгәндә,  миңа  берегез  дә  комачауламагыз.
 Син,  эшләгәндә,  бөтен  дөньяңны  онытып  эшлисең  икән.
Ул  эшләгәндә,  без  аның  янына  килмәскә  тырышабыз.
 Без  эшләгәндә,  балалар  да  гел  безнең  тирәдә  йөриләр.
 Сез  эшләгәндә,  калганнар  да  эшләргә  тиешме?
 Алар,  эшләгәндә,  кулларында  ут  уйнаталар.
 92. 	Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Когда  приходит  врач,  ты  дома  бываешь?
 Когда  пришел  врач,  ты  был  дома?
 Когда  придет  врач,  ты  будешь  дома?
 э) 	Когда  папа  отдыхает,  мы  не  шумим.
 Когда  папа  отдыхал,  мы  не  шумели.
 Когда  папа  будет  отдыхать,  мы  не  будем  шуметь.
 93. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  төзегез.
 Когда  шла  война.  Когда  дети  часто  болеют.  Когда  тебя  не  бу¬
дет  дома.  Когда  нам  об  этом  скажут.  Когда  мамы  беспокоятся.
В  то  время,  когда  папа  был  маленьким.  В  то  время,  когда  нас  еще
не  было.  В  ту  пору,  когда  нашего  города  еще  не  было.  Когда  вы
долго  не  звонили.  Когда  ты  со  мной  не  разговариваешь.  Когда
мы  об  этом  еще  не  знали.  Когда  сын  поздно  возвращался.
 94. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Кунаклар  залга  үткәндә,  балалар  аларны  басып  алкыш¬
ладылар.  2)  Яңа  шәһәр  төзегәндә,  бирегә  күрше-тирә  авыллар¬
 188

дан  күп  яшьләр  күченеп  килделәр.  3)  Класс  җитәкчесе  сөй¬
ләгәндә,  ата-аналар  игътибар  белән  тыңладылар.  4)  Дустың
авырганда,  барып  хәлен  белергә  онытма.  5)  Аңламаганда,  кул
күтәреп,  укытучыдан  сорарга  кирәк.
 95. 	Нокталар  урынына  җәя  эчендә  бирелгән  фигыльләрнең  тиешлесен
куеп,  җөмләләрне  күчереп  языгыз.
 1)  Мин  ...да,  инде  кич  якынлашкан  иде.  2)  Төн  уртасында
берүзе  уйланып  ...да,  Азатның  башына  әллә  нинди  шомлы
уйлар  килде.  3)  Яшен  ...дә,  кара  урман  өстеннән  яп-якты  тасма
сызылып  үтте.  4)  Язгы  яңгырлар  ...да,  хәтта  карт  агачлар  да,
ничектер,  яшәреп  киткән  кебек  булалар.  5)  Гел  ...дә,  инде  ...дә,
әтисе  Раилгә  яңа  велосипед  сатып  алды.
 (Көтмә,  яу,  уян,  өметләнмә,  яшьнә,  утыр.)
 96. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Когда  Алсу  проснулась,  дома  уже  никого  не  было.  2)  Ког¬
да  идет  спектакль,  нельзя  входить  в  зрительный  зал.  3)  Когда
спрашивают,  надо  отвечать.  4)  Когда  тебя  хвалят,  хочется  де¬
лать  еще  лучше.  5)  Когда  мой  папа  болел,  к  нему  часто  прихо¬
дили  друзья.  6)  Когда  на  улице  очень  холодно,  не  хочется  вы¬
ходить  из  дома.  7)  Когда  ты  будешь  звонить  Ринату,  не  забудь
спросить  о  здоровье  его  мамы.  8)  Когда  он  приезжал  в  гости,
ему  всегда  были  рады.
 Особые  случаи  употребления  причастий
прошедшего  времени
 Причастие
 прошедшего
 времени
 На  какой  вопрос
отвечает?
 В  русском  языке
означает
 в  именитель¬
ном  падеже
+  саен
+  кебек
+  шикелле
+  төсле
+  -ча/-чэ
+  өчен
 +  хәлдә
+  хәлдә  дә
 нишләгән  саен?
нишләгән  кебек?
нишләгән  шикелле?
нишләгән  төсле?
нишләгәнчә?
нишләгән  өчен?
 нишләгән  хәлдә?
нишләгән  хәлдә  дә?
 1. 	Каждый  раз,  как...
 2. 	Чем  больше,  тем...
Как...
 1. 	За  то,  что...
 2. 	Из-за  того,  что...
В  случае,  если...
 В  случае,  даже  если...
 189

Продолжение  таблицы
 Причастие
 На  какой  вопрос
 В  русском  языке
 прошедшего
 отвечает?
 означает
 времени
 +  булып
 нишләгән  булып?
 Как  будто  (бы)...
 +  булып  чык¬
 нишләгән  булып
 Оказалось,  что...
 ты
 чыкты?
 +  аффиксы
 нишләгәнем  (-ц,  ...)?
 Результат,  процесс
 принадлеж¬
 действия
 ности
 в  притяжа¬
 нишләгәннең?
 Указывает  на  лицо,
 тельном  па¬
 выполняющее
 деже
 действие
 в  направи¬
 нишләгәнгә?
 чему?
 тельном  па¬
 деже
 +  караганда
 нишләгәнгә  кара-
 1.  Судя  по...
 ганда?
 2.  Смотря  по...
 +  күрә
 нишләгәнгә  күрә?
 1. 	Потому  что...
 2. 	Из-за  того,  что...
 +  кадэр
 нишләгәнгә  ка¬
дәр?
 До  того,  как...
 +  чаклы
 нишләгәнгә  чак¬
лы?
 До  тех  пор,  пока...
 +  хэтле
 нишләгәнгә  хәт¬
ле?
 в  винитель¬
 нишләгәнемне?
 Указывает  на  про¬
 ном  падеже
 (нишләгәнеңне,  ...  ?)
 цесс  или  объект
действия
 в  исходном
 нишләгәннән?
 От  того,  что...
 падеже
 +  бирле
 нишләгәннән  бирле?
 С  тех  пор,  как...
 +  соц
 нишләгәннән  соң?
 После  того,  как...
 в  мест.  -врем.
 падеже
 нишләгәндә?
 +  чакта
 нишләгән  чакта?
 +  заманда
 нишләгән  заман¬
да?
 В  то  время,  когда...
 +  вакытта
 нишләгән  вакыт¬
та?
 В  ту  пору,  когда...
 +  чорда
 нишләгән  чорда?
 190

