HISTORIA	I
DLA KLASY V
w
WAR SZAWA
PAtfSTWOWE ZAKLADY WYDAWNXCTW SZKOLNYCH

Okladke projektowai
Jtizcf Korolkiewics
Redaktor
Sabina Srebrna
Bedaktor techniczny
Stefania Hz^cka
Ihistracji dostarrzyli:
St. Baluk, T. Biniewski, T. Chrzanowski, E. Falkowrki, Z. Gamski, H. Hcr-
uianuwicz, St. Kolowca, Л. Korolkicwicz, J. Langda, И. Poddgbski, L. Scmpoluiski
oraz Muzeum Narodowe, WAF > GAF.
Ksiqika zatwicrdzona przez Ministers! wo Oswiaty jako podrccznik
Partilwowi* Takladv Wydnwnlrtw Sikolnycli - Wartrm 10(11
Wydante II. Naklad 144<ХК)4-25П egz. Ark. druk. 10,5 4-wk lad к a:
w>d. 10.34. Oddnno do skladania 14 XII 10fl3 r. Podpisano do druku 31 I 1004
Druk ukoAczono w lutym 1004 r. Zamdwicnir nr 5079/1137 Ona xl ОД) C-ft
Papier druk. iat., 80 x 122 cm, 70 g, kl. V x f.bryki w Ci?etochowio
Zaklady Grafictne PZWS w Bydgossczy, ul. JagiolloAaka 1
0 ZYC1U LUDZI PIERW0TNYC1I
NARZ1JDZTA Z KAMIENIA LUP ANEGO
Najdawniejsi ludzie, 0 zyciu najdawniejszych ludzi nic bydmy
dzisiaj nio wiedzieli, gdyby w ziemi nie zachowaly si? niekiedy ich
kosci i narz?dzia, ktorymi si? poshigiwali. Znajdujemy je nioraz
przypadkowo np. przy budowaniu drog, mostow, przy kopaniu stu-
dzien, kanalow lub nawet przy uprawie ziemi.
Z takich wykopalisk dowiadujemy si?, ze czlowiek istniejo juz
okolo 600 tyai?cy lat, a wi?c tak dawno, ze truduo to sobie nawet
wyobrazid. Twoj praclziadek urodzil si? zaledwic okolo 100 lat temu,
paiistwo polskie istnieje ponad tysiac lat, a my b?dziemy si? uczyli
о ludziach, ktdrzy zyli wiele setek tysi?cy lat temu. Znacznio
wczesniej, jeszczo przed czlowiekiein, istnialy juz rosliny i zwierz?ta.
Szczatki ich znajdujemy w ziemi tak jak i ko^ci ludzkie.
Pierwszo narz?dzia. Trudne bylo zycie luclzi pierwotnyoh. Nic
szyli ubran, nie budowali sobie domow. Poczatkowo nie znali ogniu.
Zyli w takich okolicach, gdzie byla woda, roslinnosc i zwiorz?ta.
Mieezkali w szalasach i namiotach ze skdr lub kory. Ch?tnie mieszkali
rdwniez w jaskiniach, chroni^o si? w ten sposdb przed zimnem i dra-
pieznymi zwiorz?tami. Pierwszym narz?dziem byl ostry kamieii
i zaostrzony kij podniesiony z ziemi.
Najwazniejszq sprawQ dla ludzi bylo zdobyeie pozywienia. Jet Hi
to, co mogli znalezc gotowego do zjedzonia. Byly to owoco dziko
rosnacych drzew, mlode p?dy rosiin, nasiona i korzonki rodlin, robaki
wykopano z ziemi. jaja zabrano ptakom z gniazd, mlode ptaki i zwio-
rz?ta. Zjadali rdwniez ryby. Lapali jo r?kami. Wielkim przyema-
kiom byl inidd dzikich pszczol.
Так zyli ludzie przez setki tysi?cy lat.
.. 1,1.;» 7>iczeli awoje narz^dzia ulepszac.
Roz'voj nan.^hi. r°""’ 1 '	nadawal si<j do tego krze-
“to'bank"'tXSy kamien, ktorego odlupane kawalki
maja ostre kra^vdzie*
Odlupane kawalki krzemienia
Co ci przypominajn? Do czego
mogQ sluzyc ?
Najprostsze narz^dzie z kamienia
hipanego
Grubo lupany kamien dlugosci do 20
cm wazyl ok. 1 kilograma. Sluzyl do
udc-rzania, ci^cia i rzucania w zwie-
rzyne. Paeowal dobrze do r$ki.
Takim kawalkiem krzemienia mozna nawet porysowac szklo.
Xarz^dziami z kamienia lupanego mozna juz bylo przeciac skor$
zabitego zwierz^cia i zdj^c Mozna bylo rowniez wyciq.c i obrobic kij-
Wspolna gospodarka. Pojedynczy czlowiek nie moglby si$ dlugo
utrzymad przy zyciu. ZginqJby z glodu lub pozarlby go zwierz dra-
piezny. Totez hidzie zyli w gromadach Licz^cych po kilkadziesi^
osob. Mspoinie szukali pozywienia i dzielili si§ tym, co znalezli.
Kobiety i starsze dzieci zbieraly jagody, orzechy, korzonki ro&lin,
szukaly robakow, jaj ptaHich lub piskl^t w gniazdach. M^zczyzni
robili naiz^dzia, lowili rf^kami ryby, chwytali ptaki i zwierzQta.
Bron i narz^dzia z kamienia hipanego
mozna bylo
Ostrym kawalkiem krzemienia umocowanym do kija
rzucac w zwierz^ta i zabijac je z pewnej odleglo.4ci.
Polowanie. M^zczyzni uzbrojeni w kamienie i dobrze zaostrzone
kije zacz^li polowau na wi^ksze zwierz^ta. Nieraz krzykieni i kamie-
niami zap^dzali je na urwiste skaly, gdzie zabijaly si§ przy probach
dalszej ucieczki. Czasem urz^dzano pulapki na sciezkach prowadza-
cych do wodopoju. Wykopanie takiego dolu-putapki wymagalo
wielkiej pracy. Pracowala przy tym cala gromada. Jedni podwazali
zaostrzonymi kijami ziemi$, inni wyrzucali jq, daleko. W dno dohi
wbijano ostro zakoriczone pale. Gdy dot byl gotowy, przykrywano
go gal^ziami i darni^. Trzeba bylo teraz nap^dzic zwierzyn^ lub
czekac cierpliwie az sama wpadnie. Wtedy rzucano kamieniami,
uderzano dlugimi zaostrzonymi kijami i zabijano. Radosc panowala
w gromadzie, bo bylo duzo mi^sa i kazdy mogl najesc si§ do syta.
Czlowiek posluguje ognieni. Pienvotni ludzie cz^sto stykali
si§ z ogniem. Gdy piomn uderzyl w suche drzewo i zapalil je, powsta-
waly pozary. Nieraz plon^ly rowniez wyschni^te trawy. Ludzi
i zwierz^ta ogarnialo wowczae przerazenie. W’szystko, co zylo, uciekalo
jak najdalej.


Ziemianka
Rozniecanie ognia


Powoli czlowiek przekonal si?, ze moze miec pozytek z ognia.
Mi?so zwierzgcia przypieczone na ogniu bylo duzo lepsze i mialo
zupelme inny smak niz surowe. Dzikie zwierzQta nie odwazaly sig
rzucac w nocy na ludzi siedzijcych przy ognisku. Gdy noc byla
chlodna, ogieri dawal przyjemne cieplo.
Ludzie jednak nie umieli
sami rozniecac ognia. Trzeba
bylo miec zawsze pod г$кф za-
pas suchych gal§zi, by podtrzy-
mywac plomien.
Uplyn^lo znow wiele ty-
si^cy lat. Wreszcie ludzio zau-
wazyli, ze mozna rozpalid
°gien, pocierajqc о siebie dwa
kawalki suchego drewna. Je»
den kawalek musial bye z drewna mi^kkiego, a drugi z twar-
dego.
Odt^d nie trzeba juz bylo tak pilnowac ognia, ani nosic go ze
sobfb gdy gromada w^drowala w inne okolice. Ludzie mogli juz
zyc nawet tam, gdzie przez znacznq, cz§£c roku panowala zima.
Nauczyli si§ rowniez budowac mieszkania w ziemi.
Luk
Skladal sjq z pr§ta wykonanego
z gi^tkicgo drewna dlugo^ci okolo
2 mctrow i ci^ciwy ze scifjgna
zwierz^cia lub cienkiego rzemienia.
Wynalazek hiku i strzal. Mijaly tysi^ce lat. Czlowiek przekonal
si^, ze zgi^ty pr§t wyprostowuje si$, gdy si$ go pusei z r^k. Powoli
doszedl do umiej^tnosci robienia hiku. My^liwi mogli juz z pewmej
odleglosci zabijac strzalami nawet duze zwrierz§ta.
Strzaly
Zakonczone byly przewaznie krzemiennym ostrzem. Do zabijania ptakdw i ma-
lych zwierzqt о ladnym futerku uzywano t§po zakonczonych strzal drewnianych.
nasz
uz rue ma na swiecie
/cie
Obozowisko
о ile jest mu latwiej zyc w por6wnaniu
ludzie. Czolno zrobiono bylo z wydrQzonego
pnia drzewa.
Haczyki do wydki
Pierwsze haczyki byly zrobiono
z ko&ci. Przypatrz si§, jak je umo-
cowywano.
Zauwaz, co czlowiek juz posiada
z tym, jak zyli pierwsi
Brontosaurus
Na podstawie zachowanego szkieletu uczcni odtworzyli wyglfjd zwier
Olbrzymy takie mialy do 20 inotidw dlugoSci i do 7 met row wysokosci
rdwnaj wysoko^c czlowieka z wysokoscit], szkieletu.
Ulepszone lowienio ryb. Rzeki, jeziora i strumienie dostarczaly
czlowiekowi wody i ryb. Lowienie ryb ryk^ nie bylo latwe ani wy-
godne. Wynalezienie w^dki ulatwilo czlowiekowi zdobywanie ryb
na pozywienie.
Slady zycia ludzkiego na naszych ziemiach. Byly okresy licz^ce
tysi^ce lat,
kraj pokrywala wiecznie zielona,
rzekami
капе, i
Morze kilkakrotnie zalewalo caly nasz kraj. Cztery razy, a za
kazdym razem przez kilka tysi^cy lat, cz^sc naszego kraju pokry-
wala gruba skorupa lodowa. Gdy siq ozi§bialo, ludzie stopniowo
odchodzili na poludnie. Po tysiacach lat, gdy si§ ponownie ocieplilo,
znow przybywali tu ludzie. Pozywienie zdobywali tak, jak w innych
krajach. Najwi^cej zywnosci dostarczaly udane lowy na wielkie
zwierz§ta.
Upolowanie mamuta czy niodzwiedzia oznaczalo dla ludzi zdo-
bycie duzej ilosci mi?sa. Zwyci^stwo w walce z niedzwiedziem przy-
nosilo czlowiekowi poza tym skor£ na okrycie.
ktorych bylo cieplej niz
szunuaca puszcza poprzecmana
jeziorami. Rosly w niej ogromne drzewa, dzis nie spoty-
y zwierzQta, ktorych nigdzie j
n.&iuuta, hlonia pokrj <<•£<» u totem
..uuhm* b w ukm»ie xiiuui'je <yin. W ygind) jui bar
do» Ummho.
( о НЦ-	n.i /h iiilhIi dzi'irp/t j Pdlbki
CZMAM< h 1
\\ ркн h (»к« h< Л( li fin
citfllb
11
Nar/лчЬш ? kainitiiia i 1;и1/<нь‘ци. X in i. к ’ i
NARZEDZIA 7 KAMIIXIA (J.\I>ZONF.< <> I METALU
ROLNICTWO 1 RZKM1OSLO
X.irzitl/ii s км ши -dm
> x nigu
Latwo jednak p?kaly przy pracy. Z umoco-
lepsze od dawniejszych.
waniem trzonka tez byl klopot.
Topor kamienny
Wiorcenio otwor6w w kamieniu odbywalo
st? za poinocij rowno uciytej. wewnqtrz
Wiazanie
Ozdoby z bruzu
pinskicm. Otwor taki wiorcono przez wiele
godzin, a w szczeg61nie twardych kainio-
niach nawet i kilka dni.
Narzedzia z inetaln. Od czasu do czasu ludzie znajdowali ka-
walki czystej miedzi. Dawala si? kur i topila si? w ogniu. Poczatkowo
robiono z niej ozdoby, pozniej
narz?dzia i bron. Przeszlo pi?c
tysiycy lat temu ludzie nauczyli
si? stapiac razem miedz i cyn?.
W ten sposob otrzymali braz.
Byl twardszy od miedzi, dawal
si? dobrze ostrzyc.
Miedz i супа nie sa bardzo
rozpowszechnione w przyrodzie.
Z czasem ludzie
wytapiac zelazo
piero ten metal
dalsze ulepszanie
od razu jednak
w powszechne uzycie. Dingo jesz-
cze uzywauo narz?dzi z brazu
a nawet z kamienia.
si?
Do-
na
nauczvli
a**
z rudv.
pozwolil
narz?dzi.
zelazo weszlo
Gdy ni?z<zyzni (‘hodzili na polowanio, ko-
dziko rosnacyeh rodlin. Wsrod
Zinnia nic byly takie
PoczQtki rolidcfwn.
biot у zbieraly korzonki i nasiona
nich byly nasiona prosa, pezenicy i
jycznienia.
Motyka z rogu
Pszenica, proso, j?czmieii
Zyta i owea jeszcze nie uprawiano.
duze jak dzisiaj, ale ludziom bardzo smakowaly. Z przypadkowo
rozsypanych ziarn wyn-astaly nowe rosliny. Kazda z nich miala znow
kilka ziarn. Ludzie to zauwazyli i zacz?li sami siac ziarna zboz.
Robik to nad rzekami. ktore przy wylewach pozostawialy zyzn\' muL
Narz?dzia pracy rolnikow byly bardzo proste. Poczatkowo ostrym
kijem rolnicy wzruszali ziemi? i zagrzebywali ziarna. Kij nie byl
iednak dobrym narzydziem. Znacznie lepszym okazala si? motyka.
jednak dobrym nan
Woz
Shizyl do wozenia r6znych produktdw. Z czasem zacz?to wozu
uzywac rdwniei do walki.
Kk.iv 1«л*	-w»'™' *	ni': 7'|'"»«n iui
. i.t a.»»*), i-"-1» i’T7 ”s,,u	'««
w yn^nie i dojraeje. a iMzniej je tebrae. Ludzie z-aczyh si^ osiedlad.
Radio
Jesli zboia bylo duzo, byly trudnosci z przewiezieniem go z pola do
oeady. dopoki nie wynaleziono kola i nie uzyto go do zbudoAvania
wozu.
Puzym uktwieniem w pracy rolnika bylo wynalezienie radla.
Ry)° ono w ziemi glfbokio bruzdy. Ci<qgn?li je poczatkowo ludzie,
pdzniej zwierz^ta.
Bingo
b?!ki pies zyj1Kr w AtletraKi
najbardziej podobny do pier.
wotnego.
Oswajanie zwierzqt. Od niepami§t-
nych czasow za groniad^ ludzi w§d-
rowal dziki pies. Poczatkowo przygLy
dal si§ czlowiekowi z daleka i zywil
si$ odpadkami. Z‘ czasem przyzwy-
czail si§ do czlowieka i oswoil si£.
Odt^d towarzyszyl ludziom stale,
szczekanieni ostrzegal przed zbliza-
niem si§ drapieznych zAvderzat i poma-
gal w polowaniu.
ludziach.
przy
Ludzie polowali na rozne z"wie-
rz^ta. Byly w£r6d nidi roAvniez dziko
^duczas zyj^ce owce, kozy i swinie.
Mysb’wi nieraz schwytali mala oAviecz-
kv, kozky lub Awinky. Przynoeili jo ze sobty do osady i zywili jo.
\V ten нроноЬ czlowiek oewajal zwierz^ta. Mial z nich rni^eo, gdy
zawiodlo polowanie. Kozy i о wee doHtarczaly skor do okrycia oraz
welny. Jednoczednie czlowiek otrzymywai nowe pozy wienie — mleko.
Duze bydlo rogate zacz^to h’odowac p6zriirj, Czlowiek zaczql wyko-
rzystywac silQ zwierzQt do pracy. Zwierzela zast^powaly czlowieka
np. przy orce i przenoszeniu ci^zarow. JJzirki temu mozna bylo juz
wykonad wi^cej pracy. Zycie ludzkie stawalo si$ Izejszo.
Garncarstwo i tkactwo. Czlowiek pierwotny przez cale tysiaclecia
nie mial i nie znal garnkow'. Poinyslcio, jak to utrudnialo zycie. Byl
klopot nawet z przyniesieniem wody z rzeki do jaskini. Puzniej do-
piero czlowiek doszedl do umiej^tnosci lepienia garnkow i wypala-
nia ich w ogniu. Byl to bardzo wazny wynalazek. Mozna bylo za-
czQ-ё gotowac potrawy. Jedzenio stalo si$ bardziej urozmaicone.
Latwiej bylo rowniez przechowywad zapasy pozywienia. Lepieniem
garnkow zajmowaly siQ poczatkowo kobiety.
Lepienie i wypalanie garnkow z gliny
Na podstawce z plaskiego kainienia lub drewna garocarze pracovs icie ukladali
warstwa na waretwie cienkie walki z dobrto uyrobionej gliny i zlcpiali je
ze soba. Powierzehnie gamka wygladzali г?кц maezaiiQ w wodzie. Ganik6w
bylo malo, bo robot» taka dingo trwaia.

Babiln
EGIPT
Hisloria ilia kl. V
Kraje Slarozytnego
naleza do
nego
a rzeki
szybeiej
krajow
Kraje, ktore widzisz na mapie,
ajstarszych na swiecie. Nazywamy je krajami Starozyt-
Wschodu. Powstaly one nad wielkimi rzekami, gdzio jest cioplo,
ylewaja
jalo si? zycie ludzi. B?dziemy si? uczyli о jednym z tych
Egipc io.
z kamienia hipa
Dlaczego nad ni v______
rolnictwo? W jaki sposob i
z oswojenia zwierzqt? Wyja.4nij znaczenie umiej?tno£ci lepienia
garnkow. Jakie znaczenie mialo dla ludzi wynalezienie warsztatu
tkackieso ?
Odczytaj z тару nazwy krajow Starozylnego Wschodu i nazwy rzek
i welny nowy material na
promieni slorica, a cz?sto
Pionowy warsztat tkacki
Cz?sc nici umieszczano na nim
pionowo (osnowa). Drugq, war-
etw? przeciqgano nii?dzy ninii
poziomo (wqtek).
Dlaczego narz?dzia z kamienia gladzonego byly lepsze od narz?dzi
z kamienia lupanego? Jakie korzysci mieli ludzie z uprawy zbdz?
ektorymi rzekami szczegolnie dobrze rozwijalo si?
'' siano zboze ? Jaki pozytek mieli ludzie
_ - j wyja.4nij znaczenie umiej?tno£ci lepie:::?.
znaczenie mialo dla ludzi wynalezienie warsztatu
Bardzo si? przydaly czlowiekowi wlokna roslin, a zwlaszcza Inu
ktory wczesnie zacz?to uprawiac
nici. Z przygotowanych wlokien
caly je za pomocQ kawalka drewna wprawionego drugaj r?k^ w ruch
obrotowy. Nast?pnie nauczyly si? tkac.
Byl wi?c juz oprocz skor zwierz?cych
odziez. Chronila ona od chlodow, od pal^cych
rowniez od dokuczliwych owadow.
PYTANIA I CWICZENIA DO POWT6RZENIA
1. Zapisz w zeszycie, z czego ludzie wyrabiali narz?dzia pracy.
2. Wskaz, jak stopniowo ulepszano narz?dzia.
3. Opowiedz, jak oswojenie zwierzqt, garncarstwo i tkactwo ulat
wilo zycie ludziom?
4. Jak ludzie nauczyli si? uprawy zb6z?
«
19
Xihi.
• •
biogiem
. na kh'.rych wida.
пюгхл. Йеяхгж pada r.u na kilka lai.
Ik’rszcxe |мн!л)з hun pntf
30 dni w roku. \V pozostalo dnj
Линт pm.\ ^ieniie. (ah Egipt bylby uielka piwtynia c<j.
by nie uniewy Xdu.
• • •
Кок пкхп>с <*d книга czensea poziom wody w rzece zaczvna ч’>
}нч1пч»> e. W’mla stajo siy na kilka dni zielona od gnijqcych roslin
Jest пм'чпасх1.л i niczdrowa. pid jej nie mozna. Po kilku dniacl
гтгкл tvbi >iy <теп\апа od nmlu. Woda jest juz znowu orzezwiajQca
i nadaje ®y do picia, chociaz czwartQ czysc szklanki wody stanowi
IDUl.
Нж-ka aw^pujc z brzcg<5w i zalewa pola. Opada dopiero w koricu
wwawua potoetaw iajiK na polaoh gruH waratwe urodzajnego mulu.
^Bwadnianie p61
I-Jo-zone p«vnoezuno wodc wiadmmi.
•Il


Orka i siew. Stary rysunek ogipaki
Orano radlem cuigninnyrn przez wuly. Po z.a^ianiti ziarna przep^dzano Ftado
uwiec lub koz, zcby jo wdcrptrdy w ziomig.
foinano prawn* eanio klo«y. Sh»rna pozostawala na pohi. Wysuszone kloey
kladziono na twurdq zit iniv i przep^lzano po nich siada zwivrzQt. Wowczas
ziarno wypadalo z klowow*
,-azali Nil za dobrego boga, ktory daje zycie
ze daleko u zrodel Nihi zawsze w czerwcu
t wod splywajn do rzeki, powodujac
r Egipcie.
Starozytni Egipcjanie n\v
E^iptowi. Nie wiedHeli.
spadaja ogronmo deszcze i masy \
po kilkn tygodniach wylew w '\
IVaca rolnikow. Glownym zaj?ciem Egipcjan bylo rolnictwo.
W zvzny mul wvstarczylo wrzucic ziarna, by otrzymac dwa razy
w ыаги'гоки wspaniale zbiory. Nie latwa byla jednak praca rolni-
kow. Palace slotice szybko wysuszalo ziemi? i roshnnosc wowczas
samieraK Trzeba bylo nawadniac pola. Egipcjanie budowali ka-
nalv i zbiorniki wodne i z nich czcrpali wod? do polewania pol.
2vcie rolnikow bylo ci^zkio.
Tnidno bylo wyzywic wlasne
rodziny. bo duza czqsc plonow
musieli oddawac urzQdnikom
wladcy kraju. Jeden ze staro-
zytnych Egipcjan tak opisal
dolQ rolnika:
..Robaki zjadly mn polowQ
zywnosci. Mnostwo myszy \vy-
l^glo si^ na polu, zaraza wyt-Q-
Rozcieranie zboza na inakQ
pila bydlo, мтбЬ1е rozkradly
ziamo. О n^dzo rolnika! tu
zjawia si^ pisarz, zeby zboze
zabrac. Towarzysze majq kije w r^kach... „Oddaj ziarflo“ ... ,,Nie
ma go wcale“. Wi?c rozciqgni^to go na ziemi, bijQ, wi^z<i, a po tym
wrzucaj^ do kanalu... Wifizq- tcz zonQ i biorq. w pQta dzieci jego“.
20
СЪ1 os ta
Na podstawic iluatracji i podanych wiadomoSci opowiedz о pracy
i doli rolnika w Egipcie.
\ Rzemieslnicy. А\ miastach egipskich zyli rzemieslnicy. Swoje
male warsztaty mieli zwykle obok plaou targowego. Ko wale wyra-
biali rozne wyroby z metali. Upal byl straszny, a oni rozgrzewali
w ogniu sztaby metalu. Dym szczypal w oczy. Byli cali mokrzy od
potu. Ale z warsztatow ich wychodzily juz wowczas pi^kne wyroby
z miedzi, a w pozniejszych czasach z brQzu, zlota i srebra.
Wyroby rzemieslnikow
Szewcy robili sandaly ze skory, ktora wyprawiali garbarze.
Niektore skory byly nawet farbowane. Prz^dki prz^dly nici z Inu,
a tkacze i tkaczki tkali plotno. Duzo trzeba bylo uprzas6 lub utkac,
zeby jakos wyzywic rodzinQ. Garncarze wyrabiali gamki z gliny,
szklarzc naczynia ze szkla, ktore Egipcjanie nauczyli si§ wytwa-
rzac.
Kamieniarze w pocie czola obrabiali kamienie, z ktorych pozniej
robotnicy egipscy wznosili wspaniale budowle.
AV starym pismie egipskim czytamy: „nawet w nocy rzemieslnik
nie jest wolny. Pracuje wi^cej, niz mogQ podolac jego r?ce. W nocy
zapala swiatlo“.
W Egipcie byly tez duze warsztaty. Pracowaly w nich dziesi^tki
rzemie^lnikow. Byli wsrod nich rowniez niewolnicy. AV warsztatach
wyrabiano drogie przedmioty, starannie wykonane i ozdobione.
Warsztaty te nalezaly do bogaczy egipskich, do Swi^tyn lub do wladcy
Egiptu zwanego faraonem.
Faraon niesiony w lektyce
Faraon i jego
zbiornikow wodnych,
kick. Polaczone
wladza. Takie prace,
j wymagaly ws
gromady tworzyly jakbj
jak budowa kanalow, tarn,
pdldzialania wiehi gromad ludz-
male panstewka. CzQsto
walczyly one mi^dzy
soba. Silniejsze pod-
bijaly slabsze. W re-
zultacie tych walk po-
zostaly w Egipcie tyl-
ko dwapanstwa: jed-
no na polnocy, drugie
na poludniu. Kazdym
z nich kierowal krol. Wladca na poludniu nosil koron§ bial^, na
pdbiocy czerwona. Wladcy ci walczyli ze sob$. о wladzQ nad ca-
lym Egiptem. Zwyci^zyl krol pohidnia. Odt^d byl jeden krol zwany
faraonem. Nosil podwojn^ koron§: biala i czerwonQ.
Faraon mieszkal we wspanialym palacu. Gdy pokazywal si§ na
zewnatrz, poddani padali przed nimma twarz. Wszystko to, co faraon
nakazal, musialo bye wykonane.
Postal faraona wykuta w skale
яда
Zona jednego z faraonow
Pivkne popivraio wykonanc przeszlo trzy
lat temu.


tysiiice
Faraon musial si? jednak bardzo liczyc
z tytn, CO powiedzq kaplani, wyzsi urz^dnicy
i dowodcy wojska. Bez nich nie moglby rza-
dzitS.
Kaplani. Szczegolnie musial si? faraon
liczyc z kaplanami. Kaplani mieszkali przy
ogromnych ^wi^tyniach.
Bylo ich bardzo duzo. Byli to ludzie na
owe czasy uczeni. L mieli obliczyc dlugosc
roku wedlug Slonca, wicdzieii zawsze kiedy
Badali ruchy Ksiezyca i gwiazd. Byli bardzo
bog&ci. bo mieli duzo ziemi uprawnej, wlasnych niewolnikow, war-
' у w ktorych ludzie na nich pracowali. Egipcjanie bali si?
o ktorych opowiadali im kaplani. Kazdy staral
 '	. Faraonowie skladali dary boga-
sztatv.
•-	7
gnieuu bogow, <
si^ ofiarowac bogom jakies dary,
te, biedacy — ubogie. Dary to kaplani zabierali dla siebie.
l rz?(lni(\y. W imieniu faraona pan-
stwem zarzadzali urz?dnicy. Oni нсйр
gali od ludnosci podatki, zmuszali
ludzi do budowy kanalow i tarn,
$wiatyh, palacow i ogromnych gro-
bowcow faraona. Szczegolnym powa-
zaniem otaczano pisarzy. Musieli oni
umiec up. obliczyc, ile trzeba mate-
rialow na jakas bndow?, i wskazac,
ilu ludzi b?dzic potrzeba do ich prze-
wiezienia. Zapisywali ro\Miiez wpla-
cone podatki.
risarz
Wierzenia. Egipcjanie nie umieli sobie wytlumaczyc, dlaczego
slonce wschodzi, swieci i zachodzi. Nie znali rowniez przyczyn wy*-
lewow Nilu, ani tez nie wicdzieii, skqd si? biorq- wichry wiejffrce z pu-
styni i zasypuj^ce urodzajne pola tumanami pyhi. Wszystko bylo
dla nich tajemnicze i grozne. Wyobrazali sobie wi?c, ze musza to
sprawiac jakies pot?zne bostwa.
Swiifctynia
Wizerunki bogdw
25


hh
Stjd Ozyrysa
Bog z giow^ szakala wazy zlo i dobre uczynki zmarlego. Nad wagq napisy
ogipskic.
Czcili boga slonca, ksi^zyca, Nilu i wielu innych bogow. Wierzyli,
ze istnieja bogowie dobrzy i zli. Modlili siQ do nich wszystkich. Bo-
gow wyobrazali sobie rozmaicie. Jednych na podobienstwo ludzi,
innych jako postacie о cialach ludzkich i glowach ptakow lub zwie-
rz^t. Egipcjanie byli przekonani, ze bogowie mogfi przebywac w cia-
lach zwierzat. Czcili wi^c gwi^te byki, czarne z biaki latkq, na czole,
krokodyle itp.
Wierzyli rowniez, ze po smierci czlowiek staje przed s<idem boga
Ozyrysa i spowiada s'iq ze swoich grzechow. Z marly musial row-
niez odpowiadac na pytania stawiane przez bogow. Kaplani
wkladali nieboszczykowi do trumny „KsiQg^ umarlych“. Byfy
w niej gotowe odpowiedzi na pytania. Egipcjanie wierzyli, ze
istnieje dusza ludzka, ktora wraca do ciala. Dlatego ciala zmarlych
bogaczy zabezpieczab* przed rozkladem, czyli balsamowali. Do gro-
bowca wstawiali przedmioty rzekomo potrzebne zmarlemu po Smierci
oraz zywno^d.
W ten sposdb chowano bogaczy.
26
Mumia
Nnjpimv iiMiiwano zmarh-mu и-вНг/.поксь P6£nicj
inoezuno cinlo w Mznych plynach prz« z 40 dm»
owijimo zwojnmi p!6tna. W ten яровбЬ powstu-
wola inuinia. Ukladano jq do trumny z wy о braze-
niom twarzy zmarlego

