oblrnce
płazy
krgzkopławy
mięczaki
stawonogi
stułbioplawy
o rzęski
zarodziowe
wiciowe
wielokomórkowce
pierwotniaki
POKREWIEŃSTWO POZNANYCH ZWIERZĄT (schemat)
grupy hipotetyczne sprzed 500 min
królestwo
podkrólestwo
warstwowce
świat roślin
podtyp
vce
gromada
wielokomórkowce
dwu-	troi
pierwotne
jednokomórkowce



Zolla WćldK
zoologia
dia klasy VII
WYDAWNICTWA SZKOLNE i PEDAGOGICZNE
z Wdo*iń«ki. P. Wolny
^rdaor.s do uxnUu >zkoln««o
Oddzielnie roatal wydany poradnik metodyczny
dk nauczy cielą
Resaiece
Kn>(yłfl
Redaktor techniczny
Lx\«xj7 Gr<U"-Jc>
\k\drwTuctwa Sxk«nt PedagogKzne - Warrzau* 1978
W\ dar.»e cninu*.k Nakład
*220 egz. Ark. druk. 16 + 1 ark
^kiadk) Ark *;d 16.M. Zamówiono dnu 1 VIII 1977 r
Frjdp '*rw do druku 23 IX 77 t Druk ukucwrono w październiku 1977
Żarn 4Z24;VZ1 -«23	Cena zł 20 —
Papier druk, 'at Id V. 65 g. 86 z 122 cm
WS.P Zakład-/ Grafion* w B,d»^/oy. ul. Jabłońska I

Obojętnego na niedolę zwierząt
i ludzka niedola me wzruszy
WSTĘP
W klasie siódmej uporządkujecie i wzbogacicie swoje
dotychczasowe wiadomości o zwierzętach. Naukę o budo-
wie i czynnościach zwierząt nazywamy zoologią.
Zwierzęta będziecie poznawali w sposób podobny do
tego, w jaki poznawaliście rośliny. Przede wszystkim
będziecie się bardzo uważnie przypatrywali tym zwie-
rzętom, które Wam wskaże nauczyciel. Wiecie na pewno,
że przyrodnicy określają tę czynność słowem obserwacja.
Obserwacje świata zwierzęcego możecie przeprowadzać
na lekcji, w domu, w drodze do szkoły, w czasie spacerów
lub wycieczek.
Szukając odpowiedzi na pytania, które zawsze nasuwają
się podczas obserwacji, natraficie nieraz na trudności.
Nie świadczą one o nieudolności Waszego myślenia,
lecz wskazują na pewne braki w wiadomościach, jakie
są niezbędne przy roewiązywaniu bardziej skomplikowa-
nych zagadnień przyrodniczych. Sygnalizują także o nie
wyrobionej jeszcze samodzielności myślenia. Tę samo-
dzielność myślenia — tak konieczną współczesnemu czło-
wiekowi — w dużym stopniu rozwiniecie na lekcjach
zoologii.
Prawidłowe, to znaczy zgodne z rzeczywistością, wy-
jaśnienie obserwacji zoologicznych jest czasem bardzo
trudne. Nic więc dziwnego, że przy tej pracy potrzebna
Wam będzie pomoc. Otrzymacie ją w szkole od nauczy-
ciela, w domu zaś pomoże Wam podręcznik.
3
aine jak tc^t.	w Was2e ręce podręczmk
Pragn< bar *	 szkole j pracę w domu,
^ogu ułatwi W. aii nau	z
autorka

Zwierzęta z nami
ĆWICZENIA

Odszukajcie w Roczniku Statystycznym informacje dotyczące wykorzy-
stania zwierząt w naszej gospodarce. Opracujcie je. zwracając uwagę:
a) na dziedziny życia gospodarczego istniejące dzięki wykorzystaniu
zwierząt wolno żyjących i hodowanych, b) wykorzystajcie dane liczbowe
do uzyskania poglądu na rolę i perspektywy rozwoju różnych gałęzi
tej gospodarki.
Zwróćcie uwagę na dane liczbowe odnoszące się do hodowli koni i owiec.
W oparciu o nie i o informacje z prasy, radia i telewizji wyciągnijcie
wniosek dotyczący zmian, jakim ulegną te dane w najbliższych latach.
Myśląc o Szariku, psie, którego zna prawie każde polskie dziecko, zasta-
nówcie się, jakie wartości, niedające się ująć liczbowo, przedstawiają
zwierzęta, które hodujemy lub chronimy w środowiskach ich życia.
k
Nauka, której przedmiotem
badania jest zwierzę, nazywa się
zoologią. Wyraz ten wywodzi
się od dwóch słów greckich —
zoon — oznaczającego zwierzę
i logos — oznaczającego naukę.
Zoologia należy do nauk
przyrodniczych o charakterze bio-
logicznym. Ponieważ budowa
zwierząt jest bardzo różnorodna
i żyją one w różnych środowis-
kach, stwarza to ogromnie dużo
możliwości badań zoologicznych.
Ze względu na charakter pracy
nad światem zwierząt zoologia
rozpada się na wiele działów,
a w obrębie każdego z nich ist-




Obcv mc
jedynie na
badania związane ze znaczeniem
UU
\\ hist.HU	L
ie udomowił głównie te, które
niej* n'«nr s
* «*<«• «•»*“ló"'r6inc
Uuch r a oraz	przywiązanie do crf^ńeka
Dobry* C-h id r ałowiek zwolniony jest częściowo
podstawą przyjaźni, y , . ku i obawy o swe bezpieczeństwo,
ztTOskiori rcuanK-swceo	rażanq dobrą opieką hodowcy.
...................
_	™ śn Jne. Zadziwiająca jest zdolność rozpoznawcza
fcrvteTO 4 metrową warstwą śniegu.
^ cSou.ek od dawna korzysta! z pomocy psów w czasie wypraw
koneckich. Przydatność psów podczas polowań cenią tez i wspo-
czesni myśliwi, którym towarzyszą odpowiednio wyszkolone psy
ra> myśliwskich.	.	_	.. _ ,	• xxrl7
trwały bieg w transporcie. Mimo rozwoju mechanizacji są takie oko-
lice. .’.:zie kań jest jeszcze niezastąpiony, np. w górach i na terenac
podmokłych. Dla ludów koczowniczych konie stanowiły niegdyś
także eió*Tie źródło pokarmu: mleka i mięsa.
Bvdło rogate w Polsce i innych krajach Europy hodowane jest
głównie na pokarm, przy czym hodowla zmierza do uzyskania do-
R> i 2 1 ui (a) i buh*i (b).
Tury są przodkami krów


brych ras krów o dużej mleczności, ra* o dużym przyroście mięsa oraz
rat mięsno-mlecznych. Dzięki systematycznemu dojeniu krów i in-
[ nym zabiegom zootechnicznym przedłuża się okres ich mleczności
nawet do 10 miesięcy w ciągu roku.
Mleko krowie ma wielkie znaczenie jako produkt odżywczy, gdyż
zawiera wszystkie niezbędne składniki potrzebne dla rozwoju czło-
wieka : jest głównym źródłem soli mineralnych koniecznych do budowy
szkieletu, co jest szczególnie ważne dla rosnącego organizmu, w mleku
występują też wszystkie witaminy, które warunkują prawidłowy wzrost
i rozwój młodego organizmu, a więc witamina A, B, C i D. Podobne
wartości odżywcze ma mleko owiec i kóz.
r	Masło otrzymywane z mleka krowiego jest tłuszczem łatwo trawio-
nym przez człowieka i bogatym w witaminę A.
W w ielu krajach pozaeuropejskich bydło używane jest do prac
r na roli i w transporcie.
Szybki przyrost masy ciała świni jest zaletą, dla której hoduje sie
to zwierzę. Przekonano się, że prawidłowo hodowana Świnia w pierw-
szym roku życia zwiększa swój ciężar przeszło 100 razy. Wszystkożer-
ność tego ssaka ułatw ia pracę hodowcy. Cenną zaletą świni jest także
jej duża płodność, gdyż św inią rodzi przeciętnie 7—9 młodych.
Niektóre ssaki hodujemy głównie dla uzyskania futer. Hodowla
zwierząt futerkowych jest nową gałęzią gospodarki człowieka. Roz-
winęła się w' celu uzupełnienia braków powstałych w wyniku gwał-
townego wyniszczenia niektórych zwierząt futerkowych żyjących
dziko. Do najczęściej hodowanych ssaków należą króliki, owce, lisy
srebrzyste, nutrie, norki i piżmaki. Opłacalność tych hodowli wzrośnie
znacznie po lepszym zbadaniu wymagań życiowych hodowanych
mvsłu, np. włókienniczego,
dostarczają surowców <
“"»s" -ryntu to)owyn’' * "awet m0‘
J^SnkM. zapn.rz.to.ani. na produk.y pM. —
•*«•* ' '”"sncs°' i"nycl’-
iektóre artykuły.	..............
k
i*zapotrzeł>owainie na produkty pochodzenia zwie-
śnie.
Szczególnie ważne dla człowieka są pokarmy białkowe pochodze-
„i/Szecego. gdyż są one koniecznym, mczym me zastąpionym
składnikiem do budowy substancji białkowych w komórkach orga-
nizmu człowieka.	, .
Taka sytuacja rynkowa spowodowała przestawienie dotychczaso-
wych form hodowli na nowoczesne. Drobni hodowcy indywidualni
zrzeszają się dobrowolnie w zespoły hodowlane, w których stosują om
lepsze od dotychczasowych metody hodowli i uzyskują znacznie wię-
ksze przyrosty masy zwierzęcej. W spółdzielniach produkcyjnych
i państwowych gospodarstwach rolnych wprowadza się przemysłowy
chów bydła i trzody chlewnej. Liczba hodowanych jednocześnie
zwierząt osiąga z reguły kilkaset sztuk, coraz częściej powstają fermy
hodowlane wychowujące ponad 1000 sztuk zwierząt. Rozwija się i uno-
w ocześma także hodowla drobiu oraz ryb słodkowodnych.
Hodowla zwierząt umożliwia rozwój wyspecjalizowanych gałęzi
handlu wewnętrznego i zagranicznego. Na przykład eksportujemy
nasze rasowe konie, bażanty. Handel zwierzętami obejmuje także wy-
wóz zwierząt spoza hodowli, np. żywych zajęcy, winniczków, żab
zielonych.
*
•	r *	*
Pokarm zwierzęcy zdobywa człowiek wykorzystując również
zwierzęta wolno żyjące na lądzie i w wodach. Wykorzystanie pokarmu
pochodzącego z tego źródła stało się podstawą rozwoju takich dzie-
dzin życia gospodarczego, jak rybołówstwo i związany z nim przemysł
rybny oraz polowania i związany z nim, w niektórych krajach, przemysł
kuśnierski.
Wiele zwierząt wykorzystuje się w służbie zdrowia jako obiekty
doświadczalne przy' badaniach leków i produkcji surowic. Warto
w tym miejscu wymienić myszy, szczury, świnki morskie, psy, konie,
8
małpy. Niektóre Z nich tracą podczas badań życie. Niektórym za to
postawiono pomniki. Jak ludziom.
Przytoczone przykłady wykorzystania zwierząt związane są głównie
z grupą zwierząt zwanych ssakami. Cechą charakterystyczną tych
zwierząt jest wysoki stopień rozwoju układu nerwowego i narządów
zmysłów, dzięki czemu można je uczyć wielu czynności.
Zwierzęta hodowane przez człowieka otaczane są opieką wete-
rynaryjną. Często wymagają jeszcze dodatkowej opieki, a to w przy-
padku nieodpowiedniego traktowania lub zabłąkania się. Z pomocą
śpieszą wtedy członkowie Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami
(TOZ). Ich społeczna praca polega nie tylko na niesieniu doraźnej
pomocy skrzywdzonemu zwierzęciu, lecz zmierza również do podnie-
sienia kultury społeczeństwa w traktowaniu zwierząt, do takiego
poziomu, by zwierzęta z nami czuły się dobrze.
Od najdawniejszych czasów zwierzęta są niezastąpionymi daw-
cami pokarmu, surowców, artykułów handlu, natchnieniem ludzi
sztuki i źródłem naszych pięknych uczuć — dobroci i przyjaźni, a
czasem zachwytu.
Dla ciekawych...
•	Znamy około 1000 000 gatunków
zwierząt, udomowiliśmy tylko około
50 gatunków.
•	Prowadzi się prace nad oswoje-
niem i udomowieniem lisa, łosia,
bobra i innych ssaków.
•	W starożytnym Egipcie niektóre
gatunki antylop były zwierzętami
domowymi. Obecnie w Afryce zwró-
cono uwagę na możliwość wykorzy-
stania dla celów gospodarczych anty-
lopy eland, która osiąga 2 m wyso-
kości i waży około 500 kg.
•	Interesujący jest język, którym
posługują się myśliwi. Jest to tzw.
język łowiecki, z którym spotykacie
się czasem w literaturze, np. odnóża
żubra to biegi, zaś odnóża kaczki to
wiosła. Małżowiny uszne samy to
łyżki, a zająca — słuchy. Oczy dzi-
ka to świece, a lisa — ślepie. Sierść
to ssaki łowne. Jeleń, sarna, łoś,
daniel — to zwierzyna płowa.
•	Dzięki staraniu TOZ wprowa-
dzono w Polsce przymusowe szcze-
pienie psów przeciwko wściekliźnie.
Rys. 4a. Zwierzęta rysowane i malowane przez człowieka na ścianach jaskiń (okol
20000 lat p.n.e.): u góry — mamut, u dołu — żubr

ĆWICZENIA
DOŚWIADCZENIA
ziem-
ciecz
1. Gotujcie około 10 minut kawałki pokrajanego i zalanego wodą
niaka, kilka ziarn pszenicy albo ryżu. Po ostygnięciu odcedźcie
i uzyskany w ten sposób odwar wlejcie do naczynia, w którym znajdują
się eugleny zielone. Naczynie umieśćcie w ciemności na okres kilku dni,
po czym przeprowadźcie obserwacje mikroskopowe.
2. Przenieście naczynie do miejsca naświetlonego i prowadźcie badania
nadal.
3. Jeśli dysponujecie tak dużą liczbą euglen zielonych, że woda, w której
żyją, jest wyraźnie zielona, możecie wykonać następujące doświadcze-
nie. Rozdzielcie hodowlę na dwie, przelewając zawartość do dwu jedna-
kowych, czystych jasnych naczyń szklanych:
a) jedno z naczyń postawcie na oknie o średnim naświetleniu;
b) drugie naczynie ustawcie na oknie oświetlonym bardzo jasno.
Obserwujcie zachowanie się euglen zielonych w każdym z naczyń.
. Wyciągnijcie wniosek.
Obejrzyjcie pod małym powiększeniem mikroskopowym kroplę wody,
w której żyją eugleny zielone. Obserwujcie ruch. Spróbujcie także za-
ciemnić nieco pole widzenia i prowadźcie ponownie obserwacje ruchu.
Zmieńcie obiektyw na silniej powiększający. Do jednego z boków szkiełka
przykrywkowego przyłóżcie pasek bibuły, odciągnijcie część wody.
W ten sposób uzyskacie zwolnienie ruchów, a nawet unieruchomienie
eugleny. Wybierzcie do obserwacji jeden organizm i skoncentrujcie
uwagę na jego budowie zewnętrznej i wewnętrznej.
Obserwacje swoje uzupełnijcie informacjami, które podają ilustracje
przedstawiające eu
Może uda się Wam przygotować preparat
barwiony słabym roztworem jodyny. Porównajcie wynik tej obserwacj
z tymi, jakie uzyskaliście w ćwiczeniach 1 i 2.
. • w słodkowodnych, płytkich zbiornikach,
Euglena zielona zyje	. martwe s2CZątki innych części
w których rozkładają się op db osobników jest tak olbrzymia,
roślin. W ciepłych pora	Drzvbierają zieloną barwę. To piękne
że powierzchniowe wars wy	P Y	ma ono nic wspój.
zjawisko nazwano zielonym zakwitem
^EualenSnTjest bardzo mała; długość jej ciała wynosi około
«»< wre można ob..«o«ać jedynie przy uzycru mrkro-
S^°Euglena zielona jest śliczna. Urodę jej tworzy zieleń chloroplastów,
się euglen, ieat jakby barwnym z,e-
Jonym wr-cionkiem z czerwoną plamką. Nic dziwnego, ze euglenę
zielona nazwano też klej notką.	t	f
Dokładne obserwacje mikroskopowe dostarczają ważnej info
cii - organizm klejnotki składa się z jednej komórki.
J
Rys. 7. Budowa eugleny zielonej:
> — wić w kanalikowym wgłębie-
n<u, zwanym gardzielą, b — plam-
ka oczna, c — wodniczka tętniąca
. (pulsująca), d - ciałka zapasowe,
e jądro komórkowe, f — chlo-
roplast
4^ Wszystkie organizmy zwierzęce, które zbudowane są
z jednej komórki nazywamy pierwotniakami.
Dział zoologii zajmujący się badaniem budowy i życia pierwotnia-
ków to protozoologia.
Euglena zielona, czyli klejnotka, jest więc pierwotniakiem. Nazwa
pierwotniak wskazuje jedynie na fakt, że organizm eugleny zielonej
jest jednokomórkov^y, nie wskazuje natomiast, jaką organizację ma
jedyna komórka jej ciała. W przypadku eugleny zielonej organizacja
jedynej komórki jej ciała jest taka, że umożliwia wykonywanie wszy-
stkich czynności życiowych organizmu zapewniających istnienie,
rozwój i rozród.
W komórce, tworzącej organizm klejnotki, wyróżnia się jądro
komórkowe i otaczającą je cytoplazmę. W procesach życiowych
jądro komórkowe odgrywa kierowniczą rolę, a to dzięki złożonym sub-
stancjom białkowym — nukleoproteidom, które wpływają na prze-
miany zachodzące w cytoplazmie.
Cytoplazma eugleny zielonej jest wyraźnie zróżnicowana. Mikros-
kop pozwala nam dostrzec w niej ciałka zieleni, czyli chloroplasty
— twory cytoplazmatyczne, które dzięki zawartemu w nich chlorofi-
lowi umożliwiają tworzenie cząstek organicznych z CO2 i wody w
obecności energii słonecznej. Ten niezmiernie ważny proces życiowy
zwany fotosyntezą, jest charakterystyczny tylko dla roślin i jest jednym
ze sposobów samożywnego odżywiania się.
Euglena zielona jest samożywna, co wskazuje na jej przynależ-
ność .do świata roślin.
W czasie badań życia eugleny w różnych warunkach hodowli
okazało się, że może ona być zdolna do odżywiania się związkami
organicznymi rozpuszczonymi w wodzie. Na taki cudzożywny sposób
odżywiania się przechodzi wówczas, gdy hodowlę prowadzi się w
ciemności, kiedy niemożliwa jest fotosynteza.
Ta zdolność zmiany sposobu odżywiania się eugleny umożliwia
jej przystosowanie się do zmian naświetlenia środowiska.
Gdy myślimy o odżywianiu się eugleny, trafiamy na trudność
w odpowiedzi na pytanie — roślina to?... czy zwierzę?...
Poznając dokładniej budowę i życie eugleny zielonej będziemy
szukali odpowiedzi.
15
14
Mikroskop po**
nej cienka, clastyczn,. r——	
zielonej tylko
organizmu eugleny
Jo wykonywania c
Jo środowiska subs
cyniku oJbvu ając\ Ji sK
pokrywająca ciało eugleny z
i iio< powMWch P«* ** substancji.
m. S™* tnaia uiko żywe wyspecjalizowane części komórki,
powierzchni ciała eugleny zielo-
i blonkę zbudowaną z substancji
. środowiska do wnętrza
e SUu—je. które są konieczne
,h Z ciała eugleny usuwane są
szkodliwe lub zbędęe dla życia, a powstałe
 nieustannie procesów życiowych. Błonka
ielonej reguluje nie tylko jakość, lecz także
I_______ 9 •
' UO4Ć	nazvwamy wybiórczością. Zdolność
Ornsane właściwości błony nazywamy
,	maia tvlko żwc wyspecjalizowane części komorki,
wybiórczość ją	okrywająca jednokomórkowe ciało
a taką jest właśnie zewnętrzna błona okia J4 j
^Pna cLą błoniastą powierzchnię ciała eugleny zielonej przenika
den któro służy jej do oddychania. Procesy chemiczne, w wyniku
kt ^-ch uwalnia się energ.a z drobin związków organicznych przy
udziale tlenu, odbywają się w wyspecjalizowanych tworach cytoplazmy,
zwanych mitochondriami. Mitochondna widać tylko w mikrosko-
nie elektronowym. Dwutlenek węgla, który powstaje w procesie od-
dvchania. jest szkodliwy dla organizmu, dlatego usuwany zostaje
przez błonę poza orgamzm. To samo dzieje się z drugim produktem
reakcji oddechowych — wodą, która chociaż dla organizmu nieszko-
dliwa nie może w nim występować w dowolnej ilości.
Uwolniona energia służy euglenie zielonej do wykonywania czyn-
ności życiowych. Część jej zużywa ona w czasie ruchu, który odbywa
sie za pomocą wici. Wić jest wyspecjalizowaną częścią komórki, siu-
zącą do poruszania organizmu eugleny.
W.specjalizowane części ciała pierwotniaków nazywamy orga-
nellami.
Wić to organellom ruchu eugleny. Pierwotniaki poruszające
się za pomocą wici nazywamy wiciowcami.
Euglena zielona należy do wiciowców. Ruchliwa euglena zielona
nie porusza się bezładnie, na kierunek jej ruchów wpływają czynniki
środowiska, czyli bodźce. Kieruje się ona ku bodźcom korzystnym
dla jej życia, odpływa od bodźców niekorzystnych. Takie zachowa-
nie określamy jako reakcję na bodźce. Zdolność czynnego ruchu umo-
żliwia euglenie zielonej wykorzystywanie całego środowiska życia.
Prawidłową łączność jej organizmu ze środowiskiem usprawnia spe-
cjalizacja cytoplazmy. Uwagę obserwatorów eugleny zielonej zwraca
czerwona plamka, leżąca w przedniej części ciała. Badania naukowe
wykazały, że jest to wyspecjalizowana część cytoplazmy szczególnie
wrażliwa na światło i reagująca nawet na zmiany jego natężenia. Czer-
wona plamka jest więc organellom światłoczułości. Niektórzy nazywa-
ją ten twór cytoplazmatyczny plamką oczną. Ona to, współdziałając
z cytoplazmą, wpływa na kierunek ruchu organizmu, płynącego tam,
gdzie są najkorzystniejsze warunki dla przebiegu skomplikowanego
procesu fotosyntezy.
Przypomnijcie sobie, że w świecie roślin nie spotykaliście się z wy-
specjalizowaną częścią organizmu, reagującą na światło. W świecie
zwierząt części takie występują u większości jego przedstawicieli.
Euglena zielona ma zdolność fotosyntezy, a przy tym organellum
światłoczułości, jakiego me ma żadna roślina. Roślina to...? Czy zwie-
rzę... ?
Takie organizmy, jak euglena i podobne do niej wiciowce, określa-
my jako organizmy pośrednie między światem roślin i światem zwie-
rząt.
Brak zdecydowanego zróżnicowania tej grupy organizmów i wy-
stępowanie w ich ciele cech wspólnych dla świata roślinnego i dla
świata zwierzęcego świadczy według większości protozoologów o tym,
że rośliny i zwierzęta wywodzą się od wspólnych przodków i zróżni-
cowały się w czasie swego bardzo długiego rozwoju historycznego.
Większość uczonych sądzi, że wspólnymi przodkami roślin i zwierząt
były przypuszczalnie istniejące organizmy, zwane prawiciowcami.
Oto bardzo uproszczony schemat takiego rozumowania:
współczesny
współczesne
współczesne inne
współczesny
2 — Zoologii, Id. VII
17
ZADANIA: 1. Którą część ciała eugleny zielonej okresl.cie jako przednią?
Na iakich podstawach? 2. Wvjaśnijcie pojęcie organellom. Wyliczcie pozna-
ne organelh eugleny zielonej. 3. Wypełnijcie załączoną tabelkę, stawiając
w odpowiedniej rubryce znak Wyciągnijcie odpowiedni wniosek.
Niektóre cechy eugleny zielonej
roślin
Cecha
I zwierząt
‘ czynny ruch
। samożywność
zdolność do cudzożywności
’ plamka światłoczuła
> chloroplasty
zdolność fotosyntezy
oddychanie tlenowe
mitochondria
Dla ciekawych...
• Jednokomórkowe organizmy ist-
nieją prawdopodobnie od 2 miliar-
dów lat.
•	Wiciowce żyjące w przewodzie
pokarmowym termitów rozkładają
błonnik drewna, którym żywią się
te owady, nie mające zdolności tra-
wienia błonnika.
•	Wiciowce są naszymi sprzymie-
rzeńcami w walce o czystość wód.
18

Pontofelek — zwierzę
jednokomórkowe
ĆWICZENIA
1.	Obserwujcie w probówce wodę pobraną z hodowli pantofelków. Ustaw-
cie probówkę pod światło.
2.	Obserwujcie przez mikroskop kroplę wody pobraną z tej probówki.
Może uda się Wam przeprowadzić obserwacje pantofelka pod mikro-
skopem, powiększającym 200 lub 300 razy.
3.	Przypatrzcie się tablicy poglądowej przedstawiającej budowę pan-
tofelka. Zwróćcie uwagę na jego budowę zewnętrzną i wewnętrzną.
Odszukajcie wodniczki, aparat jądrowy oraz miejsce, przez któie po-
karm przedostaje się do ciała pantofelka.
4.	Przyjrzyjcie się dokładnie rysunkom w podręczniku, żeby poznać i za-
pamiętać nazwy części ciała pantofelka (rys. 8, 9, 10, 11).
5.	Obejrzyjcie rysunek przedstawiający rozmnażającego się pantofelka
(rys. 12). Zauważcie, co dzieje się z aparatem jądrowym i cytoplazmą.
6.	Obserwujcie przez mikroskop ruchy pantofelka. W obserwacji pomoże
Wam rysunek 13.	,
7.	Przypatrzcie się powtórnie rysunkom w podręczniku oraz tablicy poglą-
dowej przedstawiającym pantofelka. Odszukajcie rzęski.
DOŚWIADCZENIA
1. a) Zatkaną probówkę z pantofelkami trzymajcie poziomo nad palnikiem,
podgrzewając bardzo nieznacznie jeden z jej końców, b) Podgrzewajcie
ten koniec mocniej. Jak się zachowały pantofelki?
2. a) Do obserwowanej kropli wody z pantofelkami wpuśćcie maleńką
kroplę słabego wodnego roztworu octu, b) Następnie wpuśćcie kropel-
kę roztworu mocniejszego. Jak się zachowały pantofelki w każdym z do-
świadczeń?	%
Pantofelki można obserwować nie tylko w hodowli, ale także w kro-
pli wody pobranej wiosną lub latem ze zbiorników wodnych, gdzie
znajdują się gnijące części obumarłych organizmów. Taka woda jest
środowiskiem życia pantofelka.
Rvs. 8. Budowa ze-
wnętrzna pantofelka:
a — przedni koniec
ciała, b — wgłębie-
nie, w które wpada
pokarm, c — rzęski,
d — tylny koniec
Rys. 9. Aparat jądro-
wy pantofelka: a —
jądro małe, b —
jądro duże
Rys. 10. Wodniczki
tętniące pantofelka:
a — wodniczka kur-
cząca się, b — wod-
mczka rozkurczona
Rys. 11. Droga pokarmu w ciele pantofelka:
a — wgłębienie, do którego wpada pokarm,
b — gardziel, c — wodniczka pokarmowa,
d — miejsce, którędy usuwane są niestrawione
resztki pokarmu, e — bakterie. Przerywana linia
i strzałki wskazują drogę, po której krąży wodni-
czka pokarmowa (wg J. Dembowskiego)
Na podstawie własnych obserwacji możecie potwierdzić, że nazwa,
jaką nadano temu małemu organizmowi, jest naprawdę trafna.
Pomyślcie, jakie znaczenie może mieć kształt ciała pantofelka dla
życia w wodzie.
20
21
Na podstawie obserwacji pantofelka doszliśmy do wniosku, że:
Ciało pantofelka zbudowane jest z jednej komórki.
To znaczy, że pantofelek jest organizmem jednokomórkowym.
Cytoplazma ciała pantofelka wytwarza na swej powierzchni deli-
katną blonkę oraz rzęski. Dzięki błonce i właściwościom cytoplazmy
pantofelek ma określony kształt ciała.
W cytoplazmie pantofelka dostrzeżono wiele tworów, które ona
wytworzyła. Odszukaliście już za pomocą rysunków, jak się te twory
nazywają.
Pantofelek ma dwa jądra komórkowe. Jedno z nich jest duże, a
drugie maleńkie. W cytoplazmie dostrzeżecie jeszcze inne twory ko-
mórkowe. Uwagę Waszą pragnę zatrzymać na drobniutkich baniecz-
kach wypełnionych cieczą, w której widać bakterie.
Pantofelki gromadzą się przy rozkładających się szczątkach orga-
nizmów. Jest to zrozumiałe, gdyż w tym środowisku znajdują one
obfity pokarm — bakterie.
Poznajmy drogę, którą bakterie dostały się do banieczek w cyto-
plazmie ciała pantofelka. Odczytacie ją sami z rysunku 11. Bakterie
wpadające do wgłębienia, spełniającego rolę gardzieli, tworzą na jego
dnie coraz większą grudkę. Nagle grudka zanurza się w cytoplazmie,
gdzie otaczają od razu kropelka cieczy. Tak tworzy się banieczka z po-
karmem wewnątrz, nazwana wodniczką pokarmową.
Wodniczki pokarmowe krążą w cytoplazmie. W czasie ruchu prze-
nikają do nich z cytoplazmy soki trawienne, dzięki którym pokarm
znajdujący się w wodniczkach ulega stopniowo strawieniu. Przetrawio-
ne cząstki przenikają z wodniczki między cząstki cytoplazmy pantofelka.
Wodniczka z niestrawionymi częściami pokarmu jest usuwana
przez ciało pantofelka w jednym określonym punkcie ciała. Odszu-
kajcie go na rysunku 11.
W wyniku przemiany materii w ciele pantofelka powstają ciekłe
substancje szkodliwe dla życia. Są one usuwane przez wodniczki tę-
tniące.
Poznajmy jeszcze jedną ważną czynność życiową pantofelka —
rozmnażanie. Może podczas Waszych obserwacji dostrzegliście
pantofelka, który był przewężony poprzecznie. Przewężenie takiego
Rys. 12. Rozmnażający się panto-
felek:'a, b, c, d - kolejne stadia
podziału
zwierzątka pogłębia się coraz bardziej i po pewnym czasie
pływają wspólnie dwa małe potomne pantofelki połączone
z sobą cieniutkim pasmem cytoplazmy. Wreszcie i to po-
łączenie przerywa się i dwa młode pantofelki zaczynają ży-
cie niezależnie od siebie.
W ciele młodych pantofelków dokonują się skomplikowa-
ne przemiany, w rezultacie których oba pantofelki uzysku-
ją podobny do siebie kształt ciała i podobną organizację bu-
dowy wewnętrznej. Oba będą podobne do pantofelka, z
którego powstały.
Jednokomórkowy organizm pantofelka wykonuje
te same czynności, co organizm wielokomórko-
wy. Umożliwia mu to organizacja cytoplazmy,
której określone części współdziałające ze sobą
wykonują określone czynności.
Gdy oglądamy pantofelka powiększonego i poruszającego
się bardzo powoli, wówczas bez trudu zauważymy, że cała
powierzchnia ciała zwierzątka pokryta jest rzęskami, któ-
rych jest około 10 000. Dzięki odpowiednim ruchom rzę-
sek/bbserwowane przez Was pantofelki zbliżały się do miejsc lekko
ogrzanych lub lekko zakwaszonych. Ruchy rzęsek umożliwiały im
ucieczkę od miejsc bardzo nagrzanych lub bardzo zakwaszonych.
W naturalnym środowisku życia pantofelki przesuwają się dzięki
ruchom rzęsek do tych miejsc, gdzie znajdują najkorzystniejsze wa-
runki życia. Odsuwają się zaś od miejsc, gdzie działają czynniki dla
nich niekorzystne.
Wprawdzie u pantofelka nie dostrzegamy takiego organellum ruchu
jakie ma euglena, ale nie budzi naszej wątpliwości fakt, że cieniutkie
rzęski spełniają tę samą czynność, co wić eugleny — umożliwiają
zwierzęciu ruch.
O pantofelku możemy powiedzieć podobnie, jak o euglenie zie-
lonej :
Pantofelek jest wrażliwy i reaguje na bodźce środowiska
w sposób zapewniający mu przebywanie w warunkach naj-
korzystniejszych dla jego życia.
ZADANIA: 1. Wyliczcie bodźce, które stosowaliście w Waszych do-
świadczeniach z pantofelkiem. 2. Czy na podstawie Waszych obserwacji
możecie powiedzieć, ile komórek tworzy ciało pantofelka? 3. Obliczcie, ile
pantofelków powstanie z jednego w ciągu tygodnia, jeżeli wiadomo, że
pantofelek dzieli się co 24 godziny.
Dla ciekawych...
•	Obliczono, że w czasie 3 miesięcy
mogłoby powstać z jednego panto-
felka tak dużo pantofelków potom-
nych, że utworzona z nich kula
miałaby objętość 500 razy większą
od objętości Ziemi.
•	Prędkość ruchu pantofelka wy-
nosi około 2 mm na sekundę.
•	Pantofelki giną w wodzie o tem-
peraturze powyżej 38JC.
•	Pantofelek rozmnaża się nawet
pod lodem, ale wtedy jeden podział
trwa około dwu tygodni.
•	Piękną książkę o pantofelku na-
pisał słynny biolog, profesor Jan
Dembowski. Jej tytuł — Historia
naturalna jednego pierwotniaka.
Znajdziecie w niej wiele ciekawych
informacji o żvciu pantofelka.
Rys. 13. Pozycje pantofelka podczas ruchu.
Strzałki zwracają uwagę, że pantofelek wyko-
nywa równocześnie kilka ruchów
23
Wiele jest zwierząt
jednokomórkowych
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie amebę na tablicy poglądowej i na rysunku w podręczniku
(rys. 14).
2.	Gdy uda się Wam obserwować żywą amebę, skoncentrujcie uwagę na
jej ruchach. Zaobserwujcie, jak reaguje na lekkie poruszenie mikrosko-
pem lub szkiełkiem przedmiotowym.
Interesujące byłoby, gdybyście mogli zaobserwować reakcje ameby na
pokarm.
3.	Obserwujcie przez mikroskop albo lupę piasek z otwornicami lub
preparat z otwornicami. Porównajcie kształty różnych skorupek
otwomic.
4.	Obejrzyjcie przez mikroskop piasek zeskrobany z kawałka skały kre-
dowej. Porównajcie z obserwacjami wykonanymi poprzednio.
5.	Przypatrzcie się tablicy poglądowej i tablicy w podręczniku, gdzie
przedstawiono skorupki zwierząt jednokomórkowych (rys. 15).
W wodach słodkich i słonych żyje bardzo wiele zwierząt jedno-
komórkowych. W kałużach, stawach i innych zbiornikach słodkich
wód stojących, tam gdzie jest dużo gnijących części organicznych, żyje
pełzak, czyli ameba. Zwierzę to nie ma stałego kształtu i nie pływa
a pełza po dnie lub zanurzonych w wodzie przedmiotach.
Pełzak może w dowolnym miejscu swego ciała wysuwać wypustki
cytoplazmy. Reszta ciała przelewa się stopniowo w kierunku wysunię-
Rys. 14. Pełzak, czyli ameba: a — ni-
bynóżka, b — jądro
Rys. 15. Pierwotniaki, biorące udział w tworzeniu skorupy ziemskiej: 1, 5, 7 — pro-
mienieć, 2 — słonecznica, 3, 4, 6 — otwormce. Wewnętrzne szkieleciki mają pierwot-
niaki i, 2, 5, 7, zewnętrzne — 3, 4, 6
25
tej wypustki i w ten sposób pełzak może się posuwać. Nic więc dziw-
nego, że wypustki cytoplazmatyczne pełzaka nazwano nibynóżkami.
Oprócz ameb żvjących w wodach są także ameby, które żyją
w ciele innych organizmów. Na przykład w jelicie grubym człowieka
mogą żyć pełzaki, które wywołują chorobę zwaną czerwonką pełza-
kową. Można się nimi zarazić, jedząc nie myte owoce i jarzyny lub
też jedząc czyste pokarmy brudnymi rękami. Do brudnych przedmio-
tów mogą być przyklejone pełzaki osłonięte grubą błonką. Gdy czło-
wiek połknie takie obłonione pełzaki, w jelicie rozpuszczają się osłonki
i uwolnione pełzaki przechodzą do jelita grubego. Mogą one uszko-
dzić ściankę jelita i spowodować krwawienie. Na szczęście w Polsce
choroba ta pojawia się rzadko.
Choroba zwana malarią wywołana jest przez zwierzę jednokomór-
kowe, zwane zarodźcem malarycznym. Do krwi człowieka wpro-
wadza zarodźce komar widliszek Z krwi przenikają one do śledziony,
wątroby, a potem wracają do czerwonych ciałek krwi, którymi się
żywią, niszcząc je. Rozpad czerwonych ciałek krwi wywołuje znaczne
podniesienie temperatury i wyniszczenie organizmu.
3 Zwierzęta, które żyją kosztem innego żywego organizmu,
nazywamy pasożytami.
A więc ameba czerwonki i za rodzi ec malaryczny to zwierzęta jedno-
komórkowe prowadzące pasożytniczy tryb życia.
W wodach morskich żyją w ogromnych ilościach takie pierwotnia-
ki, które wytwarzają na powierzchni swego ciała skorupki. Skorupki
pewnych zwierząt mają otworki, przez które wysuwają się nibynóżki.
Takie pierwotniaki nazywamy otwornicami.
Otwornice budują skorupki z różnego materiału, najczęściej z wę-
glanu wapniowego. Po śmierci otwornic ich skorupki osadzają się
na dnie morza, gdzie tworzą grube pokłady wapienne. W czasie ru-
chów górotwórczych pokłady te wynoszone są na powierzchnię sko-
rupy ziemskiej jako skały wapienne. Kreda jest przykładem skały
wapiennej zbudowanej ze skorupek otwornic.
Organizmami skałotwórczymi są także promienice i słonecznice,
. mające szkielety wewnętrzne.
Z cyklu lekcji poświęconych budowie i życiu pierwotniaków wyni-
ka, że jest to grupa zwierząt, które łączą pewne cechy wspólne. Oto
one:
1.	Wszystkie pierwotniaki mają organizmy zbudowane tylko z
jednej komórki.
2.	Jedyna komórka ciała pierwotniaka jest zróżnicowana tak, że
zdolny on jest do wykonywania takich czynności życiowych, jakie
są właściwe ogółowi zwierząt.
3.	Pierwotniaki poruszają się za pomocą wyspecjalizowanych
części cytoplazmy, zwanych organellami ruchu.
Wśród pierwotniaków są organizmy różniące się kształtem ciała,
sposobem poruszania się, sposobem pobierania pokarmu i innymi ce-
chami. Pozwala to rozróżniać poszczególne organizmy. W różnorod-
nym świecie pierwotniaków można połączyć organizmy w grupy,
w których poszczególne osobniki będą nam się wydawać takie same
pod względem budowy i czynności, np. z kropli wody można wybrać
wszystkie eugleny zielone, oddzielić wszystkie pantofelki.
Jest taka gałąź zoologii, która bada, jakie organizmy można
łączyć w grupy na podstawie pokrewieństwa wyrażającego się
podobieństwem. Nauka ta — to systematyka, a grupy przez nią
opracowane — to jednostki systematyczne. W zoologii najniższą
jednostką systematyczną jest gatunek. I tak — wszystkie organizmy
żyjące na Ziemi podobne do opisanej eugleny zielonej łączy się w jed-
nostkę systematyczną zwaną gatunkiem: euglena zielona. Podobnie jest
z pantofelkiem, a także z pełzakiem i innymi pierwotniakami. W prze-
glądzie podanym w podręczniku poznaliśmy dokładniej następujące
gatunki pierwotniaków:
Nazwa polska
Euglena zielona, czyli klej notka
Pantofelek
Pełzak
Nazwa łacińska
Euglena yiridis
Paramecium caudatum
Amoeba proteus
W pracach naukowych i pismach fachowych obok nazwy ga-
tunku w języku danego kraju podaje się zawsze nazwę łacińską, co
zabezpiecza przed ewentualnymi pomyłkami.
Według systematyki zoologicznej największą jednostką jest kró-
lestwo. Wszystkie zwierzęta Ziemi należą do królestwa zwierząt.
Pierwotniaki — to nazwa jednego z dwu podkrólestw świata zwierząt.
Protozoolodzy opisali około 30000 gatunków pierwotniaków. Li-
czebność gatunków pierwotniaków jest olbrzymia, ogromna też jest
ich rola w życiu przyrody i człowieka.
Oto przykład znaczenia pierwotniaków w odżywianiu się zwierząt
wodnych:
pierwotniaki
narybek tuż po wylęgu
•<>
płazińce i obleńce, larwy owadów,
drobne skorupiaki
Już wspominaliśmy o groźnych chorobach, czerwonce amebowej
i malarii, ale na nich nie kończy się niebezpieczeństwo. W lele jest
chorób człowieka i zwierząt spowodowanych przez pierwotniaki,
żyjące pasożytniczo. Jako przykłady wymienimy śpiączkę afrykańską
u ludzi, pebrynę niszczącą gąsienice jedwabnika, ziarniaczycę groźną
dla bydła, królików, kur, gęsi i innych zwierząt.
Żmudne badania protozoologów doprowadziły do dokładnego
poznania życia pierwotniaków pasożytów, co umożliwiło walkę z cho-
robami i zapobieganie im.
ZADANIA
1. Wypełnijcie w zeszycie tabelkę:
Gatunek
pierwotniaka
Środowisko
życia
Organellum
ruchu

I <' j i kA
2. Wpiszcie brakujące dane systematyczne:
a. Organizmy, które . i. ..’..............
tworzą gatunek.
28
Euglena zielona i inne ga-
tunki spokrewnione z nią
należą do ..............
e. Współczesne wiciowce pochodzą od .........................
3. Postawcie w rubrykach znak „+” lub ,,—” i równocześnie literę „r”
lub „z”, zależnie od tego, czy cecha komórki jest charakterystyczna dla
roślin, czy zwierząt.
Wybrane cechy
chloroplasty
samożywność
cudzożywność
ruch
ściana z celulozy
komórka charakterystyczna dla
Euglena
zielona
Pantofelek,
pełzak
Klej notka,
pełzak,
pantofelek
L* Z I ł,
to nazwy At.......
Wszystkie gatunki pierwot-
niaków
łączymy w
4. Pomyślcie, jakie znaczenie mają pierwotniaki w przyrodzie?
Dla ciekawych...
• Gdy organizm jest osłabiony gło-
dem, chorobą lub zatruty alkoho-
lem, wtedy łatwiej staje się podatny
na zarażenie amebą czerwonki.
• Obliczono, że prawie 1/3 po-
wierzchni dna morskiego pokryta
jest mułem ze skorupek otwornic.
• Wymarłe gatunki otwornic miały
skorupki dochodzące do 1 cm, a
nawet do 10 cm średnicy. Te
ostatnie występują w wapiennych
częściach Tatr. Informacji o wy-
marłych pierwotniakach i innych
wymarłych zwierzętach dostarcza
nauka zwana paleozoologią (pa-
laios — to po grecku — dawny).
• Pierwotniaki zwane nocoświetli-
kami występują masowo na po-
wierzchni wody. Gdy płynie okręt,
wtedy ich plazma, pod wpływem
podrażnienia ruchami wody, wy-
twarza energię świetlną. Sprawia
to wówczas wrażenie, że morze
świeci.
29
Życie i budowa stułbi
c\\ k :t\] \
1	Ob^-ru . ; ae stdhię w naczyniu z czystą woda Zwróćcie uwagę na
v-.4a. Obeerw\ijae jej długie czułki. Co powiecie o ruchu
stułbi'	...	/-m i •	.	,
2	.	e przez nukrotkop preparat stułbi. Odszukajcie warstwy
Komorek zewnętrzną i wewnętrzną.
PrrvpfctT3Cie się tablic v przedstawiającej stułbię i rysunkom w poa-
rę - ,_ r? j 10, 17 i Ib). Utrwalcie wiadomości o budowie stułbi.
DOŚWIADCZENIE
D naczynia, w którym znajduje się stułbia, wpuśćcie pipetką trochę
wodv z pantofelkami. rozwielitkami lub oczlikami. Obserwujcie zacho-
wań e s ę stułbi Jakie części jej ciała są najbardziej ruchliwe?
\\ st jących wodach słodkich żyje mała, prawie przezroczysta
stułbia płowa. Przytwierdza się tam do roślin lub jakichś przedmio-
: w a w ięc prowadzi osiadły tryb życia. Jej ciało, długości około 2 cm,
ma >.-ztah w Teczka zakończonego spłaszczoną podeszwą, którą zwie-
rzę prz f wierdza się do podłoża. W górnej części ciała stułbia ma
•rwur wpustów o-wyrzutowy, czyli gębowy, który otoczony jest kilko-
ma od 6 do 12) ruchliwymi wyrostkami, zwanymi czulkami.
Zapamiętajmy, że zwierzę o takim kształcie ciała, jaki obserwujemy
u stułbi, nazywamy polipem.
Obserwacje mikroskopowa pouczają nas, że ciało stułbi składa się
z wielu komórek, a więc:
Stułbia jest zwierzęciem wielokomórkowym.
ścianka uoreczkowatego ciała stułbi ma bardzo prostą budowę.
Składa :e tylk-. z dwóch warstw komórek: warstwy zewnętrznej
ektodermy) i warstwy wewnętrznej (endodermy). Między mmi
znajduje się cienka błona fbłona podstawowa) zbudowana z galare-
towatej substancji, zwanej mezogleą. Mezoglea została wydzielona
przez komórki ekto- i endodermalne.
Obie warstwy komórek ciała stułbi mają w .pól na cechę budowy —
komórki w każdej z nich ściśle przylegają do siebie. Odgraniczają one
organizm stułbi od środowiska, a równocześnie umożliwiają mu łącz-
ność z nim.
Komórki tworzące zespoły o charakterystycznych cechach budowy,
wyspecjalizowane w wykonywaniu czynności charakterystycznych
tylko dla nich, nazywamy tkankami.
Nauka o tkankach nazywa się histologią.
A zatem z histologicznego punktu widzenia stułbia płowa należy
do tkankowców o dwuwarstwowej budowie ciała, czyli dwuwir-
StW'OW'CÓW.
Jest ona tkankowcem o najprostszej budowie, gdyż ciało jej zbu-
dowane jest tylko z jednej tkanki, którą określamy jako tkankę o cha-
rakterze nabłonkow ym. Stułbia wykonuje wszystkie czynności życiowe
za pomocą tej tkanki, nic więc dziwnego, że komórki tkanki w obrębie
każdej z warstw uległy zróżnicowaniu, w wyniku którego przystoso-
wały się do pełnienia różnych funkcji.
Zauważyliście, że stułbia reaguje bardzo szybko na bodźce srodc -
wńska, a w ięc plazma jej komórek jest bardzo wrażliwa nawet na naj-
delikatniejsze drgania cząstek wody. Zwierzę reaguje na nie skurczem
czułków lub całego ciała.
Rys. 16. Stułbie: a —
pączek, b — worcczko-
uata część ciała, c —
czulek
30
31
I w tym pr7.vp.1dku widzicie, że zmiany w środowisku życia powo-
duj widoczne zmiany w zachowaniu sic zwierzęcia. Ciało bardzo
silnie podrażnionej stułbi może przybrać kształt malutkiej ledwo do-
strzegalnej kuleczki.
Widzieliście, jak zadziwiająco sprawnie zdobywa pokarm stułbia
przytwierdzona do jednego miejsca i jak ważną rolę odgrywają przy
tej czynności czułki. Przekonano się, że gdy blisko stułbi przepływa
jakieś mniejsze od niej zwierzę, wtedy wyciągające się czułki wyrzucają
ostro zakończone nici parzące. Wycieka przez nie parząca ciecz, którą
wypełnione są torebki parzące, zwiane parzydełkami. Są one częścią
komorek parzydełkowych. Do ciała zwierzęcia ugodzonego zakoń-
czeniem parzydełka spływa ciecz paraliżująca jego ruchy.
Czułki kierują zdobycz do otworu gębowego, przez który dostaje
się ona do jamy w woreczkow'atej części ciała stułbi. Jama ta odgrywa
ogromnie ważną rolę w dalszych losach pokarmu pobranego przez
stułbię. Jest ona wypełniona cieczą, zawierającą soki trawienne, które
przeniknęły tu z wyspecjalizowanych komórek gruczołowych we-
wnętrznej warstwy komórek. W jamie ciała stułbi odbywa się wstępne
Ryg 17. Budowa stułbi — przekrój po-
przeczny i podłużny: a — otwór gębowy,
b — czułek, c — jama trawiąco-chłonąca,
d — zewnętrzna warstwa komórek, e — we-
wnętrzna warstwa komórek
Rys. 18. Komórka parzydełkowa,
a — wić łącząca się z banieczką,
b — banieczka zawierająca ciecz
wywołującą porażenie małych
zwierząt, c — cytopłazma, d —
jądro
trawienie pokarmu, a przetrawione substancje potrzebne do życia
stułbi przenikają stąd do komórek jej ciała.
2e względu na procesy, jakie zachodzą w jamie ciała stułbi (tra-
wienie i wchłanianie), jamę tę nazwano jamą trawiąco-chłonącą.
Wszystkie zwierzęta, które mają jamę trawiąco-chłonącą
5^ nazywamy jamochłonami.
Należy dodać, że komórki wewnętrznej warstwy mogą wysuwać
wypustki, które otaczają pobrany pokarm, a następnie trawią go w ko-
mórce.
Stułbia, jak to się często w przyrodzie zdarza, może się stać przed-
miotem napaści ze strony zwierząt większych od niej. Czasem zostanie
ona bardzo okaleczona. Nie ginie jednak, gdyż ma właściwość bardzo
cenną dla organizmu — zdolność odbudowywania utraconych czę-
ści ciała. Właściwość tę nazywamy regeneracją.
Aby zbadać zdolność regeneracji u stułbi, pocięto ją na kilka
części, tak że każda część zawierała obie warstwy komórek. Okazało
się, że po pewnym czasie każda część odbudowała to, czego jej bra-
kowało. W wyniku te-j odbudowy otrzymano tyle stułbi, ile było ka-
wałków ciała pociętego zwierzęcia. Jak widzimy, zdolność odbudowy,
czyli regeneracja, jest bardzo korzystną cechą stułbi.
Stułbia rozmnaża się dwoma sposobami: zarówno bezpłciowo, jak
i płciowo.
W określonej części woreczka stułbia uwypukla na zewnątrz obie
warstwy ciała. To uwypuklenie nazywamy pączkiem. Pączek rośnie,
wytwarza czułki oraz otwór wpustowo-wyrzutowy (otwór gębowy)
i wreszcie (po uprzednim przewężeniu podstawy) odrywa się od orga-
nizmu macierzystego. Taki bezpłciowy sposób rozmnażania nazywa
się pączkowaniem. Występuje on wtedy, gdy zwierzę ma korzystne
warunki życia.
Zupełnie inaczej rozmnaża się stułbia jesienią. W specjalnych częś-
ciach ciała wytwarza ona wówczas komórki służące do rozmnażania.
Jedne mają zdolność poruszania się — te nazywamy plemnikami,
drugie nie zmieniają miejsca — są to kuliste komórki jajowe. W wo-
dzie plemniki dopływają do komórek jajowych. Do każdej komórki
jajowej wnika jeden plemnik i po zapłodnieniu powstaje zapłodniona
komórka jajowa. Komórka ta okrywa się grubą błoną i może przetrwać
nie sprzyjające warunki zimowe.
32
3 — Znolnail. ki- VII
33
Według systematyki stułbia płowa należy do podkrólestwa
wielokomórkowce.
Królestwo zwierząt
Podkrólestwo:
Wielokomórkowce
Podkrólestwo;
Pierwotniaki
Stułbię płową oraz inne gatunki spokrewnione z nią łączymy
w gromadę, która się nazywa stułbioplawy.
ZADANIA
1.	Wypełnijcie tabelkę według wzoru:
Pantofelek
Stułbia
Środowisko życia
Z czego jest zbudowany, -a?
Jak się porusza?
Jak się rozmnaża?
»
2.	Uzupełnijcie zdania:
a. Warstwy ciała stułbi płowej nazywają się
b. Pantofelek reprezentuje podkrólestwo
a stułbia płowa podkrólestwo ..........
c. Organizmy, których ciało zbudowane jest z ektodermy i endodermy
określamy jako ....................................................
3.	Podkreślcie prawidłowe odpowiedzi:
Podczas pączkowania stułbi płowej uwypukla się
a) ektoderma,
b) endoderma,
c) ekto- i endoderma równocześnie.
*
•. % - * 1 1
Dla ciekawych...
• Stułbię dokładniej poznano i opi-
sano dopiero w XVIII wieku.
• Stułbię nazywamy także hydrą.'
Nazwa ta wiąże się z mitologią gre-
cką, według której istniał wielogłowy
groźny potwór — hydra. Walka
z nim przerastała możliwości ludzi,
gdyż po odcięciu którejkolwiek gło-
wy na jej miejsce wyrastały aż
dwie nowe. Jak widać mitologiczna
.groźna hydra miała tę samą właś-
ciwość co współczesna mała stułbia
— wielką zdolność regeneracji.
• Między komórkami ciała stułbi
zwanej stułbią zieloną osiadają glo-
ny, które nadają jej barwę.
34
35
Chełbia modra — nasz
morski jamochłon
preparat chełbi modrej. Odszukajcie
OWICZENIA
1.	Obejrzyjcie zakonserwowany preparat chełbi modrej. Odszukajcie
parasolowate ciało i czułki oraz gruczoły roziodcze.
2.	Przypatrzcie się tablicy poglądowej i rysunkowi w podręczniku przed-
stawiającym chełbię (rys. 19, tab. II).
3.	Na podstawie wyników obserwacji sprawdźcie, ile płaszczyzn symetrii
można przeprowadzić przez ciało chełbi.	.
4.	Obejrzyjcie tablicę i rysunek w podręczniku, ilustrujące rozwój i roz-
mnażanie się chełbi modrej (rys- 20). Zauważcie, że w czasie rozwoju
zmienia się kształt ciała chełbi i sposób jej rozmnażania.
Chełbia modra jest jamochłonem, podobnie jak stułbia, lecz
znana nam jej postać różni się od stułbi kształtem i pewnymi cechami
budowy wewnętrznej.
Taka postać nazywa się meduzą. Średnica meduzy chełbi modrej
ma około 10 cm.
Rys. 19. Chełbia modra — od dołu i z boku: a — otwór gębowy, b — gruczoł rozrod-
czy, c — ramię, d — ciałko czuciowe, e — czułki, f — kanały promieniste
Z morfologicznego punktu widzenia (morfologia bada budowę ze-
wnętrzną) chelbia należy do zwierząt o symetrii promienistej. Symetrię
taką mają zwierzęta, przez których ciało można przeprowadzić co
najmniej 2 płaszczyzny, z których każda podzieli ciało na dwie części
symetryczne. W przypadku chelbi łatwo dostrzec symetrię promieni-
stą zarówno w budowie zewnętrznej, jak i wewnętrznej.
' Parasolowate ciało chelbi jest piękne tylko w wodzie morskiej.
Gdv silniejsza fala wyrzuci je na piasek plaży, wtedy zmienia się ono
w bezkształtną galaretowatą grudkę, która szybko ginie.
Macie tu znów wyraźny przykład zależności życia zwierzęcia od
środowiska. Cechy budowy ciała chelbi modrej umożliwiają jej życie
w powierzchniowych warstwach wody. Około 97% ciała chełbi sta-
nowi woda.
Gdy powierzchnia morza jest spokojna, wtedy bez trudu można
dostrzec, że chełbia wykonuje samodzielne ruchy. Patrząc na zakonser-
wowane ciało chełbi nie można od razu odpowiedzieć na pytanie,
która część ciała służy zwierzęciu do poruszania się. Jedynie obserwa-
cja żywej chełbi dostarcza informacji na ten temat.
Meduza chełbi porusza się dzięki rytmicznym skurczom ciała,
36
i samica, b
polip, e
Rys. 20. Rozwój i rozmnażanie się chelbi modrej; a - samiec
jaja i plemniki, c — orzęsiona larwa, d — młody
f	, z.Ie S1? f — polip w późniejszym
stadium podziału, g - młode meduzy
wypychającym wodę spod parasola. Ruchy chełbi są słabe i przy nieco
silniejszej fali zwierzę jest unoszone przez wodę.
Na krawędzi ciała chełbi oraz na brzegach ramion znajdują się
czułki i komórki parzydełkowe. Tymi czułkami chełbia łapie pokarm,
którym są drobne organizmy, i zgarnia do otworu wpustowo-wyrzu-
towego. Pokarm ten ulega strawieniu w jamie trawiąco-chłonącej, po-
dobnie jak u stułbi. Z jarity trawiąco-chłonącej produkty trawienia
przechodzą do kanałów odchodzących od niej promieniście, zwanych
kanałami promienistymi, i łączących się z kanałem okrężnym, leżącym
na obwodzie ciała meduzy. Tym systemem kanałów zwanym układem
naczyniowo-pokarmowym rozprowadzane są substancje odżywcze
w organizmie chełbi modrej.
Przez ten sam układ odprowadzane są do jamy trawiąco-chłonącej
substancje zbędne lub szkodliwe dla organizmu. Substancje takie
powstają w każdej żywej komórce w wyniku przemian chemicznych
zwanych ogólnie przemianą materii i energii. Usuwanie ich poza
organizm nazywamy wydalaniem. Układ naczyniowo-pokarmowy
usprawnia zarówmo odżywianie, jak i wydalanie.
Chełbia modra odbiera bodźce za pomocą ciałek czuciowych,
które leżą na brzegu ciała meduzy, zwanych narządami brzeżnymi.
Chełbia ma ich 8, a każdy składa się z dwu oczek i jednego narządu rów-
nowagi. Narządy te odbierają bodźce ze środowiska i przekazują in-
formacje o nich komórkom nerwowym, które tworzą podwójny pier-
ścień równoległy do kanału okrężnego. Jest to układ nerwowy me-
duzy chelbi modrej. Komórki nerwowe mają łączność nie tylko z na-
rządami brzeżnymi, ale także z komórkami nablonkowo-mięśniowymi,
które reagują na bodźce skurczem.
Chełbia ma cztery wyraźne rogalikowatego kształtu narządy, w
których rozwijają się i dojrzewają komórki rozrodcze. Są to gruczoły
rozrodcze, czyli gonady. Gdy meduza ma gonady koloru pomarań-
czowego, jest osobnikiem żeńskim, czyli samicą. W jej gonadach roz-
wijają się komórki jajowe. Gonady koloru białawego wskazują, że oglą-
damy osobnika męskiego, czyli samca. Te gonady mają zdolność two-
rzenia komórek zwanych plemnikami.
Komórki jajowe (jaja) i plemniki usuwane są z gonad do wody
morskiej, gdzie plemniki, mające wić, dopływają do komórek jajowych
i łączą się z nimi. To zjawisko nazywa się zaplemnieniem. Po zaplem-
nieniu odbywa się proces zapłodnienia, w wyniku którego zarówno
37
jądra, jak i cytoplazma obu komórek przekształcają się w nową ko-
mórkę zwaną zapłodnioną komórką jajową lub zygotą. Ma ona
bardzo ważną właściwość — zdolność rozwoju, którego rezultatem
jest organizm potomny. Opisane rozmnażanie nazywa się płciowym,
a jajo i plemnik — komórkami płciowymi albo rozrodczymi. Ko-
mórki płciowe,które nie zespoliły się w zygotę, po krótkim czasie giną.
Z zapłodnionych komórek jajowych rozwijają się w końcu sier-
pnia maleńkie zwierzątka zupełnie niepodobne do chełbi. Całe ich
ciało pokryte jest rzęskami, dzięki czemu swobodnie pływają w wo-
dzie morskiej. Są to larwy chełbi modrej. W końcu listopada larwy
osiadają na dnie morza, gdzie przekształcają się w zwierzęta przypo-
minające stułbię. Zwierzęta zbudowane tak jak stułbie nazwaliśmy
polipami. Te zaś, które mają budowę ciała podobną do chełbi pływa-
jących latem w morzu, nazywamy meduzami.
W maju następnego roku polipy zdolne są do rozrodu. Ciało
polipa chełbi dzieli się poprzecznie na wiele krążków leżących jeden
na drugim. Krążki odrywają się kolejno. Z każdego krążka rozwija
się meduza chełbi. Polip rozpad! się więc na organizmy potomne.
Ponieważ w rozrodzie polipa nie brały udziału komórki płciowe,
taki sposób rozmnażania nazywa się rozmnażaniem bezpłciowym.
Gdy zastanowimy się nad życiem i budową chełbi, dochodzimy
do wniosków:
1.	chełbia modra występuje w dwóch formach: meduzy i polipa;
2.	chełbia rozmnaża się dwoma sposobami — płciowym (meduza)
i bezpłciowym (polip);
3.	w życiu chełbi występuje przemiana pokoleń — wiąże się ona
z przemianą sposobów rozrodu.
W morzach bardziej słonych niż Bałtyk unosi się w porze roz-
rodu płciowego wiele pięknych meduz. Są one znacznie większe od
meduz naszej chełbi modrej. Wszystkie prowadzą wolny tryb życia.
3.	Podkreślcie prawidłowe uzupełnienie zdania:
i W reakcji chełbi na bodziec biorą udział
a.	narządy zmysłowe,
b.	narządy zmysłowe i tkanka nerwowa,
c.	narządy zmysłowe i komórki nabłonkowo-mięśniowe,
d.	układ nerwowy,
e.	narządy zmysłowe, układ nerwowy i komórki nabłonkowo-mięśnio-
we.
4.	Przypomnijcie sobie, jak poruszają się poznane przez Was zwierzęta i
wypełnijcie podane zestawienie: „Ruch zwierząt w wodzie”.
Nazwa zwierzęcia
Sposób poruszania się
Co umożliwia
taki ruch?
Dla ciekawych...
•	Średnica niektórych meduz ży-
jących w morzach o dużym stopniu
zasolenia osiąga aż 2 metry.
•	Niektóre meduzy podrażnione
ruchami wody mogą świecić.
•	Świecące barwne meduzy żyją na
różnych głębokościach morza.
•	Są meduzy pięknie zabarwione; są
meduzy o długich czulkach z deli-
katnie postrzępionym brzegiem; są
meduzy o ramionach okologębowych
dwumetrowej długości.
•	W Bałtyku żyją meduzy docho-
dzące do 35 cm średnicy.
•	Polipy nie reagują skurczem na
uderzenia fal, ale kurczą się przy
lekkim dotknięciu ich jakimś ciałem
stałym.
U
• •
• *
ZADANIA: 1. Porównajcie budowę polipa z budową meduzy.
2. Uzupełnijcie zdania:
a. Komórki płciowe to . iLuW.1 li .............
b. Komórki płciowe rozwijają się w ...........
c. Samica to osobnik, którego gonady tworzą . .
d. Samiec to osobnik, którego gonady tworzą . .
e. Zygota powstaje w wyniku procesu Ak ..: ..
f. Z zygoty rozwija się...........
Koralowce — jamochłony wód
słonych, ciepłych i czystych
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie zakonserwowanego ukwiała. Odszukajcie części ciała.
Porównajcie budowę ukwiała z budową stułbi.
2.	Obejrzyjcie gołym okiem kawałki szkieletów wytworzonych przez
koralowce. Obejrzyjcie je przez lupę. W pewnych przypadkach uda
się Wam zobaczyć wgłębienia; są to miejsca, gdzie żyły i chroniły się
koralowce.
3.	Przypatrzcie się tablicom poglądowym i rysunkowi w podręczniku
przedstawiającym budowę koralowca (rys. 21).
4.	Zwróćcie szczególną uwagę na barwną tablicę (tab. I) przedstawia-
jącą dno morza. Odszukajcie ukwialy i kolonię korala szlachetnego.
Koralowce prowadzą osiadły tryb życia w przybrzeżnej strefie
mórz, w których temperatura wód wynosi około 20°C. Mają one
piękne barwy i kształty. Głównie dzięki nim dno morskie wzbudza
zachwyt zarówno badaczy, jak artystów-malarzy oraz tych wszystkich,
którzy obserwowali je w naturze lub na barwnym filmie.
Przekonaliśmy się, że koralowce są podobne do stułbi, a więc
mają postać polipa.
I
41
40
a Wszystkie koralowce mają podłużne przegrody w jamie
trawiąco-chłonącep
-
Najbardziej znanymi koralowcami są korale, od których pocho-
dzi nazwa tej grupy zwierząt. Polipy korali — podobnie jak stułbia —
rozmnażają się płciowo i bezpłciowo przez pączkowanie. Pączkujące
organizmy nie odrywają się od macierzystego, lecz pozostają przy
nim i łączą się z nim nadal poprzez jamę trawiąco-chłonącą. W ten
sposób powstają nieraz olbrzymie zespoły złożone z korali tego samego
gatunku.
I
W	—
ze sobą, ale spełniają czynności życiowe niezależnie od siebie,
z korzyścią dla zespołu, nazywamy kolonią.