КИЛӘЧӘК  ЗАМАН  СЫЙФАТ  ФИГЫЛЬ
 (ПРИЧАСТИЕ  БУДУЩЕГО  ВРЕМЕНИ)
 Причастие  будущего  времени  имеет  3  формы.  Первая
форма  образуется  от  основы  глагола  при  помощи  аффик¬
сов:
 -ачак/-эчэку  если  основа  оканчивается  на  согласный;
 -ячак/-ячэк,  если  основа  оканчивается  на  гласный.
 Например:  Яз  +  ачак  (тот,  который  напишет),
эшлэ  +  ячэк  (тот,  который  будет  работать).
 Причастие  данной  формы  как  имя  употребляется
в  значении  определения  и  соответствует  русской  кон¬
струкции  который  (куда,  где)  +  глагол  будущего  вре¬
мени.  Например:  Мин  барачак  шәһәр  (город,  куда
я  поеду),  син  торачак  йорт  (дом,  где  ты  будешь  жить).
 97. 	Сыйфат  фигыльләр  ясагыз.  Сүзтезмәләр  языгыз,
 а) 	Ү  р  н  ә  к  :  Кил  —  киләчәк,  киләчәк  көннәр.
 Чакыр,  тырыш,  очраш,  күр,  үс,  сип,  эч,  төш,  сөрт,  туктат,  бир.
ә)  Үрнәк:  Аша  —  ашаячак,  кич  белән  ашаячак  аш.
 Ки,  тыңла,  үтүклә,  ти,  сөйлә,  уйна,  йокла,  эзлә,  бәйлә,  тукта.
 98. 	Тәрҗемә  итегез.
 Мәйданга  җыелачак  халык.  Сулаячак  һава.  Без  тукталачак
шәһәр.  Син  эшләячәк  урын.  Барачак  юл.  Туачак  бала.  Сөйлә¬
ячәк  сүз.  Без  җыячак  җиләк.  Суган  утыртачак  кешеләр.  Сиңа
ошаячак  кыз.  Иртәгәгә  мин  өйрәнәчәк  кагыйдә.  Туристлар
яшәячәк  йорт.  Тотачак  акча.  Газетага  биреләчәк  белдерү.  Кон¬
церт  куелачак  бина.
 99. 	Сүзтезмәләр  языгыз.  Тәрҗемә  итегез.
 Үрнәк:  Утыртачак  бәрәңге.
 Югалачак,  күрсәтәчәк,  казыячак,  күчәчәк,  өйрәтәчәк,
ашаячак,  ыргытачак,  яшерәчәк,  атлаячак,  өзеләчәк.
 100. 	Тәрҗемә  итегез.  Җөмләләр  уйлагыз.
 1) 	Тема,  которую  нам  предстоит  выучить.  2)  Город,  куда
я  поеду.  3)  Деревня,  где  я  буду  жить.  4)  Деньги,  которые  мы
получим.  5)  Друг,  с  которым  я  познакомлюсь.
 191

101. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 1)  Укучылар  укытучы  аңлатачак  авыр  теманы  игътибар  бе¬
лән  тыңларга  әзерләнделәр.  2)  Без  чыгарачак  газетаның  әле  исеме
дә  юк.  3)  Җыелышта  ата-аналар  күтәрәчәк  проблемалар  белән  сез
дә  танышмы?  4)  Укучылар  концерт  куелачак  сәхнәне  матур  итеп
бизәделәр.
 102. 	Калын  хәрефләр  белән  бирелгән  сүзләрне  чагыштырыгыз,
мәгънәләрен  аңлатыгыз.
 1)  Алсулар  яшәячәк  йорт  тугыз  катлы  һәм  бик  матур
икән.—  Алсулар  тугыз  катлы  бик  матур  йортта  яшәячәк
икән.  2)  Бу  шагыйрьнең  әле  язачак  иң  яхшы  әсәре  алдадыр
дип  өметләнәбез.  Бу  өметле  яшь  шагыйрь  әле  бик  матур
шигырьләр  язачак.
 103. 	Бирелгән  сүзтезмәләрне  нокталар  урынына  куеп  языгыз.
 1)  Пассажирлар,  перронга  чыгып,  ...  көтә  башладылар.
 2) 	Киләсе  атнада  ...  һәр  класстан  берничәшәр  генә  ата-ана  ча¬
кырылды.  3)...  төзүчеләр  бик  тырышып  әзерләнделәр.  4)...  те¬
масы  да,  исеме  дә  билгеле  иде  инде.  5)  Егет,  күңеленә  ошаган
кыз  белән  ...  турында  уйлап,  татлы  йокыга  китте.
 (Язылачак  әсәр,  киләчәк  поезд,  уздырылачак  җыелыш,
булачак  очрашу,  булачак  бәйрәм.)
 104. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Ты  хорошо  знаешь  школу,  в  которой  будет  учиться  наш
сын?  2)  Мне  жалко  время,  которое  ты  потеряешь.  3)  Кто  автор
пьесы,  которую  мы  будем  ставить  для  родителей?  4)  Портниха
описала  Лейсан  модель  платья,  которое  она  сошьет  ей  на
Новый  год.  5)  Ученый,  который  придет  на  встречу,  очень  из¬
вестный  историк.
 Вторая  форма  причастия  будущего  времени  образуется
от  спрягаемой  основы  глагола  (3  л.  ед.  ч.)  при  помощи
аффиксов  -сы/-се.  Причастие  данной  формы  является
определением  следующего  за  ним  существительного
и  соответствует  придаточному  определительному  предло¬
жению  с  союзным  словом  который  +  глагол  изъяви¬
тельного  наклонения  будущего  времени.  Например:
Син  әйтәсе  сүзләр.  (Слова,  которые  ты  скажешь.)
 192