Biednych Egipcjanie zagrzebywali wprost
w ziemi, z kartcczka zawieraj^c^ pros by do
bogow, zeby im dali mi^sa, chleba i piwa.
Budowa piramid. Bylo to prawie 5 ty-
si^cy lat temu. W Egipcie uzywano wow-
ezas jeszcze narzydzi z br^zu. Jcden z fara-
onow postanowil wybudowac sobie wiclki
grobowiec. Bylo to trudne zadanie, gdyz
nikt jeszcze dotted nio wznidsl tak wielkiej
budowli. Po dlugich przygotowaniach za-
rzqdca robot krdlewskich rozcslal rozkazy po calym kraju. Ze
wszystkich stron Egiptu zaczyli ciqgnqe ludzie na wyznaczone miejsea
pracy. Musieli zostawic wszystko i isc. W razio oci^gania sie bito
ioh kijami.
Ze skal wycinali oni wielkie prostok^tne bloki. Z trudem wiercili
w skale gl^bokie otwory, wbijali ogromne kliny drewniane i polewali
je wod*i. Peczniej^ce drewno rozsadzalo skal$. Gdy blok oddzielil siy,
obrabiali go bardzo doldadnie. Polewali woda, posypywali piaskiem
i tarli kamieniem, zeby powierzehnia byla rowna, gladka. Kazdy z ta-
kich blokow wazyl okolo 2500 kilogramow, a potrzeba ich bylo
przeszlo 2 miliony. Wszystko to trzeba bylo przewiezc na miejsee
budowy daleko, na drugi brzeg Nilu.
Kazdy blok ladowano na ogromne sanie. Do Nilu ciqgneli jo
po piasku ludzie, a czasem i zwierz^ta.
Na rzece staly juz ogromne lodzie. Nalezalo kamienie zala-
dowac, przewie£6 na drugi brzeg, wyladowac i ciagnac dalej na miejsee
budowy. Tu dopiero ukladano starannie jeden blok obok drugiego.
Na pierwszej warstwie ukladano nastypnq az do wierzcholka pira-
midy. Do przenoszenia blokow Egipcjanie zastosowali dzwigi. Przy-
27
г
ч
я
jwminnj, one uroplzenia do wyoingania wody w wiej.skioh etu-
dniuch. Kamion zakaezano ezponanii z brqzu . powol. wei^gano na
8°lKzv budowio piramidy pracowalo okolo 600 takicb dzwigow,.
a przv'kazdvm z nich zaj^tych bylo 50 robotnikow. Bloki nnisialy
do aiebie tnk szczelnic przylega<5, zeby nie moglo wojfc mi?dzy nie
ostrzc noza. Wewnntrz urz^dzono pomioszczemo na grobowiec
laraona.	, .
Trace to trwidy 30 lat, az wyrosla budowla о wyeokosci 11(>
inctrow (50-60 piQter). Oblozono Я jeszoze wypolerowanynii
plytami z wapienia. Grobowiec byl gotowy. Podziw budzi do-
kladnosi obliczen i wykonania piramidy. Boki podstawy zostaly
ulozone z dokladnoscia do kilku contymctrow, a koinora wcwn^trz
piramidy wytrzymala cisnienio ogromnoj niasy glazow.
Praca ta wymagala olbrzymiogo wysilku ludzkiego. Nikt nie wic,
ilu ludzi zgin^lo w czasio budowy pod bataini dozoicow iobot, od
Nick’.6rc budowio cgipakie wtoja do dnia dziaicjszcgo.
Przcciqganio obrobionych blokow skalnych.
Czlowiek stojqcy przy bloku lejo wod$, aby ulatwic przeeuwanic sari.
palqcych promieni slorica lub z powodu wypadkriw przy pracy.
W calym Egipcie plakali po nich najblizsi i po cichu narzekali na
faraona. Jego nast^pca zaraz po obj^ciu wladzy zaczql budowac nowa
piramidy, jako grobowiec dla siebie. Byta tylko о 10 metrow nizsza od
poprzednioj. Line byly juz znacznie mniejsze.
Pismo. Na grobowcach, swiqtyniacb, pomnikach, a nawet na
skalach znajdujcmy napisy egipskie. Pierwotne pismo egipskie
w niczym nie przypomina naszogo. Bylo to pismo obrazkowe, ktoro
po^niej zostalo uproszczonc.
Ludzie, ktorzy umieli tak czytari i pisac, wymarli przeszlo 2 ty-
siaco lat temu. Prizniej nikt juz nie umial tego odczytac. Dopiero
150 lat temu w miejscowosci Rosetta znaleziono kainien, na ktorym
ten sain napis byl wyryty starym pismem egipskim i znanym dobrzo
pismcrn grcckim. ,
Po wiclu wysilkach uczoni odczytali stare pismo egipskie. Dowie-
dzieli siy wowezas bardzo wiclu cickawycb rzeczy о zyciu, pracy i dzie-
jach starozytnego Egiptu.
29
U-JAJ-l-l

Ршшо obrazkowr (u g’»rv) kwaim» hnr< hUmi I <k»lu dr > ro»ix*/
|нита poiniojaxego, u prowixmego
Paplni*. Ilf'kAzy " I7. h*ty pryuatne rj mwi*	KPit*
nia uczniow-*Lic l»vl\ pi-diip na |uipirui»i<' N"* pw-H>	i***!
malowano ]>< <Lrlki< in n/yuapic fa г by < 7 n ntj i*1 < b»tki>• < h’rry
zdari midovano lurl ) czpruonq Zachuuabi n. H cb (мцнл» > f[*<o
Vnpiruti
Zrobinny r-t * r<phhv p«/yp«<пип»|ФЛ -It• X ~ wu < wUAtk
papiw I r пм«1 hrz.jf.mn Xilu. Jmln*	uk aeilut,
drngu w prprzrk, zwitaunj 1 ktetUi'ino w	r<w*^ U 1 n
xlep iano. po hni' in » I • tiwtno	1 rlW‘ ‘ »k rf U < гг.л'лгш1
do piaaoaa byl ex Xd papirwie pnacWavv гцте ua CuMMTji tbaxny lek»l
шм ten л t у cxn у. Ud j^piruau pvibudxl uuva JM|,er,
31
Kalendarz. Kaplani egipscy chcieli dokladnie wiedziec, kiedy
‘ nast^puja wylewy Nilu, od ktorych przeciez zalezalo cale zycie
Egiptu. Zauwazyli oni. ze wylew Nilu nast§puje wowczas, gdy na
niebie po dluzszym okresie niewidocznosci pojawia si§ na krotko przed
wschodem slonca jedna z duzych gwiazd. Obliczyli, ze mi^dzy jednym
a drugim pojawieniem si§ owej gwiazdy uplywa 365 dni. W ten sposob
ustalili dlugosc roku. Nie bylo to obliczenie calkiem dokladne, bo
w rzeczywistosci rok jest troch§ dluzszy. Rok podzielili na 12 mie-
si§cy. Rozrdzniali 3 рогу roku. Kazda рога mi ala 4 miesiace, a nrie-
siace po 30 dni. Na koiicu roku umieszczali jeszcze dodatkowo 5 dni.
Pierwsza рога — to wylew Nilu, druga — siewy, trzecia — zniwa.
Egipcjanie pierwsi obliczyli dlugosc roku wedlug ruchu Ziemi
wokol Slonca. Taka rachuba czasu nazywa sie rokiem slonecznym.
Nasz kalendarz opiora si§ rowniez na roku slonecznym.
s T А к 0 Z Y T N A
G И E C J A
IV
Dlaczego Egipcjanie uwazali Nil za boga? Co wytwarzali rzcmiesl-
nicy egipscy? Kto to byl faraon? Dlaczego kaplani mieli wielkie
znaczenie w Egipcie ? Jak budowano piramidy ? Do czego one slu-
zyly? Jak Egipcjanie wyobrazali sobie bogow? Jak wyobrazali
sobie losy czlowieka po smierci ? Jakie byly poczqtki pisma egips-
kiego? Jak Egipcjanie obliczyli dlugosc roku? Od czego zalezal
podzial na 3 рогу roku?
PYTANIA I CWICZENIA DO POWTORZENIA
1.	Wskaz, dlaczego praca rolnika w Egipcie wcale nie byla latwa,
chociaz ziemia byla bardzo urodzajna.
2.	Jakie przedmioty wyrabiali rzemieslnicy w Egipcie?
3.	Dlaczego ludzie wymyslili sobie bogow?
4.	Skqd siq brali niewolnicy?
KRAJ I LUDZIE
Starozytna Grecja
Odczytrij z mapld nazwy morz otdczajqcych Grecja Na podstawie maplci
i ihbslracji okredl, jakie byly warunki do zeglugi na morzach otaczajqcych
Grecja od wschodu i od zackodu. Jakie trudno&ci sprawialo podrozo-
wanie Iqdem?
32
3 — Historia dla kl. V
33

J*k ИНОМ» ЦМН17(1яП11
Azjr.
lasy. Dzisiaj nio ma ich prawie wcaie M kotbrwh rr M.dzy Uneu-
Цдехсзд padaja tarn nuulko i uiykieodc rzak w l*« w wyaycba
]Лом1тпо46 jest uboga. Bardzo waznym ilia heir ’*-• i drz#*w<rn
v etarozytnoici byla oliwka. Otntymywano z nirj Uj»c Ib/zpo-
wezeohniona byla n »wnies winna latow»41 W мм Lu h r>>*iy jaMonir,
grurtzc, orzechy i figi. Zbo/л bylo malo. Nie wyatarexaio po na wyxy-
wienie ludnoeci. Na раМ\ч isknch wypuxano kozy « uwce, a w nu-kto-
rych okobcach rdwniez i bydlu rogate.
Ludno&l i jej zajeria. NajduwruejHi inie^zkadcy t<4<> kraju nie
byli Grekami. Pozostawib oni po aobin unle zabytk >u\ a nawet
pisino. Zoetali podbici pizcz Grek6w, ktorzy przybyh z ]>6bocy.
Grecy dzielili му na plemiona. Kazde pleiniy mialo fMoje oby-
czaje i roznilo siy trochy od pozoatalych mowQ. R<*zumirli му jednak
doskonale, gdvz byla to WKzydzie rnowu grecka. Grecy <ami uebie na-
zywali Hellenami, л к raj sw6j Helladq Nazwy Grekov uadali ini
pdiniej Rzymianie.
Kolonizarja grecka. Mala g6rzyata Grecja nic mogla wyiywi^
Bwoicb mienzkahcdw. Bardzo wczednie mubieU oni sxukac sobiv chleba
w innych stronach.	*
NajMinelsi wyruszah morzoin w dalekie strony i tana Hty oaie-
dlali. Najwczeiniej przedoetali siy Grccy do Azji O^icdUli siy na
wyepach i na wybrzezu. Na pocz^tku awoich wydrdwek sdobyli
miasto Trojy, czyli Ilion. Dzieje tych walk r pMnivjee przygody
bohaterdw greckich opisal pi^knie wiunarm jx?eia gnecki Homer
w utworacb Jliada" i MOdyi<eja“. Z ufcworow Homrm dowiadujemy
hiv wiele о zwyczajach, zaj^ciach i wierzeniach aiarvzytnyvh Grak6w.
W ciqgu КЮ lai kolonie greckio poB^t. h na valyrn wybrzezu Morza
Srodziemnego i Morza Czarnego.
35
Z kolonii nad Menem Czarnym Grecy przywozib mewohnkow,
zboze oraz w^dzone i suszone ryby. Sprzedawah tarn оhw?. wyroby
rzemieslnikow greekich. a przede wszystk.m bron . ozdoby
Wide niiast zalozvli Grecy na poludniu dzisiejszych Wloch.
Obszar ten nazywano nawet Wielka Grecji- Przj-wozih stamtad
drewno, ktdrego w Grecji bylo malo, zboze, welng, skory.
Statek grecki
Na pohidniu dzisiejszej Francji rowniez powstaly kolonie greckie.
Zeglarze greccy z Massalii (dzisiaj jest tam francuskie miasto
Marsylia) docierali az do Wysp Brytyjskich, skad sprowadzali cyn§
potrzebna do wyrobu brazu. Nawet przy ujsciu Nilu zalozyli Grecy
swoja koloni§. Kolonie utrzymywaly laczno^c z miastami ojczysty-
mi. Prowadzily z nimi handel i wysylaly delegacje na rozne uro-
czystosci. Laczyl ich tez wspolny j^zyk, wierzenia religijne i wspolne
obyczaje.
36
Wierzenia Grekow. W polnocnej Grecji znajduje si§ wysoka gora
Olimp. Zwyczajna wysoka gora ze szczytem pokrytym sniegiem.
Cz$sto wierzcholek tej gory otulaj^ mgfy. Starozytni Grecy wyobra-
zali sobie, ze tam mieszkaj^ niektorzy bogowie. Kazdy bog ma palac
ze zlota, otoczony wiecznie zielonymi drzewami. Ojcem wielu bo-
gow i ludzi byl Zeus.
Rzezba wykonana z marmuru. Hera
opiekowala si$ malzenstwami. Cz§sto
kloeila siQ z Zeusem i robila mu wy-
mowki. Nieraz nawet przeciwstawiala
»	si§ woli Zeusa.
Hera, zona Zeusa
Zens
Rzezba wykonana z bialego marmu-
ru przez wielkiego rzezbiarza grcc-
kiego Fidiasza. Zeus byl panem nie-
bios. Rzucal pioruny, wi^c zwano go
gromo\vladnym. Na posqgach najcz?-
sciej trzyma w r?ku piorun. W palacu
swoim mial dwie skrzynie. W jednej
bylo szcz^scie, w drugiej nieszcz^scie.
Zeus wedlug swego uznania obdarzal
ludzi z jednej lub drugiej skrzyni.

Grecy wierzyli, ze bogowie brali udzial w zyciu ludzi. Nawet
zenili si$ z kobietami ziemskimi. Roznili si§ od ludzi tym, ze byli
niesmiertelni i zupelnie si§ nie starzeli.
37
Hades, bog swiata podzienmogo
Pose j don, bog morz
Grecy wyobrazali go so-
bie zawsze z trojz^bem,
ktdrym wzniecal lub uci-
szal burze morskie.
Hefajatos, syn Zeusa i Негу
By! lUQzem Afrodyly, bogini pk'knoAci. Byl kula-
wy, uwazano go za najbrzydszogo z bogow. Opo-
wiad/ino, ze kiedyA wtrqcil si? na Olirnpie do
klolni JIcry z Zeuscm i rozgniewany ojciec
zrzucil go z Olinipu. ,,Dzien ealy lecialom, wieczo-
rcm upadlcin na wyspic Lemnos4* — opowiada Ho-
fajstos w ,,Iliadzie“. Przy upadku zlamal nogQ
i odtQd kulal. Ilefojstos nauczyi ludzi sztuki ko-
walskioj i ziotniczej. Dla Zeusa BporzQdzal pioruny.
Pallas Aten a, corka
Zeusa, bogini m^dro-
sci i sztuki wojowania
Przyszla na Awiat w nie-
zwykly spos6b. Pewnego
dnia Zeusa bardzo bolala
glowa, kazal wi^e rozciq,c
sobietoporcmczolo. Wow*
czas z glowy jego wysko-
czyla Pallas Atena w pel-
nej zbroi. Na ilustracji
posqg Pallas Ateny wy-
konany z drzewa, kosci
sloniowej i ze zlota. Wy-
sokoAc jego wynosila 12
metrow, czyli przeszlo 3
pi§tra.

38
39
Demeter, siostra Zeusa, bogim
pol i urodzajow
Ona to miala nauczyc ludzi uprawy
ziemi. CorkQ jej, Persefon§, porwal
i wzirj za zouq Hades, bog Swiata
podziemnego. Bogow ie orzekli, ze
Persefona ma czesc roku przebywad
u Hadesa, a czqsc u matki na ziemi.
Gdy wracala z podziemia, wiosna za-
czynala si(? na swiecie, gdyz uradowa-
na Demeter pokrywala ziemit? bujnQ
ro^linnosciQ.
Hermes, poslaniec bogow
Opiekowal si§ handiem, ku-
pcami, a takze zlodziejami.
Mial rdwniez wynale£c cwi-
czenia gimnastyczne. Godzil
skloconych. Skrzydelka u
nog i przy kapeluszu pozwa-
laly mu szybko przenosic
si$ z miejsca na miejsce.
Apollo, syn Zeusa, bog slonca i wrozby
Byl najpiQkniejszym z bogow. Objawial ludziom ich woIq. Mial najwspanial-
szq ^wiQtyni? w Delfach. Byl rowniez bogiem muzyki i tanca. Opiekowal
si£ ludzmi, leczyl ich, ale zsylal rdwniez choroby. W Swiq-tyniach Apolhna
bylo duzo kosztownych darow zlozonych przez ludzi w podzi^ce za cudowne
uzdrowienia. Otaczalo go 9 boginek zwanych Muzami. Kazda z nich opieko-
wala si? jak^s naukq, lub sztukQ. Muza historii byla KI io.
Grecy byli przekonani, ze wszystko pochodzi od bogow. Nawet
ogien mial bye znany poez^tkowo tylko bogom na Olimpie. Wykradl
go bogom jeden z bohaterow greckich, imieniem Prometeusz. Pro-
meteuszowi zal bylo, ze ludzie m^czQ si§ bez ognia. Iskr§ ognia ukryl
wi^c w wydrazonej trzeinie, przenidsl na ziemi§ i ofiarowal ludziom.
Bogowie ukarali go straszliwie. Kazali Prometeusza przykuc lancu-
chami do skal Kaukazu. Codziennie przylatywal s§p i wydziobywal
mu watrob^, ktdra w nocy weif^z odrastala.
0 bogach i bohaterach greckich kr^zyly liezne opowiadania.
Nazywamy je mitami.
Byli jednak w Grecji ludzie uczeni, ktorzy w bogow nie wierzyli.
40
41
na-
wo
Sl£
mlodzierica. przysnily mu si? dwie boginie. Jedna ofiarowywala mu
Mit о Heraklesic. Do najslawniejszych bohaterdw grcckich
leial Herakles. Opowiadano, ze kiixly mini osiem iniesi^cy i spal
wgK'bieniu tanczy, dwa w^zc eheialy go usmiercic. Malec obudzil si
jednak w poiy i udusil о by dwa w^ze. Kiedy wyrdsl na dorodnego
Wide jeszczc prac wykonal Herakles. Gdy byl juz bliski wyczer-
pania, cudowno jablka zerwano na krancach tfwiata przywrdcily mu
mlodo4d i sily. Wdwczas bogowie zabrali go do siebie i tam juz mi^dzy
nimi pozostai.
zycie bez trosk. druga. a byla niq Pallas Atena, zycie peine trudow
ale i slawy. Muwila mu. ze bez pracy nie moze bye prawdziwego
szcz^scia. Jesli Herakles chce slawy, niech pracuje dla dobra najbliz-
szych. dla calej Hellady i dla wszystkich ludzi na ^wiecie.
Herakles wybral droge wskazan^ mu przez Pallas Aten$ i zaczal
dzialac wedlug wskazdwek bogini.
W poblizu jednej ze swiQtyii zagniezdzil si$ ogromny lew, ktory
czynil wielkic szkody mieszkaricom calej okolicy. Herakles ruszyl prze-
ciwko niemu. Zwierz rzucil si$ na 6mialka. Herakles wypu^cil strzale
z hiku, ale lew mial taka skor$, ze strzaly odbijaly si§ od niej.
Wdwczas Herakles grzmotnal go w leb ogromna maczugQ,. Lew
poezul bdl i zaczal uoiekac. Herakles dopadl go jednak, chwycil
r^kami za gardlo i udusil.
Centaury
Byly to dziwne stworzenia: p61 ludzie i pol konic. Herakles
pozabijal jo zatrutymi strzalami. Tylko jeden centaur
zdolal ucico.

Odtad okrywal si? skora zabitego Iwa. Chronila go od zimna,
a jednoezeinie od strzal z lukdw i od z^bow straszliwych potwordw,
z ktorymi przyszlo mu po^niej walczyd.
Xastypnym czynem Heraklesa bylo zabicie hydry.
H\dra byla potworem о dziewi^ciu glowach. Pozerala ona owce
pasterzom. Konczyla wlaJnio zjadanie owey, gdy Herakles strzelil
z hiku. RiLszyla z wolna na smialka i dziewi^c Ibow oplotlo nogQ bo-
hatera. Swisnal w powietrzu ostry ndz Heraklesa i jedna glowa spa-
dla sci^ta na ziemi^. Ku zdumieniu Heraklesa w jednej chwili urosly
zamiast niej dwie nowe. Odciql jeszcze jednq, i znow dwie nowe
pojauih- sie na jej miejseu. Bohater wezwal pomocy przyjaciela.
Herakles scinal kolejno nozem Iby hydry, a przyjaciel przypalal rany
pochodnia. Lby juz nie odrastaly.
W dalezyeh uyprawach Herakles rozprawil sie z centaurami.
пеЛ’Г’^ CZy?‘‘n| HrkIeSa by,° tei oc^^^nie w ciqgu jed-
ZtXJ	lv,y
rt™‘“ ~ петк
uniosia uszystkie meczystosci.	J
42
Igrzyska olimpijskie. Grecy byli rozbici na drobne panstewka.
Do najwazniejszych nalezaly Ateny i Sparta. Niektdre panstewka
obejmowaly nieraz jedno tylko miasto z okolicy. Walki mi^dzy nimi
byly bardzo cz^ste. Jednakze raz na cztcry lata musialy ustac wszyst-
kie walki. Takie bylo postanowienie i surowo go przestrzegano. Z ca-
lej Hellady i z odleglych kolonii spieszyli wdwczas goscie do iniasta
Olimpii w poludniowej Grecji na igrzyska sportowe.
Gwarno bylo w swi^tym gaju poswi^conym Zeusowi. Przybywali
tu nie tylko uczestnicy igrzysk. Kupcy rozkladali swoje towary
i prowadzili handel z gosemi. Uczeni zbierali si$ na rozmowy. Poeci
wyglaszali swoje wiersze. Zawodnicy przybywali wczesniej, by odpo-
czqc i przygotowa6 si§ do zawodow.
W &wiq>tyni Zeusa skladano bogu ofiary. Rdsl stos popiohi
43
Dyskobol
Rzezba wykonana z marmuru.
>
'А
4 4


* h *

t.
J
!
г
ге-
nie
nie
nie
Z palonych zwiorzat oharnych. W cza-
sach pdzniejszych ustawiono tani
ogromny posag Zeusa; budzil on czesc
i podziw wszystkich Grekow. Kaplani
przy swi^tyni zbierali hojne dary.
Pierwszego dnia igrzysk odbywala
si? uroczysta procesja ku czci Zeusa.
Tegoz dnia zawodnicy skladaU przy-
si$g§ przed oltarzem boga. Przysi^-
gali, ze przez 10 miesi^cy przygoto-
wywali si§ do zawodow. Zobowi^zywali
sie do sumiennego przestrzegania
gulaminu zawodow: w biegach
podstawiac zawodnikowi nogi,
uderzad w sposob niedozwolony,
okazywac gniewu czy nienawisci.
Drugiego dnia zbierano si$ na
stadionie, gdzie odbywaly si$ zawo-
dy mlodych chlopcow. Kobiety udzia-
hi w igrzyskach nie braly. Nie wolno
im bylo n^wet wejsc na stadion. Do zawodow rowniez nie byli
dopuszczani niewolnicy.
Zawody skladaly si§ z biegow na szybkosc i na wytrzymalosc,
skokbw w dal i wzwyz. Oszczepami rzucano na odleglosc lub do celu,
dyskiem — na odleglosc. Zawodnicy zmagali si§ ze sob^ i zwyci^zcfi
zostawal ten, kto pierwszy polozyl przeciwnika trzy razy na lopatki.
Ostatni^ byla walka na pi§sci. R§ce byly owini^te rzemieniami, zeby
zadanym ciosem nie spowodowac smierci lub kalectwa.
Starsi obserwowali walki chlopcow. Gdy oglaszano imi^ zwy-
ci^zcy i nazw§ miasta, z ktorego pochodzil, wrzawa panowala na
stadionie.
Trzeciego i czwartego dnia odbywaly si§ takie same zawody do-
roslych oraz zawody konne.
Piq.ty dzien byl po^wi^cony wiericzeniu zwyci^zcow. Nagrod^
byl wieniec z gal§zi oliwki, ale tej skromnej nagrody zaden Grek nie
oddalby za skarby ^wiata. Wieniec przynosil slawQ jemu i jego miastu
oj czy st emu u
zwyci^zcy, a
wszystkich Grekow. Slawni poeci pisali wiersze na czesc
w ojczystym mie^cie witano go bardzo uroczyscie.
44



Olimpiady mialy wielkie znaczenie dla Giekdu. 1'odkresdajy
jednosc wszystkich Grekow zamieszkalych zarowno w Grecji,
iwkoloniach. Po pieciu dniach zawoddw Olimpia pustoszala. Jeszcze
tylko uczeni z roznyoh miast rozprawiali ze soba о sprawach nauki
Znajomi zegnali si? ze soba i zyczyli sobie spotkania znow za cztery
lata. Uczestnicy olimpiad rozjezdzali si? z przekonaniem, ze chociaz
nie tworza jednego paiistwa, to jednak wszyscy sq Grekami i majq
duzo wspdlnego.
Grecka rachuba czasu. Pierwsza olimpiada odbyla si? 2740 lat
temu liczac wstecz od roku 1964. Grecy zacz?li oznaczac czas wedhi-j
olimpiad. Pisali na przyklad, ze cos si? zdarzylo w trzccim roku 10
olimpiady. Przez prawie 1200 lat odbywaly si? igrzyska olini-
pijskie. Pozniej nastqpila dhiga przerwa.
Dzisiejsze nasze olimpiady odbywajq si? na wzor greckich co cztery
lata. Pierwsza od czasow starozytnych olimpiada odbyla si? w Ate-
nach w roku 1S96. W czasie wielkich wojen swiatowych olimpiady
si? nie odbywaly. Po ostatniej wojnie olimpiady zostaly wznowione
w 1948 r.
Czym zajmowali si? starozytni Grecy? Dlaczego Grecy zakladali
kolonie' Gdzie znajdowaly si? kolonie greckie? Jak Grecy wy-
obrazali sobie bogow ? Jakie przypisywali im wady i zalety ? Co
zdaniem Grekow roznilo bogow od ludzi? Jak Grecy wyjasniali
pochodzenie ognia na ziemi ? Jakie znaczenie mialy dla ludzi czyny
Herakiesa ? yjasnij pochodzenie dzisiejszych olimpiad. Jak olim-
piady przyczynialy si? do utrzyinania Iqcznosci wsrdd Grekow ?
46
WOJNY GREKOW О NlEPOI)tEGLOS6
Odszukaj na 'mapce kolonizacji (str. 48) sicdziby (Jrekuw w Mate) Azji.
Grecy w Malej Azji (гаец wolnosc. Grecy zyli niezbyt spokojnie.
Cz?sto prowadzili mi?dzy sobty wojny, ale z zewnqtrz dingo nikt im
nie zagrazal.
Tymczasem w sQsiedniej Azji powstalo wielkie i potgzne panstwo
perskie. Persowie podbili i zlupili Babiloni?, Egipt i inne panstwa.
Wasta greckie w Malej Azji dostaly si? rowniez pod ich panowanie.
Ci?zko bylo tamtejszym Grekom pod obey mi rzadami. Najezdz-
cy zQdali dla siebie posluszeiistwa, podatkow i wojska do podbija-
nia innych krajow. Nic dziwnego, ze Grecy zbuntowali si?, chwy-
cili za brori i wyp?dzili swoich ciemi?zycieli. Gdy krol perski do-
wiedzial si? о powstaniu Grekow, postanowil ich surowo ukarad.
Poslancy krolewscy pop?dzili na koniach az do najdalszych krari-
cow panstwa perskiego. Na glinianych tabliczkach wiezli rozkazy
dla zarz^dcow poszczegdlnych cz?sci kraju.
W oznaczonym czasie ze wszystkich stron olbrzymiego panstwa
perskiego ruszyly wojska przeciwko miastom greckim w Malej Azji.
Przerazeni mieszkancy zwrdcili si? do swoich rodakow w Grecji
z pro.4b^ о pomoc. Tylko dwa panstwa greckie odpowiedzialy przy-
chylnie i przyslaly na pomoc 25 okr?tow. Bylo to zbyt malo. Perso-
wie zdobyli miasta greckie. Niektorc zburzyli, inne surowo ukarali.
Krol perski wyrusza na podboj Grecji. Krol perski postanowil
podbic calQ Grecj?. Wyslal poslow z z^daniem ziemi i wody na znak
poddania si? Persom. Wide miast usluchalo wezAvania. W Atenach
jednak poslow perskich zamkni?to w wi?zieniu, w Sparcie wrzucono
ich do studni, by sobie sami wzi?li ziemi? i wod?.
Po dlugich przygotowaniach Persowie ruszyli na Grecj?. Okr?ty
naladowane zy wno.4ci$ i sprz?tem wojennym plyn?ly wzdhiz wybrzezy.
Wojsko szlo l^dem. Wide okr?tow perskich rozbilo si? jednak и burz-
liwyoh wybrzezy polnocnej Grecji i wojsko musialo si? wycofa4.
Po dwu latach Persowie znow ruszyli na Grecj?. Tym razem wiezli
wojsko na okr?tach wprost przez morze i zblizali si? do wybrzezy
Kolonizacja grecka
Hoplita, wojownik ci?zkozbrojnej
piechoty grcckiej
Uzbrojony hyl w dlugQ wldezni?, miecz,
tarcz?. Piersi okrywala metalowa
zbroja, glow? - helm. Cala zbroja
wuzylu ok<>lo 30 kg.
atenskich. Atenczycy wezwali pomocy innych paristw. Tylko jedno
z nich z niewielkimi silami pospieszylo na wczwanie.
Atenczycy nie stracili ducha. Wiedzieli, ze bronia swojej wolnosci.
Dorosli m?zczyzni uzbroili si? i postanowili walczyd w obronie ojczy-
zny. Ku wybrzezom ruszyla piechota i jazda. Piechurzy szli w ci?z-
kich zbrojach. Zwawo na koniach posuwala si? jazda.
Bitwa pod Maratonem. Na rdwninie pod Maratonem stan?li
Atenczycy gotowi do walki. Z okr?tdw nieprzyjacielskich wysiedli
Persowie. Niezwykle celni lucznicy perscy spokojnie oglqdali swoje
lulu, spodziewali si?, ze Grecy b?dq. stali w miejscu. Wodz grecki
postanowil jednak walczyc inaczej. Rozkazal wojskom swoim rzucic
si? biegiem na wroga. Zaswistaly strzaly lueznikdw perskich. ale
Grecy szybko nadbiegli i zacz?li ciq.c mieczami i kluc wloczniami.
Zawrzala straszna walka. Po dhigim boju Persowie zacz?li uciekac
ku okr?tom. Za nimi dopadli okr?tow Grecy. Sicdem okr?tdw zdobyli,
reszta jednak odplyn?la na morze. Persowie skierowali swoje okr?ty
ku Atenom. Wiedzieli, ze miasto jest bezbronne. bo wszyscy m?z-
czyzni zdolni do walki byli pod Maratonem. W por? spostrzegli si?
Grecy. Starozytny historyk grecki mowi, ze „Atenczycy ile inieli sily
w nogach pospieszyli do miasta“. Opowiadano pozniej, ze przed
wszystkimi biegl goniec z wiesci^ о wygranej bitwie. Wpadl na rynek
w Atenach, zdolal krzykn$6: ,,zwyci?stwo“ i pad I martwy z wysilku.
49
4 — Historia dla Id V
Mogila poleglych pod Maratonem
o, zc zginclo turn tylku 192 Atciiczykdw, a Persow okolo 6400.
Atenczycv przebiegli tak 42 kilometry i wpadli do miasta, gdy okr^ty
]>erskie zbbzaly siv do wybrzozy. Persowie, widzac, ze obroiicy wrocili
do miasta. odplyn^li do Azji.
Bitwa pod Termopilami. W dziesi^ lat puzniej Persowie znow
ruszyli na ]»odb6j Grecji. Wojskiem dowodzil sam krol perski Ksor-
kses. syn Dariusza. Na jego rozkaz zbudowano przez ciesninQ morskQ
most na okretach. Zniszczyla go jednak burza. Opowiadano, ze
Kserkses kazal batami wychlostac morze i w gl^binQ wrzucic kajdany.
..Ludziom nakazano — mowi grecki history к — by podczas
cblosty wyaolywali barbarzyiiskie i zbrodnicze slowa: ,.O ty, gorzka
wodo, nasz wladca karQ ci naklada, poniewaz go obrazila^, choc ci
nie zlego nie uczynil. A Kserkscs przejdzie przez ciebie bez wzgl^da
na to. czy zechceez, czy nie“. Так tedy kazal skarcic morze, a tym,
ktorzy budowali mosty, kazal uciad glowy. Ci, kt dry m polecono wy-
konanie tego smutnego dziela, spclnili, co nakazano, a inni budowm-
czowie wybudowaii mosty*4.
Przez none mosty przeszlo wojsko na europejski brzeg cicsniny
i od pdnocy ruszylo na Grekow. Grecy rowniez lepiej przygotowab
aie do obrony. Ateiiczyk Temistokles namowil rodakow swoich, by
50