Korale mają jeszcze jedną bardzo charakterystyczną właściwość.
Prawie każdy polip koralowca wytwarza na zewnątrz lub wewnątrz
swego ciała wapienny szkielet. Szkielety poszczególnych polipów łączą
się ze sobą, tworząc nieraz fantastyczną budowlę.
Przy brzegach mórz ciepłych, czystych i bogatych w pożywienie
żyją potężne kolonie korali, zwane rafami koralowymi. Po śmierci
zwierząt w miejscu dawnych raf koralowych pozostają ich szkielety
tworzące skały wapienne. Gdziekolwiek dzisiaj spotykamy skały wa-
pienne pochodzenia rafowego, mamy prawo wnioskować, że w prze-
szłości były tam ciepłe, płytkie części mórz.
Szkielety koralowców i innych jamochłonów nie omawianych w
podręczniku, umożliwiają paleozoologom badanie historii jamochło-
nów na tle dziejów Ziemi. Z badań paleozoologicznych wynika, że
koralowce żyją na Ziemi od przeszło 430 000 000 lat. Najstarsze ich
grupy wymarły całkowicie. O ich istnieniu informują nas tylko po-
zostałe po nich szkielety.
Współczesne koralowce spokrewnione są z grupami, które poja-
wiły się w erze mezozoicznej, a więc około 220 000 000 lat temu.
Szkielety korali są najczęściej białe lub białawoszare. Piękny, czer-
wony, twardy szkielet wytwarza koral szla-
chetny, żyjący w Morzu Śródziemnym.
Nie tworzy on jednak raf, lecz tylko krza-
czaste kolonie.
Niektóre koralowce żyją pojedynczo.
Należą do nich między innymi ukwialy.
Zwierzęta te mają piękne barwy, a wokół
otworu gębowego liczne i długie kolorowe
czułki, dzięki czemu oglądane z daleka,
przypominają kwiaty. Ukwiał różni się za-
sadniczo tym od stułbi, że jego jama tra-
wiąco-chłonąca podzielona jest częściowo
podłużnymi przegrodami.
Po opracowaniu budowy i życia stułbi
płowej, chełbi modrej i koralowców do-
Rys. 21. Budowa polipa ko-
ralowca — przekrój poprze-
czny: a — szkielet z kora-
lowiny, b — część miękka,
c — przegroda twarda, d —
jama trawiąco-chłonąca
	
chodzimy do wniosku, że mają one wiele cech wspólnych, które umo-
żliwiły systematykom połączenie tych zwierząt w wielką jednostkę sy-
stematyczną — typ, w tym przypadku typ jamochłony.
W obrębie typu jamochłonów poznane przez Was zwierzęta można
połączyć w trzy grupy systematyczne — gromady. Gromady jamo-
chłonów nazywają się: stulbioplawy, krążkopławy, koralowce.
Oto wspólne cechy zwierząt należących do typu jamochłonów;
1.	Ciało zbudowane z wielu komórek — jamochłony należą do wie-
lokomórkowców.
2.	Komórki ściśle przylegają do siebie, tworząc tkankę o charakterze
nabłonkowym.
3.	Tkanka o charakterze nabłonkowym zróżnicowała się na dwie
warstwy: ektodermę i endodermę. Jamochłony należą więc do dwu-
warstwowców.
4.	W obrębie każdej warstwy komórek występuje specjalizacja. Ist-
nieją wyspecjalizowane komórki, wyspecjalizowane czynnościowo
odmiany tkanki o charakterze nabłonkowym i narządy. Jamochłony
są pierwszymi zwierzętami w historii świata zwierzęcego, mającymi
takie specjalizacje.
5.	Ciało jamochłonów ma symetrię promienistą.
6.	Współczesne jamochłony istnieją na Ziemi najdłużej ze wszystkich
wielokomórkowców, wśród których są jedynymi dwuwarstwowcami.
Są one potomkami pierwotnych dwuwarstwowców.
ZADANIA: 1. Wypełnijcie załączoną tabelkę:
Gromada
Gatunek
Postać ciała
Cechy budów
Tryb życia
Wni„k: B rd„e, ,lomp,
..................trybem życia.
2. Omówcie tryb życia poznanych przez Was jamochłonów. 3. Omów-
cie sposoby rozmnażania występujące u jamochłonów. 4. Jakie sposoby
obrony stosują jamochłony, gdy znajdą się w niebezpieczeństwie? 5. Po-
szukajcie na mapach miejsc występowania raf koralowych. 6. Zaprojek-
tujcie tabelkę, która umożliwi sprawdzenie, czy rozumiecie pojęcia ,,roz-
mnażanie płciowe” i ,,rozmnażanie bezpłciowe”. 7. Porównajcie budo-
wę zewnętrzną i wewnętrzną poznanych jamochłonów i podajcie cechy
wspólne dla wszystkich.
8. Jaka nauka dostarcza dowodów, że jamochłony są najstarszymi wielo-
komórkowcami Ziemi?
Dla ciekawych...
• Polipy koralowców żyjących po-
jedynczo mogą osiągać średnicę
1,5 m, polipy żyjące w zespołach —
koloniach — są małe, np. polipy ko-
rala szlachetnego mają 2—4 mm.
• Ukwiały — koralowce nie mające
szkieletu — są bardzo kurczliwe.
Zwierzę o długości 50 cm w przy-
padku zagrożenia może się skurczyć
do 5 cm.
• Paleontolodzy stwierdzili, że wa-
pienne części Gór Świętokrzyskich
zostały utworzone przez korale, któ-
re żyły w tej - części Polski przed
400 000 000 lat, gdy było tu morze
• Są ukwiały, które osiadają na sko-
rupach ślimaków morskich, w któ-
rych, po śmierci ślimaków, zamiesz-
kały raki pustelniki. Rak pustelnik
korzysta z ochrony, jaką zapewniają
mu parzydełka ukwiałów, a same
ukwiały korzystają z resztek pokar-
mowych raka pustelnika oraz z moż-
liwości biernej zmiany miejsca. Jest
to przykład współżycia, czyli sym-
biozy organizmów, należących do
różnych grup systematycznych.
• Głównymi twórcami raf koralo-
wych są korale madreporowe, które
wytwarzają grube i twarde szkie-
lety różnych kształtów. Polipy tych
koralowców mają piękne barwy,
dzięki czemu rafy koralowe po-
równywane są do ogrodów pod-
wodnych.
Tasiemiec uzbrojony — groźny
pasożyt człowieka i zwierząt
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie bardzo uważnie, najpierw gołym okiem, a następnie przez
lupę, zakonserwowanego tasiemca. Porównajcie z tablicą poglądową
i rysunkiem w podręczniku (rys. 22).
2.	Przyjrzyjcie się przez mikroskop jednemu członowi ciała tasiemca
i porównajcie z rysunkiem 22b.
3.	Przypatrzcie się uważnie główce tasiemca i porównajcie z rysunkiem
22a.
Zauważyliście pewnie, że większość dotychczas poznanych zwie-
rząt żyje w środowisku wodnym. Obecnie poznamy zwierzę, dla któ-
rego środowiskiem życia jest wnętrze jelita człowieka i różne narządy
innych ssaków (np. świni). Zwierzęciem tym jest tasiemiec uzbro-
jony.
4^ Ludzi i zwierzęta, w których organizmach żyją pasożyty,
nazywamy żywicielami.
Przy obserwacji budowy zewnętrznej tasiemca na pewno zwróciło
Waszą uwagę długie, płaskie ciało zwierzęcia. Drugą osobliwością
tasiemca jest brak jakichkolwiek narządów ruchu, a trzecią — wystę-
powanie wielu podobnych do siebie części zwiększających się ku tyło-
wi ciała. Części te nazywamy członami, a taką budowę, jaką do-
strzegamy u tasiemca, określamy terminem — budowa członowana.
Z obserwacji Waszych wynika, że budowa tasiemców jest prosta.
W ciele ich wyróżniamy jedynie główkę, szyjkę i szereg członów.
Zwróćcie uwagę na główki tasiemców najczęściej spotykanych w
jelicie człowieka. Główka mająca tylko przyssawki charakteryzuje
tasiemca nieuzbrojonego. Jeżeli na główce oprócz przyssawek, znaj-
duje się jeszcze wieniec haczyków, tasiemiec nazywa się uzbrojo-
nym. Główki o takiej budowie mogą się mocno przytwierdzać do
ścianki jelita. Dokładniejsze obserwacje wykazują, że w główce tasiem-
Rys. 22. Tasiemiec uzbrojony:
a — główka tkwiąca w jelicie cien-
kim żywiciela, b — dojrzały człon,
w którym kolorem czarnym zazna-
czono macicę wypełnioną jajami;
linia przerywana oznacza skróce-
nie długości ciała zwierzęcia
ców nie ma otworu gębowego ani na-
rządów zmysłów.
Tuż za główką znajduje się część
ciała zwana szyjką, która przez podział
poprzeczny stale wytwarza nowe czło-
ny ciała. W ten sposób ęiało tasiemca
wydłuża się przez cały czas życia w
jelicie człowieka. Rozumiecie teraz, że
człony przy główce są najmłodsze, a
człony końcowe najstarsze.
Człony tasiemca zbudowane są z
różnych tkanek, tworzących narządy
członu. Ściankę członu tworzy wór
skórno-mięśniowy, który powstał z
tkanki nabłonkowej i ze zrośniętych
z nią mięśni. Na zewnątrz nabłonka
leży warstwa substancji białkowych
chroniąca człony przed działaniem so-
ków trawiennych żywiciela. Warstwę
tę nazywamy oskórkiem. We wnę-
trzu członu, wypełnionym luźno le-
żącymi komórkami, mieszczą się ukła-
dy narządów tasiemca.
Wewnątrz członu na próżno szu- •
kalibyśmy układu pokarmowego; nie
ma go. Przypomnijcie sobie także, że
w główce nie dostrzega się otworu gę-
bowego. Świadczy to o tym, że tasiemiec odżywia się w inny sposób
niż poznane przez Was zwierzęta wielokomórkowe.
Tasiemiec żyjący w jelicie cienkim człowieka zanurzony jest
całkowicie w mleczku pokarmowym. Część mleczka pokarmowego
zamiast do kosmków jelita cienkiego i do tkanek człowieka przenika
do ciała tasiemca. Obecność tasiemca w jelicie cienkim powoduje
więc zubożenie organizmu człowieka w składniki odżywcze, dlatego
tasiemiec jest pasożytem.
W każdym członie tasiemca widać dobrze rozwinięte narządy
rozrodcze, które tworzą układ rozrodczy żeński i również dobrze roz-
winięty układ rozrodczy męski.
44
45
O rozwoju tasiemców
ĆWICZENIA
kałem człowieka wydo
a — żywiciel ostateczny, b — dojrzały
fragment tkanki mięśniowej z wągrami
_Zwierzęta, które mają równocześnie oba układy rozrodcze
żeński i męski, nazywamy obojnakami.
W przypadku tasiemca, który samotnie żyje
obojnactwo umożliwia rozmnażanie
potomstwa wzrastają jeszcze dzięki temu, że plemniki jednego członu
mogą zapłodnić komórki jajowe tego samego członu. Zdolność tę
nazywamy samozaplodnieniem.
W gruczołach rozrodczych tasiemca rozwijają się bardzo wielkie
ilości jaj
w narządzie mającym nazwę macica. Rozrasta się ona w miarę wzros-
stu liczby zapłodnionych jaj. Każdy z końcowych członów prawie w
całości wypełniony jest rozrośniętą macicą, zawierającą zapłodnione
jajeczka.
Końcowe człony tasiemca odrywają się i
stają się z organizmu żywiciela. W nowym środowisku rozpocznie się
cykl rozwojowy tasiemców potomnych.
W organizmie człowieka, oprócz tasiemca uzbrojonego, pasożytują
także inne gatunki tasiemców, np. tasiemiec nieuzbrojony, bruzdo-
głowiec szeroki, tasiemiec karłowaty.
Różne mogą być losy członów, które opuściły organizm człowieka.
Wiele z nich ginie po krótkim okresie życia poza organizmem żywi-
ciela. Niektóre człony lub jajeczka dostają się z paszą do ciała zwierząt
domowych. Zapłodnione jajeczka tasiemca uzbrojonego mogą się
-	-	*	-	-	•	•—w	«	1	•
rozwijać
jajeczka tasiemca nieuzbrojonego rozwijają
rogatego.
ZADANIA: 1. Jaki tryb życia prowadzą tasiemce? 2. Jakie właściwości
umożliwiają tasiemcom rozmnażanie się? 3. Jakie przystosowania do paso-
żytniczego trybu życia ma tasiemiec uzbrojony?
1. Obserwujcie gołym okiem, a następnie przez lupę, kawałki mięsa z wą-
grami tasiemca.
2. Obejrzyjcie rysunek w podręczniku (rys. 23). Porównajcie z tablicą
poglądową. Zapamiętajcie cykl rozwojowy tasiemca uzbrojonego.
plemników. Zapłodnione komórki jajowe gromadzą
Rys. 23. Cykl życiowy tasiemca uzbrojonego
człon tasiemca, c — żywiciel pośredni, d —
i wągr, e — żywiciel ostateczny
• Tasiemiec nieuzbrojony osiąga
długość od 4 do 10 m. Może on
żyć w jelicie człowieka przez kilka
lat, w ciągu jednego roku życia wy-
twarza on około 600 000 000 jaj.
W jednym członie tasiemca nie-
uzbrojonego mieści się około 1000
jąder. .	.
• Tasiemiec uzbrojony osiąga tylko
od 2 do 3 m długości.
• Najmniejszy tasiemiec spotykany
w organizmie człowieka ma zale-
jelicie człowieka,
płciowe. Możliwości wydania
dwie 3 cm długości — jest to ta-
siemiec karłowaty.
• Bruzdogłowiec szeroki jest naj-
większym ze znanych tasiemców.
Osiąga on długość ok. 20 m, a licz-
bę członów ok. 4500. Tasiemiec ten
należy do najgroźniejszych dla czło-
wieka, gdyż wchłania z jego orga-
nizmu witaminę B
wołuje groźną dla życia złośliwą
anemię.

W organizmach tych zwierząt zwanych żywicielami pośrednimi
rozwijają się larwalne postacie tasiemców. W ich mięśniach znaj-
dują się one jako tak zwane wągry. Każdy wągr wygląda jak pęcherzyk,
wewnątrz którego znajduje się główka tasiemca.
Gdy człowiek spożyje niedostatecznie ugotowane mięso zarażo-
ne tasiemcem, wtedy larwa rozwija się w ostateczną formę tasiemca.
Główka przyczepia się do ścianek jelita człowieka, w szyjce tworzą
się stopniowo człony i rozwija się dojrzały tasiemiec.
Tasiemiec nie tylko zużywa mleczko pokarmowe, ale czyni czło-
wiekowi jeszcze inną poważną krzywdę. Wydziela on do jelita czło-
wieka swoje produkty przemiany materii, które są szkodliwe nie tylko
dla tasiemca, ale także i dla człowieka. Rezultaty zatrucia tymi szko-
dliwymi produktami są bardzo przykre, gdyż objawiają się zawro-
tami i bólami głowy, brakiem apetytu, osłabieniem zdolności do nauki
i innej pracy oraz stale potęgującym się wycieńczeniem organizmu.
Człowiek może się zabezpieczyć przed tasiemcem, przestrzegając
pewnych zasad postępowania. Oto najważniejsze z nich:
1.	Trzeba kupować tylko takie mięso, które było kontrolowane
przez lekarza. Mięso to poznajemy po stemplach kontrolnych.
2.	Mięso należy dobrze gotować lub smażyć.
3.	Hodowcy świń i bydła nie powinni dopuszczać zwierząt do
miejsc z odchodami ludzkimi.
Warto jeszcze dodać, że zwierzęta gospodarskie zarażone tasiem-
cami także cierpią, gorzej rosną, są chorowite i nie dają takich korzyści
materialnych, na jakie liczył hodowca.
Ważną, właściwością wszystkich postaci rozwojowych tasiemców
jest odporność na działanie soków trawiennych żywicieli.
Biorąc pod uwagę budowę ciała tasiemca, zaliczamy go do typu
zwierząt zwanych plazińcami. Oprócz tasiemca należą do niej takie
zwierzęta które mają spłaszczone ciało i których narządy leżą wśród
luźnych komórek wora skórno-mięśniowego. Płazińce mają budowę
cia a bardziej skomplikowaną niż jamochłony, ponieważ posiadają
układy narządów. Nie wszystkie płazińce są pasożytami. Te z nich,
które wiodą wolny tryb życia oraz niektóre żyjące pasożytniczo, mają
dobrze wykształcony przewód pokarmowy, bez odbytu.
auka o budowie i życiu pasożytów nazywa się parazytologią
(parasrtus — to po łacinie pasożyt).
48
Polscy parazytolodzy mają wielkie osiągnięcia naukowe. Na szcze-
gólne podkreślenie zasługują osiągnięcia grupy uczonych, tora
pracowała pod kierownictwem prof. Kazimierza Janickiego (
— 1932) i znana jest jako warszawska szkoła parazytologiczna. Moż-
liwości badań naukowych w dziedzinie parazytologii zwiększyły się,
gdy w Warszawie powstał Zakład Parazytologii PAN kierowany przez
prof. dra Włodzimierza Mich aj ło w a. Prowadzi się tu badania paso-
żytów człowieka, pasożytów zwierząt domowych, a także zjawisk
związanych z pasożytniczym trybem życia zwierząt.	.
Badania parazytologów mają także znaczenie praktyczne, gdyż
dostarczają informacji umożliwiających ochronę ludności i zwierząt
gospodarskich przed zakażeniem się pasożytami.
ZADANIA: 1. Zaprojektujcie uproszczoną ilustrację, obrazującą życie
tasiemca nieuzbrojonego. Zacznijcie od zapłodnionej komorki jajowej,
a skończcie na tasiemcu dojrzałym płciowo. Zatytułujcie tę ilustrację.
,Cykl życiowy tasiemca nieuzbrojonego”. 2. Dlaczego człowieka nazywa-
my żywicielem ostatecznym tasiemca, a świnię lub bydło — żywicielami
pośrednimi ?
3. Uzupełnijcie zdania:	t	.
Tasiemiec uzbrojony, tasiemiec nieuzbrojony, bruzdogłowiec szeroki
to nazwy ..................................;..........................
Poznaliśmy następujące terminy parazytologiczne:
pasożyt,..............................................................
• Znamy około 4500 gatunków ta-
siemców.
• Najcięższe schorzenia u człowie-
ka wywołuje tasiemiec wieńcogło-
wy. Ma on jedynie 5—8 mm długo-
ści. W tym przypadku człowiek jest
żywicielem pośrednim, a żywicie-
lami ostatecznymi są różne zwie-
rzęta drapieżne, np. psy. Jajeczka
tego tasiemca można wprowadzić
do organizmu wówczas, gdy głas-
kaliśmy zarażonego psa, a potem
braliśmy pokarm nie umytymi rę-
kami. Z jajeczka rozwija się w orga-
nizmie człowieka larwa, którą na-
zwano bąblowcem. Bąblowiec może
się rozwinąć w różnych narządach
człowieka, np. w płucach, mózgu,
wątrobie. Larwa ta może dorastać
do potężnych rozmiarów i osiągać
wagę 10 kg.
• Warto wiedzieć, że człowiek mo-
że się zarazić tasiemcami, jedząc
nie dogotowane lub nie wysmażone
mięso ryb zarażonych przez ta-
siemce.
4 —Zoologia, ki. VII
ĆWICZENIA
50
Glista ludzka
pasożyt
1. Obejrzyjcie zakonserwowane okazy samca i samicy glisty ludzkiej.
Porównajcie je z ilustracjami na tablicy poglądowej i w podręczniku
(rys. 24). Zwróćcie uwagę na różnice w wyglądzie tylnego końca ciała
osobników obu płci. Odszukajcie na fotografii samce.
2. Obejrzyjcie na rysunkach inne pasożyty o obłym kształcie ciała.
W jelicie cienkim człowieka i wielu zwierząt mogą żyć pasożyt-
niczo zwierzęta o obłym kształcie ciała. Nazywamy je obleńcami.
Ciało obleńca przekrajane poprzecznie daje obraz krążka.
W człowieku najczęściej pasożytują takie obleńce, jak glista ludz-
ka i owsiki. Najgroźniejszym obleńcem jest włosień. Poznajmy bli-
żej życie i budowę tych pasożytów.
Glista ludzka jest pasożytem zarówno dzieci, jak i dorosłych. Glis-
ty są rozdzielnopłciowe. Samica jest większa od samca, ma ona od
20 do 30 cm długości, różni się też od niego wyglądem tylnej części
ciała (rys. 24).
Rozróżniając samca od samicy — czyli płeć glisty ludzkiej — opie-
ramy się na innych wskaźnikach niż u chełbi modrej. U tej ostatniej
płeć poznaje się na podstawie różnicy w barwie gonad. Ta różnica
jest główną cechą umożliwiającą rozróżnienie płci, dlatego nazywa
się pierwszorzędową cechą płciową.
Pierwszorzędowe cechy płciowe umożliwiają rozróżnianie
płci u wszystkich zwierząt rozmnażających się płciowo.
Gonady glisty ludzkiej są osłonięte nieprzejrzystymi tkankami,
co utrudnia określenie płci na podstawie pierwszorzędowej cechy
płciowej. Drugorzędową cechę płciową stanowią narządy umożliwia-
jące gametom proces zaplemnienia. U samic glisty są to jajowody,
u samców — nasieniowód. Obserwując zewnętrznie glistę, nie dostrze-
gamy również drugorzędowych cech płciowych. W tym przypadku
Rys. 24. Glista ludzka: a — samiec, b — samica
A.
płeć poznajemy po zewnętrznych cechach, które rozwinęły się pod
wpływem gonad.
Zewnętrzne cechy organizmu powstałe pod wpływem gonad nazy-
wamy trzeciorzędowymi cechami płciowymi.
Płeć glisty ludzkiej i bardzo wielu gatunków zwierząt określa się
na podstawie trzeciorzędowych cech płciowych.
Ogromna jest liczba jajeczek składanych przez samicę glisty ludz-
kiej. Dzienna porcja wynosi od 100 000 do 200 000 jaj. Jaja glisty
nie mogą się rozwijać w temperaturze ludzkiego ciała, a więc warun-
kiem ich dalszego rozwoju jest opuszczenie jelita człowieka. Droga
jest tylko jedna — jajeczka wydalane są z kałem, z którym dostają się
do gleby.
W glebie w ciągu 30—40 dni rozwijają się one w larwy ukryte
w osłonkach. Brudnymi rękami człowiek nieświadomie przenosi lar-
wy glisty do jamy ustnej. Stąd dalsza droga wiedzie do jelit, gdzie
larwy wychodzą z osłonek.
51
Larwy przebijają ściankę jelita i dostają się do krwi, gdzie przeby-
wają około 10 dni. Żywią się wtedy osoczem krwi, dzięki czemu dora-
stają do 2 mm długości. Z kolei larwy za pośrednictwem krwi dostają
się do płuc, skąd przenoszą się do tchawicy. Przy podrażnieniu tcha-
wicy przez malutkie glisty, podczas kaszlu przechodzą one do jamy
ustnej, skąd mogą powtórnie powrócić do jelita. Dopiero po tym
powtórnym powrocie do jelita glista rozwija się dalej i osiąga dojrza-
łość płciową.
Najgroźniejszy dla zdrowia człowieka jest okres, kiedy glisty przebi-
jają się przez ścianki naczyń krwionośnych, dążąc do płuc. Wówczas
mogą stać się przyczyną krwawień i stanów zapalnych płuc.
Dorosłe glisty zatruwają organizm żywiciela swymi produktami
przemiany materii. W tym przypadku produkty przemiany materii
glisty ludzkiej powodują rozpad czerwonych ciałek krwi oraz zatru-
wają system nerwowy. Dzieci mające glisty zgrzytają 'w czasie snu
zębami i ślinią się.
Z glistami ludzkimi należy walczyć, gdyż ich obecność w ciele
człowieka, poza opisanymi już przykrymi dolegliwościami, może spowo-
dować jeszcze wiele innych groźnych komplikacji.
Ustrzeżemy się przed glistami, myjąc często i starannie ręce oraz
spożywając dobrze umyte jarzyny i owoce.
ZADANIA: Opracujcie jedno z podanych zadań: 1. Obliczcie, ile jajeczek
rozwinęłoby się w ciele samicy glisty ludzkiej żyjącej w jelicie człowieka
przez jeden rok. 2. Zaprojektujcie afisz pt. „Nie wprowadzaj glist do
swego organizmu”. 3. Porównajcie budowę zewnętrzną glisty ludzkiej
i tasiemca uzbrojonego. Zaprojektujcie tabelkę dó tego porównania.
4.	Uzupełnijcie przytoczone zdania:
a.	Pierwszorzędową cechą płciową samca jest obecność w jego orga-
nizmie .'........... a pierwszorzędową cechą samicy jest obecność w jej
organizmie .. *..........
b.	Trzeciorzędowe cechy płciowe samca glisty ludzkiej to:
1............................
2............................
c.	Trzeciorzędowe cechy samicy glisty ludzkiej to:
1...........................
2	. ...........................
d.	Pierwszorzędowe cechy płciowe są charakterystyczne dla zwierząt
rozmnażających się ...................
e.	Trzeciorzędowe cechy płciowe są charakterystyczne nie tylko dl^
glisty ludzkiej, lecz także dla...................
Inne pasożytnicze obleńce
ĆWICZENIA
1. Obserwujcie przez
najcie o
4
czym się różnią
poglądową.
r__ mikroskop preparat z larwami włosienia. Porów-
najcie oglądany obraz z rysunkiem w podręczniku (rys. 25).
2. Obejrzyjcie na rysunku samicę i samca włosienia (rys. 26). Zauważcie,
—cip różnią osobniki obu płci. Obejrzyjcie odpowiednią tablicę
5 spiralny należy do najgroźniejszych pasożytów człowie-
użna wprowadzić do organizmu, zjadając zarażone
. Zawiera ono larwy włosienia zamknięte w zwapnio-
człowieka osłonka rozpuszcza się i uwolniona larwa
~ iaeu kilku dni rozwija się i dojrzewa plcio-
Włosień s
ka. Włosienie można
mięso wieprzowe. __
nej osłonce.
W żołądku
dostaje się do jelit. Tu w ciągu
Rys. 25. Mięsień 2 larwami
włosienia spiralnego: a — wa-
pienna osłonka, b — włókno
mięśniowe, c — larwa wło-
sienia
Rys. 26. Włosień
spiralny: a — sa-
mica (kropkami o-
znaczono część cia-
ła wypełnioną ja-
jami i zarodkami),
b — samkc
%
55
^in się do nsciyń krwionośnych, a stamtąd do
££SS « Jo “O-y* "nośnych. . sUm„d do
““uky wtańau. mną się plazmą mięśni. Chory odczuwa wtedy
bok mięśniowe. Po 6 tygodniach larwy powodują takie zniszczenia
tkanki mięśniowej. że wywołuje to obronne działanie chorego orga-
nizmu. Larwv zostają otoczone wapmejącymi torebkami w kształcie
cytryn. Nam to nastąpi, organizm człowieka narażony jest na wie e
zaburzeń, które mogą stać się przyczyną śmierci. Choroba spowodowa-
na przez włosienie nazywa się włośnicą lub trychmozą. Jest ona
bardzo trudna do leczenia, a więc dlatego niezmiernie ważne jest za-
pobieganie zakażeniu. Po dość długim okresie (od 25 do 40 lat) larwy
Z opasu życia włosienia wynika, że możemy się ustrzec zakażenia,
spożywając wyłącznie mięso poddane kontroli lekarskiej, a więc po-
chodzące z legalnego uboju. Gotowanie i smażenie mięsa nie zabija
wszystkich larw*, gdyż są one bardzo odporne na wysoką temperaturę.
Najpospolitszym pasożytem, zw łaszcza u dzieci, jest owsik mający
./‘koło i cm długości. Owsiki żyją w dolnym odcinku jelita cienkiego,
w jelicie ślepym oraz w jego wyrostku robaczkowym, a także w jelicie
grub m Do wymienionych odcinków’ jelita dostają się one przez
tamę ustną w postaci jaj inwazyjnych. Każde zawiera larwy
W jelitach larwy’ wychodzą z osłonki i po pewnym czasie przecho-
do błony śluzowej jelita, gdzie rozwijają się. Szybko przekształ-
cają się w owsiki, które tu osiągają dojrzałość płciową. Następnie
wędrują do jelita grubego, wreszcie do otworu odbytowego, gdzie
w biome śluzowej samice składają jaja, które szybko przekształcają
się w jaja inwazyjne. Dzieje się to przeważnie wieczorem lub w nocy
w czasie snu człowieka i wtedy chory odczuwa bardzo przykre swę-
dzenie. Drapiąc się, przenosi jaja na ręce. Jaja inwazyjne są bardzo
odporne na wysychanie i często po upływie około miesiąca mogą je-
szcze utrzymać swą zdolność zakażenia. Nic więc dziwnego, że je-
den chory może zarazić cała rodzinę i wielokrotnie samego siebie.
Owsikami można się także zarazić, jedząc brudne ow’oce lub ja-
rzyny. Jajeczka moęa do< tac się także wraz z wydychanym powietrzem.
Chory na owsiki, poza przykrym swędzeniem, odczuwa niechęć
do wysiłków, cierpi na
a a
i nezsviiiio-»». • । -
W pewnych przypadkach u dzieci może nastąpić zahamowanie roz-
woju umysłowego.
Czystość pościeli, czystość odzieży osobistej chorego, częste zmia-
ny pościeli i odzieży, nieużywanie rzeczy osobistych chorego oraz
- ’ - • t t I i • r । i • | — t(j . T • ;  J K I limOZll*
idłowo i dają mały
W źdźbłach żyta pasożytuje w
w
----j _
wiające uniknięcia owsików.
Z przeglądu pasożytniczych obleńców widać, że ofiarą ich są nie
tylko ludzie, ale także zwierzęta. W przypadku włośnicy trzeba zabi-
jać zakażone zwierzęta i niszczyć je. Hodowca ponosi wówczas duże
straty. Walka z pasożytami ma więc znaczenie nie tylko dla zdrowia,
ale także i dla gospodarki człowieka.
W gospodarce wiele szkód wyrządzają obleńce, pasożytujące na
roślinach uprawmych. Spośród nich zwrócimy uwagę na mątwika
burakowego, żyjącego w korzeniach buraków cukrowych. Ten mały
(1,5 mm długości) obleniec niszczy tkanki korzeni i wysysa z nich
soki. Zaatakowane rośliny rozwijają się nieprawidłowo i dają mały
on, mają mały procent cukru.
W źdźbłach żyta pasożytuje węgorek źdźbłowy, pszenicę atakuje
ęgorek ziarnowy. Pasożyty roślin zwalcza się różnymi metodami;
najlepsze wyniki daje stosowanie odpowiednich plodozmianów'.
Glisty, włosienie i owsiki mają wiele wspólnych cech budo-
wy, na podstawie których zalicza się je do typu zwierząt,
zwanych obleńcami.
Nie wszystkie obleńce są pasożytami, niektóre żyją wolno w ziemi.
ZADANIA: 1. Wymieńcie cechy budow'y obleńca. 2. Zaprojektujcie pla-
kat informujący o sposobach uniknięcia zarażenia się owsikami. 3. Dlaczego
należy dbać o czystość rąk, zwłaszcza przy spożywaniu posiłków?
•	Wiele dzieci w Polsce jest za- dostrzega się objawów chorobo-
rażonych owsikami.	wvch. Gdv larw jest 1000, choremu
•	Jeżeli u chorego na włośnicę przy- grozi śmierć.
pada 100 larw na i g mięśni, me
HM* '	'
Dżdżownica żyje w ziemi
ĆWICZENIA
1. Przypatrzcie się kształtowi ciała dżdżownicy i zastanówcie się, czy
ułatwia on dżdżownicy życie pod ziemią. Zwróćcie uwagę na przedni
koniec ciała. Obejrzyjcie przez lupę szczecinki. Porównajcie z rysun-
kiem w podręczniku (rys. 27).
2. Zwróćcie szczególną uwagę na pierścienie ciała dżdżownicy. Prze-
śledźcie ich wielkość, spróbujcie określić (w przybliżeniu) ich liczbę.
Odszukajcie siodełko.
DOŚWIADCZENIA
«
1.	Wyjmijcie dżdżownicę z ziemi i połóżcie w pobliżu dość duży zgnie-
ciony papier. Jak zachowuje się dżdżownica?
2.	Połóżcie dżdżownicę na kartce papieru i obserwujcie ją, zachowując
zupełną ciszę. Pociągnijcie powoli palcem po brzusznej stronie ciała,
wykonując ruch od przodu ku tyłowi i odwrotnie. Powtórzcie tę czyn-
ność, badając stronę grzbietową.
3.	Nalejcie dużo wody do naczynia z ziemią, w której ukryte są dżdżow-
nice. Obserwujcie je po kilku minutach.
4.	Nastawcie doświadczenie, które wykaże wpływ dżdżownic na uwar-
stwienie ziemi. Prowadźcie obserwacje przez kilka kolejnych tygodni.
tak S™ŚĆ nie Zdaje S°bie Sprawy' ze w ^bi ziemi żyje
SiZ na ą RZnamy ZWierZę- ktÓre jednokrotnie obserwo-
stano^a P°Wlerzchni zlemi> ale którego życie związane jest z glebą,
ziemna	natUralne środowisko życia. Jest to dżdżownica
cechę jJfbudowy^ewnZtr^nei <^StrZe?hŚCle bardzo charakterystyczną
zwierzęcia Pion	, . , Plerscier*ie, z których składa się ciało
głowowym. PierśN P.letS^leń. ma mi^sisty wyrostek, zwany płatem
tworzą tak zwane F nT S*ę n*eznaczme- Najszersze z nich
^Zlł_2Wane, S1Odełko’ Wydzielają one śluz, który służy do bu-
—; są jaja.
---—	' w v '
dowy kokonu, gdzie składane
56
F
Przedni koniec obłego ciała dżdżownicy ziem-
nej jest wyraźnie zaostrzony, dlatego przebija
on z łatwością niezbyt zbitą ziemię i dzięki te-
mu dżdżownica wsuwa się w głąb. Przy tej czyn-
ności pomagają zwierzęciu także dobrze rozwi-
nięte mięśnie, które ułożone są w dwie warstwy
— okrężną, leżącą na zewnątrz i podłużną, le-
żącą wewnętrznie. Mięśnie dżdżownicy, podobnie
jak płazińców i obleńców, zrośnięte są w jedną
całość z komórkami nabłonka i tworzą razem
z nim wór skórno-mięśniowy.
W czasie przesuwania się wśród ziarenek
gleby miękkie ciało dżdżownicy narażone jest
na podrapanie, a nawet na pokaleczenie. Nie do-
chodzi jednak do tych przykrych i szkodliwych
dla zwierzęcia przypadków. W nabłonku znajdują się komórki wyspe-
cjalizowane w wydzielaniu na zewnątrz śluzu, który pokrywa całe cia-
ło zwierzęcia. Śliskie ciało dżdżownicy łatwo przesuwa się wśród
cząstek gleby, a dzięki odpowiednim skurczom mięśni unika zranienia.
Pokryte śluzem ciało dżdżownicy łatwo przepuszcza tlen, który
przenika przez nabłonek do naczyń krwionośnych i służy do oddycha-
nia. Dżdżownica ziemna nie ma narządów oddechowych, pobiera tlen
więc całą powierzchnią swego wilgotnego ciała
Miękkie, dobrze umięśnione ciało dżdżownicy stanowi łakomy
kąsek dla wielu zwierząt żyjących na powierzchni ziemi. Gdy dżdżow-
nica wysunie część swego ciała ponad norkę, wówczas grozi jej wycią-
gnięcie. Przed taką możliwością zabezpieczają dżdżownicę energiczne,
mocne skurcze mięśni oraz szczecinki, które w ośmiu rzędach umie-
szczone są na brzusznej stronie ciała. Szczecinki te, zależnie od potrzeb
życiowych zwierzęcia, mogą być wysuwane na zewnątrz lub chowane.
Gdyby wróg wyciągnął i urwał część ciała dżdżownicy, nie traci
ona życia, gdyż ma dużą zdolność regeneracji.
W ziemi znajduje dżdżownica pokarm, którym są gnijące i butwie-
jące części roślin. Cząstki pokarmowe połyka ona wraz z ziemią
i wprowadza do przewodu pokarmowego, który przystosowany jest
do trawienia tego butwiejącego i gnijącego pokarmu. Nie strawione
cząstki pokarmowe wraz ze składnikami mineralnymi gleby usuwane
są na zewnątrz przez otwór odbytowy znajdujący się na końcu ciała
Rys. 27. Przedni ko-
niec ciała dżdżowni-
cy: a — płat głowo-
wy, b — otwór gę-
bowy, c — szczecin-
ki, d — pierścień
ciała
ząt żyjących na powierzchni ziemi. Gdy dżdżow-
57
dżdżownicy. Widzimy jc w postaci grudek, wskazujących miejsce
pobytu zwierzęcia.
Dżdżownica może korzystać także z żywych części roślin. Wie-
czorem lub nocą, kiedy jest wilgotno, wysuwa się ona całkowicie lub
częściowo z norki i wciąga do niej listki traw lub inne drobne, miękkie
części żywych roślin. Rankiem często widać wystające z norki, nie
wciągnięte całkowicie pozostałości pożywienia dżdżownic.
W ziemi legną się młode dżdżownice. Rozwijają się one z zapło-
dnionych komórek jajowych, znajdujących się w kokonie złożonym
w glebie. Maleńkie dżdżownice są podobne do rodziców, a więc dżdżo-
wnice mają rozwój prosty.
Dżdżownice wpływają korzystnie na strukturę gleby oraz na jej
skład chemiczny. Dzięki licznym norkom powietrze i wilgoć z łatwo-
ścią przenikają w głąb gleby, umożliwiając życie bakteriom glebowym.
Przez wciąganie części roślinnych oraz dzięki odchodom, dżdżownice
przyczyniają się także do przemieszania warstw gleby, która staje się
przez to pulchna i żyzna.
Przekonano się, że w miejscach, gdzie żyje wiele dżdżownic, rol-
nicy uzyskują lepsze plony niż gdzie indziej.
ZADANIA: 1. Przypomnijcie sobie, jakie ze znanych Wam zwierząt
mają zdolność odbudowy utraconych części ciała. 2. Które zwierzęta od-
dychają całą powierzchnią ciała? W jakich środowiskach żyją one?
Dla ciekawych...
•	Zwykle pod powierzchnią 1 m2
gleby żyje około 30 dżdżownic.
•	Przez ich przewód pokarmowy
przesuwa się rocznie około 2000 kg
ziemi.
• Zdarza się, że w glebie o po-
wierzchni 1 ha żyje około 1 000 000
dżdżownic.
Charakterystyczne cechy
wewnętrznej budowy dżdżownicy
ĆWICZENIA
1. Przypatrzcie się tablicom poglądowym przedstawiającym przekroje
podłużne i poprzeczne ciała dżdżownicy. Porównajcie je z rysunkami
w podręczniku (rys. 28). Odszukajcie przegrody wewnątrz ciała. Czy
odpowiadają one pierścieniom? Jak biegnie przewód pokarmowy?
Przypatrzcie się narządom wydalniczym. Co powiecie o naczyniach
krwionośnych ?
Na przykładzie dżdżownicy poznamy dokładniej budowę wewnę-
trzną wielokomórkowca.
A oto najważniejsze informacje dotyczące budowy wewnętrznej,
czyli anatomii dżdżownicy.
W budowie wewnętrznej dżdżownicy widać przegrody wewnę-
trzne dzielące ciało na szereg odcinków. Liczba tych przegród jest
taka sama, jak liczba przewężeń między pierścieniami.
Ponieważ podobne do siebie odcinki ciała zwierzęcia nazywają
się pierścieniami, czyli segmentami lub metamerami, więc budowę
dżdżownicy można określić jako pierścieniową, segmentacyjną lub
metameryczną.
Rvs 28 Budowa wewnętrzna dżdżownicy: a — przewód pokarmowy, b — układ
nerwowy, c - układ wydalmczy, d - układ krwionośny

i?®
chityny.
odporna na działanie różnych czynników
chemicznych.
ZADANIA: 1. Uzupełnijcie zdania:
Ze wszystkich komórek tworzących organizm dżdżownicy ziemnej naj
jbardziej kurczliwe...................................................
Czy wszystkie służą zwierzęciu do poruszania się
—	•	«	nr «
I
**	w.
wać ich budowę? Gdzie mieszczą się skrzela?
: i, rysunki v
budowę wewnętrzną raka (rys. 30). Porównajcie budowę układu
raka i dżdżownicy.
Dla ciekawych...
• Do pierścienic zaliczamy także
pijawki. Przy okazji przypatrzcie
się, jakie cechy budowy zewnętrznej
pijawek wskazują na ich przyna-
leżność do pierścienic.
• Najpiękniejszymi pierścienicami
ĆWICZENIA
1. Obserwujcie uważnie budowę i ruchy żywego raka. Ile części ciała
wyróżnicie? Która z nich składa się z członów?
Zwróćcie uwagę na oczy raka. Co zauważycie, obserwując czułki i od-
nóża? W obserwacjach pomoże Wam rysunek w podręczniku (rys. 29).
2. Przypatrzcie się wypreparowanym odnóżom raka. Jak są zbudowane?
Czy wszystkie służą zwierzęciu do poruszania się?
3. Obejrzyjcie zakonserwowane skrzela raka. Jak można scharakteryzo-
Przejrzyjcie tablice poglądowe i. rysunki w podręczniku przedsta
wiające
nerwowego
Obejrzyjcie na fotografii (rys. 31) odwłok samicy raka od strony brzusz
nej. Zwróćcie uwagę na jajeczka oraz ostatnią parę odnóży odwłoko
wych wraz z ostatnim segmentem odwłoka (tzw. wachlarzyk).
stronie brzusznej
że w układzie nerwowym dżdżownicy powtarzają sit
odcinku ciała podobne części — są to zwoje nerwowe
są wieloszczety, które żyją jako
zwierzęta osiadłe na dnie mórz.
Zwierzęta te mają wiele pięknych
barwnych czułków, dzięki którym
upodabniają się do kwiatów (od-
szukajcie je na tablicy nr I).
ona zdolność łatwego łączenia się z tlenem. Związek,
wyniku utleniania hemoglobiny łatwo się rozkłada
w naczy-
ciągnących się wzdłuż ciała zwierzęcia — oraz
bardziej wrażliwe są..........,
.............ma	ciało zbudowane tylko z dwu warstw komórek, a.....
z wielu narządów, tworzących układy narządów.
2. Wymieńcie nazwy gatunkowe poznanych zwierząt.
3. Podajcie nazwy typów podkrólestwa wielokomórkowców. Wymieńcie
przedstawicieli poszczególnych typów.
Miękkie ciało raka okrywa pancerz zbudowany
Chityna jest elastyczna
środowiska, np. wody, zmian temperatury, zmian
W podzielonym na odcinki worze skórno-mięsniowym znajdują
się układy narządów dżdżownicy. Odszukacie je na odpowiednich
rysunkach.
Uwagę Waszą zatrzymam jedynie na tych narządach, które mają
szczególnie charakterystyczną budowę.
Dostrzeżecie, że w układzie nerwowym występuje szereg skupień
komórek nerwowych, czyli zwojów nerwowych. Nad gardzielą leży
tylko jeden zwój zwany nadgardzielowym, a pod gardzielą — zwój
podgardzielowy. Oba te zwoje połączone są ze sobą obrączką około-
gardzielową.
Pozostała część układu nerwowego leży na
Zauważcie
w każdym
tworzące łańcuszek nerwowy. Od zwojów odchodzą nerwy. Naj-
lepiej unerwiona jest przednia część ciała dżdżownicy.
narządów zmysłów. Wyspecjalizowane komór-
komórkami zmysłowymi, umożliwiają jej od-
ietlnych, cieplnych, chemicznych.
ydalniczy dżdżownicy tworzą kanaliki zaczynające się
lejki otwarte ku jamie ciała zbierają szkodliwe
Dżdżownica nie ma
ki nabłonka, zwane
bieranie wrażeń św
Układ
lejkami. Orzęsione
substancje, które odpływają przez kanaliki do otworów wydalniczych,
znajdujących się obok szczecinek brzusznych.
Krew dżdżownicy jest czerwona, gdyż zawiera rozpuszczoną he-
moglobinę. Hemoglobina to barwnik występujący w krwi wielu
zwierząt. Ma
który powstaje
w tych narządach, gdzie jest niedobór tlenu. Krew krąży
niach krwionośnych	,	___ ______
w odgałęzieniach, które je łączą. Jest to układ krwionośny zamknięty.
Układ krwionośny dżdżownicy usprawnia doprowadzanie tlenu
do narządów, a także odprowadzanie szkodliwych substancji, powsta-
łych w procesie przemiany materii i energii.
Każda dżdżownica ma gruczoły rozrodcze żeńskie i męskie,
a więc jest obojnakiem. Nie ma jednak zdolności samozapladniania.
Podczas kopulacji dwa osobniki wymieniają między sobą plemniki.
Ze względu na wyraźną pierścieniową budowę wora skórno-
-mięśniowego, układu nerwowego, wydalniczego oraz krwionośnego
dżdżownica zaliczana jest do typu zwierząt zwanych pierścienicami.
W pancerzu raka między cząstkami chityny znajdują się cząstki
soli wapniowych, dzięki którym pancerz jest twardy. Stopień twardości
poszczególnych części pancerza jest różny.
Pancerz jest zewnętrznym szkieletem raka, gdyż osłania on
miękkie części, a od wewnętrznej strony przyczepione są do niego
mięśnie. Te części pancerza, które mają połączenia stawowe, mogą
dzięki skurczom i rozkurczom odpowiednich mięśni zmieniać poło-
żenie, co między innymi umożliwia rakowi poruszanie się.
Oglądając raka od strony grzbietowej widzimy, że ciało jego składa
się z dwu części: przednia to glowotulów, który jest nieczłonowany,
tylna — wyraźnie członowana — to odwłok.
Poprzeczna bruzda, zwana karkową, przebiega w tej części głowo-
tułowia, gdzie głowa zrasta się z tułowiem. Pancerz głowotułowia
zakończony jest z przodu ostrym wyrostkiem tzw. dziobem, po które-
go bokach mieszczą się oczy.
W lele części ciała raka ma połączenia stawowe. Na pierwszy plan
wysuwają się części ciała wyrastające na stronie brzusznej raka —
ogólnie nazywamy je odnóżami. Odnóża raka wykonują różne czyn-
ności. Jedne z nich służą do odbierania wrażeń dotykowych i węcho-
wych są to tak zwane czułki, inne do pobierania i rozdrabniania
pokarmu — są to narządy gębowe, jeszcze inne do chodzenia — są
to odnóża kroczne, ostatnia zaś para odnóży odwłoka służy do pły-
Rys. 29. Rak
się pO
którym są
obrony.
wania. Ponadto odnóża odwłokowe (oprócz ostatniej pary) służą sa-
micy do noszenia jaj i młodych raczków.
Zwróćcie uwagę na sposoby poruszania się raka. Na lądzie kroczy
on za pomocą tylko 4 par odnóży krocznych. Te ruchy mogliście
obserwować w klasie. Podobnie porusza się rak po dnie zbiorników
wodnych — naturalnych środowisk jego życia. Pierwsza para odnóży
krocznych zakończona szczypcami nie bierze udziału w posuwaniu
dnie zbiornika wodnego. Rak używa jej do zdobywania pokarmu,
małe zwierzęta wodne i rośliny. Szczypce służą także do
Obserwację środowiska umożliwiają rakowi oczy osadzone na
ruchomych słupkach. Dzięki temu rak może obracać je na wszystkie
strony. Pozwala mu to bez zmiany położenia ciała obserwować śro-
dowisko, co jest szczególnie ważne przy zrośnięciu głowy z tułowiem.
Nieruchomy rak nie zwraca na siebie uwagi innych zwierząt, dzięki
czemu chroni się przed wrogami i łatwiej zdobywa pokarm zwierzęcy.
Inną częścią ciała raka, gdzie wyraźnie widać budowę pierście-
niową, jest odwłok. Ostatni pierścień odwłoka i ostatnia para odnóży
odwłokowych są bardzo mocno spłaszczone i tworzą wspólnie wach-
larz ogonowy. Dzięki energicznym podginaniom odwłoka w kierunku
głowotułowia rak odbija się ku tyłowi. Każde odbicie przypomina
skok — jest gwałtowne i szybkie. Pływanie raka polega na wykonywa-
niu szeregu takich ,,skoków” w wodzie.
Rak wyjęty z wody, pozostawiony bez opieki i bez możliwości
powrotu do swego środowiska życia, ginie dość szybko. Przyczyną
śmierci jest w tym przypadku brak narządów do oddychania tlenem
Rys. 30. Budowa wewnętrzna raka (schemat): a — serce, b — układ pokarmowy,
c — układ nerwowy
Rik może oddvchać tylko tlenem rozpuszczonym
a wodzie. co umożliwiają mu narządy oddechowe, zwane skrzela mi
Skrzeta przyczepione są do odnóży krocznych raka. Na lądzie wysy-
chaj one i wówczas życic raka ustaje. Skrzela raka mają budowę pie-
rzastą od części osiowej odchodzą nitkowate cieniutkie wyrostki,
w kt< r ch znajdują się cienkie naczynia krwionośne.
SKrzeia mieszczą się w jamach skrzelowych osłoniętych przez
bxznc części pancerza dowotułowia, tak zwane pokrywy skrzelowe.
Woda z rozpuszczonym tlenem upada do jamy skrzelowej przez tylną
szczelinę opłukuje skrzela i pozbawiona tlenu wypływa przez przed-
nią szczeknę. Tlen przenika przez skrzela do krwi, która rozprowadza
go po całym organizmie raka. Jest to możliwe dzięki układowi krwio-
nośnemu.
I kład Krwionośny raka składa się z kurczliwego serca i łączących
się z mm naczyń krwionośnych oraz zatok. Te naczynia krwionośne,
k: t mi krew wyphwa z serca na skutek jego skurczu, nazywamy tę-
tnicami; zaś te, którymi krew dopływa do serca pod wpływem jego
rozkurczu — żyłami. Krew raka znajduje się nie tylko w sercu i w
Ry*. 31. Odwłok samicy rak< z jajami
64
przestrzeniach między narzą-
, zatokach. Układ krwionośny, w którym krew wylewa
fi do zatok, nazywa się układem krwionośnym otwartym,
rakowi sprawne rozprowadzanie
— “ •
naczyniach krwionośnych, ale także w przestrzeniacn mięazv n<n in-
dami, czyli w zatokach. Układ krwionośny, w którym krew wylewa
się z naczyń do zatok, nazywa się układem krwionośnym otwartym.
Układ krwionośny umożliwia rakowi sprawne rozprowadzanie
tlenu ze skrzel do wszystkich narządów, a także odprowadzenie dwu-
tlenku węgla z narządów do skrzel, skąd przenika on do wody.
Produkty przemiany materii usuwa rak przez układ wydalniczy,
który jest parzysty. Składa się on z gruczołów zielonych, czyli czułko-
wych, gdzie tworzy się mocz, kanalików, którymi mocz przechodzi do
pęcherzy — zbiorników moczu oraz przewodów wyprowadzających,
które mają ujście przy nasadzie drugiej pary czułków.
Układ pokarmowy raka składa się z przełyku, żołądka, jelita środ-
kowego zwanego żołądkiem trawiącym, gruczołu trzustkowo-wątrobo-
wego i jelita tylnego, kończącego się otworem odbytowym w ostatnim
segmencie odwłoka. Do żołądka trawiącego dopływają wydzieliny
gruczołu trzustkowo-wątrobowego, umożliwiają one proces trawienia
pokarmu.
Wszystkie układy narządów raka współpracują z sobą dzięki ukła-
dowi nerwowemu zbudowanemu podobnie jak u dżdżownicy, a więc
mającemu budowę metameryczną.
Rak rozmnaża się płciowo. Samica składa około 200 jaj, które
przytrzymuje odnóżami odwłokowymi i podgiętym odwłokiem. Tu
zostają one zapłodnione, po czym przyklejone do odnóży odwłokowych
noszone są przez samicę przez całą zimę. Wiosną rozwijają sie z nich
małe raczki, które za pomocą szczypców przyczepiają się do odnóży
odwłokowych matki.
W drugim tygodniu życia młode raczki zmieniają swój pancerzyk.
Pęka on na granicy głowotułowia i odwłoka. Przez powstałą szczelinę
wydobywa się młody rak w miękkim pancerzyku. To zjawisko nazy-
wamy linieniem. •
Miękki, obszerny pancerz umożliwia rakowi rośnięcie, toteż roś-
nie on szybko. Pancerz ten stopniowo twardnieje i wzrost ustaje.
Po pewnym czasie następuje nowe linienie i nowy okres inten-
sywnego wzrostu. Wzrost taki określamy jako skokowy.
Nieraz zdarzy się Wam oglądać raka, który’ ma odnóża kroczne
pierwszej pary niejednakowej długości. To jakiś wróg oderwał ra-
kowi część odnóża, które odrasta dzięki zdolności odbudowy, czyli
regeneracji.
. Samica składa około 200 jaj. które
5 — Zoologia, Id. VII
65
Z.\DANIA: t. Które cechy budouy t*ka umożliwiają mu życie w wodzie?
2. Które cechy budowy raka wjstęfx>waly także u dżdżownicy, .1 które są
wkiciwe tylko dla raka ?
Dla ciekawych...
•Rak m^rc żyć około 25 lat, dłu-
go<ć jego ciała dochodzi wtedy do
25 cm.
•	W pierwszym roku życia rak li-
nieje 8 razy , w drugim — 5, w
trzecim — 2, po pięciu latach tylko
raz na rok.
•	W Polsce żyją trzy gatunki ra-
ków: rak rzeczny, rak stawowy i rak
amerykański.
Inne skorupiaki
ĆWICZENIA
1.	Obserwujcie żywe rozwielitki. Zwróćcie uwagę na czułki. odnóża,
oczy. Odszukajcie pulsujące serce. Porównajcie jego położenie z po-
łożeniem serca raka. Określcie, jak poruszają się rozwielitki?
2.	Obserwujcie oczhki. Porównajcie je z rozwielitkami.
3.	Przypatrzcie się rysunkom przedstawiającym różne skorupiaki. Zwróć-
cie uwagę na glowotułów i odwłok. Odszukajcie odnóża (rys. 32, 33,
ubl. I i II).
W wodach słodkich, słonych, stojących i płynących żyje bardzo
wiele zwierząt, które podobnie jak rak mają pancerze chitynowe lub
chitynowo-wapienne, odnóża członowane i skrzela jako narządy oddy-
chania. Zwierzęta o takich cechach budowy nazywamy skorupiakami.
Ciekaw . tryb życia prowadzą raki pustelniki, które żyją w morzach
bardziej słonych niż Bałtyk. Mają one odwłok pokryły miękką chityną.
Wyszukują pustą muszlę ślimaka i chowają w niej swój miękki odwłok.
Z muszli wystaje tylko glowotułów, który pokryły jest twardym
pancerzem. Rak pustelnik osadza na powierzchni muszli, gdzie się
schował, jednego lub kilka ukwiałów. Korzysta on z ochrony, jaką
mu zapewnia ukwiał, który’ paraliżuje parzącymi czulkami zwie-
rzęta zbliżające się do raka. Z tego wspólnego byłowania odnosi
korzyści także i ukwiał, gdyż jest przenoszony przez raka w coraz to
66
C uucjm.^ ........o zy .kuje dobre warunki oddychania i mozh-
ści zdobywania pokarmu. Korzysta także z resztek pokarmowych
aerzęta odnoszą korzyści ze wspólnego
inne miejsce, dzięki czemu
wości
raka pustelnika.
Widzimy zatem, że oba zwierzęta odnoszą Korzyści ze wupou.^
bytowania. Mówimy o nich, że współżyją ze sobą albo inaczej, ze
W morzach i wodach słodkich żyją olbrzymie ilości maleńkich
skorupiaków, które całe życie biernie unoszą się w wodzie na rożnych
głębokościach. Są one składnikiem planktonu, czyli zespołu roślin
i zwierząt biernie unoszących się w wodach.
Zwierzęcym składnikiem planktonu w naszych wodach słodkich
są: rozwielitki, oczliki i inne drobne skorupiaki.
Obserwacje rozwielitki przez mikroskop sprawiają wiele przyje-
mności, gdyż przez przezroczystą skorupkę widać wszystkie narządy
obserwowanego zwierzęcia. Jako zwierzę planktonowe rozwielitka
zwierzę planktonowe rozwielitka
Rys. 32. Rozwielitka: a — druga
para czułków, b — oko, c — od-
nóża tułowiowe, d — jelito, c —
serce, f — jaja w jamie lęgowej
Rys. 33. Oczłik: a — pierwsza para
czułków, b — druga para czułków,
c — oko, d — jelito, c — pierwszy człon
odwłoka, t — woreczek wypełniony jaja-
mi, g — widełki odwłoka, h — segmenty
tułów Id
przez całe życie unosi się w wodnie. Oo tej czynności służą jej czułki
drugiej pary, które są bardzo dobrze rozwinięte i umięśnione. Przy
silniejszym ruchu wody rozwielitki unoszone są biernie z jej prądem.
Planktonem żywią się różne zwierzęta w okresie młodocianym,
a przez całe życie odżywiają się nim śledzie, sardynki, makrele, nie-
które rekiny i wiele innych ryb. Największe ssaki — walenie również
odżywiają się planktonem, w skład którego wchodzą głównie skorupia-
ki i mięczaki (te zwierzęta poznacie później). Z tych przykładów widać,
jak wielkie znaczenie dla życia w wodach i dla gospodarki człowieka
mają skorupiaki planktonowe.
Skorupiaki nie wchodzące w skład planktonu odgrywają także waż-
ną rolę gospodarczą. Raki, krewetki, homary i inne stanowią na wielu
obszarach Ziemi pokarm dla człowieka. Zjadane są smaczne mięśnie
skorupiaków*. Najwięcej mięśni jest w odwłoku, który w języku kuli-
narnym ma nazwę — szyjka rakowa. W Polsce spożycie raków jest
niewielkie.
Kończąc naukę o skorupiakach, zastanówcie się, czy są to orga-
nizmy o większym zróżnicowaniu budowy niż pierścienice.
Odpowiedź uzyskacie po wypełnieniu w klasie podanych tabelek.
Zróżnicowanie układów. Postawcie znak gdy odpowiedź jest
twierdząca.
Czy w organizmie występują:
b. Budowę metameryczną mają układy:
dżdżownica rak
nerwowy
' pokarmowy
krwionośny
wydalniczy
Wniosek: •
C.	Układ krwionośny. Wypisać części tego układu:
dżdżownica	ra^
Wniosek:
D.	Narządy zmysłów. Wypisać je.
dżdżownica	ra^
Wniosek:
E.	Jaki układ narządów występuje tylko u raka.
Z uzyskanych wniosków' szczegółowych wyciągnijcie wniosek ogolny.
ZADANIA: 1. Jakie zwierzęta wchodzą w skład planktonu? Podajcie
ich przystosowania do unoszenia się w wodzie. 2. Pomyślcie, jakie okresy
w życiu raka są dla niego najbardziej niebezpieczne. 3. Czy słuszne jest po-
wiedzenie, że rak ,,chodzi do tyłu”?
Dla ciekawych...
•	W żołądku największego ze zwie-
rząt — płetwala błękitnego znale-
ziono około 1200 litrów małych
skorupiaków planktonowych.
•	Stonogi, to także skorupiaki, któ-
re mogą żyć w wilgotnych miej-
scach na lądzie.
•	Niektóre skorupiaki prowadzą
osiadły tryb życia. Do takich na-
leżą pąkłe, które przytwierdzają się
do muszli ślimaków lub do przed-
miotów podwodnych. Skorupki ich
możecie zobaczyć w czasie lata na
plaży nadmorskiej.
• Znane ze smacznego mięsa ho-
mary mają około 45 cm długości.
• Skorupiakami morskimi są kraby,
które łatwo poznać po małym od-
włoku, podwiniętym pod giowo-
tułów. Krab japoński, żyjący w stre-
fie wód głębinowych ma olbrzymie
przednie odnóża tułowiowe — do-
chodzą one do 3 m łącznej długości.
Wyciągnijcie wniosek.
B. Budowa pierścieniowa, czyli metameryczna. Stawiając	po-
twierdzicie budowę metameryczną.
a. Budowę metameryczną ma:
dżdżownica rak
p
całe ciało
niektóre części
Wypiszcie je.
69
68
Życie i budowa chrabąszcza
ĆWICZENIA	c
1,	Obserwujcie zakonserwowanego chrabąszcza. Ile części ciała możecie
wyróżnić? Ile par odnóży ma chrabąszcz? Jak są one zbudowane?
Ile par skrzydeł ma chrabąszcz? Skąd one wyrastają? Jak są zbudowane?
2.	Przypatrzcie się rysunkom chrabąszczy na tablicy poglądowej i w pod-
ręczniku (rys. 34, tabl. III). Porównajcie je z okazem zakonserwowa-
nym.
3.	Obejrzyjcie gablotkę, w której przedstawiono rozwój chrabąszcza.
Porównajcie z rysunkiem 35.
4.	Zwróćcie uwagę na rysunek pokazujący rozmieszczenie tchawek w ciele
owada (rys. 36).
Chrabąszcz jest zwierzęciem mającym cechy budowy umożliwia-
jące życie na lądzie. Dostrzegamy je zarówno w budowie zewnętrznej,
jak i wewnętrznej.
Pokarmem chrabąszcza są liście drzew, w tym także drzew owoco-
wych. Pokarm ten osiąga chrabąszcz dzięki możliwości unoszenia
się w powietrzu za pomocą skrzydeł umieszczonych na tułowiu.
Każda para skrzydeł chrabąszcza ma inną budowę. Zewnętrzna para,
zwana pokrywami, zbudowana jest z grubej chityny. Pod pokrywami
Rys. 34. Chrabąszcz: a — głowa
z czułkami i oczami złożonymi,
b — pierwsza para skrzydeł,
c — druga para skrzydeł, d — od-
włok; I, II, III — człony tułowia
Rys. 35. Rozwój chrabąszcza
ukryta jest druga para skrzydeł o budowie błoniastej; służy ona do
lotu. W skrzydłach tej pary widać wyraźnie grubsze żyłki z chityny,,
które stanowią ich szkielet.
Chrabąszcz dobrze utrzymuje się na drzewach dzięki czepnym
pazurkom na końcach odnóży, składających się z części połączonych
stawowo.
Do odcinania liści służą chrabąszczowi mocne chitynowe żuwa-
czki, zaopatrzone na wewnętrznych krawędziach w ząbki. Niektóre
narządy gębowe służą chrabąszczowi wyłącznie do odcinania części
liścia, inne zaś jedynie do rozdrabniania pokarmu.
Chrabąszcz ma narządy oddechowe przystosowane do oddychania
tlenem atmosferycznym. Narządy te, zwane tchawkami, mają kształt
rureczek rozgałęziających się i dochodzących do wszelkich części
ciała zwierzęcia. Znajdują się one także w żyłkach skrzydeł. Powietrze
dostaje się do tchawek przez otworki znajdujące się na bokach tuło-
wia i odwłoka. Otworki te nazywają się przetchlinkami. .
Narządy zmysłów pozwalają chrabąszczowi odbierać wrażenia
ze środowiska.	•
Narządem wzroku chrabąszcza są oczy złożone. Składają się one
z mnóstwa oczek, które oglądane przez mikroskop dają obraz siateczki
o sześciokątnych okach.
ra-
Rys. 36. Rozmieszczenie tchawek
w ciele owada. Tchawki oznaczono
biało, strzałki wskazują przetchlinki
odbierane są za pomocą czuł-
Wrażenia węchowe i dotykowe
ków. Współpraca narządów zmysłów umożliwia odszukanie pokarmu.
Chrabąszcz jest zwierzęciem rozdzielnopłciowym. W maju sa-
mica składa zapłodnione jajeczka w ziemi. Rozwijają się z nich posta-
cie larwalne, zwane pędrakami. Pędraki żyją w ziemi przez trzy lata,
żywiąc się korzeniami roślin, w tym także roślin uprawnych.
Jesienią trzeciego lub czwartego roku pędraki przeobrażają się
w poczwarki, które nadal pozostają w ziemi. Po dwóch miesiącach
z poczwarek powstają postacie dorosłe, które pozostają w ziemi aż
do następnej wiosny i pojawiają się na powierzchni ziemi dopiero
w maju.
Jak widzimy, rozwój chrabąszcza trwa do czterech lat, podczas
których niszczy on korzenie roślin, a następnie, jako postać dojrzała
— ich liście. Walka z tym szkodnikiem jest trudna ze względu na
długi okres rozwoju pod ziemią. Pamiętajcie, że sprzymierzeńcami
człowieka są w tym przypadku kret i jeż oraz ptaki.
O Wszystkie zwierzęta, które mają budowę i czynności po-
dobne do chrabąszcza, nazywamy owadami.
W rozwoju chrabąszcza i niektórych innych owadów występują
trzy postacie. Z jajeczka rozwija się larwa, która zależnie od budowy
może mieć różne nazwy, np. larwa chrabąszcza zwana jest pędrakiem