105. 	Сүзтезмәләрне  тәрҗемә  итегез.  Татарча  сүзтезмәләр  белән  җөм¬
ләләр  уйлап  языгыз.
 Мин  аласы  китап.  Имтихан  бирәсе  көн.  Чишәсе  мәсьәлә.
Даими  эшлисе  эш.  Юлга  чыгасы  атна.  Ерактан  киләсе  кунак¬
лар.  Син  чыгасы  ишек.  Укырга  китәсе  көз.  Үткәрәсе  туган
көн.  Күчереп  язасы  хат.  Төзеләсе  өй.  Җәен  салынасы  юл.
Зәңгәргә  буяласы  койма.  Ачыласы  яңа  кибет.
 106. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 1) 	Димәк,  аның  әле  бу  дөньяда  эчәсе  суы  да,  ашыйсы  ризы¬
гы  да  бетмәгән  иде.  2)  Минем  хыялым  —  башта  институтка
керү,  аннан  соң  күз  күрер  әле.  3)  Без  күчәсе  яңа  йортның  ише¬
галдында  гына  балалар  бакчасы  һәм  мәктәп  бар  икән.4)  Кызы
кайтасы  юлдан  ана  күзен  дә  алмый  көтә.  5)  Айрат  республика
буенча  үткәреләсе  олимпиадага  бик  җаваплы  әзерләнде.
 107. 	Исегездә  калдырыгыз.
 Нишлисе  бар  (юк)?  —  Что  (не)  нужно  сделать?
 Минем  ашыйсым  бар  (юк). 	Безнең  ашыйсыбыз  бар  (юк).
 Синең  ашыйсың  бар  (юк). 	Сезнең  ашыйсыгыз  бар  (юк).
 Аның  ашыйсы  бар  (юк). 	Аларның  ашыйсылары  бар  (юк).
 108. 	Алдагы  күнегүдә  бирелгән  үрнәк  буенча  төрләндерегез.
 а) 	Минем  шалтыратасым  бар.
ә)  Минем  укыйсым  юк.
 109. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Минем  тиз  генә  өйгә  шалтыратасым  бар,  әнием  көтәдер.
 2) 	Без  бүген  авылга  кайтабыз,  әбиләрегезгә  берәр  нәрсә
җибәрәсегез  юкмы?  3)  Улым,  озак  йөрмә,  әле  бүген  бакчага  да
барасыгыз  бар  бит.  4)  Нигә  шулай  ашыгасың,  кая  да  булса
барасың  бармы  әллә?  5)  Айгөл  бүген  бик  борчулы,  аның  иртәгә
иртүк  Казанга  әзерлек  курсларына  китәсе  бар.  6)  Кичке  ашка
утырганчы,  тиз  генә  кибеткә  ипигә  барып  киләсем  бар.
 110. 	Исегездә  калдырыгыз.
 Нишлисе  иде...—  Что-то  сделать  бы...
 193

1)  Их,  бөтен  эшне  ташлап,  табигатькә  чыгасы  иде  дә
рәхәтләнеп  бер  ял  итәсе  иде.  2)  Минем  бөтен  хыялым:  мәк¬
тәпне  яхшы  билгеләргә  бетерәсе  иде  дә  теләгән  уку  йортына
керәсе  иде.  3)  Соңгы  вакытта,  нишләптер,  бигрәк  тә  ардым,
туйганчы  бер  йоклыйсы  иде.  4)  Их,  әнием  янына  кайтып,  ба¬
рысы  турында  да  сөйләп  бирәсе  иде  дә  аның  акыллы  киңәш¬
ләрен  тыңлап,  тынычланасы  иде.
 111. 	Җәя  эчендәге  фигыльләрне  тиешле  формага  куеп,  җөмләләрне
күчереп  языгыз.
 Нишлисе  булыр?  —  Что  надо  будет  делать?
 1)  Иртәгә  җиләкләргә  су  (сип)  булыр.  2)  Кич  белән  мәй¬
данга  дискотекага  (бар)  булма!  3)  Бар,  чыгып  кит,  күземә
(күрен)  булма!  4)  Соңгы  вакытта  башым  еш  авырта,  табибка
(күрен)  булыр.  5)  Бүген  эшне  төшкә  кадәр  үк  (бетер)  булыр,
кичен  концертка  барасым  бар.  6)  Күршеләрнең  этләре  бик
усал,  минсез  аларга  аяк  та  (бас)  булма!
 112. 	Исегездә  калдырыгыз.
 Нишлисе  килә?  —  Что  хочется  делать?
 Минем  көләсем  килә. 	Безнең  көләсебез  килә.
 Синең  көләсең  килә. 	Сезнең  көләсегез  килә.
 Аның  көләсе  килә. 	Аларның  көләселәре  килә.
 113. 	Җәя  эчендәге  фигыльләрне  тиешле  формага  куеп,  җөмләләрне
күчереп  языгыз.
 1)  Синең  ничек  (аша)  килми,  көннәр  буе  ач  йөрисең?  2)  Бү¬
ген  урамда  шундый  рәхәт,  бер  дә  өйдә  (утыр)  килми.  3)  Сез¬
нең  безгә  нидер  (әйт)  килә  бугай.  4)  Чыгарылыш  кичәсендә
безнең  ял  базасына  (бар)  килә.  5)  Аның  бик  тә  җиләк  (аша)
килә,  ләкин  бакчага  барып  (җый)  килми.
 114. 	Исегездә  калдырыгыз.
 Нишлисе  калган?  —  Что  надо  было  сделать?
 Минем  барасым  калган,  китәсем  калмаган.
Синең  барасың  калган,  китәсең  калмаган.
Аның  барасы  калган,  китәсе  калмаган.
 194