zrzokli siy dochoddw z кори In ягнЬгя i pienbidzo obrdcili na budowy
floty wojonnej. W Hloczninch atcnfakich zbudowano mIo trdjrzydow-
cdw, czyli okrytdw о trzech rzcdmli wioa»*l. Na wkc'larzy powolano
najubozszq hidnoAe atcnskq.
Flota ateiiska wnparta przez okryty innycli rniast greckich wy-
ruszyla na morze przcciwko Persom. Rozpocz< ly ни,- walki z okrytami
perski mi. Rdwnoezcsnie nieliczna arrnia Grekow pod wodzQ krola
Sparty Leonidasa zngrodzila drogy najezdzcom w wqskim przejsciu
miydzy gorami. Wawoz ton nazywal siy Termopile.
Zdziwil siy Kserkses, gdy mu doniesiono, ze to nicliczne wojsko
greckie naw el nie mysli о uoieczce. Wyslany роме! perski przedatawil
Grekom potygy krdla perskiego. ,,0d strzal naszych zacmi siy slorice“
indwil chcqc przerazid Grekow. „Bydziemy wiyc walczyli w cieniu”
— uslyszal godna odpowiedf.
Zawrzala walka. W wq.skim przejdciu miydzy gorami nie mogli
Persowie wykorzystad swojej przewagi liczebnej. Daremnie rzucali
wciqz nowe sily na bohaterskioh obroncdw Grecji. ZnalazI eiy jednak
zdrajca Grek, ktory wskazal Persom drogy przez g<>ry i noca prze-
prowadzil wrogdw na tyiy Avalczq-cych Grokdw. Na wiesd о tym
Leonidas rozkazal oddzialom greckiin wycofad siy. Sam z gwardi^
swoja, liczqcq 300 ludzi, walczyl do ostatniego, aby jeszczc przez
pewion czas zatrzymad Porndw. Gdy w boju polamaly siy wlocznie,
ciyli mieczami, az wszyscy polegli, dajqo nicsiniortelny przyklad my-
stwa i po.<wiycenia siy dla ojezyzny. Na miejscu, gdzie poleg! Leonidas
ze swoim oddzialom, wyryto na kamieniu napis ,,Przechodniu, po-
wiedz Sparcie, tu lezym jej syny, prawom jej do ostatniej poshiszni
godziny“.
Na wiadomosd о przejsciu Termopil przez nieprzyjaciela flota
grccka wycofala siy w ciesniny miydzy Atenami i wyspa Salamina.
Persowie zajyli i spalili Atony, ale ludno^d grecka zdazyla opuscic
miasto i sclironid siy w bezpieczno micjsce.
Bihva morska pod Salaminq. Persowie mieli znaczuie wiycej
okrytow niz Grecy i spodziewali siy zwyoiystwa. Na brzegu morza na
tronie zasiadl krol Kserkses w otoczeniu pisarzy, ktdrzy mieli zapi-
sywad imiona wojownikow perskich odznaczajacych siy w boju.
W w^skiej eiesninie salumiiiskiej Persowie nie mogli rozwinqd
wszystkich swoich sil ani otoczyc floty greckiej. \\ odzuw ie greccy
4*
51
nie wierzyli jednak w zwyci^stwo i chcieli odplynac ku brzegom Sparty.
Za stoczeniem bitwy byl jeden z wodzow greckicli, znany nam juz
Atenczyk Temistokles. Odwazyl si§ on wowczas na czyn bardzo
niebezpieczny. W nocy zawiadomil potajemnie krola perskiego, ze
Grecy chca uciekad. Persowie przeci^li Grekom drog§ odwrotu
i rankiem doszlo do bitwy pod Salaminq,. Zwrotne okr^ty greckie
rzucily si§ na ci^zkie okr^ty przeciwnika. Ostre dzioby dziurawily
burty. Jeden po drugim szly na dno okr^ty perskie. Powstalo za-
mieszanie, bo znajduj^ce si§ z tyhi okr^ty Persow chcialy rowniez
wziac udzial w walce i pchaly si§ do przodu wpadaj^c na wlasne
okr^ty, ktore usilowafy cofn^c si§ przed Grekami.
О co walczyli Grecy z Persami? Wyja.4nij pochodzenie nazwy
,,bieg maratoriski“. Na podstawie ilustracji powiedz, jak byl uzbro-
jony piechur grecki? Jak walczyli Grecy? О co walczylo wojsko
perskie, a о co greckie? Jaksi§zachowafy panstwa greckie w cza-
sie najazdu Persow? Z czego zaslyn^ly Termopile? Jak Temisto-
kles przyczynil si£ do powstania pot^gi morskiej Aten?
VI
ROZKWIT GOSPODARCZY ATEN
Okr^t wo jenny
Xa dziobie kazdego okr^tu umieszczony byl posq.zek Pallas Ateny. Pod wocIq
byl zanurzony ostry szpic. Sluzyl do dziurawienia okr^tow nieprzyjaciclskich.
Vv kazdej burcie znajdowaly si? trzy rz^dy wiosel. Wewn^trz okr§tu przy
kazdym wio£e siedzial jeden czlowiek. Opr6cz wiosel okr^t mial rowniez
zagiel. W ten sposob czlowiek wykorzystywal sil§ wiatru.
Przypomnij sobie wiadomo&ci о polozeniu starozytnej Grecji i о Jcolo-
nizacji greckiej.
Ateny najwazniejszym panstwem w Grecji. Do zwyci^stwa Gre-
kow nad Persami najbardziej przyczynily si§ Ateny. Wprawdzio
Persowie spalili miasto w 10 lat po bitwie pod Maratonem, ale ludnosc
wczesniej juz schronila si§ w bezpiecznym miejscu. Miasto odbudo-
walo siQ szybko i stalo si§ najwazniejszym, najwi^kszym i najpi§k-
niejszym miastem Hellady. Do swietnosci Aten przyczynila si§
praca mieszkancow miasta, wsrod ktorych prawie polow§ stanowili
niewolnicy. Dochody plyn^ly rowniez z handlu oraz z oplat wnoszo-
nych do zwiazku morskiego przez inne panstwa greckie. Panstwa te
placily poczQtkowo dobrowolnie na rozbudow^ floty do w>alki z Persami.
Pozniej Atericzycy ^ci^gali oplaty sil^ i pieniadze obracali na upi§k-
szanie swojego miasta. Budzilo ono podziw i zachwyt przyjezdnych,
ktorzy przybywali do Aten przewaznie drogQ morskQ.
Bitwa skonczyla si§ wspanialym zwyci^stwem Grekow. Krol
perski postanowil czym pr^dzej odjechac do Persji, pozostawiajac
jednak cz^sc swoich sil w Grecji. W nast§pnym roku Grecy pobili
wojska perskie i uwolnili swojq, ojczyzn^ od najezdzcow.
Persowie jednak nie ust^powali i walki trwaly nadal. Wowczas
wszystkie panstwa greckie utworzyly wspolny zwi^zek morski do
walki z Persami. Najwi§cej okr^tow dostarczyly Ateny. One to
stopniowo zacz^ly kierowac calym zwi^zkiem. Ostatecznie Grecy
na Polwyspie obronili swojcj, niepodleglo^c, a nawet na pewien czas
wyzwolili rodakow w Malej Azji.
W porcie Pireus. Z dala od strony morza widac bylo wzgorza,
za ktorymi w odleglosci 7 km od portu lezalo miasto Ateny. Na
jednym wzgorzu blyszczalo zlote ostrze wloczni z posQgu opickunki
miasta, Pallas Ateny. Po dobiciu do nadbrzeza w porcie trzeba bylo
wniesc oplaty. Robil to kapitan okr^tu, a tymczasem podrozni wysia-
dali na brzeg. Natychmiast otaczal ich tlum kupcow i zwyklych ga-
pidw. Wszyscy dopytywali si§, skqd przybyli i co przywiezli.
Obok portu handlowego znajdowal si§ port wo jenny. Mial on
tylko jedno wqskie wyj^cie na morze. Na wodzie kolysaly si§ okr^ty
wojenne. Bylo ich tarn nieraz przeszlo 100. Na brzegu wznosily si$
Port Pireus
Kobieta z radlem
Jak zbudowano jest radio, kt6-
re postac wyobrazona na ilu-
stracji trzyrna w r§ku?

duze warsztaty okr^towe. Budowalo si§ tam nowe okr^ty i naprawialo
stare lub uszkodzone.
Obok portu rozci^galo si§ miasto Pireus. Ulice byly proste i prze-
cinaly si§ pod k^tem prostym. Wsz^dzie czuc bylo zapach ryb. Port
i miasto otoczone byly murami. Droga do Aten rowniez otoczona
byla murami zbudowanymi juz po wojnach perskich. Byly to slynne
„dhigie mury“. Mi^dzy tymi murami chronila si§ ludnosd ze wsi
okolicznych w razie najazdu nieprzyjaciela. Budowala sobie szalasy
i namioty, w ktorych musiala mieszkac nieraz calymi latami. Zaduch
tam panowal straszliwy.
Od strony morza mozna bylo dowiezc do Pireusu wszystko, co
bylo potrzebne do wyzywienia ludzi i do obrony. Gorzej bylo, gdy
wsrod stloczonych uciekinierow wybuchala zaraza. Ludzie marli
wowczas jak muchy.

W pracowni garncarza. W Atenach po wojnach perskich rozwi-
n^lo si§ rzemioslo. СаЦ cz^sc miasta zajmowali garncarze. Wyroby
garncarzy nazywa si$ ceramik^. Nazwa pochoclzi z j^zyka greckicgo.
54
PrzQdzenie
Kobieta trzyma wysoko w r$ku wl6kna
i wprawia w ruch wrzeciono, ktore skr^ca
nitk?.


kowala
W pracowni
Jakie narzedzia wytwarzai kowal ?
By Li wsrod
U szewca
Widocznie szewe bfdzie przymiorzal obuwie kobiecio. Z boku stoi mfzczyzna,
z kt6rym przyszla.
Gamcarze ateiiscy mieli male warsztaty. Glownym narz?dziem bylo
w nich kolo garncarskie. Szybko obracala si? podstawa, na ktorej
stalo naczyme. Wprawne rgce nadawaly mu potrzebny ksztalt.
Niewolnicy w kopalni
Корм* gline i wynoszq, jq na powierzchnie.
Z doskonaloj gliny garncarzo lepili tam roznego rodzaju naczynia.
W kazdy m takim warsztacie pracowalo 3 — 4 ludzi.
nich rowniez i niewolnicy. Naczynia byly pi^knie zdobione. Z rysun-
kow umieszczonych na naczyniach (patrz str. 55 — 56) dowiadujemy
si§ wiele о zyciu starozytnych Grekow.
Zgromadzenio ludowo. Co dwa tygodnie, a czascm i co tydzien,
gwarno bylo na jednym ze wzgorz atenskich. Spieszyli tam mieszkaii-
cy panstwa ateiiskiego na zgromadzenio ludowo. W zgromadzeniach
ludowyoh mogli uczestniczyc wszyscy wolni obywatele atenscy,
ktorzy ukonczyli najmniej 20 lat. Kobiety nie mialy prawa brae
udzialu w zgromadzeniu. Nie brali tez udzialu niewolnicy, ktorzy
nie mieli zadnych praw.
Po wojnach perskich zgromadzenie ludowe rozstrzygalo о wszyst-
kich najwazniejszych sprawach. Obywatele Aten decydowali wi^k-
szosci^ glosow о tym, czy ma bye wojna, czy pokdj, о zaopatrzeniu
miasta w zboze itp. Urz^dnicy skladali sprawozdania ze swojej
dzialalnosci przed zgromadzeniem ludowym. Rzqdy takie nazywamy
demokracjfi od slowa greckiego ,,demos“, co znaczy lud.
Na zgromadzenie ludowe w Atenach
rzadko przychodzili ludzie ubozsi. Paii-
stwo placilo wprawdzie obywatolom za
udzial w zgromadzeniu ludowym, ale zapla-
ta byla niewielka, a kazdy uezestnik tra-
cil duzo czasu, wi^c i czqs6 swoich za-
robkow. Ludzie ubozsi nie mogli sobie
na to pozwolic. W rzeczywistosci wi^c
najez^ciej decydowali о wszystkim lu-
dzie bogatsi.
Perykles. Na zgromadzeniu ludowym
w Atenach wystQpowali poszczegolni oby-
watele i starali si^ przekonac lud о slusz-
nosci swego stanowiska. Po wojnach grec-
ko-perskich najslynniejszym mowcq/ byl
Perykles.
Potrafil on рггекопаб lud о slusz-
no£ci tego, co chcial uczynic. Dbal
о dobro obywateli, staral si§, by wszy-
Perykles
Partenon. Так wyglacial kiedy^
Akropol. Так wyglq.dal w czasach Pcryklesa
Xad wszystkim gorowal posqg Pallas Atony w pclnej zbroi z dlugq wloczniq,
zakonczonq zlotym ostrzem.
wnqtrz by! ogroinny posqg
gwiatynia ozdobiona byla pipknymi rzcibami wykutymi w marmurze. vve-
Pallas Ateny (pati-z str. 39), ktory juz dzisiaj me
istniojo.
scy mieli prac§ i d^zyl do tego, zeby Ateny byly najswietniej-
szym miastem Hellady. Dlatego wi^kszosc zebranych popierala
go i on wlasciwie rzadzil Atenami w ciagu 15 lat.
Na Akropolu. W czasach Peryklesa zabudowany zostal Akropol.
Bylo to wzgorze wznosz^ce si§ nad miastem. Na wzgorzu znajdowal
si$ zamek obronny. W czasie jednej z wojen Persowie spalili calc
miasto.
Akropol tez ulegl wtedy zniszczeniu. Odbudowano go jednak
i stal sie pi^kniejszy niz byl kiedys. Zamiast dawnych drew-
nianych budowli powstaly nowe z kamienia.
Najwspanialsza £wi^tynia byla po£wi$cona bogini Atenie. Nazy-
wala si§ Partenon.

is®

л:






••• v УЛ
60
61
Kolumna w stylu doryckim
Nazwa pochodzi od greckiego ple-
mienia Dorow, mieszkajn,oego g!6w-
nie w poludniowej Grecji. Jest to
najprostsza kolumna.
Partonon — wyglq-d dzisiejszy
Kolumna koryncka
Nazwa pochodzi od bogatego miasta
greckiego Kory nt. Glowica tej kolu-
mny jest najbardziej ozdobna.
Ozdoby Partenonu. Jezdzcy
Tylko ezf& rzefb Partenonu znajduje si? na miejseu. Cz^c ulegla zniszczeniu.
Nieitore zostaly wywiezione do Londynu przeszlo 100 lat temu.
Kolumna jonska
Nazwa pochodzi od plemienia Jo-
now, do ktorego mi^dzy innymi
nalezeli Atenczycy. Kolumna jon-
ska ma ozdobniejsze zakonczenie,
czyli glowic§.

Budowle greckie roznily si§ od siebie roznymi szczegolami, np.
kolumnami. Mowimy, ze byly budowane w roznych stylach.
Teatr av Atenach
Pod golym niebem wykute sq w skale polkolistc siedzenia dla widzow. Przed
widzami scena.
I
Teatr grecki. W czasach Peryklesa wielkq, rol§ w zyciu Grekow
odgrywal teatr. Kazdy obywatel atenski mogl otrzymac z kasy
paiistwowej zasilek na kupno biletu do teatru.
Teatr grecki powstal z uroczysto^ci ku czci boga winnej la-
torosli — Dionizosa.
Aktorzy wystQpowali w maskach
Sokrates
Sokrates. Po rynku w Atenach cz£-
sto przechadzal si^ w zniszczonym odzie-
niu stary Grek. Nazywal siQ Sokrates.
Od czasu do czasu zatrzymywal si@ przy
jakims znajomym i wszczynal rozmowQ.
Natychmiast zbierali si$ kolo niego cie-
kawi sluchacze. A on glosno zastanawial
si§ np. nad tym, co to jest odwaga?
Czy czlowiek rodzi si$ odwaznym, czy
tez mozna si§ odwagi nauczyc?
Pewnego razu jeden z mlodych Aten-
czykow zaczqjl siQ przechwalac, ze to
on powinien rz^dzic Atenami. Sokrates
nawi^zal z nim rozmowQ. Wypytywal
go, jak ma zamiar rz^dzic. Z rozmowy
okazalo siQ, ze mlodzieniec dw nie umial
nic powiedziec о dochodach i wydatkach panstwa. Nie wiedzial,
ile ludzi potrzeba do obrony panstwa, ile zboza dostarcza sam
kraj, a ile trzeba przywiezc z innych stron. Okazalo si§, ze nie mial
poj^cia о najwazniejszych sprawach panstwowych. Zawstydzony
mlodzieniec odszedl.	t
Sokrates uczyl m^drosci. Wielu ludziom wykazal, ze nie sg,
m^drzy, chociaz si§ za m^drych
Sokratesa.
Wrogowie oskarzyli go przed
wierzy w bogow. Sokrates mial
spodziewali si<^, ze oskarzony, jak to bylo w zwyczaju, b§dzie prosil
о wygnanie z kraju lub о kar§ pieni^zn^. Sokrates jednak о nic
nie prosil. Dowodzil tylko, ze oskarzyciele i s^dziowie nie majq, raeji.
Oburzem s^dziowie skazali go na £mierc. Przyjaciele doradzali mu
ucieczk^, ale Sokrates nie zgodzil si§ na to. Spokojnie wypil w wi§-
zieniu przyniesionQ mu trucizn^ i do ostatniej chwili rozmawial
z przyjacidlmi, ktorzy go przyszli pozegnac.
uwazaj^. Oburzali si§ za to na
s^dem, ze psuje mlodziez i nie
juz wowczas 70 lat. S^dziowie
Poczqtki nauki. Niektbrzy Grecy domagali si§ karania .4mierci^ za
brak wiary w bogow i prbby wyjasnienia takich rzeczy, jak np. z czego
powstal £wiat lub co to jest Slonce. Odpowiedz byla przeciez
dla nich prosta: swiat stworzyli bogowie, a Slonce rowniez jest
63
bogiem. Kto twierdzi inaczej, obraza bogow i powinien bye skazany
na dmierd.
Wielu uczonych greckich. nie przestraszaly jednak te grozby
Starali si§ oni dad odpowiedz na te pytania. Uczeni ci rozwijali
nauk§. Umieli j^ tez zastosowad w zyciu.
Jeden z uczonych greckich znalazl si§ kiedys w Egipcie i chcial
si§ dowiedziec od kaplandw, jak^ wysokosc ma najwyzsza piramida.
Kaplan egipski nie mogl mu dad odpowiedzi. Uwazal, ze aby zmierzyc
piramide, nalezaloby wejsc na szczyt po gladko wypolerowanych ply.
tach, a to bylo niemozliwe. Wdwczas 6w uczony grecki dowiodl, ze
piramid^ mozna zmierzyc bez wchodzenia na jej wierzcholek. Slonce
bylo juz nisko i piramida rzucala dhigi cien. Grek wbit swoj^ lask§
w ziemi$, zmierzyl dlugosc cienia laski, a pozniej dlugosc cienia pira-
midy. Wiedz^c, jak^ dlugosc ma laska, latwo mogl obliczyc wysokosc
piramidy.
Inny uczony grecki twierdzil, ze Slonce nie jest wcale bogiem, lecz
rozpalonym kamieniem, ktory oderwal si§ od Ziemi. Dzisiaj wiemy, ze
jest inaczej, ale nikomu nie przyjdzie juz na my£l mowic, ze Slonce
jest bogiem.
Lekarze greccy doszli do wniosku, ze choroby nie sa zsylane przez
bogow. Spostrzegli np., ze jesli ktos pije duzo wina nie rozcienczo-
nego wod$,, to mu ono szkodzi. Uczyli, ze trzeba si§ myc starannie,
przebywac duzo na swiezym powietrzu, jadac zdrowe potrawy, a wte-
dy latwiej b^dzie unikn^c niektdrych chorob.
Inny uczony dowodzil, ze Ziemia jest kulista. Obliczyl nawet
w przyblizeniu obwod Ziemi.
Uczeni greccy dali pocz^tek takim naukom, jak geometria, mate-
matyka, geografia, historia i inne. Nazwy tych nauk pochodz^
z j^zyka greckiego. Dzisiaj jeszcze podziwiamy m^drosc starozytnych
Grekow.
Pismo greckie. Od jednego z luddw Starozytnego Wschodu, Fe-
nicjan, przej^li Grecy pismo dzwi^kowe. Polegalo ono na tym, z-e
za pomoc^ dwudziestu paru liter oznaczono poszczegolno dzwi^kJ
mowy ludzkiej.
Od Grekow nauczyli si$ tak pisac Rzymianie.
G4
«ТГ К- m « nr
Pismo obrazkowe (egipskie), klinowe (babiloiiskie), fenickie
(dwa rodzaje), greckie i rzymskie
Powiedz, od ktorego z tych pism pochodzi nasze pismo?
W jakim stylu budowano ^wi^tynie greckie ? Co jest wspolnego we
wszystkich tych stylach ? Jak rz^dzili Atenczycy w czasach Pe-
ryklesa? Czym si? rozntty rz^dy w Atenach od rz^dow w Egipcie?
Opowiedz о dzialalnosci Sokratesa. Co Ateny zawdzi?czaj^ Pe-
ryklesowi? Jak wygl^dal teatr w Atenach?
65
5 — Hi’torla dla k* V
VII
PODBOJE ALEKSANDRA MACED 01^ SKIEGO
Odszukaj na ma pic Grecji Macedonia
Podboj Grecji przez Macedonczykow. W pdlnocnej Grecji roz-
ciagal sie gorzysty kraj zwany Macedonia. Zamieszkiwaly go pig.
miona mdwiace jezykiem greckim. W zyciu Grecji Macedonia przez
dlugi czas nie brala zadnego udzialu. Dopiero w niespebia 100 lat
po czasach Peryklesa stala si$ wielk^ potnga i zacz^la zagrazac pan-
stwom greckim.
Krol macedonski Filip wykorzystal niezgode mi^dzy paiistwami
greckimi i podbil calq, GrecjQ. Grecy stoezyli wdwczas ostatniq, za-
ci^ta bitwe w obronie niepodleglo^ci. Na miejseu, gdzie Grecy wal-
czyli w obronie wohiosci, standi pomnik poleglych.
Aleksander Macedonski. Syn Filipa, Aleksander, wychowany
byl w wielkim szacunku do tego, co stworzyli Grecy. Nauczycielem
jego byl wielki uczony grecki, Arystoteles. Najulubienszq, ksiazka
Aleksandra byla Iliada Homera, a wzorem — jeden z jej bohaterdw.
Kiedy Aleksander otrzymal pi^kn^, kosztown^ szkatulkn w podarunku
i zapytano go, co w niej b^dzie trzymal, odpowiedzial: „Wloze w nia
*
Wyprawa na PersjQ. Aleksander postanowil podbic Persjn-
Z silami calej Grecji ruszyl do walki z Persami. Zwycinstwo szlo
w jego slady, bo wojsko mial dobrze zorganizowane i uzbrojone,
a sam byl wodzem znakomitym. Zawsze byl w bitwach tam, gdzie
bylo najniebezpieczniej, i dawal przyklad odwagi i wytrwalo^ci.
Przeprawiwszy si§ do Malej Azji rozbil wojska perskie i ruszyl
ladem w kierunku Egiptu. Krol perski zdazyl zebrac ogromne wojsko
i zagrodzil mu drog§. W zaci^tej bitwie Aleksander zndw odniosl
zwyci^stwo. Krol perski ratowal si§ ucieczka, pozostawiajQC zwy-
ci?zcy bogaty oboz, a w nim zon$ i edrki. Aleksander zatrzymal je
w niewoli, ale nakazal oddawac im czesc krolewsk^. W dalszym
pochodzie zaj^l caly Egipt i pozwolil si$ tam czcic jako boga. W
cie zalozyl nowe miasto Aleksandrin, istniej^ce do dzisiaj.
66
7
Pochod Aleksandra Macedoriskiego
Aleksander nic zatrzymal si? w swoich pochodach. Szedl dalej
na wschod. Jeszcze raz doszlo do walki z wojskami krola persldeg0<
Znow zwyciezca zostal Aleksander. 1 о tej bitx\ ie Aleksander stal
si? wladca ogromnego panstwa perskiego. Nalezaly do niego: cala
Mala Azja. Fenicja. Palestyna, Mezopotamia, Egipt. \\ dalszych
wyprawach Aleksander dotarl az do Indii. Udalo mu si? podbic
tylko mala ezcsc Indii, gdyz wojsko bylo tak wyczerpane, ze domagalo
si? powrotu do domu.
Stolic? swego rozleglego panstwa Aleksander zalozyl w Babi-
lonie. Ozenil si? z corka krola perskiego i otoczyl si? przepychem, jak
to czynili wladcy na Wschodzie. Wsrod przygotowan do nowych
podbojow zachorowal niespodziewanie i zmarl maj^c zaledwie 33
lata.
Po smierci Aleksandra panstwo rozpadlo si?, a wladz? w po-
szczegolnych cz?sciach sprawowali jego wodzowie.
Rozszerzenie si? kulhiry greckiej. W krajach Starozytnego
Wschodu, podbitych przez Aleksandra Macedoriskiego, rozszerzyla
si? znajomosc j?zyka greckiego. Po grecku mowiono na dworach
w lad cow Egiptu i Malej Azji. W tym tez jezyku prowadzona byla
korespondencja z innymi panstwami oraz pisane byly prywatne listy
ludzi wyksztalconych. Rozpowszechnila si? rowniez w krajach Wscho-
du znajomosc pogl^dow uczonych greckich, greckiego sposobu budo-
wania i greckich obyczajow.
Rowniez religia Grekow znalazla nowych wyznawcow na Wscho-
dzie.
W egipskiej AJeksandrii zbudowane byly wielkie gmachy i teatr
na wzor grecki. Wznoszono tez pos^gi bogow greckich.
Kraje Wschodu ze swej strony wywieraly rowniez duzy wplyw
na Grekow. Widac to najlepiej na przykladzie religii. Bostwa wscho-
dnie znalazly wyznawcow wsrod Grekow, a bogowie greccy zajmo-
wali miejsee bostw wschodnich. Так np. egipska bogini Izyda przed-
stawiana zwykle z krowimi rogami na glowie zostala utozsamiona
z greckq, Demetr^. Niebawem stala si? dla Grekow wszechpot?znQ
bogini^, od ktorej zalezaly losy kazdego czlowieka.
Od czasow Aleksandra osrodkiem nauki bylo miasto egipskie
Aleksandria. Uczeni mieli w Aleksandrii do swego uzytku ogrdd
botaniezny z roznymi roslinami zebranymi z calego znanego wow-
68

Dlaczego podboj Grecji przez Macedonia ulatwil Aleksandrowi Ma
cedoriskiemu rozpraw$ z Persami? Odszukaj na mapie kraje pod
bite przez Aleksandr
si$ wierzeri
stal si£ powszechnie znany ? Odszukaj na mapie miasto Aleksandrin
i powiedz, jakie ono mialo znaczenie w starozytnosci dla rozwoju
nauki ?
Macedoriskiego. Daj przyklady rozszerzania
greckich w krajach Wschodu. Dlaczego jnzyk grecki
Oltarz Zeusa w Pergamonie w Malej Azji
Oltarz ten zostat w caio&ci przeniesiony do Berlina
czas swiata, ogrod zoologiczny, pracownie dla lekarzy, a przede
wszystkim najwinkszq, w starozytnym swiecie bibliotek§. Owcze-
sne ksi^zki inaczej wyglqdaly, niz nasze. Pisane byly na papirusie
i przechowywane w postaci zwojow. Dzisiaj jeszcze podziwiamy
mgdrosc starozytnych uczonych.
n TANIA I ewiCZCNIA DO POWldRZENIA
1	. Czcgo naiKiyty $1$ innc ludy od mlcszkancow Starozytncgo Wsch-
du?
2	Ciego dow.odujcmy $1? z rysunkow umieszczonych na naczyn,Qch
greckich?
3	. Jck-e naukl zapoviqtkowali I rozwin?li starozytni Grecy?
4	Jokie znau budowle greckie? Przypatrz si? raz jeszcze ilustrr.
с от I ok: vil. w jakim style sq zbudowane poszczcgolnc budowlc
greckie?
5	. Co zawdzi^czamy starozytnym Grekom?
6	Wikai na mapie kraje, ktore weszty w sklad panstwa Aleksandra
Macedonskiego.
ST A II OZYI NY RZY 4
К RAJ 1 LUDZIE
2fapa Polinyspu \ penUskicyn (sir. 7 !). Otl*zuhij na ma pee botonizaeji
(sir. IS) citdziby Gn ledw на Pulleys pic A pcnn'mlam.
Na Pdhvjspie Apcniri'kim. Na zachdd od Grecji znajduje
Pdlwysep Apeninski. \\ pohidniowcj jego cz?sci, jak zAp-uiic
pami^tacie, osiedlili sir Grecy. Do dzisiaj morzo uii« ,-dzv (»re» j 4
i Pdlwyspem Apcjiiriskim nazywa siy Morzem Jonskim, 1ю greccy
zcglarze z plemienia Jondw po iiini kiedys plywali. Caly kr.ij je-t
gorzysty. Tylko blizej wybrzezy bylo trochy ziemi nadijacrj siy
do uprawy.	Ni
Oprdcz Grck6u, ktorzy oeicdlili sir na poludniu, mieszkaty lam
inn© Indy mdwiQce rdznymi jyzykaini.
Rzek na Policyspi© Apeninakim jest inalo. NajwiykszM Пекл
jest Tyber, po ktdrym mogly plywac nawot duze stalki.
Miasto Rzym. Przeszlo 2700 lat tomu niedaleko od uj-cia Tybru
do rnorza pov^fnlo niiasto Rzym. \V pdzniejszych czasach Rzymkuiie
liezyli lata < d zalozrnia iniasta. Poczqtkowo Rzym byl inah»
polozono nad rzeka Tybrem. W ciqgu kilkusct lat rozrusi si?
w uielkie rniasto na siedmiu pagorkoch. Mir-zkancy tvj cz?>-ci poL
wyspu nazyuali si? Latynami. Mowili oni j?zykiem latyliskim. My
ten jrzyk nazywainy jyzykiem lacinskim lub kn»tko lacina.
tym czasie, gdy Grecy walrzyli z Porsami, mie-zkancy Rzymu
zdolali si? juz porozurniec z l^dynami i wspolnie podbijali zieinie
swoich sasiadow. Rzymianir byli bitni, kami i wytru.-di. Nie zrazali
*i? niepowodzeniami. Przegrywali nieraz poezczegoln© bituy, ale
ostateeznie odnosili zwyci?stwa.
Korsyka
Sycylia
\Syrakuzy
Л, ’ rx
5 4 '*♦ ’
Kapua
о 'V
Wezuwiusz

Polwysep Apeninski
72
Podboje Rzymian. W ciq-gu 200 lat Rzymianie opanowali caly
Polwysep Apeninski. Nawet miasta Wielkiej Grecji musialy uznad
icb zwierzchnictwo.
Dalej ku pohidniowi bylo juz morze. Pvzymianie do tej рогу
nie zajmowali si? zeglugq,. Musieli jednak zacz^d budowac okr?ty,
gdyz chcieli opanowac wybrzeza Morza Srodziemnego. Blisko Pol-
wyspu Apeninskiego znajdowala si? wyspa Sycylia. Rzymianie ргб-
bowali jq opanowac. Do zdobycia Sycylii dqzyli rowniez Kartagin-
czycy.
Kartagina byla bogatym miastem na wybrzezu Afryki. Mi ala
pot?znq flot? wojennq, i doswiadczonych zeglarzy. Rzymianie pro-
wadzili z Kartagina dhigie wojny. Kartaginczycy smieli si? z poczqtku
z niezdarnie poruszajqcych si? okr?tow rzymskich i pewni zwyci?stwa
smialo rzucili si? do boju. Ale Rzymianie zastosowali nowy sposob
walki. Z okr?tdw rzymskich spadly na okr?ty nieprzyjacielskie ru-
chome pomosty zaopatrzone w haki, a po nich w'biegali na poklad
dobrze uzbrojeni Rzymianie. Zaskoczeni tym Kartaginczycy poniesli
kl?sk?.
Wojny z Kartagina trwaly jeszcze bardzo dlugo i toczyly si?
ze zmiennym powodzeniem. W czasie jednej z wojen Kartaginczycy
omal nie zdobyli samego Rzymu. Ale ostatecznie po stu przeszlo la-
tach Rzymianie zwyci?zyli, zdobyli miasto Kartagin? i doszcz?tnie
je zburzyli.
I tak kolejno Rzymianie podbijali obce kraje, az stab si? panami
ealego wybrzeza Morza Srodziemnego. Rowniez Grecja weszla w sklad
panstwa rzymskiego.
Wyzysk krajow podbityeh. Kraje zdobyte nazywali Rzymianie
prowincjaini. Zarzqdzal takq, prowinc jq wysoki urz?dnik, przed-
stawiciel Rzymu. Utrzymywala go ludnosc prowincji, poniewaz
urz?dy w Rzymie byly bezplatne. Ludnosd ponosila rowniez koszty
utrzymania wojska rzymskiego we wlasnym kraju.
Kazdy zarzqdca prowincji urz?dowal tylko jeden rok. W tym
okresie czasu pragnal zdobyc dla siebie jak najwi?ksze bogactwa.
Grabil wi?c, co tylko mogl. Poskarzyc si? na niego mozna bylo do-
piero, gdy zakonczyl urz?dowanie w prowincji. Skargi wnoszono
do Rzymu. Zarzqdcow najcz?sciej nie spotykala zadna kara,
gdyz w Rzymie skargi rozpatrywali ludzie, ktorzy albo juz dawniej
73
I
sami zarzadzali prowincjami, albo tez spodziewali si§ dostac w Za
rzad prowincji
Najwi^cej naduzyd bylo przy sci^ganiu podatkow. BogacZe
rzymscy wplacali z gory do skarbu panstwa ustalon^ sum§ pienjp
dzy. a w zaniian uzyskiwali zezwolenie na sci^ganie podatkow w pro
wincjach. Starali siQ sciagnq.c z mieszkaricow jak najwi§cej pieni^dzy
aby osiagnQc jak najwi^ksze zyski.
Jak powstalo panstwo rzymskie? W jaki sposob Rzymianie opa-
nowali Polwysep Apeniriski i wybrzeza Morza Srodziemnego ? 0 co
toczyli Rzymianie wojny z Kartaginq,? Jak zakoriczyly si§ wojny
Rzymu z Kartagin^? Co to byly prowincje rzymskie f Jak post§-
powali zarz^dcy prowincji z ludno^ci^ miejscowq,?
PAkSTWO RZYMSKIE PO PODBOJACH
Czlonek starego rodu
Stroj, ktory ma na sobie, nazywa si$ togft*
TVlasciciele wielkich majqtkow ziemskicli. Zwyci^skie wojny
przynosily bogactwo rzymskim dowodcom wojskowym, kupcom i na-
iniestnikom prowincji. Z hipem wrracali nie-
raz i prosci zolnierze. W czasie np. jednej
z wypraw do polnocnej Grecji Rzymianie
w ci^gu jednego tylko dnia obrabowali i spa-
lili 70 miejscowosci, a 150 tysi§cy ludzi
sprzedali w niewol^. Bogaci Rzymianie na-
bywali duze obszary ziemi, kupowali niewol-
nikow i kazali im dla siebie pracowac. Cz^sc
tych bogatych Rzymian pochodzila z naj-
starszych rodow, ktore przez cale wieki rza-
dzily panstwem. Urz^dy bowiem mogli spra-
wowac jedynie przedstawiciele tych rodow