larwy muchy i pszczoły — czerwiem, larwy motyli — gąsienicami.
Larwa jest ruchliwa, dużo je i rośnie, liniejąc wielokrotnie. Na-
stępną postacią jest nieruchoma i nie pobierająca pokarmu pocz-
warka. Wreszcie ostatnią postacią jest owad dojrzały, który nie linieje,
a więc nie ma możliwości dalszego wzrastania.
Zjawisko kolejnego występowania podczas rozwoju postaci
larwy, poczwarki i owada dojrzałego nazywamy przeob
żeniem zupełnym
Obejrzyjcie dokładnie rysunek 37 przedstawiający rozwój pasi-
konika. Jakiej postaci nie dostrzegacie? Przeobrażenie, jakie prze-
chodzi pasikonik, nazywamy niezupełnym.
Nauka o owadach to entomologia.
ZADANIA: 1. Uzupełnijcie podaną tabelkę, wpisując do odpowiednich
rubryk nazwy postaci chrabąszcza:
Rok
II
III
IV

Wiosna
Lato
Zima
2.	W jakich okresach roku wyrządza chrabąszcz największe szkody?
3.	Skreśl błędne słowa w zdaniach:
a.	Larwa, poczwarka, dojrzały owad ma zdolność rozmnażania się.
b.	Powietrze dostaje się do ciała owada przez Jchawkr, przetchlinki.
Lektura: Strojny W. W świecie owadów. WP. Warszawa 1957
Strojny W. Spotkania z owadami. PZWS, Warszawa 1971

Inne owady szkodniki
ĆWICZENIA
1	Obejrzyjcie zakonserwowane okazy jajeczek, larw, poczwarek i doj-
rzałych stonek ziemniaczanych. Po jakich cechach budowy poznacie
J
je na polu?	.	.	.
2.	Obejrzyjcie zakonserwowane stadia rozwojowe bielinka kapustnika
od jajeczek do postaci dojrzalej oraz uszkodzone przez niego części
roślin.
3.	Przypatrzcie się innym zakonserwowanym okazom owadów szkodni-
ków pól, sadów i lasów.
4.	Przypatrzcie się rysunkom owadów szkodników na tablicach poglądo-
wych i w podręczniku (tabl. III, V i VI).
5.	Obejrzyjcie przez mikroskop łuski ze skrzydeł kilku gatunków motyli.
Wiele owadów wyrządza człowiekowi szkody, żywiąc się częściami
uprawianych roślin. Ten sposób żywienia się owadów zmniejsza bardzo
plony hodowców i dochód z hodowli. Często otrzymane plony są
gorszej jakości, a więc przynoszą hodowcy mniejszy zysk, a czasem
nawet straty. Niektóre szkodniki żywią się zebranymi plonami lub ma-
teriałem, z którego sporządzone są przedmioty używane przez człowie-
ka.
Szkodnikiem uprawnych pól jest stonka ziemniaczana. Jest to
owad o budowie bardzo zbliżonej do budowy chrabąszcza. Jego larwy
oraz postać dojrzała żerują na liściach ziemniaków, pomidorów i in-
nych roślin spokrewnionych z mmi. Walka ze stonką jest dużo łat-
wiejsza niż z chrabąszczem, bo tylko poczwarki stonki znajdują się
w ziemi, a larwa i postać dojrzała — na nadziemnych częściach roślin,
b Sprzymierzeńcami człowieka w walce ze stonką są kuropatwy i
W ciepłe lata rozwój stonki trwa około 25 dni i wtedy w ciągu
roku rozwijają się dwa pokolenia owada. Dojrzałe stonki zimują
w ziemi.
Ponieważ stonka grozi zniszczeniem upraw ziemniaczanych, więc
w kraju istnieje sieć dobrze przeszkolonych drużyn przeciwstonko-
wych.	*
74
Ogólnie znanym szkodnikiem pól uprawnych jest bielinek ka-
pustnik. Szkody wyrządzają tylko larwy bielinka, zwane gąsienicami.
Mają one narządy gębowe typu gryzącego, którymi obgryzają liście
kapusty i innych roślin uprawnych.
Dojrzała postać bielinka kapustnika ma narządy gębowe typu
ssącego w kształcie długiej rurki służącej do wysysania soków wydzie-
lanych przez kwiaty. Postać ta różni się od chrabąszcza i stonki przede
wszystkim budową skrzydeł. Bielinek ma dwie pary skrzydeł pokry-
tych drobniutkimi łuskami. Owady zbudowane podobnie do bie-
linka nazywamy motylami.
Wiele owadów szkodników żeruje w sadach. Liście drzew owo-
cowych są pokarmem gąsienic następujących motyli: brudnicy nie-
parki, prządki pierścienicy, namiotników i innych. Owocami ży-
wią się gąsienice motyla zwanego owocówką jabłkówką, której sa-
mica składa jaja na zawiązkach jabłek. Wgryzają się one w głąb owoców,
które bardzo często spadają przed dojrzeniem, a jeśli dorosną, mają
małą wartość handlową (owoce te niewłaściwie nazywa się ,,robaczy-
wymi”). Kwiaty jabłoni niszczy chrząszcz zwany kwieciakiem jabł-
kowcem. Soki z pędów jabłoni wysysa mszyca wełnista, która ma
narządy gębowe kłująco-ssące.
Liczne owady szkodniki atakują również drzewa liściaste i iglaste
naszych lasów. Przy masowym występowaniu szkodników lasów
drzewa są pozbawione liści, stają się nieodporne na choroby, marnieją,
a nawet usychają. Do najbardziej znanych szkodników liści należą
gąsienice motyli: sówki choinówki, czyli strzygom choinówki, brud-
nicy mniszki oraz gąsienice błonkówki — osnui gwiaździstej. Korę,
łyko i drewno drzew niszczą malutkie chrząszczyki zwane komikami.
Atakują one drzewa osłabione przez inne szkodniki. Pnie niszczone
są przez owady dojrzałe i przez larwy. Walka z kornikami jest trudna.
Największe ich ilości niszczą leśnicy wówczas, gdy świeżo wyklute
owady szukają miejsc do żerowania.
Znamy jeszcze inne szkodniki, które wyrządzają nieraz duże szkody
w różnych magazynach. W magazynach zbożowych niszczy ziarno
wołek zbożowy, który jest małym chrząszczem. W mące i produk-
tach mącznych żerują mączniki. W składach ubrań poważne straty
mogą spowodować mole ubraniowe.
Owady mogą być również zewn^rznymi pasożytami ludzi. Naj-
bardziej przykrym pasożytem jest wesz>, która całe swe życie przebywa
„	75
na organizmie żywiciela. Zarówno owad dojrzały, jak i larwy żywią
się krwią człowieka. W czasie nakłuwania skóry mogą one przenosić
zarazki tyfusu plamistego.
Czasowo pasożytują na człowieku dojrzałe postacie pcheł i plus,
kie w. Owady te mogą przenosić różne zarazki.
Są owady, które stykają się z człowiekiem tylko chwilowo, a jednak
mogą mu poważnie zaszkodzić. Do takich należy komar widliszek.
Podczas ukłucia wprowadza on do krwi człowieka sierpowatą
postać pierwotniaka, zwanego zarodźcem malarii. W tej postaci
pierwotniaki przenoszone przez krew zatrzymują się w wątrobie i
trzustce, gdzie rozmażają się przez podział. Po kilku miesiącach prze-
chodzą do czerwonych krwinek, których plazma stanowi ich pokarm.
Tu także rozmażają się, atakując coraz to nowe krwinki, które rozpa-
dają się po skończonym podziale pasożyta. Równocześnie z rozpadem
krwinek czerwonych podnosi się temperatura ciała człowieka. Jest
to atak malarii. Chory odczuwa silne bóle głowy, tułowia i kończyn.
W miarę upływu czasu wzrasta anemia, co może doprowadzić do groźne-
go dla życia osłabienia, a nawet śmierci.
Walka z malarią jest trudna, gdyż należy zwalczać zarodźca malarii
w dwu źródłach zakażenia — w chorym człowieku i w komarze wi-
dliszku. Chorzy muszą być poddani leczeniu, które najczęściej daje
dobre wyniki. Komary widliszki zwalcza się, stosując środki chemicz-
ne, które zabijają dorosłe owady lub ich larwy. W niektórych przy-
padkach zmienia się środowisko życia komarów, a zwłaszcza ich postaci
larwalnej przez osuszanie terenów bagiennych. Ostatnio coraz częściej
wprowadza się do walki z komarem widliszkiem metodę biologiczną.
Polega ona na hodowli w wodach obszarów malarycznych takich ga-
tunków ryb, które żywią się larwami komarów.
W Polsce przypadki malarii są na szczęście nieliczne, a chorzy
otaczani są troskliwą bezpłatną opieką. Są jednak kraje, gdzie malaria
stanowi ogromne niebezpieczeństwo, gdyż chorują miliony ludzi,
umierają setki tysięcy, a opieka lekarska jest niewystarczająca.
Walka z innymi owadami przenoszącymi zarazki chorób do orga-
nizmu człowieka jest o wiele łatwiejsza niż walka z komarem widlisz-
kiem. W Polsce sprowadza się ona do przestrzegania zasad higieny
osobistej i czystości mieszkań. W przypadkach stwierdzenia owadów
pasożytów zewnętrznych należy stosować niszczące je środki farma-
kologiczne, które można otrzymać w każdej aptece.
Podobne zasady obowiązują przy zwalczaniu owadów pasożytują-
cych na zwierzętach gospodarskich. W walce tej pomoc niesie służba
weterynaryjna.
Walkę z owadami szkodnikami roślin w uprawach polowych,
w sadach, w lesie prowadzi się głównie za pomocą środków owado-
bójczych. Jest to metoda walki chemicznej. Człowiek musi ją obecnie
stosować dla ratowania plonów w intensywnej gospodarce rolnej,
sadowniczej czy leśnej. Z przyrodniczego punktu widzenia jest to
niekorzystna forma walki. Ofiarą środków chemicznych padają me
tylko szkodniki, ale również owady pożyteczne. W chemicznej meto-
dzie walki giną oprócz owadów i inne zwierzęta. Należą do nich ptaki
owadożerne, ptaki i ssaki drapieżne. Związki chemiczne włączają się
w coraz dłuższy łańcuch pokarmowy, stając się przez to przyczyną
poważnych strat w gospodarce przyrody.
Obecnie szuka się nowoczesnych metod walki z owadami szkod-
liwymi w gospodarce człowieka. Wiele placówek naukowych w Polsce
i na świecie opracowuje metody walki biologicznej. Polega ona na
wykorzystaniu owadów, prowadzących drapieżny tryb życia i ptaków
owadożernych. W tej walce istnieją możliwości takiego doboru ni-
szczycieli, by uzyskać likwidację jedynie tych gatunków owadów,
które wyrządzają szkody gospodarcze.
W następnym rozdziale pt. ,,Owady pożyteczne” poznacie sprzy-
mierzeńców człowieka w walce biologicznej o obfite i dorodne plony
naszych łanów zbóż, zagonów warzywnych, sadów i lasów.
ZADANIA: 1. Opowiedzcie o znanych Wam sposobach walki ze szko-
dliwymi owadami. 2. Odwiedźcie, jeśli to możliwe, najbliższą Stację
Ochrony Roślin. 3. Zwróćcie uwagę na informacje zamieszczone w prasie
i czasopismach o pracach leśników, dążących do zmniejszenia szkód wyrzą-
dzanych przez owady.
Lektura: Tykacz J. Poznajcmy motyle. Atlas. PZWS, Warszawa 1963
76
77
b
Owady pożyteczne
ĆWICZENIA
Obejrzyjcie zakonserwowane okazy pszczół. Porównajcie je z rysun-
kiem w podręczniku (rys. 38). Zwróćcie uwagę na ich głowę, skrzydła
i odnóża. Obejrzyjcie także kawałek plastra.
Przypatrzcie się gablotkom przedstawiającym jedwabnika morwowego,
jego larwę i poczwarkę. Obejrzyjcie rysunek w podręczniku (rys. 39).
Zapoznajcie się na tablicy poglądowej i w podręczniku z ilustracjami
przedstawiającymi owady pożyteczne (tabl. IV i V).
Wiele owadów przynosi człowiekowi pożytek.
Znanym owadem pożytecznym jest pszczoła miodna, którą czło-
wiek hoduje od bardzo dawna. Innym owadem, hodowanym już od
kilku tysięcy lat w Chinach, a później w innych krajach, jest jedwab-
nik morwowy.
Oprócz nich żyje wiele owadów, które chociaż me hodowane, są
bardzo pożyteczne dla człowieka.
Hodując pszczoły, człowiek wykorzystuje ich wrodzoną troskę
o potomstwo. Pszczoły przechodzą przeobrażenie zupełne. Ich
larwy, zwane czerwiami, żywią się pyłkiem kwiatów mieszanym
z miodem. Czerwie są ślepe i beznogie, a zatem nie zdobywają PO-
Rys. 38. Postacie pszczół: a — robotnica, b — królowa, c — truteń
78
79
Rys. 39. Samica jedwabnika morwowego składająca jaja
żywienia samodzielnie, lecz odżywiają się pokarmem dostarczonym
przez pszczoły zwane robotnicami. Czerwie żyją w woskowych ko-
morach zbudowanych przez robotnice. Tam też przepoczwarczają
się, następnie poczwarki przeobrażają się w postacie dojrzałe.
Wśród owadów dojrzałych dostrzega się bez większego trudu trzy
postacie, które spełniają w roju różną rolę. Najwięcej jest pszczół
robotnic, które zbierają pyłek kwiatowy i zlizują soki wydzielane przez
kwiaty oraz wytwarzają wosk. Soki kwiatowe, czyli nektar, przemie-
niają one na miód. Odbywa się lo w części przewodu pokarmowego,
zwanej wolem. W każdym ulu robotnice przygotowują zapasy miodu
potrzebne do wyżywienia całego roju. Zapasy te wykorzystuje czło-
wiek, który zabiera część miodu, dając pszczołom w zamian cukier.
W każdym roju jest tylko jedna samica zdolna do składania jaj.
Pszczelarze nazywają ją królową albo matką roju. Samicami są tak-
że robotnice, które mają narządy rozrodcze tak zredukowane, że utra-
ciły zdolność rozrodu.
W roju są także samce zwane trutniami. Samica zostaje zapłod-
niona w czasie tak zwanego lotu godowego, który odbywa w towa-
rzystwie trutni. Potem może składać jaja zapłodnione i niczaplodnio-
ne, w liczbie od 1500 do 3000 w ciągu doby.
Różne postacie dojrzałych pszczół rozwijają się w zależności od
właściwości jaj. z których się rozwinęły oraz rodzaju i obfitości ży-
wienia larw. Trutnie rozwijają się z jaj niezaplodnionych, inne posta-
cie z jaj zapłodnionych.
Szukając pyłku i nektaru, pszczoły przenoszą pyłek z jednych roślin
na inne i umożliwiają w ten sposób ich zapylenie. Czynność tę wyko-
nuje także wiele innych owadów.
W hodowlach jedwabników wykorzystuje człowiek okres przepo-
czwarczama się larwy. W tym czasie larwa wydziela z gruczołów przęd-
na ch ciecz, która krzepnie na powietrzu w jedwabną nić. Nicią tą
larwa otacza się dokoła, tworząc z niej gęstą powłokę zwaną kokonem.
W ewnątrz kokonu odbywa się przepoczwarczanie larwy.
Hodowca nie dopuszcza do wydobycia się z kokonu dojrzałej po-
staci owada, gdyż nić uległaby wówczas przerwaniu. Zabija on więc
poczwarki, działając na nie parą wodną, a nić tworzącą kokon rozwija
i wykorzystuje jako surowiec dla przemysłu jedwabniczego.
Pszczoła miodna i jedwabnik morwowy to jedyne dwa gatunki
owadów, które człowiek udomowił, to znaczy — kieruje ich życiem
i rozrodem.
Oprócz pożytecznych owadów udomowionych w przyrodzie żyje
ogromna liczba gatunków owadów, które choć nie hodowane przez
człowieka są dla jego gospodarki bardzo pożyteczne.
Zwrócimy uwagę przede wszystkim na owady, które mogą być
wykorzystane w walce biologicznej z innymi owadami — szkodnikami
upraw gospodarczych. Do tego celu szczególnie nadają się owady,
które swe jaja składają w jajach innych owadów-szkodników, w ich
gąsienicach, poczwarkach, a nawet w ciele dojrzałych owadów. We
wszystkich przypadkach wynik jest jednakowy — żywiciel traci życie.
Pasożytniczy tryb życia prowadzi wiele gatunków owadów.
Oto przykłady:
Kruszynek — owad błonkoskrzydły składa swe jaja w jajach bie-
linka kapustnika, owocówki jablkówki, wielu szkodników drzew iglas-
tych i innych. Na świecie i w Polsce prowadzi się liczne badania nad
wykorzystaniem tego owada, niszczącego szkodniki przed rozpoczę-
ciem zerowania.
składa jaja tylko w
W ciele gąsienic bielinka kapustnika składa swe jaja barylkarz.
W’ gąsienicach brudnicy mniszki, brudnicy nieparki i kuprówki rud-
nicy rozwijają się larwy klowacza. Dźgacz umieszcza jaja w gąsie-,
nicach i poczwarkach barczatki sosnówki, strzygoni choinówki i bru
nicy mniszki. W tych przypadkach szkodniki giną w początkowym
okresie żerowania.
W ciele mszyc rozwijają się jaja mszycarza. Osiec korowkowy
składa jaja tylko w ciele mszycy, zwanej bawełnicą korówki, innyc i
gatunków mszyc nie atakuje. W podanych przypadkach pasożyty
uniemożliwiają sakodnikom rozmnażanie.
Spośród owadów drapieżnych sprzymierzeńcem człowieka w walce
ze szkodnikami lasu jest mrówka rudnica. Badania wykazały ze
w jej pokarmie 40% stanowią owady. W okresie opanowania lasu
przez szkodniki owadzie liczba ich przekracza 90%. Chociaż mrówka
rudnica zjada również owady pożyteczne, to jednak korzyści są zde-
cydowanie większe niż wyrządzone przez nią szkody.
Walkę biologiczną z wykorzystaniem owadów można rozpocząć na
szeroką skalę wówczas, gdy nauka pozna dokładnie wzajemne zależ-
ności między pasożytem a środowiskiem, a także między pasożytem
a jego żywicielami. Drugim warunkiem jest opracowanie dobrych
metod taniej masowej hodowli najbardziej przydatnych gatunków
owadów’.
Tylko w'tedy pojawi się nowa dziedzina hodowdi hodowla owa-
dów dla potrzeb gospodarczych i rozpocznie się walka biologiczna
na szeroką skalę. Powstanie możliwość wykorzystania odpowiedniej
liczby owadów atakujących szkodniki i wypuszczenia ich w zagrożony
teren we właściwym czasie.
Przekonano się, że metoda ta jest najbardziej przydatna ze wszyst-
kich dotychczas stosowanych sposobów zwalczania szkodników-. W alka
biologiczna umożliwia niszczenie określonych gatunków szkodników
oraz pozwala w przybliżeniu na obliczenie liczby szkodników’ skaza-
nych na zagładę. Człowiek nie może zniszczyć wszystkich szkodników,
gdyż pociągnęłoby to niekorzystne zaburzenia w’ przyrodzie.
Metoda biologiczna nie wyrządza szkód w żadnym środowisku,
jest więc nowoczesną metodą walki z owadami szkodnikami.
Obecnie placówki naukowo-badawcze prowadzą obserwacje, ho-
dowle oraz sprawdzają praktycznie w terenie wyniki swych osiągnięć.
80
— Zooloeia. W. VII
81
m rujK^brą u gatunki gromadą świata zwierzęcego
I\ dobne vuad\ lącrymy w rzędy. Cho nazwy kilku łatwych do roz-
rozrucrua rxę\k u gromady owadów*
Systematyka gromady owadów
2. Które t owadów wyliczonych w zestawieniu ..Systematyka gromach
oi4(luw“ H pożyteczne, które m pasożytami roślin uprawnych, a które
zwierząt gospodarskich'	. a o
3. Porównajcie budowę narządów oddechowych raka 1 owada,
dajcie cechy budowy wspólna dla uazyitkich poznanych owadów.
Gatunek
Bielinek kepustnik
Brudnica nieparka
Jedwabnik morwowy
Dla ciekawych...
Motyle, czyli luskoskrzydłe
Stonka ziemniaczana
CHcbąszcz majowy
Pszczoła miodna
Mrówka rudnica
Oriec korówkowy
Mucha domowa
Komar widliszek
Giez bydlęcy
Pasikonik zielony
Świerszcz polny
Turkuć podjadek
Chrząszcze, czyli tęgopokrywe
Blonkówkl
Dwuskrzydłe, czyli muchówki
Prostoskrzydłe
•	Owady liczą więcej gatunków
(około I miliona) niż wszystkie
inne grupy zwierząt razem wzięte.
• Długość życia pszczół: robotnice
około 35 dni, matka około 5 lat,
trutnie około 100 dni.
•	Rozwój robotnicy trwa 21 dni.
matki — 16 dni, trutnia 24 — dni.
• Pszczoła musi wykonać około
50 000 lotów, żeby zebrać 1 kg
miodu.
•	Pszczoły z jednego ula odwiedza-
ją dziennie kilkaset tysięcy kwia-
tów, zapylając je. Dla gospodarki
ma to większą wartość niż wytwo-
rzony miód.
•	Matka pszczół może składać
dziennie do 1000 jajeczek.
•	Długość nici w kokonie jedwab-
nika dochodzi do 1,5 km długości.
• Gruczoły przędne gąsienicy jed-
wabnika przed przepoczwarzeniem
stanowią około 40% ciężaru jej
ciała.
•	Mrówki podobnie jak pszczoły
należą do owadów żyjących •po-
łecznie. Rozróżniamy u (ród nich
sainop, samice i robotnice. Cha-
rakterystyczne m ich budoule —
mrowiska. Mrówki odgrywają dużą
rolę w gospodarce przyrody i czło-
wieka.
•	jedno mrov. o mrówki r : .
niszczy w ciągu roku ponad 2 000000
owadów.
•	Społeczeństw® owadzie tworzą też
termity. Są to owady strefy gorące]
Nie łączy ich bliskie p< krewien-
stwo z naszymi społecznie żyjacymi
blonkówkami, więc systematycy za-
liczają jc do odrębnego rzędu ter-
mitów. W społeczeństwie ter nut ów
występuje większe zróżnicowanie
postaci niż u pszczół i mrówek.
Kopce termitów budzą podziw* wiel-
kością — dochodzą bowiem do kil-
ku metrów wysokości. Termity ży-
wią się drewnem, wyrządzając szko-
dy gospodarcze.
ZADANIA: 1. Uzupełnijcie podaną tabelkę oraz wyciągnijcie odpowie-
dni wruonek:
»2
Lektura: Soltya E. Owady pożyteczni. PZWS, Warszawa 1955
Dobrzańscy J. J. Z życia mrówek. PZWS, Warszaw* 1958
Lipa J. J. Owady — iprzymierzetwy i urrofouie roJmka. PWR1L, Warizawi
1965

83
Pająk krzyżak,
nie latający łowca w powietrzu
W1CZENIA
1.	Obęjnyioe zakonserwowanego pająka krzyżaka i porównajcie z foto-
gratią w podręczniku (rys. 40). Odszukajcie głowotułów i odwłok.
Obejrzyjcie przez lupę oczy. Obserwujcie zwierzę od strony brzusz-
nej. Obejrzyjcie narządy gębowe, kądziołki przędne oraz odnóża.
2.	Przypatrzcie się sieci pająka (rys. 41).
3.	Zwróćcie uwagę na rysunek przedstawiający płucotchawkę pająka
(rys. 42).
W budowie zewnętrznej pająka zwraca uwagę brak segmentacji.
Członowane odnóża wyrastają na głowotułowia; jest ich 6 par — szczę-
koczulki, nogogłaszczki i 4 pary odnóży krocznych.
Zwierzęta mające budowę zewnętrzną podobną do budowy
pająka krzyżaka, należą do gromady, zwanej pajęczakami.
Budowę sieci umożliwiają pająkowi gruczoły przędne, które
mieszczą się w odwłoku. Liczne otworki gruczołów znajdują sie
w sześciu wzniesieniach, zwanych kądziołkami przędnymi. Przez
otworki te wydostaje się ciecz, krzepnąca pod wpływem powietrza
w cieniutkie niteczki. Pająk zlepia niteczki w grubsza nić, którą roz-
mieszcza między punktami przyczepu.
W sieci znajdują się dwojakiego rodzaju nici. Jedne, rozchodzące
się promienisto, są gładkie; drugie, biegnące spiralnie, są pokryte
kropelkami lepkiej cieczy.
Obraz pająka krzyżaka kojarzymy sobie zawsze z jego delikatną
oecią rozpiętą pionowo między gałęziami drzew lub w otworach mało
uczęszczanych starych budynków.
Rys. 41. Sieć pająka krzy-
żaka. a — nić spiralna lepka,
b — nić bez lepkiej cieczy
Ryt. 40. Pająk krzyżak
85
84

pomocą podstawowego
(inne człony
chwytne), następnie
Rys. 42. Płucotchawka pająka: a — płytka
płucna. Strzałka przechodzi przez przetchlinkę
i wskazuje jamę, w której znajdują się płytki
płucne. Na czarno zaznaczono część odwłoka
Dla ciekawych...
• Pająk krzyżak nie reaguje na ru-
chy pajęczyny wywołane przez wiatr,
ale słabe drgania wywołane przez
owada powodują szybką reakcję
czatującego pająka.
• Wodny pająk topik buduje z pa-
jęczyny pod wodą gniazdo w kształ-
cie dzwonu, w którym przebywa
i przechowuje zapas powietrza.
• Niektóre gatunki pająków prze-
noszą się z miejsca na miejsce za
pomocą pajęczyny. Zjawisko to wy-
stępuje w Polsce pod koniec lata —
pajęczynę, unoszących się w po-
wietrzu pająków, nazywa się babim
latem.
ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie pajęczaki-pasożyty na tablicach poglądowych. Zwróćcie
uwagę na cechy budowy, umożliwiające włączenie tych pasożytów do
gromady pajęczaków.
2. Przypatrzcie się schematom, ilustrującym rolę pajęczaków-pasoźytów
w przenoszeniu chorób inwazyjnych, to znaczy przenoszonych przez
zwierzęta.
• Największym pająkiem docho-
dzącym do 6 cm długości jest pająk
ptasznik, którego jad uśmierca małe
ptaki.
• Mały — długości 1 cm — pająk
karakurt ma jad tak mocny, że
uśmierca nawet bydło i konie.
• Skorpiony — pajęczaki żyjące
w krajach tropikalnych, mają odwłok
członowany. Ostatni człon zakoń-
czony jest kolcem, przez który spły-
wa jad do ciała zaatakowanego zwie-
rzęcia.
W odpowiedzi
i sprawnie bieg
owada.
Obserwujemy często, że w chwili zetknięcia się pająka z owadem,
owad przestaje się ruszać — wygląda tak, jakby się uspokajał. Okazuje
się, że owad już nie żyje, gdyż pająk bardzo sprawnie uśmiercił go,
wprowadzając do jego tkanek jad. Narządy umożliwiające pająkowi
tę czynność nazywają się szczękoczułkami. W ich podstawowych
członach umieszczone są gruczoły jadowe, a w kolcach znajdują się
otworki kanałów, którymi jad ścieka do ciała owada.
Pająk rozgryza martwe ciało owada
cztonu narządu gębowego, zwanego nogogłaszczkami
nogogłaszczek służą jako narządy dotykowe
wprowadza do jego tkanek soki trawienne, po czym wysysa strawio-
ny pokarm.
Układ oddechowy pająka służy do oddychania tlenem, zawartym
w powietrzu. Zbudowany on jest z tchawek oraz płucotchawek mie-
szczących się w. odwłoku.
Pająki rozwijają się z jajeczek. Młode osobniki są podobne do do-
rosłych i rosną liniejąc. Taki rozwój jak wiemy nazywa się prosty.
Zwierzęta, które w wyniku pokrewieństwa zbudowane są podo-
bnie jak pająk krzyżak, łączymy w gromadę zwaną pajęczakami.
Lektura: Mikulska J. Poznaj pająki. PZWS, Warszawa 1960
Adolph W., Mikulska J. Pająk tkacz, inżynier i myśliwy. PZWS, War
szawa 1963
W sieć wpadają owady, które próbując uwolnić się z niej, przy-
lepiają się do lepkich nitek i wywołują ich drgania. Drgania lepkich
nitek pociągają nić sygnałową trzymaną przez pająka tylnymi odnó-
żami. W odpowiedzi na otrzymany sygnał pająk zadziwiająco szybko
nie po suchych niciach pajęczyny do przylepionego
W ogromnej, bo liczącej około 40 000 gatunków, gromadzie pa-
jęczaków jest bardzo dużo pasożytów. Środowiskiem ich życia jest
ciało człowieka, różnych zwierząt, w tym także zwierząt domowych,
oraz różnych roślin, a wśród nich roślin hodowanych przez człowieka.
Jest to powód, by poznać niektóre z pajęczaków-pasożytów,
W czasie wakacyjnych wędrówek czy spacerów przez tereny lub
drogi leśne, gdzie rosną krzewy, może Wam się zdarzyć spotkanie
z kleszczami. Najczęściej występującym w naszym kraju jest kleszcz
psi. Nazwa gatunkowa może czytającego zmylić, bo jest to, jak się
dalej okaże, również pasożyt wielu innych zwierząt. Na przechodzą-
cych ludzi, psy, bydło, owce, konie kleszcz ten spada nagle z gałązek
krzewów i bardzo szybko wpija się w ich skórę. Pajęczak ten ma narządy
pyszczkowe zmienione w porównaniu z pająkiem, gdyż w innych spo-
sób pobiera pokarm.
Kleszcz psi jest pasożytem zewnętrznym, żywiącym się krwią swych
żywicieli. By zdobyć krew, musi nakłuć skórę i wyssać tak dużą porcję
krwi, która zapewni mu przeżycie dłuższego czasu bez pobierania
pokarmu. Tę możliwość zapewnia kleszczowi psiemu i innym ga-
tunkom kleszczy silny narząd pyszczkowy kłująco-ssący oraz ogromna
możliwość rozciągania swego ciała. Kleszcz może wessać tyle krwi,
że objętość jego ciała powiększa się dziesięć, a nawet kilkadziesiąt razy,
a długość ciała z 2—4 mm dochodzi do 14 mm. Nassawszy się krwi,
samica odpada od żywiciela na ziemię, gdyż kleszcze są pasożytami
czasowymi. Tu składa jaja, z których rozwijają się larwy pasożytujące
na gadach i ptakach.
Skóra nakłuta przez kleszcza ulega nie tylko uszkodzeniu, ale
i podrażnieniu, spowodowanemu przez jego ślinę, działającą na tkanki
skóry trująco.
Człowiek może usunąć dolegliwości, stosując odpowiednie środki
lecznicze. W przypadku zaatakowania młodych zwierząt gospodar-
skich, co zdarza się na zakleszczonych pastwiskach, hodowca może
ponieść duże straty. Chore zwierzęta rozwijają się nieprawidłowo,
są słabe, rosną powoli i ważą znacznie mniej niż zdrowe osobniki
w ich wieku. U zaatakowanych przez kleszcze krów dojnych spada
mleczność. Oprócz wymienionych szkód kleszcze mogą wyrządzać
jeszcze inne, wcale nie mniejsze, szkody, a to dlatego, że przenoszą
one zarazki różnych chorób.
Kleszcz psi i jego larwy są żywicielami pośrednimi pierwotniaków
88
zwanych krwinkowcami. Podczas nakłucia skóry bydła kleszcz cza-
sem wprowadza ze swą śliną krwinkowca, który przechodzi do krwi,
a następnie atakuje czerwone ciałka krwi, których plazma jest jego
pokarmem. Ciałka takie rozpadają się, a zawarta w nich hemoglobina
— czerwony barwnik — przenika do moczu bydła, dlatego choroba
wywołana przez krwinkowca nazywa się krwawym moczem. Jest to
ciężka choroba, ponieważ liczba czerwonych ciałek krwi chorych zwie-
rząt stale się zmniejsza, a więc wzrasta anemia i zwierzęta są coraz
słabsze. Bez pomocy weterynaryjnej zginęłyby.
Są gatunki kleszczy, które pasożytują na ptactwie domowym. Te
kleszcze w czasie dnia chowają się w szparach pomieszczeń, do których
ptactwo przybywa na noc. Właśnie noc jest okresem ich ataków na
śpiące ptactwo.
W walce z kleszczami pomaga hodowcom służba weterynaryjna,
wskazuje leki i sposoby leczenia chorych zwierząt oraz podaje infor
macje, jak ustrzec zwierzęta zdrowe.
Pastwiska opanowane przez kleszcze, które żyją także na źdźbłach
trawy i na glebie, przestaje się wypasać na taki okres czasu, jaki jest
potrzebny do wyginięcia larw z powodu braku żywicieli.
Kleszcze jako przenosiciele zarazków są groźne również dla czło-
wieka. Za ich pośrednictwem człowiek może zachorować na kleszczo-
we zapalenie opon mózgowych, kleszczowy tyfus plamisty, dżumę
i tularemię. W Polsce zdarzają się przypadki zachorowań na kleszczo-
we zapalenie opon mózgowych i tularemię. Tularemia jest chorobą
wywołaną przez bakterie, które kleszcze wprowadzają do organizmu
człowieka. Bakterie te przenoszą się także przez kontakt z niektórymi
gryzoniami, np. zającami, wiewiórkami. W chorobie tej występuje
wysoka temperatura, owrzodzenia skóry oraz powiększenie gruczołów
chłonnych.
Przytoczone przykłady wskazują, jak wiele trudności stwarzają
kleszcze człowiekowi w gospodarce i jak niebezpieczne są dla człowieka
jako przenosiciele ciężkich chorób.
Inną grupą pajęczaków, żyjącą pasożytniczo, są świerzbowce,
które wywołują chorobę zwaną świerzbem albo parchem. Rolę tej
grupy pajęczaków poznamy na przykładzie świerzbowca ludzkiego.
Jest to maleńki pajęczak mikroskopowej wielkości, bo długość
jego ciała ma wymiar od 0,2 do 0,4 mm. Człowiek zaraża się świerz-
bowcem przez stykanie się z innymi chorymi ludźmi lub przedmio-
89
tami, których używali. Istnieje też możliwość zarażenia się od zwierząt
gospodarskich lub przedmiotów, związanych z ich hodowlą.
Świerzbowiec należy do najbardziej przykrych pasożytów. Samica
jego przecina naskórek w tych miejscach, gdzie jest on delikatny.
Najczęściej dzieje się to między nasadami palców rąk i nóg, za uszami,
w zgięciach łokci i kolan. Samica świerzbowca drąży w naskórku kilku-
milimetrowe korytarze, które czasem osiągają nawet 2 cm długości.
Odchody samic drażnią skórę, powstaje stan zapalny, co wywołuje
przykre swędzenie, czyli świerzbienie skóry. Na powierzchni skóry
tworzą się rany i strupy. W wydrążonych chodnikach samice składają
jaja, z których wylęgają się larwy. Młode larwy wydostają się na po-
wierzchnię skóry, gdzie żyją do czasu przeobrażenia się. Obok larw
na powierzchni skóry żyją samce i niezapłodnione samice, wszystkie
żywią się substancjami wytwarzanymi przez chorą skórę.
Swierzbowiec atakuje również zwierzęta gospodarskie, umiejsca-
wia się wtedy w innych częściach ciała niż u człowieka. I tak na przy-
kład u koni opanowuje głowę, boki szyi, grzbiet; u bydła okolice oczu,
boki szyi, szczęki; u świń okolice oczu i uszu. Zwierzę atakowane przez
świerzbowca cierpi podobnie jak człowiek, chudnie, stan jego zdrowia
pogarsza się tak, że nie leczone, może paść.
Świerzbowce pasożytują też na ptakach domowych. Sygnałem
choroby jest wypadanie piór w okresie, kiedy normalne pierzenie ię
nie odbywa. Istnieje gatunek świerzbowca, który wywołuje na nogach
ptactwa domowego zmiany zw’ane wapniakami.
Leczenie świerzbu daje pomyślane rezultaty, musi się jednak odby-
wać pod kierunkiem lekarza medycyny u ludzi i lekarza weterynarii
u zwierząt.
Świerzbowce, jak wszystkie pasożyty, są bardzo płodne, np. jedna
samica w ciągu miesiąca może wydać 500 000 potomstwa.
U świerzbowców i u kleszczy głowotułów i odwłok zrosły się w
jedną całość. Tylko 4 pary odnóży krocznych świadczą niezawodnie,
że są to pajęczaki.
ZADANIA:!. Podajcie przykłady pasożytów wewnętrznych i zewnętrz-
nych człowieka i zwierząt gospodarskich. 2. Jaka nauka bada życic i bu
dowę pasożytów? 3. Omówcie na znanym przykładzie zależność i między
pierwotniakiem, człowiekiem i pajęczakiem. 4. Jakie środki ostrożnnści
zachowacie, by uniknąć świerzbu?
Dla ciekawych...
•	W zbiornikach wodnych źyje
malutki czerwony pajęczak. Jest to
jeden z gatunków wodopójek. Larwa
jego pasożytuje na owadach wod-
nych.	.
•	Kolorowe, bo czerwone i żółte są
przędziorki — szkodniki warzyw
i drzew owocowych. Pajęczaki te wy-
sysają soki z liści i młodych pędów,
zmniejszając plony.
• W spichrzach żyją rozkruszki,
niszczące ziarno, mąkę, kaszę, sery,
wędliny i inne artykuły spożywcze.
Porównajmy stawonogi
ĆWICZENIA
I. Do porównania stawonogów wykorzystajcie żywe okazy, okazy zakon-
serwowane, rysunki w podręczniku oraz tablice poglądowe. Szukajcie
w tvm materiale informacji, potrzebnych do wykonania załączonych
ćwiczeń.
SYSTEMATYKA
W naszym kursie zoologii poznaliście tylko trzy gromady stawo-
nogów, a jest ich znacznie więcej, w tym kilka gromad wymarłych.
Poznaliście też niewiele gatunków stawonogów, a typ stawonogi
ma ich więcej niż wszystkie pozostałe typy świata zwierzęcego razem
wzięte. Liczba gatunków stawonogów wynosi około 800 000, a liczba
wszystkich znanych gatunków świata zwierzęcego — około 1 000 000,
91
00
ŚRODOWISKO ŻYCIA STAWONOGÓW
By zdać sobie sprawę z opanowania przez stawonogi różnych śro-
dowisk Ziemi, opracujcie załączone zestawienie. Należy uwzględnić
w każdej gromadzie co najmniej trzy gatunki, biorąc pod uwagę
także środowiska życia postaci niedoroslych.
Na podstawie obserwacji preparatów mokrych, rysunków i tablic
poglądowych spróbujcie wypełnić zestawienie:
Główne cechy budowy wewnętrznej stawonogów
Gatunek
Rak
rzeczny
Chrabąszcz
majowy
Pająk
krzyżak
Narządy oddychania czynne
tylko w środowisku
Mięśnie przyczepione do
Budowa układu nerwowego
Narządy zmysłów
Położenie serca
Krew krąży w
Jest to układ krążenia


rW ę

można połączyć stawonogi, biorąc za podstawę tej klasyfikacji śro-
dowisko życia.
Oglądając okazy raka rzecznego, chrabąszcza majowego i pająka
krzyżaka, wypełnijcie załączone zestawienie.
Główne cechy budowy zewnętrznej stawonogów
Gatunek
Rak
rzeczny
Chrabąszcz
majowy
Pająk
krzyżak
Pokrycie ciała
Części ciała
Części o budowie pierście-
niowej
Narządy ruchu	'
Liczba odnóży krocznych ‘ I
Główne cechy budowy
odnóży krocznych
Położenie odnóży krocznych 1 •
Narządy gębowe
V kT
W podanych zestawieniach zwróćcie uwagę na cechy powtarzające
się we wszystkich trzech poziomych rubrykach. To są właśnie cechy,
które pozwolą Wam opracować zwięzłą charakterystykę typu stawo-
nogów.
Czytając treść każdej z rubryk pionowych, uzyskacie charaktery-
stykę każdej z trzech poznanych przez Was gromad stawonogów.
Zwierzęta, należące do typu stawonogów mimo zasadniczych cech
wspólnych, charakteryzują się różnorodnością budowy zewnętrznej,
co wiąże się z różnorodnością sposobów życia i możliwością opano-
wania różnych środowisk na całej Ziemi. Samice poszczególnych ga-
tunków są bardzo płodne, toteż stawonogi występują licznie w przy-
rodzie.
Niektóre cechy budowy są wspólne dla stawonogów i pierścienic,
jak na przykład budowa układu nerwowego. Świadczą one o pokre-
wieństwie tych dwu typów świata zwierzęcego; przodkami ich były
prawdopodobnie prapierścienice, które żyły w morzach.
Oglądając okazy stawonogów, zdobędziecie jeszcze jedną infor-
mację morfologiczną — stawonogi to zwierzęta o dwubocznej symetrii
ciała. To znaczy, że ich ciało można podzielić tylko jedną płaszczyzną
tak, że po obu jej stronach leżą narządy parzyste, a nieparzyste są
podzielone na dwie symetryczne części.
ZADANIA: 1. Jaką symetrię ciała mają stawonogi? Czy taka svmetria wy-
stępuje u pierścienic? 2. Ustawcie gromady stawonogów według stopnia
segmentacji ciała. 3. Jakie narządy oddechowe typu lądowego poznaliście
u stawonogów, a jakie typu wodnego? 4. Jaki jest związek wielkości po-
wierzchni narządów oddychania z ich kształtem? 5. Podajcie cechy cha-
rakterystyczne dla poszczególnych gromad stawonogów. 6. Scharaktery-
zujcie typ stawonogów. 7. Omówcie rolę pancerza w życiu stawonogów.
92
93

Dla ciekawych. .♦

•	Starożytni Egipcjanie czcili chra-
bąszcza zwanego skarabeuszem jako
zwierzę ,,święte".
•	Stawonogi żyją na Ziemi od
przeszło 500 000 000 lat, świadczą
o tym badania paleozoologicznc.
• Najstarszymi stawonogami były
trylobity, które wymarły całkowicie
przed 200 000 000 lat. Żyły one na
dnie mórz.
Błotniarka stawowa i inne
nasze ślimaki
ĆWICZENIA
1. Obserwujcie ruchy żywych błotniarek umieszczonych w słoju. Gdy
błotniarka wysunie się z muszli, odszukajcie głowę i nogę. Worek
trzewiowy ukryty jest w muszli. Przypatrzcie się przez lupę ruchom
otworu gębowego. Zwróćcie uwagę na ruchy mięśni nogi. Jak określicie
te ruchy? Od wewnętrznej strony muszli dostrzeżecie brzeg płaszcza,
z którego wydzieliny powstaje muszla. Gdzie leży otwór oddechowy
błotniarki? W podobny sposób obserwujcie winniczka.
2. Przypatrzcie się na tablicy poglądowej i w podręczniku rysunkom
przedstawiającym błotniarkę i winniczka. Porównajcie ich budowę
zewnętrzną (rys. 43 i 44).
a b
Rys. 43. Błotniarka stawowa: a —
muszla, b — otwór oddechowy,
c — brzeg płaszcza, d — płat po-
liczkowy, e — otwór gębowy, t —
oko, g — czułek, h — noga
Błotniarka stawowa — jak większość ślimaków — źyje w wodzie.
Miękkie ciało błotniarki może się całkowicie ukryć w muszli, z którą
jest częściowo zrośnięte. Do muszli przyczepione są mięśnie służące
do poruszania ciała, a więc jest ona zewnętrznym szkieletem ślimaka.
Muszla zwiększa swe wymiary wraz ze wzrostem ślimaka. Mate-
riału do jej budowy dostarczają gruczoły znajdujące się w brzegu części
ciała zwanej płaszczem. Muszla zbudowana jest z dwu warstw. Ze-
wnętrzną warstwę tworzy konchiolina, która pod względem chemicz-
nym podobna jest do chityny. Wewnętrzna warstwa zbudowana jest
z soli wapniowych. Dzięki takiej budowie muszla błotniarki jest
twarda i odporna na niszczące działanie wody i powietrza.
W muszli ukryta jest część ciała zwana workiem trzewiowym.
Z muszli wysuwa błotniarka płaską, mięsistą nogę, dzięki której poru-
sza się po dnie zbiornika wodnego, po częściach roślin wodnych,
a nawet pod powierzchnią zwierciadła wodnego.
Przednia część nogi łączy się z wyraźnie wyodrębnioną głową,
w której dostrzegamy narządy zmysłów — ruchliwe czułki i oczy.
Obserwując błotniarkę przy ściance akwarium, zauważycie otwór
gębowy. W otwartym otworze gębowym zobaczycie poruszający się
język, pokryty chitynową tarką. Służy ona do ścierania pokarmu
roślinnego.
Błotniarka może oddychać tlenem rozpuszczonym w wodzie
pobierając go całą powierzchnią ciała. Co pewien czas jednak wy-
dostaje się na powierzchnię wody i wtedy oddycha tlenem atmosfe-
rycznym, który przez otwór oddechowy dostaje się do jamy płucnej.
W ściankach tej jamy znajduje się gęsta sieć naczyń krwionośnych.
Tlen z pobranego powietrza jest rozprowadzany przez krew po całym
ciele zwierzęcia. Układ krwionośny błotniarki jest otwarty, podobnie
jak u stawonogów.
Błotniarka rozwija się z jajeczek, które sklejone śluzem składa na
roślinach wodnych. Jajeczka błotniarki ułożone są w charakterystyczne
wałeczki. Małe błotniarki wylęgające się z jajeczek podobne są do
postaci dorosłych.
Oprócz ślimaków wodnych żyją w Polsce ślimaki lądowe. Naj-
większym z nich jest ślimak winniczek, który podobnie jak błotniar-
ka jest ślimakiem płucodysznym. Winniczki można spotkać w róż-
nych miejscach, gdzie jest wilgotne podłoże i powietrze dobrze prze-
sycone parą wodną. Pożywieniem winniczka są miękkie części roślin.
95
Rys. 44
W
Jeśli będą to części roślin uprawnych, wówczas winniczek staje się
szkodnikiem.
Porównując budowę zewnętrzną błotniarki i winniczka dostrze-
gamy wyraźne podobieństwo, które wynika z pokrewieństwa. Dlategc
oba te gatunki zaliczamy do gromady ślimaków.
Niektóre ślimaki lądowe nie mają muszli na zewnątrz, lecz szcząt-
kową muszlę, ukrytą wewnątrz płaszcza. Do takich ,,nagich” ślima-
ków należy pomrowik, żywiący się roślinami uprawnymi.
Ślimaki żyjące w morzach słonych osiągają znacznie większe wy-
miary ciała niż ślimaki słodkowodne lub lądowe. Możecie się o tym
przekonać, oglądając w muzeum ich barwne muszle, mające nierai
piękne kształty.
Szczeżuja — małż naszych wód
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie zakonserwowaną szczeżuję. Wśród rozsuniętych części
muszli odszukajcie płaszcz, skrzela i klinowatą nogę. Zauważcie dwa
syfony.
2.	Obejrzyjcie dokładnie muszlę szczeżui od strony zewnętrznej i we-
wnętrznej. Na wewnętrznej stronie znajdziecie miejsca przyczepu
mięśni. Zwróćcie uwagę na sposób połączenia lewej i prawej części
muszli.
3.	Przypatrzcie się muszlom małżów morskich. Porównajcie ich grubość,
barwę i połysk z muszlami naszych małżów.
4.	Obejrzyjcie rysunki małżów zamieszczone w podręczniku. Zapamię-
tajcie ich wygląd i nazwy (rys. 45, tabl. II).
Dno zbiorników wód stojących jest środowiskiem życia szczeżui.
Ciało tego zwierzęcia jest bardzo mocno spłaszczone z boków i może
się ono całkowicie ukryć, a nawet zamknąć szczelnie w dwuczęściowej
muszli. W ten sposób małż chroni swe miękkie ciało przed wrogami.
Szczeżuja wkopuje się w piasek lub muł dna za pomocą mięsistej
klinowatej nogi. Skurcze i rozkurcze mięśni nogi umożliwiają szczeżui
powolną zmianę miejsca. Przed zranieniem w czasie ruchu zabezpie-
cza nogę śluz, który jest wydzielany przez gruczoły nożne.
ZADANIA: 1. Wymieńcie części ciała ślimaka. 2. Zapoznajcie się na .po-
stawie dostępnych Wam ilustracji z i
i lądowych.
Dla ciekawych...
•	W morzach i oceanach żyją
ślimaki pozbawione muszli, przy-
stosowane do unoszenia się w wo-
dzie, a więc ślimaki te wchodzą
w skład planktonu.
•	Winniczki są przysmakiem dla
mieszkańców zachodniej Europy,
nazwami naszych ślimaków wodnym
np. Francji, dokąd eksportujemy
ślimaki.	.
•	W morzach żyje bardzo wiele S/
tunków ślimaków, znacznie
niż w wodach słodkich. N*e'
z nich są jadowite.
Rys. 45. Szczeżuja: a —
syfon wpustowy, b — sy-
fon wypustowy, c — wię-
zadło, d — muszla, e —
noga
96
1 — Zoologia, kl VTl
97
Gdy woda jest spokojna, skorupki muszli rozchylają się nieco
i wtedy otwierają się do wody dwie szczeliny zwane syfonami. Syfon
orzęsiony, zwany wpustowym, służy do wprowadzenia wody do
wnętrza muszli szczeżui, a leżący za nim drugi mniejszy syfon wy-
pustowy umożliwia wyrzucenie wody poza ciało. Wraz z wodą dostają
się do ciała małża tlen i pokarm; tlen przenika do naczyń krwionoś-
nych rozgałęzionych w blaszkowatych skrzelach, a pokarm, skła-
dający się głównie z planktonu, kierowany jest ruchem rzęsek do
otworu gębowego znajdującego się nad nogą. Stąd pokarm dostaje
się do przewodu pokarmowego mieszczącego się w worku trzewiowym.
Woda wyrzucana przez syfon wypustowy unosi dwutlenek węgla
i produkty przemiany materii wytwarzane w nerkach.
Małże muszą mieć zapewniony stały przepływ wody, gdyż tylko
w ten sposób mogą zdobywać pokarm i tlen. Woda przepływa przez
ciało małża dzięki nieustannej pracy rzęsek, pokrywających powierz-
chnię jamy płaszczowej i skrzela.
Zarodki szczeżui rozwijają się między płatami jej skrzeli. Wczesne
ich stadia są zupełnie niepodobne do zwierząt dorosłych. Ich muszelki
zaopatrzone są w haczyki. Larwy te nie mają narządów: pokarmowego,
krwionośnego i wydalniczego. Są one wyrzucane przez syfon wypusto-
wy do wody, gdzie za pomocą haczyków przyczepiają się do płetw
lub skóry ryb, na których żyją jako pasożyty. Po zakończeniu rozwoju
młode małże opadają na dno zbiornika wodnego, by podobnie jak for-
my dorosłe, prowadzić denny tryb życia. Młode szczeżuje mają
jedynie około 0,300 mm długości i 0,290 mm grubości, dlatego mogą
je znaleźć tylko doświadczeni przyrodnicy, pobierając próbki wody
z odpowiednich miejsc.
Po śmierci małżów woda wyrzuca ich muszle. Są one zawsze
otwarte, gdyż nie działają wtedy mięśnie zwane zwieraczami muszli.
W naszych rzekach żyje małż zwany skójką.
Bardzo wiele gatunków małżów żyje w morzach i oceanach.
Gromadę ślimaków i gromadę
typ zwany mięczakami.
małżów łączymy w jeden
Mięczaki należą do organizmów odgrywających bardzo ważną
rolę w budowie skał wapiennych, w których można dość często zna-
leźć ich skamieniałe muszle, odciski lub odlewy. Informują one o po-
chodzeniu skał.