Безнең  барасыбыз  калган,  китәсебез  калмаган.
 Сезнең  барасыгыз  калган,  китәсегез  калмаган.
 Аларның  барасылары  калган,  китәселәре  калмаган.
 115. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Кичә  урманга  барасым  калмаган  икән,  салкын  булыр
дип  уйламадым  да.  2)  Бу  проблеманы  вакытында  хәл  итәсегез
калган,  хәзер  соң  бит  инде.  3)  Тегендә  утырасыбыз  калган,
мондагы  урындыклар  каты  икән.  4)  Сереңне  аңа  сөйлисең
калмаган,  ул  бит  бик  ышанычсыз.  5)  Идәннәрне  бүген  юасың
калган,  кызым,  иртәгә  вакытың  булмас  бит.  6)  Аңа  вакытын
бушка  үткәрәсе  калмаган,  имтихан  сорауларын  тагын  бер  тап¬
кыр  карап  чыгасы  булган.
 Третья  форма  причастия  будущего  времени  образуется
от  основы  глагола  при  помощи  аффиксов  -ар/-эр,  -р
(после  гласных);  -ыр/-ер  (после  согласных),  а  в  отрица¬
тельной  форме 	мас/-мэс.  Например:  Агар  су  —
 вода,  которая  течет;  акмас  су  —  непроточная  вода.
 116. 	Сүзтезмәләрне  тәрҗемә  итегез.  Юклык  формасына  үзгәртегез.
Үрнәк:  Үтәр  вакыт  —  үтмәс  вакыт.
 Очар  кош;  башланыр  көн;  барыр  юл;  эшләр  эш;  килер
бәхет;  ышаныр  кеше;  ишетер  сүз;  көтәр  кеше;  менәр  тау;
кызганыр  кеше;  тәгәрәтер  туп;  ишетелер  тавыш;  исәр  җил.
 117. 	Сүзтезмәләрне  тәрҗемә  итегез.  Барлык  формасына  үзгәртегез.
 Булмас  эш;  сөйләшмәс  кеше;  бетмәс  көн;  үтмәс  төн;  как¬
шамас  дуслык;  саекмас  чишмә;  кабатланмас  яшьлек;  сүнмәс
мәхәббәт;  аерылмас  дуслар;  сынмас  рух;  аңламас  бала;  кирәк¬
мәс  ярдәм;  аңлашылмас  сүзләр.
 118. 	Җөмләләрне  тәрҗемә  итегез.
 1)  Бу  кайгылы  хәбәрне  ишеткәч,  ул  барыр  юлыннан  туктап
калды,  әйтер  сүзен  әйтә  алмады.  2)  Кайтыр  юл  озын  түгел  ке¬
бек  иде,  ләкин,  кайта  торгач,  бик  кыска  да  булып  чыкмады.
 3) 	Ялгыз  гомер  итүче  бу  карчыкның  көтәр  кешесе  дә,  кайтып
ярдәм  итәр  балалары  да  юк  иде.  4)  Авыр  хәлдә  калган  күр¬
шеңә  бирер  киңәшең  бер  дә  юкмыни?  5)  Кайтыр  булса  кайтыр
 195

иде  инде,  бу  вакытта  да  кайтмагач,  димәк,  бүтән  көтмәскә
кирәк.
 119.  Тәрҗемә  итегез.  Калын  хәрефләр  белән  бирелгән  сүзләрнең
мәгънәләрен  чагыштырыгыз.
 1) 	Мәктәпкә  керер  вакыт  та  килеп  җитте.—  Ниһаять,  ул  да
быел  мәктәпкә  укырга  керер.  2)  Алар  гомер  буе  аерылмас  дус¬
лар  булып  яшәделәр.—  Ул  беркайчан  да  якын  дустыннан  ае¬
рылмас  кебек  иде.  3)  Сиңа  кайтыр  юлларымда  җәяүле  буран.
(Җыр)  —  Бу  юллар  мине  туган  авылыма  алып  кайтыр.
 4) 	Классташлар  белән  саубуллашыр  минутлар  килеп  җитте.—
Тиздән  ул  классташлары  белән  дә  саубуллашыр.  5)  Бу  кешегә
шулкадәр  бетмәс  көч  кайдан  килә  икән?  —  Бу  кеше  шулкадәр
көчле,  аның  көче  беркайчан  да  бетмәс  кебек.
 ЭШНЕҢ  ҮТӘЛҮ  ДӘРӘҖӘСЕН  ЯКИ  ХАРАКТЕРЫН
БЕЛДЕРҮЧЕ  ФИГЫЛЬ  ФОРМАЛАРЫ
 (ФОРМЫ  ГЛАГОЛА,  ОБОЗНАЧАЮЩИЕ  СТЕПЕНЬ
ИЛИ  ХАРАКТЕР  ВЫПОЛНЕНИЯ  ДЕЙСТВИЯ)
 В  татарском  языке  глаголы  могут  приобретать  разные
оттенки  по  степени  выполнения  (незаконченность,  частич¬
ность)  и  по  характеру  выполнения  (неожиданность,  резкость)
действия.  Это  происходит  путем  прибавления  специальных
окончаний  (синтетическая  форма)  или  при  помощи  других
глаголов  в  роли  вспомогательного  глагола  (аналитическая
форма).
 Дәрәҗә  белдерүнең  синтетик  формалары
 Окончания  -гала/-гэлэ,  -кала/-кэлэ  придают  глаголу
значение  многократного,  нерегулярного  совершения  дей¬
ствия;  эти  окончания  прибавляются  лишь  к  глаголам,
основа  которых  оканчивается  на  согласный.  Напри¬
мер:  Баргала,  килгәлә.
 1. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Безне  дә  онытма,  вакытың  булганда,  кунакка  килгәлә.
 2) 	Күршегезгә  сез  дә  әйткәләгез,  ялгыш  ут-күз  чыгармасын.
 3) 	Лилия  бик  яшь  бит  әле,  ялгышкаларга  да  мөмкин,  шуңа
күрә  акыллы  киңәшләрегезне  биргәләсәгез  дә  ярый.  4)  Наилә¬
 196