Byli tez bogaci Rzymianie,
ktorzy nie nalezeli do starych
roddw. Bogacili si$ oni na handlu,
ktory przynosil im ogromne zyski.
Oni to dzierzawili i sci^gali po-
datki w prowin cjach. Pozyczali
tez ludziom pieni^dze i kazali
sobie bardzo drogo za taka po-
zyczk§ placic. Posiadali wielkie
i mniejsze maj^tki ziemskie,
w ktorych przewaznie pracowali
niewolnicy.
Chlopi rzymscy posiadali nie-
wielkie wlasne gospodarstwa.
W czasie ci^glych wojen byli po-
wolywani do sluzby wojskowej.
Cierpialy na tym ich gospodar-	Bogacz rzymski
stwa, gdyz nie mial kto w nich
pracowac. Wrdciwszy z wojny nie mieli cz^sto za co odbudowac
swego gospodarstwa, nie oplacalo im si§ uprawiac zboza, gdyz
przywozone z innych krajow bylo znacznie tarisze. Totez wielu
chlopow sprzedawalo swoje gospodarstwa. Szli do miast i zyli tam
jako ludzie wolni razem z biedot^ miejsk^. Ziemi§ ich kupowali
bogacze i przyl^czali do swoich maj^tkow. W ten sposob powstawaly
olbrzymie posiadlo^ci ziemskie.
Wzrastala liczba biedoty, ktora przede wszystkim mieszkala
w Rzymie. Ludzie ci byli obywatelami rzymskimi. Paristwo mialo
wobec nich obowi^zki, totez wydawalo im okresowo zboze i urzq,-
dzalo igrzyska, za ktorymi Rzymianie przepadali. Cz^sto bogacze
pragn^li zjednac sobie biedoty rzymski dla wlasnych celow i rowniez
urzQjdzali dla niej igrzyska.
Konsulowie. Pocz^tkowo w Rzymie rzadzili krolowie. Ale
przeszlo 2500 lat temu wyp^dzono ostatniego krola. Rzym stal
si§ republika, co po lacinie znaczy doslownie: „rzecz publiczna“,
,,rzecz wspolna“.
Na czele panstwa stali dwaj konsulowie. Wybierano ich na jeden
rok. Zwykle jeden z nich ruszal na wojn$ jako dowodca wojska,
75
Liktorowie
drugi pozostawal w mie^oie. Od konsulow zale/.eli prawie wszyscy
urzednicy. Przed konsulem szlo 12 pacholkow zwanych liktorami
Niesli p?ki rozeg z wetkni?tymi w nie
toporami. Byl to znak, ze konsul ща
prawo karac za przest^pstwa chlosta
i smierci^.
Po skonczonym urz^dowaniu konsulo-
wie zostawali zwykle zarzadcami w pro.
wincjach. Ich imionami oznaczano lata.
Mowilo si§ np., ze „bylo to za konsu-
latu...“ i tu wymieniano imiona kon-
sulow.
W razie wielkiego niebezpieczenstwa
cala wladz§ w panstwie obejmowal jeden
czlowiek. Wszyscy musieli go sluchac,
czyli mial wladz§ nieograniczona. Nazy-
wano go dyktatorem. Szlo przed aim
24 liktorow z p^kami rozeg i toporami.
Nikomu zadnego sprawozdania ze swoich rz^dow nie skladal.
WladzQ jednak mog! sprawowac tylko przez pol roku. Tyle czasu
trwala zwykle letnia wypra-
wa wojenna.
Senat. Wielkie znaczenie
miala w Rzymie rada zlozona
z przedstawicieli 300 najstar-
szych rodow rzymskich. Zwy-
kle byli to najstarsi z rodu.
Nazywano t§ rad$ senatem,
gdyz po lacinie senex (czytaj
seneks) znaczy stary. Pozniej
w senacie zasiadali najwyzsi
urz^dnicy, gdy skonczyl si§
ich okres urz^dowania.
Zebranie senatu zwolywal
zwykle konsul. Obrady od-
bywaly si$ w specjalnym
gmachu. Senatorowie radzili
Senatorowie
Pod r§k@ prowadzQ starego senat "1<lr
kt6ry ma przemawiac w sprawio zu'ul1
cia pokoju.
nad vnioskami na zgromadzenie ludowe, np. nad sprawQ wypowie-
dzenia ^ojny innemu panstwu lub nad koniecznoisci^ zawarcia po-
koju. Zastanawiali si§ rowniez, jakie maja bye podatki i dawali
lub odmaw iali zezwolenia na wyplaty ze skarbu panstwa.
Zgromadzenie ludowe. M nioski przygotowane przez senat przed-
stawiane byly zgromadzeniu ludowemu. Brali w nim udzial wszyscy
obywatele rzymscy, rowniez i biedota. Mogli oni wnioski senatu
przyj^c lub odrzucic. Wybierali rowniez urz^dnikow. Glosowali cz£-
sto za wyborem tych bogaczy rzymskich, ktorzy zjednali sobie lud
wspanialymi igrzyskami i rozdawnictwem zboza. Zgromadzenie lu-
dowe nie inialo wielkiego znaczenia, bo w rzeczywistosci о wszystkim
decydowali wyzsi urz^duicy i senat.
Niewolnicy w Rzymie. Liczba niewolnikow w Rzymie byla po-
czatkowo niewielka. Wskutek ciaglych wojen liczba ta stale sie
zwi^kszala. Z czasem niewolnicy stanowiq. znacziiQ- cz^sc ludnosci
w republice rzymskiej. Niewolnikow dostarczaly zwyci^skie wojny.
Zabierano w niewol§ przeciwnikdw pokonanych na placu boju, a nie-
raz cala ludnosc miast stawiajQcych opdr Rzymianom. W takich
wypadkach wszyscy stawali si§ niewolnikami: m§zczyzni, kobie-
ty, dzieci. Sprzedawano ich, jak zwierz^ta lub narz^dzia. Od-
dzielano dzieci od matek, m^zow od zon. Byly nawet specjalne
targi na niewolnikow. Na glownym targowisku na wyspie Delos
sprzedawano niekiedy dziennie nawet po 10 tysi^cy niewolnikow.
Setki tysi^cy niewolnikow pracowalo w samej Italii, czyli na Pdl-
wyspie Apeninskim. Nie uwazano ich za ludzi i nazywano „narz§-
dziami mdwiacymi“. Najgorzej bylo niewolnikom w wielkich majat-
kach na wsi. Wlasciciele kazali im pracowac od wczesnego rana do
poznej nocy, nawet w swi^ta. Zywiono ich bardzo zle. Czasem w ogdle
nie dawano- im cieplej strawy. W takich warunkach niewolnicy nie
mogli i nie chcieli dobrze pracowac. Zmuszano wi§c ich do pracy
batami. Nic dzi\niego, ze niewolnicy nienawidzili swoich pandw.
Wlasciciele wiedzieli о tym i uchwalili takie prawo, ze w razie
zabicia pana przez niewolnika, wszyscy niewolnicy, ktorzy w tym
czasie byli w domu, musieli poniesc smierc. Od czasu do czasu
wybuchaly powstania niewolnikow. Byly one jednak zawsze krwawo
tlumione.
Na o<ml lepiej dzialo si? niewolnikom w miastaeh. pr
jako sh.z««y w Л-Л bogatyeh Rzymian, ™l„ ЬуЬ zattnd^
nych w warsztatach rzeinie^lniczych. Niektorzy tylko cz^c zarobK
oddawali panu, rcszt? zatrzymywah dla siebie Panowie m,
nawet darowac im wolnosc lub zgodzic si? na to, zeby si? sanii wyku.
pili z niewoli. Wyksztalceni niewolnicy greccy bywali nauczycielailli
synow bogatych panow rzymskich.
Walka gladiatorow
Gladiatorzy. Rzymianie mieJi zwyczaj urz^dzania dla ludu wiel-
kich widowisk. Do tego byli rowniez potrzebni niewolnicy. Wybie-
rano zdrowych, silnych, mlodych niewolnikow i odsylano ich do szkoly.
Dziwna to byla szkola. Uczono w niej walczyc mieczami i wloczniami.
Zaprawiano rowniez do walki z dzikimi zwierz^tami. W tym celu
sprowadzano zywe Iwy, pantery i inne drapiezne zwierz^ta.
Так wyszkolonych niewolnikow nazywano gladiatorami (gladius
znaczy po lacinie nnecz). Ku nciesze widzow staczali oni walki w cyr-
kach. Zabijali si§ wzajemnie. Gdy jeden z zapasnikow lezal juz na
ziemi, a zyl jeszcze, zwyci^zca patrzal na widzow. Od nich zalezal
los pokonanego.
Jesli palce widzow skierowane byly w dol, oznaczalo to, ze zwy-
ci^zca ma pokonanego zaraz dobic. Rzadko kiedy palce byly skicw-
wane ku gorze na znak laski. W cyrkach rzymskich walczyly ze sob®
meraz cale oddzialy, jak na wojnie. W Rzymie obok cyrku uykopano
sz uczne jezioio. Urzqdzano na nim pokazy bitew morskich-
78
Powstanie Spaitakusa. Przeszlo 2 tysi^ce lat temu w jednej
z najwi^kszj ch szkdl na poludniu Italii zbuntowali si§ gladiatorzv
Bron, ktorq» mieli si§ wzajemnie zabijac, skierowali przeciwko swoim
ciemi^zcom. Na czele buntu standi Spartakus. Byl to czlowiek
doswiadczony, madry, doskonaly organizator. Odznaczal si§ nadzwy-
czajna silQ i umiej^tnosciq, walki. Mnostwo niewolnikow powstalo
wdwczas przeciwko swoim panom. Lcjczyli si§ z nimi rowniez zubo-
zali wolni chlopi. Spartakus zorganizowal oddzialy wojskowe i kilka
razy pobil wojska rzymskie. IMial juz okolo 120 tysi^cy ludzi uzbro-
jonych. Rzymian ogarn^lo przerazenie. Sam Pvzym byl juz zagrozony.
Wlasciciele niewolnikow wyt§zali wszystkie sily, by powstanie stlu-
mic.
Trzy lata trwaly zaci§te walki. Ostatecznie powstancy zostali
pobici. Przed decydujac^ bitwa podano Spartakusowi konia. Przebil
go mieczem mowiqn, ze w razie zwyci§stwa b^dzie mial duzo koni,
a w razie kl^ski nie potrzeba mu i tego jednego. Rzucil si§ z mieczem
w r^ku na wrogow cIicqc zabic ich wodza. Zarq-bal wielu przeciwnikow,
ale i sam padl zabity.
Okrutnie obeszli si§ zwyci§scy Rzymianie z pokonanymi. 6 ty-
si?cy pojmanych niewolnikow kazali przybic zywcem do krzyzow
ustawionych na drodze prowadz^cej do Rzymu. Umarli oni w straszli-
wych m^czarniach. Krew ich nie poszla jednak na marne. Z czasem
polozenie pozostalych przy zyciu niewolnikow polepszylo si§. Wlasci-
ciele niewolnikow obawiali si§ nowego powstania. Zacz§li nawet male
dzialki ziemi przydzielac bezrolnym chlopom i niewolnikom, pozo-
stawiali im cz^sc plonow.
Na jakie grupy dzielila si§ wolna ludno^c Rzymu? Kto rz^dzil
w Rzymie po wyp^dzeniu krolow? Sk^d si§ brali niewolnicy w Rzy-
mie? Jak obchodzono si§ z niewolnikami ? Co niewolnik mial ze
swojej pracy? Opowiedz, jak walczyli gladiatorzy na igrzyskach.
Opisz walkQ niewolnikow pod dowodztwem Spartakusa. Dlaczego
powstanie Spartakusa zagrozilo samemu istnieniu Rzymu?
79
RZYM STAJE Sil? CESARSTWEM
Wojny doinowe w Rzymie. W ciagu kilkudziesi?ciu lat po powsta-
niu Spartakusa wide si? w Rzymie zmienilo. Panowie rzymscy wal-
czyli miydzy soba, najmozniejsi starali si$ zagarnac wladz§ w panstwie
Jeden z nich, Juliusz Cezar, pokonal po dluzszych walkach przeciwni
kow i sam zaczal rziplzic w panstwie. Po stronie Cezara, wybitne<r()
wodza. stalo wojsko. Cezar zjednal sobie hid rzyinski wspanialvmi
igrzyskanri, rozdawnictwem zboza, zwyci§skimi podbojami. Jednakze
senatorowie przeciwni Cezarowi utworzyli spisek i Cezar zostal
zaniordowany. Rozgorzala znowu wojna domowa w Rzymie. Z wojny
tej wyszedl zwyci^sko siostrzeniec Cezara, Oktawian August.
Jedynowladztwo Oktawiana Augusta. Oktawian August ujal w swo-
je r£ce cala wladz$. Byl wprawdzie w dalszym ci^gu senat, byli kon-
sulowie, istnialo zgromadzenie
ludowe. Jednak kilka najwaz-
niejszych urz^dow sprawowal
jeden czlowiek.
Oktawian August byl jedy-
nowladcq,. Od niego zalezalo
wszystko. On tez mial prawo
zwolywania zgromadzen ludo-
wych i kontrolowania zarzadu
prowincji. Uwazano go za
pierwszego i najwazniejszego
obywatela panstwa. Po smierci
senat uchwalil uznac Oktawia-
na Augusta za boga.
Nast^pcow Oktawiana na-
zywainy cesarzami. Slowo ..ce-
sarz“ pochodzi od nazwiska
Juliusza Cezara.
Oktawian August	,
Przemawia ubrany w bogato zdobionq. Nowe hudowle. czasac 1
zbroje. Posqg wykonany z marmuru. Oktawiana Rzym zostal prze
SZc RStarOiytni,	mowili, ze w tych czasach prze-
k ? zym z ceglanego na marmurowy. Так bylo rzeczywtfcie,
ale w odmesieinu do palacow bogaczy i wiclkich budowli wznoszo-
nyc na koszt panstwa. .Biedota rzymska gniezdzila si? nadal
w n^dznych mieszkaniach.
Так wygl^dalo dawniej wn^trze jednej z lazni
Z wi?kszych budowli powstal wowczas wielki gmach teatru.
Wybudowane zostaly wielkie laznie, w ktdrych mozna bylo si? kapac,
gimnastykowac, odpoczpvac i czytac. Dzisiaj pozostaly z meh tylko
rU’Niezwykle waznQ. dla zdrowia mieszkancow miasta byla budowa.
wodociagu, ktorym plyn?la czysta тл oda z goi do miasta. o< о ne
wodociagi budowano czasem i w prowincjach.
Nast?pcy Oktawiana Augusta rowniez wznos.h wspamale budowle.
• •
81
6 — Historia dla kl. V

t
Stara droga rzvmska
Q	v
i
i
I
1
i
4
<
I
Koloseum w Rzymie — widok dzisiejszy
Ogromny cyrk czteropi^trowy. Obwod jego wynosi przeszlo pol kilometra
(624 m). Miescilo si§ w nim 50 tysi^cy widzow. Na arenic urz^dzano pokazy
polowania na dzikie zwierz^ta i walki gladiatorow.





Drogi rzymskie. Od czasu gdy Rzymianie zacz^li podbijac Italic,
dbali о budow? dobrych drog. Budowali je tak dobrze, ze niektoro
z nich przetrwaly do naszych czasow i nadal sluza ludziom.
Za panowania Oktawiana zbudowano wiele nowych drog. Latwo
bylo poruszac si§ kupcom. Szybko rowniez posuwalo si? po nich
wojsko. Bite drogi laczyly stolicQ panstwa - Rzym - z prowin-
ejatni. Powstalo nawet powiedzenie „wszystkie drogi prowadzq. do
Rzymu\
83
Most z czasow rzymskich
Gorq, przeprowadzony jest wodoci^g. Przeprowadzenie takiego wodociQgu
nad rzekami, przez gory i doliny bylo wielkq, sztuka.
W jaki sposob Juliusz Cezar skupil wladz? w swoich r^kach? Jaki
los spotkal Cezaral Jakie zmiany пазЦрПу w Rzymie po jego
Smierci? Jak senat uczcil Oktawiana po smieici! Bo czego slu~
zyly wielkie budowle rzymskie ?

chrzeScija^stwo
Wierzenia religijne w Cesarstwie Rzymskim. Rzymianie wierzyli
w wielu bogow. Za najwazniejszego boga opiekuj^cego si§ calym lu.
dem rzymskim uwazali Jowisza. Byl tez bog wojny — Mars, bo^
handlu — Merkury i wielu innych. Jak о lud rolniczy wyobrazaH
sobie, ze istnieja bogowie zwiazani z upraw$ roli. Wierzyli, ze jeden
bog opiekuje si§ zbozem wrzuconym w ziemi§, inny jest opiekunem
zboza, gdy ono kielkuje, a jeszcze inni opiekuje si§ zbozem, gdy sie
klosi, gdy kwitnie, dojrzewa itd.
Rzymianie pozostawiali ludom podbitym ich religie. Bogowie
egipscy i inni bogowie ludow Starozytnego Wschodu mieli swoich
wyznawcow rowniez i w Rzymie. Miala tu tez swoich wyznawcow
religia podbitego przez Rzymian ludu zydowskiego zamieszkalego
w Palestynie — tam, gdzie dzis istnieje panstwo Iz^ae!. 2ydzi,
w odroznieniu, od innych ludow, wierzyli w jednego boga.
Pocz^tki chrzescijanstwa. W Cesarstwie Rzymskim ludzie biedni
i gn^bieni, niewolnicy, chlopi, rzemieslnicy zyli bez zadnej nadziei,
MBS





Panteon, swi^tynia w Rzymie poswi^cona wszystkim bogom
84
ze b?dzie im kiedys lepiej. Totez zainteresowaly ich bardzo opo-
wiadania ludzi przyjezdzaj^cych ze Wschodu — z Azji Mniejszej.
Ludzie ci opowiadali, ze wsrod Zydow pojawil si? Jezus Chrystus,
ktory, podaj^c si? za syna bozego, nawolywal do zycia w pokorze.
Nauczal, ze ludzie cierpi^cy tu na ziemi b?d<j wynagrodzeni i szcz?-
sliwi po smierci w niebie. Wyznawcow Chrystusa zacz?to nazywac
chrzescijanami.
Nowa wiara szybko si? rozszerzala. Przyjmowali j’q poczQtkowo
przede wszystkim ludzie biedni i niewolnicy. Chrzescijanie mieszka-
jacy w jednym mie^cie tworzyli gmin?, odprawiali wspolne modty
i wzajemnie si? wspomagali. Do gminy chrzescijanskiej mogli na-
lezec zarowno Rzymianie, jak Grecy, Zydzi i inni.
Chrzescijanie mieli swoich kaplandw. Mogli nimi bye tylko m?z-
czyzni. Na czele gminy chrzescijanskiej stali biskupi. Podlegali im
kaplani nizszych stopni. Biskup rzymski byl poezatkowo rowny
innym biskupom. W pozniejszych czasach biskupi rzymscy zacz?ii
si<^ uwazac za najwyzszych zwierzehnikow wszystkich clirzescijan.
Chrzescijanie, podobnie jak Zydzi, wierzyli w jednego boga i nie
uznawali innych bogow. Dlatego tez mimo nakazu nie oddawali czci
boskiej cesarzowi. To stalo si? przyczynQ, przesladowan chrzescijan.
Z czasem do gmin chrzescijahskich zacz?li w’st?powac takze bogaci
Rzymianie. Wspierali oni swym maj^tkiem gmin? i zdobywali so-
bie w niej przewazaj^ce wplywy. Bogacze rzymscy, ktorzy stawali si?
chrzescijanami, po staremu posiadali niewolnikow i zyli z ich pracy.
Pow’oli tez zacz?ly ustawac przesladowania chrzescijan. Wreszcic
jeden z cesarzy pozwolil na swobodne wyznawanie chrzescijanstwa.
Cesarze spodziewali si? bowiem, ze chrzescijanie pomog$ im wzmoc-
nic slabe w tym czasie Cesarstwo Rzymskie. Sami rowniez przyj?li
chrzescijaiistwo i zacz?li przesladowac wyznawcow starej wiary rzym-
skiej. Za wiar? w wielu bogow karali nawet smierciq,.
W ten sposob chrzescijaiistwo stalo si? religiQ panujQC^. Bylo
ono podpora paiistwa rzymskiego i utrzymywalo ludnosc w poslu-
szenstwie dla wladzy.
Nowa racliuba czasu. W Rzymie w dalszym cisigu liczono czas
od zalozenia miasta albo wedlug rz^dow konsulow. Po uplywie
blisko 500 lat od pojawienia si? chrzescijanstwa wprowadzono now$
rachub? czasu. Nowa rachuba rozpow'szechnila si? stopniowo w znacz-
85
nej ciy^ci Europy. 0мл, ktdry uplynal <Mj
}XM*Mtk6* chrxesrijaAstwB, naxywamy ,.na_
era*4. 0 wetystkim, co dzialo siy \V.Ze,
>niej. mowimy, ze dzialo siy „przed nasza era*4
Mdwimy np.. ze wasza keiqzka do nauki histo-
rii toetala wydana w roku 1964. Xie doda-
jetny „naeaej cry \ bo to wszyscy wiedza.
Inaczej jest, gdy chcemy okreslic rok jakie-
gos wydarzenia np. w starozytnej Grecji,
Egipcie czy Rzymie. Wezystkie daty oznaczo-
ne wedlug Btaroj rachuby, np. wedlug olim-
piad lub od zalozcnia miasta Rzynui, lub we-
dlug urzydowania konsulow przeliczono na
nasza rachuby. Mdwiniy wiyc dzisiaj np., ze
bitwa pod Maratoneni’byla w 490 roku przed
nasza era. W skroceniu piszemy 490 p.n.e.
Przyjrzyj siy wykresowi obok.
Zrob sobie podobny wykres w zeszycie. naj-
lepiej w wiykszej skali. Zapamiytaj, ze kaz-
de 100 lat nazywamy wiekiem lub stuleciem.
I’miesc na tabelce nizej wymienione daty:
Pierwsza olimpiada byla w 776 r. p. n. e., ktory
to wiek p. n. e. ? Zalozenie Rzymu to rok 753
p. n. e. Pou st art ie Spartakusa zaczylo siy
w 73 r. p. n. e. Oktawian August panowal
w pierwszym w. p. n. e. i na poczq-tku n. e.
Zaznacz na tabelce rok. w ktorym siy uro-
dzilas(es). Zobacz. de iniejsca na wykresie
zajyloby Twoje zycie.
FYTANIA I dWICZENIA DO POWTORZENIA
J. Wskaz na mapie ziemie opanowane przez Rzymion.
2.	Jak siy zmienialy rzqdy w Rzymie?	,
3.	Opowiedz, w jakl sposob Rzymianie wyzyskiwali kraje podb -C
4.	Jak Rzymianie obchodzili siy z niewolnikami? Porownaj
zenie niewolnikow w roznych krajach.	j
5.	Wyjasnij, gdzie powstalo i dlaczego szerzylo siy chrzescijanst^0-
LI НОРА $1101) к 0\V А Й STA ItoZVIXOSI 1
2YCIE NASZYCH PRZODKOW
Przypomnlj snbic, co wicsz о najdaicnit jszych czasach na zi^miach
polskich (str. 0—II),
Siedziby ludow praslowianskich. W tym cza^ie. kkdy w Egijicie
powstawaly wielkie piraniidy. ziemio dzisiej^zej Polaki i zwuie
siednie zamieszkiwal hid, od ktorcgo pochodz^ wszywy StowUnie:
Polacy, Czesi, Slow асу, Roejanie, Ukraincy, Bi&loruFini i inni. Lud
ten, ktory nazywamy Praslowianami, uzywal wowcza» jednego
wspolnego j?zyka.
W ciqgn przeszlo tysi^ca lat rozeszli si? przodkowie Slowian
W rozne strony, czysc tylko pozostala na miejecu. Dalej na zBchod.
nad dolna Labq>, mieszkali wowozas Gormanowie, przodkowie dzi-
siejszych Nieincow i innych ludow gcrmanskich.
Praslowianie uzywali pocz^tkowo narz^dzi z kanrienia gUdxo-
nego, tak jak inne poznane przez пая ludy. Pozniej pojawily si?
lepsze juz narzydzia wykonane z brqzu.
Brazu jednak bylo malo i byl bardzo drogi. gdyz rnicdz i суп?,
z ktorych stapiano braz, nabywano z innych krajdw. Dopiero
Siekierki i sierj»y z br^zu
Znaleziono je w Polsce kolo
Czarnkowa nad Xotcciin Maja
prze-zlo 3 tysiqre lat. Poaia*
daez tak cennych narz^lzi
schoural je etarannie w glmia-
nyrn garnku. W ten eposdb prze-
trwaJy az do naszych czaauw.
87
wtaunnh ulm. Morr*> rudy <Ч» berdairj варом >».<кЬ,н<>Пй
V ржукхШ <кфГО***Ык> de чро«вмч'И|н«1в пуцЦв! t<_
|o«yeh Wyrobj а /<-1а»л ]*')*« dy »'* naxxych awmiach ок<,)0
1ЭД0 Ul tcmu
l.l..»nym	naatycb prtodkow by to wdwczaa rnlnictw0
IV. «Urania jednak lvd»»c abiersb. co "if nadawdo do jedzenia. r,b
buak •* .liik’c rax-m»* • bwili ryby. Hodowali rowniez zun-rzeu
«".чг^ае S: t j du*o h.^l-.ua.i *uid. lochodzily one o<] <j
2. _m (1^.11 uno pmni~[. •	]' Ziomv v
k .mic ii a leb г л>»1 motyka- Z cza-ein zaczfto uzyww drewillt.
nrcn nuUa

lanr 1« piono |>ociQtkowo w r^ku. tak jak innvch
I* . Ad h Nir hvly one ibyt pi?kne, ale bhizyly ludziom do przvt ho^y.
>сул * I do gutowaiiia.
gn>du u Biftkupinie
>a xdjfi.iu	xe«ziki ulicy.
Я8
Odbudowana cz^hc grodu
Widoczny jest nwst prOWB<Jzt|« у du ЦЛ’<||| рг/сЛ j’ / 'ГО (ЯП
tduzqru du obmny. W glybi wida£ chaty.
Grdd w Biskupinie. Z czasdw, gdy juz uz.ywano zt-kua pxb-hj
grod, ktorego szczqtki odkryto w dziaiejwym Bi^kupn.je nx-U
leko Gtdezna. Miozknlo tain okolo 1200 ludzi. Blbko Bbkupir.a H!
tez inny grod, u ktorym mieezkalo okolo 6 tyai^cy ludii.
Pierwotnc Lama
Ziama rozciemno kamienia d<.bne
.molerna »' Egipc.o. Jalu<- »>•»«-«
SO
Wykopaliska w Biskupinie wskazuja. zo nneszkancy grodu
wiali pszcnioy.	proso, len. mak, groch, wyky. a takze
upra,
rzep^
Sierpy zelazne i szydlo biQzowe oprawione w kosc
i bob. Przy zbiorach uzywali sierpow brazowych i zelaznycli. Ze
zwierzat hodowali bydlo, ^winie, owce, kozy.
Plawiki z kory sosnowej, brazowy haezyk do w§dki, narz^dzia do
wyrobu §ieci
PolowaJi na dzikie zwierz^ta: niedzwiedzie, bobry, dziki, jelenie,
sarny. Podbierali rdwniez miod dzikich pszczoL Do tego przysimikn
ch^tnie dobieraty si^ takze niedzwiedzie.
90
Przodkowie nasi poprawiajq, sobie warunki zycia. Ziemi^ pod
upraw§ wyszukiwano najurodzajniejsza i nie pokryta zaroslami. Gdy
nie bylo juz takieh miejsc pod dostatkiem, ludzie zacz^li przygo-
towywac pola pod upraw$ w ten
sposob, ze wypalali kawal lasu.
Siali zboze w cieply jeszcze popidl.
Nikt tej ziemi nie nawozil, wi^c
po kilku latach nie cliciala juz ro-
dzic. Trzeba bylo wypalic nowy
kawal lasu. Tymczasem na starym
polu bardzo szybko znow wyrastaly
drzewa.
Zboza bylo juz wi§cej i trudno
bylo rozcierac je na m^k^ w r$cz-
nych zarnach. Do mielenia zbo-
za zastosowano zarna obrotowe.
Zarna obrotowe
Porownaj z zarnami r^cznymi
na str. 89.
Wyroby z zelaza. Narz^dzi zelaznych bylo coraz wi^cej. Po-
czatkowo wyroby zelazne przywozili obey kupey. Szybko jednak
nauczono si@ wytapiac i obrabiad zelazo na miejseu. W Gorach
Swi^tokrzyskich powstalo wiele piecow hutniczych. B\ly to male
piece. Z jednego wytopu otrzymywano zaleduie kilka kilogra-
Z zelaza miejseowi kowalo wyrabiali narzfdzia. Byly lepsze
i tarisze od zrobionych z brftzu. Kowalo mieli mloty, mlotki, pilniki,

91
1	pjecou M Gvtach ^wi^okrzyekieh
”* olMr>V [<*»l К/Д 1мпц £ ixo1 <Ui« Nowb Huta.
r bvb <»braht4< phi? <lrt?w i iLu<lowa«- np chafe Г7У
гЗи mi . Pj&uily не jtrlazne пожусе i jgly. Wojownicy cuntf
Przjnhihoty xriAlezion? w groh* .ДжыиСС'«*
.jrb »f !ажьс !DH*rie.
ржгт»гжг-к>г
GarwrafM»'». Ьагпкмж ni* I?-
. * ruo I j»ou • hnihk
KUu garnear*kje
Wodzowie *t<rah eie zatrzyma»’ twopl	i |ж* w, jeer I *.<n-
ргг>кАху>*Н |4 eweim aynum Ницпи<**»» i • *u»di i
• i4fin iV.h »>!ii l.< v it i '•«!	1ьм1л •wegw pfc*im
P<« Amurrri cbowann ich « |»к ru?j «вy?h
Szhik bursziynow

к I oqpvmny okhd «*lkryfaj
Kalizja). Je*t tn naj-tar-za zapr ni.i n.izwa nn< j-tia смкпсЬ
zicmiaeh. Pochodzi z 11 ни kun г Opnicz btir*zfyiiu • .’«у ггупжу
(rdzie Byly pirrw-z»'sirdziH Pnwkniian Cz. vm ?_k> -wa’j
Х1П
I ТА РЕК PAXSTW A Z \( HODXIO HZY.MSK1E’Ю
I padek gtKpGdarki.
nv*lzriP.<» v. \ zyu ienui.
— nieuAUMtzili awuich jianow i c
Najazdy (iermanrtw. Grani*» I*4’1'
polnocy do Denaju Tylko tiemie
wdwcxae do Rzyiuu. ziinjdo»»ly *K' Ju/ , k 'l i
M
* W 4

Rzym.
Korsyka
Konstantyriopo!
Cesarstwo Rzymskie
I


granic^ byla rzeka Ren. Nad rzekami tymi byly rozlozone obr^
wojsk rzymskich. Z wiez strazniczych spogladaly na drugi brzcg
uwazne oczy wartownikdw.
Na pdlnocnym brzegu Dunaju bylo coraz niespokojniej. Pojawify
siQ tarn plemiona germanskie. Ruszyly one ze swoich siedzib (p&trz
mapka na str. 97), przeszly przez ziemie alowianskie i dotarly
az nad brzegi Morza Czarnego. Tam zdolaly utworzyc si I no panstwo
Kiedy jednak z gl^bi Azji przyszly inne ludy, Germanowic nie WOg|j
sobie z nimi poradzic. Ruszyl i wi^c w kierunku granic rzymskich
i wdarli si? do rirodka panstwa rzymskiego. Bylo ono wdwczas podzi©.
lone na dwie cz^ci — zachodnii} i wschodniQ. Rzym byl wtolicq
slabszej cz$doi, zachodniej, Konstantynopol — eilniejszej, wschodniej.
Po dlugich walkach Germanowic opanowali Panstwo Zachodnio-
Rzymskie. W roku 176 przestalo ono zupelnie istnied. Na jego miejscu
powstawaly wiykszo i mniejsze panstwa germanskie. Niektore z nich
szybko upadly. Cesarstwo Wschodnie przetrwalo prawie о tysiqc lat
dhizcj niz Panstwo Zachodnio-Rzymskie.
Rozprzestrzenienie si? Slowian. Slowianie rowniez nie pozostali
w najstarszych swoich siedzibach. Na zachodzie posunyli siy za rzekf
Lab$. Czqs6 poszla na ziemie dzisiejszej Czechoslowacji. Plemiona
to razem z plemionami polskimi tworzyly grupv Slowian zachodnich.
Na wschod od ziem polskich osiedlily siv plemiona ruskie. Zaiiczamy
je do grupy Slowian wschodnich. Na pohidniu Slowianie doszli ы
na Pdlwysep Balkanski i tam juz pozoetali. Tworzq oni grape
Slowian poludniowych. Dzisiaj istniejq tam dwa panstwa slowian-
skio: Bulgaria i Jugoslawia.
Dlaczego upadlo Panstwo Zachodnio-Rzymskie? \\ ktdryin roku
przestalo ono istnied! Kt-бгу to byl wick ? Wskaz na mapio ziv-
mie, na ktdrych mieszkali Slowianie wschodni, zachodni i polud-
niowi.
PYTANIA I CWICZENIA DO POWT6RZENIA
1.	Przypomnl) sobie rozw
2.	Wskaz podoblcdstwa w zyclu naszych przodkow w $tarozyi"w^
I ludow Starozytnego Wschodu.	. kj
3.	Wymlcd materlaly, z ktorych ludzie na zlemlach dzisiejszej Po *
wyrabiall sobie narz^dzla.
4.	Jak sltj zmienilo zycie naszych przodkow w okrcslc uiywan
earzQdzl z brqzu I zelaza?