98
ZADANIE: Spróbujcie zestawić cechy budowy mięczaków. Pomoże Wam
w tym załączona tabelka.
Mięczaki
Cechy budowy
Ślimaki
Małże
1.	Czym jest okryte ciało?
2.	Z czego jest zbudowana muszla?
3.	Z jakich części składa się ich ciało?
4.	Jakie narządy umożliwiają im oddy
chanie?
5.	Jaki kształt ma narząd ruchu?
Dla ciekawych...
• W minionych okresach geolo-
gicznych żyło znacznie więcej ga-
tunków mięczaków, znamy np. oko-
ło 10 000 gatunków mięczaków zwa-
nych amonitami. Dziś nie żyje ani
jeden gatunek tych mięczaków.
• Ciało małżów służy za pokarm
mięso ostryg, często spożywane
jest mięso omułków jadalnych.
• Perły naturalne wytwarzane są
przez małża zwanego perłopławem.
• Opisywane przez podróżników
ośmiornice należą także do typu
mięczaków.
ludziom. Najbardziej cenione jest
Lektura: Heintze J. Mieszkańcy naszych wó l. NK. Warszawa 1962
Charakterystyczne cechy
bezkręgowców
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie zakonserwowane okazy korali albo szkielety korali. Może
Wam się uda określić stosunek wielkości szkieletu do wielkości zwie-
rząt, które go wytworzyły.
2.	Przejrzyjcie muszle mięczaków. Zwróćcie uwagę na powierzchnię ze-
wnętrzną i wewnętrzną. Porównajcie grubość, twardość, barwę i połysk
muszli mięczaków morskich i lądowych.
3.	Porównajcie szkielety zewnętrzne okazów skorupiaków, owadów i pa-
jęczaków. Zwróćcie uwagę na różnice w grubości i na cechy budowy
szkieletu umożliwiające ruch i obronę.
4.	Przypatrzcie się preparatom mokrym, rysunkom w podręczniku i tabli-
com informującym o układzie krwionośnym bezkręgowców. Zwróćcie
uwagę na położenie serca.
5.	Na podstawie preparatów mokrych, rysunków i tablic zbierzcie dane
dotyczące układu nerwowego bezkręgowców.
W zoologii bywa używane pojęcie bezkręgowce. Należy zapamię-
tać, że nie oznacza ono jednostki systematycznej, ale obejmuje olbrzy-
mią grupę zwierząt wielokomórkowych, które mają jedną zasadniczą
wspólną cechę — brak wewnętrznego szkieletu w miękkim ciele. Tę
właściwość mają wszystkie zwierzęta, które poznawaliśmy dotychczas.
A zatem bezkręgowcami są zwierzęta należące do podkrólestwa
wielokomórkowców, tj.: jamochłony, płazińce, obleńce, pierścieni-
ce, stawonogi, mięczaki oraz dwa typy wielokomórkowców — gąbki
i szkarłupnie — których nie omawialiśmy.
Niektóre z bezkręgowców mają szkielet, okrywający ciało z ze-
wnątrz. Należą do nich pewne jsŹhochłony, stawonogi i mięczaki.
Zewnętrzny szkielet pokrywający ciało stawonogów jest utworzony
z chityny — substancji organicznej o cennych dla organizmu wła-
ściwościach fizycznych i chemicznych. Chityna jest lekka, bardzo twar-
da, nie wpływają na nią zmiany temperatury. Nie ulega także zmianom
chemicznym pod wpływem wody i powietrza.
Wewnętrzna powierzchnia szkieletu chitynowego jest nierówna,
co umożliwia przyczep mięśni, a różna jego grubość umożliwia mięś-
niom zmianę położenia części szkieletu względem siebie i środowiska
— czyli ruch.
Inną substancją tworzącą szkielety zewnętrzne bezkręgowców jest
węglan wapniowy. Przepojone są nim szkielety chitynowe niektórych
skorupiaków, zbudowane silnie rozwinięte szkielety wielu korali oraz
mięczaków. Szkielety z węglanu wapniowego są znacznie cięższe od
szkieletów chitynowych, a więc bardziej przydatne w środowisku wod-
nym niż lądowym.
Wszystkie rodzaje szkieletów zewnętrznych zwierząt bezkręgo-
wych zostały wytworzone przez jednowarstwowy naskórek. Wszystkie
szkielety bezkręgowców są warstwami martwej materii nieorganicznej,
jak np. węglan wapniowy, materii organicznej, jak np. chityna,
konchiolina, lub ich kombinacją.
Oprócz zewnętrznego szkieletu dla bezkręgowców charakterystycz-
100
ne są też inne cechy budowy anatomicznej. U poznanych przez Was
bezkręgowców o najprostszej budowie — jamochłonów — istnieją
wyspecjalizowane komórki nerwowe. W okolicy otworu gębowego
na ramionach stułbi jest tych komórek więcej niż w innych częś-
ciach ciała. Wszystkie komórki nerwowe ciała stułbi łączą się z so-
bą poprzez wypustki. Powstaje w ten sposób sieć komórek nerwo-
wych, bywa ona nazywana układem nerwowym siateczkowym
albo układem nerwowym rozproszonym.
W pozostałych typach bezkręgowców komórki nerwowe łączą się
w większe skupienia, które nazywamy zwojami nerwowymi. Zwoje
nerwowe połączone są poprzez spoidła nerwowe. Wszystkie zwoje
z wyjątkiem nadgardzielowego leżą pod układem pokarmowym, two-
rząc łańcuszek nerwowy brzuszny. Taki układ nerwowy jest charak-
terystyczny dla bezkręgowców.
Począwszy od pierścienic poznawaliśmy układ krwionośny
bezkręgowców. Ułatwia on rozprowadzanie tlenu i substancji odżyw-
czych po całym organizmie oraz usuwanie z niego szkodliwych pro-
duktów przemiany materii. Pierścienice mają układ krwionośny za-
mknięty o wyraźnej budowie metamerycznej. Zwierzęta pozostałych
typów bezkręgowców mają układ krwionośny otwarty. Jest w nim
wyspecjalizowana kurczliwa część —• serce, którego skurcze i rozkur-
cze wprawiają krew w ruch. Charakterystyczne jest położenie serca —
leży ono nad układem pokarmowym, czyli na stronie grzbietowej.
Zwierzęta należące do typu stawonogów i typu mięczaków mają
narządy służące do oddychania. Bezkręgowce wodne pobierają
i rozprowadzają tlen całą powierzchnią ciała lub skrzelami — narzą-
dami oddechowymi typu wodnego. Takimi są pierzaste skrzela sko-
rupiaków i blaszkowate skrzela mięczaków. Narządy oddychania typu
« lądowego to tchawki, płucotchawki i jama płucna, czyli tzw. płuca
u mięczaków. Należy podkreślić, że u bezkręgowców układ oddechowy
nigdy nie ma bezpośredniej łączności z układem pokarmowym.
Jak się przekonaliście, bezkręgowce żyją w różnych środowiskach
— spotykamy je w wodach (słonych i słodkich), w glebie, na po-
wierzchni ziemi i w powietrzu.
Przedstawione cechy budowy zewnętrznego szkieletu, układu
nerwowego, układu krwionośnego i układu oddechowego umożliwiają
nieomylne odróżnienie bezkręgowców od kręgowców, które będziecie
poznawać w dalszym ciągu nauki zoologii.
101
ZADANIA: 1. Wyliczcie znane Wam gatunki zwierząt bezkręgowych.
2. Omówcie zwięźle wygląd zewnętrznej powierzchni ciała tych bezkrę-
gowców, które opracowaliśmy jako przykłady dla poszczególnych typów.
3. Porównajcie rolę szkieletu zewnętrznego u bezkręgowców wodnych
i lądowych. 4. Skąd pochodzi materiał do budowy szkieletów zewnętrz-
nych? 5. Wyjaśnijcie pojęcia: układ krwionośny zamknięty, układ krwio-
nośny otwarty. 6. Jakie części układu nerwowego łączy obrączka około-
gardzielowa? 7. Jakie jest położenie tych części w stosunku do układu po-
karmowego? 8. Jakie narządy typu wodnego, a jakie typu lądowego pozna-
liście u bezkręgowców? Jakie znaczenie mają one dla organizmu? 9. Obej-
rzyjcie bezkręgowce w najbliższym muzeum zoologicznym.
Dla ciekawych...
• Chociaż bezkręgowce są mniej
znane niż kręgowce, to jednak są od
nich znacznie liczniejsze. Znamy
około 1 000 000 gatunków zwierząt,
w tym tylko około 50 000 gatunków
kręgowców. Niektóre gatunki bez-
kręgowców osiągają wielkie wymiary
ciała. Oto przykłady:
•	W Oceanie Indyjskim żyje małż
tridakna olbrzymia, której ciężar
dochodzi do 500 kg.
•	Muszle niektórych gatunków wy-
marłych mięczaków tworzących gru-
pę amonitów osiągały średnicę po-
nad 2,5 m.
• Największymi bezkręgowcami są
głowonogi. Należące do nich kała-
marnice mogą dorastać do 3 m dłu-
gości, a długość ich ramion osiąga
aż 15 m. Głowonogi interesują zoo-
logów ze względu na wysoką orga-
nizację mózgu, chronionego przez
torebkę chrzęstną.
Ryba przez całe życie
pływa w wodzie
ĆWICZENIA
1.	Obserwujcie żywą rybę w akwarium. Zwróćcie uwagę na pokrycie
ciała, na ruchy płetw i ruchy gęby. Jakie narządy zmysłów dostrze-
żecie? Obserwacje uzupelnijcie rysunkami zamieszczonymi w pod-
ręczniku (rys. 46, tabl. II i VII).
2.	Obejrzyjcie dokładnie płetwy. Nazwy ich znajdziecie na rysunku 50.
3.	Obejrzyjcie przez lupę i przez mikroskop łuskę ryby, by zobaczyć
linie przyrostu, według których określa się jej wiek. W pracy tej po-
może Wam rys. 47.
Rys. 46. Ploć
Oprócz jamochłonów, skorupiaków i mięczaków charakterystycz-
nymi zwierzętami wód są ryby. Znaczna większość ryb żyje w morzach
i oceanach na różnych głębokościach i w różnej odległości od brzegów.
Tylko nieliczne ryby korzystają z dna jako płaszczyzny oparcia, z re-
guły pływają one cale życie w wodzie.
Płoć jest rybą rozpowszechnioną w naszych słodkich wodach
stojących i rzekaęh, żyje także w Bałtyku. Rybacy łowią ją w dużych
ilościach. Na jej przykładzie poznamy życie i budowę ryb.
Ciało płoci składa się z głowy, łączącej się bezpośrednio z tuło-
wiem (brak szyi), który łagodnie przechodzi w ogon.
Spójrzcie na opływowy kształt spłaszczonego ciała płoci i na prze-
dnią część głowy. Dzięki takiej budowie ryba może łatwo poruszać
się, pokonując bez trudu opór wody. Czynność tę ułatwia płoci także
budowa skóry.
Skóra płoci jest pokryta naskorKiem, pod którym tkwią skośnie
ułożone płaskie, kostne łuski. Gładkie łuski zachodzą na siebie da-
chówkowato w ten sposób, że ich wolny brzeg skierowany jest ku
102
103
tyłowi. Liczne komórki naskórka wydzielają śluz, który czyni powie-
rzchnię ciała ryby gładką i śliską. Wszystkie te cechy są bardzo przy-
datne w środowisku wodnym, gdyż zmniejszają opór przy poruszaniu
się.
Ruch płoci lub innej ryby do przodu zależy od ruchów ogona i płet-
wy ogonowej. Ruchy pozostałych płetw umożliwiają rybie zmianę
kierunku ruchu i zmianę jego prędkości, a także utrzymanie ró-
wnowagi. Ogon i płetwy są więc narządami ruchu ryby współpra-
cującymi ze sobą.
Płetwy składają się z cienkiej warstwy skóry rozpiętej na promie-
niach. Dzięki skurczom i rozkurczom mięśni przytwierdzonych do
]jla ciekawych...
•	Nie wolno łowić płoci, których
długość ciała wynosi mniej niż 15
cm; 15 cm — to tak zwany wymiar
ochronny tej ryby. Każda ryba ma
określony wymiar ochronny. Ryby
złowione, mające długość poniżej
wymiaru ochronnego, należy wy-
puścić do wody.
•	Długość płoci dochodzi do 40 cm,
a ciężar do 1 kg.
•	Barwa ryby zależy od komórek
barwnikowych znajdujących się w
skórze. Złocista o metalicznym po-
łysku barwa oczu spowodowana jest
właściwościami błonki leżącej mię-
dzy błoną zawierającą liczne naczy-
nia krwionośne, zwaną naczyniówką,
a cienką warstwą światłoczułą, zwa-
ną siatkówką oka.
•	Dzięki zabiegom hodowlanym
człowiek wyhodował wiele ras ryb
o pięknych barwach oraz różnych
kształtach ciała i płetw.
promieni, płetwy mogą zmieniać kierunek położenia i wielkość swej
Obserwując pływającą rybę, dostrzegamy, że wykonuje ona ruchy
gębą i pokrywami skrzelowymi leżącymi na granicy między głową
i tułowiem. Te ruchy umożliwiają rybie oddychanie.
Do odbierania bodźców ze środowiska służą rybie narządy zmysłów
umieszczone na głowie. Wrażenia węchowe docierają przez jamki
węchowe otwarte na zewnątrz otworami nosowymi. Na bodźce
świetlne wrażliwe są oczy, które mieszczą się z boków głowy. Nie mają
one powiek. Nie dostrzegamy uszu zewnętrznych, chociaż możemy się
przekonać, że ryby odbierają wrażenia dźwiękowe. Umożliwiają im tę
czynność uszy wewnętrzne, które są również narządem równowagi.
Poznajmy budowę wewnętrzną ryb
ĆWICZENIA
105
104
Obserwując rybę, na pewno zwróciliście uwagę na linię boczną.
Łuski leżące na tej linii mają otworki, które prowadzą do kanału linii
bocznej. Linia boczna służy do odbierania wrażeń informujących
o ruchach wody.
Lektura: Rudnicki A. Ryby wód polskich. PZWS, Warszawa 1973
Jakubowski H., Ring J. Ryby w akwarium. WSiP, Warszawa 1974
ZADANIA: 1. Zastanówcie się, czy brak szyi jest cechą korzystną dl*
życia w wodzie. 2. Naszkicujcie rybę widzianą z boku i oznaczcie nazw)
płetw.
Rys. 47. Łuska ryby:
a — linie przyrostu
1.	Obejrzyjcie przez lupę zakonserwowane skrzela. Odszukajcie listki
skrzelowe. Sprawdźcie, jak są ułożone. W pracy pomoże Wam rys. 48.
2.	Obejrzyjcie ułożenie skrzel w jamie skrzelowej. Ile skrzel jest w każdej
jamie skrzelowej? Wyniki Waszych obserwacji porównajcie z rysun-
kiem 49.
3.	Zapoznajcie się z budową serca i obiegiem krwi ryby na podstawie sche-
matu zamieszczonego w podręczniku (rys. 51).
4.	Obejrzyjcie szkielet ryby. Zapoznajcie się z nazwami części — pomoże
Wam rysunek w podręczniku (rys. 50).
5.	Na preparacie mokrym i rysunkach odszukajcie układ nerwowy centralny
i układ 'nerwowy obwodowy.
6.	Na preparacie mokrym obejrzyjcie przewód pokarmowy ryby.
Zwierzęta żyjące w środowisku wodnym muszą przezwyciężyć
dwie trudności: pokonać duży opór wody oraz przystosować się do
oddychania w trudnych warunkach tlenowych. Do tej drugiej funk-
cji służą im specjalne narządy — skrzela.
Skrzela ryby mają budowę listkowatą. Każde skrzele zbudowane
Rys. 48. Skrzela ryby: a — łuk skrzelo-
wy, b — listki skrzełowe
Rys. 49. Przepływ wody podczas ruchów
oddechowych ryby: a — kierunek wpły-
wania wody do jamy gębowej, b — po-
krywa skrzelowa, c — inne części ciała
ryby, d — przełyk
jest z dwu płatów, które z kolei składają się z bardzo wielu listków
skrzelowych o barwie czerwonej, bo w każdym listku skrzelowym
znajdują się naczynia krwionośne. Ryby mają cztery pary skrzel, osa-
dzonych na czterech parach łuków skrzelowych. Skrzela mieszczą się
w jamach skrzelowych zamykanych ruchomymi pokrywami skrze-
lowymi. Przez całe życie ryby skrzela opłukuje woda doprowadzająca
tlen i odprowadzająca dwutlenek węgla. Przepływ wody przez szcze-
liny między skrzelami regulowany jest ruchami oddechowymi.
Ryby poruszają się całe życie w wodzie i tylko czasem uda się za-
obserwować rybę ,,stojącą”. W każdym przypadku utrzymanie się
ryby w wodzie zależy od pracy jej mięśni. Obserwując budowę we-
wnętrzną plotki, zauważyliśmy, że najwięcej miejsca w jej ciele zaj-
mują mięśnie.
Mięśnie ryby przyczepione są do wewnętrznego szkieletu, który
u płotki zbudowany jest głównie z tkanki kostnej. Tkanka kostna
zbudowana jest z komórek kostnych, które łączą się z sobą poprzez
wypustki .plazmatyczne, oraz z substancji międzykomórkowej, leżą-
cej między komórkami. Substancja ta została wytworzona przez ko-
mórki w okresie tworzenia się kości. Substancja międzykomórkowa skła-
da się ze związków nieorganicznych — głównie fosforanu wapniowego
a
i magnezowego — oraz ze związków organicznych. Dzięki przesyceniu
substancji międzykomórkowej solami mineralnymi tkanka kostna
jest twarda, co umożliwia jej ochronę i podpieranie miękkich narzą-
dów (patrzcie rys. 107, str. 183).
Tkanka kostna jest głównym tworzywem narządów zwanych koś-
ćmi. Do kości wnikają naczynia krwionośne i nerwy. Z kości zbudo-
wany jest układ kostny ryby zwany szkieletem. Części szkieletu ozna-
czone są na rysunku (rys. 50).
Szerzej omówimy część osiowego szkieletu ryby — kręgosłup.
Składa się on z dwuwklęsłych krążków, które nazywają się kręgami.
Kręgi różnią się szczegółami budowy, co pozwala określić z jakiej
części kręgosłupa pochodzą. Wszystkie kręgi mają wspólny plan
budowy — składają się z trzonu, który u ryb jest dwuwklęsły i łuków.
Wszystkie kręgi mają łuki górne, tworzące kanał, którym przebiega
część osiowa układu nerwowego — rdzeń kręgowy. Łuki dolne istnieją
tylko w kręgach ogonowych i stanowią ochronę dla naczyń krwio-
nośnych.
Zwierzęta, które mają, podobnie jak ryby, osiową część szkieletu,
tj. czaszkę i kręgosłup, zbudowany z kręgów, nazywamy kręgowcami.
Kręgowce to nazwa podtypu w obrębie typu strunowców. Ryby
należą do typu strunowców, gdyż ich zarodki mają strunę grzbietową,
a dorosłe — między kręgami mają szczątki struny grzbietowej —
szkieletu osiowego, który rozwija się w każdym zarodku strunowca.
Inne podtypy strunowców, o których będziecie się uczyć w później-
Rys. 50. Szkielet płoci: a — kręgosłup, b — płetwa grzbietowa, c — czaszka, d —
płetwa piersiowa parzysta, e — płetwa brzuszna parzysta, f — żebra, g — płetwa od-
bytowa, h — płetwa ogonowa
107
106
51. Krążenie krwi u ryby: a —przed-
sionek serca, b — komora serca, c — na-
czynia włosowate w skrzelach, d — na-
czynia włosowate w narządach. Strzałki
wskazują kierunek ruchi krwi.
szych latach nauki, mogą zachowywać strunę grzbietową przez całe
życie; służy im ona jako jedyny szkielet osiowy.
Dzięki ruchomemu połączeniu kręgów ciało ryby może się wygi-
nać na boki. Część tułowiowa kręgosłupa ma żebra, które razem z
kręgosłupem chronią narządy wewnętrzne ryby.
W szkielecie głowy (czaszce) ważną rolę odgrywa puszka mózgowa,
która ochrania mózg. Ruchome szczęki ułatwiają chwytanie pokarmu.
Mózg ryby, podobnie jak u wszystkich kręgowców, składa się
z pięciu części. Ostatnia jego część przechodzi w rdzeń kręgowy.
Mózg i rdzeń kręgowy tworzą centralny układ nerwowy
każdego kręgowca.
Od mózgu i od rdzenia kręgowego odchodzą pary nerwów, które
unerwiają narządy zmysłów oraz narządy wewnętrzne ryby.
Nerwy to obwodowa część układu nerwowego.
Płoć odbiera wrażenia ze środowiska za pośrednictwem narządów
zmysłów i przy udziale układu nerwowego reaguje na nie, np. ruchem.
Układ nerwowy koordynuje prawidłową współpracę wszystkich
narządów wewnętrznych w obrębie poszczególnych układów oraz
wszystkich układów w obrębie organizmu.
Płoć żywi się małymi zwierzętami wodnymi i roślinami, jest
więc wszystkożerna. Pokarm przez otwór gębowy dostaje się do prze-
łyku, gdzie znajdują się zęby przełykowe, którymi płoć miażdży po-
karm. Zmiażdżona papka pokarmowa przechodzi do jelita, gdzie od-
bywa się trawienie. Wiele ryb ma żołądek, którego nie ma płoć i in-
ne ryby, jak np. karp. W procesie trawienia biorą udział soki trawienne,
które dopływają do przedniej części jelita z wątroby. Podczas trawienia
zmiażdżony pokarm ulega przemianom chemicznym, w wyniku czego
powstają związki chemiczne rozpuszczalne w wodzie, przenikają
one do krwi, która je rozprowadza po całym organizmie. Niestrawione
części pokarmu usuwane są poza organizm przez otwór odbytowy,
leżący przed płetwą odbytową.
Praca wszystkich narządów zależy także od dopływu tlenu do ich
komórek. Dzieje się to za pośrednictwem krwi. Krew plotki stale
krąży w naczyniach krwionośnych dzięki skurczom i rozkurczom serca,
składającego się z jednej komory i jednego przedsionka (rys. 51).
108
109
Temperatura ciała ryb zmienia się wraz z temperaturą
wody. Ryby są więc zwierzętami zmiennocieplnyml.
Pęcherz pławny płoci jest wypełniony mieszaniną gazów przypo-
minającą składem powietrze i leży pod kręgosłupem. Ryba może zmie-
niać ilość gazu. Ułatwia to jej opuszczanie się w głąb lub wypływanie
ku powierzchni.
Wiosną samica płoci składa około 100000 jaj zwanych ikrą. Jaja
są zapładniane w wodzie przez plemniki. Plemniki w ciele samca
znajdują się w cieczy i tworzą wraz z nią tzw. mleczko albo mlecz.
Zapłodnione jaja przyklejają się do roślin wodnych, gdzie się rozwija-
ją. Larwy ryb odklejają się i pływając samodzielnie zdobywają pokarm.
Stopniowo przekształcają się one w dorosłe płocie, które żywią się
pokarmem zwierzęcym i roślinnym. Płoć osiąga dojrzałość płciową,
gdy jej gonady zdolne są do tworzenia komórek rozrodczych, dzięki
czemu może się dalej rozmnażać.
ZADANIA: 1. Jedząc wędzoną rybę, na przykład dorsza, zwróćcie uwagę
na płaty mięśniowe, ich kształt i ułożenie. 2. Oddzielcie część kręgosłupa
i zobaczcie, jaki kształt mają kręgi. 3. Spróbujcie za pomocą nożyka
delikatnie usunąć część puszki mózgowej, może uda się Wam zoba-
czyć mózg ryby. Czy dużo miejsca zajmuje on w porównaniu z ciałem
ryby? 4. Przy przyrządzaniu śledzi zastanówcie się, czy łatwo rozpoznacie
płeć ryby. Jaka cecha budowy wewnętrznej jest charakterystyczna dla
samicy, jaka dla samca?
ĆWICZENIA
Najbardziej znaną rybą słodkowodną jest karp. Zyje on w wodach
zarośniętych dnach, gdzie szuka pożywienia, którym są
z dołu. Polowanie rozpoczyna wieczorem, wówczas nic-
przepływającą rybę. Chwyta
Przypatrzcie się rysunkom tych ryb
sie i podręczniku (rys. 52). Jak
się oglądane przez Was ryby?
Obejrzyjcie zakonserwowane okazy ryb morskich. Odszukajcie znane
Wam części ciała.
Obejrzyjcie rysunki tych ryb na tablicach poglądowych, w podręczniku
(rys. 55 i 56) i w książkach przyrodniczych o tematyce morskiej.
Rys. 52. Ryby słodkowodne
a — szczupaki, b — węgorz
c — karp
stój ących
małe zwierzęta i rośliny wodne. Szeroka paszcza tej ryby otoczona jest
grubymi wargami. Na górnej wardze widać dwie pary mięsistych wą-
sów czuciowych, które pomagają przy wyszukiwaniu pokarmu. Szczęki
karpia, podobnie jak płoci, nie mają zębów. Pokarm jest rozcierany
przez zęby gardzielowe znajdujące się w gardzieli.
Karp jest bardzo płodną rybą, gdyż samica składa ponad 500000
jajeczek, które przykleja do roślin wodnych. W czasie rozwoju wiele
zarodków, larw i młodych rybek ginie, gdyż są pożerane przez inne
zwierzęta wodne. Karp jest zdolny do rozrodu po 3 lub 4 latach życia.
Może żyć kilkadziesiąt lat.
Karp jest rybą hodowaną od dawna, bo od około 2000 lat.
W stawach, rzekach i jeziorach o zarośniętych dnach żyje szczupak.
Jest to ryba drapieżna. Pokarm jej stanowią przeważnie żywe ryby.
Budowa ciała umożliwia szczupakowi sprawne chwytanie zdobyczy.
W dzień szczupak przeważnie „stoi” wśród roślin w górnych war-
stwach wody. Czarny grzbiet, zielonkawożółta barwa boków w ciem-
nozielone plamki lub smugi czynią go niewidocznym z góry, biały
brzuch
zwykle szybko i pewnie rzuca się na 
szeroko rozwartą paszczą, w której są liczne, ostre zęby zagięte ku ty
Obejrzyjcie zakonserwowane okazy ryb słodkowodnych. Zapamię-
tajcie ich kształty i barwę. Zanotujcie nazwy.
‘ > na tablicach poglądowych w atla-
imi cechami budowy zewnętrznej różnią



łowi. Szczupak może połykać zwierzęta niewiele niniejsze od siebie,
gdyż ma bardzo rozciągliwe ścianki przewodu pokarmowego.
Samica szczupaka składa ponad 100 000 jaj. Szczupak może żyć
bardzo długo i osiągać kilkadziesiąt kilogramów wagi.
Denny tryb życia prowadzi węgorz, który żyje w rzekach i jezio-
rach o mulistym dnie. Ciemny, prawie czarny grzbiet czyni go niewi-
docznym, gdy podczas dnia leży zagrzebany w ciemnym mule. Wie-
czorem rozpoczyna poszukiwanie pożywienia, którym są głównie żywe
ryby.	\
Węgorz poluje na ryby w inny sposób niż szczupak. Przede wszy-
stkim nie jest on dobrym pływakiem, gdyż ma długie walcowate
ciało. Taka budowa ciała umożliwia pływanie jedynie ruchem wę-
żowatym, dzięki któremu węgorz wślizguje się między rośliny, ka-
mienie i inne przedmioty znajdujące się na dnie i tam szuka pożywie-
nia. Małą wąską główkę może wtykać nawet w drobne szczeliny, by
stamtąd wyciągać ukryte ryby lub inne zwierzęta. Węgorze są bardzo
żarłoczne, wśród ich tkanek gromadzi się* dużo tłusżczu.
Między szóstym a siódmym rokiem życia węgorze płyną nocami
przy brzegach rzek w kierunku Bałtyku. Stąd płyną ku Wyspom Ber-
mudzkim, gdzie w Morzu Sargassowym na dużych głębokościach sa-
ZAWARTOŚĆ WITAMINY/^W10O G PRODUKTU
- 1 ntq
MLEKO
MASŁO___Dl___________
ŻÓŁTKO JAJA »________
••••••••••
TRAN
••••••••••
••••••••••
Rys. 53
ZAWARTOŚĆ WITAMINY$ ®}wiOO G PRODUKTU

O = 0,0001 mg
© = 0,001 mg
© = 0,01 mg
MLEKO
MASŁO ©©@©
ŻÓŁTKO JAJA •••
TRAN •••••••••••••••
••••••••••••••©••••••
•••••••••••••••••••••
•••••••••••••••••••••
•••••••••••••••••••••
Rys. 54
mice składają ikrę, a samce ją zaplemniają. Po takiej czynności rozrod-
czej węgorze nie wracają do wód, z których wypłynęły.
Z zapłodnionych jaj rozwijają się larwy zupełnie niepodobne do
rodziców. Zanim poznano życie węgorza, larwy te uważano za inny
gatunek zwierząt. Larwy węgorza unoszone są przez Prąd Zatokowy
ku brzegom mórz europejskich. Po trzech latach tej wędrówki stają
się podobne do węgorzy dorosłych i w ujściach rzek opadają na dno,
skąd płyną w górę rzek. Niektóre wpływają do wód stojących, gdzie
prowadzą taki tryb życia, jak ich rodzice.
Śledzie i dorsze są najbardziej znanymi u nas rybami morskimi,
więc należy poznać ich budowę i życie.
Co pewien czas na otwartych wodach morskich śledzie zbierają się
w wielkie gromady zwane ławicami, które liczą często wiele miliardów
sztuk. Ławice śledzi płyną ku brzegom. Przyczyną tego zjawiska jest
zbieranie się ryb na tarło, które odbywa się przy brzegach, oraz dą-
żenie za planktonem unoszonym przez prądy morskie. Ławice płyną
przeważnie tymi samymi szlakami i mniej więcej w tym samym okresie,
co ułatwia pracę rybakom.
Samica śledzia składa około 30 000 jaj. Nic więc dziwnego, że po
przejściu ławicy dno morskie pokryte jest grubą warstwą ikry.
8 — Zoologia, ki. VII
113
114
Rys. 56. Ryby latające
Podobnie jak śledzie ławicami płyną szprotki, które także odby-
wają tarło bliżej brzegów.
Dorsze są rybami drapieżnymi, dlatego wędrują za ławicami
innych ryb. Na tarło zbierają się jesienią przy brzegach, by potem
wrócić na tereny żerowania. Szlaki wędrówek dorsza powtarzają się
z nieznacznymi zmianami. Dorsze łowione są nie tylko dla mięsa.
Ich wątroba zawiera duże ilości tłuszczu zwanego tranem. W tranie
rozpuszczona jest witamina A, czyli wzrostowa substancja konieczna
dla prawidłowego przebiegu wzrostu dzieci. Tran dorsza zawiera tej
witaminy znacznie więcej niż ogólnie spożywane produkty. W tranie
jest także bardzo ważna witamina D, czyli przeciwkrzywiczna (rys.
53, 54). W przypadku niedostatecznej ilości tej witaminy, kości dzieci
są zbyt miękkie, co prowadzi do ich zniekształceń. Objawy takie leka-
rze nazywają krzywicą.
Inny tryb życia prowadzą płastugi, z których najbardziej znana
jest stornia, zwana też flądrą. Jest ona często łowiona przez naszych
rybaków. Stornia leży na dnie morskim na jednym boku swego bardzo
mocno spłaszczonego ciała. Bok ten jest biały, drugi bok jest zielon-
kawoszary, dzięki czemu trudno go odróżnić od podłoża. Dziwnie
wygląda głowa tej ryby — otwór gębowy jest wykrzywiony, a oczy
znajdują się na stronie zwróconej ku górze.
Stornia pływa słabo, utrzymując ciało ,,na płask’1 i wyginając je.
Jajeczka storni są składane i zapładniane z daleka od brzegów.
Wypływają one ku powierzchniowym warstwom wód, gdzie odbywa
się ich rozwój. Młodziutkie stornie mają budowę typową dla ryb.
Rosnąc, zbliżają się do brzegów, gdzie opuszczają się na dno i prze-
kształcają w małe rybki podobne już do rodziców.
Ryby użytkowe cechuje duża różnorodność budowy zewnętrznej
związana z różnym sposobem życia.
115
ZAD ANTĘ: Spróbujcie zebrać W ane wiadomości o rybach. Pomogą
Wam załączone pytania:
I.	Gdzie źyią ryby?
2.	Jak &ię poruszają?
3.	Jakie mają narządy ruchu?
4	Jakie narządy służą im do od-
dychania ?
5.	Jak połączona jest głowa z tu-
łowiem?
6.	Co wiecie o kręgosłupie?
7.	Jaką budowę ma serce ryb?
8.	Co wiecie o budowle skóry?
9.	Jakie części układu nerwowego
ryby są chronione przez szkie-
let?
10.	Co znaczy’ określenie ,,uzyskują
dojrzałość płciową”.
Dla ciekawych...
• Pod ochroną prawną jest w Pol-
sce jeden gatunek ryby — jesiotr
zachodni. Jest to okazała ryba do-
chodząca do 3 m długości, a przy
tym piękna i rzadko występująca
w naszvch rzekach.
• Nie powinno się łowić karpi po-
niżej 25 cm długości.
• Karpie u wielu ludów są symbo-
lem płodności.
• W’ okresowo wysychających rze-
kach Australii źyje ryba zwana
rocozębem. Gdy rzeki wyschną, ro-
dycha za pomocą bogato
unacz) nionego pęcherza pławnego,
który w tym czasie pełni taką czyn-
ność jak płuca innych zwierząt.
Ryby oddychające podobnie jak
rogoząb nazywamy dwudy&znymi.
Inne gatunki ryb dwudysznych żyją
też w Afryce i w Ameryce Połud-
niowej .
• Ustawa o ochronie ryb zakazuje
łowienia szczupaków poniżej 30 cm
długości.
•	Dla węgorzy długość ochronna
wynosi 35 cm.
•	Miejsca, w których ryby skła-
dają ikrę, nazywamy tarliskami,
a okres życia, w którym się to do-
konuje — tarłem.
Znaczenie ryb w gospodarce
człowieka
ĆWICZENIA
1. Za poznajcie się z danymi liczbowymi odnoszącymi się do gospodarki
rybnej. Wyciągnijcie odpowiednie wnioski (rys. 57 i 58).
Smaczne, łatwo strawne i pożywne mięso ryb stanowi cenny po-
karm dla człowieka. Spożycie ryb w Polsce wzrasta. Przekonacie się
0 tym na podstawie załączonego wykresu, na którym przedstawiono
liczbę kg ryb przypadającą na I mieszkańca. Spożywamy głównie ryby
morskie, które eksportujemy także za granicę.
Rybołówstwo morskie rozwija się w Polsce coraz lepiej dzięki
zwiększaniu się liczby jednostek pływających oraz ich unowocześ-
nianiu, a także lepszemu wyposażeniu w sprzęt rybacki.
W ostatnich latach rybołówstwo morskie wzbogaciło się w no-
woczesne jednostki pływające, które umożliwiają obfite połowy i rów-
noczesne przetwarzanie złowionych ryb. Są to trawiery-przetwórnie.
Do 1960 roku nie mieliśmy ich wrcale, obecnie zaś mamy już 34 trawle-
ry-przetwórnie. Podobnie przedstawiała się sprawa trawlerów moto-
rowych. Do 1961 roku nie mieliśmy takich trawlerów, a w 1974 roku
rybacy nasi wyjeżdżali na połowy 14 trawlerami motorowymi. Wzrosła
też liczba supertrawlerów: w 1962 r. mieliśmy ich 53. Rybołówstwo
dalekomorskie korzysta z 3 statków baz oraz 4 statków odbiorczo-
- tran sportowych chłodnicow'ców. Te ostatnie wzbogaciły naszą flotę
statków dalekomorskich dopiero w 1973 roku.
Rybacy nasi łowną główmie dorsze, śledzie i szproty'. Dla ilustracji
ilości poławianych ryb posłużą Wam dane ilościowe zebrane w tabeli.
Polowy ryb w ty». ton
Należy pamiętać, że dobre połowy morskie zależą w dużym stop-
niu od pracy załogi. Państwo wykłada wiele troski w' kształcenie rvba-
*
ków' specjalistów w połowach morskich i ceni wysoce ich trud.
Ryby słodkowodne spożywane przez nas pochodzą głów nie z po-
łowów w rzekach i jeziorach oraz z hodowdi.
W celu zwiększenia połowów ryb słodkowodnych wpuszcza się
do rzek i jezior młode rybki, tak zwany narybek, który hoduje się
w specjalnych stawach-wylęgarniach i w odpowiednim okresie roz-
(27>
w
1950 >-*» (V)
>«- i—f  i i —ł
01 2 3 4 567 Kg
Rys. 57. Spożycie ryb w Polsce, przy-
padające na jednego mieszkańca
woju wypuszcza do wód. Czyn.
ność tę nazywamy zarybianiem
wód.
W celu utrzymania odpowie,
dniego stanu zarybienia naszych
wód, ryby otacza się ochroną pra-
wną. Prawo zabrania łowienia ryb
w czasie tarła. Rybacy obowiązani
są łowić ryby sieciami o odpo-
wiedniej wielkości oczek; chodzi
o to, aby narybek i młode ryby
mogły swobodnie wypłynąć z sie-
ci. Dla każdego gatunku ryby
określono pewną wielkość ochron-
ną, poniżej której nie wolno go
łowić. Rybacy łowiący ryby le-
galnie, czyli tacy, którzy mają karty rybackie, znają przepisy i ło-
wiąc ryby, nie naruszają stanu zarybienia. Używają oni odpowiednie-
go sprzętu, który nie kaleczy ryb.
Hodowla ryb istnieje w Polsce od XII wieku. Rybą hodowaną
najczęściej jest karp. Dzięki zabiegom hodowlanym, z dzikiego karpia
wyhodowano wiele ras tej ryby. Bardzo ceniona jest rasa zwana kar-
piem polskim. Ryba tej rasy ma dużo mięsa, a mało kości.
Karp nie ma zbyt wielkich wymagań pokarmowych. Zjada pokarm
zarówno roślinny, jak i zwierzęcy. Daje się łatwo dokarmiać, np.
1974
1970
1965
1960
1955
1950
b
Rys. 58. Jednostki pływające w polskim rybołówstwie morskim: a — kutry, b
trawlery różnych typów, c — statki bazy
łubinem, kukurydzą, otrębami. Rośnie dość szybko i po dwu lub
trzech latach nadaje się do sprzedaży. W drugim roku życia osiąga
ciężar od 0,5 do 0,7 kg, a w trzecim roku do l ,5 kg. Hodowlę prowadzi
się w kilku stawach, o różnej głębokości dla różnego wieku. Hodowca
otrzymuje z jednego hektara stawu około 200 kg karpia.
Z rybakami morskimi i śródlądowymi współpracują naukowcy.
Badają oni takie zagadnienia związane z życiem ryb jak: rozwój ryb,
potrzeby pokarmowe, wędrówki, stan zdrowotny, reakcje na zmiany
w środowisku itp. Badania naukowe w Polsce prowadzą Morski Insty-
tut Rybacki i Instytut Rybactwa Śródlądowego.
Cykl lekcji o rybach zakończymy przypomnieniem ogólnej cha-
rakterystyki tej gromady.
Ryby to kręgowce przystosowane do życia w’ różnych warunkach
środowiska w^odnego. Ruchy w wodzie ułatwiają rybom następujące
cechy budowy zewnętrznej: opływowy kształt ciała, pokrycie ciała
łuskami kostnymi i śluzem, płetwy oraz brak szyi.
W cechach budowy wewnętrznej ryb charakterystyczne są: skrze-
la, szkielet kostny (u niektórych ryb chrzęstny) ochraniający narządy
wewnętrzne i służący jako podpora i miejsce przyczepu silnych mięśni,
sztywne połączenie czaszki z kręgosłupem, ruchome szczęki, ułatwia-
jące chwytanie pokarmu. Układ krwionośny zamknięty zawiera czer-
woną krew, która jest w ciągłym ruchu dzięki kurczliwości serca,
składającego się z jednej komory i jednego przedsionka. Ryby są roz-
dzielnopłciowe, ich gonady wytwarzają ogromne liczby komórek roz-
rodczych. Należą do zwierząt zmiennocieplnych. Wiele gatunków
ryb ma pęcherz pławny.
ZADANIA: 1. Na podstawie własnych wiadomości wymieńcie pro-
dukty, które uzyskuje się z ryb podczas ich przeróbki na trawlerach-prze-
twórniach. 2. Jakie ryby oprócz karpia hoduje się w Polsce? Czy w pobliżu
Waszego miejsca zamieszkania jest hodowla ryb? Jeśli tak, poproście
o możliwość zwiedzenia jej.
Dla ciekawych...
•	Trawie są to wielkie sieci, które
opuszczone prawie do dna morskie-
go, ciągnięte sa przez statki ry-
backie. Ten sposób łowienia ryb
daje najobfitsze połowy. Parnię
tacie, jak się nazywają statki ciągną
ce trawie?
•	Złote rybki. które hodujecie w
akwariach, są rasą karasia, wyho-
dowaną przez Chińczyków.
•	Nie wszystkie ryby mają szkielet
kostny. Znamy około 280 gatunków
rvb ze szkieletem chrzęstnym i stru-
ły grzbietową. Ryby te, zwane
chraęstnoszkieletowymi, maj i noz-
drza i otwór gębowy na spodniej
stronie głowy, dlatego nazywane s(j
♦akie spodoustymi. Do ryb spodo-
ustych należą rekiny, np. liczący
20 m rekin wielorybi i 12-metrowy
rekin ludojad, a także płaszczki, np.
drętwa elektryczna i ryba-piła.
♦
Żaba — zwierzę wodno-lqdowe
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie żywe i zakonserwowane żaby. Rozróżnijcie głowę, tułów
i kończyny. Odszukajcie narządy zmysłów. Przypatrzcie się dokładnie
budowie kończyn. Porównajcie budowę skóry żaby z budową skóry ryby.
2.	Obserwujcie ruchy żaby na lądzie. Wpuśćcie żabę do akwarium i prze-
prowadźcie obserwację jej ruchów w wodzie. Wasze obserwacje mo-
żecie prowadzić podczas wypoczynku nad wodą.
3.	Obejrzyjcie przez mikroskop nabłonek skóry żaby.
4.	Przypatrzcie się rysunkom żab na tablicach poglądowych i w podręcz-
niku (rys. 59).
5.	Obejrzyjcie preparat mokry’ przedstawiający rozwój żaby. Przypatrzcie
się dokładnie przemianom, jakim ulega ciało kijanki. Najmłodsze
stadia rozwrojowre obejrzyjcie przez lupę. Zobaczycie wtedy dokładniej
skrzela zewnętrzne. Zwróćcie uwagę na kolejność rozwToju kończyn
kijanki oraz na zanik skrzeli zewnętrznych.
6.	Przypatrzcie się na tablicy poglądowej i w podręczniku rysunkom
przedstawiającym rozwój żaby (rys. 60—64). Porównajcie je z oglą-
danym preparatem.
Żaby przebywają na lądzie, ale zwykle w' pobliżu wód, do których
wskakują szybko wr razie niebezpieczeństw-a. W obu środowiskach po-
ruszają się one swobodnie. W celu poznania przystosowań żab do
życia w dwu środowiskach skupimy naszą uwagę na gatunku żaby
zwanvm żaba trawna.
Żaba trawna jest bardzo pospolita w całej Polsce. Możecie ja spot-
kać w' wilgotnych lasach, na wilgotnych łąkach, w ogrodach i na po-
lach. Poznacie ją po brunatnym ubarwieniu i szerokim pysku mającym
łagodny zarys. Żaba trawna jest jedną z naszych największych żab,
120
długość jej ciała wynosi od 7 do 10 cm. Można ją spotkać w wodzie
najwcześniej ze wszystkich żab, gdyż po pierwszej fali wiosennego
ciepła wychodzi z zimowych kryjówek i wchodzi do wody. W wodzie
pływa doskonale dzięki budowie tylnych kończyn, które są półtora
raza dłuższe od ciała, co umożliwia długie ruchy przy pływaniu.
Sprawność ruchów powiększa błona pławna znajdująca się między
palcami. Do szkieletu tych kończyn przyczepione są duże i silne
mięśnie, które pracują sprawnie.
Kształt głowy i grzbieto-brzuszne spłaszczenie ciała sprzyjają ru-
chom w wodzie. Opór, jaki napotyka ciało żaby przy poruszaniu się
w wodzie, jest zmniejszony dzięki śliskiej skórze, obficie wyposażonej
w gruczoły śluzowe.
Pływająca żaba widzi swe otoczenie dzięki wypukłym oczom. Bę-
dąc w wodzie, może ona oddychać tlenem atmosferycznym wówczas,
gdy wysunie z niej głowę tak, że nozdrza znajdą się nad powierzch-
chnią. Po otwarciu nozdrzy powietrze dostaje się do układu odde-
chowego żaby. Gdy zwierzę nabierze powietrza i zamknie nozdrza
Rys. 59. Żaba trawna
klapkami (są to wyrostki jJińrne\ wtedy może pozostać przez pewien
czas pod wodą. Żaba ma głowę połączoną z tułowiem w taki sposób,
*c nic iti» *e mą uvkon\ w .u ruchów bocznych. Jest to korzystna cecha
rawrząt pływających.
W sptMwuane wy.tj narządy śluza sprawnie żabie nie tylko w wo-
dzie. ale rówruci na ladzie.
Tylne kończyny H wydłużone i zaopatrzone w pięć palców, maią
.to rozszerzoną stopę która ułatwia opieranie się podczas skoków
taka budowa kończyn zapewnia długie skoki na lądzie.
Si ra dzięki pokryciu śluzem, wydzielanym stale przez wielo-
V mork >we gruczoły, nic wysycha szybko na lądzie, a nawet ułatwia
xrmikanic tlenu atmosferycznego do naczyń krwionośnych, obfi-
. ic u nh?i rozgałęzionych. Skóra spełnia zatem rolę dodatkowego na-
rządu oddychania. Jest to ważne zadanie, bo chociaż żaba oddycha
płucami to icdnak nic dostarczają one dostatecznej ilości tlenu, gdyż
ma^ą kształt worków o gładkiej, a więc małej powierzchni. W ścian-
kach płuc jest wicie naczyń krwionośnych, umożliwiających wymianę
tlenu między nimi a krwią.
Budowa narządów zmysłów umożliwia żabie także i życie lądowe.
Oczv cdonięte powiekami górną i dolną, uszy utrzymujące kontakt
środowiskiem przez błonę bębenkową, narządy węchu, równowagi
i d *t\ ku umożliwiają zwierzęciu odbieranie bodźców ze środowiska
i przy współpracy z układem nerwowym reagowanie na te bodźce.
Rozmnażanie i rozwój zarodkowy żaby trawnej możliwe są tylko
w środowisku w’odnym. Żaba trawna, podobnie jak inne gatunki żab,
rozmnaża się w sposób płciowy.
Samica składa do urody jaja, które natychmiast polewane są przez
samca płynem zawierającym plemniki. Zapłodnienie jajeczek od*
bywa się u wodzie. Po zapłodnieniu osłonki jaj pęcznieją i wówczas
widać ciemno zabarwione jajeczka otoczone galaretowatą powłoczką,
ki <ra r tanowi dla nich ochronę. Znacie je pod nazwą skrzeku (rys. r><l>
61).
Żaba trawna składa skrzek przy brzegach. Po kilku dniach od cza-
złożenia wypł.wa on ku powierzchni, gdzie woda jest silniej nagrzan/
Galaretka utrzymuje skrzek w wodzie na odpowiedniej głębokość
Zapłodnione jajo jest pierwszą komórką przyszłego organizm
żaby. Skrzek ulega wielu przemianom zanim powstaną z niego ma*c
żaby.
Rozwój żaby, od momentu zapłod-
nienia jaja aż do uformowania się pontat i
malej żaby, odbywa się w wodzie. Dahzy
rozwój przebiega na lądzie.
Za pomocą lupy można dokładnie
prześledzić bardzo wczesne zmiany roz-
wojowe żaby. Zauważymy najpierw, ze
kuliste, zapłodnione jajo dzieli się na dwie
komórki, które mają kształt półkul przy-
Rtb. ąO. Jjjo Łaby a — cręW
jap /abararkur a <» mnym bar
wnikirm. b — c/<W jaj* bc/
barwnika, c — galaretowata
oalonla pęczn«>#ai w »
legających do siebie. Tę postać nazywa-
my już zarodkiem żaby. Następnie każda z nowo powstał', i kr>m6-
rek dzieli się ponownie, zarodek żaby składa się uletly z czterech
komórek. Każda z nich dzieli się znów na dwie komórki potomne
i w ten sposób zwiększa się ilość komórek w ciele zanxlka żab..
Komórki te są początkowo do siebie podobne, ale w późniejszym
etapie rozwoju różnicują się na trzy warstwy. Każda z tych warstw
komórek zarodka przekształca się w określone tkanki, a następnie
W' narządy zarodka Żaba jest więc trójwarstwowcem.
Rozwojem zarodkowym żaby nie będziemy się zajmować dokład-
niej. Zapamiętajcie tylko, że odbywa się on w galaretowatej osłonce.
Po trzech tygodniach zarodek żaby przebija tę osłonkę i wypł\wa do
wody. Tę postać żaby nazywamy kijanką.
Kijanki mają kilka milimetrów' długości. Są przytwierdzone za
pomocą specjalnej przyssawki do roślin wodnych. W tym osre^ie
życia kijanka me ma jeszcze otworu gębowego ani odbytowego. Nie
ani kończyn. Ma jedynie słabo rozwinięty ogon
i pierzaste skrzela, którymi oddycha.
Rvs. 61. Skrzek żaby
trawnej w wodzie
123
K • Ml L fab*, a Uj/tU
4* •
Rys. 64. Kijsnka i wykutUł-
cona tylną parą konczyn —
widok z góry
Po przerżnięciu się otworu gębowego i odbytowego kijanka
odtywńaę zwierzętom . roślinami mikroskopowej wielkości. W mie-
-|- pokarmie kijanki przewagą rosimy. Długi przewód pokar-
mowy. x bardzo długim, kilka razy skręconym jelitem, jest przysło-
na-. do wykorzystania pokarmu roślinnego. Ponieważ w tym czasie
rozwinęły się juz oczy i ogon, więc kijanka pl
poszukiwaniu pokarmu. Kijanki są bardzo żarłoczne, dzięki czemu
Na podstawie ry ainków potraficie dostrzec, że niektóre narządy
i jarki zanikają, a inne pojawiają się. Uażną zmianą w budowie ki-
janki jest zanik skrzek zewnętrznych i powstanie skrzeli wewnętrz-
nych. W dalszym rozwoju zanikają także skrzela wewnętrzne, g V
rozwijają się płuca umożliwiające oddychanie na lądzie.
Kijanka przekształca się w małą żabę w ciągu 3 mit>Ru
Długość tego okresu zalezy od obfitości pokarmu roślinnego od tem-
wrwłv i innvuh czynników środowiska wodnego. Po trzech
ZADANIA: 1. Zastanówcie się, jakie zwierzęta przypominają kijanki^'•
Przed u, .uizUcemem s.ę konczyn. 2. Co się dz.eje z
3. W	.ej kolejności pojawiają się kończyny u kijanek za y	. J
2 Zf J Q w. uznotliwuj, i 'P- -
Budowa wewnętrzna
żaby trawnej
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie uważnie szkielet laby. Zwróćcie 'iwa^e na różnice w bu
dowie szkieletu kończyn żaby i ryby.
2.	Oglądając preparat mokry, przedstawiający irwtorruę żaby, odszukajcie
i przypatrzcie się płucom, sercu i układowi pokarmowemu.
3.	Obejrzyjcie preparat mokry układu nerwoucuo żaby. Odszukacie cen-
tralny i obwodowy układ nerwowy.
4	Przypatrzcie się rysunkom przedstawiającym wewnętrzna hudouę
żaby (65, 66 i 67).
Żaba należy do typu strunowców, między’ kr egami ma jeszcze
resztki struny grzbietowej.	.	,
Szkielet żaby (rys. 65) zbudowany jest głównie z tkaniu kostnej.
Rvi. 65. Szkielet żaby a — esankft. b — łopatka (czek1 paw barkę w efo). C — wy
ruttki kręgów tułowiowych, d — p** uaa >, a — 1ua*u4 »Uxpy
W szkielecie żaby, podobnie jak w szkielecie ryb, wyróżnia się część
osiową i szkielet kończyn.
W kręgosłupie zwraca uwagę mniejsza liczba kręgów i większe
ich zróżnicowanie niż u ryb, u których występowały tylko kręgi tuło-
wiowe i kręgi ogonowe. U żaby są cztery grupy kręgów.
Zróżnicowanie kręgów żaby
Rodzaj kręgów
Szyjne
Tułowiowe
Krzyżowe
Ogonowe
Liczba
U wagi
1
7
1
1
atlas, czyli dźwigacz, ma dwie powierzchnie sta-
wowe do połączenia ze szkieletem głowy
mają długie wyrostki poprzeczne
łączy się z pasem miednicowym
kość ogonowa powstała ze zrośnięcia się kilku
kręgów
W szkielecie żaby nie występują żebra, a więc nie ma klatki pier-
siowej .
Czaszka jest połączona ruchomo z kręgosłupem za pomocą dwu
tzw. kłykci potylicznych, które zestawiają się z dwoma wgłębieniami
dźwigacza. Głowa może się poruszać tylko w górę i w dół. W czaszce
jest mała puszka mózgowa i duża część tworząca część trzewiową.
W kończynach wodno-lądowej żaby wyróżniamy takie same części
jak u kręgowców lądowych.
Kończyny żaby
Przednia
Tylna
Nazwa części
Szkielet
Nazwa części
Szkielet
Ramię
Przedramię
Kość ramieniowa
K. przedramieniowa
(zlana z dwóch)
Udo
Podudzie
K. udowa
K. podudzia
(zlana z dwóch)
Dłoń:
— nadgarstek
— śródręcze
K. nadgarstka
K. śródręcza
K. palców
Stopa:
— stęp (na-
stopek)
— śródstopie
K. stępu (nastopka)
K. śródstopia
K. palców
Kończyny żaby, podobnie jak innych kręgowców lądowych, pc
łączone są z zespołami kości zwanymi pasami. I tak — kończyna
przednia łączy się z pasem barkowym, który stanowi dla niej opar-
cie. W skład pasa barkowego żaby wchodzą łopatki, nadłopatki,
obojczyki i silne kości krucze. Od strony brzusznej prawa i lewa część
pasa barkowego połączone są poprzez mostek, który ma dużo części
chrzęstnych. W chrzęstnym połączeniu kości kruczej z łopatką istnieje
wgłębienie, w które wchodzi wypukłość kości ramieniowej. W ten
sposób powstaje staw barkowy.
W skład pasa miednicowego wchodzą parzyste kości: biodrowa
i kulszowa oraz pary chrząstek łonowych. Pas ten jest wzmocniony
przez kość ogonową, która sięga aż do połączenia kości kulszowych.
W miejscu połączenia się kości biodrowej i kulszowej powstaje wgłę-
bienie zwane panewką. W panewkę wchodzi główka kości udowej
i w ten sposób powstaje staw biodrowy.
Układ krwionośny żaby jest inaczej zbudowany niż u ryb.
*
4^ Serce żaby jest zróżnicowane na dwa przedsionki i jedną
komorę.
Do prawego przedsionka dopływa żyłami krew, która w narządach
oddała tlen, a pobrała dwutlenek węgla. Do lewego przedsionka do-
pływa żyłami krew z płuc, gdzie zostawiła dwutlenek węgla, a pobrała
tlen. W komorze krew natleniona i odtleniona mieszają się bardzo nie-
znacznie, gdyż uniemożliwiają to specjalne cechy budowy komory
oraz zastawek, czego nie będziemy omawiać.
Krew żaby krąży tylko w naczyniach i sercu, a zatem jest to układ
krwionośny zamknięty. Krew żaby krąży w dwu obiegach — dużvm
i małym, czyli płucnym. Z załączonego schematu (rys. 66) odczytacie
bez trudu przebieg dużego i małego obiegu krwi.
Krew żaby jest czerwona. Składa się z płynnego osocza oraz czer-
wonych i białych ciałek krwi. Krwinki są unoszone przez osocze, wpra-
wiane w ruch przez skurcze i rozkurcze serca.
Układ pokarmowy żaby rozpoczyna się jamą gębowo-gardzielo-
wą. W górnej szczęce i na podniebieniu znajdują się drobne zęby, służą-
ce do przytrzymywania pokarmu, którym są owady i ich larwy, ślimaki
bez muszli i dżdżownice. Ten ruchliwy pokarm chwyta żaba lepkim
językiem, który jest przyrośnięty do przedniej dolnej części jamy gę-
bowej. Jego rozdwojony tylny koniec leży w głębi jamy gębowo-gar-
127
126
; I
£
V
S
A
06.	“"“'li
— odtłemoną, kropkami — mieszaną
dziełowej, skąd żaba wyrzuca go na zewnątrz, a wiec może sięgnąć
po oddaloną zdobycz, nie ruszając się. Od gardzieli odchodzi krótki
przełyk prowadzący do dużego żołądka, gdzie zaczyna się trawienie.
Z żołądka pokarm przesuwa się do dwunastnicy, do której mają
ujścia ważne gruczoły, związane z przewodem pokarmowym - są
to wątroba z pęcherzykiem żółciowym i trzustka. Wydzieliny wątroby
ułatwiają trawienie, zaś wydzieliny trzustki trawią pokarm. Dalszy
odcinek przewodu pokarmowego to długie jelito cienkie, w którym
odbywa się wchłanianie strawionego pokarmu — przenikanie do krwi,
która rozprowadza substancje odżywcze po całym organizmie żaby.
Do końcowej części jelita, zwanej jelitem grubym przesuwane są
niestrawione składniki pokarmu, skąd przechodzą one do steku,
czyli kloaki, a z niej otworem odbytowym usuwane są na zewnątrz.
Do kloaki dopływa też mocz z pęcherza moczowego oraz komórki
rozrodcze z gonad, jest więc ona końcowym odcinkiem wspólnym
dla układu pokarmowego, wydalniczego i rozrodczego.
Zwrócimy jeszcze uwagę na to, że w gardzieli poniżej przełyku
znajduje się szczelinowaty otwór, prowadzący do tchawicy, a stąd
do płuc. Ruchy dolnej ściany jamy gębowo-gardzielowej pompują
powietrze do płuc. U żaby, podobnie jak u ryb, widać wiec związek
układu oddechowego z układem pokarmowym.
Długi i zróżnicowany przewód pokarmowy umożliwia żabie dobre
wykorzystanie pobranego pokarmu.
Ponieważ na lądzie panuje znacznie większa różnorodność i zmien-
ność czynników' środowiska, zatem system nerwowy zwierząt lądowych
musi sprawmiej pracować niż system nerwowy zwierząt wodnych.
Chociaż w zasadzie zbudowany jest on podobnie i u żab i u ryb,
to jednak żaby mają znacznie lepiej rozwiniętą przednią część mózgu,
czyli półkule mózgowe.