ләргә  баргалыйсызмы  соң,  балалары  үскәннәрдер  инде.
 5) 	Улым  математиканы  әллә  чыннан  да  аңламый,  әллә  дәрестә
тыңлап  утырмый,  өйдә  еш  кына  яңадан  аңлаткаларга  туры
килә.  6)  Шәһәр  хакиме  сайлау  алдыннан  халык  арасында
ешрак  күренгәли  башлады.  7)  Чикерткә  кебек  сикергәләп
йөрмә,  син  инде  зур  кыз.
 Окончание  -(ы)штыр/-(е)штер  обозначает  действие,
происходящее  изредка,  время  от  времени.  Например:
Кара-штыр.  Это  окончание  может  употребляться  одно¬
временно  с  окончаниями  -гала/-гәлә,  -кала/  кэлэ.  На¬
пример:  Кара-штыр-гала.
 2. 	Тәрҗемә  итегез.  Калын  хәрефләр  белән  бирелгән  сүзләрне  чагыш¬
тырыгыз,  мәгънәләрен  аңлатыгыз.
 1)  Көне  буе  урамда  йөргәнче,  файдалы  китаплар  укыштыр¬
саң,  начар  булмас  иде.—  Татар  телендә  чыга  торган  респуб¬
лика  газеталарын  укыштыргаларга  кирәк.  2)  Өстәл  тартма¬
сындагы  кәгазьләрне  караштырдым,  ләкин  кирәклесен  тап¬
мадым.—  Малаегызның  кайда  һәм  кем  белән  йөргәнен  ка-
раштыргалагыз,  начар  юлда  йөрмәсен.  3)  Вакыт  юк  дип  сәбәп
тапма,  әти-әниеңә  хат  язгала.—  Атна  саен  булмаса  да,  әбиеңә
дә  бер-ике  сүз  булса  да  языштыргала.  4)  Әнисе  кич  буе  Ай¬
раттан  Казан  хәлләрен  сорашты.—  Күршеләреннән  дә  сораш-
тыргалыйм,  тик  аның  кайда  икәнен  берәү  дә  белми.
 Окончание  -(ы)мсыра/-(е)мсерә  означает,  что  дей¬
ствие  выполняется  неполностью,  частично.  Например:
Көлә  —  смеется,  көлемсери  —  усмехается;
 Йоклый  —  спит,  йокымсырый—  дремлет;
 Елый  —  плачет,  еламсырый  —  хнычет.
 3. 	Тәрҗемә  итегез.
 1. 	а)  Елыйлар,  елашалар,  елаталар,  елаштыралар,  еламсы¬
рыйлар.
 ә)  Көләләр,  көлдерәләр,  көлешәләр,  көлемсериләр,  көлеш-
тергәлиләр.
 б) 	Йоклый,  йокымсырый,  йоклата,  йоклатыша.
 2. 	а)  Көлеп  әйтә,  көлемсерәп  утыра,  көлә-көлә  тыңлады,
көлмичә  генә  сөйлә,  көләргә  теләмәдем.
 197

ә)  Йоклап  ята,  йокымсырап  утыра,  йокламаска  тырыша,
йоклый-йоклый  тазара,  йокламыйча  эшли.
 б) 	Елап  сөйли,  елатканчы  сөйли,  еламсырап  сөйли,  елый-
елый  сөйли.
 4. 	Нокталар  урынына  тиешле  фигыльләрне  куеп,  җөмләләрне  кү¬
череп  языгыз.
 1)  Илшат  әбисенең  ачуланып  әйткән  сүзләрен  чынга  ал¬
мыйча  гына  ...  тыңлады.  2)  Эштән  соң  арып  килгән  халык
җыелышта  ...  утырды.  3)  Бала  әллә  авырыймы,  иртәдән  бирле
нигәдер  ...  .
 Файдалану  өчен  фигыльләр:  йокымсырап,  елам¬
сырый,  көлемсерәп.
 Дәрәҗә  белдерүнең  аналитик  формалары
Эшнең  бер  ноктадан  башланып  дәвам  итүе
 1. 	Конструкция  «-а(ә)  /-ый(и)  +  бара»  означает,  что
по  ходу  одного  действия  систематически  или  по  мере
необходимости  выполняется  другое  действие.  Напри¬
мер:  Мин  сорый  бардым,  ә  ул  җавап  бирә  барды.
(Я  спрашивал,  а  он  отвечал.)
 2. 	Конструкция  «-а(ә)/-ый(и)+  бирә»  означает,  что
действующее  лицо  продолжает  выполнять  какое-то
действие,  несмотря  ни  на  что.  Например:  Әнисе
чакырса  да,  малай  һаман  уйный  бирде.  (Хотя  мама  его
звала,  мальчик  продолжал  играть.)
 3. 	Конструкция  <<-а(э)/-ый(и)  +  кала»  означает,  что
действующее  лицо  остается  выполнять  или  выполняет
какое-то  действие  после  ухода  кого-то.  Например:
Мин  кибеткә  киттем,  ә  сеңлем  ашарга  пешерә  калды.
(Я  ушел  в  магазин,  а  сестренка  осталась  варить  кушать.)
 4. 	Конструкция  <<-а(э)/-ый(и)  +  тора»  переводится:
пока  что-то  делать.  Например:  Укый  тор  (пока  по¬
читай  ).
 5. 	Конструкция  «-а(ә)/-ый(и)  +  башлый»  означает
начало  действия.  Например:  Сөйли  башла  (начинай
рассказывать  ).
 5. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Наилә  өйгә  бирелгән  мисалларны  тактада  чиште,  ә  без
җавапларны  чагыштыра  бардык.  2)  Без  машина  белән  кузга-
 198