Pdhvysep Balkanski i turn juz pozoetali. Tworzq oni grape
Яг  	И Л’ '	Jb,	_	_	ж	«	•	*
6j padstwa rzymskiego I jego upodek-

ns
XIV
NOWE PANSTWA W EUROPIE
Panstwo francuskie. Na ziemiach bylego Cesarstwa Zachodnio-
Rzymskiego zacz^Iy si^ powoli tworzyd nowe panstwa. Do najwivk-
szych nalezaly: francuskie, niemieckie i angielskie.
Panstwo francuskie powstalo w IX wieku. Obojmowalo ono
ziemie, ktdro niegdys byly opanowane przez Rzymian, a pozniej
przez germanskie plomie Frankow. J^zyk francuski ma do dzisiaj
wielo slow wspdlnych z j^zykiem taciriskim.
Ludnosd Francji byla juz wdwczas chrzciscijanska.
Panstwo niemieckie. Mi?dzy Renem i Lab^ mieszkaly ludy
germanskie. Jakid czas znajdowaly si? one pod panowaniom Fran-
kow i tworzyly wraz z nimi jedno panstwo. Panstwo to rozpadlo
sip w IX w. We wschodniej cz^sci dawnego panstwa Frankdw po-
wstalo panstwo niemieckie. I tu rowniez ludnoSd byla juz ohrzeeci-
jariska.
Panstwo niemieckie sqsiadowalo na wschodzio ze Slowianami.
Juz w X wieku krdlowie i panowie niemieccy zacz^li podbijad ziemie
slowianskie. Ludnodc mordowaJi lub zmuszali do pracy din zwyci^z-
cdw. Slowianie rozpaezliwie bronili swoich ziem, lecz Niemcy po*
suwali si^ weiaz na wschdd. Budowali zamki obronne i oeiedl&li si$
na ziemiach zral
vanych Slowianom.
Panstwo angiclskie. Cz^sc Wyep Brytyjskich byla takze dnwniej
opanownna przez Rzymian. Po upadku Panstwa Zachodnio-Rzymikie-
go dotarlv tu plemiona germanskie Angldw i Sasdw. Powoli tmie-
szaly eie ono z miejsoow^ ludnodci^ i utworzyly wlaene padstwo.
99
I
ZwyciQscy Anglosasi, bo tak nazywamy polaczone plemiona Angl6w
i Sasow, uzywali wlasnego j^zyka. Z czasem na \\ yspach Bry.
tyjskich wytworzyl si§ j?zyk angielski.
Papicstwo. Biskupa rzymskiego (patrz str. 85) nazywano papie-
zem. Stopniowo papieze stali si§ zwierzchnikami innych biskupow.
Posiadali cluze maj^tki ziemskie, a w jakis czas po upadku Panstwa
Zachodnio-Rzymskiego utworzyli wlasne Paiistwo Koscielne. Naj-
wazniejszym miastem tego panstwa byl Rzym. Papieze chcieli rzqdzic
calym swiatem. D^zyli do tego, zeby wszyscy krolowie i ksiq,z§ta
byli im posluszni.
Rus Kijowska. Wsrod Slowian wschodnich najcz^sciej, bo juz
w IX wieku, powstalo paiistwo ruskie ze stolic^ w Kijowie, mie^cie
bogatym, pi^knie polozonym nad rzekq, Dniepr. Przyjezdzali tu
kupcy z roznych stron. Nie braklo wsrod nich kupcow z Konstan-
tynopola i z dalekich krajow Azji.
Przyjezdzali tu rowniez duchowni greccy z Konstantynopola.
Pod koniec X w. Ru.4 przyj^la chrze^cijaiistwo.
Czcchy. Slowianie poludniowo-zachodni mieszkaj^cy nad rze-
kami Weltawq, i Lab^ utworzyli paiistwo czeskie. Czechy niece
wczesniej niz Polska przyj^ly chrze^cijaiistwo. W krotkim czasie
staly si? jednak zalozne od Nicmcow.
Odszukaj na mapie nowc paiistwa na zachodzic Europy. Jakie pan-
stwa slowiaiiskie sepsiadowaly z Polska?
PLEMIONA POLSKIE
, .Jrmran mlskich i okre.il ich siedziby poslu-
Odczytaj z тару nazwy pl- 7 да je Prusowic, Litwini
gupic sit nazwami	М6юй{ oni odrtbnym j^zykiem,
i Jacmngmne me byh hlowianami.
podobnym do Utcwskieyo.
Um. game byl, И ,»!• "И””'Pom
pochodzi nazwa Polski. Na po
orzanie.
101
Granio? ich siedzib stanowilo Morze Baltyckie oraz rzeki Note<5, Wis|
i Odra. Po obydwu brzegach stwlkowego biegu Wisly zyli Mazo»,
szanie, a nad goma Wisla — Wi^lanie. Nad rzekq, Odrq, j jej
plywami mieszkalo kilka plemion. Jedno z nich nazywano Sl^zana
mi. Od nich cahi ty ziemi$ nazwano SUskiem. Wszystkie te ple.
miona weszly stopniowo w sklad panstwa polskiego.
Wierzenia religijne. Przodkowie nasi, podobnie jak i inne p0.
znane przez nas ludy, obawiali si§ sit przyrody. Przerazaly ich bnrze
wichry i pioruny. Za przyczyn^ niepowodzen uwazali gniew jakichs
istot nieznanych. S^dzili, ze pelno ich jest w lasach, bagnach, przy
zrddlach i na kazdym. prawie miejscu. Najwi^ksz^ czci^ otaczali slonce,
ogieri i pioruny. Najwazniejszym bogiem byl bog slorica Swarog,
zwany zdrobniale Swarozycem.
Na ziemiach dzisiejszej Polski ^rodkowej nie stawiano bogom
swiatyri. Nabozenstwa odbywaly si§ w ^wi^tych gajach, u zrodel
]ub na szczytach gor. Przy skladaniu ofiar odbywaly si§ uczty po-
laczone z tancami. Jakies tajemnicze obrz^dy odbywaly si§ na Lysej
Gorze w Gorach Swi^tokrzyskich i na gorze Sl^za na Sl^sku. Kazde
pleinie mialo swoich bogow, swoje swi^te gaje, wzgorza lub zrodla,
przy ktorych ludzie si$ zbierali na uroczystosci religijne.
Urny
Wielkq, czci^ otaczano zmar-
lych. Wierzono, ze ognie rozpa-
lone na skrzyzowaniu drog przy-
wohij^ ,,dziady“, czyli duchy
przodkow. Na cmentarzach ufzq-
dzano uczty. Rozpowszechniona
byla wiara we wrozby z r§ki lub
z wosku. Obawiano si$ czaro^
sprowadzajq,cych na ludzi chorob?
lub smierc. Wierzono jednak, ze
czarami mozna rowniez spowodo
wac urodzaj lub usunQ-c chorob?
Zmarlych grzebano poczQtko
wo w ziemi, w pozniej szy ch czasac
palono na stosie. Popiol zbieran
do glinianej urny i zakopy^*1110
102
Z wierzeniann zwj4za.n0 byly r6zne obyczaje. Szczcgolnie игосгуй-
cie witano powrot wiosny. Wiolkie uroczystoSci odbywaly ei? row-
niez z okazji zakonczenia zbiorow z po). Niektore obecne nasze zwy-
czaje pochodzi jeszcze z czasow poganekich. Do nich nalezy np.
zwyczaj malowania jajek na Wielkanoc, palenie ogni w noc swigto-
jariskQ, dozynki i in.
Zmiany w rolnictwie. Ulepszanie narz^dzi rolniczych prowadzilo
do zmian w sposobie uprawiania ziemi. Upowszechnialo si§ radio
okute zelazem, ktore latwiej wchodzilo w ziemiQ, bylo trwalsze
i mocniejsze. Radio ciqgn^ly zaprz^zone woly. Mozna juz bylo wi^cej
ziemi uprawi6 niz pierwotnie,
kiedy ci^gn^l je czlowiek.
Bylo juz wi^cej zboza, chociaz
wysiane ziarno dawalo pion za-
ledwie dwukrotny. Tylko prosa
•rodzilo si§ znacznie wi^cej. Totez
najwi^cej siano prosa. Obok prosa
siano takze pszenic? i j^czmien.
Zyto i owsa siano bardzo malo.
Radio okute zelazem
Zboze stanowilo glbwne pozywienie. Zjadano je w postaci clileba,
kaszy, ziarn prazonych i polewek.
Pol uprawnych juz nie porzucano. Dzielono je na dwie cz^sci.
Jedna cz§£c byla obsiana, druga stala ugorem, czyli odpoczyv\’sda.
Ludzie przekonali si^, ze w ten sposob otrzymujq, lepsze urodzaje.
W razie nieurodzaju pano^val glod.
Lepsze narz^dzia pracy sprawily, ze ludzie stopniowo przestawali
zyc w wielkich gromadach. Poszczegolne rodziny mogly si§ juz
utrzymac gospodarujac oddzielnie.
Grody i podgrodzia. Kazde plemi^ polskie posiadalo po kilkanascie,
a nawet kilkadziesi^t grodow. Byly to miejsca obronne, budowane
na wyspach i polwyspach, na k^pach wsrbd bagien lub na innych
miejscach trudno dost^pnych.
Przy branlie grodu zatrzymywali si$ zwykle przejezdni kupcy.
Tu rowniez osiedlali si§ ch^tnie rzemieslnicy, bo do grodu przy-
chodzilo wielu ludzi, ktorym mogli sprzedawac swoje wyroby.
103

Grod i podgrodzie we Wroclawiu
Zwt66 uwagi?. jak trudno bylo dostac si§ do grodu wbrew woli jego mieszkan-
cow. Z prawej strony podgrodzie otoczone walem, z lewej grod oddzielony
walem od podgrodzia. Waly zbudowane bq z pni drzewnych ukladanych
warstwami i przesypywanych. ziemiQ.
Podgrodzie w Klccku
Byli tain ко wale, wyrabiajacy rozne przedmioty z zelaza, garn
carze, szewcy i inni.
Bednarz nabija obr^cze	Kowal przy pracy
Od bednarzy mozna bylo kupic drewnianc beczki, wiadra, dzieze
do wyrabiania chleba itp.
Miejsce to nazywalo si? podgrodziem. Podgrodzia cz?sto rowmez
otaczano umocnieniami. Jesli podgrodzie nie bylo umocmone, pa-
lono je w razie napadu, zeby nieprzyjaciel me mial ulatwionego do-
st?pu do umocnieri grodu. W grodach mieszkali ksiQZ?ta lub ich
przedstawiciele.
Pierwsze panstwa na ziemiaeh polskich. Plemiona polskie dlugo
nie tworzyly jednego panstwa. Z czasem sQs.adujace plemiona 1,-
czyly si? ze soba. Niekiedy czynily to dobrowolme. bywalo jed-
nak i tak, ze jedno plemi? zmuszalo silu sasiedme plemmna do pola-
czenia si§ w jedno wi^ksze panstwo.
105
u
NajwczvMiiej
Paiistwo
zwierrchnict о cioskie.
panstwa WMlanie i Poland
Wislan nie utirymaln s>? dhigo. Musialo ono uzn.u
Tahstwo Polan powstalo troch? p6inie;
Stopmowo zjodnoczx lo ono inne plemiona polskie.
Jakie widzisx podobieristwa- mi?dzy wierzeniami naszych przodkow
a wierzeniami ludow w starozytnosci ? Wskaz zmiany, jakie zaszlv
w uprawie roll na riemiach polskich w porownaniu z okresem p0\
przednim Co to bylo podgrodzie ! Kto si? osiedlal na podgrodziu?
Odszukaj na mapie najstarsze plemienne panstwa polskie. Jakie
plenny zajmow&lo t? cz?sc Polski, na ktorej mieszkasz obecnie?

ZJEDNOCZENIE PLEMION POLSKICH
ZA PANOWANIA MIESZKA I
Zjednoczenie wszystkich plemion polskich
Druzyna ksi$i?ca.
nastapilo w czasie panowania ksi?cia Mieszka I. Zacz^l on pano-


jownikow uzbrojonych w zelazne pancerze ochraniajy6
setka ich znaczy tyle, co dziesi?d secin innych wojownikow.
Wieroy. ze dla zjednoczenia plemion polskich duzo zrobili juz jego
poprzednicy. Znamy nawet ich iiniona. Byli to: Sienlowit, Leszek
i Ziemomysl. О Mieszku I mamy juz dokladniejsze wiadomo&i
zapisane przez obcych pisarzy. Jednym z nich byl kupiec zydowsld
z Hiszpanii, zaj^tej wowczas przez Arabdw. Nazywal si? Ibrahim
ibn Jakub, czyli Abraham syn Jakuba.
Opisuje on tak paiistwo Mieszka I: „А co si? tyczy kraju Mieszka
to jest on najrozleglejszy z ich (tj. slowiaiiskich) krajow. Obfituje
w iywno&S, mi?so, midd i rol? oniQ. ...Ma on trzy tysi^ce pancernych
(tj. wojownikow uzbrojonych w zelazne pancerze ochraniajiyf
tulow)... a setka ich znaczy tyle, co dziesi?d secin innych wojownikow.
Daje on tym m?zom odziez, konie, broii i wszystko, czego tylko po
trzebuj^..
Wspomniani tu pancerni wojownicy stanowili dmzyn? ksiaz?^-
Czlonkow jej nazywano druzynnikami. Byli oni zawsze gotowi n.a
kazde wezwanie ksi?cia, gdy trzeba bylo i£c na wojn?. W czasie
pokoju pomagali ksi?ciu u trzy my wad ludnoSc w poshiszenstwie.

106



Druzynnicy
Konny ma na glowic helm, tu!6w okrywa mu zbroja z metalowj ch hisek przy-
twiordzonych do skorzanego kaftana. Na lewym roku zawicszona jest tarcza,
w prawej trzyma wldczni?. Z tylu przy siodle — kolczan ze strzalami.
Pieszy ma zbroja wloczni?, tarczQ i miccz.
107
Wielka wlasnosc ziemska. Najwi?coj ziemi mial ksiqz?. Byl on
najbogatszym czlowiekiem w calej Polsce. Obok niego byli juz
wowczas mozni panowie. Mieli oni duze maj»tki ziemskie. Panowie
zmuezali chlopow do pracy w swoich majQtknch. M majat-ac
tych pracowali takze ludzie niewolni. Byli to przewazme jency wo-
16,1 W czasie wypraw wojennych zabierano w niewolf nie tylko wo-
jownikow nieprzyjacielskich, lecz rowniez ко iety
Mniejsze majalki posiadali rownioz rycerze. Byli to ludzie
ktorych najwazniejszym zajyciem bylo wojowanie. Nieraz rownie^
i czlonkowie druzyny otrzymywali od ksiycia ziemiy.
Wiykszosc hidnosci polskiej stanowili chlopi, ktorzy uprawialj
wlasna ziemiy. Mozni panowie i rycerze d^zyli do tego, zeby ц2а.
leznic od siebie chlopow i zmusic ich do pracy dla siebie.
Wprowadzenie chrzescijanstwa do Polski. Mieszko I d^zyl do
opanowania plemion slowianskich mieszkaj^cych za dolnq, Odrq.
Nie zdolal ich jednak pokonac.
Tymczasem samej Polsce zagrozilo niebezpieczenstwo. Wladca
Niemiec przyjql rzymski tytul cesarza i chcial obj^-c zwierzchnictwo
nad wszystkimi panstwami w Europie. Niemcy zdolali wowczas
podbid Slowian mieszkajq-cych za rzekq> Nysq,. >	!
Szczegolnym okrucieristwem odznaczyl siy Gero — margrabia,
czyli zarzQdca jednego z okrygow wojskowych na pograniczu. Za-
prosil on na uczty 30 pokonanych ksiqzz^t slowianskich i kazal ich
wszystkich zgladzic.
\V swoim pochodzie na wschod Niemcy doszli juz do granic Polski.
Mieszko postanowil wzmocnic swoje paiistwo przez przyjycie chrze^ci-
janstwa. Porozumial siy z Czechami i ozenil siy z corkq. ksiycia czes-
Okno najstarszego ko^ciola na
Wawelu w Krakowie
Byla to budowla wzniesiona z ka-
inienin.
kiego, Dobrawg,, czyli D^brdwk^.
W rok pozniej przyj^l chrzescijan-
stwo.
Bylo to w 966 r. Wierzenia
chrzescijaiiskie bardzo siy podobaly
wladcy Polski i moznym panom.
Chrzescijanstwo bowiem nakazv
walo posluszenstwo wobec moznych
i ksiycia.
Mieszko uwazal, ze lepiej b$-
dzie, gdy wszyscy Polacy byda nhe-
li jednego boga, tak jak juz mieli
jednego ksiycia. Spodziewal si?
rowniez, ze duchowni z obcu1
krajow pomog^ mu zorganizcm
panstwo na wzor innych parish
chrzescijanskich. Wraz z Mieszkid11
108
ochrzcjli si? najbhzsi jego doradcy i dostojni panowie. Wkrotce
potem powstalo w Poznaniu pierwsze biskupstwo.
Przybyvsali do nas ksi?za z Czech, Niemiec, Francji i Wloch.
Umieli oni cz\tac i pisac w j?zyku lacinskim. Umiej?tnosci tej szybko
nauczyli si? niektoizy Polacy. W niedlugim czasie duchownymi
mogli byd nie tylko cudzoziemcy, ale i Polacy.
\\ tym czasie w Polsce zacz?ly si? pojawiad pierwsze budowle
z kamienia. Byly to male koscioly wznoszone w niektdrych wi?kszych
grodach. Byly one male, gdyz ucz?szczali do nich przewaznie tylko
ksiaz?ta ze swoim najblizszyin otoczeniem.
Nowq wiar? wprowadzano na rozkaz ksi?cia. Ludno4c, nawet juz
ochrzczona, cz?sto skladala potajemnie ofiaiy starym bogom i nie
stosowala si? do nakazow ksi?zy. Byla za to karana. Nast?pca
Mieszka I kazal np. wybijac ludziom z?by za to, ze jedli mi?so
w dm postu.
Walka Mieszka z Niemeami. Mieszko I staral si? utrzymac dobre
stosunki z cesarzem. Uznal nawet zwierzchnictwo cesarza nad cz?scia
Polski i placil mu na znak zaleznosci pcwnq- sum^ pieni?dzy. Pomimo
to margrabiowie niemieccy napadali na ziomie polskie. Wojska jednego
z nich rozbil doszcz^tnie brat Mieszka w bitwie pod Cedynia nad
Odr^ (972). W kilka lat pozniej Mieszko zdolal juz obronic si? przed
najazdem samego cesarza.
Czego dowiadujemy si? od Ibrahima ibn Jakuba о v ielkosci kraju
Mieszka? W co obfitowalkraj Mieszka? Co pisarz mdwi о druzynie
ksiQz?cej ? Kto posiadal najwi?cej ziemi ? Kto pracowal na moz-
nych i rycerzy ? Jakie nowe panstwa powstaly w Europie IX
i X wieku ? W jaki sposob powstalo paiistwo polskie ? Dlaczego
Mieszko I wprowadzil chrze^cijanstwo do Polski? Jakie bjly sto-
sunki Polski z s^siadami za Mieszka I ? Na wykresie zaznacz daty
z dziejow Polski. W ktdrym wieku panowal Mieszko I? Be lat
uplyn?lo od poczq.tkdw panowania Mieszka I ?
109
XVII
UMOCNIENIE PANSTWA POLSKIEGO ZA BOLESLAWA
CHROBREGO
Przypornnij sobie, kto to byli Prusowie i gdzie mieszkali ? Jak Mieszko I
ukladal swoje stosxcnki z Niemcami ? 
Boleslaw Chrobry. Po £mierci Mieszka I, ktory zostal uroczy&ie
pochowany w Poznaniu, ksi^ciem calej Polski zostal syn jego Bo.
leslaw zwany Chrobrym, czyli dzielnym, walecznym. Byl to wladca
ktory stal si§ slawny w owczesnej Europie.
t
Proba opanowania Prus. Boleslaw Chrobry pragn^l opanowac
kraj poganskich jeszcze Prusow. Postanowil nawrocic ich na wiar§
chrzescijanskq, i w ten sposob ulatwid sobie opanowanie tego kraju.
Nawracania Prusow podj^l si§ biskup czeski Wojciech. Pochodzi!
on z ksiq-z^cego rodu. Zostal z Czech wyp^dzony i znalazl schronienia
w Polsce.
Biskup Wojciech zostal przewieziony lodziq, z Gdaiiska i wysa-
dzony na Iq-d w ziemi Prusow.
Prusowie nie chcieli nowej wiary i zabili biskupa, gdy polozyl si§
spac w ^wi^tym gaju. Towarzyszy jego pu^cili wolno. Boleslaw Chro-
bry wykupil cialo zabitego i kazal je pochowac w Gnieznie. Papiez
oglosil biskupa Wojciecha swi^tym.
Zjazd w Gnieznie. Cesarzem w tym czasie byl Otton III. Przybyl
on do Gniezna w 1000 roku, zeby odwiedzic grob swi^tego Wojciecha.
Chcial rowniez poznac osobi^cie wladc§ Polski. Boleslaw Chrobry
przyjql go bardzo uroczyscie na granicy swego panstwa. AV Gniez-
nie po uroczystosciach u grobu biskupa Wojciecha przez trzy dm
odbywaly si§ wspaniale uczty. Stoly przykryto pi^knymi obrusann.
Staly na nich zlote i srebrne misy, dzbany, puchary do picia wma
i piwa. Kazdego dnia wszystkie te rzeczy zanoszono w darze cesa-
rzowi, a na stoly przynoszono nowe. Panowie niemieccy rowniez
zostali bogato obdarowani.
Cesarz Otton III nie d^zyl do podbicia Polski. Pragn^l on dac
Polsce i innym krajom rowne prawa z Niemcami pod warunkienh
ze uznajq, zwierzchnictwo cesarza.
110
W czasie jednej z uezt cesarz zdjq.1 swojq zlotq koron? i wlozyl
jq, na glow? Boleslawa. Byl to znak, ze uznaje go za krdla. Zgodzil
si? rowniez na utworzenie arcybiskupstwa w Gnieznie. Arcybisku-
powi podlegali biskupi w Krakowie, Wroclawiu i Kolobrzegu, a poz-
niej takze w Poznaniu.
Wojny z cesarzem. Przyjazn cesarza z Boleslawem Chrobrym
nie podobala si§ niektorym panom niemieckim. Gdy wkrdtce po
zjezdzie w Gnieznie umarl cesarz Otton III, jego nast^pca Henryk II
i panowie niemieccy zacz^li znow przygotowywac si§ do podboju
Polski.
Boleslaw Chrobry ich uprzedzil. Zaj^l lez^ce na zachod od Polski
ziemie slowianskie: Milsko, Luzyce i Misni§. Zajql rowniez Prag§,
stolic^ Czech, wezwany do tego kraju w czasie tocz^cych siQ tam
walk wewn§trznych.
Wtedy cesarz zaz^dal od Boleslawa, zeby jako ksi^zQ czeski
uznal zwierzchnictwo cesarskie. Chrobry jednak odmowil. Zacz^la
si§ wojna. Boleslaw musial opuscic Czechy, poniewaz cz^sc Czechow
wyst^pila przeciwko niemu. Wojna trwala z przerwami 16 lat.
Ludnosc Polski przygotowywala si^ do obrony swojej ojczyzny.
W puszczach i lasach byly tylko w^skie drogi. Zawalono je poscina-
nymi drzewami. W g^stwinie czatowali hicznicy. Ludnosc chronila si§
do grodow. Polacy urz^dzali zasadzki, uderzali niespodziewanie
na mniejsze oddzialy wroga, bronili przejsc przez brody, czyli plytkie
miejsca w rzekach. Bost§p do nich byl rowniez zawalony ^ci^tymi
drzewami, a hicznicy polscy strzelali celnie do tych, ktorzy probo-
wali je usun^c.
Cesarz mial wi§ksze sily i Boleslaw nie mogl na niego uderzyd
otwarcie. Prowadzil wi$c wojn§ podjazdowq,. Wojska cesarskie
z trudem doszly az pod Poznan. Nie mogly jednak zmusic Boleslawa
do uleglosci.
Chrobry byl znakomitym wodzem, ale nie by to nie pomoglo,
gdyby cala ludnosc nie wystapila przeciwko najezdzcom.
W walkach z wojskami cesarskimi przyklad bohaterstwa dab
obroncy grodu Niemcza na SUsku. Sam cesarz z calq pot?g)l stanql
POdjtdene’z' dwczesnych. biskupow niemieckich tak opisal obron?:
Ill
„Cesarz nakazal naszym zbudowac roznego rodzaju machiny obl^.
nicze, wnet jednak ukazaly si§ bardzo podobne do nich u przeciwriika
Nigdy nie slyszalem о obl^zonych, ktorzy by z wi^kszq, od nich wy.
trwaloscia i ... zaradnosciq. zabiegali о swoj^ obron§. Gdy zdarzyfo
im si§ cos pomyslnego, nie wykrzykiwali nigdy z radosci, ale i nie-
powodzenia rowniez nie ujawniali...“
Pokoj w Budziszynie. Cesarz musial odstapic od obl§zenia Niem-
czy, gdyz machiny obl^znicze zostaly spalone od ognia rzucanego
przez obroiicow. Rowniez proby wdarcia si§ na waly zostaly u-
daremnione. Wojny z cesarzem zakonczyly si§ pokojem zawartyni
na zamku w Budziszynie w 1018 roku. Polacy obronili si§ przed
cala pot§ga cesarza, ktory musial si§ zgodzic na przyznanie Polsce
Milska i Luzyc.
Koronacja Boleslawa Chrobrego. Po walkach z cesarzem wypra-
wil siQ Boleslaw Chrobry na Kijow. Zaj^l miasto, zlupil je i pomogl
swojemu zi^ciowi, ksi§ciu ruskiemu, odzyskac tron. Byla to ostatnia
wyprawa wojenna Boleslawa.
Boleslaw Chrobry postanowil koronowac si§ na krola, bo krol
mial wi^ksze znaczenie od ksi^cia. Przeszkadzali mu w tym cesarze,
nast^pcy Ottona III. Na koronacja potrzebna byla rowniez zgoda
papieza. I tu jednak byly trudnosci, gdyz papieze w tym czasie
byli bardzo uzaleznieni od cesarzy.
Przeszlo 24 lata trwaly starania Boleslawa Chrobrego о koron§.
Skorzystal wreszcie z zamieszania w Niemczech po smierci cesarza
i prawie rownoczesnej Smierci papieza. Kazal si§ arcybiskupowi
uroczyscie koronowac w Gnieznie na krola polskiego w roku 1025.
Koronacja oznaczala, ze Polska jest niezalezna i nie btylzie
dzielona mi^dzy synow panuj^cego, jak to bylo wowczas w zwyczaju.
W kilka miesi^cy po koronacji krol zmarl. Pochowano go w Po-
znaniu. Pami^tano о nim zawsze w Polsce. Byl wielkira wodzem
i umial skupic wszystkie sily do zwyci(*skiej walki z najazdem ce-
sarza i panow niemieckich.
Jakie korzysci osi^gnql Boleslaw Chrobry na zjezdzie w Gnieznie?
Wskaz przyklady walki Polakow z niemieckimi najezdzcami. Po*
rownaj granicQ zachodni^, panstwa polskiego po pokoju w Budzi-
szynie i dzisiejsz^. Jakie zaslugi polozyl Boleslaw Chrobry dla
Polski ?
112
Boleslaw Chrobry
Так sobie pierwszego krola polskiego wyobrazal znakomity malarz polski.
Jan Matejko (zmarl w 1893 r.). W rzeczywisto&i mkt me wie jak kr61 ten wy-
glildal. Ruski kronikarz pisze, ze pod koniec zyeia Boleslav byl wndkr, c.Czk,
ze ledwie na koniu mogl usiedziee, ale bystrego umyslu . W16eznif, ktor4
. .	,	nt ton TH ofiarowal Chrobremu w Gnieinie.
wiclzimy w i-Qku krdla, cesarz Otton ill onuw
113
8 — Historia dla kl. V
WALKI PAPIEZA Z CESARZEM
I