Rys. 67. Mózgi ryby i żaby:
A — mózg ryby, B — mózg żaby;
a — płaty węchowe, b — półkule
mózgowe, c — sródmóżdze, d —
móżdżek, e — rdzeń przedłużony
9 — Zoologu, kl VII
rtwjKJt pn •< -aby
na umany » buAsww nara**^ irajUdw. które m imoq rozwinięte
nir u ryb	.	..	,
Oko iab* «n* uypukU rogówkę oraz dwuwypukU soczewkę, co
urooihuia w winnic na dak» odległość niż u ryb. Oczy żaby są
chronione pracz p"> wki pnxd wyiychaniem na lądzie.
Inaczej nu u rvb rozwinięty jot narząd słuchu. W praudzie ucho
wnrtr» ma budowę podobną jak u ryby ale u żaby .stn.eje
,CsX, « ucho środkowe, mające łączność z gardzielą, zawierające kostkę
ius-hemą. która dm\ka błony bębenkowej oddzielającej ucho od sro-
dowiaU zewnętrznego. Ucho takie pracuje sprawnie w powietrzu,
zai ucho ryb — w wodzie.	,
7*^! mA także narządy zl--Ulizowane W jamie nosowej.
Zwu-raęta o budowie i rozwoju podobnym jak żaba łączymy w gi
madę zwaną płazami.
ZADAM \
ómj.-am a 1. Zapoznajtie się z budową * rca żaby. 2. PoJugując się
lebntakm, omowue, jal ą drace przebywa krew krążąca między sercem
a płucami. Je t to mały obieg krwi. Podajcie etapy tego obiegu, informując
o tvrn aa ńt tx> drodat dzieje z krwią. 3. Postąpcie podobnie, omawiając
Dla cickau > i h ...
• Roch nu z-tb t • dźwięki u -
dawane przez aamce żab. Głos ich
jeet wrm<»cniony przez specjalne
pęcherze wypełnione powietrzem
i lezące z boku* głowy.
•	kaze
jące około 30 cm długości, zyją
w Kamerunie Należą one do ga-
tunku żaba goliat.
•	D .orze urnie ni nc uda żab są
pokarmem człowieka, w wielu kra-
jach ttar wią na*et surowiec dla
przenr. tłu kongerwuweg i.
•	Z*r Fd p< ? teczne. gd>z żywią
»>e sfłoui.ie uwadanu.
•	W Północnej A mer’ ce żyje ga-
tunek żab zwany żabą ryczącą Mają
one cl « podobny do głosu ryczące-
go byka. Można je nawet słyszeć
z odległości kdku km. Wyobraźcie
sobie ,,koncert wielu takich żab
ryczących, które w okresie godo-
wym gromadzą się przy rzekach
i jeziorach.
•	Żaba ryczącą ma ok. 2t> cm dl-
i wazy ok* 0,5 kg. Mięśnie jej ud
są przysmakiem, żaba ta jest więc
odławiana w wielkich ilościach
Przed wytępieniem zabezpieczają
ją okresy ochronne*
Inne płazy
ĆWICZENIA	v	s
L Obejrzyjcie zakonserwowane okazy różnych gatunków żab. Zapamię-
ta jcie ich cechy budowy' oraz nazwy.
2. Przy patrzcie się barwnej tablicy ..Plaży chr nr ’ Z rrZeie uwagę
na różnice w budowie ropuchy i traszki, Wskażrie p/dobienatuu
między traszką i salamandrą (Labl. VIII).
Najbardziej podobne do żaby tr.iwnci są doić pospolita żaba zie-
lona, zwana także żabą wodną, oraz żaba moczarowa rządzie] spo-
tykana i mniejsza od żaby trawnej.
Bardzo p<xlobną postać do żaby ma ropucha. Zwierzę to zj>Ja wie-
le owadów* nocnych oraz ich larwy, wśród których znajdują tię liczne
szkodniki upraw polewyvh i ogrodowych* Ropucha zjada także mnó-
stwo ślimaków nic mających muszli.
Szarobrunatna skóra ropuchy pokryta jest małymi wyTuoeicściami.
Są to brodawki, wydzielające ciecz drażniącą napastników.
Ropucha ma tylne kończyny krótsze, a błony piawne mmejize
aniżeli żaba, więc poru za się wolniej niż ona.
Pod kamieniami, w norkach i innych zacienionych miej >cach. prze-
bywają podczas dnia traszki, zwane także trytonami. Wieczorem
wychodzą z ukrycia i żerują, żywiąc się tylko pokarmem zwierzęcym
— podobnie jak ropucha.
W marcu można się przypatrzeć traszkom grzebieniastym zwin-
nie pływającym w' płytkich zbiornikach wodnych. W tym czasie samce
mają pomarańczowe brzuchy w czarne plamki oraz piękne grzebie-
niaste płetwy grzbietowe i ogonowe. O takim samcu n. «wi nę. że ma
strój godowy. Samica nie ma lak dobrze rozwiniętych płetw, jest cna
mniej ruchliwa niż samiec.
Samica traszki składa około 300 jaj, które przy lepia pojedynczo do
listków roślin wodnych. Rozwój traszki jest bardzo podobny do roz-
woju żaby; występują w nim pewne różnice: larwy traszek zachowują
ogon, ponadto najpierw wyra tają im kończymy przednie.
Żaby, ropuchy i traszki mają wiele wipólnych cech budowy.
płazach opracujcie samodzielnie charak-
Otaczajmy opieką pożyteczne żaby, ropuchy i traszki
Czym się odżywiają?
Gdzie żyje postać dorosła?
Jakie ma części ciała?
Jaką budowę ma powierzchnia skóry?
Jakie ma narządy ruchu?
Jakie ma narządy oddychania?
Jak zbudowane jest serce?
Jakie postacie występują w rozwoju?
Gdzie żyją kijanki? Gdzie żyją larwy?
Jakimi narządami oddychają kijanki,
Uzyskują one zdolność rozrodu, nie
przeobrażając się w postać dorosłą.
Żyją w wodach Meksyku.
• W podziemnych wodach jaskiń
Jugosławii żyje odmieniec jaskinio-
wy. Jest to płaz ogoniasty, oddy-
chający całe życie skrzelami ze-
wnętrznymi, mający uwstecznione
oczy oraz białą barwę skóry.
• W starych podręcznikach z po-
czątku naszego stulecia gromada
płazy nazywała się skrzeki.
• W Ameryce żyje ropucha olbrzy-
mia (agua) osiągająca ponad 25 cm
długości.
• W akwariach bywają hodowane
aksolotle. Są to postacie larwalne
płaza ogoniastego — amblystomy.
i A **
Lektura: Juszczyk W. Ropucha. PZWS, Warszawa 1964
Juszczyk W. Traszki. PZWS, Warszawa 1968
Niektóre płazy objęte są ochroną prawną, a więc grozi kara za ich
chwytanie lub zabicie. Oto wykaz gatunków chronionych płazów:
1. Jaszczur plamisty, czyli salamandra, nasz najpiękniejszy płaz
ogoniasty żyjący w górach. Ciało jego ma barwę czarną w pomarań-
czowe plamy.
2. W Polsce żyją cztery gatunki traszek: traszka grzebieniasta,
traszka zwyczajna, traszka górska i traszka karpacka. Wszystkie
są pod ochroną.
3. Pod ochroną prawną są także 3 gatunki ropuch: ropucha
zwyczajna, ropucha zielona i ropucha paskówka.
4. Ochroną prawną objęto też kumaki, podobne do żab. Miło
jest słuchać wieczorem kumkania tych zwierząt. Poznamy je po czer-
wonym, pomarańczowym albo żółtym brzuszku, który pokazują, przy-
bierając pozycję obronną.
5. Pod ochroną jest mało znany huczek ziemny podobny do
ropuchy.
6. Ochronie podlega także rzekotka drzewna, którą niesłusznie
nazywa się ,,żabką drzewną”.
Wszystkie płazy powinniśmy otaczać opieką nie tylko z szacunku
dla prawa. Są one przecież naszymi sprzymierzeńcami w walce ze
szkodnikami roślin uprawnych.
Żaba trawna, ropucha i rzekotka drzewna, to płazy nie maj3c
ogona, dlatego zaliczamy je do płazów bezogonowych.
Traszka i salamandra różnią się zewnętrzną budową od p aZ
bezogonowych tym, że ich wydłużone ciało zakończone jest ogon
nazwano je więc płazami ogoniastymi.
Wszystkie zwierzęta podobne do żab, ropuch i traszek
W Polsce żyje jedynie 18 gatunków płazów. Zauważono, że liczb
osobników należących do poszczególnych gatunków stale maleje Pr *
czyny tego zjawiska są różne. Jedną z nich jest zły stosunek wielu ludzi"
a zwłaszcza dzieci, do zwierząt. Takie postępowanie jest niedopuszczal
ne. Musimy mu przeciwdziałać indywidualnie i zespołowo.
Na zakończenie lekcji
terystykę tej gromady kręgowców, opierając się na odpowiedziach
na pytania w załączonym zestawieniu.	1
ZADANIE: Sami się przekonacie, jakimi cechami charakteryzuje sie
gromada płazów gdy odpowiecie na załączone pytania i zestawicie od-
powiedzi w tabelce.
Gatunek płaza
Żaba	Ropucha	Traszka
trawna	szara	grzebieniasta
Jaszczurka - kręgowiec lądowy
ĆWICZENIA
1. Przypatrzcie się jaszczurkom na tablicy, fotografiach i rysunkach
(rys. 68, tabl. IX). Przypomnijcie sobie Wasze obserwacje w terenie
Jaki kształt ma ciało jaszczurek? Jak opiszecie narządy ruchu? Po’
równajcie powierzchnię skóry jaszczurki i żaby.
Znamy już budowę i czynności kręgowców wodnych — ryb oraz
wodno-lądowych — płazów. Z kolei poznamy grupę kręgowców,
których całe życie przebiega na lądzie. Przegląd kręgowców lądowych
rozpoczniemy od grupy, której przykładem jest jaszczurka zwinka.
Jaszczurki przypominają wyglądem zewnętrznym traszki. Mają
tak jak one wydłużone ciało zakończone długim ogonem oraz dwie
pary.krótkich kończyn.
Bliższa obserwacja pozwoli nam zauważyć bardzo istotne różnice
między jaszczurką a traszką. Głowa jaszczurki łączy się z tułowiem za
pomocą krótkiej wyraźnej szyi, która umożliwia ruchy głowy, ułatwia-
jące umieszczonym na głowie narządom zmysłów badanie środowiska.
Jaszczurka ma inaczej niż płazy rozwinięty narząd wzroku, słuchu
i węchu tak, że może sprawniej niż one odbierać bodźce. Jaszczurka
nawiązuje kontakt ze środowiskiem także za pomocą języka, w którym
znajduje się zmysł dotyku i zmysł chemiczny. Ogon jej jest obły,
ostro zakończony.
Skóra jaszczurki ściśle przylega do ciała, jest sucha, nie ma w niej
wcale gruczołów śluzowych. Pokryta jest na tułowiu, ogonie i kończy-
nach drobnymi rogowymi łuskami, a na głowie i stronie brzusznej
wielokątnymi tarczkami. Tarczki i łuski chronią jaszczurkę przed
_	4
mechanicznymi urazami oraz przed utratą wody przez parowanie po-
wierzchnią ciała. Taka skóra nie może pełnić roli pomocniczej w od
dychaniu.
Prawie w całej Polsce (oprócz Tatr) żyje jaszczurka należąca do
gatunku zwanego jaszczurką zwinka. Nazwa ta powstała w związ'u
z obserwacją ruchów zwierzęcia. Jaszczurka ma krótkie i słabe kończy
134
ny, ustawione bocznic w stosunku do tułowia. Każda kończyna ma 5
palców zakończonych ostrymi pazurkami.
Nasze spotkania z jaszczurką odbywają się najczęściej w miejscach
nasłonecznionych, gdzie zwierzę często się wygrzewa. Wówczas tem-
peratura jego ciała podnosi się, gdyż jaszczurki, podobnie jak ryby
i płazy, należą do zwierząt zmiennocieplnycb.
Za pokarm służą jaszczurkom owady oraz inne drobne zwierzęta.
Chwytają je one bardzo zręcznie szczękami uzbrojonymi w drobne
ząbki i połykają w całości.
Jaszczurka reaguje tylko na poruszające się zwierzęta. Mniejsze
chwyta, przed większymi ucieka. Ucieczka jest jej jedynym ratunkiem
przed niebezpieczeństwem.
Jaszczurki mają wielu wrogów. Są nimi więżę, drapieżne ptaki,
jeże, łasice i inne zwierzęta. Czasami uda się jaszczurce wyrwać na-
pastnikowi, ucieka wtedy, zostawiając w jego pysku jedynie ogon.
Gdybyście mieli możliwość stałego obserwowania takiej jaszczurki
skróconej o długość ogona, dostrzeglibyście, że ma zdolność odtwo-
rzenia utraconej części, a więc posiada zdolność regeneracji.
Rys. 68. Jaszczurka zwinka
Opisując budowę zewnętrzną jaszczurki podkreśliliśmy wyraźnie
połączenie głowy z tułowiem za pośrednictwem szyi. Jaszczurka może
obserwować lądowe środowisko znacznie lepiej, niż żaba, gdyż głowa
jej wykonuje ruchy nie tylko-w płaszczyźnie pionowej, lecz ma możli-
wość ruchu i w innych płaszczyznach. Tę nową zdolność korzystną
dla lądowego trybu życia stworzyła budowa odcinka szyjnego kręgo-
słupa, a zwłaszcza jego dwu pierwszych kręgów.
Czaszka jaszczurki ma tylko jeden kłykieć potyliczny, który łączy
się z kręgiem dźwigaczem, czyli atlasem. Krąg ten odbiega od typowej
dla kręgów budowy — nie ma trzonu, łatwo go więc odróżnić od po-
zostałych kręgów po pierścieniowatym kształcie. Trzon atlasa.w czasie
rozwoju zarodkowego oddzielił się od niego i zrósł się z drugim kręgiem
szyjnym zwanym obrotnikiem, tworząc jego część — ząb obrotnika.
Ząb ten mieści się w kanale atlasa. Dzięki tym zmianom powstała
część odcinka szyjnego o dużych możliwościach poruszania głową. Ta-
kie same możliwości mają inne kręgowce lądowe z człowiekiem włą-
cznie.
Ruchliwość tułowia jaszczurki ułatwiają liczne kręgi (aż 22)
piersiowo-lędźwiowe, z którymi łączą się żebra. Pięć par pierwszych
żeber połączonych jest z chrzęstnym mostkiem, tworząc klatkę piersio-
wą, właściwą także i dla innych kręgowców lądowych. Ochrania ona
serce i płuca.
Jaszczurka ma tylko dwa kręgi krzyżowe, z ich wyrostkami po-
przecznymi połączone są kości biodrowe.
Kręgów ogonowych ma jaszczurka wiele.
W budowie kończyn jaszczurki widać różnice w porównaniu z
żabą, dotyczą one budowy szkieletu przedramienia i podudzia. Przed-
ramię jaszczurki, podobnie jak innych kręgowców lądowych ma dwie
kości — łokciową i promieniową. Podudzie ma szkielet złożony także
z dwu kości — goleniowej i strzałkowej.
Układ mięśniowy jaszczurki wykazuje większe zróżnicowanie niż
• • • • • *
u żaby. W związku z wykształceniem klatki piersiowej istnieją u ja-
szczurki mięśnie międzyżebrowe, które poruszają klatką piersiową
podczas ruchów oddechowych. Mięśnie te mają tylko kręgowce o ty-
powo lądowym trybie życia. Jaszczurka ma także słabe mięśnie pod-
skórne, służące do poruszania łusek.
W czerwcu samica jaszczurki składa w zacisznym nasłonecznio-
nym miejscu, w wygrzebanym dołku od 5 do 10 jaj. Gdy jaja tworzą
136
się w jajniku, w ich plazmie gromadzi się dużo białka koloru żółtego,
czyli żółtka. W czasie przesuwania się przez jajowód jaja zostają za-
płodnione i potem okrywają się białkiem, a następnie miękką błoną
przypominającą pergamin. Z tych jaj, pozostawionych przez samicę
bez opieki, wylęgają się małe jaszczurki podobne do jaszczurek doro-
słych i prowadzą od razu samodzielny tryb życia.
W czasie rozwoju zarodkowego zarodki jaszczurki wytwarzają
narządy charakterystyczne tylko dla zarodków zwierząt typowo lądo-
wych — błony płodowe, wewnątrz których mają korzystne warunki
dla przebiegu wszystkich czynności życiowych. Trzy błony płodowe
chronią zarodki przed wysychaniem, wytwarzają zarodkowe środowis-
ko płynne łagodzące wstrząsy i nie uszkadzające rozwijającego się
zarodka. Błony płodowe umożliwiają zarodkowi korzystanie z mate-
riału odżywczego znajdującego się w jaju, a także izolują go od szko-
dliwych produktów przemiany materii.
O
Dzięki błonom płodowym cały rozwój osobniczy jaszczurki
odbywa się na lądzie.
Jaszczurką jest także padalec, który nie ma kończyn i często bra-
ny jest niesłusznie za węża. Badania wykazały, że liczba osobników
poszczególnych gatunków jaszczurek szybko maleje, dlatego postano-
wiono uchronić je od całkowitej zagłady.
Wszystkie gatunki jaszczurek podlegają ochronie.
ZADANIA: 1. Porównajcie rozwój jaszczurki, żaby i ryby według sche-
matu:
	Ryby	Żaby	Jaszczurki
Środowisko, w którym odbywa się roz- wój Postacie występujące w rozwoju Czy błony płodowe powstają podczas rozwoju zarodkowego?			
2. Porównajcie skórę żaby i jaszczurki pod względem budowy i czynności.
Dla ciekawych...
•	Czasem można spotkać padalca
ze szczątkowymi kończynami po
bokach ciała, co świadczy o tym, ze
nie należy go mylić z wężem, który
nigdy nie ma kończyn.
•	Skóra jaszczurek żyjących •
plych krajach służy do	££
lu przedmiotów użytkowych.
Węże, żółwie, krokodyle —
krewniacy jaszczurki
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie fotografię zaskrońca i rysunek jego szkieletu (rys. 69, 70,
* tabl. IX). Zwróćcie uwagę na wygląd głowy i ubarwienie grzbietowej
strony ciała. Zauważcie, czym się różni szkielet zaskrońca od szkie-
letu ryby i płaza.
2.	Obejrzyjcie zakonserwowaną żmiję, fotografię żmii (rys. 71) i po-
równajcie budowę zewnętrzną zaskrońca i żmii. Zapamiętajcie różnicę
w kształcie głowy i ubarwieniu grzbietowej strony ciała obu tych
zwierząt (rys. 72).
3.	Obejrzyjcie na dostępnych Wam ilustracjach węże jadowite żyjące
w krajach podzwrotnikowych. Zapamiętajcie ich nazwy oraz części
świata, gdzie żyją.
4.	O ile to możliwe, przyjrzyjcie się uważnie żółwiowi greckiemu.
5.	Przypatrzcie się ilustracjom żółwia (tabl. IX).
6.	Obejrzyjcie rysunki przedstawiające gady egzotyczne (rys. 73, 74 i 75).
Zaskroniec i żmija są naszymi najpospolitszymi wężami. Pe^-
ne podobieństwa w budowie obu zwierząt są przyczyną pomyłek,
gdyż niejadowitego zaskrońca bierze się często za jadowitą żmiję
Chociaż zaskroniec nie ma kończyn, to jednak na lądzie porusza
się szybko i sprawnie. Czynność tę ułatwiają mu tarczki, którymi po
kryte jest całe ciało. Podczas pełzania zaskroniec może nieznaczn
odchylać tarczki leżące po stronie brzusznej, zaczepiać nimi o
równości terenu i odpychając się, posuwać naprzód.
Falisty ruch ciała, tak zwany ruch wężowy, umożliwiają zas’
cowi zarówno szkielet, jak i mięśnie.
138
Rys. 69. Zaskroniec





W szkielecie zaskrońca na uwagę zasługuje długi kręgosłup zbu-
dowany z wielu kręgów połączonych ze sobą za pomocą stawów.
Dzięki temu kręgosłup jest bardzo giętki i umożliwia wykonywanie
bardzo zwinnych ruchów ciała.
Charakterystyczna jest także duża ilość łukowato wygiętych żeber.
Jeden koniec żebra jest stawowo połączony z kręgiem, a drugi pozo-
staje wolny.
Taka budowa kręgosłupa umożliwia znaczne rozchylanie się żeber
na boki.
Do kręgosłupa i do żeber przyczepione są silne mięśnie. Wolne
końce żeber połączone są za pomocą mięśni z tarczkami brzusznymi,
dlatego ruchy żeber na boki powodują także ruchy tarczek.
Zaskroniec żywi się żabami, drobnymi rybami, myszami i innymi
mniejszymi zwierzętami. Liczne, haczykowato zagięte ku tyłowi, ostre
ząbki uniemożliwiają ucieczkę schwytanego zwierzęcia. Zaskroniec
często połyka zwierzę grubsze od siebie, gdyż dzięki specjalnej bu-
dowie ruchomych szczęk może szeroko otwierać paszczę. Przesuwanie
połkniętego zwierzęcia ułatwiają: wydzielana obficie ślina oraz wielka
żebra
Rys. 70. Szkielet węża
ciemną zygza-
nocą, chwytając
Rys. 72. Porównanie
głowy żmii z głową
zaskrońca:
a — głowa żmii,
b — zaskrońca
samą ranę roz
krwią. Następnie jak naj
rza
iwość mięśni zaskrońca. Przy tej czynności wazną^ mięśni-
szczegół31111
oraz ubarwi-
nie trzeba się narażać na ukąszenie przez żmiję. Żmija ni
kuje człowieka, jedynie broni się przed nim
przez nieuwagę nadepnie na nią.
W razie ukąszenia przez żmiję nic wolno dopuścić do rozej
ścia się jad
przewiązać mocno
szerzyć tak
rozciągi
grywa także wspomniana ruchliwość żeber i praca
Żmija pospolita różni się od zaskrońca niektórymi
budowy zewnętrznej, a szczególnie kształtem głowy
u z prądem płynącej krwi. W tym celu trzeba
iejsce nad raną
, aby jad wypłynął z
leży udać się do ieka
wicę przeciw jadowi żmii.
Jaszczurki i węże mają wspólne cechy budowy z żółwiami i kro-
kodylami.
Miękkie części ciała żółwia mają dobrą i mocną ochronę, którą
stanowi twardy pancerz, zbudowany z płytek kostnych, pokrytych
niem. Żmija ma na grzbiecie ciągnącą się wzdłuż ciała
kowatą pręgę, po której łatwo ją poznać. Żeruje
często myszy. Schwytane zwierzę zabija jadem, sączącym się z dwóch
zębów jadowych umieszczonych w szczęce górnej. Zęby jadowe mają
kanaliki, do których ścieka jad wydzielany przez gruczoły jadowe.
Jad przez rankę dostaje się do krwi zwierzęcia i uśmierca je.
Jad żmii zygzakowatej bywa niebezpieczny i dla ludzi, dlatego
gdy nie ata-
przyklad, gdy
Rys. 71. Żmija zygzakowata

w
Rys. 74. Głowa młodego krokodyl
ica
Rys. 75. Kameleon
niezdarnie na lądzie, ale za to świetnie pływa
drobne zwierzęta wodne, które rozdrabnia zrogo-
masą rogową. Pancerz ten został wytworzony przez kręgi, żebra i skór
Przez otwory w nim żółw może wysuwać głowę osadzoną na długie
giętkiej szyi oraz kończyny i ogon. Te części ciała pokryte są drobny
mi rogowymi łuskami.
Żółw porusza się
Pokarmem jego są
waciałymi krawędziami szczęk.
Podobne zewnętrznie do jaszczurek są krokodyle, które żyją
tylko w krajach podzwrotnikowych. Można je tam spotkać podczas dnia,
wygrzewające się w pobliżu wód lub nocą czatujące
rzęta, którymi się żywią.
Na lądzie krokodyle poruszają się niezdarnie, za to pływają bardzo
dobrze. Do wodnego trybu życia pomagają im błony pławne między
palcami tylnych kończyn oraz potężny, bocznie spłaszczony ogon.
Krokodyle są bardzo silne i atakują nawet człowieka. Stożkowate,
osadzone w zębodołach zęby przytrzymują zdobycz, którą krokodyl
pożera pod wodą.
Krokodyl może przebywać długo pod wodą, ponieważ ma płi
o gąbczastej powierzchni, co ułatwia pobranie dużej ilości powietrza
Zewnętrzną ochronę ciała krokodyla stanowią tarcze i blaszki ro-
gowe i znajdujące się pod nimi płyty kostne ^pokrywające skórę.
dzić o trybie życia tych gadów. Zapa-
w
144
Bardzo interesującym zwierzęciem jest podobny do jaszczurki
kameleon, żyjący przeważnie w gorącej części Afryki i Azji oraz na
południu Europy. Zwierzę to słynie ze zdolności zmieniania barwy
skóry zależnie od pory dnia i barwy drzew, na których przebywa.
Jaszczurki, węże, kameleony, żółwie i krokodyle łączymy
na podstawie podobnych, wynikających z pokrewieństwa
cech budowy w gromadę zwierząt zwaną gadami.
W Polsce żyje niewiele gadów i większość z nich jest pod ochroną.
Najwięcej gadów żyje w krajach strefy podzwrotnikowej, gdzie są
licznie reprezentowane i osiągają duże rozmiary.
Węże krain podzwrotnikowych są często jadowite, ich ukąszenia
są śmiertelne dla ludzi. Najbardziej znane to: okularnik, zwany także
kobrą, żyjący w południowej Azji i w Afryce oraz grzechotnik za-
mieszkujący Amerykę. Niejadowitymi, ale bardzo silnymi i długimi
wężami są: boa dusiciel (do 4 m długości) żyjący w Ameryce Połud-
niowej i pyton dochodzący do 10 m długości, zamieszkujący Azję.
Największe żółwie lądowe żyją na wyspach Galapagos na Oceanie
Wielkim. Osiągają one ciężar do 400 kg.
ZADANIA: 1. Porównajcie budowę oraz czynności żaby trawnej i •jasz-
czurki zwinki, wypełniając załączoną tabelkę:
2. Zaprojektujcie tabelkę, która pomoże Wam w rozróżnieniu zaskrońca
od żmii. 3. Jakie środki ostrożności należy zachować, aby się nie narazit
na ukąszenie przez żmiję?
Zaskroniec jest zwierzęciem chronionym.
Czy zawsze żyły takie gady,
jakie znamy dziś?
ĆWICZENIA	X
1. Obejrzyjcie rysunki przedstawiające gady wymarłe (rys. 76, 77 i 78).
Zastanówcie się, co można sądzić o trybie życia tych gadów. Zapa-
miętajcie nazwy kilku gadów kopalnych.
Na podstawie skamieniałych części szkieletów, odcisków i odlewów
skalach uczeni badający przeszłość Ziemi, ustalili, że gady istniały
już przed 350 milionami lat. Niektóre ówczesne gady miały jeszcze
pewne cechy budowy wspólne z płazami, inne posiadały już cechy
typowo gadzie.
Istnieją też dow’ody, że przed 270 milionami lat gady żyjące na lą-
dzie w wielu częściach Ziemi osiągały bardzo duże wymiary ciała.
Interesujący jest fakt, że znajduje się także dowody świadczące o
istnieniu gadów mających pewne cechy budowy charakterystyczne
dla ssaków.


10 — Zoologia,kl. VII
Rys. 76. Brontozaur
145
Bardzo bujny rozwój gadów zaznaczył się przed 220 milionami
lat i trwał przez około 150 milionów lat. Ten okres w dziejach Ziemi
nazwano erą mezozoiczną. Panował wtedy ciepły klimat, który, jak
wiemy, bardzo sprzyja rozwojowi gadów.
W erze mezozoicznej gady były największymi zwierzętami spo-
śród zwierząt lądowych. Obserwując ich zęby, uczeni wywnioskowali,
że były wśród nich zarówno zwierzęta roślinożerne, jak i mięsożerne.
Gady mezozoiczne żyły także w wodzie i powietrzu.
Lądowymi gadami roślinożernymi były olbrzymie brontozaury,
które dochodziły do 22 m długości i osiągały ponad 7 m wysokości.
W morzach żyły gady żywiące się głównie rybami. Bardzo wy-
raźnie widać, że ich budowa zewnętrzna ułatwiała pływanie. Naj-
bardziej typowymi gadami wodnymi były bardzo drapieżne ichtio-
zaury, które wśród gadów wodnych miały najlepsze przystosowania
do życia w wodzie; osiągały 10 m długości.
Gady żyjące w erze mezozoicznej opanowały także powietrze.
Latały one dzięki wytworzeniu błon lotnych między bokiem ciała
i czwartym, bardzo wydłużonym palcem kończyny przedniej. Naj-
więcej gadów latało nad morzami, gdzie w locie chwytały ryby. Budo-
wa ich kończyn nasuwa przypuszczenie, że nie mogły one chodzić
po lądzie; być może, że w przerwach między lotami zawieszały się
na drzewach lub na skałach za pomocą wolnych palców przednich
kończvn.
146
Największym gadem latającym był pteranodon, którego rozpię-
tość skrzydeł dochodziła do 8 m; znacznie mniejszy od niego był
pterodaktyl osiągający wielkość gołębia.
Przed 70 milionami lat gady zaczęły gwałtownie wymierać. Zmniej-
szała się nie tylko liczebność osobników w obrębie gatunków, ale
wymierały także poszczególne gatunki, wymierały również całe grupy
gadów. Coraz mniej gadów chodziło po lądzie, pływało w morzach
i latało w powietrzu. Gady latające i gady morskie wymarły całkowicie.
Ten trudny dla gadów okres ich historii przeżyło jedynie kilka grup
gadów lądowych. Nauka nie wyjaśniła jeszcze przyczyny gwałtow-
nego wymierania gadów w końcu ery mezozoicznej.
Współczesne gady pochodzą od wspomnianych wyżej ocalałych
grup lądowych gadów mezozoicznych. Obecnie żyje około 5400 ga-
tunków gadów; jest to mało w porównaniu z bogactwem gatunków
kopalnych.
Współczesne gady łączy się w 4 rzędy: żółwie, krokodyle, łus-
konośne (jaszczurki i węże), prajaszczurkowce.
W naszym kraju gady nie mają korzystnych warunków życia.
Intensywna gospodarka zmniejsza obszar ich naturalnych środowisk
życia, co w rezultacie prowadzi do zmniejszenia liczebności poszcze-
gólnych gatunków.
W Polsce żyje tylko 8 gatunków gadów, które, trzeba to przyznać
ze wstydem, są bezmyślnie tępione.
Przyrodnicy alarmują o ogromnych stratach w świecie gadów
i przypominają, że obowiązkiem każdego z nas jest ich ochrona.
147
-e tvlko ze względów naukowych, lecz
Gady należy chronię i - Są one naszyml sprzymierzeń-
7™.
cami , walce	cenie ze żmiją zygzakowała, o której praw-
sa pożyteczne. Wszyje la	w Polsce chrom „ wszystkie
na ochronę starają	właśnie żmii zygzakowatej.
gatunki gadów z	, jn. żółw błotny, jaszczurka z»,„.
Oto wykaz gadów chro .. kC( wąż eskulapa, gniewosz
k* ie&. -sŁoniCC ZWyCZajny (	7 PMa
giSaXami rybnymi).	osobistej, pozwoli gadom
Wykaz ten, dołączony	dla nich warunkach klimatycznych.
żyć wśród nas, nawet w tru y
* *
W zwięzłej charakterystyce gromady gadów należy podkreślić,
że są to kręgowce, których cały rozwój osobniczy przebiega na lądzie.
Skóra gadów nie ma gruczołów, pokryta jest rogowymi łuskami, płyt-
kami lub tarczkami. W szkielecie charakterystyczne są kręgi szyjne,
co najmniej dwa kręgi krzyżowe, ruchome połączenie czaszki z kręgo-
słupem za pomocą jednego kłykcia potylicznego, klatka piersiowa oraz
pięciopalczaste kończyny, których brak u węży i niektórych jaszczu-
rek. Dorosłe gady nie mają struny grzbietowej.
Gady są jajorodne lub jajożyworodne. Ich rozwój jest prosty.
Rozwój zarodka przebiega na lądzie, gdzie przed niekorzystnymi
wpływami środowiska lądowego chronią go błony płodowe.
ZADANIA: 1. Pomyślcie, jak można na przykładzie gadów żyjących
w erze mezozoicznej wykazać wpływ środowiska życia na zewnętrzną
postać zwierzęcia. 2. W szkieletach samic ichtiozaurów znajdowano ska-
mieniałe zarodki. O czym to świadczy ?
litograficznymi.
skałach zwanych łupkami
Ptaki są spokrewnione z gadami. Świadczą o tym między innymi
odciski zwierząt kopalnych, które nazwano praptakami. Najstarsze
dowody istnienia praptaków pochodzą sprzed 150 milionów lat. Za-
chowały # się one w i	1 i-—
Dla ciekawych...
• W bardzo ciekawy sposób poru-
szało się na lądzie wiele gadów, jak
np. roślinożerny iguanodon — gad
chodzący tylko na dwóch tylnych
kończynach. Wysokość jego docho-
dziła do 5 m, a długość do 10 m.
• Lądowymi gadami drapieżnymi
y y tyranozaury, których ostre
ni	długość około 15 cm.
ugość ciała gada dochodziła do
m, a wysokość do 6 m. Należały
one, podobnie jak iguanodon, do
gadów dwunożnych. Kończyny prze-
dnie miały bardzo krótkie.
skrzydłach ptaka. Obej-
• - • « • •
Budowa zewnętrzna ptaka
a zdolność latania
ĆWICZENIA
1. Spróbujcie po obejrzeniu odcisku (rys. 79) wskazać cechy budowy,
na podstawie których przedstawione zwierzę zaliczycie do gadów.
Wyszukajcie te cechy, których nie miały poznane przez Was gady.
Dla jakich znanych Wam*zwierząt są one charakterystyczne?
2. Obejrzyjcie rysunek szkieletu ptaka kopalnego (rys. 80).
3. Odszukajcie części ciała (głowę, szyję, tułów) gołębia lub innego ptaka.
Zwróćcie uwagę na pokrycie ciała. Porównajcie budowę i pokrycie
kończyn przednich i tylnych.
4. Porównajcie budowę piór występujących w skrzydłach ptaka. Obej-
rzyjcie przez lupę pióro zwane lotką. Nazwy części lotki znajdziecie
na rys. 81. Prześledźcie na rysunku rozmieszczenie lotek w skrzydle
(rys. 82).
5. Porównajcie ułożenie lotek podczas ruchu skrzydeł (rys. 83).
Rys. 79. Praptak — odcisk
Rys. 80. Szkielet ptaka kopalnego
z ery mezozoicznej
Rys. 81. Lotka: a —
stosina, b — chorą-
giewka, c — dutka
Rys. 52. Skrzydło ptaka: a kość ramieniowa, b — kość promieniowa, c — kość
łokciowa, d — kości dłoni, e — lotki, f — pierwszy palec (kciuk), g — skrzydełko
150
Wśród współczesnych kręgowców ptaki są jedyną gromadą, w
której olbrzymia większość gatunków prowadzi powietrzny tryb życia.
Swoistym sposobem ruchu ptaków jest latanie, które umożliwia im
wiele cech budowy.
Cechy te dostrzegamy zarówno w budowie zewnętrznej, jak i we-
wnętrznej ptaków kopalnych i ptaków współczesnych. Poznajmy je
na podstawie obserwacji gołębia, ptaka znanego z wytrwałego lotu.
Lot gołębia odbywa się między innymi dzięki dużej ilości energii,
jaką ptak zdolny jest wytworzyć i dobrze wykorzystać.
Pokrycie ciała piórami chroni ptaka w dużym stopniu przed utratą
energii i umożliwia mu także utrzymanie stałej temperatury ciała
ptaki są zwierzętami stałocieplnymi.
Zwierzęta utrzymujące stałą temperaturę ciała niezależnie
od temperatury otoczenia nazywamy stałocieplnymi.
Pióra spełniają jeszcze inną bardzo ważną rolę w życiu ptaka —
umożliwiają mu latanie. Szczególne znaczenie mają pióra znajdujące
się w skrzydłach i ogonie. Wśród piór pokrywających skrzydła naj-
ważniejszą rolę odgrywają sztywne lotki. Podczas lotu ptak zmienia
ich położenie, zależnie od tego, czy podnosi skrzydło ku górze, czy
też opuszcza ku dołowi. Ułożenie lotek odpowiednio do ruchu skrzy-
dła powoduje powstanie siły ciągu, podobnie jak przy ruchu śmigieł.
Siła ciągu powstaje przy podnoszeniu skrzydeł oraz przy ich opuszcza-
niu.
Sprawny lot ptaka zależy więc od budowy i ruchu skrzydeł oraz
od budowy i ustawienia lotek. Niektóre ptaki szybują, wykorzystując
prądy powietrzne, unoszące je przy rozpostartych, prawie nierucho-
mych skrzydłach.
Rys. 83. Ułożenie lotek podczas ru-
chu skrzydeł: a — w czasie opuszcza-
nia, b — w czasie podnoszenia. Strzałki
długie wskazują kierunek ruchu skrzy-
deł, strzałki krótkie — kierunek ruchu
powietrza
Kształt skrzydeł i wygięcie ich powierzchni oraz sposób usta-
wienia w czasie lotu decydują o szybkości i wytrwałości lotu. Od
różnicy szybkości uderzeń obu skrzydeł zależy kierunek lotu. Dawniej
sądzono, że kierunek zależy jedynie od piór ogonowych i dlatego na-
zwano je sterówkami.
Lotki rozłożone w rozpiętych skrzydłach i sterówki w ogonie
przyczyniają się do znacznego zwiększenia powierzchni ciała ptaka
w czasie lotu, co ułatwia mu utrzymanie się w powietrzu.
♦
ZADANIA: 1. Porównajcie powierzchnie lotne gada latającego i ptaka.
Dla którego z nich uszkodzenie jej uniemożliwia latanie? 2. Jakie cechy bu-
dowy zewnętrznej ptaka umożliwiają sprawny lot?
Budowa wewnętrzna ptaka
a zdolność latania
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie szkielet skrzydła. Porównajcie go ze szkieletami kończyny
przedniej żaby i jaszczurki. Jakie wnioski wyciągnięcie z tych po-
równań? Pomogą Wam rysunki 84 i 85. Nazwijcie zaznaczone części
kończyn.
2.	Obserwujcie cały szkielet gołębia. Odszukajcie mostek i porównajcie
jego budowę z mostkiem żaby. Zauważcie, które kręgi są zrośnięte
nieruchomo. Przypatrzcie się szkieletowi klatki piersiowej.
3.	Porównajcie szkielet z rysunkami na tablicy poglądowej i w podręcz-
niku (rys. 85).
4.	Przypatrzcie się innym rysunkom dotyczącym budowy wewnętrznej
ptaka (rys. 86 i 87). Zwróćcie uwagę na budowę mózgu.
Bardzo wiele cech ułatwiających lot można dostrzec, obserwując
budowę szkieletu ptaka. Szkielet ten jest lekki, gdyż długie kości mają
e «
wewnątrz przestrzenie wypełnione powietrzem — nazywamy je
pneumatycznymi (pneuma — po grecku powietrze).
Na podstawie porównania szkieletu przedniej kończyny żaby,
jaszczurki i skrzydła gołębia stwierdzamy, że skrzydło jest przednią
kończyną i że szkielet dłoni ptaka ma mniej kości niż szkielet dłoni
żaby i jaszczurki.
152
O 84. Kończyny przednie pozna-
\l' kręgowców: A — żaby, B
Szczurki, C - gołębia. Podajcie
nazwy zaznaczonych części.
A
Rys. 85. Szkielet gołębia: a — czaszka,
b — kręgi szyjne, c — szkielet skrzydła,
d — obojczyk, e — kość krucza, f — grze-
bień mostka, g — łopatka, h — miednica,
i — kręgi ogonowe, j — szkielet kończyny
tylnej
Rys. 86. Mózg ptaka: a —
półkule mózgowe, b — płaty
wzrokowe, c — móżdżek,
d — rdzeń przedłużony
153
Rys. 87. Worki po-
wietrzne gołębia: a —
tchawica, b — kość
ramieniowa, c — za-
rys płuc
Mostek gołębia ma charakterystyczny duży grzebień, który zna-
cznie powiększa jego powierzchnię, co z kolei umożliwia przyczep
silnym mięśniom piersiowym, łączącym mostek ze szkieletem skrzy-
deł. Mięśnie te są u ptaków bardzo dobrze rozwinięte, służą one
do poruszania skrzydłami.
Szkielet klatki piersiowej jest lekki, ale mocny, więc chroni on
dobrze narządy wewnętrzne ptaka oraz stanowi dobre oparcie dla
skrzydeł. Kręgi piersiowe gołębia są zrośnięte, dlatego w czasie latania
mięśnie ptaka nie pracują, by utrzymać kręgosłup w pozycji odpo-
wiedniej do lotu. Ptak zyskuje dzięki temu więcej energii do latania.
Prawidłową pracę wszystkich narządów w czasie lotu i orientację
w przestrzeni umożliwiają ptakowi: dobrze rozwinięty mózg i narzą-
dy zmysłów, a szczególnie dobry wzrok i słuch.
Wytwarzanie znacznych ilości energii, koniecznej do latania, moż-
liwe jest dzięki specjalnym przystosowaniom budowy, usprawniają-
cym oddychanie w czasie lotu. Lecący gołąb oddycha około 450 ra-
zy na minutę. Przez otwory nosowe powietrze przesuwa się do krtani
i tchawicy, a następnie do oskrzeli i ich rozgałęzień, stąd dochodzi
do włosowatych rurek, mających kontakt z naczyniami włosowatymi
układu krwionośnego. Płuca ptaków są więc zbudowane z rurek o coraz
mniejszej średnicy, a więc mają olbrzymią powierzchnię oddechową.
Powietrze przenika także do worków powietrznych, gdzie powsta-
ją siły ssące, które działają tak, że przez płuca ptaka przepływa zawsze,
zarówno przy wdechu, jak i przy wydechu, powietrze zawierające
tlen. Zjawisko to umożliwia ptakom wytwarzanie dużej ilości energii.
Proces oddychania ptaków jest bardzo skomplikowany i na razie
jego mechanizm jest niezupełnie wyjaśniony.
Natleniona krew płynie ku sercu, które ma inną organizację niż
serca płazów i gadów. Serce ptaka składa się z dwóch przedsionków
i dwóch komór, co sprawia, że natleniona krew, która płynie z płuc,
nie miesza się w komorach z odtlenioną krwią, która płynie z tkanek
ciała. Sprawniejsza niż u gadów praca układu krążenia jest jeszcze
jedną korzystną cechą ułatwiającą latanie.
Dzięki dobremu natlenianiu w komórkach ciała gołębia powstaje
duża ilość energii, co uniezależnia temperaturę jego ciała od tempera-
tury środowiska. Ma to doniosłe znaczenie dla życia ptaka.
4^ Dzięki stałej temperaturze ciała procesy życiowe ptaków
są niezależne od zmian temperatury w środowisku.
ZADANIA: 1. Narysujcie schematycznie budowę serca ryby, płaza,
gada i ptaka. Oznaczcie znane Wam części. 2. Omówcie zwięźle budowę
płuc znanych kręgowców lądowych. 3. Dlaczego ptaki z reguły nie zapa-
dają w odrętwienie zimowe (sen zimowy)? 4. Porównajcie szczęki go-
łębia i ptaka trzeciorzędowego oraz ich mostki (korzystajcie z rysunku
w podręczniku i szkieletu ptaka). 5. Porównajcie dokładnie szkielety koń-
czyny przedniej ptaka i innych znanych kręgowców. 6. Omówcie pokrycie
ciała ptaka i innych znanych kręgowców. Zwróćcie uwagę na funkcje jakie
wykonuje skóra.
155
uia ciekawych...
•	Hodowcy gołębi wyhodowali po-
nad 150 ras gołębi. Wszystkie one
wywodzą się od gołębia skalnego
żyjącego na skalnych wybrzeżach
Morza Śródziemnego i Atlantyku.
•	Gołębie pocztowe lecą z szyb-
kością około 90 km na godzinę
Mają one bardzo dobrze rozwinię-
tą zdolność powracania z dużych
odległości do miejsca gniazdowania,
co wykorzystano do przesyłania
wiadomości.
ĆWICZENIA
Rozwój i życie ptaków
1.	Obejrzyjcie kulę żółtkową jaja ptaka — zwaną w życiu codziennym
żółtkiem. Zauważcie jasną plamkę. Zapamiętajcie, że z tej części jaja
rozwija się zarodek ptaka.
2.	Zapoznajcie się z budową osłonek komórki jajowej — białko też na-
leży do osłonek.
3.	Porównajcie swe obserwacje z rysunkiem w podręczniku, by odszukać
odpowiednie nazwy (rys. 88).
4.	Przypatrzcie się preparatowi mokremu przedstawiającemu przebieg
rozwoju zarodkowego ptaka. Porównajcie kolejne stadia rozwojowe.
Wszystkie ptaki, a więc także i gołąb, rozmnażają się płciowo.
W jajniku samicy rozwija się kula żółtkowa, która jest komórką jajową
ptaka. Budowa tej komórki rozrodczej zapewnia przyszłemu zarodko-
wi, rozwijającemu się poza organizmem matki, dużą ilość substancji
I
Rys. 88. Budowa jaja ptaka: a —
skorupka wapienna, b — osłonka
wyściełająca skorupkę, c — komora
powietrzna, d — osłonka pokry-
wająca białko, e — białko, f — kula
żółtkowa, g — plamka zarodkowa,
h — sznur białkowy
Rys. 80. Pisklę gołębia
odżywczych w postaci żółtka. Żółtko zajmuje tak znaczną część komór-
ki jajowej, że dopiero po uważnym przypatrzeniu się dostrzeżecie jaś-
niejszą plamkę, z której rozwinie się ciało zarodka ptaka.
Dojrzałe jajo opuszcza jajnik i wypada do jamy brzusznej, skąd
wychwytywane jest przez duże błoniaste wargi otaczające duży brzusz-
ny otwór jajowodu. Otwór ten znajduje się koło jajnika. W jajowodzie
jajo zostaje zapłodnione przez plemnik. Podczas przesuwania się za-
płodnionego jaja przez jajowód wytwarza się białko, następnie
dwie osłonki błoniaste, wreszcie wapienna skorupka. Równocześnie
z plamki zarodkowej rozwija się ciało wczesnego zarodka. Jajo ptaka
przesunęło się w tym czasie do końcowego odcinka, wspólnego dla
układów moczo-płciowego i pokarmowego. Ten rurkowaty odcinek
zwany jest stekiem lub kloaką. Przez otwór stekowy jajo opuszcza orga-
nizm samicy.
W tym okresie życia zarodek ptaka ma kształt maleńkiej tarczki
leżącej na żółtku. Nad tarczką zarodkową leży białko, które stanowi
równocześnie osłonkę zarodka i dodatkowy zapas substancji odżyw-
czych. Dalszy rozwój odbywa się poza ciałem matki.
157
156
Samica gołębia składa dwa jaja do gniazda zbudowanego w jakimś
zacisznym miejscu lub w gołębniku. Do dalszego rozwoju zarodek
wymaga temperatury około 40°C, a więc takiej, jaką ma ciało ptaka.
Dlatego przez 16 do 18 dni, tj. przez okres rozwoju wewnątrz osłon
jajowych, samiec i samica na przemian grzeją jaja własnym ciałem.
Okres ten nazywamy wysiadywaniem.
W ciągu okresu wysiadywania w zarodku ptaka rozwijają się na-
rządy i formuje się postać ciała charakterystyczna dla gołębia. Wtedy
zdolny jest on do opuszczenia skorupy wapiennej. Po rozbiciu skorupki
wydobywa się pisklę mokre od wód płodowych. Błony płodowe,
które zarodek ptaka wytwarza podobnie jak zarodki gadów i ssaków,
zostają w skorupce jaja.
Pisklęta gołębia są niedołężne, ślepe i prawie nagie. Pozostawione
bez opieki zginęłyby wkrótce, dlatego rodzice opiekują się nimi tros-
kliwie. Początkowo karmią je wydzieliną wola, następnie ziarnem roz-
miękczonym w wolu, wreszcie ziarnem suchym. Dzięki tej opiece pisklę-
ta rosną, pokrywają się najpierw puchem a później piórami, stają się
coraz bardziej ruchliwe i dopiero po 4 tygodniach zdolne są do samo-
dzielnego życia.
Ptaki, których pisklęta rodzą się niedołężne i wymagają
opieki rodziców, nazywamy gniazdownikami.
Okres wysiadywania jaj i okres przebywania piskląt w gnieździe
są najniebezpieczniejsze w życiu ptaka. Samice ptaków mają naj-
częściej ubarwienie ochronne, czyli nie odróżniają się od tła środo-
wiska gniazdowania. Cecha ta ułatwia wysiadywanie jaj i wychowanie
młodych.
Ptaki, których pisklęta są zdolne wkrótce po wylęgu do
samodzielnego pobierania pokarmu, nazywamy za-
gniazdownikami.
ZADANIA: 1. Porównajcie osłonki jajowe znanych zwierząt. 2. Podajcie^
przykłady znanych Wam gniazdowników. 3. Porównajcie stosunek do
potomstwa samic ryb, płazów, gadów i ptaków.
Q|a ciekawycn...
• Niektóre ptaki budują gniazda
w pobliżu siebie na ograniczonej
przestrzeni, czyli gniazdują gro-
madnie lub kolonijnie. Jako przy-
kład takiego gniazdowania mogą
nam służyć gołębie skalne, pingwi-
ny, jaskółki.
• Liczba ptaków tworzących ko-
lonie lęgowe jest nieraz olbrzymia,
np. kolonię pingwinów na Wyspach
Falklandzkich oblicza się na około
200 000 ptaków.
Budowa ptaków zależy
ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie barwne tablice X, XI i XII, zwracając uwagę na różno-
rodność kształtów ciała, dziobów, skrzydeł i kończyn tylnych przedsta-
wionych ptaków.
Niektóre ptaki latają słabo; niektóre nie latają wcale, spędzają swe
życie głównie na ziemi. Najbardziej typowym ptakiem o naziemnym
trybie życia jest struś, który utracił zdolność latania. W jego krótkich
skrzydłach znajdują się bardzo miękkie lotki, niezdolne do pełnienia
czynności w czasie lotu; sterówki w ogonie są wiotkie.
Strusie grzebią zagłębienie w ziemi, gdzie samica składa około 15
jaj, które wysiaduje samiec. Jajo strusia jest największą komórką pta-
ka — waży ono do 1,5 kg. Strusie są zagniazdownikami. Po 6 tygo-
dniach lęgną się młode, które wodzi najczęściej samiec.
Niezdolny do lotu jest także wielki ptak Australii kazuar oraz
ginący ptak — nielot kiwi, który żyje jedynie na Nowej Zelandii.
Strusie, kazuary i nieloty nie mają grzebienia na mostku, należą
one do ptaków bezgrzebieniowych.
Z naszych ptaków naziemny tryb życia prowadzą słabo latające
kuropatwy i przepiórki.
Zupełnie inny tryb życia prowadzą pięknie ubarwione maleńkie
kolibry, które są najmniejszymi ptakami.