лып  киткәндә,  әти-әнием  капка  төбендә  озата  калдылар.
 3) 	Без  арып  кайтып  киттек,  ә  күрше  апа  кәрзинен  тутыра
калды.  4)  Табибларның  кисәтүләренә  дә  карамастан,  күп  кенә
классташларым  һаман  тәмәке  тарта  бирәләр.  5)  Бу  балага
акыл  керә  башлаган  бугай,  кара,  ничек  тырышып  дәресләрен
әзерли.  6)  Танылган  шахматчы  Алисә  Галләмова  бу  спорт  төре
белән  бик  кечкенәдән  шөгыльләнә  башлаган.  7)  Сез  бара
торыгыз,  без  сезне  куып  җитәрбез.  8)  Син  бу  журналларны
карый  тор,  мин  берничә  минуттан  бушыйм.
 Эшнең  дәвамлы  характерда  булуы
 Конструкция  «деепричастие  на  -п  +  глаголы  ята,
тора,  утыра,  кала,  йөри,  бара,  килә»  в  роли  вспомога¬
тельного  глагола  означает  продолжительный  характер
действия.
 6. 	Тәрҗемә  итегез.
 ...п  +  ята:  көлеп  ята,  укып  ята,  йоклап  ята.
 ...п  +  тора:  утырып  тора,  басып  тора,  аптырап  тора.
 ...п  +  утыра:  ашап  утыра,  сөйләп  утыра,  елап  утыра.
 ...п  +  кала:  алып  калды,  кычкырып  калды.
 ...п  +  йөри:  җыеп  йөри,  сөйләп  йөри,  эчеп  йөри.
 ...п  4-  бара:  тыңлап  бара,  ашап  бара,  аңлатып  бара.
 ...п  +  килә:  йөгереп  килә,  ташлап  килә,  сорап  килә.
 Эшнең  бер  тапкыр  гына  һәм  кыска  вакыт  эчендә  үтәлүе
 Конструкция  «деепричастие  на  -п  +  глаголы  әйтә,
куя,  ташлый,  сала,  ала»  в  роли  вспомогательного
глагола  означает  непродолжительный  и  одноразовый  ха¬
рактер  выполнения  какого-то  действия.  Например:
Елап  куйды  (всплакнул),  карап  алды  (посмотрел).
 7. 	Тәрҗемә  итегез.
 ...п  +  әйтә:  елап  әйтте,  кычкырып  әйтмә,  борчылып  әйткән.
...п  +  куя:  алып  куйды,  карап  куя,  сикереп  куйдым.
 ...п  +  ташлый:  алып  ташла,  ертып  ташладыңмы.
 ...п  +  сала:  көтмәгәндә  әйтеп  салды.
 ...п  +  ала:  ашап  алыгыз,  йоклап  алдым,  укып  ал.
 199

8. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Авылда  ялгыз  яшәүче  әбисе  турында  Зөлфия  борчылып
уйлап  куйды.  2)  Айдар,  уйламыйча,  дустына  авыр  сүзләр  әй¬
теп  ташлады.  3)  Чынга  ашмас  хыялларыңны  башыңнан  алып
ташла.  4)  Бу  хатны  нигә  ертып  ташладың,  әле  яңа  гына  шат¬
ланып  укый  идең  бит.  5)  Безне  күргәч,  дәү  әнием  шатлыгын¬
нан  елап  та,  көлеп  тә  алды.  6)  Тиз  генә  ашап-эчеп  ал  да  энеңне
мәктәпкә  кадәр  озатып  куй.
 Эшнең  кинәтлеге,  көтелмәгән  характерда  булуы
 Конструкция  «деепричастие  на  -п  +  җибәрә»  означает
резкий,  неожиданный  характер  начала  действия.  На¬
пример:  Елап  җибәрде  (заплакал).
 Конструкция  «-п  +  төшә,  -п  +  китә»  означает  неожи¬
данный  характер  завершения  действия.  Например:
Авып  төште  (свалился),  таеп  китте  (подскользнулся).
 9. 	Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Гарьлегеннән  елап  җибәрде;  авыртудан  кычкырып  җи¬
бәрде;  түзмичә  көлеп  җибәрде;  әкрен  генә  әйтеп  җибәрде;  көт¬
мәгәндә  сугып  җибәрде;  кулы  белән  этеп  җибәрде;  кушылып
җырлап  җибәрде.
 ә)  Куркудан  коелып  төште;  давыл  вакытында  авып  төште;
агач  башыннан  егылып  төште;  көчле  җилдән  сынып  төште;
абынып  барып  төште.
 б) 	Күргәч  аптырап  китте;  бозда  аягы  таеп  китте;  кинәт
башы  әйләнеп  китте;  арып  йоклап  китте;  сискәнеп  китте.
 10. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Авыл  очында  кемдер  гармун  уйнап  җибәрде.  2)  Айрат¬
ның  юк-бар  сөйләгәнен  тыңлап,  без  түзмәдек,  көлеп  җибәрдек.
 3) 	Көтелмәгән  очрашудан  Наиләнең  башы  әйләнеп,  күз  ал¬
лары  караңгыланып  китте.  4)  Көчле  җилдән  тәрәзә  каршын¬
дагы  карт  каен  авып  төшкән.  5)  Боз  өстенә  басуым  булды,  ая¬
гым  таеп  та  китте,  бөтен  гәүдәм  белән  сузылып  та  яттым.
 11. 	Калын  хәрефләр  белән  бирелгән  фигыльләр  эшнең  кинәтлеген
аңлаталармы?
 1)  Утырган  урыныннан  торып  китте.  2)  Кунакка  алып
китте.  3)  Дөресен  сөйләп  китте.  4)  Җәяү  генә  килеп  китте.
 200