Przypomnij sobie, do czego dgzyli papieze. Sad kim chcieli miec wlad



Spor Grzegorza VH z Henrykiem IV. Papieze stopniowo unieza-
lezniali si§ od oesarzy. Cesarze nie mieli juz wplywu na wybor pa.
piezy. Wybierali ich kardynalowie. Taka godno^c nadano naj-
wybitniejszym przedstawicielom duchowienstwa.
Papiez Grzegorz VII pragnqj zaprowadzic karnosc w£rod ducho-
wienstwa. Surowo zakazal ksi^zom zenic si§ i kupowac sobie u wlad-
cdw za pieni^dze stanowiska biskupow lub innych dostojnikdw ko-
scielnych.
2qdal rowniez, zeby biskupi byli wybierani przez duchownych,
a nie naznaczani przez wtadcow swieckich. Cesarzy, krolow i ksi^t
chcial zmusic, zeby sluchali papiezy. W ten sposob papieze rzqdziliby
cal$ zachodni^ Europe. We wschodniej Europie duchowni nie pod-
legali juz papiezowi rzymskiemu. Zwierzchnikiem ich byl najwyzszy
duchowny w Konstantynopolu, zwany patriarchy. Mowimy, ze chrze-
scijanie rozdzielili si§ na koscidl zachodni i kosciol wschodni.
Cesarz Henryk IV nie chcial zgodzic si§ na zydanie papieza.
Oglosil, ze wybor Grzegorza VII byl niewazny. Biskupi niemieccy,
zalezni od cesarza, wypowiedzieli papiezowi posluszenstwo.
W odpowiedzi papiez wyklyl Henryka IV i zwolnil wszystkich
od przysi^gi na wiernosc cesarzowi. Klatwa ta oznaczala, ze kazdy
chrzescijanin powinien odsunyd si§ od Henryka IV, nie sluchac go
i nie udzielac mu zadnej pomocy, nie dawac mu nawet wody, cho-
ciazby umieral z pragnienia.
Przeciwko cesarzowi wystypili tez ksiyz^ta niemieccy. Wezwali pa-
pieza do przyjazdu do Niemiec, zeby wspolnie z nim rozpatrzy<$
spor z cesarzem.
Papiez ruszyl w droge do Niemiec. Cesarz nie chcial dopuscic
do tego, zeby papiez rozpatrywal spor. Oznaczaloby to bowieni,
ze papiez jest s^dziy cesarza.
W czasie srogiej zimy cesarz z nielicznymi towarzyszami przC'
jechal z trudem przez gory Alpy i zastypil drogQ papiezowi (10/7 r.)-
Trzy dni stal na mrozie u bram zamku, w ktorym zatrzymal
114

papiez. ten sposob piosil о przebaczenie. Papiez zdjyl z niego
klytvv^ io lemiec juz nie pojechal. Cesarz гай rozprawil si§ po po-
wrocie z ksiyzetami, zebral wojsko i wyp^dzil Grzegorza VII z Pvzymu.
Walki miydzy cesarzem a papiezem trwaly nadal za nast§pnych
papiezy i cesaizy. Ostatecznie ani cesarze, ani papieze panowania
nad svviatem nie zdobyli. \\ czasie tych walk coraz wi^ksze znaczenie
zysknvali ksiyz^ta niemieccy i wyzsi duchowni, posiadajycy duze
niajytki ziemskie. Uniezalezniali si§ oni coraz bardziej od cesarzy.
Boleslaw Smialy. V tym czasie w Polsce panowal prawnuk Bo-
leslawa Chrobrego — Boleslaw, zwany Smialym albo Szczodrym,
czyli hojnym.
Boleslaw Smialy dyzyl do uniezaleznienia Polski od cesarza.
W sporze cesarza z papiezem stanyl po stronie papieza. Skorzystal
z upokorzenia i Idopotow Henryka IV j koronowal si§ na krola (1076 r.).
W ten sposob Polska znow byla niezalezna od cesarza, tak jak to
bylo za Boleslawa Chrobrego.
Spisek moznych. Rzydy Boleslawa Smialego nie podobaly
si§ moznym panom. Zorganizowali oni spisek przeciwko krolowi.
Chcieli osadzic na tronie mlodszego brata krolewskiego, Wladyslawa
Hermana. Do spisku nalezal rowniez Stanislaw ze Szczepanowa,
biskup krakowski.
Oburzony krol skazal zdrajc? biskupa na kar§ smierci. Mozni
panowie byli jednak tak silni, ze krol musial z Polski uciekac. Schronil
si$ na Wegrzech i tarn wkrdtce zycie zakonczyl.
Na tronie zasiadl Wladyslaw Herman. Na krola si§ nie koronowal
i uznal zwierzchnictwo cesarza. Wlasciwie rzcjdzil za niego mozno-
wladca Sieciech. Siecieuh byl znienawidzony, bo rz^dzil okrutnie
i wielu ludzi sprzedal w niewol^.
О co toczyly si§ walki miydzy cesarstwem a papiezami ? Co umo-
zliwilo Boleslawowi f§mialemu koronacj^ na krola ? Wskaz na przy-
kladach, ze mozni panowie w Niemczech i w Polsce mieli coraz wi§-
ksze znaczenie. Opowiedz о wygnaniu Boleslawa Smialego.
\\ \1K\ О I41M0RZK 1 ОBRONA N1 Kl’ol »|j<(. । (ls( ।
Рггурмтр *4^4. H>	м Гтпопи. .\u podrimrif nui^^.
г padr^csntht ЫЬгтЛ b-Wy Amwrze «о/< ?//	: do Ро/лЬ.
Ггм lj|( it-nir Pomona pnei Boleslawa Krzywoustego. Pomorze
oddxirhl od treaty Polski pas bagien i puszcz nad rzeka Notecu
Po м:ист Boleslawa Chrobrego uniezaleznilo si? ono od PokR,
i powrix'il > do uun* jM^anskiej. Dochodzilo nawet do walk mi^lzv
Pomoraem a twxt^ Polski.
IW»m* bylo dxielnicQ bogata. Najwi^kszym miastem byl tam
Sxcjorm. Licxyl Lilka tysiycy micezkanodw. Kynek miejski ota-
cxaJv piytruwe domy. Rozwinyly si^ rowniez inno handlowe miasta
jMmorskie: Gdansk. Shipsk i Kolobrzeg.
W Polsce doradcy kei^cia uwazali. ze trzeba Pomorze zlaczyc
z ro'Zta Polski, lx) pretensje do ratjduw nad ta prastarq zieinia slo-
v uuixka zirlaszal juz cesarz.
Przyl^caenia Pomorza do Polski dokonal Boleslaw Krzywousty,
Byl on nem Wladyslaua Hcrmana. ale wcale nie byl podobny do
swt\io nitxloiyznego ojca. Byl to wojownik niestrudzony. Od mlodosci
odzrv. zal mv nivpnspolita odwagQ 1 wytrzymaloscia na trudy.
Walki о Pomorze trwaly prawie 20 lat (1102—1121). Przerwane
byh \*alka z najazdem niemieckim na Polsky. Zakonczylo je zdo-
b\ cie Sxccecina przez Boleslawa Knywoustego.
Na Pomorzu Zachodnim pozoet&li miejscowi Lsi^zyta, ktorzy
uznali zwierzchnietwo Polski. Pomorze W’schodnie z Gdanskiem
zoetalo мЦсхопе do Polski.
Cale Pomorze przyjylo ostatccznie chrzescijanstuo. Zburzona
zostaba w Szczecinie pi?kna swiijtynia boga Trzyglawa, ktorego
p<»-.rg mial tray glowy i trzy posrebraane twarze. &wiqtynia byh
ozdobiona malowidlami ]>rzedstawiajacymi ptaki i zwierz^ta.
Xajazd llrnnka V. Boleslaw Krzywousty prowadzil walk? z Ьье
tern *uoim Zbigniewem. ktory rowniez chcial bye whulca calej
Walka mivlzy braZ-rni ^loprowadzila do ucieczki Zbigniewa do X,r’
miec. Ck^.irz Henryk \ akorzystal z tego i zaziulal od Bolesla"*1
II6
KrzywoiiMtigo. /rby <икк1 brain i-b.u. poLkj. urnd twiprxrhnktuo
(Ч‘<М7.Л I |»bli 11 rill! ИЛ z.nak /.1|г /Пи Cl 4,lz , pl(.(U#w£iy nx*n№
Zlpbd takze prz\ м Innin гугягху p»>| k>* h na poniot u г/лли wvpraw
оеьлгькн h. 1»и|»*ч|аи dumnic odrzu< it i<« z^lania Z *r/rU яр uojiia
i Niemcami (1109).	*
Wojska cesarskie niszyly ku gramrom PoUki CaU ludnofc
naszego kraju rzucila si? do obrony. Zoom jak za Bob* »*a (hro-
brciio, zawalono drogi drzeunmi Srnuino «j^rumm d« by 1 inm drzcwa,
a splatanc ich gal?zie tworzyly trudna do przebyria praaokod?
Ludnosc chronila si? do grodow lub wraz z dohytkieri un» kaia
w lasy i bagna.
Obrona Glogowa. (osarz chcial przejn przez rz< kc Odor i ru<y
w ghfcb Polski. Rzeka byla gl?boka 1 tnalna do pnebyria. Przrjoja
przez nia strzegi gnkl Glogbw ze swoja m?zn$ zakig’i NapaMni-
kowi udalo si? niespodziowanie znaleiv brdd i podejk p<4 zn*L
Henryk V zaziplal poddania grodu. Ob гипсу pro oh о -лга.
zoby pozwolil wvslav posldw do ksi?cia Boleslawa z zapytaj н m
о zgod^. Cesarz zgodzil si?, ale zazadal jako zaktadi ik- д' dzj**ci
(flogowskich na dowd<l, ze zaloga grodu nie uderzy nitsypodziewanie
na wojska cesarskie. Obroncy dali swoje dzieci jako zakla/jnikow’
WSrod nich byl r<jwniez syn dowddcy grodu. (esarz przyrz^kl. ze
dzieci b?d^ zwTOcone rodzicoin nawet w przypwlku. gdyby B*4t-
slaw nie zgodzil si? na poddanie grodu.	> _» .
Gdy poslowie przvbyli do Boleslawa. od|K>wiedlial im. ze Jopiej
b?dzie‘i zaszczytniejf jesli i grodzianie i zakladnicy zgin* od nuecza
za Ojczvzn?. niz gdvby kupuj%c zhanbiony zywot za c* n? jKiddamB
grodu shizvli obeemu narodowi ‘. Tak0 tez odpowiedi przekazah
glogowianie oesarzowi. Na prdzno jednak domagali si? zwnuu za
kladnikow. Wiarolomny cesarz przygotowal (кюсют obrodcdw
straszny loe.
Niemieckie mac
toczyly bi? pc
....hiny oblyinicze byly jui Przygot<.u.M>e i z wobm
,d walv gnxlu. Obrortcy z ргеечпмешеш eportrzegh,
* v ' '	, • • .1. avnnwie Broniv $>?• to xnaczvlo
ze do machin ш* przywmzani ich synowio. nr
pozabijac wlasne dzieci. Niejeanemu j
J	.	dziernjacxeh st? пл w.th Niemco^
lukow i z ким (hiki naciagane xa jx.moc^
pottKiyly si? ogronme glazy. P?kaly
pozabijac wlaene dzieci
Nie bylo czasu do namyshi. Na u
poeypal si? grad strzal z L_
korby); polala si? wrzqca uoda,
pancerze i tarcze napastnikow
sto padali zabici i ranni. Nie
nicy 2a
sloni?ci przykrywami z clesek usil0Wa]'
podejsc pod bramy. Polacy zasy ц
ich plonQcymi glowniami i sprawip
iazni? wtzqcjj. wodq,. Gdy Niemc'
przystawili drabiny i probowali /
nich pifjd si? w gor?, obrohcy zacze°
piali ich zelaznymi hakami i ])or.
wali w powietrze.
Так przez wiele dni usilowal ce-
sarz zdobyc grod, ale daremnie. p0,
nadto Boleslaw Krzywousty, ktory
nadciQgiiQl pod Glogow, nie pozwa-
lal Niemcom wychylid si§ z obozu
w poszukiwaniu zywno^ci. Napadal
na mniejsze oddzialy wroga, a nieraz
i na sam oboz cesarski.
Rycerstwo polskie
w latach 1102—1128
Plaskorzezba na drzwiach w ka-
tedrze gnieznienskiej, wykona-
na w czasach Boleslawa Krzy-
wougtego. Przedstawia ryco-
rzy uzbrojonych w miecze
i w!6cznie. \\ r^kach trzyinaj^
t aroze.
Cesarz Glogowa nie zdobyl. Wojska
jego ruszyly w kierunku Wroclawia.
I tu jednak niczego nie osiagiiql,
Przeciwnie, niedaleko od tego miasta
stracil tyle wojska, ze — jak opo-
wiadano pozniej — psy zjadaly za-
bitych, bo nie mial ich к to po-
grzebac. Miejsee to od tej рогу na-
zywa si§ Psie Pole. Cesarz wycofal
si§ z Polski, a zamiast lupdw ^iozl
na wozach trupy swoich znakomitych
rycerzy.
Podzial Polski na dziolnice w 1138 r.
Boleslaw Krzywousty mial kilku syn<^'
Dobrze wiedzial, ze w jirzeszlosci bjl)
walki mi^dzy bradmi о tron ksiQ'/A*0)
i ze moznowladcy nieraz popicia^
nilodszych braci przeciwko panujaccnuj
ksi^ciu. Boleslaw Krzywousty chcift
118
zapobjec takim walkom po swojej Smierci, oglosil wi?c pod koniec
zyC1a w 1138 r. swoje postanowienie. Nazywamy je statutem.
Najstarszy z rodu ksi^cego, zwany z lacinska scuiorem, mial
odtq,d zawsze wladac dzielnic^ krakowsk<i, Pomorzem i pasem ziemi
Hcz^cym te dzielmce wraz z grodami w I^czycy, Sieradzu, Kaliszu
i Gruezme. On tez mial sprawowac wladz? zwierzchnia nad pozo-
statymi ksi^z^tami.
Najstarszy syn Boleslawa, ktory byl jednoczesnie najstarszym
z rodu, seniorem, otizymal jeszcze 61Q.sk, drugi z kolei — Mazowsze,
trzeci Wielkopolsk^ z Poznaniem, czwarty — ziemi§ sandomierska.
Byly to ich ksi^stwa dziedziczne, tj. takie, ktore mogli przekazywac
swoim synom. Paki podzial Polski dogodny byl dla moznowladcow.
Slabi ksiaz^ta dzielnicowi musieli si§ z nimi wi^cej liczyc.
Po smierci Boleslawa Krzywoustego okazalo si§ jednak, ze jed-
nosci panstwa nie dalo si§ utrzymac. Synowie Boleslawa Krzywo-
ustego rozpocz^li walk§ mi^dzy sob^. Z czasem zanikla wladza se-
niora i Polska rozpadla si§ na szereg ksi^stw.
Zbierz wszystkie dotychczasowe wiadomosci о dziejach Pomorza.
Zapami^taj, kto wl^czyl Poraorze do Polski. О co toczyla si$ walka
z cesarzem Henryk iem V? Jak Niemcy usilowali zdobytf Glogow
i jak go broniono? AV jaki sposob Boleslaw Krzywousty chcial za-
pobiec walkom wewn^trznym po swojej smierci? Znajdz na mapie
dzielnic^ senioraln^ (najstarszego z rodu) i dzielnice dziedziczne.
Zastanow si§, dlaczego kazdy senior bylby zawsze silniejszy od
innych ksiqzqt.
2YCIE W POLSCE OD X DO POLOWY XII WIEKU
Zaj^cia ludnosci. W czasach Mieszka I i Boleslawa Chrobrego
ludnosc calej Polski liczyla okolo 1 miliona, tj. mniej niz obecnie
wynosi ludnos6 samej tylko Warszawy. Dzisiaj na niewicle \\i?kszym
obszarze jest nas 31 milionow.
Gospodarstwo chlopskio posiadalo zwykle jedno radio. Orano
nim parQ. wolow. W czasach Boleslawa Krzywoustego coraz cz^oiej
zaprz^gano do radla rowniez konie.
119

Krow w takim gospodarstwie bylo malo, bo najwyzoj dwie. [
Oprocz tego kilka owiec» koz. swiii i kur. Byl takze pies i ]<ot’
a do lapania mvszy sluzyly rowniez oswojone lasice.	|
Wies liczyla najcz^ciej kilka tylko zagrdd chlopskich. przy Za
grodach znajdowaly si$ male sady. Rosly w nich jablonie, grusze, I
brzoskwinie, sliwy, wisnio, a nawet orzechy wloskie.	I
Uprawiano w dalszym ciQgu proso, pszenicQ i jeczmien. Upra- I
wa zyta i owsa dopiero si$ rozpowszechniala. Z waizyw znano bob,
groch, mak, rzepe, marchew, ogorki, czosnek i kopei.
W okolicach lesistych specjalni ludzie zajmowali si^ tylko bartnic-
twem. Dostarczali oni miodu i wosku. Miod zjadano w stanie natu-
ralnyni oraz uzywano do slodzenia niektorych potraw. Cukru wow-
ezas u nas nie znano. Z miodu przyrzQdzano row niez napoj do picia.
W lasach w dalszym ciagu zbicrano orzechy, grzyby i jagody.
Czesc ludnosci zacz^la si$ zajmowac wyl^cznie rybolowstwem.
Kazdy chlop musial skladac ksi^zQtom lub panu cz$sc tego, co
wytwarzaL Nazywalo si$ to danm<p
Klasztory i zakoniiicy. Po wprowadzeniu chrzescijanstwa przy-
jezdzaja do Polski zakoniiicy — benedyktym. Zyli oni gromadnie
w klasztorach. Przelozonym klasztoru byl opat. Zakonnicy posiadali
warsztaty rzemieslnicze, zajmowali siQ pracQ. na roli, leczyli chorych,
przepisywali ksi^gi. Oni rowniez zwykle pi8ttli pieraa wysylane praez
krola czy ksiQc.a. P.erwsi zakonnicy jezyka polskiego nie znali.
Pisah po racinio.
Pisano wowczas atramentem nnRlticniiun •
posiuguj^c bjq piorem, na
pergaminie, czyli gladko wyprawionej skdrze ciel^cej.
Zakonnicy zobowi$zywali si’q zyc w ubostwie z wlasnej pracy.
CzQsto jednak nie pi zestrzegali tych przepisdw. Klasztory otrzy-
mywaly od ksiycia lub moznych panow rozne dary i ziemiy. Juz
w krotkhn czasie po osiedleniu si§ w Polsce kazdy prawie klasztor
mial po 3—4 wsie wraz z ludnosciq-, ktora tain pracowala.
Zalezna ludnosc chlopska. Wciaz jeszcze istniala wolna ludnosc
chlopska. Skladala ona ksi^ciu daniny w zbozu, bydle, drobiu,
pracowala na jego wezwanie, np. przy budowie grodow i sypaniu
walow. Oprocz obowi^zkow wobec ksiycia chlopi musieli skladac
daniny Kosciolowi. Daniny te nazywaly si$ dziesi^cinQ. Takiej
ludnosci bylo jednak coraz mniej.
Coraz wi^cej natomiast bylo ludnosci zaleznej. Zalezn^ stawala
si$ glownie dawna ludnosc wolna darowana przez ksiycia wraz z zie-
mia moznym panom i Kosciolowi. Ludnosc zalezna nie mogla prze-
nosic si§ do innych miejscowosci, musiala pracowac tarn, gdzie pan
jej nakazal, i dostarczac panu ze swego gospodarstwa to wszystko,
co bylo mu potrzebne.
Ludzie niewolni pracowali w maj^tkach ksiycia lub pana, naj-
cz^ciej przy hodowli zwierz^t. Nieraz otrzymywali zagrodQ i z niej
si§ utrzymywali oddajac cz^sc plonow wlascicielowi ziemi. Ci rowniez
byli obowiQzani wykonywac rozne prace na wezwanie wlasciciela.
Najwiecej majfttkow mial Koziol. W czasach Boleslawa Krzywo-
ustego arcybiskupstwo w Gnieznie posiadalo juz 24 wsie i mialo
okolo 6 tysi^cy ludnosci zaleznej. Mniej bogate bylj biskupstwa
i klasztory, ale i one mialy coraz wi?cej wlasnych wsi.
' . Po-
Mieszka I (VIII wiek). Przy-
Poczijtki miast. Pocz^tki miast siegaja	cza",6w‘
C	• H rr___I I \' 1 I I W1А1Г 1
wstaly u nas jeszcze przed panowamem
patrzmy si?, jak to bylo np. w Gnieznie.	.
Na yOta. Lech. l»w.Ul gr«.	» J*-
«Wane prz» okoltan, IpdnoSi ,»	' 1 “P*
1	. . .л ль; tu male, zbudowane z okriigfycn
powstalo podgrodzie. Domki b}
121
rozkaz ksifeia. U bram grodu
drewnianych ball. W srodku znajdowalo si§ palenisko uloz0110
z kamieni. Dym z ogniska wydostawal sig otworami pod daehen/
W niektorych domach byly juz drewniane podlogi.
Mieszkali tu przowaznie rzemieslnicy. Kolodzieje robili kola
i wozy. Rogowiacze pracowicie wykonywali wyroby z rogu. Szewcy
szyli buty ze skory. Kowalo wykuwali z zelaza rozne przedniioty
Obok nich znajdowali si§ specjalisci od wyrobu broni. Na podgro,
dziu mieszkali rowniez kupcy, ludzie z druzyny ksi^z^cej i sluzba
ksi^cia. Jeszcze przed Mieszkiem I podgrodzie gnieznienskie rowniez
otoczono walem. Byl on wyj^tkowo wysoki, bo si§gal 3 pi^ter (Ю цр
Mieszkancy podgrodzia czuli si§ bezpieczni. Ludnosc okoliczna
przychodzila tu sprzedawac zboze, miod, wyroby z Inu, bydlo i jnne
towary. Kupowala zas to, co jej w gospodarstwie na wsi bylo p0-
trzebne. Towary przewaznie wymieniano. Czasem kupowano i sprze-
dawano za pieniqdze. Najstarsze pieni^dze pochodzily od kupcow
obcych: arabskich, ruskich i z innych krajow. Od czasow Mieszka I
pojawiaj^ si§ juz pieni^dze polskie.
Monety arabskie
Pierwsza moneta polska
Pochodzi z czasow Mieszka I. Jest to
moneta srebma, zwana denarem. Na-
pis ,,Misico“ (czytaj Misyko) znaczy
Mieszko. Wazyla Р/2 grama.
Najwi§kszy ruch panowal w dniu targowym. Targ byl zwykle
raz w tygodniu.
Niektore podgrodzia rozrastaly si§ bardzo szybko. Powstaly
z nich pozniej wi^ksze miasta.
Pierwsze szkoly. Pierwsze szkoly w Polsce mie^cily si§ przy klaszto-
rach 1 przy kosciolach w wi§kszych miastach, zwlaszcza tam, gdzie
byla siedziba biskupa. Liczba uczniow nie byla wielka. Szkoly byly
122
potrzebne do ksztalcenia kei?zy. Uczono w nich laciny, poniewaz
w tym J?zyku odprawjano nabozenstwa i pisano ksij Wo]elne.
Uczono rowniez spiewu koscielnego.
Synowie rycerzy, ktorzy nie mieli zamiaru zostac duchownymi,
nie chodzih do szkoly. Przygotowywali si§ oni do zycia rycerskiego
Tylko niektorzy nasi ksi^ta otrzymali wysokie, jak na owe czasy,
wyksztalcenie, Так np. Mieszko II, syn Boleslawa Chrobrego, znal
j^zyk laciriski i grecki, a corka jego znala lacing. Ogol ludnosci nie
umial czytac ani pisac.
Roczniki. Kronika Galla. Pisano wowczas wyl^cznie po lacinie.
Najstarsze zabytki napisane u nas w tym j^zyku to roczniki, czyli
krotkie wiadomosci о najwazniejszych wydarzeniach, ktore mialy
miejsce w ci^gu roku. Zapisywano je zwykle na marginesach ksitjg
koscielnych. Так np. pod rokiem 965 zapisano pozniej dla pami^ci:
„Dobrawa przybyla do Mieszka", a pod rokiem 966 „Ksi^z^ Mieszko
ochrzcil si§".
Znacznie obszerniejsze wiadomosci zawierajq, kroniki. Tre^ciq,
kronik s^i dzieje narodu spisane zwykle na podstawie tego, co autor
slyszal od innych ludzi albo sam widzial, co wyczytal w rocznikach,
a nawet i w innych kronikach. Najstarsza, jad<q, znamy, kronika
na ziemiach polskich powstala za czasow Boleslawa Krzywoustego.
Kronika napisana jest po lacinie. Autor spisa) w niej wszystko,
nnnotfoootome шпопц;
aa prion annn
Г/wflab- & biffi
?^nfmni palpi
hfarcimi	tycfoukl
ciWSflcgffuujurrc lucehtySuiS
dffliuhuz ni rales pnufe
vuiuatui0ia>3	flpq
Гийшпй? nW
Am fba^na wn tcniph? boj
trnics obtnKriidlr m Tngrnj

Kronika Galla
R?kopis Kronikj nie jest nam znany. Moze ulegl zniszczeniu. Kronika byla
przepisywana wielokrotnie. Na ilustracji — Kronika w odpisie z XIV w.
(w pomniojszeniu). Przepisywacze czasem co£ opuszczali lub pizekr^cali, bo
takie stare pisnia trudno jest nieraz odczytac.
123

czego si§ dowiedzial о poczatkach panstwa polskiego i о rodzie ksiq,.
z^cym. Rod ten mial pochodzic od ubogiego rolnika Piasta. Stqd na_
zywano go rodem albo dynastia Piastow. Szczegolowiej omowil Qa||
dzieje Polski od Mieszka I az do Boleslawa Krzywoustego
1113 r.)»
Nie wiemy dokladnie, 1dm byl autor Kroniki ani sk^d pochodzil
Wiemy tylko, ze byl cudzoziemcem i przebywal na dworze Boleslawa
Krzywoustego. Gallein nazwano go dopiero przeszlo 400 lat temu.
Niektorzy uczeni przypuszczajq., ze pochodzil z Franc ji. Gallowi
zawdzi^czamy np. opis pobytu Ottona III w Gnieznie, wiadomosci
о zdradzie biskupa Stanislawa ze Szczepanowa, opis bohaterskiej
obrony Glogowa i wiele innych ciekawych i waznych wiadomosci.
W calej Kronice nie ma ani jednej daty. Czas opisywanych
wydarzen ustalili uczeni na podstawie innych kronik i rocznikow.
Budownictwo romanskie. Od drugiej polowy X wieku pojawiaj^
si§ u nas pierwsze budowle z kamienia. W czasach Boleslawa Krzy-
woustego i pozniej wznoszono duze koscioly podobne do tych, ktore
widzicie na ilustracjach.
Mejscie do ko^ciola romanskiego w Sandomicrzu
Zwroc uwagQ na WQskie drzwi i grubo mury.
124


Kosciol sw. Andrzeja w Krakowie
XI w. (znkonczenie wiez jest dob‘ld<’”^
kosciele obronila sic gromada hld
Tatardw w 1-41 i.

Pochodziz konca
125
Wn§trze kosciola w Strzelnie
Zwroc uwagQ na bogato zdobione kolumny romaiiskie.




Tylko ni ektore z nich za h
kie one maj4 wspolne cechv ° „„7 У ** d° naszych czasow. Wszyst-
nia oparte na kolumnach о hnrr mur^’ mate okna, cigzkie sklepie-
hikach. Taki snosrih ? lz^^>>onych gtowicacli i tagodnie
mariskim. Budowie wznoszone ° ’ U °" ania nazywamy stylem ro-
budw“	“„г wwzorowane na
I <У •
Jak zmienifo sie zvcie na „ • .
b w*pS1ieZalmowaIiichmies^karit1H.ies'cie w ciqgu X-XII w.?
° see . Czego w nich uczonn? ksztalcily pierwszeszko-
• Czego dowiadujemy sig z rocz-
Czymsi$ zajmowali ich mieszkancy ? Kogo ksztalcily pierwsze
126
Kodciol w Tumie pod L^czycq,
BudowQ rozpocz^to za czas6w Wladyslawa Hermana. Zwroc uwagQ na male
okienka w dolnej cz^ci budowli.
nikow i z kronik ? Na podstawie ilustracji powiedz, dlaczego w ko-
^ciolach romariskich mozna si§ bylo bronid w razie niebezpie-
czenstwa. Czy w okolicy, gdzie mieszkasz, budowie romanskie ?
PYTANIA I £WICZENIA DO POWT6RZENIA
1.	Jak powstalo panstwo polskie?
2.	W jaki sposob Mieszko I wzmacnial panstwo polskie i chroml je
od niebezpieczenstw?	.
3.	Co zrobit Boleslaw Chrobry i ludnosc calej Polski dla obrony nie-
podleqlosci?	,	. . .
4.	Jak doszlo do wzrostu pot?gi papiezy I do czego oni dqzyli.
5.	Opowiedz о dziejach Pomorza i przytqczeniu go do Polski.
6.	Jak rozwijalo si? rolnictwo i rzemioslo w Polsce.
jednosci panstwa?	s zjazd w Gnieznie.
9. Przypomnij sobie. w ktorym koroynoWat si? na krola? Kto
W ktorym roku BoJes,°WpS kibnaydzie|nice? Powiedz, w ktorym
i kiedy dokonal podzialu Polski na aziemi e
wieku mialy miejsce te wydarzenia.

127

U SLOWIAN ZACHODNICH
Jakie plemiona nalezaly do Slowian zachodnich? Wslcaz ich siedziby
na mapie. Odszukaj го podrqczniku wiadomosci poprzednio о nich po-
dane.
Podboj Slowian zachodnich przez Niemcow. Zle si§ dzialople-
mionoin slowiariskim na zachodzie. Luzyce i Milsko zostaly osta-
tecznie podbite przez Niemcow zaraz po smierci Boleslawa Chrobrego.
AV grodach osiedli niemieccy panowie i rycerstwo. Chlopska ludnosc
slowiariska musiala na nich pracowac. Coraz wi^cej przybywalo
osadnikow niemieckich. Slowiariski kraj coraz cz^sciej rozbrzmiewal
niemiecka mow<^, ale ludnosc wytrwale trzymala si§ swoich obycza-
jow i strzegla mowy ojczystej.
Plemiona slowiariskie mieszkaj^ce mi?dzy doing, Laba i Odra
dhigi czas bronily z powodzeniem swego kraju i swojej wiary pogah-
skiej.
Dopiero w drugiej polowie wieku XII przyszla zaglada. Ksigz?ta
niemieccy zacz^li krok po kroku posuwac si$ w glab ziem slowianskich.
Zwalczali oni wszelki opor, a na zajetych ziemiach osadzali Niemcow.
Pomagali im rowniez biskupi niemieccy. Jeden z nich, nawolujgc
do wypraw przeciw’ko Slowianom, mowil, ze ziemie slowiariskie sa
urodzajne i obfitujq, w mi§so, midd, m^k?, ptactwo. Obiecywai
Niemcom, ze walcz^c z pogariskimi Slowianami zdob^da najlepsza
ziemie do zamieszkania i dusze swoje zbawi^.
Na dodatek uderzyli na Slowian rowniez i Duriczycy. Po zacie-
klych walkach zdobyli oni wyspe Bugie, na ktorej znajdowala si?
slawna £wi$tynia boga Swiatowida.
128
Fl
T