FK*


Rys. 90. Kazuar

Żyją one w ciepłych i umiarkowanych krajach Ameryki. Najmniej-
sze kolibry osiągają wielkość trzmiela. Nigdy nie chodzą po ziemi,
lecz latają, poruszając szybko długimi skrzydłami i długimi sterówkami
w ogonie. Kolibry najczęściej unoszą się nad kwiatami, ponieważ
długimi dziobkami i rurkowato zwiniętym językiem pobierają nektar
kwiatowy i chwytają owady, które żywią się nektarem. Owadami tymi
karmią kolibry swoje pisklęta. Szukając pożywienia w kwiatach, ko-
libry zapylają je. Ptaki te znoszą najmniejsze jaja, np. jaja pewnego
gatunku ważą zaledwie 0,25 g.
Z naszych ptaków najszybciej i najzwinniej latają jerzyk i jaskółka
dymówka. Długie skrzydła i sterówki w ogonie, smukłe i lekkie
ciało — to cechy sprawiające, że jaskółka prowadzi powietrzny tryb
życia. Podobnie jak koliber ma słabe kończyny. W przerwach między
160
lotami jaskółki siadają wysoko. Podczas lotu chwytają owady, które
są ich jedynym pożywieniem.
Wiele ptaków szuka pożywienia w wodach, skąd pobierają je
w różny sposób, zależny od budowy ciała.
Zapoznajmy się pokrótce z życiem i budową pingwinów, które
zamieszkują zimne morza w okolicy bieguna południowego. Ptaki te,
chodząc po lądzie przybierają postawę pionową, gdyż mają kończyny
umieszczone w tylnej części tułowia. Palce kończyn są spięte błoną
plawną, co ułatwia pływanie. Skrzydła pingwina różnią się bardzo od
skrzydeł innych ptaków. Są krótkie i pokryte piórami, mającymi wy-
bitnie rozwiniętą stosinę. Pióra te sprawiają wrażenie łusek. Przy pły-
waniu skrzydła pingwina doskonale spełniają rolę wioseł. Pióra pokry-
wające pozostałe części ciała pingwina mają długie promienie, co spra-
wia wrażenie, że ptak ten pokryty jest sierścią. Pingwiny nurkują w wo-
dzie, szukając skorupiaków i ryb, które są ich głównym pożywieniem.
Inne ptaki pływają dzięki kończynom o palcach spiętych jednolitą
błoną plawną, albo obramowującą oddzielnie każdy palec. Znakomi-




Rys. 91. Pingwiny
1 I — Zoologia, kl. VII
161
U.
\\ w. -
tym pływakiem jest perkoz, który prawie całe życie spędza na wo-
dzie, gdzie nawet śpi i buduje gniazda.
Niektóre ptaki szukają pożywienia w wodach przybrzeżnych, na
bagnach, torfowiskach, łąkach, a także na polach. Do takich należą
czaple, żurawie i bociany. Ptaki te mają wiele wspólnych cech bu-
dowy zewnętrznej, np. długie, szczudłowate nogi, długie szyje, długie
dzioby, więc ich sylwetki są do siebie podobne. W tym przypadku
podobieństwo nie wynika z pokrewieństwa wymienionych zwierząt,
lecz z przystosowania do podobnego sposobu pobierania pokarmu.
Systematycy zaliczają je do różnych jednostek systematycznych.
Inny tryb życia prowadzą ptaki drapieżne, które polują z lotu na
zwierzęta poruszające się na ziemi lub w powietrzu. Rozróżniamy
wśród nich ptaki zdobywające pożywienie w dzień i takie, które polują
162
nocą. Pierwsze to ptaki drapieżne dzienne, np. orzeł, sokół, krogulec,
myszołów, jastrząb; drugie — ptaki drapieżne nocne np. sowa,
puszczyk, puchacz.
Wyliczone przykładowo ptaki mają wiele wspólnych cech morfolo-
gicznych, jak mocne haczykowate dzioby, palce nóg zakończone szpo-
nami. Wiele cech różni je jednak tak bardzo, że upoważniło to syste-
matyków do stwierdzenia, że nie są one blisko-spokrewnione ze sobą,
jak pierwotnie przypuszczano.
Podobny sposób zdobywania pożywienia przyczynił się do rozwoju
podobnych przystosowań.
Ptaki drapieżne połączono w dwie grupy systematyczne — rząd
drapieżne, obejmujący dzienne ptaki drapieżne i rząd sowy obejmu-
jący nocne ptaki drapieżne.
Spełniają one pożyteczną rolę, gdyż niszczą wiele gryzoni-szkodni-
ków gospodarczych oraz odławiają zwierzęta chore i słabe.
ZADANIA: 1. Odszukajcie na barwnej tablicy dzięcioła. Podajcie jego
przystosowania do łażenia po pniach drzew i do szukania owadów pod korą.
2. Jaką budowę mają mostki strusia i kiwi?
•	Struś może osiągnąć 90 kg wagi szać skrzydłami, że wydaje się, iż
oraz 2,5 m wysokości.	nie mają skrzydeł.
•	Kolibry mogą tak szybko poru-
Lektura: Sokołowski J. Nasze ptaki. PZWS, Warszawa 1962
Sokołowski J. Ptaki Polski. PZWS, Warszawa 1972
Pinowski I. O ptakach. WSiP, Warszawa 1975
Wędrówki i ochrona ptaków
CU ICZEN1A
l. Przesiedlić według załączonej mapv szlak wędrówek bociana (rva
93).
X Obejm rot* okazy i fotografie różnych gatunków ptaków drapie-
żnych. Zastanówcie się. jakimi cechami różnią się one.
3. Obejrzyjcie okazy i fotografie ptaków chronionych, zestawiając je
według środowisk życia.
Dział badań naukowych związanych z budową i życiem ptaków
nazywa się ornitologią.
Okresowe wędrówki wielu naszych ptaków badane są przez stację
 mitologiczną. W ielkie usługi w tych badaniach oddaje metoda obrą-
czk xania ptaków. Młodym ptakom w gniazdach lub ptakom doros-
h m 7d.kiada się lekkie aluminiowe obrączki z adresem stacji i nume^m,
p d którym zanotowane są informacje o ptaku. Obrączka taka nie
przeszkadza ptakowi w jego normalnym życiu, a gdy ptak skończy
życie, powinna wrócić do placówki naukowej, która ją założyła.
Jeżeli znajdziesz ptaka z obrączką, zawiadom Stację Ornito-
logiczną. podając przepisany z obrączki napis i numer oraz datę, miejsce
i okoliczności znalezienia lub schwytania oznakowanego nią ptaka. Je-
śli ptak jest martwy, do listu dołącz rozpłaszczoną obrączkę (zosta-
nie Ci zwrócona, jeśli tego zażądasz). Stacja Ornitologiczna poinformuje
Cię o dacie i miejscu zaobrączkowania znalezionego ptaka.
Oto adres: Stacja Ornitologiczna Instytutu Zoologii PAN, 80-680
Gdańsk. Górki Wschodnie 16.
Polskie placówki współ pracują z zagranicznymi. Otrzymują od
nich obrączki zdjęte z kończyn ptaków, które pochodzą z Polski,
odsyłają obrączki ptaków, które zaobrączkowano w innych krajach.
Rozumiecie teraz, że praca naukowa stacji ornitologicznych wszyst-
kich krajów zależy od pomocy społeczeństwa.
Wiadomości zebrane metodą obrączkowania pozwalają na opraco-
wanie szlaków wędrówek różnych ptaków, ustalenie odległości miejsc
zimowania od miejsc gniazdowania, długości życia ptaków i szybkości
wędrówek.
Wielu przyrodników bada sposób żywienia się ptaków. Pragną
oni na naukowych podstawach określić, które ptaki są rzeczywiście
pożyteczne dla gospodarki człowieka. Jest to zagadnienie wielkiej
wagi rolnictwa, warzywnictwa, sadownictwa i leśnictwa, a nawet
i kwiaciaistv. <i. (id\ poznamy dobrze, jakie ptaki ą naszymi sprzy-
mierzeńcami \x walce ze szkodnikami, będziemy mogli świadomie
wpływać na ich tozinieszczeme, zwiększenie liczebności, poprawę
zdrowotności, ułatwienie gniazdowania i wychowu w»z-.-łtkich wy-
klutych piskląt itp.
Sposób zwalczania szkodników polegający na świadomym stwo-
rzeniu jak najkorzystniejszych warunków życia tym zwierzętom, które
się nimi żywią, nazywamy, jak już wiecie, walką biologiczną Ptaki
165
164
należą do najdawniejszych i najcenniejszych partnerów człowieka I
w walce biologicznej ze szkodliwymi owadami i gryzoniami, dlatego
człowiek powinien je otaczać szczególnie troskliwą opieką.
Ptaki mają duże znaczenie w regulowaniu liczebności wielu ga-
tunków zwierząt. Nie dopuszczają do nadmiernego rozmnażania się
owadów i gryzoni, łowią słabe i chore zwierzęta. Wpływają one także
ż rozsiewają nasiona i żywią się nimi. A więc są I
niewątpliwie jednym z czynników regulujących ilość i jakość roślin
i zwierząt w przyrodzie.
Od niepamiętnych czasów człowiek korzystał z mięsa dziko ży- |
jących ptaków, ich jaj i pierza. Jeszcze dziś praktykuje się ten sposób
zdobywania ptasiego mięsa — myśliwi polują na niektóre ptaki.
Przepisy łowieckie chronią ptaki przed nadmiernym wybijaniem.
Nie zawsze prawidłowo rozumieliśmy znaczenie ptaków dla gos-
podarki leśnej i rolnej. Klasycznym przykładem w naszym kraju
był stosunek do takich ptaków drapieżnych jak jastrząb gołębiarz,
krogulec i blotniak stawowy. Zwalczano je różnymi sposobami,
Rys. 94. Zaobrączkowane pisklę pluszcza
strzelali do nich myśliwi, wierząc, że chronią przyrodę przed drapież-
n i kami.
Człowiek podziwiał piękno ich sylwetek i zręczność lotu, ale pa-
kowało przekazywane przez pokolenia wrogie nastawienie do ptaków
drapieżnych. Przecież zabijały inne ptaki. Myśliwi wystrzelali takie
mnóstwo jastrzębi gołębiarzy, krogulców i błotniaków stawowych, że
powstało zagrożenie istnienia tych gatunków w Polsce. Myśliwi byli
niewinni, gatunki te nie figurowały przecież w wykazie zwierząt chro-
nionych.
Walkę o ratunek dla zagrożonych gatunków drapieżnych ptaków
prowadzili naukowcy — ornitolodzy, leśnicy i sami nawet myśliwi,
którzy doceniali wartość tych ptaków dla gospodarki. W prasie co-
dziennej, tygodnikach i innych środkach masowego przekazu pojawiły
się artykuły informujące o zagrożeniu, wyjaśniające pożytek z istnie-
nia ptaków drapieżnych, prostujące błędne wiadomości o życiu giną-
cych niepotrzebnie jastrzębi, krogulców i błotniaków.
Trudy wielu ludzi doprowadziły do umieszczenia wymienionych
gatunków w wykazie zwierząt prawnie chronionych.
Patrząc na szybujące ptaki drapieżne pomyślcie, że są piękne, że
czynią w przyrodzie bez porównania więcej dobra niż szkód.
Ptaki stanowią ponad 65% zwierząt prawnie chronionych w Polsce.
Chronimy nie tylko poszczególne gatunki, ale całe rodziny i rzędy
ptaków. O ich ochronie zdecydowały względy naukowe, gospodarcze
i estetyczne. Nie podlegają ochronie tylko te gatunki ptaków, które
są bardzo pospolite w naszym kraju, np. wróbel domowy, wrona siwa,
gawron, sroka i inne, nie wymagające ochrony prawnej.
Obecnie w czasach wielkiego rozwoju przemysłu i intensywnej
gospodarki rolnej zmniejszają się obszary naturalnych terenów, w któ-
rych żyją ptaki. Taka sytuacja panuje nie tylko w Polsce, ale na całym
kwiecie. Szczególnie zagrożone są ptaki, żyjące na terenach podmokłych.
Organizacje zajmujące się ochroną ptaków dążą do ochrony tych zwie-
rząt przez ochronę naturalnych środowisk ich życia.
Obserwuje się zubożenie gatunkowe i zmniejszenie liczebności
Ptaków na obszarach zagospodarowanych przez człowieka. Szczególnie
jaskrawe są zmiany w miastach, gdzie dobrze czuja się wróble, kawki
i synogarlice, skąd odfrunęły ptaki śpiewające do innych terenów o lep-
szych warunkach bytowania.
167
By zapobiec tym zjawiskom, czyni się starania, zmierzające do
stworzenia takich warunków, w których ptaki osiedlałyby się na stałe
Opieka nad ptakami na terenach zagospodarowanych przez człowieka
polega najczęściej na ułatwianiu im możliwości lęgowych. Coraz więcej
skrzynek lęgowych widać w parkach miejskich, przy szkołach, przy
domach prywatnych, a nawet przy balkonach dużych bloków miesz-
kalnych. Jednak nie wszystkie ptaki mogą korzystać ze skrzynek lęgo-
wych, dla wielu gatunków ptaków miejscem budowy gniazd są skupie-
nia roślinności krzewiastej. Odpowiednio wkomponowane w teren
parkowy, czy w większe obszary gospodarcze będą ozdobą i równo-
cześnie umożliwią tym ptakom osiedlanie się na stałe.
Ważną formą opieki nad ptakami jest ich dokarmianie zimą.
Trzeba z przyjemnością podkreślić, że czyni to coraz więcej ludzi
w różnym wieku, w tym dużo dzieci i młodzieży.
Ptakami leśnymi opiekują się leśnicy, którzy w wielu przypadkach
korzystają ze współpracy z młodzieżą szkolną, zamieszkującą w osie-
dlach położonych w pobliżu lasów.
Mówiąc o opiece nad ptakami, warto zwrócić jeszcze uwagę na
nasze zachowanie się wobec nich w terenie, zwłaszcza w okresie wy-
siadywania jaj i wychowu piskląt. Nie wolno wtedy ptaków niepokoić
krzykami, hałaśliwą muzyką, głośną bieganiną ani ruszaniem krzaków.
Im więcej ptaków będzie w naszym kraju, tym milsze i piękniejsze
będą nasze spacery, wycieczki i wypoczynek w terenie, tym lepsze wy-
niki w gospodarce leśnej i rolnej.
*
Ptaki w hodowli
ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie ilustracje, które zapoznają Was z nazwami i wyglądem ras
kur hodowanych w Polsce (rys. 95).	,
2. Przeanalizujcie dane statystyczne, dotyczące hodowli drobiu w Polsce.
Wśród zwierząt hodowanych przez człowieka coraz większą uwagę
poświęca się ptakom. Człowiek korzysta z mięsa, jaj i pierza ptaków.
Źródło tych produktów w niewielkim procencie stanowią ptaki żyjące
dziko, zapotrzebowanie pokrywają głównie ptaki hodowane. Posiada-
168

♦
my naukowe dowody świadczące, że hodowla drobiu prowadzona jest
od kilku tysięcy lat. W Polsce na pierwsze miejsce wysuwa się hodowla
kur. Hodowcy nasi wyhodowali własne rasy kur, np. zielononóżki
polskie. Wysiłki hodowców poszły głównie w dwu kierunkach - zwię-
kszenia nieśności kur oraz zwiększenia masy ich ciała.
W Polsce najczęściej hodowane są kury, gęsi, kaczki, indyki,
rzadziej perliczki. Ptaki te określamy jako drób, a ich hodowlę jako
drobiarstwo. Rola drobiarstwa coraz wyraźniej wzrasta, gdyż przy
zwiększającym się zapotrzebowaniu na pokarm o dużej zawartości biał-
ka, mięso drobiowe i jaja zyskują ciągle nowych konsumentów.
Najwięcej hodujemy kur, gdyż po stosunkowo krótkim czasie
chowu, nadają się do uboju. W chowie gospodarskim okres ten wy-
nosi około 3 do 4 miesięcy, a w chowie przyśpieszonym — w hodo-
wlach brojlerów — tylko 8 — 10 tygodni.
W chowie gospodarskim najczęściej spotyka się rasy ogólno-
użytkowe, tj. o dość dobrej nieśności i takiej samej wartości rzeźnej.
W fermach drobiarskich występuje specjalizacja. Opłacalność chowu
kur skłania wiele gospodyń wiejskich do zakładania zespołów hodowli
drobiu. Zespoły takie mają więcej możliwości stosowania nowoczes-
nych urządzeń i metod hodowlanych, dzięki czemu osiągają lepsze
wyniki i większe zyski niż gospodarstwa indywidualne.
Dane dotyczące produkcji żywca drobiowego są następujące:
	Rok						
	1960	1965	1970	1971	1972	1973	1974
Żywa waga w tys. ton	• 99	140 •	198	208	238	272	301
Mięsa drobiowego uzyskano: %							
	Rok						
	1960	1965	1970	1971	1972	1973	1974
Tys. ton	62	89	128	139	159	181	201
169
P
TB*c**^»
żywej wagi
1,8 kg (wiek do 6 miesięcy),
Pełniejsze zrozumienie wyżej podanych liczb ułatwią Wam do
datkowe dane.
Brojlery przeznaczone na rzeź mają około 1,4 kg
kurczęta	I klasy -
II klasy —
kury i koguty	I klasy —
II klasy —
W 1974 roku produkcja mięsa przedstawiała się następująco
W wielu przypadkach chów kur prowadzi się w celu uzyskiwania
jaj. Jedyną rasą typu nieśnego, którą poleca się do tego typu hodowli,
są Leghorny. Niosą one około 200 jaj rocznie, a zaczynają je znosić
wcześnie — w 5 —6 miesiącu życia. Rasy ogólnoużytkowe, do których
zaliczamy wspomniane już zielononóżki, znoszą ponad 150 jaj rocznie.
W chowie gospodarskim zwraca się uwagę głównie na nieśność kur.
W 1974 roku produkcja jaj wynosiła 7865 milionów sztuk, jest ona
znacznie większa niż w poprzednich latach (np. w 1960 r. tylko 5589
min sztuk).
Usprawnienie
produkcji drobiarskiej stało się możliwe dzięki
sztucznym wylęgarniom. Człowiek stworzył w nich takie warunki
wylęgu, jakie zaobserwował w lęgach naturalnych, podpatrując sie-
dzące na jajach kwoki — a więc odpowiednią temperaturę
możliwość przewietrzania i mieszania jaj. W zakładach wylęgowych
wylęgają się tys.iące piskląt w czasie najodpowiedniejszym dla-wycho
Hodowcy mogą nabyć pisklęta żądanej rasy, zdrowe i silne.
W większych hodowlach i fermach nie stosuje się już naturalnego
wychowu, pisklęta wychowuje sztuczna kwoka. Hodowcy mają do
wyboru różne typy sztucznych kwok. Sztuczny wychów piskląt jest
znacznie trudniejszy do prowadzenia niż naturalny. Hodowcy mogą
korzystać z porad i pomocy wojewódzkich instruktorów drobiarskich
oraz z bezpłatnej pomocy weterynaryjnej. Prace hodowlane ułatwia
Rys. 95. Rasy kur: u góry kogut i kura rasy zielononóżka, u dołu kogut i kura rasy
sussex (czytaj: saseks)
	Rodzaj mięsa			
	wołowe	cielęce	wieprzowe	drobiowe
Produkcja w tys. ton	636	70	1888	’ żip T 201
stosowanie mieszanek treściwych o składzie odpowiednim dla kurcząt,
a następnie dla kur i dla niosek. Państwo pomaga też hodowcom drobiu
przez udzielanie pożyczek nawet długoterminowych na budowę po-
mieszczeń i zakup sprzętu potrzebnego do hodowli. Nie ma także
kłopotu ze sprzedażą drobiu i jaj, gdyż nab\ wają je punkty skupu drobiu.
Drób i produkty drobiowe pokrywają nie tylko zapotrzebowanie
wewnętrzne, ale są również przedmiotem wywozu do innych krajów.
W roku 1974 wyeksportowaliśmy około 521 milionów sztuk jaj.
Eksport mięsa drobiowego stale wzrasta. Oto liczby:
Eksport drobiu bitego
Oceniając wartość hodowli drobiarskiej należy jeszcze dodać war-
tość pierza. W chowie gospodarskim, gdy kury chodzą na swobodzie,
dodatkową korzyścią jest zjadanie przez nie owadów szkodników pól
i sadów.
Hodowla kur jest więc opłacalną dla hodowców i cenną dla pań-
stwa gałęzią gospodarki rolnej.
W ostatnich latach prowadzone są prace naukowo-badawcze nad
przystosowaniem gęsi do chowu w fermach drobiarskich poza zbior-
nikami wodnymi. Wiadomo, że gęsi przebywają dużo na lądzie.
Uzyskano już pozytywne rezultaty, co rokuje nadzieję na rozpowszech-
nienie dużych hodowli tego ptaka.
Smaczne mięso ma bażant, który został bardzo wyniszczony
w czasie drugiej wojny światowej. Obecnie rozwijają się ośrodki ho-
dowli tego cennego ptaka. Poza tym, że dostarcza cennego mięsa, jest
on ważnym sprzymierzeńcem człowieka w walce ze szkodnikami
upraw, między innymi stonką ziemniaczaną. Oprócz tego ma wielką
wartość jako artykuł eksportowy.
* *
Ptaki to kręgowce przystosowane do lotu. W budowie zewnętrz-
nej przystosowania do lotu, to opływowy kształt ciała, pokrycie ciała
piórami, przednie kończyny przekształcone w skrzydła, umieszczenie
oczu z boku głowy, brak małżowin usznych.
W budowie wewmętrznej cechy korzystne dla lotu występują w
budowie szkieletu jest on lekki (kości pneumatyczne) i mocny.
Czaszka lekka, część tułowiowa kręgosłupa zrośnięta, klatka piersiowa
o lekkiej i mocnej budowie z dużą powierzchnią dla przyczepu mięśni
— charakterystyczny grzebień mostka. Mocno zbudowany pas bar-
kowy stanowi doskonałe oparcie dla skrzydeł.
Ptaki mają pewme cechy budowy świadczące o pokrewieństwie
tej gromady kręgowców z gadami. Są nimi łuski, występujące na no-
gach ptaków, pióra to też przekształcone łuski, jajorodność i podobny
przebieg rozwoju zarodkowego, skóra bez gruczołów.
Nowymi cechami, świadczącymi o wyższym stopniu rozwoju w
porównaniu z gadami są: budowa serca, składającego się z dwu ko-
mór oraz rozw'ój mózgu, w którym wyróżniają się przednia część
z dużymi płatami wzrokowymi i móżdżek. Dzięki tym cechom
budowy i pokryciu ciała piórami ptaki stały się zwierzętami stałociepl-
nymi o bardzo sprawnej reakcji na czynniki środowiska, do czego
przyczyniają się dobrze rozwinięte narządy wzroku, słuchu i dotyku.
Nową właściwością biologiczną ptaków jest instynkt wysiadywania
jaj oraz instynkt opieki nad pisklętami.
ZADANIA: 1. Korzystając z podanych liczb, wykonajcie wykresy ilu
strojące wywóz produktów uzyskanych przez hodowców drobiu.
2.	Podajcie charakterystykę ptaków.
: Bednorz J., Bogucki Z. Poradnik ochrony ptaków. Liga Ochrony Przy-
rody 1961
Gryffin D. Wędrówki ptaków. Wiedza Powszechna. Warszawa 1967
Poznajmy królika
ĆWICZENIA
1.	Zachowując się cicho, obserwujcie zewnętrzną budowę królika. Jakie
części ciała wyróżnicie bez trudu: Zapamiętajcie i nazwy; *	.
uwagę na różnice w budowie kończyn przednich i tylnych. pracy ej
pomogą Wam O^unki 9698 I2X
Zwroccie szczególnie baczną uwagę nu t	r^n-
wujcie dokładnie pokrycie głowy i porównaj c p dry
173
172
Rys. 96. Głowa królika
ciała. Wyróżnijcie włosy puchowe, ościste i czuciowe. Zauważcie, czym
są pokryte końce palców. \
3.	Obserwacje dotyczące pokrycia ciała królika możecie uzupełnić, oglą-
dając wypchanego królika lub wyprawione skórki. Dmuchnijcie w sierść.
Co dostrzeżecie? Przypomnijcie sobie, o jakiej porze roku futro królika
ma największą wartość dla hodowcy.
4.	Wasze obserwacje dotyczące skóry musicie uzupełnić. Pomogą Wam
w tym odpowiednie tablice poglądowe lub rysunek (rys. 97) zamiesz-
czony w podręczniku. Zwróćcie uwagę na gruczoły występujące w skó-
rze królika.
5.	Przyjrzyjcie się tablicy i rysunkowi, na którym przedstawiono różne
rasy królika domowego. Zauważcie, jakimi cechami ciała różnią się
one między sobą.
DOŚWIADCZENIA
1. Niech jedno z Was zbliży się spokojnie do królika i pokaże mu liśź
kapusty lub marchewkę, a następnie położy pokarm w pobliżu królika.
Obserwujcie zachowanie się zwierzęcia. Przypatrzcie się, jak królik
je podany pokarm.
2. Wśród zupełnej ciszy niech jedno z Was stuknie znienacka najpierw
cicho, potem głośniej. Jak zachowa się królik w tej nowej sytuacji?
Co sądzicie o jego zachowaniu?


Zastanówcie się, jakie narządy zmysłów pracowały przy pierwszym,
a jakie przy drugim doświadczeniu. Czy pracowały one sprawnie?
Zastanówcie się także, z jakimi narządami ciała królika współpracowały
narządy zmysłów w pierwszym i drugim doświadczeniu.
Kręgowcami są ssaki. Poznacie je na przykładzie królika, który
jest zwierzęciem często hodowanym i łubianym prawie przez wszy-
stkich.
Królik to wspólna nazwa wszystkich zwierząt zarówno dzikich,
jak i domowych bardzo podobnych do zwierzęcia przyniesionego do
klasy. Nasz królik, który pochodzi z hodowli szkolnej lub innej, to
tak zwany królik domowy.
Jest on od dawna hodowany, dzięki czemu przywykł do ludzi
i może nam służyć do obserwacji i* doświadczeń, które dostarczą Wam
pierwszych wiadomości o budowie i czynnościach życiowych królika.
Hodowcy lubią swoje króliki. Jakże miłe wrażenie sprawia mięk-
kie futerko, gdy ręka człowieka przyjaźnie głaszcze hodowane zwierzę.
Hodując króliki przez cały rok, na pewno zauważycie, że zimą futerko
ich jest znacznie gęściejsze niż latem. Latem sierść się przerzedza.
Zjawisko to nazywamy linieniem.
Rys. 97. Budowa skóry królika: a - naskórek (część żywą oznaczono czarnym pasem,
część martwą — jasnym), b — ciałko czuciowe, c — gruczoł łojowy, d naczynie
krwionośne, e - nerw, f - pochewka otaczająca włos (z prawej strony widać mięsień
umożliwiający ruchy włosa), g — gruczoł potowy
ĆWICZENIA
z nazwami
Zoologia, ki. VII
szynszyl, b
rasy wyhodowane przez Polaków
królików zapamiętajcie, że po
szystkie od dzikiego królika, zwanego królikiem śród
Lektura: Herman W. Hodowla królików. PWRiL, Warszawa 1974
Rys. 98. Rasy królika domowego: a
cuski szary, d — królik angorski; P
ną przez przemysł włókienniczy,
mają króliki rasy angora.
• Polski karzełek ma sierść o wła-
snościach cennych dla przemysłu
kuśnierskiego.
ZADANIA: 1. Co wiecie o znaczeniu królików w gospodarce człowieka?
2. Odwiedźcie hodowlę królików. Zainteresujcie się budową klatek i pie-
lęgnacją zwierząt.
Dla ciekawych...
• W Polsce hoduje się ponad 16
ras królików.
• Króliki rasy zwanej belgijskie
olbrzymy ważą ponad 7,5 kg.
• Najdłuższą sierść, bardzo cenio-
Zmiana gęstości sierści ułatwia królikowi utrzymanie jednakowej
temperatury ciała, niezależnej od temperatury otoczenia. Tempera-
tura ciała zdrowego królika waha się od około 38,5° do około 39,9°C.
Królik jest więc zwierzęciem stałocieplnym, podobnie jak ptaki.
Wszystkie ssaki są stałocieplne.
Przyglądając się różnym rasom
chodzą one
ziemnomorskim.
Różnorodność ras królików i innych zwierząt zawdzięczamy
cierpliwej i wnikliwej obserwacji hodowców oraz ich wytrwałym za-
biegom hodowlanym. To praca człowieka-hodowcy wzbogaciła przy-
rodę w bardzo wiele pożytecznych i pięknych ras zwierząt, które przed-
tem nie istniały na Ziemi.
Na podstawie preparatu mokrego i rysunków zapoznajcie się
i budową narządów tworzących układ nerwowy królika (rys. 101—103).
Obserwujcie nerwy przez mikroskop, a następnie obejrzyjcie je na tablicy
poglądowej lub w podręczniku (rys. 100). Zauważcie włókna nerwowe,
z których zbudowany jest każdy nerw.
Obejrzyjcie przez mikroskop preparat tkanki nerwowej. Starajcie się
odszukać w oglądanym obrazie komórkę nerwową. Pomoże Wam w tym
rysunek w podręczniku (rys. 99). Zwróćcie uwagę na włókno nerwowe
zaznaczone na tym rysunku. Zastanówcie się, jak mogą się stykać z sobą
dwie komórki nerwowe.
Przypomnijmy sobie, jak zachował się królik, gdy po cichej ob
serwacji zaczęliście wkraczać w jego najbliższe środowisko. Jaki sku
tek wywołało pokazanie, a następnie podanie mu jedzenia? Co
stąpiło po cichych odgłosach stukania? Jak się zachował królik po
nagłym i głośnym stuknięciu?
*Że zmian, jakie dostrzegliście w zachowaniu się królika, możecie
wyprowadzić następujący wniosek:
Królik zmienia swe zachowanie w zależności od zmian za-
chodzących w środowisku jego życia.
Rys. 99. Komórka nerwowa: a — wypustka
rozgałęziająca się drzewkowato, b — ciało
komórki nerwowej, c — włókno nerwowe (na
rysunku zostało skrócone, co zaznaczono
przerywaną linią), d — końcowe rozgałę-
zienie włókna nerwowego, stykającego się
z inną komórką nerwową
Wszelkie czynniki środowiska
działające na organizm królika
nazywamy bodźcami. Pokarm,
dźwięk, barwa, światło, ciepło, zi-
mno — to właśnie bodźce.
Każdy bodziec wywołuje mniej
lub więcej dostrzegalną zmianę w za-
chowaniu królika. Czasem może to
być ledwo dostrzegalny ruch małżo-
winą uszną, innym razem gwałto-
wny skok i ucieczka.
Wszystkie zmiany, które
występują w zachowaniu
zwierzęcia na skutek dzia-
łania bodźców, nazywamy
reakqami.
Dzięki zdolności reagowania na
zmieniające się bodźce środowiska
królik ratuje się przed niebezpie-
czeństwem, zdobywa pokarm, za-
chowuje i utrzymuje swoje życie.
Pamiętacie z obserwacji, że królik
zbliżał się do bodźców korzystnych
dla niego, a oddalał się od bodź-
ców sygnalizujących niebezpieczeń-
stwo.
Zastanówmy się, dzięki czemu możliwa jest ta nierozerwalna,
trwająca całe życie, łączność królika ze środowiskiem.
Uczeni dowiedli, że plazma każdej żywej komórki ma zdolność
reagowania na bodźce. Tę właściwość nazwano wrażliwością. W orga-
nizmach o złożonej budowie ciała a do takich należy królik nie
179
178
Rys. 100. Nerw - przekrój poprzeczny:
j — osłonka nei wu, b włokno nerwowe
0nO°OOo05oOO^
0SSoop§ooS?5
oOO°O n°
wszystkie komórki są jednakowo
specjalizacja komórek pod tym względem.
4^ Najbardziej wrażliwe.na bodźce środowiska sq komórki
nerwowe.
wrażliwe. Zaznacza się wyraźna
W organizmie królika komórki nerwowe występują w zespołach,
czyli tworzą tkankę nerwową, która wchodzi w skład narządów ner-
wowych królika.-
I
*
Narządy nerwowe tworzą w organizmie zwierzęcia system
nerwowy.
Dzięki narządom zmysłów i systemowi nerwowemu królik odbiera
bodźce i reaguje na nie. Zdrowy system nerwowy umożliwia prawi-
dłowe, a więc najkorzystniejsze dla królika, reakcje na bodźce środo-
wiska. Przypomnijcie sobie, ile czasu upłynęło od chwili, w której
bodziec zaczął działać, do chwili wystąpienia reakcji? Czy możecie
powiedzieć, co się działo w tym czasie w organizmie królika? Odpo-
wiedź na to ostatnie pytanie należała długi czas do najtrudniejszych.
Dały ją dopiero długie i żmudne badania wielu uczonych.
Wy możecie przyswoić sobie jedynie w zarysie wiadomości o zja-
wiskach, które zachodzą w organizmie królika odbierającego i reagu-
jącego na jakiś bodziec.
Dla łatwiejszego zrozumienia posłużymy się Waszymi obserwacja-
mi. Wśród ciszy jedno z Was wyciągnęło spokojnym ruchem w kie-
runku królika rękę z liściem kapusty. Królik dostrzegł ten ruch za
pomocą oczu. Do każdego oka dochodzi zakończenie nerwu wzroko-
wego, które zostało podrażnione. Nerw jest wiązką włókien nerwo-
wych, więc przez plazmę w nerwie wzrokowym podrażnienie dopro-
odpowiednich komórek nerwowych w mózgu
wow
Rys. 102. Mózg królika
a — substancja szara, czyli kora mózgowa, b
substancja biała
dżek
Przekonaliśmy się, jak wielkie znaczenie ma układ nerwowy
środowiskiem. Widzieliśmy, że
ZADANIE: Zastanówcie się, które części układu nerwowego pracują,
aby utrzymać łączność królika ze środowiskiem.
której mieści się mózg. Odszukajcie
Na rysunku 104 znajdziecie odpowiednie nazwy.
Przypatrzcie się pojedynczemu kręgowi (rys. 105). Zwróćcie uwagę na
to, jak zbudowany jest kręgosłup królika. Odszukajcie kanał kręgo-
\w w	mipśri sip rdzeń kredowy. Zastanówcie sie. jakie zna-
ĆWICZENIA
1. Obejrzyjcie dokładnie czaszkę królika. Zwróćcie uwagę na połączę
nia kości tworzących puszkę, w .
otwory w czaszce.
utrzymania łączności królika
pracy układu nerwowego zależy działanie innych narządów, np. na
rządów zmysłów i mięśni.
Szkielet jako podpora i ochrona
miękkich części ciała królika
wadzone zostało do odpowiednich komórek nerwowych w mózgu.
W cytoplazmie tych komórek zachodzą zawiłe zjawiska chemiczne
i fizyczne, wywołujące przemiany w plazmie nerwów prowadzących
z mózgu do mięśni. Mięśnie kurczą się pod wpływem bodźców ner-
ych, które do nich dotarły. Dzięki kurczliwości mięśni kończyn
królik wykonuje ruchy i zbliża się do pokarmu. Wykonuje też ruchy
wargami i szczękami, językiem — pobiera pokarm.
Hodowca stwarza królikom warunki, które umożliwiają im pra-
widłowe reagowanie na bodźce. Dba o spokój w hodowli, dostarcza
pożywienia, chroni zwierzęta przed uszkodzeniem ciała.
czenie mają wyrostki kręgów.
Przypatrzcie się dokładnie tym częściom szkieletu, na które nie zwra-
caliśmy większej uwagi w poprzednich obserwacjach: szkieletowi
kończyn przedniej i tylnej oraz szkieletowi klatki piersiowej.
Zwróćcie uwagę na stawowe połączenia kości. Ile kości może łączyć staw?
Jak wygląda powierzchnia, którą się stykają? W pracy pomoże Wam
rys. 106.
Przypatrzcie się schematowi przedstawiającemu budowę tkanki ko-
stnej (rys. 107).
przekrój podłużny
płat węchowy, d — móż
rdzeń przedłużony
Rys. 103. Rdzeń nerwowy królika — prz- krói
poprzeczny: a — substancja szara, b — sub-
stancja biała


kręgi szyjne
łopatka, g — I
Rys. 106. Szkielet królika
kręgi lędźwiowe, e — :
piersiowa, i —
rdzeń kręgowy, ale także wiele
przykład żebra łączące się grzbietowo z krę-
brzusznie z mostkiem, tworzą klatkę piersiową, która
wyro
wyrostki po
- kanał rdze
Rys. 104. Czaszka kró-
lika: a — korona zęba,
b — korzeń zęba, c —
żuchwa, d — oczodół,
e — puszka mózgowa,
f — otwór uszny, g —
szczęka górna
a — czaszka, b
, e — kość miednicy, f
kończyna tylna
ma określoną postać. Miękkie
v ściśle określonych miejscach
one
Szkielet chroni nie tylko mózg
innych narządów. Tak
gosłupem,
chroni serce i płuca.
Dzięki szkieletowi ciało królika
mięśnie są przyczepione do kości
i nadają kształt poszczególnym częściom ciała królika. Noszą
nazwę mięśni szkieletowych, w odróżnieniu od mięśni występują
cych w narządach wewnętrznych.
Rvs. 107. Tkanka kostna (prze-
krój poprzeczny) — szlif: a —
substancja międzykomórkowa,
b — jamka kostna z kanali-
kami, c — kanał, w którym
przebiegają naczynia krwionoś-
ne i nerwy
Uszkodzenie układu nerwowego staje się przyczyną nieprawidło
wych, a więc niekorzystnych dla królika reakcj:
on stracić życie. Ważna jest więc ochrona tego układu.
Tkankę nerwową chroni od urazów twarda tkanka kostna, z której
zbudowane są kości królika.
Mózg chroniony jest przed niekorzystnymi czynnikami środowiska
przez mózgową część czaszki mającą różnej wielkości otwory, przez
które przechodzą nerwy wychodzące z mózgu i naczynia krwionośne.
Przez największy otwór czaszki, zwany potylicznym, przechodzi
rdzeń kręgowy, który mieści się w kanale rdzeniowym kręgosłupa.
Między kręgami przechodzą nerwy odchodzące od rdzenia kręgowego.
Królik ma podobną budowę czaszki i kręgosłupa jak
Rys. 105. Kręg piersiowy
stek kolczysty, b,
przeczne, d — łu
niowy, f — trzon
Od kształtu puszki mózgowej i części twarzowej czaszki zależy
kształt głowy królika. Określony kształt żeber, pa§a barkowego i pasa
miednicowego powoduje boczne spłaszczenie ciała królika. Różnice
w długości szkieletu kończyn przednich i tylnych wpływają na odmien-
ny ich wygląd. Zróżnicowanie długości kończyn wiąże się także z ich
funkcją.
Skurcze i rozkurcze mięśni przyczepionych do połączonych sta-
wowo kości kończyn powodują ich przesunięcia w stosunku do innych
części ciała i w stosunku do środowiska, a zatem kości biorą bierny
udział w ruchu zwierzęcia.
Dzięki mięśniom i kościom królik może zmieniać w pewnym stop-
niu kształt swej postaci, np. może siedzieć skurczony, przeciągać się,
stawać słupka.
Nazwy kości kończyn królika są takie same, jak u jaszczurki i go-
łębia.
W stawie kolanowym ssaków występuje mała, krótka kość, zwana
rzepką.
Kończyna przednia królika połączona jest z kręgosłupem za po-
mocą pasa barkowego, złożonego z łopatki i obojczyka.
Kończyna tylna — przez pas miednicowy, zbudowany ze zrośnię-
tych kości: biodrowej, łonowej i kulszowej.
ZADANIA: 1. Podajcie nazwy kości, które tworzą szkielet przednich
i tylnych kończyn królika. 2. Podajcie nazwy kości wchodzących w skład
pasa barkowego. Czy takie same kości tworzą pas barkowy ptaka?
Mięśnie jako narządy
ruchu królika
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie tablice poglądowe przedstawiające układ mięśniowy królika.
Wskaacie te części ciała, gdzie jest dużo mięśni, a następnie te, gdzie
umięśnienie jest słabe.	.....
2.	Obserwujcie preparat podłużnego i poprzecznego przekioju mięśnia
* szkieletowego królika. Odszukajcie włókna mięśniowe. Może uda się
Wam zobaczyć w nich włókienka zwane kurczliwymi (rys. 108).
3.	Przypatrzcie się rysunkowi wskazującemu na związek między położe-
niem kości a pracą mięśnia (rys. 109).
184

Rys. 108 Włókno mięśnia szkieletowego (prze
krój podłużny) - fragment: a - błoni-, i
zmatyczna, b - jądro c - włókienka kurcz i'
we (wyraźnie widać tylko ich odcinki, załamu-
jące światło inaczej niż plazma Ltóm
kolorem czarnym). Obok część jednego włókien”
ka kurczliwego

iiiiniiuiiiiHiiniiiiłiiiiiifiini;’r
iiiiiiiii uuuii iniiiit|iiiii miii Al
«' Iiłilin mmi ll Ml ill|l|Hl|tUnWA_
uiiiHiiiniiiii miiiiiiiiiiuiiiiilj
•n h 11 nil u u ii 11| u । im ni muli  I
inBniiiiiimiiniiiiuuiiiiiiiit’
lilii • HIlHliil ilhlllilillllUUIIl!,
miii iii|Hii|i 11 iuiiiiiiiii|iiniii ł
iiiiiiiiiiii>iiiiiiiiiiiiiui|i)ii>iii ।
II l|l||i|ll|ll||l|i|iUlili l|||IIUH'l
r uiiiini|iiiiiiiiiiiniiii|iinii'iih -
/ j lll||lll|lll||l||lllll|!l*lll|IIIIIHI|
/1 Ulll| l|l|l|l||llll'l|l|lll|IH HHJ" ।
II Ill1|ll|l|l|lllll HlllHlIllh HlillHI
iJnUłlillllllilillllHIllllillllhlllll
1 lllllllllllllllllllllllllllllllllllllll
)||||ll||||l|l|l|illlllllhl|UllilHll
Jlllllllllllllllllllll'lllllll.1111111
...............................
’lli|||llllll|lli||l|lll|l|ll|ll'l'”
IIHII lUHllUlil |!lll|llllll|lll,l|ll
l|lll|ll|ii|i|i|l|ill|l|||l|llli|ll|l'l
IllIlHin illllllllllllllllllllllllll,'
umilili iIiiiuiiiiiiiiiiiihii mi.
iimiiiii iiiiiiiiiiiiiiiti|niiiiiiil.
liiiiiiiliiiiiiiilii>il'i>llll>iiii'ii||
Przekonaliśmy się na podstawie własnych obserwacji, że ruch jest
bardzo ważną czynnością królika. Wiemy już, że przy wykonywaniu
ruchu pracą mięśni kieruje układ nerwowy przy udziale narządów
zmysłów. Dostrzegliśmy także, że współdziałanie nuęsm i uk adu
nerwowego jest zadziwiająco sprawne. Sprawność skurczów i rozkur
czów mięśni wynika z nadzwyczaj szybkich przemian zachodzących
podczas ruchu w komórkach nerwowych, nerwach i poszczegolnyc
m Mięsie królika są dobrze rozwinięte - najlepiej na grzbietowej
części ciała oraz na kończynach tylnych. Na puszce mózgowej królika
rozmieszczone są one równomiernie. Dobrze umięśniona jest częsc
twarzowa czaszki, co umożliwia różnoro-nosc jej ruc o
Wszystkie mięśnie królika tworzą układ mięśniowy.
Mięsień jest narządem zbudowanym z wielu tkanek, wśród któ-
Obserwacja mikroskopowa, tablica i rysunek w podręcz ku
ułatwia Wam poznanie budowy tkanki mięśniowej. an a
wa wchodzącą w skład mięśni szkieletowych zbudowana jest z dlug.ch
i cienkich tworów przypominających włókna. To podobieństwo zo-
||	i	185
(linił ptrrtyMAM oinacłono mię-
m»6 •kurczony i te c«<*ci kończy-
nv dolnej, które zmieniły iwe
połoteme)

stało zaznaczone w nazwie, gdyż elementy tworzące tkankę mięśniowy
nazwano włóknami mięśniowymi.
W śród plazmy każdego w łókna mięśniowego widać bardzo wiele
cieni Jtkich włćkienek, które mają zdolność do reagowania skurczem
różne bodźce. Nazwano je dlatego wlókienkami kurczJiwymi.
“ - “ “ • -  #
na r zr.e r> <izce. .n iżuano | L	> ł 4 v r > a a w. u	___
Dzięki skurczom i rozkurczom włókienek kurczliwych może się zmie-
niać dl u; rść po zczególnych w łókien mięśniowych W ciele królika
wy stępują nie pojedyncze włókna mięśniowe, lecz ich zespoły zwane
tkanką mięśniową.
Mięśnie zakończone ścięgnami. Ścięgna łączą mięśnie z kośćmi.
Kości biorą udział w ruchach królika. Ich rola podczas ruchu jest
i. Ścięgna łączą mięśnie z kośćmi,
ruchach królika. Ich rola podczas ruchu jest
tych kości w stosunku do siebie i do pod? za
a
bierna, to znać zy, ze me poru zają *.ię one amod/ielnic, lecz ty Ik
zmieniają położenie dzięki skurczrm mięśni.
Skurcze i rozkurcze mięśni przyczyniają • tę do zmiany p/łożem u
i, na którym zwierzy
Królik może zmieniać swe miejsce w rudowriku i wi<, _ może aiy
poruszać. Poruszać się mogą także poszczególne cz. i jego ciała. jak
małżowiny uszne, wargi, język, powieki, ściany brzuch* Ruchy tych
części nie doprowadzają jednak do przesunięcia całego u da królika.
Niezależność ruchów poszczególnych mięsni moz;i*a je t dlatego,
że do każdego włókna mięśniowego dochodzi <dgjięzier.ie nerwu.
Unerwienie mięśni jest zatem bardzo bogate i sprawia, ze pewne
grupy mięśni mogą się kurczyć i rozkurczać bez widocznego wpł.wu
na pozostałe mięśnie. Kurczą się tylko te mięśnie, których wł. <na
otrzymały bodźce od układu nerwowego.
Oprócz mięśni przyczepionych do szkieletu, w organizmie królika
występują także mięśnie wchodzące w skład bud »w y jeg > narząd >u
wewnętrznych. Są one w ściankach żołądka, jelit, pęcherza n -cz ?we^- .
naczyń krwionośnych, wr sercu i innych narządach Dzięki mię m m
możliwe jest wykonywanie czynności właściwych po zczeg ,r. m
narządom wewnętrznym.
ZADANIA; 1. Z czego jest zbudowana tkanka mięśni »aa? 2. Opjzcie
budowę mikroskopową włókna mięśnia szkieletowego (ry* ł|-'"'
Pokarm pobrany przez królika
ulega przemianom
ĆWICZENIA
'• Ob™ pgjb-	™ ST
na uzębienie. Odpukajcie	podręczniku przedstawione są
2.	Na tablicy poglądowej i ry.króbU. Odpukajcie je. P»
narządy, które tworzą tiki d P<>	Kh „azwy. Zwróćcie
*1	. ^1	1 i i J1 'króliki k*zx najuięcej narządów układu
uwagę, w jakiej cz^c- kr d.U
pokarmowego. Odszukajcie I
oddziela ten mięsień (rys. । 1,1
187
m


Obserwujcie przez mikroskop przekrój poprzeczny przez jelito cienkie
królika. Odszukajcie kosmki jelitowe i zastanówcie się, jak wpływają
one na wielkość powierzchni wewnętrznej jelita.
Przypatrzcie się, jak jest zbudowany kosmek jelitowy (rys. 111).
Obejrzyjcie dokładnie na tablicy poglądowej i na rysunku w podrę-
czniku układ krwionośny królika. Odszukajcie serce, naczynia krwio-
nośne idące do płuc i innych narządów (rys. 112).

Gdy królik biegnie, wówczas kurczą się pewne grupy mięśni, inne
zaś rozkurczają się. Każdy ruch związany jest także z podniesieniem
lub opuszczeniem kości w szkielecie kończyn królika oraz z przemia-
nami w określonych komórkach nerwowych.
Podczas ruchu, w plazmie wszystkich współpracujących komórek
zachodzą bardzo złożone przemiany. Zmienia się wtedy jej skład che-
miczny, gdyż pewne substancje plazmatyczne, jak np. białka, cukry
i tłuszcze, rozkładają się, przy czym wytwarza się energia, która umo-
żliwia ruch.
Aby komórki te mogły nadal żyć i spełniać swe czynności w orga-
nizmie królika, muszą uzupełniać zużyte substancje. Tę czynność
umożliwia królikowi układ pokarmowy.
Królik żywi się prawie wyłącznie pokarmem roślinnym. Z lekcji
botaniki wiecie, że w skład roślin wchodzą białka, węglowodany,
tłuszcze, sole mineralne, woda i inne związki chemiczne. Stanowią
one materiał, który organizm królika musi przetworzyć tak, aby mógł
służyć do budowy jego ciała.
Starajcie się zrozumieć przemiany, jakim podlega pokarm, który
dostanie się ze środowiska do przewodu pokarmowego królika.
Porcje pokarmu, odcięte przez siekacze, wprowadzane są do
jamy gębowej za pomocą ruchomych mięsistych warg. Ruchy języka
umożliwiają przemieszczanie pokarmu w kierunku zębów trzonowych,
które go rozcierają.
Zwierzęta mające uzębienie podobne do uzębienia królika
nazywamy zającokształtnymi.
Do jamy gębowej królika otwierają się ujścia gruczołów ślino-
wych wytwarzających ślinę. Roztarty pokarm miesza się ze śliną
i śliskie porcje pokarmowe z łatwością przesuwają się do dalszych części
przewodu pokarmowego, a więc do gardzieli, przełyku i żołądka.
188
9
h
♦
k
Rys. 110. Narządy wewnętrzne królika: a — jama gębowa, do której
uchodzą trzy pary ślinianek, b	gardziel, c	przełyk, d — tcha-
wica, e — płuca, f — serce, g	przepona, h —~ żołądek, i — wą-
troba, j __________ _	,.	.	-
(linia przerywana oznacza skrócenie długości), ł jelito grube,
m — jelito ślepe, n
p — otwór odbytowy
— płuca, f — serce, g - przepona, h — żołądek, i - wą-
— woreczek żółciowy, k — trzustka, 1 — jelito cienkie
— wyrostek robaczkowy, o — jelito proste.
191
R
la nabłonkowa, b
hlnice
tkan-
mnv tkanki
Przesuwający się pokarm ulega przemianom, które zachodzą dzięki
iub^‘.anc)i.<n chemicznym zwanym fermentami albo enzymami.
W jamie gębowej fermenty znajdują się w ślinie. Przyczyniają się
me do przemiany skrobi na cukry, które mają prostszą od niej bu-
W żołądku pokarm miesza się z sokiem żołądkowym, który zawiera
kwas volny i fermenty, ale inne niż te, które zawierała ślina. Fermenty
soku żołądkowego umożliwiają przemiany chemiczne białek zawar-
tych w pokarmie.
Dzięki ruchom mięśni żołądka treść pokarmowa przepchnięta
zc »taje do części jelita, zwanej dwunastnicą. Jest to krótki, ale bardzo
ważny odcinek przewodu pokarmowego, gdyż spływa do niego żółć,
wydzielana przez wątrobę, oraz sok trzustkowy, wydzielany przez
gruczoł zwany trzustką.
Pod działaniem żółci tłuszcze ulegają rozbiciu na drobniutkie ku-
190
Icczki, ale nic m trawione. Fermenty wlu trzustkowego rozkładają
tłuszcze na substancje chemiczne o prostej budowie. Inne fermenty
soku trzustkowego działają w sposób podobny na ciała białkowe,
a jeszcze inne na ciała powstałe z przemiany skrobi i innych cukrów.
Po tych przemianach treść pokarmowa dociera do następnego odcinka
przewodu pokarmowego - jelita cienkiego. W soku jelita cienkiego
rozpuszczone są fermenty, które w dalszym ciągu działają na wszystkie
składniki treści pokarmowej.
W wyniku tych złożonych przemian z białek, węglowodanów oraz
tłuszczów, pobranych przez królika w pokarmie, powitają nowe
substancje chemiczne o znacznie proitizej budowie chemicznej
i wyraźnie mniejszych cząsteczkach. Mają one zdolność rozpuszcza-
nia się w wodzie i tworzą wraz z nią mleczko pokarmowe.
Wszystkie przemiany, jakim podlega pokarm w czasie prze-
suwania się od jamy gębowej do jelita cienkiego nazywamy
trawieniem.
W pokarmie królika są takie składniki, które nie podlegają dzia-
łaniu fermentów oraz takie, które zmieniają się tylko częściowo. Te
niestrawione cząstki pokarmowe przesuwają się do dalszych części
jelita cienkiego, następnie jelita grubego i wreszcie jelita prostego
kończącego się otworem odbytowym. Przez otwór ten są one co
pewien czas usuwane poza organizm w postaci zwanej kałem.
Aby zrozumieć dalszą przemianę mleczka pokarmowego, mus i ci e
przypomnieć sobie, jak zbudowana jest krew.
Krew jest tkanką ciekłą, która u królika wypełnia serce i naczynia
krwionośne. Dzięki skurczom i rozkurczom mięśnia sercowego krąży*
ona w organizmie królika.
Serce i naczynia krwionośne tworzą układ krwionośny.
Naczynia krwionośne, połączone z sercem, rozgałęziają się na
coraz cieńszą sieć naczyń krwionośnych. Najcieńsze naczyńka krwio-
Rys. 112. Kr winki czerwone*, a —
widok z góry, b - uidok z boku
o
tkanki królika
Rys. 114. Przemiany pokarmu pobranego
przez królika: a — pokarm roślinny,
b — narządy, w których odbywa się tra-
wienie, c — jelito cienkie, d — naczynia
krwionośne doprowadzające mleczko
pokarmowe do tkanek
Rys. 113. Układ krwionośny królika: a — lewa komora serca, b — lewy
przedsionek serca, c — naczynia włosowate w narządach przedniej części
naczynia włosowate w płucach, które oznaczono przerywaną
ia włosowate w narządach tylnej części ciała. Strzałki
pływu krwi. Białą barwą oznaczono naczynia krwio-
krwią natlenioną, czarna barwa w naczyniach oznacza krew od-
linią, e — naczynia ..
wskazują kierunek prze
nośne z :
tlenioną
nośne zwane włosowatymi łączą
się z sobą w różnych narządach
ciała królika. A zatem krew nie
wydostaje się poza układ krwio-
nośny, który jest zamknięty.
Krew składa się z części płyn-
nej zwanej osoczem
nych w nim ciałek,
rych wyróżniamy
i białe ciałka krwi.
W naszych rozważaniach,
wiążących się z losami mleczka
pokarmowego, uwzględnimy tylko
rolę osocza. Rolę składników za-
wieszonych w osoczu poznamy
później.
Wróćmy myślą do wnętrza
i zawieszo-
wśród któ-
czerwone
E
□
się mleczko pokarmowe.
Wewnętrzna ścianka jelita
cienkiego jest bardzo pofałdowa-
na; jej cienkie uwypuklenia to ko-
smki jelitowe. Ponieważ kosmki
są bardzo drobne i jest ich bardzo
dużo, więc dzięki nim zwiększa
się powierzchnia wewnętrzna je-
lita.
Wśród tkanek każdego kosm-
ka znajdują się naczynia krwiono-
śne, które w pracy kosmków
odgrywają bardzo ważną rolę.
Składniki mleczka pokarmo-
wego przenikają do wnętrza ko-
smków, gdzie znajdują się naczy-
nia krwionośne.
Cząsteczki mleczka przenika-
ją do osocza krwi płynącej w na-
czyniach włosowatych kosmka;
13 — Zoologia, kl. VII
193
tam mieszają się z cząsteczkami osocza i wraz z nimi płyną do ró-
żnych narządów. Z osocza krwi mogą one przenikać do komórek
poszczególnych tkanek.
W cytoplazmie żywych komórek wchodzących w skład tkanek
królika odbywają się bardzo skomplikowane procesy chemiczne,
których wynik można by przedstawić w dużym skrócie następująco:
1.	Składniki mleczka pokarmowego pochodzące z białek roślin-
nych łączą się w cząsteczki białek, tłuszczów lub węglowodanów
charakterystycznych dla królika.
2.	Składniki mleczka pokarmowego pochodzące z węglowodanów
roślinnych łączą się w cząsteczki węglowodanów lub tłuszczów
charakterystycznych dla królika.
3.	Cząsteczki mleczka pokarmowego pochodzące z tłuszczów roś-
linnych łączą się, tworząc inne niż poprzednio cząsteczki tłuszczów’
charakterystycznych dla królika.
Wszystkie przemiany chemiczne, dzięki którym w komór-
kach królika ze składników mleczka pokarmowego tworzą
się cząsteczki związków charakterystyczne dla królika,
nazywamy przemianą materii.
W procesie tym równocześnie odbywa się rozkład innych cząstek,
podczas którego uwalnia się zmagazynowana w nich energia.
Przemiana materii jest podstawowym procesem życiowym
odbywającym się nieustannie w ciągu całego życia królika.
Krew' ułatwia przemianę materii, gdyż osocze krwi stale dopro-
wadza mleczko pokarmowe do komórek wchodzących w skład tkanek
różnych narządów.
Rola układu pokarmowego w procesie przemiany materii polega
na tym, że umożliwia on powstanie składników mleczka pokarmowego
ze zjedzonego pokarmu.
ZADANIA: 1. Opiszcie zwięźle drogę, jaką przebywa mleczko pokarmo-
we zanim dotrze do mięśnia. 2. Zastanówcie się, dlaczego hodowca dba
o prawidłowe żywienie królików? 3. Wymieńcie nazwy gruczołów współ-
- •
I
mowego leżą w
-ięźle drogę, jaką przebywa mleczko pokarmo-
we zanim aoirze ao nii^ma. 2. Zastanówcie się, dlaczego hodowca dba
o prawidłowe żywienie królików? 3. Wymieńcie nazwy gruczołów współ-
działających z przewodem pokarmowym. 4. Jakie części przewodu pokar-
mowego leżą w jamie brzusznej? 5. Prześledźcie na schemacie przemiany,
jakim ulega pokarm pobrany przez królika (rys. 114).
Dla ciekawych...
• Przewód pokarmowy królika jest • Jelito ślepe królika osiąga dłu-
16 razy dłuższy od jego ciała. gość 50 cm.
Królik nie może żyć bez tlenu
ĆWICZENIA
I
1. Przypatrzcie się modelowi i zakonserwowanemu układowi oddechowemu
królika. Odszukajcie tchawicę, oskrzela i płuca.
2. Obejrzyjcie tablicę poglądową oraz rysunek układu oddechowego
królika w podręczniku. Zwróćcie uwagę na pęcherzyki płucne (rys. 115).
Przemiana materii, jaka bez przerwy zachodzi w każdej żywej
komórce, odbywa się równocześnie z innymi przemianami, które
ogólnie nazwano przemianą energii.
Z klasy szóstej pamiętacie, że cząstki ^skrobi, tłuszczów' i białek
powstają w roślinach zielonych tylko wówczas, gdy w środowisku jest
światło. Energia świetlna przekształcona zostaje w energię chemiczną,
która zmagazynowana jest w cząsteczce każdego związku powstałego
w czasie asymilacji dwutlenku w'ęgla. W żywym organizmie może
się ona przekształcać w inne rodzaje energii — takie, jakie są organi-
zmowi potrzebne do życia.
W każdej żywej komórce królika równocześnie z tworzeniem
O się jednych cząsteczek rozkładają się inne. Podczas rozkładu
cząsteczek wyzwala się energia, którą królik zużywa do
wykonywania swych czynności życiowych.
W komórkach ciała królika proces przemiany energii może się
odbywać tylko w obecności tlenu. Tlen wchodzi w reakcje chemiczne
ze związkami, które mogą służyć jako źródła energii.
4^. Podstawowym warunkiem życia królika jest stały dopływ
tlenu do każdej żywej komórki jego ciała.
Tlen doprowadzany jest dzięki współpracy układów: oddechowego,
krwionośnego i nerwowego.
13*
195
4^ Narządy, którymi przechodzi powietrze ze środowiska do
krwi, nazywamy układem oddechowym.
Powietrze zawsze zawiera pewien procent tlenu. Doskonale potra-
ficie prześledzić za pomocą rysunku, jaką drogę przebywa powietrze
w układzie oddechowym królika. Wiemy, że początkowym etapem
są nozdrza, a końcowym pęcherzyki płucne. Na tej drodze powietrze
nie ulega przemianom chemicznym, jedynie ogrzewa się do tempera-
tury ciała królika. Najciekawsze zjawisko odbywa się w pęcherzykach
płucnych. Pęcherzyki te mają cieniutkie ścianki, bardzo obficie ople-
cione siateczką włosowatych naczyń krwionośnych.
Tlen przenika przez nabłonkową część ścianki pęcherzyków płuc-
nych, a następnie przez ścianki naczyń włosowatych dostaje się do
krwi, gdzie łączy się z barwnikiem czerwonych ciałek krwi. O takiej
krwi mówimy, że jest natleniona. Natleniona krew płynie ku sercu
naczyniami krwionośnymi o coraz większym świetle. Sprawdźcie na
rysunku (rys. 113), do jakiej części serca wpływa krew natleniona. Zo-
baczcie też, którędy wyęlostaje się ona z serca.
Rys. 115. Układ oddechowy królika:
a _ oskrzele, b — oskrzelik, c — pę-
cherzyk płucny, d — zakończenie o
skrzelika w powiększeniu
Naczyniami krwionośnymi krew natleniona dopływa do naczyń wło-
sowatych w różnych narządach, gdzie tlen oddziela się od hemoglo-
biny. Przenika on do komórek ciała, umożliwiając przemianę energii.
W zjawisku przemiany energii biorą udział przede wszystkim
cukry, następnie tłuszcze i białka.
Związki te po zetknięciu się z tlenem rozpadają się, uwalniając
energię.
Rozkład cząsteczek cukrów, tłuszczów i białek, zachodzący
w każdej żywej komórce i umożliwiający wyzwalanie się
energii, składa się także na przemianę materii.
W czasie lej przemiany materii cząsteczki wszystkich wyliczonych
związków rozkładają się na dwutlenek węgla i wodę, a białka oprócz
tego dają jeszcze związek zwany mocznikiem.
ZADANIA: 1. Zastanówcie się, jaki proces życiowy umożliwia wyzwa-
lanie się energii w organizmie królika. 2. Podajcie przykłady przemiany
energii.
Królik usuwa z organizmu
szkodliwe substancje
ĆWICZENIA
1.	Obejrzyjcie zakonserwowany układ wydalniczy królika. Zwróćcie uwagę
na nerki, moczowody, pęcherz moczowy i cewkę moczową.
2.	Porównajcie obserwacje z rysunkiem 116 w podręczniku i odpowiednią
tablicą poglądową.
3.	Obejrzyjcie przekrój przez nerkę i porównajcie z rysunkiem 117. Za-
uważcie część korową, piramidy i miedniczki nerkowe.
Dowiedzieliśmy się, że w procesie przemiany materii powstają
dwutlenek węgla, woda i mocznik.
Dwutlenek węgla jest gazem szkodliwym dla organizmu człowieka.
Tak samo działa on i na organizm królika.
Bardzo trojącym związkiem jest również mocznik.
197
W

w
Woda nie ma wprawdzie właściwości trujących, wiemy nawet,
że jest ona koniecznie potrzebna do życia wszystkim organizmom,
ale i wody nie może być w komórkach za wiele.
Z rozważań tych wynika, że gdyby produkty przemiany materii
pozostały w organizmie, zatrułyby go.
Królik ma narządy umożliwiające ochronę organizmu przed za-
truciem szkodliwymi produktami przemiany materii.
Na podstawie badań dotyczących przemiany materii wiemy, że
losy szkodliwych albo zbędnych produktów tej przemiany są różne.
Końcowy zaś etap jest dla wszystkich jednakowy — usunięcie poza
organizm, czyli wydalenie.
Zbędne ilości wody przenikają z komórek do pęcherzyków płuc-
9
nych w postaci pary wodnej opuszczają organizm przy każdym wy-
dechu. Królik usuwa ją także przez gruczoły potowe znajdujące się
w skórze.
Dwutlenek węgla przenika z komórek do naczyń krwionośnych,
gdzie przyłącza się do tych krwinek czerwonych, które już oddały
komórkom tlen. Łączenie to odbywa się dzięki hemoglobinie. Krwinki
• •	•‘M	- •	—— j	_ .
naczynia krwionośne (żyła
Rys. 117. Budowa nerki — przekrój po-
dłużny: a — część korowa, b — piramidy,
c — miedniczka nerkowa, d — moczo-
wód, e
czerwone związane z dwutlenkiem węgla zebrane z całego organizmu
płyną w osoczu krwi ku sercu. Z serca przepompowywane są do na-
czyń dążących ku płucom. W naczyniach włosowatych, znajdują-
cych się w ściankach pęcherzyków płucnych, dwutlenek węgla od-
dziela się od hemoglobiny i przenika do wnętrza pęcherzyków. Stąd,
drogą układu oddechowego, wypychany jest podczas każdego wyde-
chu razem z parą wodną.
Zupełnie inna jest droga, którą usuwany jest mocznik. Z komórek
przenika on do osocza krwi płynącej do nerek i wraz z innymi sub-
stancjami dopływa do części zwanych kłębuszkami nerkowymi.
W kłębuszkach nerkowych tworzy się mocz, skąd spływa on do
miedniczek nerkowych, a następnie do moczowodów. Dalszą
drogę moczu prześledzicie sami na podstawie rysunku 116.
Jak widzicie, w procesie wydalania zbędnych oraz szkodliwych
składników przemiany materii bierze udział wiele narządów królika.
ZADANIA: 1. Jakie narządy królika biorą udział w procesie usuwania
szkodliwych produktów przemiany materii? 2. Jaka jest rola krwi w tym
procesie ?
ĆWICZENIA
okresy życia
za-
blonach pło-
Królik rozmnaża się
i rozwija
1. Na podstawie preparatów mokrych, rysunków i tablic zapoznajcie się
z narządami układu tworzącymi układ rozrodczy samicy i samca kró-
lika.
2. Obejrzyjcie rysunki przedstawiające bardzo wczesne
zarodka królika (rys. 118).
3. Obejrzyjcie preparat mokry zestawiający różne etapy rozwoju
rodka królika.
4. Obejrzyjcie rysunek przedstawiający zarodek królika
dowych (rys. 119).
Nerki, moczowody, pęcherz moczowy i cewka moczowa
tworzą układ wydalniczy.
Rys. 116. Układ wydalniczy królika:
a — nerka, b — moczowód, c — pę-
cherz moczowy, d — cewka mo-
czowa
Rys. 118. Stadia rozwojowe królika
zbudowany z dwóch komórek, c —
komórkowy zarodek
e — zarodek wyjęty
Okazy królików
jajnikami, nazywamy samicami
Rys. 119. Zarodek królika
(pępowina), c -
ścianka macicy
Zdolność rozrodu pojawia się u królika domowego po 6 miesiącach
życia. Wtedy samce wytwarzają w jądrach plemniki, a samice w jajni-
kach jaja.
Aby mógł powstać nowy organizm królika, plemniki muszą być
doprowadzone do komórek jajowych.
Okazy królików, które mają gruczoły rozrodcze zwane
jądrami, nazywamy samcami.
5. Obserwujcie
komórki tej
w podręczniku (ry
przez mikroskop tkankę nabłonkową. Jak ułożone s
tkanki? Porównajcie obraz mikroskopowy z rysunkien
120). Czy widzicie te same elementy?
6. Obejrzyjcie przez mikroskop tkankę chrzęstną. Porównajcie jej budów
z budową tkanki nabłonkowej. Wskażcie podobieństwa i różnice.
Rozmnażanie, w którym biorą udział jaja i plemniki, nazy
wamy rozmnażaniem płciowym.
Drugą grupę tworzą króliki, które w jamie brzusznej mają gru-
czoły rozrodcze zwane jądrami. W jądrach rozwijają się komórki
rozrodcze zwane plemnikami.
organizmie zwierzęcia jest naj
rozroznia się samca od samicy, czyli ple*
skiej, jak sobie przypominacie jest to. pierwszo
budowę układu rozrodczego trzeba króliki, podobnie
na dwie grupy. Jedną tworzą te, które
jajnikami. W jaj-
Obecność jąder lub jajników
ważniejszą cechą, po której
męską od płci
rzędowa cecha płciowa.
Komórki jajowe i plemniki nazywamy komórkami rozrodczymi
gdyż dzięki nim króliki mogą się rozmnażać.
Jajo i plemnik biorą udział w powstaniu pierwszej komórki,
z której rozwinie się organizm królika.
błonach płodowych: a — łożysko, b —.sznur pępkowy
błona płodowa — owodnia, d — zarodek, e — wody płodowe, f —
W przyrodzie długość życia królika zależy od wielu czynników
środowiska, w hodowli natomiast decyduje o niej w zasadzie hodowca.
Bardzo ważna właściwość żywych istot — zdolność rozmnażania
się, czyli wydawania potomstwa sprawia, że w przyrodzie me zabrak-
nie królików.
Króliki cechuje duża płodność. Samica może urodzić w jednym
miocie przeciętnie 8 młodych.
Do rozmnażania służą królikowi narządy, które tworzą układ
rozrodczy.
Podczas badania budowy wewnętrznej królika stwierdzono, że
ze względu na
jak inne kręgowce, podzielić
w jamie brzusznej mają gruczoły rozrodcze zwane
nikach rozwijają się komórki jajowe, zwane też jajami.
które mają gruczoły rozrodcze zwane
: a — zapłodniona komórka jajowa, b — zaro^
zarodek zbudowany z trzech komórek, d — wie 1
kształcie kuleczki z jamą wewnątrz (w całości i w przekroju
błon płodowych
4^ Zbliżenie się plemników do komórek jajowych nazywamy
zaplemnieniem.
Po zaplemnieniu następuje proces zapłodnienia. Plemnik przeni-
ka wówczas do plazmy komórki jajowej. Tam jądro komórki jajowej
i jądro plemnika zlewają się ze sobą, tworząc jedno jądro nowej
komórki. Zespalają się też cytoplazmy otaczające jądra komórek rozrod-
czych. Powstaje nowa komórka, zwana zapłodnioną komórką ja-
ową, czyli zygotą.

jajową i utworzeniu jednej nowej komórki zwanej zapłod-
nioną komórką jajową.
Zaplemnienie i zapłodnienie odbywają się w narządzie samicy zwanym
jajowodem. Dojrzale do zapłodnienia jajo wydostaje się z jajnika po
pęknięciu ścianki, w miejscu gdzie dojrzało (pęcherzyk Graafa).
Jajnik nie ma przewodów wyprowadzających, więc jajo wypada do
jamy ciała, skąd wychwytywane jest przez leżący koło jajnika lejko-
wato rozszerzony brzuszny otwór jajowodu. Jajo przesuwa się ku ma-
cicy, z którą jest połączony jajowód. Jeśli w czasie tej wędrówki w ja-
jowodzie będą plemniki, wówczas następuje zapłodnienie jaja.
Plemniki wprowadza do ciała samicy zdolny do rozrodu, czyli
dojrzały płciowo, samiec. Z jąder przechodzą plemniki do nasienio-
wodów, następnie do cewki moczopłciowej, znajdującej się w narzą-
dzie samca zwanym prąciem. Podczas kopulacji samiec wprowadza
prącie do łączącej się z macicą pochwy samicy i wówczas następuje
wytrysk spermy — płynnej substancji, zawierającej plemniki.
Wszystkie narządy ułatwiające zapłodnienie i wydanie na świat
potomstwa nazywamy drugorzędowymi cechami płciowymi.
Zapłodniona komórka jajowa dzieli się na dwie komórki potomne,
które z kolei dzielą się dalej. W ten sposób po wielu podziałach
powstaje zespół komórek różniących się nieznacznie od siebie.
Potem komórki zarodka zaczynają się różnicować, w wyniku czego
powstają trzy różne zespoły komórek — trzy listki zarodkowe: ekto-
derma, endoderma, i mezoderma.
W każdym listku zarodkowym następuje dalsze różnicowanie
się komórek, co doprowadza do wytworzenia pierwszych narządów
rozwijającego się organizmu.