5) 	Әйтәсе  сүзләрен  әйтеп  китте.  6)  Үз  колаклары  белән  ишетеп
китте.  7)  Үзе  килеп  күреп  китте.  8)  Киңәшләрен  биреп  китте.
 9) 	Автобуска  утырып  китте.  10)  Яңгыр  явып  китте.
 Эшнең  ахырга  кадәр  башкарылуы
 Законченность  действия,  завершение  его  до  самого
конца  передается  конструкциями:
 ...п  +  җиткерә:  пешереп  җиткерә  (доваривает).
 ...п  +  җитә:  куып  җитә  (догоняет).
 ...п  +  бетерә:  ашап  бетерә  (доедает).
 ...п  +  бетә:  янып  бетә  (догорает).
 ...п  +  чыга:  укып  чыга  (прочитывает).
 12. 	Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Башлаган  эшеңне  ярты  юлда  калдырма,  ахырга  кадәр
җиткер.  2)  Мәсьәләне  чишә  алмыйча  аптырап  беттем,  шартын
аңлап  җиткермәгәнмен  икән.  3)  Июнь  башында  базардан  кар¬
быз  алып  ашамагыз,  бу  вакытка  алар  әле  өлгереп  җитмиләр.
 4) 	Әйтәсе  килгән  сүзеңне  хәзер  әйтеп  бетер,  яңадан  кайчан  очра¬
шасыбыз  билгесез.
 Эшнең  өлешчә  генә  үтәлүе  яки  үтәлү  алдыннан
гына  тукталып  калуы
 Конструкция  «-а(ә)/-ый(и)  +  яза»  означает,  что
действие  остается  несостоявшимся  перед  самым  завер¬
шением.  На  русский  язык  обычно  переводится  при  по¬
мощи  слов  чуть  не  ...  .  Например:  Егыла  язды  (чуть
не  упал);  бата  яздык  (чуть  не  утонули).
 Конструкция  «-а(ә)  /-ый(и)  +  төшә»  означает  час¬
тичный,  незавершенный  характер  действия.  На  русский
язык  обычно  переводится  при  помощи  слов  немного,
чуть.  Например:  Тынычлана  төште  (немного  успо¬
коился  ),  йомшый  төште  (чуть  смягчился).
 13. 	Тәрҗемә  итегез.
 Ребенок  чуть  не  упал;  кошка  чуть  не  умерла;  они  чуть  не
потерялись;  мы  чуть  не  поссорились;  я  чуть  не  опоздал;
Шамиль  чуть  не  разбил  машину  отца.
 201

14.  Тәрҗемә  итегез.
 1) 	Юл  бик  бозлавык  иде,  аягым  таеп  китеп  егыла  яздым.
 2) 	Елганың  бу  җирендә  су  бик  тирән,  үткән  ел  монда  энем
бата  язды.  3)  Камил  чәченнән  тарткач,  Асия  авыртудан  елый
язды.  4)  Чәй  бик  кайнар  икән,  чынаягымны  кулымнан  төше¬
реп  җибәрә  яздым.  5)  Телевизор  карый-карый  йоклап  китә
язганбыз.
 Эшне  үтәп  (сынап)  карау
 Конструкция  «...п  +  карый»  означает  испытание  на
возможность  выполнения  какого-то  действия,  на  русский
язык  обычно  переводится  при  помощи  слов  попробуй
(что-то  сделать).  Например:  Укып  кара  —  попробуй
почитай,  карап  карыйк  —  посмотрим.
 Конструкция  «-а(э)  /-ый(и)  +  ала»  означает  возмож¬
ность  выполнения  какого-то  действия.  Например:
Килә  алам  (могу  прийти).
 Конструкция  «-а(ә)/-ый(и)  +  белә»  означает  умение
выполнять  какое-то  действие.  Например:  Бәйли  белә¬
сеңме?  (Умеешь  вязать?)
 15. 	Тәрҗемә  итегез.
 а) 	Яңадан  санап  карагыз;  әйтеп  карадыңмы?  сабын  белән
юып  карарга  кирәк;  кичә  тагын  шалтыратып  карадым;  баш¬
тан  сөйләп  кара;  иртәгәгә  калдырып  карыйк;  сөйләшмичә
кара  әле.
 ә)  Йоклый  алмадым;  бүген  килә  алмыйсызмы?  контроль
эшне  эшли  алдыңмы?  җавап  бирә  алмыйм;  ярдәм  итә  алабыз.
 б) 	Бернәрсә  дә  эшли  белми;  вакытында  килә  белмисез;  бала
карый  беләме?  бәлеш  пешерә  белмим;  компьютерда  эшли
белерме?  татарча  сөйләшә  беләләр.
 16. 	Тәрҗемә  итегез.
 1)  Карап  карыйк,  кайткач  әниеңә  нәрсә  дип  әйтерсең  икән.
 2) 	Кичә  минем  башым  авыртты,  шуңа  күрә  сиңа  биргән  вәгъ¬
дәмне  үти  алмадым.  3)  Әгәр  тегә  белсәм,  мин  һәр  бәйрәмгә  яңа
күлмәк  тегеп  кияр  идем.  4)  Ашны  кабып  кара  әле,  тозы  җитә
микән?  5)  Бүген  өйгә  иртәрәк  кайта  алсаң,  бакчага  барып,
яшелчәләргә  су  сибәрбез.  6)  Вата  белдең,  төзәтә  белмисеңме?

АВТОР  ТУРЫНДА
 Р.  Р.  Нигъмәтуллина  —  татар  теле  укыту  буенча
күп  санлы  методик  кулланмалар  һәм  күнегүләр  җыен¬
тыклары  авторы.  Казан  дәүләт  педагогика  университе¬
тының  чит  телләр  факультетын  тәмамлаган.
 «Татарстан  Республикасы  халыклары  телләре  ту¬
рында»  Татарстан  Республикасы  Законы  кабул  ител¬
гәннән  соң,  татар  теле  республикада  яшәүче  барлык
милләтләр  өчен  дәүләт  теле  буларак  өйрәтелә  башлый.
Шул  максаттан,  Чаллы  шәһәре  мәгариф  идарәсенең
милли  бүлеге  каршында  татар  телен  чит  тел  буларак
укыту  методикасын  эшләү  өчен,  иҗади  лаборатория
төзелә.  Р.  Нигъмәтуллина  шунда  эшкә  чакырыла.
 Рузалия  Нигъмәтуллина  тарафыннан  язылган  хез¬
мәтләр  —  күп  еллар  буе  шәһәр  һәм  республика  күләмен¬
дә  алып  барылган  методик  эшчәнлекнең,  шулай  ук  төрле
яшьтәге  һәм  дәрәҗәдәге  рус  телле  аудиторияләрдә
(Чаллы  шәһәренең  44  нче  номерлы  урта  мәктәбендә,
төзелеш-икътисад  көллиятендә,  педагогия  институ¬
тында)  татар  телен  практик  укытуның  сыналган
нәтиҗәсе.