Zachodnie Pomorze odpada od Polski “
beach clzisiojszego Berlina, powstala
marchia niemiecka. Nazwano j4 МагсшГвтпйепЬ^к^
-1. Nad rzeka Sprewq, w око-
па zieiniach slowiariskich nowa
__JL61j8bZ
niebezpieczeiistwo ze strony Niemcow i Dunczykow'zblizyio si? do
Pomorza Zachodmego, gdzie najwazniejszym miastem byl Szczecin.
Pomorze Zachodnie, podobnie jak rcszta Polski, rozpadlo si? na
dzielnice. Ksiaz? szczecinski Boguslaw, nie majijc zadnej pomocy
z rozbitej na dzielnice 1 olski, uznal nad soba zwierzchnictwo cesarza
(11S1 r.), a pozniej Danii. Z dlugiego pasa wybrzeza nad Baltykiem
pozostalo przy Polsce tylko Pomorze Gdariskie, ktorc z czasem stalo
si$ rowniez odr^bn^ dzielnica z wlasnym ksi^ciem.
Co si§ stalo ze slowianskimi plemionami na zachodzie? Jakfi naz-
w$ nosila nowa marchia niemiecka na zieiniach slowianskich ?
Pokaz na mapie ziemie slowiariskie opanowane przez Niemcow do
korica XII wieku. W jaki sposob Pomorze Zachodnie odpadlo od
Polski ?
XXII
SPROWADZENIE KRZYZAKOW DO POLSKI (1226)
Odszukaj na mapie siedziby Prusow. Przypomnij sobie, jakim j&y-
kiem mowili Prusowie. Jakie zamiary mial w stosunku do Prus Bo-
leslaw Chrobry ?
Proby opanowania Prus przez ksi^t polskich. Prusowie zajmo-
wali ziemie lez^ce mi?dzy dolmi Wisls i dolnym Niemnem. Na po-
hidniu graniczyli z Mazowszem.	.
W mowie swojej mogli si? porozumiewac z Litwmami, gdyz
mowib podobnym j?zykiem. J?zyka polskiego nie rozu”ueh-
Ksialta pokey probowali nieraz podbic ten kraj Nie udawalo
iksi4z^ta i у p	nienrzviaciela ludnosri pruska
si? to jednak. W razie pojaw.en a si?mep^	(
odejsciu napastnikow wracala do swo.ch ^*b	/~i£
wL ,»> S';n1
Czasem nawet pomagah nick )
129
9 — Historia dla kl. V
z innymi ksiaz^t-ami. Nie udawaly siq rowniez proby nawrocenia Ргц.
sow na wiai’Q chrzescijaiiska.
Napady Prusow na Mazowsze. Po smierci Boleslawa Krzywoustego
Polska byla juz rozbita na dzielnice. W kazdej z nich rzq-dzil oddzielny
ksiazQ. W poczQtkach XIII wieku ksi§ciem Mazowsza byl Konrad
wnuk Boleslawa Krzywoustego, Nazywano go Konradem Mazo-
wieckim.
Proby Konrada Mazowieckiego opanowania Prus i nawracania
na chrzescijaiistwo pobudzaly Prusow do napadow na Mazowsze.
Byly to napady bardzo dokuczliwe, bo Prusowie niszczyli doszcz§tnie
pograniczne wsie i uchodzili z hipem.
Osiedlenie Krzyzakow na ziemiach polskich. Konrad Mazo-
wiecki postanowil sprowadzic do walki z Prusami rycerzy-zakomii-
kow.
Zakon, ktory sprowadzil do Polski, skladal si§ z Niemcow.
Nazywal si$ Zakonem Najswi^tszej Marii Panny. U nas czlonkow
tego zakonu nazwano Krzyzakami, gdyz na zbrojach nosili biale
plaszcze z czarnymi krzyzami. Na czele zakonu stal Wielki Mistrz.
Konrad Mazowiecki osiedlil Krzyzakow w Ziemi Chelminskiej. Spo-
dziewal si§, ze podbijq. dla niego ziemi§ Prusow. Krzyzacy jednak
dazyli do utworzenia wlasnego panstwa i szukali dla siebie poparcia
u cesarzy i papiezy.
Krzyzacy sporz^dzili falszywy dokument, pochodzacy rzekomo
od Konrada Mazowieckiego. W dokumencie tym napisali, ze Konrad
nadaje im na wlasnosc Ziemi§ Chelminsk^. oraz wszystkie ziemie,
ktore zdob^d^ na Prusach. Ten sfalszowany dokument przedstawili
cesarzowi i papiezowi i otrzymali od nich potwierdzenie nadan
Konrada.
Podboj Prus przez Krzyzakow. Kiedy pierwsze oddzialy krzy-
zackie przybyly do Polski i zacz^ly walk§ z Prusami, Konrad Mazo
wiecki pomagal im podbijac ziemie pruskie, bo byl przekonanj,
1	1,	_____Oprocz Konrada pomagah
ksi^z^ta polscy. Z Niemiec i innych krajow spiesz) 1
ze ziemie podbite b^d^ nalezaly do niego.
Krzyzakom i inni
im na pomoc rycerstwo.
130
Polsce. Dazylo ono
w ten sposob bezposredniego
bywalo na
Krzyzak
Pod bialym plaszczem z czarnym krzyzem ma
zbroj? zrobionq, z koleczck zelaznych (kolczuga)
PrawQ r?kQ przytrzymuje tarczQ z czarnym orlem,
w lewej ma helm podobny do garnka i dlatego
nazywany ,,garnczkowym“. Zauwaz w helmioszpa-
ry sluzQce do patrzenia i oddychania. U boku
ma miecz.
walki z najezdzcami.
Krzyzacy starali si? umocnic swe pano-
wanie na kazdym zdobytym kawalku ziemi
pruskiej. Budowali zamki obronne, sprowa-
dzali kolonistow niemieckich i nadawali im
ziemi?. Ludnosc pruska cz^sciowo wyt?pili,
cz?sciowo zmusili do pracy dla siebie. Tylko
niektorym moznym pozostawili cz?sc ziemi,
a ci pozniej pomagali Krzyzakom w walce
z wlasnymi bracmi.
Prusowie nie potrafili si? zjednoczyc do
Poszczegolne plemiona walczyly oddzielnie i pomimo m?stwa zostaly
kolejno podbite. Pozostala przy zyciu ludnosc pruska kilka razy
zrywala si? do powstania, ale wciaz ponosila kleski. Krzyzacy
post?powali okrutnie z ludnosci^ podbitQ. Potrafili nawet zaldad-
nikow oslepiac, wieszac lub palic zywcem. W ci^gu 50 lat podbili cale
Prusy.
Nieliczni ocaleli Prusowie schronili si? na Litw?. Ci, ktorzy pozo-
stali pod jarzmem krzyzackim przez przeszlo 300 lat, zachowywaJi
jeszcze swoj j?zyk, ale w koncu wygin?li. Po ludzie Prusow pozostala
tylko nazwa kraju, w ktorym zyli.
Krzyzacy tworzij wlasne panstwo. Na ziemie dawmej pruskie
przybywala ludnosc niemiecka. Od poludnia z Mazowsza przybywala
i osiedlala si? tam ludnosc polska.
Mi?dzy dohiQ Wish}, i Niemnem powstalo dobrze zorgamzowane
i silne pansUvo krzyzaokie, ktore juz w krotkim czasie miato zagrozic
do zagarni?cia polskiego Pomorza i uzyskama
। pol<iczenia z Niemcami, skad stale przy-
pomw^yzakom rycerstwo i niemieccy osadnicy.
131
W jakim coin Konrad Mazowiecki sprowadzil Krzyzakow do Po],
ski ? Do czego dipzyli Krzyzacy ? Jakimi srodkami si§ poslugiwali ?
Kto pomagal Krzyzakom w podboju Prus? Znajdz na mapie Zie-
mi§ Chelmiiiska i kraj Prusow. Jak obchodzili si§ Krzyzacy z pod-
bit a ludnosciq pruskq. ? Dlaczego utworzenie panstwa krzyzac-
kiego bylo niepoinyslnym dla Polski wydarzeniem I
NAJAZDY TATAR6W

Tatarzy. Prawie w tym samym czasie, kiedy Konrad Mazowiecki
sprowadzil Krzyzakow do Polski, na s^siedni^ Rus spadlo wielkie
nieszcz§scie. Z gl^bi Azji najechali na Rus Tatarzy. Byl to lud ko-
czowniczy, zajmujacy si§ glownie hodowla bydla. Na wyprawy wo-
jenne chodzili Tatarzy bardzo cliQtnie, bo to dawalo im moznosc
wzbogacenia si§. W pocz^tkach XIII w. utworzyli jedno paiistwo.
Wladca ich przyjal tytul Czingiz-chana, czyli Wielkiego Ghana.
Tatarzy byli doskonalymi wojownikami. Od dziecinstwa uczyli si§
jezdzic konno i strzelac z hiku. Walczyli konno, a w razie potrzeby
i pieszo. Do zdobywania grodow uzywali machin obl^zniczych,
wyrzutni kamieni, taranow, ktorymi rozbijali mury. Znali rowniez
proch strzelniczy, ktory w tym czasie jeszcze nie byl znany w Europie.
Nauczyli si§ go uzywac od Chinczykow.
Organizacj§ wojska i sposob walki Tatarow opisal jeden z podrozni-
kow, ktory w owych czasach jezdzil do chana z listem od papieza:
„Najnizsza jednostkq, organizacyjnq, jest dziesi^tka (10 ludzi)
na czele z dziesi§tnikiem. Dziesi^tki I3CZ3. si§ w setki na czele z setni-
kami; setki lacz^ si§ w tysi^ce — z tysi^cznikiem. Nast^pna jed-
nostka organizacyjna — dziesi^c tysi^cy itd. Na czele calej armii
stoi wodz. Zolnierze za brak karnosci, tchorzostwo itp. sa karani
smiercia-
Zwykli zolnierze maj^ ze sob^ po dwa, trzy Juki. Znakomitsi —
miecze, z jednej strony zaostrzone, lekko krzywe. Chronic], Tataro^
skory okute zelazem. Wojn§ Tatarzy prowadzcj, zwykle wielka
liczb^, zolnierza z nadzwyczajnym okrucienstwem (st^d budza P°~
strach po stronie przeciwnika) i chytrossci^. Pelni przebiegl°sc*

132

obiecujao dogodne waruiiki, sldaniajq, obroncow twierdz do poddania
sig, potem zas ich mordujq,. Walcz^c z nieprzyjacielem w otwartym
polu, najpierw staiaja si^ go otoczyc. Jesli nieprzyjaciel jest wyjj^t-
kowo silniejszy, unikajq, bitwy.
We wszystkich ich napadach... dadzcj, si§ zauwazyc; szybkosc
ruchu, z^dza krwi i ch^c hipu“.
Rus, ktora podobnie jak Polska podzielona byla na drobne ksi§-
stwa, zostala podbita, chociaz mieszkancy bronili si§ bardzo dzielnie.
Przez swoj opor Rus oslabila sil§ uderzenia Tatarow na inne kraje.
Wyprawa Tatarow na PolskQ. W roku 1241 wodz Tatarow Batu-
-chan, wnuk Czingiz-chana, ruszyl na Polsk^ i W?gry. Czqsc ry-
cerstwa krakowskiego i sandomi er skiego odwaznie stawila Tatarom
opor, ale bezskutecznie. Krakow zostal spalony. Tatarzy szli przez
nasz kraj, pal^c wsie i miasta. Ludnosc mordowali. Tylko mlodych
i rzemieslnikow zabierali w niewok?.
Так dotarli az na Skpsk. Ksi^z§ Henryk Pobozny, ktory w tym
czasie panowal w znacznej czQsci 61<iska, przygotowywal si§ do walki.
Tatarzy pod Legnica
Rvsunek przedstawiajq.cy obron? grodu zostal zamieszczony w opowiesci
о matce Henryka Pobozncgo, napisanej przeszio 100 lat po bitwie. Zauwaz,
ze nie umiano w6wczas dobrze rysowad. Ludzie sq tak wysocy jak mury,
na ktorych stojii, a wlocznia z zatkni?tq na niq glowq Henryka Pobozncgo
przewyzsza budynki w zamku. Obroncy strzelajq z kusz, a Tatarzy z lukow.
Bitwa pod LegnicQ. 1211. Wok61 Henryka Poboznego zebralo si?
pod Legnica rycerstwo slaskie, krakowskie, sandomierskie i wielko-
polskie. Wezwano rowniez piechot? chlopskq,. W walce bralo takze
udzial troch§ rycerzy zagranicznych. Do starcia doszlo na Dobrym
Polu, kilka kilometrow od miasta i grodu. Pierwsze uderzylo rycer-
stwo polskie. Pocwalowalo na swoich ciezkich koniach, w zelaznych
zbrojach, jeden rycerz od drugiego dose daleko, uszykowani jak
zerdzie w plocie (takie ustawienie wojska do bitwy nazywano szy*
kiem ,,w plot:<). Za rycerzami posuwali si? uzbrojeni sludzy. Piechota
chlopska i gornicy ze slqskich kopaln zlota walczyli obok. Wojsko
polskie przywital deszcz strzal z hikow. Naprzeciw p?dzily na drob
nych, ale wytrzymalych konikach zwarte oddzialy Tatarow.
ZauTzala niezmiernie zaci^ta bitwa. Z obydwu stron g$sto padab
zabici. Niesione przez Tatarow maski о wyglqdzie smokow zacz?ly
134
Zia6 ognicm i dymem. Przerazono Iconic stawaly d?ba. Wojsko
polskie probowalo si? troch? cofnH6 i uporzijdkowad swojo szeregi,
ale Tatarzy z prawa i z Iowa zacz^li zadiodzic na tyly.
Bitwa skonczyla siQ kl^sk<p Ksi^zQ Henryk Pobozny polegl.	I
Tylko czysc wojska zdolala siQ wycolac z pola bitwy i schronic w po-
bliskiej Legnicy. Miasto zostalo opuszczone przez obroncow. Tatarzy
spalili miasto, ale grodu bronionego przez micszczan i rycerstwo nie
zdobyli. Spustoszyli jeszcze kawal kraju i poszli na W^gry, gdzie
inne oddzialy tatarskie pokonaly w wielkiej bitwie wojska w^gierskie.
Najezdzcy wyrzadzili duzo szkod, ale ani Polsce, ani W^grom nie
zdolali narzucic swego panowania.
Napady Tatarow powtarzaly si$ kilka razy i spowodowaly wide
strat w Polsce.
Jaki kraj podbili Tatarzy w SQsicdztwie Polski ? Jak Tatarzy wal-
czyli ? Znajdz na mapie Legnicy. Opowiedz о obronie Polski przed
Tatarami. Jakie znaczenie dla innych krajow na zachodzie mial
opor Rusi, Polski i W^gier?
XXIV
GOSPODARKA CZYNSZOWA NA WSI W POLSCE
Jakimi narz^dziami poslugiwali sit dolycliczas rolnicy? Jakie korzysci
osieigano przy dicupolowce ? Jak zinicnilo polozenie chlopow?
Ulepszenie narz^dzi i uprawy roli. W pocz^tkach XIII wieku
ziemiQ spulchnia siQ jak dawniej radlem, ale juz upowszechnia si§
inne narz^dzie — plug. Radio moglo wzruszyc ziemi§, plug ja odwra
Cchl
Ziarno posiane zagrzebywano oz?sto stanm sposobem, .ckjgnac
po polu drzewo z krotko przyciftymi galyziami, ale znacznie lepiej
robily to brony ciQgnione przez Louie.
Lepsza uprawa ziemi podnosila urodzaje Zboza byk» wi?cej.
Cz?sto mielono je juz w mlynach poruszanych siIq biezacej •
2arna r^czne byly rowniez nadal uzywane.
135

Sierpy do zycia zboza byly Aviyksze i lepsze. 1 гаду? scinano
kosami. Morn a b\ lo mice a\ iyuej siana i hodowae Avi?cej bydla.
Pol a calej A\si dzielono teraz na trzy cz?sci (dawniej na dwie)
Na jednej siano zboze ozime (jesieniq), na drugiej jare (na wiosne)
a tylko t rz.oeia czysc odpoczywala (ugor). W razie potrzeby pasano
na niej bydlo. Taka gospodark? nazyAvano trdjpolowq». Ziemi bylo
Plug
Trojpolowka
duzo, ludzi malo. Kazdy pan ziemi chcial jak najwi^cej ludzi osiedlic
w swoich. posiadlosciach. Jesli panowie zle si? obchodzili z chlopami,
ueiekali oni i zatrzymywali si? tain, gdzie spodziewali si?, ze im
b?dzie lepiej. Nieraz ueiekali na Rus, a nawet do Prus.
Osadnictwo wiejskic na prawie czynszowym. Od koiica XII wieku
zaczeli przybywac do Polski osadnicy (kolonisci) obey. Pocz^tkowo
z Flandrii (dzisiejsza Belgia), a pozniej z Niemiec. Przedstawiciel osad-
nikow przyjezdzal wczesniej. Pan ziemi wystawial mu dokument
(pismo), av ktorym okreslone byly prawa i oboAvi^zki przyszlych osad-
nikow. Przedstawiciel osadnikow po zalozcniu Avsi zostawal soltysem
Kazdy osadnik otrzymywal maly lub duzy lan ziemi (16
24 hektary) w uzytkowanie i poczatkoAvo zAvykle przez kilka lat
nic panu za uzytkowanie ziemi nie placil. Byly to lata wolne, czyli tzAV
,,wolnizna“. Pozniej osadnik placil panu roeznie pewn^j sum? pic‘
ni?dzy i oddawal okreslon^ ilosc zboza. Takq. ustalon<4 oplat? naz\
Avano czynszern. St<qd pochodzi nazwa gospodarki czynszoAvej-
Osadnik mogl zatrzymac dla siebie reszt? plonu po zaplaceniu pau*1
czynszu. W odroznieniu od chlopa zaleznego mogl wies opu^cl ’
musial jednak dac na savojc miejsee zast?pc? lub zaplacic panu czynsZ
za lata wolnizny.
Przed wielkirni swiytami cala wie.4 skladala panu podarki. Pr7.v
prowadzano mu kroAvy albo ,4winie, przynoszono miod, ser, jajkib
136
KJlka lanow zatrzymywal pan na wlaene goapodaretwo, a do obo-
witizkovv osadnikow nalezalo obrabianie ziemi pana. T? cz?se ziemi
nazywano folwarkiem. Folwarki byly wtedy male i na jednego osadni-
ka wypadalo 2 — 4 dni w roku pracy na panskim.
Osadnik musial takze placic podatek ksi?ciu; koscidl 4ci<jgal
nadal z niego tak zwanQ dziesi?cin?, to znaczy dziesiqt^ cz?sd tego,
co chiop wyhodowal lub zebral z pola. Przeci?tnie taka dzieei^cina
w zbozu wynosila dwa razy wi?cej, niz chlop dawal panu.
Bardzo wazn<| osobQ we wsi byl soltys. Otrzymywal od pana
ziemi? na wlasno^d. Mial jej wi?cej niz kazdy osadnik. Mogl takze
miec mlyn, jatk?, dostawal prawo lowienia ryb i polowania. Soltys
4ciq.gal od osadnikow czynsze dla pana, ale szdsta cz?sc zatrzymywal
dla siebie. Rowniez z kar pieni?znych, nakladanych na chlopdw przez
si|d wiejski, zatrzymywal trzecia cz?4c.
Chlopi w nowo zalozonych wsiach mieli wi?ksz$ swobod?, rzadzili
si? sami wedlug praw obowiQzujacych w dawnej ojczyznie.
Kilku chlopdw i soltys tworzyli s^d dla wsi. Zasiadali na lawie
i SQdzili. Sqd taki nazywano law^, a jego czlonkow lawnikami. Jesli
chlop byl niezadowolony z orzeczenia lawy, mogl si? odwolac do pana,
a w sprawach przeciwko panu — nawet do ksi?cia. О takich wsiach
mdwimy, ze rzadzily si? prawem niemieckim, chociaz tylko nieznaczna
cz?sc osadnikow przybyla z Niemiec.
Wiele dawnych wsi polskich przyj?lo z czasem prawo niemieckie,
inaczej zwane czynszowym. Dla chlopdw bylo ono korzystniejsze,
gdyz wiedzieli, ze po oplaceniu czynszu b?da mogli reszt-? plondw
zuzyc dla siebie, cz^sc sprzedac i nabyc nowe ulepszone narz^dzia.
Gospodarka czynszowa byla rowniez korzystna dla pandw. Ziemie
zaludnialy si§, dochod pana z czynszow chlopskich si? powi?kszal.
Kolonizacja spowodowala wzrost liczby ludnosci w Polsce i za-
gospodarowanie wi?kszych obszardw ziemi. Byla wi?c rowniez ko-
rzystna dla panstwa.
Jakie byly nowe narz?dzia pracy na roli ? Na czym polegala gospo-
darka trdjpolowa ? Dlaczego soltys byl najwazniejszn osobiv na wsi.
Jakie obowi^zki mial chlop wobec pana? Kto s^dzil ehlopow.
Jakie korzy^ci mial chlop osadzony na prawie nlemicck^
czego prawo czynszowe nazywano inaczej pniuem~ menu _	.
Sktyd pochodzi nazwa lawnikdw w siplach (zisicjb. anqnodarCe
jaka cz?4c ziemi kazdego roku byla uprawiana P 3 о P
dwupolowej, a jaka przy trojpolo^ej.
10 Historia dla Id. V
137
2YCIE W MIESCIE
Przypomnij sobie wictdomoici о zyciu w podyi odziu,
Rozwoj miast. Podgrodzia przeksztalcily sie z czasem w miasta
Coraz wiecej osiedlalo sie w nich kupcow i rzemieslnikow. Ludno^
miejska kupowala plody rolnioze, zboze, mieso, nabial, a sprzeda-
wala wyroby rzemieslnicze. Ludzie ze wsi przychodzili do miasta
zeby za pieni^dze sprzedac zboze, bydlo, nabial i inne towary. Czqsc
uzyskanych ze sprzedazy pieni^dzy przeznaczali na zaplacenie czynszu
swojemu panu, za reszte kupowali buty u szewcow, naczynia drewnia-
ne u bednarzy, wyroby z zelaza u kowali, gamki u garncarzy itd.
Nieraz i na wsi chlopi wyrabiali takie przedmioty, ale te, ktore ro-
biono w miescie, byly przewaznie lepsze, bo rzemie^lnicy tylko tym
sie zajmowali. Niektore towary, jak np. sol, sukno, bron ozdobna
przywozono nieraz z zagranicy.
W XII wieku coraz liczniej zacz^li sie osiedlac w wielu miastaoh
kolonisci niemieccy. Najwiecej bylo ich na Slqsku i na Pomorzu.
Osiedlanie sie kolonistow w miescie odbywalo sie podobnie jak na wsi.
Do ksiecia lub pana ziemi przyjezdzal przedstawiciel kolonistow,
omawial z nim obowiftzki i prawa osadnikow. Wszystko to spisy-
wano. Przedstawiciel osadnikow zostawal w miescie dziedzicznym
wojtem. Sprawowal rzady w miescie podobnie jak soltys na wsi i za
to dostawal na wlasno^d wiekszQ dzialke ziemi. Wojt pobicral dla pana
oplaty od mieszkaiicow, a czesc z nich zatrzymywal dla siebie.
Kazdy osadnik otrzymywal dzialke ziemi i budowd soldo (loin.
Sady w miescie sprawowala lawa pod przewodnictwem wojta. W poz-
niejszych czasach wladza w miastach przeszla w rece naj bogatszycb
mieszczan, ktorzy tworzyli rade miejskQ. Na czelc rady stal burmistrz
miasta.
WygHd miasta. Miasta byly budowane wcdlug jednolitego planu
Najpierw wyznaczano czworoboczny plac zwany rynkiem i wytV"
czano ulice. Na rynku wznoszono kramy dla kupcow, staw iano wag?
miejska, a na srodku wznoszono ratusz, w ktorym obradowala iada
miejska.
138
Krakow — srddmie^cie. Widok dzisiejszy
srodku rynck. Nil pravso wieza dawnego ratusza. Na lewo od wiczy ratu-
szowej stojq, Sukiennice wybudowane w czasach Kazimierza Wielkiego. Byly
tam sklepy, w kt6rych sprzedawano sukno. Na calym rynku byly stragany
sprzcdajacych, a nawet male warsztaty rzemieslnicze. Od rynku biegnQ ulico
ku bramom miasta.
Miasta od polowy XIII w. otaczano murami. Przed murami
byla fosa, czyli row napelniony woda. Fos§ zast^powala czasem
rzeka lub jezioro. Wcj^c do miasta i przejsc fosQ mozna bylo tylko
przez most zwodzony, podnoszony i sciqgany za pomocq- laricu-
chdw. Bram§ do miasta zamykala pot^zna krata z drzewa d^bo-
wego, okuta zelazem. Mozna ja bylo wciqgn^d do gory na lancu-
chach, a w razie naglego napadu nieprzyjaciela szybko opudcid.
Z nastaniem nocy most podnoszono, krat$ spuszczano i nikt juz do
miasta nie mogl si$ dos tad.
Miasto bylo zabudowano ciasno, ulice w?4skie. Latwo w nim
bylo о pozar, bo domy byly poczatkowo przewaznie drewniane. Micsz-
kac tarn nie bylo zdrowo. Ulice zwykle nie mialy brukdw ani chodni-
kow, a nieczystosci wvlewano wprost na jezdniQ. Nic dziwnego, ze
szerzyly sj’q zarazliwe choroby, na ktore mnostwo ludzi umieralo.
Uwazano, ze jest to kara boza za grzechy.
Oswietlenia ulic nie bylo. W ciemne noce przechodnie ^wiecili
10*
13!)
sobie hiczywem lub latarkami. W kazdym wi^kszym miescie •
dowaly si$ laznie.
Najokazalszymi budowlami w miescie byly koscioly i rap(s
Domy bogatszych mieszczan znajdowaly si§ w гулки i przy glowiiyt
ulicach. Biedota gniezdzila si§ w n^dznych domkach. Biedna ludnoj
nieraz buntowala si§ przeciwko rz^dom bogaczy.
Cecliy. Rzemieslnicy w miastach mieli swoje organizacje zwane
cechami. I tak np. kazdy wlasciciel warsztatu szewskiego wraz z cze
ladnikami musial nalezec do cechu szewcow, platnerz wyrabiajacy
zbroje — do cechu platnerzy, wyrabiajacy noze — do nozowmikow
krawiec do krawcow itd.
Saniodzielnym rzemieslnikiem mozna bylo zostac dopiero po dhi-
gim przygotowaniu. Kilka lat trzeba bylo bye uezniem w ivarsztacie
pozniej znow kilka lat czeladnikiem, a dopiero po wykonaniu pracy
mistrzow^skiej i zlozeniu wysokiej oplaty cechowi mozna bylo zo-
stac mistrzem, czyli majstrem i zalozyc wlasny warsztat pracy.
Wyroby rzemie^lnikdw
Wszystkie sq wykonane r^eznie.
Cech okreslal liczb^ czeladnikow i uezniow, ustalal ceny na wv
roby rzemieslnikow i sprawdzal, czy sq, dobrze wykonane. Cech ota-
czal opieka wdowy i sieroty po zmarlych majstrach, kontrolowal zycie
czeladnikow i ueznibw. Kazdy cech mial wyznaczony odcinek murow,
baszt§ lub bram§ do obrony w razie niebezpieczenstw’a.
Platego tez baszty nosily nazwy poszczegolnych cechow.
140
Baszta obromia w Krakowie
nil miasta ? Opowiedz о zyciu w dawnym
chy i czym si<? zajmowaly?
Jak powstawaly miasta w Polsce? Kiedy w miastach naszych za-
cz^li si§ osiedlac koloni^ci niemieccy ? Kto rz^dzil miastem ? Jak
miasta zabezpieczaly si$ przed napadem nieprzyjaciela? Kto bro-
’	' i miescie. Co to byly ce-
NA ZAMKACH KSL424T I MOZNYCH RYCERZY
Jak byli wychowywani rycerze?
Zycie ksiqzat i rycerzy. Na zachodzie Europy ksi^z^ta i mozni
rycerze budowali sobie zamki, w ktorych mieszkali, a w razie potrzeby
bronili si§ przed nieprzyjacielem.
Poczatkowo rycerze prowadzili zycie proste. Spali na drewnianych
lozach okrytycli skorg,. Ubior mieli skromny, zbroja i bron prostej
roboty, bez specjalnych. ozdob.
Po wielkich wyprawach na wschod, do Palestyny, ktore odbyly
si§ w XII i XIII w., pojawiajQ; si§ bogate stroje z wschodnich jed-
wabi lub materialow przetykanych zlot^ i srebrnq, nicia. Bron zclo-
biona na wzor wschodni blyszczala od zlota, srebra i drogich
kamieni.
T umiej
*
Ksi^ta i mozni rycerze «Swiczyli si§ we wlaclaniu broni^ i strzela-
IUU z hikow. Polowali, wyprawiali uczty, w czasie ktorych w?drowni
spiewacy spiewali piesni о czynach rycerskich.
Dla cwiczenia i rozrywki urzadzali popisowe walki rycerskie, czvli
turnieje. Zwyci^zca otrzymywal nagrod§ z r^k ksi§zny.
Lbozsi rycerze mieszkali i zyli skromniej. I oni rowniez cwiczyli
si§ we w’ladaniu bronia, polowali i ucztowali. Ksi^z^ta, mozni i ryce-
rze mogli prowadzic taki beztroski tryb zycia, bo na ich dostatki
pracowali w pocie czola chlopi.
Obyczaje rycerskie. Zeby zostac rycerzem, chlopiec z rycerskiego
rodu musial uczyc si§ dobrych obyczajow na dworach ksiaz^t i moz-
nych panow. Takiego chlopca nazywano paziem. Paz pozostawal
pod opiekq, kobiet. Gdy podrosl, uczyl si§ jezdzic konno i wladac
broni^,. Jako mlodzieniec zostawal giermkiem i chodzil na wojn§.
Dopiero wtedy mogl otrzymac pas rycerski i bye juz rycerzem. Pa-
sowanie na rycerza odbywalo si§ bardzo uroczyscie. Rycerz obowia-
zany byl Avalczyc z wTOgiem, dotrzymywac slowa, bye sprawie-
dliwym, nie darowvwac zniewagi. Mial takze obowi^zek opieko-
wania si§ sierotami i wdowami.
Pi§kne byly zadania rycerza, ale nie wszyscy je wypelniali.
byli tacy rycerze, ktorzy krzywdzili swoich chlopow, a nawet sieroty
143

I
i wtlowy. potrafili nhvniez szukac zdobyczy na drogach. Slynne
napady urzadzane przez wielu rycerzy niemieckich. Nazywano
rvcerzami - rabusi&mi. Ze swoich zameezkow, nieiaz zbudowanydj
rycerzami - rabusiami.	. ц
na niedost^pnych skalach. ruszali na drogi, po ktorych posuwaly
wozv kupcow wyiadowane cennymi towarami. Kupcy i ^owarzyszaca
im czel&dz byli rowniez uzbrojeni. Dochodzilo do walki, w ktorei
cs$sto rycerze zabijali i ranili kupcow rabuj^c ich mienie.
Zwyczaje rycerstwa zachodniego szerzyly si§ rowniez w Polsce
Kronikarz Gall opowiada np., jak to w Plocku ojciec uroczyScie paso-
val na rycerza Boleslawa Krzywoustego.
PYTANIA I CWICZENIA DO POWTOrzENIA
I
Herb Polski

Herby. Rycerze spokrewni
ni ze sob^ zwolywali si§ w cza-
sie bitwy umowionym okrzv-
kiem. Okrzyk taki nazywal si§
zawolaniem. Rycerze polscy na
wzor rycerstwa zachodniego za-
cz^li romiiez uzywac herbow, to
jest znakow, ktore umieszczano
na piecz§ciach, tarczach, zbro-
jach i innych przedmiotach oso-
bistego uzytku.
Z rycerzy wytworzyla si§
w pozniejszych czasach szlachta.