Narządy te przekształcają się wreszcie w bardzo podobne do tych,
jakie ma dorosły królik. Wtedy żywy królik opuszcza organizm matki
— rodzi się.
Przemiany, które Wam opisałam, trwają 30 dni. Ten okres życia
królika nazywamy okresem rozwoju zarodkowego. Dla samicy
jest to okres ciąży.
W ciągu 30 dni z maleńkiej zapłodnionej komórki jajowej rozwija
się mały królik. Jest to możliwe dzięki licznym przystosowaniom
organizmu samicy do zapewnienia rozwijającemu się zarodkowi jak
najlepszych warunków życia i rozwoju.
Zarodek przesuwa się z jajowodu do narządu zwanego macicą.
W pewnym okresie rozwoju zarodek królika otacza się specjalnymi
błonami zapewniającymi bardzo korzystne warunki rozwoju. Wów-
czas wokół zarodka wytwarza się środowisko ciekłe, w którym
pozostaje on do urodzenia. Ciecz, w której zanurzony jest zarodek,
nazywamy wodami płodowymi.
W późniejszym okresie rozwoju zarodek i matka wytwarzają na-
rząd, zwany łożyskiem. Zarodek połączony jest z łożyskiem za po-
mocą sznura pępkowego. Przez naczynia krwionośne znajdujące
się w sznurze pępkowym dopływają do zarodka substancje odżywcze,
a odpływają szkodliwe produkty przemiany materii. Naczynia krwio-
nośne matki i zarodka nie łączą się bezpośrednio.
W maęicy królika rozwija się równocześnie kilka młodych, które
po okresie ciąży rodzą się żywe; są one ślepe, jeszcze niezaradne.
Rys. 120. Tkanka nabłonkowi: a —
błona komórkowa, b — cytopihzma,
c — jądro komórkowe
Rys. 121. Tkanka chrzestna: a — sub-
stancja międzykomórkowa, b — ko-
mórki chrzęstne
203
Królik rodzi się bez owłosienia, ma zamknięte powieki, jest nie
zdolny do samodzielnego zdobywania pokarmu, a więc w dalszym
ciągu jego rozwój jest zależny od matki.
W czasie ciąży organizm samicy przygotował się do opieki nad
potomstwem. Przede wszystkim przygotowały się gruczoły mleczne
leżące po stronie brzusznej ciała. W chwili urodzenia młodych w griJ
czołach tych znajduje się wydzielina — mleko.
Noworodki królika przystosowane są od urodzenia do pobierania
mleka, gdyż mają dobrze rozwinięte i unerwione mięśnie warg
umożliwiające ssanie. Dzięki tym przystosowaniom matki i nowo-
rodka królik od razu może ssać mleko, wytwarzane w gruczołach
mlecznych samicy.
Zwierzęta, których samice mają gruczoły mleczne i żywią
młode mlekiem — nazywamy ssakami.
A zatem królik jest ssakiem.
Samica po urodzeniu młodych wykazuje wielką troskę o nie.
Mówimy, że samica przejawia instynkt macierzyński.
Rys. 122. Młode króliki z matką
Pod opiek, maik, , hodowcy młodo króliki rozwijaj, ,it. Urodziły
bez: wlosówk lob skó[,	by|a j	warslwJ
“pó! “ -
i	n q \	. a ta okrYwa również narządy wewnętrz-
ne, np. płuca. Po 3 4 dniach tkanka nabłonkowa pokrywa się włosa-
mi, które wyrosły z głębszych warstw skóry, tworzących skórę właści-
tAr°hk r°dzl Slę Z| szkieletem zbudowanym w znacznym procencie
• nki chrzęstnej. Szkielet taki jest zbyt miękki i me mógłby nale-
życie spełniać czynności, które poznaliśmy przy omawianiu budowy
dorosłego królika. Szkielet ten stopniowo kostnieje. Tylko niektóre
jego części pozostają nadal chrzęstne. Do kostnienia szkieletu przy-
czynia się mleko matki, które poza innymi składnikami zawiera sole
mineralne i witaminy potrzebne do budowy tkanki kostnej.
Po 9 dniach młode króliki otwierają powieki, a po 3 tygodniach
przestają ssać mleko matki. Stają się niezależne od niej.
Przemiany, jakie zachodzą w organizmie zwierzęcia od czasu
powstania zapłodnionej komórki jajowej aż do naturalnej
śmierci dorosłego osobnika, nazywamy rozwojem osobni-
czym.
Rozwój osobniczy królika odbywa się w dwóch środowiskach —
w środowisku wodnym, wytworzonym przez błony płodowe, oraz
w środowisku lądowym, gdzie królik żyje po opuszczeniu organizmu
matki.
ZADANIA: 1. Uzupełnijcie podane zestawienie:
Nazwa gruczołu rozrodczego
Nazwa komórek rozrodczych
2. Gdzie rozwija się zarodek królika? 3. Jakie warunki powinien stworzyć
hodowca ciężarnym samicom? 4. Co to jest łożysko? Jaką rolę ono odgry-
wa? 5. Zestawcie wiadomości o życiu i budowie królika. Pracę ułatwią
Wam podane tabele.
204
205
Ssaki wymarłe i ssaki ginące
8.
Nazwa tkanki
Jak jest
zbudowana?
W jakich narzą-
dach występuje?
I. Tkanka nabłonkowa
2. Tkanka kostna
3. Tkanka chrzęstna
6. Co znaczą określenia: a) kręgowiec, ssak, zającokształtny; b) rozwój
osobniczy, łożysko, macica. 7. Jakie rozmnażanie nazywamy płciowym?
8. W jakim środowisku odbywa się rozwój zarodkowy ssaka?
Układ narządów
Rola w organizmie
1. Układ nerwowy
2.
Dla ciekawych...
• Jajo królika ma zaledwie 120
mikronów średnicy (1 mikron jest
równy 1/1000 mm).
• Plemniki mają zdolność ruchu za
pomocą wici. Plemniki królika do-
pływają do miejsca zapłodnienia
po 4 godzinach.


• We wczesnym okresie rozwoju
zarodkowego ciało królika podobne
jest kształtem do owocu maliny.
• Na początku rozwoju zarodko-
wego w tkankach zarodka występuje
około 90% wody.
ĆWICZENIA
Przypatrzcie się ilustracjom ssaków kopalnych (rys. 123 i 124).
Przypatrzcie się ilustracjom ssaków chronionych. Zapamiętajcie ich
nazwy (tabl. XIII, XIV i XV).
Poklasyl ikujcie ssaki chronione na podstawie trybu ich życia.
Szczątki ssaków wymarłych, czyli kopalnych zachowały się do
naszych czasów głównie dzięki temu, że zwierzęta te miały twardy
szkielet przesycony solami mineralnymi. W skorupie ziemskiej odnaj-
dujemy przeważnie części szkieletu, rzadziej całe szkielety, a w wyjąt-
kowych przypadkach nawet całe ssaki z dobrze zachowanymi mięk-
kimi częściami ciała. Na podstawie tych szczątków i wiedzy anatomi-
cznej można nie tylko opisać ssaki kopalne, ale także prześledzić
historię ich rozwoju.
Szczątki czaszek i zęby najstarszych ssaków znaleziono w skałach,
które się formowały przed około 160 milionami lat. Na podstawie tych
wykopalin można wnioskować, że ówczesne ssaki były zwierzętami
wielkości myszy i żywiły się pokarmem roślinnym, owadami i jajkami.
W nowszych skałach znajduje się coraz więcej szczątków ssaków'
kopalnych, są one przy tym lepiej zachowane i bardziej kompletne.
Mamy olbrzymią ilość dowodów paleozoologicznych świadczących,
że przed mniej więcej 70 milionami lat rozpoczął się na naszej Ziemi
gwałtowny rozwój ssaków, który trwa do dziś. Świadczą o nim ko-
palne szczątki przedstawicieli wszystkich grup ssaków, które żyją
współcześnie z nami oraz szczątki wielu grup ssaków, które wyginęły
bezpotomnie.
W Polsce spotykamy wiele interesujących szczątków ssaków ko-
palnych, a nawet całe doskonale zachowane zwierzęta.
Na Podkarpaciu, w Staruni, wśród iłów przesyconych solami mi-
neralnymi i ropą naftową, znaleziono okazy nosorożców, które miały
nie uszkodzone części miękkie i dobrze zachowaną skórę. Nosorożce
ze Staruni, które zwane są nosorożcami włochatymi, umożliwiły
uczonym dokładne poznanie budowy wewnętrznej tych zwierząt.
207
koń
i >
zqb
Jednego z nich możecie obejrzeć, będąc w Krakowie w Muzę
Zoq.
Tak dobrze zachowane ssaki, jak nosorożec włochaty, znajduje
się niezwykle rzadko.
Do takich niezwykłych okazów należą także mamuty, które zostały
znalezione w wiecznym lodzie na Syberii. W przewodzie pokarmo
wym tych zwierząt dobrze zachowały się nawet niestrawione części
pokarmu.
Dużo szczątków ssakpw znajduje się w jaskiniach, gdzie zostały
one przysypane warstwy mułu, piasku lub innej skały i przetrwały
w niezłym stanie do naszych czasów. W polskich jaskiniach, np. w oko-
licach Ojcowa i w Tatrach, znajduje się także szczątki różnych ssaków
Są to najczęściej kości niedźwiedzi jaskiniowych, a następnie jeleni
olbrzymich, lwów i innych zwierząt. Kości lwów świadczą o tym
że na ziemiach Polski panował okresowo znacznie cieplejszy klimat
niż obecnie, a nosorożec włochaty — że zimniejszy.


Rys. 123. Nosorożec ze Staruni
okres
czaszka



N
O
o
N
O
N
U
0)
N
eohippus
Rys. 124. Zmiany w budowie przodków konia
W pewnych przypadkach szczątki ssaków kopalnych są tak liczne,
że pozwalają prześledzić historię rozwoju całych grup ssaków. Dzięki
nim wiemy, że ssaki dzisiejsze miały przodków różniących się od
nich pewnymi cechami budowy i sposobem życia.
Wiemy na przykład, jak wyglądali przodkowie dzisiejszych koni
i jak się zmieniali przed powstaniem postaci współczesnych nam koni.
Mamy dowody, że najdawniejszy przodek konia żyjący przed około
45 milionami lat byl niedużym zwierzęciem wielkości psa. Żył on w la-
sach, gdzie żywił się liśćmi i gałązkami. Sądzimy o tym na podstawie
budowy zębów, których powierzchnia pokryta była guzami. Zęby
przodków konia żyjących przed 20 milionami lat nie miały już guzków,
lecz powierzchnie ich były płaskie, pokryte listewkami — taka budowa
zębów umożliwiała im rozcieranie traw. Świadczy ona także i o tym,
że zwierzęta przystosowały się do nowych warunków, jakie zapanowa-
ły na Ziemi przed 20 milionami lat. Pojawiły się wtedy olbrzymie prze-
strzenie porośnięte trawami, które stały się głównym pożywieniem
ówczesnych przodków koni. W okresie tym zmieniły się także inne
cechy budowy przodków konia. Wydłużyły się jego kończyny, zmniej-
szyła się liczba palców, rozwinęły się kopyta, w ten sposób kończyny
14 — Zoologia, U. VII
209
przystopowały się do szybkiego biegu na otwartych
stepowych.
Równocześnie z omawianymi zmianami zwiększyła
zwierzęcia. Dalsze zmiany w budowie doprowadziły
takiej postaci konia jaką obserwujemy dzisiaj.
przrshzv.ni.u_h
ę cała poxt.ić.
do powstania
nklad pożywienia zwierząt, pogorszyły warunki ich bezpieczeństwa
i wypoczynku, w przypadka* h 'traciły spokój konieczny do pra
widłowego przebiegu wielu czynności życiowych, np. rozrodu i wy-
Niektóre ssaki minionych epok wymarły całkowicie, jak r
mut i nosorożec włochaty. Potomkowie innych żyją do (|zió \j
jednak zwierzęta identyczne z
ł,P. ma.
I
I I l ki l i I |\ ' IV » • X ’< .A V »» • ' ' V- . W J ' - ’ -   ’ ’ • ~.•/"*’'	’ ’ J J ’f ’ ” • ' I / .I . i I N I (♦ |j»j |
: żyjącymi przed dziesiątkami iniłioń^
lat. lecz podobne do nich. 'Pak np. współczesne konie, jelenie, żuhi
różnią się od swych przodków z minionych okresów geologiczny^’
Do zagłady zwierząt i do zmiany pewnych cech ich budowy prZy
czyniły się zmieniające się warunki życia na Ziemi, np. zmiany klimaiu
i wiążąco się z nimi zmiany roślinności, przekształcanie się powierzchni
Ziemi itp.
chowania potomstwa.
Pewne zwierzęta dość dobrze
W czasach nowożytnych warunki te zmienia zwierzętom człowiek
wprowadzający swą gospodarkę na pola, łąki, łasy, bagna, torfowiska,
jeziora, rzeki i inne naturalne środowiska życia.
c przystosowały się do zmienionych
_____	i — mające słabsze zdolności
przystosowawc ze zaczęły ginąć. Zmniejszyła się ich odporna// na
choroby, zmalał przyrost naturalny, słabła sprawność reakcji na nic-
bodźce środowiska, skracała się długość życia.
____J	by zwierząt przyczynił się też człowiek bez*
, polując bez opamiętania na niektóre zwierzęta.
— zwierzęta dawnych puszcz — znane nam już
«r
tylko z rysunków i opisów. W 1027 roku padła ostatnia samica tura.
Obecnie żyją w Polsce następujące ssaki ginące: żubry, łosie, bo-
bry, niedźwiedzic, żbiki, rysie, kozice, świstaki i inne, oraz ginące
...................... łoś, niedźwiedź, bóbr. Są one pod całkowitą
, że nie wolno ich zabijać.
człowieka warunków żyt ia, inne zaś mające słabsze zdolności
toaowawcze — zaczęły ginąc.. Zmniejszyła aię ich odporność na
by, zmalał przyrost naturalny, słabła sprawność reakcji na nic
>nc L....	.................. “.....4/
Do zmniejszenia licz
pośrednio,
Wyginęły tury
• . ♦
Przemiany krajobrazu wywarły niekorzystny wpływ na świat
zwierzęcy. Pamiętamy przecież, że życie zwierzęcia związane jest
ściśle z charakterem środowiska. W nowych warunkach zubożał
tylko na terenie Połski
ochroną — to znaczy,
Rys. 125. Łoś-samica
Zabicie zwierzęcia chronionego jest karane sądownie.
Nasz przyjazny stosunek do zwierząt rzadkich i ginących powi-
nien się opierać na zrozumieniu konieczności zachowania ich dla przy-
szłych pokoleń badaczy, hodowców, artystów, malarzy, fotografików,
poetów i pisarzy oraz wszystkich łudzi lubiących obserwować zwie-
rzęta. Hasłem naszym powinno być: „Nie dopuśćmy do powtórzenia
się historii tura”.
Aby utrzymać przy życiu nasze ginące ssaki i powiększyć ich
liczbę, należy przede wszystkim odtworzyć naturalne środowiska ich
życia. W tym celu wydzielane są obszary na parki narodowe i re-
zerwaty. Parki Narodowe mają obszar liczący ponad 500 ha, rezerwaty
poniżej. Polska posiada 14 parków narodowych i około 600 rezerwatów,
gdzie życie roślin i zwierząt toczy się bez przeszkód ze strony człowieka.
rwatach ścisłych chronione jest wszystko, co się tam znaj-
— zarówno istoty żywe, jak i martwe skały. W rezerwatach
iowych ochronie podlegają tylko niektóre elementy, np. tylko
1C1
rwatów zwierzęcych rozróżniamy właściwe rezerwaty
których chronione są zwierzęta żyjące dziko, oraz re-
211
W reze
duje
częściow
rośliny lub tylko zwierzęta
Wśród rezerwatów
zwierzęce, w
2J0
I
14»
gerwaiy bodoulane, ę\U < r . nym ier« r o w '•Hinkac h ąvi
_______ A	-*t— *	*
matach
^^tUTTlŁa
me po-
' stanie
śarodn-
>vrn rbiki »x xx PicninAim Parku Narodowym i na terenach Bie-
le w razie potrzeby. 'Am p»'m»xą lekarski, ułatwia wychowam
tern! u a Jcichw dzięki całkowitej ochronie żyją jeszcze w
Z.\PA\l\ 1- W)bczci< w ii: jn. k r p ’	*4 h: r-j
f, |	.. l< rm> ochrany uat < 3. I rwcryUjkW doM^jrar wy
nici w a Ligi Ochrony Prryrody.
Oprtci sataw t>ną< eh. p»d ophbl pra*a icst ai, !,• U r.
l . re er - > k p luje. Podlegają one ochronie częściowej, tj me
m 4. na me polow a< u okresie ciąży i wychowywania młodych
W mdpowiednalnej i trudnci pracy nad ochroną ssaków zespoliły
*c instytucje państwowe, samorządowe, naukowe i społeczne. Mło-
dzież ma Wicie możliwości służenia idei ochrony zwierząt w ramach
eh rcnizacji społecznych, jak Związek Harcerstwa Polskiego,
1 k c Twarzy itwo Turystyczno-Krajoznawcze, Liga Ochrony
Prz Tod i szkolne koła przyrodnicze o najrozmaitszych nazwach.
Kręgowce zmieniały się
w dziejach Ziemi
ĆWICZENIA
_	\P‘,kz' ' ' ' 'kl kl,PaJ“ Pewne cechy różniące je
TT r3 ,nnvd] krę8°*ców- Do cech właściwych tylko ssakom
Z\v i C'J J 81crsc,’< co ułatwia zachowanie stałej ciepłoty
S. , ,zkielccic charakterystyczne „ zęby, zróżnicowane na sieka-
T. ki \ *b* P^łtrzonoue i trzonoue. Zróżnicowane zęby wszyst-
,	< '* ?** zone M w zębodt>łach, po których łatwo można
i»- <za ę ssaka od czaszek innych kręgowców. Szkielet głowy
rru uzą i mocną puszkę mózgową — ochronę dobrze rozwiniętego
«»u. a zu łaszczą jego przed o . , części - przodomożdża. Równn
l 1 I	I .	•	* sprawnie współdziałające
^cer r nj,m adcm nerwowym. Spośród wszystkich kręgowców
1 njdJ^ gruczoły mleczne, których wydzieliną — mlekiem
- armią młode, ułatwiając im przejście trudnego dla ssaków okresu
' r'ł*’rlv’u lęttwa W rozwoju zarodkowym jedynie >-aki
Ł -	zbudowane z hłnn> śluzowej macicy i części
i- >pra *, rozwój zarodka. Wyjątek stanowią stekow-
I Zdp< i. si<. ze m.In matem. pi/cusuiwi«jq
się gromad kręgowców na Ziemi Czytając
pornmicie suhie. czy kolejnniic poznawania
gowców b\la zgodna i tą, jaka występowała w
2. Porównajcie
tablic i nsunkou .
• »- ---------
I •** •- •*,	-
1C szkielety poznanych kręuowLOW
wo^ycn p<»^i
4. W oparciu o
. Zwróćcie uudge na mozg
, lahhce i ry sunki p r< iwmjoe buduvę
.itow mokry h i rytunk: u p-r >«na<ie
układ oddcchnuy kręą»«wxoa.
Bardzo długo, bo aż do XIX wieku, panown	P x —
na Ziemi z\ ly stale te same gatunki zw irrząt jakie oN*erw memx w*spół-
czcśnie Podobnie myślano także o roślinach.
Rozwój badań geologicznych (tzn dotvcz*cvch bu<hu v i dziejów
Ziemi) zwrócił uuagy ludzi na szczątki i i-dci ki zwierząt zacho wane
w .kałach Rozwinął się nowy kierunek badań x ^ ^uziwch paleo-
213
490
600
ERA
OKRES
OD
KIEDY
TRWA
O

LU
N
CZWARTO-
RZĘD
TRZECIO-
RZĘD
KREDA
JURA
TRIAS
PERM
KARBON
DEWON
SYLUR
70
180
220
270
350
400
4 30
0RD0WIK
KAMBR
PROTEROZOIK
ARCHAIK
1900
4600
Rys- 126. Kolejność pojawiania sie gromad . ,
S ad kr?80wców W dziejach Ziemi
dów, jakie zachowały 5	^Storii na Postawie dowo-l
TT • J w ^orupie ziemskipi
nych. Znacie pr^eź^w55^^16 JUŹ * wiadomości paleozoołogicz-
~ ' i-	P^’	“
zostawiły nikłe ślady swee-o^J.Wygl"ęio bez śladu, niektóre po-
tykamy w skałach tak maco enia W skorupie ziemskiej, inne spo-
Pewne grupy zwierzece li4>°’t StanOwią ich giówny składnik,
się od dawnych epok do d '' PoszczeS^^ne gatunki zachowały
są to zwierzęta starożytne alh^tPraWle	2mian* Mówimy o nich, że
ściami”. Jako przykład * lZ ^azy wamy je ,,żywymi skamienialo-
służyć dziobak i kołc7atV s arnieniałości" gatunku mogą Wani
a,oraz hatteria, krewniaczka jaszczurek.
Większość grup zwierzęcych cechowała zmienność wiaźaca sie
często ze zmianami warunków życia na • d , ">aząca się
różnili się od przodków dzięki c?	otornbo'vle tych SruP
z których każda rozwijah sie i odP°"Stawaly g-py,
poznanych grup są kręgowce, których kostne szczątki zachowahS
w skorupie ziemskiej.	* zacnowan się
Mamy więc naukowe dowody że zuner,^, • • ,	.
? historia Ziemi ->e -i ’’ zwierzęta zmieniały sie wraz
z łus r ą Ziemi, ze współczesne zwierzęta są spokrewnione ze zwie-
rzętami wymarłymi, które miały prymitywne cechy budowy.
Przemiany, jakie dostrzegamy, śledząc dzieje organizmów
s»lxm p=„,q„nid 2 teor|ą Z|em, m2y jomy9„o,^ą“
Ewolucja organizmów zamieszkujących Ziemię trwa nieprzerwa-
nie.
Nauka badająca rozwój roślin i zwierząt w ścisłym po-
wiązaniu z historią Ziemi nazywa się ewolucjonizmem.
Słowo ewolucjonizm wywodzi się od słowa łacińskiego evolvere,
co znaczy rozwijać się. Uczeni zaś prowadzący badania z dziedziny
ewolucjonizmu nazywają się ewolucjonistami. Ewołucjonistami są także
wszyscy, którzy uznają zmienność świata roślin i zwierząt.
Przypatrując się schematowi (rys. 126) widzimy, że pierwsze
kręgowce na Ziemi to ryby zamieszkujące zbiorniki wodne. Później
pojawiły się zwierzęta wodno-lądowe, a najpóźniej lądowe. W na-
szym kursie zoologii poznawaliśmy kręgowce zgodnie z ich naturalną
historią.
Z wiadomości zdobytych w czasie nauki o kręgowcach wiemy, że
różnią się one między sobą budową ciała.
Przypomnij my sobie w skrócie, jak zmieniała się budowa wybra-
nych układów narządów w rozwoju ewolucyjnym kręgowców.
Kręgowce należą do typu strunowców, gdyż wszystkie w rozwo-
ju zarodkowym mają jako szkielet elastyczny pałeczkowaty twór,
zwany struną grzbietową. U dorosłych ryb i płazów z reguły występują
tylko resztki struny grzbietowej między kręgami, u innych gromad
kręgowców nie ma jej zupełnie.
215
krwią odtlenioną
we
nietoperza, b
Ki ęgowcc
wodne
sję jej powierzchnia
zmysłów
której rozwija się kora
rozwijają się również coraz lepiej. W
i centralnego układu nerwowego, kręgowce zdo-
prawidłowego reagowania
co zapewnia im bezpieczeństwo
tkanki szkieletu to i
ewolucyjnego kręg'	_	_	- - ------ cni
a zwiększa się stopień skostnienia. Szkielet coraz lepiej chr
rządy i podpiera miękkie części ciała.
W szkielecie kręgo
kończyny przedniej gromad kręgowców lądowych. Czę
są te same, różnią się jednak budową w związku
• • 1
cia i v
wania, chwytan
W układzie
wcow w miarę rozwoju ewolucyjne-
mu _ przodomóżdże oraz powiększa
mózgowa. Narządy
wyniku współpracy
Szkielet kręgowców ma zasadniczy plan budowy współ
szystkich gromad. Podobna też jest budowa tkankowa — i
t •	• •	•	j
’ _ to tkanka kostna i tkanka chrzęstna. W r ’
owców zmniejsza się ilość tkanki
narządów zmysłów
bywają coraz lepsze możliwości szybkiego i
na bodźce, płynące ze środowiska,
i coraz lepsze przystosowanie się do warunków.
W rozwoju układu krwionośnego, który u wszystkich kręgowców
jest zamknięty ważnym zmianom ulega budowa serca. Ryby mają ser-
ce o jednej komorze i jednym przedsionku, płazy przy jednej komorze
mają dwa przedsionki, gady wytwarzają w komorze niepełną prze-
grodę (wyjątek stanowią krokodyle), a ptaki i ssaki mają serca złożone
z dwu komór i dwóch przedsionków. Począwszy od płazów wszystkie
gromady kręgowców mają dwa obiegi krwi
ny. W związku z opisanymi zmianami w budowie serca krew natle
niona w coraz mniejszym stopniu miesza się
W rezultacie doprowadzanie tlenu do tkanek jest coraz sprawniejsze,
przez co podnosi się poziom przemiany energii, a ptaki i ssaki stają
się m.in. dlatego zwierzętami stałocieplnymi — w pewnym stopniu
nie zależnymi od warunków klimatycznych środowisk życia.
Ryby oddychają skrzelami, które są narządami oddechowymi typu
wodnego, pozostałe gromady kręgowców lądowych oddychają płu-
cami. Rozwój ewolucyjny płuc polega na zwiększaniu powierzchni
wymiany gazowej. Najmniejszą powierzchnię mają gładkie płuca
płazów, największą pęcherzykowate płuca ssaków. Zwiększająca się
powierzchnia płuc doprowadza więcej tlenu do tkanek i odprowadza
więcej szkodliwego dwutlenku węgla. Wyzwolenie dużej ilości energii
przyczynia się do utrzymania stałocieplności ptaków i ssaków.
Z zebranych wiadomości wynika, że w miarę historycznego roz-
woju kręgowców na Ziemi rozwijały się układy narządów i usprawnia-
ły ich czynności, stwarzając zwierzętom leps
stania warunków środowiska dla życia i rozwoju osobniczego oraz
rozwoju gatunku.
2. \\\ pclnijcic tabelę, wpisując nazwy gatunków.
Podział kręgowców na podstawie temperatury ciała
Kręgowce zmicńYtdcieplne
Kręgowce stałocieplne
3.	Omówcie ruchy głowy kręgowców.
4.	Oznaczcie części szkieletów kończyn (rys. 127) i omówcie różnice w ich
budowie. Jakie czynności mogą wykonywać przedstawione kończyny?
5.	Rozwój osobniczy kręgowców
Gdzie odbywa się rozwój
zarodkowy ?
Gdzie żyje postać doro-
sła?
Czym się żywią postacie
młodociane?
Ryby
Płazy
Gady
Ptaki
Ssaki
Dodajcie do tego zestawienia własne pytania.
6. Budowa kręgowców
Na podstawie przeglądu schematów budowy szkieletu kręgowców-
odpowiedzcie na pytania:
a) Jakie części szkieletu wyróżnicie u wszy-
stkich kręgowców?
b) Z jakich części zbudowana jest kończyna
przednia, a z jakich tylna —- żaby, jaszczurki,
gołębia i królika? Jaka część kończyn podlegała
największym zmianom ewolucyjnym?
c) Odszukajcie w podręczniku rysunki po-
trzebne do zestawienia wiadomości o budowie
układu krwionośnego kręgowców. Jakie wnioski
wysnujecie, porównując budowę serca i obiegi
krwi ?
218
d)	Odszukajcie w podręczniku rysunki
• ilustrujące budowę mózgu kręgowców. Wy-
prowadźcie wniosek dotyczący rozwoju po-
szczególnych jego części.
e)	Opiszcie zamieszczone w podręczr iku ro-
dzaje tkanek występujących w narządach krę-
gowców.
7. Czynności życiowe kręgowców
a)	Przypomnijcie sobie wiadomości o re-
akcjach na bodźce środowiska.
b)	Powtórzcie, co wiecie o przemianie ma-
terii i energii u kręgowców.
c)	Jakie formy ruchu spotkaliście u kręgo-
wców'? Jaki związek zachodzi między budową
kończyn a sposobem poruszania się zwierząt?
d)	Zestawcie Wasze wiadomości dotyczące znaczenia gospodarczego
poznanych kręgowców.
e)	Jakie kręgowce są pod ochroną? Zaprojektujcie zestawienie, uwzględ-
niając gromady kręgowców.
f)	Co wiecie o znaczeniu kręgowców w przyrodzie?
Lektura: Kielan — Jaworowska Z. Czterysta milionów lat historii kręgowców. Wiedza
Powszechna Warszawa 1967
Przypomnijmy sobie
poznane zwierzęta
ĆWICZENIA
i	l; ; rrpćoi tekstu wydrukowane tzw. tłustym drukiem
1.	Przejrzyjcie rysunk i części tekstuws	zbierzecie mformacje
w cyklu lekcji o pierwotniakach. W ten sposoo zoie
do wypowiedzi na temat pierwotniaków.
2.	Podobnie, jak w p. 1. postąpcie przeglądając be^ęS
3.	Zakończcie proponowany ptzeglą n =>
Zakończyliśmy P«8W
1 w budowie. I sposobie wykonywania czynności. I rozwoju.
A jednak w tej różnorodności zwierząt istnieją organizmy podobne
do siebie; mające wspólne cechy budowy, wykonujące w podobny sposob
219
crvnni’*%i
Ckb:<‘! !U|
i**.
koucc W ’ I Pa xlik.K|t uinimy uwagę na jedno ze zjawisk ir *
p wiatą runi ąt pcwtaly dwa kierunki rozwojowe Jedne
upewniając jednokomórkowemu organizmowi tstniemc

<Vęanumy o takich właściwościach istnieją do dziś, tworzą one
r ki -u w o wiata zwierzęcego pierwotniaki. Budowa |edn
ciała pierwotniaków jest bardzo skomplikowana
a ich r im»j w pewnych przepadkach ogromnie złożony
Pruga grupa zwierząt po podziale komórkowym zachowała łącz-
ru v między komórkami potomnymi, co doprowadziło do powstania
orgiruzmów w iclokomórkowych.
(lfle Stułbi > | -U‘ Ti nr z • Im wypmłkar a, mpfąwriiąją tuhjv • r««*
/inU na umiany ł- hi Li < w <t I'•: ui tj l en ł^*l i<r -u i
neiA».'wy iłi z< nlodey < knih i j«d » ubimi rut w<my wstecz i «*v <lł>J
lu/pn^ony. Przytoczone przykl d> świadczą. j. r'nuw*4mt w
komórek u obrębie tkanki wyaępujt ju/ u rujpr I> 6 anki-wt m
U w\ZAzych tkankowców tkaniu j U •’	• * narządy. Kajd*
gyrrad ma określoną budowę i wykonuje w z1	organizmie
Okrcsloną czynność. Na przykład inną ł 1 *  *r «t a u-P',.
różne są też ich czynności
Narządy tu układy narządów /jMkw uhteoy naaąaó
współdziałają z sobą, dzięki łączu* -u z ukł*- ; • r.«r>. •* k' ry
pełni u organizmie rolę kierowniczą. Na prr k'»d r ।
zdrowy me będzie się kurczył i rozkurczał, ir/eli pmrrwie -c j< : >
ność z unerwiającym go nerwem
Prawidłowo czynny organizm utrz\niu;< meu ur Ucz*- -
środowiskiem za pośrednictwem narządu* zim i u i ukUiu nerw
wego. Układ nerwowy, ogromnie ważny dla u’r7\^.r a ^nm u*,
mają w .z\ stkic tkaniumte. chocu/ h	» pośotBW HM
u bezkręgowców, a inne u kręgowców
U kręgowców lądowych różnicowanie się uk du ner* *<T - •’
Z u v*r»cU j<uin -komórkowe
Zwierzęta wielokomórkowe
U zwierząt w ielokomi‘>rkow ych we wczesnym okresie rozwoju
t<pu e r znK'»wanie się kom*-rek. Zespoły zróżnicowanych ko-
mórek tworzą tkanki.
W przypadku najprostszego tkankowca — stułbi dostrzega sic
r . ;»c. aame tkankowe. Ciało .tułbi zbudowane |e*4 z dwu war ''
। morek o charakterze nabłonkowym Każda z warstw różnicuje -i»-
inacz*;. co umożliwia każdej pełnienie innych funkcji Na przyM !
u *ar•wie zewnętrznej pewne komorki wyspecjalizowały się
Kc rr rki parzydełkowe, dzięki którym organizm zw iększ1 I możliwa u
i r my i zdobycia pokarmu. Warstwa wewnętrzna zawiera w pt-i1’
hz * ane komorki gruczołowe, Usprawniające trawienie i umożliwia-
jące jego przebieg poza tkankami ciała w* jamie traw ląco-uldona-
V* pccjdlizowanr komórki nerwowe, rozmieszczone luźno w cai>-!
i	n»u uiclk- ki praxl.>móxdza i laldouan<u L
hm, dr;vki obumu ruiękwi *ur liczba komórek rn ( ,,
mu ••< to Jv kpurga kontaktu organizmu ze śr. jv)
a ju r oh u cm*, i u\danit potomstua, a uięc utrzymania cia.j,
gatunku
I’ aa układem nenw uvm nie uizystkie tkankowce maja te same
układ narrąd< w Zróżnicowanie organizacji wewnętrznej staje 41e
większe u marę raw.ąu ewolucyjnego zwierząt. Na przykład ukU-J
iru^c - r ruinę K dopiero pierścienice. OJ cza-.u pojawienia Mę
paerścicnic na Ziemi Jo czasu rozwoju kręgowców układ krw^nuin,
rMtnic wał -.if tak. ze jego czynność doprowadzania »lenu d< tkanek
i oupr-wadzar.ia z nich dwutlenku węgla przebiegała u organizmów
c-<rax r-.m-tnic) — zuięk zal się procent wykorzystania pobraneg
tlenu raz usuwanego dwutieMu węgla. Te korzystne zmiany uzyski-
wały zuHTzyta przez r< ./nicowanie serca, które z narządu o jednej ko-
ntr m i jvdn\m przed' lonku rozwinęło się w narząd o dwu komorach
R i. 129 R irw j| płuc kręgowców (schemat). A — pU*a. D — 9*^ C — r
D — anta, 4 — tcbn» 4. b - <»Anvla. c - por* dy ń F‘
powietrznymi, J — pęcherzyki płucne Burlcckujl
i dwu przedsionkach. W sercu o takiej organizacji nie mieszała się
►rew natleniona z krwi.) odtlenioną, zawierającą dwutlenek węgla.
>*rce pracowało sprawnie, obiegi krwi szybko dokonywały wymiany
. < l. Taką korzystną możliwość oddychania uzyskały ptaki i ssaki
s; r -.%n- di pl w tlenu umożliwi! im utrzymanie stałej ciepłoty ciała.
z k ici uniezależniło je od wahań czynników klimatycznych.
R wnoczr<nie z korzy drom dla kręgowców różnicowaniem się
•<rca u prawnial pracę układ oddechowy.
W rur.zycb przypomnieniach zwrócimy uwagę na narządy odde-
chowe typu lądowego - płuca. Zróżnicowały lę one dopiero w orga-
nizmie płazów. Ich powierzchnia wymiany gazowej jest zbyt mula
w 4 anku do potrzeb tlenowych organizmu, więc czynno^. f*'k
uzupełnia tale wilgotna pokryta śluzem skóra. U gadów wzra- '
pt ujerzchrm płuc, a skóra traci możliwości oddecliowe. Płuca  i
*
pewnu. 4 za- p kojenie zapotrzebowania tlenow ego, ale jeszcZt
pozwalają na uz>‘.kanie stałej ciepłoty. Dopiero duża powierzd
płuc pta) w, a jeszcze większa ssaków przy w spółpracy z w -	1
garażowanym układem krwionośnym zapewniła pm gromadom s
cieplność. Utrzymanie stałej temperatury ciała możliwe Jt>sl
pokryciu aała ptaków piórami, a smaków sierścią. A więc du sp1^
ności układu krążenia i układu oddechowego dołącza si; rr zliw ść
izolacyjna skóry.
Zatrzymajmy uwagę na ruchu zwierząt. Każda ży wa k r «?tfka rra
możliwość ruchu, b<» budująca 14 plazma jest kurczliwa. L pierwcdiua-
ków oprócz kurczhwości plazmy do ruchu • luzą wynpccjaiizcwane
części ciała - organella ruchu U najprostszych tkankowców, np.
u stułbi komórki nabłonkowe mają wyspecjalizowaną kurczliwą czę^
cytoplazmy, dlatego pełniejsza ich nazwa to komórki nabLck w-. -
mięśniowe. Ich skurcze i rozkurcze przy współpracy z układem nerwo-
wym zabezpieczają możliwości ruchu przy o»i«idbm tr. b.e ~ cia u śro-
dowisku wodnym. U wyższych tkankowców rozwinęły mc k. morki
wyspecjalizowane w kurczliwości — są to włókna mięśniowe. U pła-
zińców i pierścienic tworzą one warstwy mięsni peJluzne i okrężne,
które kurczą się na przemian.W ten sposób zwierzęta te mogą »< prze-
suwać, co mogliście obserwować u dżdżownicy.
U stawonogów mięśnie tworzą wiązki, które przyczepiają się
szkieletu zew nętrznego. co sprawia, że ruch ich fest budnej urozmai-
cony.
Wielkie możliwości ruchu uzyskały również kręcowce. których
mięśnie przyczepiają się do twardego szk.ektu wewnętrznego abu-
nczyn,
*	•	•	•	i	*	♦ i
nia się na lądzie z miejsc stwarzających zagrożenie do miejsc bezpieC2
* ssaki.
dowanego z tkanki kostnej. Wyróżniają się u nich mięśnie l<Oń
które pracują sprawnie i wytrwale. Możliwość szybkiego przemiesz
nych w najwyższym stopniu uzyskały z kręgowców ptaki i
One to zasiedliły wiele środowisk lądowych.
Przypominając sobie poznane zwierzęta zatrzymamy się jeszcze
na ich rozwoju osobniczym. Pierwotniaki rozmnażają się przez podział
skomplikowany rozwój mają organizmy pasożytnicze. U niższych tkań
kowców zapłodnienie i rozwój odbywa się w wodzie bez opieki rodzi-
cielskiej. Mimo olbrzymiej liczby składanych jaj niewielki tylko pro-
cent z nich może się rozwinąć w dorosły organizm, gdyż często służą
za pokarm innym zwierzętom albo giną wskutek niekorzystnych zmian
w środowisku. Tak jak u wszystkich bezkręgowców i u niższych krę-
gowców — ryb i płazów. Gady przechodzą cały rozwój na lądzie,
ale z reguły nie otaczają potomstwa opieką. W większości młode gady
podobne do rodziców od urodzenia muszą sobie radzić same. Ptaki
wysiadujące jaja, umożliwiają potomstwu pomyślne przebycie całego
rozwoju zarodkowego, a gniazdowniki ułatwiają jeszcze rozwój mło-
dym do czasu uzyskania zdolności do samodzielnego pobierania po-
karmu i ratowania się ucieczką w razie niebezpieczeństwa. Opiekę nad
potomstwem roztaczają także niektóre zagniazdowniki.

Rys. 130. Młode dziki z matką
Największe możliwości przebycia całego roz-
woju zarodkowego mają jednak ssaki. Po zapło-
dnieniu wewnętrznym zygota rozwija się w orga-
nizmie matki, na początku w jajowodzie, a na-
stępnie aż do urodzenia w macicy, gdzie otacza
się błonami płodowymi. Zarodek ma zapewnio-
ne najkorzystniejsze warunki cieplne — stalą
temperaturę ciała matki, jest zabezpieczony przed
wyschnięciem i wstrząsami. Zygota ssaków prawie
całkowicie pozbawiona jest substancji zapaso-
wych, zarodek korzysta z substancji pokarmo-
wych matki. Samice ssaków karmią zarodki oraz
dostarczają im tlen za pośrednictwem łożyska
i sznura pępkowego w krwi płynącej w naczy-
niach krwionośnych tych narządów. Po urodze-
niu przez pewien czas karmią młode mlekiem
i opiekują się nimi.
ZESTAWIENIE WIADOMOŚCI O POZNANYCH
ZWIERZĘTACH
ZADANIA
1.	Przvpomnijcie sobie, które zwierzęta nie mają
szkieletu, które mają szkielet zewnętrzny, a które
wewnętrzny?	.	. ,
2.	Jak pobierają pokarm poznane zwierzęta. 1 odaj
cie przykłady.	.
3.	Jakimi sposobami rozmnażają się poznane przez
Was zwierzęta? Które z nich przechodzą przemianę
pokoleń?	t .	i
4.	Zastanówcie się i odpowiedzcie, co znaczą
ślenia: układ krwionośny otwarty, układ krwiono-
śny zamknięty. Które zwierzęta mają u a 'rwio
sny otwarty, a które zamknięty.
5.	Wyliczcie zwierzęta, które me mają narządo .
Czy ich czynności różnią się zasadniczo od czyn-
ności zwierząt o budowie wielokomórkowej, mają-
cych zróżnicowane komórki?	,	, •
6.	Co wiecie o zwierzętach, których sylwetki za-
mieszczono obok?
15 - Zoologia, kl VII
ĆWICZENIA
tekście. Wyciągnijcie z nich wnioski
CIO
zygoty
rozwojowi osobniczemu
Zanim zaczniemy dojrzewać
c z, rozWją
Czy współczesne zwie-
; z minionych
Obejrzyjcie powtórnie rysunek (rys. 119) przedstawiający środowisko,
w jakim rozwija się zarodek królika. Człowiek zaczyna swe życie również
w takich warunkach.
Na podstawie rysunku (rys. 132) w podręczniku i tablic wyciągnijcie
wnioski, dotyczące proporcji ciała noworodka i dziecka.
Zwróćcie uwagę na liczby zawarte
nosci w
rych zalicza go systematyka.
Wśród ssaków zajmujemy najwyższy szczebel drabiny rozwojo-
wej — należymy do rzędu ssaków naczelnych. Nad innymi ssakami
górujemy rozwojem mózgu — narządu, który umożliwił człowiekowi
przekształcanie przyrody, bogate życie psychiczne i zdolność do ży-
cia społecznego,
rozumowania i uczucia.
W przyszłym roku nauki poznacie dość dokładnie anatomię i czyn-
ności życiowe człowieka oraz uzyskacie informacje z dziedziny opieki
nad zdrowiem człowieka. W naszym kursie zoologii pominiemy wy-
mienione działy, a uwagę poświęcimy ważnej właściwości biologicznej
człowieka
Rozwój osobniczy organizmu, rozmnażającego się w sposób pl
wy, rozpoczyna się od powstania pierwszej jego komórki
a kończy się z chwilą śmierci osobnika.
Powstanie zygoty poprzedzone jest przez proces zapłodnienia.
U człowieka, podobnie jak u królika, zapłodnienie jest wewnętrzne,
odbywa się ono w górnym odcinku jajowodu, tam też powstaje zygota.
Ma ona zaledwie około 140 mikronów średnicy i tak mało substancji
zapasowych, że jej rozwój poza organizmem matki byłby niemożliwy.
7. Opracujcie wiadomości o zwierzętach kopalnych. Które z nich
duże znaczenie w budowie skorupy ziemskiej ?
8. Sprawdźcie, korzystając ze schematu (rys. 126), od jak dawna
się w dziejach Ziemi kolejne gromady kręgowców. ~
rzęta, podane jako przykłady gromad, są takie same jak te
geologicznych czasów ?
Rys. 131. Drzewo rodowe kręgowców: a — praryba
Człowiek rozumny współczesny (Homo sapiens recens) — taka
jest nasza nazwa gatunkowa, używana przez systematyków, zoolo-
gów, antropologów.
Człowiek ma wiele cech budowy anatomicznej oraz wiele czyn-
spólnych ze światem zwierząt, a najwięcej z ssakami, do któ-
ciekle
0,02 g,
3500 g,
140 mikronów,
50 cm.
Toteż organizm matki już w czasie zapłodnienia jest przygotowany d0
stworzenia przyszłemu zarodkowi korzystnych warunków zapewnia-
jących mu prawidłowy rozwój.
Po podziale zygoty następują kolejne podziały komórek zarodka
który przesuwa się w kierunku macicy. W macicy przebiega prawie
cały pierwszy etap rozwoju człowieka, podobnie jak i innych ssaków
Etap ten trwa u człowieka 9 miesięcy i nazywany jest najczęściej eta-
pem rozwoju zarodkowego (bywa też używany termin rozwój we-
wnątrz maciczny). Pominiemy na razie szczegóły tego etapu rozwoju,
podkreślimy tylko, że w tym czasie z jednej komórki rozwija się wielo-
komórkowy organizm o złożonej budowie tkankowej, mający wszystkie
układy narządów, jakie poznaliśmy u ssaków, a także wyposażony w
nową ważną właściwość — zdolność życia poza środowiskiem, jakie
tworzyło ciało matki.
*
Ocenę warunków, w jakich przebiegał rozwój zarodkowy człowie-
ka, ułatwi nam kilka danych liczbowych. Oto one:
4-tygodniowy zarodek człowieka waży
noworodek waży około
zygota ma średnicę około
noworodek ma długość około
W żadnym z następnych okresów naszego życia nie będziemy już
tak niezwykle szybko powiększać masy ciała, ani jego wymiarów li-
niowych. Nigdy też później nie będą w organizmie człowieka zacho-
dziły tak wielkie i szybkie procesy różnicowania się komórek, tkanek
i narządów. Nie powtórzy się więcej bogactwo zmian postaci, przez
jakie przechodzi zarodek nim się stanie noworodkiem.
Prawidłowy przebieg etapu rozwoju zarodkowego umożliwia
przejście do następnego, znacznie dłuższego etapu — rozwoju po-
zarodkowego, zwanego też pozamacicznym. Badania nad rozwojem
człowdeka udowodniły, że na jego prawidłowy przebieg wpływają
czynniki dziedziczne, jakie otrzymała zygota od rodziców za pośred-
nictwem komórek rozrodczych oraz stan zdrowia matki.
Matka nie jest bierną nosicielką rozwijającego się zarodka, który
w późniejszym okresie rozwoju nazywamy płodem, lecz uczestniczy
czynnie w jego rozwoju. Udział matki wyraża się w dostarczam11
zarodkowi tlenu i gotowych do przyswojenia substancji budulcowych
i energetycznych. Organizm matki odprowadza także jego
228
i gazowe produkty przemiany materii i energii. Zapewnia stałą tempe-
raturę, ważną dla przebiegu procesów życiowych zarodka.
Okres ten, trwający 9 miesięcy, zwany jest ciążą. Ciąża przebiega
prawidłowo jedynie w organizmie zdrowej matki. W naszym społeczeń-
stwie jest to najczęściej kobieta pracująca. Od samego początku ciąży
korzysta ona z przywilejów zagwarantowanych przez prawo pracy, a więc
z możliwości przejścia do pracy lżejszej fizycznie, czy też wykonywa-
li w warunkach korzystniejszych dla zdrowia. W okresie ciąży kobieta
korzysta z bezpłatnej opieki lekarskiej w poradni K, gdzie lekarze spe-
cjaliści czuwają nad zdrowiem jej i przyszłego dziecka.
Społeczeństwo pomaga ciężarnej kobiecie przez tworzenie jej
korzystnych warunków życia, sprzyjających normalnemu przebie-
gowi ciąży, która u człowieka trwa znacznie dłużej niż u innych
ssaków.
Opuszczając organizm matki rodzi się człowiek, istota wyjątkowo
bezradna, w dalszym ciągu zależna od matki. Człowiek rozpoczyna
drugi etap rozwoju — rozwój pozarodkowy. W życiu pozarodkowym
człowieka wyróżnia się kilka okresów, które będą kolejno omówione.
Pierwszy okres, trwający od 2 tygodni do 30 dnia życia nazy-
wamy okresem noworodka. Chociaż najkrótszy, jest on ogromnie
ważny, gdyż w tym czasie organizm noworodka przystosowuje się
do nowych, zupełnie odmiennych warunków życia poza organizmem
matki. Samodzielnie musi on pobierać tlen, pokarm-mleko matki, sa-
modzielnie usuwać produkty przemiany materii oraz utrzymać sta-
łą temperaturę ciała w zmiennej temperaturze środowiska. Niepra-
widłowa czynność układu oddechowego, wydalmczego lub pokarmowe-
go mogą się przyczynić do śmierci noworodka. W tym trudnym o 'resie
życia noworodek wymaga czujnej i troskliwej opieki matki.
Po pomyślnym przejściu przez okres noworodka organizm wchodzi
w następny okres - niemowlęctwo, które trwa do końca pierwszego
roku życia. W tym czasie niemowlę szybko rośnie i zwiększa ciężar
ciała. Sprzyja temu, przy prawidłowym odżywianiu, niemowlęcy
tryb życia - duża ilość snu oraz leżąca pozycja ciała. Zapotrzebowanie
pokarmowe niemowlęcia jest duże, przewyższa ono o o o trzy razy
zapotrzebowanie dorosłego człowieka w prze iczeniu na g ciężaru
ciała. Te warunki sprawiają, że pod koniec okresu niemowlę wazy
trzykrotnie więcej niż na początku - około 10 kg, a jego wysokosc
osiąga 75 cm.
15
Rys. 133. Rozwój ruchowy dziecka do 2 roku życia (wg
Rys. 132. Zmiany w proporcjach ciała chłopców w czasie rozwoju osobniczego:
1 — noworodek, 2 — w wieku 20 miesięcy, 3 w wieku 7 lat, 4 w wieku 13 lat,
5 — w wieku 16 lat (wg Bogdanowicza)
Niemowlęctwo — to okres przemian również w budowie wewnętrz-
nej. Kostnieje wówczas szkielet, pojawiają się pierwsze zęby, rozwija
się układ mięśniowy, intensywniej pracuje kora mózgowa. W efekcie
współpracy układu kostnego, mięśniowego i nerwowego niemowlę
potrafi unosić głowę, następnie siadać i wreszcie stawać samodziel-
nie. Równocześnie wzrasta sprawność widzenia, słyszenia i pojawia
się jedynie ludzka właściwość — zdolność mówienia.
W tym wczesnym okresie rozwoju osobniczego na podkreślenie
zasługuje ogromnie ważny wpływ matki i innych członków rodziny
zarówno na fizyczny, jak i psychiczny rozwój dziecka. Zawiązuje się
wtedy łączność uczuciowa dziecka z matką, łączność niezwykle ważna
w prawidłowym przebiegu, nie tylko okresu niemowlęctwa, ale row
nież i innych okresów rozwojowych.
Nasze prawo pracy zapewnia matce zaspokojenie potrzeb zwi
nych z opieką nad niemowlęciem i dzieckiem do lat trzech. Urno
ono bowiem korzystanie z bezpłatnego urlopu na okres trze
z prawem powrotu do przerwanej pracy. Jest to niezmiernie '
osiągnięcie naszego społeczeństwa, podyktowane troską o zape^
Wiek do 24
miesięcy
noworodek
24
230
i wzrasta opanowanie ruchowe U'	okr™ d< brzr
I PrKUj4 narady zmy-.lów, pnycryma^c do i4t^^o , wybiegu
jdb»oTu bodźców ze 4rodowi»ka tycu dzi<c 	*
nym wskazują duża odporność na i Lor .by
,.	,	’ to ckzes najmmrj-
śmiertelności. 1 <xl koniec wieku szkulfiegodzioczęta g< rują wzro-
stem i ciężarem ciała nad cłJopcami ich ^ rvanizrn - y. । pezygo-
[owujt* Mę do następnego okresu — okresu tkijrzoaruu.
JaK u p* przednim okrexie, nadal bardzo ważną rolę odgrywa er.
deczru atmofera rodzinna, u 1 tńrej powinno nię wychowywać dziecko
W d- -r m ci.niu konieczne jest rozwijanie więzi uczuciowej między
cL-jet: iem i matką oraz najbliższymi członkami rodziny. W przypad-
K.ich a> wolanch k< •meczno-ciami życiowymi rodziny, matka pracu-
ąca ma zapewnioną opiekę nad dzieckiem w żłobku.
Okrc I trzeciego do si kimeyo roku życia nazywamy okresem
m czesnego dzieciństwa albo okresem przedszkolnym. Vv tym
?.i ar maicie tempo wzrastania oraz przybierania na wadze. Sylwetka
L .i\ka w.-dłuża iv, dzięki wydłużeniu się kończyn. Nadal wzrasta
r ichliwośc i zainteresowanie środowiskiem. W iele czasu poświęca
dziecko zabawom ruchowym, meczy się lednak szybko, stąd wynika
rota zmiana jego zainteresowań. Charaktery styczne dla tego okresu
|c ’ dążenie do nawiązywania kontaktu z rówieśnikami. Jest ono pod-
tauą d uzyskiwania kt rzy sinego wpływu wychowywania w grupach
dziecięcych »raz uzyskiwania dobrych rezultatów w rozwoju fizycz-
ni przez odpowiednią organizacje zespołowych zabaw ruchowych
Gdy u dziecka zacznie się zmiana uzębienia mlecznego na stałe,
i i t.gnał, że rozpoczyna ono następny okres rozwojowy. zuariy
okresem starszego dzieciństwa albo okresem szkolnym. Trwa c-n
d j r k ło 12 roku życia. W tym czasie rozrasta się szkielet i układ W
nic a»y. Narządy wewnętrzne, wśród nich serce, płuca i układ pokara
w y, prac u ą już bardzo spraw nie Współpraca wymienionych czę'*•
oała prz\ udziale spraw nie pracującego układu nerw ow ego, w zb •
r •zwijająo, >ię organizm dziecka w nową cenna właściwość —
w trzymał <i na wysiłki fizyczne. Pobudliwość nerwowa, tar
r kiery styczna dla poprzedniego okresu, maleje, natomiast p jav I
ZADANIE: Omówcie, w jakim srodoujhku odbywa .< r a*-. i^v<.. •* ,
a w jąkim roz wuj puzandkowy człowieka Jaki odruch uu-uxU*j maj-xt.
korzystanie z mleka maiki' Kiedy pojawia się zdolność p.ruzu
muwą? Jakie zmun\ występują w odżywianiu oę dz<t .ia, pi x* *rb
związek ze zmianami w buduwic organizmu dzi<xka?
Przedstawcie rolę matki i domu rodzieieldueąo * omawia* h okrc-
wch rozwojowyc h. Z jakiej pomocy nu>ze kurzy*Lu dzieci > i rr it»a a na-
szych warunkach społecznych?
Dojrzewanie
ĆWICZENIA
I.	Na podstawie rysunku (rys. 132) porównajcie proporcje zU *• *
i tułowia u noworodka i u człowieka duirz.dcgo biologicznie
2.	W oparciu o zestawienie (tab. I) wyciągnijcie wruoek dotjc.’^ czamj
wchodzenia w okres dojrzewania.
3.	Obejrzyjcie rysunki i tabhce przedstawiające układ rozrodczy *._b*e*.
i mężczyzny (rys. 134, rys. 135).
Okres dojrzewania, czyli pokwitania, zaczyna -c । I- j
kończy około 17 roku życia. Obserwujemy indywidualne rdzmee w
jego przebiegu, czasami tak wielkie, że budzą niepotrzrł n> niepokój
dojrzewającej młodzieży, a nawet jej rodziców lub opicK.im-w.
Charakterystyczna dla tego okresu szybkość przemian zadziwia
nieraz samego dojrzewającego, jego rówieśników, a taxze ii i n.-
siych z najbliższego ot.czema, a nawet przygodnie sporlan^h.
Zadziwiająca jest zlożono<C procesu z* anego dojrzewaniem. O-
kresowi dojrzewania poświęcono wiele badań na całym śuiecie zdo-
byliśmy dzięki mm wyjaśnienia naukowe dotyczące u u lu problenx.w
lego okresu, uważanych poprzednio za zagadko1** 1 ruezu\ e.
i
, jako jednostka biologiczna; dojrzewa także pSy
Badacze różnych specjalności dowiedli, że człowiek dojrzewa,
staje się dorosłym, jako jednostka biologiczna, dojrzewa także
chicznie, osiąga dojrzałość również jako członek społeczności, w któ^*
żyje i wreszcie dojrzewa płciowo, czyli seksualnie. W złożony prOc
dojrzewania włączają się zmiany obejmujące fizyczne cechy organ^
zmu — dojrzewamy więc także fizycznie.
Trudności, wiążące się z okresem pokwitania, wynikają z tego że
dojrzewanie przebiega nierównocześnie, czyli charakterystyczne jest
dla niego zjawisko rozkojarzenia dojrzewania. Zjawisko to powstało
wraz z rozwojem naszej kultury i cywilizacji, nie istnieje ono u lU(j2'
żyjących w innych niż nasza kulturach pierwotnych i na niskim sto-
pniu cywilizacji.
Zewnętrznymi oznakami zaczynającego się procesu pokwitania
są zaburzenia w procesie wzrostu. Wyrażają się one W nierównomier-
nym wzroście różnych części ciała. Przyczyną tego zjawiska jest różna
reakcja poszczególnych części ciała na działanie hormonu wzrosto-
wego, wytwarzanego w zwiększonej ilości przez gruczoł dokrewny -
przysadkę mózgową. Najbardziej wrażliwe w tym okresie na dzia-
łanie tego hormonu są kończyny i twarz, dlatego obserwuje się zgru-
bienie rysów twarzy oraz wydłużenie kończyn, w tym także dłoni
i stóp. W tym czasie wzmożone działanie wykazują gruczoły łojowe
skóry, sprawiające niekiedy kłopoty natury kosmetycznej. Nie należy
ich lekceważyć, ale również nie trzeba się nimi zbytnio przejmować,
gdyż przeminą. W pewnych koniecznych przypadkach należy korzy-
stać z pomocy gabinetów kosmetycznych (wiele z nich ma działy
kosmetyki młodzieżowej).
Poza przytoczonymi oznakami dojrzewania wspólnymi dla obu pici
występują różnice w przebiegu tego procesu związane z płcią. Oddziel-
nie więc omówimy dojrzewanie chłopców, a oddzielnie dziewcząt.
Dziewczęta rozpoczynają proces dojrzewania biologicznego
o około dwóch lat wcześniej od chłopców. Początek tego okresu jest
różny dla poszczególnych dziewcząt, zależny od różnic, jakie istnieją
między organizmami. Wśród zespołu dziewcząt jednakowego wie'
są dziewczęta, które jeszcze nie rozpoczęły okresu dojrzewania, $4
też — dojrzewające oraz takie, które ten okres mają już poza so
Nie dziwimy się, gdy w okres dojrzewania wchodzi 10-letnia ^zie"
czynka, jako normalne zjawisko traktujemy niedojrzałość biolog10
16- a nawet 17-letniej dziewczyny.
234