ЭЧТӘЛЕК
 Автордан 		3
 Исем 		4
 Исемнең  күплек  саны 		4
 Исемнең  тартым  категориясе 		5
 Исемнең  килеш  белән  төрләнеше 		15
 Фигыль 		45
 Фигыльнең  хәзерге  заман  формасы 		46
 Фигыльнең  хәзерге  заманда  төрләнеше 		49
 Билгеле  үткән  заман 		53
 Билгесез  үткән  заман 		60
 Инфинитив 		66
 Тәмамланмаган  үткән  заман 		76
 Күптән  үткән  заман 		78
 Билгеле  киләчәк  заман 		79
 Билгесез  киләчәк  заман 		81
 Сыйфат 		85
 Асыл  сыйфатлар 		85
 Нисби  сыйфатлар 		90
 Алмашлык 		93
 Зат  алмашлыклары 		94
 Күрсәтү  алмашлыклары 		95
 Билгеләү  алмашлыклары 		97
 Билгесезлек  алмашлыклары 		104
 Юклык  алмашлыклары 		106
 Тартым  алмашлыклары 		107
 Сан 		110
 Рәвеш 		115
 Исем  фигыль 		117
 Боерык  фигыль 		119
 Шарт  фигыль 		122
 Иярчен  шарт  җөмлә 		124
 Иярчен  кире  җөмлә 		126
 Иярчен  урын  җөмлә 		129
 Иярчен  вакыт  җөмлә 		129
 Теләк  фигыль 		131
 Фигыль  юнәлешләре 		136
 Кайтым  юнәлеше 		136
 Төшем  юнәлеше 		139
 Уртаклык  юнәлеше 		142
 204

Йөкләтү  юнәлеше 		143
 Хәл  фигыль 		147
 -ып/  епу  -п  кушымчалы  хәл  фигыль 		148
 -а/-а,  -ый/-и  кушымчалы  хәл  фигыль 		151
 -гач/-гдчу  -кач/кәч  кушымчалы  хәл  фигыль 		152
 -ганчы/-гәпче,  -канчы/-кэнче  кушымчалы  хәл  фигыль 		156
 Сыйфат  фигыль 		161
 Хәзерге  заман  сыйфат  фигыль 		162
 Үткән  заман  сыйфат  фигыль 		168
 Үткән  заман  сыйфат  фигыльне  куллануның  аерым  оч¬
раклары 		175
 Киләчәк  заман  сыйфат  фигыль 		191
 Эшнең  үтәлү  дәрәҗәсен  яки  характерын  белдерүче  фигыль
 формалары 		196
 Дәрәҗә  белдерүнең  синтетик  формалары 		196
 Дәрәҗә  белдерүнең  аналитик  формалары 		198
 Автор  турында 		203

Учебное  издание
 Нигматуллина  Рузалия  Рахматулловна
ИЗУЧАЮЩИМ  ТАТАРСКИЙ  ЯЗЫК
Правила  и  упражнения
 (учебное  пособие  для  школ
с  русским  языком  обучения)
 Казань.  Татарское  книжное  издательство.  2012
На  татарском  и  русском  языках
 Уку-укыту  басмасы
Нигъмәтуллина  Рузалия  Рәхмәтулла  кызы
ТАТАР  ТЕЛЕ  ӨЙРӘНҮЧЕЛӘРГӘ
 Кагыйдәләр  һәм  күнегүләр
 (рус  телендә  белем  бирүче
мәктәпләр  өчен  уку  ярдәмлеге)
 Мөхәррирләре  X.  Г.  Фәйзрахманова,  Т.  Р.  Шакирова
Тышлык  рәссамы  Л.  С.  Золондинова
Техник  мөхәррире  һәм  компьютерда
биткә  салучысы  Л.  И.  Матвеева
Корректорлары  Т.  Н.  Сәгъдуллина,  Г.  Р.  Ногманова
 Оригинал-макеттан  басарга  кул  куелды  30.07.2012.
 Форматы  бОхЭО1/^.  Шартлы  басма  табагы  13,0.
 Тиражы  2000  д.  Заказ  №4971.
 «Татарстан  китап  нәшрияты»  ДУП.  420111.  Казан,  Бауман  урамы,  19.
Тел./факс:  (843)  519-45-22
Һ11р://1а1кп1^а.ги
е-таП:  1к1@1а1кш^а.ги
 Безнең  китапларны  түбәндәге  адреслар  буенча  сатып  алырга  мөмкин:
 Казан,  Декабристлар  урамы,  2.
 Татарстан  китап  нәшриятының  маркетинг  бүлеге.  Тел.:  (843)  519-45-35.
Казан,  Бауман  урамы,  29/11.
 Татарстан  китап  нәшриятының  фирма  кибете.  Тел.:  (843)  292-03-18.
 Отпечатано  в  ОАО  «Первая  Образцовая  типография»,
филиал  «Дом  печати  —  ВЯТКА»  в  полном  соответствии
с  качеством  предоставленных  материалов
610033,  г.  Киров,  ул.  Московская,  122
Факс:  (8332)  53-53-80,  62-10-36
һир://Алг\үлү/&1  рр.кйюу.ги
е-таП:  огйег 	рр.  к1го  у.  ги

ДЛЯ  ЗАПИСИ