Stary kon
Herby
Labedi
Nal^cz
Opowiedz о zyciu rycerzy na zaniku. Jak odbvw.« .»
rabumch? Co oznaczuly herby? Co mdgl wyobmae herb'
Jakie znasz herby miast?	° J	ueruj

1.	Opowiedz о walkach toczonych z Niemcami w obronie ojcz/zny.
2.	Wskaz na mapie zdobycze Niemiec kosztem ziem slowianskich
do konca XII wieku.
3.	Jak wptyn^lo na rozszerzanie si$ niemczyzny na wschodzie spro-
wadzenie Krzyzakow do Polski?
4.	Om6w skutkl najazdu Tatarow dla Rusi i dla Polski.
5.	Co si$ zmieniio na wsi i w miescie pod wplywem osadnictwa na
prawie czynszowym?
6.	Opowiedz о zyciu i obyczajach rycerzy.
I
R 0 Z W 0 J KROLLS Г " POLSKIEGO
XXVII
ZJEDNOCZENIE POLSKI ZA WLADYSLAW A LOKIETKA I
z pretensjam do panowania nad РоЩ wyst^il po Smierci
Przemysla II krol czeski Waclaw II, ktory opanowal caly krai i koro-
nowal sic na krola polskiego (1300 r.). Ponierali go niemieccy mieszcza-
nie, niozni panowie oraz niektdrzy biskupi.
Wladyslaw Lokietek. Rzady czeskie wywolaly w kraju niezado-
wolenie. Dzielnie opieral si§ Czechom ksiazQ kujawski Wladyslaw,
zwany od niskiego wzrostu -Lokietkiem. Zostal jednak pokonany
i ukrywal si§ czas jakis w wapiennych grotach Ojcowa w dolinie
Pr^dnika, niedaleko Krakowa. Pomagali mu chlopi. Ostatecznie
Wladyslaw musial z Polski uciekac. Walki jednak nie zanieclial.
Wrocil po kilku latach korzystaj^c z pomocy krola w§gierskiego.
Przypomnij sobie postanowienia statutu Boleslaiva Krzywoustego.
Nakh
Droniczyn
№
Czersk
Kalisz'
Lublin
Giogdw
Sandomier.
Niemcza
Wiilica
'acibbrz.
Legnica \_
S Wroclaw
Pultusk
y.'Ddorzyn <X
S+uosk
x£.	/ Gdansk&^*~7'y
POMORZE (Жк
>x GDANSKIEJjj^a/borf
w____.Czamkoi*
irezdenka ...	
.' < ; J Gmezno
ffioznari  -...
UjSC^
rtok
Krolewec
r'PregofoT’
= Granice нет polskich w 113Q r.
-- Gramce dz/elnic i нет
J Bernieро/skie zjednoczone pod
" wladzq Wfadystawa tokietka
/Я Ziernie polskie uznajqce zwierz-
-л chnictwo Wfadystawa tokietka
Zjednoczenie Polski przez Wadyslawa Lokietka, 1320 r.
£?	Lwow
\	о
rzernys/
146
Proby zjednoczenia Polski. Zle si§ dzialo w Polsce rozbitej na
drobne ksi^stwa. Wrog napadal na ziemie polskie, odry^val je i gra-
bil, a kraj nie byl zdolny do obrony. Ksi^z^ta ci^gle ze sob^ walczyli,
wydzierali sobie wzajemnie dzielnice, grody i miasta, a na tym naj-
bardziej cierpiala ludnosc, zwlaszcza ubozsza.
Kupcy tez byli niezadowoleni, bo nie mogli bezpiecznie podrozo-
wac w sprawach handlowych po calym kraju. Trudno im bylo poje-
chac nawet do najblizszego miasta, bo drogi byly niebezpieczne
i zawsze mozna si§ bylo obawia6 napadu rabusiow. Rozbojem zajmo-
wali si§ takze i u nas nawet niektorzy rycerze. Przy tym kazdy
ksiaz§ (a bylo ich przeciez wielu) pobieral oplaty za przejazd przez
swoje ziemie. Rycerstwo ubozsze bylo rowniez niezadowolone
z ci^glych walk i z samowoli ksi^z^t oraz moznych pandw. Wielu
wi§c ludzi pragn^lo zjednoczenia Polski. D^zenia te popieralo row-
niez nizsze duchowienstwo, niektorzy polscy biskupi oraz arcybiskup
gnieznienski Jakub Swinka.
Niektorzy ksi^z§ta dzielnic owi probowali zjednoczyc Polsk?.
Ksi^z^ Przemysl II, ktory rz^dzil w Wielkopolsce i na Pomorzu
Gdanskim, koronowal si§ nawet w Gnieznie na krola (1295 r.), ale
nie obj^l swoim panowaniem calej Polski. W kilka miesi^cy po koro-
nacji Przemysl zostal zamordowany przez niech^tnych mu mozno-
wladcow, ktorzy dzialali w porozumieniu z Brandenburczykanu.
Brandenburczycy obawiali si§, ze Przemysl przeszkodzi im w podboju
ziem polskich. Zagarneli juz wczesniej Ziemi$ Lubusk^ i st^d wdzierali
siQ wzdhiz doliny Noteci na Pomorze w kierunku Gdanska.' Utrata
Ziemi Lubuskiej oznaczala rowniez odci^cie Polski od dost^pu do
Szczecina rzek^ Odr^.
Radosnie witulo go rycersbwo. Popioralo go rowniez nizsze duch0.
wienstwo i chlopi. Wszyscy oni byli niczadowoleni z tego, ze rzjgly
czeskic w Polsce opioraly si$ glownie na Niemcach.
Lokietek zdolal opanowae zie ni$ krakowsk^, sandomierskq, ((0
cz^sd Polski nazwano pozniej Malopolska), a Pomorze Gdanskie
uznalo jego zwierzchnictwo. Niospodziewanie nowe niebezpieczen-
stwo zagrozilo Polsce.
Zabor Pomorza Gdariskiego przez Krzyzakow. Na Pomorze na-
padli Brandenburczycy i oblegli Gdansk. Zaloga zamku bronila
bardzo dzielnie i czekala na pomoc Lokietka. W tym czasie w Kra-
kowie i w innych miastach mieszczanie niemieccy przygotowywali
bunt i Lokietek nie mogl pospieszyc Gdahskowi z pomocQ. Zgodzil
si§ wi§c, zeby wezwac na pomoc Krzyzakow, ktorzy udawali przy-
jaciol Polski. Krzyzacy przep^dzili Brandenburczykow, ale saini
podst§pnie opanowali zamek gdariski, a pozniej rzucili si§ na ludnosc
w miescie. Dzien byl targowy i duzo ludzi z okolicy zebralo si$ na ryn-
ku. Krzyzacy urz^dzili w Gdansku straszliw^ rzez (1308 r.). Inne
miasta na Pomorzu zostaly rowniez przez nich zdobyte.
Krzyzacy nie chcieli zwrocic Polsce Pomorza. Konczyli wlasnie
budow§ zamku w Malborku i przeniesli tarn siedzib^ Wielkiego Mistrza,
ktora znajdowala si§ dotqd w Wenecji, we Wloszech. Zagarni^te
Pomorze powi^kszylo posiadlo^ci krzyzackie. Do Krzyzakow wcj’qz
przybywalo rycerstwo z Niemiec, aby wziq,<5 udzial w wyprawach na
pogan. Polska zostala odci^ta od wybrzeza morskiego.
Szczerbiec
Miecz koronacyjny Wladyslawa Lokietka, a poiniej innych krdlow polskich.
\V czasach Lokietka opowiadano, ze miecz ten wyszczerbil Boleslaw Chrobry
uderzajQC nim przy wjefdzie do Kijowa w Zlotq. Bram$. W rzcczywisto^ci,
kiedy Chrobry byl w Kijowie, nie bylo jeszcze ani Zlotej Bramy, ani tego
miecza. BraniQ zbudowano w kilkanascie lat pdzniej, a miecz pochodzi z XIИ
wieku. (W I960 r. zostal on zwr6cony Polsce wraz z innymi pamiQtkami naro-
dowymi wywiezionymi w czasie wojny w 1939 r. do Kanady).
148
Koronacja Wladyslawa Lokietka w 1320 r i i • . , .
rozpocz^ walki о Pomorze gdyz w Krakowi’e w^buchi
mieckich mieszczan pod wodz4 wojta Alberta. Musial rdwniez wit
tych przeszkod koronowal si? na krola polskiego w KrakoZ w 1320r“
w 1320 r. Lokietek nie mogl
mieckich mieszczan pod wodz<j wojta Alberta. Musial rd
czyd о przyl^czenie Wielkopolski z Poznanicm. Po '
tych przeszkod koronowal si? na krola polskieg. I__
Nie cala Polska jednak zostala zjednoczona.~Pa^wo" Дк1е
obejmowalo tylko Malopolsk? i Wielkopolsk?. Nie nalezalo do Lo-
kietka zabrane przez Krzyzakow Pomorze. Nie uznawalo tez
zwierzchnictwa krola Mazowsze. Slqsk zad pozostawal pod wplywami
czeskimi i cz?se tanitejszych ksi<|z^t uznala juz zwierzchnictwo
krolow ozeskich.
Walka о odzyskanie Pomorza. Glown^ troskq, Lokietka bylo
teraz odzyskanie Pomorza. Poniewaz Polska byla zbyt slaba, zeby
rozpoczQC wojn§ z Zakonem, Lokietek zwrocil si$ do papieza, zeby
rozs^dzil spor miydzy Polsk^ a Krzyzakami. S§dziowie papiescy
przyjechali do miasta Inowroclawia na Kujawach i po wyshichaniu
swiadkow napasci krzyzackiej na Pomorze nakazali Krzyzakom
zwrocid Polsce t§ ziemiy. Krzyzacy jednak nie mysleli zwracac tego,
co zagrabili, a papiez, do ktorego si§ odwolali, nie zatwierdzil wy-
roku swoich s^dzidw.
Lokietek porozuinial si§ wowczas z ksi^ciem litewskim Giedy-
ininem, ktdremu Krzyzacy rowniez dobrze dawali si§ we znaki, napa-
daj^c ciejgle na Litw§. Porozumienie to mialo bye umocnione przez
malzenstwo syna Lokietka, krolewicza Kazimierza, z ksi^zniczk^ li-
tewskej) Aldon^.
Maj^c popaTcie W^gier i Litwy Lokietek przygotowyival si§ do
wojny. Krzyzacy zas zmowili siQ z krolem czeskim i napadali na
Polsk?. Zdobywali zamki i miasta, zabijali ludnosc, grabili, co im
w r§ce wpadlo, i nie oszcz^dzali nawet kosciolow, ohociaz krzyze
nosili na plasaczach. Так dotarli az do Kalisza, gdzie mieli si? pohj-
czyc z krolem czeskim. Lokietek zebral wojsko i zmusil napastmkow
do odwrotu. Nie mogl jednak uderzyc na gldwne sily wroga, bo mia
mniej wojska. Szedl wi?c za Krzyzakami i przeszkadzal im w dalszych
rabunkach.
Bitwa pod Plowcami. Gdy sily krzyzackie rozdzielily sk im I j~
wach, Lokietek uderzyl na cz^sc wojsk nieprzyjacie s ic
149
Przedmioty znalezione przed kilkudziesi^ciu laty pod Plowcami,
na miejscu, gdzie odbyla si$ bitwa z Krzyzakami
earn! w 1331 r. i zniszczyl je doszcz^tnie, zanim inne oddzialy zd^zyly
pospieszyc im z pomoca. Bitwa pod Plowcami byla pierwszym zwy-
ci^stwem polskim nad Krzyzakami, ktorzy do tej рогу uchodzili
za niezwyci^zonych. Krzyzacy byli jednak wielka potQgq w dalszym
ciQgu i w roku nast^pnym zabrali Polsce Kujawy.
Wladyslaw Lokietek nie zdolal odzyskac utraconych ziem. Byl
juz stary' i zm^czony trudami. Cale zycie uplyn^lo mu na walkach
z wrogami. Kiedy umieral (1333 r.), mogl z dum^ spoglqdac na Pol-
sk?, ktora niedawno zostala zjednoczona, a juz tak skutecznie p<>"
trafila si$ opierac nieprzyjaeiolom.
130
Grobowiec Lokietka w Katedrze na Wawela

nicowe utrudnialo mieszezanom rozwoj handlu. Kto poma^a! 1
kietkowi w walce z krdlem czeskim ? Znajdz na mapie zien °
ktore nalezaly do Polski w chwili smierci Lokietka. W jaki
sob Polska utraeila Pomorze ? Jakimi srodkami staral si$ Loki°'
tek odzyskae Pomorze ? Kto popieral Krzyzakow w sporzezPolsk °?
О czym przekonala Polakow bitwa pod Plowcami? Jakip
ma Wladyslaw Lokietek dla Polski ?	c U^1
XXVIII
PAN ST WO POLSKIE ZA KAZIMIERZA WIELKIEGO
Utrata Slqska. W chwili obj^cia rzadow przez Kazimierza Wiel-
kiego Polska byla wyczerpana dhigotrwalymi wojnamf, a zwlaszcza
ostatnia wojna z Krzyzakami. Oprocz W^gier nie miala sojuszni-
kow. Krol ,czeski opanowal znaeznq, cz^sc Sl^ska, a dazyl do pa-
nowania nad cala Polska. L^czyl si§ z Krzyzakami i razem z nimi
wystepowali przeciwko Polsce.
Kazimierz W’ielki nie mogl dopu^cic do wojny. Zeby rozbic so-
jusz czesko-krzyzacki, postaral si§ dojsc do porozumienia z Czechami.
Zaplacil krolowi czeskiemu duzq, sum§ pieni^dzy, a za to uzyskal
od niego zrzeczenie sig pretensji do tronu polskiego. Krol czeski zq-
dal natomiast, zeby Polska zrzekla sig swoich praw do Slaska, kt drego
wi^ksza cz^sc znajdowala si$ w tym czasie pod panowaniem czeskim,
ale Kazimierz nie zgodzil siQ na zadne ust^pstwa w sprawie Alaska.
Zaj^cie Rirsi Halickiej. Tymczasem inna sprawa zaj^la uwag?
krola, jego doradcow z ziemi krakowskiej i mieszczan. Walki we-
wn§trzne na Rusi Halickiej daly okazj§ do opanowania tej ziemi.
Wojska polskie skierowaly si$ na Rus Halicka. Znaczna cz^sc
ludnosci ruskiej stawiala im opor i rozpocz^la si§ wojna. Kraj ten
chcieli zaj^d rowniez Litwini i Tatarzy. Trzeba bylo walczyc i z nimi-
Nie starczylo juz sil na rozpocz§cie walki z Krzyzakami. I^4)*
Kazimierz zawarl z nimi pokoj w Kaliszu (1343 r.). Pomorze pozostalo
w r^kach krzyzackich, chociaz krol nazywal siebie dalej „panem
i dziedzicem Pomorza“.
152
AV kilka lat pozniej rozpocz?la 8i? wojna . p .	.	,
Nie udaio si? jednak odzyskae tej etarej pihkiei zi'eJi^n °
wojska polskiego byla na Rusi, a krol czeski bvl tak sil
pod Krakow podchodzil.	bjl tak 8,1иУ> zc na"et
Zawarl wi?e krol Kazimierz pokoj z Czechami, zrzekl si? pretensji
do Slaska i dalej wspolnie z W?grami prowadzil wojn? na Rusi
Kilkanascie lat trwaly jeszcze walki z Litwinami i Tatarami, az
prawie caly kraj ze Lwowem i Haliczem zostal zaj?ty. Ludnosc ruska
dostala si? pod panowanie polskie.
Organizacja panstwa. Kazimierz Wielki od pierwszej chwili swego
panowania zajal si? porzadkowaniem i wzmacnianiem panstwa.
Trzeba bylo zorgamzowac zarzadzanie paiistwem. Na miejsee urz?-
ddw dzielnicowych utworzono urz?dy wspolne dla calego panstwa.
Do najwazniejszych nalezal urzad kanclerza. Kierowal on kance-
lariQ. krdlewska, przygotowywal wazne pisma, ktore krol wysylal do
innych panstw, ukladal zarzadzenia krolewskie, jak np. postanowie-
nia dotyczace wszystkich miast w calej Polsce, albo nowe prawa.
Pisma takie byly pisane na pergaminie. Na przewleczonym przez
pergam in sznurze zawieszona byla piecz?c krdlewska odcisni?ta
w czerwono zabarwionym wosku.
limy urz?dnik zarz^dzal pieni?dzmi i maj^tkiem panstwa, czyli
skarbem panstwa. Byl to podskarbi.
W kazdym wi?kszym grodzie przedstawicielem krola byl starosta.
Starosta przyjmowal od ludnosc i podatki dla panstwa, rozsadzal
spory mi?dzy ludzmi. Na rozkaz krola zwolywal w swoim okr?gu
wszystkich obowiazanych do sluzby wojskowej i do^odzil nimi w cza-
sie wyprawy. Wojskiem calego kraju dowodzil sam krol.
Przed zjednoezeniem Polski w kazdym ksi?stwie
ktore mialy obowi^zywad w calym
grodzie Wi^licy. Prawa te nazywamy statu-
________________; ? ze nie mozna bylo wprowadzic
vch 'praw, jakie wprowadzono w Malo-
alednicS niektore odr?bnosci Wielkopolski.
&____________s?dziowie b?da sprawowab
okreslonych dniach.
Nowe prawa. — -j------------	. . n .
byly odr?bne prawa. Nie byly one spisane. Kazimierz
polecil nlozyc i spisac prawa
paristwie, i oglosil je w c
tami wislickimi. Okazalo si? jednak, ze —-	_______
w Wielkopolsce takich sam
polsce, gdyz trzeba bylo uwz:
W statutach tych postanowiono np., 7,c
s<idy w okreslonym miejscu i w
Ilistoria dla kl. V
л
Ustalono tez кату za zabojstwo. Za zabicie szlachcica trzeba
bylo zaplacid kai'Q 60 grzywien (grzywna = 200 gramow srebra),
za zabicie rycerza bez herbu 30 grzywien, a za zabicie chlopa — tyl-
ko 10 grzywien.
W Statutach wislickich znajdowaly si§ rowniez postanowienia
co do nowej organizacji wo j ska. Mialo to bardzo duze znaczenie clla
zapewnienia obrony kraju przed nieprzyjacielem.
Kazdy szlachcic byl obowiqzany Ьгаё udzial w obronie kraju
i przyprowadzic ze sob^ pewna ilosd uzbrojonych ludzi. Podobny
obowiazek zostal rozciqgni^ty rowniez na soltysow.
Wojsko zostalo zorganizowane w jednostki zwane cliorqgwiami.
Nazwa pochodzi od chorqgwi, czyli sztandaru, ktory taka jednostka
posiadala. W czasie bitwy kazdy zolnierz trzymal si§ blisko swojej
choragwi. Ducliowni, ktorzy mieli majqtki prywatne, musieli rowniez
osobiscie brae udzial w obronie kraju, gdyz w przeciwnym razie krol
mogl im zabrac caly majqtek. Takie wyrazne okreslenie obowiazku
shizby wojskowcj oraz powolanie do niej soltysow bardzo wzmoc-
nilo sily panstwa.
Zamek w B^dzinie
Zamek pochodzi z XIII w., ale przebudowany zostal z rozkazu Kazimierza
Wielkiego. Strzegl granic Polski od strony poludniowo-zachodniej. Pot^zne
wieze i mury byly trudne do zdobycia w tych czasach, kiedy nie bylo armat.
Niedawno zostal calkowicie edbudowany.
Rozkwit miast. Budowa zamkdw ohronnych. Kazimierz Wielki
dbal о rozwoj miast. Surowo karal rycerzy-rozboj nikow, zaprowadzil
bezpieczenstwo na drogach, zach?cal obcych kupeow do przyjazdu
.  *" 
i
J -
Л Лж .-к
Zamek w Kruszwicy nad jeziorem Goplo zbudowany w czasach
Kazimierza Wielkiego
i {йпчгпЪ Krzvzakom dost^p do Polski.
Byl jednym z wielu zamkow zamykajn	Stare podanie glost,
Dzisiaj istnieje tylko wieza. Nazywajil JU	Onje£nie zly wladca imie-
ze przeszlo sto lat. przed Mieszkicm I mia	Kruszwicy, ale nie mu
«„ Pop.,, ш,у «,« p~a -<«- • ,jedzon>,
to ni« pomoglo. Zostai p
155
do Polski. Coraz wiQccj ludzi mieszkalo w miastach. Masta byly te-
raz znacznie wi^ksze niz kiedys. Do najwi^kszych nalezal Wroclaw
ktory w tym czasie liczyl blisko 17 tysi§cy mieszkancow, i Krakow,
ktory mial 14 tysi^cy. Mniejsze miasta liczyly 1 2 tysi^cy ludnosci,
*
Spichlerz wybudowany w czasach Kazimierza Wielkiego
Takich spichlerzy, w ktorych gromadzono zboze nalez^ce do krola, zbudowano
wiele. W latach glodu i zarazy, ktore nawiedzaly calq- Europe i Polsk?, krol
sprzedawal ludnosci zboze ze spichrzow po umiarkowanych cenach.
Za panowania Kazimierza Wielkiego powstalo tez wiele nowych
miast. ,,Za czasow tego krola — mowi wspolczesny mu kronikarz Janko
z Czarnkowa — w lasach, gajach i d^browach tyle zalozono miast
i wsi, ile bodaj nie powstalo kiedy indziej w Krolestwie Polskim •
Miasta byly otoczone murami, co mialo duze znaczenie dla obron-
nosci kraju. Podobne znaczenie mialy zamki obronne. Obbczo-
no, ze za czasow Kazimierza Wielkiego wybudowano 33 zamki, a 2
miast otoczono murami.

156
Bogad mieszczanie. Miasta bogacily si? na handIu zagranicznvm
i miejscowym. Najw^ksze zyski z handlu mieli kupcy P
nie kupowali oni wyroby od rzemieslnikow i sami je spLla«X
^yzszej cenie kupcom z innych miast lub ludnosci wieiskiei wS
byla pokrzywdzona, bo tanio sprzedawala w miescie swoje towarv
a drogo placda za wyroby rzemieslnikdw. Pieniqdze gromadzily sie
w miescie i ostatecznie trafialy przewaznie do kieszeni najbogatszych
mieszczan.
Zeby bogaci mieszcza-
nie nie wynosili si§ ponad
szlachtQ, krol Kazimierz wy-
dal prawa przeciwko zbyt-
kowi. Zakazywal w nich np.
noszenia zbyt dlugich nosow
u trzewikow i trenow (ogo-
now) u sukien. Taki sposob
ubierania si§ uwazano za
dowod zamoznosci i im ktos
Obuwie z dlugimi nosami
byl bogatszy, tym dluzsze
nosil nosy u obuwia.
Mieszczanie bywali niekiedy doradcami krolewskimi i zarz^dcami
dobr krdlewskich. Oddawali krolowi duze ushigi w zarzadzaniu
skarbem krolewskim. Nieraz pozyczali pieni^dze krolowi polskiemu.
Jeden z mieszczan krakowskich, Mikola j Wierzynek, pozyczal nawet
kilka razy znaczne sumy pieni^dzy cesarzowi. Dhiznikiem mieszczan
krakowskich bywal rowniez krol w^gierski.
Obok bogatych bylo w miastach duzo biedoty. Do biedoty na-
lezeli ludzie, ktorzy nie mieli wlasnych domow ani warsztatow, chlopi
szukajacy lepszego zycia w miescie, liczni bardzo zebracy oraz ludzie
probuj^cy zajmowac si§ rzemioslem bez zezwolenia cechu.
KzQ.dy w miescie sprawowali nadal bogaci mieszczanie. Nakla an
oni wysokie podatki na majstrow, ubozszych kramarzy, bieco
Dbali przede wszystkim о wlasne dobro.
Zalozenie uniwersytetu w Krakowie w 13641 . A ° see
bardzo potrzeba bylo ludzi wyksztalconych, ktoizy mo& у
prawa i pomagac w zarzadzaniu panstwem. Ta uc i u 1	v
ksztalcic w wyzszych szkolach, ktore nazywamy umwersytetan .
157
W Polsce do tej рогу nie bylo unhvcisj tctu. Mlodziez musial^
wyjezdzad na stadia do Wloch i do krancji. Najblizej byl istniejaCy
juz od kilkunastu lat uniwersytet w Pradze, st obey Czech. ДУу.
jazdy na naxd<Q do Pragi byly jednak utrudnione, gdyz z Czechami
wciaz trwaly spory о JSlask, a nawet doszlo do wojny.
Kazimierz Wielki postanowil zalozyc uniwersytet w Krakowie.
W roku 1364 wydal dokument (dyplom), ktory okreslil organizacj^
uniwersytet u oraz prawa profesorow i student6w.
Szesc lat zaledwie mogl jeszcze krol opiekowac si§ troskliwie ta
uczelnia. Po smierci Kazimierza Wielkiego uniwersytet na jakis czas
podupadl i nie rozwijal szerszej dzialalnosci.
do
1
Budownictwo gotyckie. W budownictwie rozpowszechnia si?
w tym czasie stosowanie cegly. Od polowy XIII wieku zacz^to bu-
dowac koscioly, zamki, ratusze i domy w stylu niepodobnym
romanskiejro.
♦
Koscidl gotycki w Chelmnie
Wn§trze kosciola gotyckiego w Strzegomiu. Fragment sklepienia
Koscioly sq> teraz bardzo wysokie, sklepienie, tak zwane zebrowe,
opiera si§ na wvsmuklych filarach. Окна sa dlugie a was
konczone u gory ostrymi hikami. Taki sposob budowaiua nazywamy
stylem gotyckim.
Wzrost znaczenia Polski w Europie. W czasach Kazimierza
Wielkiego Polska zagospodarowala si$ i wzmocnila swoje sily. Dzi$-
ki temn wzroslo jej znaczenie i rozne panstwa dazyly do poiozumie-
nia si§ z Polska i wspolnego dzialania.
w 1364 r. odbyl si§ w. Krakowie wielki zjazd krolow i ksiazat.
PrzyjechaLi oni do Polski z Niemiec, Austrii, Wegier, Czech, Dann.
Przybyfo wielu ksiazqt ze Slaska i z Pomorza, a nawet zjawil sif kr<5
луУ8Ру Cypr, polozonej na Morzu isrodzieninj ni.
 i	'* Л; ^Ь£Я|
Kazimierz Wielki
Так mial wygladac krol wedlug Jana Matejki, ktory widzial szczqiki ostatnicg0
z Piastow na tronie polskim po otwarciu jego grobowca. Pomiary ko^ci "тька
zuj% ze mial okolo 180 cm wzrostu, budow^ mocnQ, nos dlugi i
garbaty, na koncu zagi^ty. Zyjacy w kilkadziesiq-t lat po smierci krdla hist01>
polski Jan Dlugosz tak zapisal szczeg61y dotyczQce wyglffcdu Kazimierza 1
kiego: „Kazimierz byl wysokiego wzrostu, otyly, powaznego lica, ",0>l
gQStych i k^dzierzawjrch, brody dlugiej.“
160
Wszyscy oni mogli na wlasne oczy przekonac sie о sib T  (
polskiego i bogactwie niektorych miesz-czan BlL P a
о wspanialej uczcie, kton> goSciom zagranicznym Лг2П ?°
niieszczanm krakowski Mikolaj Wierzynek. ”	‘₽ 'JOgaty
gmierc Kazimierza Wielkiego. Kazimierz juz si? postarzal Mial
prawie 60 lat. К le mial syna, tylko corki, a w Polsce obowujzywalo
prawo, ze kobiety me mogly panowac. Istniala juz daw-no umowa
ze jesli Kazimierz nie b?dzie mial syna, to tron po nim obejmie jego
siostrzeniec, krol w^gierski Ludwik. W?grzy nie za darmo pomagali
Polsce w walce о Rus, bo istniala takze i druga umowa, ze iezeli
Kazimierz b§dzie mial syna, to Rus br-dzie nalezala do W?gier.
a Polska otrzyma pewn$ sume piem’edzy jako odszkodowanie.
Po zakoiiczeniu walki о Rus zacz^l Kazimierz przygotowywac
sie znow do walki о Sl^sk. Myslal takze о tym, zeby ulatwic objecie
tronu polskiego swemu ukochanemu wnukowi, ksieciu Kazkowi.
ktory rz^dzil w Slupsku. W ten sposob Pomorze Zachodnie byloby
znow pol^czone z Polska.
Niespodziew’any wypadek przerwal dzialalnosc wielkiego krola.
W lasacli kolo Przedborza, nad Pilic^, wybral sie Kazimierz na polo-
wanie. W pogoni za jeleniem kon sie przewrocil, krol upadl i — jak
mowi wspolczesny kronikarz, Janko z Czarnkowa — ?,niemala rane
otrzymal w Icwq golen“. Kronikarz mowil prawd$. Przekonalismy
si’e о tym, gdy przed blisko stu laty otwarto grobowiec Kazimierza
Wielkiego na Wawelu. Okazalo sie, ze rzeczywiscie lewa noga bjla
zlamana. Po wypadku przewieziono krola na zamek wawelski, gdzie
umarl w roku 1370.
Byl to ostatni krol z rodu Piastow.
Gdzie zostaly ogloszone nowe prawa ? Czy prawa wy ane Prz^ ‘
zimierza Wielkiego byly jednakowe dla wszystkic i. a 3	?
ganizowane wojsko? Kto byl obowi^zany do s3 ^1 Kiedv
Jakie noAve urzedy powstaly za Kazimierza 10 j P, ’ snoracii
Polska utracila Sl^sk? Kto sprzyjal Krz}za_om piaczego
Z Polski Co utrudnialo odzyskanie Skska i «
miasta mogly si? pomyslme rozwijrie za I’1™ dl poiski?
Wielkiego? Co -azasz zazy^ к
Opowiedz, w jaki sposob Rus Hal	zawarta ml?dzy
Polske. Jaka umowa w sprawie Ku
Polskq. a Wegrami?
161
Uczta u Wierzynka
Obraz Jana Matejki.
162
XXIX
LUDWIK W^GIERSKI KROLEM POLSKI
Pierwsze przywileje dla szlachty (1374 r.). Po smierci Kazimierza
Wielkiego krolem Polski zostal jego siostrzeniec, krol wegiersld
Ludwik. Na mocy umowy Kazimierza Wielkiego i szlachty polskiej
z Wegrami po Ludwiku mieli panowac w Polsce jego m§scy potom-
kowie. Ludwik nie mial jednak syna i chcial, zeby szlachta polska
zgodzila si§ na panowanie jednej z jego corek.
W 1374 r. w Koszycach na Slowaczyznie, ktora wtedy nalezala
do W§gier, wydal krol przywilej dla calej szlachty, a nie jak dotych-
czas bywalo dla poszczegolnych szlachcicow. Najwazniejsze w tym
przywileju bylo to, ze krol zwalnial szlachty od podatkow z wyj^t-
kiem dwu groszy z lanu, na ktorym osiedli kmiecie. Za Kazimierza
Wielkiego szlachcic placil z lanu 12 groszy. Od tej рогу, jesli panstwo
potrzebowalo pieni§dzy, np. na obron§ kraju, musial krol uzyska<5
zgod§ szlachty na sci^gni^cie wi^kszych podatkow. Ponadto krol
musial si§ zobowiazac do odzyskania ziem utraconych przez Polsk§.
W zamian za to szlachta przyrzekla uznac za krola jedna z corek
Ludwika.
Jadwiga krolem Polski. W kilka lat pozniej umarl krol Ludwik,
zwany u nas W^gierskim, bo panowal najpierw na Wegrzech. Dwa
lata trwaly spory, ktora z corek Ludwika ma panowac w Polsce.
Wreszcie matka przyslala najmlodsz^ cork§, JadwigQ.
Przywitano jQ w Polsce bardzo uroczyscie i zaraz koronowano
na krola. Nie ona jednak rz^dzila krajem, bo w chwili przyjazdu
do Polski liczyla zaledwie 11 lat. Rzady za шд- sprawowali panowie
malopolscy, ktorzy doszli do wielkiego znaczenia w paristwie. Oni
to zmusili do wyjazdu z Krakowa narzeczonego Jadwigi, austriackiego
ksi^cia Wilhelma i wybrali dla niej m^za w osobie ksi^cia litew
Jakie umowy zawarl Kazimierz V\ ielki z krolemn.7Vcacj11
czego Ludwik W^gierski wydal szlachcie Przyw ™nP7eao Zmniej-
Co uzyskala szlachta w przywileju koszyckim . r
szenie podatku do 2 groszy z lanu nie bylo korzystne dla ^1 oisM.
Kto rzq,dzil Polsk^ w czasie maloletnosci Ja • Л
wili panowie rozstrzygn^6 sprawg malzens wa o
163
PYTANIA I dWICZENIA DO POWTORZENIA
1.	Porownaj granicQ zachodniq Polski za Mieszka I i Boleslawiu “
brego z granicq za Kazimierza Wielkiego. Jakie zasziy 2n^ ’
2.	Wskaz zmiany granicy na pdlnocy i wschodzie.
3.	Przypomnij sobie wiadomosci о powstaniu i rozwoju miast w pri
see.
4.	Wyjasnij, jak doszto do powstania panstwa krzyzackiego w p
sach i opowiedz о walkach Polski z Krzyzakami о Pomorze
° Chro.
iQny?
ZAPAMI^TAJ NASTIJPUJACE DATY
476 — Upadek Cesarstwa Zachodnio-Rzymskiego
966 — Przyj§cie chrzescijaristwa przez PolskQ
1018 — Pokoj w Budziszynie
1138 — Podzial Polski na dzielnice przez Boleslawa Krzywoustego
1241 — Bitwa pod Legnica
1320 — Koronacja Wladyslawa Lokietka
1364 — Zalozenie uniwersytetu w Krakowie
WYKAZ MAP
Roznue_
Europa w
Polska za
Mapy pozatekstowe (Atlas)
Swiat starozytny
°^^mieszczenie plemion slowianskich
X wieku
Boleslawa Chrobrego
okresie rozbicia dzielnicowego
Polska w drugiej polowie XIV w.
Rozw6j terytorialny Polski od X do XI
. (992—1370)
Mapy w
Kraje Starozytnego Wschodu
Starozytna Grecja
Kolonizacja grecka
Pochod Aleksandra Macedoriskiego
Polwysep Apeninski
Szl ak bursztynowy
Cesarstwo Rzymskie
Plemiona polskie i ich sqsiedzi
Zjednoczenie Polski przez Wladyslawa
koki^a
spis treSci
0 2YCIU LUDZI PIERWOTNYCR
I.	Narz^dzia z kamienia lupanego....................... 3
II.	Xarz^dzia z kamienia gladzonego i metalu. Rolnictwo i rzemio-
slo .................................................... 11
STARO^YTNY WSCH6D
III.	Egipt ............................................. 17
STARO^YTNA grecja
IV.	Kraj i ludzie...................................... 33
V.	Wojny Grekow о niepodleglosc ....................... 47
VI.	Rozkwit gospodarczy Aten ........................... 53
VII.	Podboje Aleksandra Macedonskiego .................. 66
staroZytny rzym
VIII.	Kraj i ludzie........................................
IX.	Panstwo rzymskie po podbojach........................
X.	Rzym staje si§ cesarstwem ............................
XI.	Chrzescijanstwo .....................................
EUROPA SRODKOWA W STAROZYTNOSCI
•	87
XII.	Zycie naszych przodkow...............................
XIII.	Upadek Panstwa Zachodnio-Rzymskiego .................
POCZ^TKI I UMOCNIENIE PANSTWA POLSKIEGO
XIV.	Nowe panstwa w Europie ..............................
XV.	Plemiona polskie.....................................
XVI.	Zjednoczenie plemion polskich za panowania Mieszka I.
XVII.	Umocnienie panstwa polskiego za Boleslawa Chrobrego ..
XVIII.	Walki papieza z cesarzem ............................
XIX.	Walka о Pomorze i obrona niepodleglo£ci.............jy
XX.	Zycie w Polsce od X do polowy XII wieku...........”
166
t
POLSKA W OKRESIE ROZDROBNJE.Ma
RZIELXIC’OWEGO
XXII.
XXIII.
xxiv.
XXV.
XX VI.
U Slowian zachodnich ....
Sprowadzcnie KrzyzakCw do Polski
Najazdy Tatar6w .............
Gospodarka czynszowa na wsi w Polsce
Zycie w miescie ..............
Na zamkach ksiQzqt i moznych rycerzy
R0ZW6J KROLESTWA polskiego
XXVII. Zjednoczenie Polski za Wladyslawa Lokietka
XXVIII. Panstwo polskie za Kazimierza Wielkie<ro
XXIX. Ludwik W^gierski krolem Polski ..............
Zapami^taj nast^puj^ce daty ............................
128
129
132
135
138
142
146
152
163
164
Wykaz map ........................................ 165
Karta podr^cznika
Ocena stanu podr^cznika
I	' (bdb., db., dost.)
> naxwuko ucznia Rok szkolny	---—___
na poczqtku na konCu
______ roku szk. roku szk.
Szonujcie i oszczqdzcjcie podr^czniki!

WAW EL