Tabela I
Wiek dojrzewania płciowego (wg Schonfelda)
\ Fazy X rozwoju N. w % Wiek X.	Dzieciństwo I		okresu dojrzewania płciowego				Pełna dojrzałoś: płciowa VI
		II	ni	IV	V	
1	100					
1 CM	100					
6-9	100					
10	9 •	4				
11	76	12	12			
12	44	14	32	10		
13	15	18	38	21	8	
14	6	15	26	26	27	
15		2	16	22	53	7
16		1	9	11	59	20
17			3	7	39	51
18				7	30	63
19					26	74
20-21					17	83
22-25						100
W późniejszej fazie dojrzewania biologicznego przysadka mózgowa
wydziela hormon działający na jajniki, które jak już wiemy są pierw-
szorzędową cechą płciową. Pod wpływem hormonu przysadki, jajnik
uzyskuje zdolność przekształcania niedojrzałych komórek jajowych
w komórki jajowe dojrzałe, to znaczy zdolne do odbycia procesu za-
płodnienia. Dojrzałe jajo wypada z jajnika do jamy ciała, skąd jest
wychwycone przez lejkowatą górną część jajowodu. Wy ostanie się
jaja z jajnika nazywamy zjawiskiem jajeezkowania, czyli owulacji.
Od czasu pierwszej owulacji zjawisko to powtarza się co około 24

— najądrze, c —
worek mosznowy.
iowych wytwarzanych przez jajniki
narządy umożliwiające rozwój zarodka i urodzenie
drobne naczynia
iączkowaniem
się regularnie mniej więcej c<
zapłodnienia komórki jajowej
Dojrzewanie komórki jajowej
śluzowej macicy, miesiączka —
z.c zjaw
w tym czasie w macicy
monu
pękającą podczas jajeczkowania.
Gruczole śluzowe tej błony wytwarzają
rozpulchni
gotowuje się na przyjęcie
błona śluzowa zluszcza się i
czas
mieś
* dużo śluzu, co powoduje
w ten sposób macica przy-
nie nastąpiło zapłodnienie,
wów-
zwane
powtarza
przypadku
błony śluzowej macicy
zarodka. Jeśli
jest usuwana poza organizm. Pękają
krwionośne, co wywołuje krwawienie,
albo menstruacją. Miesiączkowanie
24 dni. Ustaje jedynie w
co rozpoczyna okres ciąży.
j, jajeczkowanie, zmiany w
to zjawiska wchodzące w skład cyklu
płciowego kobiety. Na prawidłowy przebieg cyklu płciowego wpływa
układ nerwowy oraz hormony przysadki mózgowej, kierujące pracą
jajnika i hormony płciowe, wytwarzane przez jajnik, a działające na
błonę śluzową macicy. Wiele pracy wykonują różne części organizmu,
by zapewnić zarodkowi rozwój, a gatunkowi trwanie. Zadziwiająca
jest ich harmonijna współpraca.
Rys. 135. Układ rozrodczy mężczyzny: a — pęcherz moczowy
nasieniowód, d — gruczoł krokowy (prostata), e — prącie, f
8 — jądro
W24-dniOWym cyklu płciowym I4 , .
komórki jajowej, następne 14 dni przyPacla na dojrzewanie
macicy. Jako normalne należy traktować^kleTn6 W°ny Ś'UZ°Wej
długość trwania - krótsze lub dłuższe P C'owe’ maWce inną
“ ^TOy„ta «,s„ela
noworodka, a także utrzymanie go przv żvrii. •
życia. Do tych narządów należą jajowody macica	°kreSy
narządy płciowe, gruczoły mleczne i sutki. ’ P h ’ zewnętr2ne
Pod wpływem hormonów pic
rozwijają się właściwe organizmowi żeńskiemu trzeciorzędowe cechv
płciowe. Trzeciorzędowe, bo me odgrywające roli przy rozwoju i
daniu na świat potomstwa, ani przy jego wychowanm w okresTzakż'
nosci pokarmowej od matki. Cechami takimi są owłosienie pod pa-
— są dojrzale biologicznie,
Rc-

chami, owłosienie łonowe,
cKiraędowe cechy pk \u bcjmuM też różnice w reakcjach psychik
h. barwę głosu, sposób poruszania się i inne.
Pod koniec okresu dojrzewania dziewczynka ma ukształtowaną
•iecą sylwetkę ciała, jej twarz uzyskała utracone poprzednio sub-
telne rys\’.
W okresie dojrzew ania biologicznego chłopcy osiągają duże prZy.
rosty wzrostu, rocznie sięgające nieraz powyżej 10 cm.
Podobnie jak u dziewcząt, rozwijają się i kształtują cechy płciowe
męskie. Powiększają się jądra, które pod wypływem hormonów przy-
sadki mózgowej uzyskują nowrą właściwość biologiczną — stają się
zdolne do tworzenia plemników, a także do tworzenia hormonów plcio-
wvch męskich. Sygnałem zewnętrznym osiągnięcia dojrzałości płcio-
wej chłopca jest pojawienie się nocnych wypływów płynu nasiennego,
zwanego spermą, czyli polucje.
W’ drugorzędow^ych cechach płciowych zwrraca uwagę powiększe-
nie i ciemnienie worka mosznowego, powiększenie się członka, czyli
prącia. Chłopcy wledy nie różnią się wielkością swych zewnętrznych
narządów’ płciowych, czyli genitaliów, od dorosłych mężczyzn.
Pojawiają się i rozwijają trzeciorzędowe cechy płciowe, do których
należą owłosienie łonowe, owłosienie pod pachami, owłosienie twarzy.
Krtań ulega przebudowie, co powoduje zmianę głosu, czyli mutację,
po jej zakończeniu chłopcy mówią głosem obniżonym o oktawę.
Na uwagę zasługuje fakt, że chłopcy bez porówmania więcej niż
dziew częta przejmują się swymi trzeciorzędowymi cechami płciowymi,
czasem są one przyczyną wnelu niepokojów' i zmartwień. Zupełnie nie-
potrzebnie. Wykształcenie trzeciorzędowych cech płciowych ma prawo
przebiegać w różnym niż u kolegów' czasie, mają one biologiczne pra-
wo — być u każdego inne, bo przecież nie ma na św iecie dwu identycz-
nych organizmów'. Jedną z biologicznych cech organizmów' żywych
jest zmienność, z której wynika różnorodność świata organiczne?0
Zmienność u człowieka dostrzegliście wyraźnie dopiero teraz,
u okresie, kiedy się sami zmieniacie i to trochę Was zaskakuje. Kaźd)
zdrowy organizm jest inny, każdy biologicznie dobry i każdy ma *
iste piękno fizyczne i psychiczne — swoją indywidualność.
Pod koniec okresu dojrzewania chłopcy uzyskują typowo mę
sylwetkę o dobrze rozw-iniętym pasie barkow^ym i dobrze roz^iri1^
tych mięśniach. Stają się fizycznie sprawni i silni.
238
pują takie objaw y, jak nadmierne pocenie Mę rąk, przetłuszczenie skóry
twarzy, objawiające się kłopotliwym „trądzikiem młodzieńczym”,
zdarzają się nagłe omdlenia i to mc tyłku u dziewcząt, .ile i u chłopców.
Złagodzić, a czasem nawet zapobiec tym i innym kłopotom okresu
dojrzewania można przestrzegając zasad higieny o obi tej, korzy ,tając
z pomocy zakładów kosmetycznych oraz przebywając możliwie dużo
na świeżym powietrzu. Bardzo dobre skutki daje uprawianie sportów,
które nie wymagają długo trwającego wysiłku, a umożliwiają krótkie
wypoczynki. Do takich należą gry zespołowe, pływanie, turystyka pie-
sza, wodna i rowerowa.
Osiągnąwszy dojrzałość biologiczną, chłopcy i dziewczęta rozstają
Dojrzały biologicznie człowiek nie jest jeszcze dorosły, nie ma on
jeszcze tak charakterystycznej dla ludzi dorosłych dojrzałości psy-
chicznej. Dojrzałość psychiczną w naszych warunkach społecznych
uzyskuje się w wieku około 18 lat. Wtedy jest się w znacznej mierze
odpowiedzialnym za swoje czyny, zyskuje się zdolność samodzielne-
go podejmowania wielu decyzji.
By być dorosłym, wielu ludziom 18-letnim brakuje jeszcze jednej
dojrzałości — jest nią dojrzałość społeczna. Nie mają jeszcze za wodu,
niezdolni są do samodzielnego utrzymania się, a tym bardziej do zaka-
żenia rodziny i zapewnienia jej opieki materialnej. W naszych warun-
kach kulturowych i cywilizacyjnych dojrzałość społeczną osiąga u tęk-
szość młodzieży dość późno, czasem dopiero około 25 roku życia.
Dojrzały biologicznie, psychicznie i społecznie człowiek może ko-
rzystać w pełni także ze swej dojrzałości seksualnej, a w lęc zaspokajać
swój popęd płciowy przez kontakt płciowy z osobnikiem odmiennej
płcL , . * •
Dojrzałość seksualną osiągają chłopcy; prawie równocześnie z doj-
rzałością biologiczną, dziewczęta znacznie później, na ogół w wie u
18 do 25 lat. Mają one łatwiejszą sytuację - są dojrzale biologicznie,
Psychicznie i społecznie. W znacznie trudniejszej sytuacji znajdują
się chłopcy, którzy chociaż dojrzali biologicznie i seksualnie me osiąg-
nęli jeszcze ani dojrzałości psychicznej ani społecznej. Lekarze seksuo-
lodzy odradzają przedwczesne rozpoczynanie życia p ciowego o re
sie przedmałżeńskim, gdyż wiąże się z tym wiele mebezPieczens w.
z którymi młody chłopiec czy dziewczyna me mogą sobie poradzić.

Zamiast oczekiwanych przyjemności, płynących ze współżycia płcio-
wego, młodzi natrafiają na trudności różnej natury, nieraz zakłócają. I
ce ich dotychczasowe życie, stwarzające niepokoje, napięcia psychicz- I
ne, które trudno opanować, a nawet czasem tragedie. Według badań,
obejmujących młodzież szkolną, akademicką, pracującą, znaczny pr0_
cent młodzieży rozpoczyna życie płciowe w okresie przed 18 rokiem
życia. Zrozumienie powagi i odpowiedzialności oraz szacunek dla płci
odmiennej powinny poprzedzić podjęcie decyzji rozpoczęcia koniak- ;
tów płciowych.
W przypadkach trudności natury seksualnej młodzież szkolna
powinna zwracać się do lekarzy szkolnych, z którymi powinna szcze-
rze porozmawiać o nurtujących ją, a trudnych do samodzielnego
rozwiązania, problemach. Niestety młodzież ma jeszcze zwyczaj ko-
rzystania z porad ,, mądrzej szych” od siebie rówieśników lub starszych
wiekiem kolegów. Właściwą radą może służyć tylko lekarz szkolny,
który w razie potrzeby skieruje młodego człowieka do specjalisty le-
karza seksuologa, do poradni medycyny szkolnej lub innych pla-
cówek służby zdrowia albo placówek pedagogicznych.
Wiadomości z dziedziny dojrzewania trzeba uzupełniać. Znajdzie-
cie je w lekturze opracowanej przez specjalistów. Oto przykłady takiej
lektury: Jaczewski A., Żmijewski J. Między nami mężczyznami.
Warszawa 1964, PZWL. Omawia ona sprawy związane z dorastaniem.
Kobyłecka W., Jaczewski A. O dziewczętach dla dziewcząt. 0 doj-
rzewaniu i dorastaniu. Warszawa 1970, PZWL.
Ze względu na potrzebę pomocy młodzieży dojrzewającej oraz
na wcześniejsze wchodzenie dzieci w okres dojrzewania, na rynku
księgarskim pojawiają się stale nowe pozycje traktujące o dojrzewaniu
i dorastaniu. Na ich podstawie możecie pogłębić wiadomości o oma-
wianych problemach, związanych ze skomplikowanym ale zadziwia-
jąco ciekawym okresem dojrzewania, okresem stawania się dorosłym,
okresem, który powinniście pięknie przeżyć.
Dojrzewanie
__ Wiek
dziewczęta | chłopcy
biologiczne,
fizyczne,
psychiczne,
społeczne,
(socjalne),
seksualne,
(płciowe)
Dla ciekawych...
• Jeszcze dziś niektórzy sądzą, że
dojrzewanie to sprawa wstydliwa.
• Czy wiecie, że jeszcze na począt-
ku naszego stulecia wstydzono się
mówić o takich narządach jak jelita,
zwane wtedy kiszkami, i żołądek.
• Kobieta w ciągu swego życia
tworzy około 300 komórek jajowych,
mężczyzna miliardy plemników.
Po dojrzewaniu dalszy rozwoj
ĆWICZENIA
1.	Na podstawie Rocznika Statystycznego zbierzcie informacje odnoszące
się do tzw. wieku produkcyjnego i nieprodukcyjnego ludności Polski.
2.	Odszukajcie w Roczniku zestawienie, mówiące o Pro|nof , P.?™
według wieku. Porównajcie rubrykę odnoszącą się o ro u
3.	Praeczjtajcfo^w Zestawieniu „Przyrost naturalny J^f^w woje'
wisko obserwuje się w Polsce, jakie w wielkich miastach, jakie w woj
wództwach. Omówcie wnioski.
ZADANIA: 1. Jak postępować, by organizmowi ułatwić dojrzewamy
2. Czy trzeciorzędowe cechy płciowe świadczą o wartości biologicznej cz
wieka?	,.
3.	Wyjaśnijcie pojęcia: gruczoł dokrewny, hormon. Podajcie prz> a \
4.	Jak powinniście postąpić w przypadkach Waszych kłopotów, związan-
z okresem dojrzewania?
5.	Na podstawie tekstu i lektury wypełnijcie zestawienie:
Po okresie dojrzewania rozpoczyna się następny °kres
który określamy jako okres młodzieńczy a o o
Trwa on do około 24 roku życia. W okresie tym, jak w^uka zuego
nazwy, odbywa się dorastanie narządów wewnę rzny ,
ją właściwą im wielkość i budowę, wyrównując tym opozm
241
240
16 - Zoologia, kl. VII
wojowe. Usprawniają się też ostatecznie ich czynności. Tempo wzr0
stu człowieka zwalnia się, wreszcie ustaje, gdyż kończą się proces
kostnienia kości długich i innych części szkieletu. Rozwija się
tkanka mięśniowa, co sprawia, że młodzieńczy okres cechuje się du?
sprawnością fizyczną i ruchową. Tkanka mięśniowa i tłuszczowa mc?
delują młodzieńczą sylwetkę, wyraźnie różną u kobiet i mężczy2n
Różnice w wyglądzie zewnętrznym osobników odmiennej płci naz„
wamy dymorfizmem płciowym.
Organizm człowieka okresu młodzieńczego jest zdrowy, odporny
na zakażenia.
Po okresie młodzieńczym organizm przechodzi w okres dojrza-
łości, zwany także okresem równowagi fizjologicznej. Jest on najdłu-
ższy ze wszystkich okresów rozwojowych. Człowiek osiągnął już pełną
dojrzałość, zakłada rodzinę, wychowuje potomstwo. Rodzinie po-
święca człowiek wiele czasu i energii, dążąc do stworzenia korzystnych
warunków dla potomstwa. Społeczna dojrzałość umożliwia włączenie
się człowieka dojrzałego w różne prace, społeczne, które obok pracy
zawodowej podnoszą jego wartość jako obywatela kraju. Z gospodar-
czego punktu widzenia jest to okres produkcyjny.
Okres ten nazywa się też okresem równowagi fizjologicznej,
ponieważ procesy tworzenia żywej materii i jej rozkładu w czasie
czynności życiowych są w równowadze. Kończy się on u kobiet około
50 roku życia, gdy ustają cykle płciowe, u mężczyzn trwa do około
60 roku życia.
Człowiek staje wtedy na progu nowego etapu życia — okresu
starczego, czyli starości. Okres ten trwa do końca życia osobnika.
Cechą charakterystyczną okresu starości jest wyraźna przewaga
procesów rozkładu nad procesami asymilacji. Zaznaczają się nieodwra-
calne zmiany w budowie i czynnościach, określa się je jako zmiany
starcze. Obserwując ich pojawianie się, stwierdzamy starzenie się
organizmu. Najłatwiej dostrzegalne objawy starzenia, to zmiany w
czynnościach narządów zmysłów. Wzrok słabnie, gdyż soczewka traci
zdolność akomodacji, która umożliwia dobre widzenie z różnych odle
głości. W okresie późniejszym soczewka często mętnieje, powstaje
tzw. zaćma starcza. Zdolność słyszenia maleje także. Powstają pierxv
sze trudności w utrzymywaniu sprawnego kontaktu ze środowiskic^1.
Ogranicza się przydatność starego człowieka w rodzinie i spolcczcń
stwie, wszedł przecież w wiek nieprodukcyjny.
tzw. zaćma starcza. Zdolność słyszenia maleje także. Powstają p^nV
i społeczen
Ogranicza się przydatność starego człowieka w rodzinie
Wyraźne zmiany starcze zaznaczają się w wyglądzie skóry, która
marszczy się, gdyż zan^a znajdująca się pod nią podściółka tłuszczowa.
W budowie narządów wewnętrznych zachodzą także zmiany nie-
korzystne dla organizmu. Oto niektóre z nich. Mózg zmniejsza swą
-objętość — maleje objętość komórek nerwowych, niektóre z nich
zanikają, więc kora mózgowa traci sprawność fizjologiczną. Pojawia-
• się trudności w porozumieniu się ze znaczną liczbą starych ludzi.
W rodzinie i społeczeństwie sprawiają oni kłopoty różnej natury.
Tkanka kostna ulega procesowi demineralizacji. Polega on na
przemieszczaniu się soli mineralnych z tkanki kostnej do ścianek
naczyń krwionośnych. Ścianki te tracą elastyczność, a zyskują nieko-
rzystną kruchość, powodującą pękanie naczyń krwionośnych.
Niekorzystne zmiany obejmują wszystkie układy, obniża się przez
to ogólna sprawność organizmu, stwarzająca trudności życiowe sta-
remu człowiekowi oraz jego otoczeniu.
Dzięki zdobyczom medycyny i poprawie warunków bytowych
wielu społeczeństw, w tym i naszego, coraz więcej ludzi dożywa do
późnego okresu starości. Oto dwie informacje liczbowe dla Polski.
W 1960 r. ludzie w wieku 60 lat i wyżej stanowili 9,6% naszego spo-
łeczeństwa, w roku 1970 było ich już 13%.
Obserwuje się wydłużanie się życia, współczesne nam noworodki
mają szanse długiego życia — dziewczęta mogą dożyć do 74 lat, a
chłopcy do 70 lat. Społeczeństwo nasze starzeje się. Zjawisko starze-
nia się społeczeństw obserwuje się nie tylko w naszym kraju, o ejmuje
ono prawie wszystkie kraje europejskie.
Pojawił się problem ludzi starych w rodzinach i w społeczeństwie.
Stan fizyczny i psychiczny ludzi starych interesuje zar wno e arzy
jak całe społeczeństwo. Dąży się do przedłużenia okresu sprawności
fizycznej i psychicznej tych ludzi. Po drugiej wojnie
się rozwijać nauka o właściwościach wieku starczego	.
a także specjalizacja medyczna — geriatria. naszym r
w wielu miastach oddziały geriatryczne przy szpi a ac ro2Wiazv-
coraz więcej przychodni geriatrycznych. Ic i za an^	do
wanie problemów wieku starczego od strony me y • jrowv
tego, by starość „była prosta , > znJ- spoSobami chronić
a więc należy starych ludzi rożnymi d ęp 5
Przed starością spędzaną w łóżku.
— gerontologia,

<

.	2ycia nię orfij
gającego od życia w rodzime, majdają samotni starzy ludzie w d,
'spokojnej starości, w domach rencisty. Domów takich mamy'
za mało, dlatego istnieje potrzeba pomocy samotnym starcom w”1'
miejscach zamieszkania. Organizacjami roztaczającymi OpleU ,Ch
Polski Czerwony Krzyż, Polski Komitet Pomocy Społecznej i '
Korzystają one z pomocy materialnej Ministerstwa Zdrowia i o"1^
Społecznej oraz pomocy finansowej społeczeństwa.	I
Życie kulturalne starych ludzi organizują kluby emerytów klub I
starego człowieka, kluby seniorów. Starzy ludzie są zapraszani na urt> I
czystości, odbywające się w zakładach pracy, do teatrów, mogą kr»r2 r
stać z sal telewizyjnych, z bibliotek i innych form kontaktu kulturalnej I
Pojawńa się coraz więcej pozycji popularnonaukowych poświeć |
nych staremu człowiekowi, w tym także starym ludziom żyjącym u
rodzinie, gdzie jest ich najwłaściwsze miejsce.
Rodzina jest najmniejszą samodzielnie istniejącą jednostką społecz- '
ną. Stanowi niczym nie zastąpione środowisko rozwoju i wychowania I
młodego pokolenia. Ta jej rola trwa od niemowlęctwa do czasu zało- i
żenią przez dzieci własnych rodzin, ale nawet wtedy związek uczucio- 1
wy trw^a nadal, zasady moralne wyniesione z domu są oparciem dla
różnych okresów życia.
Ważne jest, by w rodzinie byli oboje rodzice, dzieci potrzebują
nie tylko matki, muszą mieć także ojca. Takie są ich potrzeby uczucio-
we, gdy jest inaczej dziecko nie jest w pełni szczęśliwe. Trwałość ro-
dziny czasem jest trudna do utrzymania, wymaga wiele poświęceń.
Wymaga także wielu umiejętności z różnych dziedzin życia, np.
psychologii, higieny, seksuologii i innych. Państwo pomaga rodzinom,
rozwijając budownictwo mieszkaniowe, zakłady pracy także otaczają
opieką młode małżeństwa. Istnieje wiele instytucji pomagających ro-
dzicom w rozwiązywaniu trudności małżeńskich i wychowawczych.
Na przykład Uniwersytet dla Rodziców prowadzi cykle wykładów
poświęconych problemom wychowawczym, poradnie przedmałzeń
skie służą radami przyszłym małżonkom w organizowaniu ich
i planowaniu rodziny.
Rodziny zakładają ludzie dojrzali społecznie, więc odpowiedział |
za losy współmałżonka i dzieci. W oparciu o znajomość cyklu p .
w ego i stosując odpowiadające im metody zapobiegania nitchci
244
korzystając ze środków antykoncepcyjnych (uniemożliwiają
plodnicnie) planują model swojej rodziny tak, by dzieci rodziły
“"wówczas kiedy są warunki do ich rozwoju. W Polsce działa To-
51^ hvn Planowania Rodziny, które ma na celu pomoc rodzinom
warzyć u
ciąży,
one za
E
tzw. rozwojowym.
Model rodziny w naszym kraju zmieniał się. Wasze babki wsoo-
minają wielowiekowe i wielopokoleniowe rodziny, jakie dawniej
przeważały w naszym społeczeństwie. Współczesna rodzina jest naj-
częściej dwupokoleniowa, złożona z rodziców lub, niestety, tylko z
jednego z nich oraz jednego lub czasem dwojga dzieci. Taką rodzinę
określa się mianem rodziny nuklearnej, czyli obejmującej tylko „jądro"
społeczne (nucleus — po łacinie znaczy jądro).
Badania ankietowe przeprowadzone wśród młodych małżeństw’
i narzeczonych w okresie przedślubnym, wskazują, że model rodziny
nuklearnej znajduje wśród nich uznanie, że taką właśnie rodzinę chcą
i oni założyć. Wśród planowanej liczby dzieci istnieją tylko trzy pozy-
cje: jedno dziecko, dwoje dzieci, wyjątkowo planuje się troje dzieci.
Taka rodzina zapewnia z reguły dobre warunki materialne wszystkim
członkom i czasem dobrą opiekę wychowawczą dzieciom. Rodzi się
jednak pytanie, czy jest ona wartościowa ze społecznego punktu wi-
dzenia.
Odpowiedź przyniosły już badania demograficzne, czyli dotyczące
ludności kraju. Jest ona jednoznaczna — ze społecznego punktu wi-
dzenia model rodziny nuklearnej jest zły. Zły — bo już widzimy po-
czątek łańcucha złych skutków jego trwania.
Liczebność naszego społeczeństwa maleje, aby się utrzymywała
przeciętna liczba dzieci w rodzinie powinna wynosić troje. Z biolo-
gicznego punktu widzenia tylko takie małżeństwa się rozmnażają.
W przypadku urodzenia jednego czy dwojga dzieci występuje tylko
rozród.
Rodziny nuklearne przyczyniają się do starzenia się społeczeństwa.
Jak wspominaliśmy Polska już wpisała się na listę państw starzejących
się.
W planowaniu rodziny, która byłaby społecznie wartościow
- W	rodziny.
rodzi się model rodziny wielo i . nawet pradziadków ic
rodzinie stary człowiek — z,a -’a swych biologicznych i psy-
znajdą najlepąze warunki do po	‘ potrzebni rodzinie, której
chicznych wartości. Będą nada u >
• -ak np. opiekę nad dziećmi. Więź
 .nipie trudności, ja , • 0;ca z niemowlęciem
‘*-* pokoleń **
będzie miała w 1(fC4	• rodziny-
społecznie wartoscio	dotyczące wieku kosmonautów
7	«*’dżs'
a»u *	= ik ?
\ \ termiczne, w Jdrv	do luazi j vrnianv modelu rodzi-
droze kostium	młodzieży ^AUwościami zmiany
kusje .	bci w J staremu człowiekowi. Czy w a-
downictwo p Y instytucje pomag J4
ny?- CP' tó istnieje taka pomoc.
szej szkole istnieje
Ochrona środowiska
Opracował Włodzimierz Ulak
WPŁYW CYWILIZACJI NA LICZEBNOŚĆ ZWIERZĄT
Ilość dzikich zwierząt kręgowych w świecie systematycznie ma-
leje. Zjawisko to wystąpiło z całą jaskrawością pod koniec ubiegłego
wieku i trwa do dzisiaj. Zmniejszanie się liczebności osobników ozna-
cza dla niektórych gatunków całkowitą likwidację. Stwierdzono, że
w ciągu ostatnich 150 lat wyginęły 73 gatunki ssaków i ponad 100
gatunków ptaków, a blisko 600 gatunkom różnych kręgowców grozi
wymarcie.
Przyczyną tego stanu są zmiany w przyrodzie, dokonywane przez
człowieka. Liczba ludzi na Ziemi stale i szybko wzrasta. Powoduje to
'zajmowanie przez człowieka nowych terenów pod uprawę roli, bu-
dowę miast, budowę nowych dróg, fabryk i zakładów przemysłowych.
Następstwem pośrednim jest kurczenie się naturalnych terenów by-
towania poszczególnych gatunków zwierząt.
Rozbudowa urządzeń technicznych i rozwój nowoczesnej komu-
nikacji powoduje niekiedy zagładę ogromnej liczby zwierząt. Kiedy
w 1958 roku wybudowano wielką zaporę na afrykańskiej rzece Zam-
bezi, w jej dolinie zginęły dziesiątki tysięcy zwierząt, zatopione wzbie-
rającą wodą. We wrześniu tego samego roku o ściany warszawskiego
Pałacu Kultury i Nauki rozbiło się kilkaset ptaków, których nocny
lot odbywał się na wysokości 100 metrów. Bardzo dużo zwierząt gi-
nie w wyniku zderzenia się z pojazdami mechanicznymi. Sieć dróg,
autostrad. W kolejowych i lotniczyęh to p,sma „lglej
szcza dla płazów, ptaków tasaków. Obliczono, że na szosach niewielkiej
pod względem obszaru Danii ginie co roku 10 milionów zwierząt
Zderzenia ptaków z samolotami zdarzają się zwłaszcza często w okresie
wędrówek ptasich i stanowią również poważne niebezpieczeństwo
dla załóg i pasażerów.
Znaczne szkody wśród zwierząt powoduje stale postępująca me-
chanizacja i chemizacją rolnictwa. Maszyny rolnicze różnego typu _
zwłaszcza kosiarki i żniwiarki masowo ramą i uśmiercają zwierzęta
niszczą gniazda i lęgi naziemne ptaków. Nawet stosowanie urządzeń
płoszących w okresie prac żniwnych nie jest rozwiązaniem zadowala-
jącym — nie chroni bowiem jaj ptasich i młodych piskląt przed zni-
szczeniem. W ten sposób w czasie żniw i sianokosów giną tysiące
młodych zajęcy, saren, piskląt kuropatw i bażantów.
Preparaty chemiczne, stosowane w rolnictwie do zwalczania chwa-
stów, stanowią zagrożenie dla zwierząt i ludzi. Od trucizn rozpyla-
nych na polach giną nie tylko szkodniki, ale giną też masowo owady
pożyteczne. Ptaki żywiące się owadami zatruwają się pośrednio.
Badania amerykańskich ornitologów wykazują, że w Stanach Zjedno-
czonych przyczyną śmierci wśród ptaków owadożernych są w 80%
środki chemiczne stosowane przeciw owadom. W Polsce pomimo
ostrożności zdarzają się wypadki zatrucia pszczół na plantacjach
rzepaku. Przyczyną tych zatruć jest trucizna stosowana przeciwko
małemu chrząszczowi, zwanemu słodyszkiem rzepakowcem.
Rozbudowa fabryk i rozwój różnych gałęzi przemysłu stanowi za-
grożenie dla fauny wodnej. Ścieki fabryczne, przedostając się do rzek
i stawów, powodują masowe ginięcie ryb. Na wybrzeżach mórz
i oceanów dziesiątkuje ptaki morskie tzw. ,,zaraza oliwna , czyli
warstwa pływających po powierzchni wody smarów, olejów' i ropy
naftowej. Źródłem tych zanieczyszczeń są statki i stocznie.
Zgubne skutki dla zdrowia i życia zwierząt pociągają za sobą do-
;<une eKspiuzjc	prowadzone na lądach i na dnie
W dniu 11 II 1971 roku został zawarty układ o zakazie
czarna uroni jądrowej na dnie mórz i oceanów,
-r--— licznych ofiar śmiertelnych w okolicach wybuchu duża liczba
zwierząt dotknięta jest chorobą popromienną, która przejawia się
n\ur7nd7Pni ATTI1
świadczalne eksplozje atomowe
mórz. ________
umieszczania broni
Oprócz
aotKnięta jest	r-	aczką, owrzodzeniami
m.in. zanikiem zdolności rozmnażania,
skóry itp.
Wszystkie wymienione sytuacje są skutkiem działalności czło
wieka, nie wynikają jednak z bezpośredniej chęci niszczenia zwierząt
mają zatem charakter działania ubocznego. To cywilizacja pociągi
za sobą ofiary w świecie zwierząt. Niektórych z nich uniknąć się nje
da, wielu natomiast można i trzeba zapobiec m.in. istnieją duże mo-
żliwości ograniczenia niebezpiecznych zabiegów chemicznych stoso-
wanych w rolnictwie.
Trucizny stosowane przeciwko owadom, chwastom i grzybom pa.
sożytniczym, tzw.:
—	insektycydy,
—	herbicydy,
—	fungicydy,
były już nieraz przyczyną niebezpiecznych a nawet śmiertelnych
zatruć u ludzi spożywających produkty rolne. Nie ulega wątpliwości,
że wysiłki człowieka, zmierzające do ochrony i zwiększenia plonów, są
uzasadnione. Nie ulega też wątpliwości, że chemiczna metoda zwal-
czania szkodliwych w rolnictwie gatunków powinna być w dużym
stopniu zastępowana przez najbardziej naturalną metodę biolo-
giczną, w której podstawią są zjawiska konkurencji mię-
dzy gatunków ej, którą obserwujemy w przyrodzie na każdym kroku.
Najwidoczniej dostrzec ją można w zjawiskach pasożytnictwa i dra-
pieżnictwa. Zjawiska te są niezwykle ważnym czynnikiem równo-
wagi w' przyrodzie, czynnikiem hamującym nadmierny rozwój
ilościowy gatunków roślinożernych. Na obszarach rolniczych równo-
waga ta ulega zachwianiu. Istnieją możliwości jej przywrócenia przez
różnorodne wykorzystywanie pasożytów, drapieżców i przez czynniki
wywołujące choroby owadów szkodliwych. Metody biologiczne mogą
pomóc w znacznym ograniczeniu metod chemicznych.
PROBLEM GATUNKÓW SZKODLIWYCH
Niektóre gatunki zwierząt, uważane przez człowieka za szkodliwe,
spełniają w przyrodzie bardzo ważną rolę i tępienie ich zamiast ko-
rzyści przynosi straty. Jeszcze 50 lat temu panował pogląd, że wszy-
stkie ptaki drapieżne są szkodnikami. Tępiono je więc skrzętnie.
Bliższe badania wykazały, że ptaki drapieżne odgrywają w przyro
korzystną i bardzo ważną rolę. Myszołowy, błotniaki, orliki,
pustułka, a także sowy zjadają ogromne ilości gryzoni. Stwierdzeń
że dla myszołowa i pustułki myszowate stanowią 85% pożywienia,
ptaki te zjadając gryzonie ratują dla człowieka znaczne ilości zbóż.
Obliczono np., że jedna sowa zjada w ciągu roku 1000 myszy,
które z kolei zjadłby 1 tonę zboża. Dla wielu ptaków dra-
pieżnych podstawą pożywienia jest padlina. Spełniają więc one rolę
straży sanitarnej. Ponadto obserwacje wykazały, że ofiarami drapież-
ników' padają najczęściej osobniki słabe lub chore. Tak więc drapież-
niki przeprowadzają w przyrodzie naturalną selekcję, wpływając ko-
rzystnie na zdrowotność i kondycję innych gatunków zwierząt.
W świetle tych faktów pogląd na szkodliwość ptaków drapieżnych
uległ zmianie i wszystkie one podlegają w Polsce ochronie gatunko-
wej, a nawet jastrząb golębiarz, krogulec i blotniak stawowy. Ponie-
waż gołębiarz i krogulec są już u nas mniej liczne niż np. myszołów'
i one ostatnio zostały objęte ochroną gatunkową. Rzekome szkodniki
okazały się sprzymierzeńcami człowieka.
W przyrodzie istnieją skomplikowane zależności pokarmowe.
Jedne gatunki żywią się drugimi, a same z kolei stanowią pokarm
dla innych. W ten sposób liczebność jednych gatunków regulowana
jest przez inne. Jeżeli człowiek zbyt pochopnie uzna jakiś gatunek za
szkodliwy i zacznie go tępić, skutek tego postępowania może być
tragiczny, bowiem naruszona zostaje równowaga i wtedy niektóre
zwierzęta, nie mając naturalnych wrogów, mogą rozmnożyć się do
tego stopnia, że spowodują nieobliczalne szkody.
Bezmyślne tępienie zwierząt
nizmów, zobowiązuje go
stety, znane są w
zwierząt
nach Zjednoczonych w
Z tej liczby w 1 _ _ __
myślnemu wytępieniu przy użyciu
Naczelna pozycja, jaką zajmuje człowiek w świecie żywych orga
do właściwego traktowania zwierząt. Nie-
«... o, w- historii fakty bezmyślnego i okrutnego tępienia
- bez zachowania podstawowych zasad moralnych. W bta-
roku 1811 żyto około 60 milionów bizonow.
1889 roku zostało jedynie 541 sztuk. Uległy one bez-
iu broni palnej. Często całe stada za-
bijano'Po“ to,'abridobydcenne w handlu języki bizonów, resztę zaś
pozostawiano na prerii, której cale przestrzenie pokryte były gniją >
ciałami zwie^ąt.	iXIXwICku zabijano co roku około
Na Syberii, na przelorn.e XVI 1	5 mlliona czap,i
milionów soboli, a w Wenezueli gu ę
okresie, kiedy karmiły one pisklęta. Miliardowe
stada gołębi wędrownych żyjących w Ameryce tępiono w tak nieludzki
sposób, że gatunek ten w 1915 roku przestał istnieć. U podstaw tych
barbarzyńskich metod leżała najczęściej chęć zysku i wzbogacenia
się, nie obca zresztą ludziom i w czasach dzisiejszych.
W 1964 roku dziennikarze kanadyjscy zdemaskowali okrutne
rzezie fok grenlandzkich u ujścia Rzeki Św. Wawrzyńca. Na konty-
nencie afrykańskim w sposób zastraszający szerzy się kłusownictwo
przy czym kłusownicy posługują się nie tylko drucianą pętlą i bronią
palną, ale stosują kilometrowej długości sieci i podpalają busz, żeby
ogniem napędzić zwierzęta do pułapek.
Poważne spustoszenia wśród zwierząt spowodowały:
—	moda,
—	zbieranie pamiątek,
—	amatorskie nieuzasadnione kolekcjonerstwo.
Największe straty poniosły ptaki, których pióra w XIX w. masowo
zdobiły kapelusze. Liczne ofiary zanotowano wśród żółwi i krokodyli.
Skóry drapieżnych kotów, ciosy, czyli tzw. „kły” i nogi słoni, futra
niedźwiedzi i fok, ogony żyraf, poroża jeleni i antylop były i są przed-
miotem handlu i pożądania wielu ludzi.
OCHRONA ZWIERZĄT W POLSCE
Wszystkie przytoczone fakty spowodowały szybki spadek licze-
bności wielu gatunków i grożą światowej faunie zubożeniem. Za-
istniała konieczność zorganizowania ochrony zwierząt. Wiele państw
wprowadziło ochronę tych gatunków, które są rzadkie i pożyteczne.
Polska posiada bogate tradycje w dziedzinie ochrony
zwierząt. Już Bolesław Chrobry wydał ustawę ograniczającą polo*
wanie na bobry. Kazimierz Wielki, Władysław Jagiełło i Zygmunt
August wprowadzili okresy ochronne i ograniczyli polowania na
dziki, jelenie, foki, tarpany, niedźwiedzie i lisy.
* Na szczególną uwagę zasługuje zakaz polowań na tury, wydany
przez Władysława Jagiełłę. Zakaz ten zresztą nie uratował tego zwie
rzęcia od zagłady. Aby ustawa była skuteczna, należy
respektować.
Za początek nowoczesnej ochrony zwierząt uznać należy ustawę
Sejmu Krajowego we Lwowie z roku 1868. Dzięki staraniom Euge
niusza Janoty i Maksymiliana Nowickiego objęto wówczas ochroną
tatrzańskie kozice i świstaki. Ustawa ta, wydana z pobudek
naukowych, jest pierwszą tego rodzaju ustawą
cje i wystawia chlubne świadectwo polskiej kult
na świe-
......	t ---------j --.vurze.
Współcześnie na liście chronionych zwierząt krajowych znajdują
się 384 gatunki zwierząt, wśród których reprezentowane są też bez-
kręgowce, np. liczne owady czy też niezwykle rzadki małż, zwany
skójką perłorodną.
Motywy ochrony poszczególnych gatunków są różne. Rzadkie
zwierzęta chronimy ze względów naukowych, bowiem gatunku, który
wymrze, nigdy już nie uda się odtworzyć. Wymarcie jest więc nie-
powetowaną szkodą dla nauki i bogactwa żywej przyrody. Chronimy
też zwierzęta, którym nie grozi zagłada, ale ich duża liczebność jest
pożądana ze względów gospodarczych, gdyż są one sprzymierzeńcami
rolników i stanowią narzędzie biologicznego zwalczania szkodników
upraw rolnych. Istnieją też zwierzęta, które są przedmiotem badań
naukowych i ochrona ich zalecana jest we wszystkich krajach przez
odpowiednie organizacje międzynarodowe. Przykładem takiego ga-
tunku jest w Polsce synogarlica turecka, która w ciągu ostatnich
100 lat rozprzestrzeniła się z Turcji na całą Europę środkową. Niekie-
dy, żeby pogodzić interesy gospodarcze i naukowe, stosuje się tzw.
ochronę częściową. Przykładem zwierząt chronionych częściowo
są: kret (poza ogródkami), jeż (poza fermami bażantów) i zaskroniec
(poza stawami gospodarstw rybackich). Wprowadzenie ochrony czę-
ściowej świadczy o tym, że człowiek coraz lepiej poznaje rolę, jaką
spełnia zwierzę w swoim środowisku. Na terenie kraju istnieje wiele
rezerwatów zwierzęcych, w których poszczególne gatunki znajdują
właściwe warunki życia i rozwoju.
W obronie ginących gatunków
Potrzeba ochrony wymierających i zagrożonych gatunków' nie
°d razu znalazła zrozumienie w szerokich kręgach społeczeństwa.
miarę wzrostu kultury narodów, w miarę rozwoju oświaty zaczęto
zwracać uwagę na to, że zwierzęta stanowią bogactwo ojczystej przy-
rody i nie uzasadnione tępienie ich przynosi szkody gospodarce i nau
ce. Pod wpływem wielu wybitnych uczonych, w wielu krajach świata
idea ochrony przyrody zaczęła szerzyć się wśród społeczeństwa. Praw-
251
dą jest, że człowiek w sposób zamierzony lub nie zamierzony spowodo
wal zgubę wielu zwierząt. Prawdą jest jednak i to, że milionom ludy'
na św iecie nic jest obojętny los zwierząt. W iele państw jednoczy
swoje wysiłki w celu właściwej i szerokiej ochrony zwierząt.
Kiedy w 1921 roku zginął ostatni żyjący na wolności żubr pow0
lano Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra, które
wykupiło okazy żyjące w ogrodach zoologicznych i prywatnych zwie I
rzyńcach i zdołało oddalić zagrożenie tym tak okazałym zwierzętom
W dziedzinie odnowy żubra ogromną rolę odegrała Polska.
Przy Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody działa
Komisja Gatunków Wymierających, która prowadzi tzw. ,,Czerwoną
Księgę”, czyli rejestr zwierząt zagrożonych wymarciem. Komisja ta I
kontroluje odłowy zwierząt do ogrodów zoologicznych. Z Komisją I
współpracuje ściśle Światowy Fundusz na Rzecz Dzikich
Zwi erząt. Organizacja ta powstała ze składek pieniężnych dzieci
angielskich. Z zebranych sum wykupuje ona tereny przeznaczone na
rezerwaty i ostoje dla zwierząt, organizuje badania naukowe i popiera
akcje oświatowe zmierzające do ochrony zwierząt.
Wielką inicjatywę w dziedzinie ochrony zwierząt przejawia To-
warzystwo Ochrony Fauny, które jest również organizacją mię-
dzynarodową. Towarzystwo to odławia zwierzęta i przewozi je z tere-
nów zagrożonych, przeprowadza szczepienie w wypadku choroby, |
leczy zwierzęta zranione przez kłusowników i walczy z kłusownictwem ,
na kontynencie afrykańskim. Ochroną zwierząt w morzach zajmuje
się Międzynarodowa Rada Badań Morza, która ustala przepisy
dotyczące odłowu ryb oraz Międzynarodowa Komisja Wielo-
rybnicza regulująca proces odłowu wielorybów.
zwierzęta, budują dla nich karmniki na- i • • .
z kłusownictwem i wzbogacają wiedze 2”7' ' d°mki ,ęgowe< Mczą
Z Ligą Ochrony Przyrody Z°°losicz^	’
Opieki nad Zwierzętami, któregSl-m "T6 T°Warzyst*o
wów okrucieństwa, i niewłaściwego tr-.ko, J zw'dlc^nie przeja-
miastach istnieją schroniska dla zwierz./ k ? 2VV,er2ąt- W wielkich
lub zabłąkanych, a także dla tych S . Porzuconych
nieludzkie traktowanie. Schroniska t? ' ° tbrano Mścicielom za
społecznych. Październik jest miesiącem ó/k '"T?116 są 2e składek
uczniów urządza w tym czasie zbiórki żołed 0 3 ZWlerząt W1'elu
, ich sprzedaży pie„„d2e wp,“' *“««.. uzyskane
Zwierzętami. Szkolne koła LOP da;-> owarzystwa Opieki nad
do aktywnego udziału w wielkim i nielatwyTzadSu
wej fauny.	zadaniu ochrony krajo-
A
WWciuy Mosum1 do 2w.er2łt
r Wysiłki zmierzaiace l
fauny były skuteczne, potrzebna^0*3™ bo§actwa i liczebności
u zie powinni wzbosacań Jest ,pomoc całego społeczeństwa.
° lc roli w przyrodzie W SW°J^ w<edzę o zwierzętach,
stosunek do zwierząt^ Ce^hować kulturalny, hu-
0 sce Stowarzyszenie Wyższei Tl- CJą ocbrony przyrody kieruje
rzyrody, która apeluje o zyteczności — Liga Ochrony
ros ych. Członkowie szkolnych kóH^o^^ S‘? d° inIodzieży ' do'
ycn koi LOP co roku ofiarnie dokarmiają
252
253
Inne płazy ..............................................
Jaszczurka — kręgowiec lądowy ............................
Węże, żółwie, krokodyle — krewniacy jaszczurki ..........
Czy zawsze żyły takie gady, jakie znamy dziś? . . .......
Budowa zewnętrzna ptaka, a zdolność latania .............
SPIS TREŚCI
Wstęp ...............................................
Zwierzęta z nami ....................................
Euglena zielona — roślina... czy zwierzę? ...........
Pantofelek — zwierzę jednokomórkowe .................
Wiele jest zwierząt jednokomórkowych	.......
Życie i budowa stułbi ...............................
Chełbia modra — nasz morski jamochłon ...............
Koralowce — jamochłony wód słonych, ciepłych i czystych
Tasiemiec uzbrojony — groźny pasożyt człowieka i zwierząt
O rozwoju tasiemców ..................................
Glista ludzka — pasożyt o ciele obłym ...............
Inne pasożytnicze obleńce ............................
Dżdżownica żyje w ziemi ..............................
Charakterystyczne cechy wewnętrznej budowy dżdżownicy
Życie i budowa raka ..................................
Inne skorupiaki ......................................
Życie i budowa chrabąszcza ...........................
Inne owady szkodniki .................................
Owady pożyteczne .....................................
Pająk krzyżak — nie latający łowca w powietrzu........
Pajęczaki, z którymi walczymy ........................
Porównajmy stawonogi .................................
Błotniarka stawowa i inne nasze ślimaki ..............
Szczeżuja — małż naszych wód .........................
Charakterystyczne cechy bezkręgowców .................
Ryba przez całe życie pływa w wodzie..................
Poznajmy budowę wewnętrzną ryb........................
Ważniejsze ryby użytkowe ............................
Znaczenie ryb w gospodarce człowieka ................
Żaba — zwierzę wodno-lądowe .........................
Budowa wewnętrzna żaby trawnej ......................
Budowa wewnętrzna ptaka, a zdolność latania
Rozwój i życie ptaków ...........................................   152
Budowa ptaków zależy od trybu życia .	.........................
............................... 159
........... 87
........... 91 I
........... 94 I
........... 97 '
........... 99
"........... 102
... 105
.......	110
... 116
120
.. 125
.......131
.. 134
138
145
.......... 149
• •
-	-	-	b
Wędrówki i ochrona ptaków .............................................. 164
ptaki w hodowli ........................................................ j 68
poznajmy królika ....................................................... 173
Jak królik utrzymuje stałą łączność ze środowiskiem?.................... 177
Szkielet jako podpora i ochrona miękkich części ciała królika.......... 181
Mięśnie jako narządy ruchu królika..................................... 184
pokarm pobrany przez królika ulega przemianom ......................... 187
Królik nie może żyć bez tlenu.......................................... 195
Królik usuwa z organizmu szkodliwe substancje.......................... 197
Królik rozmnaża się i rozwija ......................................... 199
Ssaki wymarłe i ssaki ginące........................!...................207
Kręgowce zmieniały się w dziejach Zierni................................213
Przypomnijmy sobie poznane zwierzęta....................................219
Zanim zaczniemy dojrzewać...............................................227
233
Dojrzewanie ................................................................
Po dojrzewaniu dalszy rozwój ...........................................241
Ochrona środowiska .....................................................24^
Na dnie morza: 1 — koral szlachetny, 2, 3, 5, 6 — ukwiały, 4 — pierścienice morskie,
/ — rak pustelnik
Zwierzęta ‘Bałtyku. 1
4 — podwój wielki 5
O — k<rwl*tV o
BLICA
TABLICA II
- omulA pda*f'y. 6
» 'A —
rogowiec bi» yc
Owady srkodntki:
łOw, 4 - macjmk młynarek 5 - «iodyu-eł rzepakom.
1 - brudnca* er.^ka lsam.ee , sam<a). 3 - barc/aika	a
TABLICA IV
TABLICA V
jelonek rogacz (samiec
kozioróg duży, 8
- kornik drukarz
Irzyszcz piaskowy
szczypica złocista
Żuk gnojowy
trzmiel ziemny,
do poczwarki
grabarz
pływak żółtobrzeżek, 2 — kałużnica czarna, 3
samica), 5 — rohatyniec garbarz, 6
tycz cieśla, 9 — szeliniak sosnowiec, 10
Owady pożyteczne: 1
i -W v	V	——- — j -         g—	—
5 — mrówka ruda (królowa i robotnica), O
barczatki sosnówki, 7 — rączyca czarnonoga
tawulec i jego gąsienica (pożyteczna jest |
.	3 __ rusałka pa*
. izrAlnwei 2 — niepylak aP° 7 __ |l$tkowiec cy
Mołyle	'żałobnik. 6 - rusałka pokrzyk 
TABLICA VII
Ryby akwariowe: 1 - gupik, czyli paw.e oczko (sam.ec , samica). 2 "	'
waty 3 - proporczykowiec z Kap Lopez, 4 - rasbora klmowa. 5 - damo pr«9o"a^;
6 - bojownik syjamski, 7 - m.eczyk Kellera, 8 - welon. 9 - zaglow,ec. czyi, skala,
albo ryba księżycowa, 1 0 — ciernik, 1 1 — koza
Gady chronione: 1
TABLICA IX

TABLICA VIII
- salamandra plamista, 2	- traszka grzebieniasta (samiec i sam
rzekotka drzewna, o - ropuu
Płazy chronione:
3 — ropucha zwyczajna, 4 — kumak górski, 5 —
łona, 7 — kumak nizinny w pozycji obronnej
3 _	□ i ” jaszczurka zwinka (samiec i samica). 2 — jaszczurka zyworodna,
pa a ec, 4 — żółw błotny, 5 — gniewosz plamisty, 6 — zaskroniec
TABLICA X
TABLICA XI




Ptaki chronione: 1
szotów zwyczajny, 6 —
dwuczubny
kraska, 4- sowa
dudek, 8 — -
-i uszata, 5 my
zimorodek, <? - Perk0Z
Ptaki chronione: 1 — wilga, 2 — skowronek polny, 3 — ,askółka dymówka, *4 zięba
zwyczajna, 5 - jemiołuszka, 6 - słowik szary, 7 — sikora bogatka, 8 - pliszka siwa,
9 — szczygieł, 10 — dzierzba gąsiorek
kuna domowa.
ara ararauna, 4 - Zl^b^^ek’
5 - tanagra, 6 - ptak rajski niebieski, 7 - Dendroica lusca
Q — mandarynka, 9 — rybitwa czarnogrzbietna
TABLICA XII
TABLICA XIII

Inne ssaki chronione: 1 — gacek wielkouch, 2 — kret, 3	ryjówka aksamitna, 4 jez,
5 — świstak, 6 — koszałka, 7 — orzesznica, 8 — bóbr
.	-	. 1 — żubr 2 - kozica, 3 - łos
Ssaki kopytne chronione.
2/A
I
o khnn 3 — orangutan, 4 — tygrys,
rotvczne: 1 — kangur olbrzymi, 2—9'
'dziobak, 6 - pletwal błękitny
TABLICA XVI

AFRYKA
żyrafa
słoń
afrykański
struś
afrykański
WJk wielbłąd
jednogarbny
antylopa
szympans
AUSTRALIA
EUROPA
kangur
lirogon
kolczatka
koala
struś emu
rajski ptak
kazuar
tuatara
(hatteria)
żółw
ROZMIESZCZENIE ZWIERZĄT NA ZIEMI
AMERYKA PÓŁNOCNA
krokodyl
AZJA
nosorożec
afrykański
lew
małpa
wąskonosa
małpiatka
żółw
mors
k niedźwiedź
biały
lis polarny
renifer
łoś
wilk
jeleń
niedźwiedź
brunatny
jak
wielbłąd
dwugarbny
foka
jeleń
lis polarny renifer łoś
wieloryb
mors
niedźwiedź
biały
lis polarny
renifer
loś
wilk
niedźwiedź
szary grizli
tygrys
małpiatka
słoń
indyjski
lew
małpa
wąskonosa
krokodyl
nosorożec
azjatycki
tapir
indyjski
bizon
jaguar
. widloróg
leniwiec
małpa
pancernik
aligator
amerykański
AMERYKA POŁUDNIOWA
lama
struś nandu
tukan
puma
mrówkoiad
tapir
amerykański
małpa
szerokonosa
krokodyl
iaguar
pancernik
niedźwiedź żubr
brunatny
wilk kozica
jeleń
rekin
pingwin